·अर्पणपत्रम्।
श्रीखेगारजिनामकायविदुषेराजाधिराजायते
धर्मेष्ठायनितान्तशान्तवपुषेवश्येन्द्रियायप्रभो ।
कच्छंरामयुधिष्ठिरादिवदिमंन्यायेनसंशासते
सुप्रीतेनमयार्पिताऽतिसुखदाव्याख्यानमुक्तावली। १ ।
दमदानदयाशमशौर्य्यरतःसुमतिश्चमहामहिमामहितः ।
जगतामुपकारनिमित्तमिमंवपुषापिमुदाकुरुतेश्रमकम् ।
॥२॥. सकलंगुणसङ्घमहंभवतांप्रतिपत्तुमलंनृपवर्यनय
म् । वपुषिपबिभर्षिमुदासततंजलधेरिवरत्नचयंविपुलम्
॥३॥ जगतामुपकारायकुरुषेत्वंधनव्ययम् । नमनोज-
विकारश्चदृश्यतेत्वयिसन्मते ॥ ४॥ आनन्दसङ्गमतिमा
मवाप्यशश्वत्यैश्चबान्धवगणैःसुयुतोमहौजाः । लो
कोपकारनिरतश्चचिरायुरस्तुस्वाम्येवमिच्छति सदाजग
तामधीशात् ॥५॥ गुणैरिष्ठनयधर्मदक्षसत्कर्मणांप्रेरकछो
टलालम् । सन्मन्त्रिणेतेप्रसमीक्ष्यनित्यपरंप्रसन्नोऽस्मि
नरेन्द्रवयं ॥ ६॥ छोटालालमहोदयोऽतिनतिमानशुद्धो
ऽधिकारीसुधीः श्रीमद्राज्यविभूषणः सुनिपुणोविदजना
नांप्रियः । धैर्योदार्ययुतःप्रजासुखकरोराजस्त्वयामानि
तःआशासेजगदीशतोऽस्तुभवतासङ्गः सदातन्निभैः ॥७॥

·व्याख्यानमुक्तावल्याविषयानुक्रमः। 60 .. .... .... .... - .... .... ..40 ....... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विपयाँ परमेश्वरमहिमा धर्मवर्णनम् क्षमाप्रशंसा सत्पप्रशंसा विद्यामशंसा वर्णधर्माः दानधर्मः खीधर्माः जीवितसाफल्पम् एक्पमदांसा गुरुमहिमा गुणमशंसा वाइमाधुर्यम् मित्रप्रशंसा उद्यमप्रशंसा उदारमर्शता -- भसत्सङ्गनिन्दा पण्डितमशंसा पृष्टांकाः 'विपया पृष्ठांकाः १ मूर्वनिन्दा सज्जनप्रशंसा दुर्जननिन्दा धनप्रशंसा ९१ धननिन्दा २३ गृहस्थाश्रममशंसा ९८ २८ गृहस्थाश्रमनिन्दा संतोपमशंसा तृष्णानिन्दा पाचकनिन्दा १०७ मद्यपानादिदुव्यसननिन्दा ११० .... ४८ राजपकरणम् ११४ ... ४२ संकीर्णप्रकरणम् १२९ संसारवर्णनम् लोकवासनानिन्दा वैराग्पपकरणम् १७० ६३ कालचरित्रम् १८० राजपोगः आशीर्वचनम् ... .... .... .... .... .... 3000 00- .... सत्सङ्गमर्शसा .... .... urur 09 . .... है ·ओ३म् व्याख्यानमुक्तावली. परमेश्वरमहिमा. १ ओं नमः परमात्मने । अशुभानि निराचष्टे तनोति शुभसन्ततिम् । स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गलं विदुः ॥ १ ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गल म् । येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनो हरिः ॥२॥ स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते । पुरुपस्तमज नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् ॥ ३॥ यो ब्रह्माणं विद- धाति पूर्व यो वै वेदांश्च हिणोति तस्मै । तं ह देव मात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वं शरणमहं प्रपद्ये ।। ४ ।। त- मीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशमी- ब्यम् ॥ ५॥ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्व- भूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चे १ ससर्ज. २ प्रददौ.

·२ परमेश्वरमहिमा. १ ता केवलो निर्गुणश्च ॥ ६ ॥ अपाणिपादो जवनो ग्र. हीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति चेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरम्यं पुरुपं महान्तम् ॥७॥ अणोरणीयान महतो महीयानात्माऽस्यजन्तोनिहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः मैसा- दान्महिमानमात्मनः ॥ ८॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्ति- विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ ९ ॥ न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नेव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपाधिपा न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः ॥ १० ॥ न तत्र सूर्यो भाति नः चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभा- ति ॥ ११॥ न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा प. श्यति कश्चननम् । हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १२॥ नमस्ते सते ते जग- कारणाय नमस्ते चिते सर्वलोकाश्रयाय । नमोऽदैत- ·परमेश्वरमहिमा. १ तत्वाय मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने शाश्वताय ॥ १३ ॥ त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं त्वमेकं जगत्मा- लकं स्वप्रकाशम् । त्वमेकं जगकर्तृ पातृ प्रहर्तृ त्वमेकं परं निश्चलं निर्विकल्पम् ॥ १४ ॥ भयानां भयं भी. पणं भीषणानां: गतिः प्राणिनां पावनं पावनानाम् । महोः पदानां नियन्तु त्वमेकं परेषां परं रक्षणं रक्ष- णानाम् ॥ १५ ।। वयं त्वां स्मरामो वयं त्वां भजामो वयं त्वां जगत्साक्षिरूपं नमामः । सदेकं निधानं नि- रालम्बमीशं भवाम्भोधिपोतं शरण्यं ब्रजामः ।। १६ ।। विदुर्य, न चित्तेन्द्रियाणीन्द्रियेशं विजानाति यस्तानि नित्यं नियन्ता । जगत्साक्षिणं व्यापकं विश्ववन्द्यं वि- दानन्दरूपं तमीशं प्रपद्ये ॥ १७ ॥ अणोरणीयान्मह ट्यो महीयान खीन्दुग्रहज्यभिगोलादिक । य ईशो हि दृष्ट्यादिमध्यान्तसंस्थश्चिदानन्दरूपं तमीशं प्रपद्ये ॥ १८॥ यतो जायते विश्वमेतत्समस्तं स्थितं यत्र य- स्मिल्लयं याति काले । अनादि विभुं चादिमध्यान्त- १ एपिवी. २ नक्षत्रगोलादिका.

·oC परमेश्वरमहिमा. १ शून्यं चिदानन्दरूपं तमीशं प्रपद्ये ॥ १९ ॥ वशे यस्थ विश्वं समस्तं सदास्ते यदाभासतो भाति यदै विचित्रम् । न जानन्ति यं तत्त्वतो योगिनोऽपि चिदानन्दरूपं त- मीशं मपद्ये ॥ २० ॥ अंग्ने नय सुपथा रोये अस्मा- विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मनुहुरा- णमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेम ॥ २१ ॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव । खमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव ॥ २२ ॥ यथा धूमेनाग्निं ह्यनुमितिपदं तर्करसिको घ- नोन्नत्या दृष्टिं घटपटमठैश्चापि रचकम् । तथाऽनन्तां दृष्ट्वा नरपशुलतायैश्च सहितां त्रिकालावाध्यां तेऽनुमि- तिमपि कार्याक्कथयति ॥ २३ ॥ फलैः पुप्पैः पत्रेवि. दपिनिवहै शाखबहुलैयुतं रहेरनैर्भुवनरचितुः स्मार- कमिदम् । सुनेत्राणां प्रीतिं जनयति परां काननमहो उपाकर्त्रे तुभ्यं वयमिह नमामोऽनवरतम् ॥ २४॥ य. १ प्रकाशरूप परमेश्वर. २ ऐश्वपाप. ३ कोणि. ४ पृथक् कुरु. ५ कुटिल पापम् ।

·.. धर्मवर्णनम्. २ स्मादुत्पत्तिगुप्ती क्षतिरपि जगतां यच्च शास्त्रैकयोनिः स- झं मायया यत्सहजसुखसदद्वैतसंवित्स्वरूपम् । तद्ब्रह्म स्वप्रकाशं श्रुतिशिखरगिरां सैव तात्पर्यभूमिः स्वात्माऽ सौर्यविदित्वा जनिमृतिजलर्षि निस्तरन्तीह सन्ता२५।। भूःपादौ यस्य खंचोदरमसुरनिलचन्द्रसूर्यों च नेत्रे क- वाशाःशिरो द्योर्मुखमपि दहनोयस्थ वास्तव्यमन्धिः । अंतस्थं यस्य विश्व सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यैः चित्रं रम्यते तं त्रिभुवनवपुर्ष विष्णुमीशं नमामि ॥ २६ ॥ धर्मवर्णनम्. २ धर्म शनैः संचिनुयाद्रल्मीकमिव पुत्तिकाः । परं- लोकसहायार्थ सर्वभूतान्य पीडयन् ॥ १॥ नामुत्र हि सहायार्थ पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारं न ज्ञा- तिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः ।। २ ।। एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एको नु मुझे सुकृतमेक एव च दुष्कृ- तम् ॥ ३ ॥ एकः पापानि कुरुते फलं मुझे महा. जनः । भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोपेण लिप्यते ·धर्मवर्णनम् ॥४॥ मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलो समं क्षितौ । वि- मुखा वान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ ५॥ त- स्माद्धर्म सहायार्थ नित्यं संचिनुयाच्छनैः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥ ६ ॥ अजरामरवत्माज्ञो विद्यामर्थ च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ७ ॥ अननस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् । अबन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु ॥८॥ अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यः संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ ९ ॥ अस्थिरं जीवितं लोकेद्यस्थिरे धनयोवने । अस्थिराः पुत्रदाराच धर्मः कीर्तिदयं स्थिरम् ॥ १० ॥ यावत्स्व- स्थमिदं देहं यावन्मृत्युश्च दूरतः । तावदात्महितं कु- र्यात्प्राणान्ते किं करिष्यति ॥ ११ ।। एक एव सुहृद्ध मों निधनेप्यनुयाति यः । शरीरेण समं सर्व नाशम- न्यद्धि गच्छति ॥ १२ ॥ मुहूर्तमपि जीवेच्च नरः शुल्लेन कर्मणान कल्पमपि पापेन लोकदयविरोधिना ॥१३॥ युवैव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जीवितम् । को हि ·७ धमवर्णनम्, २ -जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति ।। १४ ॥ श्रु- तिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्हि मानवः । इह कीर्तिम- वामोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ॥ १५ ॥ जीवन्तं मृ- तवन्मन्ये देहिनं धर्मवर्जितम् । मृतो धर्मेण संयुक्तो दीर्घजीवी न संशयः ॥ १६ ॥ धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्ग द्रौपदि गच्छताम् । सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ १७॥ अफलो यदि धर्मः स्याचरितो धर्मचारिभिः । अप्रतिष्ठे तमस्येतजगन्मजेदनिन्दिते ॥ १८॥ याता यान्ति च यातारो लोकाः शोकाधिका भुवि । धर्मसंबन्धिनी कीर्तिः स्थायिनी निरपायिनी ॥ १९ ॥ धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां सह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः । अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्॥२०॥ धनानि भूमी पशवश्च गोष्ठे भायी गृहद्धारि जनः श्म- शाने । देहश्चितायां परलोकमार्गे कर्मानुगो गच्छति जीव एकः ।। २१ ।। वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा । सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थित वार.

·८ धर्मवर्णनम्. २ पुण्यानि पुरा कृतानि ॥ २२ ॥ आयुःक्षणलवमात्रं न लभ्यते हेमकोटिभिः क्वापि । तच्चेद्गच्छति सर्व मृषा ततः काऽधिका हानिः॥ २३ ॥सकलाऽपि कला कला वतां विकला पुण्यकलां विना खलु । सकले नयने, वृथा यथा तनुभाजां हि कनीनिकां विना ॥ २४ ॥ मानुष्ये सति दुर्लभा पुरुषता पुंस्त्वे पुनर्विमता विमले बहुवि- द्यतातिगुणता विद्यावतोऽर्थज्ञता। अर्थज्ञस्य विचित्रवा- क्यपटुता तत्रापि लोकज्ञता -लोकज्ञस्य समस्तशास्त्र- विदुषो धर्मे मतिर्दुर्लभा ॥ २५ ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २६ ॥ सुखितस्य दुःखितस्य च संसारे धर्म एव तव कार्यः। सुखितस्य तदभिवृद्धयै दुःखभु- जस्तदुपघाताय ॥ २७॥ आरम्भो न्याययुक्तो यःस हि धर्म इति स्मृतः॥ अनाचारस्वधर्मेति ह्येतच्छिष्टा- नुशासनम् ॥ २८ ॥ संक्षेपात्कथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥२९॥ सत्यं ब्रूयात्मियं ब्रूयान वयात्ससममियम् । *AT ·धर्मवर्णनम्. २ प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ ३० ॥ गृ- हस्थः पालयेदारान्विद्यामभ्यासयेत्सुतान् । गोपयेत्स्व जनान्बन्धूनेष धर्मः सनातनः ॥ ३१ ॥ धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीविद्या सत्यमक्रो- धो दशकं धर्मलक्षणम् ।। ३२ ।। व्यसने वाऽर्थकृच्छ्रे चा भये वा जीवितान्तगे। विमृशंश्च स्वया वुद्धया धृ. तिमान्नावसीदति ॥ ३३ ॥ दमः पवित्रं परमं मङ्गल्यं परमं दमः । दमेन सर्वमानोति यत्किंचिन्मनसेच्छति ॥ ३४ ॥ अभक्ष्यपरिहारश्च संसर्गश्चाप्पनिन्दितैः । आ चारेषु व्यवस्थानं शौचमित्यभिधीयते ॥ ३५॥ धर्मस्य तस्य लिङ्गानि दया क्षान्तिराहिंसनम् । तपो दानं च शीलं च सत्यं शौचं वितृष्णता ।। ३६ ।। सत्यादुत्प- द्यते धर्मो दयादानाद्विवर्द्धते । क्षमया तिष्ठते धर्मः को- धाद्धर्मों विनश्यति ॥ ३७ । अहिंसा सत्यमस्तेयं शौ- चमिन्द्रियनिग्रहः । एतं सामासिक धर्म चातुर्वण्र्थेऽ अवीन्मनुः ॥ ३८ ॥ ऋपियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा । नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत् ·धर्मवर्णनम् ३ ॥ ३९ ॥ अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो बलिभाँतो यज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ ४० ॥ वेदमेवाभ्यसेनित्यं यथाकालमतन्द्रितः । तं यस्याहुः परं धर्ममुपधर्मो ऽन्य उच्यते ।। ४१ ।। न तिष्ठति तु यः पूर्वी नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् । स साधुभिर्बहि कार्यः सर्वस्माहिजकर्मणः।। ४२ ।। सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्य- मधिगच्छति ॥ ४३ ॥ बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहमागतः । तस्य पूजा विधातव्या मर्वस्याभ्या- गतो गुरुः ॥ ४४ ॥ उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोऽपि गृ- हमागतः । पूजनीयो यथा योग्यं सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥४५॥ अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्या पुण्यमादाय गच्छति ॥ १६ ॥ राज्यं च संपदाभोगाः कुले जन्म सुरूपता । पाण्डि- त्यमायुरारोग्यं धर्मस्पतत्फलं विदुः ॥ ४७॥ सुकुल- जन्म विभूतिरनेकधा प्रियसमागमसौख्यपरम्परा । नृ- पकुले गुरुना विमलं यशो भवति पुण्यतरोः फलमा- ·समाप्रशंसा. ३ ११ दृशम् ॥ ४८ ॥ प्रियवचनादि प्रियो भवति विमृशि- तकार्यकरोऽधिकं जयति । बहुमित्रकरः सुखं वसते य- श्च धर्मरतः स गतिं लभते ।। ४९ ।। यत्र धर्मो ह्यच- र्मेण सत्यं यत्रान्तेन च । हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥५०॥ धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद्धर्मों न हातव्यो मा नो धर्मोहतोऽ वधीत् ।। ५१ ।। क्षमाप्रशंसा. ३ ; क्षमातुल्यं तपो नास्ति संतोपान परं सुखम् । न च तृष्णापरो व्याधिन च धर्मों दयापरः॥ १॥ बाह्ये वाऽ भ्यन्तरे चैव दुःखे चौत्पातिके क्वचित् । न कुप्यति न वा हन्ति सा क्षमा परिकीर्तिता ॥२॥ क्षमावलमश- क्तानां शक्तानां भूपणं क्षमा। क्षमा वशीकृतिलों के क्ष- मया किं न सिद्धयति॥ ३ ॥ क्षमाशस्त्रं करे यस्य दुर्ज- नः किं करिष्यति । अतृणे पतितो पन्हिः स्वयमेवो- पशाम्पति ॥ ४॥ नरस्याभरणं रूपं रूपस्याभरणं गुणः।

·समामशंसा. ३ १२ गुणस्याभरणं ज्ञानं ज्ञानस्याभरणं क्षमा ॥ ५॥ क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणम् । अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सेव दूपणम् ॥ ६ ॥ एकः क्षमावतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमयायुक्तमशक्त मन्यते जनः ॥ ७॥ आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्य- बुधा बुधान् । वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमु- च्यते ॥ ८॥ हिंसाबलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्व- लम् । शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥९॥ आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युमेव तितिक्षतु । आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १० ॥ क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्यारूनपि । कुद्धः प- रुपया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ॥ ११ ॥ वाच्यावा. च्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचिन् । नाकार्यम- स्ति कुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥ १२ ॥ हिंस्या- क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च । आत्मानमपि प क्रुद्धः प्रेपयेद्यमसादनम् ॥ १३ ॥ एतान्दोपान्प्रप- १ सभापगम्. २ निन्दा ।

·क्षमाप्रशंसा. ३ श्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः । इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ १४ ॥ येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा । तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥१५॥ अपकारिणि कोपश्चेत्कोपे कोपः कथं न ते धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रसह्य परिपन्थिनि ॥१६॥ लोभात्क्रोधः प्रभवति क्रोधाद्रोहः प्रवर्तते । द्रोहण न- रकं याति शास्त्रज्ञोऽपि विचक्षणः ॥ १७ ॥ मातरं पि- तरं पुत्रं भ्रातरं वा सुहृत्तमम् । क्रोधाविष्टो नरो हन्ति खामिनं वा सहोदरम् ॥ १८॥ फलान्वितो धर्मयशोऽ र्थनाशनः स चेदपार्थः स्वशरीरतापनः । न चेह नामुत्र हिताय यः सतां मनांसि कोपः समुपाश्रयेत्कथम्।।१९॥ धन्यास्ते पुरुषव्याघ्रा ये बुड्या कोपमुत्थितम् । नि- रुन्धन्ति महत्पारं दीप्तमनिमिवाम्भसा ॥२०॥नभ- वति भवति च न चिरं भवति चिरं चेत्फले विसंवादी। कोपः सत्पुरुषाणां तुल्यः स्नेहेन नीचानाम् ॥ २१ ॥ अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हि स- र्वत्र पाण्डित्यं सुलभ पुरुषेण वै ।। २२ ।। पूर्वोपकारी ·१४ क्षमाप्रशंसा, ३, यस्तै स्यादपराधे गरीयसि । उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्य- मपराधिनः ॥ २३ ॥ नाक्रोशीस्यान्नावमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी । न चाभिमानी न च हीनत्तो रुक्षां वाचं रुपती वर्जयीत ॥ २४ ॥ मर्मा- ण्यस्थीनि हृदयं तथाऽसृन् रुक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् । तस्मादाचमुपतीमुग्ररूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ २५॥ परश्चेदेनमभिविध्येत वाणैर्भशं सु- तीक्ष्णैरनलार्कदीप्तः । स विध्यमानोऽप्यतिदह्यमानो वि- द्यात्कविःसुकृतं मे दधाति ॥ २६ ॥ क्षुधासमं नास्ति शरीरपीडन चिन्तासमं नास्ति शरीरशोषणम् । विद्या समं नास्ति शरीरभूपणं क्षमासमं नास्ति शरीररक्षणम् ॥ २७॥क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रु- तम् । य एतदेवं जानाति स सर्व क्षन्तुमर्हति ॥२८॥ क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भाविच । क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ॥ २९ ॥ अतिय- ज्ञविदा लोकान क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च । अतिब्रह्मविदां १ पुष्णावि.

·सत्यशंसा. ४ लोकानति चापि तपखिनाम् ॥ ३० ॥ क्षन्तव्यमेव सततं पुरुपेण विजानता । यदा हि क्षमते सर्व ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥ क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । इह सन्मानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥ ३२ ॥ : सत्यप्रशंसा. ४ नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्यादिद्यते परम् । न हि तीव्रतरं किंचिदन्तादिह विद्यते॥ १॥ अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्रादि सत्य- मेव विशिष्यते ।। २ ॥ सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्त- न्ते प्रवृत्तयः । सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारसमन्वितम् ॥३॥ सत्यं मृदु प्रियं वाक्यं धीरो हितकरं वदेत् । आत्मोत्कर्प' तथा निन्दा परेपां परिवर्जयेत् ॥ ४॥ सत्यमेव व्रतं यस्य दया दीनेषु सर्वदा । कामक्रोधी वशे यस्य स साधुः कथ्यते बुधैः ॥ ५॥ सत्येन' पू. यते साक्षी धर्मः सत्येन पर्द्धते । तस्मात्सत्यं हि वक्त ·सत्पप्रशंसा. ४ व्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ॥ ६॥ चत्वार एकतो वेदः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः । स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्य- मेकं किलैकतः ॥ ७॥ सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावा रस्य नौरिख । न पावनतमं किंचित्सत्यादध्यममं क्व. चित् ॥ ८॥ नासत्यवादिनः सख्यं न पुण्यं न यशो- मुवि । दृश्यते नापि कल्याणं कालकूटमिवाश्रतः॥९॥ मानादा यदि वा लोभाकोधादा यदि वा भयाद । यो ऽन्यायादन्यथा ब्रूते स नरः पापमानुयात् ॥ १०॥ योऽ न्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ ११ ॥ वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्मूला वाखिनिःसृताः । तां तु यः स्तेनयेदाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः १२ ।। नमो मुण्डः कपालेन भि- क्षार्थी क्षुत्पिपासितः। अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः सा. क्ष्यमन्तं वदेव ॥ १३ ॥आवाशिरास्तमस्यन्धे किल्वि- षी नरकं व्रजेत् । यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन्धर्मनि नये ॥१४॥नसा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये नवदन्ति धर्मम् । धर्मो न वै यत्र च नास्ति सत्यं सत्यं ·विद्याप्रशंसा, ५ न तद्यच्छलेनानुविद्यम् ॥१५॥ असत्यमप्रत्ययमूलका- रणं कुवासनासझ समृद्धिवारणम् । विपनिदानं परवः चनोर्जितं कृतापराधं कृतिभिर्विवर्जितम् ॥ १६॥ स- त्यमेव जयते नानृतं सत्येन पंथा विततो देवयानः । येनाक्रमन्त्य॒पयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ १७॥ यशो यस्माद्भस्मीभवति वनवढेरिख वनं निदानं दुःखानां यदवनिरुहाणामिव जलम् । न यत्र स्याच्छायातप इव तपः संयमकथा कथंचित्त- मिथ्या वचनमभिधत्ते न मतिमान् ॥ १८॥ विद्याप्रशंसा. ५ विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् । कोकि- लानां स्वरो रूपं स्त्रीणां रूपं पतित्रतम् ।। १ ।। सर्वद्र- व्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् । अहार्यत्वादनयत्वा- दक्षयत्वाच सर्वदा ॥ २ ॥ हर्तुर्न गोचरं याति दत्ता भ- पति विस्तृता । कल्पान्तेऽपि न या नश्येकिमन्यद्वि- द्यया समम् ॥ ३॥ अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते ·१८ । विद्यापशंसा.५ तव भारति । व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सं- चयात् ॥ ४ ॥ सद्विद्या यदि का चिन्ता वराकोदर पू. रणे । शुकोऽप्यशनमामोति हरे राम इति ब्रुवन् ॥ ५ ॥ विद्या ददाति विनयं विनयाद्यातिपात्रताम् । पात्रत्वा- दनमामोति धनाद्धर्म ततः सुखम् ॥६॥ विद्यया श- स्यते लोके पूज्यते चोत्तमैः सदा । विद्याहीनो नरः प्राज्ञसभायां नैव शोभते ॥७॥ गतेऽपि वयसी ग्राह्या विद्या सर्वात्मना बुधैः । यद्यपि स्यान्न फलदा सुल- भा साऽन्यजन्मनि ॥ ८॥ नक्षत्रभूपणं चन्द्रो नारीणां भूपणंपतिः । पृथिवीभूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूप. णम् ॥ ९॥ यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रुपुरधिगच्छति ।। १० ॥ यथा यथा हि पुरुपः शास्त्रं समधिगच्छति । तथा तथा वि- जानाति विज्ञानंचास्य रोचते ॥११ ॥ वित्तं वन्धुर्व- यः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थाना. नि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ १२ ॥ धर्माधर्मो न जानाति लोकोऽयं विद्यया विना । तस्मात्सदैव धर्मात्माविद्या:

·विद्यामशंसा.५ दानपरो भवेत् ॥ १३ ॥ विद्याधनं श्रेष्ठधनं तन्मूलमि- तरद्धनम् । दानेन वर्द्धते नित्यं न भाराय न नीयते ॥ १४ ॥ कामधेनुगुणा विद्यायकाले फलदायिनी ॥ प्रवासे मातृसदृशी विद्या गुप्तं धनं स्मृतम् ।। १५ ।। तपो विद्या च विप्रस्य परं श्रेयस्करं मतम् । तपसा कि- ल्विपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते ।। १६ ।। ऋषिभिर्ना- ह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविता । विद्या तपोविवृष्यर्थ श- रीरस्य च शुद्धये ॥ १७ ॥ रूपयौवनसम्पन्नाः विशा- लकुलसम्भवाः । विद्याहीना न शोमन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥ १८॥ अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्श- कम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ १९॥ मात पितृकृताभ्यासो गुणितामेति बालकः । न गर्भच्युतिमात्रेण पुत्रो भवति पण्डितः ।। २० ।। मा- ता शत्रुःपिता वैरी बालो येन न पाठितः । न शो- भते सभामध्ये हंसमध्ये वको यथा ॥ २१ ॥ शुनः पु. च्छमिव व्यर्थ जीवितं विद्यया विना । न गुह्यगोपने - शक्तं न च देशनिवारणे ॥ २२॥ विद्या मित्रं प्रवासेषु ·२० विद्यापशंसा ५ भार्या मित्रं गृहेषु च । व्याधितस्यौपधं मित्रं धर्मो मि- चं मृतस्य च ॥ २३ ॥ सुखार्थी त्यजते विद्यां विद्या- र्थी वा सजेर सुखम् । मुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ॥ २४ ॥ गुरुशुश्रूपया विद्या पुष्क. लेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थ नैव सा. धनम् ॥ २५ ॥ बालादपि गृहीतव्यं युक्तमुक्तं मनी- विभिः । खेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ।। २६ ।। परं पलितकायेन कर्तव्यः श्रुतसङ्ग्रहः । न तत्र धनिनो यान्ति यत्र यान्ति बहुश्रुताः ॥ २७ ॥ किं कुलेन वि- शालेन विद्याहीनस्य देहिनः । विद्यावान् पूज्यते लोके नाविद्यः परिपूज्यते ॥ २८ ॥ पुरुषं साहसक्लेशाधर्जना- यासकारिणम् । लक्ष्मीर्वमुञ्चति क्वापि विद्याऽभ्यस्ता न मुञ्चति ॥ २९ ॥ किं तस्य मानुपलेन बुद्धिर्यस्य न निर्मला । बुद्धयापि किं फलं तस्य येन विद्या न स- श्चिता ॥ ३० ॥ अस्त्यद्यापि चतु:समुद्रपरिखापर्यन्त- मुर्वीतलं वर्तनोऽपि च तत्र तत्र रसिका गोष्टीपु सक्ता नृपाः । एकस्तत्र निरादरो भवति चेदन्यो भवेत्सादरो ·विद्यामशंसा. ५ २१ वाग्देवी बदनाम्बुजे वसति चेत्को नाम दीनोजनः॥३१॥ वसुमतीपतिना नु सरस्वती बलवता रिपुणापि न नी- यते । समविभागहरैन विभज्यते विविधवोधबुधैरपि से- व्यते ॥ ३२॥ न चोरहार्य न च राजहार्य न भ्रातृ- भाज्यं न च भारकारि । व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥ ३३ ॥ मातेव रक्षति पि- तेव हिते नियुले कान्तेव चापि रमयत्यपनीय खेदम् । लक्ष्मी तनोति वितनोति च दिक्षु कीर्ति किं किंन साध- यति कल्पलतेव विद्या ।। ३४ ॥ विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशः सुख- करी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूज्यते नहि धनं विद्या विहीनः पशुः ॥ ३५ ॥ विद्या नाम नरस्य कीर्तिरतुला भाग्यक्षये चाश्रयो धेनुः कामदुधा रतिश्च विरहे नेत्र तृतीयं च सा । सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नैचिना • भूपणं तस्मादन्यमुपेक्ष्य सर्वविषय विद्याधिकारं कुरु ॥ ३६॥ हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुप्णाति स-

·विद्याप्रशंसा. ५
२२
वत्मिना ह्यर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धि
पराम् । कल्पान्तेप्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमे-
तहनं येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह
स्पर्धते ॥ ३७॥ केयूरा न विभूपयन्ति पुरुष हारा न
चन्द्रोज्ज्वला न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कता
मूर्धजाः । वाण्येका समलकरोति -पुरुषं या संस्कृता
धार्यते क्षीयन्ते खलु भूपणानि सततं वाग्भूपणं भूपणम्
॥ ३८ ॥ क्षान्तिश्चेद्रचनेन किं किमरिभिः क्रोधोऽस्ति
चेदेहिनां ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्योपधैः किं
फलम् । किं सर्यदि दुर्जनः किमुधनैर्विद्याऽनवद्या
यदि ब्रीडा चेक्किम भूपणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन
किम् ॥ ३९ ॥ यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति
पण्डितानुपाश्रयति । तस्य दिवाकरकिरणै नलिनीदल-
मिव विकास्यते बुद्धिः॥ ४० ॥ निरक्षरे वीक्ष्य महा-
धनत्वं विद्याऽनवद्या विदुपा न हेया । रलावतंसाः कु-
लटाः समीक्ष्य किमार्य नार्यः कुलटा भवन्ति ॥४१॥

·२३ वर्णधर्माः ६ न विशेपोस्ति वर्णानां सर्व ब्राह्ममिदं जगत् । व्र- ह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् ॥ १ ॥ सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं प्रपा घृणा । तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ २॥ येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । यत्र कुत्र च शायी स्यात्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। ३ ।। योऽहिरिख गणागीतः सन्माना- भरकादिव । कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ४ ॥ निराशिपमनारम्भमनमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। ५॥ क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम । यको- धमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ६ ।। यो वदे- दिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत. च । हिंसितश्च न हिंसे- त ते देवा ब्राह्मण विदुः ॥ ७ ॥ जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः। कामक्रोधौ यशौ यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ८॥ योऽध्यापयेदधीयीत यजे द्वा याजयीत वा । दद्यादापि यथाशक्ति तं देवा ब्रा- ·वर्णधमाः.६ मणं विदुः॥ ९॥ ब्रह्मचारी वदान्यो यो ऽप्यधीया- द्विजपुङ्गवः । खाध्यायवानमत्तो चै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १० ॥ धर्म तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दम. मार्जवम् । इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं दिजसत्तम ॥ ११ ॥ स्वाध्यायेन जपैहोमविद्येनेज्यया सुतेः । महायज्ञेश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥ १२ ॥ अ. ध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रह चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ १३ ॥ शमो दमस्तपः शीचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञान विद्यानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १४ ॥ कामभोगप्रियारतीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः त्यक्तस्वधर्मा रक्ताहास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः॥ १५॥ क्षत्र मेवते कर्म वेदाध्ययन- संगतः । दानादानरतिर्यस्तु सवै क्षत्रिय उच्यते ।। १६॥ प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । विपयेप्वप्रम- क्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः॥ १७॥ शौर्य तेजो धृति- दक्ष्यिं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावन क्षात्रं कर्म सभावजम् ॥ १८ ॥ गोभ्यो हत्ति समारथाय ·वर्णधर्माः६ पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्मान्नानुतिष्ठन्ति ते दिनों वैश्यतां गताः॥ १९॥ वाणिज्या पशुरक्षा च कृप्या- दानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति सं- ज्ञितः ॥ २० ॥ पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । वणिकपथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिमेव च ॥२१॥ कृपिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्मस्वभावजम् । परिचर्या- त्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ।। २२ ॥ सर्वभक्ष- रतिनित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ २३ ॥ हिंसाऽनृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्त द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ २४ ॥ एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् । एतेपामेव वर्णानां शुश्रुपामनुसूयया ।। २५ ।। इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः। धर्मों यज्ञक्रिया तेषां नित्यं न प्रतिषिध्यते ॥ २६ ॥ अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्दिजः । अम्भस्थश्म. प्लवेनेव सह तेनैव भजति ॥ २७ ॥ तस्मादविद्धान्वि- भियाधस्मात्तस्मात्पतिग्रहात् । स्वल्पकेनाप्पविद्धान्हि ·वर्णधर्माः६ . पङ्के गौरिख सीदति ॥ २८॥ न वार्यपि प्रयच्छेत्तु वैडालनतिके दिजे । न वकवतिके विप्रे नावेदविदि धर्मविद ॥ २९ ॥ त्रिप्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाऽप्य- र्जितं धनम् । दातुर्भवत्यनर्थाय परवादातुरेवच ॥३०॥ यथा प्लवेनोपलेन निमजत्युदके तरन् । तथा निमज- तोऽधस्तादज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ ॥ ३१ ॥ धर्मध्यजी सदा लुब्धछाझिको लोकदम्भकः । वैडालनतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसन्धकः ॥ ३२ ॥ अघोष्टिनैष्कृतिका स्वार्थसाधनतत्परः। शठो मिथ्याविनीतश्च वकत्रत- चरो द्विजाः ॥ ३३ ॥ ये वकनतिनो विप्रा ये च मा. रिलिङ्गिनः । ते पतन्त्यन्धतामिझे तेन पापेन कर्म- णा ॥ ३४ ॥ पश्य लक्ष्मण पम्पायां वकः परमधार्मि- कः । शनैः शनैः पदधत्ते प्राणिनां वधशया ॥३५॥ वकः किं श्लाध्यते राम येनाहं निष्कुलीकृता । सह- वासी विजानाति चरितं सहवासिनः ॥ २६ ॥ शृणु यक्षकुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणं हि द्विजत्वेच वृत्तमेव न संशयः ॥ ३७ ॥ चतुर्वेदोपि ·२७ दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते । योऽमिहोत्रपरो दान्तःस ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३८ ॥ विश्वामित्रो वसिष्ठश्च मतनो नारदादयः । तपोविशेषैः संप्राप्ता उत्तमत्वं न जातितः ॥ ३९ ॥ ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् । अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तम मिपूजयेत ॥ ४० ॥श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्माव स्वनुष्ठि- तात् । स्वधर्मेनिधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥ ४१॥ न जात्या ब्राह्मणश्चात्र क्षत्रियो वैश्य एव न । न च शूद्रो न वै म्लेच्छो भेदिता गुणकर्मभिः ॥ ४२ ॥ ज्ञानकर्मोपासनाभिर्देवताराधने रतः । शान्तो दान्तो दयालुश्च ब्राह्मणश्चगुणैः स्मृतः ॥ ४३ ॥ लोकसंर- क्षणे दक्षः शूरो दान्तः पराक्रमी । दुष्टनिग्रहशीलोयः सबै क्षत्रिय उच्यते ॥ ४४ ॥ क्रयविक्रयकुशला ये नित्यं पण्यजीविनः । पशुरक्षाः कृपिकरास्ते वैश्याः कीर्तिता भुवि ॥ ४५ ॥ द्विजसेवार्चनरताः शूराः शान्ता जितेन्द्रियाः । सीरकाष्ठतृणवहास्ते नीचाः शूद्र- संज्ञिताः॥४६॥ त्यक्तस्वधर्माचरणा निर्धणाः पर- ·वर्णधर्माः७ पीडकाः । चण्डाश्च हिंसका नित्यं म्लेच्छास्तेह्यविवे- किनः ॥ ४५ ॥ कर्मणोत्तमनीचत्वं कालतस्तु भवेद्गुणैः विद्याकलाऽऽश्रयेणैव तवाना जातिरुच्यते ॥ ४८ ॥ शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रिया- जातमेवं तु विद्यादैश्यात्तथैव च ॥४९॥ संमनाद्वा- ह्मणो नित्यमुदिजेत विषादिव । अमृतस्येव चाकाङ्के. दवमानस्यसर्वदा ॥ ५० ॥ यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोऽनधीयानस्रयस्ते नाम बि- भ्रति ॥ ५१ ॥ योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥५२॥ एकोपि वेदविधर्म यव्यवस्येद्विजोत्तमः । स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽगुतैः॥ ५३ ॥ आ- हारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुमानवानाम् । धर्मो नराणामधिको विशेपो धर्मेण हीनः पशुभीः स. मानः॥ ५४॥ दानधर्माः ७ यद्ददाति यदृश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये

·२९
दानधर्माः ७
मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपिधनैरपि ॥ १॥ यद्ददासि वि.
शिष्टेभ्यो यच्चानासि दिने दिने । तत्ते वित्तमहं मन्ये
शेपमन्यस्य रक्षसि ॥२॥ भवन्ति नरकाः पापात्पापं
दारिद्यसम्भवम् । दारिद्यमप्रदानेन तस्माद्दानपरो भवे.
त् ।। ३ ।। ग्रासादपि तदर्थं च कस्मान्नो दीयतेऽर्थिषु ।
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ४ ॥
अनुकूले विधौ देयं यतः पूरयिता हरिः । प्रतिकूले वि-
धौ देयं यतः सर्व हरिष्यति ॥ ५ ॥ गौरवं प्राप्यते दा-
नान तु वित्तस्य संचयात् । स्थितिरुच्चैः पयोदानां पयो-
धीनामधः स्थितिः ॥ ६ ॥ दातव्यमिति यदानं
दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तदानं
. सात्विकं स्मृतम् ॥ ७ ॥ उपार्जितानां वित्तानां
त्याग एव हि रक्षणाम् । तडागोदरसंस्थानां परीवाह
इवाम्भसाम् ।। ८॥ दानोपभोगवन्ध्या या सुहृद्भिर्या
न भुज्यते । पुंसां यदि हि सा लक्ष्मीरलक्ष्मीः कतमा
भवेत् ॥ ९॥ आयासशतलब्धस्य माणेभ्योऽपि गरी-
यसः । गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः॥ १०॥

·३ दानधर्मा: ७ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न मुक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ ११ ॥ यो न ददाति न मुझेसति विभवे नैव तस्य तद्व्यम् । तृणमयकृत्रिमपुरुपो रक्षति सस्य परस्यार्थे ॥ १२ ॥ दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संग्रहो न कर्तव्यः । ए- श्यामि मधुकरीणां संचितमर्थ हरन्त्यन्ये ।। १३ ॥ कि- द्यायां दुर्मदो येषां कार्पण्यं विभवे सति । तेषां देवा- भिशप्तानां सलिलादग्निरुस्थितः ॥ १४ ॥ यस्य दान- विहीनस्य धनान्यायान्ति यान्ति किम् । आरण्यक- सुमानीव निस्तिस्य संपदः ॥ १५॥ त्यागो गुणो गुणशतादधिको मतो मे विद्या विभूपयति तं यदि कि ब्रवीमि । शौर्य हि नाम यदि तत्र नमोऽस्तु तस्मै तब त्रयं न च मदोऽस्ति विचित्रमेतत् ॥ १६ ॥ अगाधे- नापि किं तेन तोयेन लवणाम्युधेः । जानुमानं बुरं वा- रितृष्णाछेदकरं नृणाम् ।। १७ ।। बाविमौ पुरुपौ रा- जन स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरि- श्व प्रदानवान् ॥ १८ ॥ न्यायागतस्य द्रव्यस्य वो:

·दानर्माः ७ दव्यौ द्वावतिकमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रति- पादनम् ॥ १९ ॥ दावम्भसि निवेष्टव्योगले बध्या हद शिलाम् । धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपखिनम्॥२०॥ मितं मुझे मंविभज्याश्रितेभ्यो मितं खपित्यमितं कर्म कृत्वा । ददात्यमित्रेष्वपि याचितः संस्तमात्मवन्तं प्रज- हत्यनाः॥ २१॥ अष्टो गुणाः पुरुष दीपयन्ति प्रज्ञा च कोल्यं च दमः श्रुतंच । पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ २२ ॥ गोदुग्धं वाटिकापुष्पं विद्या कूपोदकं धनम् । दानाद्विवईते नित्यमदाना- च विनश्यति ।। २३ ।। अन्नादलं च तेजश्च प्राणिनां वर्द्धते सदा । अन्नदानमतो हेतोः श्रेष्ठमाह प्रजापतिः ॥ २४ ॥ पानीयं परमं दानं दानानां मनुरब्रवीत् । त- स्मात्कूपांश्च वापीश्च तडागानि च खानयेत् ॥ २५ ॥ न गोपदानं न महीपदानं न चानदानं हि तथा प्रधान- म् । यथा वदन्तीह बुधाः प्रधानं सर्वप्रदानेवभयप्र- दानम् ॥ २६ ॥ जलाशयाश्च वृक्षाश्च विश्रामगृहम- ध्वनि । सेतुः प्रतिष्ठितो येन तेन सर्व वशीकृतम् ·। ३२ दानधर्माः ७ ॥ २७ ॥ वारिदस्तृप्तिमानोति सुखमक्षय्यमबदः । ति. लश्च प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥ २८॥ भूमिदो भूमिमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः । गृहदोऽध्याणि वे. श्मानि रुप्यदो रुप्यमुत्तमम् ॥ २९ ॥ वासोदश्चन्द्र- सालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः । अनडुइः श्रियं पुष्टां गोदो बध्नस्य विष्ठपम् ॥ ३० ॥ यानशय्यामदो भार्या- मैश्वर्यमभयप्रदः । धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसाप्टिंताम् ।। ३१ ।। सर्वेपामेव दानानां ब्रह्मादानं- विशिष्यते । वार्यनगोमहीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम् ॥ ३२ ॥ अनदानं परं दानं विद्यादानमतःपरम् । अ नेन क्षणिका तृप्तिर्यावजीवं तु विद्यया ॥ ३३ ॥ देयं भेषजमार्तस्य परिश्रान्तस्य चासनम् । पितस्य च पा- नीय क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३४ ॥ स्थितो मृत्युमु. खे चाहं क्षणमायुर्ममास्ति न । इति मत्वा दानधर्मों यथेष्टौ तु समाचरेत् ॥ ३५ ॥ येन केन प्रकारेण यस्य कस्यापि देहिनः । संतोपं जनयेव माज्ञस्तदेवेश्वर- पूजनम् ।। ३६ ।। दानं प्रियवाकसहितं ज्ञानमगर्व क्ष- ·दानधर्माः ७ मान्वितं शौर्यम् । वित्तं दानसमेतं दुर्लभमेतचतुर्भद्रम् ॥ ३७ ॥ अर्थाः पादरजःसमा गिरिनदीवेगोपमं यो- वनं आयुष्यं जल विन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् । दानं यो न करोति निश्चलमतिभॊगं न भुङ्क्ते च यः पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकामिना दह्यते ॥३८॥ सार्थः प्रसवतों मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुर- स्य भिपमित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३९ ॥ विद्य- माने धने लोभादानभोगविवर्जितः । पश्चान्नास्तीति यो व्यात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ४० ॥ पात्रे दानं स्वल्प- मपि काले दत्तं युधिष्ठिर । मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्या- नन्तफलं स्मृतम् ॥ ४१ ॥ विप्रेभ्यः साधु दानं रिपु- जनसुहृदांचोपकारान्कुरुत्वं सौजन्यं बन्धुवर्गे निजहि- तमुचितं खामिकार्य यथार्थम् । श्रोत्रे ते तथ्यमेतत्क- थयति सततं लेखनी भाग्यशालिन्नोचेनटेऽधिकारे मम । मुखसदृशं तावकास्यं भवेद्धि ॥ ४२ ॥ न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् । अधार्मिकाणां पापाना- , माशु पश्यन्विपर्ययम् ॥ १३ ॥ अधार्मिको नरो यो ·oC स्त्रीधर्माः ८ हि यस्य चाप्यनृतं धनम् । हिंसारतश्च यो नित्यं नेहा. सौ सुखमेधते ॥ ४४ ॥ नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिख । शनैरावर्तमानस्तु कर्नुर्मूलानि कृन्त. ति ॥ ४५ ॥ यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नहपु । न वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः ॥ १६ ॥ अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति । ततः सप- नाञ्जयति समूलस्तु विनश्यति ॥ ४७ ॥ दिवमेनैव तत्कुर्याद्येन रात्रौ सुखं वसेत् । अष्टमासेन तत्कुर्यायेन वर्षाः सुखं वसेत् ॥ ४८ ।। पूर्वे वयसि तस्कुर्यायेन वृद्धः सुखं वसेत् । यावजीवेन तत्कुर्यायेन प्रेत्य सुखं वसेत् ।। ४९ ॥ न जातु कामान भयान लोमाद्धर्म ज- ह्याजीवितस्यापि हेतोः । नियो धर्मः सुखदुःखे खनि- त्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य सनित्यः ॥५०॥ स्त्रीधर्माः८ भती हि परमं नार्या भूपणं भूपीना । एपा वि- १ जीवत्वस्य हेतुरविद्या.

·वीधर्माः ८ रहिता तेन शोभनाऽपि न शोभते ॥ १॥न सा स्त्री- सभिमन्तव्या यस्यां भर्ता न तुष्यति । तुष्टे भतरि नारीणां तुष्टः स्यात्परमेश्वरः ॥२॥न कामेषु न भो- गेषु नैश्वर्ये न सुखे. तथा। स्टहा यस्या यथा पत्यो सा नारी धर्मभागिनी ॥ ३॥ भर्ता देवो गुरुर्भः ध- मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्व परित्यज्य पतिमेकं भ. जेत्सती ॥ ४॥ धर्मार्थकाममोक्षेषु भार्या पुंसः सहा. यिनी। विदेशगमने चास्य सैव विश्वासकारिणी ॥ ५॥ तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च । नास्ति भार्यासमं किंचित्ररस्यार्तस्य भेषजम् ॥ ६ ॥ नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः । नास्ति भा. यांसमो लोके सहायो धर्मसंग्रहे ॥ ७॥ अर्द्ध भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा । असहायस्य लोकेऽ. स्मिन् लोकयात्रासहायिनी ॥ ८॥ कान्तारेप्पपि वि- श्रामो जनस्य गृहिणी मता । यासदार स विश्वास्य- स्तस्मादाराः परा गतिः ॥९॥ अनुकूला विमलानी कुछजां कुशला सुशीलसंपन्नाम् । एतादृशी सुभा ·ग्रीधर्मा ८ पुरुषः पुण्योदयाल्लभते ॥ १० ॥ नास्ति यज्ञ खियः किंचिन्न व्रतं नोपवासकम् । या हि भर्तुश्च शुश्रूषा तया स्वर्ग जयत्यसो ॥११॥ शुचि भूमिगतं तोयं शुचिर्नारी पतिव्रता । शुचिः क्षेमकरो राजा संतोषी ब्राह्मणः शुचिः॥ १२ ॥ पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । स्वममन्यगृहे वासो नारीणां दूषणानि षट् ॥ १३ ॥ मण्डनं वर्जयेन्नित्यं तथा प्रोपितमर्तृका । धारयेन्मङ्गलार्थानि किंचिदाभरणानि च । देवताराध- नपरा तिप्लेगर्तृहिते रता ॥ १४ ॥ नास्ति भर्तृसमो नाथो नास्ति भर्तृसमं सुखम् । विसृज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं स्त्रियाः॥१५॥ मितं ददाति हि पिता मितं भाता मितं सुतः । अमितस्य प्रदातारं भर्तारें का न पूजयेत् ॥ १६ ॥ क्रीडां शरीरसंस्कार समाजो- रसवदर्शनम् । हास्यं परगृहे यानं यजेत्मोषितभर्तृका ॥ १७॥ सुस्वभावा सुवचना सुव्रता सुखदर्शना । अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुःसा धर्मवारिणी ॥१८॥ परुषाप्यपि चोका या दृष्टा दुष्टेन चहपा । सुप्रसन्न- ·३ श्रीधर्माः ८ मुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता ॥ १९ ॥ शुश्रूषां प- रिचर्या च करोत्यविमनाः सदा । सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी ॥ २०॥ पतिर्हि देवो नारी- णां पतिवन्धुः पतिर्गतिः । पत्या समा गतिर्नास्ति दै- वतं वा यथापतिः ॥ २१ ।। श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ जो- पन्ती सुगुणान्विता | मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना ।। २२ । नेक्षेत्पति क्रूरदृष्टया श्रावयेनैव दुर्व- चः । नाप्रियं मनसा वाऽपि चरेत्पत्युः पतिव्रता ॥२३॥ कार्येषु मन्त्री करणेषु दासी भोज्येषु माता शयनेषु रंम्भा । धर्मानुकूला क्षमया धरित्री पाङ्गुण्यमेतद्धि प तिवतानाम् ॥ ३४ ॥ न दानः शुध्यते नारी नोपवा- सशतैरपि । न तीर्थसेवया तदद्भर्तुः पादोदकैर्यथा ॥ २५॥ नगरस्थो वनस्थो वा पापोवा यदिवा शुचिः। यासां स्त्रीणां पियों भर्ता तासां लोके महोदयः॥२६॥ पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः । स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्ता स्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ २७॥ पितृभिनीतृभिश्चैताः पतिभिर्देवरैस्तथा ॥ पूज्या भूप- ·स्वीधर्माः ८ यितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः॥ २८ ॥ शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कूलम् । न शोचन्ति तु यत्रैता वर्द्धते तद्धि सर्वदा ॥ २९ ॥ तस्मादेताः सदा पूज्या भूपणाच्छादनाशनः । भूतिकामैनरैनित्यं सत्का- रेपुत्सवेषु च ॥ ३०॥ स्त्रियां तु रोचमानायां सर्व त. द्रोचते कुलम् । तस्यां खरोचमानायां सर्वमेव न रो चते ॥ ३१॥ शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः स- दा। यदाः परिरक्षन्ति भर्तारो निर्बला अपि॥३२॥ अर्थस्य संग्रहे चैनां व्ययेचैव नियोजयेत् । शौचे ध- मेंऽनपक्क्यां च पारिणाह्यस्य चेक्षणे ॥ ३३ ॥ यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम् । तस्मात्मजावि- शुद्ध्यर्थ स्त्रियं रक्षेत्प्रयत्लतः ॥ ३४ ॥ अन्योन्यस्याव्य भिचारो भवेदामरणान्तिकः । एप धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्रीपुंसयोः परः ॥ ३५ ॥ तथा नित्यं यतेयातां स्त्री- पुंसौ तु कृतकियौ । यथा नाभिचरेतां तो वियुक्तावि- तरेतरम् ॥ ३६॥ प्रजनार्थ स्त्रियः सृष्टाः सन्तानार्थ च मानवः । तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पल्या सहो.

·जीवितसाफल्यम्. ९ दितः ॥ ३७॥ संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्ना भार्या तथै- व च । यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वैध्रुवम् ।। ॥ ३८ ॥ उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थेष्वन्यनिकेतने । न पत्रों प्रेषयेत्प्राज्ञः पुत्रामात्यविवर्जिताम् ॥ ३९ ॥ सम्यग्धर्मार्थकामेषु दम्पतीभ्यामहनिशम् । एकचित्त- तया भाव्यं समानवतरत्तितः ॥ ४० ॥ पुरा कल्पे कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदा: नां सावित्रीवचनं तथा ॥४१॥ साऽहं तस्मिन् कुले जाता मर्तर्यसति मदिधे । विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्ये; का मुनिव्रतम् ॥ ४२ ॥ जीवितसाफल्यम्. ९ स जीवति गुणा यस्य धर्मों यस्य स जीवति ।गुण धर्मविहीनो यो निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ १॥प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः । किं नु मे पशुभिस्तुल्यं किं नु सत्पुरुषैरिति ॥ २ ॥ सद्भिरेव सहासीतप्तद्भिः ·जीवितसाफल्पम्.. कुति संगतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्री च नासद्भिः किंचि- दाचरेत् ॥ ३॥ परोपकारः कर्त्तव्यः प्राणैरपिधनैरपि । परोपकारनं पुण्यं न स्यात् ऋतुशतैरपि ॥ ४॥ धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । तत्रिमित्तो वरं त्या गो विनाशे नियते सति ॥५॥ रविश्चन्द्रो घना वृक्षाः नदी गावश्च सजनाः। एते परोपकाराय युगे देवेन नि- मिताः ॥ ६ ॥ तृणं चाहं वरं मन्ये नरादनुपकारिणः । घासो भूत्वा पशून्पाति भीरून्पाति रणागणे ॥ ७ ॥ आत्मार्थ जीवलोकेस्मिन्को न. जीवति मानवः। परं परोपकारार्थ यो जीवति संजीवति ॥ ८॥ परोपकार- शून्यस्य धिअनुष्यस्यजीवितम् । धन्यास्ते पशवो येषां चर्माप्युपकरिप्यति ॥ ९ ॥ एतद्धि जन्मसाफल्यं यद- नायत्तवृत्तिता ॥ येपराधीनतां यातास्ते वै जीवन्ति के मृताः ॥ १० ॥ दानं वित्ताहतं वाचः कीर्तिधर्मों तथा- युपः। परोपकरणं कायादसारात्सारमाहरेत् ॥११॥ वाणी रसवती यस्य भार्या पुत्रवती सती । लक्ष्मीनिवती यस्य सफलं तस्य जीवितम् ।। १२ ॥ यस्मिन् जीवति ·जीवितसाफश्यम्. ९ ४१ जीवन्ति बहवः स तु जीवति । काकोऽपि किं न कुरुते चञ्च्या स्वोदरपूरणम् ॥ १३ ॥ स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः कोवा न जायते ।। १४ ।। परोपकरणं येषां जागतिं हृदये सता म् । विपदश्चैव नश्यन्ति संपदः स्युः पदे पदे ॥ १५ ॥ जीवितान्मरणं श्रेष्ठं परोपकृतिवर्जितात् । मरणं जीवितं मन्ये यत्परोपकृतिक्षमम् ॥ १६ ॥ यस्य जीवन्ति धर्मेण पुत्रा मित्राणि बान्धवाः॥ सफलं जीवितं तस्य नात्मा- थै को हि जीवति ॥१७॥ यस्य मित्राणि मित्राणि श- त्रवः शत्रव स्तथा । अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति ॥ १८॥ दानोप मोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स लोहकारमस्वेव श्वसन्नपि नजीवति ॥१९॥ किं चन्द्रमाः प्रत्युपकारलिप्सया करोति गोभिः कुमुदाय : बोधनम् । स्वभाव एवोन्नतचेतसां सतां परोपकारव्यसनं + हि जीवितम्॥२०॥परोपकाराय फलान्ति वृक्षाःपरोपका- * राय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपका रार्थमिदं शरीरम् ।। २१ ।। जीवितं तदपि जीवितमध्ये

·४२
जीवितसाफल्पम्. ९
गण्यते सुकृतिमिः किमु पुंसाम् । ज्ञानविक्रमकलाकुछ
लजात्यागभोगरहितं विफलं यत् ॥ २२॥ पिबन्ति
नद्यः स्वयमेव नाम्भः स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः परोपकाराय सतां
विभूतयः ॥ २३॥ रखाकरः किं कुरुते हि रविन्ध्याच
लः किं करिभिः करोति । श्रीखण्डखण्डैमलयाचलः किं
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥२४ ॥ भवन्ति नम्रास्त-
रवः फलोद्गमैनवाम्बुभिभूरिविलम्बिनोधनाः । अनुद्धता
सत्पुरुषाः समृदिभिः स्वभावएवैपपरोपकारिणाम्।।२५॥
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेनदानेन पाणितु करगेन ।
विभाति कायः खलु सजनानां परोपकारेण न चन्दनेन
॥२६॥ पद्माकरं दिनको विकचं करोति चन्द्रो विका-
सयति कैरवचक्रवालम् । नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं
ददाति सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः ॥ २७ ॥
यो नात्मजे नच गुगै न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते
न च बन्धुवर्ग । किंतस्य जीवितफलं हि मनुष्यलोके
काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुते ॥ २८॥

·ऐक्यप्रसंशा. १०
अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका तृणै-
र्गुणत्वमापनैध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ १॥ बहूनां चैव
सत्वानां समवायो रिपुंजयः । वर्षधाराघरो मेघस्तृणै-
रपि निवार्यते ॥ २ ॥ संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैर-
ल्पकैरपि । तुपेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः
॥३॥ एथिव्यतेजसा सो पृष्टः कार्यस्य साधकः ।
भिन्नास्तदणवः सर्वे न शक्तास्तस्यसिद्धये ॥ ४ ॥ एक-
स्मिन्पक्षिणी काके यदा विज्ञायते विपत् । ते काक
मिलिताः सन्तो यतन्ते तनिवृत्तये ॥५॥ वानराणां
तथा दृष्टायन्पोन्यस्य सहायता । मनुष्यैरपि कर्तव्या
न विरोधः कदाचन ॥६॥ महानप्येकजो वृक्षो बल-
वान्सुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य एव वातेन शक्यो धर्पयितुं
क्षणात् ॥ ७॥ एवं मनुष्यमप्येकं शौर्येणापि समन्वि-
तम् । शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम्
॥८॥ अथ ये संहता वृक्षाः सशः सुप्रतिष्ठिताः।
तेहि शीघ्रतमान्धातान् सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ ९ ॥

·ऐक्पप्रशंसा १० अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्याश्रियेण च । ज्ञातयः संप्रवर्द्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ १०॥ ये वै भेदन- शीलास्तु सकामा निस्रपाः शठाः । ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः ॥ ११ ॥ जायापत्योश्च पित्रोच भात्रोच स्वामिभृत्ययोः । भगिन्योर्मित्रयो दै न कुर्याद्गुरुशिष्पयोः ॥ १२ ॥ यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् । स पुत्रपशुभिद्धिं श्रेयश्वानन्त्य- मश्नुते ॥ १३ ॥ ज्ञातयोवर्दनीयास्तैर्य इच्छन्त्यान्मनः शुभम् । कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर ।। ॥ १४ ॥ श्रेयसा योक्ष्यसे राजन् कुर्वाणो ज्ञातिसलि- याम् । विगुणा अपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ॥१५॥ संभोजन संकयनं संप्रीतिश्च परस्परम् । ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ।। १६ ।। ज्ञातयस्तारय- न्तीह ज्ञातयो मजयन्ति च । सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मजयन्ति च ॥ १७॥ यत्रात्मीयो जनो नास्ति भेद- स्तब न विद्यते । कुठारे दण्डनिर्मुक्ते भियन्ते तसः कथम् ।। १८॥ कुछारमालिकां दृष्ट्वा कम्पिताः सकला ·गुरुमहिमा ११ तुमाः । वृद्धस्तरुरुवाचेदं स्वजातिर्नेव दृश्यते ॥ १९ ॥ ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यः शुभार्थिना । सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ।॥ २० ॥ न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्म न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः। न वै भिन्ना गौरवं प्रामुवन्ति न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥२१॥ गुरुमहिमा. ११ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ १ ॥ यः पृष्ट्या कुरुते कार्य प्रष्टव्यान्स्वहितान्गुरून् । न तस्य जायते विघ्नः कस्मिंश्चिदपि कर्मणि ॥ २॥ अज्ञानतिमिरा- न्धानां ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरुवे नमः ॥३॥ प्रष्टव्या गुरखो नित्यं ज्ञातमर्थ- मपि स्वयम् । स तैनिश्चयमानीतो ददाति परमं सुखम् ॥४॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उप- २ देक्ष्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥५॥ बुद्धया न ·गुरुमहिमा. ११ भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महव । गुरुशुश्रूपया ज्ञानं शान्ति योगेन विन्दति ॥ ६ ॥ यावन्नानुग्रहः साक्षाजा- यते परमेश्वरान् । तावन्न सहरु कश्चित्सच्छास्त्रं वाऽपि नो लभेत् ॥ ७ ॥ योऽधीतविद्यः सकलः स सर्वां गुरुभवेत् । न च जात्याऽनधीतो हि गुरुभवितुमर्हति ।। ॥ ८॥ अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः । अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥ ९ ॥ य आकृणोत्यवितथं ब्राह्मणः श्रवणावुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येव कदाचन ॥ १० ॥ नोदाहरे- दस्य नाम परोक्षमपि केवलम् । न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभापितचेष्टितम् ॥ ११ ॥ उत्पादकब्रह्मदात्रोरीया. न्ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥ १२ ॥ न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न. धुभिः । ऋपयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचानः स नो महान् ॥ १३ ॥ न तेन वृद्धो भवति येनास्य दलितं शिरः । यो वै युवाऽव्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥ १४ ॥ गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वाऽपि प्रवर्तते । कर्णो तत्र पिधा- ·गुणशंसा. १२ तव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ १५ ॥ परीवादात्खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर्भ- वति कीटो भवति मत्सरी ॥ १६ ॥ यावदासुस्त्रयो वन्द्या वेदान्तो गुरुरीश्वरः । आदो ज्ञानप्रसिद्ध्यर्थं कृत- नवापनुत्तये ॥ १७ ॥ अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुत. स्योपकरोति यः। तमपीह गुरुं विद्या तोपक्रियया तया ॥१८॥ पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ । प्रज्ञा ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ १९ ॥ विद्या- भ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः । अहिंसा गुरुसेवा च परंश्रेयस्कर मतम् ॥ २० ॥ परीक्ष्य लो. कान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात्रास्यकृतः कृतेन । तदिज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ २१॥ गुणप्रशंसा. १२ गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेऽपि वसतां सताम् । केत- कीगन्धमानाय स्वयं गच्छन्ति पट्पदाः ॥ १॥ यदि

·४८
गुणमशमा १२
सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते स्श्यम् । नहिकस्तूरि
कामोदः शपथेन निवार्यते ॥२॥ गुणवजनसंसर्गाद्याति
स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुप्पमालाप्रसझेन सूत्रं शिरसि धा-
र्यते ॥ ३ ॥ शरीरस्य गुणानां च दृरमत्यंतमन्तरम् ।
शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥ ४ ॥
गुणेप्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा । गुणयुक्तो
दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणेः समः॥ ५ ॥ गुणेषुक्रियतां यलः
किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः
क्षीरविवर्जिताः ॥ ६ ।। गुणैर्गोरखमायाति नो रासनमा
स्थितः। प्रासादशिखरस्थोपि काकः किं गरुडायते॥७॥
गुणेः सर्वज्ञकल्लोऽपि सीदत्येकोनिराश्रयः । अनयमपि
माणिक्यं हेमाश्रयमुपेक्षते ॥ ८ ॥ गुणेनस्टदणीयः
स्पान रूपेण यतो जनः । सीगन्ध्यपय नादेयं पुष्पं
कान्तमपि क्वचित् ।। ९ ॥ गुणिनोऽपि हि सीदन्ति
गुणग्राही न चेदिह । स गुणः पूर्णम्मोऽपि कूप पव
निमजति ॥ १० ॥ सर्वत्र गुणवानेव चकास्ति प्रथितो
नरः । मणिर्मू! गले वाही पादपीठेऽपि शोभते॥१॥

·चामाधुर्पमशंसा. १३ न पुत्रत्वेन पूज्यन्ते गुणैरायते पदम् । खेापारमाद- ते प्रदीपो न पुनः शशी ॥ १२॥ गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोषः । अलिरेति वना. स्प न द१रस्तोकवासोऽपि ।। १३ ॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोपाः । सुस्वा- दुतोयाः प्रभवन्ति नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ १४॥ गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निगुणावली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः । मधोर्गुणं वेत्ति पिकोन वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥ १५ ॥ वाङ्माधुर्यप्रशंसा. १३ तास्तु वाचः सभायोग्या या चिताकर्पणक्षमाः । स्वेषां परेषां विदुपां द्विपामविदुपामपि ॥ १ ॥ वाङ्- माधुर्यान्नान्यदस्ति प्रियवं वाक्पारुष्याच्चोपकारोऽपि नष्टः । किं तद्व्यं कोकिलेनोपनीतं को वा लोके गर्द- भस्यापराधः॥२॥ धर्मो यशो नयो दाक्ष्यं मनोहारि सुभापितम् । इत्यादि गुणरत्नानां संग्रही नावसीदति ।। ४ ·गुणपशंसा १२ सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयम् । नहिकस्तूरि कामोदः शपथेन निवार्यतेः॥ २ ।। गुणवजनसंसर्गाद्याति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पमालामसभेन सूत्रं शिरसि धा- यते ।। ३ ॥ शरीरस्य मुणानां च दूरमत्यंतमन्तरम् । शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः ॥ ४ ॥ गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा । गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः॥ ५ ॥ गुणेषुक्रियतां यत्नः किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ ६॥ गुणैर्गौरवमायाति नोचैरासनमा स्थितः। प्रासादशिखरस्थोपि काकः किं गरुडायते॥७॥ गुणैः सर्वज्ञकल्पोऽपि सीदत्येकोनिराश्रयः । अनर्यमपि माणिक्यं हेमाश्रयमुपेक्षते ॥ ८ ॥ गुणेनस्टहणीयः स्यान रूपेण यतो जनः । सौगन्ध्यवये नादेयं पुप्पं कान्तमपि क्वचित् ॥ ९ ॥ गुणिनोऽपि हि सीदन्ति गुणग्राही न चेदिह । स गुणः पूर्णकुम्मोऽपि कूप एवं निमजति ॥ १०॥ सर्वत्र गुणवानेव चकास्ति प्रथितो नरः। मणिर्मूी गले वाही पादपीठेऽपि शोभतेरा ·वामाधुर्यप्रशंसा. १३ न पुत्रत्वेन पूज्यन्ते गुणैराधते पदम् । खेापारमाद- ते प्रदीपो न पुनः शशी ॥१२॥ गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोषः । अलिरेति वना- पद्मं न दुर्दुरस्त्वेकवासोऽपि ॥ १३ ॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । सुस्वा- दुतोयाः प्रभवन्ति नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ १४॥ गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निगुणावली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्वलः । मधोर्गुणं वेत्ति पिकोन वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूपकः ॥ १५ ॥ वाङ्माधुर्यप्रशंसा. १३ तास्तु वाचः सभायोग्या या चिताकर्षणक्षमाः । स्वेषां परेषां विदुषां द्विपामविदुषामपि ॥ १॥ दाइ माधुर्यान्नान्यदस्ति प्रियत्वं वाक्पारुप्याचोरो नष्टः । किं तव्यं कोकिलेनोपनीतं को दाने हे भस्यापराधः ॥ २ ॥ धर्मो यशो नमोहन स्नेह सुभाषितम् । इत्यादि गुणरत्लानां बनने।

·बारमाधुर्यपशंसा. १३ ॥ ३॥ न हीदृशं संवननं त्रिपुलोकेषु किंचन । दया मैत्रीच भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ ४ ॥ भार्या पुत्रोऽप्युद्धिजेत कटुवाक्यात्पदण्डतः । पशवोऽपि वशं यान्ति दानश्च मृदुभाषणैः ॥ ५ ॥ प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः । तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥ ६ ॥ लक्ष्मीर्वसति जिव्हाध्ये जिलाऽने मि- बान्धवाः । जिव्हाऽग्रे बन्धन प्राप्त जिव्हाऽने मरणं ध्रुवम् ॥ ७॥ नारुन्तुदः स्यादातॊऽपि नपरद्रोहकर्मभिः । ययाऽस्योदिजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत् ॥८॥ को हि भारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ ९॥ यदी- च्छसि वशीकर्तु जगदेकेन कर्मणा । परापवादसस्येभ्यो 'गां चरन्ती निवारय ॥ १० ॥ हृदि विड इवात्यर्थ यया संतप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न तो वाचमुदीरयेत् ।। ११ ।। प्रियमेवाभिधातव्यं नित्यं सत्य द्विपत्सुवा । शिखीव केका मधुरां वाचं ब्रूते जनप्रियः ॥ १२ ॥ भदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिनः ।

·पदं कश्चिद्योऽत्र मिनाविवर्जितः ॥ २ ॥ कराविव श. मित्रमशंसा. १४ हरन्ति न तथा वाचो यथा वाचो विपश्चिताम् ॥ १३॥ कामान्दुग्धे विप्रकर्पत्यलक्ष्मी कीर्ति सूते दुष्कृतं या हिनस्ति । तां चाप्येतां मातरं मगलानां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः ॥ १४ ॥ तथ्यं पथ्यं सहेतु प्रियभि- तमृदुलं सारखदैन्यहीनं साभिप्रायं दुरापं सविनयमशठं चित्रमल्याक्षरं च । बर्थ कोपशून्यं स्मितयुतघनदा- क्षिण्यसदेहहीनं वाक्यं ब्रूयाद्रसज्ञः परिषदि समये सप्र- मे याप्रमेयम्॥१५॥खिन्नं चापि सुभापितेन रमते स्वीयं मनः सर्वदा श्रुत्वाऽन्यस्य सुभापितं खलु मनः श्रोतुं पुन- वञ्छिति।अज्ञाज्ञानवतोऽप्यनेन हिवशी कर्नु समर्थो भवे कर्तव्यो हि सुभाषितस्य मनुजैरावश्यकः संग्रहः ॥१६॥ मित्रप्रशंसा. १४ मित्रवान्साधयत्यर्थान् दुःसाध्यानपि वै यतः । तस्मा- मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ १॥ आप- नाशाय विबुधैः कर्तव्याः सुहृदोऽमलाः ॥ न तस्या- ·मित्रमशंसा. १४ रीरस्य नेत्रयोखि पक्ष्मणी । अविचार्य प्रियं कुर्या- तन्मित्रं मित्रमुच्यते ॥ ३ ॥ यस्य मित्रेण संभापा यस्य मित्रेण संस्थितिः । मित्रेण सह यो भुङ्क्ते ततो नास्तीह पुण्यवान् ॥ ४॥ शुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं सुखदुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्य ता च सुहहणाः ॥ ५ ॥ स्वाभाविकं तु यन्मित्रं भा- ग्येनैवाभिजायते । तदकृत्रिमसौहार्दमापत्स्वपि न मु- ञ्चति ॥ ६॥ न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चा- स्मनि । विश्वासस्तादृशः पुंसां यामिने स्वभावजे ॥७॥ व्याधितस्यार्थहीनस्य देशान्तरगतस्यच । न- रस्य शोकदग्धस्य सुहृद्दर्शन मौपधम् ॥ ८॥ शो- कारातिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नमि- दं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥९॥ परोक्षे कार्यहन्तार प्रत्यक्ष प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विपकुम्भ पयो मुखम् ॥ १० ॥ अवलिप्तेषु मूर्योयु रौद्रसाहसि- केषु च । तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेबुधः ॥ ११ ॥ धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठरा । मित्रा- ·मित्रप्रशंसा. १४ णांचानभिद्रोहः सप्तताः समिधः श्रियः ॥ १२ ।। माता मित्रं पिता चेति स्वभावात्रितयं हितम् । कार्यका- रणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धयः ॥ १३॥ सुहृदां हित- कामानां यः शृणोति न भापितम् । विपत्संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ १४ ॥ दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्धाक्यमरुन्धतीम् ॥ न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुषः॥१५॥ मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यश्च विश्वासघातकः । ते नरा नरकं यान्ति यावचन्द्र दिवाकरौ ॥ १६ ॥ रहस्यभेदो याचा च नैष्टुयंचल चित्तता । क्रोधो निःसत्यता द्यूतमेतन्मित्रस्य दूपण म् ॥ १७ ॥ औरसं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षकं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ १८ ॥ इच्छेच्चेद्धिपुलां मैत्री त्रीणि तत्र न कारयेत् । वाग्वा- दमर्थसंबन्धं तत्पत्तीपरिभापणम् ।। १९ ॥ शीलं शौर्य- मनालस्यं पाण्डित्यं मित्रसंग्रहः । अचोरहरणीया- नि पञ्चैतान्यक्षयो निधिः ॥ २०॥ सकृदुष्टं च मि- त्रं यः पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्वाति ·मित्रमशंसा. १४ गर्भमश्वतरी यथा ॥२१॥ न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । कारणेन हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ २२ ॥ कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढ़- भक्तिकम् । जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि- चेष्यते ॥ २३ ॥ पापानिवारयति योजयते हिताय गुह्यानि गृहति गुणान्प्रकटीकरोति । आपद्रतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति स- न्तः ॥ २४ ॥ क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिलाः क्षीरे तापमवेक्ष्य तेन पयसा ह्यात्मा कृशानौ हुतः । गन्तुं पावकमुन्मनस्तद्भवदृष्ट्वा तु मि- त्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वी- दृशी ।। २५ ।। मुखं प्रसनं विमला च दृष्टिः कथाऽनु- रागो मधुरा च वाणी । स्नेहोऽधिकं संभ्रमदर्शनं च स- दाऽनुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म ॥ २६ ॥ अदृष्टिदानं कृत- पूर्वनाशनममाननं दुश्चरितानुकीर्तनम् । कथाप्रसङ्गेन च नाम विस्मृतिविरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥ २७॥ यः प्रीणयेत्सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद्भर्तुरेख हितमि- ·उद्यमप्रशंसा. १५ .. च्छति तकलत्रम् । तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रिय यदेतत्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ २८॥ आर- म्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लब्धी पुरा वृद्धिमती च प. श्वात् । दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिना छायेव मैत्री खल. सजनानाम् ॥ २९ ॥ मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति गा- वश्व गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः । मूर्खाश्च मूखैः सुधियः सु- धीभिः समानशीलव्यसनेषु सख्यम् ॥ ३० ॥ उद्यमप्रशंसा. १५ कुनेिवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्व- यि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ १॥ यो यमर्थ प्रार्थयते यदर्थ घटतेऽपि च । अवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छान्तो निवर्तते ॥ २॥ केचिदज्ञानतो नष्टाः के- चिन्नष्टाः प्रमादतः। केचिज्ज्ञानावलेपेन केचिन्नष्टैस्तु ना. शिताः ॥ ३ ॥ चिन्तनीया हि विपदामादावेव प्रति- क्रियाः । न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वन्हिना गृहे ॥४॥ वरं दारिद्यमन्यायप्रभाद्विभवादिह । कृशताऽभिमता- ·उद्यमप्रशंसा. १५ देहे पीनता न तु शोफतः ॥ ५॥ न कश्चिदपि जा- नाति किं कस्य श्वो भविष्यति । अतः श्वः करणीया- नि कुर्यादद्यैव बुद्धिमान ॥ ६ ॥ अनेन मर्त्यदेहेन य. लोकद्रयशर्मदम् । विचिन्त्य तदनुष्ठेयं कर्म हेयं ततोऽ- न्यथा ॥७॥ उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः परा- क्रमः । पडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायवान् ॥ ८॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥ ९॥ न दैव- मिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः । अनुद्यमेन कस्तै- लं तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति ॥ १० ॥ विहाय पौरुपं यो हि देवमेवावलम्बते । प्रासादसिंहवत्तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसः ॥ ११ ॥ पूर्वजन्मकृतं कर्म तदैवमिति क- थ्यते । तस्मात्पुरुपकारेण विना दैवं न सिध्यति॥१२॥ प्राकर्मवशतः सर्व भवत्येवेति निश्चितम् । तदोपदेशा व्यर्थाः स्युः कार्याकार्यप्रबोधकाः ॥ १३ ॥ धीमन्तो वन्धचरिता मन्यन्ते पौरुषं महत् । अशक्ताः पौरुषं कर्तु क्लीवा देवमुपासते ।।.१४ ॥ भोक्ता तृप्यति ना- ·उद्यममशंसा. १५ भोक्ता गन्ता गच्छति नागतिः । वक्ता वक्ति न चाव- का पौरुषं सफलं नृणाम् ॥ १५ ॥ शुभेन पुरुषार्थेनं शुभमासाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १६ ॥ दैवमेवेह चेत्कर्तृ पुंसः किमिव चेष्टया । स्नानदानासनोच्चारान्दैवमेव करिष्यति ॥१७॥ कालविद्भिर्विनिर्णीता यस्यास्ति चिरजीविता । स चे- जीवति संछिन्नशिरास्तदैवमुत्तमम् ॥ १८ ॥ कालवि- द्भिर्विनिर्णीतं पाण्डित्यं यस्य राघव । अनध्यापित ए- वासौ तज्ज्ञश्चेद्देवमुत्तमम् ।। १९ ॥ निपानमिव मण्डू- काः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । सोद्योगं नरमायान्ति वि- वशाः सर्वसंपदः ॥ २० ॥ कामपि श्रियमासाद्य यस्त दृद्धौ न चेष्टते । तस्यायतिषु न श्रेयो वीजभोजिकुटु- म्बवत् ॥ २१ ॥ आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नाव- सीदति ॥ २२ ॥ आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः कार्य व्यग्रा भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियस्तिष्टन्ति च निरा- कुलाः ॥ २३ ॥ अलसस्य कुतो विद्या ह्यविद्यस्य कु- ·उद्यम प्रशंसा. १५ तो धनम् । अधनस्य कुतो मित्रममित्रस्य कुतः सुख- म् ।। २४ ॥ अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदवेक्षया । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्दृढ़ पात्रेषु निक्षिपेत् ।। २५ ।। दो- पभीतेरनारम्भस्तत्कापुरुषलक्षणम् । कैरजीर्णभयादात- भोजनं परिहीयते ॥ २६ ॥ यस्य यस्य हि यो भाव- स्तेन तेन हितं नरम् । अनुमविश्य मेधावी क्षिप्रमा- स्मवशं नयेत् ॥ २७॥ यो न संचरते देशान्यो ‘न से- वेत पण्डितान् । तस्य संकुचिता बुद्धिर्वृतविन्दुरिखा- म्भसि ।। २८ ॥ यस्तु संचरते देशान्यस्तु सेवेत पण्डि- तान् । तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ २९ ॥ व्यापारान्तरमुत्सृज्य वीक्ष्यमाणो वधूमुख- म् । यो गृहेष्वेव निद्राति दरिद्राति स दुर्मतिः॥ ३० ॥ नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरया- त्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ३१ ॥ उद्धरेदात्म- नाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धु- रात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ३२ ।। परानं परवस्त्रं च परश- य्या परस्त्रियः । परवेश्मनिवासश्च शकस्यापि श्रियं ·उद्यमप्रशंसा १५ हरेत् ॥ ३३ ॥ उच्छास्त्रितं शास्त्रितं च "पारुष द्विविधं स्मृतम् । उच्छास्त्रितमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ॥ ३४ ॥ वीरः सुधीः सुविद्यश्च पुरुषः पुरुषार्थवान् । तदन्ये पुरुषाकाराः पशवः पुच्छव- र्जिताः ॥ ३५॥ अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च । महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चानन्त्यम- श्रुते ॥ ३६ ॥ यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं शयेत् । अवसीदेत्स दुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ३७ ।। सिंहाः सत्पुरुषाश्चैव निजदपोपजीविनः । पराश्रपेण जीवन्ति कातराः शिशवः स्त्रियः॥ ३८॥ विद्या वि- तर्को विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया । यस्यैते षड्गु- णास्तस्य न साध्यमतिवर्तने-॥ ३९ ॥ वश्येन्द्रियं जि- तात्मानं धृतदण्ड विकारिषु । परीक्ष्य कारिणं धीरम- त्यन्तं श्रीनिषेवते ॥४०॥ यत्रोत्साहसमारम्भो यत्रा लस्य विहीनता। नयविक्रमसंयोगस्तत्र श्रीरचला ध्रुव- म् ॥ ४१ ॥ निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुला- त्मनः । सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ·. उपप्रशंसा १५ ॥ ४२ ॥ विपमं समतां याति दूरमायाति चान्तिक म् । सलिलं स्थलतामेति कार्यकाले महात्मनाम् ॥ ४३ ॥ नात्मानमवमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिभिः। आ- मृत्योः श्रियमन्विच्छेनैनां मन्येत दुर्लभाम् ॥ १४ ॥ आरभेतैय कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । कर्मा ण्यारभमाणं हि पुस्पं श्रीनिपेवते ॥४५॥ न वेवा- स्माऽत्रमन्तव्यः पुरुपेण कदाचन । न यात्मपरिभृतस्य भूतिर्भवति शोभना ॥ ४६॥ आवाल्यादलगभ्यस्तैः शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः। गुणैः पुरुपयत्नेन सोऽर्थः संप्राप्यते हितः॥४ा शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनास रित् । पोरुपेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ॥४८॥ पूर्व- जन्मजनितं पुराविदः कर्म देव मिति संप्रचक्षते । उद्यमेन तदुपार्जितं चिरादेवमुद्यमवशं न तत्कथम् ॥ ४९ ।। उद्योगिनं पुरुपसिंहगुपैति लक्ष्मीदेवं प्रधानमिति कापुरुपा वदन्ति । देवं विदाय कुछ पौरुषमात्मशक्पा यले कृते यति न मिध्यति कोऽत्र दोपः ॥ ५० ॥ आरभ्यते न सल विन्न भयेन नीचैः मारभ्य विनति ·उद्यमशसा १५ हता विरमन्ति मध्याः । विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्य- मानाः प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति ॥५१ ।। आलस्यं स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् । सं- तोषो भीरत्वं पड्व्याघाता महत्त्वस्य ॥ ५२ ।। अव्य- वसायिनमलसं दैवपरं साहसाच परिहीनम् । प्रमदा पतिमिव वृहं नेच्छति लक्ष्मीरुपस्थातुम् ॥ ५३ ॥ उत्साहसंपन्नमदीवसूत्रं क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वसक्तम् । शूरं कृतज्ञ दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं याति निवास- हेतोः ॥ ५४ ।। अर्थः सुखं कीर्तिरपीह माभूदनर्थ ए- वास्तु तथापि धीराः । निजप्रतिज्ञामधिरुह्यमाना महो- द्यमाः कर्म समारभन्ते ।। ५५ ॥ कुचैलिनं दन्तमला- वधारिणं बह्वाशिनं नित्यकठोरभाषिणम् । सूर्योदयेचा- स्तमये च शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥ ५६ ॥ पाप्यापदं न व्यथते कदाचिदुद्योगमन्विच्छ- ति चाप्रमत्तः। दुःखं च काले सहते महात्मा धुरन्ध- रस्तस्य विपदिनश्येत् ॥ ५७ ॥ सुखं च दुःखं च भवा- भवौ च लाभालाभौ भरणं जीवितं च । पर्यायशः ·'उदारप्रशंसा. १६ सर्वमते स्टशन्ति तस्माद्धीरो न च दृष्यन्न शोचेत ॥ ५८ त्याज्यं न धैर्य विधुरेऽपि काले धैर्यात्कदाचि- द्रतिमाप्नुयात्सः । यथा समुद्रपि च पोतभने सांयात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव ॥ ५९ । विद्यां वित्तं शिल्पं तावना. मोति मानवः सम्यक् । यावदजति न भूमौ देशाद्देशा- न्तरं हृष्टः ॥ ६० ॥ देशान्तरेषु बहुविधभाषायेपादि येन न ज्ञातम् । भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ।। ६१ ॥ यस्यास्ति सर्वत्र गतिः स कस्मात्स्व- देशरागेण हि याति नाशम् । तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति ॥ ६२ ।। गन्त- व्या राजसभा द्रष्टव्या राजवल्लभाः पुरुषाः । यद्यपि न भवत्यों भवत्यनर्थमतीकारः ॥ ६३ ॥ उदारप्रशंसा. १६ कर्णस्त्वचं शिविर्मासं जीव जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ १ ॥ युध्यन्ते पक्षिपशवः पठन्ति शुकसारिकाः। दातुं शकोति यो ·सत्सङ्गापशंसा. १७ वित्तं स शूरः स च पण्डितः ॥२॥ रक्षन्ति कृपणाः पाणी द्रव्यं प्राणमिवात्मनः । तदेव सन्तः सततमु- सृजन्ति यथा मलम् ॥ ३ ॥ याचितो यः प्रहृष्येत दत्त्वा च प्रीतिमान्भवेत् । तं दृष्ट्वाऽप्यथवा श्रुत्वा नरः पुण्यमवामुयात् ॥ ४॥ अयं निजः परो वेत्ति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥५॥ दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति । अदाता हि धनत्यागी धनं हित्वा हि गच्छति ॥ ६ ॥ शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः । वक्ता दशस- हस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥ ७॥ दाता नीचोऽपि सेव्यः स्यान्निष्फलो न महानपि । जलार्थी वारिधि त्यक्त्वा पश्य कूपं निपेवते ॥ ८॥ दैववशादुत्पन्ने संति विभवे यस्य नास्ति भोगेच्छा । न च परलोकसमीहा स भवति धनपालको मूर्खः॥ ९ ॥ सत्सङ्गप्रशंसा. १७ महाजनस्य संसर्गः कस्य नोनतिकारकः । पद्मपत्र- ·सत्सङ्गमशंसा. १७ स्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ १॥ मलयाचल- गन्धेनस्विन्धनं चन्दनायते । तथा सजनसङ्गेन दुर्जनः सज्जनायते ॥ २॥ चन्दनं शीतलं लोके चन्दनादपि च- न्द्रमाः । चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुसङ्गतिः ॥३॥ करोति निर्मलापारस्तुच्छस्यापि महर्षताम् । अम्बुनो विन्दुरल्पोऽपि शृक्तौ मुक्ताफलं भवेत् ॥ ४॥ हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात् । समैश्च समता. मेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् ॥ ५॥ काचः काञ्चनसं- सर्गादत्ते मारकतीर्युतीः । तया सत्संनिधानेन मूखों याति प्रवीणताम् ॥ ६॥ यथोदयगिरी द्रव्यं संनिकर्षण दीप्यते । तथा सत्संनिधानेन हीनवर्णोऽपि दीप्यते ॥७॥ यदि सत्सङ्ग निरतो भविष्यसि भविष्यसि । अथ दुर्जनसंसर्गे पतिप्यति पतिप्यति ।। ८॥ सङ्गः स- वात्सना याज्यः स चेत्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ।। ९ ।। क्षुद्रोऽपि तनुते तात तेजस्तेजखि सङ्गतः । अर्कसंपर्कतः पश्य दर्पणे दहनद्युतिम् ॥ १०॥ सन्तः सदेव गन्तव्या यद्यप्युप- ·सत्सङ्गमशंसा. १७ दिशन्ति न । या हि खैरकथास्तेपामुपदेशा भव न्ति ताः ॥ ११॥ अनपेक्ष मुनि शान्तं निर्वैरं समद- शिनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यंघिरेणुभिः॥१२॥ यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून्संसेवतस्तथा ॥ १३ ॥ निमज्ज्यो- न्मजतां घोरे भवाब्धी परमायनम् । सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौवाप्सु मजताम् ॥ १४ ॥ सजनसङ्गो माभूद्यदि सङ्गो मास्तु तत्पुनः स्नेहः । नेहो यदि मा विरहो यदि विरहो मास्तु जीवितस्याशा ॥ १५॥ वं; शभवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । न हि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ॥ ॥ १६ ॥ सत्सङ्गाद्भवति हि साधुता खलानां साधूनां नहि खलसङ्गमात्खलत्वम् । आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं न हि कुसुमानि धारयन्ति ।। १७ ॥ किं वा परेण बहुना परिजल्पितेन संसर्ग एव महतां म; हते फलाय । अम्भोनिधेस्तटरुहास्तरवोऽपि येन वे- लाजलोच्छलितरत्नकृतालवालाः ।। १८॥ जाड्यं धि- ·सत्सरमशंसा. १७ यो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं मानोन्नति दिशति पाप- मपाकरोति । चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्ति स- सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ १९ ॥ दूरीक- रोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरन्तनमघं चुलुकी करोति । भूतेषु किं च करुणां बहुलीकरोति सङ्गः सतां किमु न मङ्गलमातनोति ॥ २०॥ कान्तारभूमिरहमौ- लिनिवासशीलाः प्रायः पलायनपरा जनवीक्षणेन । कूजन्ति तेऽपि हि शुकाः खलु रामनाम सङ्गः स्वभा- वपरिवर्तविधौ निदानम् ॥ २१॥ एके केचिद्यतिकर- गताः पात्रसंज्ञां लभन्ते गायन्त्यन्ये सरसमधुरवीण- या संप्रयुक्ताः । एके तेषां सह गतिवशाइस्तरं तारय- न्ति केचित्तपां ज्वलितहृदया रक्तमेवापिबन्ति ॥ २२॥ संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मु- काहारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितंराजते । स्वात्यां सागरशुक्तिसंपुगतं तजायते मौक्तिकं प्रायेणाधमम- ध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ २३ ॥रे जीव स. सामवाहि त्वमसत्यसङ्गं सरया विहाय । धन्यो- ·असत्सङ्गनिन्दा. १८ ऽपि निन्दा लभते कुसङ्गासिन्दूरबिन्दुर्विधवाललाटे ॥ २४ ॥ असारसंसारपयोब्धिमध्ये निमजतां स- द्भिरुदारवृत्तैः। महात्मभिः सङ्गतिरेव साध्या नान्यस्त- दुत्तारविधावुपायः ॥ २५॥ सुजनः सुजनेन सङ्गतः परिपुष्णाति मतिं शनैः शनैः । परिपुष्टमतिर्विवेकवा- छनकैयगुणं विमुश्चति ॥ २६ ॥ महत्सेवांदारमा- हुर्विमुक्तेस्तमोरारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते स- मचित्ताः प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥२७॥ भाग्योदयेन बहुजन्मसमार्जितेन सत्सङ्गमं च लभते पु- रुषो यदा वै । अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकारनाशं वि- धाय हि तदोदयते विवेकः ॥२८॥ असत्सङ्गनिन्दा. १८ असत्सङ्गागुणज्ञोऽपि विषयासक्तमानसः । अकस्मा- प्रलयं याति गीतरतो यथा मृगः॥१॥ आहृत्य र- क्ष्यमाणाऽपि यत्नेनान्तविरागिणी । असन्मैत्री च वे- श्या च श्रीश्च कस्य कदा स्थिरा ।। २ ।। अहो दुर्जन- ·पण्डितपशंसा, १९ संसर्गान्मानहानिः पदे पदे । पावको लोहसनेन मुद्र- रैरभिहन्यते ॥ ३ ॥ अणुरप्यसता सजः सगुणं हन्ति विस्तृतम् । गुणरूपान्तरं याति तक्रयोगाद्यथा पयः ॥ ४ ॥ दुर्वृत्तसङ्गतिरनर्थपरम्पराया हेतुः सतां भवति किं वचनीयमत्र । लक्वेश्वरो हरति दाशरथेः कलत्रं भानोति बन्धनमसौ किल सिन्धुराजः ॥ ५॥ पण्डितप्रशंसा. १९ शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिव- से दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १ ॥ नामा- प्यमभिवाञ्छति नटं नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्स्व- पि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ २ ॥ निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते । अनास्तिकः श्रद्द- धान एतत्पण्डितलक्षणम् ॥ ३ ॥ गोधो हपंच दर्पः चन्हीस्तम्भो मान्यमानिता । यमर्थानापकर्पन्तिम वै पण्डित उच्यते ॥ ४॥ यस्य कृत्यं न जानन्ति म. न्वा मन्वित परे । कृतमेवास्य जानन्ति सप:

·पण्डितमशंसा. १९ ण्डित उच्यते ॥५॥ यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीत. मुष्णं भयं रतिः । समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥ ६॥ निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति क- मणः । अबन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्य- ते॥७॥ आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ ८॥ न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । गाङ्गो हदइवा- क्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ ९ ॥ प्रवृत्तवाक् चि- त्रकथ' ऊहवान्प्रतिभानवान् । आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ १०॥ आत्मज्ञानं समारम्भ- स्तितिक्षा धर्मनित्यता । यमर्था नापकर्पन्ति स वै प- ण्डित उच्यते ।। ११ ।। अर्थ महान्तमासाद्य विद्या- मैश्वर्यमेव वा । विचरत्यसमुन्नहो यः स पण्डित उ- च्यते ॥१२॥ कच्चित्सहर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डि- तम् । पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निः श्रेयसं परम्॥१३॥ किं कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः । अकुली- नोऽपि यो विद्वान्देवैरपि स पूज्यते ॥ १४ ॥ पण्डि- ·पण्डितप्रशंसा. १९ ते हि गुणाः सर्वे मूर्खे दोपाश्च केवलाः । तस्मान्मू- खेसहस्रेभ्यः प्राज्ञ एको विशिष्यते ॥ १५ ।। प्राज्ञो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचःशुभाशुभाः । गुणवदाक्य- मादत्ते इंसः क्षीरमिवाम्भसः ॥ १६ ॥ यत्र विद्धजनो नास्ति श्लाध्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देश एर- ण्डोपि दुमायते ॥ १७॥ विद्वानेव विजानाति विद्र- जनपरिश्रमम् । न हि बन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रस- वेदनाम् ॥ १८ ॥ स्वगृहे पूज्यते मूर्खः स्वग्रामे पू. ज्यते प्रभुः। स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ।। १९ । विद्वत्तं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ २० ॥ एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना । आल्हादितं कुलं सर्व यथा चन्द्रेण शर्वरी ॥ २१ ॥ मियो मे यो भवेन्मूर्खः स पुरावहिरस्तु मे । कुम्भकारोऽपि यो वि. दान्स तिष्ठतु पुरे मम ॥ २२ ॥ सविद्यः पुरुषः श्रेष्ठो यत्र कुत्रापि तिष्ठति । तत्रैव भवति श्रीमान् पूजापात्रं च भूभुजाम् ॥ २३ ॥ सेनापत्यं च राज्यं च दण्डने- ·पण्डितप्रशंसा. १९ तृत्वमेव च । सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदहति ॥ २४ ॥ पण्डितो हि वरं शत्रुन मूर्यो हितकारकः । वानरेण हतो राजा विप्रचौरेण रक्षितः ॥ २५ ॥ मा- तृवत्परदारांश्च परद्रव्याणि लोष्ठवन् । आत्मवत्सर्वभू- तानि यः पश्यति स पण्डितः ॥ २६ ॥ गुणवदगुणव- द्वा कुर्वता कार्यमादौ परिणतिखधार्या यत्नतः पण्डि- तन । अतिरभसतानां कर्मणामाविपत्तेर्भवति हृदय- दाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ २७ ॥ न पण्डिताः सा- हसिका भवन्ति श्रुत्वाऽपि ते संतुलयन्ति तत्त्वम् । त- वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थ प्रकुर्वन्ति परस्य चा- धम् ॥ २८ ॥ इभतुरगरथैः प्रयान्तु मूढा धनरहिता विबुधाः प्रथान्तु पद्माम् । गिरिशिखरगताऽपि काक- पति पुलिनगर्नसमा हि राजहंसः ॥ २९ ॥ क्षि विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थ भजते न का. माद । नासंदृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्मज्ञानं प्रथमं प- ण्डितस्य ॥ ३० ॥ वैद्यं पानरतं नटं कुपठिनं स्वा- ध्यायहीनं द्विजं योधं कापुरुष इयं गतरयं मूर्ख परि- ·पण्डितप्रशंसा. १९ व्राजकम् । राजानं च कुमन्त्रिभिः परिवृतं देशं च सोपद्रवं भार्या यौवनगर्वितां पररतां मुञ्चन्ति ते पण्डि- ताः ॥ ३१ ॥ विद्याविनयोपेतो हरति न चेतांसि क- स्य मनुजस्य । काञ्चनमणिसंयोगो नो जनयति कस्य लोचनानन्दम् ॥ ३२ ॥ विद्रकवयः कवयः केवलक- वयस्तु केवलं कपयः । कुलजाया सा जाया केवलजा- या तु केवलं माया ॥ ३३ ॥ यद्यपि भवति कुरूपो वस्त्रालङ्कारवेपपरिहीनः । सजनसभा प्रविष्टो राजति विद्याऽधिकः पुरुषः ।। ३४ ॥ विद्याविलासमनसो धू. तशीलशिक्षाः सत्यव्रता रहितमानमलापहाराः । सं- सारदुःखदलनेन सुभुपिता ये धन्या नरा विहितकर्म परोपकाराः ॥ ३५ ॥ संपूर्णकुम्भो न करोति शब्द- म| घटो धोपमुपैति नूनम् । विद्वान्कुलीनो न क- रोति गर्व गुणैविहीना बहु जल्पयन्ति ।। ३६ ।। अधि- गतपरमार्थान्पण्डितान्मावमस्थास्तुणमिव लघुलक्ष्मीनव तान्संरुणद्धि । अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां न भवति विसतन्तुहरणं वारणानाम् ॥ ३७ ।।

·मूर्खनिन्दा. २०
वरं पर्वत दुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह । न मूर्खजन-
संसर्गः सुरेन्द्रभुवनेष्वपि ॥ १॥ मूर्यो हि जल्पतां
पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । अशुभं वाक्यमादत्ते
पुरीपमिव सूकरः ॥ २ ॥ मूखोपि मूर्ख दृष्ट्वा च चन्दना-
दपि शीतलः । यदि पश्यति विद्वांसं मन्यते पितृ
घातकम् ॥ ३ ॥ मूर्खचिन्हानि पडिति गर्यो दुर्वचन
मुखे । विरोधी च विपादी च कृत्याकृत्यं न मन्यते
॥ ४ ॥ उपदेशोहि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ।
पयापानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् ॥ ५॥ मदो.
पशमनं शास्त्रं खलानां कुरुते मदम् । चक्षुःप्रकाशक
तेज उलूकानामिवान्धताम् ।। ६ ।। शोभते विदुषां म-
ध्ये नैव निर्गुणमानसः । अन्तरे तमसा दीपः शोभते
नार्कतेजसाम् ॥ ७ ॥ न्यायशास्त्रविनोदेन कालो ग-
च्छति धीमताम् । व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कल-
हेन वा ॥ ८॥ अश्रुतश्च समुनद्धो दरिद्रश्च महाम-
नाः । अर्थाश्चाकर्मणा प्रेप्सुपूंढ इत्युच्यते बुधैः ॥ ९ ॥

·मूर्खनिन्दा २० अनाहूतः प्रविशति बप्रष्टो बहु भाषते । अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥ १० ॥ अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं देष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमा. हुर्मूढचेतसम् ॥ ११ ॥ परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । यश्च कुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥ १२ ॥ अजातमृतमूर्योभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् । यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावजीवंजडो दहेत् ॥ १३ ॥ गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी सुसम्भ्रमाद्य स्य । तेनाम्बा यदि सुतिनी वद बन्ध्या कीदृशी भ- वति ॥ १४ ॥ अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्यं ब्रह्माऽपि तं नरं न रन यति ॥ १५ ॥ येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । ते मयं लोके भुवि भार- भूता मानुप्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १६ ॥ मुक्ताफलैः किं मृगपक्षिा च मिष्टान्नपानं किमु गर्दभानाम् । अन्धस्य दीपो बबिरस्य गीतं मूर्खस्य किं धर्मकथा- प्रसङ्गः ॥ १७ ॥ वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपारगोन चापि ·मूलनिन्दा. २० मूों बहुरत्नसंयुतः । सुलोचना जीर्णपटापि शोभते न नेत्रहीना कनकैरलंकृता ॥ १८॥ यदा किंचिज्ज्ञोहं द्विप इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदव- लिप्तं मम मनः । यदा किंचित्किंचिदुधजनसकाशाद- वगतं तदा मूर्योऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ।। ॥ १९ ।। मूर्खत्वं सुलभं भजस्व कुमते मूर्खस्य चाष्टौ गुणाः निश्चिन्तो बहुभोजनोऽतिमुखरो रात्रि दिवा स्व- प्रभाक् । कार्याकार्यविचारणान्धवधिरो मानापमाने समः प्रायेणामयवर्जितो दृढवपुर्मूर्खः सुखं जीवति ॥२०॥ मीमांसा पठिता न यैरुपनिषन्नैव श्रुता त- त्वतः श्रीमच्छङ्करभाष्यतो भगवती गीताऽप्यधीता न यैः । सिद्धान्तापगतं शिरोमणिमतं ज्ञात्वाऽपि किंचि- ततो भट्टाचार्यपदं गताः कथमहो लजां लभन्ते न ते ॥ २१॥ शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सू. र्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गो- गर्दभौ । व्याधिर्भपजसंग्रहश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगविपं सर्वस्यौपधमस्ति शास्त्रविहितं मूखस्य नास्त्यौपधम् ·७८ सजनप्रशंसा. २१ मे मतिः । खलवाग्विशिखैस्तीक्ष्णैर्भिद्यन्ते न मनाग्यतः ॥ १४ ॥ स्वभावं नैव मुञ्चन्ति सन्तः संसर्गतोऽसताम् । न त्यजन्ति रुतं मञ्च काकसंपर्कतः पिकाः ॥ १५ ॥ स्वगुणान्परदोषांश्च वक्तुं प्रार्थयितुं परान् । याचितारं निराकर्तुं सतां जिह्वा जडायते ॥ १६ ॥ पातितोऽपि करापातरुत्पतत्येव कन्दुकः। प्रायेण साधुवृत्तिनामस्था यिन्यो विपत्तयः॥ १७ ॥ अधमा धनमिच्छन्ति धन- मानौ हि मध्यमाः। उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ।। १८ ॥ प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूताना- मपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतेषु दयां कुर्वन्ति साध- वः ॥ १९ ॥ तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ २० ॥ बुद्धिविद्यावयः शीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः। वृद्धोपसेवि- नो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः ॥ २१ ॥ सुमुखा सर्व भूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः । सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः ॥ २२ ॥ कुसु पस्तबकस्येव हे वृत्ती- स्तो मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य विशीर्येत वनेs ·सज्जनप्रशंसा. २१ थवा ॥ २३ ॥ अनलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति कर- द्वयम् । अहो सुमनसां वृत्तिमिदक्षिणयोः समा ॥२४ किमत्र चित्रं यत्सन्तः परानुग्रहतत्पराः। न हि स्वदेह- शत्याय जायन्ते चन्दनद्रुमाः॥२५॥ धनिनोऽपिनिरु- न्मादा युवानोऽपि न चञ्चलाः । प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिमशालिनः ॥ २६ ॥ स्थिरा शैली गुणवतां खलबुद्धया न बाध्यते । रलदीपस्य हि शिखा वात्य- याऽपि न नाश्यते ।। २७ ॥ उदये सविता रक्तो रक्त- श्वास्तमये तथा ॥ संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरू- पता ॥ २८॥ विवेकः सह संपत्त्या विनयो विद्यया सह । प्रभुत्वं प्रश्नयोपेतं चिन्हमेतन्महात्मनाम्॥ २९॥ स्वभावं न जहात्येव साधुरापगतोऽपि सन् । कपुरः पावकस्पृष्टः सौरमं लभतेतराम् ॥ ३०॥ यस्य जना न वदन्ति महत्त्वं नो समरे मरणविजयं वा । न श्रुतदान- महाधनतां वा तस्य भवः कृमिकीटसमानः ॥ ३१ ॥ इयमुन्नतसत्त्वशालिना महतां काऽपि कठोरचित्तता । उपकृत्यभवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारशक्या ।। ३२॥

·सजनप्रशंसा. २१ आदिमध्यनिधनेषु सौहृदं सजने भवति नेतरे जने । छेदतापननिपर्षताडनैनन्यिभावमुपयाति काञ्चनम्॥३३॥ वनेऽ पि सिंहा मृगमांसभक्षिणो बुभुक्षिता नैव तृणं चरन्ति । एवं कुलीना व्यसनाभिभूता न नीचकर्माणि समाचरन्ति ॥ ३४ ॥ आक्रोशितोपि सुजनो न वदत्य- वाच्यं निष्पीडितो मधुरमुद्रमतिक्षुदण्डः । नीचो जनो गुणशतैरपि सेव्यमानो हास्येन तददति यत्कलहेऽप्य- वाच्यम् ॥ ३५॥ तुझात्मनां तुङ्गतराः समर्था मनोर- थाव पूरयितुं न नीचाः । धराधरा एव धराधराणां निदा- घदाहं शमितुं न नद्यः ॥ ३६ ।। ये शान्तदान्ताः श्रुति- पूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः स्त्रीविषये निवृत्ताः। प्रतिग्रहे संकु. चिताभिहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ ३७॥ संपदि यस्य न हों विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । तंभुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥३८॥ अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनाम्यैः स्वदारपरितुष्टैः । पर- परिवादनिवृत्तः क्वचित्वचिन्मण्डिता वसुधा ॥ ३९ ॥ छिन्नोऽपि रोहति तरुश्चन्द्रः क्षीणोऽपि वर्धते लोके ।

·सज्जन प्रशंसा २१ इति विमृशन्तः सन्तः संतप्यन्ते न ते विपदाः॥४०॥ वदनं प्रसादसदनं सदयं हृदयं सुधामुचो वाचः । करणं परोपकरणं येपां केषां न ते वन्द्याः ॥ ४१ ॥ सुजनो न याति विकृति परहितनिरतो विनाशकालेऽपि । छे. देऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुखं कुठारस्य ॥ ४२ ॥ शरदि न वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः । नीचो वदति न.कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव॥४३॥ मूकः परापवादे परदारनिरीक्षणेऽप्यन्धः। पंगुःपरधनहर- णेस जयति लोकत्रये पुरुषः॥४४॥ दानाय लक्ष्मीः- कृताय विद्या चिन्ता परब्रह्मविनिश्चयाय । परोपका- राय वचांसि यस्य वन्द्यस्त्रिलोकीतिलकः स एव ॥४५॥ विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्ध- मिदं हि महात्मनाम् ॥ ४६॥ दाता न दापयति दा- पयिता न दत्ते यो दानदापनपरो मधुरं न वक्ति । दानं च दापनमथो मधुरा च वाणी त्रीण्यप्यमूनि खलु सत्पुरुषे वसन्ति ॥ ४७ ॥ केनाञ्जितानि नयनानि ६ ·८२ सज्जनमशंसा. २१ मृगाङ्गनानां को वा करोति रुचिरागाहान्मयूरान कश्चोत्पलेपु दलसंनिचयं करोति को वा करोति विन- यं कुलजेपु पुंसु ।। ४८ ॥ नहि भवति वियोगः स्नेहवि. च्छेदहेतुर्जगति गुणनिधीनां सज्जनानां कदाचित् । घनतिमिरनिबद्धो दूरसंस्थेऽपि चन्द्रः किमु कुमुदवनानां प्रेमभङ्गं करोति ॥ ४९ ॥ मनसि वचसि काये पुण्य- पीयूपपूर्णास्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः । पर- गुणपरमाणूपर्वतीकृत्यं नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ॥ ५० ॥ धृष्टं घृष्टं पुनरपि पुनश्चन्दनं चारुगन्धं छिन्नं छिन्नं पुनरपि पुनः स्वादु- चैवेक्षुकाण्डम् । दग्धं दग्धं पुनरपि पुनः काञ्चनं कान्तवर्ण न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्त- मानाम् ॥ ५१ ॥ करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरु- पादप्रणयिता मुखे सत्या वाणी विजयिभुजयोर्वीर्य- मतुलम् । हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतमधिगतेकवत- फलं विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् ॥ ५२ ॥ वाञ्छा सज्जनसंगमे परगुणे प्रीतिगुरौ नम्रता विद्यायां ·सज्जनमशंसा. २१ व्यसनं स्वयोपिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् । भक्ति- स्मणि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खलेष्वेते येषु वस- न्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ ५३॥ धर्मे तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहिता मित्रेऽवञ्च- कता गुरौ विनयता चित्तेऽतिगम्भीरता । आचारे शु- चिता गुणे रसिकता शास्त्रेऽतिविज्ञानिता रूपे सुन्दरता हरौ भजनिता सत्स्वेव संदृश्यते ॥ ५४॥ गर्व नोदह- ते न निन्दति परानो भाषते निष्ठुरं प्रोक्तं केनचिदप्रियं च सहते क्रोधं च नालम्बते । श्रुत्वा वाक्यमलक्षणं परकृतं संतिष्ठते मूकवदोषांश्छादयते स्वयं न कुरुते ह्येतत्सता लक्षणम् ॥ ५५ ॥ नम्रत्वेनोनमन्तः परगु- णकथनैः स्वान् गुणान् ख्यापयन्तः स्वार्थान्संपादयन्तो विततबहुतरारम्भयत्नः परार्थे । क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षर- सुखरमुखान्दुर्मुखान्दुःखयन्तः सन्तः साश्चर्यचर्याज- गति बहुमताः कस्य नाभ्यर्थनीयाः ॥ ५६ ॥ अज्ञात- गोत्रा विदितात्मतत्त्वा लोकस्य दृष्ट्या जडवद्विभा- न्तः । चरन्ति भूतान्यनुकम्पमानाः सन्तो यहच्छोप- ·दुर्जननिन्दा. २२ नतोपभोग्याः ॥ ५७ ॥ कुलं पवित्रं जननी कृतार्था विश्वम्भरा पुण्यवती च तेन । अपारसचित्सुखभूमन्य- 'नन्ते लीनं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः ॥ ५८ ॥ विद्या वि- वादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय । ख- लस्य साधोविपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥ ५९॥ मद्रोः शृङ्गं सप्ततालप्रमाणं कल्याणाद्रिः स- पपस्यैकदेशः । बिन्दुः सिन्धुः सिन्धुरप्येकविन्दु धौ- लुब्धे साधुनीचोपकारे ॥ ६॥ दुर्जननिन्दा. २२ सद्भिः संबोध्यमानोऽपि दुरात्मा पापपूरुषः। घृष्यमा- ण वाकारो निर्मलत्वं न गच्छति ॥ १॥ खलः सर्पपमा- त्राणि परछिद्राणि पश्यति । आत्मनो विल्वमात्राणि प- श्यन्नपि न पश्यति॥२॥मलिनैश्चेन सहस्ते नीचैः काक- कुलेः पिक। श्रुतिदूपकनिस्दैःश्लाघनीयस्तदा भवे ॥३॥ स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिननपि भुजङ्गमः। हसनपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः॥ ४ ॥ न विना परवादेन रमते ·दुर्जननिन्दा. २५ दुर्जनोजनः । काकः सर्वरसान शुळे विनाऽमेध्यं न तृप्यति ॥ ५॥ दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाऽलंकृतोऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयंकरः ॥६॥ उपकारोऽपि नीचानामपकारो हि जायते । पयः पानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् ॥ ७ ॥ दह्यमानाः सु- तीव्रण नीचाः परयशोऽग्निना । अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ ८ ॥ खलो न साधुतां याति सद्भिः संबोधितोऽपि सन् । सरित्पूरप्रपूर्णोऽपि क्षारो न मधुरायते॥ ९॥ सर्पदुर्जनयोर्मध्ये वरं सर्पो न दुर्जनः। सों दशति कालेन दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ १०॥ दु- जन प्रथमं वन्दे सजन तदनन्तरम् । मुखप्रक्षालना- पूर्व गुदप्रक्षालनं यथा ॥ ११ ॥ दुर्जनरुच्यमानानि वांसि मधुराण्यपि । अकालकुसुमानीव भयं संजन- यन्ति मे ॥ १२ ॥ दुर्जनो दोषमादत्ते दुर्गन्धमिव सू- करः। सजनश्च गुणग्राही हंसः क्षीरमिवाम्भसमा १३ ॥ दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाकारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ १४ ॥ दु- ·. दुर्जननिन्दा. २२ जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाऽग्रे हृदि हालाहलं विपम् ॥ १५ ॥ वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः । श्वा भवत्यपकाराय लिहन्नपि दशनपि ॥ १६ ॥ खलः सक्रियमाणोऽपि ददाति कलहं सताम् । दुग्धधौतोऽपि किंयाति वायसः कलहंसताम् ॥ १७ ॥ दुर्जनस्य विशिष्टत्वं परोपद्रव- कारणम् । व्याघ्रस्य चोपवासेन पारणं पशुमारणम ॥ १८॥ अशक्ताः शक्तिमात्मीयां श्लाघन्ते खलु दुर्ज- नाः। ते भवन्त्युपहासाय महतामेव सन्निधौ ॥ १९ ॥ अहो वत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् । येनापत्रपते • साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ २० ॥ मनस्यन्यदचस्यन्य- कार्ये चान्यदुरात्मनाम् । मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येक सदात्मनाम् ।। २१ ॥ खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति सङ्गिषु। दशाननोऽहरत्सीतां बन्धनंच महोदधेः॥२२॥ न देवाय न धर्माय न बन्धुभ्यो न चार्थिने । दुर्जन स्थार्जितं वित्तं भुज्यते राजतस्करैः ॥ २३ ॥ मुखं प- अदलाकारं वाचा चन्दनशीतला । हृदयं क्रोधसंयुक्तं ·दुर्जननिन्दा. २३ त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ।। २४ ॥ कापुरुषः कुकरश्च भोज नैकपरायणः । लालितः पार्श्वमायाति बारितो न च गच्छति ।। २५ ।। दुर्जनो दृपयत्येव सतां गुणगणं क्ष: णात् । मलिनीकुरुते धूमः सर्वथा विमलाम्बरम् ॥२६॥ खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया । उपान- न्मुखमङ्गो वा दूरतो वाऽपि वर्जनम् ॥ २७ ॥ दुर्जनः स्वस्वभावेन परकार्य विनश्यति । नोदरतृप्तिमायाति मूषको वस्त्रभक्षकः ।। २८ ॥ संत्यज्य सर्पवदोपान गु- णान् गृह्णाति पण्डितः । दोपनाही गुणत्यागी पल्लोलीव हि दुर्जनः ॥ २९ यस्मिन्वंशे समुत्पन्नस्तमेव निजचे: टितैः । दूषयत्यचिरेणैव घुणकीट इवाधमः ॥ ३० ॥ तक्षकस्य विपं दन्ते मक्षिकाया विषं शिरः । वृश्चिकस्य विपं पुच्छे साङ्गे दुर्जनो विपम् ॥ ३१ ॥ शतं दद्यान विवदेदिति विज्ञस्य संमतम् । विना हेतु मपि इन्द्र- मेतदुष्टस्य लक्षणम् ॥ ३२ ॥ सत्यं तपो ज्ञानमहिंसता च विद्वत्मणामं च सुशीलता च । एतानि यो धारयते स विद्वान केवलं यः पठते स विद्वान् ॥ ३३ ॥ शा.

·दुर्जननिन्दा. २२ स्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान्पुरुषः स विद्वान् । सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥ ३४ ॥ विविनक्ति न बुद्धिदुर्विधः स्व- यमेव स्वहितं पृथग्जनः । यदुदीरितमप्यदः परैर्न वि. जानाति तदडतं महत् ।। ३५ ॥ विदुरेण्यदपायमात्मना परतः श्रद्दधतेऽथवा बुधाः । न परोपहितेन च स्वतः प्रमिमीतेऽनुभवाहतेऽल्पधीः ॥ ३६॥ रविरपि न दहति तादृग्याक्संदहति वालुकानिकरः । अन्यस्माल्लब्धपदो नीचः प्रायेण दुस्सहो भवति ॥ ३७ ॥ त्यक्त्वाऽपि नि- जप्राणान् परहितविघ्नं खलः करोत्येव । कवले पतिता सद्यो वमयति खलु मक्षिकाऽन्नभोक्तारम् ॥ ३८॥ न- लिकागतमपि कुदिलं न भवति सरलं शुनः पुच्छम् । तदन खल जनहृदयं बोधितमपि नैव याति माधुर्यम् ॥ ३९ ॥ एते स्निग्धतमा इति मा मा क्षुद्रेषु यात वि- श्वासम् । सिद्धार्थानामेषां स्नेहोऽप्यभूणि पातयति ॥ ॥ ४० ॥ गुणिनां गुणेषु सत्स्वपि पिशुनजनो दोषमा- -- ·दुर्जननिन्दा. २२ त्रमादत्ते । पुष्पेफले विरागी क्रमलंकः कण्टकौघमिव ॥४१॥ दुर्जनदूपितमनसां पुंसां सुजनेऽपि नास्ति वि- श्वासः । पाणौ पयसा दग्धे तकं फूत्कृत्य वालकः पि- बति ॥ ४२ ॥ अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानाम- तीव निपुणा धीः। तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रति- पद्यते दृष्टिः ॥४३॥ परवादे दशवदनः पररन्ध्रनिरी- क्षणे सहस्राक्षः । सद्वृत्तवित्तहरणे बाहुसहस्रार्जुनः पिशु- नः॥ ४४ ॥ शिरसि निहितोऽपि नित्यं यत्नादपि से- वितो बहुस्नेहैः । तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विजहाति ॥ ४५ ॥ मृगमीनसजनानां तृणजलसंतोष- विहितवृत्तीनाम् । लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरि- णो जगति ॥ ४६॥ अर्थग्रहणे न तथा व्यथयति कटु- कूजितैर्यथा पिशुनः । रुधिरादानादधिकं दुनोति कर्णे क्वणन्मशकः ॥ ४७ ।। पिशुनत्वमेव विद्या परदूपणमेव भूषणं येपाम् । परदुःखमेव सौख्यं शिव शिव ते केन वेधसा सृष्टाः ॥४८॥ उपकारपरः स्वभावतः सततं ·९० दुर्जननिन्दा. २२ सर्वजनस्य सज्जनः । असतामनिशं तथाप्यहो गुरुहद्रो- गकरी तदुन्नतिः ॥ ४९ ॥ अपि वेत्ति षडक्षराणि चेदु- पदेष्टं शितिकण्ठमिच्छति । वसनाशनमात्रमस्ति चेह- नदादप्यतिरिच्यते खलः॥ ५० ॥ विद्यया विमलयाऽ- प्पलंकृतो दुर्जनः सदासि मास्तु कश्चन । साक्षरा हि विपरीततां गताः केवलं जगति तेऽपि राक्षसाः॥५१॥ अकरुणत्वमकारणविग्रहः परधने परयोपिति च स्टहा। सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरा- स्मनाम् ।। ५२ ॥ तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखैहतो दिगन्ते हृदयेन दूरतः । यथा खलानां कुधियां दुरुक्ति- भिर्दिवानिशं तप्यति मर्मताडितः ॥ ५३॥ एकः ख- लोऽपि यदि नाम भवेत्सभायां मोषीकरोति विदुपां निखिलप्रयासम् । एकाऽपि पूर्णमुदरं मधुरैः पदार्थरालोब्ध रेचयति हन्त न मक्षिका किम् ॥ ५४ ॥ संवर्धितोऽपि भुजगःपयसा न वश्यस्तपालकानपि निहन्ति बलेन सिंहः । दुष्टः परैरुपकृतस्तदनिष्टकारी विश्वासलेश इह नैव बुधैर्विधेयः॥ ५५ ॥ प्राक् पादयोः पतति खादति ·९१ धनप्रशंसा.२३. पृष्ठमांसं कर्णे कलं किमपि रौति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरितं मश कः करोति ॥ ५६ ॥ ते वै सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वा- थै परित्यज्य ये सामान्यास्तु परोपकारनिरताः स्वार्था- विरोधेन ये । तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये तुघ्नन्ति निरर्थक परहितं ते के न जानी- महे ॥ ५७ ॥ नारीणां वचनेन कर्म कुरुते दीनं वचो भापते नालस्यं विजहाति तिग्मकिरणे प्रौढे समुत्तिष्ठति । किंचित्वापि न साहसं वितनुते देहे चिरंदूयते नो वा विन्दति पौरुषं कुपुरुषः कोऽप्येष निर्णीयताम् ॥ ५॥ कस्त्वं भद्र खलेश्वरोऽहमिह किं घोरे वने स्थीयते शार्दुलादिभिरेव हिंस्रपशुभिः खायोऽहमित्याशया । कस्मात्कष्टमिदं त्वया व्यवसितं महेहमांसाशिनः प्रत्यु- त्पन्नमांसभक्षणधियस्ते घ्नन्तुसन्निरान् ॥ ५९ ॥ धनप्रशंसा. २३ ब्रह्मनोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् ।

·९२ धनप्रशंसा२३. शशिना तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ १ ॥ धनं सञ्चय काकुत्स्थ धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव प- श्यामि निर्धनस्य मृतस्य च ॥२॥ न नरस्य नरो दासो दासश्चार्थस्य भूपते । गौरवं लाघवं वाऽपि धनार्थ- ननिबन्धनम् ॥ ३॥ वयोवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । सर्वे ते धनद्धानां द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः ॥४॥ यस्यास्तिस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्ध- वाः । यस्यार्थाः स पुमालोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥५॥ अर्थस्य पुरुपो दासो दासस्त्वों न कस्यचित् । अतोऽर्थाय यतेतैव सर्वदा यवमास्थितः ॥ ६॥ स्वामि- त्वं चैव दातृत्वं धनिकत्वं तपः फलम् । एनसः फलम- थित्वं दास्यत्वं च दरिद्रता ॥ ७॥ संस्तो व्यवहाराय सारभूतं धनं स्मृतम् । अतो यतेत तत्मात्यै नरो झुपा यसाहसैः॥ ८॥ सुनिर्धनत्वं प्राप्येके मरणं भेजिरेजनाः। ग्रामायकेऽचलायैके नाशायैके प्रवत्रजुः॥ ९॥ उन्माद- मक पुप्यन्ति यान्त्यन्ये द्विपतां वशम् । दास्यमेके च गच्छन्ति परेपामर्थहेतुना ॥ १०॥ धनमाहुः परं धर्म ·धनमशंसा.२३. धने सर्व प्रतिष्ठितम् । जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये खधना नराः॥ ११॥ न हि तद्विद्यते किञ्चद्य दन न सिध्यति ॥ यत्नेन मतिमांस्तस्मादर्थमेकं प्रसाधयेव ॥ १२ ॥ इह लोके हि धनिनां परोऽपि स्वजनायते । स्वजनोऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते ॥ १३ ॥ पूज्यते यदपज्योऽपि यदगम्योऽपि गम्यते । चन्द्यते यंदवन्योऽपि स प्रभावो धनस्य च ॥ १४ ॥ अशनादिन्द्रियाणीव स्युः कार्याण्यखिलान्यपि । एत- स्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते ॥ १५॥ अस्ति या वत्तु सधनस्तावत्सर्वैस्तु सेव्यते । निर्धनस्त्यज्यते भार्या- पुत्राद्यैः सगुणोऽप्यतः ॥१६॥ धनवान्दलयाँलोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञामप्युपजायते ॥ ॥ १७ ॥ नश्यति विपुलमतेरपि बुद्धिः पुरुषस्य मन्द- विभवस्य । घृतलवणतैलतण्डुलववेन्धनचिन्तया सत- तम् ॥ १८॥ दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतनस्तन्मुखापि धनं धनं धनम् ।इत्थमेव निनदः मवर्तते किं पुनर्जनः सचेतनः ॥ १९॥ दारिद्रयान्मरणाबा मरणं संरोचते

·२४
धनप्रशंसा.२३.
न दारिद्रयम् । अल्पक्लेशं मरणं दारिद्यमनन्तकं दुःखम्
॥२०॥ अहोनुकष्टं सततं प्रवासस्ततोऽतिकष्टः परगेह
चासः। कष्टाधिका नीचजनस्य सेवा ततोऽतिकष्टा
धनहीनता च ॥ २१॥ वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमा
लयः पत्रफलाम्बुभोजनम् । तृणानि शय्या वसनं च
बल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ।। २२ ।। यदा
तु भाग्यक्षयपीडितां दशांनरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते ।
तदाऽस्य मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिराऽनु रक्तोऽपि
विरज्यते जनः ॥ २३ ॥ शूरः सुरूपः सुभगश्च वाग्मी
सर्वाणि शास्त्राणि विदांकरोति । अर्थ विना नैव यशश्च
मानं प्रामोति मोऽत्र मनुष्यलोके ॥ २४ ॥ माता
निन्दति नाभिनन्दति पिता भ्राता न संभापते भृत्यः
कुप्यति नानुगच्छति सुतः कान्ता च नालिङ्गते । अर्थ
प्रार्थनशकया न कुरुते संभाषणं वै सुहृत् तस्माहव्यमु-
पार्जय श्रृणु सखे द्रव्येण सर्वे वशाः ॥२५॥ पझे
मूढजने ददासि द्रविणं विद्वत्सु किं मत्सरो नाह
मत्सरिणी न चापि चपला नैवास्ति मूर्खे रतिः।

·धनमशंसा.२३. मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि नितरां तत्कारणं श्रूयतां वि- द्वान्सर्वगुणेषु पूजिततनुर्मूर्खस्य नान्या गतिः ॥ २६ ॥ यजेत्क्षुधा” महिलां सपुत्रां खादेखुधार्ता भुजगी स्व- मण्डम् । बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा- निष्करणा भवन्ति ।। २७ ॥ आलस्यं स्थिरतामुपैति भजते चापल्यमुद्योगितां मूकत्वं मितभाषितां वितनुते मौव्यं भवेदार्जवम् । पात्रापात्रविचारणाविरहिता यच्छ- त्युदारात्मतां मातलक्ष्मी तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः ॥ २८ ॥मानो का दर्पो वा विज्ञानं विनमः सुबुद्धिर्वा । सर्व प्रणश्यति समं वित्तहीनो यदा पुरुषः ॥ २९ ॥ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते ॥ ३०॥ त्यजन्ति मित्राणि धनविहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृजनाश्च । तमर्थवन्तं पुनराश्नयन्ति गर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥३१॥ धनिष्कुलीनाः कुलीना भवन्ति धनरापदं मानवानि- स्तरन्ति । धनेभ्यः परो वान्धवो नास्ति लोके धना- ·धननिन्दा.२४. न्यर्जयध्वं धनान्यर्जयध्वम् ॥ ३२ ॥ बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते । न छन्द- सा क्वापि समुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवाश्रय निष्फला गुणाः ॥ ३३ ॥ हेतुप्रमाणयुक्तं वाक्यं नश्रूयते दरिद्र- स्य ॥ अप्यतिपरुपमसत्यं पूज्यं वाक्यं संमृद्धस्य॥३४॥ शीलं शौचं क्षान्तिर्दाक्षिण्यं मधुरता कुले जन्म । न विराजन्ति हि सर्वे वित्तहीनस्य पुरुपस्य ॥ ३५ ॥ वाणी दरिद्रस्य शुभा हिताऽपि ह्यर्थेन शब्देन च संप्र- युक्ता। न शोभते वित्तवतः समीपे भेरीनिनादोपहतेव वीणा ।। ३६॥ धननिन्दा. २४ जनयन्त्यर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिपु । मोहयन्ति च संपत्तौ कथमर्थाः सुखावहाः ॥ १॥ अर्थार्थी जीव- लोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं गच्छन्ति दूरतः॥ २॥ वरं हालाहलं पीतं सद्यः ·धननिन्दाः२४. प्राणहरं विषम् । न द्रष्टव्यं धनाव्यस्य भ्रूभङ्गकुटिलं मु- खंम् ॥ ३॥ धनं तावदसुलभं लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्मादेतन चिन्तयेत् ॥ ४ ॥ राजतः सलिलाग्नेश्वोरतः स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ५ ॥ अर्थस्योपार्जने दुःखमर्जितस्यापि रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःख वि- गर्थ दुःखभाजनम् ॥ ६॥ अविश्वासविधानाय महा. पातकहेतवे । पितृपुत्रविरोधाय हिरण्यायनमोऽस्तुते ॥७॥ बधिरयति कर्णविवरं वाचं मूकयति नयनम. न्धयति । विकृतयति गात्रयष्टिं संपद्रोगोऽयमहतो राजन ॥८॥ वरमसिधारा तरुतलवासो वरमिह भिक्षा वरमु- पवासः । वरमपि घोरे नरके पतनं न च धनगर्वितवा- न्धवशरणम् ॥ ९ ॥ तानीन्द्रियाण्यविकलानि मनस्त- देव सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव । अर्थोष्मणा विर- हितः पुरुषः स एव ह्यन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमे: तत् ॥ १० ॥ आपद्गतं हससि किं द्रविणान्ध मूढ लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । एतान्प्र; ७ ·गृहस्थाश्रमप्रशंसा. २५ पश्यसि घटान जलयन्त्र चक्रे रिक्ता भवन्ति भरिता भ- रिताश्च रिक्ताः॥११॥ केचिद्धनं निदधते भुवि नोपभोग कुर्वन्ति लोभवशगान विदन्ति केचित् । अन्येन गोपित मथान्यजनाहरन्ति तच्चेन्नदीपरिसरेंजलमेव हन्तृ ॥१२॥ गृहस्थाश्रमप्रशंसा. २५ न्यायार्जितधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । शास्त्र- वित्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ॥ १॥ यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथैवाश्र- मिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ २ ॥ यथा वायु समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । तथा गृहस्थमा- श्रित्य वर्तन्ते सर्वआश्रमाः॥३॥ यस्मात्रयोऽपाश्र- मिणो दानेनानेन चान्यहम् । गृहस्थेनैव धार्यन्ते त स्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ ४ ॥स संधार्यः प्रयलेन स्वर्गमक्षयमिच्छता । सुखं चेहेच्छता नित्यं योऽधार्यों दुर्बलेन्द्रियैः ॥ ५॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानमस्थो यतिस्तथा । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ·गृहस्थाश्रमनिन्दा. २६ ॥ ६॥ सर्वेषामपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः । गृह- स्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान्विभर्ति हि ॥७॥ यदि रामा यदि च रमा यदि तनयो विनयधीगुणोपेतः । तनये तनयोत्पत्तिः सुरवरनगरे किमाधिक्यम् ॥ ८॥ सानन्दं सदनं सुताश्च सुधियः कान्ता न दुर्भाषिणी सन्मित्रं सुधनं स्वयोपिति रतिश्चाज्ञापराः सेवकाः । आतिथ्यं विभुचिन्तनं प्रतिदिन मिष्टानपानं गृहे साधोः सङ्गमुपासते हि सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः ॥ ९ ॥ मा- नुष्यं वरवंशजन्म विभवो दीर्घायुरारोग्यता सन्मित्र सुसुतः सती प्रियतमा भक्तिश्च नारायणे । विद्वत्वं सु- जनसमिन्द्रियजयः सत्पात्रदाने रतिस्ते पुण्येन विना त्रयोदश गुणाः संसारिणां दुर्लभाः ॥ १० ॥ गृहस्थाश्रमनिन्दा. २६ यत्र नास्ति दधिमन्थनघोपो यत्र नो लघुलघूनि शिनि । यत्र नास्ति गुरुगौरवपूजा तानि किं वत गृ- हाणि वनानि ॥ १॥ विधिना खलु वञ्चिता वयं वित:

·संतोषप्रशंसा. २७ रीतुं वदवे न शकुमः। अपि भैक्ष्यमकिंचनखतो धि- गिदं जन्म निरर्थकं गतम् ॥२॥ निःस्वो भवेद्यदि गृही निरयी स नूनं भोक्तुं न दातुमपि यः क्षमतेऽणु- मात्रम् । पूर्णोऽपि पूर्तिमभिमन्तुमशक्नुवन्यो मोहेन शं न मनुते खलु तत्र तत्र ॥३॥ क्रोशन्तः शिशवः स- वारि सदनं पक्षावृतं चागणं शय्या दंशवती च रूक्षम- शनं धूमेन पूर्ण गृहम् । भार्या निरभाषिणी प्रभुरपि क्रोधेन पूर्णः सदा स्नानं शीतलवारिणा हि सततं धि- ग्धिग्गृहस्थाश्रमम् ॥ ४ ॥ तावद्विद्याऽनवद्या गुणगण- महिमा रूपसंपत्तिशौर्य स्वस्थाने सर्वशोभा परगुणकथने वाक्पटुस्तावदेव । यावत्पाकाकुलाभिः स्वगृहयुवतिभिः प्रेपितापत्यवत्कादेवावा नास्तितैलं न च लवणमपी- त्यादिवाचां प्रचारः॥ ५॥ संतोषप्रशंसा. २७ सर्वत्रसंपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपान ढपादस्य ननु चर्माहतैव भूः॥ १॥ अकिञ्चनस्य दा- ·संतापमशंसा. २७ 'न्तस्य शान्तस्य समचेतसः । सदा संतुष्टमनसः सर्वाः सुखमयाः दिशः॥२॥ आत्माधीनशरीराणां स्वपत्तां निद्रया स्वया । कदन्नमपि मर्यानाममृतलाय कल्पते ॥३॥ अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलनम्रताम् । अनु त्सृज्य सतां वर्त्म यत्स्वल्पमपि तद्बहु ॥ ॥ यो मे गर्भगतस्यापि वृत्तिं कल्पितवान्प्रमुः। शेषवृत्तिवि- धानाय न वा सुप्तो न वा मृतः॥५॥ सन्तोपामृत- तृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धाना- मितश्वेतश्च धावताम् ॥ ६॥ अप्रार्थितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा यान्ति दैन्यमत्रातिरिच्यते ॥ ७॥ ते धन्याः पुण्यभाजस्ते तैस्तीर्णः क्लेशसागरः । जगसंमोहजननी यैराशाशी- विपी जिता ॥ ८॥न योजनशतं दूरं वाध्यमानस्य वृष्णया । सन्तुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यथें भवति नादरः ॥१॥ वृत्त्यर्थ नातिचेष्टेत सा हि धात्रैव निर्मिता । गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥ १० ॥ येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाच हरितीकृताः । मयूराश्चि:

·१०२ संतापप्रशंसा. २७ त्रिता येन स मे वृत्तिं विधास्यति ॥ ११॥ धमाथ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता। प्रक्षालनाद्धि पर- स्य दूरादस्पर्शनं परम् ॥ १२ ॥ अधोधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ १३ ॥ विश्वम्भर भर वं मां विश्व- स्मादा चहिः कुरु । उभयोर्यधशतोऽमि त्यज विश्व- म्भराभिधाम् ॥ १४ ॥ सन्तोपं परमारथाय सुसाधी संयतो भवेत् । सन्तोपमूलं हि सुसं दुःखमूलं विप- ययः॥ १५॥ आपदर्थ धनं रक्षेन्मदर्ता तथापदः। कदाचित्युपितो देवः संचितं चापि नस्पति ॥ १६ ॥ सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते गुप्फरनृणन- गजा वलिनो भवन्ति । कन्दैः फलमुनिरागः क्षपय- न्ति कालं सन्तोष एव पुत्परय परं नियानम् ॥ १७ ॥ चय मिह परिता पल्कलेव च लक्ष्म्पा मगरह परि- तोपो निर्विशेपो विशेषः । सहि भवति दरियो पस्य तृपणा विशाला मनमि च परितुष्टे कोऽर्थमायो दरिद्रः ॥ १८॥ गन्यायां नसमलिका मधुकरयकरा गतो ·तृष्णानिन्दा. २८ यूथिकांतां त्यक्त्वाऽऽशु गतः स चन्दनवन पश्चात्सरोज गतः । बहस्तत्र निशाकरेण सहसा रोदित्यसौ मन्द- धी-संतोषेण विना पराभवपदं प्रामोति सो जनः॥१९॥ तृष्णानिन्दा. २८ तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः । तस्या श्वेत्प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥१॥ च्युता दन्ताः सिताः केशा इनिरोधः पदे पदे । पातसज्जमि- में देहं तृष्णा साध्वी न मुञ्चति ॥ २॥ तृप्णे खमपि तृष्णान्धा त्रिपु स्थानेषु वर्तसे । व्याधितेप्वनपत्येषु जरापरिणतेषु च ॥ ३ ॥ अपि मेरूपमं प्राज्ञमपि शूरमपिस्थिरम् । तृणी करोति तृप्णैका निमेषेण नरोत्तमम् ॥ ४ ॥ आशा नाम मनुष्याणां काचि. दाश्चर्यशृङ्खला । यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तारित- टन्ति पङ्गुवत् ॥ ५॥ तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वम- नुष्ठितम् । येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमविलम्बि- तम् ॥ ६॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्य- ·तृष्णानिन्दा. २८ ति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवईते ॥ ७ ॥ तृणं ब्रह्मविदः स्वर्गस्वर्ण शूरस्य जीवितम् । जिताक्ष- स्य तृणं नारी निस्पृहस्य तृणं जगत् ॥८॥ धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीपु भोजनत्ति । अहप्ता मानवा-सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥९॥ क्षुत्तृडाशाः कुटु म्बिन्यो मयि जीवति नान्यगाः । तासामाशा महा- साध्वी कदाचिन्मां न मुञ्चति ॥ १०॥ यौवनं जरया ग्रस्तमारोग्य, व्याधिभिर्हतम् ॥ जीवितं मृत्युरभ्येति तृष्णेका निरुपद्रवा ॥ ११ ॥ यच कामसुख लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः पोड. शी कलाम् ॥ १२ ॥ सप्तद्वीपाधिपतयो नृपावैन्यग- दादयः । अर्थेः कामैर्गता नान्तं वृष्णाया इति शुश्रुमः ॥ १३ ॥ सहस्रेभ्यः सहस्रेभ्यः कश्चिदुत्थाय वीर्यवा- न । भिनत्ति वासनाजालं पञ्जर केसरी यथा ॥ १४ ॥ आशाया ये दासास्ते दासाः सर्वलोकस्य | आशा येषां दासी तेषां दासायते लोकः ॥ १५ ॥ यान्येवै. तानि दुःखानि दुर्जराण्युन्नतानि च । तृष्णावल्या ·तृष्णानिन्दा, २८ १०५ फलानीह तानि दुःखानि राघव ॥ १६ ॥ यावतीयाव- ती जन्तोरिच्छोदेति यथा यथा। तावती तावती दुःख- वीजमुष्टिः प्ररोहति ॥ १७ ॥ यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्य नमुह्यति ॥ १८॥ हते भीष्मे हते. द्रोणे कर्णे चत्रिदिवं गते । आशा बलवती राजन शल्यो जेष्यति पाण्ड- वान् ॥ १९ ॥ आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा संछिद्य कान्ताशा सुखं सुष्वाप पिङ्ग- ला ॥ २० ॥ उपकारः परो धर्मः परार्थ कर्म नैपुण- म् । पात्रे दानं परः कामः परो मोक्षो वितृष्णया ॥२१॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निस्पृ- हः । निर्ममो निरहंकारम्स शांन्तिमधिगच्छति ।। २२ ।। वपुः कुब्जीभूतं गतिरपि तथा यष्टिशरणा विशीणा दन्तालिः श्रवणविकलं श्रोत्रयुगलम् । शिरः शुरूं चक्षुस्तिमिरपटलैरातमहो मनो में निर्लजं तदपि 'विपयेभ्यः स्पृहयति ॥ २३ ॥ खलोलापाः सोढाः क- थमपि तदाराधनतया निगृह्यान्तर्वाप्पं हसितमपि शू- ·पाचकनिन्दा. २९ वदनाच बहिर्यान्ति प्राणा याञ्चाक्षरैः सह । ददामी- त्यक्षरैर्दातुः पुनः कर्णाद्विशन्ति हि ॥ ५॥ देहीति व- तुकामस्य यहुःखमुपजायते । दाता चेत्तद्विजानीयाह- द्यास्त्वपिशितान्यपि ॥ ६ ॥ तीक्ष्णधारेण खड्न वर जिव्हा द्विधाकृता । न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम् ॥७॥ पुरतः प्रेरयत्याशा लज्जा पृष्ठावलम्बि- नी। ततो लज्जाशयोर्मध्ये दोलायत्यर्थिनां मनः ॥८॥ 'एकेन तिष्ठताऽधस्तादन्येनोपरि तिष्ठता । दातृयाचकयो- र्भेदः कराभ्यामेव सूचितः॥९॥न क्वचिच बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः । यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरःसराः ॥ १० ॥ मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तुगच्छति । अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥ ११ ॥ मनस्विनो न मन्यन्ते परतः प्राप्य जीवनम् । बलिभुरभ्यो हि काकेभ्यः स्टहयन्ति न को- किलाः ॥१२॥ काक आहूयते काकान् याचको न तु याचकान् । काकयाचकयोर्मध्ये वरं काको न याचका ॥ १३ ॥ तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः ।

·याचकनिन्दा. २९ १०९ वायुना किन नीतोऽसौ मामेवं याचयिष्यति ॥१४॥ गुरुतामुपयाति यन्मृतः पुरुषस्तद्विदितं मयाऽधुना। ननु लाघवहेतुरर्थिता न मृते तिष्ठति सा मनागपि ॥ ॥ १५ ॥ कामं वनेषु हरिणास्तुणेन जीवन्त्ययत्नसुल- भेन धनिपु न दैन्यं विदधति ते किल पशवो वयं सु- धियः ।। १६ ।। तन्मूलं गुरुतायास्तत्सौख्यं तयशस्तदो- जित्यम् । तत्सौभाग्यं पुंसां यदेतदप्रार्थनं नाम ॥१७॥ अस्य दग्धोदरस्यार्थे किं न कुर्वन्ति पण्डिताः । वान- रीमिव वाग्देवी नर्तयन्ति गृहे गृहे ।। १८॥ किमकारि न कार्पण्यं कस्यालचि न देहली । अस्य पापोदर. स्यार्थे किमनाटि न नाटनम् ॥ १९ ॥ अहितहितवि- चारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्वहुभिस्तिरस्कृतस्य । उदर- भरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशाश्व पशोश्च को विशेपः२० अनुसरति करिकपोलं भ्रमरः श्रवणेन ताड्यमानोऽपि । गणयति न तिरस्कारं दानान्धविलोचनो नीचः॥२१॥ तावत्सर्वगुणालयः पटुमतिः साधुः सतां वल्लभः शूरः सच्चरितः कलकरहितो मानी कृतज्ञः कविः । दक्षो ·११० मद्य पानादिदुव्यसननिन्दा. ३० धर्मरतः सुशीलगुणवांस्तावत्पतिष्ठान्वितो यावनिष्ठुर- वज्रपातसदृशं देहीति नो भापते ॥ २२ ॥ द्वारे द्वारे परेषामविरलमटति द्वारपालैः करालैदृष्टो योऽप्याह- तःसन् रणति गणयति स्वापमानं तु नैव । क्षन्तुं श- नोति नान्यं स्वसशमितरागारमप्याश्रयन्तं श्राम्यत्या. स्मोदराथै कथमहह शुना नो समो याचकः स्याद॥२३॥ मद्यपानादिदुर्व्यसननिन्दा-३० एकतश्चतुरो वेदा ब्रह्मचर्य तथैकतः । एकतः सर्व- पापानि मद्यपान तथैकतः॥१॥ मद्यपस्य कुतः सत्यं दया मांसाशिनः कुतः । कामिनश्च कुतो विद्या निर्ध- नस्य कुतः सुखम् ॥ २ ॥ अयुक्तं बहु भाषन्ते यत्र कुत्रापि शेरते । नमा विक्षिप्य गात्राणि बालका इव मद्यपाः ॥ ३ ॥ मत्तो हिनस्ति सर्व मिथ्या प्रलपति हि विकलया बुद्दया । मातरमपि कामयते सावज्ञ मद्यपानमत्तः सन् ॥ ४॥ चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्य- पानादान्ते चित्ते पापचर्यामुपैति । पापं कृत्वा दुर्गति ·मद्यपानादिदुर्व्यसननिन्दा. ३० यान्ति मूढास्तस्मान्मयं नैव पेयं न पेयम् ॥ ५ ॥ दारिद्रयशीलोऽपि नरस्तमाखुं नैव मुञ्चति । निवारि- तोऽपि मार्जारस्तमाखु नैव मुञ्चति ॥ ६ ॥ न स्वादु नौपधमिदं न च वा सुगन्धि नाक्षिप्रियं किमपि शुष्क- तमाखुचूर्णम् । किं चाक्षिरोगजनकं च तदस्य भोगे वीजं नृणां नहि नहि व्यसनं विनाऽन्यत् ॥७॥ न श्रियस्तत्र तिष्ठन्ति यूतं यत्र प्रवर्तते । न वृक्षजातय- स्तत्र विद्यन्ते यत्र पावकः ॥ ८॥ द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम् । तस्माद्दयूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥ ९॥ वेश्याऽसौमदनज्वाला रूपेन्धनसमे- धिता। कामिभियंत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ।॥ १० ॥ कष्टं जीवति गणिका गणकोऽपि च राजसे- बको वैद्यः । दिवसे दिवसे मरणं परस्य यञ्चित्तरञ्जनं वृत्तिः ॥ ११ ॥ एता हसन्ति च रुदन्ति च विचहेतो- विश्वासयन्ति पुरुषं न च विश्वसन्ति । तस्मानरेण कुलशीलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानघटिका इव वर्ज- नीयाः ॥ १२ ॥ तपोबतयशोविद्याकुलीनत्वं दमोवयः।

·मद्यपानादिदुर्व्यसननिन्दा. ३० छिद्यन्ते वेश्यया सद्यः कुठारेण लता यथा ॥ १३ ॥ बधो बन्धो धनभ्रंशस्तापः शोकः कुलक्षयः । आयासः कलहो मृत्युलभ्यन्ते पारदारिकैः ॥ १४ ॥ परदारा न गन्तव्या पुरुषेण विपश्चिता । यतो भवन्ति दुःखानि नृणां नास्त्यत्र संशयः ॥ १५ ॥ अतिदानाद्वलिबद्धो ह्यतिमानात्सुयोधनः । विनष्टो रावणो लोल्यादति स- चैत्र वर्जयेत् ॥ १६ ॥ परदारा नगन्तव्याः सर्वेवणेषु क- हिंचित । नहीशमनायुष्यं त्रिषु लोकेपु विद्यते॥१७॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नैकशय्यासनो भवेत् । वल- वान्निन्द्रियग्रामो विदांसमपि कर्षति ॥ १८॥ स्वाधी- नेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति । संपूर्णेऽपि तडागे काकाकुम्भोदकं पिबति ।। १९ ।। हरणं च पर- स्वानां परदाराऽभिमर्शनम् । सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ २० ॥ त्रिविधं नरकस्येदं दारं ना- शनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ॥ २१॥ अनर्थक विप्रवासं गृहेभ्यः पापैः सन्धि परदाराऽभिमर्शम् । दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं न से-

·मद्यपानादिदुव्र्पसननिन्दा. ३०
वते यश्च सुखी सदैव ॥ २२ ॥ कुन विधेयो यलो वि-
द्याऽभ्यासे-सदोषधे दाने । अवधारणा क कार्या खल-
परयोपित्परधनेषु॥२३॥पंरिहरतं पराङ्गनानुपङ्ग वते यदि
जीवितमस्ति वल्लभं वः । हर हर हरिणीदृशो निमित्तं
दश दशकन्धरेमौलयो लुठन्ति ।। २४ ॥ रहसि रचित-
मेतजारकर्मात्र नीचैलशुनमिव सुभुक्तं याति लोके प्र-
सिद्धिम् । तदिह सकलगा नैव विद्वान् विदध्यान क्ष-
णिकसुखकृते स्यावत्प्रतिष्ठार्थनाशः ॥ २५ ॥ रक्ष पति-
जनकजाहरणेनं वाली तारापहारविधिना संच कीच-
कोऽपि । पाञ्चालिकाप्रमथनान्निधनं जगाम तस्मात्क-
दाऽपि परदाररतिं न कुर्यात् ।। २६ ।। नहीदृशमनायु-
प्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारो-
पसेवनम् ॥ २७॥ व्यसनस्यं च मृत्योश्च व्यसनं
कष्टमुच्यते । व्यसन्यधोऽधो ब्रजति स्वर्यात्यव्यसनी
मृतः॥ २८॥

·राजप्रकरणम्.३१ राजानं प्रथम विन्देत्ततोमायी ततो धनम् । राज. न्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ १॥ धार्मिकं पालनपर सम्यकपरपुरंजयम् । राजानमभिम न्यन्ते प्रजापतिमिव मजाः ॥ २ ॥ पर्जन्य इव भूता- नामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जी. व्यते न तु भूपतौ ॥ ३ ॥ सदाऽनुरक्तप्रकृतिः प्रजापा- लनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयर्सी श्रियमश्नुते ॥४॥ सर्वदेवमयो राजा मनुना संप्रकीर्तितः । तस्मा- तमेव सेवेत न व्यलीकेन कर्हिचिव ॥ ५ ॥ सर्व- देवमयस्यापि विशेपो भृपतेरयम् । शुभाशुभफलं सद्यो नृपाद्देवाद्भवान्तरे ॥ ६ ॥ पालोऽपि नावमन्तव्यो मनुप्प इति भूमिपः । महती देवता श्रेषा नरपेण तिष्ठति ॥ ७॥ यस्य प्रसादे पद्माऽऽस्ते विजपम परा. क्रमे । मृत्युभ वसति क्रोधे सर्वतेजोमपो हि सः॥ ॥ ८॥ निकटस्थं दहत्य मिनतु दापसर्पितम् । कुठं दहति राजामिः सपराद्रव्यमान्वयम् ॥९॥ पात्रे ·राजमकरणम् ३१ त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनैः सह । भावबोद्धा रणे योद्धा प्रभुः पञ्चगुणों भवेव ॥ १० ॥ आक्षेपंवचनं तस्य न वक्तव्यं कदाचन । अनुकूलं प्रियं चास्य व क्तव्यं जनसंसदि ॥ ११ ॥ सर्वलोकव्यवहारस्थितिनों- त्या विना नहि । यथाऽशनैर्विना देहस्थितिनस्याद्धि देहिनाम् ॥ १२ ॥ अतः सदा नीतिशास्त्रमभ्यंसेव नतो नृपः । यदिज्ञानान्नृपाद्याश्च शत्रुजिल्लोकरञ्जकाः ॥ १३ ॥ नृपस्य परमो धर्मः प्रजानां परिपालनम् । दुष्टानां निग्रहो नित्यं न नीत्या ते विना झुमे ॥ १४ ॥ यदि न स्यानरपतिः सम्यनेताः ततः प्रजाः । अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौखि ॥ १५ ॥ न तिष्ठन्ति खस्व- धर्मे विना पालेन वै प्रजाः । प्रजया तु विना स्वामी पृथिव्यां नैव शोभते ॥ १६॥ तस्करेभ्यो नियुक्तभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभाव । नृपतिर्निजलोभाच मजा रक्षे; पितेव हि ॥ १७॥ राजा बन्धुरबन्धूनी, राजा चक्षुर- चक्षुषाम् । राजा-पिता.च माता च सर्वेषांन्यायवर्तिः नाम् ॥ १८॥ या मधु समादत्तरिक्षनापुष्पाणिषट्- ·राजमकरमा ३१ प्रदानतद्वदर्थान्मनुप्येभ्यआयादविहिंसया ॥ १९ ॥ -पुष्पं पुष्पं विचिन्वीतामूलच्छेदं न कारयेत् । माला- कार इवारामे न यथाऽङ्गारकारकः ॥२०॥ यस्मात्रस्य मन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव । सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥२१॥ मोहाद्वाजा स्वयं राष्ट्रं यः कर्पत्यनवेक्षया । सोऽचिरादश्यते राज्याजीवि- ताच सबान्धवः ॥ २२ ॥ निसमुद्यतदण्डः स्यानित्यं वित्तपोरुपः । नित्यं संवृत्तसर्वार्थो नित्यं छिद्रानुसार्यरेः ॥ २३ ॥ गजाश्वरथयानं तु पात सायं सदाऽभ्यसेव । व्यूहाभ्यासं सैनिकानां स्वयं शिक्षेच शिक्षयेत्॥२४॥का- मक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान्धर्मेण पश्यति । प्रजास्त- मनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः ॥ २५ ॥ व्यवहारविदः प्राज्ञा वृत्तशीलगुणान्विताः । रिपौ मित्रे समा ये • धर्मज्ञाः सत्यवादिनः ॥ २६ ॥ निरालसा जितकोध- कामलोभाः प्रियंवदाः । राज्ञा नियोजितव्यास्ते सभ्याः - सर्वासु जातिषु ॥ २७॥ , एकदित्रिचतुर व्यवहा- - अनुचिन्तनम् । कार्य पृथक पृथक ,सम्यैराज्ञा श्रेष्ठो- " 4 ·१९७१ राजमकरणम् । ३१ तः सह ।।२८ या विजाङ्किर सूक्ष्मः प्रयत्न नाभिरक्षितम् फलप्रदो भवेकाले तदल्लोकाः सुरक्षि:: ताः ॥ २९॥ लोकानुग्रहकतार प्रवईन्ते नरेश्वराशा लोकानां सक्षयांच्चैव क्षय यान्ति न संशयः ॥ ३०॥ विद्या कलानां वृद्धि स्यात्तथा कुर्यावृपः सदा विद्या कलोत्तमान्दृष्ट्वा वत्सरे पूजयेच तान् ॥ ३१॥ अपि.. यत्सुकरें कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । विशेषतोऽसहायेन किन्नु राज्य महोदयम् ॥ ३२॥ मौलान शास्त्रविदः शुरात् लब्धलक्षान्कुलोद्तान् । सचिवान्सप्त चाप्टौ वा. प्रकुर्वीत परीक्षितान् ॥ ३३॥ दूतं चैव प्रकुर्वीतं सर्व- शास्त्रविशारदम् । इजिताकारचेष्टज्ञं शुचिं दक्षं कुलो- गतम् ।। ३४ मृत्यं परीक्षयेन्नित्यं विश्वास्यं विश्वसे- तदा । नैव जातिनं च कुलं केवलं लक्षयेदपि ॥३५॥ कर्मशीलगुणाः पूज्यास्तथा जातिकुले नाहि । न, जा त्या न कुलेनैव श्रेष्ठत्वं प्रतिपद्यते ।। ३६ ॥ अधि- कारें क्षमं दृष्ट्वा ाधिकारे नियोजयेत् । नाधिकार चिरं दद्याधस्मै कस्मै सदों नृपः ॥ ७ ॥ अधिकारमदं -- '!

·पीला को न मुहोसुनश्चिरम् ॥ अतः कार्यक्षम दृष्ट्या कार्येऽन्यस्मिनियोजयेत् ॥ ३० ॥ नरपतिहितकर्ता द्वे- ध्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रैः। इति महति विरोधे वर्तमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ॥ ३९ ॥ एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदादास्येन निर्विद्यते । निर्विष्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्टहा स्वातन्त्र्यस्टहया ततः स नृपतेः प्राणेस्वभिद्रुह्यति ।। ४० ॥ सन्मन्त्रिणा वर्धयते नृपाणां लक्ष्मीमहीधर्मयशःसमूहः । दुर्मन्त्रिणा नाश- यते तथैव एवं पुरात्तविदो वदन्ति ॥ ११ ॥ स किं सखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान यः मंशृणुते स किं प्रभुः । सदाऽनुकूलेषु हि कुर्वते स्थिति नृपेप्व. मात्येषु च सर्वसंपदः ॥ ४२ ॥ नियुक्तहस्तार्पितरा ज्यभारास्तिष्ठन्ति ये सौधविहारसाराः। विडालन्दा- र्पितदुग्धपूराः स्वपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः॥४३॥ राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः । नृत्या ·११९. भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ।। ४४ ॥ ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृहीयुः पापचेतसः । तेषां सर्व: स्वमादाय राजा कुर्यात्मवासनम् ॥ ४५ ॥ ग्रामान्पुः राणि देशांश्च स्वयं संवीक्ष्य वत्सरे। अधिकारिगणे: काश्च रञ्जिताः काश्च कर्पिताः॥ ४६॥ प्रजास्ताः साधुभूतेन व्यवहारं विचिन्तयेत् । न नृत्य पक्षपाती स्यात्प्रजापक्ष समाश्रयेत् ॥ ४७॥ प्रजाशतेन संदिष्ट संत्यजेदधिकारिणम् । अमात्यमपि संवीक्ष्य सकृद; न्यायगामिनम् ॥ ४८॥ राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापा समे समाः । राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः॥४९॥ इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेहिवा; निशम् । जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितु प्रजाः ॥ ५० ॥ न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः काम- तोऽर्थतः । बुद्धितो मित्रतश्चापि सततं वसुधाधिपः ॥ ५१ ॥ सर्वस्मादधिको दाता शूरस्त्वं धार्मिको ह्यसि। इति वाचं न शृणुयात् श्रावका वञ्चकास्तु ते ॥ ५ ॥ आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् । ततः पुत्रां;

·१२ राजमकरणम्. ३१ स्ततोऽमात्यांस्ततो. भृत्यांस्ततः प्रजाम् ।...५३ ॥ यौवनं जीवितं चित्तं छाया लक्ष्मीश्व स्वामिता । चञ्च लानि पडेतानिः ज्ञात्वा धर्मरतो भवेत् ॥ ५४ ॥ सुज- नैः संगतं कुर्यात् धर्माय च सुखाय च । सेव्यमानस्तु सुजनैर्महानतिविराजते ॥ ५५ ॥ नित्यं मानोपहारि- ण्या वाचा प्रल्हादयेजगत् । उद्वेजयति. भूतानि क्रूर- वाक् धनदोऽपिसन् ॥ ५६ ॥ दायादानामैकमत्यं राज्ञः श्रेयस्कर परम् । अतः स्वभोगसदृशान्दायादान्कारये- नृपः ॥ ५७ ॥ राज्यविभजनाच्छ्रेयो न भूपानां भवे- रखलु । अल्पीकृतं विभागेन राज्यं शत्रुर्जिघृक्षति ॥ ॥ ५८ ॥ नयेकालं वृथा नैव सदा स्त्रीमद्यसेवनैः ॥ यत्काले झुचितं कर्तु तत्कार्य द्रागशदितम् ॥ ५९॥ क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परिपालनम् । निर्दिष्टफ- लभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥ ६० ॥ विकोश- न्यो यस्य राष्ट्रशद्रियन्ते दस्युभिः प्रजाः । संपश्यतः स- त्यस्य मृतः स न तु जीवति ।। ६१ ॥ उत्खातान्त्र तिरोपयन्कुसुमितांश्चिन्वन् लघून्वर्धयन्नत्युच्चानमयन्नता ·१६६ राजमकरणम् ३श न्समुदयविश्लेषयन्संहताना । क्रूरान्कण्टकिनो बहिनि रसयन्म्लानान्पुनः सेचयन्मालाकार इव अपंञ्चचतुरो राजा चिरं नन्दति ।। ६२ ॥ नृपाणां च नराणांच" केवलं तुल्यमूर्तिता । आधिक्यं तु क्षमा धैर्यमाज्ञा. दानं पराक्रमः ॥ ६३॥ प्रजां न रक्षयवस्तु राजा र- क्षादिभिर्गुणैः । अजागलस्तनस्येवतस्यजन्मनिरर्थकम् ।। ॥ ६४ ॥ अनामिव प्रजा हन्याद्यो मोहात्पृथिवीपतिः। तस्येका जायते वृप्तिदितीया न कथंचन ॥६५॥ प्रजापीडनसंतापात्समुदतो हुताशनः । राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ।। ६६ ।। प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृदापि न जीवति । अपि धन्वन्तरिर्वधः कि करोति गतायुषि ॥ ६७ ॥ मा त्वं तात वले स्थित्वा वाधिष्ठा दुर्बलं जनम् । न हि दुर्बलदग्धानां काले किंचित्प्ररोहति ॥ ६८॥ मातात साहसं कार्की विभवेर्गर्वमागतः । स्वगानाण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये ॥१९॥ यानि मिथ्याऽभिभूतानां पतन्त्य- श्रूणि रोदताम् । तानि संतापकान्नन्ति सपुत्रपशुबा- ·राजप्रकरणम्. ३१ न्धवान् ॥ ७० ॥ कितवा यं प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति चारणाः ।यं प्रशंसन्ति बन्धक्यः स पार्थ पुरुषाधमः ॥७१ ॥ राजानो यं प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति वै द्विजा साधवों यं प्रशंसन्ति स पार्थ पुरुषोत्तमः ॥७२॥ किं, भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन्नावज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ ७३ ॥ जनं जनपदा नित्यमचयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावमतो यस्तु स स- वैवमन्यते ॥ ७४ ॥ अतिव्ययोऽनवेक्षा च तथार्जनम धर्मतः । मोक्षणं दूरसंस्थान कोपव्यसनमुच्यते ॥७॥ क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययानश्च स्ववाञ्छया । परिक्षी- यत एवासौं, धनी वैश्रवणोपमः ॥ ७६ ॥ अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि त्रुवन् । प्रामुयायुद्धयवज्ञानमपमा- नं च शाश्वतम् ॥ ७७॥ एकं हन्यान वा हन्यादिषु- र्मुक्तोधनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमता युक्ता हन्ति राष्ट्र स- नायकम् ॥ ७८ ॥ न तच्छस्त्रैर्न नागेन्द्रर्न हयैर्न च पं. त्तिभिः । कार्य संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्ध्या प्रसाधितम् ॥ ७९ ॥ दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मन्त्री प्रलयं गतः।

·राज्यमेकश्चकारोच्चैः सुमन्त्री चंद्रगुप्तकः ॥ ८॥ अ. शृण्वन्नपि बोद्धव्यो मन्त्रिभिः पृथिवीपतिः । यथा स्वदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः ॥ ८१॥ सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन्विब्रुवन्वा पि नरो भवति किल्बिषी ॥ ८२ ॥ तस्मात्सभ्यः सभां गत्वा रागद्वेषविवर्जितः । वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं ब्रजेत् ।। ८३ ।। निर्विशेषो यदा राजा समं भू- त्येषु तिष्ठति ॥ तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥८४॥ प्रसादो निष्फलो यस्य यस्य क्रोधो निरर्थकः । न तं राजानमिच्छन्ति पण्डं पतिमिवाङ्गनाः ॥ ८५ ॥ चक्र सेव्यं नृपः सेव्यो न सेव्यः केवलो नृपः । पश्य चक्रस्य माहात्म्यं मृत्पिण्डः पात्रतां गतः ॥ ८६॥ अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषे क्वचित् ॥ ८७ ॥ अरा- वप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते दुमः॥८८॥ असत्पलापः पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा । चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पनेव ·राजप्रकरणम् । ३१ चिन्तयेत् ॥ ८९ ॥ प्राज्ञे नियुज्यमाने तु सन्ति राज्ञः स्त्रयो गुणाः । यश स्वर्गनिवासश्च विपुलश्च धनागमः ॥९० भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम्। राजकार्यपरिध्वंसान्मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥ ९॥ हर्ष- क्रोधी समौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययः सदा । नित्यं भृत्या- नपेक्षा च तस्य स्याद्धनदा धरा ॥ ९२ ॥ सत्यं शौर्य दया त्यागो नृपस्यैते महागुणाः । एभिर्मुक्तो महिपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥ ९३ ॥ आहवेषु च येशूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः । भर्तृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः॥ ९४ ॥ कृतकृतस्य मृत्यस्य कृतं नैव प्रणाशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्या चैनं प्रहर्पयेव ॥ ९५ ॥ ये च प्राहुर्दुरात्मानो दुराराध्या महीभुजः। प्रमादालस्यजाड्यानिख्यापितानि निजानि तैः ॥ ९६॥ सन्व्यिाघ्रान्गजान्सिहान्दृष्टोपायैर्वशीकृतान् । राजेति कियती मात्रा धीमतामप्रमादिनान् ॥ ९७ ॥ सुवर्ण- पुष्पां पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः। शूरच कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ ९८ ॥ संमतोऽहं प्रभोर्नित्य- ·. राजप्रकरणम् ।.३१ मितिमत्ता:व्यतिकमेव विच्छेवपि न मर्यादां स भवे द्राजवल्लभः ॥ ९९ ।। अकुलीनोऽपि मूर्योऽपि. भूपालं योऽत्र सेवते । अपि संमानहीनोऽपिस सर्वत्रापि पूज्यते ॥१०० ॥ कलातिक्रमणं वृत्तयों न कुर्वीत भूपतिः । कदाचित्तं न मुञ्चन्ति भत्सिता अपि सेवकाः॥१०॥ प्रजानां पालनं शस्यं स्वर्गकोशस्य वर्धनम् । पीडनं धर्मनाशाय पापायायशसे : स्थितम् ॥१०२॥ मृतानां स्वामिनः कार्ये भृत्यानामनुवर्तिनाम् । भवे- -सर्गेऽक्षयो वासः कीर्तिश्च धरणीतले ।। १०३ ॥ कारुण्यं संविभागश्च यस्य भृत्येषु सर्वदा । संभवेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ १०४ ॥ उपकारगृही- तेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् ।। पादलग्नं करस्थेन. कण्टके. नेव कण्टकम् ॥ १०५ ॥ अपि स्वल्पमसत्यं यः पुरो वदति भूभुजाम् । देवानां च विनश्येत स इतं ; सुम: हानपि ॥ १०६ ॥ अभिभूतोऽप्यन्तातो यो राज्ञां हारि तिष्ठति । स तु राज्ञां श्रियं मुझे नाभिमानी कदाचन २॥१७॥ कष्टोऽपि राय परवानानुष्टो वणिम्जनः। - ·J १२६ राजकरण. ३१ अतो भूमिपतिः सेव्यस्त्याज्यो दूरतरेण सः॥१०॥ सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे यत्राभिमानिनः ।.सर्वे महत्त्व मिच्छन्ति कुलं तदवसीदति ॥ १०९॥ यदि तवं हृद- यं विद्धन्सुनयं स्वप्नेऽपि मास्मसेविष्ठाः । सचिवजितं पण्डजितं युवतिजितं चैव राजानम् ॥ ११० ॥ आस- नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसतं वा। प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥ १११॥अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । परां श्रियमवामोति जलासन्नतरु- यथा ॥ ११२ ॥ गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुामितरे जनाः ॥ ११३ ॥ सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः॥ ११॥ यो हि धर्म समाश्रिय हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रि- याण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ ११५॥ यः कत्ता सुकृतं राजो दुष्कर हितमुत्तमम् । लज्जया वक्ति नों किंचित्तेनं राजा-सहायवान् ।।११६॥ सवा दण्ड + ·राजमकरणम्, ३१ जितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भया: सर्व जगद्रोगाय कल्पते ॥ ११७ ॥ पिताऽऽचार्य: सुहन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्ज्यो नाम रा. ज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति ।। ११८ ।। गुरोरप्यवलि अस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य कार्य भव- ति शासनम् ॥ ११९ । कार्षापणं भवेद्दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः । तत्र राजा भवेद्दण्ड्यः सहसमिति धारणा ।। १२० ॥ दण्डः शास्ति मजाः सर्वाः दण्ड एवाभिरक्ष- ति । दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ॥१२१ समीक्ष्य सधृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः। असमी- क्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥ १२२ ॥ दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिघेरन्सर्वसेतवः । सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्द- ण्डस्य विभ्रमात् ॥ १२३॥ अदण्ड्यान्दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छति ।। १२४ ॥ तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्याकार्य वीक्ष्य महीपतिः । तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव राजा भवति...संमतः ।। १२५ ।। कच्चिदमिभयाञ्चैव सर्व व्यालभयात्तथा ।

·न २३२८ राजमकरणम्.३१ रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्र स्व परिरक्षसि ।। १२६ ॥ कच्चिद- न्यांश्च मूकांश्च पङ्गुन व्यङ्गानबान्धवान् । पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रबजितीनपि ॥ १२७ ॥ कच्चिदारान्मनु- प्याणां तवार्थे मृत्युमीयुपाम् । -व्यसनं चाभ्युपेतानां बिर्षि भरतर्षभ ॥ १२८ ॥ कच्चिकोशश्च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम् । आयश्च कृतकल्याणस्तव भक्त- रनुष्ठितः ॥ १२९ ॥ कचिज्ज्ञातीगुरुन्वृद्धान्वणिजः .शिल्पिनः श्रितान् । अभीक्ष्णमनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान् ॥ १३० ॥ कच्चिच्चायव्यये युक्ताः सर्वे गणक- लेखकाः। निवेदयन्ति पूर्वाह्ने नित्यमायं व्ययं तव ॥ १३१ ॥ पडना महाराज कचिते पृष्ठतः कृताः । निद्राऽऽलस्यं भयं क्रोधो मार्दवं दीर्घसूत्रता ॥ १३२ ॥ कच्चिच्छणोषि साधूनां धर्मार्थसहिता गिरः। नित्यं शास्त्रविदां तात यथा धर्मार्थदर्शिनाम् ॥ १३३॥ निग्र- हेणं हि पापानां साधूनां संग्रहेण च द्विजातय इवे- ज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः॥ १३४ ॥ यः क्षिप्तो -१ धान्यस्थानम् Pra ·१२२ - संकीर्णप्रकरणम् ३२ मर्पयत्यातस्तेन स्वर्ग महीयते । यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ।। १३५ ।। प्रजानां धर्मषनागो राज्ञो भवति रक्षितुः । अधर्मादपि पड्भागो भवत्यस्य घरक्षतः ॥ १३६ ॥ यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति । तस्य पानागभागाजा सम्यग्भवति रक्षणात ॥१३७॥ रक्षन्ध- मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् । यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥ १३८॥ संकीर्णप्रकरणम्. ३२ युक्तियुक्तं प्रगृह्णीयाद्वालादपि विचक्षणः । वेरवि- पयं वस्तु किं न दीपः प्रकाशते ॥ १॥ ऊर्ध्वं प्राणा झुकामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवा- दाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ २॥ दृष्टिपूतं न्यसेत्पाद वस्त्रपूतं जलं पिवेत् । सत्यपूतां वदेदाचं मनःपूतं समा: चरेत् ॥ ३ ॥ मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च । दिपतां संप्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ ४ ॥ पठतो १ आगच्छति. २ वृद्धे. ९ ·- संकीर्णमकरणम्. ३२ नास्ति मूर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम् । मौनिनः क- लहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः ॥ ५ ॥ नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान शठा न च मायिनः । न च लोकरखा- गीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥ ६॥ नोदन्वानर्थिता. मेति सदाऽम्भोभिः प्रपूर्यते । आत्मा तु पात्रतां नेयः पात्रमायन्ति संपदः ॥ ७॥ काकतालीययोगेन यदना- त्मवति क्षणम् । करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्याः स्त्रीख- चापलम् ॥ ८॥ धनमस्तीति वाणिज्यं किंचिदस्तीति कर्पणम् । सेवा न किंचिदस्तीति भिक्षा नैव च नैव च ॥ ९ ॥ वृथा वृष्टिः समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समर्थस्य वृथा दीपो दिवाऽपि च ॥ १० ॥ अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चा- पमानं च मतिमान प्रकाशयेत् ॥ ११ ॥ अवृत्तिकं त्य- जेद्देशं वृत्तिं सोपद्रवां सजेद । यजेन्मायाविनं मित्रं धनं प्राणहरं त्यजेत् ॥ १२ ॥ यनिमित्तं भवेच्छोको दुःखं वा त्रास एव च । आयासो वा यतः शूलस्तदे- काङ्गमपि त्यजेत् ॥ १३ ॥ त्यजेदेके कुलस्यार्थे ग्राम- ·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ स्यार्थे कुलं त्यजेद । ग्रामं जनपदस्याथै ह्यात्मार्थे ए. थिवीं त्यजेत् ॥ १४ ॥ चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकन पण्डितः । नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ ॥१५॥ सर्वथा संस्यजेदादं न चिन्ममणि स्टशेव । सर्वान्परित्यजेदर्थान्स्वाध्यायस्य विरोधिनः ॥ १६ ॥ अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम् । कर्मणा फल- मस्तीति मनसा त्रितयं चरेत् ॥ १७॥ ब्रह्महत्या सुरा- पानं स्तेयं गुर्वजनागमः । महान्ति पातकान्याहुस्तरस सर्गी च पञ्चमः ॥ १८ ॥ हितोपदेशं शृणुयात्कुर्वीत च यथोदितम् । विदुरोक्तमकृत्वाऽभूत्कौरवः शोकशल्य- भाक् ॥ १९ ॥ न पुत्रायत्तमैश्वर्य कुर्यादार्यः कथंचन । पुत्राप्तिप्रमुखोऽभूदृतराष्ट्रस्तुणोपमः ॥ २०॥ क्षिपदा- क्यशरान्घोरान पारुप्यविषप्लुतान् । वाक्पारुष्यरुषा चक्रे भीमः कुरुकुलक्षयम् ॥ २१ ॥ दुःखेन लिप्यते भिन्न श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । मिनश्लिष्टा तु या प्रीतिः सा- दुःखैकप्रदायिनी ॥२२॥ यस्मिन्देशे न संमानो न प्रीतिर्न च बान्धवाः । न च विद्यागमोऽप्यस्ति न तत्र दिवस ·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ वसेव ।। २३ ।। सर्वनाशे समुत्पन्ने छ त्यजति प. ण्डितः। अर्धेन कुरुते कार्य सर्वनाशो न जायते॥२४॥ विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्यु- त्तमा विद्या स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ २५ ॥ शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतमस्तके । शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥ २६ ॥ जलबिन्दुनिपातेन क्र- मशः पूर्यते घटः । स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च घनस्य च ॥ २७॥ अनालोच्य व्ययं कर्ता ह्यनाथक- लहप्रियः । आतुरः सर्वकार्येषु नरो दुःखैनियुज्यते ॥ ॥ २८॥ दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते। शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्चनूनं भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ २९ ॥ मातृपितृगुरुस्वामिभ्रातृपुत्रसखिष्वपि । न विरुध्येनाप- कुर्यान्मनसाऽपि क्षणं क्वचित् ॥ ३० ॥ वजनैर्न विस- ध्येत न स्पर्धेत बलीयसा । न कुर्यास्त्रीवालवृद्ध मूर्खेषु च विवादनम् ॥ ३१॥ अभियुक्तं बलवता दुर्वलं हीनसाधनम् । हुतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ ३२ ॥ अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति ·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ नाश्वसेत् । दी! बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति दूरतः ॥ ३३ ॥ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भगवते तथा । नि- स्कृतिर्विहिता लोके कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ३४ ॥ लुब्धमर्थेन गृह्णीयाक्रुद्धमञ्जलिकर्मणा । मूर्ख छन्दानु- वृत्त्या च तत्त्वार्थेन च पण्डितम् ॥ ३५ ॥ जानीयात्स- भरे भृत्यान्वान्धवान्व्यसनागमे । आपत्कालेषु मित्राणि भार्या च विभवक्षये ॥ ३६ ॥ पिपीलिकाऽर्जित धान्य मक्षिका संचितं मधु । लुब्धेन संचिनं द्रव्यं समूलं च विनश्यति ॥ ३७॥ द्वाविमौ पुरुपौ लोके सुखिनौ न कदाचन । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः॥३ शत्रुर्दहति संयोगे वियोगे मित्रमप्यहो । उभयोर्दुःखदा- यित्वं को भेदः शत्रुमित्रयोः ॥ ३९॥ पञ्चभिः का- मिता कुन्ती तबधूस्थपञ्चभिः । सती वदति लोकोऽयं यशः पुण्यैरवाप्यते ॥४०॥ जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च व्यासेन परिकीर्तिताः । दरिद्रो व्याधितो मूर्वः प्रवासी नित्यसेवकः॥४१॥ शोभन्ते विद्यया विप्राः क्षत्रिया विजयश्रिया। श्रियोऽनुकूलदानेन लजया च कुला ·संकीर्णपकरणम् ३२ नाः ॥ ४२ ॥ नवे वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः। धातुषु क्षीयमाणेषु शान्तिः कस्य न जायते ॥४३॥ जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । प्रा- ज्ञेशास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितमा४४॥ उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् । विरक्तस्य तृणं भार्या निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥४५॥ संपत्सरस्वती सत्यं सन्ता- नं सदनुग्रहः । सत्ता सुकृतसम्भार सकाराः सप्त दुर्लभाः ॥४६॥ चत्वारो धनदायादा धर्माग्मिनृपतस्कराः। तेषां ज्येष्ठावमानेन त्रयः कुप्यन्ति बान्धवाः ॥ ४७ ॥ सा श्रीर्या न मदं कुर्यात्स सुखी वृष्णयोज्झिताः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥४८॥ एकस्य कर्म संवीक्ष्य करोत्यन्योऽपि गर्हितम् । गतानुगतिको लोको नं लोकः पारमार्थिकः ॥४९॥ कचिद्रुष्टः कचित्तुष्टोरुष्ट- स्तुष्टः क्षणे क्षणे । अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भ- यंकरः ॥५०॥ यस्मिन् रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धना- गमः । निग्रहानुग्रही न स्तःस रुष्टः किं करिष्यति॥५१ आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्यफलं तपः । ब्रह्मज्ञानफलं ·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ विद्या दत्तभुक्तफलं धनम् ॥५२॥शैले शैलेन माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे। साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने ॥ ५३॥ संभ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोज- नम् । विनयो वंशमाख्याति देशमाख्याति भाषितम् ॥५४॥ अतिथिर्बालकः पत्नी जननी जनकस्तथा । प- चैते गृहिणा पोष्या इतरे च स्वशक्तितः॥५५॥ दातृत्वं प्रियवक्तृत्वं धीरत्वमुचितज्ञता । अभ्यासेन न लभ्येयु: श्चत्वारः सहजा गुणाः ॥ ५६ ॥ लोभमूलानि पापानि रसमूलानि व्याधयः । सेहमूलानि दुःखानि त्रीणि त्य- क्वा सुखीभव ॥ ५७ ॥ प्रदोषे दीपकश्चन्द्रः प्रभाते दी: पको रविः। त्रैलोक्ये दीपको धर्मः सुपुत्रः कुलदीपकः ॥ ५० ॥ विषस्य विषयाणां च दृश्यते महदन्तरम् । उपभुक्तं विपं हन्ति विषयाः स्मरणादपि ॥ ५९ ॥ पुराणान्ते श्मशानान्ते भोजनान्ते च या मतिः । सा मतिः सर्वदा चेत्स्यालको न मुच्येत बन्धनाद ॥ ६०॥ पण्डितैः सह सांगत्यं पण्डितैः सह संकथाः। पण्डितैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति ॥ ६१॥ तुष्यन्ति ·संकीर्णप्रकरणम् ३२ भोजनैविप्रा मयूरा पनगर्जितैः । साधवः परसंतोष खलाः परविपत्तिषु ॥ ६२॥ धनधान्यप्रयोगेषु विधा संग्रहणेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलजः सुखी भवेत् ।। ६३ ॥ यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धः परं गतः। दावपि सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥६४॥ यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यन- र्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ ६५ ॥ वचस्तत्रैव वक्तव्यं यत्रोक्तं सफलं भवेत् । स्थायीभवति चात्यन्तं रण: शुक्लपटे यथा ॥ ६६ ॥ पादेन कम्यते पन्था मानहीनं च भोजनम् । अविवकिप्रभोः सेवा पातकं किमतः परम् ॥ ६७ ॥ गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिन्तयेत् । वर्नमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः ॥६८॥ न पश्यति च जन्मान्धः कामान्धो नैव पश्य- ति । न पश्यति मदोन्मत्तो ह्यर्थी दोष न पश्यति ॥ ६९ ॥ नास्ति कामसमो व्याधिर्नास्ति मोहसमो रिपुः । नास्ति क्रोधसमो वन्हिर्नास्ति ज्ञानात्परं सुख- म् ॥ ७० ॥ कृतस्य करणं नास्ति मृतस्य मरणं तथा।

·संकीर्णभकरणम् ३२ मतस्य शोचनं नास्ति ह्येतद्वेदविदां मतम् ॥ ७१ ॥ ईयो घृणीवसंतुष्टः क्रोधनो नित्यंशतितः । परभा- ग्योपजीवी च पड़ते दुःखभागिनः ॥७२ ।। अव्यव- स्थितचितस्य न जने न वने सुखम् । “जनो दहति सङ्गेन वने साविवर्जितः ॥ ७३ । हस्तस्य भूपणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् । श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्र भूषणे किं प्रयोजनम् ॥ ७४॥ लालयेत्पञ्च वर्षाणि दशव- पौणि ताडयेत् । प्राप्ते पोडशके वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरे ॥ ७५ ॥ क्रोधो मूलमनर्थानां क्रोधः संसारबन्धनः । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्को विवर्जयेत् ॥ ७६ ॥ कर्त- व्यमेव कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि । अकर्तव्यं न कर्त- व्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ ७७ ॥ अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं मित्रं भार्या सुतं शिशुम् । रिक्तपाणि पश्येत राजानं ब्राह्मणं गुरुम् ॥ ७८॥ अनयमपि माणिक्यं हेमा- श्रयमपेक्षते । अनाश्रया न तिष्ठन्ति पण्डिता वनिता लताः ॥ ७९ ॥ प्रमदा मदिरा-लक्ष्मीविज्ञेया, त्रिविधा सुरा । दृष्ट्वैवोन्मादयत्येकाः पिताचान्याऽतिसंचयोव ·1 संकीर्णमकरणम्. ३२ ॥८०॥ संतोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने । त्रिषु चैव न कर्तव्यो दाने तपसि पाठने ॥५॥ लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात्पुत्र च शिष्यं च ताडयेन्नतुलालयेत् ॥ १२॥ अप्रगल्भस्य या विद्या कृपणस्य च यद्दनम् । यच्च बाहुबलं भीरो- यर्थमेतत्रयं भुवि ॥ ८३ ॥ शरीरनिरपेक्षस्य दक्षस्य व्यवसायिनः । वुद्धिप्रारब्धकार्यस्य नास्ति किंचन दुष्करम् ॥ ८४॥ आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः। क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ।। ८५ ॥ किं तु मे स्यादिदं कृत्वा किं तु मे स्यादकु- र्वतः । इति संचिन्त्य मनसा प्राज्ञःकुर्वीत वा नवा ॥८६॥ देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातवत् । नरः पतितकायोऽपि यशःकायेन जीवति ॥ ८७॥ निमे- घमात्रमपि ते वयो गच्छन्न तिष्ठति । तस्माहेहेप्वनि- त्येषु कीर्तिमेकामुपार्जय ।। ८८ ॥ . मनसा चिन्तित कार्य वचसा.न प्रकाशयेत् । अन्यलक्षितकार्यस्य यतः सिद्धिनैजायते ।। ८९॥ अस्ति पुत्रो वशे यस्य भृत्यो ·संकीर्ण प्रकरणम्. ३२ १ भार्या तथैवच । अभावे सति सन्तोषः स्वर्गस्थोऽसौ महीतले ॥ ९० ॥ माता यस्यं गृहे नास्ति भार्या चा- प्रियवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथाऽरण्यं तथा गृहम् ॥ ९१॥ अदाता वंशदोपेण कर्मदोपादरिद्रता । उन्मादो मातृदोपेण पितृदोषेण मूर्खता ॥९२ ॥कुलीनैः सह संपर्क पण्डितैः सह मित्रताम् । ज्ञातिभिश्च समं मेलं कुर्वाणो नावसीदति ॥ ९३॥ यो ध्रुवाणि परि- त्यज्य अध्रुवं परिसेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अधु नष्टमेवच ॥ ९४॥ असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश्च महीभुजः। सलजा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुला- जनाः ॥ ९५॥ पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥९६ ॥प्रथमे नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये नार्जितं पुण्यं चतुर्थे किं करिष्यति ।। ९७ ॥न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारु ह्य यदि जीवति पश्यति ॥ ९८ ॥ षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं कोध आल- ·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ नयपण्डितः । तस्योच्छेदसमारभ्भो विषादपरिवर्जनस् ॥ ११८॥ वेधा देधा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च । तासु तेष्वप्यनासक्तः साक्षाद्भर्गो नराकृतिः ॥ ॥ ११९ ॥ विश्वासप्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । अकमारुह्य सुप्तानां हन्तुः किं नाम पौरुषम् ।। १२० ॥ अचला कमला कस्य कस्य मित्रं महीपतिः । शरीर च स्थिरं कस्य कस्य वश्या वराङ्गना ॥१२१॥ यदपथ्य- वतामायुर्यदनीतिमतां श्रियः । तदेतत्काकतालीयं तदे- तच्च घुणाक्षरम् ॥ १२२ ॥ रागे ढेपे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२३ ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषां हृदिस्थो भगवान्मङ्गलायतनो हरिः ॥ १२४ ।। दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदि वर्त- ते । यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थोऽपि दूरगः ॥ १२५ ॥ अन्यायोपार्जितं द्रव्यं दशवर्षाणि तिष्ठति । माप्चकादशे वर्षे समूलं च विनश्यति ॥ १२६ ॥ दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च ·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ १४३ दीपायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ] १२७॥ नापृष्टः कस्य- चिद्यान्न चान्यायेन पृच्छतः । जाननपि हि मेधावी जडवैल्लोकमाचरेत् ॥ १२८ ॥ यं मातापितरौ क्लेशं सहेते संभवे नृणाम् । न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तु वर्षशतैरपि ।। १२९॥ पित्रोनित्यं प्रियं कुर्यादाचार्य- स्य च सर्वदा । तेषु हि त्रिपु तुष्टेषु तपः सर्व समा- प्यते ॥ १३० ॥ सर्वेषामेव शौचानामर्थ शौचं परं स्मृ- तम् । योऽर्थे शुचिः सहि शुचिन मृदारिशुचिः शुचिः ॥ १३१ ॥न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधमैः सह । पयोपि शौण्डिकीहस्ते मदिरां मन्यते जनः ॥ १३२ ॥ नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः। नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥३३॥ मनसैव कृतं पापं न शरीरकृतं कृतम् । येनैवालिङ्गिता कान्ता तेनैवालिङ्गिता सुता ।। १३४ ॥ मक्षिका व्रणमि- च्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवानीचाः कलहमिच्छन्ति शान्तिमिच्छन्ति साधवः॥ १३५॥ गुणो भूपयते रूपं शीलं भूपयते कुलम् । सिद्धिर्भूपयते विद्यां भोगो ·सकीर्णप्रकरणम्. ३२ भूषयते धनम् ।। १३६ ॥ यस्य न ज्ञायते शीलं कुलं विद्या नरस्य च । कस्तेन सह विश्वासं पुमान्कुर्यादिच- क्षणः ॥ १३७ ॥ संस्थितस्य गुणोत्कर्षः प्रायः प्रस्फुरति स्फुटम् । दग्धस्यागुरुखण्डस्य स्फारीभवति सौरभम् ॥१३८ । उपकर्तुं यथा स्वल्पः समर्थो न तथा महान् । प्रायः कूपस्कृपां हन्ति सततं न तु वारिधिः ॥१३९ ॥ व्यसनानन्तरं सौख्यं स्वल्पमप्यधिकं भवेत् । काषाय रसमास्वाद्य स्वादतीवाम्बु विन्दते ॥ १४० ॥ गुणाना- मन्तरं प्रायस्तज्ज्ञो जानाति नेतरः । मालती मल्लि- कामोदं घ्राणं वेत्ति न लोचनम् ॥ १४१ ॥ असम्भ- वगुणस्तुत्या जायते स्वात्मनस्त्रपा । कर्णिकारं मुग- न्धीति वदन्को नोपहस्यते ॥ १४२ ॥ रोगशोकपरी- तापबन्धनव्यसनानि च । आत्मा पराधक्षाणां फला- न्येतानि देहिनाम् ॥ १४३ ॥ पवित्रं वृप्यमायुष्य श्रमस्वेदमलापहम् । शरीरबलसन्धानं मानमोजस्कर परम् ॥ १४४ ॥ शारीराजायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः । मानसाजायते चापि शारीर इति निश्चयः ·१४५ संकीर्णप्रकरणम् ३२ ॥ १५ ॥ लाघवं कर्म सामर्थ्य स्थैर्य क्लेशसहि ष्णुता । दोपक्षयोऽग्निदृद्धिश्च व्यायामादुपजायते ॥ ॥ १४६॥न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयाच्छुल्क- मण्वपि । गृहंरछुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी ॥ १४७॥ जनिता चोपनेता च यश्च विद्या प्रयच्छति। अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः॥१४८॥ राजपत्नी गुरोः पत्नी मित्रपत्नी तथैव च । पत्नी माता स्वमाता च पञ्चैता मातरःस्मृताः ।। १४९ ।। वरंशरा- वहस्तस्य चाण्डालागारवीथिषु । भिक्षाया अटनं राम न भौयहतजीवितम् ॥ १५० ॥ न स्त्रीजितः प्रमूढः स्यादाढरागवशीकृतः । पुत्रशोकादशरथो जीवं जाया- जितोऽत्यजत् ॥ १५१ ॥ यो हि न कुरुते पापं सर्व- भूतेषु कर्हिचित् । कर्मणा मनसा वाचा स ज्ञानी क- थ्यते बुधैः ॥ १५२ ।। मातरं पितरं पुत्रं दारानतिथि सोदरान् । हित्वा गृही न भुञ्जीयादेकाकी तु कदाचन ॥१५३॥ विद्यार्थ ब्रह्मचारी स्यात्सर्वेषां पालने गृही। ताभ्यां विना-न शोभेते गृहस्थब्रह्मचारिणौ ॥ १५४ ।।

·'संकीर्णमकरणम् ३२ पुनर्वित्तं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनमहीं। एतत्सर्व पुन- लभ्यं न शरीरं पुनः पुनः ।।१५५ ।। युक्तियुक्तमुपा- देयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं परमेष्ठिना ।। १५६ ।। त्यज दुर्जनसंसर्ग भज साधुस- मागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यताम् ॥ १५७ ॥ अंतिम्लेशेन ये ह्यर्थी धर्मस्पातिकमेण च । शत्रूणां प्रणिपातेन ते ह्यर्था मा भवन्तु मे ॥ १५८ ।। अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्षन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ।। १५९ ॥ पर- पली तु या स्त्री स्यादसंबन्धा च योनितः । तो ब्रूया. द्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च ।। १६० ॥ उपनीय तु यः शिप्य वेदमध्यापयेद्विजः । सकल्पं सरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ १६॥ या वेदवाह्याः स्मृ- तयों याश्च काच कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ता स्मृताः ॥ १६२ ॥ आत्मानं विन्दते यस्तु सर्वभूतगुहाशयम् । श्लोकेन यदि वाऽदैन क्षीण तस्य प्रयोजनम् ॥ १६३ ॥ यस्पेद जन्मपाश्चार ·.. संकीर्णमकरणम् तमाश्वेव महामते । विशन्ति विमला विद्या मुक्ता वेणुमिवोत्तमम् ॥ १६ ॥ अष्टोऽपि-हिते याबस्य नेच्छेत्पराभवम् । एप एव सतां धर्मो विपरीतमतो:- न्यथा ॥ १६५ ॥ ज्ञानश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियों ब- लवानपि । धनधान्याधिको वैश्य शूद्रस्तु द्विजसेव- यो । १६६ ॥ काले मृदुर्यो भवति काले भवति दा- रुणः । स वै सुखमयामोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ॥ १६७ ॥ नाकाले म्रियते जन्तुर्विदः शरशतैरपि । तृणाग्रेण सुसंस्पृष्टः प्राप्तकालो न. जीवति ॥ १६८ ॥ न मन्त्रा न तपो दानं न मित्राणि न वान्धवाः । शं. अवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ।। १६९|| बहु- भिन विरोद्धव्यं दुर्जनः सुजनैरपि । स्फुरन्तमपि नागे- न्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ १७० ॥ दाने तपसि शौ च यस्य न प्रथितं मनः । विद्यायामर्थलाभे च मातुरुन्चार एव सः ॥ १७१ ॥ स्वयं कर्म करोत्यात्मा सयं तत्फलमश्रुते । स्वयं भ्रमतिः संसारे स्वयं मोक्ष च गच्छति ।। १७२ ।। यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण ·१५८ संकीर्णप्रकरणम् ३२ दुहिता:समा । तस्यामात्मनि तिष्टन्यां कथमन्यो थनं हरेत् ।। १७३ ॥ क्रोधो मूलमनर्थानां क्रोधः सं. सारवर्द्धनः । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्कोधं विवर्ज- येत् ॥ १७ ॥ क्रोधस्य कालकूटस्य विद्यते महद- न्तरम् । स्वाश्रयं दहति क्रोधः कालकूटो न चाश्रयम् ।। १७५ ॥ न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रि- पुः । देहिनां गुणदोषाः स्युमित्राणि रिपवस्तथा॥१७॥ अर्थिप्रश्नकृतौ लोके सुलभौ तौ गृहे गृहे । दाता चो- त्तरदश्चैव दुर्लभी पुरुपौ भुवि ॥ १७७ ।। उपदेशो न दातव्यो यादृशे तादृशे नरे। चटिका कपिमूर्खेण सगृहा निर्गहा कृता ॥ १७८ ॥ बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्व- -द्धेस्तु कुतो बलम् । वने सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ।। १७९ ॥ न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽ- प्यर्थे नरो बुधः । वृथा हि शपथं कुर्वन् प्रेस चेह च नश्यति ॥ १८० ॥ अपूज्यपूजनाच्चैव पूज्यानां चाप्य- पूर्जना । मुंघातकसमं पापं शश्वत्मानोति मानवः १८१॥ श्रावयेचतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ।

·संकीर्णप्रकरणम्. ३२ वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्य महत्स्मृतम् ॥ १८२ ।। प्रियं वा यदि वा देष्यं शुभं वा यदि वाऽशुभम् । अप- टोऽपि हितं वूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् ॥ १८३॥ मन- साऽपि हि भूतानां योऽनिष्ठानि प्रचिन्तयेत् । भवन्ति तस्य तान्येव लोकेऽस्मिन्नात्र संशयः॥ १८४ ॥ प्राप्य- . चाप्युत्तमं जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्टवम् । न वेत्त्या- त्महितं यस्तु स भवेदात्मवातकः ॥ १८५ ॥ श्रद्दधानः शुभां विद्यामाददी तावरादपि । अन्त्यादपि परं धर्म स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ।। १८६ ।। आचिनोति हि शास्त्रा- र्थमाचार स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मादाचार्यः प- रिकीर्त्यते ॥ ४८७ ॥ मृगयाऽक्षास्तथा पानं गर्हितानि महीभुजाम् । दृष्टास्तेभ्यस्तु विपदः पाण्डुनैषधष्णिषु ॥ १८८ ॥ सत्यधर्मार्थवृत्तेषुशौचे चैवारमेत्सदा । शि- प्यांश्च शिष्याद्धर्मेण वाग्बाहूदरसंयतः ॥ १८९ ॥ हि- ताशी स्यान्मिताशी स्यात्कालभोजी जितेन्द्रियः । प- श्य रोगान बहून् कष्टान वुद्धिमान्विपमाशनाच।।१९०॥ जीवितात्ययमापनो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव ·सकर्णिकरणम्-३२ पर्न न स पापेन लिप्यते ॥ १९१ ॥ भद्रं भद्रमिति ब्रूयाइनमित्येव वा वदेव । शुष्कर- विवादं च न कु. यकिनचिरसह ॥ १९२॥ धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दि वसेत् ॥ १९३ ॥ साक्षरं पुरुपं दृष्ट्वा यो नरो नाभिम- न्यते । वलीवर्दसमो लोके खुरशृङ्ग विवर्जितः॥१९४१ उपभोक्तुं न जानाति श्रियं प्राप्यापि मानवः । आकेए- उजलमग्नोऽपि श्वा लिहत्येव जिह्वया ॥ १९५ ।। गाई गुणवती विद्या न मुदे विनयं विना । मूर्खताऽपि मुद्दे भूयान्महत्सु विनयान्विता ॥ १९६ ॥ मुख्यमेकं पुर- स्कृत्य शून्यात्मानोऽपि साधकाः। भवन्ति तं विना नैव स्याङ्क बिन्दवः ॥ १९७ ॥ तावड्या भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य मह. तव्यमभीतवत् ॥ १९८॥ अकुलीन कुलीनश्च मर्यादा योन लङ्येव । धर्मापेक्षी मृदुन्तिः स कुलीनशतैर्वरः ॥ १९९॥ पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमग्नं सुभाषि- तम् । मूडैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥२०॥ .

·सकर्णिमकरणम्-३२ पुण्यस्य फलमिच्छन्ति पुण्यं नेच्छन्ति मानवान पापफलमिच्छन्ति पापं कुर्वन्ति यत्रतः ॥ २० ॥ सत्यं तीर्थ क्षमा तीर्थ तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूत दयातीर्थ सर्वत्रार्जवमेव च ॥ २०२ ॥ दानं तीर्थ दम- स्तीर्थ संतोपस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्य परं तीर्थ तीर्थञ्च प्रियवादिता ।। २०३ ॥ ज्ञानं तीर्थं पृतिस्तीथं पुण्यं तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थ विशुद्धिः मनसः- परा ॥ २०४॥ कारणात्मियतामेति द्वेप्यो भवति का- रणात् । अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ २०५ ॥ पुत्रैमिहर्वाऽपि वियुक्तस्य धनेन वा । मनस्य व्यसने कृच्छ्रे पुंसः श्रेयस्करी धृतिः ॥२०६ ।। अज्ञोऽपि तज्ज्ञतामेति शनैः शैलोऽपि चूर्ण्यते । घुणोऽ- प्यत्ति महावृक्षं पश्याभ्यासविजृम्भितम् ॥ २०७॥ मृदोः परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः । उत्सृ. ज्यतहयं तस्मान्मध्यां, वृत्ति समाश्रयेत् ॥ २०८ ॥ अ. क्षिपक्ष्म कदी लुप्तं छिद्यन्ते हि शिरोरुहाः । वर्धमाना- त्मनामेव भवन्ति हि विपत्तयः॥ २०९ ।। वेदः स्मृतिः ·१५२ संकीर्णमकरणम. ३२ संदाचारः स्वस्य च त्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विधं प्राहु: साक्षाहर्मस्य लक्षणम् ।। २१. ॥ सुखार्थाः सर्वभू- तानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः सुखं च न विनाधर्मात्तस्मा- धर्मपरो भवेद ॥ २११ यस्तु विज्ञानवान् भवति यु- तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ २१२ ॥ यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्या इस सा- स्थेः ।। २१३ ॥ यस्त्वविज्ञानवाद भवत्यमनस्कः सदा. ऽशुचिः। न स तत्पदमामोति संसारं चाधिगच्छति ॥ २१४ ॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ २१५ ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवानरः । सो. ऽध्वनः परमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। २१६ ॥ न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया । अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥ २१७ ॥ योग्रहाश्र- ममास्थाय ब्रह्मचारी भवेत्पुनःने यतिर्न वनस्थल सर्वाश्रमविवर्जितः ॥ २१८ ॥ यथा सनिपुणः सम्यक ·संकर्णिप्रकरणम्। ३ परदोषेक्षणे रतः। तथा चेनिपुणः स्वेषु को न मुच्येत बन्धनात् ॥ २१९ ॥ तदेवास्य परं मित्रं यत्र संक्रामति दयम् । दृष्टे सुखं च दुःखं च प्रतिच्छायेव दर्पणे ॥ ॥ २२० ।। एकेनापि सुपुत्रेण सिंहि स्वपिति निर्भयम्। सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति रासभि ॥ २२१॥ किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसंतापकारकैः । वरमेकः कुलाल- म्नी यत्र विश्राम्यते कुलम् ॥ २२२ ।। निरुत्साहं नि- रानन्दं निर्वीर्यमरिनन्दनम् ॥ मास्मसीमन्तिनी काचि- जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।। २२३ ॥ परोऽपि हितवान् बन्धु बन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्य मौषधम् ॥२२४ ॥ गोशतादपि गोक्षीरं प्रस्थं धान्यश- तादपि प्रासादादपि खट्टा शेपाः परविभूतयः॥२२५॥ मायां विना महाद्रव्यं द्राक्ष संपाद्यते जनैः । विना पर- स्वहरणान कश्चित्स्यान्महाधनः ॥ २२६ ॥ भक्तद्वेषो जडप्रीतिः सुरुचिर्गुरलङ्कने । मुखे कटुकता नूनं धनिनां ज्यरिणामिव ।। २२७ ॥ लोभाविष्टो नरो वित्तं वीक्षते न स चापदम् । दुग्धं पश्यति मार्जारो यथा न लगुडा ·संकीर्णभकरणमा ३२ दिकम् ॥ २२८॥न्यायाजितधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथि- मियः शास्त्रवित्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।। २२९ । मृतस्य लित्सा कृपणस्य दित्सा विमार्गमा: याश्च रुचिः स्वकान्ते । सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मै त्री विधातृसृष्टौ न, हि दृष्टपूर्वी ॥ २३०॥, ईष्या- भयकोधपरिक्षतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेनापनेपयुक्ते- न च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ॥२१॥ भूमिपतावर्थपतौ वाले वृद्धे तपोनिधौ विदुपि । योपि ति मूर्खे गुरुपु च विंदुपा नैवोत्तरं देयम् ॥ २३२ ॥ अंतिपरिचयादवज्ञा सन्ततगमनादनादरो भवति ।मलये भिल्लपुरन्धी चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते ।।२३३।। वैद्य- स्तर्कविहिनो निर्लज्जा कुलवधूर्यतिमूर्खः । कदके च प्राणिको मस्तकशूलानि चत्वारि ।। २३४ ॥ त्यजति भयमकृतपापं सुमित्रमयशः प्रमादिनं विद्या । ह्वीः कामिनमलसं श्रीः क्रूरं स्त्री दुर्जनं लोकः ॥ २३५ ।। सुहदि निरन्तरचित्तें गुणवति मृत्ये प्रियास नारीषुः । खामिनि शक्तिसमेते:निवेद्य दुःखं, जनः सुखीभवति ·संकर्णिप्रकरणम्:३२. 1-२३६॥ अबला यत्र प्रबला बालो. राजा निरक्षरो मन्त्री । न हि नाहि तत्र धनाशा जीवित आशाऽपि दुर्लभा भवति ॥ २३७ ॥ आपदि मित्रपरीक्षा शुरप- रीक्षा रणाङ्गणे:भाति ।विनये वेशपरीक्षा स्त्रियः परीक्षा तु:निर्धने पुंसि ॥ २३८ आरोग्यं विद्वत्ता सजन- मैत्री, महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुंसां महदेश्वर्य विनाप्यर्थः ।। २३९ ॥ विरला जानन्ति गुणान्विरलाः कुर्वन्ति निर्धने स्नेहम् । विरलाः परकार्यरताः परदुः- खेनापि दुःखिता विरलाः ॥ २४० ॥ रोगी चिरप्र- वासी परानभोजी परावसथशायी। यजीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥ २४१ ॥ अनुचितकर्मा- रम्भः स्वजनविरोधो बलीयसा स्पर्धा। दुष्टस्त्रीविश्वासो ह्यापदाराणि चत्वारि ॥ २४२ ॥ उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् । तं जनमसत्यसन्ध- भगवति वसुधे कथं वहसि ॥२४३ । रक्तवं कमलानां सत्पुरुषाणां, परोपकारित्वम् । असतां च निर्दयत्वं स्व- भावसिद्धं त्रिषु त्रितयम् ॥ २४४॥ यद्यपि का. नो ·१५६ " संकीर्णप्रकरणम्. ३२ हानिः परकीयां चरति रासभो 'द्राक्षाम् । असमन्जस- मिति मत्वा तथापि संखिद्यते चेतः॥ २४५ ॥ अघनं खलु जीवधनं हेमाईधनं महाधनं धान्यम् । अतिधन मेतत्रितयं विद्या शीलं च मित्रं च ॥ २४६ ॥ बलो- पपन्नोऽपि हि बुद्धिमान्नरः परं नयेन स्वयमेव वैरिता- म् । भिपड्यमास्तीति विचिन्त्य भक्षयेदकारणाकोपि विचक्षणो विपम् ॥ २४७ ॥ कोलाहले काककुलस्य जाते विराजते कोकिलकूजितं किम् । परस्परं संवदतां खलानां मौनं विधेयं सततं सुधीभिः ॥ २४८ ॥ देशा- टनं राजसभाप्रवेशो व्यापारिविदजनसंगतिश्च । सर्वेषु शास्त्रेप्ववलोकनं च चातुर्यमूलानि भवन्ति पञ्च ॥२४९॥ शाव्येन धर्म कपटेन मित्रं परोपतापेन समृद्धिभावम् । सुखेन 'विद्यां परुषेण नारी वाञ्छन्ति ये व्यक्तमप- ण्डितास्ते ॥ २५० ।। दानं दरिद्रस्य प्रमोश्च शान्ति'. नां तपो ज्ञानवतां च मौनम् । इच्छानिवृत्तिश्च सुखा- वितानां दया च भूतेषु दिवं नयन्ति ॥ २५१ ।। अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवा- - ·संकर्णिप्रकरणम्. ३२ दिनी च, वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या षद् जीवलो- कस्य सुखानि राजन् ।। २५२ ॥ आरोग्यमानृण्यम- विप्रवासः सप्रत्ययावृत्तिरभीतवासः । सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ।। २५३ ।। अन्यायवित्तेन कृतोऽपि धर्मः सव्याज इत्याहुरशेपलो. काः । न्यायार्जितार्थेन स एव धर्मों निर्व्याज इत्यार्य- जना वदन्ति ॥ २५४ ॥ प्रभुर्विवकी धनवांश्च दाता विद्धान्विरागी प्रमदा सुशीला । तुरङ्गमः शस्त्रनिपात- धीरो भूमण्डलस्याभरणानिपञ्च ॥ २५५ ॥ यती व्रती चापि पतिव्रता च वीराश्च शूराश्च दयापराश्च । त्यागी च भोगी च बहुश्रुताश्च सुसङ्गमात्रेण दहन्ति पापम् ॥ २५६ ॥ वनेऽपि दोपोः प्रभवन्तिरागिणां गृहेषु पञ्चे- न्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते नि- त्तरागस्य गृहं तपोवनम्॥२५७ाउदीरितोऽर्थः पशुनाऽपि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः। अनुक्तमप्यूह- ति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः॥२५८॥ यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापता- ·१५४ । सीर्णप्रकरणम् . ३२ डनैः । तथा चतुर्मिः पुरुषः परीक्ष्यते श्रुतन शीलन कुलेन कर्मणा ।। २५९ ॥ मतिरेख बलांगरीयसी यद- भावे करिणामियं दशा । इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः कणन् । २६० ॥ जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामस्या । कामो हियं वृत्तमनार्यमेवा कोधः श्रियं सर्वमेवाभिमा- नः ॥ २६१ ॥ सहसा विधीत न क्रियामविवेक पर- मापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदाः ।। २६२ ॥ शिशुरपि निपुणो गुरोग- रीयान तु वपुपैव महान्महत्पतिष्ठः । मणिरणुरपि.भूष- णाय पुंसां न तु प्युलैव शिला विलासहेतुः ।। २६३।। दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोपाः संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगा. । के श्री दर्पयति के न निह- न्ति मृत्युः कं स्वीकृता न. विषया ननु तापयन्ति ॥ २६४ ॥ अर्थी हसन्युचितदानविहीनलुब्ध भूम्यो हसन्ति ममभूमिरिति बेवाणम् । 'जारा हसन्तिप्तन- यानुपलालयन्तं 'मृत्युर्हसत्यवनिपी रफरभीरम् ·। * संकीर्णप्रकरणम् ३२ २६५ । 'बालसखित्वमकारणहास्यं स्त्रीषु विवाद असज्जैनसेवा । गर्दभयानमसंस्कृतवाणी. षट्सु नरो लघुतामुपयाति ॥ २६६॥ वाक्य तु यो नाद्रियतेऽनु- शिष्टः प्रत्याह यचापि नियुज्यमानः । प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः से तादृक् त्वरयैव मृत्य।।२२१॥ मनीपिणः सन्ति न ते हितषिणो हितैपिणः सन्ति न ते मनीपिणः । सेहच्च विद्वानपि दुर्लभो नृणां यथौ- प, स्वादु हितं च दुर्लभम् ।। २६८ ॥ स्थितो न खा- दोमि हसन्न जल्पे गतं न शोचामि कृतं न मन्ये। दयोस्तृतीयो न भवामि राजन् केनास्मि मूल् बद कारणेन ॥ २६९ ॥ जवो हि सप्तेः परम विभूषणं त्र- गिनायाः कृशता तपस्विनः । दिजस्य विद्या नृपतेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रवलोपजीविनाम् ।। २७० ॥ तदो- जनं यन्मुनिमुक्तशेपं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम्। तत्सौहुँदै यत्कियते परोक्ष दम्भैविना यः क्रियते स धर्मः ॥२७॥ स्वर्गच्युतानामिह जीवलोके चत्वारि चिन्हा- १अश्वस्य लज्जा

·संकीर्णपकरणम्. ३२
नि वसन्ति देहे । दानप्रसनो मधुराच वाणी देवार्चन
पण्डित तर्पणं च ॥ २७६ ॥ नातिलोभो विनीतश्व
दयादानरुचिम॒दुः । प्रसन्नवदनश्चैव मनुष्यादागतो नरः
॥२७३ || बह्वाशी नैव संतुष्टो मायावी च क्षुधाऽधिक:
। स्वमन्मूढोऽलसश्चैव तिर्यग्योन्यागतो नरः ।। २७४ ॥
विरोधिता बंधुजनेषु नित्यं सरोगता मूर्खजनेषु सङ्गः ।
अतीव रोपी कटुका च वाणि नरस्य चिन्हं नरकागत-
स्य ।। २७५ ।। इयमुदरदरी दुरन्तपूरा यदि न भवेदभि
मानमङ्गभूमिः । क्षणमपि न सहे भवादृशानां कुटि-
लकटाक्षनिरीक्षणं नृपाणाम् ॥ २७६ ॥ गुरारेधीता-
खिलवैद्यविद्यः पीयूपपाणिः कुशलः क्रियासु । गत-
स्पृहो धैर्यधरः कृपालुः शुद्धोऽधिकारी भिषगीदृशः
स्यात्।।२७७॥ वैद्यराज नमस्तुभ्यं यमराजसहोदर ।
यमस्तु हरति प्राणान्वद्यः प्राणान्धनानि च ॥२७॥
कान्ताकटाक्षविशिखान लुनन्ति यस्य चित्तं न नि-
देहति कोपशानुतापः । कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न
लोभपाशेलोकत्रयं जयति कृत्समिदं स धीरः ॥२७९ ॥

·संकीर्णप्रकरणम्. ३५ १६१ यत्रापि तत्रापि गता भवन्ति हंसा महीमण्डल मण्ड- नाय । हानिस्तु तेषांहि.सरोवराणां येषां मरालैः सह विप्रयोगः॥ २८ ॥ दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्ण- तालैर्दूरीकृताः करिवरेण मदान्धबुद्ध्या .। तस्यैव ग- ण्डयुगमण्डनहानिरेपा भृङ्गाः पुनर्विकचपद्मवने चर- न्ति ।। २८१ ।। अनेंकशास्त्रं बहुवेदितव्यमल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः। यत्सारभूतं तदुपासितव्यं हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥ २८२ ॥ निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स.तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणदेपि मनस्तु यस्य वै कथं ननस्तं परितोपयिष्यति ॥ २८३॥ यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे मियासु नारीवधनेषु ब. न्धुषु । ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः ॥ २८४ ॥ शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता भवन्ति प्रज्ञाहताश्च नितरां सुहता भवन्ति ।। शस्त्रं नि- हन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यं- शश्च हन्ति ।। २८५॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो विष- मस्थ. मैत्री नष्क्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्या- ·१६२ संकर्णिमकरण:३२ फलं व्यसनिनः कृपणस्या सौख्यं राज्याप्रमत्तसचि. वस्य नराधिपस्य ।। २६६ ॥ न जारजातस्य ललाट. झंझं कुलप्रसूतस्य न पाणिपाम् । यदा,यदा : मुंश्चति वाक्यवाणं तदा तदा जातिकुलप्रमाणम् । ॥२८७ ।। न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्ष नान्यस्य दुःखे भवति प्रहः टः ।,दत्वा न पश्चात्कुरुते हि तापं स कथ्यते सत्पु. रुषार्यशीलः ॥ २६॥ यचिन्तितं तदिहा द्वरतरं प्रया- ति यन्मनसाऽपि न कृत तदिहाभ्युपैति । प्रातर्भवामि वसुधाधिपचक्रवर्ती सोऽहं ब्रजामि विपिने जटिलस्त- पस्वी ॥ २८९ ॥ दद्यात्साधुर्यदि निजपदे दुर्जनाय प्रवेशं तन्नाशाय प्रभवति ततोवाञ्चमानः, स्वयं सः। तस्माद्देयो विमलमतिभिनविकाशोऽधमाना जारोऽपि स्थागृहपतिरिति श्रूयते वाक्यतोऽत्र.॥ २९ ॥ वृक्ष क्षीणफलं त्यजन्ति, विहगा शुष्कं, सरसारसा नि- व्यं पुरुष.त्यति गणिका, भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा. दग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाजनोऽभिरमते तत्कस्य को वल्लभः ॥२९१ ।।

·संकीर्णमकरणम:३२ लोभवेद्गुणेन कि पिशुनता यद्यस्ति किं पातकै सत्यंचे तपासाचे कि शुचिमनो यद्यस्ति तीर्थेन किमी सौजन्य यदि किं गुणः स्वमहिमा यद्यस्ति किंमण्डनै सद्विद्या यदि किं धनरंपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ।।२९२ ।। पौलस्त्य कथमन्यदारहरणे दोष न विज्ञातवान् रामें- गापि कथं न हेमहरिणस्यासेंभवो लक्षितः । अक्षेश्या- पि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तोद्यनर्थः कथं प्रयासनविप- तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते ।। २९३. शक्तेनापि संताजनन विदु. कालान्तरमेक्षिणा वस्तयं खेल वज्रपातविषमें क्षुद्रेऽपि पापे'जने । देवाव्याकरण धूम- मलिनेनायासंयुक्तेनं किं" भीमेनाति बलेन मत्स्यभव- ने पूपा न संघहिताः॥ २९४ । एहिं स्वागतमोवि- शासनमिदं कस्माचिरादृश्यसे की वार्ता परि दुर्बलोडस नितरां प्रीतोऽस्मिते दर्शनाता। इत्येवं समुपागत द्विजवरं संभावयन्त्यादरात्तेषां युक्तमशकितनः मनसा गेहेषु गन्तुं सदा ।। २९५ ॥ को लाभो "गुणिसंगमः किमसुखं "माज्ञेतरैः संगतिः काहानि समयच्यु ·१६४ संकीर्णप्रकरणम्.३२ तिनिपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः । कः शूरो विजि- तेन्द्रियः प्रियतमा काऽनुव्रता किं धनं विद्या किं सुख- मप्रवासगमनं राज्यं किमाज्ञाफलम् ॥ २९६ ॥ प्राणाघातानिवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं काले शक्त्यामदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ! तृष्णांस्रोतोविमङ्गो गुस्यु च विनयः सर्वभूताऽनुकम्पा सामान्यः सर्व शास्रेष्वनुपहत विधिः श्रेयसामेष पन्थाः ।।२९५ ऐश्वर्यस्य विभूषणं, सुजनता शौर्यस्य वा- क्संयमो ज्ञानस्योपशमः कुलस्य विनयो पित्तस्यपात्रे व्ययः । अक्रोधस्तपसः क्षमा बलवतां धर्मस्य नि- व्याजता सर्वेषामपि सर्व कारणमिदं शीलं परं भूषणम् ॥ २९८॥ सन्तः क्वापि न सन्ति सन्ति यदि वा दुः- खेन जीवन्ति ते विद्वांसोऽपि मसन्ति सन्ति यदिवा मात्सर्ययुक्ताश्वते । राजानोऽपि न संन्ति सन्ति यदिवा लोभाद्धनग्राहिणो दातारोऽपि न सन्ति सन्ति यदिवों सेवाऽनुकूला क्षितौ ॥ २९९ ॥ वं राजा वयमप्युपा- सितगुरुपज्ञाभिमानोन्नाता त्यांतस्तं. विभवैर्यशांसि क.

·संकीर्णप्रकरणम. ३२ वयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः । इत्थं मानद नातिदूरमुभयो रप्यावयोरन्तरं यद्यस्मासु पराङ्मुखोऽसि वयमप्येका- न्ततो निस्टहाः ॥३०॥ अर्थानामीशिप त्वं वय- मपि च गिरामीश्महे यावदित्थं शूरस्त्वं वादिदर्पज्वर- शमन विधावक्षयं पाटवं नः । सेवन्ते खां धनाव्या म- तिमलहतये मामपि श्रोतुकामा मय्यप्यास्था न चे- त्तत्त्वयि मम सुतरामेप राजनगतोऽस्मि ॥३०१॥धर्म तत्परता मुखे मधुरता दाने. समुत्साहता मित्रेऽवञ्च- कता गुरौ विनयता चित्तेऽतिगम्भीरता । आचारे शु- चिता गुणे रसिकता शास्त्रेषु विज्ञातृता रूपे सुन्दरता शिव भजनता त्वय्यस्ति भो राघव ॥ ३०२ ॥ वरं मौनं कार्य नच वचनमुक्तं यदऋतं वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलवाभिगमनम् । वरं प्राणत्पागो न च पिशु- नवाक्येषभिरुचिर्वरं भिक्षाशिलं नाच परधनास्वाद- नसुखम् ॥३०३॥ सिदि वाञ्छयता जनेन विदुपा तेजो निगृह्य स्वकं सत्त्वौत्साहवताऽपि देवगतिषु स्थैर्य प्रकार्य क्रमाव । देवेन्द्रद्रुहिणौपमैर्बहुगुणैरभ्यर्चितो भ्रा- ·संसारवर्णनम. ३३ तृभिः किं क्लिष्टः सुचिरं. विराटभवने पूर्व न धर्मात्मज ॥३०४ ॥. किं चित्र यदि राजनीतिकुशलो राजा भवे- द्वार्मिकः किं चित्रं यदि वेदशास्त्रनिपुणो विप्रो भवेत्प- ण्डितः । तच्चित्रं यदि रूपयौवनवती साधी भवेत्का- मिनी तचित्रं यदि निर्धनोऽपि पुरुषः पापं न कुर्यात- चिन, ॥ ३०५ ।। सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरमाणा- न्मियान्पाणिनेर्मीमांसाकृतमुन्ममार्थ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधि जघान मकरो वेला- तटे पिङ्गलम् । अज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोयस्तिर- श्वां गुणैः ॥ ३०६॥ संसारवर्णनम्. ३३ संसारविषयक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे ।, ज्ञानामृत- रसास्वादा आलाप सजनैः सहः ॥ १॥ यथा विन्ध्य- वनस्थाने प्रस्फुरन्ति करेणवा तथा तस्मिन्परे भूम्नि ब्रह्माण्डत्रसरेणवः ॥ २॥ या सर्व विभोऽस्माकं पियां न विषयस्ततः । तुजगत्कथने शक्तिर्न ममास्ति महा- " -- ·। 'संसारवर्णनम्, मते ॥ ३ ॥ देहवद्रधानादौ सुविचार्य विलोक्यता- म् । क्वाधाना कुत्र वा वृक्षस्तस्मान्मायेति निश्चिनु ॥४॥ एतस्मारिकमिवेन्द्रजालमपरं यद्गर्भवासस्थित रेतश्चेतति हस्तमस्तकपदमोद्भूतनानीङ्कुरम् । पर्यायेण शिशुत्वयौवनजरावेपैरनेकैवतं पश्यत्यत्तिशृणोति जि- प्रति तथा गच्छत्यथागच्छति ॥ ५॥.क्वचिद्विद्गोष्टी क्वचिदपि सुरांमत्तकलह क्वेचिद्रीणावादः कचिदपि च हाहेति रुदितम् । क्वचिदम्या रामा क्वचिदपि, राज- जैरतंनुर्न जाने संसारः किममृतमयः किं विषमयः ॥ ॥ ६ ॥ कृच्छ्रेणामध्यमध्ये नियमिततनुभिः स्थीयते गर्भवासे कान्ताविश्लेषदुःखव्यतिकरविपमे यौवने विप्र- योगः । नारीणामप्यवज्ञा विलसति नियतं वृद्धभावोऽ- प्यसाधुः संसारे रे. मनुष्या वदत यदि सुखं स्वल्पम- प्यस्ति किञ्चित् ॥७॥ गावं संकुचित गतिविगलिता भ्रष्टा च दन्तावलिदृष्टिनश्यति वर्धते बधिरती व च लालायते । वाक्य नाद्रियते च बान्धवजनार्या न शुश्रूषते.हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसः ·१६८ PAP लोकवासनानिन्दा. ३४ यते ॥ ८॥ इन्द्रास्याशुचिंशूकरस्य च सुखे दुःखे व नास्त्यन्तरं खेंच्छाकल्पनया तयोः खलु सुधा विष्ठा व काम्याशनम् । रम्मा चाशुचिंशूकरी च परमप्रेमा- स्पद मृत्युतः संत्रासोऽपि संमः स्वकर्मगतिभिश्चान्यो- न्यभावः समः ॥ ९॥ लोकवासनानिन्दा.-३४ अतिदाक्षिण्ययुक्तानां शक्त्तिानां पदे पदे । परी पवादभीरुणां दूरतो यान्ति संपदः ॥ १॥ निन्दा यः कुरुते साधोस्तया वं दूपयत्यसौ । खे भूति यस्त्यजे- दुबैEि तस्यैवं सो पते ॥ २॥ काकः पक्षिषु चा- ण्डालः स्मृतः पशंपु गर्दभः।नराणां कोऽपि चाण्डा- लः स्मृतः सर्वेषु निन्दकः ॥३॥ असमान तपोवृद्धिः संमानाची तपः क्षयः । पूंजया पुण्यहानिः स्यानि- न्दया सदतिर्भवेत् ॥ ४॥ विद्यते न हि स कश्चिदु- पायः सर्वलोकपरितोषकरो या सर्वथा स्वहितमात्र- रणीय किं करिष्यति जनो बहुजल्यः ॥ ५॥ मत्रि- ।

·लोकवासनानिन्दा- ३४ न्दया यदि जनः परितोषमेतिः नन्वप्रयत्नसुलभोऽय- मनुग्रहो मे । श्रेयोऽर्थिनोपि पुरुषाः परतुष्टिहेतो?:- खार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति ॥ ६॥ न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्ष स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम् । यथा किराती करिकुम्भजातां मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुलाम् ॥ ७ ॥ वसन्त्यरण्येषु चरन्ति दुर्वाः पिबन्ति तोयान्यपरिग्रहाणि । तथापि बध्या हरिणा नराणां को लोकमाराधयितुं समर्थः ॥ ॥न लोकचित्तग्रहणे रंतस्य न भोजनाच्छादनतत्परस्य । न शब्दशास्त्राभि- रतस्य मोक्षो न चातिरम्यावसथपियस्य ॥ ९ ॥निन्द- न्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥१०॥ जीवन्तु मे शत्रुगंणाः सदैव . येषां प्रसादत्सुिविचक्ष. णोऽहम् । यदा यदा मे विकृति भजन्ते तदा तदा मां प्रतिबोषयन्ति ॥ ११॥ जाज्यं हीमति गण्यते व्रत- रुचौ दम्भः शुचौ कैतवं शूरे निर्पणता मुनौ विमतिवा ..

·१७० - वैराग्यप्रकरणम्. ३५ दैन्यं प्रियालापिनि । तेजस्विन्यवलिसता मुखरता वक्तर्यशक्ति स्थिरे तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनांकितः॥ १२॥ मायेणात्रकुलान्वितं कुछ लजाः श्रीवल्लभां दुर्भगाः दातार कृपणा ऋजूनजवो वित्तान्वितं निर्धनाः । वैरुप्पोपहताश्च कान्तवपुषंय. मश्रियं पापिनो नानाशास्त्रविचक्षणं च पुरुष निन्द- न्ति मूर्या जनाः ।। १३ ।। सृक्तिं कर्णसुधां पनक्त सुजनस्तस्मिन्न मोदामहे वृतां वाचमसयको विपमुषं तस्मिन्न विद्यामहे । या यस्य प्रकृतिः स तां वितनुतां कि नस्तया चिन्तया कुर्मस्तत्खलु कर्म जन्मनिगर- च्छेदाय यजायते ॥ १४॥ वैराग्यप्रकरणम्. ३५ जलमग्निविपं शस्त्रं क्षुद्याधिः पतनं गिरेः। निमिर्च किंचिदासाद्य देही प्राणान्विमुञ्चति ॥१॥ एता याः प्रेक्षसे लक्ष्मीपत्रचामरचञ्चलाः । स्वप्न एप महाडले दिनानि त्रीणि पञ्च वा ॥२॥ एकोऽद्य प्रातरपरे ·वैराग्यप्रकरणम्. ३५ पश्चादन्ये पुनः परे । सर्वे निम्सीनि संसारे यान्ति का केन शोच्यते ॥३॥ येषां निमेपोन्मेषाभ्यां जगतां प्रलयोदयौं । तादृशाः पुरुषाः सन्ति.माहशां गणनैव का ॥४॥ कोटयो ब्रह्मणां याता गताः सर्गपरम्परा प्रयाताः पांसुवद्रूपा का धृतिर्मम जीवने ॥ ५॥ येषु येषु दृढं बहा भावना दृढवस्तुषु । तानि तानि विन- टानि दृष्टानि किमिहोत्तमम् ॥ ६ ॥ नीलोत्पला मनः यनाः परमप्रेमभूषणम् । हासायैव विलासिन्यः क्षण- भनितया स्थिताः॥ ७ ॥- गतेनापि न संवन्धो न सुखेन भविष्यता । वर्तमानं क्षणातीत संगतिः, कस्य केन वा ॥ ८॥ पृथिवी दह्यते यत्र मेरुश्चापि विशी- यते । सुशोधू सागरजलं शरीरे.तत्र का कथा ॥९॥ लब्धास्त्यक्ताश्च संसारे. यावन्तो बान्धवास्त्वया । सन्ति खलु तावन्त्यो गङ्गायामपि वालुकाः ॥ १० ॥ अव्यक्तांदीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ॥ अव्य- कनिधनान्येव तंत्र का परिदेवनां ॥ १४॥ मातृपि- सहस्राणि पुत्रदारशतानि च । तवानन्तानि यातानि ·१७२ वैराग्यप्रकरणम्:३५ कस्य, ते कस्य वा भवान् ॥ १२॥ सर्वे क्षयान्ती नि- चयाः पतानान्ताः समुच्छ्याः । संयोगा विप्रयोमान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १३ ॥ जन्मैव, व्यर्थता नीतं भवभोगप्रलोभिना । काचमूल्येन, विक्रीतो हन्त चिन्ता मणिर्मया ॥१४॥ मृत्यौर्बिभेषि किं मूढ भीतं, मुश्च- ति किं यमः । अजातं नैव गृह्णाति कुरु यत्नमंजन्म- नि ॥१५॥ आदरेण यथा.स्तौति धनवन्तं धनेच्छ: या। तथा चेद्रिश्वकर्तारं, को. न मुच्येत बन्धनाव ॥ १६॥ स्वमस्तकसमारूढं मृत्यु पश्येजनो.यदि। आहारोऽपि न रोत.किमुतान्या विभूतया ॥ १७॥ विवेक एवं व्यसनं पुंसां क्षपयितुंः क्षमः । अपहर्तु समर्थोऽसौ रविरेव निशातमः॥ १८॥ पुत्रमित्रकल. त्रेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । सर-पागवे मना जीर्णा 'वनगजा इव ॥.१९ ॥ मितमायुर्वयो नित्यं नैति बोतं कदाचन । परामृशन्ति तदपि न भवं भोगलोलुपाः ॥ २० ॥ निःस्नेहो याति निर्वाणं स्नेहोऽनर्थस्य कोर- णम् । निःस्लेहेन प्रदीपेन यदेतत्संगटीकृतम् ।।.२१॥

·वैराग्यप्रकरणम्. ३५ अश्रीमहि वयं भिक्षामाशावासो वसीमही । शयीमहि मही पृष्ठे कुर्विमहि किमीश्वरैः ॥ २२ ॥ यावतः कुरुते जन्तुः संबन्धान्मनसः मियान् । तावन्तोऽस्यनिखन्या न्ते हृदये शोकशक्यः ॥ २३ ॥ 'प्रचण्डवासनावातैरु- द्रुतानौमनोमयी । वैराग्यकर्णधोरण विना रोढुं न शक्यते॥ २४॥ रागिण्यपि विरागिण्यः स्त्रियस्तासु स्मत का अहं च कलये मुक्ति या विरागिणि रागि- णी ॥२५॥ पूरयित्वाऽथिनांमाशां प्रियं कृत्वा दिपा- मपि । पारं गत्वा श्रुतोषस्य धन्या वनमुपासते ॥२६॥ उद्घाटितनवदारे पञ्जरे विहगोऽनिलः । यत्तिष्ठति तदाश्चर्य प्रयाणे विस्मयः कुतः ॥ २७ ॥'निर्विवेकत- या बाल्य कामोन्मादेन यौवनम् । वृद्धवं विकलखेन संदा सोपद्रवं नृणाम् ॥ २८ ॥ प्रातर्मूत्रपुरीपाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया । तृप्ता कामेन वाध्यन्ते प्राणि. नोनिशि निद्रयो । २९॥ गतसारेऽनसंसारे सुख- श्रान्तिः शरीरिणाम् ॥ लालापानमियाकुठे बालानां स्तनविनमः ॥३०॥ दिनमेकं शशी पूर्णः क्षीणस्तु ·१७४ वैराग्यप्रकरणम् ३५ बहुवसिरान् । सुखाइःखं सुराणामप्यधिकाको कथा नृणाम् ॥ ३१॥ यत्मातः संस्कृतंचान साय: संयो विनश्यति । तदीयरसनिष्पन्ने काये का नाम नित्यता ॥३२॥ सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्य विनाशनः शरीरकस्यापि कृते मूढी पापानि 'कुर्वते ३॥ स्वदेहाशुचिगन्धेन नि विरज्येते यापुमान !!! वैराग्य- कारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते ॥३४ : मांसास पूयविण्मूत्रस्नायुंमजाऽस्थिसंहतौ । देहेचेत्सीतिमान्मू- ढो भविता नरकेऽपि सः॥ ३५ ॥ स्थांनाद्वीजादु- पष्टम्भीनिष्पदान्निधनादपि । 'कायमाघेयशौचत्वात्प: ण्डिती शुचिं विदुः ॥ ३६ ॥ लोहदारुमयैः पाशेः पुमान्बद्धों. विमुच्यते ॥ पुत्रदारमयैः पाशैडोनैव विमुच्यते ॥ ३७ ॥ अनित्यं यौवनं संपं. जीवितं द्रव्यसवर्यः । ऐश्वर्यः प्रियसंवासो मुोत्तत्र नाप- ण्डितः ॥३८॥ अधये महतां मूर्मिते दिवैर्निपतंन्त्यवः हन्तचित्त महत्तायाः कैष विश्वस्तता तवः॥३९॥ प्रेतिक्षणमयंकायः' क्षीयमाणो - ना लक्ष्यते ।

·वैराग्यमकरणम् १७५ आमकुम्भइवाम्भःस्थो विशीर्णः सन्विभावते॥ ६४ ॥ यथा हिपथिकः कश्चिच्छायामाश्रियं तिष्ठति.विश्रः म्याच पुनर्गच्छेत् तदर्दूतसमागमः४॥पञ्च भिनिर्मिते.देहे पञ्चत्वाचःपुनर्गते । स्वास्वां योनि: मनुप्राप्ते तत्र का परिदेवना ॥४२॥ अधः पश्यसि. किं. वृद्ध किंच ते पतितं.भुवि । ओमूढा नजानासि गतः मे-यौवनं धनम् ॥.४३॥ कायः सन्निहितांपायः संपदा पदमापदाम् ! समागमाः सीपग़माः सर्वमुत्पादिभिङ्गु- रम् ॥ १४ ॥ अज्ञानं कारणं न, स्याद्रियोगोः यदि; कारणम् । शोको, दिनेषु, गच्छत्स वईतामपयाति किम् ॥ ४५ ॥ अकाण्डपातजातानामस्त्राणां: मर्मभेदिः नाम । गढिशोकमहाराणामचिन्तैव महौषधम् ॥ ६ ॥ यथा काष्ठं च काष्ठं च.समेयातां महोदधौ ।, समेत्य च व्यपेयातां तदबूतसमागमः ॥ १७ ॥ त्वनास रुधिर स्नायुमेदोमजास्थि संहतौ ॥ विण्मूत्रपये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ ४६॥ व धनानि महीपानां ब्रम्हणः क जगन्ति वा । माक्तनानि, प्रयातानि केयं: विश्वस्तता

·वैराग्यपकरणम्
तव ॥ १९॥ अलभ्यमानस्तनयः पितरौ क्लेशयेचिरम् ।
लब्धोऽपि गर्भपातेन प्रसवेन च वायते॥५०॥ जातस्य
हि ग्रहरोगादिः कुमारस्य च मूर्खता। उपनीतेऽप्यविद्या
त्वमनुहाहश्च पण्डिते ॥ ५१ ॥.यूनश्च परदारादिरि
धं च कुटुम्बिनः । पित्रोदुःखस्य नास्त्यन्तो धनी चेन्निय
ते तदा ॥५२॥ बलिभिमुखमाकान्त पलितैरक्ति शिर।
गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते॥५॥दुःखी
दुःखाधिकान् पश्येत्सुखीपश्येत्सुखाधिकान् । आत्मानं
हर्षशोकाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् ॥ ५४ ॥ बिसमल
मशनाय खादु पानाय तोयं शयनमवनिष्टठे वल्कले
वाससी च नवधनमधुपानभ्रान्तसन्द्रियाणामविनयमः
नुमन्तुं नोत्सहेदुर्जनाम् ॥ ५५ ॥ दाराः परिभवकारा
बन्धुजनो बन्धनं. विषं विषयाः। कोऽयं जनस्य मोहो
ये रिपवस्तेषु सुहृदाशा ॥ ५६ ॥ परादुर्भवन्ति वपुषः
कति नामकीटायान्ययत्नतः खलु तनोरपसारयन्ति ।
मोहः क एष जगतो यदपत्यसंज्ञां तेषां विधाय परिशो-
षयति वदेहम् ॥ ५७।। अझं गलितं पलितं मुंण्डं

·१७७ - वैराग्यमकरणम्.३५-- दशनविहीनं जातं,तुण्डम् । वृद्धो याति, गृहित्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् ॥ ५८॥ महाबलान पश्य , महाऽनुभावान प्रशास्य भूमि धनधान्यपूर्णाम् । राज्या- नि हित्वा विपुलांश्च भोगान गतानरेन्द्रान्वशमन्तकस्य ॥ ५९ ॥ मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या उत्क्षिप्य राजन स्वगृहानिर्हरन्ति । तं,मुक्तकेशा करुणं रुदन्ति, चिता- मध्ये काछमिव क्षिपन्ति ॥६० ॥ अन्यो धनं प्रेतग- तस्य भुङ्क्ते वांसि चाग्निश्च शरीरधातून् । दाभ्यामयं सह. गच्छत्यमुत्र पुण्येन पापेन च वेष्टमानः ॥, ६१॥ अविदितपरमानन्दो वदति जनो विषय मेव रमणीयम् । तिलतैलमेव मृष्टं येन न दृष्टं घृतं क्वापि ॥.६२ ॥ चि- त्तायत्तं धातुबद्ध शरीरं नष्टे चित्ते धातवो यान्ति ना: शम् । तस्माचित्तं सर्वदा रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते वुद्धयः संभवन्ति॥६शाअहो वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुह- दिवा मणौ वा लोठे वा कुसुमशयने वापदि वा। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्या: रण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ६॥ श्रियो दो- ·वैराग्पपकरणम् ३५ लालोला विषयजरसाः पान्तविरसा विपन्द्रहं देहं मह- दपि धनं भूरिनिधनम् । यहच्छोको लोकः सततमरला दुःसरहलास्तथाऽप्पस्मिन्पोरे पथि बत रता हन्त कु. धियः ॥ १५॥ नन्दन्ति मन्दाः श्रियमाप नित्यं परं विपीदन्ति विपट्टहीताः । विरेक दृष्टया परता नराणां श्रियो न किंचिद्विपदोन किंचित् ।। ६६ ।। हरिप्यमाणो बहुधा परसं करिष्यमाणः सुनसंपदादि । धरिप्यमाणोऽरिशिरामुपादं न स्वं भरिप्पन्तमति कोप ।। ६७ ॥ मरणं प्रकृतिः शरीरिणाविकृतिी. नमुच्यते युधेः । क्षणमप्रवतिष्टने असन्पदि जन्तु. ननु लाभवानसी ॥ १८ ॥ नलिनीदलगतमक- मतितरलं तदबीपितमतिशपचपलम् । विदिव्याधि- व्यालग्रस्त लोकं शोकहतं व समस्तम् ।। ६९॥ घेतो. हरा युवतयः मुहदोऽनुलाः सहान्धवाः प्रणयनम्रमित रत्र भृत्याः । गर्जन्ति दन्तिनिवहास्तरलातुराः मं. मीलने नयनयोनहि किंचिदम्ति ||७|| मिड- अमितरः परिवारटोको भौमिकमापनमिमा किन सं.

·वैराग्यपकरणम्. ३५ १७९ पदो नः । एक क्षणः स तु भविष्यति यत्र भूयो नायं न यूयमितेरे न.वयं नचैते.॥७१॥ अहमिह कृतविद्यो वेदिता सत्कलानां धनपतिरहमेको रूपलावण्ययुक्तः। इतिकृतगुणगर्वः खिद्यते किं जनोऽयं कतिपयदिनमध्ये सर्वमेतत्र किंचित् ॥ ७२ ॥ वयं येभ्यो जाताश्विरतर- गता एव खलु ते समं यै संवृद्धाः स्मरणपदवीं तेऽपि गमिताः । इदानीमेते स्मः प्रतिदिवसमासनपतना ग. तास्तुल्यावस्थां सिकतिलनदीतीरतरुभिः ॥ ७३ ॥ अ- मीषां जन्तुनां कतिपयनिमेपस्थितिजुषां वियोगे धी: राणां क इह परितापस्य विषयः । क्षणादुत्पद्यन्ते वि- लयमपि यान्ति क्षणममी न केऽपि स्थातारः सुरगिरि- पयोधिप्रकृतयः ॥ ७४ ॥ आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्घ गतं तस्यास्य परस्य चार्धमपरं बालख- वृद्धत्वयोः । शेष व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिः नीयते जीवे वारितरङ्गबुद्धदसमे सौख्यं कुतः प्राणिना. म् ॥ ७५ ॥ रम्यं हऱ्यातलं न किं वसतये श्राव्यं न गेयादिकं किंवा माणसमासमागमसुखं नवाधिक प्रीव. .

·१८० वैराग्यप्रकरणम् ३५ ये । किंतुधान्तपतत्पतङ्गपवनव्यालोलदीपाङ्कुरच्छाया चञ्चलमाकलय्य सकलं सन्तो वनान्तं गताः ॥ ७६ ॥ भोगा: मेघवितानमध्यविलासत्सौदामिनीचञ्चला आयु. वायुविहिताचपटलीलीनाम्बुवगगुरम् । लोला यौव- नलालसांस्तनुभृतामित्यांकलय्यं इतं योगे धैर्यसमाधि- सिद्धिसुलभे बुद्धिं विदध्वं बुधाः ॥ ७७ .॥ भोगा न भुक्ता वयमेव मुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तताः । कालो न यातो वयमेव यातास्तृपणा न जीर्णा वयमेव जीणी ।। ७८॥ पुनः प्रभातं पुनरेव शर्वरी पुनः शशाङ्क: पु- नरुद्यते रविः। कालस्य किं गच्छति याति यौवनं त- थापि लोकः कथितं न बुध्यते ॥७९॥ किं ते धन- बन्धुभिरेव वा किं दारैश्च किं ब्राह्मण यो मरिष्यति । आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते व गताः पितो च ॥ ८० ॥ धर्म प्रसङ्गादपि नाचरन्ति पापं प्र- यलेन समाचरन्ति । आश्चर्यमेतद्धि मनुष्यलोकेऽमृतं परित्यज्य विपं पिबन्ति ।। ८१॥ केचिद्रदन्ति धन- हीनंजनों जघन्यः केविद्वदन्ति गुणहीनजनो जघन्यः ।

·वैराग्यप्रकरणम् ३५ व्यासो वदत्यखिलवेदविशेषविज्ञो नारायणस्मरणहीन जनो जघन्यः ॥ ८२॥ रात्रिः सैव पुनः स एव दिव- सो मत्वा मुधा जन्तवो धावन्त्युद्यमिनस्तथैव निभृत- प्रारब्धतत्तकिया । व्यापारैः पुनरुक्तमुक्तविषयैरेवंवि- धेनामुना संसारेण कदर्थिताः कथमहो मोहान लजामहे ॥८३॥ ब्रह्मज्ञानविवेकिनोऽमलधियः कुर्वन्त्यहो दु- करं यन्मुञ्चन्त्युपभोगवन्त्यपि धनान्येकान्ततो नि:- स्टहाः । न प्राप्तानि पुरा न संप्रति न च प्राप्तौ दृढप- त्ययो वाञ्छामात्रपरिग्रहाण्यपि परित्यक्तुं न शक्ता वय- म् ।। ८४ ॥ धन्यानां गिरिकन्दरे निवसतां ज्योतिः परं ध्यायतामानन्दाश्रुजलं पिबन्ति शकुना निःशंक- मधेशयाः । अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापी- तटक्रीडाकाननलिकौतुकजुपामायुः परिक्षीयते ॥८५॥ पापाणखण्डेष्वपिरत्नबुद्धिः कान्तेति धीः शोणितमांस- पिण्डे । पञ्चात्मके वर्मणि चात्मभावो जयत्यसौ का- चन मोहलीला ।। ८६ ।। कुटुम्बचिन्ताकुलितस्य पुंसः कुलं च शीलं च गुणाश्च सर्वे। अपक्ककुम्भे निहिता ·१८२ वैराग्यप्रकरणम्. ३५ इवापः प्रयान्ति देहेन समं विनाशम् ॥ ८७॥ निखिलं जगदेव नश्वरं पुनरस्मिन्नितरां कलेवरम् । अथ तस्य- कृते कियानयं क्रियते हन्त जनैः परिश्रमः ॥ ८८ ॥ व्याघीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् । आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ।। ८९ ॥ दधति तावदी विषयाः सुखं स्फुरति यावदियं हृदि मूढता। मनसि तत्त्वविदा तु विवेचके क्व विषयाः क्व सुखं 'क परिग्रहाः ॥ ९० ॥ अवश्य यातारभिरतरमुषित्वा- ऽपि विषया वियोगे को भेदस्त्यजति न जनो यत्स्वयम मून् । व्रजन्तः स्वातन्त्र्यादतुलपरितापाय मनसः स्वयं 'त्यक्तास्त्वेते शमसुखमनन्तं विदधति ॥ ९॥ न सं- 'सारोत्पन्नं चरितमनुपश्यामि कुशलं विपाकः पुण्यानां 'जनयति भये मे विमृशतः । महद्भिः पुण्योधैश्चिरपरि- 'गृहीताश्च विषयों महान्तो जायन्ते व्यसनमिव दातुं विषयिणाम् ॥ १२॥ धनं तावल्लब्धं कथमपि तथा- प्यस्य नियत विनाशेऽलाभेवा तव सति वियोगोऽप्यु ·वैराग्यपकरणम्. ३५ १८३ भयथा । अनुत्पादः श्रेयान्किमु कथय तस्याथ विलयो -विनाशो लब्धस्य व्यथयति तरां नत्वनुदयः ॥ ९३ ॥ अतिक्रान्तः कालो ललितललनाभोगसुखदो भ्रमन्तः शान्ताः स्मः सुचिरमिह संसारसरणौ । इदानी स्वः 'सि- न्धोस्तटभुवि समाक्रन्दनगिरः सुतारैः फूत्कारैः शिव शिव, शिवेति प्रतनुमः ।। ९४ ॥ महाशय्या भूमिर्म; मृणमुपधानं भुजलता वितान: चाकाशं व्यजनमनुकू लोऽयमनिलः । स्फुरदीपश्चन्द्रः स्वधृतिवनितासामुदि तः सुखं शान्तः शेते विगतभवभीतिर्नृप इव ॥ ९५ ॥ आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला राग- ग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी । मोहावर्तसु- दुस्तराऽतिगहना, प्रोतुङ्गचिन्तातही तस्यापारगता वि- शुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः। ॥ १६॥ आदि- यस्य गतागतैरहरहः संक्षीयते जीवितं व्यापारैहुका; यंभारगुरुमिः कालो न विज्ञायतें दृष्ट्वा जन्मजराविप: त्तिमरण त्रासश्च नोत्पद्यते पीत्वा .मोहमयीं. प्रमादम- दिरामुन्मत्तभूतं जगत् ।। १७॥ भोगे रोगर्भय कुले ·१८४ वैराग्यप्रकरणम्. ३५ च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं मौने दैन्यभयं बले रि- पुभयं रूपे जराया भयम् । शास्त्रे वादभयं गुणे ख. लभयं काये कृतान्ताद्भयं सर्वः । वस्तु भयान्वित भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम् ॥ ९८ ॥ याञ्चाशून्य- मयललभ्यमशनं धात्री मरुत्कल्पितं व्यालानां पशव स्तृणाङ्कुरभुजः सृष्टाः 'स्थलीशायिनः । संसारार्ण वलनक्षमधियां वृत्तिः कृता सा नृणां यामन्वेष- यतां प्रयान्ति सततं सर्वे समाप्ति गुणाः ॥ ९९ ॥ पुत्रः स्यादिति दुःखितः सति सुते तस्यामये दुःखित स्तदुःखादिकमार्जने तदनये तन्मूर्खतादुःखितः । जात- श्वेत्सगुणोऽथ तन्मृतिभयं तस्मिन्मृते दु:खितः पुत्र- व्याजमुपागतो रिपुरयं मा कस्यचिजायताम् ॥ १० ॥ धैर्य यस्य पिता क्षमा च जननी शान्तिश्चिरं गेहिनी सत्यं सुनुस्यं दया च भगिनी भ्राता मनःसंयमः । शय्या भूमितलं दिशोपि वसनं ज्ञानामृतं भोजन मेते यस्य कुटुम्बिनो वद सखे कस्माद्यं योगिनः ॥१०॥ जातोऽहं जनको ममैष जननी क्षेत्रं कलत्रं कुछ। पुत्रामि- ·वैराग्यप्रकरणम् ३५., १८५ त्रमरातयो वसु, बलं विद्या सुहद्वान्धवाः ।, चित्तस्प; न्दितकल्पनामनुभवन्विद्धानविद्यामयी निद्रामेत्य विधू- णितो बहुंविधानवनानिमान्पश्यति ॥ १०२॥ क्वचि- दूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यवशयनं वचिच्छाकाहा- री कचिदपि च शाल्योदनरुचिः । कचित्कन्धाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न. गण: यति दुःखं न च सुखम् ॥ १०३:॥ पतत्यवश्यं हि विकृष्यमाणं कालेन यत्लादपि रक्ष्यमाणम् । वर्मा: मुना सिध्यतिचेत्परार्थः स एव मर्त्यस्य परः पुमर्थ: ॥ १०४ ॥ प्रवलानिलवेगवेल्लितध्वजचीनांशुककोटि- चञ्चले । अपि मूढमतिः कलेवरे कुरुते का स्थिरबुद्धि- मम्बिके ॥१०५ ॥ कति नाम सुता न लालिताः कति वा नेह वधूरभुञ्जिहि । व नु ते क्व च ताक वा वयं भवसङ्गः खलु पान्थसंगमः ॥१०६॥:यथा प्रपायां बहवो मिलन्ते क्षणे द्वितीये.क्त भिन्नमार्गाः। प्रयान्ति तद्बहुनामभाजो गृहे भवन्त्यत्र न कश्चिदन्ते ॥१०७॥ रेतोरक्तप्रसूतं जडमशनचितं पतिकार. खगस्थितायु- ·१८६ वैराग्यप्रकरणम्. ३५ क्रव्यान्नमजारुधिरमयमतिस्वल्पमाध्यामयाव्यम् । मा- “णापाये मृदादिप्रतिममपि च विट्कीटभस्मावशेष देहं तं मूढ कस्मादहमिति मनुषे केन वावश्चितोऽसि ॥१०८|| अमेध्यपूर्ण कृमिजालसंकुलं स्वभावदुर्गन्धमशौचमधु- वम् । कलेवरं मूत्रपुरीषभाजनं.रमन्ति मूढा.न रमन्ति पण्डिताः ॥ १०९॥ योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषुः मूढः । प्रलोभितात्मा झुपभोगबुद्धपा पतवनश्यति नष्टवुद्धिः ॥ ११० ॥ इह चेदवेदीदथस. 'त्यमस्ति न चेदवेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु वि. -चिन्त्य धीराः प्रेत्यास्मल्लोकादमृता भवन्ति ॥१११॥अ- -जानन्दाहार्ति पततिशलभस्तीबदहने न मीनोऽपिज्ञासा बिडिशयुतमश्राति पिशितम् । विजानन्तोप्येते वयमिह विपजालजटिलान मुञ्चामः कामानहह. गहनो मोह- महिमा ॥ ११२ ॥ यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमु. च्यते । निवर्तनादि सर्वतो न वेत्ति दुःखमपि ॥ ११३ ।। यदुपतेः क्व गता मधुरापुरी रघुपतेः क गतो- तरकोशला । इति विचिन्स मनःस्थिरतां कुरु न सदि- ·वैराग्पप्रकरणम्. ३५ दं जगदित्यवधारय ॥ ११ ॥ साधारणे वपुषि काक- सृगालचन्हिमात्रादिकस्य ममतां त्यज दुःखहेतुम् । तबजहि बहिरर्थगतां च विद्वान, चित्तं वधान परमा- मनि निर्विशङ्कम् ॥ ११५ ॥ यावत्स्वस्थमिदं शरीरम- रुज यावजरा दुरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहत्ता याव- रक्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्सन्दीप्ते भवने तु कूपखेननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ ११६ ॥ रोगा हरन्ति सततं प्रबलाः शरीरं कामादयोऽप्यनुदिनं प्रदहन्ति चित्तम् । मृत्युश्च नृत्य- ति सदा कलयन्दिनानि तस्मात्त्वमद्य शरणं मम दीन बन्धो॥ ११७ ॥ देहो विनश्यति सदा परिणामशील- श्चित्तं च खिद्यति सदा विषयानुरागि। बुद्धि सदो हि रमते विषयेषु नान्तस्तस्मात्त्वमद्य० ॥ ११८॥ आयु- विनश्यति यथाऽऽमघटस्थतोयं विद्युत्प्रभव चपला वत यौवनश्रीः । वृद्धा प्रधावति यथा मृगराजपली तस्मा- २०॥ ११९.|| सत्संगतीह विदिता तव। भक्तिहेतुः सोऽप्यद्य नास्ति वत पण्डितमामिनोमे तामन्तरेण न ·१८८ - कालचरित्रम्. २६ हि सा क्वच बोधवार्ता तस्मात् ॥ १२० ॥, दृष्टिन भूतविपया समताऽभिधाना वैषम्यमेव तदियं विषयी करोति । शान्तिः कुतो मम भवेत्समता न चेत्स्यात्त. स्मात् ॥ १२१ ॥ मैत्री समेषु न च ममास्ति कदापि नाथ दीने तथा न करुणा मुदिता चे पुण्ये ।, पापेड- नुपेक्षणवतो मम मुस्कथं स्यात्तस्मात् ॥ १२२ ॥ ने- त्रादिकं मम बहिर्विषयेषु सक्तं नान्तर्मुसं भवति तान्प्र- विहाय तस्य । कान्तर्मुखत्वमपहाय सुखस्य वाती तस्मात् ॥ १२३ ॥ ज्ञानं यथा मम भवेत्कृपया गु- रूणां सेवा तथा न विधिनाऽकरवं हितेषाम् । सेवाऽपि साधनतया विदिताऽस्ति वित्तेस्तस्मात्त्वमद्य शरणं मम दीनबन्धो ॥ १२४॥ कालचरित्रम् ३६ मातुलो यस्य गोविन्दः पिता यस्प धनंजयः । सोऽपि कालवशं प्राप्तः कालो हि दुरतिकमः ॥१॥ पुरंदरसहस्राणि चक्रवर्तिशतानि च । निर्वापितानि AMA ·कालचरित्रम् ३६ कालेन प्रदीपा इव वायुना ॥ २: प्रियमाणं मृतं बन्धु शोचन्ते परिदेविनः । आत्मान नानुशोचन्ति कालेन कवलीकृतम् ॥ ३ ॥ अद्यैव हसितं गीतं पठि- तं यैः शरीरिभिः । अथैव ते न दृश्यन्ते कष्टं कालस्य चेष्टितम् ॥ ४ ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापरा- ह्निकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ।। ५ ।। पण्डिते चैव'मूर्खे च बलवयपि निर्बले । ई- श्वरे च दरिद्रे च मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ६ ॥ आस- नतामेति मृत्युरायुर्याति दिने दिने । आघातं नीयमा- नस्य बध्यस्येव पदे पदे ।।७॥ कालः पचति भूतानि कालः संहरते तथा । कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते । अद्य वाऽब्दशतान्ते वा मृत्युवै प्राणिनां ध्रुवः ॥ ९॥ को मोदते किमाश्चर्य कः पन्थाः का च वार्तिका । वद मे चतुरः प्रसान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ १०॥ पञ्च. मेहनि पठे वा शाकं पचति यो गृहे । अनृणी चांप्र- वासी च स वारिचर मोदते ॥ ११ ॥ अहन्यहनि भू- ·कालचरित्रम्, ३६ तानि गच्छन्तीह यमालयम् । शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२ ॥ तर्को प्रतिष्ठःश्रुतयो वि भिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तल निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ १३॥ अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्यामिना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ १४ ॥ अशनं मे वसनं मे जाया मे बन्धु वर्गो मे । इति मे मे कुर्वाणं कालको हन्ति पुरुषाजम् ॥ १५ ॥ माप्ता जरा यौवनमप्यतीतं बुधा यतध्वं परमार्थसिद्धयै । आयुर्गतप्रायमिदं यतोऽसौ विश्राम्य विश्राम्य न याति कालः ॥ १६ ॥ भगीरथाद्यः सगरः ककृत्स्यो दशाननो राघवलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिराद्याश्च बभूवुरेते सत्यं व याता वत ते नरेन्द्राः ॥ १७॥ आराध्य भूपतिमवाप्य ततो धनानि भुञ्जामहे वयमिह प्रसभं सुखानि । इत्या. शया वत विमोहितमानसानां कालो जगाम मरणाव- घिरेव पुंसाम् ॥ १८ ॥ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्र- भातं भास्वानुदेष्यति हसिप्यति पकजश्रीः । इत्थं वि.

·कालचरित्रम्, ३६ चिन्तयति कोशगते विरेफे हा. मूलतः कमलिनी गजउ- जहा।।१९।।संचिन्त्य सचिन्त्य तमुपदण्डै मृत्यु मनुष्यः स्यविचक्षणस्य । वाम्बुसिक्ता इवचर्मबन्धाः सर्वे मंयना' शिथिलीभवन्ति ॥ २० ॥ यत्रानेके क्वचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यत्राप्येकस्तदनुबहवस्तत्र कोऽपि चान्ते। इत्थं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन्द्राविवाक्षौ . काल: काल्या भुवनफलके क्रीडति प्राणिसारैः ।। २१॥ भ्रातः कष्टमहो महान्स नृपतिः सामन्तचक्र च तव पार्षे तस्य च साऽपि राजपरिपत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः। उद्विक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वन्दिमस्ताः कथाः सर्व यस्य वशादगात्स्मृतिपथ कालाय तस्मै नमः॥ २२॥ व्यो- मैकान्तविहारिणोऽपि विहगाः संप्राप्नुवन्त्यापदं बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्रादपि । दुर्भात किसिहास्ति किं सुचरितं का स्थानलाभे गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितको गृह्णाति दूरादपि ॥ २३ ॥ मा. न्धाता स महीपतिः क्षितितलेऽलङ्कारभूतो गतः सेतु- येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः । अन्ये ·१९४ राजयोगः ३७ लम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मचर्य परो धर्मःस चापि नियत- स्त्वयि । यस्मात्तस्मादहं पार्थ रणेऽस्मिन्विजितस्त्वया ॥ १३ ॥ यो गृहाश्रममास्थाय ब्रह्मचारी भवेत्पुनः । न यतिर्न वनस्थश्च सर्वाश्रमविवर्जितः ॥ १४ ॥ स्वा- ध्यायशौचसंतोपतपांसि नियतात्मवान् । कुर्वीत ब- म्हणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १५ ॥ शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाद्यमाभ्यन्तरं तथा । मृजलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनः शुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १६ ॥ मनःशौचं कर्म- शोचं कुलशौचं च भारत । शरीरशौचं वाक्शीचं शोचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ १७ ॥ एकान्ते विजने देशे पवित्रे निरुपद्रवे . कम्बलाजिनवस्त्राणामुपर्यासनमभ्यसेव ।। ॥ १८ ॥ बकेणोत्पलनालेन तोयमाकर्पयेन्नरः । एवं वायुगृहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥ १९ ।। रक्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शुन्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥ २०॥ नोच्छ सेन च निःश्वसत्रैव गात्राणि चालयेत् । एवं तावनियुजीत कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥ २१॥ शब्दादिभ्यः प्रवृत्तानि ·राजयोगः ३७ १९५ यदक्षाणि यतात्मभिः । प्रत्याहियन्ते योगेनं प्रत्याहा- रस्ततः स्मृतः ।। २२ ॥ इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः । बलादाहरणं तेषां प्रत्याहारः संउच्यते ॥ २३॥ मनसश्चेन्द्रियाणां च निग्रहः परंमं तपः।स ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर, उच्यते ॥ २४॥ देश- बन्धस्तु चित्तस्य धारणेतिप्रकीर्तिता । ध्यानशब्देन सा ज्ञेया या प्रत्ययैकतानता ॥ २५ ।। सलिले सैन्धवं यदत्साम्यं भजति योगतः । तथाऽऽत्ममनसोक्यं स- माधिरभिधीयते ॥ २६ ॥ राजत्वात्सर्वयोगाना-राज- योग इति स्मृतः ।राजन्तं दीप्यमानं तं. परमात्मानम- व्ययम् । प्रापयेद्देहिनां यस्तु राजयोगः सकीर्तितः॥२७॥ धर्ममेघमिमं माहुः समाधि योगवित्तमाः । वर्पत्येप यतो धर्मामृतधाराः सहस्रशः ॥ २८॥ नात्यश्रतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वमशीलस्य जाग्रतो नेव चार्जुन ॥ २९ ॥ युक्ताहारविहारस्य युक्त- चेष्टस्य कर्मसु । युक्तखमावबोधस्ययोगो भवति दुःखहा ॥ ३० ॥ प्रणवो धनुः शरो यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते।

·राजपोगः ३७ अप्रमत्तेन वेदव्यं शरबत्तन्मयो भवेद ॥ ३१॥ स्वदेह- मरणिं कृता मणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथना- भ्यासाद्देवं पश्यनिगूढवत् ॥ ३२ ॥ समाधिनिधूतम- लस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तः करणेन गृह्यते ॥ ३३॥ आशीर्वचनम. सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुःखभाग्भवेद ॥ १ ॥ इतिश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यपण्डितवरस्वामि- अच्युतानन्द नामधेयैः. संगृहीता व्याख्यानमुक्तावली पुस्तकके मिलनेका ठिकाणा मुंबई-नारायण रामचन्द्र सोहनी जगदीवर पापसानेके मालिक. कांदेराडी, इनके पाससे. तथा पण्डित उपेटाराम मान्दनी जवेर वाग फालपादेवीरोड, ईबई. कर मांडवीबंदर-भट गोवर्धन प्रेमजी विद्यापी संस्कृतपाटशाला, नवापुरा.