·No text on this page.

·DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, Calcutta-16
The Book is to be returned on the date last stamped:
Voucher
No.
Date
Voucher
No.
Date
19300
3 DEC 19619

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE KASHMIR SERIES
OT
TEXTS AND STUDIES.

·No text on this page.

·Kashmir Series of Texts and Studies.
No. XVII.
THE
TANTRASĀRA
OF
ABHINAVA GUPTA.
Edited with notes by
MAHĀMAHOPADHYAYA
PANDIT MUKUND RĀM SHĀSTRĪ,
Officer-in-Charge Research Department,
JAMMU AND KASHMIR STATE,
SRINAGAR.
Published under the Authority of the Government of
His Highness Lieut.-General Mahārāja
Sir PRATĀP SINGH SAHIB BAHADUR,
G. C. S. I., 0. C. I. E.,
TAAHARAJA OF JAMMU AND KASHMIR STATE,
.
ZIVIS
BOMBAY:
PRINTED AT THE NIRNAYA-SAGAR' PRESS.
1918.

·No text on this page.

·श्रीमच्छ्रीकण्ठनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसनीतिमार्गो
लब्ध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रञ्जयन्सर्वदेश्यान्-
देशेऽप्यसिन्नदृष्टो घुमृणविसरवत्स्तान्मुदे सज्जनानाम्॥१॥
तरत तरसा संसाराब्धि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावबोधसुधारसं
प्रसभविलसत्सद्युक्त्यान्तःसमुत्प्लवदायिनम् ॥२॥

·No text on this page.

·PREFATORY. Before introducing the reader to the most abstruse and technical contents of this philosophical work I take this opportunity to express my heartfelt thanks to the owners of the manuscripts which have been made the main bases of this edition of the Tantrasāra, appearing for the first time as volume XVII of the Kashmir Series of Texts and Studies. In all there were three manuscript copies used in preparation of this work for the Press. The first of these belonging to Rājānaka Sodarshana of Srinagar consisted of 72 leaves of Kashmiri paper written in Shārada characters, and of this a copy was made in this office. It is a transcript of another older manuscript and bears 1903 anno Vikrami (1846 A.D.) as the date of its transcription. As regards omissions and mistakes it is, however, not free from blemishes. The second manuscript copy with which the above was collated belongs to the collection of books bearing on the Shaiva philosophy in general which one Rīvati Raman of Southern India got copied during his visit to Kashmir for acquisition of rare manuscripts. On his death here in Kashmir these books fell into the hands of his servants, and from one of them I bought this manuscript copy of the Tantrasāra for my personal use. It is in Devanāgiri characters and consists of 48 leaves of old Kashmīrī paper. Three more leaves which this manuscript seems to have contained are lost. It is generally incorrect and full of omissions. The third and the most useful manuscript copy of the Tantrasāra was the one presented to me at Agra in 1912 A. D. A brief history of its acquisition would not be out of place. It is as old as 1527 A. D., corresponding to the Laukika era 4603, and consists of 79 leaves ·II PREFATORY. of very old Kaslıniri paper. It belongs to the collection of books which one Manmohan Chandra of Srinagar received as a heritage from his ancestors. During the tenor of the Emperor Shah Jahan the great Moghul's reign the aforesaid Manmohan Chandra left Kashmir for Dehli and, finding favour at the Emperor's Court, settled down there. Of the precious books of Manmohan Chandra's only about one fifth were available when in 1895 A. D. on my visit to Agra I saw them in a state of preservation with the widowed wife of Kidár Nāth, the source of all this information, being through her husband's side, one of the relatives of Nārāyan Chandra, a descendent of Manmōhan Chandra. When I revisited this city in 1912, the widowed wife of Kidār Nath who had no male issue by her deceased husband, found the further preservation of the few remaining books a burden and willingly presented them to me in the sanguine hope of their utility in some way or the other. Of these the Tantrasāra written on very old Kashmiri paper in Shārada characters is bound in one cover with ten more books. All of them appear to have been copied by one and the same scribe, Krishna Swami, as stated by himself at the end of Mahānaya Prakāsh, one of the books of this collection, in two Shlokas which run thus:- 'महानयप्रकाशोऽयं चित्रितः कृष्णस्वामिना । स्वात्मार्थ साधकार्थ च महार्थस्य प्रकाशकः ॥ शुभे भाद्रपदे मासि तिथौ पर्वणि चोत्तमे । वर्षे सूर्यमिते जीवे समाप्तिमगमच्छुभः ॥' इति । 2 1.-(a) Janma Maraņa Vichāra; (b) Amaraugha Shāsan; (c) Mahānaya Prakasha; (d) Kāma-kalā-Vilas; (e) Vatúla Nātha Sūtra Vșitti; (f) Munimata Vārtikam, (g) Bhavopahārastotram Savivaraṇam, (h) Spanda Vivriti by Răm Kantha, (i) Ajada Pramātri Siddhi, (j) Spanda Vritti by Kallati.

·PREFATORY, III It is generally correct and abounds in marginal notes. It has been made the principle basis in preparation of this edition. At the same time it is a great pleasure to me to say that among the Pandits of this Department Rājānaka Maheshvara who assisted me in going through the proofs, has my thanks. Last though not least I gratefully acknowledge the promptitude and efficacy with which the Proprietor, Nirnaya-Sāgar Press, Bombay, carried this work through the Press. But it is the Kashmir Durbar to whose liberal policy in matters of research into ancient Sanskrit Literature every credit is due in bringing out the literary books of this Department. SRINAGAR, · MAHÂMAIIOPÂDUYÂYA, Dated 20th Nov. 1918, PANDIT MUKUND RÂM SHẤSTRĨ. Officer I/C Research Department, Jammu and Kashmir Stato.

·ABSTRACT The individual self is the Supreme Self or God Himself, but with the only difference of being enwrapped with the veil of ignorance resulting from Mala or impurity (classified under three heads, viz. Ānava or littleness or limitation as regards self-knowledge; Māyīya or that caused by illusion; and Kārma being the outcome of our deeds, good or ill). That the individual self should realise himself as the Supreme Self, the All-powerful Lord (Parama Shiva ), who is beyond time and space, dwelling in all beings but unaffected withial, like a crystal reflecting varjous hues, sets forth in Agama Shastras or revelations of divine authorship what is called Jñāna or knowledge of oneself as the Supreme Self. With the obtainment of Jñāna the trammels of Mala as alluded to above are cut asunder by dawning of the divine light on the individual self. Shaivāgama coming under the category of Agama Shāstras forms a short cut towards the approach of Advaita Jñāna or knowledge of the Supreme Self (Parama Shiva ) as identical with that of the individual self. Just as the renaissance of the Vedānta system of Philosophy was brought about by the great expound er of the system, Shankara, generally known as Shankarā - chārya, in exactly the same manner the exposition of the Advaita Shaivāgama owes all its credit to the great pre çeptor, Abhinava Gupta, who following in every minute detail the principles as laid down in the. Mālinivijaya Tantra, a leading work of Shaivāgama, composed the voluminous work of Tantrāloka which, as the name implies, is a cyclopaedia of Shaivāgama. Considering the ·ABSTRACT. 1 volume of the Tantrāloka as onerous to less assiduous people of later generations the aforesaid Abhinava Gupta epitomised the contents thereof in what is called the Tantrasāra, the subject of our discourse. In a prelude to the Tantrasāra the author points out the necessity of the work in a verse which runs thus:- 'विततस्तत्रालोको विगाहितुं नैव शक्यते सर्वैः । ऋजुवचनविरचितमिदं तु तत्रसारं ततः शृणुत ॥' इति । In stating the aims of the book the author adds:- 'अज्ञानं किल बन्धहेतुरुदितः शास्त्रे मलं तस्मृतं पूर्णज्ञानकलोदये तदखिलं निर्मूलतां गच्छति । ध्वस्ताशेषमलात्मसंविदुदये मोक्षश्च तेनामुना शास्त्रेण प्रकटीकरोमि निखिलं यज्ञयतत्त्वं भवेत् ॥' इति । It will be interesting for the reader to know that the present work lays down two ways by which the individual self can realise how he is identical with the Supreme Self. One way leads to this end irrespective 2 1 “My Tantrāloka is much voluminous and as such its thorough study will be trying to people of less assiduous habits. The Tantrasāra which is an epitome of the Tantrāloka will on a small scale be as useful to the reader as the latter work.” •2 "Ignorance is said to be verily the cause of all worldly trammels. It has been termed as Mala or impurity in the Shâstras. With the knowledge of oneself as the Supreme Self such Mala is reduced to nothing, and the stage thus arrived at is called Moksha or freedom from miseries caused by Mala. I expose the means, for obtaining such Moksha in this Shāstra. Heroin the reader will find a brief explanation of the Tattyas or principles, the knowledge whereof is indispensable for Self-realisation."

·VI ABSTRACT. of the performance of religious rites and ceremonies, while the other constitutes the three Upāyas or means Shāmbhava, Shākta and Āņava ) based respectively on Ichchhä, Jñāna and Kriyā Shaktis of the Supreme Lord. In this connection the author adds: 1 TTCHTHeritagta fara: FTET: खातध्यनर्मरभसेन निजं स्वरूपम् । संच्छाद्य यत्पुनरपि प्रथयेत पूर्ण तच क्रमाक्रमवशादथ वा त्रिभेदात् ॥' इति । This book is divided into 22 ahnikas (ahnika, signifying literally the work done in a day ) and for the reader's facility the author finishes each ahnika or chapter by one shloka, giving therein a gist of his detailed discourse. For the reader's information a very brief summary of the 22 ahnikas is given below:- The first treats of the various kinds of Vijñāna or the highest knowledge. The second shows how by stability of meditation on the significance of the all-important word, Aham, the individual self can realise his oneness with the Supreme Self. The third emphasises the Shāmblavupāya as the means for attainment of the highest Bliss. The fourth dwells upon the Shākhtupāya aş the way leading to the same goal. . 1 "The All-knowing Lord, Who is All-complete, suffers Himself, as it were, to be enveloped by Māyā (illusory power) and appear in the form of the Jīva or individual self and to enable this Jiva to recognise his identity with the Supreme Self brings to light the path of Jãāņa in the three ways named above."

·ABSTRACT. VII In the fifth the author deals with the Anavupāya giving a detailed account of the functions of the Prāna and the Apāna, the two vital spirits of the body, in the form of recitation of prayers, postures of the body and contemplation of mind. The sixth contains an elaborate description of the Kālādhva or the significance of Kāla or time, beginning from the second, the minute, the hour, the night, the day, the tithi (time from one moon-rise to another moon-rise ), the month, the year, in short up to the Mahā Pralaya (dissolution of the whole universe) as based on the working of the Prāna, and shows thereby the way of recognition. The seventh shows how by stability of meditation on the significance of the Tattvas, (viz. from Prithví Tattva to Shaktī Tattva), enwrapped as they are with the five-fold aspects of Parama Shiva's power and glory- Nivritti, Pratishtha, Vidyā, Shāntā and Shantyatītāand on the relation existing between them and the Kālāgni-Rudra and other representatives of the Lord's supremacy as also on the extent etc., of all the Bhuvanās, the individual self can realise oneself as the Supreme Self. This is known as kalādhyā. The eighth deals with the way of contemplation on the above-mentioned Tattvas and shows how by attainingperfection of knowledge therein, the vision of the Highest Reality dawns on the mind of the individual self. In the ninth the forms of all the Tattvas, taken one by one, are described and it is distinctly stated that stability of meditation thereon is the way to recognition of oneself as Parama Shiva. The tenth describes the three ways—Padādhvā, Mantrădhvā and Varanādhvā—as penetrable in Kalādhva referred to above, and laying special stress on their relation with the Lord's five-fold power and glory, points out the means for Self-knowledge.

·VIII ABSTRACT. In the eleventh it has been decidedly shown that the benevolence of Parama Shiva is necessary for one to become worthy of initiation which is another way for attainment of Mõksha by means of knowledge of the Highest Reality. The twelfth deals with the ordinances of bathing, so to speak, in divine waters, as preliminary requisites of initiation. The thirteenth ascertains means as to test of efficiency of a certain disciple, termed “Samayi", for initiation as also of “Dīkshā Yajña" or rites connected therewith. The fourteenth likewise subjects to examination another disciple by name "Putrak” and prescribes the various courses of initiation which he must go through as a preliminary measure. The fifteenth contains the “Samut Kramana Dīkshā", or initiation, by his descendants, for one aboạt to die but desirous of being initiated by grace of the Lord. The sixteenth shows the way of initiation for him who is dead or missing in another country. Such initiation can alone be made by the special grace of his guru or preceptor. The seventeenth enjoins how a man of another religious denomination can, if he so desire, be initiated in Shaivaism after being freed from his former belief. The eighteenth formulates the way in which an initiate can obtain the position of a guru. The nineteenth ordains re-initiation for one already initiated but having apostatised under circumstances beyond his control, as also initiation, on his death, for the other who may be desirous of obtaining this end but may die before accomplishment of his heartfelt desire.

·ABSTRACT IX The twentieth lays down the various religious ordinances for an initiate, such as recitation of the Mantrās, study of the Scriptures, redemptions for regulation of his conduct, adoration of his guru etc., etc. The twenty-first proves how among the Shāstrās the Shaivāgama is to be looked upon as an authority. The twenty-second enunciates the internal and external forms of "Kula Yajña" or the special modes of worship towards the Highest Reality. Mahāmālēshvara Abhinava Gupta, the author of this work, is silent as to the date of its composition. But as, in his great work Tantrāloka, he often quotes from Ishvara Pratyabhijña Vimarshini, which, he himself says, was written by him in the year 4115 of the Kali age, corresponding to 1014 A. D., it follows that the former was composed after the year 1014 A. D. Now the date of composition of the Tantrasāra which is an epitome of the Tantrāloka must necessarily be some time later than 1014 A. D. As to the lineage of Abhinava Gupta and a brief history of his age as well as of his literary activity, as recorded by himself in his Tantrāloka and other books, the reader's attention is invited to my introduction on Parā-Trimshikā, forining volume XVIII of this. Series. SRINAGAR, Mahamahopādhyāya, KASHMIR. PANDIT MUKUND RĀM SHĀSTRī. The Loth Nov. 1918. Officor I/C Research Department, Jammu and Kashmir State. 2

·No text on this page.

·ओं तत्सत्संविद्वपुषे परप्रकाशशंकराय नमः । अथेयं श्रीतन्त्रसारग्रन्थस्य भूमिका (१) आनन्देच्छाचिज्ज्ञानक्रियात्मपञ्चशक्तिसंपन्नो वस्तुत इच्छाज्ञानक्रियाख्यसमस्तकृत्यकारिमुख्यत्रिशक्तियुक्तोऽनवच्छिन्न- प्रकाशखरूपो निजानन्दविश्रान्तः परमशिवः खात्मावरणार्थक- मायाशक्तिपर्यायखखातच्यात्खात्मानं संकुचितमवभासयन् वरू- पापहस्तनोत्तरं मलावृत्या नटवल्लीलया भिन्नः 'अणुः' इत्युच्य- नः संपद्यते । (२) स एव स्वतन्त्रचिन्मूर्तिनित्यो व्यापकः सर्वाकारनि- राकारखभावः शुद्धप्रकाशात्मा शिवः खात्मन एव खरूपाद्भिन्न- तयेवावभासितस्य तस्याणोरज्ञानहेतुकजन्ममरणादिसांसारिकदुर्द- शाबन्धादुन्मुमोचयिषया खातन्त्र्यात् ज्ञानमार्गप्रदर्शनेन खात्म- खरूपप्रकाशनोत्तरमनवच्छिन्नप्रकाशशिवरूपतां प्रकाशयति । (३) स ज्ञानमार्गश्च तस्याणोरनुजिघृक्षया परमशिवेनैवाग- मरूपः प्रकटीकृतोऽस्ति । (४) आगमेषु च मुख्यतया सुगमाद्वैतज्ञानावाप्तिफलकः वर्तकालानुकूलः शैवागमो वरीवर्ति, तत्र प्रधानभूतस्य मालिनी- विजयतन्त्रस्य सरणिमनुसृत्य खखरूपज्ञानसाधनसमस्तपद्धतिसंग्र- हात्मानन्यापेक्षः सुस्पष्टः सारसंग्रहभूतस्तन्त्रालोकाभिख्यमन्थः 'वेदान्तदर्शनस्येव श्रीशंकराचार्यमूल्वतीर्णशंकरेण शैवागमो- दिधीर्षया पुनरवतीर्णसाक्षाच्छंकरमूर्तिनैव श्रीमन्महामाहेश्वराचा- ·. र्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्ताचार्येण यो निर्माय प्रकाशितः, तस्य विस्तीर्णतामुपलक्ष्य पुरोभाविनां प्रायेण सर्वेषां मन्दोद्योगमन्दस- माधानादिसत्तया सर्वैर्विगाहितुमशक्यतासमीक्षणात् उक्ततन्त्रा- लोकवर्तिसमस्त विषयसारभूतोऽयमेकतमः तत्रसाराभिख्यो ग्रन्थः प्रशंसिताचार्यवयैरेव विरचितोऽस्ति, यदस्य प्रारम्भ एव तेषा- मित्थं प्रतिज्ञानम्- 'विततस्तत्रालोको विगाहितुं नैव शक्यते सर्वैः । ऋजुवचनविरचितमिदं तु तन्त्रसारं ततः शृणुत ॥ इति । (५) तदत्र संबन्धाधिकारियोजनात्मकानुबन्धाभिधानोत्तरं विवक्षितविषयार्थापनमुपोद्धाताप्राक् । 'अज्ञानं किल बन्धहेतुरुदितः इत्यनेन प्रारम्भिकपद्येन प्रतिपादितमस्ति । (६) तदस्मिन् शास्त्रे अणोः खखरूपावाप्तिफला ज्ञेयतत्त्व- ज्ञानावाप्तिः निरुपाया सोपाया च निर्दिष्टास्ति, तत्र सोपायत्वे इच्छा-ज्ञान-क्रियाप्राधान्येन शांभवशाक्ताणवभेदेन समावेशाभ्यु. पायः 'आत्मा प्रकाशवपुः इति पद्येन त्रिविधः समानातोऽस्ति । इत्थं प्रथमाहिके विज्ञानभेदो निर्णीतः । पुरस्ताच सर्वेष्वाह्निकेषु खखसंवादित- विषयोऽन्ततः संग्रहश्लोकैरुपदिष्टो वर्तते । (७) अथ द्वितीयस्मिन्नाह्निके अनुपायप्रक्रियया विश्वमया- हंपरामर्शानुत्तरज्ञानविवेकदा त् खखरूपसमावेशमागों निरू- पितः ।

·३ (८) तृतीयस्मिन्सोपायप्रक्रियया उक्तसमावेशफलकशांभ- वोपायमार्गप्रकाशनम् । (९) चतुर्थे खखरूपसमावेशावात्यै एव शाक्तोपायपद्धति- प्रदर्शनम् । (१०) पञ्चमे प्रोक्तसिद्ध्यर्थमेव सूर्यसोमात्मकप्राणापान- संयोग्युच्चारकरणध्यानादिनिष्पत्तिप्रदर्शनोत्तरम् आणवोपायपद्धत्य- नुशासनम् । (११) षष्ठे षड्डिधाध्वनां प्रक्रियानिर्णयारिरिप्सया प्राण- चाराधारेणोद्यत्तुटि-क्षण-घटी-मुहूर्त-रात्रिन्दिव-तिथि-मास-वर्षादि- महाप्रलयान्तकालसंचारतत्प्रयोजनादिनिरूपणपद्धत्या स्वरूपसमा- वेशफलकतद्विमर्शस्य भुवनाध्वपर्यायकालाध्वनो निरूपणम् । (१२) सप्तमे क्षितितत्त्वादारभ्य यावच्छक्तितत्त्वं निवृत्ति- प्रतिष्ठा-विद्या-शान्ता-शान्त्यतीताख्यपारमेश्वरकलापञ्चकव्याप्तियो- गिनां क्रमेणोवोर्ववर्तिकालामिरुद्रादीनां तदधिष्ठितसमस्तभुव- नानां तत्परिमाणादीनां च संविद्योगिताविमर्शदाात् प्रोक्तख- रूपसमावेशाप्तिफलकथनोत्तरं देशाध्वनिरूपणम् । (१३) अष्टमे पूर्वोक्ततत्त्वानां यथायथं स्थितिनिरूपणो- त्तरं तद्विमर्शपद्धति-तत्खरूपनिर्देशनया उक्तसिद्धिफलकविम- शस्य तत्त्वावनो व्याख्यानम् । (१४) नवमे उक्तखरूपाप्तिफलकविमर्शपूर्णानुभवस्य सुस्प- ष्टपद्धतिप्रदर्शनोत्तरमुक्ततत्त्वाध्ववर्तितत्त्वानां भेदस्य निरूपणम् । (१५) दशमे कलाध्वान्तर्वर्तिपदाध्व-मन्त्राध्व-वर्णाध्वनां विमर्शपद्धतिनिर्णयोत्तरं पूर्वोक्तनिवृत्त्यादिपारमेशपञ्चशक्तीनां स्थित्यादिनिरूपणम् ।

·(१६) एकादशे खखरूपपरिज्ञानान्मुक्तिसाधनविशेषस्य विवक्षितदीक्षाकर्मणः प्रथमतः प्रधानाङ्गभूतस्याधिकारिविषयख. तन्त्रपारमेश्वरशक्तिपातस्यानन्यापेक्षतया प्रतिपादनम् । (१७) द्वादशे उक्तदीक्षाकर्मणः खरूपनिर्णयपूर्वकं प्रार- म्भिकसाधनालौकिकस्नानादिविधिनिरूपणम् । (१८) त्रयोदशे समयिनः (नित्यमासत्त्या पालनीयतदनु- सारिसमस्तसदाचारस्य शिष्यविशेषस्य) अधिकारित्वनिदेशनो- त्तरं यागविशेषविधिनिरूपणम् । (२९) चतुर्दशे पुत्रकं (शिष्यविशेषम् ) अधिकृत्य विधे- यदीक्षायाः तदनुष्ठेयपूजादिविधेश्च संक्षिप्य निरूपणम् । (२०) पञ्चदशे अदीक्षितस्यासन्नमरणस्य आयातशक्तिपा- तस्य खयं बन्धुमुखेन वा समुत्क्रमणदीक्षाख्यसप्रत्ययदीक्षावि- धाननिरूपणम् । (२१) षोडशे परोक्षस्य (दीक्षासंस्काराभीप्सया विहित- सद्गुरुसेवस्य तत्प्राङ्मृतस्य, अथ वा दूरदेशान्तरं गत्वा अज्ञात- जीवद्वातस्य) अनुजिघृक्षुणा गुरुणा विधेयदीक्षाविधिनिरूपणम् । (२२) सप्तदशे संप्रदायान्तरे दीक्षाप्त्या प्रारलब्धतदनु- सारिमन्त्रलिङ्गाद्याचारस्य, अन्तरा पारमेशशक्तिपातादुत्पन्नशैव- दीक्षासंस्काराभीप्सस्य पूर्वसंस्कारहापनोत्तरं विधेयदीक्षाविधिनि- रूपणम् । (२३) अष्टादशे संपन्नदीक्षस्य साधकत्वे गुरुत्वे वाधिका- रितां सम्यग्विज्ञाय तदङ्गभूताभिषेकविधिनिरूपणम् । (२४) एकोनविंशे संपन्नदीक्षस्य समयाचारलोपे प्रायश्चि- त्तासंपत्तौ, तथा नित्यं तदभीप्सोः : प्रत्यूहसमापातेनासंपन्न- ·५ दीक्षासंस्कारस्य च मृतिसमये अन्त्यसमयविधेयदीक्षाविधिनि- रूपणम् । (२५) विशे दीक्षाप्तेरुत्तरं परिपाल्याचारस्य साधनीयकर्म- णश्च, तथा अवश्यानुष्ठेयार्चनादिविशेषाणां पर्वदिवसानां, तथा पवित्रकविधि-व्याख्याविधि-आचारप्रायश्चित्तविधि-गुरुपूजाविधीनां च संनिदेशनम् । (२६) एकविंशे अस्य शास्त्रस्य मुख्यतया प्रामाण्यप्रतिपा- दनम् । (२७) द्वाविंशे बाह्याभ्यन्तरादिविशेषविशेषितकुलयागवि- घिनिरूपणम् । इति ॥ - - 'अथास्य ग्रन्थस्य विरचनकालः साक्षात्तयात्र न निर्दिष्टः, स तु गम्यते इत्थं-प्रक्रियया संकलनेन- यदेतद्रन्थकृदाचार्यवरैरी- श्वरप्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनीग्रन्थविशेषः विरचितोऽस्ति, तत्र अनन्तः 'अन्त्ये युगांशे तिथिशशिजलधिस्थे मार्गशीर्षावसाने' इति पद्यांशेन कलियुगातीतपञ्चदशाधिकैकचत्वारिंशशतमितः संवत्सरकालस्तद्विरचनसंबन्धी स्वयमेव निर्दिष्टोऽस्ति (यः ईखी संवत् १०१४ समायाति) तदनु परात्रिंशिकाग्रन्थविवरणं च काश्मीरमहाराजयशस्कर- मन्त्रिणः श्रीवल्लभाभिख्यस्य पौत्रकर्णाभिख्यख शिष्यस्य कृते प्रशंसिताचार्यवरैरेव विरचितं, यशस्करराज्यकालश्च कलियुगगताब्दे ४०४१ आरभ्य यावत् ४०५० समभूत् ।

·w . तत्कालानन्तरं च तत्रालोकग्रन्थः प्रोक्ताचार्यवरैर्विरचितः समस्ति, यतस्तदन्थे पूर्वविरचितेश्वरप्रत्यभिज्ञाविमर्शिनीवाक्यानि परात्रिंशिकावाक्यानि च अन्तरान्तरा यथोपयोगमुपन्यस्तानि दरीहश्यन्ते, अयं तन्त्रसारग्रन्थश्च विरचितपूर्वतन्त्रालोकस्यैव विषयार्थ- संक्षेपरूपः प्रसिद्धः, तस्मात्संभवति कलियुगद्वाचत्वारिंशशत्य- पूर्वभागवर्ती अस्य ग्रन्थस्य विरचनकालः संसिद्धः । अन्यत्खीयवृत्तं विततप्रायं तन्त्रालोकादिग्रन्थेषु प्रशंसिताचा- र्यवरैः खयमेवाभिख्यातमस्ति, अस्माभिश्चेषत्तया परात्रिंशिकाग्र- न्थभूमिकायां प्रकाशितमिति । अथास्य विशिष्टदार्शनिकरहस्यग्रन्थस्य गुप्तपूर्वस्य प्रकाशनाय संगृहीतपुस्तकानामितिवृत्तम् । तत्र प्रथममेकमादर्शपुस्तकं श्रीराजानकसुदर्शनवराणां यत् विक्रमसंवत्सरे १९०३ मिते लिखितं शारदाक्षराकितं नाति- शुद्धं कुत्रकुत्रचिन्मध्यतस्युट्युपेतं च ७२ पत्रमितमस्ति, प्रथमतस्त- दाधारण कार्यालयेऽवतारितम् । द्वितीयं दाक्षिणात्यप्रसिद्धश्रीरेवतीरमणनामकब्रह्मचारिणा प्रा- कश्मीरेष्वागत्य न्युष्टेनावतार्य समुच्चितगुप्तशैवागम-तन्त्रशास्त्राणां पुस्तकसंग्रहसंबन्धि देवनागराक्षराङ्कितं १९३२ मिते वैक्रमाब्दे लिखितं ४८ मितपत्रात्मकमन्त्यपत्रत्रयन्यूनतयासंपूर्णमशुद्ध- प्रायं च । तृतीयं त्वतिप्राचीनमनुमितिसिद्धे ४६०३ मिते लौकिकसं- वत्सरे (यः ईखी संवत् १५२७ समायाति) लिखितं शारदा- क्षराङ्कितं चास्ति, यदाधारेणैवान्ततः संशुद्धि-पूर्ति-पर्यायोपन्या- ·सादिसंस्कारं विधायास्माभिर्मुद्राप्य प्रकाशितमिदं पुस्तकम् । यदि च शत्यसंख्यामृते एव संवत् ३ इति लिपिकालोऽत्र दृश्यते तत्र ४६ षट्चत्वारिंशशत्यानुमानमित्थं संभाव्यते- यत् शाहिजहानस्य भारतसाम्राज्यकाले मोहनचन्द्राभिख्यः काश्मीरिकः पण्डितविशेषः कश्मीरेभ्यो निर्गत्य दिल्लीप्रदेशे राजतः प्रकृतिभ्यश्च संप्राप्तसंमानयोगक्षेमादिवृत्तिकस्तत्रैव स्थिर. वास्तव्यतामधिगत्य पश्चात्खीयकुटुम्बं पूर्वपुरुषसंगृहीतपुस्तकादि- द्रव्यजातं च काश्मीरनिवेशात् नीतवान् , तानि च पुस्तकानि तद्गृहे संरक्षितानि कालपर्ययात्तद्वंश्यपण्डितनारायणचन्द्रगेहात्त- न्मृतिमनु तदधिकारिणोऽन्यस्यासंभवात् तत्संबन्धी केदारना- थाभिख्यो विद्वानागरादेशवास्तव्यः खीकृतवान् , कालान्तरे स केदारनाथोऽपि निवेश एव मृतः । अथ प्रसङ्गतः १९५२ मिते वैक्रमाब्दे आगराप्रदेशं गतेन मया अनन्यसंततेर्वृद्धायाः केदारनाथपल्या मुखात्संश्रुतसकलेतिवृत्तानि श्रुतपञ्चमांशपायावशेषाणि तानि पुस्तकानि समवलोकितान्यासन् । ततश्च १९६८ मिते वैक्रमाब्दे पुनर्मया आगराप्रदेशं गतेन दृष्टपूर्वेभ्योप्यल्पावशेषाणि तानि पुस्तकानि दृष्टानि परीक्षक- निरीक्षकतज्ज्ञाभावाद्यावत्तल्लिप्यक्षरमात्रज्ञान्यभावात्ताहगवस्थापत्ति- खेदाविष्कारप्रसङ्गोत्थानोत्तरं तावन्मात्राणां रक्षासंपत्त्यत्यभीप्सया केदारनाथसधर्मिण्या सप्रसादं मह्यं समर्पितानि, तेषु यद्यदनुप- योग्यसम्यङ्गष्टबहुभागं वाभूत्तदपहाय गुप्तरहस्यशैवागमप्रायाण्य- न्यत्रासुलभानि कतिचित् पुस्तकानि मया पुनरपि कश्मीराना- नीतानि । तेष्वेवेदमेकतमं पुस्तकमन्यग्रन्थैर्युगपत्संबद्धं वर्तते, तान्य- ३ ·न्यान्यप्येतत्समबद्धपुस्तकानि कृष्णखामिनाना काश्मीरिकपण्डि- तेन शारदाक्षराङ्कितानि लिखितानि सन्ति, एतच्चैतत्पुस्तकसम- लेखसमबद्ध 'महानयप्रकाश' ग्रन्थान्ततस्तल्लिखितपद्यद्वयेन 'महानयप्रकाशोऽयं चित्रितः कृष्णस्वामिना। खात्मार्थ साधकार्थं च महार्थस्य प्रकाशकः ॥ शुमे भाद्रपदे मासि तिथौ पर्वणि चोत्तमे । वर्षे सूर्यमिते जीवे समाप्तिमगमच्छुभः॥ इत्यनेन संज्ञायते । लिपिन्यासाश्रयकाश्मीरकाकजपत्राणामतिजी- र्णतया, प्रायश्चतुःशतवर्षपूर्वकाले लिपौ तथारीतिकखरमात्राचि- होपन्याससंदर्शनेन चोपरिनिर्दिष्टो लिपिकाल: संप्रतीयते इति । तदेतस्य लघुप्रायस्यापि प्रतिपदभरितबहुलरहस्यज्ञानमार्ग- प्रकाशकविशिष्टदार्शनिकग्रन्थस्योद्दिष्टादर्शपुस्तकाधारण कार्याल- यनियुक्त पं० हैरभट्टशास्त्रिणः, पं. गोवर्धनशर्म पं० महेश्वर- राजानकाभिधपण्डितयोश्च कृत्यावतारणादिकर्मणा विशेषतस्तृती- यस्मान्मुद्यमाण(प्रूप)पत्रशोधनादिसहायकर्मणा समाप्तप्रकाशनस्य संग्रहणोत्तरं तत्त्वजिज्ञासारसिकसंस्कृतसद्वि- द्वांसः समाधानेन तत्त्वार्थविवेकदाापत्त्या दुःखहानिपूर्वक- परमसुखावाप्तिफलरसाखादचमत्कृतिमनुभवन्तु । साह्यमवलम्ब्य १-(१) जन्ममरणविचारः (२) अमरौधशासनम् (३) महानयप्र- काशः (४) कामकलाविलासः (५) वातूलनाथसूत्रवृत्तिः (६) मुनि- मतवार्तिकम् (७) भावोपहारस्तोत्रं सविवरणम् (6) तत्रसारः () सन्दकारिकाविवृतिः रामकण्ठाचार्यकृता (१०) अजडप्रमातृसिद्धिः (११) स्पन्दवृतिः श्रीकल्लटाचार्यकृता । २ बहुकालबहुव्ययबह्वायाससाधितपुस्तकानामवतारणोत्तरमपहृत्येतरबलि. टबाह्यजनद्वारा प्रकाशनचिकीर्षया सर्वथोदासीनविरुद्धकर्मवृत्तेः ।

·९ सफलयन्तु चैतादृष्टोद्धारसत्कर्मणे प्रसक्तकाश्मीराधीश्वरप्र- शंसनोत्तरं मामकीनं परिश्रमम् । निर्णयसागरमुद्रणालयाध्यक्षेभ्य आस्माकीनतादृशग्रन्थजातप्रका- शने शुद्धस्पष्टमनोहरमुद्रणकर्मणा या साह्यसंपतिरवाप्ता तदर्थ ते धन्यवादपुरःसरं प्रशंस्यन्ते इति । इत्यहमभ्यर्थये सहृदयसज्जनेषु म. म. पं० मुकुन्दरामशास्त्री

·No text on this page.

·ओं तत्सत्वात्मसंविद्वपुषे शंभवे नमः। अथ तन्त्रसारः। श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदमिनवगुप्तविरचितः। प्रथममाह्निकम् । विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी भरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिर्जनकः । तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फुरतात् ॥१॥ १ विमलेति, मम मात्मनो हृदयं जगदानन्दादिशब्दवाच्यं तथ्यं वस्तु संस्फुरतात् कालत्रयावच्छेदशून्यस्वेन विकसतात्, तच्च कीह- गित्याह-तदुभयेति, तत्सामरस्यात्मनः संघद्यात् स्फुरितभावः परान- पेक्षत्वेन स्वत एव उल्लसितसत्ताकः यो बहिरुलिलसिषास्वभावो विसर्गः स प्रकृतिर्यस्य तत् तादृशम्, अनुत्तरामृतकुलमिति-अनुत्तरमुस्कृष्टं च तत् भविद्यमानं मृतं यत्र तत् कुलं शरीरं यस्य तत् अमाख्यकलाखरूप- मित्यर्थः । तदुभयमाह जननी जनकश्चेति-विगता मला अवच्छेदका यस्याः तारशी या कला परविमर्शकस्वभावकर्तृतालक्षणा सा आश्रय मालम्बनं स्वरूपं यस्याः सा शुद्धस्वातघ्यशक्तिरूपा इत्यर्थः, अत एव अमिनवायामायायां शुद्धाध्वमार्गे महसृष्टौ पारिपूर्ण्यलक्षणं तेजो यस्याः सा । जनकश्च कीरक भरिततनुः सर्वाकाङ्क्षाविरहात् पूर्णखभावा अनन्योन्मुखतया स्वतत्र इति यावत्, अत एव पत्रमिक्षिदाविशत्या.

·r तनसारः। [१ आ० विततस्तत्रालोको विगाहितुं नैव शक्यते सर्वैः । ऋजुवचनविरचितमिदं तु तत्रसारं ततः शृणुत ॥२॥ श्रीशंभुनाथभास्करचरणनिपातप्रभापगतसकोचम् । अभिनवगुप्तहृदम्बुजमेतद्विचिनुत महेशपूजनहेतोः ॥३॥ इह ज्ञानं मोक्षकारणं बन्धनिमित्तस्य अज्ञानस्य विरोधेकत्वात्; द्विविधं च अज्ञानं स्मकैर्मुखैः शक्तिभिर्गुता प्रबन्धेनानुवर्तमाना रुचिः पञ्चकृत्यविषयोऽभि- लापो यस्यासौ । अथ च ग्रन्थकर्तुरभिनवगुप्तस्य विमलाभिधाना जननी नरसिंहगुप्ताख्यश्च जनक, इति-तयोरपि शिवशक्तिसमावेशमयत्वादि- मर्शनम् ॥१॥ २ विगाहितुं विवेत्तुमिति यावत् , सबैरिति अकृततीक्ष्णतर्कशास्त्रपरि- श्रमैः, ऋजुवचनेति ऋजुता चात्र तीक्ष्णताभावात् । ३ श्रीशंभुनाथो हि ग्रन्थकर्तुस्त्रिकशास्त्रोपदेष्टा गुरुः स एव भास्करः परमात्मा सूर्यश्च, तस्य चरणे ज्ञानक्रिये किरणाः पादाश्च तेषां निपातेन प्रभास्फुरत्तया अपगतसंकोचं स्वस्वरूपविकसत्तया विद्योतमानं अभिनव- गुप्तस्य हृदम्बुजं, यथा हि सूर्यकिरणनिपातेन अम्बुजं विकसति तथा श्रीशंभुनाथचरणप्रभया विकसितं हृदयं लक्षणया तनिर्गतं शास्त्रं च । अनेनास्य प्रकाशस्य स्वरूपविमर्शात्मकत्वमेव स्वरूपमिति भङ्गया निरू- पितम् , तदेतत् विचिनुत महेशस्य पूजनं स्वात्मतया प्रत्यभिज्ञानं तद्धेतोः, एतद्विवेचनं महेश्वरप्रत्यभिज्ञानफलमित्यर्थः । महेश्वरतालाभे हि किमन्येन फलेन इत्यभिप्रायः । ४ ज्ञानं-पूर्णप्रथारूपम् । ५ अज्ञानविरोधकत्वेन ज्ञानं मोक्षकारणम् नहि एतयोर्वस्तुतः कार्य- कारणभावः संभवति, पूर्णप्रथैव सर्वथा मुक्तिरिति हि शैवसिद्धान्तः, न तु नैयायिकवत् ज्ञानादिशक्तयोऽस्य भिवतयाभ्युपगम्यन्ते । यदुक्कं । पं० ३ ख. पु. प्रभावगतसंकोचम् इति पाठः ।

·१ आ.] श्रीमदभिनवगुताचार्यविरचितः । ३ बुद्धिगतं पौरुषं च; तत्र बुद्धिगतम् अनिश्चय- खभावं, विपरीतनिश्चयात्मकं च । पौरुषं तु विकल्पखभावं संकुचितप्रथात्मकं, तदेव च मूलकारणं संसारस्य इति वक्ष्यामो मलनि- गये। तत्र पौरुषम् अज्ञानं दीक्षादिना निव- तेतापि, किं तु दीक्षापि बुद्धिगते अनध्यवसा- यात्मके अज्ञाने सति न संभवति-हेयोपादेय- निश्चयपूर्वकत्वात् तत्त्वशुद्धिशिवयोजनारूपाया दीक्षाया इति । तत्र अध्यवसायात्मकं बुद्धिनि- ष्ठमेव ज्ञानं प्रधानम्, तदेव च अभ्यस्यमा पौरुषमपि अज्ञानं निहन्ति, विकल्पसंविद- भ्यासस्य अविकल्पान्ततापर्यवसानात् । विक- ल्पासंकुचितसंवित्प्रकाशरूपो हि आत्मा शिव- 'मोक्षो हि नाम नैवान्यः स्वरूपप्रथनं हि सः। स्वरूपं चात्मनः संवित् ॥" इति । ६ तारिखकस्वभावस्याज्ञानमनिश्चयः । अनात्मनि आत्माभिमानो विपरीत निश्चयः। 'दीयते ज्ञानसनावः क्षीयते पशुवासना।' इत्येवं-लक्षणा दीक्षा, आदिना शेषतया वर्तमान संध्योपासनादि । पं. ७ ख. पु. 'हेयोपादेयविमर्शेति' ग० पु० विकल्पेति च पाठः। पं० १२ ख० पु० अविकल्पासंकुचितेति पाठः।

·४ तत्रसारः । [१मा० खभाव इति सर्वथा समस्तवस्तुनिष्ठं सम्यङ्- निश्चयात्मकं ज्ञानमुपादेयम् । तच्च शास्त्रपूर्व- कम् । शास्त्रं च परमेश्वरभाषितमेव प्रमाणम् । अपरंशास्त्रोक्तानामर्थानां तत्र वैविक्येन अभ्यु- पगमात् तीतिरिक्तयुक्तिसिद्धनिरूपणाच, तेन अपरागमोक्तं ज्ञानं तावत एव बन्धात् विमोचकम्, न सर्वस्मात् , सर्वस्मात् तु विमो- चकं परमेश्वरशास्त्रं, पञ्चस्रोतो [मयं] दशाष्टा- दशवखष्टभेदभिन्नम् । ततोऽपि सर्वस्मात् सारं षडर्धशास्त्राणि । तेभ्योऽपि मालिनीविजयम्। तदन्तर्गतश्चार्थः संकलय्याशक्यो निरूपयि- तुम् । न च अनिरूपितवस्तुतत्त्वस्य मुक्तत्वं मोचकत्वं वा, शुद्धस्य ज्ञानस्यैव तथारूपत्वात् ९ न तु अनुमानगम्यमिति शेषः । १० बौद्धवैष्णवादिभिः स्वस्वान्नायेष्वनुशिष्टानाम् । ११ तेच ते अर्था अपरशास्त्रोका बौद्धवैष्णवादिशास्त्राभिहिताः तेभ्यो. ऽतिरिक्ता विलक्षणा या युक्तिः समस्तनीलसुखादिरूपवायाभ्यन्तरवस्तु- निष्प्रमान्वेषणद्वारकप्रमातृलाभरूपा तनिष्पनं यद्वस्तु विकल्पासंकुचित- पूर्णप्रथारूपं शिवतत्वाख्यं तस्य निरूपणात् । १२ चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियामय-ईशतत्पुरुषसद्योजातवामदेवाघोररू- पाणि पश्च स्रोतांसि तन्मयं शास्त्र, भेदाभिधायका दश शिवमेदाः, भेदाभेदाभिधायका अष्टादश रुद्रभेदाः, अभेदाभिधायकाः वसुभिरष्टमि- [णिता अष्टौ चतुःषष्टिः भैरवभेदाः ।

·१ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
इति । खभ्यस्तज्ञानमूलत्वात् परपुरुषार्थस्य
तत्सिद्धये इदम् आरभ्यते
अज्ञानं किल बन्धहेतुरुदितः शास्त्रे मलं तत्स्मृतं
पूर्णज्ञानकलोदये तदखिलं निर्मूलतां गच्छति ।
ध्वस्ताशेषमलात्मसंविदुदये मोक्षश्च तेनामुना
शास्त्रेण प्रकटीकरोमि निखिलं यज्ज्ञेयतत्वं भवेत् ॥
उपोद्घातः।
तत्र इहे स्वभाव एव परमोपादेयः, स
च सर्वभावानां प्रकाशरूप एव अप्रकाशस्य
खभावतानुपपत्तेः, स च नानेकः प्रकाशस्य
तदितरखभावानुप्रवेशीयोगे खभावभेदाभा-
१३ किलेति सर्ववादि विप्रतिपत्तौ, अज्ञानं स्वखरूपप्रच्युतिः, शास्त्रे
शिवसूत्रादौ, तदेव अज्ञानं मलं स्मृतम् माणव-मायीय-कार्मभेदभि-
मम् , तदिति भज्ञानम् , अखिलमिति त्रिविधम् निर्मूलतां संस्कारस्थापि
विरहम् , तेनेति हेतुना ।
१४ उप इति आत्मनः समीपे टकवदीश्वराभिज्ञानं हन्यते विश्रम्यते
येन इत्युपोदातः।
१५इह दर्शने।
१६ भावानां प्रकाश एवं रूपं न तु नीलतादि इति भावः ।
१७ यदप्रकाशरूपं तब प्रथते अस्य तु स्वभावता कुत एव स्यात् ।
१८ प्रकाशस्य यदि तदितरस्वरूपोऽनुप्रविशेत् तदा तस्य भेदः स्यात्
यथा घटाकारानुप्रवेशेन मृदाकारस्येति भावः ।
पं. १ ख• पु० मूलखात्मन इति पाठः।

·६ तनसारः। [१भा० वात्; देशकालावपि च अस्य न भेदको, तयोरपि तत्प्रकाशखभावत्वात्, इति एक एव प्रकाशः, स एव च संवित्, अर्थ- प्रकाशरूपा हि संवित् इति सर्वेषामत्र अवि- वाद एव । स च प्रकाशो न परतत्रः, प्रका- श्यतैव हि पारतत्र्यम्, प्रकाश्यता च प्रका- शान्तरापेक्षितैव, न च प्रकाशान्तरं किंचित् अस्ति इति स्वतन्त्र एकः प्रकाशः, स्वातत्र्यादेव च देशकालाकारावच्छेदविरहात् व्यापको नित्यः सर्वाकारनिराकारखभावः, तस्य च खातव्यम् आनन्दशक्तिः, तच्चमत्कार इच्छा- शक्तिः, प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः, आमर्शात्म- कता ज्ञानशक्तिः, सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः इत्येवं मुख्याभिः शक्तिभिः युक्तोऽपि वस्तुत इच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः अनवच्छिन्नः प्रका- शो निजानन्दविश्रान्तः शिवरूपः, स एव स्वातंत्र्यात् आत्मानं संकुचितम् अवभासयन् अणुरिति उच्यते । पुनरपि च खात्मानं खतवतया प्रकाशयति, येन अनवच्छिन्नप्रका- शशिवरूपतयैव प्रकाशते । तत्रापि खातव्य- ·७ क्रिया वा अभ्युपाय १ आ० श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । वशात् अनुपायमेवं स्वात्मानं प्रकाशयति सोपायं वा, सोपायत्वेऽपि इच्छा वा ज्ञानं वा इति त्रैविध्यं शाम्भव- शाक्ताणवभेदेन समावेशस्य, तत्र चतुर्विधमपि एतद्रूपं क्रमेण अत्र उपदिश्यते । आत्मा प्रकाशवपुरेष शिवः स्वतत्रः खातध्यनर्मरभसेन निजं वरूपम् । संच्छाद्य यत्पुनरपि प्रथयेत पूर्ण तञ्च क्रमाक्रमवशादथवा त्रिभेदात् ॥ ५॥ *एहु पआसऊउ अत्ताणत सच्छन्दउ ढकइ णिअऊउ । पूणु पअढइ झढि अह कमवख एहत परमर्थिण शिवरसु॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे विज्ञानभेद- प्रकाशनं नाम प्रथममाह्निकम् ॥ १ ॥ *छाया 'एष प्रकाशरूप आत्मा स्वच्छन्दो डोकयति निजरूपम् । पुनः प्रकटयति झटिति अथ क्रमवशाद् एष परमार्थेन शिवरसम् ।' पं० १० क. पु. पहासऊउ इति पाठः पं० १२ क. पु० पअथुइ इति पाठः ।

·अथ द्वितीयमाह्निकम् । अथ अनुपायमेव तावत् व्याख्यास्यामः । यदा खल्लु दृढशक्तिपाताविद्धः खयमेव इत्थं विवेचयति सकृदेव गुरुवचनम् अवधार्य, तदा पुनरुपायविरहितो नित्योदितः अस्य समावेशः। अत्र च तर्क एव योगाङ्गम् इति कथं विवेचयति इति चेत्,? उच्यते - योऽयं परमेश्वरः स्वप्रकाशरूपः स्वात्मा तत्र किम् उपायेन क्रियते, न खरूपलाभो नित्यत्वात् , न ज्ञप्तिः खयंप्रकाशमानत्वात्, न आवरण- विगमः आवरणस्य कस्यचिदपि असंभवात् , न तदनुप्रवेशः अनुप्रवेष्टुः व्यतिरिक्तस्य अभा- वात् । कश्चात्र उपायः तस्यापि व्यतिरिक्तस्य अनुपपत्तेः, तस्मात् समस्तमिदमेकं चिन्मात्र- तत्त्वं कालेन अकलितं, देशेन अपरिच्छिन्नम्, १ अत्र अनुदरा कन्या इतिवत् नमोऽल्पार्थस्वम् । २ वक्ष्यमाणोपायरहितः स्वयमेवेत्यर्थः । पं० ४ ख. पु० तत्रानुपायमिति पाठः । पं. ८ ख. पु. खभावलाभ इति पाठः । पं. ९ख० पु. खयंप्रकाशलादिति पाठः । पं० ११ ख. पु० अभावादिति पाठः ।

·२ आ०] उपाधिभिरम्लानम्, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । आकृतिभिरनियत्रितं, शब्दैरसंदिष्टं, प्रमाणैरप्रपञ्चितं, कालादेः प्रमाणपर्यन्तस्य खेच्छयैव खरूपलाभनिमित्तं च, स्वतत्रं आनन्दघनं तत्त्वं, तदेव च अहम् तत्रैव अन्तर्मयि विश्वं प्रतिबिम्बितम् एवं दृढं विविश्चानस्य शश्वदेव पारमेश्वरः समा- वेशो निरुपायक एव, तस्य च न मन्त्र-पूजा- ध्यान-चर्यादिनियन्त्रणा काचित् । उपायजालं न शिवं प्रकाशयेद् घटेन किं भाति सहस्रदीधितिः। विवेचयनित्थमुदारदर्शनः खयंप्रकाशं शिवमाविशेत्क्षणात् ॥६॥ *जहि जहि फुरण फुरइ सो सअलउ परमेसरु भासइ मइ अमलउ । अत्ता नत सो श्चिव परमत्थिण इअ जानअ कज्ज परमत्थि ण ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे अनुपाय- प्रकाशनं नाम द्वितीयमाह्निकम् ॥२॥ ३ इदं कार्यमिदं न कार्यमिति नियमो नियन्त्रणा। *छाया 'यत्र यत्र स्फुरणं स्फुरति स सकल: परमेश्वरो भासते मयि अमला। मात्मा स एव परमार्थेन इति ज्ञात्वा कार्य परमस्ति न ॥ पं०.२ क. पु० असंदष्टमिति पाठः । २ ·अथ तृतीयमाह्निकम् । अथ शाम्भवोपायः। यदेतत् प्रकाशरूपं शिवतत्त्वम् उक्तम् , तत्र अखण्डमण्डले यदा प्रवेष्टुं न शक्नोति, तदा खातव्यशक्तिमेव अधिकां पश्यन् निर्विकल्प- मेव भैरवसमावेशम् अनुभवति , अयं च अस्य उपदेशः,-सर्वमिदं भावजातं बोधगगने प्रतिबिम्बमानं प्रतिबिम्बलक्षणोपेतत्वात् , इदं हि प्रतिबिम्बस्य लक्षणं- यत् भेदेन भासितम् अशक्तम् अन्यव्यामिश्रत्वेनैव भाति तत् प्रति- बिम्बम् , मुखरूपमिव दर्पणे, रस इव दन्तो- , , १ अधिकामिति कल्पनामात्रेण, न हि वस्तुतो वस्तुनः स्वभावोऽति- रिच्यत इति भावः। २ यथोक्तम् । 'हन्त मुखं प्रतिविम्बति प्रतिबिम्बयतु तथा तदपि दर्पणः । 'दर्पणः पुनर्यसिन् प्रतिविम्बति सोऽपि ज्ञातव्यः ॥' इति महार्थमअर्याम् । तथा 'सशं भाति नयनदर्पणाम्बरवारिषु । तथाहि निर्मले रूपे रूपमेवावभासते ॥ प्रच्छमारागिणी कान्तप्रतिविम्बितसुन्दरम् । दर्पणं कुचकुम्भाभ्यां स्पृशन्त्यपि न तृप्यति ॥'

·३ आ.] ११ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । दके, गन्ध इव घ्राणे, मिथुनस्पर्श इव आन- न्देन्द्रिये, शूलकुन्तादिस्पर्शो वा अन्तःस्पर्श- नेन्द्रिये, प्रतिश्रुत्केव व्योनि । न हि स रसो मुख्यः तत्कार्यव्याधिशमनाद्यदृष्टेः । नापि गन्धस्पर्शी मुख्यौ गुणिनः तत्र अभावे तयो- रयोगात् कार्यपरम्परानारम्भात् च । न च तौ न स्तः देहो लनविसर्गादिदर्शनात् । शब्दोऽपि न मुख्यः कोऽपि वक्ति इति आग- च्छन्त्या इव प्रतिश्रुत्कायाः श्रवणात् । एवं यथा एतत् प्रतिबिम्बितं भाति तथैव विश्वं परमेश्वरप्रकाशे । ननु अत्र बिम्बं किं स्यात् ? , माभूत् किंचित् । ननु किम् अकारणकं तत् ? हन्त तर्हि हेतुप्रश्नः - तत् किं विम्बवाचोयु- त्या, हेतुश्च परमेश्वरशक्तिरेव खातघ्यापर- पर्याया भविष्यति, विश्वप्रतिबिम्बधारित्वाच विश्वात्मकत्वं भगवतः, संविन्मयं हि विश्वं ३ बिम्बलक्षणं यथा 'अव्यामिश्र स्वतन्त्रं सद्भासमानं मुखं यथा ।' पं० २ ख. पु० स्थूलशून्यादिस्पर्शी वा इति पाठः। पं. १० क. पु० बिम्बप्रतिबिम्बेति पाठः। पं० ११ ख. पु. परमेश्वरखरूपं नाना स्पष्टमिति पाठः।

·१२ तन्त्रसारः। [३ आ० चैतन्यस्य व्यक्तिस्थानम् इति, तदेव हि विश्वम् अत्र प्रतीपम् इति प्रतिबिम्बधा- रित्वम् अस्य, तच्च तावत् विश्वात्मकत्वं परमेश्वरस्य स्वरूपं न अनामृष्टं भवति, चित्खभावस्य स्वरूपानामर्शनानुपपत्तेः । खरू- पानामर्शने हि वस्तुतो जडतैव स्यात्, आम- शश्च अयं न सांकेतिकः, अपि तु चित्स्वभाव- तामात्रनान्तरीयकः परनादगर्भ उक्तः, सच यावान् विश्वव्यवस्थापकः परमेश्वरस्य शक्ति- कलापः तावन्तम् आमृशति । तत्र मुख्यास्ता- वत् तिस्रः परमेश्वरस्य शक्तयः-अनुत्तरः- इच्छा-उन्मेष इति, तदेव परामर्शत्रयम् अ- इ-उ इति, एतस्मादेव त्रितयात् सर्वः शक्ति- प्रपञ्चः चर्च्यते, अनुत्तर एव हि विश्रान्ति- रानन्दः, इच्छायोमेव विश्रान्तिः ईशनम्, ४ शक्तयोऽस्य जगत् सर्वम्' इत्युक्त्या शक्तीनां विश्वव्यवस्थापकत्वम्। ५ इच्छाशक्तलक्षणं यथा 'संघटेऽमिश्चिदात्मत्वायत्तत्प्रत्यवमर्शनम् । इच्छाशक्तिः ॥ पं ६ ख० पु. वस्तुनो जडता इति पाठः ।

·३ आ०] १३ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उन्मेष एव हि विश्रान्तिरूमिः यः क्रिया- शक्तेः प्रारम्भः, तदेव परामर्शत्रयम् आ-ई- ऊ इति । अत्र च प्राच्यं परामर्शत्रयं प्रकाश- भागसारत्वात् सूर्यात्मकं, चरमं परामर्शत्रयं विश्रान्तिखभावालादप्राधान्यात् सोमात्मकम् , इयति यावत्कर्मांशस्य अनुप्रवेशो नास्ति। यदा तु इच्छायाम् ईशने च कर्म अनुप्रविशति यत् तत् इष्यमाणम् ईश्यमाणम् इति च उच्यते, तदा अस्य द्वौ भेदौ प्रकाशमात्रेण रश्रुतिः, विश्रान्त्या लश्रुतिः, रलयोः प्रकाश- स्तम्भखभावत्वात् , इष्यमाणं च न बाह्यवत् स्फुटम् , स्फुटरूपत्वे तदेव निर्माणं स्यात्, न इच्छा ईशनं वा, अतः अस्फुटत्वात् एव श्रुतिमात्रं रलयोः, न व्यञ्जनवत् स्थितिः। ६ यदुक्तम् 'स्वात्मप्रत्यवमर्शो यः प्रागभूदेकवीरकः । ज्ञातव्यविश्वोन्मेषात्मा ज्ञानशक्तिः प्रकीर्यते ॥' ७ क्रियाशक्यंशस्य ज्ञानशक्तिप्राधान्यात् इत्यर्थः । ८ यदुक्तम् 'इच्छाशक्तिर्द्विरूपोक्का क्षुभिताक्षुभिता च या। इष्यमाणं हि सा वस्तु द्वैरूप्येणावभासयेत् ॥' ९ स्तम्भः स्थैर्यमित्यर्थः। १. न साक्षाद्वर्णः।

·१४ तब्रसारः । [३ आ० तदेतद्वर्णचतुष्टयं उभयच्छायाधारित्वात् नपुं- सकम्-ऋ-ऋ-ल-लु इति । अनुत्तरानन्दयोः इच्छादिषु यदा प्रसरः तदा वर्णद्वयम् ए-ओ इति । तत्रापि पुनरनुत्तरानन्दसंघट्टात् वर्णद्व- यम् ऐ-औ इति । सा इयं क्रियाशक्तिः, तदेव च वर्णचतुष्टयम् ए-ऐ ओ औ इति। ततः पुनः क्रियाशस्यन्ते सर्व कार्यभूतं यावत् अनुत्तरे प्रवेक्ष्यति, तावदेव पूर्वं संवेदनसारतया प्रका- ११ बीजयोनिरूपत्वादुभयत्वम् । अत एव नरसिंहवजात्यन्तरमिति महाभाष्यकार: १२ तथा च मालिनीवार्तिके 'अनुत्तरात्समारभ्य ज्ञानशत्यन्तमीदृशम् । इच्छैव तु क्रियाशक्तिमीशनेन समास्थिता ॥ प्रकाशस्थितिलेशांशं गृहती गण्यतां गता। इच्छादि यच्च तत्पूर्वानुत्तरानन्दसंगतः ॥ तदादिश्लेषयोगेन संध्यक्षरचतुष्टयम् । ततः स्वरूपसंवित्तिलाभाद्विन्द्वादिका स्थितिः । ततः समग्रसंदर्भभरिताकाररूपिणि । विसर्गः किल शाक्तोऽसौ विक्षेप इति यः स्मृतः ॥ विसर्गस्यैव विशेष इति सप्तदशी कला । कचिदष्टादशी सैव पुनः प्रक्षोभयोगतः ॥ अनुत्तरस्याकारस्य परभैरवरूपिणः । भकुलस्य परा येयं कौलिकी शतिरुत्तमा । स एवायं विसर्गस्तु तसाजातमिदं जगत् । तस्य प्रक्षोभयोग्यत्वं प्रक्षोभकलनोदयः ॥

·३ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १५ शमात्रत्वेन बिन्दुतया आस्ते - अमिति । तत- स्तत्रैव अनुत्तरस्य विसर्गो जायते- अः इति । एवं षोडशकं परामर्शानां बीजस्वरूपम् उच्यते। तदुत्थं व्यञ्जनात्मकं योनिरूपम् । तत्रै अनुत्त- प्रक्षोभपूर्णताभावात्तदकुलक्रमोनता । इति षट्कस्वरूपात्मविमर्शान्दोलनोदितम् ॥ अनुत्तरस्वभावस्वादाद्यस्यैव विजृम्भितम् । स एव भगवानन्तर्नित्यं प्रस्फुरदात्मकः ॥ अन्तःस्थसर्वभावौघपूर्णमध्यमशक्तिकः । खेच्छाक्षोभस्वभावोद्यजगदानन्दसुन्दरः । नित्यं स्फुरति संपूर्णविसर्गरससुन्दरः । शिवशक्त्योः स संघट्टः स्नेह इत्यभिधीयते ॥ अत्रैव पूर्णवैसर्गपदे लब्धं प्रवेशनम् । लेहनामन्थनेत्यादि संप्रदायमुपासते ॥ तथाहि मध्यमा नाडीमधिष्ठायाखिलं वपुः । प्राणयत्परमं तेजः प्रक्षुब्धामृतमान्यतः ॥ विसृष्टिरूपतां गच्छेद्यात्यानन्दचमक्रियाम् । अपूर्णा केवलं सा तु पूर्णा तु भगवन्मयी। तेन वैसर्गिकी शक्तिरेकैवेयं विजृम्भते । विसर्ग एव प्रक्षुब्धः प्रयत्नद्विगुणत्वतः ॥ हकारो नाम विश्वेषां व्यञ्जनानां प्रसूतिकृत् । स एव च पुनर्विन्दुयोगात् स्वामेव भूमिकाम् । अनुत्तरामाश्रयते सोहं-भाव इहेष्यते ॥' इति । १३ तथाहि पं० ४ ख. पु. तदुक्तमिति पाठः ।

·तत्रसारः। [३ आ. रात् कवर्गः, श्रद्धायाः इच्छायाः चवर्गः, सक- मिकाया इच्छाया द्वौ टवर्गस्तवर्गश्च, उन्मे- षात् पवर्गः-शक्तिपञ्चकयोगात् पञ्चकत्वम् । इच्छाया एव त्रिविधाया य-र-लाः, उन्मेषात् वकारः, इच्छाया एवं त्रिविधायाः श-ष-साः, विसर्गात् हकारः, योनिसंयोगजः क्षकारः । इत्येवम् एष भगवान् अनुत्तर एव कुलेश्वर- रूपः। तस्य च एकैव कौलिकी विसर्गशक्तिः, यया आनन्दरूपात् प्रभृति इयता बहिःसृष्टि- पर्यन्तेन प्रस्पन्दतः वर्गादिपरामर्शा एव बहि- स्तत्त्वरूपतां प्राप्ताः । स च एष विसर्गस्त्रिधा, 'अकुलारपदशत्तयारमा प्रथमो वर्ग उत्थितः । अनारूपितरूपाया इच्छायाश्च ततः परम् ॥ वहिक्षमाजुषस्तस्य ट-ताचं च द्वयं ततः। पादिरुन्मेषतो जात इति स्पर्शाः प्रकीर्तिताः ॥ इच्छाशक्तिर्द्विधा या च क्षुभिताक्षुभितत्वतः । सा विजातीयशक्त्यंशः प्रोन्मुखे याति यत्र ताम् ॥ सैव शीघ्रतरोपात्तज्ञेया कालुष्यरूषिता। विजातीयोन्मुखत्वेन रत्वं लत्वं च गच्छति ॥ तद्वदुन्मेषशक्तिर्द्विरूपा वैजात्यशक्तिगा। वकारत्वं. 'सृष्टिसारप्रवर्तकम् ॥' इति मालिनीवार्तिके एव । १४ अकारादि-विसर्गान्तं शिवतत्वम् , कादि-कान्तं धरादि-नभोन्तं पं० १० क० पु. प्रसृताः, ककारादि इति, कवर्गादि इति च पाठः । .

·३ मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १७ आणेवः चित्तविश्रान्तिरूपः, शाक्तः चित्तसंबो- घलक्षणः, शांभवः चित्तप्रलयरूपः इति । एवं विसर्ग एव विश्वजनने भगवतः शक्तिः। इत्येवम् इयतो यदा निर्विभागतया एव परा- मर्शः तदा एक एव भगवान् , बीजयोनितया भागशः परामर्शे शक्तिमान् शक्तिश्च । पृथक अष्टकपरामर्श चक्रेश्वरसाहित्येन नववर्गः, एकैकपरामर्शप्राधान्ये पञ्चाशदात्मकता । तत्रापि संभवद्भांगभेदपरामर्शने एकाशीति- रूपत्वम् । वस्तुतस्तु षट् एव परामर्शाः, प्रस. भूतपञ्चकम् , चादि-जान्तं गन्धादि-शब्दान्तं तन्मात्रपञ्चकम् , टादि-णान्तं पादादि-वागन्तकर्मेन्द्रियपञ्चकम् , तादि-नान्तं घ्राणादि-श्रोत्रान्तं बुद्धिकर- णपञ्चकम्, पादि-मान्तं मनोऽहंकार-बुद्धि-प्रकृति-पुरुषाख्यं पञ्चकम्, वा- धादिशब्दवाच्या यकारादयो वकारान्ता राग विद्या कला-मायाख्यानि तत्वानि धारणाख्यान्तराणि-धारयन्ति पृथग्भूततयाभिमानयन्तीति धार- णानि इति । १५ यदुक्तम् 'पूर्व विसृज्य सकलं कर्तव्यं शून्यतानले। चित्तविश्रान्तिसंज्ञोऽयमाणवः संप्रकीर्तितः ॥' १९क्षकारसाहित्येन इत्यर्थः । १. भागा अर्धमात्रारूपाः । . पं. ४ ख. पु. इयति इति पाठान्तरं च । ३ ·१८ तब्रसारः । [३ आ० रणप्रतिसंचरणयोगेन द्वादश भवन्तः परमेश्व- रस्य विश्वशक्तिपूर्णत्वं पुष्णन्ति । ता एव एताः परामर्शरूपत्वात् शक्कयो भगवत्यः श्रीको- लिका इति निरुक्ताः। एते च शक्तिरूपा एव. शुद्धाः परामर्शाः शुद्धविद्यायां परापररूपत्वेन मायोन्मेषमात्रसंकोचात् विद्याविद्येश्वररूपता भजन्ते । मायायां पुनः स्फुटीभूतभेदविभागा मायीयवर्णतां भजन्ते, ये पश्यन्तीमध्यमावै- खरीषु व्यावहारिकत्वम् आसाद्य बहीरूपतत्त्व- खभावतापत्तिपर्यन्ताः ते च मायीया अपि शरीरकल्पत्वेन यदा दृश्यन्ते, यदा च तेषाम् १८ यदा अनुत्तर आनन्देच्छादिरूपेण प्रसृतस्तदा षद, पुनर्यदासौ इच्छादिषु प्रतिसंचरंस्तदा एकारादयः षट्, अतः षण्ढस्वरवर्ज द्वादश इति । १९ कलयन्ति क्रमन्ते इति कालिकाः । यदुक्तम् 'परामर्शात्मकत्वेन विसर्गाक्षेपयोगतः । इयत्ताकलनाज्ज्ञानात् ताः प्रोक्ताः कालिकाः कचित् ॥' इति । २० मायीया वर्णा जीवरहितं शरीरमिव, तेषां तु परामर्शो जीव इवास्ति अन्यथा तेऽकिंचित्करा इति भावः । पं०६ क. पु० विद्येश्वरतारूपा मन्त्ररूपतामिति पाठः । ख० पु. विद्या- वियेश्वरबीजरूपा मन्त्ररूपतामिति पाठान्तरं च । पं. ९ख० पु० व्यवहारकारिलमिति पावः ।

·३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उक्तनयैरेतैः जीवितस्थानीयैः शुद्धैः परामर्शः प्रत्युजीवनं क्रियते तदा ते सवीर्या भवन्ति, ते च तादृशा भोगमोक्षप्रदाः, इत्येवं सकल- परामर्शविश्रान्तिमात्ररूपं प्रतिबिम्बितसमस्त- तत्त्वभूतभुवनभेदम् आत्मानं पश्यतो निर्वि- कल्पतया शांभवेन समावेशेन जीवन्मुक्तता। अत्रापि पूर्ववत् न मन्त्रादियत्रणा काचिदिति। अन्तर्विभाति सकलं जगदात्मनीह यद्वद्विचित्ररचना मुकुरान्तराले । बोधः परं निजविमर्शरसानुवृत्त्या विश्वं परामृशति नो मुकुरस्तथा तु । *संवेअण निम्मल दप्पणसि सअलं फुरत्त निअसारं । आमरिसण रस सरहस विमट्टरूअं सई भाइ ॥ * अत्रेयं छाया 'संवेदननिर्मलदर्पणेऽस्मिन् सकलं स्फुरनिजसारम् । भामर्शनरससरहस्यविमृष्टरूपं सत्यं भाति ॥ पं० १० ख० पु० निजविमर्शनसारमूल् इति पाठः, ग. पु० विमर्शन- सारयुक्त्या इति, सारयोगादिति च पाठान्तरम् ।

·२० तब्रसारः। [३ मा *इस सुण विमलमेणं निब अप्पाणं समत्थवत्थमनम् । जो जोअय सो परभैरह बोव्व परणिध्वई लहइ ॥ . . इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे शांभवोपाय- काशनं नाम तृतीयमाह्निकम् ॥ ३ ॥ * इति श्रुत्वा विमलमेनं निजात्मानं समस्तवस्तुमयम् । यो योजयति स परभैरवो भूत्वा परनिति लभते ॥' पं० ५ ख० ग० पु० परोपायप्रकाशन मिति पाठः ।

·चतुर्थमाह्निकम् । अथ शाक्तोपायः । तत्र यदा विकल्पं क्रमेण संस्कुरुते समन- न्तरोक्कखरूपप्रवेशाय, तदा भावनाक्रमस्य सतर्कसदागमसद्गुरूपदेशपूर्वकस्य अस्ति उप- योगः। तथाहि-विकल्पबलात् एव जन्तवो बद्धम् आत्मानम् अभिमन्यन्ते, स अभिमानः संसारप्रतिबन्धहेतुः, अतः प्रतिद्वन्द्विरूपो वि- कल्प उदितः संसारहेतुं विकल्पं दलयति इति अभ्युदयहेतुः । स च एवं-रूपः सम- स्तेभ्यः परिच्छिन्नखभावेभ्यः शिवान्तेभ्यः तत्त्वेभ्यो यत् उत्तीर्णम् अपरिच्छिन्नसंविन्मा- त्ररूपं तदेव च परमार्थः, तत् वस्तुव्यवस्था- स्थानं, तत् विश्वस्य ओजः, तेन प्राणिति विश्वम्, तदेव च अहम्, अतो विश्वोत्तीर्णो विश्वात्मा च अहम् इति । स च अयं १ गुणान्तरोत्पादनं संस्कारः, स चाभ्यासातिशयतारतम्येन भवति । पं. ६ ख० पु० संसारप्रबन्धेति "प्रबन्धः संततिः' इति पर्यायोपेतः पाठः।

·२२ तन्नसारः। [४ आ० मायान्धानां न उत्पद्यते सत्तर्कादीनाम् अभा- वात् । वैष्णवाद्या हि तावन्मात्र एव आगमे रागतत्त्वेन नियमिता इति न ऊर्ध्वदर्शनेऽपि तदुन्मुखतां भजन्ते, ततः सत्तर्कसदागमस- द्गुरूपदेशद्वेषिण एव । यथोक्तं पारमेश्वरे 'वैष्णवाद्याः समस्तास्ते विद्यारागेण रञ्जिताः। न विन्दन्ति परं तत्त्वं सर्वज्ञज्ञानवर्जिताः ॥' इति । तस्मात् शांभवढशक्तिपाताविद्धा एव सदागमादिक्रमेण विकल्पं संस्कृत्य परं खरूपं प्रविशन्ति । ननु इत्थं परं तत्त्वं विकल्प्य- रूपं स्यात् ?, मैवम्-विकल्पस्य द्वैताधिवास- २ यदुक्तम् 'शक्तिः स्वरूपं संदर्य यस्मात् सा कृन्तते जगत् । एतद्धर्मानुसारेण शक्तिः शक्तिस्तु लौकिकी ॥' इति तन्त्रकोशे । लौकिकी शक्तिरायुधविशेषः तस्या अप्येतद्ध- मित्वात् । ३ विकल्पसंस्कारो यथा 'विकल्पः संस्कृतः सूते विकल्पं स्वात्मसंस्कृतम् । खतुल्यं सोऽपि सोऽप्यन्यं सोऽप्यन्यं सहशात्मकम् ॥ अस्फुटः स्फुटताभावी प्रस्फुटः स्फुटतात्मकः ।' इत्यादि । पं० ४ क• पु० अप्युन्मुखतामिति पाठः । पं० ७ स्व० पु० सर्वहं सर्वशक्तिकम् इति पाठः ।

·२३ ४ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । भङ्गमात्रे चरितार्थत्वात् , परं तत्त्वं तु सर्वत्र सर्वरूपतया स्वप्रकाशमेव इति न तत्र विकल्पः कस्यैचित् उपक्रियायै खण्डनायै वा । तत्र अतिदृढशक्तिपाताविद्धस्य स्वयमेव सांसिद्धिक- तया सतर्क उदेति, योऽसौ देवीभिः दीक्षित इति उच्यते । अन्यस्य आगमक्रमेण इत्यादि सविस्तरं शक्तिपातप्रकाशने वक्ष्यामः। किंतु गुरोरागमनिरूपणे व्यापारः, आगमस्य च निःशङ्कसजातीयतत्प्रबन्धप्रसवनिबन्धनसमु- चितविकल्पोदये व्यापारः, तथाविधविकल्पप्र- बन्ध एव सत्तर्क इति उक्तः, स एव च भावना भण्यते अस्फुटत्वात् भूतमपि अर्थम् अभूतमिव स्फुटत्वापादनेन भाव्यते यया इति । न च अत्र सत्तर्कात् शुद्धविद्याप्रकाश- रूपात् ऋते अन्यत् योगाङ्गं साक्षात् उपायः,- तपःप्रभृतेः नियमवर्गस्य, अहिंसादेश्च यम- ४ योगाङ्गानि च 'प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥' इति तदागमप्रसिद्धानि । ५ 'अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः।' इति यमाः।

·२५ तसारः। [५ भा० कारस्य, प्रकादेः प्राणायामवर्गस्य वेद्यमात्र- निष्ठत्वेन क इव संविदि व्यापारः । प्रत्याहा- रोऽपि करणभूमिमेव सातिशयां कुर्यात्, ध्यानधारणासमाधयोऽपि यथोत्तरम् अभ्यास- क्रमेण निर्वय॑माना ध्येयवस्तुतादात्म्यं ध्यातुः वितरेयुः । अभ्यासश्च परे तत्वे शिवात्मनि खखभावे न संभवत्येव । संविद्रूढस्य प्राणबु- द्धिदेहनिष्ठीकरणरूपो हि अभ्यासः-भारोबह- नशास्त्रार्थबोधनृत्ताभ्यासवत्, संविद्रूपे तु न किंचित् आदातव्यं न अपसरणीयम् इति कथम् अभ्यासः । किं तर्केणापि इति चेत्, उक्तमत्र द्वैताधिवासनिरासप्रकार एव अयं न तु अन्यत् किंचिदिति । लौकिकेऽपि वा अभ्यासे चिदात्मत्वेन सर्वरूपस्य तस्य तस्य देहादेः अभिमतरूपताप्रकटीकरणं तदितरह- पन्यग्भावनं च इति एष एव अभ्यासार्थः । परतत्त्वे तु न किंचित् अपास्यम् इति उक्तम् । द्वैताधिवासोऽपि नाम न कश्चन पृथक् वस्तु- भूतः अपि तु स्वरूपाख्यातिमात्रं तत्, अतो ६ संविद्वतं हि प्राणादिनिष्ठं क्रियते इत्येतडूपोऽभ्यासः ।

·आ०] २५ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । द्वैतापासनं विकल्पेन क्रियत इत्युक्तेः । अयं परमार्थः-खरूपं प्रकाशमानम् अख्यातिरू- पत्वं स्वयं खातव्यात् गृहीतं क्रमेण प्रोज्झ्य विकासोन्मुखम् , अथ विकसत्, अथ विक- सितम् इत्यनेन क्रमेण प्रकाशते, तथा प्रका- शनमपि परमेश्वरस्य खरूपमेव, तस्मात् न अत्र योगाङ्गानि साक्षात् उपायः । तर्क तु अनुगृह्णीयुरपि, सतर्क एव साक्षात् तत्र उपायः, स एव च शुद्धविद्या, स च बहु- प्रकारतया संस्कृतो भवति, तद्यथा-यागो होमो जपो व्रतं योग इति, तत्र भावानां सर्वेषां परमेश्वर एव स्थितिः, नान्यत् व्यति- रिक्तम् अस्ति इति विकल्परूढिसिद्धये परमे- श्वर एव सर्वभावार्पणं यागः, स च हृद्यत्वात् ॥' ७ यदाहुः 'किं त्वेतदत्र देवेशि नियमेन विधीयते । तरवे चेतः स्थिरीकार्यम्.... इत्याधुक्तयुक्त्या तर्कानुग्राहकत्वम् । तथा 'तत्तत्तर्कसाधनस्य यमादेरप्युपायता।' इति । पं० ११ क. पु० सर्वभावानामिति पाठः ।

·२६ तन्त्रसारः । [४ आ० ये संविदनुप्रवेशं खयमेव भजन्ते तेषां सुशकं परमेश्वरे अर्पणम् इत्यभिप्रायेण हृानां कुसु- मतर्पणगन्धादीनां बहिरुपयोग उक्तः। सर्वे भावाः परमेश्वरतेजोमया इति रूढविकल्प- प्राप्त्यै परमेशसंविदनलतेजसि समस्तभावग्रा- सरसिकताभिमते तत्तेजोमात्रावशेषत्वसहस- मस्तभावविलापनं होमः । तथा उभयात्मक- परामर्शोदयार्थं बाह्याभ्यन्तरादिप्रमेयरूपभि- नभावानपेक्षयैव एवं-विधं तत् परं तत्वं वस्त्र- भावभूतम् इति अन्तः परामर्शनं जपः । . ८ यदुक्तम् 'यलिंचिन्मनसाहादि यत्र कापीन्द्रियस्थितौ । योजिते ब्रह्मसद्धान्नि पूजोपकरणं हि तत् ॥ इति । ९ यदुक्तम् 'सप्तेन्द्रियशिखाजालजटिले जातवेदसि । बोधाख्ये भाववर्गस्य भस्मीभावोऽग्नितर्पणम् ॥' इति । अन्यत्रापि 'यत्रेन्धनं द्वैतवनं मृत्युरेव महापशुः । अलौकिकेन यज्ञेन तेन नित्यं यजामहे ॥' इति । १० यदुक्तम् 'अकृत्रिमैतवृदयारूढो यत्किंचिदाचरेत् । प्राण्यादौ विमृशेद्वापि स सर्वोऽस्य जपो मतः ॥' इति ।

·४ आ.] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २७ सर्वत्र सर्वदा निरुपायपरमेश्वराभिमानलाभाय परमेश्वरसमताभिमानेन देहस्यापि घटादेरपि अवलोकनं व्रतम् । यथोक्तं श्रीनन्दिशिखायाम् ................"सर्वसाम्यं परं व्रतम् ।' इति । इत्थं विचित्रैः शुद्धविद्यांशरूपैः विकल्पैः यत् अनपेक्षितविकल्पं स्वाभाविकं परमार्थ- तत्त्वं प्रकाशते तस्यैव सनातनतथाविधप्रका- शमात्रतारूढये तत्स्वरूपानुसंधानात्मा विक- ल्पविशेषो योगः। तत्र परमेश्वरः पूर्णसंवि- स्वभावः, पूर्णतैव अस्य शक्तिः,-कुलं सामर्थ्य ऊर्मिः हृदयं सारं स्पन्दः विभूतिः त्रीशिका काली कर्षणी चण्डी वाणी भोगो दृक् नित्या ११ यदुक्तम् 'किंचिञ्चलनमेतावदनन्यस्फुरणं हि यत् । ऊर्मिरेषा विबोधाब्धेन संविदनया विना ॥' इति । १२ यदुक्तम् 'परामर्शस्वभावत्वादेतस्या यः स्वयं ध्वनिः । सदोदितः स एवोक्तो हृदयं परमं महत् ॥' इति । १३ तिसृणां शक्तीनामिच्छा-ज्ञान-क्रियाणामीशिका ईश्वरीति त्रीशिका, अक्षरवर्णनसाम्याच त्रिंशिकेत्यपि गुरवः पठन्ति । पं० १ ख० पु. निरपायेति पाठः।

·तघ्रसारः। विश्वं ता २८ [४ आ० इत्यादिभिः आगमभाषाभिः तत्तदन्वर्थप्र- ताभिः अभिधीयते, तेन तेन रूपेण ध्यायिनां हृदि आस्ताम् इति । सा च समग्रशक्तिता- दर्शनेन पूर्णतासंवित् प्रकाशते । शक्तयश्च अस्य असंख्येयाः। कि बहुना, यत् अस्य शक्तयः, ताः कथम् उपदेष्टुं शक्याः इति । तिसृषु तावत् विश्वं समाप्यते, यया इदं शिवादिधरण्यन्तम् अविकल्प्यसंविन्मात्र- रूपतया बिभर्ति च पश्यति च भासयति च परमेश्वरः सा अस्य श्रीपराशक्तिः। यया च दर्पणहस्त्यादिवत् भेदाभेदाभ्यां सा अस्य श्रीपरापराशक्तिः । यया परस्परविविक्तात्मना भेदेनैव सा अस्य श्रीमदपराशक्तिः । एतत् त्रिविधं यया धारणम् आत्मन्येव कोडीकारेण अनुसन्धानात्मना असते, सा अस्य भगवती श्रीपरैव श्रीमन्मातृसद्भावकालकर्षिण्यादिश- ब्दान्तरनिरुता । ता एताः चतस्त्रः शक्तयः खातच्यात् प्रत्येकं त्रिधैव वर्तन्ते । सृष्टौ १४ अस्य-पूर्णसंविखभावस्य । पं०१२ ख. पु. विविकतामेदेनेति पाठः ।

·४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २९ , स्थितौ संहारे च इति द्वादश भवन्ति । तथाहि-१ संवित् पूर्वम् अन्तरेव भावं कल- यति, २ ततो बहिरपि स्फुटतया कलयति, ३ तत्रैव रक्तिमयतां गृहीत्वा ततः तमेव भावम् अन्तरूपसंजिहीर्षया कलयति, ४ ततश्च तदुपसंहारविघ्नभूतां शङ्कों निर्मिणोति च असते च, ५ ग्रस्तशङ्कांशं भावभागम् आत्मनि उपसंहारेण कलयति, ६ तत उपसंहर्तृत्वं ममेदं रूपमित्यपि खभावमेव कलयति, ७ तत उपसंहर्तृवभावकलने कस्यचिद्भावस्य वासनात्मना अवस्थितिं कस्यचित् तु संवि- १५ शङ्का हि शास्त्रानन्त्यात् कार्याकार्यविभागस्य विपर्ययदर्शनात् किंकर्तव्यतामूढतारूपा। १६ यदुक्तम् 'विलापनारिमकां तां च भावसंहृतिमात्मनि । आमृशत्येव येनैषा मया प्रस्तमिति स्फुरेत् ॥' इति । १७ यदुक्तम् 'विलापितेऽपि भावौधे कंचिद्भावं तथैव सा। आश्यानयेच एवास्ते शङ्कासंस्काररूपकः ॥' इति । पं. ७ ख० पु. भावभरमिति पाठान्तरं च । पं० ११ ख. पु. प्रसनात्मना इति पाठान्तरं च ।

·तनसारः। [४ आ० न्मात्रावशेषतां कलयति, ८ ततः स्वरूपकल- नानान्तरीयकत्वेनैव करणचक्र कलयति, ९ ततः करणेश्वरमपि कलयति, १० ततः कल्पितं मायीयं प्रमातृरूपमपि कलयति, ११ सङ्कोचत्यागोन्मुखविकासग्रहणरसिकमपि प्रमातारं कलयति, १२ ततो विकसितमपि रूपं कलयति इति एता द्वादश भगवत्यः संविदः प्रमातॄन् एकं वापि उद्दिश्य युगपत् क्रमेण द्विशः त्रिश इत्यादिस्थित्यापि उदयभागिन्यः चक्रवदावर्तमाना बहिरपि मासकलाराश्यादि- क्रमेण अन्ततो वा घटपटादिक्रमेणापि भास- मानाः चक्रेश्वरस्य खातत्र्यं पुष्णत्यः श्रीका- लीशब्दवाच्याः। कलनं च-गतिःक्षेपो ज्ञानं गणनं भोगीकरणं शब्दनं खात्मलयीकरणंच। यदाहुः श्रीभूतिराजगुरवः 'क्षेपाज्ज्ञानाच्च काली कलनवशतयाथ" ।' इति । एष च अर्थः तत्र तत्र मद्विरचिते विव- १८ यदुक्तम् 'इत्थं भोग्येऽपि संभुक्ते सति तस्करणान्यपि । संहरन्ती कलयति द्वादशैवाहमात्मनि ।' इति ।

·४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ३१ रणे प्रकरणस्तोत्रादौ वितत्य वीक्ष्यः।न अति- रहस्यम् एकत्र ख्याप्यं, न च सर्वथा गोप्यम् इति हि अस्मद्गुरवः । तदेवम् यदुक्तं यागहो- मादि तत् एवं-विधे महेश्वेर एव मन्तव्यम् । सर्वे हि हेयमेव उपादेयभूमिरूपं विष्णुतः प्रभृति शिवान्तं परमशिवतया पश्यन्ति, तच्च मिथ्यादर्शनम् अवश्यत्याज्यम् अनुत्तरयोगि- भिरिति, तदर्थमेव विद्याधिपतेः अनुभवस्तोत्रे महान् संरम्भः, एवं विधे यागादौ योगान्ते च पञ्चके प्रत्येकं बहुप्रकारं निरूढिः यथा यथा भवति तथैव आचरेत्, न तु भक्ष्याभ- क्ष्यशुद्ध्यशुद्ध्यादिविवेचनया वस्तुधर्मोज्झितया कल्पनामात्रसारया खात्मा खेदनीय इति उक्तं श्रीपूर्वादौ, न हि शुद्धिः वस्तुनो रूपं नीलत्ववत्, अन्यत्र तस्यैव अशुद्धिचोदनात्, दानस्येव दीक्षितत्वे, चोदनातः तस्य तत् तत्र १९ न तु मायागर्भाधिकारिणि अन्यमिनिति भावः । २० आचार्यविशेषस्य । २१ वैदिकक्रियामानपरत्वे । आदिना कार्याकार्यादि गृह्यते । पं. ४ ख. पु० एवं विधमिति पाठः । पं. ५ ख० पु० पाशभूमिरूपमिति पाठान्तरं च ।

·३२ तन्नसारः। [४ आ० अशुद्धम् इति चेत् चोदनान्तरेऽपि तुल्यं, चोदनान्तरम् असत्-तहाधितत्वात् इति चेत् न, शिवचोदनाया एव बाधकत्वं युक्ति- सिद्धं सर्वज्ञानोत्तराद्यनन्तागमसिद्धं च इति वक्ष्यामः । तस्मात् वैदिकात् प्रभृति पारमेश्व- रसिद्धान्ततत्रकुलोच्छुष्मादिशास्त्रोक्तोऽपि यो नियमो विधिः वा निषेधो वा सोऽत्र यावद- किंचित्कर एव इति सिद्धम् । तथैव च उक्तं श्रीपूर्वादौ, वितत्य तत्रालोकात् अन्वेष्यम् । यो निश्चयः पशुजनस्य जडोऽसि कर्म- संपाशितोऽसि मलिनोऽसि परेरितोऽसि । इत्येतदन्यदृढनिश्चयलाभसिद्ध्या सद्यः पतिर्भवति विश्ववपुश्चिदात्मा । यथा यथा निश्चय ईदृगाप्यते तथावधेयं परयोगिना सदा । न वस्तुयाथात्म्यविहीनया दृशा विशङ्कितव्यं शिशुदेशनागणैः ॥ २२ शिवोदिते । क्रियायां प्रवर्तकं वचनं चोदनेति । २३ 'वेदबास्तु यः कश्विदागमो वञ्चनैव सा ।' इत्यनेन बाधितत्वम् । २४ अपरमार्थज्ञोपदेशैर्मूर्योपदेशैरित्यर्थः ।

·३३ ४ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । जह जह जस्सु जहिं चिव पफुरइ अज्जवसाउ । तह तह तस्सु तहिं चिव तारिसु होइ पहाउ ॥१॥ हतं मलिणउ हतं पसु हतं आ अह सअलभावपडलवत्तिरित्तउ । इअ दढनिच्छअ णिअ लिअ हिअअह फुरइ णाम कह जिस्स परतत्त्वउ ॥२॥ परसिवतरणिकिरण- दढपातविकासिअ हिअअ कमलए । सरहस्स फुरिअ णि अइसुन्दरपरिमलबोहकरमए ॥३॥ ® इयमन्त्र छाया यथा यथा यस्य यदा एव प्रस्फुरति अध्यवसायः । तथा तथा तस्य तदा एव तादृशो भवति प्रभावः ॥१॥ अहं मलिनः अहं पशुः अहं वाथ सकलभावपटलव्यतिरिक्तः । इति दृढनिश्चयनिजलिसहृदये स्फुरति नाम कथं यस्य परतत्वम् ॥ २ ॥ परशिवतरणिकिरण- हृढपातविकासितहदयकमले । सरहस्यस्फुरितनिज- भतिसुन्दरपरिमलबोधक्रमे ॥३॥ ५

·३४
तब्रसारः।
[४ आ०
हतं सिवणाहु निहिल जअ-
तत्व सुनिन्भरओत्ति विरुरी।
फुरइ विमरिसभमरि
पपलाअ णिअ लच्छि विभइरी ॥४॥
(छाया) अहं शिवनाथो निखिलजन-
तरवसुनिर्भर इति विरावं कुर्वन् ।
स्फुरति विमर्शभ्रमरः
प्रकाशनिजलक्ष्यं बिभर्ति ॥४॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे शाक्तोपाय-
प्रकाशनं नाम चतुर्थमाहिकम् ॥ ४ ॥

·अथ पञ्चममाह्निकम् । अथाणवोपायः । तत्र यदा विकल्पः खयमेव संस्कारम् आत्मनि उपायान्तरनिरपेक्षतयैव कर्तुं प्रभ- वति, तदा असौ पाशवव्यापारात् प्रच्युतः शुद्धविद्यानुग्रहेण परमेशशक्तिरूपताम् आपन्न उपायतया अवलम्ब्यमानः शाक्तं ज्ञानम् आविर्भावयति । तदेतञ्च निर्णीतम् अनन्तर एव आहिके । यदा तु उपायान्तरम् असौ खसंस्कारार्थ विकल्पोऽपेक्षते, तदा बुद्धिप्राण- देहघटादिकान् परिमितरूपान् उपायत्वेन गृह्णन् अणुत्वं प्राप्त आणवं ज्ञानम् आविर्भा- वयति, तत्र बुद्धिः ध्यानात्मिका, प्राणः स्थूलः सूक्ष्मश्च, आद्य उच्चारणात्मा, उच्चारणं च नाम पञ्च प्राणाया वृत्तयः, सूक्ष्मस्तु वर्णश- ब्दवाच्यो वक्ष्यते, देहः संनिवेशविशेषात्मा १ शाक्कोपायज्ञानम् । पं० ३ क. पु. व्यापारलात् इति पाठः ।

·तनसारः। ३६ [५ आ० करणशब्दवाच्यः, घटादयो बाह्याः कुम्भ- स्थण्डिललिङ्गपूजाद्युपायतया कीर्तयिष्यमा- णाः। तत्र ध्यानं तावत् इह उचितम् उपदे- क्ष्यामः, यत् एतत् स्वप्रकाशं सर्वतत्त्वान्त- भूतं परं तत्त्वम् उक्तं, तदेव निजहृदयबोधे ध्यात्वा, तत्र प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपस्य वय- सोमत्रितयस्य संघट्ट ध्यायेत् यावत् असौ महाभैरवाग्निः ध्यानवातसमिद्धाकारः संपेद्यते, प्राक्तनशक्तिज्वालाद्वादशकपरिवृतस्य चक्रात्मनः चक्षुरादीनाम् अन्यतमसुषिरद्वारेण निःमृतस्य बाह्ये ग्राह्यात्मनि विश्रान्तं चिन्त- येत् , तेन च विश्रान्तेन प्रथमं तबाह्यं सोम- रूपतया सृष्टिक्रमेण प्रपूरितं, ततः अर्करूप- तया स्थित्या अवभासितं, ततोऽपि संहारवह्नि- रूपतया विलापितं, ततः अनुत्तरात्मताम् आपादितं ध्यायेत् । एवं तच्चक्रं समस्तबाह्य- वस्त्वभेदपरिपूर्ण संपद्यते । ततो वासनाशेषा- तस्य २ यदुक्तम् 'तख्यानारणिसंक्षोभान्महाभैरवहव्यभुक । हृदयाख्ये महाकुण्डे जाज्वलन स्फीततां ब्रजेत् ॥' इति ।

·आ०५] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ३७
नपि भावान् तेन चक्रेण इत्थं कृतान् ध्यायेत् ।
एवम् अस्य अनवरतं ध्यायिनः खसंविन्मा-
त्रपरमार्थान् सृष्टिस्थितिसंहारप्रबन्धान सृष्टया-
दिखातथ्यपरमार्थत्वं च स्वसंविदो निश्चिन्वतः
सद्य एव भैरवीभावः । अभ्यासात् तु सर्वे-
प्सितसिद्ध्यादयोऽपि ।
स्वप्रकाशं समस्तात्मतत्त्वं मात्रादिकं त्रयम् ।
अन्तःकृत्य स्थितं ध्यायेद्धृदयानन्दधामनि ॥
तद्वादशमहाशक्तिरश्मिचक्रेश्वरं विभुम् ।
व्योमभिनिःसरदाझे ध्यायेत्सृष्ट्यादिभावकम् ॥
तद्ग्रस्तसर्वबाह्यान्तर्भावमण्डलमात्मनि ।
विश्राम्यन्भावयेद्योगी स्यादेवं वात्मनः प्रथा ॥
इति संग्रहश्लोकाः । इति ध्यानम् ।
३ अनुत्तरात्मरूपानित्यर्थः । यदि कस्यचिद्रावस्य वासना शिष्यते
तर्हि सापि नश्यतीति तात्पर्यम् ।
४ प्रमाता हि प्रथममवभास्यमानतयार्थ सृजति, ततः कंचित
कालमनुरज्यन् स्थापयति, पश्चात् ज्ञातोऽयमर्थ इति विमृशनुपसंहरति
भनन्तरमलं-ग्रासयुक्त्या पूर्णतापादनेन चिदग्निसाझावमापादयति ।
५ व्योमभिश्चक्षुरादिसुषिरैः।
पं० १ क० पु० इत्थं तत्त्वानिति पाठः ।
पं० २ क. पु. ध्यानवातप्रबोधिते इति पाठान्तरं च ।

·३८ तन्नसारः। [५ आ. अथ उच्चारः। तत्र प्राणम् उच्चिचारयिषुः पूर्वं हृदय एव शून्ये विश्राम्यति, ततो बाह्ये प्राणोदयात्, ततोऽपि बाह्यं प्रति अपानचन्द्रापूरणेन सर्वा- स्मतां पश्यति, ततः अन्यनिराकासो भवति, ततः समानोदयात् संघट्टविश्रान्तिम् अनुभ- वति, तत उदानवयुदये मातृमेयादिकलना असते । तयासकवहिप्रशमे व्यानोदये सर्वा- वच्छेदवन्ध्यः स्फुरति । एवं शून्यात् प्रभृति व्यानान्तं या एता विश्रान्तयः ता एव निजानन्दो, निरानन्दः, परानन्दो,ब्रह्मानन्दो, महानन्दः, चिदानन्द इति षट् आनन्दभू- मय उपदिष्टी, यासाम् एकः अनुसंधाता ६ अशून्यं शून्यमित्युक्तनीत्या निरूपिते शून्ये । ७ 'प्राक् संवित्प्राणे परिणता' इत्युक्तलक्षणात् । ८ अपान एवाप्यायनकारित्वाचन्द्रः तेन कृतं पूरणं नैराकाङ्क्षयम्, तहशायां हि प्रमातृगताः प्रमेयांशाः क्रोडीभूय तिष्ठन्ति । ९'सर्वार्थानामन्योन्यमेलनरूपाम् । १० प्राणापानादीनां कलना 'षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकर्वि- शतिः' इत्युक्त्या निरूपितस्वरूपा । ११ व्यापकतया सर्वावच्छेदवन्ध्यत्वम् । १२ निजानन्दो मातृभूमिगः, निरानन्दः प्रमातृपदानिष्क्रान्तः, परा- नन्दो बहिर्मुखत्वात् परेण प्रमेयेण कृता, ब्रह्मानन्दो नीलमुखादिसर्वा- ·३९ ५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उदयास्तमयविहीनः अन्तर्विश्रान्तिपरमार्थ- रूपो जगदानन्दः । तत् एतासु उच्चारभूमिषु प्रत्येक शादिशः सर्वशो वा विश्राम्य अन्यत् तदेहप्राणादिव्यतिरिक्तं विश्रान्तितत्वम् आसा- दयति । तदेव सृष्टिसंहारबीजोच्चारणरहस्यम् अनुसंदधत् विकल्पं संस्कुर्यात् , आसु च विश्रान्तिषु प्रत्येकं पञ्च अवस्था भवन्ति प्रवे- र्थखीकाराबुंहकत्वेन ब्रह्मरूपः, महानन्दः प्राणादिक्षोभपरिहारेण महत्त्व- विशिष्टः, चिदानन्दः सर्वमयत्वेऽपि तदुत्तीर्णत्वाच्चिद्रूपः । तथाहि श्रीतन्त्रालोके 'निजानन्दः प्रमात्रंशमात्रनिष्ठानिबन्धनः । शून्यतामात्र विश्रान्तेर्निरानन्दात्मिका स्थितिः ॥ प्रमेयपदविश्रान्तेः परानन्दोऽप्युदेत्यलम् । अनन्तमेयसंघट्टपूर्णे मेये तु सर्वतः ॥ प्रमाणाचर्वणायोगान्महानन्द इति स्थितिः । समस्तमेयौषकलाकलनापासकोविदः ॥ यदा विश्रान्तिमभ्येति निरुपाधिसुनिर्भराम् । तदा खलु चिदानन्दो यो जडानुपबृंहितः ॥ न च यत्र स्थितिः कापि विभक्का जडरूपिणी। यन्त्र कोऽपि व्यवच्छेदो नास्ति यद्विश्वतः स्फुरत् ॥ यदनाहृतसंवित्तिपरमामृतबंहितम् । तदेव जगदानन्दधामासाकं गुरुर्जगौ ।' इति । १५ जगता निजानन्दादिरूपेण इति तृतीयाकर्मधारयेण योज्यम् ।

·तन्त्रसारः। [५ आ० शतारतम्यात् । तत्र पौंगानन्दः पूर्णतांशस्प- र्शात्, तत उद्भवः क्षणं निःशरीरतायां रूढेः, ततः कम्पः स्वबलाक्रान्तौ देहतादा- त्म्यशैथिल्यात्, ततो निद्रा बहिर्मुखत्वेविल- यात् । इत्थम् अनात्मनि आत्मभावे लीने खात्मनः सर्वमयत्वात् आत्मनि अनात्मभावो विलीयते इति, अतो धूर्णिः महाव्यात्यु- दयात् । ता एता जाग्रदादिभूमयः तुर्याती- तान्ताः । एताश्च भूमयः त्रिकोणकन्दहृत्तालू- कुण्डलिनीचक्रप्रवेशे भवन्ति । एवम् उच्चा- रविश्रान्तौ यत् परं स्पन्दनं गलिताशेषवेद्यं, १४ प्रागानन्दः चमत्कारविशेषः, तथा च 'अन्न भावनया देहगतोपायैः परे पथि । विविक्षोः पूर्णतास्पर्शात् प्रागानन्दः प्रजायते ॥' इति । उद्भवः अधस्तनदशाविशेषात् परधामाधिरोहात्मा, निःशरीर- तायां रूढेः देहाहंभावाभावे दाात्, कम्पः तद्दायत्यागः, स्वबलस्या- हन्तावीर्यस्येति । ५ बाह्यवृत्युपरमात् । १६ दशावस्थाब्युदासो घूर्णिः । तथा च 'ततः सत्यपदे रूढो विश्वात्मत्वेन संविदम् । संविदा घूर्णते घूर्णिमहाव्याप्तियतः स्मृता ॥' इति । पं० १० क० पु. उच्चार्यविश्रान्ताविति पाठः ।

·20 ५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । यच्च उन्मिषद्वेद्यं, यच्च उन्मिषितवेद्यं, तदेव लिङ्गत्रयम् इति वक्ष्यामः खावसरे । परं चात्र लिङ्ग योगिनीहृदयम् । तत्र मुख्या स्पन्दन- रूपता संकोचविकासात्मतया यामलरूपतो- दयेन विसर्गकलाविश्रान्तिलाभात् इत्यलम् । अप्रकाशः अत्र अनुप्रवेशः। पूर्व स्वबोधे तदनु प्रमेये विश्रम्य मेयं परिपूरयेत । पूर्णेऽत्र विश्राम्यति मातृमेय- विभागमाश्वेव स संहरेत ।। व्याप्याथ विश्राम्यति ता इमाः स्युः शून्येन साकं षडुपायभूम्यः । प्राणादयो व्याननपश्चिमास्त- ल्लीनश्च जाग्रत्प्रभृति प्रपश्चः ॥ अभ्यासनिष्ठोऽत्र तु सृष्टिसंहद्- विमर्शधामन्यचिरेण रोहेत् । इति आन्तरश्लोकाः । इति उच्चारणम् । पं०५ क. पु० विसर्गविश्रान्तीति 'कला' पदहीनः पाठः । पं० १६ क० पु० विसर्गधामेति पाठः। ६ ·४२ तन्त्रसारः। [५ आ० अथ सूक्ष्मप्राणात्मा वर्णः । अस्मिन् एव उच्चारे स्फुरन् अव्यक्तानुकृ- तिप्रायो ध्वनिः वर्णः, तस्य स्मृष्टिसंहारबीजे मुख्यं रूपं, तदभ्यासात् परसंवित्तिलाभः, तथाहि-कादौमान्ते साच्के अनच्के वा अन्त- रुच्चारिते स्मृते वा समविशिष्टः संवित्स्पन्द- स्पर्शः समयानपेक्षित्वात् परिपूर्णः, समयोपे- क्षिणोऽपि शब्दाः तदर्थभावका मनोराज्या- दिवत् , अनुत्तरसंविस्पर्शात् एकीकृतहृत्क- ण्ठोष्ठो द्वादशान्तद्वयं हृदयं च एकीकुर्यात् इति वर्णरहस्यम् । अन्तःस्फुरद्विमर्शानन्तरस- , १७ यदुक्तम् 'उक्तो य एष उच्चारस्तत्र योऽसौ स्फुरन् स्थितः । अव्यक्तानुकृतिप्रायो ध्वनिर्वर्णः स कथ्यते ॥' इति । सर्ववर्णाविभागस्वभावत्वादव्यक्तः, एवंविधो वर्णः कोपलभ्यते इत्याशझ्याह तस्येति । १८ उच्चारिते प्राणोपारोहेण, स्मृते बुधुपारोहेण । १९ उत्तमवृद्धादिना कल्पित इदमस्याभिधेयमिति समयः, तद्वन्तो घटादयः शब्दाः तत्र संविद्यर्थ साक्षात्कुर्वन्ति यथा मनोरथादिषु कान्ता- दिशब्दाः कामशोकादिना निविडतरं भाव्यमाना असंनिहितमपि स्यादि- भावं साक्षात् कुर्वन्ति । पं० १ क० पु० सूक्ष्मप्राणात्मवर्णा इति पाठः ।

·४३
५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
मुद्भूतं सितपीताद्यान्तरं वर्णम् उद्भाव्यमानं
संविदम् अनुभावयति इति केचित् ।
वाच्यविरहेण संवित्-
स्पन्दादिन्द्वर्कगतिनिरोधाभ्याम् ।
यस्य तु समसंप्रवेशात्
पूर्णा चिदीजपिण्डवर्णविधौ ॥
इति आन्तरश्लोकः । इति वर्णविधिः । करणं
तु मुद्राप्रकाशने वक्ष्यामः।
विकल्पः कस्यापि खयमनुपयन्पूर्णमयता-
मुपायात्संस्कारं व्रजति स उपायोऽत्र बहुधा ।
धियि प्राणे देहे तदनु बहिरियाणवतया
स निणीतो नैषां परफलविधौ कापि हि भिदौं ।
२० वाच्यविरहेणेति व्यतिरिक्तवाच्याभावात् ।
२१ बहिःप्रसृत्यन्तर्मुखविश्रान्तिभ्याम् ।
२२ पूर्णा इति अनन्योन्मुखत्वान्निराकाङ्क्षा ।
२३ कस्यापि शक्तिपातवतः, पूर्णमयतामित्यत्र-करोतीति शेषः, उपा-
यात्-शाक्तात् ।
२४ तथा चोकं मालिनीविजये
पं. १ ग० पु. तद्भाव्यमानमिति पाठः ।
पं. ५ ख० पु. निजधामसंप्रवेशात् इति पाठः ।

·४४ तंत्रसारः । [५ आ० सुण्णउ रविससि दहन सउ उस्सउ एहु सवीरु । उहि अच्छन्तउ परमपउ पावइ अचिरे वीरु॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचायविरचिते तन्त्रसारे आणव- प्रकाशनं नाम पञ्चममाह्निकम् ।। 'उच्चारकरणध्यानवर्णस्थानविकल्पनैः । यो भवेत्स समावेशः सम्यगाणव उच्यते ॥' इति । ननु चोपायवैचित्र्यादुपेयवैचित्र्यमपि स्यादेव कारणवैचित्र्ये कार्य- वैचित्र्यवदिति न परतत्त्वलाभ एव सर्वेषां साध्य इत्याह 'नैषां परफल. विधौ' इति, यदि च एवं कथं तर्हि उपायवैचित्र्यम् ? शक्तिपातवैचि- त्र्यात् इति ब्रूमः यथा शक्तिपातवैचित्र्यात् शांभवशाक्ताणवानां वैचित्र्यं तथा इहापि इत्यर्थः।

·अथ षष्ठमाह्निकम् । अथ बाह्यविधिः। स एव स्थानप्रकल्प शब्देन उक्तः, तत्र त्रिधा स्थान-प्राणवायुः शरीरं बाह्यं च, तत्र प्राणे तावत् विधिः, सर्वः असौ वक्ष्यमाणः अध्वा प्राणस्थः कल्यते, तस्य क्रमाक्रमकल- नै कालः, से च परमेश्वर एव अन्तर्भाति, १ उच्चारकरणेत्यत्र । २ प्राण इति सामान्यस्पन्दनात्मनि विशिष्ट पुनर्वाचकरूपस्त्रिविध एव, यदुक्तम्। 'पविधादध्वनः प्राच्यं यदेतत्रितयं पुनः । एष एव स कालाध्वा प्राणे स्पष्टं प्रतिष्ठितः॥' इति । ३ सर्वः-पविधः । ४ प्राणे-सामान्यस्पन्दात्मनि । ५ क्रमेणाक्रमेण च कलना भावानां परिच्छित्तिः सैव कालः, तत्र क्रमेण कार्यकारणादौ अक्रमेण चित्रज्ञानादौ । तथा चोक्तम् 'संवित्सैव पुनः स्वात्मगीकृतक्रमाक्रमौ । स्फुटयन्ती प्ररोहेण प्राणवृत्तिः प्रतिष्ठिता ॥' इति । ६ ननु भावाः संविल्लमा एवावभासन्ते तत् कथं तदनुषक्तस्य भाव- वर्गस्य कालयोगः स्यादित्याह 'सच' इत्यादि, यद्येवं तर्हि परमेश्वरेऽपि कालयोगो भवेदित्याशक्याह 'तगासनम्' इत्यादि । पं. ३ क. पु. कथ्यते इति पाठः ।

·४६ तनसारः । [६ आ० तद्भासनं च देवस्य काँली नाम शक्तिः, भेदेन तु तदाभासनं क्रमाक्रमयोः प्राणवृत्तिः । संविदेव हि प्रमेयेभ्यो विभक्तं रूपं गृह्णांति, अत एव च अवच्छेदयोगात् वेद्यतां यान्ती नमः, ततः स्वातत्र्यात् मेये स्वीकारौत्सुक्येने निपतन्ती क्रियाशक्तिप्रधाना प्रोणनारूपा जीवस्वभावा पञ्चभी रूपैः देहं यतः पूरैयति, ७ स्वेच्छावभासितस्य प्रमातृप्रमेयाद्यात्मनो जगतस्तद्रूपतया कलने सामर्थ्य, न पुनः स्वात्मनि कश्चित् अक्रमः क्रमो वेति, नहि अमेर्दाह- शक्तियोगे स्फोटाद्याविर्भावस्तदाह 'काली नाम शक्तिः' इति । ८ भेदेन बहिःप्ररूढतयेत्यर्थः । ९ स्वातन्यादिति शेषः । १० यदुक्तम्। 'संविन्मानं हि यच्छुद्धं प्रकाशपरमार्थकम् । तन्मेयमात्मनः प्रोज्झ्य विविक्तं भासते नभः ॥' इति । न च 'प्राक् प्राणे संवित् परिणता' इत्युक्तिर्विरुध्येत् शून्यता- वभासनेऽपि न कश्चिद्रूपान्तरोपग्रह इति प्रागित्युक्तम् । ११ बहिर्मुखीभावेन । १२ यदुक्तम् 'स एव खात्मा मेयेऽस्मिन् भेदिते स्वीक्रियोत्सुकः । पतन् समुच्चरत्वेन प्राणस्पन्दोर्मिसंज्ञितः ॥' इति विश्वोत्तीर्णत्वेन विश्वमयत्वस्यावच्छेदः, विश्वरहितत्वेन संवित् शून्य- रूपा, पुनस्तादृशी सती विश्वस्वीकारेण प्राणरूपत्वमासेति । १३ यदुक्तम् पं० १ख० पु० उद्भासनमिति पाठः । पं. ७ ख० पु. प्रेरयति इति पाठान्तरोपेतः पाठः ।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
ततोऽसौ चेतन इव भाति । तत्र क्रिया-
शक्तो कालाध्वा प्राच्यभागे, उत्तरे तु मूर्ति-
वैचित्र्यरूपो देशाध्वा, तत्र वर्ण-मन्त्र-पदाध्वनः
कालाध्वनि स्थितिः पर-सूक्ष्म-स्थूलरूपत्वात् ।
देशाध्वस्थितिस्तु तत्त्व-पुर-कलात्मना इति
भविष्यति खावसरे । तत्र यद्यपि देहे सबा-
ह्याभ्यन्तरम् ओतप्रोतरूपः प्राणः, तथापि
प्रस्फुटसंवेद्यप्रयत्नः असौ हृदयात्प्रभृति इति,
तत एव अयं निरूपणीयः । तत्र प्रभु-
'सा प्राणवृत्तिः प्राणायै रूपैः पञ्चभिरात्मसात् ।
देहं यत् कुरुते संवित्पूर्णस्तेनैप भासते ॥'
इति ।
१४ प्रयत्नः प्राणस्पन्दः, स च द्वेधा संवेद्योऽसंवेद्यश्च, तयोरपि
स्फुटास्फुटतया द्वैविध्यम् ।
१५ इदमत्र तात्पर्यम्
'हृच्चके तु समाख्याताः साधकानां हितावहाः ।
प्राणो वै चरते तासु अहोरात्रविभागशः ।
तथा ते कथयिष्यामि प्रविभज्य यथा स्फुटम् ।'
इति संवेद्यप्रयत्नोऽसौ, अतो यद्यपि सर्वत्र देहे वर्तते नासंवेद्ययत्नः,
न हि स्वासंवेद्ययत्ने किंचित्फलं, स्वेच्छया हि चरितः प्राणस्तत्तसिद्धि-
निमित्तम् इति हृदयात्प्रभृत्येव विभागकल्पना ।
१६ न च अत्रैतच्छकयं ?-सर्वव्यापकत्वादभेदेऽपि अस्य कथं वचित्
स्फुटता क्वचिदस्फुटता इति, तत्राह प्रभुशक्तिरिति । यदुक्तम्
पं. ३ ख० पु. पदाध्वानः कालाध्वस्थितिरिति पाठः।

·४८ तब्रसारः । [६ आ० शक्तिः आत्मशक्तिः यत्न इति त्रितयं प्राणे- रणे हेतुः - गुणमुख्यभावात् । तत्र हृद- यात् द्वादशान्तान्तं स्वाङ्गुलैः सर्वस्यं षट्त्रिंश- दङ्गुलः प्राणचारः निर्गमे प्रवेशे च, खोचि. तबलयत्नदेहत्वात् सर्वस्य । तत्र घटिका तिथि: मासो वर्ष च वर्षसमूहात्मा, इति समस्तः कालः परिसमाप्यते । तत्र सपञ्चांशे अङ्गुले चषक इति स्थित्या घटिकोदयः, घटिका हि षष्टया चषकैः तस्मात् द्वासप्तत्यङ्गुला भवति। अथ तिथ्युदयः । सपादमङ्गुलद्वयं तुटिः उच्यते, तासु चतसृषु प्रहरः, तुव्यर्धं तुव्यर्ध तत्र संध्या, एवं निर्गमे दिनं, प्रवेशे रात्रिः, इति तिथ्युदयः। 'प्रभुशक्तिः क्वचिन्मुख्या यथाङ्गमरुदीरणे । आत्मशक्तिः क्वचित्कन्दसंकोचस्पन्दने यथा ॥ प्राणशक्तिः क्वचिद्धार्दप्राणचारे यथा स्फुटम् । द्वयं त्रयं वा मुख्यं स्याद्योगिनामवधानिनाम् ॥ अवधानाददृष्टांशावलवत्त्वादथेरणात् । विपर्ययोऽपि प्राणात्मशक्तीनां मुख्यतां प्रति ॥' इति । १७ मितप्रमातृशक्तिः। १८ सर्वस्य ब्रह्मादेः कीटान्तस्य । १९ यदुक्तम्

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
अथ मासोदयः । तत्र दिनं कृष्णपक्षः,
रात्रिः शुक्लः, तत्र पूर्व तुट्यध अन्त्यं च
तुव्यर्धं विश्रान्तिः अकालैकलिताः, मध्यास्तु
पञ्चदश तुटय एव तिथयः, तत्र प्रकाशो
विश्रान्तिश्च इति एते एव दिननिशे । तत्र
वेद्यमयताप्रकाशो दिनं, वेद्यस्य विचारयितरि
लयो रात्रिः, ते च प्रकाशविश्रान्ती चिराचि-
रवैचित्र्यात् अनन्तभेदे, तत्साम्ये तु विषुवत् ।
'संवेद्यरूपशशधरभागः संवेदकार्ककरनिकरैः ।
यावान्यावति पूर्णः सा हि तिथिर्भग्रहैः स्फुटीभवति ॥'
इति ।
२० दिनेऽपानचन्द्रस्य क्षयात् कृष्णपक्षत्वम् ।
२१ हार्दद्वादशान्तयोस्तुव्यर्धयोर्विश्रान्तिरूपत्वात्कालकलना नास्तीति।
२२ तत्र-प्रतितुटौ तिथिरूपायाम् ।
२३ यदुक्तम्
'संविटातिक्षणं यस्मात्प्रकाशानन्दयोगिनी ।
तौ क्षिप्तौ यावति तया तावत्येव दिनक्षपे ॥'
इति ।
२४ यदुक्तम्
'कदाचिद्वस्तुविश्रान्तिसाम्येनात्मनि चर्वणम् ।
वेद्यवेदकसाम्यं तत्सा रात्रिन्दिनतुल्यता ॥'
इति । प्रमातॄणां वेद्यग्रहपरत्वादेस्तारतम्यात् संविदुदयः कस्यचित्क्षण:
पं० ६ ख० पु. वेद्यसमयतेति पाठः ।

·५० तब्रसारः । [६ आ० तंत्र कृष्णपक्षे प्राणार्के अपानचन्द्र आप्या- यिकाम् एकामेकां कलाम् अर्पयति, यावत् पञ्चदश्यां तुटौ द्वादशान्तसमीपे क्षीणपृथग्भू- तकलाप्रसरः चन्द्रमाः प्राणार्क एव लीयते । तदनन्तरं यत् तुट्यर्थं स पक्षसंधिः । तस्य च तुव्यर्धस्य प्राच्यम् अर्ध आमावस्यं, द्वितीय प्रातिपदें । तत्र प्रातिपदे तस्मिन् भागे स आमावस्यो भागो यदा कासप्रयत्नावधानादि- कृतात् तिथिच्छेदात् विशति तदा तत्र ग्रह- २६ कस्यचित्कल्पः कस्यचिनिमेषश्च स्यात् इति प्रकाशे चिराचिरवैचित्र्यम् । तथैव विश्रान्तौ च 'वेचे विश्रान्तिरधिका दिनदैर्ध्याय कल्पते । तथैव स्वात्मविश्रान्तिवृत्तिः स्याद्रात्रिविस्तरः॥' इति । २५ प्राणीयमर्धम् । २६ अपानीयम्। २७ तस्यास्तिथेः कासवशात् द्वादशान्ते उच्छेदः, ततः 'शकिगर्भादधः सृष्टिस्तसावृष्टिः प्रजायते ।' इति-नीत्या निःश्वासवशादपानवाहस्य चिरेण प्रसरणात्तिथेरधिकीभावेन पूर्णतया पौर्णमास्युदयः वृद्धिवशात् पूर्णिमाभागः प्रातिपदे भागे यदा विशति तदा चन्द्रग्रहणं, 'केतुः सूर्ये विधौ राहुः' इति नीत्या सोम. सहितो राहुः । यदुक्तम् 'प्राणार्कमानहटपट्टितमेयचन्द्र- विद्रावितामृतरसोत्सुकितः खमाता।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । णम्, तत्र च वेद्यरूपसोमसहभूतो मायाप्र- मातृराहुः खभावतया विलापनाशक्तः केवलम् आच्छादनमात्रसमर्थः सूर्यगतं चान्द्रं अमृतं पिबति इति । प्रमातृप्रमाणप्रमेयत्रितयावि. भागकारित्वात् स पुण्यः कालः पारलौकिक- फलप्रदः। ततः प्रविशति प्राणे चिदर्क एकै. कया कलया अपानचन्द्रम् आयति, यावत् पञ्चदशी तुटिः पूर्णिमा, तदनन्तरं पक्षसंधिः स्वर्भानुरावृणुत एव रविं रसं तु पुण्ये ग्रहेऽत्र रसयेत्रयघटनज्ञः ॥' इति । तथा 'आदित्यग्रहणं चैव लोके तदुपदिश्यते । शक्तिवै विशति प्राणे या तुटिस्तु विधीयते ॥ अमावस्या तु सा ज्ञेया कृष्णपक्षे वरानने । शर्मध्योलमागे तु तुव्यधं यत्प्रकीर्तितम् ॥ पक्षसंधिस्त्वसौ ज्ञेयोऽमावस्याध प्रतिपदा । तिथिच्छेदेन वै तत्र सूर्यस्य ग्रहणं भवेत् ॥ रविबिम्बान्तरे देवि चन्द्रबिम्बं तदा भवेत् । तदन्तरे भवेद्राहुरमृतार्थी वरानने ॥ अमृत स्रवते चन्द्रो राहुश्च असते तु तत् । पीत्वा त्यजति तबिम्बं सदा मुकः स उच्यते ॥' इति । २८ 'प्रतिपत्सा तु विज्ञेया चन्द्रश्चैककलो भवेत् ।' इत्यादिक्रमेण चन्द्रपूरणम् । पं० ८ ख० पु० पक्षसंधिग्रहणमिति समस्तः पाठः ।

·५२ तन्त्रसारः। [६.आ० ग्रहणं च इति प्राग्वत् , एतत् तु ऐहिकैफल- प्रदम्, इति मासोदयः। अथ वर्षोदयः। तत्र कृष्णपक्ष एव उत्तरा- यणं षट्सु षट्सु अङ्गुलेषु संकॉन्तिः मकरात् मिथुनान्तं । तत्र प्रत्यङ्गुलं पञ्च तिथयः, तत्रापि दिनरात्रिविभागः, एवं प्रवेशे दक्षिणायनं, गर्भवम्, उद्भवेच्छा, उद्दुभूषुता, उद्भविष्य- त्वम्, उद्भवारम्भः, उद्भवत्ता, जन्मादिविकार- षट्कं च इति क्रमात् मकरादिषु इति । तथैव उपासा अत्र फलं समुचितं करोति । अत्र च दक्षाद्याः पितामहान्ता रुद्राः शक्तयश्च द्वादशाधिपतय, इति वर्षोदयः । २९ ऐहिकसृष्टिप्राधान्यात् । ३० प्राणार्कस्य । ३१ यदुक्तम् 'आधानमिच्छा संयोग आनन्दो घनता स्थितिः । जन्म सत्ता परिणतिवृद्धिासः क्षयः क्रमात् ॥ माघान्मासात्समारभ्य स्थितयः परिकीर्तिताः । साधकानां सिद्धिविधौ भावानां चापि संभवः ॥' इति । उद्भवनात्मकैषणीयसंयुक्तमिच्छामानमुद्भवेच्छा, स्वात्मन्युच्छलत्वेन अवस्थानमुनवनम्। ३२ अत्र मासेषु । ३३ यदुक्तम् पं० ६ क. पु. प्रवेशो दक्षिणायनमिति पाठः ।

·५३ ६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । प्रत्यङ्गुलं षष्टिः तिथय इति क्रमेण संक्रान्तौ वर्षम् इत्यनेन क्रमेण प्रवेशनिर्गमयोः द्वादशा- ब्दोदयः, प्रत्यङ्गुलं तिथीनां शतत्रयं, सपञ्चा- शेऽङ्गुले वर्ष, यत्र प्राक् चषकम् उक्तम् इति गणनया संक्रान्तौ पञ्च वर्षाणि, इति अनया परिपाट्या एकस्मिन् प्राणनिर्गमप्रवेशकाले षष्टयब्दोदयः, अत्र एकविंशतिसहस्राणि षद् शतानि इति तिथीनां संख्या । तावती एव अहोरात्रे प्राणसंख्या, इति न षष्टयब्दो- दयात् अधिकं परीक्ष्यते आनन्त्यात् । तत्र मानुषं वर्ष देवानां तिथिः, अनेन क्रमेण दि- व्यानि द्वादशवर्षसहस्राणि चतुर्युगम् । चत्वारि त्रीणि द्वे एकम् इति कृतात् प्रभृति तावद्भिः 'दक्षश्चण्डो हरचण्डी प्रमथो भीम-मन्मथौ । शकुनिः सुमतिनन्द-गोपालक-पितामहाः ॥' इति संक्रान्तिक्रमात् पतयः । ३४ प्रत्यङ्गुलं तिथिशतत्रये परिकल्पिते सति अङ्गुलपञ्चमभागे तिथयः षष्टिर्भवन्ति, अनया परिपाट्या सपञ्चाशे अङ्गुले वर्षम् । ३५ अन्तर्या षष्ठ्यब्दोदये तिथिसंख्या तबहिर्दिनरात्रं प्राणचार- कल्पनम् । ३६ बाह्यसमयकल्पनायां । ३७ पक्ष-मासायन-वर्षादिकलनाक्रमेण ।

·५४ तब्रसारः। [६ आ० शतैः अष्टौ संध्याः । चतुर्युगानाम् एकसप्तत्या मन्वन्तरम्, मन्वन्तरैः चतुर्दशभिः ब्राह्म दिनं, ब्रह्मदिनान्ते कालाग्निदग्धे लोकत्रये अन्यत्र च लोकत्रये धूमप्रखापिते सर्वे जना वेगवदग्निप्रेरिता जनलोके प्रलयाकलीभूय तिष्ठन्ति । प्रबुद्धास्तु कूष्माण्डहाटकेशाद्या महोलोके क्रीडन्ति । ततो निशासमाप्तौ ब्राह्मी सृष्टिः । अनेन मानेन वर्षशतं ब्रह्मायुः। तत् विष्णोः दिनं तावती च रात्रिः, तस्यापि शतम् आयुः । तत् दिनं तदूचे रुद्रलोकप्र- भो रुद्रस्य, तावती रात्रिः, प्राग्वत् वर्ष, तच्छ- तमपि च अवधिः । तत्र रुद्रस्य तदवसितौ शिवत्वगतिः, रुद्रस्य उक्ताधिकारावधिः, ब्रह्मा- ण्डधारकाणां तत् दिनं शतरुद्राणां, निशा तावती, तेषामपि च शतमायुः । शतरुद्रक्षये ब्रह्माण्डविनाशः। एवं जलतत्त्वात् अव्यक्ता- न्तम् एतदेव क्रमेण रुद्राणाम् आयुः । पूर्व- ३८ भूर्भुवःस्वलक्षणे।

·६ आ6] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ५५ स्यायुरुत्तरस्य दिनम् इति । ततश्च ब्रहों रुद्राश्च अबाधिकारिणः अव्यक्ते तिष्ठन्ति इति । श्रीकण्ठनाथश्च तदा संहर्ता । एषोऽ- वान्तरप्रलयः, तत्क्षये सृष्टिः। तत्र शास्त्रान्तर- मुक्ता अपि सृज्यन्ते । यत्तु श्रीकण्ठनाथस्य खम् आयुः तत् कञ्चकवासिनां रुद्राणां दिनं, तावती रजनी, तेषां यदायुः तत् गहनेश- दिनं, तावती एव क्षपा, तस्यां च समस्त- मेव मायायां विलीयते । पुनः गहनेश सृजति । एवं यः अव्यक्तकालः तं दशभिः परार्धेः गुणयित्वा मायादिनं कथयेत् , तावती रात्रिः। स एव प्रलयः । मायाकालः परार्धश- तेन गुणित ऐश्वरतत्त्वे दिनम् । अत्र प्राणो जगत् सृजति, तावती रात्रिः, यत्र प्राणप्र- ३९ जलतत्ववासिनां यदायुस्तदमितत्त्वस्थानां दिनम् इति क्रम एकै. कवर्षशतवृद्ध्या। ४० बुद्धितरवस्थः । ४१ पुंतत्वस्थः। ४२ अवान्तरप्रलयस्य उक्तत्वात् ४३ सांख्य-वेदान्तादिशास्त्रभाषितमुक्ताः । ४४ गहनेशस्य मायागर्भाधिकारिणः । ४५ प्राणोदये कारणक्रमस्य वक्ष्यमाणत्वात् ईश्वरतत्त्वमेव गर्भीकृत. विद्यातस्वमुक्तम् । यः क्रियाशक्तिप्रधानः प्राणनारूप इति पूर्वमुक्तः ।

·तब्रसारः । [६ आ० शमः, प्राणे च ब्रह्मबिलधाम्नि शान्तेऽपि या संवित्, तत्राप्यस्ति क्रमः। ऐश्वरे काले परा- र्धशतगुणिते या संख्या, तत् सादाशिवं दिनं, तावती निशा, स एव महाप्रलयः। सदा- शिवः स्वकालपरिक्षये बिन्द्वर्धचन्द्रनिरोधिका आक्रम्य नादे लीयते, नादः शक्तितत्त्वे, तत् व्यापिन्यां, सा च अनाश्रिते । शक्तिकालेन परार्धकोटिगुणितेन अनाश्रितदिनं । अना- श्रितः सामनसे पदे, यत् तत् सामनम्यं सौम्यं तत् ब्रह्म । अस्मात् सामनस्यात् अक- ल्यात् कालात् निमेषोन्मेषमात्रतया प्रोक्ताशे- षकालप्रसरप्रविलयचक्रभ्रमोदयः। एक दश शतं सहस्रम् अयुतं लक्षं नियुतं कोटिः अर्बुदं वृन्दं खर्वं निखर्व पद्मं शङ्कः समुद्र अन्त्यं मध्यम् परार्धम् इति क्रमेण दशगुणि- ४६ शुद्धाध्वनोऽपि संहारात् । ४७ विश्वसंहारे वृत्ते सर्वोऽणुवर्गः समनायामेव संभूय आस्ते, अना- श्रितान्तस्य विश्वस्याभेदेन अवस्थानात् साम्यम् । ४८ कलयितुमशक्यादित्यर्थः । ४९ प्रोक्ताशेषकालस्य तुल्यादेः। पं० १०० पु० अकालकल्यादिति पाठान्तरं च । पं० १४ क. पु० वृन्दमित्यत्र अब्जमिति पाठान्तरं च ।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुसाचार्यविरचितः । तानि अष्टादश, इति गणितविधिः । एवम् असंख्याः सृष्टिप्रलयाः एकस्मिन् महासृष्टि- रूपे प्राणे, सोऽपि संविदि, सा उपाधौ, स चिन्मात्रे, चिन्मात्रस्यैव अयं स्पन्दो-यदयं कालोदयो नाम । तत एव स्वप्नसंकल्पादौ वैचित्र्यम् अस्य न विरोधावहम् । एवं यथा प्राणे कालोदयः, तथा अपानेऽपि हृदयातू मूलपीठपर्यन्तम् । यथा च हृत्कण्ठ-तालु-ल- लाट-रन्ध्र-द्वादेशान्तेषु ब्रह्म-विष्णु-रुद्रेश-सदा- शिवानाश्रिताख्यं कारणषट्कम् , तथैव अपा- नेऽपि हृत्कन्दानन्द-संकोच-विकास-द्वादशा- न्तेषु, बाल्य-यौवन-वार्धक-निधन-पुनर्भव-मु- त्यधिपतय एते। अथ समाने कालोदयः। समानो हार्दीषु देशसु नाडीषु संचरन् समस्ते देहे साम्येन रसादीन् वाहयति । तत्र दिगष्टके संचरन् ५० 'प्राक् संवित् प्राणे परिणता' इति प्राणो महासृष्टिरूपः । ५१ अधोवरूपायाः शक्तरुदयविश्रामस्थानं द्वादशान्त इत्यर्थः । इडा-पिङ्गला-सुषुम्ना-गान्धारी-हस्तिजिह्वा-पूषा-यशा-अलम्बुसा. कुहूः-शंखिनी इत्येवं-रूपासु । पं० ६ क. पु. वैचित्र्यस्य न इति पाठान्तरं च । ५२ ·५८ तब्रसारः। [६ आ० तदिक्पतिचेष्टाम् इव प्रमातुः अनुकारयति । ऊर्ध्वाधस्तु संचरन् तिसृषु नाडीषु गतागतं करोति । तत्र विषुर्वेदिने बाह्ये प्रभातकाले सौदां घटिकां मध्यमार्गे वहति । ततो नवशतानि प्राणविक्षेपाणाम्, इति गणनया बहिः सार्धघटिकाइयं वामे दक्षिणे वामे दक्षिणे वामे इति पञ्च संक्रान्तयः । ततः संक्रान्तिपञ्चके वृत्ते पादोनासु चतुर्दशसु घटि- कासु अतिक्रान्तासु दक्षिणं शारदं विषुवन्म- ध्याहे नव प्राणशतानि । ततोऽपि दक्षिणे वामे दक्षिणे वामे दक्षिणे इति संक्रान्तिपञ्चकं, प्रत्येकं नवशतानि इत्येवं स्त्रावपि, इति। एवं विषुवदिवसे तद्रात्रौ च द्वादश द्वादश संक्रा- न्तयः। ततो दिनवृद्धिक्षयेषु संक्रान्तिवृद्धि- ५३ इडा-पिङ्गला-सुषन्नासु । ५४ मेषाांख्ये। ५५ सार्धशतचतुष्टयप्राणचारामिकाम् । षष्टिचषकपरिमाणा घटिका- चषकषष्टौ प्रतिचषकं षट्प्राणचारकलनया पट्यधिकशतत्रयं प्राणचाराः । ५६ वृषादि-कन्यान्ताः। ५७ वृश्चिकादिकम् । ५. प्रत्येकं सार्धघटिकाद्वयम् । तत्र सायंसन्ध्यायां मैपसंक्रान्तिसं- ज्ञायां मध्यनाड्या बायां सपादां घटिकां समानो वहति, द्वितीया सपादा घटिका रात्रिमध्ये प्रविष्टा ।

·५९ आ०६] श्रीमदभिनवगुप्ता यविरचितः । क्षयः। एवम् ऐकस्मिन् समानमरुति वर्षद्वयं श्वासप्रश्वासयोगाभावात् । अत्रापि द्वादशा- ब्दोदयादि पूर्ववत् । उदाने तु द्वादशान्ता- वधिश्चारः स्पन्दमात्रात्मनः कालस्य । अत्रापि पूर्ववत् विधिः। व्याने तु व्यापकत्वात् अक्र. मेऽपि सूक्ष्मोच्छलत्तायोगेन कालोदयः । अथ वर्णोदयः । तत्र अर्धप्रेहरे अर्धप्रहरे वर्णोदयो विषुवति समः, वर्णस्य वर्णस्य द्वे शते षोडशाधिके प्राणानाम् , बहिः षट्रिंशत् चष- काणि इति उदयः, अयम् अयनजो वर्णो- दयः। यत्नजस्तु मनोदयः अरघट्टघटीयत्र- वाहनवत् एकानुसंधिबलात् चित्रं मनोदयं दिवानिशम् अनुसंदधत् मत्रदेवतया सह ता- दात्म्यम् एति । तत्र सदोदिते प्राणचार- ५९ न तु प्राणापानवत् द्वयरूपे । ६० एकचार एव । ६१ हृदयान्मूर्धन्यद्वादशान्तं तावत् । ६२ आन्तरे प्राणीये अर्धप्रहरे प्रतिवर्ग सार्धचतुरडलोदयः। बाह्ये तु सार्धशतत्रयोदशप्राणचारात्मा वर्गोदयः। ६३ स्वारसिकः। ६४ पट्शताधिकैकविंशतिसहस्ररूपया । पं० ४ क. पु० 'अत्रापि' इत्यादि वाक्यं नास्ति ।

·६० - तन्त्रसारः । [६ आ० संख्ययैव उदेय संख्या व्याख्याता; तद्विगुणिते तदर्धम् इत्यादिक्रमेण अष्टोत्तरशते चक्रे द्वि. शंत उदयः, इति क्रमेण स्थूलसूक्ष्मे चार- खरूपें विश्रान्तस्य, प्राणचारे क्षीणे, कालग्रासे वृत्ते संपूर्णम् एकमेवेदं संवेदनं चित्रंशक्तिनि- भरं भासते । कालभेद एव संवेदनभेदकः न वेद्यभेदः शिखरस्थज्ञानवत्, ज्ञानस्य यावान् अवस्थितिकालः स एव क्षणः, प्राणोदये च एकस्मिन् एकमेव ज्ञानम्, अवश्यं चैतत्, अन्यथा विकल्पज्ञानम् एकं न किंचित् स्यात्- क्रमिकशब्दारूषितस्वात् मात्राया अपि क्रमि- कत्वात् । यदाह ६५ मन्त्रस्येति शेषः । ६६ नैनु कालजनितो भेदो मा भूत् ज्ञेयजनितस्तु स्यात् इदं नील- ज्ञानम् इत्यादिक्रमेण, इत्याशंक्याह वेद्यभेद इति । शिखरस्थति शिखर- स्थस्य हि सत्यपि गृहादिवेधभेदे एक एव नगरावभासः स्यात् । ज्ञान- स्पेति तमात् वेद्यस्य काल एव भेदकः, स च अतिसूक्ष्मक्षणास्मा अभि- मता येन ज्ञानस्य उत्पादानन्तरं निरोधो भवेत् । ननु सूक्ष्मस्य क्षणस्य किं लक्षणमुच्यते यावत् ज्ञानं तिष्ठति स क्षणः इति, न तु अवेयो निरंशः काललवक्षण इति तस्य हि निर्वक्तुमशक्यत्वात् । ६७ ननु ज्ञानं कियत्कालं तिष्ठति इत्याह प्राणोदये चेति, प्राणस्य पूर्वोक्तनीया तुव्यादिक्रमोऽस्ति इति कथमुक्तं प्राणोदये एकमेव ज्ञान- मिति, मैवम् इत्याह-अवश्यमिति । पं० १ ख. पु० तद्विगुणिते इति पाटः ।

·६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । 'तस्यादित उदात्तमर्धहखम् । (पा० व्या० १-२-३२) इति । तस्मात् स्पन्दान्तरं यावत् न उदितं तावत् एकमेव ज्ञानं। अत एव एकाशीति- पदस्मरणसमये विविधधर्मानुप्रवेशमुखेन एक एव असौ परमेश्वरविषयो विकल्पः कालग्रासे- न अविकल्पास्मा एव संपद्यते इति । एवम् अखिलं कालाध्वानं प्राणोदय एव पश्यन् , सृष्टिसंहारांश्च विचित्रान् मिःसंख्यान् तत्रैव आकलयन् , आत्मन एव पारमेश्वर्य प्रत्यभि- जानन् मुक्त एव भवति इति । संविद्रूपस्यात्मनःप्राणशक्ति पश्यत्रूपं तत्रगं चातिकालम् । साकं सृष्टिस्थेमसंहारचक्र- नित्योयुक्तो भैरवीभावमेति ॥ ६८ अत इति, अनेकधर्मपरामर्शत्वेऽपि एकत्वलक्षणात् । यदुक्कम् 'तथा तथा परामर्शशक्तिचक्रेश्वरों विभुः। स्थूलैकाशीतिपदजपरामशैविभाव्यते ॥ तत एव परामर्शो यावत्येव समाप्यते । तावत्तस्पदमुक्तं नो सुसिलियमयश्रितम् ॥' इति । ६९ विकल्प:-शुद्धविचारूपः ।

·६२ तबसारः। [६ आ० *सअल प्रआस रूउ संवेअण, फन्दतरङ्गकलण तहु पाणुर । पाणन्भन्तरम्मि परिणिहउ, सअलउ कालपसरु परिआणु ॥ जह उल्लसइ जह विण्णिरुज्जइ, पवनसत्ति तह एहु महेसरु । सिहिपल दसइ ज णिमजइ, सो अत्ता |उ चित्तहसाअरु । इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे कालाध्वप्रकाशनं नाम षष्ठमाहिकम् ॥ ६॥ *भन्नेयं छाया सकलप्रकाशरूपसंवेदन- स्पन्दतरङ्गकलना तस्य प्राणः । प्राणाभ्यन्तरे परिनिष्ठितं सकलं कालप्रसरं परिज्ञाय ॥ यथोल्लसति यथा विनिवर्तते पवनशक्तिस्तथैष महेश्वरः । सृष्टिप्रलयं दर्शयित्वा च निमजयति स आत्मा नित्यचित्तरवसागरः ।।

·अथ सप्तममाह्निकम् । अथ देशाध्वा । तंत्र समस्त एव अयं मूर्तिवैचित्र्याभास- नशक्तिजो देशाध्वा संविदि विश्रान्तः, तद्बा- रेण शून्ये बुद्धौ प्राणे नाडीचक्रानुचक्रेषु बहिः शरीरे यावल्लिङ्गस्थण्डिलप्रतिमादौ समस्तोऽ- ध्वा परिनिष्ठितः, तं समस्तम् अवानं देहे विलाप्य, देहं च प्राणे, तं धियि, तां शून्ये, तत्संवेदने, निर्भरपरिपूर्णसंवित् संपद्यते षड़ि- शत्तत्त्वखरूपज्ञः, तदुत्तीर्णा संविदं परमशि- वरूपां पश्यन् विश्वमयीमपि संवेदयेत, अप- . १ प्राच्यभागे कालाध्वा उत्तरे तु देशाध्वा, इति कालाध्वानमुक्वा देशाध्वानं वक्तुमुपक्रमते तत्रेति । २ पदार्थस्य वं रूपं मूर्तिः। ३ संविद्वारेण, तत्सृष्टे शून्यादावध्वा स्थितः । यदुक्तम् 'अध्वा समस्त एवायं चिन्मात्रे संव्यवस्थितः । यत्तत्र नहि विश्रान्तं तनभःकुसुमायते ॥' इति । ४ यदुकम् 'पृथिवी कठिनत्वेन द्रव्यत्वेऽम्भः प्रकीर्तितम् ।' इत्यादि नीत्या समस्तोऽध्वा देहलीन इति ।

·६४
तब्रसारः।
[७ आ०
.......
रथा वेद्यभागमेव कंचित् परत्वेन गृह्णीयात्मा-
यागर्भाधिकारिणं विष्णुब्रह्मादिकं वा, तस्मात्
अवश्यं प्रक्रियाज्ञानपरेण भवितव्यम् । तदुक्तं
'न प्रक्रियापरं ज्ञानम्
इति । तत्र पृथिवीतत्त्वं शतकोटिप्रविस्तीर्ण
ब्रह्माण्डगोलकरूपम् । तस्य अन्तः कालाग्नि-
नरकाः पातालानि पृथिवी वर्गों यावद्रह्मलोक
इति । ब्रह्माण्डबाह्ये रुद्राणां शतं । न च
ब्रह्माण्डानां संख्या विद्यते । ततो धरातत्त्वात्
दशगुणं जलतत्त्वं । तत उत्तरोत्तरं दशगुणम्
अहंकारान्तं । तद्यथा जलं तेजो वायुर्नभः
तन्मात्रपञ्चका:कादशगर्भोऽहंकारश्चेति । अहं-
कारात् शतगुणं बुद्धितत्त्वं । लतः सहस्रधा
५ ब्रह्मणः संबन्धि अण्डं 'वस्तुपिण्डोऽण्डमुच्यते' इति निरुक्कस्थित्या
वस्तूनां तन्वक्षादीनां पिण्डः समूहोऽण्डं तदेव गोलकं च ।
'प्रथमं काञ्चनं प्रोक्तं रौक्मं चैव द्वितीयकम् ।
तानं च लोहजं चैव क्रमादेव व्यवस्थितम् ॥'
इत्येवमादीन्यण्डानि ।
६ यदुक्तम्
'आकाशावरणादूर्वमहंकारादधः पुनः ।
तन्मात्रादिमनोन्तानां पुराणि शिवशासने ॥'
इति ।

·६५ ७ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । प्रकृतितत्त्वं, एतावत्प्रकृत्यण्डम्। तच्च ब्रह्माण्ड- वत् असंख्यम् । प्रतितत्त्वात् पुरुषतत्वं च दशसहस्रधा । पुरुषात् नियतिः लक्षधा। नियतेरुत्तरोत्तरं दशलक्षधा कलातत्त्वान्तम् । तद्यथा नियतिः रागः अशुद्धविद्या काल: कला चेति । कलातत्वात् कोटिधा माया, एतावत् मायाण्डम् । मायातत्त्वात् शुद्धविद्या दशकोटिगुणिता । विद्यातत्त्वात् ईश्वरतत्त्वं शतकोटिधा । ईश्वरतत्त्वात् सादाख्यं सहस्र- कोटिधा । सादाख्यात् वृन्दगुणितं शक्तित- स्वम्, इति शक्त्यण्डम्। सा शक्तियाप्य यतो विश्वमध्वानम् अन्तर्बहिरास्ते तस्मात् व्यापि- नी। एवमेतानि उत्तरोत्तरम् आवरणतया वर्त- मानानि तत्वानि-उत्तरं व्यापकं पूर्व व्याप्यम् इति स्थित्या वर्तन्ते । यावदशेषशक्तितत्त्वा- न्तोऽध्वा शिवतत्त्वेन व्याप्तः । शिवतत्त्वं पुन- रप्रमेयं साध्वोत्तीर्ण सर्वाध्वव्यापकं च । एत- त्तत्त्वान्तरालवर्तीनि यानि भुवनानि तत्पतय एव अत्र पृथिव्यां स्थिता इति। तेषु आय- पं०९क० पु. सादाशिवाख्यं सहस्रकोटिधा सादाशिवाख्यादिति पाठः। ९ ·६६ तन्त्रसारः । [७ आ० तनेषु ये नियन्ते तेषां तत्र तत्र गति ते वित- रन्ति । क्रमाच्च ऊोवं प्रेरयन्ति दीक्षाक- मेण । तद्यथा- कालाग्निः कूष्माण्डो नरकेशो हाटकोऽथ भूतलपः। ब्रह्मा मुनिलोकेशो रुद्रः पञ्चाण्डमध्यगतः। अधरेऽनन्तः प्राच्याः कपालिवड्यन्तनिक्रतिवालाख्या:। लघुनिधिपतिविद्याधिप- शम्भूर्ध्वान्तं स वीरभद्रपतिः॥ इति षोडशपुरमेतत्- पार्थिवमण्डं निवृत्तिकला। लकुलीशभारभूति- दिब्यापाढी च पुष्करनिमेषी ॥ प्रभाससुरेशाविति सलिले प्रत्यात्मकाष्टकं प्रोक्तम् । भैरवकेदारमहा- काला मध्यास्त्रजल्पाख्याः॥ श्रीशैलहरिश्चन्द्रा- विति गुह्याष्टकमिदं महसि । भीमेन्द्राहाः सविमल- कनखलनाखलकुरुस्थितिगयाख्याः॥

·७ आ०] ६७ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । अतिगुह्याष्टकमेतन्- मरुति सतन्मात्रके साक्षे । स्थाणुसुवर्णाख्यौ किल भद्रो गोकर्णको महालयकः ॥ अविमुक्तरुद्रकोटी- वस्त्रापद इत्यदः पवित्रं खे । स्थूलस्थूलेशशङ्क- श्रुतिकालाश्चाथ मण्डलभृत् ॥ माकोटाण्डद्वितय- च्छगलाण्डाष्टकं त्वहङ्कारे । अन्ये त्वहङ्कारान्ता- स्तन्मात्राणीन्द्रियाणि चेत्याहुः॥ धियि देवयोनयोऽष्टौ प्रकृतौ योगाष्टकं किलाकृतप्रभृति । इति सप्ताष्टकभुवना प्रतिष्ठितिः सलिलतस्तु मूलान्ता । नरि वामाद्या रुद्रा एकादश विकलानियतिषु स्यात् । प्रत्येक भुवनद्वय- मथ काले तत्रयं निशायां स्युः ॥ अष्टावष्टाविंशति- भुवना विद्या नरानिशान्तमियम् ।

·तन्त्रसारः । [७ आ० विद्यायां पश्च स्यु- विधेशाष्टकमथैश्वरे तत्त्वे ॥ सादाख्ये पञ्चकमिति अष्टादशभुवनिका शान्ता । अध्वानमिमं सकलं देहे प्राणेऽथ धियि महानभसि ॥ संविदि च परं पश्यन्- पूर्णत्वाभैरवीभवति ॥ *परमेसरसासणसुणिरुइउ सुणिविमअलअद्धाणउ । झहुज्झतिसरीरिपवणि संवेअ णिअपेक्खन्तउ पहुरइ परिउण्णु ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे देशाध्वप्रकाशन नाम सप्तममाह्निकम् ॥ ७ ॥ छाया * परमेश्वरशासनसुनिरूपित. सुविमलसकलाध्वानम् । धियि नभसि शरीरे प्राणे संविदि निरीक्ष्य पश्यति परमेशम् ॥ ७ एवं सर्वेषां भुवनानां संख्या अष्टादशोत्तरं शतं, यदुक्तम् । 'एवं तु सर्वतत्त्वेषु शतमष्टादशोत्तरम् । भुवनानां परिज्ञेयं संक्षेपान तु विस्तरात् ॥' इति ।

·अथ अष्टममाह्निकम् । अथ तत्त्वाध्वा निरूप्यते । यदिदं विभवात्मकं भुवनजातमुक्तं गर्भी- कृतानन्तविचित्रभोक्तृभोग्यं, तत्र यदनुगतं- महाप्रकाशरूपं तत् महासामान्यकल्पं परम- शिवरूपम् । यत्नु कतिपयकतिपयभेदानुगतं रूपं तत्तत्त्वं, यथा पृथिवी नाम धृतिकाठिन्य- स्थौल्यादिरूपा कालाग्निप्रभृति-वीरभद्रान्तभु- वनेशाधिष्ठितसमस्तब्रह्माण्डानुगता। तत्र एषां तत्त्वानां कार्यकारणभावो दयते, स च द्विविधः-पारमार्थिकः सृष्टश्च । तत्र पारमा- १ स्वातम्यस्फारात्मकम् । २ 'नाप्रकाशः प्रकाशते' इति न्यायेन स्वातन्यस्फारमयत्वात् विश्वस्य प्रकाशान्यथानुपपस्या यत् अनुयायि रूपं भासते स एव शिव इति । ३ यदुक्तम्। 'तथाहि कालसदनाद्वीरभद्रपुरान्तगम् । प्रतिकाठिन्यगरिमाद्यवभासाद्धरास्मता ॥' इति । तेन यथा सानादियोगात् दण्डमुण्डादौ गोत्वव्यपदेशस्तथा धृत्या- घवभासात् कालान्यादेः पृथिवीस्वव्यपदेशः । ४ पारमार्थिक इत्यस्यायं भावः-लौकिकदृष्टया सृष्टयायाविर्भावेऽपि खतन्त्रप्रकाशस्वरूपस्फारमयत्वादस्य विश्वस्य सृष्टावपि स्वरूपाभिन्नरूपया ·तन्त्रसारः। [८ आ० र्थिक एतावान् कार्यकारणभावो-यदुत कर्तृव- भावस्य खतन्त्रस्य भगवत एवं-विधेन शिवादि- धरान्तेन वपुषा स्वरूपभिन्नेन स्वरूपविश्रा- न्तेन च प्रथनं । कल्पितस्तु कार्यकारणभावः परमेशेच्छया नियतिप्राणया निर्मितः, सच यावति यदा नियतपौर्वापर्यावभासनं सत्यपि अधिके स्वरूपानुगतम् एतावत्येव, तेन योगी- च्छातोऽपि अङ्कुरो बीजादपि, खप्नादौ घटा- देरपीति । तत्रापि च परमेश्वरस्य कर्तृत्वान- पाय इति अकल्पितोऽपि असौ पारमार्थिकः स्थित एव । पारमार्थिके हि भित्तिस्थानीये स्थित्या स्वरूपविश्रान्त्या च संहृत्या स्थितत्वात् न किञ्चित् स्वरूपाति. रिक्तस्वमस्य संजातमिति न किञ्चित् काल्पनिकत्वमिति पारमार्थिकत्वम् । ५ ननु यद्येवं तर्हि विश्वप्रतिष्ठा इयं नियमेनावभासमाना कथं तिष्ठती. त्यतः काल्पनिकः कार्यकारणभावो विश्वप्रतिष्ठायै अवश्यं कल्पनीय इत्याह सृष्ट इति, सृष्टो नियत्यवस्थापितः । ६ अधिक इति तेन दण्डचक्रादेः सत्यपि अन्वये मृदेव कारणं, तत्तु सहकारी इति स्वरूपानुगम इति तेन कृत्तिकारोहिण्युदयादौ कार्यका. रणस्य सत्यपि पौर्वापर्यावभासे निरासः, नहि तत्र रूपान्वयः । ७ तेनेति रूपान्वयोपकृतपौर्वापर्य नियमात्मककार्यकारणताया यतोऽव. भासनं परमेशेच्छया न तु वास्तवतया । ८ ननु स्वमे घटादकर इति भ्रान्तिः?, मैवं-स्वप्ने प्रबोधपर्यन्तं तस्थावभासा, अत एव चोक्तं स च तावत्येवेति । यद्येवं स्वगृहसह- बर्तनम्, इत्याह तत्रापीति ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । स्थिते रूपे सर्वम् इदम् उल्लिख्यमानं घटते न अन्यथा, अत एव सोमय्या एव कारणत्वं युक्तं । सा हि समस्तभावसंदर्भमयी स्वतत्र- संवेदनमहिम्ना, तथा नियतनिजनिजदेशका- लभावराशिखभावा प्रत्येक वस्तुस्वरूपनिष्पत्ति- समये तथाभूता, तथाभूताया हि अन्यथाभावो यथा यथा अधिकीभवति तथा तथा कार्यस्या- पि विजातीयत्वं तारतम्येन पुष्यति,-इत्येवं संघेदनखातत्र्यखभावः परमेश्वर एव विश्व- भावशरीरो घटादेनिर्माता- कुम्भकारसंविद- ११ ९ कल्पितकार्यकारणभावगतं मृद्दण्डादि । १० समग्राणामेकप्रमातृविधान्तिसतत्त्वमेकं रूपं सामग्री, न पुन. यस्ताः समग्रा दण्डादयः कारणम् । यदुक्तम् 'आरम्भे भव सर्वत्र कर्म वा करणादि वा। विश्वमस्तु स्वतन्त्रस्तु कर्ता तत्रैकको भवान् ॥ इति । तथान्यत्रापि देशकालपदार्थानां यद्यद्वस्तु यथा यथा । तत्तद्रूपेण या भाति तां श्रये संविदं कलाम् ॥ इति । ११ 'दृश्यं शरीरम्' इति शिवसूत्रोक्तनीत्या विश्वभावशरीरः । ननु च कथं प्रत्यक्षदृष्टमपि वैपरीत्येन प्रतीतिगोचरतामियात् यतः कुम्भकारस्य घटकरणे कर्तृत्वं प्रत्यक्षतो दृश्यते नाप्रत्यक्षस्य शिवस्य, कुम्भकारस्य प्रत्य. क्षतो व्याप्रियमाणस्य दृष्टवादित्यत आह कुम्भकारसंविद इति । उक्तं च तत्रालोके।

·७२ तन्त्रसारः। [८ आ० स्ततोऽनधिकत्वात् कुम्भकारशरीरस्य च भाव- राशिमध्ये निक्षेपात् कथं कुम्भकारशरीरस्य कर्तृत्वाभिमानः? इति चेत्-परमेश्वरकृत एवा- सौ घटादिवत् भविष्यति। तस्मात् सामग्रीवा- दोऽपि विश्वशरीरस्य संवेदनस्यैव कर्तृतायाम् उपोबलकः । मेरौ हि तत्रस्थे न भवेत् तथा- १५ 'कुम्भकारस्य या संविच्चक्रदण्डादियोजने । शिव एव हि सा यसारसंविदः का विशिष्टता ॥' इति।मनु च शरीरेणैव क्रियाकर्ता कुम्भकारो लक्ष्यते इति शिरःपृष्ठकटि- चालनन्यायेन 'कुम्भकारसंविद' इति असमञ्जसम्, इति स्वात्मनि अपरि. तुष्यन्तं प्रति पुनरप्याह कुम्भकारशरीरख इत्यादि, यथा भावराशौ न कस्यचित् कर्तृत्वे विवादः तथा शरीरस्वापि जडत्वात् भावराशिसमत्वम् इति, नहि अनयोरस्तित्वे कोऽपि विशेषः-उभयोरपि परतत्रत्वात् इत्यलम्। १२ प्रतिभुव इव आधमाभिमानः । १३ कुम्भकारशरीरस्य कर्तृताभिमानो घटसदृशः, अभिमानघटयोः सादृश्यमित्यर्थः । १४ व्यस्तपक्षस्तावत् दूरत एव स्थितः, नहि व्यस्ता मृच्चदण्डादयः कदाचिदपि घटनिर्माणसमर्थाः, समस्ताः पुनरेकप्रमातृविश्रान्ति विना न समर्था इत्यविवादः। १५ 'मेरौ हि' इत्यत्र मेरुशब्देन देवैर्दुभत्वं बृहत्वमेकत्वं च । 'तथाविधो घटो न भवेत्' इत्यत्र तथाविधशब्देन मानुष्यैस्त्याज्यत्वम- गुत्वमनेकरवं च ध्वन्यते । 'अनन्तशक्तिधारित्वान्मेरु वै घटनायकम् । ज्ञात्वा संपादितं क्षीणा किं शिवे कर्तृता ततः ॥' इत्यनेन मेरुकरणमपि अकिंचित्कौशलावहं शिवस्य, इत्यादि अन्यत्रोक्तम् ·१८ ८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ७३ विधो घटः । एवं कल्पितेऽस्मिन् कार्यत्वे शास्त्रेषु तत्वानां कार्यकारणभावं प्रति यत् बहुप्रकारत्वं तदपि संगतं, गोमयात् कीटात् योगीच्छातो मन्त्रादौषधात् वृश्चिकोदयवत् । तत्र निजतत्रहशा तं कल्पितं दर्शयामः । तत्र परमेश्वरः पञ्चभिः शक्तिभिः निर्भर इत्युक्तम् , स खातयात् शक्तिं तां तां मुख्यतया प्रकट- 'खगोलमध्यचारी यः सविता विश्वरूपश्त् । तस्य सत्ता खेच्छयैव कुर्वती कर्तृता शिवे ॥' इत्यादि। 'अत एव तथाभानपरमार्थतया स्थितेः । कार्यकारणभावोऽस्य लोके शास्त्रे च कथ्यते ॥ मायातोऽव्यक्तकलयोरिति रौरवसंग्रहे। श्रीपूर्वे तु कलातत्त्वादव्यक्तमिति कथ्यते ॥' इत्यादि बहुप्रकारत्वम् । १७ एवं बहुप्रकारतायां कस्य न्यायत्वम्, बहुप्रकारत्वे हि सुकटक. क्षोभन्यायेन अलं परवादनिराकरणेन इति महान् व्यामोहः संपन्नः इति, तन्निराकर्तुमाह तत्रेत्यादिना । निजतन्त्रहशा-पूर्वशास्त्रशा। १८ निर्भरः-परिपूर्णः । यदुक्तम् 'शिवशक्तिसदाशिवतामीश्वरविद्यामयीं च तत्वदशाम् । शक्तीनां पञ्चानां विभक्तभावेन भासयति ॥' इति । १९ सर्वत्र हि पञ्चशक्तिसंभव इति मुख्यत्वमेकस्याः, अपरासां गौणत्वं न तु असंभव एव । पं. १ क० पु. एवं हि विकल्पते इति पाठः । पं० २ ख. पु. कारणभावत्वं प्रति इति पाठः। १० १६ ·७४ , तनसारः। [८ आ० यन् पञ्चधा तिष्ठति। चित्प्राधान्ये शिवतत्त्वम् , आनन्दप्राधान्ये शक्तितत्वम् , इच्छाप्राधान्ये सदाशिवतत्त्वम्-इच्छाया हि ज्ञान-क्रिययोः साम्यरूपाभ्युपगमात्मकत्वात्, ज्ञानशक्तिप्रा- धान्ये ईश्वरतत्त्वम् , क्रियाशक्तिप्राधान्ये विद्यो- तत्त्वम् इति।अत्र च तत्वेश्वराःशिव-शक्ति-सदा- शिवेश्वरानन्ताः-ब्रह्मेव निवृत्तौ,एषां सामान्य. रूपाणां विशेषा अनुगतिविषयाः पञ्च, तद्यथा- २० इह खलु चिन्मात्रस्वभावः पर एव शिवः, पूर्णत्वात् निराशंसोऽपि स्वखातच्यमाहात्म्यात् बहिरुल्लिलसिषया परानन्दचमत्कारतारतम्येन प्रथममहमिति परामर्शरूपतया शक्तिदशामधिशयानः प्रस्फुरत् , अन. न्तरमहमिदमिति च परामर्शद्वयात्मतामवभासयेत् तत्र च शुद्धचिन्मात्रा. धिकरण एव अहमित्यंशे यदा परमेश्वर इदमंशमुल्लासयति तदा तस्यो- न्मीलितमात्रचित्रकल्पभावराशिविषयत्वेन अस्फुटत्वादिच्छाप्रधानं सदा- शिवतत्वम् अहमिदमिति, भावराशौ स्फुटीभूते तदधिकरण एव इद- मंशे यदाहमंशं निषिञ्चति तदा ज्ञानशक्तिप्रधानमीश्वरतत्वम् इदमह- मिति, प्ररूढभेदभावराशिगतेदमंशस्फुरणे तु चिन्मात्रगतत्वेन अहमंशो यदा समुल्लसति भेदाद्वैतवादिनामिव ईश्वरस्य यः समततुलापुटन्या- येन अहमिदमिति परामर्शः तक्रियाशक्तिप्रधानं विद्यातत्त्वमिति पञ्चधा विभागः । २१ इयत्पर्यन्तं शिवाद्यवस्थाभेदेऽपि स्वस्वरूपस्य अखण्डनिराशंसस्व- भावत्वात् न कश्चिदवस्थाभेदः मायोपरि वर्तमानत्वात् तुर्यरूपत्वात् इति स्वातघ्यलक्षणमेव तरवपञ्चकम् । २२ निवृत्ती-वक्ष्यमाणायां निवृत्तिकलायाम् । नन्वनेकन एकरूपा- नुगमस्तत्त्वमित्युक्तम् तथा चात्र कथमित्याह एपामिति ।

·आ०८]
७५
प्रक्षुब्धभोगैलो-
श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
शाम्भवाः शाक्ताः मन्त्रमहेश्वराः मन्त्रेश्वराः
मन्त्रा,-इति शुद्धोध्वा । इयति साक्षात् शिवः
कर्ता, अशुद्धं पुनरध्वानमनन्तापरनामाघो-
रेशः सृजति, ईश्वरेच्छावशेन
लिकानामणूनां भोगसिद्ध्यर्थम् । तत्र लोलि-
कोऽपूर्णम्मन्यतारूपः परिस्पन्दः अँकर्मकमभि-
लाषमात्रमेव भविष्यदवच्छेदयोग्यतेति न मलः
पुंसस्तत्वान्तरम् । रागतत्त्वं तु कर्मावच्छि-
नोऽभिलाषः । कर्म तु तत्र कर्ममात्रं, बुद्धि-
धर्मस्तु रागः कर्मभेदचित्र इति विभागो
२३ मायाप्रभृतिकम् ।
२४
'क्षोभस्य लोलिकाख्यस्य सहकारितया स्फुटम् ।
तिष्ठासा योग्यतोन्मुख्यमीश्वरेच्छावशाच्च तत् ॥'
इति कार्ममलस्य सहकारितायामुन्मुखतैव भोगलोलिका ।
२५ ननु
'तत्रापि कार्ममेवैकं मुख्यं संसारकारणम् ।'
इति सर्वत्र कार्ममेव संसारकारणमुक्तम् इह पुनः केयं लोलिका इत्यत
आह तत्रेत्यादि।
२६ क्रियारूपत्वाभावात् अकर्मकमिच्छामात्रं, प्रतिनियतविषयाभा-
वात् भविष्यदवच्छेदः, अत एव न मलस्तत्त्वान्तरम् । साक्षादवच्छेदाधा.
यकत्वाभावेन नहि एतत् किंचिद्वस्तु अपि तु पूर्णस्वरूपाख्यातिमात्र.
मित्यर्थः।
२७ किंचिन्मे भूयादिति सामान्यरूपम् ।
२८ बुभुक्षा-पिपासादिविशेषरूपेण चित्र इति ।

·तन्नसारः। [८ आ० २९ वक्ष्यते । सोऽयं मलः परमेश्वरस्य खात्मप्र- च्छादनेच्छातः नान्यत् किंचित्, वस्त्वपि च तत्-परमेश्वरेच्छात्मनैव धैरादेरपि वस्तुत्वात्। सच मलो विज्ञानकेवले विद्यमानो ध्वंसो- न्मुख इति न स्वकार्य कर्म आप्याययति । प्रलयकेवलस्य तु जृम्भमाण एव आस्त इति मलोपोइलितं कर्म संसारवैचित्र्यभोगे निमि- त्तम्-इति तद्भोगवासनानुविद्धानामणूनां भो- गसिद्धये श्रीमान् अघोरेशः सृजति इति युक्तं- मुक्तं, मलस्य च प्रक्षोभ ईश्वरेच्छौबलादेव २९ ननु स्वतन्त्रो बोध एव परमार्थ इति सिद्धान्तः, तदतिरिक्तः कुतो मलो नाम वस्तुतामियादित्याशझ्याह सोऽयमिति । ३० प्रच्छादनात्मरूपत्वात् । ३१ परप्रकाशाव्यतिरिक्तत्वेऽपि यथा धरादिरूपत्वं तथा मलोऽपीत्यर्थः। ३२ ननु 'स पुनः शांभवेच्छातः शिवाभेदं परामृशन् । क्रमान्मन्त्रेशतावेद्यरूपो याति शिवात्मताम् ॥' इत्युक्तत्वात् कथं विज्ञानकेवलस्यापि मलोऽस्तीत्याशङ्कयाह स चेति । ३३ तेन वस्तुसामर्थ्यपक्षनिरासः । एतदेवोपोद्दलयति जडेत्यादि । पं० ३ ख. पु. परमेश्वरेच्छात्मन एव धरादेरिति पाठः । पं० ४ ग० पु. मलस्तेषां विद्यमान इति पाठः । पं० ६ ख० पु० इति तेषां मलोद्वलितमिति, ग० पु० इति तेषां विज्ञा- नकेवले इति च पाठः । पं० ९क० पु० युक्तम् उफमलस्येति पाठः ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । जडस्य खतः कुत्रचिदपि असामर्थ्यात् । अणु- नाम किल चिदचिद्रूपावभास एव, तस्य चिद्रूपमैश्वर्यमेव, अचिद्रूपतैव मलः, तस्य च . सृजतः परमेश्वरेच्छामयं तत एव च नित्यं स्रक्ष्यमाणवस्तुगतस्य रूपस्य जैडतयाभासयि- ष्यमाणत्वात् जडं सकलकार्यव्यापनादिरूप- त्वाच्च व्यापक मायाख्यं तत्त्वम् उपादानका- रणं, तदवभासकारिणी च परमेश्वरस्य माया यदुक्तं 'न जडश्चिदधिष्ठानं विना कापि क्षमो यतः।' इति । ३४ ननु च अलमत्र पराद्वयकथनेन, यतो व्यतिरिक्तानेव अणून्प्रति मलमीश्वरो नियुझ्यात् इत्याक्षेपमाशङ्कयाह अणुरित्यादि तेन चिद्रूप- त्वान्महेश्वर एव प्रकाशात्मा अणुर्नाम, अचिद्रूपतैव स्वस्वातत्र्यात् गृहीत. मलरूपता । यथोक्तम्। 'शिव एवं गृहीतपशुभावः।' इति । ३५ माशब्दवाच्याद्विनाशरूपानिपेधाद्याता इति मायाशब्दार्थानु- गमात्। ३६ ततश्च मीयते हेयतया परिच्छिद्यते योगिभिरिति । ३७ सर्वत्र मातीति सूक्ष्मत्वाब्धापकम् । ३८ निखिलजगदुल्लासनक्रीडाशालिनः परमेश्वरस्य भेदावभासने स्वातध्यं, ततश्च अपूर्णताप्रथनेन मीनाति हिनस्ति इति मायाशक्तिरुच्यते। पं० ५ क० पु० इष्यमाणवस्तुगतस्यार्थस्य जडतयेति पाठः ।

·तन्नसारः । [८ आ० नाम शक्तिस्ततोऽन्यैः । एवं कलादितत्वानां धरान्तानामपि द्वैरूप्यं निरूप्यम् । अत्र च द्वैरूप्ये प्रमाणमपि आहुरभिनवगुप्तगुरवः। यत् संकल्पे भाति तत्पृथग्भूतं बहिरपि अस्ति स्फु- टेन वपुषा घंट इव । तथा च मायाकलादि- खपुष्पादेरपि एषैव वर्तनी इति केवलान्वयी हेतुः। अनेन च मायाकलाप्रकृतिबुद्ध्यादिविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं ये भजन्ते तेऽपि सिद्धाः ३९ ननु च यदि नाम मायाशक्तिर्देवस्याव्यभिचारिणीत्युपगतम् तत्कथमसौ भेदनिरूपणं तत्त्वभावमियात् , अत्रोच्यते यथा पारमेश्वर्य एव शक्तयः कलाद्या अपि तत्त्वव्यपदेशभाजस्तथा मायापि, तथा चोक्तम् । 'निरुद्धशक्तेर्या किंचित्कर्तृतोद्वलनात्मिका । नाथस्य शक्तिः साधस्तात्पुंसः क्षेप्त्री कलोच्यते ॥ यथा च माया देवस्य शक्तिरभ्येति भेदिनम् । तत्त्वभावं तथान्योऽपि कलादिस्तत्त्व विस्तरः ॥' इति । ४० तेनायमत्र प्रयोगः - तन्मात्रादि तत्त्वजातं बहिरस्ति संकल्पादौ पृथग्भानात् , यत् संकल्पादौ पृथग्भवति तद्धहिरस्ति यथा घटादिः, यन्त्र बहिरस्ति तन पृथग्भाति यथा परमात्मा, पृथग्भाति च तन्मात्रादि तत्त्वजातं तस्मादहिरस्ति परमात्मनश्च 'सकृद्विभातोऽयमात्मा' इत्यादी पृथगवभासः स्थितोऽपि विधुदुयोतनवत् न प्ररोहमुपगच्छेत् । 'स्वा- तच्यामुक्तमात्मानम्' इत्यादिन्यायेन मूलभूतानवच्छिन्नाहं विमर्शमय- त्वस्य तिरोभावाभावात् । ४१ खपुष्पादेरपि कालदिङ्मानसापेक्षं नास्तित्वम् इति एषैव वर्तनी अतो नैव विचारः।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । सिद्धी एव । एवं स्थिते मायातत्त्वात विश्वप्रेसवः। सच यद्यपि अक्रममेव तथापि उक्तशा क्रमो- ऽवभासते इति । सोऽपि उच्यते, तत्र प्रत्यात्म कलादिवर्गो भिन्नः- तत्कार्यस्य कर्तृत्वोपोइल- नादेः प्रत्यात्मभेदेन उपलम्भात् , स तु वर्ग: कदाचित् ऎकीभवेत् अपि ईश्वरेच्छया सामा- जिकात्मनामिव, तत्र सर्वोऽयं कलादिवर्गः शुद्धैः यः परमेश्वरविषयतया तत्वरूपलाभा- नुगुणनिजकार्यकारी - संसारप्रतिद्वन्द्रित्वात् । स च परमेश्वरशक्तिपातवशात् तथा भवति ४२ मायादीनां शक्तिरूपत्वेनापि निरूपणात् । ४३ मायाया हि सर्वात्मसु सामान्यतया स्थितत्वात् । ४४ पारमार्थिककार्यकारणभावेन । ४५ काल्पनिकेन कार्यकारणभावेन । ४६ किंचित्कर्तृत्वज्ञत्वादेस्तत्कार्यजातस्य प्रत्यात्म भिन्नतयानुभवात् । कश्चित् किंचित्कृत्वा वेत्ति, कश्चिदन्यत्कृत्वा जानाति इति प्रत्यात्मभेदो. पलम्भः। ४७ वर्ग:-कलादिवर्गः। ४८ नटमल्लप्रेक्षादौ। ४९ तत्र कलायाः शुद्धत्वं परमेश्वरार्चनध्यानादिविपयम् , रागो भगव- द्विषयमभिष्वङ्गं संप्रसूयते, विद्यापि तद्विषयं विवेकम् , कालश्च तदुपदे. शादिविषयमेव कलनं, नियतिश्च तदाराधनादावेव नियमनम् । , पं. १ क. पु. सिद्धा इति पदं सकृदेव । पं० ९ क. पु. कार्यानुकारी इति पाठः ।

·तन्त्रसारः। [८ आ० इति वक्ष्यामस्तत्प्रकाशने । अशुद्धस्तु तद्विप- रीतः। तत्र मायातः कला जाता, या सुप्त- स्थानीयम् अणुं किंचित्कर्तृत्वेन घुनक्ति, सा च उच्छूनतेव संसारबीजस्य, मायाण्वोरुभयोः संयोगात् उत्पन्नापि मायां विकरोति, न अवि- कार्यमणुम्- इति मायाकार्यत्वम् अस्याः । ए- वम् अन्योन्यश्लेषात् अलक्षणीयान्तरत्वं पुंस्क- लयोः। मायागर्भाधिकारिणस्तु कस्यचिदीश्व- रस्य प्रसादात् सर्वकर्मक्षये मायापुरुषविवेको भवति, येन मायोर्वे विज्ञानाकल आस्ते, न जातुचित् मायाधः, कला'विवेको वा येन ५० माया हि चिन्मयाच्छिवानेदं विदधती अणोः सुषुप्ततामिवापा. दयति इति अक्क्रियत्वे विद्याकलयोरुपयोगः । ५१ ननु कलादिपुंयोगो मायाकार्यमिति कथं निश्चिनुमः, कलाया मायैव उपादानं नाणुरित्याशङ्कयाह मायाण्वोरिति । तथा चोक्तम् । 'कला मायाणुसंयोगजाप्येषा निर्विकारकम् । नाणुं कुर्यादुपादानं किन्तु मायां विकारिणीम् ॥' इति । ५२ तथा चोक्तम् । 'मलश्चावारको माया भावोपादानकारणम् । कर्म स्यात्सहकार्येव सुखदुःखोद्भवं प्रति ॥' इति । उपादानकारणं हि स्वरूपविकारमासाद्य कार्यानुगामित्वेन वर्तते यथा घटादौ मृत् नैवमणुः, तस्य चिदेकरूपत्वेन नित्यत्वात् अतश्च उभ- यसंयोगजत्वेऽपि अस्या मायैव उपादानकारणम् इति । ५३ अनन्तेशस्य ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ८१ कैलोर्वे तिष्ठति । प्रकृतिपुरुषविवेको वा येन प्रधानाधो न संसरेत् मलेपुरुषविवेके तु शिवसमानत्वं । पुरुषपूर्णतादृष्टौ तु शिवत्व- मेवेति । एवं कलातत्त्वमेव किंचित्कर्तृत्व- दायि, न च कर्तृत्वम् अज्ञस्य इति । किंचि- ज्ज्ञत्वदायिन्यशुद्धविद्या कलातो जाता, साँ च विद्या बुद्धिं पश्यति, तद्गतांश्च सुखादीन् विवेकेन गृह्णाति। बुद्धेर्गुणसंकीर्णाकाराया वि- वेकेन ग्रहीतुमसामर्थ्यात् । तस्मात् बुद्धिप्र- तिबिम्बितो भावो विद्यया विविच्यते। किंचि- ५४ येन मायाधो न संसरेत् । ५५ ययेवं तन्मायो कदा गच्छति इत्याह मलपुरुषेति । ५६ मलसंस्कारप्रशमे स्वातघ्याख्यविमर्शदाढ्य सति । ५७ ननु सांख्यैरनभिहितस्य कर्तृत्वस्य उपपादकं कलातत्त्वं चेदुच्यते युक्तमेतत् , तैः पुनर्बुधादिद्वारेण उक्तस्य ज्ञत्वस्याभिधायि विद्यातत्त्वं किमर्थम् इत्याह सेति । ५८ यद्यपि सांख्याः 'वरणात्मना तमसा समावृतमपि रजसा शनैः तदपसारणात् कचिदेव प्रवर्तितं सत् अविशेषेण प्रकाशात्मकमपि सत्वं क्रमेण सुखादि प्रकाशयेदिति त्रिगुणापि बुद्धिः क्रमेण सुखाद्यात्मनो विषयस्य विवेकेन प्रदर्शिका' इति कथयन्ति, तथापि बुद्धिः सुखाथात्मकं विषयं दर्पणवदेव दर्शयेत् न विवेकेन गुणसंकीर्णत्वात् इत्यत आह बुद्धेर्गुणसंकीर्णाकाराया इत्यादि । पं० ४ ख. पु. कर्तृवाभिधायि इति पाठः। ११ ·८२ तन्त्रसारः। [८ आ० कर्तृत्वं किंचिद्भागसिद्धये कंचिदेव कर्तृत्वम् इत्यत्र अर्थे पर्यवस्यति, क्वचिदेव च इत्यत्र भागे रागतत्त्वस्य व्यापारः । न च अवै- राग्यकृतं तत् - अवैराग्यस्यापि अरक्तिदर्श- नात् । वैराग्ये धर्मादावपि रक्तिदृश्यते । तृप्तस्य च अन्नादौ-अवैराग्याभावेऽपि अन्त:- स्थरागानपायात् । तेन विना पुनरवैराग्या- नुत्पत्तिप्रसङ्गात् । कालश्च कार्य केलयंस्तदव- च्छिन्नं कर्तृत्वमपि कलयति, तुल्ये क्वचिस्वे अस्मिन्नेव कर्तृत्वम् इत्यत्रार्थे नियतेापारः। कार्यकारणभावेऽपि अस्या एव व्यापारः तेन कलात एव एतच्चतुष्कं जातम्, इदमेव किंचि- दधुना जानन् अभिष्वक्तः करोमि इत्येवं- ५९ ननु किश्चिज्ज्ञत्वेनैव किञ्चित्कर्तृत्वमपि आक्षिप्तमिति किमर्थ किश्चित्कर्तृत्वमित्यत्र पुनः किञ्चिच्छन्दनिर्देश इत्यत आह कचिदेवेति । ६० ननु अवैराग्यलक्षणो बुद्धिधर्मोऽत्र साजौनिमित्तमुकमिति किम- नेनापूर्वेण रागतत्वेनेत्याह न चेत्यादि । ६१ तेन रागतत्वस्यैवायं महिमा यत् बुद्धाववैराग्यादीनां सर्वेषामेव धर्माणां बहिष्पर्यन्ततया विशेषेणोल्लास इति । १२ अकरवं करोमि करिष्यामि इति प्रतीत्यन्यथानुपपत्या। ६३ इदमेवेत्यादिना माया-कला-काल-विद्या-राग-नियतीनां क्रमेण निर्देशः।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ८३ रूपा संविद् देहपुर्यष्टकादिगता पशुरित्युच्यते। तदिदं मायाँदिषवं कञ्चुकषट्कम् उच्यते । संविदो मायया अपहस्तितत्वेन कलादीनाम् उपरिपातिनां कञ्चुकवत् अवस्थानात् । एवं किंचित्कर्तृत्वं यत् मायाकार्य तत्र किंचित्त्व- विशिष्टं यत् कर्तृत्वं विशेष्यं, तत्र व्याप्रिय- माणा कला विद्यादिप्रसवहेतुः, इति निरूपि- तम् । इदानीं विशेषणभागो यः किंचिदि- युक्तो ज्ञेयः कार्यश्च तं यावत् सा कला खात्मनः पृथक् कुरुते तावत् एष एव सुख- दुःखमोहात्मकभोग्यविशेषानुस्यूतस्य सामान्य- मात्रस्य तद्गुणसाम्यापरनाम्नः प्रकृतितत्त्वस्य सर्गः, इति भोक्तभोग्ययुगलस्य सममेव कला- ६४ मायादिकं हि तण्डुलकल्पे आत्मनि तुषवत्संलग्नं स्थितम् । ६५ कलायास्तावत् किञ्चिद्रूपताविशिष्टं कर्तृत्वं लक्षणं, तत्र विशेष्य- भागे विशेष्यांशरूपं यत्कर्तृत्वं तत् भोक्तृरूपं, तथा कर्तृत्वस्य स्वयम. नवच्छिन्नत्वेऽपि यत् किञ्चिद्विषयत्वात् किञ्चिद्रूपत्वं विशेषणांशरूपं तद्वेधपक्ष एव स्थितम् ततश्च तदंशप्रयोजकीकारेण उल्लसितं सत् भाविवेचविशेषापेक्षया वेद्यसामान्यात्मकं भोग्यरूपं प्रधानम् इति । ६६ बहीरूपतया व्यक्ततां नयति । ६७ विशेषस्य सामान्यपूर्वकत्वात् साम्यात्मकस्याविभागरूपस्य प्रधा- नतत्त्वस्येत्यर्थः। ६८ यदुक्तम् 'सममेव हि भोग्यं च भोक्तारं च प्रसूयते ।

·८४ तघ्रसारः। [८ आ० तत्त्वायत्ता सृष्टिः । अत्र चैषां वास्तवेन पथा कैमवन्ध्यैव सृष्टिरित्युक्तं, क्रमावभासोऽपि चास्तीत्यपि उक्तमेव । क्रमश्च विद्यारागादीनां विचित्रोऽपि दृष्टः कश्चिद्रज्यन् वेत्ति कोऽपि विदन् रज्यते इत्यादि । तेन भिन्नक्रमनिरूप- णमपि रौरवादिषु शास्त्रेषु अविरुद्धं मन्तव्यं, तदेव तु भोग्यसामान्यं प्रक्षोभगतं गुणतत्त्वम् । यत्र सुखं भोग्यरूपप्रकाशः सत्त्वम्, दुःखं प्रकाशाप्रकाशान्दोलनात्मकम् अत एव क्रिया- रूपं रजः, मोहः प्रकाशाभावरूपस्तमः। त्रित- कला भेदाभिसन्धानादवियुक्तं परस्परम् ॥' इति । वस्तुतो हि अनयोः 'भोकैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ।' इत्यायुक्तरद्वयपारमार्थिकतया अभेदेऽपि मायीयं भेदमभिसंधाय परस्प- रसापेक्षालक्षणमवियुक्तत्वं दर्शितमिति । ६९ परस्परसापेक्षत्वात् क्रमस्येति भावः । एकः क्रमः, स च विचित्र इति अपिशब्दार्थः शत्रुऋद्धिमन्या. येन । एकः शत्रुः स एव ऋद्धिमानिति शत्रुऋद्धिमन्यायः । ७१ ननु सरवरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिरिति सांख्योतनीतिः, तत्कथमुक्तं प्रकृतिगतं सुखादि भोग्यमित्याशक्याह यत्रेति । पं. ६ ख. पु. रौरवसंप्रहामिधे इति पाठः ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ८५ यमपि एतत् भोग्यरूपम् । एवं क्षुब्धात् प्रधा- नात् कर्तव्यान्तरोदयः, न अक्षुब्धादिति । क्षोभः अवश्यमेव अन्तराले अभ्युपगन्तव्य इति सिद्धं सांख्यापरिदृष्टं पृथग्भूतं गुणतत्त्वं । सं च क्षोभः प्रकृतेस्तत्त्वेशाधिष्ठानादेव, अन्यथा नियतं पुरुषं प्रति इति न सियेत् । ततो गुणतत्त्वात् बुद्धितत्वं यत्र पुंप्रकाशो विषयश्च प्र- ७२ ननु सांख्योक्तनीत्या क्षुब्धमेव प्रधान कार्यवर्गस्य कारणमस्तु तत् किमर्थमुक्तं कल्पनादायि गुणतत्त्वमित्याशङ्कयाह एवमिति । यदुक्तम् 'न वैषम्यमनापनं कारणं कार्यसूतये।' इति । ७३ यदुक्तम् 'नैतत्कारणतारूपपरामर्शावरोधि यत् । क्षोभान्तरं ततः कार्य बीजोच्छूनाङ्कुरादिवत् ॥' इति । तेन गुणानामपि तत्त्वरूपत्वमभ्युपगन्तव्यमिति भावः । ७४ ननु अस्या जडत्वात् कथं कार्यजननाय औन्मुख्यं जायते, ततश्च क्षुब्धत्वमपि न स्यात् इत्याह स च क्षोभ इत्यादिना । अयमत्र भाव:- सांख्यमते हि पुंसो निर्विकारत्वात् बन्धमोक्षदशयोरविशेप एवेति बद्ध- वन्मुक्तमपि प्रति प्रकृतिः किमिव न महदादि विकारजातं जनयितुं प्रवर्तते प्रवृत्त्यात्मनः स्वभावस्यानपेतत्वात् । न चास्या दृष्टाहमनेन इति न पुनरेतदर्थ प्रवर्ते इत्यनुसंधानमस्ति आचैतन्यात् तस्मात् अनिर्मोक्ष एवेति । असन्मते हि खतन्त्रेशकर्तृकः क्षोभः, अतो न कश्चित् दोष इति। ७५ द्विविधो हि विषयप्रतिबिम्बः अक्षद्वारेण प्रत्यक्षादौ अतद्वारेण उत्प्रेक्षादौ । घुप्रकाशप्रतिबिम्बाधारत्वाच्च जायेऽपि विषयप्रकाशो बुद्धेरिति । पं० २ क० पु० कर्तृव्यापारान्तरोदय इति पाठः।

·तन्त्रसारः। [८ आ० तिबिम्बम् अर्पयतः । बुद्धितत्वात् अहङ्कारो येन बुद्धिप्रतिबिम्बिते वेद्यसंपर्के कलुषे पुंप्र- काशे अनात्मनि आत्माभिमानः शुक्तौ रज- ताभिमानवत् । अत एव कार इत्यनेन कृत- कत्वम् अस्य उक्तं, सांख्यस्य तु तत् न युज्यते, स हि न आत्मनोऽहंविमर्शमयताम् इच्छति, वयं तु कर्तृत्वमपि तस्य इच्छामः। तच्च शुद्धं विमर्श एव अप्रतियोगि स्वात्मचमत्काररूपोऽ- हमिति । एषोऽस्य अहंकारस्य करणस्कन्धः । प्रतिस्कन्धस्तु तस्यैव त्रिविधः सत्त्वादिभे- ७६ अहंकारस्य चासाधारणं कार्यमिहोपयोगित्वाल्लिख्यते, अहंकार एव संरम्भात्मिकया वृत्या प्राणादीनां प्रेरणं करोति येन कर्मभोगानु- वेधनं तावत् जीवति, स एव च तदवसाने तेषामप्रेरणं करोति येन म्रियते । यथोक्तमन्यत्र 'अहंकृता पञ्चविधो वायुः संरम्भरूपया। प्रेरितो जीवनाय स्यादन्यथा मरणं पुनः॥' इति। ७७ एवं चास्या अहंकृतः शुद्धचित्स्वातव्यमयात् स्वात्ममात्र- विश्रान्तिसतत्वात् स्वरसोदितादहम्भावात् इयान्विशेषः, यदियं जडाया- मनात्मरूपायां बुद्धावभिनिविष्टेति । ७८ इन्द्रियरूपतेत्यर्थः। ७९ कारणरूपतेत्यर्थः।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । दात् । तत्र सात्विको यस्मात् मनश्च बुद्धी- न्द्रियपञ्चकं च, तत्र मनसि जन्ये सर्वतन्मा- त्रजननसामर्थ्ययुक्तः स जनकः । श्रोत्रे तु शैब्दजननसामर्थ्यविशिष्ट इति, यावत् घ्राणे गन्धजननयोग्यतायुक्त इति, भौतिकमपि न युक्तम् 'अहं शृणोमि' इत्याद्यनुगमाच्च स्फुटम् आहङ्कारिकत्वम्, करणत्वेन च अवश्यं कत्र- शस्पर्शित्वम् , अन्यथा करणान्तरयोजनायाम् ८१ ८. सात्त्विकः सत्त्वप्रधानो यतो गुणीभूततया रजस्तमसोरपि सद्भाव इत्यर्थः। 'अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्र गामिनः।' इत्युक्त्या अन्योन्यमिथुनवृत्तित्वात्सत्वप्रधानेऽप्यहङ्कारे तमःप्रधानादह- कारात्तन्मात्राणामुत्पादः, सर्वविशिष्टादहङ्कारान्मनसः, तेनेदमापतति- यदहकृतः सर्वतन्मात्रकरणत्वं, तेन मनसः शब्दादीनां ग्राह्यग्राहकभावो भवेत् , तत्रान्तःकरणत्रयस्य विशेषगुणा इच्छासंरम्भबोधाख्या इत्यन्यत्र निरूपिताः। ८२ ग्राह्यग्राहकभावनियमान्यथानुपपत्त्या भौतिकत्वमिन्द्रियाणामिति तर्कमतं तथा च पार्थिवत्वात् घ्राणं गन्धस्यैव ग्राहकं न रसादेरिति तस्या- युक्तां दर्शयति भौतिकत्वमित्यादिना । ८३ श्रोत्रादीनामाहंकारिकतया करणत्वं घटते नान्यथा, कुतः इत्याह करणेत्यादि । अन्यथेति कत्रंशादेव प्रेरणे क्रियाविषयत्वादिति चेत् न अनवस्था पतेत् आहंकारिकत्वे सति कत्रंशस्पर्शत्वं युक्तमहंपराम- ऑनुवेधादहंकृतः। पं० ७ क० पु. कारणत्वे चेति पाठः । ?- ·तब्रसारः । [८ आ० अनवस्थाद्यापातात् । कत्रशश्च अहङ्कार एव, तेन मुख्ये करणे द्वे पुंसः, ज्ञाने विद्या, क्रियायां कला, अन्धस्य पङ्गोश्च अहन्तारूप- ज्ञानक्रियानपंगमात्, उद्रिक्ततन्मात्रभागवि- शिष्टात् तु सात्त्विकादेव अहंकारात् कर्मेन्द्रिय- पञ्चकम् 'अहं गच्छामि' इति अहङ्कारविशिष्टः कार्यकरणक्षमः पादेन्द्रियं, तस्य मुख्याधि- ष्ठानं बाह्यम् अन्यत्रापि तदस्त्येव इति रुग्ण- स्यापि न गतिविच्छेदः। न च कर्तव्यसां- कर्यमुक्तादेव हेतोः क्रिया करणकार्या, मुख्य च गमनादीनां क्रियात्वं न रूपाद्युपलम्भस्य, तस्य काणादतने गुणत्वात्, तस्मात् अवश्या- भ्युपेयः कर्मेन्द्रियवर्गः । स च पञ्चकः अनुस- ८४ यदुक्तम्। 'विद्यां विना हि नान्येषां करणानां निजा स्थितिः । कलां विना न तस्याश्च कर्तृत्वे ज्ञातृता यतः ॥ कलाविये ततः पुंसां मुख्यं तत्करणं विदुः ।' इति । ८५ अपगमे तु बाह्यमर्थ प्रति प्रवृत्तिनं स्यात् । तदुक्तम् 'अत एव विहीनेऽस्मिन् बुद्धिकर्मेन्द्रियैः कचित् । अन्धे पङ्गौ रूपगतिप्रकाशो न न भासते ॥' इति । ८६ इस्तादौ गमनक्रियादर्शनादिति भावः । र पडोः शान्ता ज्ञानरूपक्रिया इति पाठः । पं.

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ८९ न्धेस्तावत्त्वात् । तथाहि बहिस्तावत्यागाय वा अनुसन्धिः आदानाय वा द्वयाय वा, उभयरहि- तत्वेन स्वरूपविश्रान्तये वा, तत्र क्रमेण पायुः पाणिः पाद उपस्थ इति । अन्तः प्राणाश्रय- कर्मानुसन्धेस्तु वागिन्द्रियम् , तेन इन्द्रिया- धिष्ठाने हस्ते यत् गमनं तदपि पादेन्द्रिय- स्यैव कर्म इति मन्तव्यम्, तेन कर्मानन्त्यमपि न इन्द्रियानन्त्यम् आवहेत्, इयति राजसस्य उपंश्लेषकत्वम् इत्याहुः। अन्ये तु राजसान्मन इत्याहुः । अन्ये तु सात्त्विकात् मनो राजसाच्च इन्द्रियाणि इति । भोकंशाच्छादकात् तु तमः- प्रधानाहंकारात् तन्मात्राणि तन्मात्राणि वेचैकरूपाणि पञ्च । शब्दविशेषाणां हि क्षोभात्मनां यदेकम् ८७ यत्र हि इदं हेयमिदमुपादेयमिति क्षोभः प्रशाम्यति । ८८ ननु च पाणिना विहरणं पादेनादानमित्यन्योन्यवृत्तिसांकर्य कुत- स्त्यमित्यत आह तेन इत्यादि । नहि पाणिर्विहरणं पादो वा आदानं करोति अपि तु एकस्मिन्नेवाधिष्ठांने पादः पाणिश्च विहरणमादानं च कुरुते सर्वशरीरव्यापकत्वादेव सहवृत्योपलम्भ इति न कश्चित् दोषः । तदुक्तम्। 'एतत्कर्तव्यचक्रं तदसांकर्येण कुर्वते । अक्षाणि सहवृत्या तु बुधन्ते संकरं जडाः ॥' इति । ८९ भोग्यांशस्योद्भूततया प्राधान्यात् । १२ ·९० तन्त्रसारः। [८ आ० अक्षोभात्मकं प्राग्भौवि सामान्यम् अविशे- षात्मकं तत् शब्दतन्मात्रं । एवं गन्धान्तेऽपि वाच्यं । तत्र शब्दतन्मात्रात् क्षुभितात् अवका- शैदानव्यापार नभः-शब्दस्य वाच्याध्योसाव- काशसहत्वात् । शब्दतन्मात्रं क्षुभितं वायुः शब्दस्तु अस्य नभसा विरहाभावात् । रूपं क्षुभितं तेजः पूर्वगुणौ तु पूर्ववत् । रसः क्षु- भित आपः पूर्वे त्रयः पूर्ववत् । गन्धः क्षुभितो धरा पूर्वे चत्वारः पूर्ववत् । अन्ये शब्दस्प- आभ्यां वायुः, इत्यादिक्रमेण पञ्चभ्यो धरणी इति मन्यन्ते । गुणसमुदायमात्रं च पृथिवी, नान्यो गुणी कश्चित् । अस्मिंश्च तत्वकलापे ९० यथोक्तम् । 'विशेषाणां यतोऽवश्यं दशा प्रागविशेषिणी।' इति । तेन नैतन्मन्तव्यं किमेभिरपरोक्षैरविशेषैर्विशेषा एव प्रत्यक्षा अभ्युपगम्यन्तामिति । ९१ क्षुभितात्-कार्यजननोन्मुखादित्यर्थः । ९२ अवकाशदानव्यापारत्वानभसोऽनुगुणं कारणं शब्द इत्यर्थः । ९३ तेन यथा शब्दः स्वात्मनि वाच्यस्याध्याससहत्वादवकाशं ददाति तथा तत्कार्यमाकाशोऽपि सर्वस्येति । ९४ यदुक्तम्। 'नागृहीतैस्तु गन्धाधैर्जातुचिजायते मतिः । धरिश्या हि जलादीनामग्रहेऽपि प्रजायते । गन्धादिभ्यस्ततो नान्या जलादिभ्यः पृथक् च भूः ॥' इति ।

·८ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ऊोर्ध्वगुणं व्यापकं, निकृष्टगुणं तु व्याप्यं । स एव गुणस्य उत्कर्षो- यत् तेन विना गुणा- न्तरं न उपपद्यते, तेन पृथिवीतत्त्वं शिवत- त्वात् प्रभृति जलतत्त्वेन व्याप्तम्, एवं जलं तेजसा इत्यादि यावच्छक्तितत्त्वम् ॥ भूतानि तन्मात्रगणेन्द्रियाणि मूलं पुमान्कञ्चकयुक्सुशुद्धम् । विद्यादिशक्त्यन्तमियान्वसंवित्- सिन्धोस्तरङ्गप्रसरप्रकार:॥ सअलतत्तपरिउण्णउ सअलतत्तउत्तिण्णउ । परिआणहअत्ताण्णउ परमसिवेण समाणउ ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे तत्त्वखरूपप्रकाशनं नामाष्टममाह्निकम् ॥ ८॥ ९५ यथोक्तं श्रीतनालोके । 'अतः शिवत्वात्प्रभृति प्रकाशता- स्वरूपमादाय निजात्मनि ध्रुवम् । समस्ततत्वावलिधर्मसंचयै- विभाति भूया॑मृतया स्थितैरलम् ॥ एवं जलादेरपि शक्तितत्त्व. पर्यन्तधान्नो वपुरस्ति तादृक् । किं तूत्तरं शक्तितयैव तत्त्वं पूर्व तु तद्धर्मतयेति भेदः ॥' इति, एतच परात्रिंशिकाविवरणे सम्यनिर्णीतम् ।

·अथ नवममाह्निकम् । अथ तत्त्वानां भेदो निरूप्यते । स च सप्तधा षडर्धशास्त्र एव परं परमे- शेन उक्तः। तत्र शिवाः मन्त्रमहेशाः मन्त्रेशाः मत्राः विज्ञानाकलाः प्रलयाकलाः सकला इति सप्तै शक्तिमन्तः । एषां सप्तैव शक्तयः, तद्भेदात् पृथिव्यादिप्रधानतत्त्वान्तं चतुर्दश- भिभेदैःप्रत्येकं खं रूपं पञ्चदशं । तत्र खं रूपं १ ननु त्रिकमते नरशक्तिशिवात्मकं विश्वमुक्तं तत् कथं सिद्धान्तदर्श- नोचितः प्रमातृभेद उक्त इत्याशङ्कयाह परमेशेनेत्यादि । यदुक्तम् 'शक्तिमच्छक्तिभेदेन धरायं मूलपश्चिमम् । भिद्यते पञ्चदशधा स्वरूपेण सहानरात् ॥ कलान्तं भेदयुग्धीनं रुद्रवत्प्रलयाकलः । तद्वन्मायापि नवधा ज्ञकला सप्तधा पुनः ॥ मन्त्रास्तदीशाः पञ्चान्ये मन्त्रेशपतयस्त्रिधा। शिवो न भिद्यते स्वैकप्रकाशघनचिन्मयः ॥' इति । २ अयं भावः परमार्थतो हि परपरापरापरात्मकशिवशकिनरात्मक- मेव विश्वं । यत्पुनः शक्तिमतां शक्तीनां च सप्तविधत्वमुक्तं तदवान्तर- प्रकारप्रायमिति। ३ शक्तयः-इच्छाया इत्यर्थः, तनेदात्-शक्तिशक्तिमझेदादित्यर्थः ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । प्रमेयतायोग्य खात्मनिष्ठम-अपराभट्टारिका- नुग्रहात् , प्रमातृषु उद्रिक्तशक्तिषु यत् विश्रा- न्तिभाजनं तत् तस्यैव शाक्तं रूपं श्रीमत्परा- परानुग्रहात्। तच्च सप्तविधं शक्तीनां तावत्त्वात्। शक्तिमद्रूपप्रधाने तु प्रमातृवर्गे यत् विश्रान्तं तच्छक्तिमच्छिवरूपं श्रीमत्पराभट्टारिकानुग्र- हात्, तदपि सप्तविधं -प्रमातृणां शिवात्प्र- भृति सकलान्तानां तावताम् उक्तत्वात् । तत्र शक्तिभेदादेव प्रमातॄणां भेदः, स च स्फुटी- करणार्थ सकलादिक्रमेण भण्यते, तत्र सक- लस्य विद्याकले शक्तिः तद्विशेषरूपत्वात् बुद्धि- कर्माक्षशक्तीनां, प्रलयाकलस्य तु ते एव निर्विषयत्वात् अस्फुटे । विज्ञानाकलस्य ते एव ४ प्रमयतायोग्यं-जडात्मकमित्यर्थः, स्वात्मनिष्ठं-शक्तिशक्तिमदिरसं- स्पृष्टं, तदुपरक्तत्वे हि तद्रूपत्वमेव गण्यते इत्यर्थः । तथा च 'परांशो मातृरूपोऽत्र प्रमाणांशः परापरः । मेयोऽपरः शक्तिमांश्च शक्तिः स्वं रूपमित्यदः ॥' इत्यायन्यत्रोक्तम् । ५ तत्तब्यापारभेदात् हि विचित्राः शक्तयः स्युरिति सामान्यतो विद्याकल एव शक्तित्वेन गणिते इति । ६ प्रसुप्तभुजगाकारत्वादिति भावः । न चैतन्मन्तव्यं यदि प्रलयाक- लस्य ते अपि न स्फुटे ततः सकलोवर्तित्वं कथमिति यत एते मला- धिक्याविर्भावकारणवादधःपतनकारण एवेति सकल एव सर्वाधः ।

·९४ तत्रसारः। [९ आ० विगलत्कल्पे तत्संस्कारसचिवा प्रबुद्धयमाना शु. दविद्या मत्रस्य । तत्संस्कारहीना सैव प्रबुद्धा मवेशस्य । सैव इच्छाशक्तिरूपतां वातत्र्यख- भावां जिघृक्षन्ती मत्रमहेश्वरस्य । इच्छा- त्मिका स्फुटखातध्यात्मिका शिवस्य इति शक्तिभेदाः सप्त मुख्याः । तदुपरागकृतश्च शक्तिमत्सु प्रमातृषु भेदः- करणभेदस्य कर्तृ- भेदपर्यवसानात् , शक्तेरेव च अव्यतिरिक्तायाः करणीकर्तुं शक्यत्वात् न अन्यस्य-अनवस्था- यापत्तेः । वस्तुतः पुनरेक एव चित्वातव्यान- न्दविश्रान्तः प्रमाता, तत्र पृथिवी खरूपमात्र- विश्रान्ता यदा वेद्यते तदा खरूपम् अस्याः ७ ज्ञानकर्मेन्द्रियावान्तरभेदात्मना शक्तीनां संभवः, वस्तुतस्तु एक एवासौ धर्मः समवायाख्यः । यदुक्तम् 'एक एवास्य धर्मोऽसौ सर्वाक्षेपेण वर्तते । तेन स्वातन्यशक्त्यैव युक्तं तत्राअसो विधिः ॥' इति । ८ यदुक्तम्। 'तस्मात् स्वातध्ययोगेन कर्ता स्वं भेदयन् वपुः । काशस्पर्शिनं स्वांशं करणीकुरुते स्वयम् ॥' इति । कर्तुविभिन्नं चेत् करणमिष्यते तत् करणमेव कुतो भवेत् अपि तु प्रेरणक्रियाविषयत्वात् कमैवेत्यर्थः । न च अकरणिका क्रिया भवेदिति करणान्तरमन्वेष्यं, तच्च भिन्नत्वात्प्रेर्यमेवेति तत्रान्यत्करणमि- स्यनवस्था।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ९५ केवलं भाति चैत्रचक्षुदृष्टं चैत्रविदितं जाना- मीति, तत्र सकलशक्तिकृतं सकलशक्तिमद्रू- पकृतं वरूपान्तरं भात्येव, एवं शिवान्तमपि वाच्यं, शिवशक्तिनिष्ठं शिवखभावविश्रान्तं च विश्वं जानामि इति प्रत्ययस्य विलक्षणस्य भावात् । ननु भावस्य चेत् वेद्यता खं वपुः तत्सर्वान्प्रति वेद्यत्वं, वेद्यत्वमपि वेद्यम् इत्यन- वस्था, तया च जगतोऽन्धसुप्तत्वं सुप्रकाशमेव, तया च वेद्यत्वावेद्यत्वे विरुद्धधर्मयोग इति ९ चैत्रचक्षुदृष्टं पश्यामीत्यत्र प्रथायां किं नीलमात्रं प्रथते किमुत चैत्र. वेद्यताविशिष्टं नीलमिति । तत्राचे 'नीलं वेद्मि' 'चैत्रवेद्यं नीलं वेद्मि' इत्यनयोः प्रतीत्योरविशेषः स्यात् न चैवमनुभवविरोधात्, द्वितीये तु चैत्रवेद्यता नीलस्य किं स्वगता विशेषणम् उत प्रमातृगता । न तावत् प्रमातृगता व्यधिकरणयोभिन्नकक्ष्यत्वेन विशेषणविशेष्यभावायोगात् स्वगतत्वे तु सिद्धं वेद्यता भावस्य निजं वपुरिति । १० ननु ज्ञानं नाम क्रिया सा च फलानुमेया फलं च प्रकटताख्यं विषयधर्मः सैव च वेधतेति कौमारिलमतमाशय प्रतिक्षिपति । अयं भावः-भावस्य यथा नीलत्वादयो धर्माः सर्वान्प्रति अविशिष्टाः तथा वेद्यत्वाख्यो धर्मः स्यादित्यत्यन्तायभावः प्रसज्येत्, सर्वे च सर्वज्ञाः स्युरिति । अथ च योऽयं वेद्यत्वधर्म उक्तः स किं वेद्योऽवेद्यो वा, अवे- चश्चेत् संविदस्पर्शत्वात् नास्ति, वेद्यो यदि भवेत् तदनवस्था स्यात् येन कस्यचिदप्यर्थस्य वेद्यता न घटेतेति मूञ्छितप्रायं विश्वं पर्यवस्येत् । ११ ननु भावे ता-त्वौ, भावः सत्ता, सा च द्विधा-स्वरूपसत्ता समवायिनी च, तथा च स्वरूपवेद्यता तथा स्वप्रकाशं च, तस्मात् स्वरूपस्यैव वेद्यत्वं वेदकत्वं च विरुद्धधर्माज्यासः ।

·९६ तन्त्रसारः। [९ आ० दोषः? अत्र उच्यते-न तत् खं वपुः खरू- पस्य पृथगुक्तत्वात् , किं तर्हि तत् प्रमातृ- शक्तौ प्रमातरि च यत् विश्रान्तिभाजनं यत् रूपं तत् खलु तत्, तत् खप्रकाशमेव तत् प्रकाशते न तु किंचिदपि प्रति इति सर्वज्ञ- त्वम् अनवस्थाविरुद्धधर्मयोगश्च इति दूरापा- स्तम् । अनन्तप्रमातृसंवेद्यमपि एकमेव तत् तस्य रूपं तावति तेषामेकाभासरूपत्वात् इति न प्रमात्रन्तरसंवेदनानुमानविनः कश्चित्, तञ्च तस्य रूपं सत्यम् अर्थक्रियाकारित्वात् तथैव, १२ ननु यदि नाम प्रकाशविश्रान्तिसतत्वैव वेद्यता तत्कथमस्या भावधर्मत्वम् ? इति चेत्, सत्यं - यथा स्वातच्यात् शिवेन भेदोऽवभा- स्यते तथैव वेद्यताधर्म इति । यदुक्तं 'यथा च शिवनाथेन स्वातन्त्र्यादास्यते भिदा । नीलादिवत्तथैवायं वेद्यताधर्म उच्यते ॥' इति । १३ स्वयं प्रकाशते न तु प्रकाश्यत इति विरुद्धधर्मयोगः, स्वप्रकाश- मेव तत् प्रकाशते न तु कंचिदपि प्रतीति अस्मत्पक्षे स्वप्रकाशात्मा शिव एवास्तीति सर्वार्थस्यैवाभावात् अन्यं प्रति चकास्तीति वचन विरुध्यते इति सर्वज्ञत्वस्यापि निरासः, स्वयमेव प्रकाशते न तु स्वापेक्षया कर्म- भावमपि लभते अतो न वेद्यता मिना भवितुमर्हतीति अनवस्थानिरासः। १४ न तु भिन्न भिन्नमिति भावः । १५ शक्तिशक्तिमद्रूपकृतमिति ।

·. ९७ ९ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । परदृश्यमानां कान्तां दृष्ट्वा तस्यै सैमीर्ण्यति, शिवखभावं विश्रान्तिकुम्भं पश्यन् समावि- शति समस्तानन्तप्रमातृविश्रान्तं वस्तु पश्यन् पूर्णीभवति नर्तकीप्रेक्षणवत् , तस्यैव नीलस्य तद्रूपं प्रमातरि यत् विश्रान्तं तथैव खप्रका- शस्य विमर्शस्योदयात्-इति पञ्चदशात्मकत्वं पृथिव्याःप्रभृति प्रधानतत्त्वपर्यन्तम् । तावत्यु- द्विक्तरागादिकञ्चकस्य सकलस्य प्रमातृत्वात् सकलस्यापि एवं पाञ्चदश्यं तस्यापि ताव- द्वेद्यत्वात् । वितत्य चैतत् निर्णीतं तत्रालोके । १६ अन्यदृश्यत्वं कान्तागतो धर्मश्चेन तदा पत्युरीया कस्मात् स्यादिति भावः । १७ मल्लनटप्रेक्षादौ इयदेव पूर्ण रूपं यत् विगलितवेचान्तरतया तत्रैवानन्याकाङ्क्षतया विमर्शनम् । १८ यद्यपि सकले देहायात्मनो वेवस्यैव प्राधान्यं तथापि ज्ञान- क्रियोत्तेजककलाविद्यादिकबुकोद्रेकादस्त्येव प्रमातृत्वमिति भावः । १९ ननु वेयांशप्राधान्यात् धरादिवत् सकलस्यापि पाश्चदश्यमेव न्याय्यमिति तत्कथमुक्तं प्रधानतत्त्वान्तमिति, तदाशझ्याह सकलस्या- पीति । तत्रालोके च 'पाञ्चदश्यं धराथन्तर्निविष्टे सकलेऽपि च । सकलान्तरमस्त्येव प्रमेयेऽत्रापि मातृ हि ॥' इति । पं. १ क. पु. परिदृश्यमानामिति पाठः । १३ ·तन्त्रसारः । [९ आ० पुंसः प्रभृति कलातत्त्वान्तं त्रयोदशधा-सक- लस्य तत्र प्रमातृतायोगेन तच्छक्तिशक्तिम- दात्मनो भेदद्वयस्य प्रत्यस्तमयात्, तथा च सकलस्य खरूपत्वमेव केवलं, प्रलयाकलस्य स्वरूपत्वे पश्चानां प्रमातृत्वे एकादश भेदाः । विज्ञानाकलस्य स्वरूपत्वे चतुर्णां प्रमातृत्वे नव भेदाः । मन्त्रस्य स्वरूपत्वे त्रयाणां प्रमातृत्वे सप्त। मवेशस्य स्वरूपत्वे द्वयोः प्रमातृत्वे पश्च। मनमहेशस्य खरूपत्वे भगवत एकस्यैव प्रमा- तृत्वे शक्तिशक्तिमद्भेदात् त्रयः। शिवस्य तु प्रकाशैकचित्वातत्र्यनिर्भरस्य न कोऽपि भेदः परिपूर्णत्वात् । एवम् अयं तत्त्वभेद एव परमे- श्वरानुत्तरनयैकाख्ये निरूपितः अवनभेदवै- २० तदुक्तं श्रीतन्त्रालोके 'यदा तु मेयता पुंसः कलान्तस्य प्रकल्प्यते तदुद्भूतः कशुकांशो मेयो नास्य प्रमातृता । अतः सकलसंज्ञस्य प्रमातृत्वं न विद्यते ॥' इति । २१ तदुक्तम् 'तत एव विचित्रोऽयं भुवनादिविधिः स्मृतः।' इति । तथा 'एवं भुवनमालापि मिना भेदैरिमैः स्फुटम् ।' इति । .

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । चित्र्यं करोति, नरकवर्गरुद्रभुवनानां पौर्थिवत्वे समानेऽपि दूरतरस्य स्वभावभेदस्य उक्तत्वात् । अत्र च परस्परं भेदकलनया अवान्तरभेदज्ञा- नकुतूहली तत्रालोकमेव अवधारयेत् । एवम् एकैकघटाद्यनुसारेणापि पृथिव्यादीनां तत्त्वानां २२ यथोक्तम् 'पार्थिवत्वेऽपि नो साम्यं रुद्रवैष्णवलोकयोः । का कथान्यत्र तु भवेदोगे वापि स्वरूपके ॥' इति, अन्यत्रेति पार्थिवाद्यात्मनि भुवनादावित्यर्थः । २३ यथा हि अवान्तरभेदज्ञानं सर्वस्य सर्वात्मकत्वात् सकलेऽपि तत्वतो लयाकलादिशक्तिसंभवोऽस्त्येव तस्मात् सप्तानामेव सकला- दिप्रमातृशक्तीनां सप्तभिरेव गुणने एकोनपञ्चाशद्रूपसंभवः, संभव एवान प्रमाणं तेन तथालक्षणेऽपि न दोष इति मन्तव्यम् । यथोक्तं तन्त्रालोके 'स त्वस्फुटोऽस्तु भेदांशं दातुं तावत्प्रभूभवेत् ।' इति । एवं शक्तिम दोऽपि अङ्गीकर्तव्यः, एषामप्यन्योन्यं भेदने एको. त्तरचतुर्विंशतिशतप्रकारा भवन्ति, तथान्यथापि वैचित्र्यं सामान्यस्य विशेषान्यथाभावित्वात् , चक्षुरादिशक्तीनामत्रोद्भवतिरोभावाभ्यां भेदा. नत्यं स्फुटमेव, न चैतन्मन्तव्यम् अलमत्र वेद्यभेदेन यतश्चक्षुरादिशक्ती- नामेवाविर्भावतिरोभावाविति? आवेश-निमजन-विकास-विघूर्णनात्मा अस्त्येव विशेषः, आवेशस्तन्मयीभावः, निमजनमासगात्मा तदन्त:- प्रवेशः, विकासस्तदौन्मुख्येन प्रसरणम्, विघूर्णनं तदौन्मुख्येनोच्छल- नात्मकं स्पन्दनम्, अनुभूतशक्तिकस्य हि दृष्टमप्यदृष्टमिव, उद्रिक्तशक्तः पुनरासज्य विषयं पश्यतः परचमत्कारातिशयो भवेदिति चार्थक्रिया- कृत एव भेद इत्यर्थः।

·१०० तन्त्रसारः। [९ आ० भेदो निरूपितः । अधुना समस्तं पृथिवी- तत्त्वं प्रमातृप्रमेयरूपम् उद्दिश्य निरूप्यते यो धेरातत्त्वाभेदेन प्रकाशः स शिवः । यथा श्रुतिः 'पृथिव्येवेदं ब्रह्म' इति । धरातत्त्व- सिद्धिप्रदान् प्रेरयति स धरामत्रमहेश्वरः, प्रेर्यो धरामन्त्रेशः, तस्यैवाभिमानिकविग्रहता- मको वाचको मन्त्रः, सांख्यादिपाशवविद्योत्ती- शिवविद्याक्रमेण अभ्यस्तपार्थिवयोगोऽप्राप्त ध्रुवपदः धराविज्ञानाकलः । पाशवविद्याक्रमेण अभ्यस्तपार्थिवयोगः कल्पान्ते मरणे वा धरा- २४ एवमेकघटाख्यदशायाम्, अनेकदशावति तत्वे पुनः कियन्तो भेदा इति को नाम वक्तुं शकुयादित्याशयः । उक्तं चान्यत्र 'एवमेतद्धरादीनां तत्त्वानां यावती दशा । काचिदस्ति घटाख्यापि तत्र संदर्शिता भिदा ॥ अत्रापि वेद्यता नाम तादाम्यं वेदकैः सह । ततः सकलवेयोऽसौ घटः सकल एव हि ॥ यावच्छिवैकवेद्योऽसौ शिव एवावभासते । तावदेकशरीरोऽसौ बोधो भात्येव यावता ॥' इति । तथैव 'यावन्न वेदका एते तावद्वेयाः कथं प्रिये ।' इत्युक्तनीत्या एतद्बोध्यम् । किचिनेदसहिष्णुरभेदस्तादाम्यम् । २५ तत्र प्रमातृसप्तकं तावद्दर्शयति 'यो धरातत्त्वाभेदेन' इत्यादिना । ननु शिवो नाम निखिलतत्त्वबृंहणात् ब्रह्मेत्युच्यते तत्कथं नैयत्येन व्यव- तिष्ठते इत्याशङ्याह यथेत्यादि । २६ भावनानिष्पत्तिमप्राप्य अन्तरा विलयादप्रामध्रुवपद इत्यर्थः ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १०१ प्रैलयकेवलः । सौषुप्ते हि तत्त्वावेशवशादेव चित्रस्य स्वप्नस्य उदयः स्यात् गृहीतधराभि- मानस्तु धरासकलः । अत्रापि शक्तयुद्रेकन्य- २७ धरायाः प्रलयः न तु जलादेः - अधरतस्वनाशे हि अवंतवा- वेशात् योगिनः, तथा च दृष्टान्तयति 'सौषुले हि' इत्याविना, जलत. स्वाविष्टस्य हि स्वमसृष्टिर्जलधितरणादिमयी अस्ति । नियतपूर्वभावि सौषुप्तं स्वमस्य कारणम् । २८ शक्तिसप्तकं च स्तम्भसृष्टयादिव्यापारमयं यथान्यत्र 'अस्यैव सप्तकस्य स्वस्वव्यापारप्रकल्पने । प्रक्षोभो यस्तदेवोक्तं शक्तीनां सप्तकं स्फुटम् ॥' 'इति । अत्र विशेषो यथा 'तत्रैव धरणीनानि भिनाभासिनि या पृथक् । स्तम्भादिकावलोक्येत शिवशक्तिरसौ भुवि ॥ अत्रैव सृष्टिविलयस्थित्यनुग्रहसंहृतीः । सकलादिशिवान्तेयं विधत्ते विविधस्थितिः ॥ सेह मनमहेशानशक्तिस्तत्त्वाधिकारिणी । तत्तत्त्वमन्त्रवृन्देषु हठादेव हि पुद्गलान् । या प्रेरयति माहेशी शक्तिः सा बोधभूमिगा ॥ यया बुध्येत भूतस्वसदावं पीतलादिकम् । त्रायते तद्विपक्षाच मन्त्रशक्तिरसौ मता ॥ तत्तत्त्वभोगाभोगे या सम्यगौन्मुख्यदायिनी। तावन्मात्रमलावस्था शक्ति_ज्ञानकेवली ।। प्रबुद्धस्फारतत्तत्त्वतत्तत्कर्माभिमुख्यतः । तगोगोन्मुखता शक्तिः प्रलयाकलगामिनी ॥ मायाकर्ममलव्यक्तिसमावेशे तु या स्थितिः । बायान्तरेन्द्रियकृता नानावस्थानुयायिनी। भोगसाधनशक्तिः सा सकलाणुसमाश्रया ॥' इति ।

·तनसारः। १०२ [९ आ० ग्भावाभ्यां चतुर्दशत्वम् इति प्रमातृतापन्नस्य धरातत्त्वस्य भेदाः, स्वरूपं तु शुद्धं प्रमेयम् इति, एवम् अपरत्रापि । अथ एकस्मिन् प्रमा- तरि प्राणप्रतिष्ठिततया भेदनिरूपणम् - इह नीलं गृह्णतः प्राणः तुटिषोडेशकात्मा वेद्या- वेशपर्यन्तम् उदेति, तत्र आद्या तुटिरविभा- गैकरूपा, द्वितीया ग्राहकोल्लासरूपा, अन्त्या तु ग्राह्याभिन्ना तन्मयी, उपान्त्या तु स्फुटीभूत- ग्राहकरूपा, मध्ये तु यत् तुटिद्वादशकं तन्म- ध्यात् आद्यं षट् निर्विकल्पस्वभावं विकल्पा- च्छादकं, षट्त्वं च अस्य स्वरूपेण एका तुटिः, आच्छादनीये च विकल्पे पश्चरूपत्वम् , उन्मि- मिषा उन्मिषत्ता, सा च इयं स्फुटक्रियारू- पत्वात् तुटिद्वयात्मिका- स्पन्दनस्य एकक्षण- २९ वेद्यतायाः प्राधान्यात् नरात्मकमित्यर्थः । यथोक्तम् 'यत्तु ग्रहीतृतारूपसंविस्पर्श विवर्जितम् । शुद्धं जडं तत्स्वरूपमित्थं विश्वं त्रिकात्मकम् ॥' इति । ३. जलादावित्यर्थः। ३१ 'सर्व एवायमध्वा प्राणस्थ' इत्युक्तयुक्त्या प्रमातुः प्राण प्रतिष्ठा। ३२ भेदः-पाञ्चदश्यादिः। ३३ सपादाङ्गुलद्वयं तुटिः प्राणचारस्य इति बोध्यम् । ३४ तन्मयी-प्रासमयी।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १०३ रूपत्वाभावात्, उन्मिषितता स्वकार्यकर्तृत्वं च इत्येवमाच्छादनीयविकल्पपाञ्चविध्यात् खरू- पाच षट् क्षणा निर्विकल्पकाः, ततोऽपि निर्वि- कल्पस्य ध्वंसमानता, ध्वंसो विकल्पस्य, उन्मि- मिषा उन्मिषत्ता तुटिद्वयात्मिका उन्मिषि- तता च इति षट् तुटयः । खकार्यकर्तृता तु ग्राहकरूपता इति उक्तं न सा भूयो गण्यते, इत्येवं विवेकधना गुरूपदेशानुशीलिनः सर्वत्र पाश्चदश्यं प्रविभागेन विविश्चते । विकल्पन्यू- नत्वे तु तुटिन्यूनता सुखाँदिसंवित्ताविव यावत् अविकल्पतेव । लोकास्तु विकल्पवि- श्रान्त्या ताम् अहन्तामयीम् अहन्ताच्छादिते- ३५ नीलशब्दोपलक्षिता पृथिवी प्राणगा व्याख्यातेति इति शब्दार्थः । ३६ सर्वत्र-प्रधानतत्वपर्यन्तमित्यर्थः । ३७ प्रायोदश्यादावित्यर्थः । विकल्पस्य स्वरूपन्यूनतापक्षे निक्षेपात् तुटेन्यूँनता प्रमातृत्वेनास्थाशैथिल्यं, न तु स्वरूपविप्रलोप एव पत्रिंश- दखलात्मनि प्राणचारे तावत्तुटिसंख्याकत्वस्थानपहानेः। ३८ न्यूनतायां फलं कि मित्याह सुखेत्यादि, यथोक्तम् 'यथा हि चिरदुःखार्तः पश्चादात्तसुखस्थितिः । विस्मरत्येव तदुःखं सुखविश्रान्तिवर्मना ॥ तथा गतविकल्पेऽपि रूढाः संवेदने जनाः । विकल्पविश्रान्तिबलात्तां सत्तां नाभिमन्वते ॥' इति ।

·१०४.
तनसारः।
[९ आ
दंभावविकल्पप्रसरां निर्विकल्पां विमर्शभुवम्
अप्रकाशितामिव मन्यन्ते-दुःखावस्थां सुखवि-
श्रान्ता इव, विकल्पनिहर्हासेन तु सा प्रकाशत
एव इति इयम् असौ संबन्धे ग्राह्यग्राहकयोः
सावधानता इति अभिनवगुप्तगुरवः । एवं च
पाञ्चदश्ये स्थिते यावत् स्फुटेदन्तात्मनो
भेदस्य न्यूनता तावत् द्वयं द्वयं हसति यावत्
द्वितुटिकः शिावेशः, तत्र आया तुटिः सर्वतः
पूर्णा, द्वितीया सर्वज्ञानकरणाविष्टाभ्यस्यमाना
सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वाय कल्पते न तु आया।
यदाह श्रीकल्लटः 'तुटिपीत इति' अत्र पातशब्दं
सैव भगवती श्रीमत्काली मातृसद्भावो भैरवः
३९ मायग्राहकयोर्यत उदयो यत्र वा विश्रान्तिस्तत्रावहितस्वं, येन
सर्वेप्सितफलसंपत्तिः । यथोक्तम्
'ग्रामग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् ।
योगिनां तु विशेषोऽयं संबन्धे सावधानता ॥'
इति ।
४० अन्योपान्त्यात्मतुटिद्वयस्य स्वरूपपक्षे निक्षेपात् ।
५१ सर्वसाम्यादिति भावः ।
४२ 'तुटिपाते सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वलाम' इति हि सूत्रम् भाचायास्तुटे
पातोऽपचयो हासो द्वितीया तुटिरिति यावत् ।

·४८ ९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १०५ प्रतिभा इत्यलं रहस्योरहस्यनेन । एवं मत्रम- हेशतुटेः प्रभृति तत्तदभ्यासात् ततैत्सिद्धिः। अथात्रैव जाग्रदाद्यवस्था निरूप्यन्ते,- तत्र वेयस्य तद्विषयायाश्च संविदो यत् वैचित्र्यम् अन्योन्यापेक्षं सत् सा अवस्था, न वेद्यस्य केवलस्य न चापि केवलायाः संविदो न चापि पृथक् पृथक् द्वे । तत्र यदाधिष्ठेयतया बही- रूपतया भानं तदा जाग्रदवस्था मेये मातरि माने च । यदा तु तत्रैव अधिष्ठानरूपतया भानं संकल्पः तदा स्वप्नावस्था । यदा तु ४३ रहस्यस्य अरहस्यनेन -प्रकटीकरणेनेत्यर्थः । ५४ एवं द्वितीयस्यां तुटौ सर्वज्ञत्वादिसिद्विरुक्ता तद्वत्तृतीयादिपु स्थान वेत्याशझ्याह 'एवं मन्त्रमहेश' इत्यादि, तदुक्तम् 'तासु संदधतश्चित्तमवधानैकलक्षणम् । तत्तत्सिद्धिसमावेशः स्वयमेवोपजायते ॥' इति । ४५ तास्ताः सिद्धयश्च श्रीपूर्वशास्त्रादौ धारणापटलायुक्ता-देहगु- रुत्वादयः। ४६ पाञ्चदश्यादिक्रमात्मतया निर्दिष्टे तत्वाद्यध्वनि । ४७ स्वरूपत्वेन निर्दिष्टस्य । ४८ तत्तत्प्रमातृत्वेनोकायाः । ४९ प्रमाणात्मतयेत्यर्थः । १४ ·१०६ तन्त्रसारः। [९ आ० तत्रैव अधिष्ठातृरूपतया बीजात्मतयैव भानं तदा सुषुप्तावस्था। ईमा एव तिस्रः प्रमेयप्र- माणप्रमात्रवस्थाः प्रत्येकं जाग्रदादिभेदात् चतुर्विधा उक्ताः । यदा तु तस्मिन्नेव प्रमातृ- विश्रान्तिगते प्रमातुः पूर्णतौन्मुख्यात् तद्वारेण पूर्णतोन्मुखतया भानं तदा तुर्यावस्था, सौ च रूपं दृशाहमित्येवं-विधम् अंशत्रयम् उत्तीर्य पश्यामीति अनुपौयिका प्रमातृता स्वातत्र्य- सारा, नैकव्यमध्यत्वदूरत्वैः प्रमातृप्रमाणप्रमेय- ताभिषेकं ददती तदवस्थात्रयानुग्राहकत्वात् त्रिभेदा। एतदेव अवस्थाचतुष्टयं पिण्डस्थपद- ५० प्रमात्रैकात्म्येनेत्यर्थः । ५१ संभाव्यमानभाविकार्यसंबन्धात् विश्वस्य बीज-कारणं, तदात्म- तयेत्यर्थः। ५२ ननु मेयं माता मानमधिष्ठेयमित्युक्तं तत्कथं माता सन् मेयतां गच्छेदित्याह 'इमा एव' इति । ५३ ननु मेयादित्रयसाध्या प्रमाणफलरूपा मितिः, अतो मेयाद- योऽस्था जीवितमिति चेत् मैवमित्याह 'सा च' इत्यादिना । ५४ अनुपयुज्यमानानुपपद्यमानोपायेत्यर्थः । ५५ पिण्डे शरीरे तिष्ठतीति पिण्डस्थं, साध्वनः पदं स्थान प्राणः, अथ च पद्यते ज्ञायतेऽनेनेति पदम् - संकल्पः, तत्र प्राणसंकल्पयोस्तिष्ठ- तीति पदस्थम्, रूपयति तत्तदर्थजातं स्वात्मसात्कारेण रूपवत् करो. तीति रूपं प्रमाता, तदैकात्म्यं रूपस्थम् , रूपं मितमपि प्रमातारमतिका- न्तत्वात् रूपातीतमुच्यते ।

·९ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १०७ स्थरूपस्थरूपातीतशब्दोगिनो व्यवहरन्ति, प्रसंख्यानधनास्तु सर्वतोभद्रं व्याप्तिः महा- व्याप्तिःप्रेचय इति शब्दैः । अन्वर्थं चात्र दर्शितं तत्रालोके श्लोकवार्तिके च । यच्च सर्वान्तर्भूतं पूर्णरूपं तत् तुर्यातीतं सर्वातीतं महाप्रचयं च निरूपयन्ति । किं च यस्य यद्यदा रूपं स्फुटं स्थिरम् अनुबन्धि तत् जाग्रत् , तस्यैव तद्विपर्ययः स्वप्नः, यः लयाक- लस्य भोगः सर्वावेदनं सुषुप्तं, यो विज्ञानाक- लस्य भोगः भोग्याभिन्नीकरणं तुर्य मन्त्रादीनां स भोगः, भावानां शिवाभेदस्तुर्यातीतं सर्वा- तीतम् । तत्र खरूपसकलौ १ प्रलयाकलः २ विज्ञानाकलः ३ मत्रतदीशतन्महेशवर्गः ४ शिवः ५इति पञ्चदशभेदे पञ्च अवस्थाः।स्वरूपं प्रलयाकल इत्यादिक्रमेण त्रयोदशभेदे, स्वरूपं विज्ञानाकलशक्तिः विज्ञानाकल इत्येकादशभेदे, खरूपं मत्राः तदीशाः महेशाः शिवः इति नव- भेदे, खरूपं मवेशाः महेशः शक्तिः शिव इति सप्तभेदे, खरूपं महेशशक्तिः महेशः शक्तिः ५६ विश्वस्य करामलकवत् प्रचिततया दर्शनात् प्रचयः ।

·१०८
तन्त्रसारः।
[९ आ०
॥
शिव इति पञ्चभेदे, स्वरूपं क्रियाशक्तिः ज्ञान-
शक्तिः इच्छाशक्तिः शिव इति त्रिभेदे, अभि-
न्नेऽपि शिवतत्त्वे क्रियाज्ञानेच्छानन्दचिद्रूप-
कुत्या प्रसंख्यानयोगधनाः पञ्चपदत्वम् आहुः॥
भूम्यादौ तत्त्वजाले न हि भवति वपुस्तादृशं यत्प्रमातुः
संविद्विश्रान्तिवन्ध्यं स्फुरति स बहुधा मातृभावोऽस्य यसात्।
तेनास्सिन्वेधजाले क्रमगतकलनां निर्विकल्पामहन्ता-
खातच्यामर्शसारां भुवमधिवसत प्राप्नुत खात्मसत्ताम् ।।
पहिण उभाहरभावकलपुणुअब्भन्तरि एह
सचिवपसम इपुणुजअल इब्भिहिनिद्दकलेह ।
संवेअण पअरूढ इउभावकलाउसमग्गु
भरिअहसुस्सुहुपुणुभरिउ ॥१॥
तुरिआणन्तरलग्गु
घडुबोहिणहंउजोअसिएह ।
वितत्त समत्थफुरणकमेण
कमेणलिहालमिसाणमिपश्चावतु ॥२॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे तत्त्वभेदप्रकाशनं
नाम नवममाहिकम् ॥ ९॥

·अथ दशममाह्निकम् । उक्तस्तावत् तत्त्वाध्वा । कलाद्यध्वा तु निरू- प्यते, तत्र यथा भुवनेषु अनुगामि किंचिद्रूपं तत्वम् इत्युक्तम् , तथा तत्त्वेषु वर्गशो यत् अनुगामि रूपं तत् कला-एकरूपकलनास- हिष्णुत्वात् । तद्यथा पृथिव्यां निवृत्तिः-नि- वर्तते यतस्तत्त्वसर्ग इति । जलादिप्रधाना- न्ते वर्गे प्रतिष्ठा- कारणतयाप्यायनपूरणकारि- त्वात्। पुमादिमायान्ते विद्या-वेद्यतिरोभावे सं- विदाधिक्यात्। शुद्धविद्यादिशक्त्यन्ते शान्ता- १ तथाहि- 'केचिदाहुः पुनर्यासौ शक्तिरन्तः सुसूक्ष्मिका । तत्त्वानां सा कलेत्युक्ता धरण्या धारिका यथा ॥ अत्र पक्षद्वये वस्तु न भिन्नं भासते यतः । अनुगामि न सामान्य मिष्टं नैयायिकादिवत् ॥' इत्याद्यन्यत्रोक्तम् । धरण्या यथा धारिका शक्तिरनुगतास्ति तथा परां काष्टां प्राप्तात् बहिर्मुखत्वात् निवर्तकत्वेन कलयित्री निवृत्तिकला, प्रति- टानेन कलयित्री प्रतिष्ठाख्या शक्तिः, एवमन्यासामपि कलना। तथा चोक्तम् 'निवृत्तिः पृथिवीतत्वे प्रतिष्ठाव्यक्तगोचरे । विद्या निशान्ते शान्ता च शक्त्यन्तेऽण्डमिदं चतुः । शान्तातीता परे तरवे कलातीतं परं पदम् ॥' इति ।

·११० तन्त्रसारः। [१० आ० तत्रापि कञ्चकतरङ्गोपशमात् । एतदेव अण्डचतुष्टयं- पार्थिव-प्राकृत-मायीय-शाक्ताभिधम् । पृथिव्या- दिशक्तीनाम् अत्र अवस्थानेन शक्तितत्त्वे यावत् परस्पों विद्यते स्पर्शस्य च सप्रतिघत्वमिति तावति युक्तम् अण्डत्वम्। शिवतत्त्वे शान्ताती- ता- तस्योपदेशभावनार्चादौ कल्यमानत्वात्। खतनं तु परं तत्वं, यत् अप्रमेयं तत्क- लौतीतम्। एवं पञ्चैव कलाः षट्त्रिंशत्तत्वानि । तथाहि-प्रमेयत्वं द्विधा-स्थूलसूक्ष्मत्वेन इति दश । करणत्वं द्विधा-शुद्धं कर्तृतास्पर्शि च इति दश । करणतोपसर्जनकर्तृभावस्फुटत्वात् पञ्च, शुद्धकर्तृभावात् पञ्च, विगलितविभाग- तया विकासोन्मुखत्वे पञ्च, सर्वावच्छेदशून्यं शिवतत्त्वं षड्रिंशम् । तयदा उपदिश्यते २ तदुक्तम् 'अण्डं च नाम भुवनविभागस्थितिकारणम् । प्राहुरावरणं तच्च शत्यन्तं यावदस्ति हि ॥' इति ३ समग्रकलनोमितत्वादिति भावः । ४ तदुक्तमन्यत्र । 'यद्वेचं किंचिदाभाति तत्क्षये यत्प्रकाशते । तत्तत्वमिति निर्णीतं षट्त्रिंशं हृदि भासते ॥

·, १० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । भाव्यते वा यत् तत्प्रतिष्ठापदम्, तत् सप्तत्रिं- शम् , तस्मिन्नपि भाव्यमाने अष्टात्रिंशम् , न च अनवस्था-तस्य भाव्यमानस्य अनवच्छिन्न- खातत्र्ययोगिनो वेद्यीकरणे सप्तत्रिंश एव पर्य- वसानात्, षटुिंशं तु सर्वतत्त्वोत्तीर्णतया संभा- व्यावच्छेदम् इति पञ्चकलाविधिः । विज्ञाना- कलपर्यन्तम् आत्मकला, ईशान्तं विद्याकला, शिष्टं शिवकला इति त्रितत्त्वविधिः । एवं नव- तत्त्वाद्यपि ऊहयेत् इति । मेयांशगामी स्थूल- सूक्ष्मपररूपत्वात् त्रिविधो त्रिविधो भुवनतत्त्वकला- माध्वभेदः, मातृविश्रान्त्या तथैव त्रिविधः, चिदानन्दस्वतन्त्रैकरूपं तदितिदेशने । सप्तत्रिंशं समाभाति तत्राकाङ्क्षा च नापरा ॥ तच्चापि क्लुप्तवेद्यत्वं यत्र भाति स चिन्मयः । अष्टात्रिंशत्तमः सोऽपि भावनायोपदिश्यते । यदि नाम ततः सप्तत्रिंश एव पुनर्भवेत् ॥' इति । ५ तथा च नव तत्वानि अन्यत्र कथितानि यथा 'प्रकृतिः पुरुषश्चैव नियतिः काल एव च । माया विद्या तथेशश्च सदाशिवशिवी तथा ॥' इति । आदिशब्दादष्टादशत्वम् । पं. ३ क. पु० अनवच्छिन्नं खातव्यं योगिन इति पाठः ।

·११२ तन्त्रसारः। [१० आ० तत्र प्रमाणतायां पदावा, प्रमाणस्यैव क्षोभ- तरङ्गशाम्यत्तायां मवावा, तत्प्रशमे पूर्णप्रमा- तृतायां वर्णाध्या, स एव च असौ तावति विश्रान्त्या लब्धखरूपो भवति इति एकस्यैव षड्विधत्वं युक्तम् । पदमत्रवर्णमेक पुरषोडशकं धरेति च निवृत्तिः । तत्त्वार्णमग्निनयनं रसशरपुरमस्त्रमनपदमन्या ॥१॥ मुनितत्त्वाण द्विकपद मलं ववक्षिभुवनमपरकला । ६ उक्तं चान्यत्रापि 'यत्प्रमाणात्मक रूपमध्वनो मातृभागगम् । पदं यवगमात्मत्वसमावेशात्तदुच्यते ॥ तदेव च पदं मन्त्रः प्रक्षोभात्प्रच्युतं यदा। गुप्तभाषी यतो माता तूष्णीभूतो व्यवस्थितः ॥' इति । ७ पदमन्त्रवर्णमिति समाहारः, एकमिति क्षकाररूपम् , पुरषोडशक- मिति कालान्यादिवीरभद्रान्तम् । ८ अमयस्त्रयः, नयने द्वे, तेन अबादीनि अव्यक्तान्तानि तत्वानि, हादिकान्ता वर्णाश्च त्रयोविंशतिः, रसाः षट्, शराः पञ्च, एवं षद्दब्बाश- पुराणि, अत्राणि शराः पञ्च तेन द्वे चतुरक्षरे त्रीणि पञ्चाक्षराणि इति पञ्च पदानि मन्त्राच, अन्येति आप्यायिन्यपरपर्याया प्रतिष्ठा । ९ मुनयः सप्त तेन पुमादिमायान्तानि तत्वानि मादिधान्तान वर्णाः, पं० ३ क. पु० तावति लब्धेति पाठः।

·११ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः। ११३ अंग्यर्णतत्त्वमेकक- पदमत्रं सैन्यभुवनमिति तुर्या ॥ २॥ षोडश वर्णाः पदमत्र- तत्त्वमेकं च शान्त्यतीतेयम् । अभिनवगुप्तेनार्या- त्रयमुक्तं संग्रहाय शिष्येभ्यः ॥ ३ ॥ भुवनजालसअलउ परिसरसहअवसीसइतत्ताईसकूउ । तत्तब्भाउकलणा इविमरिसहसीसइपञ्चकलासरूउ ॥ पश्चकलामउएहु महेसरुकुणइविउज्झइ। इच्छइसुहमउ भरिहबिबोधतरङ्गमहासरु । द्विकेति तेन पञ्चाक्षरमेकं यक्षरं द्वितीयं चेति पदमत्रौ च, वसवोऽष्टौ अक्षिणी द्वे तेनाष्टाविंशतिभुवनानि, अपरकलेति बोधिन्यपरपर्याया विद्या। १० अग्नयस्त्रयः तेन गखका वर्णाः शुद्ध विद्येश्वरसदाशिवाश्च तत्त्वानि, एककेति तेन व्यक्षरं पदं मन्नश्च, सैन्यभुवनानि अक्षौहिण्योऽष्टादश, तुर्येति उत्पूयिन्यपरपर्याया शान्ता । षोडशेति विसर्गाधकारान्ताः स्वर- षोडशकात्मकमेव एकं पदं मन्त्रश्च, तत्वमिति शिवाख्यं षत्रिंशं, तच्च सशक्तित्वेऽपि प्राधान्यादेकं, शक्तिर्हि न शक्तिमतो भिन्ना भवितुमर्हति इति भावः । शान्त्यतीतायां तु भुवनानि न संभवन्तीति नात्र तनि- देशः । एवमष्टादशोत्तरं शतं भुवनानि, षत्रिंशत्तत्वानि, पञ्च कलाः, दश पदानि, तावन्त एव मन्त्राः पञ्चाशद्वर्णाश्च इति षोढाध्वा इति पिण्डार्थः।

·११४
तन्त्रसारः।
[११ आ०
सोचिअभासह
भवतरुविसरउ।
सअलउअद्धजालु
निअधअणिपरिमरिमेहहरो ॥
चेअणुभरिअभरिउ
अप्पहमणिसचिअपाणिमणु ।
माणसपाणपवण
धीसामसुपूरितजजिखणु ॥
तंजिघडाइ निहलु
परभइरवणाहहुहोइतणु ।
मत्तिदाणुआवाहणु
प्रअणुसण्णिहाणुइउ अहिणअउड्डु ॥
सबिहअद्धकलण
निर्बाहाराएतिलडेचिअएइइतव ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे कलाद्यध्वप्रकाशनं
नाम दशममाह्निकम् ॥ १०॥

·अथ एकादशमाह्निकम् । तत्र यावत् इदम् उक्तम् तत् साक्षात् कस्यचित् अपवेर्गाप्तये यथोक्तसंग्रहनीत्या भवति, कस्यचित् वक्ष्यमाणदीक्षायाम् उपयो- गगमनात् इति दीक्षादिकं वक्तव्यम् । तत्र कः अधिकारी इति निरूपणार्थं शक्तिपातो विचार्यते । तत्र केचित् आहुः ज्ञानाभावात् अज्ञानमूलः संसारः तदपगमे ज्ञानोदयात् शक्तिपात इति तेषां सम्यक् ज्ञानोदय एव १ 'यावत् इदम्' इतिकथनस्यायमभिप्रायः - शक्तिपातवैचित्र्यात् कारणभेद एव न कार्यभेदः । यथोक्तम् 'संविदि फलभेदोऽत्र न प्रकल्प्यो मनीषिभिः।' इति, सर्वेषामाणवादीनामनुत्तरपदावाप्तिरेव फलमित्यभिप्रायः। २ स्वप्रकाशखरूपानुशीलन हेतोः । ३ यथोक्तं गीतासु 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।' इति । तत्र कर्मभोगोऽपि द्विधा-क्रमेणाक्रमेण चेति, तत्र क्रमेण भोगे कर्मा- न्तरप्रसङ्गो दुर्निवार इति कदाचिदपि नास्य क्षयः स्यात् , अक्रमेण पुन- रेषां भोग एव न स्यात् । एवं हि कर्मणां क्रमफलदानात्मा स्वभाव एव त्यतो भवेत्, न चैतत् इत्युभयथापि नातः क्षयः कर्मणां सिझेत् अतश्च 'ज्ञानोदयात्' इत्युक्तम्। पं. ७ क० ख० पु० तदपगमज्ञानोदयादिति पाठः।

·तनसारः। [११ आ० किंकृत इति वाच्यम्, कर्मजन्यत्वे कर्मफ- लवत् भोगत्वप्रसङ्गे भोगिनि च शक्तिपाता- भ्युपगतौ अतिप्रसङ्गः, ईश्वरेच्छानिमित्तत्वे तु ज्ञानोदयस्य अन्योन्याश्रयता वैयर्थ्य च, ईश्वरे रागादिप्रसङ्गः, विरुद्धयोः कर्मणोः समबलयोः अन्योन्यप्रतिबन्धे कर्मसाम्यं, ततः शक्तिपात इति चेत्, न-क्रमिकत्वे विरो- धायोगात्, विरोधेऽपि अन्यस्य अविरुद्धस्य ४ षट्षोडशपदार्थपरिशीलनाचं हि तनिमित्तमुक्तं, तत्र कतरत्तदेक- निमित्तमिति । ५ को नामानयोर्विशेष इति भावः । ६ ननु कर्मफलत्वाविशेपेऽपि तथेश्वरेच्छावशात् ज्ञानमेव कर्मान्तर- दाहकं न स्वर्गपश्वादिकर्म इत्याशझ्याह 'ईश्वरेच्छा' इत्यादि । ७ ज्ञानोदये सति ईश्वरेच्छानिमित्तत्वमनुमीयते ईश्वरेच्छानुमाने च ज्ञानोदय इति अन्योन्याश्रयणात् द्वयोरेवासिद्धता भवेदित्यर्थः । 6 इह हि भोगक्रममहिना बहुषु कर्मसु क्षीणेषु कुत्रचित् अनियते काले यत्परिपक्केऽपि समानसामर्थ्य विरोधत्वाद्विरुद्ध कर्मणी फलं प्रति रुद्ध तिष्ठतः, स्वकीयं स्वकीयं नियतं भोगं विधातुमुदासाते, तदनन्तर- भावीनि च कर्माणि अपरिपकत्वात् भोगाय नोन्मुखीभवन्ति, तदीशं विरुद्धकर्मद्वयविरोधलक्षणं कर्मणां साम्यमुच्यते इति । ९ कर्मणां च क्रमिकरवमेव न्याय्यं परस्परपरिहतस्वरूपतया युगपद- वस्थानायोगात्, अतश्च क्रमेणैव स्वमपि फलं ददातीति चैषां का नाम फलं प्रति अन्योन्यस्य रोद्धृता-कस्मिंश्चिदपि कालक्षणे युगपत्प्र- वृत्त्ययोगात् । पं० १ ख० पु. कर्मजत्वेन्यकर्मफलेति पाठः ।

·११ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । .११७ कर्मणो भोगदानप्रसङ्गात्, अविरुद्धकर्माप्रवृत्तौ तदैव देहपातप्रसङ्गात्, जात्यायुष्प्रदं कर्म न प्रतिबध्यते भोगप्रदमेव तु प्रतिबध्यते इति चेत्, कुतः-तत्कर्मसद्भावे यदि शक्तिः पतेत् तर्हि सा भोगप्रदात् किं बिभियात् । अथ मलपरिपाके शक्तिपातः सोऽपि किंखरूपः? किं च तस्य निमित्तम् ? इति, एतेन वैराग्यं धर्मविशेषो विवेकः सत्सेवा सत्प्राप्तिः देवपूजा १० स्वप्रकाशस्वरूपे नित्ये वस्तुनि यदज्ञानं तदेव मलं संसाराङ्कु. रकारणमित्यत्राविवादः । तत्र खेटपालगुरुरित्थं तस्य परिपाकमाह-'मल- निरोधात् शक्तिपातः रौद्री शक्तिर्हि निरोधिका यदा निरोधकाख्यात् स्वव्यापारात् निवर्तते तदायं स्फुटज्ञानक्रियासमावेशात् शिवशक्तिपात- भाग्भवेदिति ।' ११ अत्राक्षेपं करोति किंवरूप इत्यादिना, मलस्य नाशस्तावत् न संभवति, मलो हि एक इतीतरात्मनामपि नश्येदिति सर्वमुक्तिप्रसङ्गः, अथ न नाशः अपि तु पाकः स्वशक्तिप्रतिबद्धता, सापि विषाग्निवत् सर्वान् प्रति अविशिष्टा इति स एव प्रसङ्गः, अथ चेदुच्यते सहेतुकेति तत्र वक्तव्यं कर्म वा हेतुरीश्वरेच्छा वा, तत्र कर्म न तादृशं तस्य भोगैक- हेतुत्वात् , नापीश्वरेच्छा सा हि किं स्वतन्त्रा उत परतत्रा, परतत्रा तावत् कस्य परतत्रा इति, स्वतन्त्रा चेत् तस्य वीतरागद्वेपत्वात् सर्वान् प्रति अविशेषापत्तेः, अहेतुका इति चेत् प्रागेव नाशः स्यादिति स्थितिरेवास्य न स्यात् इति । पं०१ क. पु० कर्माप्रवृत्ति इति पाठः। पं० ८ ग. पु. धर्मविवेश इति, सत्सेवा आपत्प्राप्तिरिति च पाठः।

·११८ तन्नसारः । [११ आ. इत्यादिहेतुः प्रत्युक्त इति भेदवादिनां सर्वम् असमञ्जसम् । खतत्रपरमेशाद्वयवादे तु उपप- यते एतत् , यथाहि-परमेश्वरः स्वरूपाच्छाद- नक्रीडया पशुः पुद्गलोऽणुः संपन्नः, न च तस्य देशकालखरूपभेदविरोधः तद्वत् खरूप- स्थगनविनिवृत्या स्वरूपप्रत्यापत्तिं झटिति वा क्रमेण वा समाश्रयन् शक्तिपातपात्रम् अणुः उच्यते, स्वातव्यमात्रसारश्च असौ परमशिवः शक्तेः पातयिता इति निरपेक्ष एव शक्ति- पातो यः स्वरूपप्रथाफलः, यस्तु भोगोत्सुकस्य स कर्मापेक्षः, लोकोत्तररूपभोगोत्सुकस्य तु स एव शक्तिपातः परमेश्वरेच्छाप्रेरितमायागर्भा- धिकारीयरुद्रविष्णुब्रह्मादिद्वारेण, मन्त्रादिरूप- १२ यथोक्तमन्यत्र 'यथा हि परमेश्वरो निजरसेन स्वं छादयन् पराद्वयमयं वपुः पशुरितीर्यते लौकिकैः । तथैव पुनरप्यसौ विमलचित्स्वरूपं परं प्रकाशमतिरोदधच्छिव इतीर्यते योगिभिः ॥' १३ झटिति - अनुपायादिक्रमेण । १४ क्रमेण - वक्ष्यमाणदीक्षादिना । १५ न तु कर्मयोगाग्रपेक्षक इति भावः । पं० ११ क० पु. लोकोत्तररूपोऽनुत्तरभोगेति, ख० पु. लोकोत्तररूपो भोगेति पाठः।

·आ०११] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । ११९ वं मायापुंविवेकं पुंस्कलाविवेकं घुप्रकृतिविवेक पुंबुद्धिविवेकमन्यच्च फलं प्रस्नुवानः तदधर- तत्त्वभोगं प्रतिबध्नाति, भोगमोक्षोभयोत्सुकस्य भोगे कर्मापेक्षो, मोक्षे तु तन्निरपेक्षः इति सापेक्षनिरपेक्षः। न च वाच्यं - कस्मात् कस्मिं- श्चिदेव पुंसि शक्तिपात इति, स एव परमेश्वरः तथा भाति इति सतत्वे कोऽसौ पुमान् नाम यदुद्देशेन विषयकृता चोदना इयम् । स चायं शक्तिपातो नवधा,- तीव्र-मध्य-मन्दस्य १६ अत्र शक्तिपातो नवधा इति यदुक्तं तदृढीकरणार्थ मालिनीवि- जयोक्तं तन्यते 'एवमस्यात्मनः काले कस्मिंश्चिद्योग्यतावशात् । शक्तिः संबध्यते शैवी शान्ता मुक्तिफलप्रदा ॥ तत्संबन्धात्ततः कश्चित्तत्क्षणादपवृज्यते । अज्ञानेन सहकत्वं कस्यचिद्विनिवर्तते ॥ रुद्रशक्तिसमाविष्टः स यियासुः शिवेच्छया । भुक्तिमुक्तिप्रसिध्द्यर्थ नीयते सद्गुरुं प्रति ॥ तमाराध्य ततस्तुष्टाद्दीक्षामाराध्य शाङ्करीम् । तत्क्षणाद्वोपभोगाद्वा देहपाते शिवं व्रजेत् ॥ योगदीक्षा समासाद्य ज्ञात्वा योगं समभ्यसेत् । योगसिद्धिमवामोति तदन्ते शाश्वतं पदम् ॥' अत्रैवास्य लघुपञ्चिकाकारः कस्यचिच्चापूर्णाख्यातिरूपेणाज्ञानेन सह एकत्वं तन्मयत्वं विनिवर्तते तदपहस्तनेन स्वात्मसाक्षात्कारलक्षणं पूर्ण पं० ग० पु. तीव्रमध्यमन्दस्थोत्कर्षेति पाठः ।

·. १२० तन्त्रसारः। [११ आ० उत्कर्षमाध्यस्थ्य-निकषैः पुनस्वैविध्यात्, तत्र उत्कृष्टतीव्रात् तदैव देहपाते परमेशता, मध्य- तीव्रात् शास्त्राचार्यानपेक्षिणः स्वप्रत्ययस्य प्रा- तिभज्ञानोदयः यदुदये बाह्यसंस्कारं विनैव भोगापवर्गप्रदःप्रातिभो गुरुरित्युच्यते तस्य हि ज्ञानमुदेति, यतः स मध्यतीव्रया रुद्रशत्या समाविष्टः संलक्ष्यते तत्त- लक्षणोदयात् , तद्वक्ष्यति द्वितीयपटले 'सति तसिंश्च चिह्नानि तस्यैतानि विलक्षयेत् । तत्रैतत्प्रथमं चिह्न रुद्रे भक्तिः सुनिश्चला ॥ द्वितीयं मन्त्रसिद्धिः स्यात्सद्यः प्रत्ययकारिका । सर्वसत्त्ववशित्वं च तृतीयं तस्य लक्षणम् ॥ प्रारब्धकार्यनिष्पत्तिश्चिह्नमाहुश्चतुर्थकम् । कवित्वं पञ्चमं ज्ञेयं सालङ्कारमनोहरम् ॥ सर्वशास्त्रार्थवेत्तृत्वमकस्माच्चास्य जायते ।' इति । अत एव चात्र गुर्वाचनपेक्षणात् अन्यत्र स्वसंवित्तिदेवीभिर्दीक्षि- तसांसिद्धिक इति उपदिष्टः । एवं चास्य स्वयंप्रवृत्तेरपि अकल्पिते ज्ञाने किमेवमेवैतत् न वा इति संवादमपेक्षमाणस्य यदा गुरुं प्रति यियासा भवति तदा सा पारमेश्वर्या शक्त्या वक्ष्यमाणलक्षणं सद्गुरुं प्रति नीयते, येन तत्प्राप्तिमात्रादेवास्य तथा दायोत्पादात् ज्ञानं परं पूर्णतां यायात्, यद्वशात् परेषामनायासमेव संतो भुक्तिमुक्ती स्याताम् , अत एवास्याक- ल्पितत्वेऽपि श्रीतन्त्रालोके सहभित्तिकत्वमुक्तम्, अन्यथा तु निर्मित्तिक- त्वम् अस्यैव पादत्रयस्यावृत्या च स कश्चित् मन्दतीव्ररूपया शिवशक्त्या प्रोदितस्त्रविमर्शो भुक्तिमुक्तिप्रसिद्यर्थ सद्गुरुं प्रति जिगमिषुः सन् गतौ सत्यां तां प्राप्य तेन तेन आराधनप्रकारेण प्रसन्नात् तस्मात् पारमेश्वरं कंचन दीक्षाप्रकारमासाद्य तत्समनन्तरमेव सति देहे शिवं व्रजेत्-पूर्ण- ज्ञानक्रियोत्तेजनेन तदेकरूपस्वात्मसाक्षात्कारमासादयेत् येन पूर्वोक्तस- मस्तलक्षणापत्तौ जीवन्मुक्तः स्यात् । यद्वा भुक्तभोगतया आसन्नमरणस्त- रक्षणादेव च देहपाते शिवं ब्रजेत् ।

·११ आ.] श्रीमदभिनवगुसाचार्यविरचितः । १२१ न समय्यादिकल्पना काचित्, अत्रापि तारत- म्यसद्भावः-इच्छावैचित्र्यात् इति, सत्यपि प्रा- तिभत्वे शास्त्राद्यपेक्षा संवादाय स्यादपि, इति निर्मित्तिसभित्त्यादिबहुभेदत्वम् आचार्यस्य प्रा- तिभस्यागमेषु उक्तम्, सर्वथा प्रतिभांशो ब- 'दृष्ट्वा शिष्यं जराग्रस्तं व्याधिभिः परिपीडितम् । उरकमय्य ततस्त्वेनं परे तत्वे नियोजयेत् ॥' इति नीत्या सद्यो निर्वाणदीक्षाद्वारेण परे तत्त्वे योजितः स्यादित्यर्थः । अत एव वाशब्दौ विकल्पद्योतको, तीव्रमध्यमया शक्त्या संबद्धस्तु पूर्ववत् दीक्षामासाचापि अनास्मरूपे बुखादौ आत्माभिमानस्य तादवस्थ्यात् आत्मनि दायेन शिवैकरूपतां न वेत्तीति किञ्चित्कालमिदं शरीरारम्भकं कोपभुज्य आहितशेषवृत्तिदेहपाते शिवं व्रजेत् , तदास्य तदैकात्म्याभि- व्यक्तिः स्यादिति स इत्यादेः सकलस्यैव वाक्यस्य तत्क्षणाद्वा इति अपास्य पुनरावृत्त्या अयमर्थः । यथा योगो हि भोगैकसाधनम् इति बुभुक्षूणां तत्प्रधानैव दीक्षा न्याय्या इति उक्तं योगदीक्षामिति, अत एव पूर्व दीक्षायां ज्ञानस्य प्राधान्यं तद्विमोचकमेव, क्रिया पुनरुभयानुयायिनीति नास्याः पृथगुपादानम् , तेन मध्यमध्यरूपया शक्या संबद्धः शिवरूपतालाभौ- त्सुक्येऽपि बुभुक्षुत्वादेव धिया कचन यथाभीष्टे तत्त्वे गुरुणा योजितः तत एव श्रुतचिन्तादिमुखेन योगं ज्ञात्वा तत्तद्धारणादिक्रमेण समभ्य- सेत् येन तसिद्धिमाहास्यात् अनेनैव देहेन तत्र तत्र तस्वभोगान् भुक्त्वा तदवसाने शाश्वतं पदमवामोति इत्यनेनैव संबन्धः । मध्यमध्य- शक्तिपाते इयान् विशेषो यत् देहान्ते योगसिद्धिमवामोतीति । तदुक्तं श्रीतत्रालोके 'मध्यमन्दे शक्तिपाते शिवलाभोत्सुकोऽपि सन् । बुभुक्षुर्यत्र युक्तस्तद्भुक्त्वा देहक्षये शिवः ॥ पं० १ ख० पु० तारतम्यस्य सद्भाव इति पाठः। पं० ५ ख० पु. प्रातिभांश इति पाठः ।

·१२२ तन्त्रसारः। [११ आ० लीयान्-तत्संनिधौ अन्येषाम् अनधिकारात्। भेददर्शन इव अनादिशिवसंनिधौ मुक्तशि- वानां सृष्टिलयादिकृत्येषु मन्दतीव्रात् शक्ति- पातात् सद्गुरुविषया यियासा भवति, असदु- रुविषयायां तु तिरोभाव एव, असद्गुरुतस्तु सद्गुरुगमनं शक्तिपातादेव । सद्गुरुस्तु समस्तै- तच्छास्त्रतत्त्वज्ञानपूर्णः साक्षात् भगवद्भरवभ- द्वारक एव, योगिनोऽपि खभ्यस्तज्ञानतयैव मोचकत्वे तत्र योग्यत्वस्य सौभाग्यलावण्या- मन्दमध्ये तु तत्रैव तत्त्वेनापि नियोजितः । देहान्ते तद्वरं भोगं भुक्त्वा पश्चाच्छिवं व्रजेत् ॥' इति । एवमिदं भेदद्वयं शिवधर्मिसाधकविषयम् आद्यस्तु पुत्रकविषय इति विभागः । अस्यैव श्लोकस्य द्वितीयपादवर्जमावृत्या लोकधर्मिणः साधकस्य देहान्ते तत्र तत्राभीष्टे तत्वादौ योगेन योजनया भोगरू- पायाः सिद्धेरेव तीवमध्यमन्दरूपतया प्राप्तिर्भवतीति शक्तेरपि एवंप्रका- रत्वमुक्तं स्यात् । तदुक्तं श्रीतन्त्रालोक एव 'तीवमन्दे मध्यमन्दे मन्दमन्दे बुभुक्षुता । क्रमान्मुख्यातिमात्रेण विधिनेत्यन्ततः शिवम् ॥' इति । एतच्च तद्विवेक एवास्माभिः सर्व विवेचितं, किन्तु इयत् तत्र न्यूनं वर्तते-यदन्त्यस्यास्य श्लोकस्य न पाठ इति स चास्माभिरुपपनोऽपि न कल्पितः प्रायः वचन पुस्तकान्तरेषु अदृष्टत्वात् दुर्जनप्रायाद्यतनमूर्ख. जनसंत्रासाच, अर्थगत्या तु ग्रन्थकदुपज्ञतया व्याख्यात एव परमिति अलं बहुना। पं०९क० पु. योगिखस्येति, लावण्यादिसत्त्वसेवानुपयोगीत्यादि च पाठः।

·१२३ ११ आ०] श्रीमदभिनवगुसाचार्यविरचितः । दिमत्त्वस्येवानुपयोगात् । असद्गुरुस्तु अन्यः सर्व एव । एवं यियासुः गुरोः ज्ञानलक्षणां दीक्षां प्राप्नोति यया सद्य एव मुक्तो भवति जीवन्नपि, अत्र अवलोकनात् कथनात् शास्त्र- संबोधनात् चर्यादर्शनात् चरुदानात् इत्यादयो भेदाः। अभ्यासवतो वा तदानीं सद्य एव प्राणवियोजिकां दीक्षां लभते, सा तु मरण- क्षण एव कार्या इति वक्ष्याम इति । तीव्र- स्त्रिधा उत्कृष्टमध्यात् शक्तिपातात् कृतदीक्षा- कोऽपि स्वात्मनः शिवतायां न तथा दृढप्र- तिपत्तिः भवति, प्रतिपत्तिपरिपाकक्रमेण तु देहान्ते शिव एव, मध्यमध्यात् तु शिवतोत्सु- कोऽपि भोगप्रेप्सुः भवति इति तथैव दीक्षायां ज्ञानभाजनम् , स च योगाभ्यासलब्धम् अने- नैव देहेन भोगं भुक्त्वा देहान्ते शिव एव । निकृष्टमध्यात्तु देहान्तरेण भोगं भुक्त्वा शिव- त्वम् एति, इति । मध्यस्तु विधा-भोगोत्सु- कता यदा प्रधानभूता तदा मन्दत्वं-पारमे- पं० २ क० पु. स एवेति पाठः । पं० १२ क. पु. देहान्ते इत्यारभ्य भुक्ता इत्यन्तः पाठो नास्ति ।

·१२४ तन्त्रसारः। [११ आ० श्वरमत्रयोगोपायतया यतस्तत्र औत्सुक्यम्, पारमेशमन्त्रयोगादेश्च यतो मोक्षपर्यन्तत्वम् अतः शक्तिपातरूपता । तत्रापि तारतम्यात् त्रैविध्यम्, इत्येष मुंख्यः शक्तिपातः। वैष्ण- वादीनां तु राजानुग्रहवत् न मोक्षान्तता इति न इह विवेचनम् । शिवशक्त्यधिष्ठानं तु सर्वत्र इति उक्तम्, सी परं ज्येष्ठा न भवति अपि तु घोरा घोरतरा वा, स एष शक्ति- पातो विचित्रोऽपि तारतम्यवैचित्र्यात् भिद्यते, कश्चित् वैष्णवादिस्थः समय्यादिक्रमेण स्रोत:- पञ्चके च प्राप्तपरिपाकः सर्वोत्तीर्णभगवत्पड- र्धशास्त्रपरमाधिकारिताम् एति, अन्यस्तु उल्ल- जनक्रमेण अनन्तभेदेन, कोऽपि अक्रमम् इति अत एव अधराधरशासनस्था गुरवोऽपि इह मण्डलमात्रदर्शनेऽपि अनधिकारिणः, ऊर्ध्वशा- सनस्थस्तु गुरुः अधराधरशासनं प्रत्युत प्राण- यति- पूर्णत्वात् इति सर्वाधिकारी । स च १७ त्रिविधः। १८ सा-शिवशक्तिरित्यर्थः । १९ तारतम्यवैचित्र्यात्-अवान्तरातिशयेनेत्यर्थः । २० स्रोतःपके- तनविशेषे इत्यर्थः ।

·। योगी ११ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १२५ दैशिको गुरुः आचार्यों दीक्षकः चुम्बका, स चायं पूर्णज्ञान एव सर्वोत्तमः - तेन विना दीक्षाद्यसंपत्तेः तु फलोत्सुकस्य युक्तो यदि उपायोपदेशेन अव्यवहितमेव फलं दातुं शक्तः उपायोपदेशेन तु ज्ञाने एवं युक्तो मोक्षेऽपि अभ्युपायात् ज्ञानपूर्णताकाङ्क्षी च बहूनपि गुरून् कुर्यात् । उत्तमोत्तमादिज्ञान- भेदापेक्षया तेषु तु वर्तेत, संपूर्णज्ञानमुरुत्यामे तु प्रायश्चित्तमेव । ननु सोऽपि रीतं वा ब्रुवन् किं न त्याज्यः, नैव इति ब्रूमः, तस्य हि पूर्णज्ञानत्वात् एव रागाद्यभाव इति अवचनादिकं शिष्यगतेनैव केनचित् अयोग्य- त्वानाश्वस्तत्वादिना निमित्तेन स्यात् इति, तदुपासने यतनीयं शिष्येण, न तत्त्यागे। एवम् अनुग्रहनिमित्तं शक्तिपातो निरपेक्ष एव- अब्रुवन् विप- २१ यदुक्तम् 'आमोदार्थी यथा भृङ्गः पुष्पात् पुष्पान्तरं व्रजेत् । विज्ञानार्थी तथा शिष्यो गुरोर्गुर्वन्तरं व्रजेत् ॥' इति । पं० १२ ख० पु. शिष्यगतं नैवेति पाठः ।

·१२६ तन्त्रसारः। [११ आ० कर्मादिनियत्यपेक्षणात्। तिरोभाव इति, तिरो- भावो हि कर्माद्यपेक्षगाढदुःखमोहभागित्व- फलः, यथाहि - प्रकाशस्वातत्र्यात् प्रबुद्धोऽपि मूढवत् चेष्टते हृदयेन च मूढचेष्टां निन्दति, तथा मूढोऽपि प्रबुद्धचेष्टां मत्राराधनादिकां कुर्यात् , निन्देञ्च, यथा च अस्य मूढचेष्टा कि- यमाणापि प्रबुद्धस्य ध्वंसम् एति तथा अस्य प्रबुद्धचेष्टा, सा तु निन्द्यमाना - निषिद्धा- २२ यथोक्तं तन्त्रालोके 'नियत्यैव यदा चैव स्वरूपाच्छादनक्रमात् । भुले दुःखविमोहादि तदा कर्मफलक्रमः ॥ त्यक्त्वा तु नियमं काम दुःखमोहपरीतताम् । बिभासयिषुरास्तेऽयं तिरोधानेऽनपेक्षकः ॥' इति । २३ तथा च श्रीविद्याधिपतिः 'ये यौष्माके शासनमार्गे कृतदीक्षाः संगच्छन्ते मोहवशाद्विप्रतिपत्तिम् । नूनं तेषां नास्ति भवद्भानुनियोगः संकोचः किं सूर्यकरैस्तामरसानाम् ॥ ज्ञातज्ञेया धातृपदस्था अपि मन्त्रे ये त्वन्मार्गारकापथगास्तेऽपि न सम्यक् । प्रायस्तेषां लैङ्गिकबुयादिसमुत्थो मिथ्याबोधः सर्पवसादीपजकल्पः॥' इति । पं. १ क. पु. नियत्यनपेक्षणादिति पाठः। पं० २ क. पु. कर्माद्यनपेक्षेति पाठः ।

·११ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १२७ चरणरूपत्वात् स्वयं च तयैव विशङ्कमानत्वात् एनं दुःखमोहपङ्के निमजयति, न तु उत्पन्न- शक्तिपातस्य तिरोभावोऽस्ति, अत्रापि च कर्मा- द्यपेक्षा पूर्ववत् निषेध्या, तत्रापि च इच्छा- वैचित्र्यात् एतदेहमानोपभोग्यदुःखफलत्वं वा दीक्षासमयचर्यागुरुदेवान्यादौ सेवानिन्दनोभ- यप्रसक्तानामिव प्राक् शिवशासनस्थानां तत्त्यागिनामिव । तत्रापि इच्छावैचित्र्यात् तिरोभूतोऽपि खयं वा शक्तिपातेन युज्यते, मृतो वा बन्धुगुर्वादिकृपामुखेन, इत्येवं पञ्च- २४ यथोक्तम् । 'न चास्य कर्ममहिमा ताहग्येनेत्थमास्त सः । किं हि तत्कर्म कस्माद्वा पूर्वेणात्र समो विधिः ॥ तस्मात्सा परमेशेच्छा ययायं मोहितस्तथा । अनन्तकालसंवेद्यदुःखपात्रत्वमीहते ॥ तत्रापि चेच्छावैचित्र्यादिहामुत्रोभयात्मकः।' इति । २५ यथोक्तं श्रीसोमानन्दपादैः 'कुत्सितेऽकुत्सितस्य स्यात्कथमुन्मुखतेति चेत् । रूपप्रसाररसतो गर्हितत्वमयुक्तिमत् ॥ पं० १ क० पु० तथैव इति पाठः। पं० १० ख० पु० कृपामूलेनेति पाठः।

·१२८ तन्त्रसारः। [११ आ० कृत्यभागित्वं स्वात्मनि अनुसंदधत् परमेश्वर एव, इति न खण्डितमात्मानं पश्येत्। यथा निरर्गलस्वात्मस्वातच्यात्परमेश्वरः । आच्छादयेन्निजं धाम तथा विवृणुयादपि । अप्रबुद्धेऽपि वा धाग्नि स्वसिन्बुद्धवदाचरेत् । भूयो बुद्धत वा सोऽयं शक्तिपातोऽनपेक्षकः ॥ जह निअर महेसरु अच्छवि संबिरवितह । पुणुस अत्ति विपर पसरु अच्छ इविमल सरुद्द ।। इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे शक्तिपातप्रकाशनं नाम एकादशमाह्निकम् ॥ ११ ॥ पञ्चप्रकारकृत्योक्तिशिवत्वानिजकर्मणे । प्रवृत्तस्य निमित्तानामपरेषांक मार्गणम् ॥' इति ।

·अथ द्वादशमाह्निकम् । दीक्षादिकं वक्तव्यम् इति उक्तम्, अतो दीक्षाखरूपनिरूपणार्थं प्राक् कर्तव्यं स्नानम् उपदिश्यते । स्नानं च शुद्धता उच्यते, शुद्धता च परमेश्वरखरूपसमावेशः । कालु- प्यापगमो हि शुद्धिः, कालुष्यं च तदेकरू- पेऽपि अतत्वभावरूपान्तरसंवलनाभिमानः । तदिह खतन्त्रानन्दचिन्मात्रसारे खात्मनि विश्वत्रापि वा तदन्यरूपसंवलनाभिमानः अशुद्धिः, सा च महाभैरवसमावेशेन व्यपो- ह्यते, सोऽपि कस्यचित् झटिति भवेत् , कस्यापि उपायान्तरमुखप्रेक्षी। तत्रापि च एक- द्वियादिभेदेन समस्तव्यस्ततया क्वचित् कस्य- चित् कदाचित् च, तथा आश्वासोपलब्धेः विचित्रो भेदः । स च अष्टधा-क्षितिजलपव- १ सामान्येन कथनमेतत् । २विशेषमाह तदिहेखादिना । ३ तदन्यरूपेति अस्वतन्त्राप्रकाशरूपेत्यर्थः । ४ तत्रापि च - उपायमुखप्रेक्षित्वे इत्यर्थः । १७ ·तन्त्रसारः। १३० [१२ आ० नहुताशनाकाशसोमसूर्यात्मरूपासु अष्टासु मू- तिषु मन्त्रन्यासमहिम्ना परमेश्वररूपतया भा- वितासु तादात्म्येन च देहे परमेश्वरसमाविष्टे शरीरादिविभागवृत्तेः चैतन्यस्यापि परमेश्वरस- मावेशप्राप्तिः, कस्यापि तु स्नानवस्त्रादितुष्टि- जनकत्वात् परमेशोपायतामेतीति, उक्तं च श्रीमदानन्दादौ-धृतिः आप्यायो वीर्य मलदा- हो व्याप्तिः सृष्टिसामर्थ्य स्थितिसामर्थ्यम् अभे- दश्च इत्येतानि तेषु मुख्यफलानि-तेषु तेषु उपाहितस्य मनस्य तत्तद्रूपधारित्वात् । वीरोहे- शेन तु विशेषः, तद्यथा- रणरेणुः वीराम्भः महामरुत् वीरभस्म श्मशाननभः तदुपहितौ ५ यथोक्तं तन्त्रालोके 'एता झनुग्रहात्मानो मूर्तयोऽष्टौ शिवास्मिकाः । स्वरूपशिवरूपाभ्यां ध्यानात्तत्तत्फलप्रदाः ॥' इति । ६ यथोक्तं तत्रालोके 'श्रीमदानन्दशास्त्रे च नाशुद्धिः स्थाद्विपश्चितः । किं तु खानं सवस्त्रत्वं तुष्टिसंजननं भवेत् ॥' इति । ७ तेषु तेषु - पृथिव्यादिग्वित्यर्थः । उपाहितस्य-अनुसंधानेन स्थापि- तस्येत्यर्थः। पं० ४ क. पु. शरीराविभागवृत्तेरिति पाठः ।

·१२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १३१ चन्द्रार्को आत्मा निर्विकल्पकः । पुनरपि बाह्याभ्यन्तरतया द्वित्वम् , बहिरुपास्यमत्रता- दात्म्येन तन्मयीकृते तत्र तत्र निमजनम् इत्युक्तम् । विशेषस्तु आनन्दद्रव्यं वीराधार- गतं निरीक्षणेन शिवमयीकृत्य तत्रैव मत्रच- क्रपूजनम्, ततः तेनैव देहप्राणोभयाश्रितदे- वताचक्रतर्पणम् इति मुख्यं स्नानम् । आभ्य- न्तरं यथा- तत्तद्धरादिरूपधारणया तत्र तत्र पार्थिवादौ चक्रे तन्मयीभावः । परभैरवसंमजन- माहुः स्वानं यथा तु तद्भवति । तदपि वाझं स्नानं न मुख्यमुपचारतः किं तु ॥ ८ तत्र बायनानक्रमा-यथेष्टमत्रं हृदये स्मरन् गोरजोऽन्तः पदत्रयं गच्छेत् इति पार्थिवम् । तथैव पञ्चाङ्गमत्रितैर्मूर्धादिपादान्तं प्रक्षाल्य साङ्गमूलं जपनिमजेत् २ अस्त्रेणाम्युत्थितं भस जप्त्वा कवक्रगुपदे दद्यात् ततो भस्ममुष्टिं साङ्गमूलजसा मूर्मि क्षिपेत् ३ हादिनि वायौ मन्त्र- वाक् गतागतं कृत्वा वायव्यं स्नानमाचरेत् ४ तथा निर्मले गगनेऽपि एकाग्रीकृतरष्टिर्मत्रं मरेत् इत्याकाशीयम् ५ एवं सोमार्कतेजसि शिव- भावनं वानमुच्यते, तथा 'भात्मैव परमेशानो निराचारमहाहदः । विश्वं निमज्य तत्रैव तिष्ठन्शुद्धश्च शोधकः ॥' इत्यात्मनानमष्टमम् ।

·१३२
तन्त्रसारः।
[१२ आ०
परमानन्दनिमजणु
इउपरमत्थिण हाणु ।
तहिं आवितरत्ति
दिणु जाणइ पर अप्पाणु ॥
इति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचिते श्रीतन्त्रसारे खानप्रकाशनं
नाम द्वादशमाहिकम् ॥ १२ ॥

·अथ त्रयोदशमाह्निकम् । अथ प्रसन्नहृदयो यागस्थानं यायात्, तच्च यत्रैव हृदयं प्रसादयुक्तं परमेश्वरसमावे- शयोग्यं भवति तदेव, न तु अस्य अन्यल्ल- क्षणम् , उक्तावपि ध्येयतादात्म्यमेव कारणम् , तदपि भावप्रसादादेव इति नान्यत् स्थानम् । पीठपर्वताग्रम् इत्यादिस्तु शास्त्रे स्थानोदेश एतत्पर एव बोद्धव्यः-तेषु तेषु पीठादि- स्थानेषु परमेशनियत्या परमेश्वराविष्टानां श- तीनां देहग्रहणात्, आर्यदेशा इव धार्मि- काणां, म्लेच्छदेशा इव अधार्मिकाणाम् , पर्व- तापादेश्चैकान्तत्वेन विक्षेपपरिहारात् ऐका- ग्यपदत्वम् इति । तत्र यागगृहाग्रे बहिरेव १ पीठपर्वताग्रं-प्रधुम्नपीठादि । २ आर्यावर्तः पुण्यभूमिमध्यं विन्ध्यहिमागयोरिति कोशः। ३ तदुक्तम् । 'तस्मासिस विमुक्त्यै वा पूजाजपसमाधिषु । तत्स्थानं यत्र विश्रान्तिसुन्दरं हृदयं भवेत् ॥' इति । पं० ११ क. पु. ऐकाम्यप्रवलमिति पाठः।

·१३४ तन्त्रसारः। [१३ आ० सामान्यन्यासं कुर्यात्, करयोः पूर्व, ततो देहे। हीं-न-फ-हीं, ह्रीं-आ-क्ष-हीं इत्याभ्यां शक्ति- शक्तिमद्वाचकाभ्यां मालिनीशब्दराशिमन्त्रा- भ्याम् , एकेनैव आदौ शक्तिः ततः शक्तिमा निति, मुक्तौ पादानाच्छिरोऽन्तम् , भुक्तौ तु सों विपर्ययः । मालिनी हि भगवती मुख्य शाक्तं रूपं बीजयोनिसंघटेन समस्तकामदुघम्। :- ४ शब्दराशिः - मातृका, तत्र मातृकान्यासो यथा । 'ललाटवके दृकर्णनासागण्डरदौष्ठगे । द्वये द्वये शिखाजिह्वे विसर्गान्तास्तु षोडश ॥ दक्षान्ययोः स्कन्धबाह्रोः कराङ्गुलिनखे कचौ । वर्गों टतौ क्रमाकव्यामूर्वादिषु नियोजयेत् ॥ पवर्ग पार्श्वयोः पृष्ठे जठरे हृद्यथो नव । इत्येष मातृकान्यासः ॥' इति । मालिनीन्यासस्तु परात्रिंशिकाविवरणे निर्दिष्टः। तत्र मातृका बालाङ्गनादिप्रसिद्धा । मालिनी यथा न + ऋ ल ल थ च धई ण उ ऊ ब क ख ग घ ङ इअ व भ य ड ढठझ नजर ट प छ ल आ स अः ह पक्ष म श अंत ए ऐ ओ औ द फ, इति । ५ यथोक्तं तन्त्रालोके 'अन्योन्यबीजयोनीनां क्षोभाद्वैसर्गिकोदयात् । कां कां सिद्धिं न वितरेस्कि वा न्यूनं न पूरयेत् ॥ योनिबीजार्णसांकर्य बहुधा यद्यपि स्थितम् । तथापि नादिफान्तोऽयं क्रमो मुख्यः प्रकीर्तितः ॥' इति । पं० १ ग. पु. पूर्णमिति पाठः। पं० २ क. पु० अ-क्षेति पाठः ।

·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १३५ अन्वर्थ चैतन्नाम रुद्रशक्तिमालाभिर्युक्ता फलेषु पुष्पिता संसारशिशिरसंहारनादभ्रमरी सिद्धि- मोक्षधारिणी दानादानशक्तियुक्ता इति र-ल- योरेकत्वस्मृतेः । अत एव हि भ्रष्टविधिरपि मन्त्र एतन्न्यासात् पूर्णो भवति, साञ्जनोऽपि गारुडवैष्णवादिनिरञ्जनताम् एत्य मोक्षप्रदो भवति । देहन्यासानन्तरम् अर्घपात्रे अयमेव न्यासः । इह हि क्रियाकारकाणां परमेश्वराभे- दंप्रतिपत्तिदायसिद्धये पूजाक्रिया उदाहरणी- ६ साअन:-मायामलसहित इत्यर्थः । ७ तल्लक्षणं यथा। 'यावसिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥' तथा। 'गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥' इति । तथा कारकाणि 'कर्ता कर्माथ करणं संप्रदानं तथैव च । अपादानं तथाधारः कारकाणि षडेव हि ॥' इति । ८ उदाहरणीकृतेति । 'यथा हि वाहः कटकभ्रमखातथ्यमागतः । अश्वः संग्रामरूढोऽपि तां शिक्षा नातिवर्तते ॥ पं० २ क. पु० संसारशिशिरसंसारनादेति पाठः । पं० ५ क. पु० यत्रेति पाठः ।

·१३६ तन्त्रसारः। [१३ आ० कृता, तत्र च सर्वकारकाणाम् इत्थं परमेश्व- रीभावः, तत्र यष्ट्राधारस्य स्थानशुद्धयापादा- नकरणयोरर्घपात्रशुद्धिन्यासाभ्याम् यष्टुर्देह- न्यासात्, याज्यस्य स्थण्डिलादिन्यासात् । एवं क्रियाक्रमेणापि परमेश्वरीकृतसमस्तका- रकः तयैव दृशा सर्वक्रियाः पश्यन् विनापि प्रमुखज्ञानयोगाभ्यां परमेश्वर एव भवति । एवम् अर्घपात्रे न्यस्य पुष्पधूपायैः पूजयित्वा तद्विप्नुभिः यागसारं पुष्पादि च प्रोक्षयेत् । ततः प्रभामण्डले भूमौ खे वा ओं-बाह्यपरिवा- तथार्चनक्रियाभ्यासशिवीभावितकारकः । गच्छंस्तिष्ठनपि द्वैतं कारकाणां व्यपोज्झति ॥ तथैवाभ्यासनिष्ठस्याक्रमाद्विश्वमिदं हठात् । संपूर्णशिवताक्षोभनरीनृत्तमिव स्फुरत् ॥' इति । उक्तं चोत्पलभट्टपादैः 'अहो साधुतमः कोऽपि शिवपूजामहोत्सवः । षट्त्रिंशतोऽपि तत्त्वानां क्षोभो यत्रोल्लसत्यलम् ॥' इति । ९ यथोक्तम् । 'अर्घपानाम्बुषिमुनिः स्पृष्टं सर्व हि शुचति । शिवार्ककरसंस्पर्शात्कान्या शुद्धिर्भविष्यति ॥' इति । १० प्रभामण्डलेति-त्रिशूलार्कवृषमातृक्षेत्रपाम्बजेत् , तत्रार्चने क्रमः ।

·१३ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १३७ राय नम इति पूजयेत् । ततो द्वारस्थाने ओं-द्वारदेवताचक्राय नम इति पूजयेत् । अगुप्ते तु बहिःस्थाने सति प्रविश्य मण्डलस्थ- ण्डिलाय एव बाह्यपरिवारद्वारदेवताचक्रपूजां पूर्वोक्तं च न्यासादि कुर्यात्, न बहिः । ततोऽपि फट् फट् फट् इति अस्त्रजप्तपुष्पं प्रक्षिप्य विनानपसारितान् ध्यात्वा अन्तः प्रविश्य परमेश्वरकिरणेद्धया दृष्टया अभितो यांगगृहं पश्येत्। तत्र मुमुक्षुरुत्तराभिमुखस्ति- 'तारो नाम चतुर्थ्यन्तं नमश्चेत्यर्चने मनुः । एकोच्चारेण वा बाह्यपरिवारेति शब्दितः ॥' इति । ११ द्वारस्थान इत्यत्र विस्तारक्रमो यथा-द्वारो लक्ष्मीगणेशपूजनं, तयोर्दक्षे दिण्डिनं, वामे महोदरं, मध्ये वागीश्वरी, स्वदक्षे नन्दिनं, वामे कालं, मध्ये निमार्गगां, तथैव स्वदक्षे द्वाःस्थशाखयोः कालिन्दीच्छागमे- पान्, देहल्यधोऽनन्तेशमाधारशक्तीश्च, द्वारमध्ये सरस्वत्या सहास्त्रं पूज- येत्, सर्वे च पद्माधारगताः कल्पनीयाः, मन्त्रश्च पूर्ववदेव । संक्षेपक्रमेण 'द्वारदेवताचक्राय नम' इति बोध्यम् । १२ यथोक्तं तत्रालोके। 'रहस्यपूजां चेत्कुर्यात्तद्वाह्यपरिवारकम् । द्वाःस्थांश्च पूजयेदन्तर्देवाग्रे कल्पनाक्रमात् ॥' इति । १३ तथा अस्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धनं कवचेन तदाच्छादनं च कुर्यात् इत्यवान्तरो भेदः। १८ ·१३८ तब्रसारः। [१३ आ० ठेत् , यथा भगवदघोरतेजसा झटित्येव पाशो भवेत् । तत्र परमेश्वरवातत्र्यमेव मूर्त्या- भोसनया दिक्तत्वम् अवभासयति । तत्र चि- प्रकाश एव मध्यं, तत इतरप्रविभागप्रवृत्तेः प्रकाशखीकार्यमूर्ध्वम् , अतथाभूतम् अधः, प्र- काशनसंमुखीनं पूर्वम्, इतरत् अपरम् , संमु- खीभूतप्रकाशत्वात् अनन्तरं तत्प्रकाशधारारो- हस्थानं दक्षिणम् आनुकूल्यात् , तत्संमुखं तु अवभास्यत्वात् उत्तरम् , इति दिक्चतुष्कम्।तत्र मध्ये भगवान्, ऊर्वेऽस्य ऐशानं वक्रम् , अधः पातालवक्रम् , पूर्वादिदिक्चतुष्के श्रीतत्पुरुषा- घोरसयोवामाख्यम् , दिक्चतुष्कमध्ये अन्याश्च- १४ इह 'यद्यप्यस्ति न दिनाम काचित्पूर्वापरादिका । प्रत्ययो हि न तस्याः स्यादेकस्या अनुपाहितेः ॥ उपाधिः पूर्वतादिष्ट इति चेत्तत्कृतं दिशा । उपाधिमानं तु तथा वैचिन्याय कथं भवेत् ॥' इत्याशङ्का गर्भीकृत्याह तत्रेत्यादि । १५ मूल्भासना च 'मूर्तिवैचिभ्यतो देशक्रममाभासयत्यसौ।' इति प्रत्यभिज्ञादिष्टनीत्या । १६ अतथाभूतं-प्रकाशेनास्वीकृतमित्यर्थः । १७ अपरं-पश्चिममित्यर्थः ।

·१३ आ०] १३९ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । तस्रः-इत्येवं संविन्महिमैव मूर्तिकृतं दिग्भेदं भासयति, इति दिक् न तत्त्वान्तरम्। यथा यथा च खच्छाया लवयितुम् इष्टा सती पुरः पुरो भवति तथा परमेश्वरमध्यतामेति सर्वाधि- ष्ठातृतैव माध्यस्थ्यम् इत्युक्तम्। एवं यथा भग- वान् दिग्विभागकारी तथा सूर्योऽपि, स हि पारमेश्वर्येव ज्ञानशक्तिरित्युक्तं तत्र तत्र, तत्र पूर्व व्यक्तेः पूर्वा यत्रैव च तथा तत्रैव, एवं खात्माधीनापि वसंमुखीनस्य देशस्य पुरस्ता- त्त्वात् । एवं खात्मसूर्यपरमेशत्रितयैकीभाव- नया दिक्चर्चा इति अभिनवगुप्तगुरवः। एवं १८ यथोक्तम् त्रिकहृदये । 'स्वपदा स्वशिरश्छायां यदल्लवितुमीहते । पादोद्देशे शिरो न स्यात्तथेयं बैन्दवी कला ॥' इति। १९ यथोक्तम् तन्त्रालोके । 'दिग्विभागस्तु तजोऽस्ति वदनानां चतुष्टयात् । पञ्चमास्ययुजित्वे तौ परित्यक्तनिजात्मकौ ॥' इति । २० तत्र तत्र-परात्रिंशिकादावित्यर्थः । पं० ४ ग. पु. परमेश्वरोऽपि मध्यतामिति पाठः ।

·१४० तघ्रसारः। [१३ आ० स्थिते उत्तराभिमुखम् उपविश्य देहपुर्यष्टकादौ अहंभावत्यागेन देहतां दहेत् संनिधावपि पर- देहवत्-अदेहत्वात् , ततो निस्तरङ्गध्रुवधाम- रूढस्य दृष्टिखाभाव्यात् या किल आद्या स्पन्द- कला सैव मूर्तिः, तदुपरि यथोपदिष्टयाज्य- देवताचक्रन्यासः, प्राधान्येन च इह शक्तयो याज्याः- तदासनत्वात् भगवन्नवात्मादीनां २१ उत्तराभिमुखमिति । तथा चोक्तं 'तन्मध्यस्थितनाथस्य ग्रहीतुं दक्षिणं महः । उदङ्मुखाः स्युः पाश्चात्यं ग्रहीतुं पूर्वतोमुखाः ॥' इति । २२ पुर्यष्टकशरीरशुद्धिर्यथा - हृत्पद्मस्थितमात्मानं सूक्ष्म खद्योतनिभं स्फुरत्तारकाकारं हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रभेदेन अर्ध्वरेचकक्रमेण द्वाद- शान्ते विनियोज्य मनोऽहङ्कारबुद्धीः परतत्वे विलाय्य शून्यं शरीरं ध्यायेत् इति । २३ यथोक्तं विज्ञानभैरवे 'कालामिना कालपदादुस्थितेन स्वकं पुरम् । प्लुष्टं विचिन्तयेदन्ते शान्ताभासः प्रजायते ॥' इति । २४ नवात्मत्वं तु 'प्रकृतिः पुरुषश्चैव नियतिः काल एव च । माया विद्या तथेशश्व सदाशिवशिवौ तथा ॥' इति निर्दिष्टमस्ति, शक्तेरेव पूज्यत्वादित्यत्र अयं भावः - सर्वथा हि विमर्शनमेव च पूजेति शिवस्यापि स्वप्रकाशतापत्यै तदपेक्षेति । पं० ३ क. पु० निस्तरङ्गक्रमधाम इति पाठः । पं. ७ क. पु. भगवति इति पाठः ।

·१४१ १३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । शक्तरेव च पूज्यत्वात्, इति गुरवः । तत्र च पञ्च अवस्था जाग्रदाद्याः, षष्ठी च अनुत्तरा नाम खभावदशा अनुसंधेया,-इति षोढा न्यासो भवति । तत्र कारणानां ब्रह्मविष्णुरु- द्रेशसदाशिवशक्तिरूपाणां प्रत्येकम् अधिष्ठानात् पद्रिंशत्तत्त्वकलापस्य लौकिकतत्वोत्तीर्णस्य भैर- वभट्टारकाभेदवृत्ते न्यासे पूर्णत्वात् भैरवीभावः तेन एतत् अनवकाशम् । यदाहुः 'अतरङ्गरूढौ लब्धायां पुनः किं तत्त्वसृष्ट्रिन्यासादिना' इति। तावत् हि तदतरङ्गं भैरववपुः यत् स्वात्मनि अवभासितसृष्टिसंहारावैचित्र्यकोटि । एवम् अन्योन्यमेलकयोगेन परमेश्वरीभूतं प्राणदेह- बुद्ध्यादि भावयित्वा बहिरन्तः पुष्पधूपतर्पणा- धैर्यथासंभवं पूजयेत् । तत्र शरीरे प्राणे धियि च तदनुसारेण शूलाब्जन्यासं कुर्यात् , तद्यथा- आधारशक्तिमूले मूलं, कन्द आमूलसारकं लम्बिकान्ते, कलातत्त्वान्तो दण्डः, मायात्मको ग्रन्थिः, चतुष्किकात्मा शुद्धविद्यापमं, तत्रैव स- दाशिवभट्टारकः स एव महाप्रेतः-प्रकर्षेण ली- २५ आधारशक्तिमूले-नाभ्यन्तश्चतुरङ्गुले इत्यर्थः ।

·१४२ तब्रसारः। [१३ आ० नत्वात् बोधात् प्राधान्येन वेद्यात्मकदेहक्षयात् नादामर्शात्मकत्वाच्च, इति । तन्नाभ्युत्थितं तन्मूर्धरन्ध्रत्रयनिर्गतं नादान्ततिशक्तिव्यापि- नीसमनारूपमरात्रयं द्विषट्कान्तं, तदुपरि शुद्ध- पद्मत्रयम् औन्मनसम्, एतस्मिन् विश्वमये भेदे आसनीकृते अधिष्ठातृतया व्यापकभावेन आधेयभूतां यथाभिमतां देवतां कल्पयित्वा यत् तत्रैव समखभावनिर्भरात्मनि विश्वभा- वार्पणं तदेव पूजनं, यदेव तन्मयीभवनं तद्ध्यानं, यत् तथाविधान्तःपरामर्शसद्भावनादान्दोलनं स जपः, यत् तथाविधपरामर्शक्रमप्रबुद्धमहा- तेजसा तथाबलादेव विश्वात्मीकरणं स होमः, तदेवं कृत्वा परिवारं तत एव वह्निराशेविस्फु- लिङ्गवत् ध्यात्वा तथैव पूजयेत् । द्वादशान्तमिदं प्राग्रं त्रिशूलं मूलतः सरन् । देवीचक्रानगं त्यक्तक्रमः खचरतां व्रजेत् ॥ पं० २ ग० पु. नादामर्शवादिति पाठः । पं०४ क. पु० रूपपरात्रयमिति पाठः । पं० ६ ग. पु. व्यापकाभावेनेति पाठः । पं. ८ क. ग. पु० समस्तभावनिर्भरेति पाठः। पं० १३ ग० पु० स्फुरन् इति पाठः ।

·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १४३ मूलाधाराविषदान्तव्योमानापूरणात्मिका । खेचरीय खसंचारस्थितिभ्यां खामृताशनात् ।। एवम् अन्तर्यागमात्रादेव वस्तुतः कृतकृत्यता। सत्यतः तदाविष्टस्य तथापि बहिरपि कार्यों यागोऽवच्छेदहानय एव, योऽपि तथा समावे- शभाक् न भवति तस्य मुख्यो बहिर्यागः, तद- भ्यासात् समावेशलाभो-यतस्तस्यापितु पशु- तातिरोधानायान्तर्यागः- तदरूढावपि तत्सं- कल्पबलस्य शुद्धिप्रदत्वात् । अथ यदा दीक्षा चिकीर्षेत् तदाधिवासनार्थं भूमिपरिग्रह, गणे- शार्चनं, कुम्भकलशयोः पूजां, स्थण्डिलार्चनं, हवनं च कुर्यात् । नित्यनैमित्तिकयोस्तु स्थण्डि- लाद्यर्चनहवने एव । तत्र अधिवासनं शिष्यस्य संस्कृतयोग्यताधानम् अम्ब्लीकरणमिव दन्ता- नां, देवस्य कर्तव्योन्मुखत्वग्राहणम् , गुरोस्तद्र- हणम् । उपकरणद्रव्याणां यागगृहान्तर्वर्तितया परमेशतेजोबृंहणेन पूजोपकरणयोग्यतार्पण- मिति । तत्र सर्वोपकरणपूर्ण यागगृहं विधाय पं० १२ क० पु. 'हवनं' इति पदं नास्ति । पं० १४ क. पु० दन्तानां कर्तव्येति पाठः ।

·१४४ तनसारः । [१३ आ० भगवती मालिनी मातृकां वा स्मृत्वा तद्वर्ण- तेजःपुञ्जभरितं गृहीतं भावयन् पुष्पाञ्जलिं क्षिपेत् । तत उक्तास्त्रजतानि यथासंभवं सिद्धार्थधान्याक्षतलाजादीनि तेजोरूपाणि वि- कीर्य ऐशान्यां दिशि क्रमेण संघट्टयेत्, इति भूपरिग्रहः । ततः शुद्धविद्यान्तमासनं दत्त्वा गणपतेः पूजा, ततः कुम्भम् आनन्दद्रव्यपूरि- तम् अलंकृतं पूजयेत्, ततो याज्यमनु पूगं न्यस्य तत्र मुख्य मन्त्रं सर्वाधिष्ठातृतया विधि- पूर्वकत्वेन स्मरन् अष्टोत्तरशतमत्रितं तेन तं कुम्भं कुर्यात्। द्वितीयकलशे विघ्नशमनाय अस्त्रं यजेत्। ततः खस्खदिक्षु लोकपालान् सास्त्रान् पूजयेत् । ततः शिष्यस्य प्राक् दीक्षितस्य हस्ते अस्त्रकलशं दद्यात् । स्वयं च गुरुः कुम्भम् आददीत । ततः शिष्यं गृहपर्यन्तेषु विघ्नशम- नाय धारां पातयन्तं सकुम्भोऽनुगच्छेत् इमं मत्रं पठन्- भो भोः शक्र त्वया खस्यां दिशि विघ्नप्रशान्तये । सावधानेन कर्मान्तं भवितव्यं शिवाज्ञया । पं० १८ क. पु० विघ्नोपशान्तये इति पाठः।

·१४५ १३ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । त्र्यक्षरे नाम्नि-भो इत्येकमेव । तत ऐशान्यां दिशि कुम्भं स्थापयेत् । विकिरोपरि अस्त्रकल- शम् । तत उभयपूजनम् । ततः स्थण्डिलमध्ये परमेशपूजनम् । ततः अग्निकुण्डं परमेश्वरश- क्तिरूपतया भावयित्वा तत्र अग्निं प्रज्वाल्य हृदयान्तर्बोधाग्निना सह एकीकृत्य मनपरा- मर्शसाहित्येन ज्वलन्तं शिवाग्निं भावयित्वा, तत्र न्यस्य अभ्यर्च्य मन्त्रान् तर्पयेत् आज्येन तिलैश्च । अर्घपात्रेण च प्रोक्षणमेव तिलाज्या- दीनां संस्कारः। उक्नुवयोश्च परमेशाभेदह- ष्टिरेव हि संस्कारः। ततो यथाशक्ति हुत्वा सुक्नुवौ ऊर्ध्वाधोमुखतया शक्तिशिवरूपौ परस्परोन्मुखौ विधाय समपादोत्थितो द्वाद- शान्तगगनोदितशिवपूर्णचन्द्रनिःसृतपतत्परा- मृतधाराभावनां कुर्वन् वौषडन्तं मन्त्रम् उच्चा- २६ मत्रस्य च्छन्दोभङ्गप्रसङ्गात् । २७ अन्योन्यविपर्ययेण कलशे स्थाप्य इत्यर्थः । अयं भावः-विन. शान्तौ सत्या शिवशत्योस्तादात्म्यमेव समावेशबलेन संपनम् । पं. ६ क. पु. एकीकृत्य परामर्शति पाठः । पं० १५ ग० पु. धाराभावेन भावानाम् इति पाठः । १९ ·१४६ तन्त्रसारः। , [१३ आ० रयन् च आज्यक्षयान्तं तिष्ठेत् , इति पूर्णा- हुतिः मन्त्रचक्रसंतर्पणी । ततश्चरं प्रोक्षित- मानीय स्थण्डिलकलशकुम्भवह्निषु भागं भागं निवेद्य, एकभागम् अवशेष्य, शिष्याय भागं दद्यात् । ततो दन्तकाष्ठम् । तत्पातोऽग्नि-यम- निर्ऋतिदिक्षु अधश्च न शुभ इति । तत्र होमोऽस्त्रमन्त्रेण कार्यः । ततो विक्षेपपरिहारेण भाविमत्रदर्शनयोग्यतायै बद्धनेत्रं शिष्यं प्रवेश्य जानुस्थितं तं कृत्वा पुष्पाञ्जलिं क्षेपयेत्। ततः सहसा अपासितनेत्रबन्धोऽसौ शक्तिपातानु- गृहीतकरणत्वात् संनिहितमन्नं तत्स्थानं साक्षा- त्कारेण पश्यन् तन्मयो भवति, अनुगृहीत- करणानां मत्रसंनिधिः प्रत्यक्षः यतस्त्रस्यताम् इव भूतानाम् । ततः स्वदक्षिणहस्ते दीप्यतया । २८ यथोक्तं तत्रालोके । 'य ऊर्चे किल संबोधः कुण्डे स प्रतिबिम्बितः । वह्निः प्राणः सुक्नुवौ च स्नेहः संकल्पचिद्रसः ॥ इत्थं ज्ञात्वादितः कुण्डसुक्खुवाज्यमनून्भृशम् । द्वादशान्तविबोधाग्नौ रुवा पूर्णाहुतिं क्षिपेत् ॥' इति । पं. ७ क. पु. अस्त्रेण कार्य इति पाठः ।

·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १४७ देवंताचक्रं पूजयित्वा तं हस्तं मूर्धहृन्नाभिषु शिष्यस्य पाशान् दहन्तं निक्षिपेत् । ततो वामे सोम्यतया पूजयित्वा शुद्धतत्त्वाप्यायिनं, ततः प्रणामं कुर्यात् । ततो भूतदेवतादिग्बलिं मद्य- मांसजलादिपूर्ण बहिर्दद्यात् , आचामेत। ततः खयं चरभोजनं कृत्वा शिष्यात्मना सह ऐक्य- मापन्नः प्रबुद्धवृत्तिः तिष्ठेत् । स्वपन् अपि प्रभाते शिष्यः चेत् अशुभं खेप्नं वदेत् तत् २९ देवताचक्र-साध्वपूर्ण । पूजयित्वा-वामपाणिनेति शेषः । ३० शिवहस्तविधिरेपः, यथोक्तं तत्रालोके । 'शिवहस्तविधिं कृत्वा तेन संप्लुष्टपाशकम् । शिष्यं विधाय विश्रान्तिपर्यन्तं ध्यानयोगतः ॥ ततः कुम्भेऽस्त्रकलशे वह्नौ स्वात्मनि तं शिशुम् । प्रणामं कारयेत्पश्चाद्भूतमातृबलिं क्षिपेत् ॥' इति । ३१ इत्थं हि स्वमाध्याये स्वमशुभाशुभपर्यालोचनम् 'देवाग्निगुरुतत्पूजाकारणोपस्करादिकम् । हृद्या स्त्री मद्यपानं चाप्याममांसस्य भक्षणम् ॥ रक्तपानं शिरश्छेदरक्तविण्मूत्रलेपनम् । पर्वताश्वगजप्रायहृद्ययुग्याधिरोहणम् ॥ यत्प्रीत्यै स्यादपि प्रायस्तत्तच्छुभमुदाहृतम् । तं ख्यापयेत्तुष्टिवृध्यै ह्रादो हि परमं फलम् ॥' इति, एतच्च शङ्कमानविषयम् । अन्यस्य तु न किञ्चित् शुभमशुभं वा। यथोक्तं पं० २ क. पु. शिष्यपाशानिति पाठः । पं. ५ क० पु. मांसादिपूर्णमिति पाठः।

·१४८ तन्त्रसारः। [१३ आ० अस्मै न व्याकुर्यात् - शङ्कातको हि तथास्य स्याताम् , केवलम् अस्त्रेण तन्निष्कृतिं कुर्यात् । ततस्तथैव परमेश्वरं पूजयित्वा तदने शिष्यस्य प्राणक्रमेण प्रविश्य हत्कण्ठतालुललाटरन्ध्र- द्वादशान्तेषु षट्सु कारणषट्कस्पर्श कुर्वन् प्रत्येकमष्टौ संस्कारान् चिन्तयन् कंचित्कालं शिष्यप्राणं तत्रैव विश्रमय्य पुनरवरोत् । इत्येवापादिताष्टाचत्वारिंशत्संस्कारोपरिकृतरु- 'येषां तु शङ्काविलयस्तेषां स्वमवशोत्थितम् । शुभाशुभं न किञ्चित् स्यात्" ॥' इति । तत्रापि स्फुटो विशेषः 'स्फुटं पश्यति सत्त्वात्मा राजसो लिङ्गमात्रतः। न किञ्चित्तामसस्तस्य सुखदुःखाच्छुभाशुभम् ॥' इति । ३२ अष्टाचत्वारिंशत्संस्कारास्तु यथा-गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो- अयनं जातकर्म नामकर्म निष्क्रमणम् अन्नप्राशनं चूडाकरणम् व्रतबन्धः । अस्मिझेव-मेखलाबन्धव्रतं दन्तकाष्टवतम् अजिनव्रतम् व्यायुषवतं संध्यावतं वह्नयुपासावतं भिक्षाव्रतम् इति सप्त व्रतानि अन्तर्भवन्ति । एतान्येव तत्रशास्ने भौतेशाद्यभिधाभिधेयानि । तथा ऐष्टिकं पार्विक भौतिकं सौमिकं गोदानम् उद्वाहः । अष्टकाः पार्वणी श्राद्धं श्रावणी आग्रायणी चैत्री आश्वयुजी । भाग्नेयम् अग्निहोत्रं दार्श पौर्णमासं चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिः अग्निष्टोमः अत्यग्निष्टोमः उक्थ्यः पोडशिका वाजपेयः अतिरात्रः भाप्तोर्यामः । हिरण्यपादः (अस्यैवावा- न्तरभेदाः-गुह्यहिरण्यधुत् हिरण्यमेढ़ः हिरण्यनाभिः हिरण्यगर्भः हिर- पयश्रोत्रः हिरण्यत्वक् हिरण्याक्षः हिरण्यजिह्वः हिरण्यशृङ्ग इति नव ·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १४९ द्रांशापत्तिः समयीभवति । ततः अस्मै पूज्यं मत्रं पुष्पायैः सह अर्पयेत् । ततः समयान् अस्मै निरूपयेत् । गुरौ सर्वात्मना भक्तिः, तथा शास्त्रे देवे, तत्प्रतिद्वन्द्विनि पराङ्मुखता, गुरुवत् गुरुपुत्रादेः विद्यासंबन्धकृतस्य तत्पूर्वदीक्षितादेः चित्रयज्ञाभिधाः।) अश्वमेधः वानप्रस्थं पारिवाज्यं दया क्षान्तिः अन- सूया शौचम् अनायासः मङ्गल्यम् अकार्पण्यम् अस्पृहा इति । तइमे शास्त्रान्तरेषु क्रमशः समुद्दिष्टाः संख्याताश्च । तथा च श्रीस्वच्छन्दे 'ब्राह्मणस्याधिकाराष्टाचत्वारिंशतमेव च । गर्भः पुंसवनं चैव सीमन्तो जातकर्म च ॥ नाम निष्क्रमणं चैव अन्नप्राशनचूडकम् । अनेनैव वरारोहे शोध्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ एतैर्निर्वर्तितैदेवि ततोऽसौ जायते द्विजः । नवमो व्रतबन्धस्तु स चाङ्गी परिकीर्तितः ॥ अङ्गानि संप्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । मेखला दन्तकाष्ठं च अजिनं व्यायुषं तथा । संध्यां वढेरुपासां च भिक्षां वै सप्तमं विदुः । नियन्वृणि च दृष्टानि दीक्षाकाले वरानने ॥' नियन्वृणि-प्रथमानमावस्थितेलोपो मा भूदित्यवश्यानुष्ठेयानि इति वैदि- ककल्पानुसृत्या । तात्रिकानुसारेण तु 'भौतेशं पाशुपत्यं च गाणं गाणेश्वरं तथा । उन्मत्तकासिधारं च घृतेशं सप्तमं विदुः ॥ सप्तैतानि तु दृष्टानि व्रतानि ब्रह्मचारिणाम् ॥' दृष्टानि-पारमेश्वरे शास्त्र-तन्त्रे इत्यर्थः । इत्येवमुद्दिष्टानि । 'चर्याव्रतानि बोध्यानि अगत्वे कीर्तितानि तु । एभिस्तु सहितं ह्येकं नवमं व्रतबन्धनम् ॥

·तनसारः। १५० [१३ आ० संदर्शनम् यौनसंबन्धस्य तदाराधनार्थम् , न तु खत इति मन्तव्यम् । स्त्रियो वन्ध्यायास्तजु- गुप्साहेतुं न कुर्यात् । देवतानाम गुरुनाम तथा मत्रं पूजाकालात् ऋते न उच्चारयेत् । गुरूपभुक्तं शय्यादि न भुञ्जीत । यत् किंचित् तस्यान्तर्भूतमेवैतत्कथितं व्रतसप्तकम् । चतुर्दश व्रतान्येवं होतव्यानि वरानने ॥' इति । तथा 'वेदव्रतानि चत्वारि होतव्यानि न संशयः।' तान्याह ।' ऐष्टिकं पार्विकं चैव भौतिकं सौमिकं तथा।' इष्टि-पर्व-भूत-सोमयज्ञप्रतिपादक-वैदिकग्रन्थपाठेन कालकार्याणि व्रतानि ऐष्टिकादिशब्दैः पारमेश्वरेषु शास्त्रेषूक्तानि । यज्ञसूत्रे तु 'विद्यं च चातुर्होत्रं गोदानं नानमित्यपि । वेदव्रतानि चत्वारि ॥' इत्येवमुक्तानि, इह तु गोदानं पृथगेव भविष्यति । तदेतावत्पर्यन्तमे- तान्संस्कारान् 'त्रयोदश विजानीयात् एभिरनुष्ठितैश्वायं वेदेष्वधिकृत इत्याह ततो वै वेदभाजनम् ॥ किंच 'ततो भवति गोदानं तचतुर्दशकं प्रिये ।' वेदाध्ययनान्ते उपाध्यायाय गोमिथुनदानेनोपलक्षितमात्मनः केशादि- वपनं गोदानम् । अथ गुरुभिर्गार्हस्थ्यायानुज्ञातः 'सात उद्वाहयेनार्या ज्ञानसिद्धः कुमारिकाम् ।'

·१३ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १५१ लौकिकं क्रीडादि तत् गुरुसंनिधौ न कुर्यात् । तयतिरेकेण न अन्यत्र उत्कर्षबुद्धिं कुर्यात् । सर्वत्र श्राद्धादौ गुरुमेव पूजयेत् । सर्वेषु च नैमित्तिकेषु शाकिनीत्यादिशब्दान् न वदेत् । पर्वदिनानि पूजयेत्। वैष्णवाद्यैरधोदृष्टिभिः सह वेदाध्ययनेन लब्धशुद्धिः सात उच्यते, अध्ययनान्ते हि सानमनेनैवा. शयेनानातम् , अत एवायं वेदार्थाधिगमात्मना ज्ञानेन सिद्धः-संपूर्णः । अथ वा 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्' इति चोदितत्वात् शीघ्रमेव प्रावज्य- मिच्छन् 'कृत्वा दर्भमयीं भायर्या तया सह यजेत्क्रतून् ।' गृहस्थाश्रमचोदितनित्यनैमित्तिकरूपमित्थमुद्वाहात्मकसंस्कारसंपादनरूप- मेतत्कर्म 'तज्ज्ञेयं पञ्चदशमं अनेनैव- "पितृदेवमनुष्याणां भूतानां तर्पणं तथा । ब्रह्मणोऽध्ययनं चेति महायज्ञास्तु पञ्च वै ॥" इति यज्ञसूत्रप्रतिपादिता नित्ययज्ञाः संगृहीताः । यतश्व "पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्लीपेषिण्युपस्कराः । खण्डनी चोदकुम्भस्तु बध्यते यास्तु वाहयन् ॥ तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थ महात्मभिः । पञ्च क्लुप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥" तत्र च "अध्ययनं ब्रह्मयज्ञः, पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो, बलिभाँतो, नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥" इति । एवमुद्वाहसत्वे एते नित्ययज्ञाः संगृहीताः इत्याशयः, नैमित्ति. कानाह ततः प्राकमखाः क्रमात् । नैमित्तिकांश्च तानाहुः प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥

·१५२ तन्त्रसारः। [१३ आ० संगतिं न कुर्यात् । एतच्छासनस्थान् पूर्वजा- तिबुद्ध्या न पश्येत् । गुरुवर्गे गृहागते यथाशक्ति यागं कुर्यात् । अधोमार्गस्थितं कंचित् वैष्ण- वाद्यं तच्छास्त्रकुतूहलात् गुरूकृत्यापि त्यजेत् । तदापि न उत्कर्षबुद्धया पश्येत् । लिङ्गिभिः अष्टकाः पार्वणी श्राद्धं श्रावण्याग्रायणी तथा । चैत्री चाश्वयुजी चेति सप्त पाकमखाः क्रमात् ॥' पौषादिकृष्णपक्षगताः शाकमांसापूपशाकैः पितॄणां संतर्पणीयत्वात्तमा- मिकाः शाकाचा अष्टकाः, पार्वणी-सितासितपक्षाद्यदिने तत्रत्यो याग. स्तथोक्तः, श्रावम्-पित्रादिमृताहपारणीयो विधिः, श्रावण्यां विधेय उपाकर्मादिविधिः श्रावणी, आग्रायणी-नवानयागः, चैत्री-तत्पूर्णि- मायां मन्वादिसत्तया विधेयः पितृश्राद्धादिकल्पः, आश्वयुजी-आश्वयुज्यां विधेयं ब्रीह्याप्रयणायावश्यकहविर्दानादिकर्म । इति निर्दिष्टपाकयज्ञसप्त- कम् । तदेवं 'एतैः सह विजानीयाह्वाविंशत्परिसंख्यया ।' एतैः सप्तभिः सह पूर्वोक्तान्पञ्चदश संस्कारान् । अथ 'आग्नेयं चाग्निहोत्रं च दार्श चैव ततः परम् । पौर्णमासी तथा ज्ञेया चातुर्मास्यं तथैव च ॥ पशुबन्धः समुद्दिष्टः सौत्रामणिरतः परम् । हविर्यज्ञाः समादिष्टाः सौते पावताः प्रिये ॥' भानेयमरणिक्रमेणाड्यानयनम् , अमिहोत्रं-सायं प्रातश्च होमः, दार्श:- विपरीतलक्षणया दृश्यमानचन्द्राश्रयामावास्यो यागः, पौर्णमासी सर्वासु पूर्णिमासु विधेयः सामान्ययागः, चातुर्मास्य-फाल्गुना. चैत्राद्वा प्रभृति मासचतुष्टयान्ते पौर्णमास्यां विधेयो विशिष्टो यागः, पशुबन्धः-यागविशेषः यत्र पशोमांसवसादि हुयते, सौत्रामणि:-सुत्रा- मदेवताकः सुरायागः । एतानपि संकलयति 'एभिः सह विजानीयात्संस्कारैकोनविंशकम् ।'

·१५३ १३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । सह समाचारमेलनं न कुर्यात्, तान् केवलं यथाशक्ति पूजयेत्। शङ्कास्त्यजेत् । चक्रे स्थित- श्चरमाय्यादिविभागं जन्मकृतं न संकल्पयेत् । शरीरात् ऋते न अन्यत् आयतनतीर्थादिकं बहुमानेन पश्येत् । मत्रहृदयम् अनवरतं अथ 'अग्निष्टोमात्यग्निष्टोमौ उक्थ्यः षोडशिका तथा । वाजपेयोऽतिरावस्तु आप्तोर्यामस्तथैव च ॥' इति । त एते यागविशेषाः 'सोमसंस्थाः समाख्याता: ............... गृहकरणकसोमपानयुक्ता यज्ञरूपाः क्रियाः सोमसंस्थाः । एतावदन्ता. नेतान्संस्कारात् षदत्रिंशत्परिसंख्यया ॥' प्रोक्तमन्नाहुतिक्रमेण कुर्यादिति शेषः । अथ 'हिरण्यपादः प्रथमस्तथा गुह्यहिरण्यकृत् । हिरण्यमेदो हिरण्यनाभिर्हिरण्यगर्भ एव च ॥ हिरण्यश्रोत्रो हिरण्यत्वग्विरण्याक्षस्तथैव च । हिरण्यजिह्वस्तच्छृङ्गो दश यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥' गर्भ:-हृदयम्, एते पक्षाद्यावयवाः, अग्निचित्याविशेषाः येषां पादादि- स्थानेषु हिरण्यं दीयते तत्तत्पक्षाद्याकृतिभेदात् । 'शतेन तु धृतं चात्र एकैकं तु विजायते।' एतत्संपत्त्यर्थ होमे विशेषमाह 'एते सर्व सहस्रेण शुद्ध्यन्ते स एव सहस्रहोमसंपायो हिरण्यपादादिश्वित्रयज्ञः । सप्तत्रिंशकः ॥' किंच 'अश्वमेधं ततः पश्चाजुहुयात्तु यथाक्रमम् ।' २० ....

·१५४ तन्त्रसारः। [१३ आ. स्मरेत्, इत्येवं शिष्यः श्रुत्वा प्रणम्य अभ्युप- गम्य गुरुं धनदारशरीरपर्यन्तया दक्षिणया ब्राह्मणस्यापि कर्मवशात्प्राप्तसार्वभौमभूपतित्वस्यायमश्वमेधः कार्य एव । एवं विवाहात्प्रभृति एतावदन्तैः 'एवं कृतैस्तु तैः सर्वैस्ततश्चैव गृही भवेत् । गृही-द्वितीयाश्रमस्थः । 'अष्टात्रिंशत्तमं तं तु अश्वमेध्याख्यं कर्म जानीयादित्यर्थः । वानप्रस्थं ततो भवेत् । पारिवाज्यं ततोऽन्त्येष्टिमेवं ब्राह्मण्यमामुयात् ॥' धानप्रस्थं पारिवाज्यं चाश्रमद्वयरूपं संस्कारद्वयम् अन्त्येष्टिविहिताननुष्ठान: संभाव्यमानप्रायश्चित्तशुद्यर्थ गार्हस्थ्यावस्थितस्य कार्या न तु वानप्रस्थ- स्थानितपारिवाज्यस्य वा तेनासौ पृथङ्ग गण्यते, एवमिति पारमेश्वरम- ब्रहोमक्रमे, पाशवे तु विधौ सत्यपि बीजाहारादिदोषसद्भावान सम्य- ब्राह्मण्यं भवति, इदं तु पारिवाज्यलक्षणं चत्वारिंशत्तमसंस्कारमेतैः सह विजानते पूर्वोक्तैः सह गणितमिति यावत् । 'अत आत्मगुणानष्टौ कथयामि समासतः। दया सर्वेषु भूतेषु शान्तिश्चाप्यनसूयता ॥ शैचं चैवमनायासो मङ्गल्यं चाप्यतः परम् । भकार्पण्यं चास्पृहा चेत्यष्टावात्मगुणाः स्मृताः ॥' दया-परानुकम्पा, शान्तिः- अपकारिषु शक्तत्वेऽप्यप्रतिक्रिया, अनसू. यता-परगुणसहत्वम् , शौचं-चित्तवाक्च्छरीरशुद्धिः, अनायासः-भ- केशावहकर्मकारित्वम् , मङ्गल्यं-मङ्गलद्रव्याणां दर्शनस्पर्शनचिन्तनानि, अकार्पण्यं - यथाशक्ति दातृत्वम् , अस्पृहा-यथालब्धेन संतोषः, इत्येते आत्मगुणाः -आत्मसंनिकृष्टान्तःकरणभूतवागादेर्गुणाः न त्वात्मनस्तस्य चिद्रूपत्वात् इति । इत्थमेव 'चत्वारिंशदथाष्टौ च संस्काराः समुदाहृताः ॥' इति ।

·१३ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १५५
परितोष्य पूर्वदीक्षितांश्च दीनानाथादिकान्
तर्पयेत् । भाविविधिना च मूर्तिचक्रं तर्पयेत् ।
इत्थं समयीभवति । मत्राभ्यासे नित्यपूजायां
श्रवणेऽध्ययने अधिकारी, नैमित्तिके
तु
सर्वत्र
गुरुमेव अभ्यर्थयेत, इति सामयिको विधिः ।
अध्वानमालोच्य समस्तमन्तः
पूर्ण स्वमात्मानमथावलोक्य ।
पश्यदनुग्राहधिया द्विषट्-
पर्यन्तमेवं समयी शिशुः स्यात् ॥
सअलमा अपरि उण्णउ परभैरउ अत्ताणु
जाइवि अग्गणि सण्णउ जोअभिमी सत्ताणु ।
एहस समयदिक्ख परभइरव जलणि हि मजणिण
इत्थति लज्जहवन बहुपरिभवहोइउवाउजिण ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे समयिदीक्षाप्रकाशनं
नाम त्रयोदशमाह्निकम् ॥ १३ ॥

·अथ चतुर्दशमाह्निकम् । अथ पुत्रकदीक्षाविधिः । स च विस्तीर्णः तत्रालोकात् अवधार्यः । संक्षिप्तस्तु उच्यते । समय्यन्तं विधिं कृत्वा तृतीयेऽह्नि त्रिशूलाब्जे मण्डले सामुदायिकं यागं पूजयेत् , तत्र बाह्य- परिवार द्वारदेवताचक्रं च बहिः पूजयेत्, ततो मण्डलपूर्वभागे ऐशकोणात् आरभ्य आग्ने- यान्तं पतिक्रमण गणपतिं गुरुं परमगुरुं परमे- ष्ठिनं पूर्वाचार्यान् योगिनीचक्रं वागीश्वरी क्षेत्रपालं च पूजयेत् । तत आज्ञा समुचिताम् आदाय शूलमूलात् प्रभृति सितकमलान्तं समस्तम् अध्वानं न्यस्य अर्चयेत् , ततो मध्यमे त्रिशूले मध्यारायां भगवती श्रीपराभट्टारिका भैरवनाथेन सह, वामारायां तथैव श्रीमदपरा, दक्षिणारायां श्रीपरापरा, दक्षिणे त्रिशूले मध्ये श्रीपरापरा, वामे त्रिशूले मध्ये श्रीम- १ पुत्र इव पुत्रकः, प्रतिकृतौ अर्थे कः। २ पूजनं तु बहिः कल्पनया, समयिदीक्षायां हि अन्तर्यागार्थमेव त्रिशूलालमण्डलनिरूपणम् , इह तु बहिः कल्पनयेति विशेषः ।

·१५७ १४ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । दपरा, द्वे तु यथास्वम् । एवं सर्वस्थानाधिष्ठा- तृत्वे भगवत्याः सर्व पूर्ण तदधिष्ठानात् भवति इति । ततो मध्यशूलमध्यारायां समस्तं देव- ताचक्र लोकपालास्त्रपर्यन्तम् अभिन्नतयैव पूजयेत् तदधिष्ठानात् सर्वत्र पूजितम् । ततः कुम्भे कलशे मण्डले अग्नौ खात्मनि च अभे- दभावनया पश्चाधिकरणम् अनुसंन्धि कुर्यात्, ततः परमेश्वराद्वयरसबंहितेन पुष्पादिना वि. शेषपूजां कुर्यात् । किं बहुना - तर्पणनैवेद्यप- रिपूर्ण वित्तशाव्यविरहितो यागस्थानं कुर्यात् । असति वित्ते तु महामण्डलयागो न कर्तव्य एव । पशुंश्च जीवतो निवेदयेत् । तेऽपि हि एवम् अनुगृहीता भवन्ति, इति कारुणिक- तया पशुविधौ न विचिकित्सेत् । ततोऽग्नौ परमेश्वरं तिलाज्यादिभिः संतl तदग्रेऽन्यं , ३ पञ्चाधिकरणं तु यथा 'हस्ताकारविरिञ्चजागरधरियाद्या हि ये पञ्चकाः शक्त्याद्याश्च तथैव शङ्करनुतेः पूर्णावमर्शात्मनः । ये प्रासप्रणवाभिधाः कुशलव....."शोऽपि विश्वप्रथा- स्तं पञ्चप्रणव मरामि सततं स्वच्छन्दधामाप्तये ॥' 'हस्त्रं दीर्घ प्लुतं सूक्ष्ममतिसूक्ष्म परं शिवम् । प्रणवं पञ्चधा ज्ञात्वा भित्वा मोक्षो न संशयः॥'

·१५८ तन्त्रसारः। [१४ आ० पशुं वपाहोमार्थ कुर्यात्, देवताचक्रं तह- पया तर्पयेत्, पुनर्मण्डलं पूजयेत् , ततः पर- मेश्वरं विज्ञप्य सर्वाभिन्नसमस्तषडध्वपरिपू- र्णम् आत्मानं भावयित्वा शिष्यं पुरोऽवस्थितं कुर्यात् । परोक्षदीक्षायां जीवन्मृतरूपायाम् अग्रे तं ध्यायेत् , तदीयां वा प्रतिकृति दर्भ- गोमयादिमयीम् अग्रे स्थापयेत् । तथाविधं शिष्यम् अर्घपात्रविप्नुट्रोक्षितं पुष्पादिभिश्च पूजितं कृत्वा समस्तमध्वानं तदेहे न्यसेत् । तत इत्थं विचारयेत्, भोगेच्छोः शुभं न शोधयेत्। मुमुक्षोस्तु शुभाशुभम् उभयमपि । निर्बीजायां तु समयपाशान् अपि शोधयेत् , आसन्नमरणस्य अत्यन्तमूर्खस्यापि कर्तव्या इति परमेश्वराज्ञा, तस्यापि तु गुरु- देवताग्निभक्तिनिष्ठत्वमात्रात् सिद्धिः । अत्र च सर्वत्र वासनाग्रहणमेव भेदकम् -मत्राणां वासनानुगुण्येन तत्तत्कार्यकारित्वात् । एवं वा- सनाभेदमनुसंधाय मुख्यमन्त्रपरामर्शविशेषेण समस्तमध्वानं खदेहगतं शिवायभावनया सा च पं० ३ क० पु० सर्वामिमानसमस्तेति पाठः ।

·.१५९ १४ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । शोधयेत् । एवं क्रमेण पादाङ्गुष्ठात् प्रभृति द्वादशान्तपर्यन्तं वात्मदेहखात्मचैतन्याभिन्नी- कृतदेहचैतन्यस्य शिष्यस्य आसाद्य तत्रैव अनन्तानन्दसरसि खातत्र्यैश्वर्यसारे समस्ते- च्छाज्ञानक्रियाशक्तिनिर्भरसमस्तदेवताचक्रेश्वरे समस्ताध्वभरिते चिन्मात्रावशेषविश्वभावम- ण्डले तथाविधरूपैकीकारेण शिष्यात्मना सह एकीभूतो विश्रान्तिमासादयेत्, इत्येवं परमे- श्वराभिन्नोऽसौ भवति । ततो यदि भोगे- च्छुः स्यात् ततो यत्रैव तत्त्वे भोगेच्छा अस्य भवति तत्रैव समस्तव्यस्ततया योज- येत् । तदनन्तरं शेषवृत्तये परमेश्वरखभा- वात् झटिति प्रसृतं शुद्धतत्त्वमयं देहम् अस्मै चिन्तयेत् , - इत्येषा समस्तपाशवियोजिका दीक्षा । ततः शिष्यो गुरुं दक्षिणाभिः पूर्ववत् पूजयेत् । ततोऽग्नौ शिष्यस्य विधिं कुर्यात् , ४ समस्तेति-अण्डकल्पनया अवान्तरभेदकल्पनया च । ५ येन शेषवृत्तिरस्य सिद्ध्यति । पं० १० क. पु० ततस्तत्रेति पाठः । पं० ११ ग० पु. समस्तमिति पदं नास्ति ।

·१६० तन्त्रसारः। [१४ आ० श्रीपरामत्रः अमुकस्यामुकं तत्त्वं शोधयामि, इति वाहान्तं प्रतितत्त्वं तिस्र आहुतयः, अन्ते पूर्णा वौषडन्ता। एवं शिवान्ततत्त्वशुद्धिः, ततो योजनिकोक्तक्रमेण पूर्णाहुतिः। भोगेच्छोः भोगस्थाने योजनिकार्थमपरा, शुद्धतत्त्वस्मृ. ट्यर्थमन्या। ततो गुरोः दक्षिणाभिः पूजनम्, इत्येषा पुत्रकदीक्षा । यत्र वर्तमानमेकं वर्ज- यित्वा भूतं भविष्यच्च कर्म शुध्यति ॥ अन्तः समस्तावमयीं स्वसत्तां बहिश्च संधाय विभेदशून्यः । शिष्यस्य धीप्राणतनूनिजासु ताखेकतां संगमयेत्प्रबुद्धः॥ शिष्यैकभावं झटिति प्रपद्य तसिन्महानन्दविबोधपूर्णे । यावत्स विश्राम्यति तावदेव शिवात्मभावं पशुरभ्युपैति ।। ३ ६ एतनिर्णयश्च सुस्पष्टः परात्रिंशिकाविवरणे द्रष्टव्यः ।

·१६१ १४ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । जे सहु एकीभाउलये विणु अच्छइ एहु विबोह समुद्द । सो पशु भइरवु हो इलये विणु अन्त वजिउ अस असमुहु॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे पुत्रकदीक्षाप्रकाशनं नाम चतुर्दशमाह्निकम् ॥ १४ ॥ २१ ·अथ पञ्चदशमाह्निकम् । यदा पुनरासन्नमरणस्य वयं वा बन्धुमु- खेन शक्तिपात उपजायते, तदा अस्मै सद्यः समुत्क्रमणदीक्षां कुर्यात् । समस्तमध्वानं शिष्ये न्यस्य तं च क्रमेण शोधयित्वा, भग- वती कालरात्रीम् मर्मकर्तनी न्यस्य, तया क्रमाक्रमं मर्मपाशान् विभिद्य, ब्रह्मरन्ध्रवर्ति शिष्यचैतन्यं कुर्यात्। ततः पूर्वोक्तक्रमेण योज- निका) पूर्णाहुतिं दद्यात् , यथा पूर्णाहुत्यन्ते जीवो निष्क्रान्तः परमशिवाभिन्नो भवति । १ यथोक्तम् तन्त्रालोके। 'दृष्ट्वा शिष्यं जराग्रस्तं व्याधिना परिपीडितम् । उत्क्रमय्य ततस्त्वेनं परतत्त्वे नियोजयेत् ॥' इति । २ मनं क्षुरिकां च कालानलसमत्विषम् । ३ मर्मपाशान् विभिधेति, तत्र तनिकटनिर्गच्छत्विषा आमेयी धारणां भावयित्वा सर्वमर्मप्रतापनं तेन भावयेत् , ततोऽपि वायुना अङ्गुष्ठात् मस्तकपर्यन्तं देहमापूरितं भावयेत्, ततोऽपि तमङ्गुष्ठात् ऊर्ध्वपर्यन्तं समुत्कृष्य कालराध्या कृन्तेत् इति । ४ खेष्टधामनि । ५ न तस्य कश्चित् श्राद्धादिभिरुपयोग इति भावः । पं. ५ क० पु. कालरात्रिमस्य मर्मेति पाठः । .

·१५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः १६३ बुभुक्षोस्तु द्वितीया पूर्णाहुतिः-भोगस्थाने योजनाय, तत्काले च तस्य जीवलयः, नात्र शेषवर्तनम्, ब्रह्मविद्यां वा कर्णे पठेत् , सा हि परामर्शखभावा सद्यः प्रबुद्धपशुचैतन्ये प्रबुद्धविमर्श करोति । समय्यादेरपि च एत- पाठेऽधिकारः। सप्रत्ययां निर्बीजां तु यदि दीक्षां मूढाय आयातशक्तिपाताय च दर्शयेत्, तदा हि शिवहस्तदानकाले अयं विधिः-त्रिको- णमाग्नेयं ज्वालाकरालं रेफविस्फुलिङ्गं बहिर्वा- त्याचक्रध्मायमानं मण्डलं दक्षिणहस्ते चिन्त- यित्वा तत्रैव हस्ते बीजं किंचित् निक्षिप्य ६ उत्क्रमणावसरे। ७ ब्रह्मविद्यामिति, सकलां निष्कलोम्भिताम् । अत्रायमूहः-योगिन एवेयं सद्यःसमुक्रमणदीक्षा कार्या, न हि अनभ्यस्तप्राणचारः कथमपि एनां कर्तुं शक्नुयात् इत्यतो ब्रह्मविद्यां वा पठेदित्युक्त्या अनभ्यासिनो- ऽनया पठितया एना दीक्षां कुर्यात् । अत्र हेतुमाह 'सा हि' इत्यादि । अन्तभांवितण्यर्थतया पाठयेदित्यपि बोध्यम् । ८ यथोक्तम् तन्त्रालोके 'समयी पुत्रको वापि पठेद्विद्यामिमां तथा । तत्पाठात्तु समय्युत्था रुद्रांशापत्तिमभुते ॥' इति । ९ किंचित-पूगादिकम् पं. ४ क. पु. खभावा सती अप्रवुद्धपशुचैतन्यमिति पाठः ।

·१६४
तन्त्रसारः।
[१५ आ०
ऊर्ध्वाधोरेफविबोधितफटकारपरम्पराभिः अस्य
तां जननशक्तिं दहेत्, एवं कुर्वन् तं हस्तं
शिष्यस्य मूर्धनि क्षिपेत्, इति द्वयोरपि एषा
दीक्षा निर्बीजा खकार्यकरणसामर्थ्य विध्वंसिनी
भवति-स्थावराणामपि दीक्ष्यत्वेन उक्तत्वात्,
वायुपुरान्तर्व्यवस्थितं दोधूयमानं शिष्यं लघु-
भूतं चिन्तयेत्-येन तुलया लघुः दृश्यते इति ।
मर्मकर्तनविधौ लघुभावे
बीजभावविलये यदि मनः।
१० यथोक्तं तत्रालोके
'वहिदीपितफट्कारधोरणीदाहपीडितम् ।
बीजं निर्वाजतामेति स्वसूतिकरणाक्षमम् ॥
तसं न तत्परोहाय तेनैव प्रत्ययेन तु ।
मलमायाख्यकर्माणि मन्नध्यानक्रियाबलात् ॥
दग्धानि न स्वकार्याय निर्बीजप्रत्ययं त्विमम् ।
स श्रीमान् सुप्रसनो मे शम्भुनाथो न्यरूपयत् ॥'
इति ।
११ मन्त्रायं भावनालोके निर्दिष्टः
'देहो हि पार्थिवो मुख्यस्तदा मुख्यत्वमुज्झति ।
माविलाघवमन्त्रेण योजयेत्परमे पदे ॥'
इति ।

·१६५
१५ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
तत्तथोचितपथेन नियुक्त-
स्तत्चदाशु कुरुते परमेशः॥
जं अनु अन्धि विसेसं
घेतूण जडन्ति मन्तमुच्चरइ ।
इच्छासत्तिप्पाणो
तं तं मन्तो करेइ फुडम् ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे सप्रत्ययदीक्षा-
प्रकाशनं नाम पञ्चदशमाह्निकम् ॥ १५॥

·अथ षोडशमाह्निकम् । अथ परोक्षस्य दीक्षा, द्विविधश्च सः-मृतो जीवंश्च । तत्र कृतगुरुसेव एव मृत उद्वासितो वा अभिचारादिहतो डिम्बाहतो मृत्युक्षणो- दिततथारुचिः मुखान्तरायातशक्तिपातो वा तथा दीक्ष्य इत्याज्ञा । अत्र च मृतदीक्षायाम् अधिवासादि न उपयुज्यते । मण्डले मन्त्र- विशेषसंनिधये यत्र बहुला क्रिया, उत्तममु- पकरणं पुष्पादि, स्थानं पीठादि, मण्डलं त्रिशुलाब्जादि, आकृतिः ध्येयविशेषः, मत्रः स्वयं दीप्तश्च, ध्यानपरस्य योगिनः तदेकभ- क्तिसमावेशशालिनो ज्ञानिनश्च संबन्धः, इत्येते संनिधानहेतवो यथोत्तरम् उक्ताः । समुदितत्वे तु का कथा स्यात्-इति परमेश्वरेण उक्तम् । ततो देवं पूजयित्वा तदाकृतिं कुशादिमयीम् १ परमेशस्येति शेषः। २ उत्तम-लक्षणान्वितमित्यर्थः । ३ यतस्तत् अनाहूतेऽपि मन्त्रमण्डले समयित्वप्रसाधनम् ।

·१६ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १६७ अग्रे स्थापयित्वा गुर्वासादितज्ञानोपदेशक- मेण तां पश्येत् , सच मूलाधारादुदेत्य प्रसृतसुविततानन्तनाड्यध्वदण्ड वीर्येणाक्रम्य नासागगनपरिगतं विक्षिपन्व्याप्सुमीटे । यावद्भूमाभिरामप्रचिततरशिखाजालकेनाध्वचक्र संच्छाद्याभीष्टजीवानयनमिति महाञ्जालनामा प्रयोगः।। । एतेनाच्छादनीयं ब्रजति परवशं संमुखीनत्वमादौ पश्चादानीयते चेत्सकलमथ ततोऽप्यध्वमध्यायथेष्टम् । आकृष्टावुद्धृतौ वा मृतजनविषये कर्षणीयेऽथ जीवे योगःश्रीशंभुनाथागमपरिगमितो जालनामा मयोक्तः॥ बहिरपि इत्थं कथं न भवति, आकर्षणादौ विनाभ्यासात् ? इति चेत्-रागद्वेषादियोगवशेन तत्प्रवृत्तौ ऐश्वर्यावशायोगात् । ततो नियति- नियत्रितत्वात् अभ्यासाद्यपेक्षा स्यादेव । इह ४ दृष्टान्तपूर्वकं तन्त्रालोके निर्णीतमेतत् 'चिरविघटिते सेनायुग्मे यथा मिलिते पुन- हयगजरथं स्वां स्वां जाति रसादभिधावति । करणपवनैर्नाडीचक्रैस्तथैव समागते. निजनिजरसादेकीभाव्यं स्वजालवशीकृतः ॥' इति । पं. ८ क. पु. सकलमपि इति पाठः।

·१६८ तन्त्रसारः । [आ० १६ तु अनुग्रहात्मकपरमेश्वरतावेशात् तथाभावः। परमेश्वर एव हि गुरुशरीराधिष्ठानद्वारेण अनु- ग्राह्यान् अनुगृह्णाति । स च अचिन्त्यमहिमा इति उक्तप्रायम् । एवं जालप्रयोगाकृष्टो जीवो दाभ जातीफलादि वा शरीरं समाविष्टो भवति, न च स्पन्दते-मनःप्राणादिसामग्य- भावात्, तदनुध्यानबलात् तु स्पन्दतेऽपि ताह- शेऽपि तस्मिन् पूर्ववत् प्रोक्षणादिसंस्कारः पूर्णा- हुतियोजनिकान्तः । अत्र पैरं पूर्णाहुत्या तस्य दार्भायाकारस्य परतेजसि लयः कर्तव्यः । एवम् उद्धृतोऽसौ पूर्णाहुत्यैव अपज्यते-यदि खर्नरकप्रेततिर्यक्षु स्थितः। मनुष्यस्तु तदैव ज्ञानं योगं दीक्षां विवेकं वा लभते-अधिका- रिशरीरत्वात् , इति मृतोद्धरणम् । जीवतोऽपि परोक्षस्य उत्पन्ने शक्तिपातेऽयमेव क्रमः, दार्भा- कृतिकल्पनजीवाकृष्टिवर्जम् । ध्यानमात्रोप- स्थापितस्यैव अस्य संस्कारः । दीक्षा च भो- गमोक्षोभयदायिनी - खवासनाबलीयस्त्वात्, ५ विशेष इयानत्रेत्यर्थः। ६ अपवृज्यते-मुक्तो भवतीत्यर्थः ।

·१६ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १६९ भोगवासनाविच्छेदस्य च असंभाव्यमानत्वात् बहुभिः, दीक्षायाम् ऊर्ध्वशासनसंस्कारो बल- वान् अन्यस्तु तत्संस्काराय स्यात् । परोक्ष- स्यापि दीक्षितस्य तथैव ज्ञानाद्याविर्भावः इति । परमेश्वरतावेशदायत्स्वातश्यभाग्गुरुः । परोक्षमभिसंधाय दीक्षितेति किमद्धतम् ॥ परम्म सिवतम्म अत्तण- प्पडिअंसच्छन्दभान । परमत्थं जो आविसत्ताऽस- दिक्खइ परोक्ख इवं पिसिस्सगणं ।। इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्नसारे परोक्षदीक्षाप्रकाशन नाम षोडशमाह्निकम् ॥ १६ ॥ ७ तत्रायं विधिः परोक्षदीक्षणे मायोत्तीर्णे भोगाय यजेदिति । २२

·अथ सप्तदशमाह्निकम् ।
अथ लिङ्गोद्धारः॥
वैष्णवादिदक्षिणतत्रान्तेषु शासनेषु ये
स्थिताः तद्गृहीतव्रता वा, ये च उत्तमशासनस्था
अपि अनधिकृताधरशासनगुरूपसेविनः,ते यदा
शक्तिपातेन पारमेश्वरेण उन्मुखीक्रियन्ते तदा
तेषामयं विधिः,-तत्र एनं कृतोपवासम् अन्य.
"
१ उक्तं च तन्त्रालोके
'अथ वैष्णवबौद्धादितन्त्रान्ताधरवर्तिनाम् ।
यदा शिवार्करइम्योधैर्विकासि हृदयाम्बुजम् ॥
लिङ्गोद्धृतिस्तदा पूर्व दीक्षाकर्म ततः परम् ।
प्राग्लिङ्गान्तरसंस्थोऽपि दीक्षातः शिवतां ब्रजेत् ॥
तत्रोपवाय तं चान्यदिने साधारमन्त्रतः ।
स्थण्डिले पूजयित्वेशं श्रावयेत स्ववर्तनीम् ॥
एष प्रागभवल्लिङ्गी चोदितस्त्वधुना त्वया ।
प्रसन्नेन तदेतस्मै कुरु सम्यगनुग्रहम् ॥
स्खलिङ्गत्यागशङ्कोत्थं प्रायश्चित्तमपास्य भोः।
अचिरात्तन्मयीभूय भोगं मोक्षं प्रपद्यताम् ॥
एवमस्त्वित्यथाज्ञां च गृहीत्वा व्रतमस्य तत् ।
अपास्याम्भसि निक्षिप्य नपयेदनुरूपतः ॥
स्नातं संप्रोक्षयेदर्घपात्राम्भोभिरनन्तरम् ।
पञ्चगव्यं दन्तकाष्ठं ततस्तस्मै समर्पयेत् ॥'
इति ।

·१७ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १७१ दिने साधारणमत्रपूजितस्य तदीयां चेष्टां श्रावितस्य भगवतोऽग्रे प्रवेशयेत्, तत्रास्य व्रतं गृहीत्वा अम्भसि क्षिपेत्, ततोऽसौ स्नायात्, ततः प्रोक्ष्य, चरुदन्तकाष्ठाभ्यां संस्कृत्य, बद्ध- नेत्रं प्रवेश्य साधारणेन मन्त्रेण परमेश्वरपूजा कारयेत् । ततः साधारणमन्त्रेण शिवीकृते अग्नौ व्रतशुद्धिं कुर्यात् , तन्मत्रसंपुटं नाम कृत्वा 'प्रायश्चित्तं शोधयामि' इति वाहान्तं शतं जुहुयात्। ततोऽपि पूर्णाहुतिः वौषडन्तेन। ततो व्रतेश्वरम् आहूय पूजयित्वा तस्य शिवा- ज्ञया 'अकिञ्चित्करःत्वमस्य भव' इति श्रावणां कृत्वा तं तर्पयित्वा विस्मृज्य अग्निं विसृजेत्, इति लिङ्गोद्धारः । ततोऽस्य अधिवासादि प्रा- ग्वत् । दीक्षा यथेच्छम् । अधरस्थोऽपि गाढेशशक्तिप्रेरितमानसः । संस्कृत्य दीक्ष्यो यश्च प्राभिरतोऽसद्गुरावभूत् ।। पं० १६ ख० पु० निरतः सद्गुरावभूदिति पाठः ।

·१७२
तन्त्रसारः।
[१७ आ०
पसवअणुहं जोत्तमसासणुल
इविणुपणुपरमेसपसाइण ।
पत्थइ सद्गुरुबोहपसाहणु
सो दिक्खइ लिङ्गोद्धारिण ॥
इति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचिते श्रीतन्त्रसारे लिङ्गोद्धरणं
नाम सप्तदशमाह्निकम् ॥ १७ ॥

·अथाष्टादशमाह्निकम् । अथाभिषेकः। खभ्यस्तज्ञानिनं साधकत्वे गुरुत्वे वा अभि- षिश्चेत्-यतः सर्वलक्षणहीनोऽपि ज्ञानवानेव साधकत्वे अनुग्रहकरणे च अधिकृतः न अन्यः अभिषिक्तोऽपि।खाधिकारसमर्पणे गुरुः दीक्षादि अकुर्वन् अपि न प्रत्यवैति, पूर्वं तु प्रत्यवायेन अधिकारबन्धन विद्येशपददायिना बन्ध एव अस्य दीक्षाद्यकरणम् , सोऽभिषिक्तो मन्त्रदेव- तातादात्म्यसिद्धये पाण्मासिकं प्रत्यहं जपहो- मविशेषपूजाचरणेन विद्यावतं कुर्यात् , तद- नन्तरं लब्धतन्मयीभावो दीक्षादौ अधिकृतः, तत्र न अयोग्यान् दीक्षेत, न च योग्यं परि- हरेत्, दीक्षितमपि ज्ञानदाने परीक्षेत, छद्म- गृहीतज्ञानमपि ज्ञात्वा उपेक्षेत, अत्र च अ- भिषेकविभवेन देवपूजादिकम् । पं. ४ क. पु० गुहदीक्षादीति पाठः। पं. ७ क. पु. दीक्षादिकरणमिति पाठः।

·१७४
तन्त्रसारः।
[१८ आ०
खभ्यस्तज्ञानतया
खार्थपरार्थाधिकारतां वहतः।
साधकगुरुतायोग-
स्तत्र हि कार्यस्तदभिषेकः ॥
जो परि उण्ण सत्थसं अणु
तस्स अणुग्गहमेतु पवित्ति ।
कामणाइ जो पुणुसो साह
उतइ उपा अरुहुरइ णहु चित्ति ॥
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे अभिषेकप्रकाशनं
नाम अष्टादशमाह्निकम् ॥ १८ ॥

·अथैकोनविंशमाह्निकम् । अथ अधरशासनस्थानां गुर्वन्तानामपि म- रणसमनन्तरं मृतोद्धारोदितशक्तिपातयोगादेव अन्त्यसंस्काराख्यां दीक्षां कुर्यात् , ऊर्ध्वशास- नस्थानामपि लुप्तसमयानाम् अकृतप्रायश्चि- त्तानाम-इति परमेश्वराज्ञा। तत्र यो मृतोद्दारे विधिः उक्तः स सर्व एव शरीरे कर्तव्यः, पूर्णाहुत्या शवशरीरदाहः, मूढानां तु प्रतीति- रूढये सप्रेत्ययामन्त्येष्टिं क्रियाज्ञानयोगबलात् कुर्यात्, तत्र शवशरीरे संहारक्रमेण मत्रान् न्यस्य जालक्रमेण आकृष्य रोधनवेधनघट्ट- १ लुप्ससमयानां-नष्टाचाराणामित्यर्थः । २ सप्रत्ययामिति, तथा चोक्तम् 'प्रत्ययेन विना मोक्षो न श्रद्धेयो विमोहितैः । तदर्थमेतदुदितं न तु मोक्षोपयोग्यतः ॥' इत्यादिना । ३ चरणात् मूर्धपर्यन्तमित्यर्थः । ४ तत्र रोधनं बिन्दुना, वेधनं शक्तिबीजेन, घट्टनं त्रिशूलेन, आदिना ताडनं-तच विसर्गेणेति । पं० ३ ग० पु. अन्यसंस्कारेति पाठः । पं. ८ क. पु. अन्त्येष्टिक्रियां ज्ञानबलादिति पाठः । पं. ९ क. पु. ततः शवेति पाठः।

·तन्त्रसारः। १७६ [१९ आ० नादि कुर्यात्-प्राणसंचारक्रमेण हृदि कण्ठे ललाटे च इत्येवं शवशरीरं कम्पते । ततः पर- मशिवे योजनिकां कृत्वा तत् दहेत् पूर्णाहुत्या, अन्त्येष्टया शुद्धानाम् अन्येषामपि वा श्राद्ध- दीक्षां त्र्यहं तुर्ये दिने मासि मासि संवत्सरे संवत्सरे कुर्यात् । तत्र होमान्तं विधिं कृत्वा नैवेद्यमेकहस्ते कृत्वा तदीयां वीर्यरूपां शक्तिं भोग्याकारां पशुगतभोग्यशक्तितादात्म्यप्रति- पन्नां ध्यात्वा परमेश्वरे भोक्तरि अर्पयेत्, इत्येवं भोग्यभावे निवृत्ते पतिरेव भवति, अ- न्त्येष्टिमृतोद्धरणश्राद्धदीक्षाणाम् अन्यतमेनापि यद्यपि कृतार्थता तथापि बुभुक्षोः क्रियाभू- यस्त्वं फलभूयस्त्वाय इति सर्वमाचरेत् । मुमु- क्षोरपि तन्मयीभावसिद्धये अयम् जीवतः प्रत्यहम् अनुष्ठानाभ्यासवत् । तत्वज्ञानिनस्तु न कोऽप्ययम् अन्त्येष्ट्यादिश्राद्धान्तो विधिः उपयोगी-तन्मरणं तद्विद्यासंतानिनां पर्वदिनं संविदंशपूरणात्, तावतः संतानस्य एकसंवि- न्मात्रपरमार्थत्वात् जीवतो ज्ञानलाभसंतान- ५ अन्येषाम्-अशुदानामित्यर्थः ।

·१९ आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १७७ दिवसवत्। सर्वत्र च अत्र श्राद्धादिविधौ मूर्ति- यागः प्रधानम् इति श्रीसिद्धामतम् , तद्वि- धिश्च वक्ष्यते नैमित्तिकप्रकाशने । अनुग्रहपरः शिवो वशितयानुगृह्णाति यं स एव परमेश्वरीभवति नाम किं वाद्भुतम् । उपायपरिकल्पना ननु तदीशनामात्र विदनिति न शङ्कते परिमितेऽप्युपाये वुधः॥ एहु सरीरु सअलु अह भवसरु इच्छामितणजेण विचिचि उ । सोविअ सोक्खदेयि परमेसरु इअजानन्त उरूढिपवित्ति उ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे श्राद्धदीक्षाप्रकाशनं नाम एकोनविंशमाह्निकम् ॥ १९ ॥ २३ ·अथ विंशमाह्निकम् । अथ शेषवर्तनार्थ प्रकरणान्तरम् । तत्र या दीक्षा संस्कारसिधै ज्ञानयोग्यान् प्रति, या च तदशक्तान् प्रति मोक्षदीक्षा स- बीजा, तस्यां कृतायाम् आजीवं शेषेवर्तनं गुरुः उपदिशेत् । तत्र नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यम् इति त्रिविधं शेषवर्तनम् , अन्त्यं च साधक- स्यैव, तत् न इह निश्चेतव्यम् । तत्र नियत- भवं नित्यं, तन्मयीभाव एव नैमित्तिकं, तदुप- योगि सन्ध्योपासनं प्रत्यहमनुष्ठानं, पर्वदिनं, पवित्रकम् इत्यादि । तदपि नित्यं वकालनैय- त्यात्-इति केचित् । नैमित्तिकं तु तच्छासन- १ शेपवर्तनं चोकं यथा 'अथोच्यते शेषवृत्ति वतामुपयोगिनी । दीक्षा बहुप्रकारेयं श्राद्धान्ता या प्रकीर्तिता ॥ सा संस्क्रियायै मोक्षाय भोगायापि द्वयाय वा। तत्र संस्कारसियै या दीक्षा साक्षान मोचनी । अनुसंधिवशाचा च साक्षान्मोक्री सबीजिका । तयोभय्या दीक्षिता ये तेषामाजीववर्तनम् ॥ वक्तव्यं पुत्रकादीनां तन्मयत्वप्रसिद्धये ॥' इति ।

·१७९ । . २० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । स्थानामपि अनियतम् , तद्यथा-गुरुतद्वर्गाग- मनं तत्पर्वदिनं ज्ञानलाभदिनम् इत्यादिकम- इति केचित् । तत्र नियतपूजा, सन्ध्योपासा, गुरुपूजा, पर्वपूजा, पवित्रकम् इति अवश्यं- भावि । नैमित्तिकम्-ज्ञानलाभः, शास्त्रलाभो, गुरुतद्वर्गगृहागमनं, तदीयजन्मसंस्कारप्रायण- दिनानि, लौकिकोत्सवः, शास्त्रव्याख्या आ- दिमध्यान्ता, देवतादर्शनं, मेलकः, स्वप्नाज्ञा, समयनिष्कृतिलाभः इत्येतत् नैमित्तिकं विशे- पार्चनकारणम् । तत्र कृतदीक्षाकस्य शिष्यस्य प्रधानं मत्रं सवीर्यकं संवित्तिस्फुरणसारम् अ- लिखितं वागमेनैव अर्पयेत् , ततः तन्मयी- भावसिद्ध्यर्थं स शिष्यः संध्यासु तन्मयीभावा- भ्यासं कुर्यात् , तद्द्वारेण सर्वकालं तथाविधसं- स्कारलाभसिद्ध्यर्थं प्रत्यहं च परमेश्वरं च स्थण्डिले वा लिङ्गे वा अभ्यर्चयेत् । तत्र हृद्ये स्थण्डिले विमलमकुरवद्ध्याते स्वमेव रूपं या- ज्यदेवताचक्राभिन्नं मूर्तिबिम्बितमिव दृष्ट्वा पं० ६ ग० पु० प्रयाणदिनानि इति च पाठान्तरम् । पं. ७ क० पु० व्याख्यादिसंध्यान्तदेवतेति पाठः ।

·१८० तन्त्रसारः। [आ० २० हृद्यपुष्पगन्धासवतर्पणनैवेद्यधूपदीपोपहारस्तु- तिगीतवाद्यनृत्तादिना पूजयेत्, जपेत्, स्तु- वीत-तन्मयीभावमशङ्कितं लब्धुम् । आदर्श हि खमुखम् अविरतम् अवलोकयतः तत्स्वरू- पनिश्चितिः अचिरेणैव भवेत् , न चात्र कश्चित् क्रमःप्रधानम्-ऋते तन्मयीभावात्। परमत्रत- न्मयीभावाविष्टस्य निवृत्तपशुवासनाकलङ्कस्य भक्तिरसानुवेधविद्रुतसमस्तपाशजालस्य यत् अधिवसति हृदयं तदेव परममुपादेयम् , इति अस्मद्गुरवः। अधिशय्य पारमार्थिक:- भावप्रसरं प्रकाशमुल्लसति या । २ यदुक्तम् 'आवाहिते मत्रगणे पुष्पासवनिवेदितैः । धूपैश्च तर्पणं कार्य श्रद्धाभक्तिबलोचितम् ॥ दीप्तानां शक्तिनादादिमन्त्राणामासवैः पलैः । रक्तैः प्राक्तर्पणं पश्चात्पुष्पधूपादिविस्तरः ॥ आगतस्य तु मन्त्रस्य न कुर्यात्तर्पणं यदि । हरत्यर्धशरीरं स इत्युक्तं किल शम्भुना ॥' इति । पं० ६ ग० पु. परतत्रेति पाठः । पं० १२ ग० पु. प्रसरमुल्लसति इति पाठः ।

·: २० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । . १८१ परमामृतदृक्त्वं तयार्चयन्ते रहस्यविदः॥ कृत्वाधारधरां चमत्कृतिरसप्रोक्षाक्षणक्षालिता- मात्तै नसतः खभावकुसुमैः स्वामोदसंदोहिभिः । आनन्दामृतनिर्भरवहृदयानर्धार्षपात्रक्रमात त्वां देव्या सह देहदेवसदने देवार्चयेऽहर्निशम् ॥ इति श्लोकद्वयोक्तमर्थम् अन्तर्भावयन् देव- ताचक्रं भावयेत् । ततो मुद्रांप्रदर्शनं, जपः, तन्निवेदनम् । बोध्यैकात्म्येन विसर्जनम् । मुख्य नैवेद्यं स्वयम् अश्नीयात् , सर्व वा जले क्षिपेत्, जलजा हि प्राणिनः पूर्वदीक्षिताः चरुभोजन- द्वारेण इति आगमविदः । मार्जारमूषकश्वा- दिभक्षणे तु शङ्का जनिता निरयाय-इति ज्ञानी अपि लोकानुग्रहेच्छया न तादृक् कु- र्यात्, लोकं वा परित्यज्य आसीत, इति स्थ- ण्डिलयागः। अथ लिङ्गे, तत्र न रहस्यमन्त्रैः ३ मनसा योगेन, वचसा मन्त्रयोगेन, वपुषा संनिवेशतश्चेति मुद्रा. प्रदर्शनं बोध्यम् । ४ मीननाथावतारिणा शंभुना ते पूर्वमेव दीक्षिता इत्यागमविदः। ५ रहस्यमन्त्रैरिति । यथोक्तम् पं. १ क. पु. दृक्तामिति पाठः। पं० १६ क. पु० 'न' इति पदं नास्ति ।

·, १८२ तन्त्रसारः। [२० आ० लिङ्गं प्रतिष्ठापयेत्, विशेषात् व्यक्तम्-इति पूर्वप्रतिष्ठितेषु आवाहनविसर्जनक्रमेण पूजां कु- र्यात् आधारतया। तत्र गुरुदेहं वदेहं शक्तिदेह रहस्यशास्त्रपुस्तकं वीरपात्रं अक्षसूत्रं प्राहरणं बाणीयं मौक्तिकं सौवर्णं पुष्पगन्धद्रव्यादिह- द्यवस्तुकृतं मकुरं वा लिङ्गम् अर्चयेत् । तत्र च आधारबलादेव अधिकाधिकमत्रसिद्धिः भवति इति पूर्वं पूर्व प्रधानम् , आधारगुणानुविधा- यित्वात् च मन्त्राणां तत्र तत्र साध्ये तत्तत्प्र- धानम् इति शास्त्रगुरवः । सर्वत्र परमेश्वराभे- दाभिमान एव परमः संस्कारः। 'एतेषामूर्ध्वशास्त्रोक्तमन्त्राणां न प्रतिष्ठितम् । बहिष्कुर्याद्यतो ह्येते रहस्यत्वेन सिद्धिदाः ॥ स्ववीर्यानन्दमाहात्म्यप्रवेशवशशालिनीम् । ये सिद्धिं ददते तेषां बाह्यत्वं रूपविच्युतिः ॥' इति । ६ अर्चयेदिति, अनायं विशेषः 'न तु पाषाण लिङ्गं शिल्प्युत्थं परिकल्पयेत् । धातूत्थं तु सुवर्णोत्थवर्जमन्यद्विवर्जयेत् ॥ न चात्र लिङ्गमानादि कचिदप्युपयुज्यते । उदारवीयर्मत्रैयद्भासितं फलदं हि तत् ॥' इति । पं० ३ ग० पु० शक्तिदेहमिति नास्ति । पं० ४ ग० पु० रहःशास्त्रेति, प्रणहरणमिति च पाठः ।

·२० आ०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः। . १८३ अथ पर्वविधिः। तत्र सामान्यं, सामान्यसामान्यं, सामान्य- विशेषो, विशेषसामान्यं, विशेषो, विशेषविशे- षश्च इति षोढा पर्व-पूरणात् विधेः। तत्र मासि मासि प्रथमं पञ्चमं दिनं सामान्यम् , चतुर्थाष्टमनवमचतुर्दशपञ्चदशानि द्वयोरपि पक्षयोः सामान्यसामान्यम्, अनयोरुभयोरपि राश्योः वक्ष्यमाणतत्तत्तिथ्युचितग्रहनक्षत्रयोगे सामान्यविशेषः, मार्गशीर्षस्य प्रथमरात्रिभागः कृष्णनवम्याम्, पौषस्य तु रात्रिमध्यं कृष्णन- वम्याम् , माघस्य रात्रिमध्यं शुक्लपञ्चदश्याम् , फाल्गुनस्य दिनमध्यं शुक्लद्वादश्याम् , चैत्रस्य शुक्लत्रयोदश्याम्, वैशाखस्य कृष्णाष्टम्याम् , ज्यैष्ठस्य कृष्णनवम्याम् , आषाढस्य प्रथमे दिने श्रावणस्य दिवसपूर्वभागः कृष्णैकादश्याम् , भाद्रपदस्य दिनमध्यं शुक्लषष्ठ्याम्, आश्वयु- जस्य शुक्लनवमीदिनम्, कार्तिकस्य प्रथमो रात्रिभागः शुक्लनवम्याम्-इति विशेषपर्व । चित्राचन्द्रौ, मघाजीवौ, तिष्यचन्द्रौ, पूर्वफा- ल्गुनीबुधौ, श्रवणबुधौ, शतभिषकन्द्रौ, मूला- .

·१८४ तनसारः। [२० आ० । दित्यौ, रोहिणीशुक्रौ, विशाखाबृहस्पती, श्र- वणचन्द्रौ इति । यदि मार्गशीर्षादिक्रमेण पथासंख्यं भवति आश्वयुजं वर्जयित्वा तदा विशेषविशेषः । अन्यविशेषश्चेत् अन्यपर्वणि तदा तत्-अनुपर्व इत्याहुः । भग्रहयोगेच न वेला प्रधानं-तिथेरेव विशेषलाभात्, अनु- यागकालानुवृत्तिस्तु पर्वदिने मुख्या-अनुयाग- प्राधान्यात् पर्वयागानाम् , अनुयागो मूर्ति- योगः चक्रयागः इति पर्यायाः। तत्र गुरुः, तद्वर्यः ससन्तानः, तत्त्ववित्, कन्या, अन्त्या, वेश्या, अरुणा, तत्त्ववेदिनी वा इति चक्रयागे मुख्यपूज्याः-विशेषात् सामस्त्येन । तत्र मध्ये ७ मूर्तियागो हि समानातोऽस्ति पञ्चधा, यथा तन्त्रालोके 'केवलो यामलो मिश्रश्वक्रयुग्वीरसंकरः । केवलः केवलैरेव गुरुभिर्मिश्रितः पुनः ॥ साधकायैः सपत्नीकर्यामलः स द्विधा पुनः । पत्नीयोगारक्रयानीतवेश्यासंयोगतोऽथ वा ।। चक्रिण्याद्याश्च वक्ष्यन्ते शक्तियोगाद्यथोचिताः । तत्संयोगाश्चक्रयुक्तो यागः सर्वफलप्रदः ॥ सर्वैस्तु सहितो यागो वीरसंकर उच्यते ।' इति । पं० ८ क. पु० सर्वयागानामिति पाठः । पं० ११ क. पु० तरुणेति पाठः ।

·२० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १८५ गुरुः तदावरणक्रमेण गुर्वादिसमय्यन्तं वीरः शक्तिः इति, क्रमेण-इत्येवं चक्रस्थित्या वा पतिस्थित्या वा आसीत, ततो गन्धधूपपुष्पा- दिभिः क्रमेण पूजयेत्, ततः पात्रं सदाशिव- रूपं ध्यात्वा शक्त्यमृतध्यातेन आसवेन पूर- यित्वा तत्र भोक्री शक्तिं शिवतया पूजयित्वा तयैव देवताचक्रतर्पणं कृत्वा नरशक्तिशिवा: स्मकत्रितयमेलकं ध्यात्वा आवरणावतरणक- मेण मोक्षभोगप्राधान्यं बहिरन्तश्च तर्पणं कुर्यात्, पुनः प्रतिसंचरणक्रमेण, एवं पूर्ण भ्रमणं चक्रं पुष्णाति । तत्र आधारे विश्वमयं पात्रं स्थापयित्वा देवताचक्रं तर्पयित्वा खा. त्मानं वन्दितेन तेन तर्पयेत्, पात्राभावे भद्रं वेल्लितशुक्तिः वा, दक्षहस्तेन पात्राकारं भद्रं, ८ यथोकम् 'प्रतिसंचारयोगेन पुनरन्तः प्रवेशनम् । यावदुर्वन्तिकं तद्विः पूर्ण भ्रमणमुच्यते ॥' इति । ९ आधारे इति यथोक्तम् 'भाधारयुक्तं नाधाररहितं तर्पणं भवेत् । आधारेण विना भ्रंशो न च तुष्यन्ति रश्मयः ॥' इति । २४ ·तबसारः। [२. आ द्वाभ्यामुपरिगतदक्षिणाभ्यां निःसन्धीकृताभ्यां वेलितशुक्तिः, पतद्भिः बिन्दुभिः वेतालगुह्यकाः संतुष्यन्ति, धारया भैरवः, अत्र प्रवेशो न कस्यचित् देयः, प्रमादात् प्रविष्टस्य विचार न कुर्यात् , कृत्वा पुनर्दिगुणं चक्रयागं कुर्यात्, ततोऽवदंशान् भोजनादीन् च अग्रे यथेष्टं विकीर्येत, गुप्तगृहे वा संकेताभिधानवर्ज देव- ताशब्देन सर्वान् योजयेत् - इति वीरसंकर- यागः । ततोऽन्ते दक्षिणाताम्बूलवस्त्रादिभिः तर्पयेत्-इति प्रधानतमोऽयं मूर्तियागा । अष्टमण्डलोऽपि मूर्तियागेन पर्वदिनानि पूज- यन् वर्षादेव पुत्रकोक्तं फलमेति, विना स- न्ध्यानुष्ठानादिभिः- इति वृद्धानां भोगिनां स्त्रीणां विधिरयम्, शक्तिपाते सति उपदे- ष्टव्यो गुरुणा। अथ पवित्रकविधिः । स च श्रीरत्नमाला- त्रिशिरोमतश्रीसिद्धामतादौ विधिपूर्वकः पार- मेश्वरीज्ञापूरकश्च, उक्तं चैतत् श्रीतत्रालोके ३. आज्ञापूरकेति, बथोकं तत्रालोके 'क्षीराब्धिमथनोभूतविपनिद्राविमूर्षिछतः ।

·२० आ.] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यविरचितः 'विना पवित्रकेण सर्व निष्फलम् ।' इति । तत्र आषाढशुक्लात् कुलपूर्णिमादिनान्तं कार्य पवित्रकम्, तत्र कार्तिककृष्णपञ्चदशी कुलचक्र नित्याचक्र पूरयति इति श्रीनित्या- तत्रविदः । माघशुक्लपञ्चदशी इति श्रीभैरव- कुलोमिविदः । दक्षिणायनान्तपञ्चदशी इति श्रीतत्रसद्भावविदः । तत्र विभवेन देवं पूज- यित्वा आहुत्या तर्पयित्वा पवित्रकं दद्यात्, सौवर्णमुक्तारत्नविरचितात् प्रभृति पटसूत्रका- पीसकुशगर्भान्तमपि कुर्यात् । तच्च तत्वसंख्य- नागराजः स्वभवने मेघकाले म नावसत् ॥ केवलं तु पवित्रेण वायुभक्षः समाशतम् । दिव्यं दशगुणं नाथं भैरवं पर्यपूजयत् ॥ व्यजिज्ञपञ्च तं तुष्टं नाथ वेश्मन्यहं निजे। पाताले नासितुं शकः सोऽप्येनं परमेश्वरः ॥ नागं निजजटाजूटपीठगं पर्यकल्पयत् । ततः समस्तदेवौधैर्धारितोऽसौ स्वमूर्धनि । तस्मान्महेशितुर्मूर्धि देवतानां च सर्वशः। आत्मन पवित्रं तं कुर्याचागपुरःसरम् । दशकोव्यो न पूजानां पवित्रारोहणे समाः । वृथा दीक्षा वृथा ज्ञानं गुर्वाराधनमेव च ॥ बिना पवित्रायेनैतबरेनाथः शिवाज्ञया ।' इति । पं० १० क. पु० ततश्चेति पाठः ।

·૨૮૮ तन्त्रसारः। [२० आ० ग्रन्थिकं पदकलाभुवनवर्णमत्रसंख्यग्रन्थि च जान्वन्तमेकं, नाभ्यन्तमपरं, कण्ठान्तमः न्यत्, शिरसि अन्यत् - इति चत्वारि पवित्र- काणि देवाय गुरवे च समस्ताध्वपरिपूर्णतद्रु- पभावनेन दद्यात्, शेषेभ्य एकम् इति । ततो महोत्सवः कार्यः, चातुर्मास्यं सप्तदिनं त्रिदिनं च इति मुख्यान्वापत्कल्पाः, सति विभवे मासि मासि पवित्रकम्, अथ वा चतुर्यु मासेषु, अथ वा सकृत्, तदकरणे प्रायश्चित्तं जपेत् , ज्ञानी अपि संभवद्वित्तोऽपि अकरणे प्रत्यवैति लोभोपहितज्ञानाकरणे ज्ञाननिन्दापत्तेः। 'यदा प्राप्यापि विज्ञानं दृषितं परमेशशासनं तदा प्रायश्चित्ती ।' इति वचनात् । इत्येष पवित्रकविधिः। ज्ञानलाभादौ लौकिकोत्सवान्तेऽपि सर्वत्र संविदुल्लासाधिक्यं देवताचक्रसंनिधिः विशेषतो भवति, इति तथाविधाधिक्यपर्यालोचनया त- थाविधमेव विशेषमनुयागादौ कुर्यात् ।

·१८९ २० आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः। अथ व्याख्याविधिः। . सर्वशास्त्रसंपूर्ण गुरुं व्याख्यार्थम् अभ्यर्थ- येत, सोऽपि वशिष्याय परशिष्यायापि वा समुचितसंस्कारोचितं शास्त्रं व्याचक्षीत, अ- धरशासनस्थायापि करुणावशात् ईश्वरेच्छा- वैचित्र्योद्भावितशक्तिपातसंभावनाभावितहृद- यो व्याचक्षीत-मर्मोपदेशवर्जम्। तत्र निम्ना- सनस्थितेभ्यः तत्परेभ्यो नियमितवाड्यनःका- येभ्यो व्याख्या क्रियमाणा फलवती भवति, प्रथमं गन्धादिलिप्तायां भुवि उल्लिख्य संकल्प्य वा पद्माधारं चतुरनं पद्मत्रयं पद्ममध्ये वा- गीशी वामदक्षिणयोः गणपतिगुरू च पूजयेत, आधारपने व्याख्येयकल्पदेवताम् । ततः सा- मान्यार्घपात्रयोगेन चक्रं तर्पयेत्, ततो व्याच- क्षीत सूत्रवाक्यपटलग्रन्थम् , पूर्वापराविरुद्धं कुर्वन् तनोवृत्तिप्रसङ्गसमुच्चयविकल्पादिशास्त्र- " देहलीदीपन्यायेन युगपदुपकारकं तत्रम् , पृथगुपकारकम् आवृत्तिः, अनिष्टापादनं प्रसङ्गः, अनेकक्रियाकारकसंबन्धः समुच्चयः, शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः । पं०१२ क. पु. अघरपझे इति पाठः । भोजनपात्रन्यायेन ·: तमसारः। १९० [२०भा० न्यायौचित्येन पूर्व पक्षं सम्यक् घटयित्वा स. म्यक् च दूषयन् साध्यं साधयन् तात्पर्य- वृत्ति प्रदर्शयन् पटलान्तं व्याचक्षीत नाधि- कम् , तत्रापि वस्त्वन्ते' वस्त्वन्ते तर्पणं पूजनम् इति यावझ्याख्यासमाप्तिः । ततोऽपि पूज- यित्वा विद्यापीठं विसयं उपलिप्य अगाधे तत् क्षेपयेत् । इति व्याख्याविधिः । अथ समयनिष्कृतिः। यद्यपि तत्त्वज्ञाननिष्ठस्य प्रायश्चित्तादि न किंचित् तथापि चर्यामात्रादेव मोक्षभा- गिनः, तान् अनुग्रहीतुम् आचारवर्तनी दर्श- येत् । अतत्त्वज्ञानी तु चयॆकायत्तभोगमोक्षः समयोल्लबने कृते प्रायश्चित्तम् अकुर्वन् वर्षशतं क्रव्यादो भवतीति-इति प्रायश्चित्तविधिः व- तव्यः, तत्र स्त्रीवधे प्रायश्चित्तं नास्ति, अन्यत्र तु बलाबलं ज्ञात्वा अखण्डां भगवती मालिनी एकवारात् प्रभृति त्रिलक्षान्तम् आवर्तयेत् पं. २ क. पु. मध्यं साधयन् इति पाठः।

·२० मा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । यावत् शङ्काविच्युतिः भवति, तदन्ते विशेष- पूजा, तत्रापि चक्रयागः, स हि सर्वत्र शेष- भूतः। इति समयनिष्कृतिविधिः । अथ गुरुपूजाविधिः। सर्वयागान्तेषु उपसंहृते यागे अपरेयुः गु- रुपूजां कुर्यात्, पूर्व हि स विध्यङ्गतया तो- षितो न तु प्राधान्येन, इति तां प्राधान्येन अकुर्वन् अधिकारबन्धेन बद्धो भवति-इति तां सर्वथा चरेत् । तत्र खास्तिकं मण्डलं कृत्वा तत्र सौवर्ण पीठं दत्त्वा तत्र समस्तमध्वानं पूजयित्वा तत्पीठं तेन अधिष्ठाप्य तस्मै पूजा कृत्वा तर्पणं भोजनं दक्षिणाम् आत्मानम् इति निवेद्य नैवेद्योच्छिष्टं प्रार्थ्य वन्दित्वा स्वयं प्राश्य चक्रपूजां कुर्यात् । इति गुरुपूजाविधिः । पं० १४ ग० पु. निवेद्य उच्छिष्टमिति पाठः। पं० १५ क. पु. चक्रे पूजामिति पाठः।

·११२
तन्त्रसारः।
[२० आ०.
नित्यं नैमित्तिक कर्म कुर्वशाव्यविवर्जितः ।
विनापि ज्ञानयोगाभ्यां चर्यामात्रेग मुच्यते ॥
सिवणाहु सच्छन्दु
तत्त्वकोणविअप्प इच्छ।
चरि आमित्ति णजिणजण
हुकिअ भवरोअ चिइच्छ॥
• .
इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे शेषवर्तनप्रका-
शनं नाम विंशमाह्निकम् ॥ २० ॥

·अथैकविंशमाह्निकम् । एवं समस्तं नित्यं नैमित्तिकं कर्म निरू- पितम् । अधुना अस्यैव आगमस्य प्रामाण्यम् उच्यते। तत्र संविन्मात्रमये विश्वस्मिन् संविदि च विमर्शात्मिकायां, विमर्शस्य च शब्दनात्म- कतायां सिद्धायां, सकलजगन्निष्ठवस्तुनः तद्ग- तस्य च कर्मफलसंबन्धवैचित्र्यस्य यत् विम- र्शनं तदेव शास्त्रम्-इति परमेश्वरखभावा- भिन्न एव समस्तः शास्त्रसंदर्भो वस्तुत एक- फलप्रापकः एकाधिकार्युद्देशेनैव, तत्र तु पर- मेश्वरनियतिशक्तिमहिनैव भागे भागे रूढिः लोकानाम् इति । केचित् मायोचितभेदपराम- र्शात्मनि वेदागमादिशास्त्रे रूढाः, अन्ये तथा- विध एव मोक्षाभिमानेन सांख्यवैष्णवशा- स्त्रादौ, परे तु विविक्तशिवस्वभावामर्शनसारे शैवसिद्धान्तादौ, अन्ये सर्वमयपरमेश्वरता- मर्शनसारे मतङ्गादिशास्त्रे, केचित् तु विरल- पं० १६ क. पु० मतादिशास्ने इति पाठः। २५ ·१९४ तन्नसारः [२१ आ० विरलाः समस्तावच्छेदबन्ध्यखातध्यानन्दपर- मार्थसंविन्मयपरमेश्वरखरूपामर्शनात्मनि श्री- त्रिकशास्त्रक्रमे, केचित् तु पूर्वपूर्वत्यागक्रमेण लानेन वा-इत्येवम् एकफलसिद्धिः एकस्मा- देव आगमात् । भेदेवादेऽपि समस्तागमानाम् एकेश्वरकार्यत्वेऽपि प्रामाण्यं तावत् अवस्थि- तम्, प्रामाण्यनिबन्धनस्य एकदेशसंवादस्य अविगीतताया अनिदन्ताप्रवृत्तेश्च तुल्यत्वात्, परस्परबाधो विषयभेदात् अकिंचित्करः।ब्रह्मह- ननतनिषेधवत् संस्कारभेदः संस्कारातिशयः तदभावे क्वचित् अनधिकृतत्वम् इति समानम् - आश्रमभेदवत्, फलोत्कर्षाच्च उत्कर्षः-तत्रैव १ समस्तोवर्तित्रिकशास्त्रप्ररूत्यर्थ पूर्वपूर्वोपजीवनं यथोर्वस्थित्यर्थ सोपानकल्पनेत्यर्थः । त्यागस्तदाक्रमणपूर्व, लङ्घनमनाक्रमणमेव । २ भेदवादेऽपि नैयायिकमते ३ संस्कारातिशय इति यदुक्तम् 'धर्मार्थकाममोक्षेषु पूर्णापूर्णादिभेदतः । विचित्रेषु फलेब्वेक उपायः शांभवागमः ।। तस्मिन्विषयवैवित्तयाद्विचित्र फलदातरि । चित्रोपायोपदेशोऽपि न विरोधावहो भवेत् ॥' इति । ४ यथोक्तं तन्त्रालोके पं० ८ ग० पु. प्रवृत्तेः खतुल्यखादिति च पाठः ।

·२१ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । उपनिषद्भागवत् , भिन्नकर्तृकत्वेऽपि सर्वसर्व. ज्ञकृतत्वमत्र संभाव्यते-तदुक्ततदतिरिक्तयु- कार्ययोगात्, नित्यत्वेऽपि आगमानां प्रसिद्धिः तावत् अवश्योपगम्या-अन्वयव्यतिरेकाध्य- क्षादीनां तत्प्रामाण्यस्य तन्मूलत्वात् , 'सत्यं रजतं पश्यामि' इति हि सौवर्णिकादिपरप्रसिं- 'यथैकत्रापि वेदादौ तत्तदाश्रमगामिनः । संस्कारान्तरमत्रापि तथा लिङ्गोघृतादिके ॥ यथा च तत्र पूर्वस्मिन्नाश्रमे नोत्तराश्रमात् । फलमेति तथा पञ्चरात्रादौ न शिवात्मताम् ॥' इति । ५ यथोक्तं तन्त्रालोके 'तेन सर्वज्ञपूर्वत्वमात्रेणैषा प्रसिद्ध्यति । बहुसर्वज्ञत्वपूर्वत्वे न मानं चास्ति किञ्चन ॥ भोगापवर्गत तुप्रसिद्धिशतशोभितः। तद्विमर्शस्वभावोऽसौ भैरवः परमेश्वरः ॥ ततश्चांशांशिकायोगारसा प्रसिद्धिः परस्परम् । शास्त्रं वाश्रित्य वितता लोकान्संव्यवहारयेत् ॥ तयैवाशैशवात्सर्वे व्यवहारधराजुषः । सन्तः समुपजीवन्ति शैवमेवाघमागमम् ॥' इति । ६ तस्मात्तस्मात् कर्तुरिति शेषः । ७ अध्यक्षादीनां-प्रत्यक्षादीनामित्यर्थः । ८ तन्मूलत्वात्-प्रसिद्धिमूलत्वादित्यर्थः । ९प्रामाण्यमिति शेषः ।

·तन्त्रसारः। [२१ आ यैव, प्रसिद्धिरेव आगमः सा काँचित् दृष्ट- फला 'बुभुक्षितो भुते' इति बालस्य प्रसिद्धित एव तत्र तत्र प्रवृत्तिः नान्वयव्यतिरेकाभ्यां- तदा तयोः अभावात्, यौवनावस्थायां तद्भी- वोऽपि अकिंचित्करः, प्रसिद्धिं तु मूलीकृत्य सोऽस्तु कस्मैचित् कार्याय, काचित् अदृष्ट- वैदेह्य-प्रकृतिलय-पुरुषकैवल्यफलदा, काचित् शिवसमानत्वफलदा, काचित् ऐक्यपर्यवसा- यिनी, सौ च प्रत्येकम् अनेकविधा-इत्येवं बहुतरप्रसिद्धिपूर्णे जगति यो यादृशो भवि- ष्यन् स तादृशीमेव प्रसिद्धिं बलादेव हृदय- १० चतुर्धा हि शास्त्राणां फलप्रवृत्तिः ये चत्वारः पुरुषार्था इति, तत्र विषयविभागमाह 'काचित्' इत्यादिना । ११ तनावः-अन्वयव्यतिरेकभाव इत्यर्थः । १२ प्रसिद्धिमूलीकरणं विना किञ्चिदपि कार्य न सिद्ध्यति इति 'अस्तु' इत्यभ्युपगमेनोक्तम् । १३ पूर्वकाण्डस्य द्वैविध्यं दृष्टादृष्टभेदेनोक्तं तत्रान्धीक्षिक्याविना दृष्टफ- करवं कर्ममीमांसाप्रभृति उपनिषद्भागपर्यन्तम्, अदृष्टेत्यादि कैवल्यफलदा इत्यन्तम् , उत्तरकाण्डस्यापि दीक्षास्वप्रकाशस्वतनप्रबोधज्ञानाभ्यां द्वैविध्य- मिति दर्शयति 'काचित्' इत्यादिना । १४ सा- दृष्टादृष्टापि इत्यर्थः । १५ फलेन संभत्स्यमान इत्यर्थः । पं. क. पु. अदृष्टवर्गवैदेवेति पाठः ।

·२१ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । १९७ पर्यवसायिनीम् अभिमन्यते-इति रिक्तस्यै जन्तोः अतिरिक्ता वाचोयुक्तिः, तासां कांचन प्रसिद्धि प्रमाणीकुर्वता अभ्युपगन्तव्यमेव आ- गमप्रामाण्यम्, इति स आगम आश्रयणीयो यत्र उत्कृष्टं फलम् , इत्यलमन्येन । संवित्प्रकाशपरमार्थतया यथैव भात्यामृशत्यपि तथेति विवेचयन्तः । सन्तः समस्तमयचित्प्रतिभाविमर्श- सारं समाश्रयत शास्त्रमनुत्तरात्म ॥ जिस्स दढपसिद्धिघडिए ववहारे सोइ असिणीसंको। तह होहि जहुत्तिण पसिद्धिरूढिए परमसिवो॥ निजदृढप्रसिद्धिघटिते व्यवहारे लोक अस्ति निःशकः । तदा भवति जनोत्तीर्ण- प्रसिद्धिरूढः परमशिवः ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे आगमप्रामाण्य- प्रकाशनं नाम एकविंशमाह्निकम् ॥ २१ ॥ १६ 'रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य कार्याकार्ये अजानतः । विलब्धा बत केनामी सिद्धान्तविषया ग्रहाः ॥ इत्यन्वयव्यतिरेकवादपक्षः ।

·अथ द्वाविंशमाह्निकम् । . अथ समस्ता इयम् उपासा समुन्मिषत्ता- दृशदृढवासनारूढान् अधिकारिणः प्रति श्री- मत्कौलिकप्रक्रियया निरूप्यते, तत्र उक्तं यो- गसंचारादौ 'आनन्दं ब्रह्म तद्देहे त्रिधौष्ट्यान्त्यव्यवस्थितम् । अब्रह्मचारिणस्तस्य त्यागादानन्दवर्जिताः॥ आनन्दकृत्रिमाहारषर्ज चक्रस याजकाः । द्वयेऽपि नरके घोरे तसादेनां स्थितिं भजेत् ।' तदनया स्थित्या कुलयागः, सच षोढा-बाह्ये शक्तौ खदेहे यामले प्राणे संविदि च इति । तत्र च उत्तर उत्तर उत्कृष्टः, पूर्वः पूर्वस्तगुच्य- र्थम् । सिद्धिकामस्य द्वितीयतुर्यपञ्चमाः सर्वथा निर्वाः, षष्ठस्तु मुमुक्षोः मुख्यः, तस्यापि द्वितीयाद्या नैमित्तिके यथासंभवम् अनुष्ठेया एव विधिपूरणार्थं च । तत्र बाह्यं स्थण्डिलम्, आनन्दपूर्ण वीरपात्रं, अरुणः पटः, पूर्वोक्त- १ विधायन्तव्यवस्थितम् इति अन्यत्र पाठः । त्रिधा इत्यस्य 'उपकारि द्वयं तत्र फलमन्यत्तदात्मकम् ।' इत्येवमर्थेन च व्याख्यानमस्ति ।

·१९९ २२ आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । मपि वा लिङ्गादि । तत्र स्नानादिकर्तव्यानपे- क्षयैव पूर्णानन्दविश्रान्त्यैव लब्धशुद्धिः प्रथम प्राणसंविइहैकीभावं भावयित्वा संविदश्च पर- मशिवरूपत्वात् सप्तविंशतिवारं मन्त्रम् उच्चार्य मूर्ध-वक्र-हृद्गुह्य-मूर्तिषु अनुलोमविलोमाभ्यां विश्वाध्वपरिपूर्णता परमेश्वरे अपरत्वे परापरत्वे परत्वेऽपिच। तथाहि-माया-पुं-प्रकृति-गुण-धी- प्रभृति धरान्तं सप्तविंशतितत्त्वानि-कलादीनां तत्रैव अन्तर्भावात् , विद्याशक्तावपि परापरत्वे ब्रह्मपञ्चकस्य सद्यस्त्वाजातत्वभवोद्भवत्वादीनां धर्माणां सप्तविंशतिरूपत्वमेव उक्तं श्रीमल्ल- कुलेशादिपादैः। परत्वेऽपि पञ्चशक्तिः हि परमे- श्वरः, प्रतिशक्ति च पञ्चरूपता, एवं पञ्चविं- शतिः शक्तयः, ताश्च अन्योन्यम् अनुद्भिन्न- विभागा इत्येका शक्तिः, सा चानुद्भिन्न- विभागा-इत्येवं सप्तविंशतिरूपया व्यात्या सं- विदग्नेः शिखां बुद्धिप्राणरूपां सकृदुच्चारमात्रे- गैव बद्धां कुर्यात्-येन परमशिव एव प्रति- बद्धा तद्व्यतिरिक्तं न किंचिदभिधावति, तथा- विधबुद्ध्यधिष्ठितकरणचक्रानुवेधेन पुरोवर्तिनो ·तन्त्रसारः। २०० [२२ आ० यागद्रव्यगृहदिगाधारादीनपि तन्मयीभूतान् कुर्यात्, ततोऽर्घपात्रमपि शिखाबन्धव्या- त्यैव पूरयेत् पूजयेच्च, तद्विषुभिः स्थण्डिला- न्यपि तद्रसेन वामानामाङ्गुष्ठयोगात् देहचक्रेषु मत्रचक्र पूजयेत् तर्पयेत् च, ततः प्राणान्तः, ततः स्थण्डिले त्रिशूलात्मकं शक्तित्रयान्तमा- सनं कल्पयेत्, मायान्तं हि साणे औकारे च शक्तित्रयान्तमासनं कल्पयेत्, मायान्तं हि साणे औकारे च शक्तित्रयान्तं तदुपरि याज्या विमर्शरूपा शक्तिः-इत्येवं सकृदुच्चारेणैव आ- धाराधेयन्यासं कृत्वा तत्रैव आधेयभूतायामपि संविदि विश्वं पश्येत्, तदपि च संविन्मयम्- इत्येवं विश्वस्य संविदा तेन च तस्याः संपुटी- भावो भवति, संविद उदितं तत्रैव पर्यवसितं यतो विश्वं, वेद्याच संवित् उदेति तत्रैव च विश्राम्यति-इति एतावत्त्वं संवित्तत्त्वं संपुटी- भावद्वयात् लभ्यते । तदुक्तम् 'सृष्टिं तु संपुटीकृत्य....................।' इति । ततो गन्धधूपासवकुसुमादीन् आत्म- पं० १६ इत्येतावत्तत्त्वं संवित्तत्त्वमिति संगतः पाठः प्रतिभाति ।

·२२. आ] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । २०१० अर्पयित्वा स्वविश्रान्त्या जत्वा उपसंहृत्य जले निक्षिपेत् । इति बाह्ययागः। प्रतीभावान्तान् अथ शक्ती, तत्र अन्योन्यं शक्तितालासा- वीराणाम्-उभयेषाम् उभयात्मकत्वेन प्रोल्ला- सप्रारम्भसृष्ट्यन्तशिवशक्तिप्रबोधे परस्परं व्या- पारात्, परमेशनियत्या च शुद्धरूपतया तत्र प्राधान्यम्, एतेन च विशिष्टचक्रस्यापि श- क्तित्वं व्याख्यातम् , तत्र शिखाबन्धव्यात्यैव . पूजनं शक्तित्रयान्तमासनं कोणत्रये मध्ये वि- सर्गशक्तिः इति तु व्याप्तौ विशेषः। एवं खदेहे तत्रैव चक्रे ततो ब्रह्मरन्ध्राद्यनुचक्रेषु । अथ यामले शक्तेलक्षणमेतत् तदभेदस्ततोऽनपेक्ष्य वयः। जात्यादींचासङ्गात् लोकेतरयुगलजं हि तादात्म्यम् ॥ कार्यहेतुसहोत्थत्वात्रैधं साक्षादथान्यथा। क्लप्तावतो मिथोऽभ्या तानन्दान्तिकत्वतः॥ पं० ९क० पु. शिखाव्याप्त्येति पाठः । पं० १० ग. पु० विमर्शशक्तिरिति च पाठान्तरम् । . २६ ·२०२ तन्त्रसारः। [२२ मा० चक्रमर्चेत्तदौचित्यादनुचक्रं तथानुगम् । बहिः पुष्पादिनान्तश्च गन्धभुक्त्यासवादिमिः॥ एवमानन्दसन्दोहितत्तच्चेष्टोच्छलस्थितिः । अनुचक्रगणश्चक्रतादात्म्यादमिलीयते ॥ निजनिजभोगामोग- प्रविकासमयखरूपपरिमर्श । क्रमशोऽनुचक्रदेव्यः संविचक्रं हि मध्यमं यान्ति ॥ अनुचक्रदेवतात्मक- मरीचिगणपूरणाधिगतवीर्यम् । तच्छक्तितद्वदात्मक- मन्योन्यसमुन्मुखं भवति ॥ तयुगलमूर्ध्वधाम- प्रवेशसस्पन्दजातसंक्षोभम् । क्षुधात्यनुचक्राण्यपि तानि तदा तन्मयानि न पृथक्तु ।। इत्थं यामलमेत गलितमिदासंकथं यदैव तदा। क्रमतारतम्ययोगात् सैव हि संविद्विसर्गसंघट्टः ।। तद्भुवधामानुत्तर- मुमयात्मकजगदुदारमानन्दम् । पं० ३ ग. पु. उच्छललिमिः इति शोधितः पाठः।

·२०३ २२ मा.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । नो शान्तं नाप्युदित शान्तोदितसूतिकारणं परं कौलम् ।। अनवच्छिन्नपदेप्सु- स्तां संविदमात्मसात्कुर्यात् । शान्तोदितात्मकदय- मथ युगपदुदेति शक्तिशक्तिमतोः ।। खात्मान्योन्यावेशात् शान्तान्यत्वे द्वयोर्द्वयात्मत्वात् । शक्तिस्तु तद्वदुदिता सृष्टिं पुष्णाति नो तद्वान् ॥ तस्यां चार्य कुलमथ तया नृषु प्रोक्तयोगसंघट्टात् । अथ सृष्टे द्वितयेऽस्मिन् शान्तोदितधानि येऽनुसंदधते ।। प्राच्यां विसर्गसत्ता- मनवच्छिदिते पदे रूढाः। उदितं च मिथो वक्रात् मुख्याक प्रगृह्यते च बहिः ।। तृसं देवीचक्र सिद्धिज्ञानापवर्गदं भवति । शान्ताभ्यासे शान्तं शिवमेति यत्र देवताचक्रम् ।। पं० २.१० पु. पूतिकारणमिति पाठः । ii. ११ क. पु. तस्यां चर्यामिति पाठः।

·२०४ तनसारः। [२२ आ. शून्यं निरानन्दमयं नितिनिजधामतोऽयं च । रणरणकरसानिजरस- भरितबहिर्भावचर्वणरसेन ॥ आन्तरपूर्णसमुच्छल- दनुचक्रं याति चक्रमथ तदपि । उच्छलति प्राग्वदिति त्रिविधोऽन्वर्थों विसर्गोऽयम् ।। एतद्विसर्गधामनि परिमर्शनतस्त्रिधैव मनुवीर्यम् । तत्तत्संविदर्भ मन्त्रस्तत्तत्फलं सूते ॥ कोणत्रयान्तराश्रित- नित्योदितमङ्गलच्छदे कमले। नित्यावियुतं नालं षोडशदलकमलसन्मूलम् ॥ मध्यस्थनालगुम्फित- सरोजयुगघटनक्रमादनौ। मध्यस्थपूर्णशशधर- सुन्दरदिनकरकरौघसंघट्टात् ॥ त्रिदलारुणवीर्यकला- सङ्गान्मध्येऽङ्करसृष्टिः। पं. २ क. पु० निर्वृत्तिर्धामत इति, ग. पु. ग. पु० धामतोऽमित्यत्र धामतोऽयं च इति पाठान्तरोपेतश्च पाठः ।

·. २०५ . २२. आ.] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । इति शशधरवासरपति- चित्रगुसंघट्टमुद्रया झटिति ।। सृष्ट्यादिक्रममन्तः- कुर्वस्तुर्ये स्थितिं लभते । एतत्खेचरमुद्रा- वेशेऽन्योन्यं स्वशक्तिशक्तिमतोः॥ पानोपभोगलीला- हासादिषु यो भवेद्विमर्शमयः। अव्यक्तध्वनिराव- स्फोटश्रुतिनादनादान्तैः ।। अव्युच्छिन्नानाहत- परमार्थमंत्रवीर्य तत् । गमनागमविश्रान्तिषु कर्णे नयने द्विलक्ष्मसंपर्के । तत्संमीलनयोगे देहान्ताख्ये च यामले चक्रे । कुचमध्याहृदयदेशा- दोष्ठान्ते कण्ठगं यदव्यक्तम् ॥ तच्चक्रद्वयमध्यग- माकर्ण्य क्षोभविगमसमये यत् । निर्वान्ति तत्र चैवं योऽष्टविधो नादभैरवः परमः ॥ ज्योतिर्ध्वनिश्च यसात् सा मात्री व्याप्तिरुच्यते परमा ।

·२०६
तबसारः।
[२२मा०
एवं कर्मणि कर्मणि
विदुषः स्थाजीवतो मुक्तिः ।
तज्ज्ञः शास्त्रे मुक्तः
परकुलविज्ञानभाजनं गर्भः॥
शून्याशून्यालयं कुर्यादेकदण्डेऽनलानिलौ ।
शूलं समरसीकृत्य रसे रसमिव स्थितम् ॥
त्यक्ताशको निराचारो नाहमसीति भावयन् ।
देहस्था देवताः पश्यन् ह्रादोद्वेगादि चिद्धने ॥
कर्णाशिमुखनासादिचक्रस्थं देवतागणम् ।
ग्रहीतारं सदा पश्यन् खेचर्या सिध्यति ध्रुवम् ॥
श्वभ्रे सुदूरे झटिति खदेहं
संपातयन्वासमसाहसेन ।
आकुश्य हस्तद्वितयं प्रपश्यन्
मुद्रामिमां व्योमचरी भजेत ॥
इत्येष यामलयागः । उक्तव्याप्तिके प्राणे
विश्वमये प्रोक्तसंविध्यात्या तर्पणानगन्धधूपा-
दिसमर्पणेन उपोदलनं प्राणयागः । विश्रा-
न्तिरूढिस्तु संविद्यागः प्रागेव निरूपितः ।
एवम् एतेभ्यो यागेभ्योऽन्यतमं कृत्वा यदि
तथाविधनिर्विचिकित्सतापवित्रितहृदयः शि-
प्यो भवति तदा तस्मै तद्यागदर्शनपूर्वकं ति-
पं० ५ ग० पु. शून्यालये इति पाठः ।
पं. ६ क. पु. शून्यं समरसेति पाठः ।

·२२ आ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । . २०७ लाज्याहुतिपूर्वकनिरपेक्षमेव पूर्वोक्तव्यात्या अनुसंधानक्रमेण अवलोकनया दीक्षां कुर्यात्, परोक्षदीक्षादिके नैमित्तिकान्ते तु पूर्व एव विधिः-केवलम् एतद्यागप्रधानतया इति । गुरुशरीरे सप्तमः कुलयागः सर्वोत्तमः, सोऽपि प्राग्यागसाहित्येन सकृदेव कृतः सर्वं पूरयति इति शिवम् ॥ बाहोरि सत्तिदेहिणि अदेह इजामलि पाणबुद्धिगुरुवोधइ । जो अणुसंविदि सन्धि अरोह इसो पर इक्कुल लद्धणि सोहइ ।। इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तत्रसारे कुलयागप्रकाशनं नाम द्वाविंशमाहिकम् ॥ २२ ॥ इत्थं षडर्धक्रमसंप्रदाय सप्रत्ययाप्रत्ययभित्रमाप्य । श्रीशंभुनाथात्करुणारसेन स्वयं प्रसन्नादनपेक्षवृत्त्या ॥ काश्मीरिकोभिनवगुप्तपदाभिधानः श्रीतत्रसारमकरोहजुना क्रमेण । पं. ६ क. पु. प्राणयागेति पाठः ।

·२०८ तन्त्रसारः। यत्तेन सर्वजन एष शिवं प्रयातु लोकोत्तरप्रसरशांभवतन्त्रसारम् ।। कृतिस्तत्रभवच्छ्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभिनव- गुप्तपादानाम् ॥ सद्विद्यानां संश्रये ग्रन्थविद्वद्- व्यूहे हासं कालवृत्योपयाते । तत्तत्सद्धर्मोद्दिधीकतान- सत्प्रेक्षौज शालिना कर्मवृत्यै ॥१॥ श्रीमत्कश्मीराधिराजेन मुख्यै- धर्मोद्युक्तैर्मत्रिभिः स्वैर्विवेच्य । प्रत्यष्ठापि ज्ञानविज्ञानगर्भ- ग्रन्थोद्धृत्यै मुख्यकार्यालयो यः ।। २॥ तत्राजीवं निर्विशद्भिर्मुकुन्द- रामाध्यक्षत्वाश्रितैः सद्भिरेषः । पूर्त्या शुध्या व्याख्यया संस्कृतः स्तात् पूर्णो ग्रन्थः श्रेयसे सजनानाम् ॥ ३॥ (तिलकम् ) श्रीखात्मसंविदभिन्नरूपशिवार्पणं भूयात् । समाप्तं चेदं तन्त्रसाराख्यं शास्त्रम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.