·[३] अन्यनाम। मूल्यम् । ... ३ ... ... هه १ ... ܩܝ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रमू-हरदत्तछतटीकासमेतम् । ६२ ईशकनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगपनिपदः सटीकाः२ ६३ छान्दोग्योपनिपत-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेवा । ६४ बृहदारण्यकोपनिपतुरङ्गारामानुजविरचितमकाशिकोपेता । ३ ६५ शामायनब्राह्मणम्-काग्वेदान्तर्गतवाप्कलशाखीयम् । १ ६६ काव्यप्रकाश:-उद्योतयुतमदीपसहितः। ६ ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेनानि । ६८ बृहद्वह्मसंहिता-नारदपञ्चरावान्तर्गना । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरमोक्तम् । पन्नगावग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ धृहद्योगतरगिणी-त्रिमल्लमविरचिता भागयोपेता । ७२ परिभापेन्दुशेखरः वैद्यनाथलगदास्पटीकायुवः। ૨ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता।... ७४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दपणीवा । ७५ ब्रह्मसूत्रभाप्यार्थरत्नमाला-सुनलण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिपदः-दिगम्बरानुचरकतव्यारयासमेताः । १ ७७ घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-प्रशानन्दसरस्वतीविरचिता । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणमविरचितः । ७९ छान्दोग्योपनिषत-मिताक्षराव्याख्यासमेता। ८० वाक्यवृत्तिः-भीमच्छंकराचार्यकृता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रीतमूत्रम्-नारायणकतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्ममूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता । २ ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहिवं भागयोपेतम् । ९ ८४ अद्वैतामोदः-अभ्यंकरांपाहवासुदेवशासिपणीतः । ८५ ज्योतिर्निवन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहमविरचिता । • ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरीपाडवासनाविरुता। ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरुतवृत्तिसमेतम् । भागदयात्मकम् । ८९ काव्यप्रकाशा-संकेताल्पटीकासमेतः । ९. शाहायनारण्यकम् ऋग्वेदान्तर्गतवाष्कलशातीयम्। 4.. . ... 3 ...

·मानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रथाङ्कः ५१
श्रीमन्माधवाचार्यप्रणीतः
सर्वदर्शनसंग्रहः ।
मधुसूदनसरस्वतीकृतः प्रस्थानभेदश्च । .
एतत्पुस्तकद्वयं
आनन्दाश्रमव्यवस्थापन
आपटे कुलोत्पन्न बी. ए. इत्युपपदधारिणा
गणेशात्मजेन विनायकेन
आनन्दाश्रमस्थपण्डितानां साहाय्येन
संशोधितम् ।
तेनैव
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसामरैर्मुदायित्वा
प्रकाशितम् ।
द्वितीयेयमकनावृतिः ।
शालिवाहनशफाब्दाः १८४९
खिस्ताव्दाः १९२८
(भस्य सर्वेऽधिकारा रानशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )।
मूल्यं रूपकट्टयम् (२)।

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। अस्य सर्वदर्शनसंग्रहस्य पुस्तकानि यैः परहितैकपरतया संस्करणसाहा- 'य्यार्थ प्रदत्तानि तेषां नामादीन पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते- क. च. इति संज्ञिते-पुस्तके काशीस्थ वे० शा० सं० रा० सदाशिव गोविन्द कान्हेरे इत्येतेपाम् । ख. इति संज्ञितम् काशीस्थ वे० शा० सं० रा. दामोदरशास्त्री सहस्रबुद्धे इत्येतेपाम् । ग. इति संज्ञितम्-पुण्यपत्तनस्थडेकनकालेजाधिकारिभिर्दत्तम् । घ. इति संज्ञितम्-द्राविडलिप्या लिखितं म्हैसूरपुस्तकसंग्रहालयस्थम् । तत्संग्र- हालयस्य व्यवस्थापकैः पण्डितवः ए. महादेवशाखिभिः प्रहितम् । अस्मिन्पुस्तके शांकरदर्शनमपि विद्यते । ङ. इति संज्ञितम्-कालिकातामुद्रणालये मुद्रितम् । क. इति संक्षितम्-काशीस्थपण्डितवर्यगोविन्ददास इत्येतेषां केवलं शांकर- दर्शनम् । * शांकरदर्शनस्य पुस्तकद्वयमेव लब्धम् । तस्य संशो- धने फर्ग्युसनकालेजस्थसंस्कृताध्यापकैः पण्डितवर्य- रभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्तिभिः साहाय्यं दत्त्वोपकारभा- रेणर्णित्वं नीतोऽस्य पुस्तकस्य प्रकाशकः ।

·अथ सर्वदर्शनसंग्रहान्तर्गतदर्शनानामनुक्रमः । ... ... .... .... .... .... १९-३५ ... ... .... .... . ... .... ... ... .... .... ... ... चार्याफदर्शनम् चौद्धदर्शनम् आईतदर्शनम् रामानुनदर्शनम् पूर्णमज्ञदर्शनम् नकुलीशपाशुपतदर्शनम् शेवदर्शनम् प्रत्यभिज्ञादर्शनम् ... रसेश्वरदर्शनम् • ओलूक्यदर्शनम् । अक्षपाददर्शनम् .. जमिनिदर्शनम् . पाणिनिदर्शनम् सांख्यदर्शनम् पातञ्जलदर्शनम् शांकरदर्शनम् .... ... ... ... ... .... .... .... ४९-५९ ६०-६५ ६५-७२ ७२-७८ ७८-८३ ८३-८९ ९०-९६ ९७-१०७ ...१०७-११६ ...११७-१२१ ...१२२-१४२ १४३-१८१ .... ... .... .... ... ... .... .... ... ... .... .... ...

·द्वितीयावृत्तिसंवन्धि निवेदनम् । . सोऽयं सर्वदर्शनसंग्रहामिधो ग्रन्थः पुरा वसुट्योन्दु ( १८२८). परिमिते . शाकीये संवत्सरेऽत्र संस्थायां मुद्रितोऽभूत् । स च न केवलमत्र नापि केवलं. महाराष्ट्र किंतु मोहमयीमहामहीमण्डलेऽपि प्रथममेव मुद्रितोऽभूत् । वङ्ग (बंगाल ) देशे यथा कथंचिदसौ मुद्रित इति केवलं श्रूयते स्म । तदानी च संशोधनकर्मणि यावदपेक्षितानि साधनानि नाऽऽसन् । किंचैतद्देशे तदध्ययनाध्यापनप्रचारोऽपि विलयं गत इवाऽऽसीत् । एतादृश्यवस्थान्तरे त्रुटितानि अतिनीर्णतया स्थले स्थले निर्मुष्टाक्षराणि लेखकाज्ञानाद्वा तत्पठनपाठनप्रचारामावाद्वा विपर्यासं गतान्यप्यत्यशुद्धान्यपि कतिचित्तत्प्रत्यन्तराणि महता प्रयत्नेन संपाद्यानि सहायभूतान्यम्वन् । ततश्च लेखकदोपात्कीलकयोनकदोषा- दृष्टिदोपाच्चापि स्थले स्थले अन्धो वा पाठानामूर्वाधरीभावो वाऽपि वपरीत्यं जुपते स्मेति मन्ये । अथ द्वितीयमुद्रणावृत्तिसमये संप्राप्ते प्रथमावृत्तिस्थितानि स्खलितानि परिमानितव्यानीति मनस्यकरवम् । ततस्तत्तदर्शनसंवन्धीनि संस्कृतपुस्तकानि शारीरमा- प्परामानुजमाप्यादीनि तथा तत्तदर्शनानामाइलीयभाषान्तराणि महाराष्ट्रभाषान्तराणि च अन्यान्यपि तदुपयुक्तानि पुस्तकानि संपाद्य संवत्सरपर्यन्तमाम्थापूर्वकं पुनः पुनर्वा- धनमकार्षम् । अथ च वे० शा० सं० आचार्यभक्तपदविभूपि बापटोपाहविष्णुशास्त्रिणा सविधे प्रत्यहं गत्वा सार्धसंवत्सरपर्यन्तमामूलादम्य ग्रन्थम्य तन्मुखाच्छ्रणमप्यकार्यम् । एवमवश्यापेक्षिता पूर्वमापिनी साधनप्तामनी सिद्धां कृत्वेत शोधने प्रवृत्तोऽभूवमहम् । तत्र प्रथमावृत्तिस्थितानि प्रमादस्यलानि सर्वाण्यपि यथामति विचार्य संशुद्धता लम्भितानि। तथा पाठाश्यापि येऽअधःस्थितियोग्या अप्यूच गता आसंम्ते स्वन्धानेऽयो निवेशिताः । तत्संसूचनायैव च तदने-एतादृक्तिर्यरेखारूपं चिह्न प्रदत्तमस्ति । ये च पाठा ऊर्वस्थि- तिमहन्तोऽप्यधः पतितास्त उपरि. योग्यस्थलं प्रापिताः सन्ति । अत्र प्रप्तद्गागतमुपेक्षा. नहमिति किचिनिवेद्यते-वे. शा० सं० महामहोपाध्यायपदमण्डितरम्यंकरोप है. सुदेवशास्त्रिपिरभिनवा दर्शनाड्कुराभियां टीकां विरच्य तत्संवलितः सर्पदर्शनसंग्रहो (भाण्डारकरइन्स्टिटयूट संस्थायां) मुद्रितः । स चातीव सुपरिशुद्धः। टीकाऽपि मुविशदा प सुलभावियोधा र दर्शनकारहतलावगाहिनी पेत्यतीव हृदयंगमा ! प्रार्थये प सर्वदर्शनसंग्रहमन्थरहस्यनिज्ञासूनेकवारमपि सा मवद्भिः प्रेक्षणीयेति । अनेन च पुस्त- फेनतद्वन्यसंशोधनेऽनुपम साहाय्यमापरितमिति स्मरामि गुरुवर्याणां महामहोपाध्याय वासुदेवशानियां मुहमहुरुपकारभारम् । तथा वे शा० सं० आचार्थभक्तविष्णुशाग्नि. भिरपि स्वकीय मामूल्यं कालं मदर्थ व्ययीकृत्य वपकृतमिति सप्रमोदमभिनन्दये।

·[२] मन परमन्यन्त्र मुदिनोऽयं नियममानदि पिमईमपं पुनर्मुदगे प्रयास इनित्य. पमा माछाया पुनस्तदापतिः प्रसादानमिनि मामान्यत एतरसग्यासमयातदनुसारे. ऐति धूमः । किंग पैनासाटी पुस्ता गाउपा तापमान महएपपरिमित. मित शान सपा सोमायेन प्रायम् । भपि पाभीषिणी त्राणां ना तापरायोगिनी भाति । किरायापयितुरेष म्पविशेष पपिद्विशेष समिति मन्म. एत एपोपकुर्यात् । एतदनुसंधान मेयमावृतिः पूर्वपितया पर्षिताऽपि न तदनुसारेण सन्मस्य पति धिपूर्वतद्रुपपरपमेवावग्यापितम् । तामाप प मुनापित स्वयंटतं निमलं गन्दा पाटा न यस्यापि निवृतोमारमापति प्रत्युन स्वीयपोमटगाप्रस. (परिमुगपतीनि सर्वननीनम् । तदपि पुस्तकं मुसंटतं मुपरिसद सस्पमूल्य विष. पमुन्दरं पाध्यममायापनाप म्यानपारणे न यस्यापि मारभूतं मोदपि न रायेदेव वापफ्यानममिति पदमामीत्या विस्तरेण । पुण्यपान पी० ए० इत्युपपदधारी फारगुनगुमादिनीया आपट-इत्युपाह-गणेशात्मनी गुरुषासरे शके १८४९ विनायफनर्मा। --- ·उपोद्घातः । अयि भोः सर्वदर्शनसंग्रहप्रणयिन आनन्दाश्रमस्थसंस्कृतग्रन्थावली प्रकाशितग्रन्यग्राह- कमाननीयमहाशया:-- ननु लमतो तत्रभवतां मवतामासेचनकता चिराय तन्वानस्यास्य हृद्यस्य च सर्व- दर्शनसंग्रहनाम्नो ग्रन्थस्याऽऽत्मदर्शनाय वासो मवत्सु पदम् । नह्ययं पण्नास्तिकदर्शन- पडास्तिकदर्शनमध्वमाप्यश्रीभाप्यादिप्रौदनिबन्धैः सा पास्पति भवतां मतिः । अयं हि निनन्धस्तत्तदर्शनकाराणां निबन्धौघानुदधेरिव पयःपूरानालोड्य भगवता माधवेनेव माधावाचार्यण पीयूषकलश इवोद्धृतः सर्वदर्शनसंग्रहनाम्ना प्रसेधितश्च । दर्शनपदार्थस्त्वेतादृशस्थले दृश्यते ज्ञायत आत्माऽनेनेति व्युत्पत्या ज्ञानसामान्यार्थ- काद्दशिधातोः करणल्युटा निष्पन्नदर्शनशब्देन चेतनवस्तुविषयविचारप्रवणमागमात्मक शास्त्रमुच्यते । दर्शनगतसंख्याविषये तैर्यकानां विविधानि मतान्युपलम्यन्ते । केचित्खलु पूर्वोत्तर- मीमांसाद्वयं सेश्वरनिरीश्वरसांख्यद्वयं सम्पदार्थपोडशपयाभिधायिन्यायद्वयं चेति पदर्श- नान्याहुः । तदुक्तम्- कपिलस्य कणादस्य गोतमस्य पतञ्जलेः । व्यासस्य जैमिनेश्चापि शास्त्राण्याहुः पडेव हि ॥ इति । अपरे तु मीमांसकसांख्यनैयायिकबौद्धजैनचार्वाकाणां दर्शनानि पड्दर्शनी प्राहुः । अन्ये तु पुनः सौत्रान्तिकवैभाषिकयोगाचारमाध्यमिकेति भेदमिन्ननौद्धेन भैनलोकायति. काम्यां च सहितमायदर्शनपटकं द्वादशदर्शनीति संगिरन्ते । अनेन तु निनन्धकाs- तोऽप्यधिकानीति मिलित्वा पोडश दर्शनानि संगृहीतानि । अत एव च सर्वदर्शनसं- प्रनाम्ना प्रथयत्यमुम् । दर्शनानां नामानि मूल एव स्फुटानीति न पुनारहोल्लिरूयन्ते । तानि च दर्शनानि द्विविधानि । अभेदग्राहीणि भेदग्राहीणि च तम शांकरदर्शनम- भेदवादीति सुप्रसिद्धो डिण्डिमः सर्वत्रेति न तत्र विचारलेशावकाशोऽपि । पाणिनिदर्श. नमप्यभेदमेव वदतीति तत्रस्यग्रन्थादवगम्यते । तथाहि-अभ्युपगताद्वितीयत्वनिर्वाहाय वाच्यवाचकयोरविभागः प्रदर्शितः, इत्युपक्रम्य वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाच न पृथक्ततः । अश्पक्त्वेऽपि संबन्धस्तयोनीवात्मनोरिव ॥

·[२] वाच्यवाचक्योरमेदेऽपि तयो सबन्ध केवलं कल्पनावशादासते नतु वास्तव । परमार्थतन्तु अभेद एयेत्यर्थ । तत्र दृष्टान्तो यथा जीवात्मपरमात्मनोर्यास्तवाभेदेऽपि क्ल्पनावशायावहारिकस्तयो सबन्धोऽवमामते तद्वदित्युक्तम् । एव चैतदर्शनमभेद- वादीति स्पष्टमेवोत्तम् । एवमेव मीमासादर्शनमपीति चोद्धव्यम् । तथा च दर्शनत्रयम- भेदमवलम्बत इति स्पष्टमेवेति । तदन्यानि भेदवादीनि । अभेदवादीन्येव श्रौतानीत्युच्यन्ते । भेदवादीनि च तार्षिकाणीति । प्राधान्येन श्रुतितो मूलतत्त्वप्रतिपादनानि श्रीतानि । मुख्यतया तण मूलतत्त्वान्वेषकाणि च तार्विकाणि । प्रकारान्तरेण पुनर्द्विविधानि । नास्तिकान्यास्तिकानि चेति । परलोकादिना- स्तित्वग्राहकाणि नास्तिकानि । परलोकाद्यन्तित्वग्राहीणि चाऽऽस्तिकानि । चाक्दिर्शन भेदचतुष्टययुत बौद्ध दर्शनमाईतदर्शन चेति नास्तिकदर्शनानि । तदन्यानि त्रयोदशाऽऽस्ति- क्दर्शनानि । अस्य च सर्वदर्शनसग्रहनाम्नो निबन्धस्य प्रणेता सुगृहीतनामधेय श्रीसायणमाधवा- चार्य इति श्रीमल्सायणदुग्धाब्धिकौस्तुभेन महीनसा । क्रियते माधवार्येण सर्वदर्शनसग्रह ।। इति ग्रन्थारम्भे स्वयमेवोक्कत्यानिश्चीयते । अय हि माधवाचार्यो दक्षिणदेशे तुगमद्रानदीतीरे पम्पासर सविधे सप्रति 'गोवळ कोंडा । इति नाम्ना प्रसिद्धि गते विजयनगरे वैदिकमार्गप्रवर्तकस्य स्वप्रतापमार्तण्डपार शोषिताहितप्रस्त्रवणीघस्य वीरयुछनानो मनुजेन्द्रस्य देवेद्रस्य बृहस्पतिरिव कुलगुरु मन्त्री निखिलराज शर्यधुरधर आसीत् । तथा शाकीये त्रयोदशशतकोत्तरार्थे सायणवशी. यस्य यनु शाखिनो मायणाचार्यस्य भार्याया श्रीमत्या प्रादुरासीदितीतिहासकोविंदा कथयन्ति । अनेन च राजकार्यधुरधरेण जगतीतल्वतिनिखिलविद्वत्प्रकाण्डमण्डलमण्डनायमानेन मन्त्रिप्रवरेण पूर्वस्मि वयसि वीरबुभूपतेस्तत्पुनस्य हरिहराख्यस्य च प्रधानममात्य पदमुररीकृत्य समीचीनतया रानकार्यभर निर्वाहोत्तरस्मिन्वयसि भगवत्पूज्यपादश्रीशक- राचार्याणा शारदापीठे शगवेर(नेरी)पुरे तस्यालयर्तिपीठाधिष्ठित श्रीशकरानन्दगुरूणा सकाशाचतुर्थाश्रम स्वीकृत्य तत्पट्टाधिकार सममाहि । तत आरम्यैव विद्यारण्य इति समाख्या प्रथिताऽभूत् । अय चाऽऽद्यशकराचार्यात्पड्विंशो विद्यारण्यभारतीति पर- म्परया तत्रत्यवक्तृमुखाच्छ्यते ।

·[३] अनेन हि माधवाचार्येण नैकशो ग्रन्याः प्रणीताः । तदन्तर्गत एवायं प्रकृतः सर्व. दर्शनसंग्रहनामा निवन्धः । अनार्य प्रश्नः पुरतः प्रादुर्भवति । किमयं ग्रन्थश्चतुर्याश्रमस्वीकरणात्प्राक् प्रणीतोऽ- थवा तदनन्तरमिति । तत्र चरमाश्रमदीक्षाग्रहणात्प्रागेवायं निबन्धो निरमायीत्यनुमीयते । कुत इतिचेच्छ्यताम् । यतोऽयं माधवाचार्यः स्वयमेव ग्रन्थारम्भे श्रीमरसायणदुग्धा- ब्धीति श्लोके माधवेतिस्वनामनिर्देशपुरःसरं स्वस्मिञ्जनकतया सायणवंशसंवन्धमव- गमयति । यदि चायं निवन्धो जगद्गुरुपीठाधिष्ठानादूर्ध्व कृतः स्यात्तर्हि संन्यासाश्रम. स्वीकारमहिम्नैव तत्प्राग्माविस्ववंशगोत्रसंबन्धादेनिवृत्तत्वाद्मन्यनिर्माणसमये तादृशसंब- न्यस्याविद्यमानत्वेनासत्संवन्धकीर्तनस्य चानुचितत्वेन कथमयं सुधीर्माधतः सदावदितुं प्रवृत्तोऽसत्संबन्ध निदिशेत् । तथाचोक्तं विश्वेश्वरसरस्वतीप्रणीते यतिधर्मसंग्रह- नामगोत्रादि चरणं देशं वासं श्रुतं कुलम् । वयो वृत्तं व्रतं शीलं ख्यापयन्नैव सद्यतिः ॥ इति । माधवेति नामापि च चतुर्थाश्रमग्रहणात्प्राक्तनमेव । तादृशान्ववायान्वयविशिष्टत्वे- नेवाऽऽत्मनो माधवेतिनामोल्लेखकरणात् । विद्यारण्य इति समाख्यायाः संन्यासदीक्षा. प्रहणसमनन्तरभाविनीत्वेन पूर्वकथाकोविदपरम्परयेदानीमपि श्रूयमाणत्वाच । पञ्चदशीग्रन्थस्तु शारदापीठाक्रमणादूर्व विरचित इति प्रतीयते । यतस्तत्र संन्यासा. भ्रमग्रहणात्पूर्वभाषिनो वंशनामसनन्धस्य कम्यचिदपि निर्देशमन्तरैव केवलं जगद्गुरुपी- ठाधिकारप्राहकशंकरानन्दगुरुपादाम्बुरहनमनं विधाय ग्रन्यारम्भः क्रियमाणो दृश्यते । यद्यपि तन न ग्रन्थकर्नाम्न उल्लेखस्तथाऽपि नमस्कार्ययेन शंकरानन्दगुरोरुपादानान- मस्कारकर्ता तच्छिप्येणैव भवितव्यम् । स च शिप्यो विद्यारण्य एव । नमनकर्तृ. अन्धकारक्यलामात् । एवं प पञ्चदश्यां दीपकपरिसमाप्त्ययसरे • विद्यारण्यमुनिविर- निताया ' इत्युल्लेखः पञ्चदश्याः संन्यासदीक्षासमनन्तरमाविनीत्वं सूचयति । यदि चायं निबन्धः पीठाधिरोहणानन्तरं कृतः स्यात्तर्हि पञ्चदश्यामिवात्रापि सायणवंशसंबन्धादिकं रिमपि नोटिखेत् । यतश्चान वंशसंबन्धं कीर्तयति ततः संन्यासस्वीकारात्माग्भवत्वमस्य निबन्धस्य सिध्यति । भप पपश्यपि शारदापीठप्रवेशात्मामेव प्रणीतेति पे चेत् कथय विमिति तत्र माधवनामोडेसं न करोति । किमिति न तदानीमविद्यमानं शंकरानन्दगुरुमंबन्धमुद्घाट. पति! आधुनिताः संन्यासिनोऽपि दीक्षोत्तरं तत्प्रावर्तिनामवंशसंबधित्वेन नेवाऽऽत्मानं क्षयन्ति । नामगोत्रादिचरणं देशं वासं श्रुतं कुलमितिनिषेधात् । विवाश्रमप्रतिष्ठापि.

·- दृढ़तर प्रमाणप [४] तनाव व्यवहरन्ति । अन्यत्सर्व नारायणस्मरणमिति वदन्तश्च सासारिकसबन्धादेनि वृत्ति सूचयन्ति । तस्मात्पञ्चदश्यारम्भे केवळ नमस्कार्यत्वेन श्रीशपरानन्दगुरुदेवन मन्थरम्तिहानी चतुर्थाश्नमवर्तित्व स्पष्टमेवावगमयति । एव वेदमाप्यपराशरमाधवकालमाधवनैमिनीयन्यायमालावेयासिक्न्यायमालाप्रभूतिम्र न्थेष्वपि कर्तृत्वेन माधवनामोल्लेखन तत्तद्ग्रन्यप्रणयनसमये अन्धवर्तु मन्यासदीक्षानधि टितत्व सूचयतीतिबोध्यम् । यद्यपि मुद्रितशकरदिग्विजयनन्ये शिरोमागे 'विद्यारण्यविरचित ' इ.युटेखो दृश्यते तथाऽपि तथोखे चतुर्याश्रमग्रहणोत्तर तद्विरचितत्वे च श्याम । प्रत्युत प्रतिसर्गसमाप्तौ ' इति श्रीमाधवीये ' इत्युत्त त्वेन सन्यासस्वीकरणा प्राम्भाविमाधवप्समाख्यालक्षितस्यैव तत्र कर्तृत्वेन प्रतिपादनात्सर्वदर्शनमग्रवच्छकर- दिग्विजयग्रन्थोऽपि भगवलिङ्गधारणावस्यात प्रागेव निरमायाति निश्चीयते । युक्त चैतत् । यतो नैमिन यन्यायमालाविस्तरो माधवाचार्येण दण्डम्वीकरणात्पूर्व मेव प्रणीत इति तावनिर्विवादम् । तत्र स्वम्य वीरबुकमबन्धित्वेनाभिधानात् । वीर बुक्सबन्धश्च चरमाश्रमस्वीकारपर्यन्तमेव । न तदुत्तरमनुवर्तितमुत्सहते । तानी मन साल्पपूर्वक तस्य परित्यक्तव्यत्वात् । तथा च नैमिनीयन्यायमालाविम्तरग्रन्यारम्भे- प्रणम्य परमात्मान श्रीविद्यातीर्थरूपिणम् । इति यत्मणम्यत्वेन गुरोरभिधान न तद्दीक्षामाहरगुरुषिपयकम् । तदानीं दीक्षाया एवाभावात् । किंतु विद्याग्राहकगुरुविषयकमेवेति वक्तव्यम् । तदेव च पद्याधैं शरद ग्विजयग्रन्यारम्भे दृश्यते । तद्यथा- प्रणम्य परमात्मान श्रीविद्यातीयरूपिणम् । प्राचीनशकरजये सार सगृह्यते स्फुटम् ॥ इति । एव च गुरुलेखनस्य विद्याग्राहक्गुरुविषयत्वेनान्यथासिद्धर्मान पञ्चदश्यामिव पारिवाज्याझीकरणानन्तर विरचितत्वे किंचिदनन्यथासिद्ध लिङ्ग दृष्टिपथ समारोहति । एव च शारदिग्विजयोऽपि माधवाचार्येण मगवल्लिङ्गम्वीकारणात्प्रागेव विरचित इति मे मति । एतद्विपय इतिहाससशोधर्युक्तायुक्त विचार्यम् । प्रमादश्चेत्क्षन्त यम् । इह खलु जगति हिरण्यगर्भप्रभृतिस्तम्बपर्यन्त सर्वोऽप्युच्चावच प्राणभृद्ध! निस र्गत एवानिष्टनिहासुरभीष्टेप्सुश्च भवतीत्यनुभवसाक्षिस्मतन्नात्र विवाद कस्यचिदपि दर्शनकारस्य । अभीष्ट चास्य मुखविशेष एव मोक्षापरपर्याय । स च सुखविशेषो ·[५] ज्ञानैकसाध्यः । ज्ञानादेव तु कैवल्यमित्युक्तत्वात् । न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते, इति गीतासु भगवता ज्ञानमाहात्म्यातिशयस्योपगीतत्वाच । यद्यपि लोके यत्कि- चिदिष्टं वस्तु प्रयत्नसहस्रेणापि ज्ञानिनाऽपि न पार्यते संपादयितुं तत्प्रभूतेश्वर्यसंपन्नः कोपि द्रव्यत्रलादनायासेनैव संसाधयतीति ज्ञानापेक्षया द्रव्यस्यैवाधिकः प्रभावो लक्ष्यते तथाऽपि यस्य प्रभावात्सुदुर्लभमपि संपिपादयिपासि तवव्यं बुद्धिप्रभावेणव लम्य नान्येन केनापीति ज्ञानवैभवमेव सर्वोत्कर्षेण सर्वत्र विजयते । अत एव भ्रष्टराज्यैरपि त्रयोदशवर्षपर्यन्तं बनानान्तरं परिभ्रमद्भिरपि पाण्डवैः केवलं भगवत्साहाय्येनैव करदीक- तसकलसामन्तमण्डलस्यैश्वर्यशिखरारुढस्य सार्वभौमचक्रवर्तिनोऽष्टादशाक्षौहिणीनायकस्य भ्रातृशतपरिवारितस्य दुर्योधनस्यापि राज्ञः पराजयः समपादि । द्रव्यं तु केवलं तादृश- बुद्धौ साहाय्यकारि भवति न तु तस्य प्राधान्यमिति सर्वजनीनमेतत् । तच ज्ञानं तत्त्व- विषयकमेव । तत्त्वं च तस्य वस्तुनो भावस्तत्त्वमिति व्युत्पत्त्या वस्तुनो मूलस्वरूपमु. च्यते । मूलस्वरूपज्ञानमेव हि मोक्षोपयोगि भवति । एवं च यस्य ज्ञानं मोक्षोपयोगि भवति तत्तत्त्वमिति सामान्यतस्तत्त्वलक्षणं पर्यवस्यति । तादृशतत्त्वज्ञानोपजीव्योऽभीष्टः सुखविशेषो हि तत्तद्दर्शनकारमतिवैचित्र्यात्प्रतिदर्शनं भिन्नः । तदनुसारेण चामीप्यमाण- सुखविशेपसाधनीभूतज्ञानप्रयोजकतत्त्वान्यपि भिन्नान्येवेत्यर्थादर्शनानामपि भेदः सिध्यती- त्यतः संमति तेषां को वा विषयः कीदृशं च तस्य स्वरूपमित्यादि संक्षिप्य किंचिन्नि- रूप्यते । तत्र प्रथमोपस्थितस्योपेक्षानहत्वेन प्रथमतश्चार्वाकदर्शनमेवावलम्ब्यते- नास्तिकशिरोमणिना चार्वाकेण प्रतिपादितं दर्शनं चार्वाकदर्शनमित्युच्यते । यस्य मते यत्स्पर्शेन्द्रियेण मृदुकठोरशीतोष्णादयः स्पर्शा उपलम्यन्ते, यद्रसन्द्रियेण कटुम्ल. मधुरादयो रसा अनुभूयन्ते, यद्घाणेन्द्रियेण मृगमदकुमप्रभृतिसुरभिवस्तुपरिमलोद्गारा आघीयन्ते, यच्चक्षुरिन्द्रियेण घटपटस्तम्माम्भोरुहादयः पदार्थाः स्थावरजङ्गमाः परिची- यन्ते, यच श्रोनेन्द्रियेण तन्त्रीगीतादयः स्त्रीगीतादयश्च मधुरध्वनयः शोश्रूयन्ते तदेवक प्रत्यक्ष प्रमाणम् । अन्यदनुमानादिकं त्वप्रमाणमेव । अतो न परलोको न वेदोदितो धर्मो न पुण्यं न पापं नापिवाऽनुमानादिगम्यमीश्वरादिकमन्यत् । किंतु लोकप्रसिद्धी रानैव परमेश्वरः । देह एवाऽऽत्मा । मरणमेव मोक्षः । कान्तालिड्गनादिनन्यं सुख- मेव पुरुषार्थः । कण्टकादिव्ययानन्यं दुःखमेव निरयः । तस्मात्खाद्याखाधादिविचारनिरपेक्षं यावच्छत्यं यथेच्छं सुखं संपादनीयमिति निष्कर्षः । तदेतन्मतं श्रवणसमये मनोहरमपि परिणामेऽत्यन्तं भयावहत्वाच्छिटैगिर्हितत्वाचानुपादेयमेव । बुद्धाख्यं देवमनुसरन्तो बौद्धास्तेषां दर्शनं बौद्धदर्शनम् । ते च बौद्धा माध्यमिक योगाचारसौत्रान्तिकवैमापिकनामभि श्चतुर्विधाःप्रसिद्धाः । तथाहि भगवता बुद्धेन प्रथ- ·मतः स्वशिष्येभ्यः सर्व शून्यमिति उपदेशे कृते यः शिष्यस्तदेव यथार्थत्वेन परिगृहीत न तदुपर्यासपः कृतोऽतस्ते मध्यमबुद्धित्वान्माध्यमिकेत्याख्यां प्रापुः । इत्यं हि तेपामा. शयः---सवै क्षणिक, सर्व दुःखं, सर्व स्वलक्षणं, सर्व शून्यम् , इति भावनाचतुष्टयोपदे- शेन क्रमेण सर्वस्यायित्वानुकूलवेदनीयत्वसर्वानुगतत्वसर्वसत्यत्वानां निराकरणेन सर्व- अन्यत्वमेव गुरुणा बोधिता व्यमिति । अतः सर्वशून्यत्यवादिन एते । अपरे शियाः पुनः कयं सर्वस्य शून्यत्वमवगन्तुं शक्यम् । तथा सति ज्ञान- स्यापि शून्यत्वेन नगदान्ध्यं प्रसज्येत । अतो बाह्यार्थस्य शून्यत्यमस्तु नामेत्यूचुः । शिष्येणहि द्वयं करणीय योग आचारश्चेति । तत्राज्ञातार्थस्य ज्ञानायाऽऽक्षेपो योगः। गुरूतार्थस्याङ्गीकरणमाचारः । ततश्च यैः शिष्यैर्गुरूक्तं भावनाचतुष्टयं बाह्यार्थशून्यत्वं घाझीकृत्य मर्वस्य शून्यत्व आक्षेपः कृतस्ते योगाचार इति प्रथा जग्मुः। अत एते माह्यार्थशून्यत्ववादिनो विज्ञानमात्रास्तित्ववादिनचोच्यन्ते । एतेपामयमभिप्रायः-अना- दिवाप्तनाबशाबुद्धिरेवानेकाकारेण मासत इति प्रागुतगुरूपदिष्टभावनाचतुष्टयपरिचय- बलात्सर्ववासनोच्छेदे विविध विषयाकारोपद्वानुदयाद्विशुद्धज्ञानोदयो मोक्षः संप- धत इति । अन्ये तु-~-नीलादेर्वाह्यार्थस्यासत्त्वे विज्ञानमात्रास्तित्वं वक्तुमशक्यम् । ततो बाह्या- घोऽप्यङ्गीकरणीय एवेति प्राहुः । ततो गुरुणा भवतु नाम वालार्थः परंतु न स प्रत्यक्षः किं त्वनुमेय इत्युक्ते कियत्पर्यन्तं सूत्रं भवेदिति पृष्टत्वात्ते सौत्रान्तिकसंज्ञया प्रसिद्धाः । सूत्रान्तं पृच्छन्ति ते सौत्रान्तिकाः । पृच्छतो सुनातादिम्यः' इति प्राग्वहतीयठक्प्रत्ययः । अत एते बाह्याानुमेयत्ववादिन इत्युच्यन्ते । परे च केचिच्छिया एवमूचुः यथा चानुमवबलाबाह्यार्थो घटपटादिएररी क्रियते तथा प्रत्यक्षबलात्तस्यार्थस्य प्रत्यक्षत्वमप्यङ्गीकरणीयम् । एवं च बालेवान्तरेषु चार्थेषु प्रत्यक्षेषु सत्सु यत्कांचित्प्रथमं सर्व श-यमित्युपदिष्टवान्गुरुः । तदनन्तरं कांश्चिद्दिज्ञान- मेव सदिति । ततः काश्चिच्चोभयं वाह्यमान्तरं च सदित्यभिप्रेत्यावस्थितान्विज्ञेयमनुमेयं चेति । सेयं गुरोविरुद्धा माषेति ब्रुवाणा वैभाषिकाख्यया ख्याताः । अत एवेते बाह्या- र्थप्रत्यक्षत्ववादिनः सर्वास्तित्ववादिनश्चीच्यन्ते । त ऐते जगन्मूलकारणत्वेन पार्थिवाप्यतेनसवायवीयांश्चतुर्विधापरमाणन्परिकल्प्य तेषु किंचित्स्थायि सुखदं सामान्यलक्षणं सत्यं वाऽनिमालयन्तः सर्व क्षणिकं सर्व दुःखं सर्व स्वलक्षणं सर्व शून्यं चेति भावनाचतुष्टयं स्वीकुर्वन्ति । ततेषां मते ह्यार्यसत्याख्य, दुःखसमुदायमार्गनिरोधभेदाच्चतुर्विधं तत्त्वम् ।

·[७] तंत्र प्रथम दुःखापरपर्यायं विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काररूपभेदात्पञ्चविधम् । इयमेव पञ्च- स्कन्धीत्युच्यते । दुःखकारणं स्थिरत्वादिभ्रान्तिः समुदायः । दुःखतत्कारणैतदुभय. निवृत्त्युपायः सर्व क्षणिकमितिभावनाख्यो मार्गः । सर्वनैरात्म्यवासनारूपो निरोधः । स एव मोक्ष इत्यभिधीयते । पञ्चस्कन्धानां लक्षणं भावनाचतुष्टयमित्येवमादिविस्तरो मूलतोऽवगन्तव्यः । प्रत्यक्षमनुमानं चेतिप्रमाणद्वयवादिनश्चैते । अर्हन्तं परमेश्वरं मन्यमाना आर्हतास्तेषां दर्शनमाईतदर्शनम् । अत्र जीवाजीवो धुण्यपापे आश्रवसंवरौ बन्धनिर्जरामोक्षाश्चेति नव तत्त्वानि । एतन्मते घटपटादयः सन्तीति न निश्चेतुं शक्यते नापि न सन्तीतिकृत्वा सर्वे पदार्था भावाभावात्मकाः । सम्य- ग्दर्शनसम्यग्ज्ञानसम्यक्चारित्रैश्च मोक्षः सिध्यति । स च देहस्वरूपावरणापगमे जीवस्य सततोर्ध्वगमनम् । जीवादिनवसंख्याकानां तत्त्वानां सम्यग्दर्शनादित्रयाणां च लक्षणानि मूल एव स्पष्टानीति विस्तरभिया नोच्यन्ते । चार्वाकप्रभृत्याहतपर्यन्ताः पट् , वेदविरोधित्वान्नास्तिका इत्युच्यन्ते । वेदविरोधित्वमेव नास्तिकत्वमित्यर्थः । इति पण्नास्तिकदर्शनस्वरूपसंक्षेपः । अथाऽऽस्तिकदर्शनानि । तत्र रामानुजाचार्यमते मुख्यतस्तत्त्वत्रयम् । चिदचिदीश्वर- भेदात् । तत्र चिजीवो भोक्ता । अचिजडवों भोग्यम् । चिजडयोरन्तर्यामी संस्तन्नि- यामकश्वेश्वरः । स हि सविशेषः सगुणश्च । अयं हीश्वरश्चिजडौ व्याप्नोतीत्यात्मशब्दे. नोच्यते । यो यद्व्याप्नोति स तस्याऽऽत्मा । तच्चास्य शरीरमिति चिजडी परमात्मनः शरीरम् । तत्रापि नीवः परमात्मनः शरीरं भूत्वा नडस्याऽऽत्मा भवति । एतत्पदार्थ- त्रितयं परमार्थतः परस्परस्मादिन्नं सत्संबद्धं च भवति । अतोऽयं परमात्मा सजातीय- विनातीयस्वगतैतवेदत्रयसहित एवेति रामानुजाचार्या मन्यन्ते । भेदेऽपि शरीरविशिष्टस्य- कत्वाद्विशिष्टाद्वैतवादमाश्रयन्ते । मायावादमसहमानाश्च विवर्तवादं प्रतिक्षिपन्ति । परि- गामवाद स्वीकुर्वन्तश्च सख्याति समर्थयन्ते । एतेपा मते जीवन्मुक्तिर्नास्ति । मोक्षेऽपि जीवब्रह्मणोर्मेद एवी याथातथ्येन परमात्मस्वरूपावनोधपूर्वकतत्कायमेव मोक्ष इति बोध्यम्। अप पूर्णप्रज्ञदर्शनस्वरूपं निरूप्यते । पूर्णा आत्मतत्त्वप्रतिपादकशास्ने प्रज्ञा मति- यस्य स पूर्णप्रज्ञः । मध्वाचार्य इत्यर्थः । तेन प्रवर्तितं दर्शनं पूर्णप्रक्षदर्शनम् । अत एतदर्शनं मध्वदर्शनमित्यप्युच्यते । अस्यैव मध्यममन्दिर इति आनन्दतीर्थ इति चापर नाम । अस्य पूर्णप्रज्ञाचार्यस्य जन्म शाके खखभूभूमिते ( ११०० ) वर्षे कर्णाटकदेशे रनतपीठाख्ये ( उडपी ) प्रामे वेदवेद्या मातारै मध्यगेहास्यापितुः सकाशादाविरभूत् । एतस्य विद्याध्यापको गुरुरच्युतप्रेक्ष्याचार्यः । अयं हि पूर्णप्रज्ञाचार्यों पायोस्तृतीयोऽव- तार इति मन्यन्ते तद्नुयायिनः । तदुक्तम्- २ ·[८] प्रथमस्तु हनूमानस्याद्वितीयो मीम एव च । पूर्णप्रजस्तृतीयश्च मगवत्कार्यसाधकः ॥ इति । अनेन च महाभारततात्पर्यनिर्णयनामा अन्यो विरचितः । तद्ग्रन्थसमाप्त्यवसरे पायं श्लोको दृश्यते-- मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना प्रन्यः कृतः केशवे । इति । वायोर्दैवस्य यत्तृतीयं रूपं मध्वास्यं तेनामुना मध्वाचार्येण केशवार्पणबुद्धयाऽयं महा- भारततात्पर्यनिर्णयाख्यो अन्यः कृत इति तदर्थः । अस्य मतं द्वैतवादः । द्विधा इतं द्वीतम् । तस्य मावो द्वैतम् । भेद यावत् । स च भेदः पञ्चविधः । जीवेश्वरभेदो जडेश्वर भेदो जीवनडभेदो जीवानां मिथो भेदो नडानां मिथो भेदश्चेति । तदिदं भेदपञ्चक सत्यमनादि घ । यदि प सादि स्यातहि नाशमाप्नुयात् । न च कदापि नाशमुपैति । तथा यदि चेदं भेदपञ्चकमसत्यं स्यात्तहि तस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं स्वीकार्य स्यात् । म चेदं भ्रान्तिकल्पितमिति मन्तव्यम् । कल्पितस्य निवृत्त्यवश्यंभावात् । नैव घेदं निव- तते । तस्मात्सत्योऽनादिश्वायं भेदप्रपश्चः । एवं चद्वतं न विद्यत इति यन्मतं तदशा- निनो मतमिति नोद्धव्यम् । श्रुतिरप्यत्रार्थे प्रमाणम् । तथा हि- सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं मिदा मैवारुण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः' इति । अस्यार्थः । आत्मा परमात्मा सत्यः । त्रिकालाबाधित इत्यर्थः । तया जीवः सत्यः । योनीवेश्वरयोदश्यापि सत्यः । मैवारुवण्यः इत्यत्र मा एव आरुवण्य इति पदत्रयम् । तत्र मा इति निषेधार्थकमव्ययम् । एवेति निश्चयद्योतको निपातः । आरुभिर्दुष्टेपन्यो भननीय आरुवण्यः । एवं च परमात्मा दुष्टजनसेव्यो नैव भवतीत्यर्थः । सत्यं मिदेति मैवारुवण्य इति च निर्वचनं भेदसत्यत्वदादय प्रदर्शयितुम् । अस्यां श्रुतौ स्पष्टमेष भेदोऽभिहितः । यदे सति भेददाढध सेव्यसेवकभावो वाऽअसा संगच्छते । अनुमा. नेनापि भेदोऽवसीयते । परमेश्वर पक्षीकृत्य तत्र जीवाभेदः साध्यते । जीव प्रतीश्वरस्य : सेव्यत्वात् । यो यं प्रति सेव्यो भवति स तस्मादिनः । यथा भृत्यादानेति । अत्र भृत्यः सेवको राजा च सेव्यः । तस्मात्सेवकात्सेव्यो राना भिन्नो इष्ट इति । अयमा शयः । प्रस्तं धनं मे स्याद्दारिद्रयं लेशतोऽपि मा भूदिति प्रार्थयमानाः पुरुषा राज्ञो गुणोत्कर्ष कीर्तयेयुश्चेत्प्रीतो राना तेषाममिलपितं पूरयेत् । परंतु यदि ते सर्वाङ्गीण विद्राज्यपदमेव देहीत्यभिका युस्तहि नेपदपीष्टलामो भवेत् प्रत्युत क्रोधोत्पादनेनान- पाधिः स्यात् । तदुक्तम्- घातयन्ति हि रानानो रानाऽहमितिवादिनः । ददत्यखिलमिष्टं च स्वगुणोत्कर्षपादिनाम् ।। इति । ।

·[९] तथाच महद्भिः सह स्वसाम्योद्धापनमपि महतामप्रीतिकरं भवति विमुत तैः सार्क स्वाभेदसंपादनमित्यर्थः । एवं च जीवेश्वरयोरभेदः सर्वथा दुर्घटः । नच ब्रह्म वेद ब्रोव भवतीतिश्चतिनलाजीवेश्वरयोरभेदः शक्यशङ्क इति वाच्यम् । संपूज्य ब्राहणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत् । इशिवप्रशंसापरत्वादमेदश्रुतेः । नहि ब्राह्मणपूजया शूद्रो बाह्मण जातितां लमते किंतु ब्राह्मणवत्प्रशंसनीयो भवतीत्यर्थः । तत्वमसीति महावाक्य- मपि भेदप्रतिपादकमेव । तस्य त्वं तत्त्वमिति षष्ठीसमासमझीकृत्य तस्येश्वरस्य त्वं दासोs. सीत्यर्थात् । अथवा स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्युद्दालकस्य स्वपुत्रं श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशपरे वाक्ये आत्मा अतत् त्वम् इति पदच्छेदः । अतदित्यत्र च ननों भेदः । तथा च यः स्वातन्त्र्यादिगुणोपेतः स एव परमात्मा । त्वं तु अतत् तस्मादा- स्मनो मिन्नः परतन्त्रो जीवोऽसीत्यर्थात् । एवं च जीवेश्वरयोः सेव्यसैवकभावात्तयोर्भदः सिद्धः । सेवा च अङ्कननामकरणमननभेदात्रिविधा । तत्रानं नाम शहचक्रादि. नारायणायुधलामिछतमुद्राधारणम् । तदपि ' अतप्ततर्न तदामो अनुते' इति तैति- रीयकोपनिषच्छुतेस्तधमुद्राधारणं मुख्यम् । योऽतमतनूरत एवाऽऽमः स तार्द्धष्णुपदं मानुत इति तदर्थ मन्यन्ते मध्वानुयायिनः । तथा चोकं ब्रह्माण्डपुराणे- कृत्वा धातुमयों मुद्रां तापयित्वा स्वकां तनुम् । पक्रादिचिहितां भूप धारयेद्वैष्णवो नरः॥ इति । पुत्रादीना केशवादिनाना व्यवहारो नामकरणमुच्यते । तेन च निरन्तरं नारायण. स्मरणं भवति । मननं तु कायिकवाचिकमानसिकभेदेन दशविधम् । तत्र सत्यं हित प्रिय स्वाध्यायश्चेति चतुर्विधं वाचिकम् । दानं परित्राणं परिरक्षणं घेति त्रिविधं कायिकम् । दया स्पृहा श्रद्धा चेति त्रिविधं मानप्तिकम् । सर्वस्य भननस्य विष्णु- प्रसादसंगदन प्रयोजनम् । नीयोऽणुपरिमाणः । न मध्यमपरिमाणो नापि विभुः । स च मोक्षावस्थायामपि परमेश्वरस्य दास एव । अपारुपयों वेदो नित्यश्च । तस्य च स्वतः प्रामाण्यमित्यादि मध्वाचार्या मन्यन्ते । प्रत्यक्षमनुमानं शब्दश्चेति प्रमाणत्रय- वादिनश्यते । एतेषां मते जगत्कर्तृत्वादिरहितं दुःखामिश्रितं परिपूर्ण सुखमेव मोक्षः । सप विष्णुप्रसादादेव लम्यः । विष्णुप्रसादश्च तद्गुणोत्कर्पज्ञानादेव भवति नामेद. ज्ञानात् । तदुक्तम्- तस्मिन्प्रसन्ने किमिहारत्यलम्यं धर्मार्थकामेरलमल्पकास्ते । समाथिताद्रमतरोरनन्तानिःसंशयं मुक्तिफलं प्रयान्ति ।। इति मम्वदर्शनसंक्षेपः।

·[१०] नकुलीशपाशुपतदर्शने पशुपतिना महेश्वरेण जीवानों पाशनिरासकत्वेन कार्यकारण- योगविधिदुःखान्तरूपं तत्त्वपञ्चकं प्रतिपादितम् । पशुपतिशब्दार्थ वं व्याख्या- तोऽभियुक्त- ब्रह्माद्याः स्तम्बपर्यन्ताः पशवः परिकीर्तिताः । तेषां हि नायको यस्माच्छिदः पशुपतिः स्मृतः ॥ इति । अन्न जगतीतलवर्तिचेतनाचेतननिखिलपदार्थनातं कार्यशब्देनोच्यते । कारणशब्देने- श्वरः । स च स्वतन्त्रः । जपध्यानादिकं योगशब्देनाभिधीयते । त्रिपवणं मस्मनानादिक प्रतं विधिरुच्यते । दुःखनिरासपूर्वकमीश्वरमावो दुःखान्तशब्देनोक्तः । स.एव परमपुरु- पार्यों मोक्ष इति । शैवदर्शने पाशविमोक्षणार्थ पट् तत्त्वानि पतिविद्याविद्यापशुपाशकारणाख्यान्युपदि. धानि । तत्र पतिः शिवः । विद्या तत्त्वज्ञानम् । अविद्या मिथ्याज्ञानम् । पाशो मलकर्म- मायारोधशक्त्याख्यश्चतुर्विधः । पशुविः । पाशनिवृत्ती कारणं अपध्यानचर्यादिक- मिति । तदुक्तम्- पतिविद्ये तथाऽविद्या पशुः पाशश्च कारणम् । तनिवृत्ताविति प्रोक्ताः पदार्थाः पट् समासतः ॥ इति । एतेषां तत्त्वाना सामीचीन्येन ज्ञानात्पाशविमोचने संनाते शिवम्वप्रातिरूपो मोक्षः सिध्यतीति शैवाना मतम् । मोक्षप्राप्ती प्रत्यभिज्ञैव मुख्यं साधनमिति मन्यमाना माहेश्वरास्त्वेवं प्रतिपादयन्ति । पूर्णस्वतन्त्र ईश्वरो नगन्निर्माणकरणविषये न किमपि कर्मादिकं साधनमपेक्षते । किंतु स्वेच्छयैव सर्व निर्मिमीते । जीवाः परस्परं भिन्ना अपि न परमेश्वरा दमर्हन्ति । जीवेश्वरयोश्चतन्यस्वभावाविशेषात् । परमेश्वरे जीवतादात्म्यस्य स्वानुभवसिद्धत्वाच । भतो जीवस्तत्तादात्म्यसंपत्त्यर्थं प्रत्यभिज्ञैवाऽऽश्रयणीया । प्रत्यभिज्ञा च अहमीश्वर एव न तद्भिन्न इत्येतादृशः साक्षात्कारः । तादृशेन केवलेन साक्षात्कारेणैवाभ्युदयो मोसन्ध संपद्यते । न तदर्थ प्राणायामादेरपेक्षा । नापि कायशोषणस्य भस्मस्नानादे- पपरिचर्यादेश्चापेक्षेति । यद्यपीश्वरवज्जीवात्माऽपि चैतन्यस्वरूपेणैव प्रकाशते तथाऽपि मायावशादशेनैव प्रकाशते । परिपूर्णचैतन्यस्वरूपेण प्रकाशनार्थं तु प्रत्यभिज्ञाऽऽवश्य- कीति पूर्णात्मतालाम एव मोक्ष इति प्रत्यभिज्ञादर्शनानुसारिणां मतम् । संप्रति रसेश्वरदर्शनस्वरूपं संक्षेपतो विनियते । पारदादिपदनाच्यो यो रमस्तद्रूप ई-धरो रसेश्वरः । सोऽयं रसेश्वरः सेव्यमानः शरीरदार्यसंपादनद्वारा मुत्ते हेरिति ये ।

·- [११] माहेश्वरा मन्यन्ते तेऽप्युपचाराद्रसेश्वरशब्देनाभिधीयन्ते । तैरतै रसेश्वरपदवाच्यैः प्रवर्तितं दर्शनं रसेश्वरदर्शनमित्युच्यते । एतेऽपि न परमेश्वराज्जीवानां पार्थक्यं सहन्ते । किंतु चैतन्यस्वरूपाविशेषादीश्वरस्वरूपभूता एव जीवात्मान इत्यवगच्छन्ति । मोक्षो हि पारदरसमेवनेन शरीरस्थैर्यसंपादनाज्जीवन्मुक्तिरेवेत्येषां मतम् । जीवतः सत एव या मुक्तिः सा जीवन्मुक्तिरित्यर्थः । अयमाशयः-मुक्तिर्नाम मूलाज्ञाननिवृत्तिपूर्वकस्वस्वरूप- याथात्म्यावाप्तिः । सा च ज्ञानैकसाध्या । तमेव विदित्वेति श्रुतेः । ज्ञानं चाऽऽत्मतत्त्व- विषयकमेव । तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । इति स्मृतेः । तच्च ज्ञानं तदम्यासातिशयात् । अभ्यासातिशयश्च शरीरस्थैर्षे सत्येव । तदुक्तं भगवद्गोविन्द- पादाचार्य:- इति धनशरीरभोगामित्वाऽनित्यान्सदैव यतनीयम् । मुक्ती सा च ज्ञानात्तचाभ्यासात्स च स्थिरे देहे ॥ इति । शरीरस्थैर्य च पारदादिपदबोध्यस्य रसस्य सेवनात् । रसस्य पारदत्वं च संसारप- रपारप्रापणहेतुत्वेन । तदुक्तम्- संसारस्य परं पारं दत्तेऽसौ पारटः स्मृतः । इति । पारदो गदितो यस्मात्परार्थ साधकोत्तमैः । इति च । यस्मात्साधकोत्तमैरयं परार्थ परो मोक्षस्तदर्थे मोक्षसाधनत्वेन गदितस्तस्मादसौ पारदः स्मृत इति शेषः । पारदस्य मोक्षार्थत्वं तु न साक्षात् किंतु मुक्तिप्रयोजकज्ञानसं- पादकात्मतत्त्वाभ्याससाधनशरीरदा_संपादनद्वारैवेति तदाशयः । तथा च जीवन्मुक्ति समीहमानेन पुरुषधोरेयेणाऽऽदो पारदरससेवनेन शरीरस्थायित्वं संपादनीयम् । संपा. दिते च शरीरस्थैर्ये क्रमेण आत्मतत्त्वाम्यासातिशयान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ जायमानायां या मुक्तिः सा जीवत एव मुक्तिर्भवतीति तात्पर्यम् । ननु अन्यैर्दर्शनकारैः श्रवणमननादिप्रकारान्तरेणैव जीवन्मुक्तिरुत्ता न त्वदुक्तप्रका- रेणेति कथमियं त्वदमिमता जीवन्मुक्तिर्विश्वसनीया भवेत् । अत एव तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये । पड्दर्शनेऽपि मुक्तिस्तु दर्शिता पिण्डपातने । करामलकत्साऽपि प्रत्यक्षा नोपलभ्यते ॥ इति श्रुतिम्मृत्योर्देहपातानन्तरं मुक्तिः प्रदर्शिता । किं च निष्पद्यमानमिदं शरीरं हि पड्मि. कार्शनिप्पद्यत इति श्रुतिस्मृत्यादिषु प्रसिद्धम् । तत्र त्वगसृड्मासरूपास्त्रयः कोशा मातुः शरीरादनुवर्तन्ते । मेदोस्थिमजारूपाश्च त्रयः कोशाः पितुः सकाशाल.

·[१२] भ्यन्ते । तदेतेः पड्भिः कोशेर्घटमानं शरीरं विनश्वरतया प्रत्यक्षतो दृश्यते । तथा घ नीवत एव मुक्तिरिति कर्यकार संनाघटीति । इति चेदुच्यते । पाट्कोशिकम्य देहस्यास्थिरत्वमस्तु नाम । तथाऽपि पारदानकपदाभिलप्यमाना या हरगौरीसृष्टिस्त- संयोगननितस्य शरीरस्य नित्यत्वमेव । हरसृष्टिः पारदः । गौरीसृस्विनः । तदुक्तं रसाणवे- -- अभ्रकस्तष वा तु मम नानं तु पारदः । इति । शिवगौरीसंवादोऽयम् । अत एव चेश्वरशरीरसंभूतत्वेन पारदो रसो रसेश्वर इत्युच्यते । तादृशस्य रसेश्वरस्य सेवनेन तसंयोगजन्यस्य नित्यशरीरस्य प्राधौ सत्या पाटकौशिक- स्यास्थिरस्यापि देहस्य न परित्यागो भवति । प्रत्युत हरगौरीसृष्टिजशरीरसंबन्धेन तत्र दिव्यत्वं दायै च संपद्यते । यथा पारद(परिस)संबन्धेन लोहमपि सुवर्ण भवति तद्वत् । तदुक्तं रसहृदये- .. ये धात्यक्तशरीरा हरगीरीसृष्टिनां तनुं प्राधाः । मुक्तास्ते रससिद्धा मन्त्रगणः किंकरो येषाम् ॥ इति । एवं च पारदरससंबन्धेन पाटकौशिकस्य शरीरस्य लोहस्येव सुवर्णत्वे दिव्यत्वे स्थिरत्वे च संपाथमाने जीवत एव मुक्तिरित्युक्तिः सामीचीन्येन संगच्छते । तथा च दर्शनकारीः प्रदर्शिता जीवन्मुक्तिः करामलकवत्प्रत्यक्षा पारदपदाभिधेयरसेश्वरसेवनेन भवतीति जीवन्मुक्तिमनद्गीकुर्वाणा रामानुनप्रभृतयोऽज्ञानिन एवेति मन्तव्यम । अत एव वि- यारण्यैरास्तिकदर्शनप्रदर्शनसमये सर्वतो जघन्यत्वेनाऽऽदौ रामानुनदर्शनं निर्दिष्टम् । तदपेक्षया चैतदर्शनात्य श्रेष्ठयाद्रामानुनदर्शनोत्तरं दर्शनचतुष्टयव्यवधानेन रसेश्वरदर्शन निर्दिष्टमिति मन्ये । इति रसेश्वरदर्शनस्वरूपसंक्षेपः । औलक्यदर्शनमेव वैशेषिकदर्शनं कणाददर्शन मिति चोच्यते । अक्षपाददर्शनं च नैयायिकदर्शनमित्यभिधीयते । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनाख्यपञ्चावया वाक्यं न्यायः । तं विदन्ति ते नेयायिकास्तेपो दर्शनमित्यर्थः । दर्शनद्वयेऽपि तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम इत्युक्तम् । निःश्रेयसं मोक्षः । तस्याधिगमः प्राप्ति रित्यर्थः । मोक्षश्चाऽऽत्यन्तिको दुःखनिवृत्तिः । सा च तत्त्वज्ञानादनन्तरमेव न मायते । किंतु तत्त्वज्ञानेन दुःखनन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानां मध्ये उत्तरोत्तरस्य नाशे सति तत्पूर्वमाविदोषादीनां नाशास्त्रमेणापवर्गः सिन्यति । तदुक्तम्--- दुःखनन्मप्रवृत्तिदोषमिय्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग इति । मोक्षसा- धनीभूतज्ञानविषयाण तत्वानि च प्रमाणप्रमेयसंशयेत्यादीनि गौतमेन पोडशोक्तानि ।

·.. कणादेन तु सवोक्तानि । तेषु सप्तस्वेव गौतमोक्तानां षोडशपदार्थानों यथायथमन्त- विः सिध्यति । आदृतश्चायमन्त वो नैयायिकः । अमुमेव विशेषमनुलक्ष्य पोडशप. दार्थवादिनो नैयायिकाः सप्त पदार्थवादिनश्च वैशेषिका इति व्यवहारः। अतो वैशे- पिकसंमतान्येव सप्त तत्त्वानि सावान्तरभेदानि निरूप्यन्ते--- द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशे- पसमवायाभावाः सप्त पदार्थाः। पृथिव्यप्तेनोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसीति नव द्रव्याणि । रूपरसगन्धम्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्वत्वस्नेहशब्दबु. द्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराश्चतुर्विशतिर्गुणाः । चलनात्मकं पञ्चविधं कर्म । परमपरं चेति द्विविध सामान्यम् । नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेपास्त्वनन्ता एव । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्योन्यामावश्चेति चत्वारोऽमावा इति । एतेषां लक्षणानि अनुमानव्याप्त्यादिलक्षणानि चेति सर्व मूल एव स्पष्टम् । Vजैमिनिमुनिना प्रणीतं दर्शनं जैमिनिदर्शनम् । तदनुवर्तमाना नैमिनीयाः । ते घ ज्योतिधोमेन स्वर्गकामो यनेतेत्यादिकं हि यद्वचनत्वेन प्रमाणपदवीमवगाहेतैतादृशः सर्वज्ञत्वादिविशेषणविशिष्टः कोऽपीश्वरो नास्ति । मानुपदेहवत्त्वाविशेषेण विप्रलम्भक- स्वादिदोषावश्यभावात् । यद्यपि ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः प्रेष्ठा देवाः सन्ति दृश्यते च तेष्वति- शायिनी संपत् । यदाह कश्चित्- अथापि वेदहेतुत्वाद्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कामं भवन्तु सैश्वर्याः सार्वश्यं पुरुषेषु किम् ॥ इति । तथाऽपि न तेषु सावश्यं संभावयितुमलम् । भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वाद्रागद्वेषादिमूलक- निग्रहानुग्रहास्तत्वाच्च । न च प्रत्यक्ष सर्वसाधकं भवेदिति वाच्यम् । संबद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना । इत्यभियुक्तवचनात् । तस्मात्सर्वज्ञस्य प्रामाणिकपुरुषस्याभावादेवापौरुषेयो वेदोऽतो भ्रान्त्यादिदोपानास्पदत्वात्स एव सर्पज्ञो भगवान् । तत एव च चक्षुरिन्द्रियागोचरय- थावस्थितपदार्थधर्मादिम्वरूपपरिचयो याथातथ्येन भवति । वेदोदितो यागादिधर्म एवं च स्वनुष्ठितोऽपूर्वोत्पादनद्वारा स्वर्गादि फलं जनयति । न तत्रान्यस्य कस्यचित्सांख्य. नैयायिकादिपरिकल्पितस्येश्वरस्यापेक्षा । एते च मीमांसका द्विविधाः । अभिहितान्य- यवादिनो भाडाः । अन्विताभिधानवादिनः प्राभाकराः। द्विविधानामप्येतेषां मते शब्दा नित्याः । वेदानां धर्मे स्वतः सिद्ध प्रामाण्यं स्वर्गादेः प्राप्तिश्च मोक्ष इति । सांप्रत सांख्यदर्शनस्वरूपं निरूप्यते । ते च सांख्या द्विविधाः । सेश्वरा निरीश्व- राश्च । ये तु नीवातिरिक्तं पड्विंशमीश्वरं मन्योत ते सेश्वराः । अन्ये निरीश्वराः । त एत उभयेऽपि निराहुः- प्रकृत्युपरमे पुरुषस्य स्वस्वरूपेणावस्थानं मोक्षः । स -- ·[१४] चं प्रकृतिपुरुषयोर्मेदज्ञानात् । भेदज्ञान च तत्त्वज्ञानानायते । तत्त्वानि च पञ्चविंश- तिसल्याकानि । तर किंचित्तत्त्व प्रकृतिरेव । किंचिद्विकृतिरेव । किंचिटुभयात्मकम् | किंचिचानुभयात्मकम् । प्रयाणा सत्वरजस्तमआख्याना गुणाना साम्यावस्था प्रकृति रुच्यते । प्रकरोति कार्य जनयतीति प्रकृति । सा च प्रकृतिरेव न कस्यचिदपि विकृति । अतो मूलप्रकृतिरित्युच्यते । तस्या साशान्महदहकारी शब्दतन्मात्रं पर्शतन्मात्र रूपतन्मात्र रसत-मात्र गन्धतमात्र चति महदादीनि सप्त तत्त्वानि प्रमेण समुत्पद्यन्ते । तत्रा-त करणापरपर्याय महत्तत्त्वमहकारस्य प्रतिमूलप्रकृतेस्तु विकृति । एवमाभिमानापरनामधेयमहकारतत्त्व महत्त्वस्य विकृति । तदेवाहकारतत्त्व तामस सत्पश्चतन्मात्राणा, तदेव सात्त्विक सज्ज्ञानेन्द्रियाणा चक्षु श्रोत्रमाणरसनात्वगाख्याना, कर्मेन्द्रियाणा वाक्पाणिपादपायूपस्याख्याना सरूपविकल्पेतदुमयात्मस्य मनसश्च प्रकृति । अय भाव -महत्तत्त्वाज्नायमानोऽहकारस्त्रिविध सात्विको राजसस्तामस थेति । सात्त्विको वैकारिक इति व्यवहियते । राजसस्तैजस इत्यभिधीयते । तामसश्च भूतादिरित्युच्यते । तत्र तामसादहकारात्पूर्वोत्तरक्रमेण शब्दतन्मात्रादिपञ्चक समुत्प धते । एव च पूरियोत्तर विकृतिरुत्तरस्य च पूर्व प्रकृतिरित्युभयात्मकानि महदादीनि सप्त तत्त्वानीत्यर्थ । शब्दस्पर्शरूपसगन्धाख्याना गुणाना विशेषरहितानामाश्रयभू तानि सूक्ष्माणि पश्च भूतानि तन्मात्र शब्देनोच्यन्ते । तन्मात्रपञ्चका प्रत्येकस्मात्पूर्वेप स्कृताच्छन्दत मात्रादाकाश स्पशेतन्मात्राद्वायुरीत्येव क्रमेण वियदादीनि पञ्च महामू तानि जायन्ते । अत एव च तामसोऽहकारो भूतादिरिति भण्यते । नैतेभ्यः किंचि तत्वान्तर समुत्पद्यत इतीमानि पञ्च महाभूतानि विकृत्यात्मकान्येव । तथा सात्त्विका. दहकारात्पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कद्रियाणि तटुभयप्रेरक मनश्चेत्येकादशन्द्रियगण प्रादुर्भवति । अयमिन्द्रियगणोऽपि केवल विकृत्यात्मक एव । अत एवैतदुपादानमूत सात्विोऽहकारो वैकारिक इति निर्दिश्यते । पुरुपस्तु न स्यचित्प्रकृतिर्नापि वा विकृतिरित्यनुभयात्मक । एव च प्रकृति प्रकृत्यात्मिकैका । उभयात्मकानि महदा. दीनि सघ । पञ्च महाभूतानि एकादशेन्द्रियाणि च केवलविकृत्यात्मकानीति पोडश । अनुभयात्मक पुरुषश्चैक इति मिलिवा पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि । तदुक्त साख्यकारिकायाम्- मूलप्रकृति रविकृतिर्महदाद्या प्रकृतिविकृतय सन्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृति पुरप ॥ इति । इमानि च तत्वानि मोक्षसाधनाभूतप्रकृतिपुरुषधियेक्ज्ञाने हेयतयोपयुक्तानीति साख्यानामभिप्राय । अयश्च विस्तर पुरुषस्तु अक्र्ता भोक्ता नित्यचिद्रूप प्रकृति पुरुपसबन्ध प्रकृतेभिवृत्तिश्चेत्यादिस्तत एवावगात य इति । १ ·। [१५] 'पतञ्जलिप्रभृतिमुनिमतमनुवर्तमानानां दर्शनं पातञ्जलदर्शनम् । एतन्मते चितिशके- निरुपाधिकस्वरूपेणावस्थानं मोक्षः । तत्र साधनतया यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार- ध्यानधारणासमाधीत्येतदष्टाङ्गनिर्वचनपुरःसरं प्रमाणविपर्ययादिचित्तवृत्तिनिरोधाख्यो योगः सविस्तरं प्रतिपादितः । तत्र योगे प्रत्याहारपर्यन्तानि पञ्च बहिरङ्गाणि साधनानि । ततः -'पराणि त्रीणि संयमपदगच्यान्यन्तरङ्गसाधनानीति विवेतन्यमिति । अधुना सर्वदर्शनमूर्धन्यभूतं शांकरदर्शनं संक्षेपतः किंचिन्निरूप्यते । सांख्यदर्शने मुख्यतः प्रकृतिपुरुषरूपं तत्त्वद्वयं प्रतिपादितम् । तत्र प्रकृतिरपि नित्या । सैव प्रधान- शब्देनोच्यते । तच प्रधानं जडमपि घटम्य मृदिव महदादेः कारणमित्युक्तम् । तथा 'कैरपि सांख्य वातिरिक्तः परमेश्वरः स्वीकृतः । स एव ब्रह्मात्मेत्यादिशब्दैर्व्यवाहियंते 'ततश्च जडजीवभेदो जीवेश्वरभेदः परिणामवादश्च स्वीकृतः । स च भेदः सत्य इति स्पष्टमेव प्रतीयते । तदेतत्सर्व श्रीशंकराचार्याणामसंमतम् । यतः श्रुती- सजातीयं न मे किंचिद्विजातीयं न मे भवेत् । स्वगतं च न मे किंचिन्न मे भेदत्रयं भवेत् ॥ इति ब्रह्मणि सजातीयाद्विजातीयात्स्वगताच भेदः प्रतिपिध्यते । यदि च सांख्यमतानुसारेण भेदो वास्तविकः स्यात्तर्हि चेतनत्वेन सजातीयाजीवाद- चेतनत्वेन विजातीयाजडादामानुजमते ब्रह्मणः सगुणत्वेन स्वगताद्गुणाच ब्रह्मणि भेदस्य दुरितया मेदत्रयनिषेधप्रतिपादिका श्रतिः पीड्येत । जीवब्रह्मणो. स्तविकत्वेनेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽपि न संगच्छेत । नेह नानास्ति, नेति नेति इत्याद्याः श्रुतयोऽप्यमुमेवामेदं प्रशंसन्ति । सर्वं खल्विदं ब्रह्म, ऐतदात्म्यामिद सर्वम्, • एवमादिश्रुतयश्च तं द्रढयन्ति । ततश्च भेदत्रयनिषेधान्यथानुपपत्त्या परिदृश्यमानस्य सचराचरस्य सचेतनाचेतनस्य सर्वस्य जगतः प्रातिमासिकत्वकल्पनं विना गत्यभावात्त. दुपपादकमनादिभावरूपाज्ञानं परिकल्पनीयम् । यथैव हि रज्ज्वा तिमिरादिदोषवशा- सर्पभूदलनाम्बुधाराः परिकल्प्यन्त एवं चिन्मात्रवपि परे ब्रह्माणि परिकल्पितमिदमने- कभेदमिन्नं सकलं जगन्मिथ्याभूतम् । यथावस्थितब्रह्मस्वरूपावबोधबाध्यं च । मिथ्यात्वं नाम प्रतीयमानत्वपूर्वकयथावस्थितवस्तुज्ञाननिवर्त्यत्वम् । यथा भ्रमाधिष्ठानमूतरज्जु. तत्त्वज्ञाने प्रतीयमानसपीदेनिवृत्तिः। दोपश्चात्र स्वरूपतिरोधानविविधविचित्रविक्षेपकरं सद- सयामनिर्वचनीयमनायविद्यापरपर्याय मात्ररूपाज्ञानमेव। इदमेव सर्वम्य नगतो मूलकार- णमिति मूलाज्ञानमित्युच्यते । तच त्रिगुणात्मकमपि न सांख्यसंमतप्रधानवन्नित्यम् । मोक्षा- वस्थायां तस्य विनाशावश्यंभावात् । अतो न कथमपि द्वैतप्रसङ्गः । एतादृशाज्ञानकल्पने प्रमाणं देवात्मशक्तिस्वगुणैर्निगूढाम् , भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, पराऽम्य शक्तिर्विविधैव ३ ·[१६] श्रूयते, इत्याचाः श्रुतप । अन म्यगुणैनिंगूदा मायानिवृत्ति पराऽन्य शचितिविधवे- त्यादिपदे पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टस्य ताशाज्ञानस्य म्पष्टमेवोपटौक्तित्मात् । विंची ताज्ञाने तत्त्वमप्तीति जीवनक्यप्रतिपाठकश्रुतिरपि प्रमाणम् । यदि च नीवब्रह्मणो. भैदस्तात्त्विक स्यात्तदा तयोम्तादात्म्य कुशाग्रधिपणेन सुरगुरणाऽपि सुदुर्वचमित्यत- स्तादृशाज्ञानक्ल्पनमनिच्छद्रिस्तनभवद्भिर्भवद्धि सरप्यगत्या स्वीकार्यम् । तेन चाना नेनाय जीवजडादि सक्ल प्रपञ्च परमात्मनि प्रकल्पित इति मिथ्यैवेति चेकमेव तत्त्व परमार्थत । ततश्च परमात्मन्येवेट सकल भासत इत्यय विवर्तवाट । नतु परिणाम- वादो नापि रामानुनीयाभीष्टा सख्याति । त्विनिर्वचनीयख्याति । अनिर्वचनीयत्व नाम कार्यस्य सत्त्वेनासत्त्वेन च निर्वक्तुमशक्यम्य ख्याति प्रतीति । यथा शुक्तिकाया भातमान रजतम् । तद्धि न सत्यम् । नेद स्नतमिति बाघानुपपत्ते । नाप्यसत्यम् । सप्रतीदं रजतमिति प्रतीत्यनुपपत्ते । तदुत्तम्- सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तो नासत्त्वे ख्यातिबाधने । सदसयामानाच्याविद्याऽऽविद्ये सह भ्रम ॥ इति । प्रपञ्चस्यायनादिभावरूपाज्ञानमूलकत्वादनिर्वचनीयत्वमेव । तथाहि प्रतीयमान सर्व नगन सत् । ज्ञानिदृष्टया भावानुपपत्ते । नाप्यसत् । ज्ञानावस्थात प्राकालेऽस्मदादी नामपि प्रतीत्यनुपपत्ते । अत सत ख्यातिढुंचा । एतत्सर्वमनुसाथैव माण्डूक्योप- निपयुक्तम्- मायामानमिद द्वैतमद्वैत परमार्थत । इति । एतन्मते मूलाज्ञाननिवृत्तौ स्वस्वरूपाधिगमो मोक्ष । एव पानवरततन्तन्यमानाना दिभावरूपाज्ञानकृत सर्व समतिचक तस्मिन्परम्मिन्नेव कल्पित मिथ्याभूतम् । रज्नी भुनमवत् । निरस्तसमस्तदोपनिषूताखिल विशेषकरसकूटम्बशुद्धबुद्धमुक्तनित्यक्षानानन्द- स्वयज्योतीरूप चिन्मानमेकमेव ब्रह्मतत्वमित्यद्वैतप्रतिपादक शावरदर्शनमेव विनय- तेतराम् । एव ययावुद्धियल सर्वर्शनस्वरूप सोपतो निरूप्य श्रीमत्सच्चिदानन्दचरणकमलयो समर्पयति- पुण्यपत्तने शके १८४९ फागुन ११ अगुवासरे.} मारुलकोपारस्पः शंकरशास्त्री । 63552 ·ॐतत्सद्ब्रह्मणे नमः। सर्वदर्शनसंग्रहः। तत्र चाकदर्शनम् ॥ १ ॥ नित्यज्ञानाश्रय चन्दे निःश्रेयसनिधि शिवम् । येनैव जातं मह्यादि तेनैवेदं सकर्तृकम् ॥ १ ॥ पार गतं सकलदर्शनसागराणा- मात्मोचितार्थ चरितार्थितसर्वलोकम् । श्रीशाईपाणितनयं गिखिलागमज्ञ सर्वज्ञविष्णुगुरुमन्वहमाश्रयेऽहम् ॥ २॥ श्रीमत्सायणदुग्धाब्धिकौस्तुभेन महौजसा । क्रियते माधवार्येण सर्वदर्शनसंग्रहः ॥ ३ ॥ पूर्वेपामतिदुस्तराणि सुतरामालोड्य शास्त्राण्यसा श्रीमत्सायणमाधवः प्रभुरपन्यास्यत्सतां प्रीतये । दूरोत्सारितमत्सरेण मनसा शृण्वन्तु तत्सज्जना माल्यं कस्य विचित्रपुष्परचित प्रीत्यै न संजायते ॥४॥ अथ कथं परमेश्वरस्य निःश्रेयसप्रदत्वमभिधीयते । बृहस्पतिमतानुसारिणा नास्तिकशिरोमणिना चार्वाकण तस्य दूरोत्सारितत्वात् । दुरच्छेदं हि चार्वा- कस्य चेष्टितम् । प्रायेण सर्वपाणिनस्तावत्- यावज्जीचं सुख जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचरः । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः॥ इति लोकगाथामनुरुन्धानी नीतिकामशास्त्रानुसारेणार्थकामायेव पुरुषार्थों मन्य- मानाः पारलौकिकपर्थमपहनुवानाश्वामितमनुवर्तमाना एवानभूयन्ते । अत एव तस्य चार्वाकमतस्य लोकायतमित्यन्वर्थपपरं नामधेयम् । तंत्र पृथिव्यादीनि भूतानि चत्वारि तत्त्वानि । तेभ्य एव देहाकारपरिण- तेभ्यः किण्वादिभ्यो मदशक्तिवचैतन्यमुपजायते । तेषु विनष्टेषु सत्सु स्वंय विनश्यति । तदाहुः-विज्ञामधन एवैते-पो भूतेभ्यः समन्याय तान्येचानुविन- १च 'दि कायगत स । २ मुद्रितपुस्तके-आत्मोचिताचरितमर्थितस्वरोकमिति । ३ च "णिचा । ४स-टु- 'ण दु । ५ च 'ना नु का । ६ क च अन। ५ च "नि दे । ८ च "तभ्यस्तेभ्य । ९-ट विश्व । १० क- तदिह । ११ क-2 °नमे ।

·. सर्वदर्शनसंग्रहे- श्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति (०२१४१ १२) इति । तचैतन्य विशिष्मंदह एवाऽऽत्मा । देहातिरिक्त आत्मनि प्रमाणाभावात् । प्रत्यक्षकप्रमाणवादिलया:- नुमानादरनङ्गीकारेण मापाण्याभावात् । अङ्गनाबालिङ्गनादिजन्यं सुखमेध पुरुषार्थः । न चास्य दुःखसंभिन्नतया पुरुषार्थत्वमेल नास्तीति मन्तव्यम् । अव. ननीयतया माप्तस्य दुःखस्य परिहारेण सुखमावस्येव भोक्तव्यत्वात् । तद्यथा मत्स्यार्थी सशल्कान्सकण्ठकान्मत्स्यानुपादचे स याबदादेयं तावदादाय निय- तते । यथा वा धान्यार्थी सपलालानि धान्यान्याइरति स यापदादेयं तावदा. दाय निवर्तते । तस्माष्टुःखभयान्नानुफूलवेदनीयं सुखं त्यक्तुमचिरम् । न हि मृगाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते । न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते । यदि फविरुष्टं सुखं त्यजेत्तर्हि स पशुवन्मूों भवेत् । तदुक्तम्- स्याज्यं मुखं विषयसंगमजन्म घुसा दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारणेपा । बीहाजिहासति सितोत्तमतण्डुलाढयान् को नाम भोस्तु पकणोपहितान्हितार्थी ।। इति । ननु पारलौकिक सुखाभावे बहुवित्तव्ययशरीरायाससाध्येऽग्निहोत्रादौ विधा. वृद्धाः कथं भवतिप्यन्त इति चेत्तदपि न प्रमाणकोटि प्रवेष्टुमीप्टैं। अमृतव्याघा. तषुनरुक्तदोपर्दूपिततया चैदिकंमन्यैरेव धूर्तयः परस्परं कर्मकाण्डमामाण्यवा- दिभिज्ञान काण्डस्य ज्ञानकाण्डप्रामाण्यवादिभिः कर्मकाण्डस्य च प्रतिक्षितत्वेन त्रय्या धूर्तप्रलापमात्रत्वेनाग्निहोत्रादेजीविकामाययोजनत्वात् । तथा चाऽऽभा- ण:-- अनहोत्रं त्रयो वेदाखिदण्ड भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुषहीनानां जीविकति बृहस्पतिः ।। इति । अत एव कण्टकादिजन्यं दुःखमेव नरमः । लोकसिद्धो राजा परमेश्वरः । देहोच्छेदो मोक्षः । देहात्मवादे च स्थूलोऽहं कृशोऽई कृष्णोऽहमित्यादिसामाना. धिकरण्योपपत्तिः । मप शरीरमिति व्यवहारी राहोः शिर इत्यादिवदोपचा- रिकः । तदेतत्सर्व समग्राहि- १ के.- "नालि । २ च "दिजनितं मु। ३ च । भीर । ४ च. दो प्रवि' । ५ च. प्रवर्तन । ६ च. 'टे । व्या । ५ च 'वादमा । ८-उ. च । ९ च 'शोऽह ।

·चार्वाकदर्शनम् । ३ अङ्गनालिङ्गनाजन्यसुखमेव पुमर्थता । कण्टकादिव्यथाजन्यं दुःखं निरय उच्यते ॥ १॥ लोकसिद्धो भवेद्राजा परेशो नापरः स्मृतः । देहस्य नाशो मुक्तिस्तु न ज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ॥२॥ अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनलानिला । चतुर्थ्यः खलु भूतेभ्यश्चैतन्यमुपजायते ॥ ३ ॥ किण्वादिभ्यः समेतेभ्यो द्रव्येभ्यो मदशक्तिवत् । अहं स्थूलः कृशोऽस्मीति सामानाधिकरण्यतः ॥ ४ ॥ देहः स्थौल्यादियोगाश्च स एवाऽऽत्मा न चापरः । मम देहोऽयमित्युक्तिः संभवेदौपचारिकी ॥ ५॥ इति । स्यादेतत् । स्यादेष मनोरयो यद्यनुमानादेः प्रामाण्यं न स्यात् । अस्ति च मामा पम् । कथमन्यथा धूमोपलम्मानन्तरं धूमध्वजे प्रेक्षावतां प्रतिरुपपद्यत । नधास्तीरे फलानि सन्तीति वचनश्रवणसमनन्तरं फलार्थिनां नदीतीरे प्रवृत्ति रिति । तदेतन्मनौराज्यविजृम्भणम् । व्याप्तिपक्षधर्मताशालि हि लिङ्ग गमक- मभ्युपगमनमानमामाण्यवादिभिः । व्याप्तियोभयविधोपाधिविधुरः संबन्धः । स च सत्या चक्षुरादिवनाङ्गभावं भजते । कि तु वाततया । कः खलु ज्ञानो. पायो भवेत् । न तावत्प्रत्यक्षम् । तच्च याह्यमान्तरं वाऽभिमतम् । नप्रथमः । तस्य संप्रयुक्तविषयज्ञानजनकत्वेन भवति प्रसरसंभवेऽपि भूतभविष्यतोस्तदसंभवेन सर्वोपसंहारवत्या व्याप्तनित्वात् । न च व्याप्तिज्ञानं सामान्यगोचरमिति मन्तव्यम् । व्यक्त्योरविनाभावाभावप्रसङ्गात् । नापि चरमः । अन्तःकरणस्य चहिरिन्द्रितन्त्रत्वेन घाऽर्थे स्वातन्त्र्येण प्रत्त्यनुपपत्तेः । तदुक्तम्- चक्षुरायुक्तविषयं परतन्त्रं वहिर्मनः। (त० वि०२०) इति । नाप्यनुमानं व्याप्तिज्ञानोपायः । तत्र तत्राप्यवमित्यनवस्थादौःस्थरप्रसङ्गात् । नापि शब्दरतदुपार्य: । काणादमतानुसारेणानुमान एवान्तर्भावात् । अनन्त- र्भावे चा वृद्धव्यवहाररूपलिङ्गावगतिसापेक्षतया मागुक्तगणलङ्घनामट्या- लत्वात् । यूंमधूमध्यनयोरविनाभावोऽस्तीति वचनमाने मन्त्रादिवद्विश्वासामा- १५. 'तदे'। २ प. हि विभागं गमयमगीत । ३ फ. च. तत्र क. 'भाव। ५१. 'यपरत'।६ प.प प्रवृत्तरप्रवृत्ते । त' । ७ ५. 'पायम् । ८ २. 'यः यथा । ९. "नसातिम।

·. ४ सदर्शनसंग्रहे- वाचा अनुपदिष्टाविनाभावस्य पुरुषस्यार्थान्तरदर्शनेनार्थान्तरानुमित्यभाव स्वार्थ:- नुमानकथायाः यथाशेपत्यप्रसङ्गाच्चै । येच यथा परायीनुमानस्य । उपमानादिक तु दूरापास्तम् । तेषां संज्ञासंज्ञिसन्धादिवोधस्त्वेनानोपाधिकसंबन्धयोधक त्वासंभवात् । किंच-उपा-यभावोऽसि दरवगमः । उपाधीनां प्रत्यक्षवनियमासंभवन प्रत्यक्षाणामभावस्य प्रत्यक्षत्वेऽप्यमत्यक्षाणामभावस्याप्रत्यक्षतयाऽनुमानापेक्षा यामुक्तदूषणानतिवृत्तेः । अपि च साधनाव्यापकले सति साध्यसमव्याप्तिरिति तहक्षण कक्षीकर्तव्यम् । तदुक्तम्- अव्यातसाधनो यः सा यसमाप्तिरुच्यते स उमाधिः। शब्देऽनित्ये साध्ये सकर्तृत्व घटत्वमश्रवती च ॥ व्यावर्तयितुमुपात्तान्या क्रमतो विशेषणानि भौणि । तस्मादिदमनवयं समासमेत्यादिनोक्तमाचार्यय ।। इति 1* तत्र विध्यध्यवसायपूर्वकत्वानिपेधा यवसायस्योपाधिज्ञाने जाते तदभाव- विशिसंवन्धस्प व्याप्तिज्ञानं व्याप्तिज्ञानाधीन चौपाधिज्ञानमिति परस्पराथ पवन प्रहारदोपो बलेपायते । तस्मादविनाभावस्य दुर्बोधतया नानुमानायवकाशः। धूमादिज्ञानानन्तरमान्यादिज्ञाने प्रवृत्तिः प्रत्यक्षमूलतया भ्रान्त्या वा युज्यते । कचित्फल्मतिलम्भस्तु मणिमन्त्रांपधादिवराहच्छिकः। अस्तत्साध्यमष्यादि- कमपि नास्ति । नन्वदृष्टीनिष्टौ जगद्वैचिधमाकस्मिकं स्यादिति चैन्न तद्भद्रम् । स्वभावादेव तदुपपत्तेः । तदुक्तम्-- अग्निरुष्णो जल शीन सपस्पर्शस्तथाऽनिलः। फेनेद चित्रित तस्मात्स्वभावात्तद्वयवस्थितिः ।। इति । तदेतत्सर्वं वृहस्पतिनाऽप्युक्तम्- न स्वर्गो नापवर्गों वा नवाऽऽत्मा पारलौकिक नैव वर्णाश्रमादीनां क्रियाच फलदायिकाः ॥ १ ॥ समासमाविनाभावावेकर तो यदा ददा। समेन यदि नो व्याप्तस्तयाह नोऽप्रयोजक ॥ इति घर पुस्तकरिष्मण्याम् । 4 " १क- "च 13°१२च उपास्यमा । ३ च 'रधिग°1४१ 'वेनाप्न। ५ क 'वस्थान सक्षतया ६ च "म् ।।७६-- 'पाधिरिति । शकर नित्यत्वे सा । ९च तो भ्या।१०च न व्य।११च विध्यव । १२ च "रुपमा । १३च 'ब्रपातस्ते । त1१४ च पंधवद्या | १५ च धनगीकारे ज । १६ के--- चेतन । १५६ स ग प त शीतस्प। १८ च "गा वाऽपि नैवाऽऽमा ६वो वा मा ।

·चौद्धदर्शनम् । आमिहोत्रं त्रयो वेदाखिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । युद्धिपौरुषहीनानां जीविका धातृनिर्मिता ।। २ ।। पशुश्वनिहतः सा ज्योतिष्टोमे गमिष्यति । स्वपिता यजमानेन तत्र करमान हिंस्यते ॥३:। मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेत्तृप्ति कारणम् । निर्वाणस्य प्रदीपस्य स्नेहः संवर्धयेच्छिखाम् ॥ ४ ॥ गच्छतामिह जन्तूनां व्यर्थं पायेयकल्पनम् । गेहस्थकृतश्राद्धेन पयि तृप्तिरवारिता ॥ ५ ॥ स्वर्गस्थिता यदा तृप्तिं गच्छेयुस्तत्र दानतः । प्रासादस्योपरिस्थानामत्र कस्मान्न दीयते ॥ ६॥ यावज्जीवेत्सुखं जीवणं कृत्वा घृतं पियेन् । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥ ७ ॥ यदि गच्छेत्परं लोकं देहादेप विनिर्गतः फस्माद्भूयो न चाऽऽयाति वन्धुस्नेहसमाकुलः ॥ ८ ॥ ततश्च जीवनोपायो ब्रामणेविहितरित्वह। मृतानां मेनकार्याणि न त्वन्यद्विद्यते कचित् ॥ ९ ॥ त्रयो वेदस्य कर्तारो भण्डधूर्ननिशाचराः । जर्फरीतुर्फरीत्यादि पण्डितानां वचः स्मृतम् ॥ १० ॥ अवस्यात्र हि शिश्नं तु पत्नीग्रामं भकीर्तितम् । भण्डैस्तद्वत्परं चैव ग्राह्य जातं प्रकर्तितम् ॥ ११ ॥ मांसानां खादनं तद्वनिशाचरसमीरितम् ॥ इनि । तस्मादहूनां माणिनामनुग्रहार्य चार्वाकमतमाश्रयणीयमिति रमणीयम् ।। इति श्रीमरसायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रह चार्वाकदर्शनम् ।। अंथ बीद्धदर्शनम् ॥ २॥ 'अत्र बौदरभिधीयते । यदभ्यधापि-अविनाभावो दुर्बोध इति सदसाधीयः। वादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामविनाभावस्य सुझानत्वात् । तदुक्तम्- कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाहा नियामकात् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान न दर्शनात् ।। (न्या०वि०) इति । १५. रो मुनिमण्डनि ११च. अन । ३ क. ग. 'दर्शनातददर्शना' । ग. दर्शनापान्तरद- नानार-प. दर्शनारदर्शनात् ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- अन्वयव्यतिरफावधिनाभावनिश्चायकाविनि पक्षे साध्यसाधनयोरव्याभिचारो दुरबधारणो भवेत् । भूते भविष्यति वर्तमाने चानुपलभ्यगानेऽथे व्यभिचारश- ङ्काया अनिवारणात् । ननु तथाविधस्थले तावकेऽपि मते व्यभिचारमा दुपारहरीति चेन्मेध योचा। दिनाऽपि कारणं फार्थमुत्पद्यतामित्यैवंविधायाः शङ्काया व्याघातावधिक्तया निवृत्त्वात् । तदेव शाशङ्क घेत यस्मिन्नामाङ्कमाने व्याघा. तादयो नायतरेयुः । तदुक्तम्- व्याघागवधिराशङ्का न्या० कु०३१७इति । तस्मात्तदुत्पत्तिनिश्येनाविनाभावो निश्चीयते । तदुत्पत्तिनिश्चयश्च कार्य हेत्वोः प्रत्यक्षोपलम्मानुपलम्भपञ्चकनिव-धनः । कार्यस्योत्पत्तैः पागनुपलम्भः कारणो. पलम्भे सत्युपलम्भ उपरपस्य पश्चात्कारणानुपलम्भादनुपलम्भ इति पञ्चकारण्या धूमधूपध्वजयोः कार्यकारणभावो निश्चीयते । तथा तादात्म्यनि- श्वयेनाप्यविनाभावी निधीयते । यदि शिंशपा वृक्षत्वमतिपतेत्स्वात्मानमेव जया- दिति विपक्षे वाध प्रवृत्तेः । अप्रवृत्ते तु वाधके भूयः सहभावोपलम्भेऽपि व्यभिचारशङ्कायाः यो निवारदिवा । शिशपाक्षयोश्च तादात्म्यनिश्चयो वृक्षोऽयं शिशपति सामानाधिकरण्ययलादुपपद्यते । न हत्यन्ताभेदे तत्संभवति । पर्यायत्वेन युगपत्मयोगायोगात् । नाप्यत्यन्तभेदे । गवाश्वोरनुपलम्भात् । तस्मा कार्यात्मानौ कारणात्मानावनुमापयत इति सिद्धम् । यदि कवित्मामाण्यपनुमानस्य नाङ्गीकुत्तिं प्रति यूयात् । अनुमान प्रमाण न भवतीत्येतायन्मात्रमुच्यते तत्र न किंचन सारनमुपन्यस्थत उपन्यस्यते चा। न प्रथमा । अशिरस्कवचनस्योपन्यासे साध्यासिद्धः । एकाकिनी प्रतिज्ञा हि प्रतिज्ञातं न साधयेत् । इति न्यायात् । नापि चरमः । अनुमानं प्रमाणं न भवतीति वाणेन वच- नप्रमाणमनभ्युपगच्छता त्वया स्वपरसीयशाखे मामाण्येनोपगृहीतस्य वचनस्यो. पन्यास मम माता बन्धयेतिवव्याघातापातात् 1 किच प्रमाणतदाभासव्यवस्था- पनं तत्समानजातीयस्यादिति वदता भवतैघ स्वीकृतं स्वभावानुमानम् । पर- 3 १स "नियामका । २५ च "ति ननु प ३ क "नेऽपि व्य ।ग "ने व्यघ.-च 'ने च व्य" ४ क 'रिहारे । ५ च 'हरेवेति । ६ च "वम् । वि°४ च 'न्धनस्तादात्म्यनिश्चयोऽ नाविनाभावो निधीयते ता।८च योस्तादा।९च त् । यस्मा । १०५ च रणमात्मान. मनु । स *रणावनु 1 ११ ख-च स्यने वा। १२ क न त्वया पारस्वरवचनस्यों । ग 'नत्वा चिरस्वच । स न त्वया सवचनस्यों । इति पाठ स पुस्तास्य समासे वर्तते । ४-च न त्वयाऽशिरस्कवचनस्यो । १३ घ त प्रमाणाभासानु । , ·चौद्धदर्शनम् । गता विप्रतिपत्तिस्तु वचनलिङ्गनेति युवता कार्यलिङ्गकमनुमानम् । अनुप लब्ध्या कंचिदर्थ प्रतिषेधयताऽनुपलब्धिलिङ्गकमनुमानम् । तथा चोक्तं तथा- ग:- प्रमाणान्तरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः ।.. प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिपेधाच कस्यचित् ॥ इति । पराक्रान्तं चात्र सूरिभिरिति ग्रन्थभूपरत्वभयादुपरम्यते । ते च वौद्धाचतुविधया भावनया परमपुरुषार्थ कथयन्ति । तं च माध्यमि- कयोगाचारसौत्रान्ति वैभापिकसंज्ञाभिः मसिद्धा चौद्धा यथाक्रमं सर्वशून्य त्वयाँदार्थ शून्यत्ववाद्यार्थानुमेयत्ववाह्यार्थप्रत्यक्षत्ववादानातिष्ठन्ते । यद्यपि भगवा- न्युद्ध एक एव बोधयिता तथाऽपि वौद्धच्यानां बुद्धिभेदाचातुर्विध्यम् । यथा गतोऽस्तमर्फ इत्युक्ते जारचौरानूंचानादयः स्वेप्टान मारेणाभिसरणपरस्वहरणस- दाचरणादिसमयं बुद्धयन्ते । सर्व क्षणिक क्षणिकं दुःखं दुःखं स्वलक्षणं स्वलक्षणं शून्यं शून्यमिति भावनाचतुष्टयमुपदिष्टं द्रष्टव्यम् । तत्र क्षणिकत्वं नीलादिक्ष- णानां सत्त्वेनानुमातव्यं यत्सत्तक्षणिकं यया जलधेरपटैल सन्तवामी भावा इति । न चायमसिद्धो हेतुः। अर्थक्रियाकारित्व लक्षणस्य सत्त्वस्य नीलादिक्ष- नां मत्यक्षसिद्धत्वात् । व्यापक व्यावृत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिरिति न्यायेन व्याप. फ.क्रमाक्रमव्यासत्तावक्षणिकात्तत्त्वव्यावृत्तेः सिद्धत्याय । तच्चार्थक्रियाका- रित्वं क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तम् । न च क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकार: संभवति । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः । नैकताऽपि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः ॥ [पा० कु० ३।८] । इति न्यायेन व्याघातस्योद्भटत्वात् । तो च क्रमानमा स्थायिनः सकाशा दयावर्तमानावर्थक्रियामपि गावर्तयन्ती क्षणिरत्वपक्ष एवं सत्त्वं व्यवस्था. पयत इति सिद्धम् । १८. ५.---. "स्थितिरन्याधियां ग । च. उन्यते । ३ २. ग. नि गर्भपस्वभ । रा. "नि गरमयन्याभागादु ४ प. विधाः । चतुर्विध १५.प. 'पागहरसामा । ६. 'म । प. पाया। च. नवादादारयोडिन्या स्वार यानु। ९ च.दि स्वयं । १० च. कं दु "न 'ले य*1११. 'दिल'१ न. धरः स १४ प. 'टसः स । १५ य.-. सिन्या'।१९ चकि। १७ व.मा. य. सग्नि । ।

·८ .. सर्वदर्शनसंग्रह- नन्धक्षणिकस्यार्थक्रियाकारित्वं किं न स्यादिति चेत्तद युक्तम् । विकल्पांसह- स्यात् । तथादि-वर्तमानार्थक्रियाय रणकालऽतीतानागतयोः किमर्थक्रिययोः स्थायिनः सामर्थ्यमस्ति नो वा । आधे तयोरनिराकरणप्रसङ्गः । समर्थस्य सेपायोगाद । यद्यदा यत्करणसमर्थ तत्तदा तस्करोत्येव यथा सामग्री स्वका समर्थयार्थ भाव इति प्रसङ्गानुमानाय । द्वितीय पटाऽपि न कुर्यात् । सामर्थ्यमात्रानुबन्धित्वादयक्रियाकारित्वस्य । यद्यदा यन्न करोति तत्तदा तनासमर्थ यथाहि शिलाशकलमकुर । न चैप वर्तमानार्थक्रियाकरणकाले वृत्तयतिष्यमाणे अर्थक्रिये करोतीति तद्विपर्ययाच । ननु प्रमवत्सहकारिला- मात्स्यायिनोऽतीतानागतयोः प्रमेण वरणमुपपद्यत इति वैत्तदं भवान्पृष्टो व्याचष्टाम् । सहकारिणः कि भावस्योपकुर्वन्ति न वा । न चेन्नापेक्षणीयास्ते । अपिचिकुर्वतां तेषां तांदयायोगात् । अथ भावरतः सहकारिभिः सहव कार्य करोतीति स्वभाव इति चेत् । अङ्ग तईि सहकारिणो न जह्यात् । प्रत्युत पलायन मानानपि गले पाशेन बद्ध्या कृत्यं कार्य कुर्यात् । स्वभावस्यानपायात् । उपकारक स्वपक्षे सोऽयमुपमाः किं भावाद्भिद्यते न वा । भेदक्ष आगन्तुक- स्यैव तस्य कारणत्वं स्यान्न भावस्याक्षणिकस्य । आगन्तुकातिशयान्वयव्यति- रेवानुविधायित्वाकार्यस्य । तदुक्तम्- वर्षातपाभ्यां कि व्यानचर्मण्यस्ति तयोः फलम् । चोपमत्सोऽनित्यः खत्तुल्यवेदसत्फलः ।। इति । किंच सहकारिजन्योऽविशयः किपतिशयान्तरमारभते न वा। उभययाऽपि मागुत दूरणपापाणवर्षणप्रसङ्गः । अविशयान्तरारम्भपक्षे चहुंमुखानवस्थादा:- स्थ्यमपि स्यात् । अतिशये जनयितव्ये सहकार्यन्तरापेक्षायां तत्परम्परापात इत्येकाऽनवस्थाऽऽश्यया | तथा सहकारिभिः सलिलपवनादिभिः पदार्थसा. धराधीयमाने वीजस्यातिशये वीजमुत्पादकमभ्युपेयम् । अपरथा तदभावेऽप्यति- शयः प्रादुर्भवेत् । वीज चातिशयमादधान सहकारिसापेक्षपेवाऽऽधत्ते । अन्यथा १च 'ल्पानुपपत्ते । त । २२ स तदा करो' । ३ च भवति इ । ४ च 'येऽपि । ५ क "तन स स तन न स । ग 'तदान तत्सम । ६ क ख ग च भारकमेण मणम् । ७ ख ग तादात्म्यायों 10च 'क्षे योऽय।९च र स किं । १० क 'रमत न। ११च. 'गम । १२ ख 'न्तर भवत्पक्षे । १३ च हुदु सा'। १४ च 'तिज । १५२ 'दिप ।

·बौद्धदर्शनम् । सर्वदोपकारापत्तावकरस्यापि सदोर्दयः प्रसज्येत । तस्मादतिशयार्थ- मपेक्ष्यमाणैः सहकारिभिरतिशयान्तरमाधेयं चीजे । तस्मिन्नप्युपकारे पूर्व- न्यायेन सहकारिसापेक्षस्य चीजस्य जनकत्वे सहकारिसंपाचवीजगताति- शयानवस्था प्रथमा व्यवस्थिता । अथोपकारः कार्यार्थमपेक्ष्यमाणोऽपि पीलादिनिरपेक्षं कार्यं जनयति तत्सापेक्षं वा । प्रथमे वीजाटेरहेतुत्वमापतेत् । द्वितीयेऽपेक्ष्यमाणेन वीजादिनोपकारेऽतिशय आधेयः । एवं तत्र तत्रापीति वीजादिजन्यातिशयनिष्ठातिशयपरम्परापात इति द्वितीयाऽनवस्था स्थिरा भवेत् । एवमपेक्ष्यमाणेनोपकारेण बीजादौ धर्मिण्युपकारान्तरमाधेयमित्युपकाराधेयवी. जाश्रयातिशयपरम्परापात इति तृतीयाऽनवस्था दुरवस्था स्यात् । अथ भावा- दभिन्नोऽतिशयः सहकारिभिराधीयत इत्यभ्युपगम्यते तर्हि प्राचीनो भावोऽन- तिशयात्मा निवृत्तोऽन्यश्वातिशयात्मा कुर्वदूपादिपदवेदनीयो जीयत इति फलितं ममापि मनोरयट्ठमेण | तस्मात्क्रमेणाक्षणिकस्याक्रिया दुर्घटा । नाप्यक्रमेण घटते । विकल्पासहत्वात् । तथाहि-युगपत्सकलकार्यकरणस- मर्थः समावस्तदुत्तरकालमनुवर्तते न वा । प्रथमे तत्कॉलवत्कालान्तरेऽपि ताव- कार्यकरणमापतेत् । द्वितीये स्थायित्वत्त्याशा मूपिकभक्षितवीजादावकुरा- दिजननमार्थनामनुहरेत् । यविरुद्वधर्माध्यस्त तन्नाना यथा शीतोष्णे । विरुद्ध- धर्माध्यस्तथायमिति जलधरे प्रतिबन्धसिद्धिः।न चायमसिद्धो हेतुः । स्थायिनि कालभेदेन सामासामथ्र्ययोः प्रसङ्गतद्विपर्ययसिद्धत्वात् । तपासामर्थ्यसा.. यको प्रसङ्गतद्विपर्ययो प्रागुक्तों । सामर्थ्यसाधकावभिधीयते । यद्यदा यज्जननासमर्थ तत्चदा तन्न करोति यथा शिलागफलम?रम् । असम- श्वायं वर्तमानार्थक्रियाकरणकाले+कीतानागतयोरर्थक्रिययोरिति प्रसङ्गः। पचदा पत्करोति तत्तदा तेत्र समथै चथा सामग्री स्वाय । करोनि चायः । हेवभाविपर्यय सामभ्यासामर्थ्ययोरिनि शेष इति घपु टिप्पण्याम् । + टन उत्तरमय प्रन्यो घ. पुस्तके । स यथा--असमर्थवेऽपि यस्य यतमानराले दिया करोति तदाऽनानानागतयारध- किये कुयादित्यप्रसङ्ग । इति । १ च कारपदा । • च 'दय प्रननंद' । ग "म्मिमुप । “ग पायापारय सनि । ५२ 'ध योजयत्यति । स प य योजयनि । ६२ "पभ का । ७ ग दि नि। ८ प जात । ९ग 'स्ना १६ घच 'स्मादक्ष'१.६ स "सारा । ११ प 'भ्यंयोरपाटगार । तदि। १० धमाप'193 ग "हार। । १४ 7 'योगतत्र 11. रा. प. रित्या 1१६ गतम 1 १७ ग घ 'का' । रा 'पाम् । २ । २ ·1 सर्वदर्शनसंग्रहे- मतीतानागतकाले तत्कालवर्तिन्यावर्थक्रिये भाव इति मसङ्गव्यत्ययों विपर्ययः । तस्माद्विपक्षे क्रमयोगपद्यव्यावृत्त्या व्यापकानुपलम्भेनाधिगतव्यतिरकव्याप्तिक प्रसङ्गन्तद्विपर्ययवला होतान्वयव्याप्तिकं च सत्त्वं क्षणिकत्वपंक्ष पव व्यवस्था- स्यतीति सिद्धम् । तदुक्तं ज्ञानश्रिया- यत्सत्तक्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा अमी सत्ता शक्तिरिहार्यकर्मणि पितेः सिद्धेपु सिद्धा * न सा ।' नाप्येव विधाऽन्यथा परकृतेनापि क्रियादिर्भवेद् ४ वैधाऽपि क्षणभङ्ग-संगतिरतः साध्ये च विश्राम्यति ॥ इति । न च कणभक्षाक्षचरणादिपक्षकक्षीकारेण सत्तासामान्ययोगित्वमेव सत्त्व. मिति मन्तव्यम् । सामान्यविशेपसमवायानामसत्त्वप्रसङ्गात् । न च तत्र स्वरू पसत्तानिवन्धनः सयबदारः । प्रयोजैकगौरवापत्तः । अनुगतत्याननगतत्वर्वि- कल्पपराहतेय । सर्पपमहीधरादिपु विलक्षणेषु क्षणेष्वनुगतस्याऽऽकारस्प माणिपु सूत्रबद्भुतगणेषु गुणपच्चापतिभासनाच । किंच सामान्यं सर्वगतं स्वाश्रयसर्व- गतं वा । प्रथमे सर्ववस्तुसंकरप्रसङ्गः । अपसिद्धान्तापत्तिश्च । यतः प्रोक्तं प्रश- स्तपादेन-स्वपिपयसर्वगतमिति । विच विद्यमाने घटे वर्तमान सामान्यमन्यत्र जायमानेन संघव्यमानं तस्मादागच्छ-संवध्यतेऽनागच्छता । आधे द्रव्यत्वा- पत्तिः । द्वितीये संपन्धानुपपत्तिः । किंच विनष्टे घटे सामान्यमवतिष्ठते विन- श्यति स्थानान्तरं मच्छति वा । प्रथमे निराधारत्वापातः । द्वितीये नित्यत्व. वाचोयुक्त चयक्तिः । तृतीये द्रव्यत्वमसक्तिः । इत्यादिपर्णग्रहग्रस्तत्वात्सामा- न्यममामाणिकम् । तदुक्तम्- अन्यन वर्तमानस्य ततोऽन्यस्थानजन्मनि । तस्मादचलतः स्थानावृत्तिरित्यतियुक्तता ॥ यमासी वर्तते भायस्तन सबध्यते न तु । तदेशिनं च व्यामोति किमप्येतन्महाद्भुतम् ।। न साति • च तमाऽऽसीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति पूर्व नाऽऽकारमही व्यसनसंततिः ॥ इति । घिरे स्थिरा इति । प पु टिपण्यम् । नानान्थेन स्थिरत्व एकविधत्वेनास्थिरत्वेऽपि । इति प पु पिण्याम् । १ ग घ 'टगस्तदारसयो वि।२५ मिति । ३ 'जको गां । ४ क ग घ. 'तकणे । ५ ५ 'तपः। ६7 स ग ६ 'गग्रस्त 10 प्राप्नोति ।

·-चौद्धदर्शनम् । ११ अनुवृत्तमत्ययः किमालम्बन इति चेदङ्ग, अन्यापोहालम्बन एवेति संतो- एव्यमापुष्मतेत्यलमतिप्रसङ्गेन। सर्वस्य संसारस्य दुःखात्मकत्वं सर्वतीर्थकरसंमतम् । अन्यथा तन्निविकृत्सूनां तेषां तन्निवृत्त्युपाये प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात्सर्वं दुःखं दुःखमिति भावनीयम् । ननु किंवदिति पृष्टे दृष्टान्तः कथनीय इति चेन्मैवम् । स्वलक्षणानां क्षणानां क्षणि- कतयों सालक्षण्याभाव देतेन सदृशमपरमिति वक्तुमशक्यत्वात् । ततः स्वलक्षणं स्वलक्षणमिति भावनीयम् । एवं शून्यं शून्यमित्यपि भावनीयम् । स्वमे जागरण चन मया दृष्टमिदं रजतादीति विशिष्टनिपेधस्योपलम्भात् । यदि दृष्टं सत्तदा तद्विशिष्टस्य दर्शनस्येदंताया अधिष्ठानस्य च तस्मिन्नध्यस्तस्य रजतत्वादेस्तत्सं- बन्धस्य च समवायादेः सत्त्वं स्यात् । न चैतदिष्टं कस्यचिद्वादिनः । न चार्धजरतीयमुचितम् । न हि कुक्कुटया एको भागः पाकायापरो भागः प्रसवाय कल्प्यतामिति कल्प्यते । तस्मादध्यस्ताधिष्ठानतत्संवन्धदर्शनद्रष्टणां मध्य एक- स्थानकस्य वाऽसत्त्वे निषेधाविषयत्न सर्वस्यासत्त्वं चलादापतदिति भगवतोप. दिष्टे माध्यमिफास्तावदुत्तमप्रज्ञा इत्थमचीकथन-भिक्षुपादप्रसारणन्यायेन क्षण. भङ्गायभिधानमुखेन स्थायित्वानुकूलवेदनीयत्वानुगतत्वसर्चसत्यत्वभ्रमव्यावर्त- नेन सर्वशून्यतायामेव पर्यवसानम् । अतस्तत्त्वं सदसदुभयानुभयात्मकचतुष्को- टिविनिर्मक्तं शून्यमेव । तयादि-यदि घटादेः सत्त्वं स्वभावस्तहि कारकच्यापार- वैयर्यम् । असत्त्वं स्वभाव इति पक्षे प्राचीन एव दोपः पादुःप्यात् । यथोक्तम्-- न सतः कारणापेक्षा व्योमादेरिव युज्यते । कार्यस्यासंभवी हेतुः खपुप्पादेरिवासतः ।। इति । विरोधादितरी पक्षावनुपपन्नौ । तदुक्तं भगवता लङ्कावतारे- युद्धी विविधमानानां स्वभावो नावधार्यते । अतो निरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्य दर्शिताः ॥ इति । इदं वस्तुवलीयातं यदन्ति विपश्चिनः । यया यथाऽचिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तया ॥ इति च । १रा..-च. "विवर्तयिपूणा ते १२ प. दु.रानि । ३२. रा. ग. घ. कि तदि। ४ ग. "पान्तः क १५ रा. ग. प. 'या स्वाल १६गड-च. 'वान् । नते। ७ स. द.-च. "न्यमपि। न. सर्वास । ९ का. इ. च. 'तस। १. च. 'मस्याऽऽव । ११ क. स. ग, तुषो. पादि।प. तुलवि। १२ क.- सत्स्व' । घ. ' सभा । च. 'स्त्वं रहाय।।१३ ग. तदुतम् । १४ प... भयो ।१५ च. 'पदल'1१६ २.स. ग. 'ताटवारार'। १७ क. 'प्यादिपान्य। १८च. 'ध्य प्ररम्पः स्व'१९. 'यो नय । २. रा. प. 'भिल्यास्ने । ग. 'मिसपास्त। २१ च, 'सापति । २१ क. रा. . दस्ति नि। २० ·१२ सर्वदर्शनसंग्रहे- न कचिदपि पक्षे व्यवतिष्ठत इत्यर्थः। दृष्टार्थव्य पदारश्च स्वमव्यवहारंवत्संवृत्या संगच्छते । अत एवोक्तम्- परिवादकामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनी । कुणपः कामिनी भक्ष्य इति तिस्रो विकल्पनाः ॥ इति ।। तदेवं भावनाचतुष्टयवशान्निखिलवासनानिवृत्तौ परनिर्वाण शून्यरूपं सेत्स्यति वर्ष कृतार्था नास्माकमुपदेश्यं किंचिदस्तीति । शिष्यस्तावद्योगवाऽऽचारथेति द्वयं करणीयम् । तामाप्तस्यार्थस्य प्राप्तये पर्यनुयोगो योगः । गुरूक्तस्यार्थ. स्याङ्गीकरणमाचारः। गुरुक्तस्याङ्गीकरणादुत्तमाः पर्यनुयोगस्याकरणादध. माश्च । अतस्तेषां माध्यमिया इति प्रसिद्धिः। गुरुक्तं भावनाचतुष्टय वाह्यार्थस्य शून्यत्व चाङ्गीकरयाऽऽन्तरस्य शून्यत्वं चाङ्गीकृतं कथमिति पर्यनुयोगस्य करणारके पांचिद्योगाचारमथा । एपा हि तेपा परिभाषा-स्वयंवेदनं तावदङ्गीकार्यम् । अन्यथा जगदान मेसज्येत । तत्कीर्तित धर्मकीर्तिना- अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः मासिध्यति । इति । वाद्य ग्राह्यं नोपपद्यत एव । विरल्पानुपपत्तेः । अर्थो ज्ञानग्रोसो भवनुत्पन्नो भव- त्यनुत्पन्नो वा। न पूर्वः। उत्पन्नस्य स्थित्यभावात् । नापरः। अनुत्पन्नस्यासत्वात् । अथ मन्येयाः, अतीत एवार्यों ज्ञानग्राह्यस्त जनक्त्वादिति । तदपि धालभापितम् । वर्तमानतावभासविरोधात् । इन्द्रियादेरपि ज्ञानजनकत्वेन ग्राह्यत्वमसङ्गमञ्च । किंच ग्राह्यः किं परमाणुरुपोऽर्थोऽवयविरूपो चा । न चरमः । कृस्तरदेशविक- ल्पादिना तानिराकरणात् । न प्रथमः । अतीन्द्रियत्वात् । पदकेन युगपद्योगस्य वायकत्वाच्च । यथोक्तम्- * पटकेन युगपद्योगात्परमाणोः पदंशता । तेपामप्येकदेशत्वे पिण्डः स्यादणुमात्ररुः ॥ इति । तस्मात्स्वव्यतिरित्त ग्राह्यविरहात्तदात्मिका युद्धिः स्वयमेव स्वात्मरूपमका- - - मन सहितज्ञानेन्द्रियेगेति प पु टिप्पण्याम् । १च 'हारोऽव्यवहारश्च त्व' । २ क ख घच 'वन स्व । ३ ५ 'वत् । युद्धिक- ल्पितमात्रेण न सत्यविषय विना दृष्टव्यवहारोऽपि सत्यविषयको न स्वप्नवत्कृत्या संगच्छत इत्यर्थ । अ।४ प "देतदेव । ५ घ पनि । ६ क ग 'रुक भा७च र इति 14 च स्वसवै । ९ च प्रसञ्जत् । १० -- 'ह्यो भावादुरप । ११ क स ग, घ 'स्पार्थो । च 'स्पोऽर्य किंवाऽवयविरुप । न ·- वौद्धदर्शनम् । १३ शिकामकाशवदिति सिद्धम् । तदुक्तम्- नान्योऽनुभाव्यो बुद्धचाऽस्ति तस्या नानुभवोऽपरः। ग्राह्यग्राहकवर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते ।। इति । ग्रावग्राहकयोरभेदवानुमातव्यः । यद्देद्यते येन वेदनेन तत्ततो न भियते यथा ज्ञानेनाऽऽत्मा। वैद्यन्ते तैश्च नीलादयः। भेदे हि सत्यधुनाऽनेनार्यस्य संव- धित्वं न स्यात् । तादात्म्यस्य नियमदेतोरभावात् । तदुत्पत्तैरनियामकत्वात् । यथायं ग्राह्यग्राहकसंवित्तीनां पृथगवभासः स एकस्मिंश्चन्द्रमास द्वित्वावभास इव भ्रमः । अत्राप्यनादिरविच्छिन्नमवाहाँ भेदवासनैव निमित्तम् । यथोक्तम्- सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैदृश्यतेन्दाविवाहये ।। इति । अविभागोऽपि बुद्धयात्मा विपर्यासितदर्शनैः :1 ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदचानिव लक्ष्यते ॥ इति च । न च रसवीर्यविपाकादि समानांशामोदकोपार्जितमोदकानां स्यादिवि वेदित- व्यम । वस्तुतो वेद्यवेदकाकारविधुराया अपि बुद्धवहर्तृपरिज्ञानानुरोधेन विभिन्नग्राह्यग्राहकाकारस्पयतया तिमिराद्युपहताक्षणां केशोण्डुकनाडीशीनभेद- दनाघुपप्लववासनासामर्थ्याव्यवस्थोपपः पर्यनुयोगायोगात् । पयोक्तम्- अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तनिरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ।। तथा कृतव्यवस्थेयं केशादिज्ञानभेदवत् । यदा तदा न संचोधा ग्राह्यग्राहकलक्षणा ॥ इति । तस्माद्बुद्धिवानादिवासनावशादनकाकाराऽवभासत इति सिद्धम् । ततश्च मागुक्तभावनाप्रचयबलानिखिलवासनोदविगलितविविधविपयाफारोपाठववि- शुद्धविज्ञानोदयो महोदय इति । अन्ये तु मन्यन्ते । ययोक्तं पायं वस्तुमातं नास्तीति तदयुक्तम् । प्रमाणा. भावात् । न च सहोपलम्भनियमः प्रमाणमिति वक्तव्यम् । वेद्यवेदकयोरभेद- १०. रा. "शिन।२ ग. प्रकाशिता ।३. रा. ग. घ. देयते १४ प. संयन्धर्व । ५ क. ग, 4 माह । ६ च. 'लाभा । ७. 'हा या । स. याहे में । ग. बाहभे । ८ प. इस इन्दौरिख । क. ग. गोवियु' । १. प. 'मानं विद्यमानमहस्य चेतन्यामारमाएनमिरयाश। "प. 'मानाभिदैया' । १२ च. 'पविश्ववत्त । १३५. 'यतामास्तिमि' I४ ग. प. केशे. न्दना । प. योगशदिशा १५४-च. 'इशना । १६. 'यरना । १७५.१. गात् । १८५. पदो वि।

·। सर्वदर्शनसंग्रहे-- साधकत्वेनाभिपतस्य तस्यामयोजकत्वेन संदिग्यविपक्षव्यात्तिकत्वात् । ननु भेद सहोपले भनियमात्मकं साधनं न स्यादिति चैन्न । ज्ञानस्यान्तर्मुखतयां झयस्य घहिर्मुखतया च भेदेन प्रतिभासमानत्वात् । एकदेशवककालत्वलक्ष- शासत्वनियमासंभवा । नीलाद्यर्थस्य ज्ञानाकारत्वेऽहमिति प्रतिभासः स्यात् ! म तिमिति प्रतिपत्तिः । प्रत्ययादव्यतिरेकात् । अयोच्यते ज्ञानम्वरूपोऽपि नीलाकारो भ्रात्या यहिद्भेदेन प्रतिभासत इति न च तबाहमुल्लेख इति । तथोक्तम्- परिच्छेदान्तरायोऽयं भागो पहिरिव स्थितः । ज्ञानस्याभेदिनो भेदप्रतिभासोऽप्युपप्लवः ।। इति । यदन्तयतस्य तदहिवदवभासते ।। इति च । तदयुक्तम् । बाबा भावे वद्व्युत्पत्तिरहिततया घहिदित्युपमानोक्तरयुक्तः । नहि व मित्रो वन्ध्यापुत्रवदवभासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत । भेदमतिभारास्य भ्रान्तत्वेऽभेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यं तत्यामाण्ये च भेदप्रतिभासस्य भ्रान्तत्व मिति परस्पराश्रयप्रसङ्गाच्च । अविसंवादानीलतादिकमेव संविदाना वाघमेवी- पाददाते जगत्युपेशन्त चाऽऽन्तरमिति गवस्थादर्शनाच्च । एवं चायमभेदसा. धको हेतुमिपावसीयन्यायवदाभासतां भजेत् । अतो बहिदिति चदता वाह्य ग्राह्यमेवेति भावनीयमिति भवदीय एव घाणो भवन्तं प्रहरेत् । ननु ज्ञानाद्भिनकालस्यायस्य ग्राह्यस्वमनुपपन्नमिति चेत्तदनुपपन्नम् । इन्द्रि- यसंनिकृष्टय विपयस्योत्पाचे ज्ञाने स्वाफारसपर्पकतया समर्पितेन चाss- कारण तस्यार्यस्यानुमेयतोपपत्तेः । अत एव पर्यनुयोगपरिहारी सपग्राहि- पाताम्--- भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेग्राह्यता विदुः । हेतुत्वमे च व्यक्त नाकारार्पणक्षमम् ॥ इति । ५ ग 'लम्भात्म २ स ध याऽयस्य । ३ क स ग च 'नयिक । ४ घ, च किंच नी १५ च. "पि भ्रा १६ क 'कारना । ७ र 'वार्थभा १ ८ ८च. तदुप। रा. सुपुत्रो । १. स. ग. प. प्य में । ११ घ, लत्वादि । १२ स दानो वा । १३ च. ते महत्यु। १४ ग क्षतेऽवान्त । १५ सह-चन्तेऽवान्त । १६ क.स 'यवाय । १७ च."यसन्या । १८ क ख ग घ 'जेत । अ। १९च. हा बाह्य । २० "ति गणनीयनियमतो गणनीयमेव । * २९ स. वाय' । २२ ग. 'एवि। २३ च 'ये वा ।२४ ग. व व्यक्तित्वं ज्ञाना" च व युक्ति. -- ·7 बौद्धदर्शनम् । १५ तथा च या पुष्टया भोजनमनुमीयते यथा च भाषया देशो यथा वा संभ्रमण हस्तथा ज्ञानाकारेण ज्ञेयम मेयम् । तदुक्तम्- अर्थेन घंटयत्येनां नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ॥ इति । नहि वित्तिसत्तैव तद्वदना युक्ता । तस्याः सर्वत्राविशेपात् । तां तु'सारूप्य- माविशत्सरूपयितुं घटयेदिति च । तथा बाह्यार्थसद्भावे प्रयोगः-ये यस्मिन्स- त्यपि कादाचित्कारते सर्वे तदतिरिक्तसापेक्षाः । यथा-अविवक्षति अजिग- मिपति मयि बचनगमनप्रतिभासा विवक्षुजिगमिषुपुरुपान्तरसंतानसापेक्षाः । तथा च विवादाध्यासिताः प्रवृत्तिप्रत्ययाः सत्यप्यालयविज्ञाने कदाचिदेव नौला|ल्लेखिन इति । तत्राऽऽलयविज्ञानं नामाहमास्पदं विज्ञानम् । नीलायु- ल्लेखि च विज्ञानं प्रवृत्तिविज्ञानम् । यथोक्तम्- तत्स्यादालयविज्ञानं यद्भवेदहमास्पदम् । तत्स्यात्मवृत्तिविज्ञानं यन्नीलादिकमुलिखेत् ।। इति । तस्मादालयविज्ञानसंतानातिरिक्तः कादाचित्तप्रवृत्तिविज्ञानहेतु ह्योऽयों ग्राह्य एव न बासनापरिपाकमययकादाचिकत्वात्कदाचिदुत्पाद इति चेदितव्यम् । विज्ञानवादिनये हि वासना नामैकसंतानवर्तिनामालयविज्ञानानां तत्तत्पष्ट तिविज्ञानजननशक्तिः । तम्याश्च स्वार्योत्पादं प्रत्याभिमुख्य परिपाकः । तस्य च प्रत्ययः कारणं स्वसंतानवतिपूर्वक्षणः कक्षी क्रियते । संतानान्तरनिबन्ध नव- नङ्गीकारात् । ततश्र प्रतिविज्ञानजनकालयविज्ञानवर्तिवासनापरिपाकं प्रति सर्वेऽप्यालयविज्ञानवर्तिनः क्षणाः समर्था एवेगि वक्तव्यम् । न चेदेकोऽपि न समर्थः स्यात् । आलयविज्ञानसंतानवतित्याविशेषात् । सबै समर्था इति पक्ष बालक्षेपानपत्तिः । ततश्च काराविनिर्वाहाय.शब्दम्पन्पामगधनिपगार सुखादिविषयाः पडपि प्रत्ययाश्चतुरः प्रत्ययान्मतीत्योत्पद्यन्त इति चतुरेणानि- छताऽप्यच्छमतिना स्वानुभवमनाच्छाद्य परिच्छेत्तव्यम् । रा ते तथा । ३रा याच ।। ६ घनश्य" । " च "टप. मग नहि मुग्न्यारू'।६पत् । वस साम्प्यमाता तत्तसापता घट । म विपितु । ८२ 'रसतान' ! रस्म । ९सनीली । १. है ग- "गागनाई । ११च "देरा च प्रतिविज्ञान त । १०ग हानासं । १३ च. नाम । १४ पप-च "लय पा' । १५ राम् । दिव्यज्ञानवादिन ये । १ स त्वं नि । १७ ६-६ तिम १८ रा.. कार्य । १९ प. य. स्व । २० राग. त्वामी । २१५-१. ". नमननाल । २२ प. 'नवृत्तिसंतानभ। १३ ग. गोन। २८ ग. 'ना २५६ रा. प.-- घ. पायो । २६ च. नि । १७ १स. यथा यथा।२ ·सर्वदर्शनसंग्रहे-. - ते चत्वारः प्रत्ययाः मसिद्धा आलम्पनसमनन्तरसहकार्यधिपतिरूपाः । तत्र ज्ञानपदवेदनीयस्य नीलोद्यवभासाय चित्तस्य नीलादालम्बनमत्ययानी. लाकारता भवति । समनन्तरमत्ययात्माचीनज्ञानाद्रोधरूपता | सहकारिप्रत्यया. दालोकास्पष्टता । चक्षुपोऽधिपतिप्रत्ययाद्विषयग्रहणप्रतिनियमः । उदितस्य ज्ञान स्य रसादिसाधारण्ये प्राप्त नियामकं चक्षुरधिपतिर्भवितुमईति । लोके नियामक- स्पाधिपतित्वोपलम्भात् । एचं चित्तचैत्तात्मकानां मुसादीनां चत्वारि कारणानि द्रष्टव्यानि । सोऽयं चित्तवेत्तात्मकः स्कन्यः पञ्चविधो रूपविज्ञानवेदनासं. झासंस्कारसंशका । तत्र रूपन्त एभिर्विपया इति रुप्यन्त इति च व्युत्पत्त्या सविपयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । आलयविज्ञानमत्तिविज्ञा. नमधाहो विज्ञानस्कन्धः । प्रागुक्तस्कन्वयसंबन्धजन्यः मुखदुःखादिन- त्ययवाहो वेदनास्कन्धः । गौरित्यादिशब्दोल्लेखिसंवित्तवादः संज्ञा स्कन्धः । वेदनास्कन्धनिवन्धना रागद्वेषादयः हे.शा उपलशाश्च मदमानादयो धर्माधर्मा च संस्कारस्कन्धः। तदिदं सर्व दुःखं दुःखायतनं दुःखसाधनं चेति भावयित्वा तन्निरोधोपाय तत्त्वज्ञान संपादयत् । अत एवोक्त दुःखसमुदायनिरोधमार्गायत्वार आर्य- धुद्धस्याभिमतानि तत्त्वानि । नत्र दुःखं प्रसिद्धम् । समुदायो दुःखकारणम् । तद्विविधं प्रत्ययोपनिवन्धनो हेतूपनिवन्धश्च । तत्र प्रत्ययोपनिवन्धनस्य संग्राहक मूत्रम्- 'इदं प्रत्ययफलम् ' इति । इदं कार्य येऽन्ये हेतवः प्रत्ययन्ति गच्छन्ति तेपामयमानानां हेतूना भावः प्रत्ययत्वं कारणसमवायः, तन्मात्रस्य फलं न चेतनस्य कस्यचिदिति सूत्रार्थः । यथा वीजहेतुरकुरो घातूनां पण्णां समवायाज्जायते । तत्र पृथिवीधातरखरस्य काठिन्यं गन्धं च जनयति । अन्यातुः नेई रसं च जनयति । तेजोधातू रूपाण्यं च । वायुधातुः स्पर्शनं चलनं चा आकाशधातुरबकाशं शब्दं च । ऋतुधातुर्ययायोगं पृधिव्यादिकम् । हेतूपनिव- धनस्य सग्राहकं मूत्रम्- उत्पाटाद्वा तथा तानामनुत्पादाद्वा स्थितपा धर्मा. ५ १क स ग घ 'लादिमा । च राधाल' । ३ घ 'नादाय । ४-. वाचनु । ग-च "रण्यप्रा । ग. प. चै यात्म' । ८ -४ पनि । एव वि । दस दसज्ञानसंज्ञानसंस्था । १.ध. 'ज्ञानस । ११ च 'प्य ए' । १० च. दिप्रत्ययो । १३ क - २. "सितविज्ञानप्र । १४ ख. 'ज्ञानस्क । १५ स ला वृत्तिरोधापा । १६ क-- ग. ८. च. यस्य । १५ क-2 "वुद्धाभि १८ घ द्विधा । १९ ग य अन्ये । २. घ. स्यचि । २१ स. समुदायाज्जा । २२ ग 'न्यस्य । २३ ग. स्थित चपा।

·चौद्धदर्शनम् । णधर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामकता च प्रतीत्यसमुत्पादानुलोमता' इति । तथा- गतानां बुद्धानां मते धर्माणां कार्थकारणरूपाणी या धर्मता कार्यकारणभावरूपा एपोत्पादादनुत्पादादा स्थिता। यस्मिन्सति यदुत्पद्यते यस्मिन्नसति यनोत्पद्यते तत्तस्य कारणस्य कार्यमिति । धर्मतेत्यस्य विचरणं धर्मस्थितितेत्यादि । धर्मस्य कार्यस्य कोणानतिक्रमेण स्थितिः । स्वार्थिकस्तलमत्ययः । धर्मस्य कारणस्य कार्य प्रति नियामकता । नन्वयं कार्यकारणभावश्चेतनमन्तरेण न संभवतीत्यत उक्तं प्रतीत्येति । कारणे सति तत्मतीत्य प्राप्य समुत्पादेऽनुलोमनाऽनुमारिता या सैव धर्मतोत्पादादनुत्पादादा धर्माणां स्थिता । न चात्र कश्चिचेतनोऽधिष्ठातो. पलभ्यत इति सूत्रार्थः । प्रतीत्यसमुत्पादस्य हेतूपनिबन्धो यथो-वीजादगुरोऽ. कुराकाण्ड काण्डानालो नालाद्दर्भस्ततः शकं ततः पुष्पं ततः फलम् । न चात्र वाह्य समुदाय कारणं वीजादि कार्यमहुरादि वा चतयते-अहमगुरं निवर्तयामि अहं वीजेन निर्वर्तित इति । एवमाध्यात्मिकेष्वपि कारणहयमवगन्तव्यम् । पुर:स्थिते प्रमेयाब्धौ ग्रन्थविस्तरभीलामः । इति न्यायेनोपरम्यते । तदुभनिरोधः, तदनन्तरं बिमल ज्ञानोदयो वा मुक्तिः । तन्निरोधोपायो मार्गः । स च तत्त्वज्ञानम् । तच प्राचीनभावनावला. द्भवतीति परमं रहस्यम् । सूत्ररयान्तं पृच्छतां कथितं भवन्तश्च सूत्रस्यान्तं पृष्ट- वन्तः सौत्रान्तिका भवन्विति । भगवताऽभिहिततया सौत्रान्तिकसंज्ञा संजातेति । फेचन चौद्धाः-बाह्येषु गन्धादिप्यान्तरेषु रूपादिस्कन्येषु सत्स्वपि तत्राना- स्थामुत्पादयितुं सर्व शून्यमिति प्राथमिकान्विनेयानचीकयद्भगवान् । द्वितीयांस्तु विज्ञानमात्रग्रहाविष्टान्विज्ञानमेवेकं सदिति । तृतीयानुभयं सत्यमित्यास्थिता- विज्ञेयमनुमेयमिति । सेयं विरुद्धा भापति वर्णयन्तो भापिकाख्यया ख्याताः । एपा हि तेषां परिभाषा समुन्मिपति । विज्ञयानमेयत्ववादे प्रात्यक्षि- फस्य कस्यचिदप्यर्यस्याभावेन व्याप्तिसंवेदनस्थानाभावेनानुमानप्रत्यनुपर्पत्तिः सफल लोकानुभवविरोधश्च । ततश्चार्यों द्विविधः । ग्राह्योऽध्यवसेयश्च । तत्र ग्रहणं निर्षिफल्पकरूपं प्रमाणम् । कल्पनापोढत्वात् । अध्यवसायः सविकल्पकरूपोऽ. १ स. गणा ध१२ क. एवोसा । प.एपामुत्पा' । ३ घ. स्य कार्य 1 ४ स. नन्वियं । ५५. फार। ६. 'लभ्य ईच. 'वन्धन । यी ८ २. ग. ४-च. चेतायते । स. चेत. यन्ते । ९५.रा.ग. तेऽपि । १.फ... ग, . च. 'निरुप । ११ रा. 'यविरी। "दया मु1१३च, 'नपरस. 'प्र'१५ य. 'त्याशयस्यि' ।ग, 'साह बिच. 'स्यास्पाप स्थि1१६६.प-च. पत्तेः स १७४य. 'नाप्रोड' 1 प. 'नादूरानवान् । २.

·१८ सर्व दर्शनसंग्रहे- ममाणाम् । परपनातानत्वात् । तदुक्तम्- कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकम् । विकल्पो वस्तुनिर्भासादसंबादादुपप्लवः ।। इति । ग्राह्य वस्तु प्रमाण हि ग्रहणं यटितोऽन्यथा । न तद्वस्तु न तन्मानं शब्दलिङ्गेन्द्रियादिजम् ॥ इति च । ननु सविकल्पकस्यामामाण्ये कथं ततः प्रवृत्तस्यार्थप्राप्तिः संवादश्वोपपद्येया- तामिति चेन्न तद्भद्रम् । मणिप्रभाविषयमणिविकल्पन्यायेन पारम्पर्येणार्थपति. लम्भसंभषेन तदुपपत्तेः । अवशिष्टं सौधान्तिकमस्ता पश्चितमिति नेह प्रत. न्यते । म च विनेयाशयानुरोधेनोपदेशभेदः सांप्रदायिको न भवतीति भाषिण- तव्यम् । यतो भणितं बोधिचित्तविवरणे- देशना लोकनाथाना सत्त्वाशयवशानुगाः। भिद्यन्ते बहुधश लोक उपायहुभिः पुनः ॥ गम्भीरोत्तानभेदेन कचिच्चोभयलक्षणा। भिन्ना हि देशनाऽभिन्ना शून्यताऽद्वयलक्षणा ॥ इति । द्वादशायतन पूजा श्रेयस्करीति चौद्धनये प्रसिद्ध- अर्थानुपार्य बहुशो द्वादशायतनानि वै । परितः पूजनीयानि किमपरिह पूजितः ।। ज्ञानेन्द्रियाणि पौव तथा फर्मेन्द्रियाणि च । मनो बुद्धिरिति प्रोक्तं द्वादशायतनं चधैः ॥ इति । विवेकविलासे वौद्धमतमित्यमभ्यधायि- बौद्धानां सुगतो देवौ विश्वं च क्षणभङ्गुरम् । आर्यसत्याख्यया तत्त्वचतुष्टयमिदं कमात् ।। दुःखमायतनं चैव ततः समुदयो मतः । मार्गश्वेत्यस्य च व्याख्या क्रमेण श्रूयतामतः ।। दुःखं संसारिणः स्कन्धास्ते च पञ्च प्रकीर्तिताः। विज्ञानं वेदना संत्रा संस्कारो रूपमेव च ।। पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाचा विषयाः पञ्च मानसम् । धर्मापतन तानि द्वादशायतनानि तु || १ क पव।२ क. शिष्टसी । ३ ग. 'नुगा । भि। ४ग भियते । ५ स. प.--डा क्लि । ६ मूलपु क्षणा. । भि७घ परीत " ! घ स्त्रीशिप्यादिभिरिति शेष ।

·आईतदर्शनम् । रागादीनां गणो यस्मात्समुदति नृणां हृदि । आत्मात्मीयस्वभावांख्यः स स्यात्समुदयः पुनः ।। क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इति या वासना स्थिरा। स मार्ग इति विज्ञेयः स च मोक्षोऽभिधीयते ।। प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणद्वितयं तथा । 'चतुष्पस्थानिका चौद्धाः ख्याता वैभाषिकादयः ॥ • अर्थो ज्ञानान्वितो वैभापिकेण बहु मन्यते । सौत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न वहिर्मतः ।। आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य संमता । फेवलां संविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः॥ रागादिक्षानसंतानवासनोच्छेदसंभवा । चतुर्णामपि चौद्धानां मुक्तिरेपा मकीर्तिता ॥ कृत्तिः कमण्डलुमण्ड्यिं चीरं पूर्वाहभोजनम् । संघो रक्ताम्बरतं च शिश्रिये बौद्धभिक्षुभिः ॥ (वि० वि० ८।२६५-२७५) इति । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे चौद्धदर्शनम् ।। अथाऽऽहंतदर्शनम् ॥ ३॥ तदित्थं मुक्तकच्छानां मतमसहमाना विवसनाः कथचित्स्थायित्वमास्याय क्षणिफत्वपक्ष प्रतिक्षिपन्ति । यद्यात्मा कश्चिन्नाऽऽस्थीयेते स्थायी तदेहलौकिकपार- लौकिकफलसाधनसंपादनं विफलं भवेत् । नह्यतत्संभवत्यन्यः फरीत्यन्यो भुव इति । तस्माद्योऽहं प्राकर्माकरवं सोऽहं संप्रति तत्फलं भुज इति पूर्वापर- कालानुयायिनः स्थायिनस्तस्य स्पष्टममाणावसिततया पूर्वापरभागविकलका- लकलावस्थितिलक्षणक्षणिकता परीक्षकैरईद्भिर्न परिग्रहा । अथ मन्येया:-प्रमाणेवत्वादायातः प्रवाहः केन वार्यते । १ क. ग.-च. मोऽयं स्यात् ।२ च. 'सनाच्छे । ३. "चित्स्यापी नाऽऽस्यायेत तारा. "विमास्थापीत । ग. विमास्थायत स्थायी स्थायीमेत त* I४ च. 'त तदा येऽपि हो। ५ फ.---. संभपिश्यति । ६ फ. ग. पूर्वप' । ७ च. "स्थितल' । ८ व. हभिः । ९. 'गलादा ·सर्वदर्शनसंग्रह-. इति न्यायेन यत्सत्तक्षणिकमित्यादिना प्रमाणेन क्षणिस्तायाः ममिततया तदनुसारेण समानसतानातिनामेव प्राचीनः प्रत्ययः कर्मकर्ता तदुत्तरः मत्ययः फलभोक्ता । न चातिप्रसङ्ग कार्यकारणभावस्य नियामरत्वात् । यथा मधुरर. समावितानामानवीजाना परिमर्पिताया भूमानुसानामहरसाण्डरस्वशाखापल्ल- वादिषु तद्वारा परम्परया फले माधुर्यनियमः। यथा या लक्षारसावसिक्ताना कार्यासीजादीनामफुरादिपारम्पर्येण कामादौ रक्तिमनिगमः । यथान्तम्- यस्मिन्नेव हि संतान आहिता कर्मवासना । फल तत्रैव वनाति कार्यासे रक्तता यथा । कुसुमे चीजपूरादेर्यशाक्षायवसिन्यते । शक्तिराधीयते तत्र काचित्ता लिन पश्यसि ।। इति । तदपि काशकुशावलम्बनकल्पम् । विकल्पासहत्वात् । जल परादौ दृष्टान्ते क्षणिकत्वमनेन प्रमाणेन प्रमितं प्रमाणान्तरेण स । नाऽऽः। भनदभिमतस्य क्षणिकत्वस्य कचिदप्यदृष्टचरत्वेन दृष्टान्तासिद्धारस्यानुमानस्यानुत्यानात् । न द्वितीयः । तेनैव न्यायेन सर्वत्र क्षणिस्त्वसिद्धौ सत्त्वानुमानवैफल्यापः। अर्थ क्रियाकारित्व सत्त्वमित्यङ्गीकार मिथ्यासर्पदशादेरप्यर्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वा- पाताच । अत एवोक्तम्-उत्पादव्ययप्रौव्ययुक्तं सदिति । अथोच्यते-साम- ासामपलक्षणविरुद्धधर्माध्यासात्तत्सिद्धिरिति सदसार्धं । स्यावादिनामने का-ततावादस्येष्टतया विराधासिद्धेः। यदुक्त कार्पा सानिदृष्टान्त इति तदुक्ति- मात्रम् । युक्तरनुक्तेः। तत्रापि निरवानागस्यानगीसाराच । न च सानिम्य- तिरफेण सतान. प्रमाणपदवीमु पारोटमाँव । तदुक्तम्- सजातीया. क्रमोपन्नाः प्रत्यासन्नाः परस्परम् । व्यक्तयस्तासु सतानः स चैर इति गीयते ॥ इनि। न च कार्यकारणभावनियमोऽतिप्रसङ्ग भक्तमर्हति । तथा छुपाध्यायबुद्धय- नुभूतस्य शिष्यबुद्धिः स्मरेतदुपचित कर्मफल्मनुभवेद्वा । तया च कृतपणाशाकृता- भ्यागमपसङ्गः। तदुक्त सिद्धसेनवाक्यकारण- । " १ स "तताया । २ क- "ती उत्त। ३ स तथा । ४ च 'वस्य। ५च धुन्वाद्वा । ६ स रयुके । 'रनुपपत्ते । त°10 ग चयविना' । ८ च-तान्यति । १ 'हति इति । त । १० ग यदुक्तम् । ११५ सवानी 1 १२ च "ड्ग भोक प्रभवति । - ·आहेतदर्शनम् । कृतप्रणाशाकृतिकर्मभोगभवप्रमोक्षस्मृतिभङ्गदोपान् । उपेक्ष्य साक्षात्क्षणभङ्गमिच्छन्नहो मदासाहसिकः परोऽसौ ॥ (वी. स्तु. १८) इति । किंच क्षणिकत्वपक्षे ज्ञानकाले ज्ञेयस्यासत्त्वेन ज्ञेयकाले ज्ञानस्यास- वेन च ग्राह्यग्राहकभावानुपपत्तौ सकललोकयात्राऽस्तमियात् । न च समसमयवर्तिता शङ्कनीया । सव्येतरविपाणवत्कार्यकारणभावासंभवेना- ग्राह्यस्याऽऽलम्बनमत्ययत्वानुपपत्तेः । अथ भिन्नकालरयापि तस्याऽऽकोरा- पंकत्वेन ग्राह्यत्वं तदप्यपेशलम् । क्षणिकस्य ज्ञानस्याऽऽकारार्पकताश्रयताया दुर्वचत्वेन साकारज्ञानवादप्रत्यादेशात् । निराकारज्ञानवादेऽपि योग्यतावशेन+ मतिकर्मव्यवस्थायाः स्थितत्वात् । तथाहि-प्रत्यक्षेण विषयाकाररहितमेव ज्ञानं मतिपुरुपमहमहमिकया घटादिग्राहकमनुभूयते न तु दर्पणादिवत्मतिबिम्वाका- न्तम् । विपयाफारधारितत्वे च ज्ञानस्यार्थे दूरनिकटादिष्यवहाराय जलाख- लिवितीर्यत । न चेदमिष्टापादनमेष्टव्यम् । दवीयान्महीबरो नेदीयान्दी| चाहु- रिति व्यवहारस्य निराचा जागरूकत्वात् । न चाssराधायकस्य तस्य दवीयस्त्वादिशालितया तथा व्यवहार इति कथनीयम् । दर्पणादौ तथाऽनुप- लम्भात् । किंचार्थादुपजायमानं ज्ञानं यथा तस्य नीलाकारतामनुकरोति तथा यदि जडतामपि तयर्थवत्तदपि जडं स्यात् । तथा च वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि ते नष्टं स्यादिति महत्कष्टमापनम् । अथैतदोपपरिजिहीर्पया ज्ञानं जडता नानुक. रोतीति ब्रूपे इन्त तर्हि x तस्या ग्रहणं न स्यादित्येकमनुसंधित्सतोऽपरं प्रच्य- वत इति न्यायापतिः। ननु मा भूजडाताया ग्रहणम् । किं नश्छिन्नम्। तदन- हणेऽपि नीलाकारग्रहणे = तयोर्भेदोऽनेकान्तो वा भवेत् । नीलाकारग्रहणे • भवभड्गः परलोकाभावप्रसइगः प्रमोनभद्ग । अन्यः क्षणो यः क्षणान्तरस्य मुकिरिति मोक्षाभावः स्मृतिभइगदोपः । नान्यदृष्टोऽर्थोऽन्येन स्मयंत इति 1+ घ. प्रतिविपयव्यवस्थाया अयुक्तत्त्वात् । ४ जडतायाः घ. पुस्तके । - तदग्रहण इलन गडताया इति व्याख्या ग. पुस्तके । = नालाकार जडतयोः । ८ प्रहगाप्रहगरूप. । ग. पुस्तके। १च. अपेक्ष्य । २ स. "ले ज्ञेयस्या । ३ च. पत्ते स १४ ग, वेन प्रा१५ च. 'कामापं । ६ च. 'कामाय । ५ रा. ना.. च. वादे प्रत्ययादेशेन नि' । ८ च. 'नभेदे । ९५. स्थाया अस्यि'।ब, 'स्यायाः सिदत्वात्। १०-८. 'दिज्ञानम' । ११क. स. प.-च, "विम्बका। १२. 'रिलेन च । १३ च. विकीर्यत । १. रा. घ. 'मिष्टमापा । १५ ग. कारो- या १६ स. स.१७ . पु. ८. ते नेटं । १८ च. नीलारस्थापि प्रहग न स्यादि- को दोषः । तदाहणेऽपि निराकारस्यापि । १९ ग. 'रस्य म1 २० घ. 'नो भ।

·२२. सर्वदर्शनसंग्रहे- चागृहीता जडता कथं तस्य स्वरूपं स्यात् । अररथा गृहीतस्य स्तम्भस्यागृहीत त्रैलोक्यमपि रूपं भवेत् । तदेतत्प्रमेयजातं प्रभाचन्दप्रभृतिभिरन्यतानुसारिभिः प्रमेयकमलपातण्टादी प्रबन्धे अपश्चितमिति ग्रन्धभूयस्त्वभयानोपन्यस्तम् । तस्मात्पुरुषार्थाभिलापुकैः पुरुषः सौगती गति नगन्तव्या । अपि वाईत्ये- पहिणीयों । अर्हस्वरुप च हेमचन्द्रसूरिभिराप्तनिश्चयालंकारे निरटङ्कि। सर्वज्ञो जितरागादिदोपलेलोक्य पूजितः। यथास्थितार्थवादी च देवोऽईन्परमेश्वरः ॥ इति । न न कश्चित्पुरुषविशेपः सर्वज्ञपदवेदनीयः प्रमाणपद्धतिमध्यास्त । तत्स. द्भावग्राहकस्य प्रमाणपञ्चकस्य तत्रानुपलम्भात । तथा चोक्तं तातातितः । सर्वतो ते तावदानीमरमदादिभिः। दृष्टो न चैकदेशोऽस्ति लिङ्ग वा योऽनुमापयेत् ॥ न चाऽऽगमविधिः कश्चितित्यसर्वज्ञवोधकः । न च तत्रार्थवादाना तात्पर्यमपि कल्यते ॥ न चान्पार्थप्रधानरतस्तदस्तित्व विधीयते । न चानुवदितुं शक्यः पूर्वमन्यरबोधितः ।। अदिरागमस्यायों न च सर्वज्ञ आदिमान् । * कृत्रिमेण स्वसत्येन स फयं प्रतिपाद्यते ।। अथ तयनेनैव सर्वज्ञोऽज्ञः मतीयते । प्रकल्पेत कथं सिद्धियोन्याश्रययोस्तयोः ।। सर्वोक्ततया वायं सत्यं तेन तदस्तिता । कयं तदुभयं सिध्यसिद्धलान्तरास्ते ।। असर्वशमणीतात्तु बचनान्मूलवजिताम् । सर्वज्ञमवगच्छन्तः स्खवाक्याकि न जानते ॥ + ग पुस्तक एन पक्तिनयं नास्ति । १क स-च तस्यानु । २तस्याग्रहोतं...मपि अनुरु' । ३ घ. 'मप्यनुर। ४ च 'स्मन्म। ५ च. 'मि मरिभि प्र 1९त्र 'लसयमा । ७५ 'तमति । ८२ वाऽऽ. अयनी १९प. "या 1 आई.. म "मपमहंच परूपमहंचन्द्र । ११च. है। १२ क ख 'न'। १३. च सं! सदा' । १४ व तीमातिते । । ग- सातातिक । सच "तान । स11. क. प ग. 'श्यता ता" । १६ फ 'नादिरा । १५ च. जायते ।

·आहेतदर्शनम् । सर्वज्ञसदृशं कंचिद्याद पश्येम संप्रति । उपमानेन सर्वज्ञ जानीयाम ततो वयम् ॥ उपदेशोऽपि युद्धरय धर्माधर्मादिगोचरः । अन्यथा नोपपद्येत सार्वश्यं यदि नाभवत् ।। एवमर्थापत्तिरपि प्रमाणं नान युज्यते । उपदेशस्य सत्यत्वं यतो नाध्यक्षमीक्ष्यते ॥ इत्यादि । अत्र प्रतिविधीयते । यदभ्यधायि तत्सद्भावग्राहकस्य प्रमागपञ्चास्य तत्रानुपलम्भादिति तदयुक्तम् । तत्सद्भावावेदकस्यानुमानादेः सद्भावात् । तथाहि-कश्चिदात्मा सकलपदार्थसाक्षात्कारी तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति मक्षीणपतिवन्धमत्ययत्वात् । यद्यद्ग्रहणस्वभावसे सति प्रक्षीणपतिवन्धमत्यय तत्तत्साक्षात्कारियाँऽपगततिमिरादिप्रतिबन्ध लोचनविज्ञान रूपसाक्षात्कारि । तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिवन्धमत्ययश्च कश्चिदात्मा । तस्मात्सकल- पदार्थसाक्षात्कारीति । न तावदशेषार्थग्रहणस्वभावत्वमात्मनोऽसिद्धम् । चोद. नावलानिखिलार्थज्ञानोत्पत्त्यन्यथानुपपत्त्या समिनेकान्तात्मकं सत्त्वादिति व्याप्तिज्ञानोत्पत्तेश्च । चोदना हि भूतं भवन्त भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं त्रिप्रक- मित्येवजातीयकमर्थमवगमयतीत्येवंजातीयकरध्वरमीमासागुरुभिावधिमतिपेध- विचारणानिवन्धनं सकलार्थविपयज्ञान प्रतिपद्यमानः सकलार्थग्रहणस्वभावक- त्वमात्मनोऽभ्युपगतम् । न चाखिलार्थप्रतिवन्धकावरणमक्षयानुपपत्तिः । सम्य- ग्दर्शनादिप्रयलक्षणस्याऽऽवरणप्रक्षयहेतुभूतस्य सामग्रीविशेपस्य प्रतीतत्वात् । अनया मुद्रयाऽपि क्षुद्रोपद्रवा विद्राव्याः । नन्यावरणप्रक्षयवशादशे पविपर्य विज्ञानं विशदं मुख्यमत्यक्ष प्रभरतीत्युक्तं तदयुक्तम् । तस्य सर्वज्ञस्यानादिमुक्तत्वेनाऽऽवरणस्यैवासभवादिति चेत्तन । अनादिमुक्तत्वस्यैवासिद्धः । न सर्वशोऽनादिमुक्तः । मुक्तत्वादितरमुक्तवत् । यद्धापेक्षया च मुक्त व्यपदेशः। तदहिते चास्याप्यभावः स्यादाकाशवत् । नन्वनादेः क्षित्यादिकार्यपरम्परायाः पर्तृत्वेन तत्सिद्धिः । तथाहि-क्षित्यादिकं सक. १ च भवे ।२ क ग च 'यि सद्भा।३ घ 'वादेवक' 1 च 'वादेव ।।च. "हस्व'। ५ च "नि साक्षात्वारि य । ६ च. 'सारी। 17 'थाऽभग 100 पन्धरों ९५. सारी । त1104 'शाना । नो पसन्य' । रा हानात् । नोत्पन्योन्य 18-च मानात् । नाप्यन्य पानात।न च व्याप्तिपटवप्रतिवन्ध प्रभीगा महानु श्या, उत्प यन्य 1११ प. "नि, अनुमानेन म्यारा 'मा'।१३ग 'तीयर प तायकमन्न ।

·२४ सर्वदर्शनसंग्रहे- तृक कार्यत्वाद्घटवदिति । तदप्यसमीचीनम् । कार्यत्वस्येवासिद्धः । न च सावयत्वेन तत्साधनमित्यभिधातव्यम् । यस्मादिदं विकल्पनालमवतरति । सावयवत्वं किमययवसंयोगित्वम्, अवयवसमवायित्वम् , अवयवमन्यत्वं, समवेतद्रव्यत्व, सावयवयुद्धिविषयत्वं वा । न प्रथमः । आमाशादाबनेकान्या- त् । न द्वितीयः । सामान्यादी व्यभिचारात् । न तृतीयः । साध्याविशिष्टत्वात् । में चतुर्थः । विकल्पयुगलागल ग्रहगलत्वात् । समवायसंवन्धमात्रबद्रव्यत्वं सम- वेतद्रव्यत्वमन्यत्र समयेतद्रव्यत्व का विवक्षितं हेतू क्रियते । आधे गगनादी प. भिचारः । तस्यापि गुणादिसमवायवत्त्वद्रव्यत्ययोः संभवात् । द्वितीय साध्यावि- शिष्टता। अन्य शब्दार्थेषु समवायकारणभूतेप्ववयवेषु समवायस्य साधनीयवाद । अभ्युपगम्यैतदभाणि । वस्तुतस्तु समवाय एव न समस्ति । प्रमाणाभावात् । नापि पञ्चमः । आत्मादिनाऽनेकान्त्यात् । तस्य साययवधुद्धिविषयत्वेऽपि कार्यत्वाभावात् । न च निरवयवत्वेऽप्यस्य सावयवार्थसंबन्धन सावयवबुद्धिवि. पयत्वौपचारिकमित्येष्टव्यम् । निरवयवत्वे च्यापित्वविरोधात्परमाणुवत् । किंच विमेकः कर्ता साध्यते किंवाऽनेके । प्रथम प्रासादादी व्यभिचारः । स्थपत्या. टीनां वहूनां पुरुषाणां तत्र यर्तृत्वोपल म्भात् । द्वितीये घडूनां विश्वनिर्मातृत्वे तेषु मियो त्यसंभावनाया अनिवार्यत्वादेककस्य वस्तुनोऽन्यान्यरूपतया निर्माण सर्वमसमञ्जसमापद्येत । सपा सामर्थ्यसाम्पेनकनैव सकल जगदुत्प त्तिसिद्धावितरवैयर्थ्य च । तदुक्तं वीतरागस्तुतो- कर्ताऽस्ति कश्चिजगतः स चैकः स सर्वगः स स्वरशः स नित्यः । इमाः कुवाकविडम्बनाः स्यु- स्तेपा न येषामनुशासकस्त्वम् ।। (६) इति । अन्यत्रापि-- कर्ता न तावदिह कोऽपि यथेच्छया वा दृष्टोऽन्यथा पटकृतावपि तत्प्रसङ्गः। कार्य किमत्र भवताऽपि च तक्षकाये- राहत्य च त्रिभुवनं पुरुषः करोति ॥ इति । तस्मात्मायुक्त.कारणनितयवलादावरणरक्षये साइयं युक्तम् । न चास्योपदेष्ट्र न्तराभावात्सम्यग्दर्शनादित्रितयानुपपत्तिरिति भणनीयम् । पूर्वसर्वज्ञप्रणीतागमा- १४. 'पक्ष।

·आहेतदर्शनम् । २५ भवत्वादमुप्याशेपार्यज्ञानस्य । न चान्योन्याश्रयादिदोषः । आगमसर्वज्ञपरम्प राया वीजाडरवदनादित्वाङ्गीकारादित्यलम् । रत्नत्रयपदवेदनीयतया प्रसिद्धं सम्यग्दर्शनादित्रितयमहत्पवचनसंग्रहपरे पर- मागमसारे प्ररूपित सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इति । विकृतं च योग- देवेन । येन रूपेण जीवाद्यर्थो व्यवस्थितस्तेन रूपेणार्हता प्रतिपादिते तत्वार्थे विपरीताभिनिवेशरहितत्वाद्यपरपर्याय श्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् । तथा च तत्त्वार्थ- सूत्रम्-~-तत्त्वार्य श्रद्धानं सम्यग्दर्शन मिति । अन्यदपि- रुचिर्जिनोक्ततत्त्वेपु सम्यक्श्रद्धानमुच्यते । जायते तन्निसर्गेण गुरोरधिगमेन वो ॥ इति । परोपदेशनिरपेक्षमात्मसरूपं निसर्गः । व्याख्यानादिरूपपरोपदेशजनितं ज्ञान मधिगमः। येन स्वभावे जीवादयः पदार्था व्यवस्थितास्तेन स्वभावेन मोहसंशयरहि- तत्वेनावगमः सम्यग्ज्ञानम् । ययोक्तम्-- यथावस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा । योऽवयोधस्तमत्राऽऽहुः सम्यग्ज्ञानं मनीषिणः ॥ इति । तज्ज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्याय केवलभेदेन । तदुक्तम्-मतिश्रुतावधि- मनापर्यायकेवलानि ज्ञानमिति । अस्यार्थ:-ज्ञानावरणक्षयोपशमे सतीन्द्रियम- नसी पुरस्कृत्य व्यापृतः सन्यथार्थ मनुते सा मतिः । ज्ञानापरणक्षयोपशमे सति मतिजनितं स्पष्टं ज्ञानं श्रुतम् । सम्यग्दर्शनादिगुणजनितक्षयोपशमनिमित्त मच्छिन्नविपयं ज्ञानमवधिः । ईन्तिरायज्ञानावरणक्षयोपशमे सनि परमनो. गतस्यार्यस्य स्फुट परिच्छेदकं ज्ञानं मनापर्यायः । तपाक्रियाविशेपीन्यदर्थ सेवन्ते तपस्विनस्तज्ज्ञानमन्यज्ञानासंस्पृष्ट केवलम् | तऽऽधं परोक्ष प्रत्यक्ष- मन्यत् । तदुत्तम् - विज्ञानं स्वपराभास प्रमाणं बाधवर्जितम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा मेयविनिथयात् ।। इति । १३-४ 'थयणादि । २५ "हद्वच। ३ग 'महं पर' ।४ ग प प चीनाय । ५ग 'रातभावनार' । ६ रा प 'शपरत्वहि । ७रा "सासूधाणा 1 ८ ग जानन्त । ९ग च । १. ग पेशाम1११२ "न योजाद। १० रा ग 'पर्यय । १३ ग "पश्य। १४ राग --मति । १५ ग 'रणीयो' १६ स गनिनिकाय नि । श्रना। "ग 'रणयो। १८२ ५-४ 'म् । अग' ! १९ गत आचरण..17 पर्याय २१ ग 'पाय' सनस' र 'पाऽऽयं ।

·२६
सर्वदर्शनसंग्रहे-
अन्तर्गणिकभेदस्तु सविस्तरस्तत्रैवाऽऽगमेऽवगन्तव्यः ।
संसरणार्मोच्छित्तावादस्य अधानस्य ज्ञानवतः पापगमनमरणक्रियानि
चिः सम्यक्चारित्रम् । तदेतत्समपञ्चमुक्तमहता-
सर्वयाऽजययोगानां त्यागचारित्रमुच्यते ।
पीतिनं तदहिंसादिनतभेदेन पश्चधा ।।
अहिंसामनतास्ते पब्रह्मचर्यापरिग्रहाः ।
न यसपादयोगेन जीवितव्यपरोपणम् ।
चराणा स्थावराणां च तदहिंसाप्रत मतम् ॥
प्रियं पथ्यं वचस्तष सूनृतं प्रतमुच्यते ।,
तरध्यमपि नो तथ्यमप्रियं चाहित च यत् ।।
अनादानमवस्यारते यत्रतमुदीरितम् ।
बायाः माणा नृणामों हरता त हता हि ते ॥
दिव्यांदरियामानां तानुमतकारितः।
मनोवतायतस्त्पागो ब्रह्माटादशश मतम् ।।
x सरंभावेषु म यास्त्यागः स्यादपरिग्रहः ।
पदरास्वपि नायेत पूया चितमिलतः ॥
भाषनाभि पिनानि पश्मभिः पश्या प्रमात् ।
मायनानि पश्य साधयनरम्पयं पदम् ।। इति ।
भावनापसाप च ममपिन:-
हास्पषभयोधपत्यार पाननिरन्तरम् ।
आरोग्य मापणेनापि भावयेत्सूनृत ग्रनम् ।। इत्यादिना ।
एतानि सम्पदर्शनशानवारित्राणि मिनि नानि मोक्षारण न प्रत्येषम् । यथा
रसायनम्। ता पात्र माअानाचरणानि गंभूय फल साधयन्ति न मत्येवम् ।

·.. आहेतदर्शनम् । २७ अत्र संक्षेपतस्तावज्जीवाजीवाख्ये द्वे तत्त्वे स्तः । तत्र बोधात्मको जीवः । अवोधात्मकस्त्वजीवः । तदुक्तं पद्मनन्दिना- चिदचिवे परे तत्त्वे विवेकस्तद्विवचनम् । उपादेयमुपादेयं हेयं हेयं च कुर्वतः ।। हेयं हि कर्तृरागादि तत्कार्यमविवेकिता । उपादेयं परं ज्योतिरुपयोगकलक्ष गम् ।। इति । सहजचिद्रूपपरिणति स्वीकुर्वाणे ज्ञानदर्शने उपयोगः । स परस्परप्रदे- शानां प्रदेशबन्धात्कर्मणकीभूतस्याऽऽत्मनोऽन्यत्वप्रतिपत्तिकारणं भवति । सकलजीवसाधारणं चैतन्यमुपशमक्षयक्षयोपशमवशादौपशमिकक्षयात्मकक्षायो- पशमिकभावेन कोदयवशात्कलुपान्याकारेण च परिणतजीवपर्यायविवक्षायां जीवस्वरूपं भवति । यदवोचद्वाचकाचार्य:-ऑपशमिकतायिको भावौ मिश्रश्व जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिको चेति (त० सू०२१)। * अनुदयमातिरूपे कर्मग उपशये सति जीवस्योत्पद्यमानो भाव औपशमिकः। यथा पैड कलुपता कुर्वति कतकादिद्रव्यसंबन्धादधःपतिते जलस्य स्वच्छता । आईततत्वानुसंधानव- शाद्रागादिपङ्कक्षालनेन निर्मलतापादकः क्षायिको भावः । कर्मणः क्षये सति जीय- मानो भागः क्षायिकः । यथा पङ्कगत्पृथग्भूतस्य निर्मलस्य स्फटिकादिभाजनान्त- गतस्य जलस्य स्वच्छता । यथा मोक्षः । उभयात्मा भावो मिश्रः । यथा जलस्या- धस्वच्छता । कर्मोदये सति भवन्भाव औदयिकः । कर्पोपशमाद्यनपेक्षः सहजो भावचेतनत्वादिः पारिणामिकः । तदेतद्यथासंभवं भव्यस्याभव्यस्य वा जीवस्प स्वरूपामति सूत्रार्थः । तदुक्तं स्वरूपसंबोधने- ज्ञानाद्भिन्नो में नाभिन्नो भिन्नाभिन्नः कथंचन । ज्ञानं पूर्वापरीभूतं सोऽयमात्मेति कीर्तितः ॥ इति । नन भेदाभेदयोः परस्परपरिहारेणावम्यानादन्यतरस्यैव वास्तवत्वादुभयात्मकत्व. मयुक्तमिति चेत्तदयुक्तम्। वाधे ममाणाभावात् । अनुपलम्भो हि याधक प्रमाणम् ।न ७ घ. पु. टि-संसारमाप्तिरूपे। - १रा. ग. घ. गाए । २ क---. च. पण लक्षणं भ' । ३ स. 'ववि' । ४ च.क्षाथिको । ५ स. पहलुपान्तां। ६ प.'ता। अनुदयप्राप्तिस्मणोऽर्धक्ष 10 रा 'मंगोपरामक्ष' । ८ च. उत्पद्य मानो। ९रा. प. भावो मि°1१. दृ. भयिकः। ११. 'या फर्मणः भयोपरामे सनि मायामनो भा'। १२ रा. 'स्पा स्व। १३ ग. "हनतत्वादिपा 1 १४ क. ग. 'न वा । ८.-च. न पाभिनो । १५ रा. म् । योधन ।

·- २८ सर्वदर्शनसंग्रहे- सोऽस्ति । समस्तेषु वस्तुप्वनेकान्तात्मकत्वस्य स्याद्वादिनी मते सुमसिद्धत्वादि. त्यलम् । अपरे पुनर्जीवानीवयोरपरं प्रपश्चमाचक्षते । जीवाफाशधर्माधर्मपुद्गला- स्तिकायभेदात् । एतेषु पञ्चसु तत्वेषु कालत्रयसंपन्धितयाँऽस्तीति स्थितिन्पप- देशः । अनेरमदेशत्वेन शरीस्थत्वायव्यपदेशः । तर जीया द्विविधाः संसारिणो मुक्ताश्च । भवाद्भवान्तरमाप्तिमन्तः संसारिणः । ते च द्विविधाः समनसा अमनस्काच । तत्र संझिनः समनस्कौः । शिक्षाक्रियालापग्रहणींपा संज्ञा । तद्विधुरास्त्वमनस्माः । ते चामनम्मा द्विविधाः । संस्थावरभेदात् । तत्र द्वीन्द्रियादयः शङ्ख गण्डोलरूपभृतयश्चतुर्विधासंसाः । पृथिव्यप्तेनोवाघुवनस्पतयः स्थावराः । तन मार्गगतधूलि: पृथिवी । इष्टमादिः पृथिवीसरायः। पृथिवी काय. त्वेन येन गृहीता स पृथिवीकायिकः । पृथिवीं कायवेन यो . ग्रहीपति स पृथिवीजीनः । एवमयादिप्वपि भेदचतुष्टय योज्यम् । वर पृथिव्यादि यायसेन गृहीतवन्तो ग्रहीष्यन्तश्च स्थावरा गान्ते न पृथिव्यादिपृथिवीकायादयः ।पा- मनीवत्वात् । ते च स्थावराः स्पर्श केन्द्रियोः । भवान्तरमाप्तिविधुरा मुक्ताः । धर्माधर्मानाशास्तिमायात एकत्वशालिनो निष्क्रियाच द्रव्यस्थ देशान्तरमाप्ति- इतवः । तत्र धर्माधों प्रसिद्धौ । आलोफेनाविच्छिन्ने नभसि लोकाफाशपदवे. दनीये तयोः सर्वत्रावस्थितिः । गतिस्थित्युपग्रदो धर्माधर्मयोरुपकारः । अत एव धर्मास्तिकायः प्रत्त्यनुमेयः । अधर्मास्तिकायः स्थित्यनुमेयः । अन्यबस्तु- प्रदेशमध्येऽन्यस्य वस्तुनः प्रवेशाऽगाहः । तदाकाशकृत्यम् । स्पर्शरस. गन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः (त० सू० ५। २४)। ते च द्विविधा अणः सन्धाच । भोक्तुमशक्या अणवः । द्वयणुकादयः सन्धाः । तत्र घणुशादि- रमन्धभेदादण्वादिरुत्पद्यते । अण्वादिसघाताव्यणुकादिस्त्पयते । कचिद्भदसं- घाताभ्या सन्धोत्पत्तिः (त० सू० ५।२६) । अन एव पूरयन्ति गलन्तीति पुद्गलाः । कालस्यानेकपदेशलाभावेनास्तिकायत्वाभावेऽपि द्रव्यत्वमस्ति । तलक्षणयोगात् । तदुक्तम्-गुणपर्यायवदव्यामिति (त० मू० ५। ३८)। १ ग-2 नेकरसात्म । स 'नेक्तात्म २५ 'याऽस्तिव्य। क-ग ८ या स्थिती ३ च । भावाद्भापा १४च ता । मिक्षा । ५ घ रूपस ! ६ भयस्या' । च त्रस्तस्था। ७ च सस्ता । पृ. ८ तेषा नी । स तेरा जीवादयस्तेषा जी 1च तेपामनेक्त्वा । ९च याच भावा । १० 'स्य प्रद। ११ स7 -च हतु । त । १२ स धर्माधर्मास्तिकाय स्थित्य- नुमेय । अयधस्तिमाय स्थित्यनुमेय । १३ च 'शो विभाग । त । १४ ग "वकाश । त। १५ य ते 1 व 1 १६ के तात्ता द्वयादिस्कन्धभेदादण्यादि । १७ स प पूयन्ति । १ १८चन्ति प्रसन्नी ।

·आहेतदर्शनम् । २९ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणा: (त० सू० ५१ ४९) । यथा जीवस्य ज्ञानत्वा- दिधर्मरूपाः पुद्गरस्य रूपत्वादिसामान्यस्वभावाः । धर्माधर्माकोशकालानां यथासंभवं गतिस्थित्यवाहवर्तनातुत्वादिसामान्यानि गुणाः । तस्य द्रव्यस्यो- क्तरूपेण भवनं पर्यायः । उत्पादरतद्भावः परिणामः पर्याय इति पर्यायाः । यथा जीवस्य घटादिज्ञानसुखलेशादयः । पुनलस्य मृत्पिण्डवटादयः। धर्मादीनां गत्यादिविशेषाः । अत एव पद्व्याणीति प्रसिद्धिः । केचन सप्त तत्त्वानीति वर्णयन्ति । तदाह-जीवाजीवालपपन्यसंवरनिर्जरमो- शास्तत्त्वानीति ( त० सू० १ । ४) । तत्र जीवानीवौ निरूपितौ । आस्रवो निरूप्यते--औदारिकादिकायादिचलनद्वारेणांऽऽत्मनश्चलनं योगपदवेदनीयमा- स्रवः। यथा सलिलावगाहि द्वार जलायाणकारणत्वादास्रव इति निगद्यते, तथा योगप्रणाटिकया कर्माऽऽस्रवतीति स योग आसकः । ययाऽऽर्द्र वस्त्रं सम- न्ताद्वातानीतं रेणुजातमुपादत्ते तथा कपायनलाई आत्मा योगानीतं कर्म सर्व- प्रदेशहाति । यी वा निष्टप्तायःपिण्डो जले क्षिप्तोऽम्भः समन्ताद्गृह्णाति तथा कपायोपणो जीवो योगानीतं कर्म समन्तादादत्ते । पत्ति दिनस्त्यात्मान कुग. तिमापणादिति पायः क्रोधो मानो माया लोभश्च । स विविधः । शुभाशुभ- भेदात् । अनाहिंसादिः शुभः ययोगः | सत्यमितहितभापणादिः शुमो वाग्योगः । अहत्सिद्धाचार्योपाध्यायसाधुनामधेयपश्चपरमेष्ठिभक्तितपोरुचिश्रुत. विनयादिः शुभी मनोयोगः । एतद्विपरीतस्त्वशुभविविधो योगः । तदेतदा- सवभेदभेदनातं कायवाड्मनाकर्मयोगः । स आसवः । शुभः पुण्यस्यै। अशुभः पापस्य (त० सू० ६ ॥ १---४ ) इत्यादिना सूत्रसंदर्भण ससंरम्भ भाणि । अपरे त्वैवं मेनिरे-आसवयति पुरुपं विपयेप्विन्द्रियप्रत्तिराखतः । इन्द्रिय- द्वारा हि पारुपं ज्योतिर्विपयास्पृशद्रूपादिज्ञानरूपण परिणमत इति । मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपायवशायोगवशाचाऽऽत्मा सूक्ष्मैकक्षेत्रावगौदि- नामनन्तमदेशानां पुद्गराना फर्मवन्धयोग्यानामादानमुपलेपणं यसरोति स १क-7 "दिमामान्यर' । 'पा स्वभावा । तथा पुरा ग प भाव ।। ४ - कायाना ! ५ क- गाहहेतु रसाच 'स्योत्ताप 'ग्यार्य ! 41८च "पिडादक नमनपरनद्वारेगाम। १० राप-च र नद्या ।११ च 'यगया। "रा सियो ! १३ ग यानि 1१४ प पनि । १. व-८ 'गति १६ स 'दमा'। १. 'स्य । १८२ १९ग ममामा 100 पर।.१५ पिपर। २२ प दिना भवान्तरम।०३१ न्ताप्रद 'नान 17 'नन्तानत'!

·३० सर्वदर्शनसंग्रहे- वन्धः । तदुक्तम्-सफपायवाजीयः कर्मभाव योग्यान्पुद्गलानादत्ते स बन्धः (त० सू०८१२) इति । तत्र पायग्रहणं सर्वबन्धहेतूपलक्षणार्यम् | बन्ध- हेतृम्पपाट वाचकाचार्यः-विध्यादर्शनाविरतिषमादकपाययोगा वन्यतिवः (तक सू० ८।१) इति । मिथ्यादर्शनं द्विविधम् । मिथ्याममंदियात्तरी देशानपेक्ष तत्त्वांश्रद्धानं नैसगिरमेकम् । अपर परोपदेशनम् । पृथिव्यादिपटकोपादानं पहिन्द्रियासंयमनं चाविरतिः । पञ्चसमितिविगुप्तिप्यनुत्साहः प्रमादः । कपाय: मोपादिः । बन कपायान्ताः स्थिस्यनुभवबन्धहेतवः प्रतिमदेशबन्धहेतुर्योग इति विभार्गः । बन्धयतुर्विध इत्युक्तं-मतिस्थित्यनुभवमदेशास्तविधयः (त० सू० ८।३) इति । यथा निम्बगुडादेस्तितत्वमधुरत्वादिस्वभाव एवमावरणीयस्य ज्ञानदर्शनावरणस्वगादित्यमभीडाटकाम्भोधरवत्यदीपप्रभाति- रोधायककुम्भवच्च । सदसदिनीयस्य सुखदुःखोत्पादकत्वमसिधारामधुलेहन- बत् । दर्शने मोहनीयस्य तत्वार्थाश्रद्धानकारित्वं दुर्जनसङ्गवत् । चारित्र मानी- यस्यासयमहेतुत्व मद्यमदनन् । आयुपो देहबन्धार्तृत्वं जलभेत् । नानो विचित्रनाम- कारित्रं चित्रिभवत् । गोत्रस्योच्चनीचारित्व कुम्भकारवत् । दानादीनां विमनि- दानत्वमन्तरायस्थ स्वभावः कोशाध्यक्षवत् । सोऽयं प्रकृतिवन्धोऽथविधी द्रव्य. कमोवान्तरभेदमूलमकृतिवे: नीयः। तथाऽनोचदुमास्वातिवाचकाचाय:-आयो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः (त० सू० ८ । ४) इति। तद्भदं च संमगृहात्पश्चनवद्वयष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्विपञ्चभेदा यथा. क्रममिति (त० सू० ८।५)। एतच सर्व विद्यानन्दादिभिर्पितमिति विस्त- रभयान मस्तूयते । योऽजागोमहिप्यादिक्षीराणामेतावन्तमनेहसं माधुर्यस्वभा. वादमच्युतिस्थितिस्तथा ज्ञानाधरणादीनां मूलप्रकृतीनामादितरितमणामन्तरा. यस्य च विंशत्सागरोपमकोटिकोट्यः परा स्थिति: (त० सू० ८ । १४) १ ग यद्ध । २ च धनार्थ १० । ३ च 'लार्थाश्र' । ४ का च पटापा- दानक प"।५ क समिनिगु । स प विद्वप्ति । ६ च तित्रिंगुप्तिप्रमृतिप्व । ७ घ 'नभव' । ८ प ग । स व १९ ग द्विपय । १० च "दित्साछाप्रभोच्छा 1 ११ र घ 'भरितरोधायका। १२ ग "रप्रदा । १३ व 'वाय' । १४ च रिना । १५ ग 'मनहे । १६ ग मदद । १७ स तेल जलत्वात् । जिनाम्नो । १८ क "वनिनाम्नरे । १९ ड चित्रक। २० ग यस्य । २१ ग "मन्ति । २२ च 'तिपद । २३ च. स्वामिवा । २४ ग ज्ञान द.२७ क ख "रणं वे । २६ रा समाग । २५ रा. अशा भे! २८ ख 'भिनि। १९ स याजगो' । ३० घ "धुर्यमाधुर्य ।

·३१ आहेतदर्शनम् । इत्यायुक्तं कॉल दुर्दान्तवेत्स्वीयरवभावादमच्युतिस्थितिः । यथाऽजागोमहि- प्यादिक्षीराणी तीव्रमन्दादिभावेन स्वकार्यकरणे सामर्थ्य विशेषोऽनुभावस्तथा कर्मपद्गलानां स्वकार्यकरणे सामर्थविशेपोऽनुभावः । कर्मभावपरिणतपुद्गलस्क- न्धानामनन्तान्तमदेशीनामात्ममदेशानुप्रवेशः प्रदेशवन्धः । आस्रवनिरोधः संवरः । येनाऽऽत्मनि प्रविशकर्म प्रतिषिध्यते स गुप्तिसमि- त्यादिः संवरः। संचारकारणाद्योगात्मनो गोपनं गुप्तिः । सा निविधा । काय. वाङ्मनोनिग्रहभेदात् । प्राणिपीडापरिहारेण सम्यगयनं समितिः । सेर्याभापा. दिभेदात्पश्चया । अपश्चितं च हेमचन्द्राचार्य:- लोकातिवाहिते मार्गे चुम्बिते भौरवदंशुभिः । जन्तुरक्षार्थमालोक्य गतिरीर्या मता सताम् ॥ अनवद्यमृतं सर्वजनीनं मितभापणम् । मिया वाचंयमानां सा भापासमितिरुच्यते ॥ द्विचत्वारिंशता भिक्षादोपैनित्यमदूपितम् । मुनिर्यदन्नमादत्ते मैपणासमितिर्मता ॥ आसनादीनि संवीक्ष्य प्रतिलभ्य च यत्नतः । गृहीयानिक्षिपद्धयायेत्साऽऽदानसमितिः स्मृतः ॥ यफमूत्रमलमायनिर्जन्तु जगतीतले । यत्नाघदुत्रोत्साधुः सोत्सर्गसमितिर्भवेत् ॥ अत एव-~आसनः स्रोतसो द्वारं संहणोतीति संवर रति निराहुः । तदुक्त. ममियुक्त:- आमत्रो, भवतः स्यात्मबो मोक्ष कारणम् । इतीयमाईती सृष्टिरन्यदस्याः प्रपश्चन ।। * प. पु. दि-दुद्धरागमस्वभावान् । + . पुटि.द्विचन्दारिंशत्संग्यायुका आसमन्ता. दिशादोपास्तरियर्थः। १ प. इत्युकं । २ ग. पालादुर्दा । ३ रा. 'दुर्धानरचेवंगमस्य । च. "दुर्भावगमः । स्वा । ४. परसय । घ. 'वसंगमस्य । ५ क. घ. "तिपरास्थि । क.ग. मा तावदिष्यने तो। ७४.-चाया। रा. प. पानु।९ रा. ग. प. "नुभवः। १० प. रा. प. पानु । ११ म. ग. प. 'भयः । १२ रा. भानुप्रो । १३ च. 'नुबन्धः ।। १४ क. रा. ग. च. संग्गर । १५ ब. निस समारस्पया 1१६ ग. भासरा1१७ ग. ४ च. रायाम । १८५. अपयपग- गागर'। 'तास ११९ घ. नानाभिनमसमा नि'। २० ग. प्रपिल' । २१ क. ग. ५. ' ध्याय । २१ प. ता । निगम् । २३ ग. सा. गपग प-- मोहा।। ३५ फ-7, ताधि.६१.ग.प.म् । आमि । २४ B4 ·८ ३२ सर्वदर्शनसंग्रडे- अजिंतस्य कर्मणस्तपामभनिभिनिर्जरणं निर्जराख्यं तत्त्वम् । चिर- कालपटतापायकलारं पुण्यं सुखदुःखे व देहेन जरयति नाशर्यतीति केशोरलुश्चनादिकं तप उच्यते। सा निर्जरा द्विविधा । यथाकालौपक्रमिकभेदात् । तत्र प्रथमा यस्मिन्काले यत्कर्म फलमदत्वेनाभिमतं तस्मिन्नेव काले फलदाना- दन्ती निर्जरा कामादिपाकनेति च जेगीयते । यत्कर्म तपोबलात्स्वफामन- योदयावलि प्रवेश्य प्रपद्यते सौंपक्रमिकनिर्जरी । यदाह- संसारवीजभूतानां कर्मणां जरणादिह । निर्जरा समता द्वेधा समामाकामनिर्जरा ॥ स्मृता सफामा यमिनाममामा वन्यदेहिनाम् ।। इति । मिथ्यादर्शनादीना वन्धहेतूना निरोधेऽभिनयकर्माभावानिर्जराहेतुसंनिधाने. नाजितस्य कर्मणो निरसनादात्यन्तिककर्ममोक्षणं मांसः। तदाह-ब-घदेवमा- वहेतुनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षणं मोक्षः (त० सू०१०। २) इति । तदन. न्तरमूर्ष गच्छत्यालोकान्तात(त० सू०१०१५)। यथा हस्तदण्डादिभ्रमिमेरितं कुला- लचक्रपरतेऽपि तस्मितवलादेवाऽऽसंरक्षयं भ्रमति, तथा भवस्थेनाss. मनाऽपवर्गप्राप्तये बहुशो यत्कृतं मणिधानं मुक्तस्य तदभायेऽपि पूर्वसंस्का- रादालोकान्त गमनमुपपद्यते । यथों वा मृत्तिकालेपकृतगौरवमलायुद्रव्यं जलेऽध: पतति पुनरप-मृत्तिकावन्धमूर्ब गच्छति, तथा कर्मरहित आत्मा, असङ्गत्वा- दूर्घ गच्छति । वन्धच्छेदादेरण्डबीजवशोर्य गतिस्वभावाचामिशिखावत् । अन्योन्य प्रदेशानुप्रवेशे सत्यविभागेनावस्थान बन्धः । परस्परमाप्तिमा सङ्गः। तदुक्तं-पूर्वपयोगादसङ्गत्वादन्यच्छेदात्तथा गतिपरिणामाच (त० सू० १० । ६)।आविद्धकुलालच नवव्यपगतलेपालायुवदेरण्डवीजवदामिशिखावच (त. सू. १०७) इति । अत एर पठन्ति- गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः। अद्यापि न निवर्तन्ते वलीकाकाशमागताः ॥ (पन०) इति । न्ये तु गतसपस्तले, शतद्वासनस्यानापरणज्ञानस्य सुखैकतानस्या स्मन उपरिदेशावस्थानं मुक्ति रित्यास्थिपत्त । एवमुक्तानि सुखदुःखसाघ- १ स ध च यते । २ घल्लुञ्छना' । ३ क स ध यति नि १४ घ ते तत्वोपरमनि । ५ च "रा द्विताया ।।६ क स ग घ सस्मृता । ७ क स गमा रानि' । ८ ग 'सधा । ९ - १ । बन्धहेतुभवनि 1१0 ग 'स्तनं । ११ ग "स्तर शाद । ११ ग या मृ । १३५ - 'तम । १४ रा न्यदण्डाद । १५.५ "न्योन्यत्र १६ च न प 1१७ च सहगत त । १८ प विरद्धाकु ११९६ च "न्ते त्वला।

·आहेतदर्शनम् । ३३ नायो पुण्यपापाभ्यां सहितानि नव पदार्थान्केचनागी चक्रः । तदुक्तं सिद्धान्ते-जीवाजीवौ पुण्यपपियुतावासवः संवरो निर्जरण वन्धो मोक्षश्च नव तत्त्वानीति । संग्रहे प्रवृत्ता यमुपरताः स्मः । अत्र सर्वत्र सप्तभङ्गि नयाँख्य न्यायमवतारयन्ति जैनाः । स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्ति च नास्ति च स्यादवक्तव्यः स्यादस्ति चावक्तव्यः स्यान्नास्ति चावक्तव्यः स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्य इति । तत्सर्वमनन्त- वीर्यः प्रत्यपीपदत्- तद्विधानविवक्षायो स्यादस्तीति गतिमवेत् । स्यानास्तीति प्रयोगः स्यात्तनिपेधे विवक्षिते ॥ क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायभाक् । युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ।। आद्यावाच्यविवक्षाया पश्चमो भङ्ग इष्यते । अन्त्यावाच्यविवक्षाया प४भङ्ग समुद्भवः ॥ समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते ॥ इति । स्याच्छन्दः खल्वय निपातस्तिदन्तप्रतिरूपकोऽनेकान्तद्योतकः । यथोक्तम्- वाक्येप्वनेकान्तयोती गम्य प्रति विशेषणम् । स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वात्तिडन्तमतिरूपः । इति । यदि पुनरेकान्तद्योतकः स्याउदोऽयं स्यात्तदा स्यादस्तीति वाक्ये स्यात्प. दमनर्थक स्यात् । अनेकान्तयोतत्त्वे तु स्यादस्ति क्थचिदस्तीति स्यात्पदा- कथंचिदित्ययमयों लभ्यत इति नाऽऽनर्थक्यम् । तदाह- स्याद्वादः सर्वथकान्तत्यागाक्तिचिद्विधः । सप्तभगिनयापेक्षो हेदियविशेपछत् ॥ इति । इस 'पापास। २ घ पता । ३ च वय विस्तरभयाटप - स्म । " च या न्या1६च पर्यपी। क स प अन्यामा 1८२ स पातऽथंग घ 'पातार्य । ९घ 'दि अभिमतत्वकान्तयाद सर्वपा।१० क स ग 'नरनेश'।११२ स ग प 'दा न स्या। १२५ 'दादय १३ रा ग "चिदस्तीत्य'1 १४ क य ग 'मर्थ उप 1 १९८ 'दृनतदि। १६ फ ग 'सनाद्वधे । च तनदिनी । स'। १.7 'याहर। ५ ·३४ सर्वदर्शनसंग्रहे- यदि वस्त्वरत्येकान्ततः सर्वथा सर्वदा सर्वत्र सर्चात्मनास्तीति नीपौदित्साजि- हासाभ्यां कचित्कदाचिकेनचित्तवर्तेत निवर्तेत वा । मातामापणीयत्वादहेयहा- नानुपपत्तेश्च । अनेकान्तपक्षे तु कथंचिकचिकेनचित्सत्वेन हानोपादाने प्रेक्षाव- तामुपपोते । किंच वस्तुनः सत्त्वं स्वभावोऽसत्त्वं वेत्यादि मष्टव्यम् । न तावद. स्तित्वं वस्तुनः स्वभाव इति *समस्ति । घटोऽस्तीत्यनयोः पर्यायतया युगपत्य- योगायोगात् । नास्तीति प्रयोगविरोधाच । एवमन्यत्रापि योज्यम् । यथोक्तम्- घटोऽस्तीति न वक्तव्यं सन्नेव हि यता घटः । नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात्सदसत्वयोः ।। इत्यादि । तस्मादित्यं वक्तव्यं सदसत्सदसदनिर्वचनीयवादभेदेन प्रतिवादिनश्चतुर्विधाः। पुनरप्यनिर्वचनीयमतेन मिश्रितानि सदसदादिमतानीति विविधाः । तान्मति किं चस्वस्तीत्पादिपर्यनुयोगे कथंचिदस्तीत्यादिप्रतिवचनसंभवेन ते वादिनः सर्वे निषिण्णाः सन्तस्तूगीमासत इति संपूर्थिविनियायिनः स्याद्वादमङ्गी- कुर्वतस्तत्र तत्र विजय इति सर्वमुपपन्नम्। यदबोचदाचार्यः स्याद्वादमचर्याम्- अनेकान्तात्मक वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टोऽयों नयस्य विषयो मतः ॥ न्यायानाकनिष्टानां प्रवृत्ती श्रुतवम॑नि । संपूर्णाविनिश्चापि स्याबस्तु श्रुतमुच्यते ।। इति । अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षमावाद्यया परे मत्सरिणः भवादाः । नपानशेपानावशेषमिच्छन्न पक्षपाती समयस्तथा+ऽऽईतः ॥ (हेमचन्द्रकृतद्वितीयद्वात्रिंशिका वी० स्तु० श्लो० ३०)। जिनदत्तसूरिणा जैन मतमित्यमुक्तम्- वल भोगोपयोगानानुभयोनलाभयो । अन्तरायस्तया निनी भीरज्ञानं जुगुप्सितम् ।। * * ५ पृ.टि-संभवतीत्यर्थम् । स्यावादमायो ' तथा ते' इति पाठः । १ घ. 'पादाननि । २ क स ग.५ 'वाद है' । ३ च 'यभाना। ४ 'विस' ५ क. स. ग. ५. नीद का पद । ६ग 'न वा ७ क. १- तेनाऽऽमि'। ८ "विषण्णाः सन्तीति तूष्णीं । ९ स च शिष्यों ! १. २. “मलोभ । ११क. स. 'द्राभिर । प. दा. प्रमोशान। - ·आहेतदर्शनम् । हिंसा रत्यरती रागद्वेपावविरतिः स्मरः । शोको मिथ्यात्वमेतेऽष्टादश दोपा न यस्य सः । जिनो देवो गुरुः सम्यक्तत्त्वज्ञानोपदेशकः । ज्ञानदर्शनचारित्राण्यपर्गस्य वर्तनी ॥ स्याद्वादस्य प्रमाणे वै प्रत्यक्षमनुमाऽपि च । नित्यानित्यात्मकं सर्व नव तत्त्वानि सप्त वा ॥ जीवाजीवों पुण्यपि चाऽऽस्रवः संवरोऽपि च । वन्धो निर्जरणं मुक्तिरेषां व्याख्याऽधुनोच्यते ॥ चेतनालक्षणो जीवः स्यादजीवस्तदन्यकः । सत्कर्मपुद्गलाः पुण्यं पापं तस्य विपर्ययः॥ आसवः स्रोतसो द्वारं संवृणोतीति संवरः। प्रवेशः कर्मणां वन्धो निर्जरस्तद्वियोजनम् ।। अष्टकर्मक्षयान्मोक्षोऽथान्तर्भावश्च फैश्चन । पुण्यस्य संवरे पापस्याऽऽस्रवे क्रियते पुनः ।। लब्धानन्तचतुष्कस्य लोकागूढस्य चाऽऽत्मनः । क्षीणोप्टकर्मणो मुक्तिर्नियावृत्तिर्जिनोदिता ॥ * सरजोहरणा भैक्षभुजो लुश्चितमूर्धनाः । =श्वेताम्बराः क्षमाशीला निःसङ्गा जैनसाधवः ।। लुचिताः पिच्छिकाहस्ताः पाणिपात्रा दिगम्बराः । ऊर्धाशिनो गृह दातुद्धितीयाः स्युजिनर्पयः ।। भुङ्क्ते न केवली न स्त्री मोक्षमेति दिगम्बरः । माहुरेफापयं भेदो महान्येताम्वरैः सह । इति । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रह आईतदर्शनम् ॥ अथ रामानुजदर्शनम् ॥ ४ ॥ तदेतदाईतमतं मापाणिफगईणमति । न कम्मिन्वस्तान परमार्थे * प. पु. टि.-हरणायोग्याः सरना मलिनवता इयर्थः । - प. पु. टि.-गारिकाहिना रानीव. अनिता इत्यर्थः । १५. जानो । २ क. रा. ग. गुरं। . रा. ग. गरम् ।४ प. पापावास। ५५. 'दलः पु. आरगः । ५. 'भा सदि। ८ ग. रोरगू। ९ रा. मास्तरमाम11. ग. विकिया।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- सति परमार्थसता युगपत्सदसत्यादिधर्माणां समावेशः संभवति । न च सदस- स्वयोः परस्परविरुद्धयोः समुच्चयासंभवे विकल्पः किं न स्यादिति बदित- च्यम् । प्रिया हि विकल्प्यते न वस्त्विति न्यायात् । न च 'अनेकान्तं जग- सर्व देसम्पनरसिंवत् । इति दृष्टान्तावम्भवशादेष्टव्यम् । एकस्मिन्देशे गजत्वं सिंहत्वं वाइपरस्मिन्नरत्वमिति देशभेदेन विरोधाभावेन तस्यैकस्मिन्देश एव सत्त्वांसवाटिनाऽनेकान्तत्वाभिधाने दृष्टान्तानुपपत्तेः । ननु द्रव्यात्मना सत्त्वं पर्यायात्मना तदभाव इत्युभयमप्युपपन्नामिति चेन्मैवम् । कालभेदेन हि फस्य- चित्सत्त्वमसत्त्वं च स्वभाव इति न कथिोपः । न चैकस्य हस्वत्वदीर्घत्ववद. नेकान्तत्व जगतः स्यादिति वाच्यम् । + प्रतियोगिभेदेन विरोधाभावात् । तस्मात्ममाणाभावाधुगपत्सत्तासत्त्वे परस्परविरुद्ध नकस्मि-वस्तुनि वस्तुं युक्ते । एवम यासामपि भङ्गीना भङ्गोऽवगन्तव्यः । रिच सर्वस्यास्प मूलभूतः सप्तम- नियः स्वयकान्तोऽनेकान्तो वा 1 आये सर्वपनफा-तमिति प्रतिज्ञाव्याघात:। द्वितीये विवक्षितासिद्धिः । अनेकान्तत्वेनासापकत्वात् । तथा यमुभयतः- पाशा रज्जुः स्याद्वादिनः स्यात् । अपि च नवत्वसप्तत्वादिनिर्धारणस्य फलस्य तनिर्धारयितुः प्रमातुय तत्वरणस्य प्रमाणस्य प्रमेयस्य च नवत्वादेरनियमे साधु समर्थितमात्मनस्तीर्थकरत्व देवानामियेणाऽऽईसमतप्रवर्तन । तथा जीवस्य देहानुरूपरिमाणस्वरङ्गीकारे योगवलादने देहपरिग्राहकयोगिशरीरेषु मति- शरीर जीवविच्छेदः सञ्येत । मनुजशरीरपरिमाणो जीवो मतङ्गजदेई कत्ल प्रवेष्टु न प्रभवेत् । किंच गजादिशरीर परित्यज्य पिपीलिकाशरीर विशतः भाचीनशरीरसनिवेशविनाशोऽपि प्राप्नपात् । न च यथा प्रदीपप्रभाविशेषः : मपामासादाघदरवर्तिसंकोचविकाशस्तिया जीवोऽपि मनुजमतङ्गजादिशरीरेषु स्यादित्यैपित्तव्यम् । प्रदीपचदेव अधिकारत्वेनानित्यत्त्व प्राप्ती कृतपणाशाकृता- भ्यागमप्रसङ्गात् । एवं प्रधानमल्लनिवईणन्यायेन जीवपदार्थदूषणाभिधानादि- शाऽन्यत्रापि दूपणमुत्प्रेक्षणीयम् । तस्यानित्यनिर्दोषश्रुतिविरुद्धत्वादिदमुपादेयं .. *घ पु टि-परिगत आमा पयात्मा अनुयोग्यात्मना उदभाव इत्यर्य ।+प भेदन प्रपा पानीयशरिलमर । पु टि.-निर- १॥ यत्तव्यम् । २ ग 'लादि। ३ च 'धन्तावानु' क 'स्मिन्वन। ५. सत्कारच तसारणस्य प्रमानुष सत्तारणस्य प्रमा।६ सय "स्य तद्विषयस्य नाव 'स्य तत्सम ५२ वरूपस्य 1 ८ स 'माणाणी । ९कस-च 'क'1१.रा 'हमा1११- "मिजावयु ! ११ ५ अस रेत् । १३ स प प्रा1१४१ सवावि ११५ क ग प 'पा हूँ।

·- रामानुजदर्शनम् । न भवति । तदुक्तं भगवता व्यासेन-नैकस्मिन्नसंभवात् (ब्र००२।२।३१) इति । रामानुजेन च जैनमतनिराफरणपरत्वेन तदिदं सूत्रं व्याकारि। एप हि तस्य सिद्धान्त:---चिदचिदीश्वरभेदेन भोक्तभोग्यनियामफभेदेन च व्यवस्थितात्रयः पदार्था इति । तदुक्तम्-- ईश्वरश्चिदचिच्चेति पदार्थत्रितयं हरिः । ईश्वरश्चिदिति प्रोक्तो जीवो दृश्यमचित्पुनः ॥ इति । अपरे पुनरशेषविशेषप्रत्यनीक चिन्मानं ब्रह्मैव परमार्थः । तच्च नित्यशुद्ध- बुद्धमुक्तस्वभावमपि 'तत्त्वमसि' (छा०६ । ८ । ७) इत्यादिसामानाधिकर- प्याधिगतजीवैक्यं वैध्यते मुच्यते च । तदतिरिक्तनानाविधभोक्तभोक्तव्यादिभेद- प्रपञ्चः सर्वोऽपि तस्मिन्नविद्यया परिकल्पित : 'सदेव सोम्येदमन आसीदेकमे. वाद्वितीयम्' (छा०६ । २।१) इत्यादिवचननिचयप्रामाण्यादिति ब्रुवाणाः 'तरति शोकमात्मवित्' (छा० ७ । १ । ३) इत्यादिश्रुतिशिरःशतवशेन निर्वि. 'शेपब्रह्मात्मैकत्वविद्ययाऽनाद्यविद्यानिवृत्तिमङ्गीकुर्वाणा: ‘मृत्योः स मृत्युमा- मोति य इह नानेव पश्यति । (का०२।१) इति भेदनिन्दाश्रवणेन पार- मार्थिक भेदं निराचक्षाणा विचक्षणंमन्यास्तमिमं विभागं न सहन्ते । तत्रायं समाधिरभिधीयते । भवेदेतदेवं यद्यविद्यायां प्रमाणं विद्येत । नन्विदमनादि भावरूपं ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानमहभज्ञो मामन्यं च न जानामीति प्रत्यक्षममाणसिद्धम् । तदुक्तम्- अनादि भावरूपं यद्विज्ञानेन विलीयते । तदशानमिति प्राशा लक्षणं संप्रचक्षते । (चित १.९) इति । न चैतज्ज्ञानाभावविषयमित्याशङ्कनीयम् । को होवं ब्रूयात् भाकरकरावलम्बी भट्टदत्तहस्तो वा । नाऽऽय:- स्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके । वस्तुनि ज्ञायते किंचित्कैचिट्ठपं कदाचन ॥ . १४ १ रा. स्वेनेदं । २ फ. रा. घ.-च. 'न घ्य। ३ क. रा. घ. "पर 1४ रा. "प्याग' । च. 'ग्यावग । ५५ युध्यते । ६ ग. 'पतृभोग्यादि १७ च. 'तीयं प्रोत्या । ८ च. 'दिश्रुतिव' । ९ग. 'विषया । १. फ. रा. प.-च. नवम । ११ ग. 'नमज्ञो । १२ ग. मन्योऽहम'। १३ च.-'न्यय न । ४ रा. को हि फमेवं । प. यो हो । १५ क. रा.ग.प. प्राभा ।

·३८ सर्वदर्शनसंग्रहे- भावान्तरमभावो हि क्याचित्तु व्यपेक्षया । भावान्तरादभावोऽन्यो न पवितनिरूपणात ॥ इति वदता भावव्यतिरिक्तस्याभावस्थानभ्युपगमा । न द्वितीयः । अभा. वस्य पष्ठमयाणगोचरत्वेन ज्ञानस्य नित्यानुमेयत्वेन च तदभावस्य प्रत्यक्षविप. यत्वानुपपत्तेः । यटि पुनः प्रत्यक्षाभाववादी पश्चिदेवमाचक्षीत तं प्रत्याचक्षीत। अहमज्ञ इत्यस्मिन्ननुभवेऽहमित्यात्मनोऽभावमितया ज्ञानस्य प्रतियोगितया चावगतिरस्ति न वा । अस्ति चेद्विरोधादे न ज्ञानाभावानुभव संभवः । न चैद्धर्मिपतियोगिज्ञानसापेक्षो ज्ञानाभावानुभवः सुतरां न संभवति । तस्याज्ञानस्य भावरूपत्वे प्रागुक्तदूपणाभावादयमनुभयो भावरूपाज्ञानगोचर एवाभ्युपग- न्तव्य इति । तदेतद्नर्गन रोमन्यायितम् । भावरूपस्याज्ञानस्य ज्ञानाभावेन समानयोगक्षेम- त्वात् । तथा हि-विषयत्वेनाऽऽश्रयत्वेन चाज्ञानस्य व्यावतस्तया प्रत्यगर्थ: मतिपन्नो न वा । प्रतिपन्नश्वेत्स्वरूपज्ञाननिवत्यै तदज्ञानमिति तस्मिन्प्रतिपन्ने कर्थकारमवतिष्ठते । अमतिपन्न यावर्तकाश्रयविपर्यन्यमज्ञानं क्थमनुभूयेत अथ विशदः स्वरूपावभास एवाज्ञानविरोधी नाज्ञानेन सह भासत इत्याश्रयवि- पयज्ञाने सत्याप नाज्ञानानुभवविरोध इति हन्त तहि ज्ञानाभावेऽपि समानमेतत् । * अन्यत्राभिनिवेशात् । तस्मादभयाभ्युपगतज्ञानाभाव एवाहमज्ञो मामन्यं चन जानामीत्यनुभवगोचर इत्यभ्युपगन्तव्यम् । अस्तु तीनुमान मान-विवादास्पद प्रमाणज्ञानं स्वप्रागीवव्यतिरिक्तस्ववि- पयावरणस्वनिवर्त्य स्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकमप्रकाशितार्थप्रसाशकत्वादन्धबारे प्रथमोत्पन्नमदीपप्रभावदिति । तदपि न क्षोदक्षमम् । अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्त- रंसाधनेऽपसिद्धान्तापातात् । + तदसाधनेऽनैकान्तिक स्वात् । दृष्टान्तस्य साधन- * घ पुटि-विशदस्वरूपावभासस्याज्ञानविरोधित्व नाविशदस्वरूपावभास्स्यति चेतानाभा. वेऽपि विशदस्वरूपावभास एव विरोधी नाविशदस्वस्पावभास इति तुत्यमतो भावरूपाहारय ज्ञाना. भावसमानयोगक्षेमत्व हि वादिप्रतिवादिनौरैक्मत्य व पिरोध इति चेदन्यप्राज्ञान पद त्वेनाभिन्द- योभावरूपत्वाभावरूपत्वयारनैक्मत्याग्रहादितराशतीत्येऽपि न वादविन्छित्तिरिति भाव ।+घ पु. दि-तस्मिनज्ञानविषयकप्रमाणज्ञाने साध्यस्यासाधने । १ ख "स्यानुप। २ क-गह "त् । अ° । ३ स न त°१४स "धर्मत्वेन शा। ५ ख व ज्ञा'। ६ चेत्य तत्प्रति 10 च ज्ञानमा । ८ च 'मनोन्मथित । ९क-दृ भावस'। १० च 'नस्याव्या । ११ ग "मैं यद । १२ च 'यहा । १३ स भूयते । १४ ख में "नेन भा'। क इ-च 'नेनाऽभासित । १५ ५ "पि ज्ञा' । १६ ख 'ति चेत् ह । १५ च- ज्ञानभा 1 १८ ग च जा1१९ च तहि वनानु । २०३-४ 'न 1२१स "भावाति । २२ स "नेऽसि ।

·E रामानुनदर्शनम् । विकलवाच । न हि प्रदीपप्रभाया अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं संभवति । ज्ञान- स्यैव प्रकाशकत्वात् । सत्यपि प्रदीप ज्ञानेन विषयमकाशसभवात् । प्रदीपप्रभा- यास्तु चक्षुरिन्द्रियस्य ज्ञान समुत्पादयतो विरोधिमंतमसनिरसनद्वारेणोपकारक- वैमानमेवेत्यलमतिविस्तरेण । पतिप्रयोगश्च विवादाध्यासितमज्ञानं न ज्ञानमात्रब्रह्माश्रितम् । अज्ञानत्वा- च्छुक्तिकाद्यज्ञानादिति । ननु शुक्तिकाद्यज्ञानस्याऽऽश्रयस्य प्रत्यगर्थस्य ज्ञान- मात्रसभात्वमेवेति चेन्मेवं शङ्किष्ठाः । अनुभूतिर्हि स्वसद्भावेनैव कस्यचिद- स्तुनो व्यवहारानुगुणत्वापादनस्वर्भावो ज्ञानावगतिसविदाद्यपग्नामा सकर्मकोऽ. नुभवितुरात्मनो धर्मविशेषः । अनुभवितुरात्मत्वमात्मवृत्तिगुणविशेषस्य ज्ञानत्व- मित्याश्रयणात् । ननु ज्ञानरूपस्याऽऽत्मनः कथ ज्ञानगुणस्त्वमिति चेत्तदसा- रम् । या हि मणिमणिप्रभृति तेजोद्रव्यं प्रभाद्रूपेणवतिष्ठमान प्रभारूपगु- णाश्रयः । स्वाश्रयादन्यत्रापि वर्तमानत्वेन रूपवत्त्वेन च प्रभा द्रव्यरूपाऽपि तच्छेपत्वनिवन्धनगणव्यवहारा । एवमयमात्मा स्वप्रकाशचिद्रूप एव चैतन्य गुणः। तथा च श्रुति:- स यथा सैन्धवयनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्तः प्रज्ञानधन एव । (वृ० ४।५।१३ )। 'अमायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति' (वृ० ४।३।९ ) । न हि विज्ञातु- पितातेविपरिलोपो विद्यते' (वृ० ४।३।३०) अथ यो वेदेव जिघा- णीति स आत्मा (छा० ८।१२।४) । 'योऽय विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्न. (वृ० ४।३७)। 'एप हि द्रष्टा स्मटा श्रोता घ्राता रसपिता मन्ता योद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरष: ' (प्र० ४।९) इत्यादिका । न च 'अनृतेन हि प्रत्यूढाः ' (छा० ८।३।२) इति श्रुतिरवि- पाया प्रमाणमित्यापितु शाक्यम् । तेतरविपयो ह्यनृतशब्द । तपशब्दच . . ज्योतिः पुरुषः । ( . १५ पला । २रा निरासदा' 117 त्वमे 1४ग 'मित्र'च निसर- मोन ।। ६२ तियों' । ७ बामयम् । ८ स य । १ स पच भावाला। १. ग-य तिसगनिपि । ११६7-'मंकानुन पनिका । १२ क-1 प गा।१३रा पेद'।१४ राघ- सदा । १.८ ग हिमन' । १६ग 'वर'। १७च 'न' | १८६ प धवम् । १९ ग ... "दिना निमियागा निः प्रना।२१ ग "गो'२.०'द फ।

·४२ सदशेनसंग्रहे- शरूपभृतिभिः ( तस्यमु०४ । ८४ ) इत्यादिना विश्वस्यैश्वरादपुपक्सिदत्व- मुपपांच निफीत (तत्वमु०४ । ८५ ) इत्यादिना पन सर्वेषा शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वं प्रतिपादित तत्सर्वं तत एवावधार्यम् । अयमेवा: समर्थितो वेदार्थसंग्रह नामरूपश्रुतिव्यावरणसमये रामानुजेन । किंच सर्वप्रमाणस्य सविशेषविपयतया निविशेपवस्तुनि न किमपि ममाणं समस्ति । निर्विकल्पमत्यक्षेऽपि सविशेषमेव वस्तु प्रतीयते । अन्यथा सवि. पल्पके सोऽयमिति पूर्वप्रतिपन्नमवारविशिष्टमतीत्यनुपपत्तेः । फिंच तत्वमस्यादिवाक्य न मपश्चस्य वाधकम् । भ्रान्तिमूलकत्वात् । भ्रान्तिमयुक्तरज्जुसर्पवाक्यवद । नापि ब्रह्मात्मैक्यशानं निर्तकम् । तत्र ममाणाभावस्य प्रागेवोपपादनात् । न च प्रपञ्चस्य सत्यत्वप्रतिष्ठापनपक्ष एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाव्याकोपः । प्रकृतिपुरुषमददइंकारतन्यात्रभूते- न्द्रियचतुर्दशभुवनात्मय ग्रह्माण्डतदन्तर्वतिदेवत्तिर्यमनुष्यस्थावरादिसर्वप्रकारसं- स्थानसंस्थित कार्यमपि सर्व ब्रह्मवेति कारणभूतब्रह्मात्मज्ञानादेव सर्वविज्ञानं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपपन्नतरत्वात् । अपि च ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्यासत्वादेवैरविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा पाध्येत । नामरूपविभागानहसूक्ष्मद शावत्प्रकृति पुरुषशरीर ब्रह्म कारणावस्थम् । जगत*. स्तदापत्तिरेच मलयः । नामरुपविभागविभक्तस्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरं ब्रह्म कार्यावस्यम् । ब्रह्मणस्तथाविधस्थूलभावश्च मृष्टिरित्यभिधीयते । एवं च कार्यकारणयोरनन्यत्वमप्यारम्भणाधिकरणे प्रतिपादितमुपपन्नतरं भवति । निर्गुणवादाच प्राकृतदेय गुणनिषेधविषयतया व्यवस्थिताः । नानात्व- निषेधवादास्यैव ब्रह्मणः शरीरतया प्रभारभूत सर्व चेतनाचेसनात्मक बस्त्विति सर्वस्याऽऽ मतया सर्वप्रकार ब्रह्मैवावस्थितमिति सर्वात्मकब्रह्मपृषाभूत- वस्तुसद्भावनिषेधपरत्याभ्युपगमेन प्रतिपादिताः। मित्र तत्त्वं भेदोऽभेद उभयात्मकं वा । सर्व तत्त्वम् । तत्र सर्वशरी. रतया सर्वप्रकार ब्रह्मवावस्थितमित्यभेदोऽभ्युपेयते । एकमेव ब्रह्म नानाभूत- चिदचित्प्रकारान्नानात्वेनावस्थितमिति भेदाभेदौ । निदचिदीश्वराणा स्वरूपस्व. * घपुटि मझापति । १ क स ग. घा 'प्रवृति'। 'प्रतिशति । ग 'कृतरीताविसा: ३. 'या च. "प्राय 1५च 'तिक्षेपपक्ष एक ग घ. किंच । ७ स. १-च. ज्ञान ग. 'गासहसूक्ष्मदापनप्रकृ' । ९ क ख, ग, 'रका । 1. ग. स्वस्त । ११. पत्रमा ·रामानुजदर्शनम् । ४३ भावलक्षण्यादसंकराच्च भेदः । तत्र चिद्रूपाणां जीवात्मनामसंकुचितापरि- च्छिन्ननिर्मलज्ञानरूपाणामनादिकमरूपाविद्यावष्टितनां ततस्कर्मानुरूपज्ञानसं- कोचविकाशौ भोग्यभूताचित्संसर्गस्तदनुगुणसुखदुःखोपभोगद्वयरूपा भोक्तृता भगवत्मतिपत्तिभगवत्पदप्राप्तिरित्यादयः स्वभावाः । अचिद्वस्तूनां तु भोग्य- भूतानामचेतनत्वमपुरुषार्थत्वं विकारास्पदत्वमित्यादयः । परमेश्वरस्य भोक्तभो- ग्ययोरन्तर्यामिरूपेणावस्थानमपरिच्छेद्यज्ञानेश्वर्यवीर्यशक्तितेज प्रभृत्यनाधिका- तिशयासंख्येयकल्याणगुणगणता स्वसंकल्पमत्तस्वेतरसमस्तचिदचिवस्तुजातता स्वाभिमतस्वानुरूंपैक रूपदिश्यरूपनिरतिशयविविधानन्तभूषणतेत्यादयः । धेङ्कट- नायेन स्वित्थं निरटेडि पदार्थविभाग:- द्रव्याद्रव्यप्रभेदीन्मितमुभयविधं तद्विदस्तत्त्वमाहु- द्रव्यं द्वेधा विभक्तं जडमजडमिति प्राच्यमव्यक्तकाली। अन्त्यं प्रत्यक्पराक्च प्रथयमुभयथा तत्र जीवेशभेदा- नित्या भूतिर्मतिश्चेत्यपरमिह जैडामादिमा केचिदाहुः ।। ( तत्त्वमु० १।६)। द्रव्यं नानादशावत्मकृतिरिद गुणः सत्त्वपूरुपेता कालोऽब्दाद्याकृतिः स्याद[रवगतिमाञ्जीव ईशोऽन्य आत्मा । संमोक्ता नित्यभूतिखिगुणसमधिका सत्ययुक्ता तयैव ज्ञातुर्तेयावभासो पतिरिति कथितं संग्रौद्रव्यलक्ष्म ॥ ( तत्त्वमु०१ । ७) इत्यादिना । तत्र चिच्छन्दवाच्या जीवात्मानः परमात्मनः सकाशाद्भिन्ना नित्माय । तथाच श्रुति:-'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' (मु०३।१।१ । ०४।६) इत्यादिका । अत एवोक्तम्-नानात्मानो व्यवस्थातः (वै० सू०३ । २ । २०) इति । सनित्यत्वमपि श्रुतिप्रसिद्धम् - न जायते म्रियते वा विपश्निायं भृत्वा भवित्ता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।। (का०२।१८) इति । ग. 'फर्मावि ।२ क स ग घ भोज्यभू । ३ क 'त्वपु' 1 ४ स प 'स्पयोरुभयोर'। ग. 'ग्योभयोर'। ५ क राघ-च 'यस्पितिया।६ ग "कानति । ७ क 'वृत्यस्व । स. प. "त्या स्वे। ८ स 'स्प्पैक' ।ग 'स्पदि।९रा घ--च निराद । १. 'दामिमत। स. प. दामित' ग. 'दाभिमतमुभयधं । 'दायित । ११ घ अन्ते। १२२ स प 'टा वादिन के।ग 'गमादिकां के । १३ प. 'पुरग । १४ च हादिव्य । १५ग वा कदाचिना । प.यापि थि।

·.. सर्वदर्शनसंग्रहे-- अपरथा कृतपणा शाकृताभ्यागममसङ्गः । अत एवोक्तम्-वीतरागनन्मादर्भ- नादिति (न्या० स० ३ । १ । २५) । तदणुत्वमपि श्रुतिप्रसिद्धम्- चालानशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञयः स चाऽऽनन्याय कल्पते ।। (२०५१९) इति । 'आरायमात्रः पुरुपः' (वे० ५। ८) " अणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" (मु. ३.११९) इति च । अचिच्छब्दवाच्यं दृश्यं जहं जगत्रिविधं भोग्यभोगोपकरणभोगायतनमे- दात् । तस्य जगतः कर्तोपादानं चेश्वरपदार्थः पुरुषोचमो घासुदेवादिपदवेद- नीयः । तदप्युक्तम्- वासुदेवः पर ब्रह्म कल्याणगुणसंयुतः । भवनानामुपादान या जीवनियामकः ।। इति । स एव वासुदेवः परमकारुणिको भक्तवत्सलः परमपुरुषस्तदुपासकानुगुणतत्त- रफलमदानाय स्वलीलावशादर्चाविभवव्यूहसूक्ष्मान्तर्यामिभेदेन पश्चाऽवति- टते । तत्रार्चा नाम प्रतिमादयः । रामाधवतारो विभवः । न्यूहश्चतुर्विधी वासुदेवसकर्षणभन्नानिरुद्ध संज्ञकः । सूक्ष्म संपूर्णपड्गुणं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म । गुणा अपहतपाप्मस्वादयः । ‘सोऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोको चिजियत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः ' (छा० ८७३) इति श्रुतेः । अन्तर्यामी सकलजीवनियामकः । ' य आत्मनि तिछन्नात्मानमन्तरो यमयति । (घृ० मा० पा० ३ । ७ । २२ ) इति श्रुतेः । तत्र पूर्वपूर्वमूर्युपासनया पुरुषा- थपरिपन्थिदुरितनिचयक्षये सत्युत्तरोत्तरमूर्युपास्त्यधिकारः । तदुक्तम्- वासुदेवः स्वभक्तेषु वात्सल्यानत्तदीहितम् । अधिकार्यानुगुण्येन भयच्छति फलं बहु ॥ तदर्थ लीलया स्वीयाः पञ्च मूर्तीः करोति वै । प्रतिमादिकमर्चा स्यादवतारास्तु वैभवाः ।। संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्वानिरुदकः । ब्यूश्चतुर्विधो ज्ञेयः सूक्ष्म संपूर्णपड्गुणम् ।। । १स अन्यथा । २ क ख ग घ 'रुप एषोऽणु' । ३ ह.-च मे सुपर्ण । ४ क ख ग सपूणे प। ५ग 'ति । अन्तरात्मा ६ व 'मी अन्तरात्मा स'। ५ ग. "तक्ष। ८च 'रोलसौ ।।

·रामानुजदर्शनम् । ४५ तदेव वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म निगद्यते । अन्तर्यामी जीवसंस्थो जीवनरेक ईरितः ॥ य आत्मनीति वेदान्तवाक्यजालैर्निरूपितः । अर्थोपासनया क्षिप्ते कल्मपेऽधिकृतो भवेत् ।। विभवोपासने पश्चाद्व्यूहोपास्तौ ततः परम् । सूक्ष्मे तदनु शक्तः स्यादन्तर्यामिणमीक्षितुम् ॥ इति । तदुपासनं च पश्चविधमभिगमनमुपादानामिज्या स्वाध्यायो योग इति श्रीपञ्च- रात्रेऽभिहितम् । तत्राभिगमनं नाम देवतास्थानमार्गस्य संमार्जनोपलेपनादि । उपादानं गन्धपुष्पादिपूजासाधनसंपादनम् । इज्या नाम देवतापूजनम् । स्वाध्यायो नामार्यानुसंधानपूर्वको मन्त्रजपो वैष्णवसूक्तस्तोत्रपाठो नामसंकीर्तनं तत्त्वप्रतिपादकशास्त्राभ्यासश्च । योगो नाम देवतानुसंधानम् । एवमुपासनाकर्मसमुचितेन विज्ञानेन द्रष्टुदर्शने नष्टे भगवद्भक्तस्य तन्निष्ठस्य भक्तवत्सलः परमकारुणिकः पुरुपोत्तमः स्वयाथात्म्यानुभवानुगुणनिरवधिका- नन्दरूपं पुनरावृत्तिरहितं स्वपदं प्रयच्छति । तथाच स्मृतिः- मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाऽऽनुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः । (भ० गी० ८ । १५) इति । स्वभक्तं वासुदेवोऽपि संपाप्याऽऽनन्दमक्षयम् । पुनरावृत्तिरहितं स्वीयं धाम प्रयच्छति ॥ इति च । तदेतत्सर्व हृदि निधाय महोपनिपन्मतावलम्बनेन भगवद्धोधायनाचार्य- कृतां ब्रह्मसूत्रवृत्ति विस्तीर्णामालक्ष्य रामानुजः शारीरकमीमांसाभाष्यमकापात् । तत्राथातो ब्रह्मजिज्ञासा (व्र० सू० १।१।१ ) इति प्रथममूत्रस्यायमर्थः-अत्रा- थशब्दः पूर्वमत्तकर्माधिगमनानन्तर्यार्थः । तदुक्तं वृत्तिकारण-वृत्तात्कर्माधि- गमादनन्तरं ब्राँ विविदिपतीति । अतःशब्दो हेत्वर्थः । अधीतसाङ्गवेदस्या. धिगततदर्थस्य विनश्वरफलाकर्मणो विरक्तत्वाद्धेनोः स्थिरमोक्षाभिलाषुकस्य तदुपायभूतब्रह्मजिज्ञासा भवति । ब्रह्मशब्देन स्वभावतो निरस्तसमस्तदोपा. नवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयते । एवं च कर्मज्ञा- नस्य तदनुष्ठानस्य च वैराग्योत्पादनद्वारा चित्तक्ल्मपापनयद्वारा च ब्रह्मज्ञानं १५. 'नसाकल्ये कल्पितेऽधि । २ ग. प्रस्थं स । ३ स. ग. 41 ४ ग. "ह्मजिज्ञासाभवती ।

·. सर्वदर्शनसंग्रहे- पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ॥ (भ० गी०८ ॥ २२) इति च । • भक्तिस्तु निरतिशयानन्दनियानन्यमयोजनमालेतरवैतृष्ण्यवज्ञानविशेष एव । तत्सिदिश्च विवेकादिभ्यो भवतीति वाक्यकारेणोक्तम्-तल्लब्धिर्वि- वैकविमोकाभ्यासक्रियारियाणानवसादानुद्धभ्यः संभवानिर्वचनाचेति । तत्र विवेको नामादुष्टादनात्सत्त्वशुद्धिः । अत्र निर्वचनम्-आहारशुद्धः सत्त्वादिः सत्वशुद्धया ध्रुवा स्मृतिरिति । विमोकः कामानभिष्वङ्गः । शान्त उपासीतेवि निर्वचनम् । पुनः पुनः संशीलनमभ्यासः । निर्वचनं च स्मार्तमुदाहृत भाष्य. कारण- सदा तद्भावभावितः ( गी० ८। ६) इति । श्रौतस्मातकर्मानुष्ठान शक्तितः क्रिया | क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ इति निर्वचनम् । सत्यार्जवदया- दानादीनि कल्याणानि । सत्येन लभ्यत इत्यादि निर्वचनम् । दैन्यविपर्ययोऽ. नवसादः। नायमात्मा वल्हीनेन लभ्यः ०३ । २।४) इति निर्वचनम् । तद्विपर्पयजा तुष्टिरुद्धपः । तद्विपर्य पोऽनुदपः । शान्ता दान्त इति निर्वचनम् । तदेवमेवविधनियमविशेषसमासादितपुरुषोत्तमप्रसादविध्वस्ततमःस्वान्तस्या- नन्यप्रयोजनानवरतनिरतिशयपियविशदात्मप्रत्ययावभासतापन्नध्यानरूपया भ. क्रया पुरुषोत्तमपद लभ्यत इति सिद्धम् । तदुक्तं यामुनेन-उभयपरिक- मितवान्तस्यैकान्तिकात्यन्तिकभक्तियोगो लभ्य इति । ज्ञानकर्मयोगसस्कृतान्त:- करणस्येत्यर्थ । किं पुनम जिलासितव्यपित्यपेक्षाया लक्षणमुक्तम् ' जन्माघस्य यतः' (७० सू० १ । १ । २) इति । ज-मादीति सृष्टिस्थितिमलयम् । तद्गुणसं- विज्ञानो बहुव्रीहि । अस्याचिन्त्यविविधविचित्ररचनस्य नियतदेशकाले भोग- ब्रह्मादिस्तम्बपर्य-नक्षेत्रज्ञामिश्रस्य जगतो यतो यस्मात्सर्वेश्वरान्निखिलहेयप्रत्य- नीकस्वरूपात्सत्यसंकल्पायनवधिकातिशया सख्येयकल्याणगुणात्सर्वज्ञात्सर्वश क्तः पुंसः सृष्टिस्थितिमलयाः प्रवर्तन्त इति सूत्रायः । इत्यंभूते ब्रह्मणि किं प्रमाणमिति जिज्ञासाया शास्त्रमेव प्रमाणमित्युक्तं * पुटि दैन्य विपर्ययजा। . १ख 'शयात्र'।१ क ग 'ननि। ३ च 'मानामानि । ४५ ति च नि। ५ च. 'स्तवान्त'६क- 'यदात्म । ७ 'त्मकभासतापनस्य ध्या।८ क स ग घ 'स्वात. त्येका९ग 'लपलभो ।१० ग 'कानति ।

·--- रामानुजदर्शनम् । शास्त्रयोनित्वात् ' (ब्र० सू० १।१ । ३) इति । शास्त्रं योनिः कारणं प्रमाणं यस्य तच्छास्त्रयोनि । तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । ब्रह्मज्ञानकार. णत्वाच्छास्त्रस्य तधोनित्वं ब्रह्मण इत्यर्थः । न च ब्रह्मणः प्रमाणा- भरगम्यत्वं शङ्किन्तुं शक्पम् । अतीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षस्य वन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । - नापि महार्णवादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्मटरदित्यनुमानम् । तस्य पूतिकूष्माण्डा- यमानत्वात् । तल्लक्षणं ब्रह्म ' यतो वा इमानि भूतानि । (ते० २।१।१) इत्यादिवाक्यं प्रतिपादयतीति स्थितम् । - यद्यपि ब्रह्म ममाणान्तरगोचरतां नावतरति तथाऽपि मवृत्तिनिवृत्तिपरत्वा- भावे सिद्धरूपं ब्राह्म न शास्त्र प्रतिपादयितुं प्रभवतीत्येतत्पर्यनुयोगपरिहारा- योक्तं ' तत्तु समन्वयात् ' (व्र० सू० १ । १। ४) इति । तुशब्दः मसक्ता. शङ्कगव्यावृत्त्यर्थः । तच्छास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवत्येव । कुतः । समन्व- .यात् । परमपुरुषार्थभूनस्पैव ब्रह्मगोऽभिधेयतयाऽन्वयादित्यर्थः । न च म. त्तिनिवृत्त्योरन्यतरविरहिणः प्रयोजनशून्यत्वम् । स्वरूपरेष्वपि पुनस्ते जातो नायं सर्प इत्यादिषु हर्पमाप्तिभयनिवृत्तिरूपमयोजनबत्तं दृष्टमेवेति न किंचिद- नुपपन्नम् । दिमात्रमत्र प्रदर्शितम् । विस्तरस्त्वारादेवावगन्तव्य इति विस्त- - रमीणोदास्यत इसी सर्वमनाफुलम् । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे रामानुजदर्शनम् ।। अथ पूर्णप्रज्ञदर्शनम् ॥ ५॥ तदेतद्रामानुजमतं जीवाणुत्वदासत्ववेदापौरुषेयत्वसिद्धार्ययोधकत्वस्वत:म- माणत्वप्रमाणत्रित्वपाश्चरानोपजीव्यत्वमपश्चभेदसत्यत्वादिसाम्येऽपि परस्परवि- रुद्धभेदादिपक्षत्रयफक्षीकारेण क्षपणपक्षनिक्षिप्तमित्युपेक्षमाणः 'स आत्मा तत्त्वमसि' (छा०६।८।७) इत्यादेर्वेदान्तवाक्यजातस्य भगवन्तरेणार्या- न्तरपरत्वमुपपाद्य ब्रह्ममीमांसाविवरणव्याजेनाऽऽनन्दतीर्थः प्रस्थानान्तरमास्थि. पत । तन्मते हि विविध तत्त्वम् । स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदात् । तदुक्तं तत्त्वविवेके- 12 स ग घ च नहि । २ च पक्षेऽपि । ३ क स घ-च प्रेम । ४ क स ग घ 'कर एवा । ५फ सखे । ६ क ग पञ्च । ७ ग 'त्यादिवेदा । ८ ग "साव्या । ९च 'रमकापीत् । अस्मिन्म'१० क स घ-च तन्नास्वत ।

·नप्रथमः ५० सर्वदर्शनसंग्रहे-- स्वतन्त्र परतन्त्रं च विविध तत्वामिप्यते । स्वतन्त्रो भगवाधिष्णुनिदोषोऽशेपंसद्गुणः ॥ इति । ननु समातीयविजातीयस्वगतनानात्वशून्यं ब्रह्मतत्त्वमिति प्रतिपादक चेदान्तेषु जागरूकेषु कयम शेपसद्गृगतं तस्य कथ्यत इति चेन्मेवम् । मेद. ममापनहुममाणविरोधेन तेंपा तत्र मामाण्यानुपपत्तेः । तथाहि- प्रत्यक्ष ताव- दिदमस्माद्भिन्नपिति नीलपीतादे दमध्यक्षयति । अथ मन्येया:-किं प्रत्यक्ष भेदमेवावगाहते किंवा धर्मिप्रतियोगिघटितम् | । धर्मिप्रतियोगिप्रतिपत्तिमन्तरेण तत्सापेक्षस्य भेदस्याशश्या. ध्यवसायत्वात् । द्वितीयेऽपि धर्मिप्रतियोगिग्रहणपुरःसरं भेदग्रहणमयवा युगपत्तत्सर्वग्रहणम् । न पू: । युद्धविरम्य व्यापाराभावात् । अन्योन्याश्र- यमसङ्गाय । नापि चरमः । वार्यकारणयुद्धघे योगषद्याभावात् । धमितीतिदि भेदप्रत्ययस्य कारणम् । एव मतियोगिभनीतिरपि । संनिहितेऽपि पिणि व्य- हितपतियोगिज्ञानमन्तरेण भेदस्याशातत्वेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां पार्यकारणभा. वावगमात् । तस्मान भेदप्रत्यक्ष सुमसरामिति चरिक वस्तुस्वरूपभेदवादिन मत्तीमानि दूषणान्यपप्यन्ते किंवा धर्मभेदचा दिन प्रति । प्रथम घोरापराधान्माण्डव्यनिग्रहन्यायापाता | भवदभिधीयमानदूपणाना तद- विषयत्वात् । नु वस्तुस्वरूपरयैव भेद ये प्रतियोगिसापेक्षत्वं न घटते घटवत् । प्रतियोगिसापेक्ष एव सर्वत्र भेदः प्रथत इति चेन्न । प्रथमं सर्वतो विलक्षणतया वस्तस्वरूपे ज्ञायमाने +ानियोग्यपेक्षया विशिष्टव्यवहारो- पपतः । तथाहि-परिमाणघटित वस्तुस्वरूपं मरममवगम्यते । पथात्मति. योगिविशेषापेक्षया हत्वं दीर्घमिति तदेव विशिष्य व्यवहारभाजनं भवति । तदुक्तं विष्णतस्वनिर्णये-न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः। विशेषणविशेष्यभानव भेदापेक्षः । घर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भदसिद्धिः। भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्य. न्योन्याश्रयतया मे पायुक्तिः। पदार्थ स्वरूपवादस्य-इत्यादिना। अत एव * पुटि-ज्ञानविषये । + पु टि-जाते सत्वनन्तरमिति शेषः । ४ यत सर्वत्तो विल. क्षणतत्तदस्तुस्वरूाज्ञान तत्तद्वस्तुनो विशिष्टव्यवहोर कारणमत एव गार्थिनो लक्षणगवयति वस्तुज्ञानस. पेऽपि न गोविषयक विशिष्टव्यवहारमा प्रत्यादि सभवतीत्यर्थ । १ क स च तन्त्रमस्वत । ३ ग 'पापाशे । ३ क स पपगु । ४ पु ना' ५ घन्च 'तीयोऽपि । ६ च प्रनियोगिप्रतिपत्तिों । काय 'रण 1 ८५ " परक चैतार न । १० च भेदासि । ११ द य "दस्य यु11 दस्यायुक्तवं प ·पूर्णमंशदर्शनम् । गवार्थिनी गवयदर्शनान भवर्तन्ते गोशब्दं च न स्मरन्ति । न च नीरक्षीरादौ स्वरूप गृधमाण भेदप्रतिभासोऽपि स्यादिति भणनीयम् । समानाभिहारादि- प्रतिबन्धकवलाद्भेदभानव्यवहाराभावोपपत्तेः । तदुक्तम्- अतिदूरात्सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोनवस्थानात् । सौक्ष्म्याव्यवधानादभिभवात्समानाभिहाराच्च । (सांख्यका०७) इति । अतिदूराद्विरिशिखरवर्तितवादी, अतिसामीप्यालोचनाञ्जनादौ, इन्द्रियघाताद्वि- धुदादौ मनोनवस्थानात्कामाधुपप्लुतमनस्कस्य स्फीतालोकवातीन घटादौ सौ- क्ष्यात्परमावादी व्यवधानात्कुड्याद्यन्तहिते, अभिभवादिधा प्रदीपप्रभादी संमानामिहारानीरक्षीरादी यथावहणं नास्तीत्यर्थः । भवतु वा धर्ममेदवादस्तथाऽपि न कथिदोपः । धमिप्रतियोगिग्रहणे सति पथाद्घटितभेदग्रहणोपपत्तेः । न च परस्पराश्रयमसङ्गः । पराननपेक्ष्य प्रभेद- शालिनो वस्तुनो ग्रहणे सति धर्यभेदभानसंभवात् । न च धर्मभेदैवादे तस्य तस्य भेदस्य भेदान्तरभेद्यत्वेनानवस्था दुरवस्था स्यादित्यास्थयम् । भेदान्तरप्रसक्ती {लाभावात् । भेदभेदिनौ मिन्नाविति व्यवहारादर्शनात मैं कभदवलनान्यभेदा- नुमानम् । ॐ दृष्टान्तभेदाविघातेनोत्याने दोपाभावात् । सोऽयं पिण्यायाचनार्य गतस्य खारिकातैलदातृत्वाभ्युपगम इव दृष्टान्तभेदविमर्दै त्वनुत्थानमेव । न हि वरविघाताय कन्योद्वाहः । तस्मान्मूलक्षयाभावादनवम्या ने दोपाय । अनुमानेनापि भेदोऽवसीयते । परमेश्वरो जीवाद्भिन्नः । तं प्रति सेव्यत्वात् । यो यं प्रति सेव्यः स तस्माद्भिन्नः । यथा भृत्याद्राजा । न हि सुखं मे स्याःखं में न मनापीति पुरुषार्थगर्थयमानाः पुरुषाः स्थपतिपदं कामयाँनाः संस्कार- भाजो भवेयुः । प्रत्युत सर्वानर्थभोजनं भवन्ति । यः स्वस्याऽऽत्मनो हीनत्वं परस्य गुणोत्कर्षे च कथपति स स्तुत्यः प्रीतः स्तावकस्य तस्याभीष्टं मय- छति । तदाह--- * धर्मभेदवति धर्मिणि धर्मभेदसिविलेन भेदान्तरानुमान विमतो धर्मभेदो भेदान्तरभेयो भेदत्वामिविशेषणीभूतमेदवदित्यनुमानं दृष्टान्तभेदाविघातकं विघातकं वेति विकल्प्याऽऽध निराचष्टे- दृष्टान्तेति । द्वितीयं निराचष्टे दृष्टान्तभेदविमर्दै विति । १ पेण गृ । २ क. ग.प.ध्यान्त । ३ स. भवा । ४ क-इ. ति ध। ५२. नास- इगात् । ६ च. 'दभानवा । ७ म. रमस । ८ रा. मूलभा । घ. नाच । न चैतद्वले. मान्यभेदान्तरानु1१० के. ग न व १११ क. स. ग. पं. कपाच । १२ च 'स्य भौतिवस्य खा। १३ च.न तेपामादहति । अ । १४ क. ग. मे म । १५ च मे नामदिति । १५ स. ग. गपि पु1१६ घ. 'स्पास्तस्य स्थविष्टप 1 १७च. प. माना मानस 11. च. दानमानभानो। १९ ५. जना भवेयुः । यः । २० ग. स्वत्थाम।

·५२. सर्वदर्शनसंग्नहे- M चौतयन्ति हि राजानो राजाऽदापति वादिनः । ददैत्यखिलमिष्टं च स्वगुणोत्कर्षवादिनाम् ॥ इति । एवं च परमेश्वराभेदतृष्णपा विष्णोर्गुणोत्कपरप पृगतृष्णिकासमत्वाभिधान विधुलादलीफलालप्सया निवाच्छेदमनुहरति । एतादृशविष्णुविद्वेपणादन्धत- मसपरेशप्रसङ्गात् । तदेतत्मतिपादितं मध्यमन्दिरेण महाभारततात्पर्यनिर्णये- अनादिपिणो दैत्या विष्णो देपा विवार्धितः । समस्यन्धे पातयति देत्यानन्दे विनिश्चयात् । (१।१११)इति । सा च सेवा-अङ्कननामकरणभजनभेदात्रिविधा । तत्राङ्कन नारायणायु. धादीना तद्रूपस्मरणार्थमषेक्षिवार्थसिद्धयर्थं च । तथा च शाकल्यसंहितापरिशिष्टम् - चा निभर्ति पुरुषोऽभितप्त वलं देवानाममृतस्य विष्णोः । स याति नाफ दुरितावधूय विशन्ति ययतयो वीतरागाः ।। देवासो येन विधृतेन बाहुना सुदर्शनेन प्रोतास्तमायन् । येनाङ्कित्ता मनयो लोक्मष्टि वितन्वन्ति ब्राह्मणास्तद्वदन्ति ।। तद्विप्णोः परमं पट येन गच्छन्ति लाञ्छिताः । उरक्रमस्य चिह्नरङ्किता लोके सुभगा भवामः ॥ इति । अतप्तनून तदामो अश्नुते श्रितास इद्वदन्तस्तत्समासत' (ले० आ १६११ ) इति तैत्तिरीयकोपनिपच । स्थानविशेषयाऽऽग्नेयपुराणे दर्शित- दक्षिण तु फरे विमो विभृयाच सुदर्शनम् । सव्येन शद्ध विभृयादिति ब्रह्मविदो विदुः॥ इति । अन्यत्र चक्रधारणे मन्धविशेषश्च दर्शिता मुदर्शन महाज्वाल कोटिसूर्यसमप्रभ । अज्ञानान्धस्य मे नित्यं विष्णोर्मार्ग प्रदर्शय ॥ त्वं पुरा सागरोस्पनी विष्णुना विधृतः करे । भमितः सर्वदेवेश्च पाश्चजन्य नमोऽस्तु ते ।। इति । नामकरणं पुत्रादीना केशवादिनाना व्यवहारः सर्वदा तन्नामानुस्मरणार्थम् । भननं दाविधम् --वाचा सत्यं हितं मियं स्वाध्यायः । कायेन दानं १४ । - १५ यातयन्ति । च विघातयन्ति । २ घ 'दिनम् । द'। ३५ दिनम् ।।च. विफल १५५ सति । ६ ख त मेध्य । ७ च विष्णोपविद्धित । ८ क ख ग पातयति। ९ग 'नन्धविनिश्चया ॥१. ग 'यत १४ वाय ये । ११५ 'दईन । १३ च 'पाता. स्वर्गमा । १४ प येनाऽऽग ११५ च ' मृद्धारणे । १६ स प च निर्मित ।

·- पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । परित्राणं परिरक्षणम् । मनसा दया स्पृहा श्रद्धा चति । अप्रैफैफ निष्पाप नारायणे समर्पणं भजनम् । तदुक्तम्- अडूनं नामकरणं भजनं दशधा च तत् । इति । एवं यत्वादिनाऽपि भेदोऽनुमातव्यः । तथा श्रुत्याऽपि भेदोऽवगन्तव्यः । सत्यमेनमनु विश्व मदन्ति राति देवस्य गृणतो मघोनः । सत्यः सो अस्य महि- मा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये । सत्य आत्मा सत्यों जीवः सत्यं भिदा सत्य भिदा सत्य भिदा मारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्य इति मोक्षानन्द- भेदप्रतिपादकश्रुतिभ्यः। इदं शानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते मलये न व्ययन्ति च ।। (भ० गी०१४।२)। जगन्यापारवर्जम् । ' प्रकरणादसंनिहितत्वाच (७० सू०४ । ४ । १७-- १८) इत्यादिभ्यश्च । न च ' ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति (मु३।२।९) इति श्रुतियलाजीवस्य पारमैश्चर्य शक्यशङ्कम् । संपूज्य ब्राह्मणं भवत्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत् । इतिवदहितो भवतीत्यर्थपरत्वात् । ननु-प्रपञ्चो यदि विद्युत निवर्तेत न संशयः। मायामात्रमिदं तमद्वैतं परमार्थतः ।। (मा० का० १०१७) इति वचनाद्वैतस्य कल्पितत्वमवगम्यत इति चेत्सत्यम् । भावमनभिसधाया- भिधानात् । तथा हि-यद्ययमुत्पथेत तर्हि निवर्तेत न सशयः । तस्मादनादि- रेवायं प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदप्रपञ्चः । न चायमविद्यमा॑नः । मायामानत्वात् । मायेति भगदिच्छोच्यते । महामायेत्यविद्योति नियतिमोहिनीति च । मकृतिर्वासनेत्येव विच्छाऽनन्त कथ्यते । प्रकृतिः मकृष्टकरणाद्वासना वासयेद्यतः । अ इत्युक्तो हरिस्तस्य मायाऽविद्यति सज्ञिता ।। मायेत्युक्ता प्रकृष्टत्वात्मकृष्टे हि मयाभिधा। विष्णोः प्राप्तिरेवैका शब्दरेतैरुदीर्यते ।। मज्ञप्तिरूपो हि इति सान स्वानन्दलक्षणा ।। १ क ग घ परित्राणनं २ क ख ग सा।।३ च नन्तरमे ४ च "वय॑म् । प्रभु- हितो म । ५४-च प्रभुकरणास' १६ घ श्वर्यमशक्य ! ७ क ग "पद्यले त १८ क स. ग "मानमा १९ क ख ग "वत्सझोच्य । च 'वत्प्रज्ञोच्य । १० ख त्वदिच्छा ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- इत्यादिवचमनियमामाण्यवलात् । सेव प्रज्ञा माननाणकत्री च यस्य तन्माया. मात्रम् । ततध परमेश्वरेण ज्ञातवाद क्षतवाच न तिं नान्तिकल्पितम् । न होपरे सर्वस्य भ्रान्तिः संभवति । विशेषादर्शननिवन्धनत्वाभ्रान्तेः । तदि तद्यपदेशः कयमित्यत्रोचरमतं परमार्यत इति । परमार्थत इति परमार्थापेक्षया। सेन सर्वस्मादुत्तमस्य विष्णुतत्त्वस्य समाभ्यधिषशून्यत्वमुक्तं भवति । तथा च परमा श्रुति:- जीवेश्वरभिदा चैव जडेघरभिदा तथा । जीवभेदो मियश्चैव जडजीवभिदा तया ॥ मियश्च जड मेदो य: प्रपञ्चो भेदपञ्चमः । सोऽयं सस्योऽप्यनादिश्व सादिश्वनाशमाप्नुयात् ।। न च नाशं प्रपात्येप न चासो भ्रान्तिकलितः । फल्पितश्वनिवर्तेत न चासो विनिवर्तते ॥ द्वैत न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनातन्मितं वातं हि विष्णुना ।। तस्मान्मानमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥ इत्यादि । तस्माद्विष्णोः सर्वोत्कर्ष एव तात्पर्य सागमानाम् । एतदेवाभिसंधाया. भिदितं भगवता- द्वाविमौ पुरुषी लोफे सरक्षाक्षर एव च । भारः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहनः । यो लोकायमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः ।। यस्माक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके चेदे च मथितः पुरुषोत्तमः ।। यो मामेवमसंमूदी जानाति पुरुषोचमम् । स सर्वविद्भनति मां सर्वभावेन भारत ।। इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतबुवा बुद्धिमानयात्कृतकृत्यश्च भारत ।। ......... (भ० गी० १५/१६-२०) इनि । १ स 'दिलक्षण् । २ ख 'माण्यात् । ३ ५ मान माप तन्मव ।

·पूर्णप्रज्ञर्दशनम् । महावरादेऽपि- मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्य श्रीपतौ परे । उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्य स्यादवान्तरम् ।। इति । . गुक्तं च विष्णोः सर्वोत्कर्षे महातात्पर्यम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः । धमार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । नित्यस्तस्मात्तदर्थाय यतेत मतिमानरः ।। इति भाल्लवेयश्रुतेः । मोक्षश्च विष्णुप्रसादमन्तरेण न लभ्यते । यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपादस्मात्संसारान्मुच्यते नांपरेण । नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुप्मात् ।। इति नारायणश्रुते । तस्मिन्मसन्ने फिमिहास्त्पलभ्यं सर्वार्थकामेरलमल्पकास्ते । समाश्रिताड्रह्मतरोरनन्तानिःसंशयं मुक्तिफलं प्रयान्ति ।। (१। १७।९१) इति विष्णुपुराणोक्तेश्च । मसादश्व गुणोत्कर्पज्ञानादेव नाभेदज्ञानादित्युक्तम् । न च तत्त्वमस्यादितादात्म्यव्याकोपः । श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानविजृम्भणात् । आह नित्य परोक्षं तु तच्छन्दो ह्यविशेपतः । स्वंशब्दश्वापरोक्षार्थ तयोरक्यं कथं भवेत् ॥ आदित्यो यूप इति वत्स दृश्यार्या तु सा श्रुतिः ।। इति । तथाच परमा श्रुतिः- जीवस्य परमवयं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । एक स्थाननिवेशी वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ।। न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपते ।। इति । अथवा तत्त्वमसीत्यत्र स एवाऽऽत्मा स्वातन्त्र्यादिगुणोपेतत्वात् । अतत्त. मसि त्वं तन्न भवसि तद्रहितत्वादित्येकत्वमतिशयेन निराकृतम् । तदाह-- १५. 'पार्षे पूत्त । २ च. 'मारवरू । ३ घ. 'पान्मुत्तस्तस्मा । ४ च. स्मात्प्रसादान्मु । ५५-टु. नावरे सुरानाराधयन्तोऽसी । ६ घ. भ्यं धर्मार्थ । ७ फ.-1, ४. प. शोपितः । क ग त । स. 'त् । तत। -- ·m सर्वदर्शनसंग्रहे-- अतत्त्वमिति वा छेदस्तेनैवयं सुनिराकृतम् । इति । स्मादृष्टान्तनवकेऽपि स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः (छा०६। ८॥२) इत्यादिना भेद एव दृष्टान्ताभिधानानायमभेदोपदेश इति तत्त्ववादरह- स्पम् । तथाच महोपनिपत्- यथा पक्षी च सूत्रं च नानाक्षरसा यथा । यथा नः समुद्राथ यथा जीवमहीरुही ।। यथाऽणिमा च धाना च शुद्धोदलवणे यथा । चोरापहायों च यथा यथा पुंविषयावपि ।। यथाऽज्ञो जीवसंघश्व माणादेव नियामकः । तथा जीवेश्वरौं भिन्नो सर्वदेव विलक्षणौ ॥ "वधाऽपि सूक्ष्मरूपत्वान जीवात्परमो हरिः । भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोऽपि सन् ।। लक्षण्यं तयोजत्वा मुच्यते यध्यतेऽन्यथा ।। इति । ब्रह्मा शिवः सुराधाय शरीरक्षरणाक्षराः । लक्ष्मीरसरदेहवादक्षरा तत्परो हरिः॥ स्वातन्पशक्तिविज्ञानसुखाचरखिलेर्गुणः । निःसीमत्वेन ते स तदशाः सदैव च ॥ इति ।। विष्णु सर्वगुणः पूर्ण ज्ञात्वा संसारवर्जितः । निःखानन्दभुदानित्यं तत्समीपे स मोदते || मुक्तानां चाऽऽयो विष्णुरधिकोऽधिपतिस्तथा। तशा एव ते सर्वे सर्वदेव स ईश्वरः ॥ इति च । एफविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्रधानत्वकारणत्वादिना युज्यते न तु सर्वमि- ध्यात्वेन । न हि सत्यशानन मिथ्याज्ञानं संभवति । यथा प्रधानपुरुषाणा ज्ञानासानाभ्यां ग्रामो हातोऽज्ञात इत्येवमादिव्यपदेशो दृष्ट एव । यथा च कारणे पितरि ज्ञाते जानात्यस्य पुत्रमिति । यथा वा सादृश्यादेकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीक्षा- नमिति । तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षित यथा सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सबै मृन्मय विज्ञातं स्पादित्यादिना । अन्पया सोम्पैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञान- पित्यप्रेमपिण्दशन्दी च्या प्रसज्येयाताम् । मृदा विज्ञातयेत्येवावर पाक्पस्य 17- तत्तस्मा १२, १३ पच 'नायाय ।।ख 'न भेद'। ५ देय पाई। के ग. - 'देवना ।।६३ हात माइत । ५९ 'नाम्बस्स ! 6 स प 'दो न प्रयुज्यया । ५ ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । पूर्णत्वात् । न च वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्येतत्कार्यस्य मिथ्यात्वमाचट इत्येष्टव्यम् । वाचारम्भणं विकारो यस्य तदविकृतं नित्य नामधेयं मृत्तिकत्यादिकमित्येतद्वचनं सत्यमित्ययस्थ स्वीकारात् । अपरथा नामधेयमितिशब्दयोयथ्य प्रसज्येत । अतो न कुत्रापि जमतो मिथ्यात्वसिद्धिः। किंच प्रपञ्चो मिथ्येत्यत्र मिथ्यात्वं तथ्यमत वा । प्रथमे संत्याद्वैतभङ्ग- प्रसङ्गः । चरमे प्रपञ्चसत्यत्वापात: । नन्वनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा । उभ- यथाऽप्यनुपपत्तिरित्याक्षेपवदयमपि नित्यं समजातिभेदः स्यात् । तदुक्तं न्यायनिर्माणवेधसा-नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेनित्यसमः।(गो. सू०५।१।३५) इति । तार्किकरक्षायां च- धर्मस्य तदतटूपविकल्पानुपपचितः । धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वभङ्गो नित्यसमो भवेत् ॥ इति । अस्याः संज्ञाया उपलक्षणत्वमभिमेन्याभिहितं मयोधसिद्धावन्वार्थत्वात्तूपरञ्जकध- मसमेति । तस्मादसदुत्तरमेतदिति चेदशिक्षितत्रासनमेतत् । दुष्टत्वमूलानिरूणात् । तद्विविधं साधारणमसाधारणं च । तनाऽऽयं स्वव्याघातकम् । द्वितीयं त्रिविधं युक्ताङ्गहीनत्वमयुक्ताङ्गाधिकत्वमविषयवृत्तित्वं चेति । तत्र साधारणमसंभावि. तमेव । उक्तस्याऽऽक्षेपस्य स्वात्मव्यापनानपलम्भात् । एवमसाधारणमपि । घटस्य नास्तितायी नास्तितोक्तावस्तित्ववत्मकृतेऽप्युपपत्तेः । ननु प्रपश्चस्य मिथ्यात्व- मभ्युपेयते नासत्त्वमिति चेत्तदेतत्सोऽयं शिरश्छेदेऽपि शतं न ददाति विंशति- पञ्चकं तु प्रयच्छतीति शाकटिकवृत्तान्तमनुहरेत् । मिथ्यात्वासत्त्वयोः पर्याय- स्वादित्यलमतिमपश्चेन । सत्राथातो ब्रह्म जिज्ञासेति(व० सू० १।१।१) प्रथमसूत्रस्यायमर्थः । तत्राथ. * घ. प. टि-अयमपि मिथ्यात्वरूपधर्मोऽपि । १२ .फ. ख. ग. वाचनमार' । २ घ. चावचनमरम्भगं रम्भणं विकारो न रम्भणमरम्भ तथा व विकारः अ । ३ ख. ग, रोऽविकृ।४ क ख. ग. घ. 'कमेवेत्ये १५ स. "पि मि । १५. मे पक्षे सत्याद्वैतमगः । ७ क. सत्यद्वैतभड्गः । ८ ग. 'सम' । ९ स. नित्यं भा। १.क.स. घ. च. नित्यनि । ११ घ.-च. 'स्मात्सदु। १२ क. स. ग. घ. 'क्षिते त्रा। १३ क. स. "विधमसा1१४ ग. 'नम । १५ ड. स्तिनों । १६ क. रा. ग घ. "ताया ना । १७च. प्रसगेन। ' ·सर्वदर्शनसंग्रहे- चन्दो मामलायोऽधिकारानन्तधिश्च ती प्रिपत्त । अतःशब्दो देवः । तदुक्त गारुटे- अयानःशनपूर्वाणि सूत्राणि निसियान्यपि । भारभ्यन्ते नियत्येव तरिकमान नियामकम् ।। पश्चार्थस्तु तशीविद्यालयमुत्ता तयोः । एतदाख्यादि में ब्रह्मन्यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ।। एवमुक्तो नारदेन याला प्रोवाच सत्तमः । आनन्तर्याधिकारे च मङ्गला तथैव च ।। अपशब्दस्वताशन्दो हेत्वर्थे समुदीरितः ॥ इति । यसो नारायणप्रसादगन्नरेण न मोक्षा लभ्यते प्रसादय भानमन्तरेणातो ग्रह्मजिज्ञासा कर्तव्यति सिद्धम् । निशास्पब्रह्मणो लक्षणमुक्तम्-गमाघस्य यतः (ब० ०१।१२) इति । सृष्टिस्थित्यादि यतो भवति तद्रमति वाक्यार्थः । तथा च रकान्दं वचः- उत्पतिस्थितिसंहारा नियतिनिमातिः । बन्धमोक्षो च पुरुषायस्मात्स हरिकराट्। इति। यतो चा इपानीत्यादिश्रुतिपय । तत्र ममाणमप्युक्तम्-शास्त्रयोनित्वात् (७० मू० १३१३३) इति । नावेद- विन्मनुते । वृहन्तम् (२० प्रा०३।१२।९।७) व त्वौपनिपदम् (बृ. ३०९।२६) इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्याऽऽनुपानिकत्वं निराक्रियते । न चानुमानस्य सातव्येण मामाण्यमस्ति । तदुक्तं कोमें- श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमान न कुत्रचिन् । निश्चयात्सायेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥ श्रुतिस्मृति सहायं यत्प्रमाणान्तरमुत्तमम् । प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्या विचारणा ।। इति । शास्त्रस्वस्थमुक्तं स्कान्दै- ऋग्यजः सामापर्वा च भारतं पाश्चराकम् । मूलरामायण चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ।। यच्चानुकूलमेतस्य तय शास्त्र प्रकीर्तितम् । अनोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शाखं कुवर्म तत् ॥ इति । १.८ च. "रभेत । २ का इ. च. "विद्वान्क 1३ च. 'सरता।

·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । तदनेनानन्यलभ्यः शास्त्रार्थ इति न्यायन भेदस्य मामत्वेन तन तात्पर्य किंवदैन एव वेदवाक्यानां तात्पर्यमित्यतयादिना प्रत्याशा प्रतिक्षिप्ता । अनुमानादीश्वरस्य सिद्धयभावेन तद्भदस्यापि ततः सिद्धयभावात् । तस्मान भेदानुवादफत्वमिति तत्परत्वमयगम्पते । अत एवोक्तम्- सदागफविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् । नारायण र दा वन्दे निर्दोषाशेपसद्गुणम् ॥ (वि० त०१ ) इति । शास्त्रस्य तत्र म.माण्यमुपपादितम्-तत्तु समन्वयात् (७० म०१।१४) इति । समन्वय उपक्रमादिलिङ्गम् । तदुक्तं वृहत्संहितायाम्- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादीपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ।। इति । एवं वेदान्ततात्पर्यवशात्तदेव ब्रह्म शास्त्रगम्यमित्युक्तं भवति । दिल्याप्रमत्र मादर्शि । शिष्टमानन्दतीर्थभाष्यव्याख्यानादौ द्रष्टव्यम् । ग्रन्थबहुत्वभियो- परम्पते। एनच्च रहस्य पूर्णमझेन मध्यमन्दिरण वायोस्तृतीयावतारंमन्येन निरूपितम्- मथमस्तु हनूमारयादद्वितीयो भीम एव च । पूर्णमास्तृतीयश्च भगवत्कार्यसाधकः ॥ इति । ए. दे |भिमेत्य तत्र तत्र ग्रन्थसमाप्ताविदं पचं लिख्यते--- यस्य श्रीण्युदितानि वेदवचने दिव्यानि रूपाण्यलं घट् तदर्शतमित्यमेव निहितं घेदस्यं भर्गों महत् । पायो रामवचीनयं प्रथम पृक्षो द्वितीयं धपु- मध्वो यस्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ (म० भा० ता० ३२ । १८१)। एतत्पधार्थस्तु · वळित्या तद्वपुपे धायि दर्शतं देवस्य भर्गः सहसो यतोऽजनि' (प्रा० सं० म०१ सू० १४१) इत्यादिश्रुतिपर्यालोचनयाऽवगम्यत इति । तस्मात्सर्वस्य शास्त्रस्य विष्णुतत्त्वं सर्वोत्तममित्यत्र तात्पर्यमिति सर्व निरवयम् । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे पूर्णप्रशदर्शनम् ॥ . %3DDDD * प.पु टि-शास्त्रस्य। १ग. 'न ता । २ क.-४ 'तम । ३ स. न तद्भेदा । ४ क. स. प. मेप्य' । ५५. "न्दिरमपुत्रेण । ६ स. 'स्य मार्गे मग. 'स्य गर्भो म°1 फ. प,-ह. "रय गर्ने महः ।७ .- वृक्षो । “ च. फेशव । १च. मिति नियंढम् ।

·६० सर्वदर्शन मंग्रहे- अथ नकुलीशपाशुपतदर्शनम् ॥ ६ ॥ - तदतद्वैष्णवपतं दासत्वादि पददनीयं परतन्त्रत्वं दुःखावहरबान दुःखा. न्तादीप्सितास्पदमित्यरोनयमानो पारमैश्वर्य यामयमानाः पगभिमता मुक्ता न भवन्ति परतन्त्रत्वात् , पारमैश्वर्यरहितत्वादरमदादिवत् , मुक्तात्मानध परमेश्वर- गुणसंवन्धिनः पुरुपन्ध सति समनदासपीमविधुरत्यारपरमेश्वरवत्-इत्यापनु मान प्रमाण प्रतिपयमानाः कथन महिवराः परमपुरुषार्थसाधनं पश्चार्थपश्चन- पर पाशुपत शास्त्रमाश्रयन्ते । तत्रेदमादिसूत्रम्-अधातः पशुपनेः पाशुपतयोगविधि व्यारयास्याम इति । अस्यायः-अनाथशनः पूर्वमकृतापेक्षः । पूर्वप्रातच गुरुं प्रति शिपास्य प्रश्नः । गुरुस्वरूप गणकारिकायां निरूपितम् - पश्चास्त्वष्ट विज्ञेया गणश्चैवत्रिकात्मकः । वैचा नगणगाम संस्फर्ता गुरुरुच्यते ॥ इति । सभा मला उपायाय देशावस्थाविशुद्धयः । दीक्षागरिवलान्यष्टौ पश्चकास्त्रीणि वृतयः ।। इति । तिस्रो वृत्तय इति प्रयोक्तव्ये त्रीणि मृत्तय इति छान्दसः प्रयोगः । तत्र विधीयमानमुपायफलं लाभः । ज्ञानतपानित्यवस्थिति शुद्धिभेदात्पश्चविधः तदाह हरदत्ताचार्य:- ज्ञानं तपोऽय नित्यत्वं स्थितिः शुद्धिश्च पञ्चमम् । इति । आत्माश्रितो दुष्प्रभावो मलः । स मिथ्याज्ञानादिभेदात्पञ्चविधः। तदप्पाह- मिथ्याज्ञानमधर्मश्च सक्ति हेतुश्च्युतिस्तथा । पशुत्वमूलं पञ्चते तन्त्रे हेया विविक्तितः ॥ इति । साकस्य शुद्धिहेतुरुपायो वासचर्यादिभेदात्पञ्चविधः । तदप्याह- वासचर्या जपो ध्यानं सदा रुद्रस्मृतिस्तथा । १ च मतरीत्या दा।२ ग 'नीयपरतन्न दु ।३ क- 'न्त्रदु १४ च "हत्वं न दुःखा- न्तादिपदास्पद में । ५ क ग प 'ना पर । ६ घ 'मिका मु' । 'भिहता । ७ क ग. महे: श्वरा । ८ क - 'धनप। ११ 'तयाग । १० ग प गुण।११२-४ पत्रिरात्म। १२ स “यगुण । १३ क --च 'पोदेवनि ।ग पोऽय नि । १४ च 'ह- ज्ञानं धर्मश्च नित्यत्व स्थिति सिद्धिश्च पचममिति । प| १५ च ननभेदा विनिता इति । १६ १. धनस्य शुद्धिवृद्धिहे।

·नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । अंपत्तिश्चेति लाभानामुपायाः पञ्च निश्चित्ताः ॥ इति । येनार्थानुसंधान पूर्वकं ज्ञानतपोवृद्धी प्रामोति स देशो गुरुजनादिः । यदाह- गुरुजनो गुहादेशः श्मशानं रुद्र एव च । इति । आ लाभप्राप्रेमर्यादावस्थितस्य यदवस्थानं साऽवस्था व्यक्तादिविशेपेण विशिष्टा । तदुक्तम्- व्यक्ताऽव्यक्ता जया दानं निष्ठा चैर हि पञ्चमम् । इति । मिथ्याज्ञानादीनामत्यन्तव्यपोहो विशुद्धिः । सा प्रतियोगिभेदात्पञ्चविधा । तदुक्तम्- अज्ञानस्यार्थधर्मस्य हानिः सङ्ग करस्य च । न्युतेहानि पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता ॥ इति । दीक्षाकारिपञ्चकं चोक्तम्- द्रव्यं कालः क्रिया मूर्तिर्गुरुश्चैव हि पञ्चमः । इति । चलपञ्चक च-गुरुभक्तिः प्रसादश्च मतद्वजयस्तथा । धर्मवाप्रमादश्च बलं पञ्चविध स्मृतम् ॥ इति । पश्चमललाराथमागमाविरोपिनोऽन्नार्जनोपाया वृत्तयो भैक्ष्योत्सृष्टय. थालब्धाभिधा इति । शेपमशेषयामर एवावगन्तव्यम् । अनोतःशब्देन दु.खान्तस्य प्रतिपादनम् । आध्यात्मिकादिदुःखत्रयव्यपो. हमश्नार्थत्वात्तस्य । पशुशब्देन कार्यस्य । परतन्त्रवचनत्वात्तस्यै । पतिशब्देन फारणस्य । ईश्वरः पतिरीशितेति जगत्कारणीभूतेश्वरवचनत्वात्तस्य । योग- विधी तु प्रसिद्धी। तत्र दुःखान्तो द्विविधा-अनात्मनः सात्मकश्चेति । तत्रानात्मकः सर्वदुः:- खानामत्यन्तोच्छेदरूपः । सामफस्तु दृक्रियाशक्तिलक्षणमेपर्यम् । क्षेत्र हशक्तिरेकाऽपि विषयभेदात्पश्चविधोपचर्यते । दर्शनं श्रवणं मननं विज्ञानं सर्वज्ञत्वं चेति । तत्र सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाशेपचासुपस्पर्शादिविपयं ज्ञानं दर्शनम् । अशेषशब्दविपय सिद्धिज्ञानं श्रवणम् । समस्तचिन्ताविपर्य सिद्धि- ज्ञानं मननम् । निरपशेपशास्त्रविषयं ग्रन्थतोऽर्थतश्च सिद्धिज्ञानं विज्ञानम् । १- गच प्रतिपत्तिय १२ च 'नान साधफ शुद्धि । ३ - 'क्त. मादी याच मपादा १५ च तु पयमाति । ६ छ- 'यसगस्य । ग-य सुतिहां 10 कर न मानामानवि'। ९- गच 'माय 19. क- 'सम्म। "र 'स्व सब १ 'खदु रात्रि 'सिक्षाय तिसर।१४ प.-८. पन्न।

·६२ सर्वदर्शनसंग्रह स्वशास्त्रं येनोच्यते । उक्तानुक्ताशेषार्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश्च सत्व- ध्यातमदोदिवसिद्धिनानं सर्वशत्यमित्येपा धीशक्तिः। क्रियाशक्तिरेकाऽपि त्रिवि. धोपचर्यते । *मनोजवित्वं कामरूपित्वं विकरणसिं चेति । तत्र निरतिशयशी. घकारिख मनोजवित्यम् । फर्मादिनिरपेक्षस्य स्वेच्छयवानन्तसलक्षणविलक्षणस- रूपकरणाधिष्ठातृत्वं यामरूपित्वम् । उपसंहृतकरणस्यापिनिरतिशय धर्यसंघ. यित्व बकरणथर्मित्वमित्येपा क्रियाशक्तिः । अस्वतन्त्रं सर्व कार्यम् । तषिविधं विद्या कला पशुश्चेति । एतेषां ज्ञानासंशया. दिनिवृत्तिः । तत्र पशुगुणो विद्या । साऽपि द्विविधा--बोधावोधस्वभावभेदात् । घोधस्वभावा विवेकाधिवेषप्रवृत्तिभेदोद्विविधा । सा चित्तमित्युच्यते । चित्तेन हिसर्वः पाणी योधात्मकप्रकाशानुग्रहीत सामान्यन विवेचितमविवचित चार्थ चैतयत इति । वन विवेकप्रतिः प्रमाणमानव्यङ्गया। पश्चर्यधर्माधर्मिका पुनर- घोपामिया विधा । चेतनपरनन्त्रत्वे सत्यचेतना फला । साऽपि द्विविधा- कार्याख्या कारणाख्या चेति । तर कार्यारया दशविधा-पृथिच्यादीनि पञ्च तत्त्वानि, रूपादयः पञ्च गुणावेति । कारणाख्या त्रयोदशविधा-सानेन्द्रिय- पञ्च कर्मेन्द्रियपञ्चरम् , अध्यवसायाभिमानसंकल्पाभिधवृत्तिभेदाढद्धयकार- मनोलक्षणमन्तःकरणत्रयं चेति । पशुत्वसवन्धी पशुः । सोऽपि विविधः- साञ्जनो निरञ्जनश्चेति । तत्र साञ्जनः शरीरेन्द्रियसंबन्धी । निरञ्जनस्तु सद्र- हितः । तत्मपश्चस्तु पश्चार्यभाष्यदीपिकादौ द्रष्टव्यः । समस्तसृष्टिसंहारानुग्रहकारि कारणम् । तस्यैरस्यापि गुणकर्मभेदापेक्षया विभाग उक्तः पतिः साध इत्यादिना । तत्र पतित्वं निरतिशयक्रियाशक्ति- मत्त्वं तेनैश्वर्येण नित्यसबन्धित्वम् । आयलमनागन्तुकैश्वर्यसंवन्धित्वमित्या. दर्शकारादिभिस्तीर्थकरैनिस्सपितम् । * घ पुस्तके मनोजयित्वमिलीप । १च "विस्तार । २ क ४ विक्रमण १३ च 'तकार 1४ क- विक्रमण 1५च 'कि शब्दस्वरूप तत् । यदस्व ५६ क- 'ति । त। ७घ दाइद्विधा । ८ च न सर्वसमत वि' । ९ड वितधार्थ । १० च 'रस्यम । ११ च तत्सबन्धहीन । १२ च "मंदि। १३ च सानाई।१४ क. 'शयिह । ग 'शविकत । १५घ शक्ति साव । ग 'शकि- सच । १६ च 'यविभवसपन तत्सद ।

·नकुलीशपाशुपतदर्शनम् । चित्तद्वारेणाऽऽत्मेश्वरसंबन्ध हेतुर्योगः । स च द्विविधः-नियालक्षणः क्रियो- परमलक्षणश्चेति । तत्र जपध्यानादिरूपः क्रियालक्षणः । क्रियोपरमलक्षणस्तु निष्ठासंविद्वत्यादिसंक्षितः। धर्मार्थसाधकव्यापारो विधिः । स च द्विविध:-प्रधानभूतो गुणभूतश्च । तत्र मधानभूतः साक्षाद्धमहेतुश्चर्या । सा द्विविधा-व्रत द्वाराणि चेति । तत्र भस्मस्नान- शयनोपहारजपप्रदक्षिणानि व्रतम् । तदुक्तं भगवता नकुलीशेन-भस्मना त्रिप- वणं स्लायीत भस्मनि शयीतेति । अत्रोपहारो नियमः । स च पडङ्गः । तदुक्तं सूत्रकारेण-इसितगीतनृत्यहडुकारनमस्कारजप्यपडङ्गोपहारेणोपतिष्ठतेति । तत्र हसितं नाम कण्ठोष्ठपुटविस्फूर्जनपुरःसरमहहहेत्यदृहासः । गीतं गान्धर्वशास्त्रसम यानुसारेण महेश्वरसंवन्धिगुणधर्मादिनिमित्तानां चितन । नाट्यमपि नाट्यशास्त्रानुसारेण इस्तपादादीनामुत्क्षेपणादिकमङ्गप्रत्यङ्गोपाङ्गन्साहित भावाभावसमेतं च प्रयोक्तव्यम् । हुडुकारो नाम जिवातालसंयोगानिष्पापमानः पुण्यो वृपनादसदृशो नादः । हुडुगिति शब्दानुकारो वपडितिवत् । यत्र लौकि. फा भवन्ति तत्रैतत्सर्व गूढं प्रयोक्तव्यम् । शिष्टं प्रसिद्धम् । द्वाराणि तु क्रायनस्प- न्दमन्दनशृङ्गारणावितत्करणावितद्भापणानि । तत्रासुप्तस्यैव सुप्तलिवदर्शनं मायनम् । वाभिभूतस्येव शरीरावयवानां कम्पनं स्पन्दनम् । उपहत- पादेन्द्रियस्येव गमनं मन्दनम् । रूपयौवनसंपन्नां कामिनीमवलोक्याऽऽत्मानं कामुकमिव यषिलास: दर्शपति तच्छृङ्गारणम् । कार्याकार्थविवेकविकलस्पेव लेफनिन्दितकर्मकरणमवितकरणम् । व्याहतापार्यकादिशब्दोचारणमवितद्भाप- णमिति। गुणभूतस्तु विधिश्चर्यानग्राहकोऽनम्नानादिक्ष्योच्छिष्टादिनिर्मितायोग्य- तापत्ययनिवृत्त्यर्थः । तदप्युक्तं सूत्रकारेण-अनुस्नाननिर्माल्पलिङ्गधारीति । तत्र समासो नाम थर्मिमानाभियानम् । तच प्रथमसूत्र एवं कृतम् । पश्चाना पदार्थानां प्रमाणतः पञ्चाभिधानं विस्तरः। स खलु राशीकरभाष्ये द्रष्टव्यः । १. नित किया । ग. जप्याया1३ च.न. । मानपाये. यमानः पादः ।। ४. सुसं५. 'तु च। ६च. "ते पारायणं । ७ ग. 'स्मामशाना 101. भामोप। ग. 'सद्धका । ग. 'पगुइया । १. स. हे'119 रा. प.च.म् । नृत्म १ १२ न. शाबसमयानु'१११ रा. दाना . '४ च भार्शनमादान'।१५५. 'नमादन18. सर1१७ २. गादि। स।१०. पारग।९ प. मायनम् । २. प. प्रभागात । २१ क-प. प. 'भसि । २२ रा. 'रणमा'।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- एतेपी यथासंभव लक्षणतोऽसकरेणाभिधानं विभागः1 स तु विहित एव । शाखान्तरेभ्योऽपीपां गुणातिशयेन क्यनं विशेषः । तथाहि-अन्यत्रै दुःख- निवृत्तिरेव दुःखान्तः । इह तु पारमैश्वर्यप्राप्तिश्च । अन्यत्राभूत्या भावि कार्यम् । इह तु नित्यंपवादि । अन्यत्र सापेक्षं कारणम् । इह तु निरपेक्षो भगवानेव । अन्यत्र कैवल्यादिफलको योगः । इह तु पारमैश्वर्यदुःखान्तफलकः। अन्यत्र पुनरावृत्ति- रूपस्वर्गादिफलको विधिः । इह पुनरपुनरावृत्तिरूपसामीप्यादिफलकः । ननु महदेतदिन्द्रजालं यनिरपेक्षः परमेश्वरः कारणमिति । तयात्वे कर्मवे. फल्पं सर्वकार्याणां समसमर्यसमुत्पादश्चेति दोपद्वयं प्रादुःप्यात् । मैवं मन्येथाः । व्यधिकरणत्वात् । यदि निरपेक्षस्य भगवतः कारणत्वं स्याचदि कर्मणो वफल्पे किमायातम् । प्रयोजनाभाव इति चेत्कस्य प्रयोजनाभावः कर्मवैफल्य फार- णम् । किं कर्मिणः किंवा भगवतः । नाऽऽयः । ईश्वरेच्छानुगृहीतस्य कर्मणः सफलत्वोपपत्तेः । तदननुगृहीवस्य ययातिप्रभृतिकर्मवत्कदाचिनिष्फलत्वसंभ- वाच । न चैतावना कमस्वभात्तः । कर्षकादिवदुपपत्तेः । ईश्वरेच्छायत्तत्वाच पशूनां प्रवृत्तेः । नापि द्वितीयः । परमेश्वरस्य पर्यासकामत्वेन फर्मसाध्यायो. जनापेक्षाया अभावात् । यदुक्त समसमयसमुत्पाद इति तदप्ययुक्तम् । अचि. त्पशक्तिकस्य परमेश्वरस्येच्छानुविधायिन्योऽव्याहतक्रियाशक्त्या कार्यका- रिस्वाभ्युपगमात् । तदुक्तं संप्रदायविनिः- फर्मादिनिरपेक्षस्तु स्वेच्छाचारी यतो ह्ययम् । तत: कारणतः शास्त्रे समारणकारणम् ।। इति । ननु दर्शनान्तरेऽपीश्वरज्ञानान्मोक्षो लभ्यत एवेति कुतोऽस्य विशेष इति चेन्मेवं वादीः। विरस्पानुपपत्तेः। किमीश्वरविषयज्ञानमात्रं निर्वाणकारणं किंवा साक्षात्कारः, अथवा यथावत्वनिश्चयः । नाऽऽयः । शास्त्रमन्तरेणापि माक- तजनवदेवानामधिपो महादेव इति ज्ञानौतात्तिमात्रेण मोक्षसिद्धौ शास्त्राभ्यास. 12. स प 'तोऽभिधानमसारेण वि। . प हित । | 4-1 हितशा । 12. स ग ४ च 'न्तरीक्तपदार्थ गु। ४ च 'येनाभिधान । ५ ख. ' गुणनि' । ६ रा ग बरणम् । ५ कारकम् । ७ - 'दि।। ८ क स ग १. 'यमु । ९ ख. कन्ये । १० रा वैवष्ये । १५ स 'धरान । १२ च दनु। १३ क 'लवाभावा ।ग परव. भावा' ! १४ ख नाकादक्षाया। १९रा न्याऽह । १३ च मारी यथोचितम् । तत. कम् स्मत 11 नातः । १० च 'रका । १९फ 'गकामता ग. ! 'णता मता ।

·७ शैवदर्शनम् । वैफल्यप्रसङ्गात् । नपि द्वितीयः । अनेकमलपचयोपचितानां पिशितलोचनानां पशूनां परमेश्वरसाक्षात्कारानुपपत्तेः । तृतीयेऽस्मन्मतापातः । पाशुपतशास्त्रमन्त. रेण यथावत्तत्त्वनिश्चयानुपपत्तेः । तदुक्तमाचार्य:- ज्ञानमात्रे वृथा शस्त्रं साक्षादृष्टिस्तु दुर्लभा । पश्चार्यादन्यतो नास्ति यथावत्तत्त्वनिश्चयः ।। इति । तस्मात्पुरुषार्थकामः पुरुषधौरेयः पञ्चार्थप्रतिपादनपरं पाशुपतशास्त्रमाश्रय णीयम् । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे नकुलीशपाशपतदर्शनम् ।। .. अथ शैवदर्शनम् ॥ ७ ॥ । समिमं परमेश्वरः कर्मादिनिरपेक्षः कारणमिति पक्षं वैपम्पनर्पण्यदोपदूषित- स्वात्मतिक्षिपन्तः केचन माहेश्वराः वागमसिद्धान्ततत्त्वं यथावदीक्षमाणाः फर्मादिसापेक्षा परमेश्वरः कारणमित्ति पसं कक्षीकुर्वाणाः पक्षान्तरमुपक्षिपन्ति पतिःशुपाशभेदाच यः पदार्था इति । तदुक्तं तन्त्रतत्त्वज्ञः- त्रिपदार्थ चतुष्पादं महातन्त्रं जगद्गुरुः । सूत्रेणैकेन संक्षिप्य प्राह विस्तरतः पुनः ॥ इति । अस्या:-उक्तात्रयः पदार्था यस्मिन्सन्नि तविपदार्य विद्याक्रियायोगचर्या- ख्याश्चत्वारः पादा यस्मिंस्तचतुश्चरणं महातन्त्रमिति। नत्र पशूनामस्वतन्त्रत्वात्पा शानामचैतन्यात्तद्विलक्षणस्य पत्युः प्रथममुदेशः । चेतनस्वसाधम्पोत्पशूनां तदा- नन्तर्यम् । अवशिष्टानां पाशानामन्ते विनिवेश इति ब्रमनियमः । दीक्षायाः परमपुरुषार्थहेतुत्वात्तस्याथ पशुपाशेश्वरस्वरूपनिर्णयोपायभूतन मन्त्रमन्त्रे- परादिमाहात्म्पनिश्वायकेन ज्ञानेन विना निष्पादयितुमशक रत्वाचदयोधस्य विद्यापादस्य प्रायम्यम् । भनेकविधसाङ्गदीक्षाविधिप्रदर्शकस्य क्रियापादस्य सदानन्तर्यम् । योगेन पिना नाभिमतमाप्तिरिति साङ्ग योगज्ञापकस्य योगपा- दस्य तदुत्तरत्वम् । पिहिताचरणनिषिद्धवर्जनरूपां चर्या विना योगोऽपि न स. 'कल्य। १२. तानामपि पिशात । ३ फ.- 'ने यथाशा'।४ . 'यमिति रमणीयम् । ५ ग. "शनां स्व। ग. अविशि' 10 रा. 'न्ते नि'। क. स. क्रम नियनदी। १. में नियमयन्दीक्षा' । ९च. 'तन्ने। १० च. 'पम्यादने । ११च. "ति सात्ययो । १२.योगेनापि। ।

·सर्वदर्शनसंग्रह- निहतीति तत्मतिपादकस्य चर्यापदिस्य घरमत्वमिति विवेकः । तत्र पतिपदार्थः शिवोऽभिमतः । मुक्तात्मनां वियेश्वरादीनां च यद्यपि शिवत्यमस्ति तथाऽपि परमेश्वरपारत यात्स्वातन्यं नास्ति । ततय तनुकरणभुवनादीनां भावानां संनिवेशविशिष्टत्वेन कार्यत्वमवगम्यते । तेन च कार्यत्वेनेपा पुद्धिमत्पूर्वक मनुमीयत इत्यनुमानवशात्परपेश्वरमसिद्धिरुपपद्यते । मनु देहस्यैव तावत्सार्यत्वमसिद्धम् । न हि कचित्केनचित्वदाचिदेशः क्रियमाणो दृष्टचरः । सत्यम् । तथाऽपि न केनचिस्क्रियमाणत्वं देहस्य दृष्ट- मिति कर्तृदर्शनापदवो न युज्यते । तस्यानुमेयत्वेनाप्युपपत्तेः। तयादि-देहादिक फार्य भवितुमईति सनिवेशविशिष्टत्वाविनश्वरत्वाद्वा घटादिवद | तेन च कार्य- स्वेन घुदिमत्पूर्वकत्वमनुपातुं मुकरमेव । विमतं सफर्तृकं कार्यवाघटबत् । यदुक्तसाधनं तदुक्तसाध्यं यथाऽर्यादि। न यदेवं न तदेवं यथाऽऽस्मादि । परमे श्वरानुमानमामाण्यसाधनमन्यत्राकारीत्युपरम्यते । भज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखगोः । ईश्वरमेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेय वा ॥ इति न्यायेन प्राणिकृतकापेक्षया परमेश्वरस्य फर्तृत्वोपपत्तेः । न च स्वात- उपविदतिरिति वाच्यम् । कारणापेक्षया कर्तुः स्वातन्त्र्पपिहतैरनुपलम्भात् । कोपाध्यक्षापेक्षस्य राज्ञः प्रसादादिना दानवत् । यथोक्तं सिद्धगुरुभि:- स्वतन्त्रस्याप्रयोज्यत्वं फरणादिप्रयोक्तृता । फर्तुः स्वातन्त्र्यमेतद्धि में कर्माधनपेक्षता ।। इति । तया च वत्त कमोशययशानोगतत्साधनतदुपादानादिविशेषज्ञः फर्ताऽनुमाना- रिसिद इति सिद्धम् । दिदमुक्तं तत्रभवद्भिहस्पतिभिः- इह भोग्यभोगसाधनतदुपादानादि यो विजानाति । तमृते भवेन्नहीद पुंसशियविपाकशम् ।। इति । अन्यत्रापि--- :- * *घ पु टि-अप्रयोज्यत्वमवितस्त्वम् । १स "दिपूर्व । १ क ख 'वो यु । ३-४ 'ते' । दे' । ४ क स 'ना। ५ च. 'मत्कार्यत्वानुमानं सु। ६ स ग 'मान मु। प 'माने मुक- साधनं य । ८ घ. 'तोड पच्छास्व'। ९य या दुसमे । १० च मन्तव्यम् । ११४-तथो । १२ न कायांचनपेक्षिता। १३ स 'धनपेक्षया । १४ ख मातिश । १५२ स ग प पत. क'।

·शैवदर्शनम् । विवादाध्यासितं सर्व बुद्धिपत्कर्तृपूर्वकम् । कार्यत्वादावयोः सिद्धं कार्य कुम्भादिकं यथा ॥ इति । सर्वकर्तृत्वादेवास्य सर्वज्ञत्वं सिद्धम् । अज्ञस्य करणासंभवात् । उक्तं च श्रीम- सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्वात्साधनाङ्गफलैः सह । यो यज्जानाति फुरुते स तदेवोत सुस्थितम् ॥ इति । अस्तु तहिं स्वतन्त्र ईश्वरः कती । स तु नाशरीरः। घटादिकायस्य शरी' रवता फुलालादिना क्रियमाणत्वदर्शनात् । शरीरयत्त्वे चास्मदादिदीश्वरः केशयुक्तोऽसर्वज्ञः परिमितशक्ति प्राप्नुयादिति चेन्मैवं मंस्थाः । अशरीरस्या- प्यात्मनः स्वशरीरस्पन्दादौ कर्तृत्वदर्शनात् । अभ्युपगम्यापि चूमहे । शरीरव. त्वेऽपि भगवतो न मागुक्तदोपानुपङ्गः । परमेश्वरस्य हि मलकर्मादिपाशनाला. संभवेन प्राकृतं शरीरं न भवति । किंतु शाक्तम् । शक्तिरूपेरीशानादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मस्तकादिकल्पनायामीशानमस्तकस्तत्पुरुपयको घोरहृदयो बामदेव. गुह्यः सद्योजातपाद ईश्वर इति प्रसिद्धया यथाक्रमानुपहतिरोभावादानलक्षण- स्थितिलक्षणोद्भवलक्षणकृत्यपञ्चफकारणं स्वेच्छानिर्मितं तच्छरीरं न चास्मच्छ- रीरसदृशम् । तदुक्तं श्रीमन्मृगेन्द्रः- मलायसंभवाच्छाक्तं वपुर्नतादृशं प्रभोः ।। इति । अन्यत्रापि-- तद्वपुः पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चकृत्योपयोगिभिः । ईशतत्पुरुपाघोरखामायैर्मस्तकादिमन् ॥ इति । ननु पञ्चवक्त्रत्रिपञ्चष्टगित्यादिनाऽऽगमेषु परमेश्वरस्य मुख्यत एव शरीरे- न्द्रियादियोगः श्रूयत इति चेत्सत्यम् । निराकारे ध्यानपूजाधसंभवेन भक्तानुग्रह करणाप तचदाफारग्रहणाविरोधात् । तदुक्तं श्रीमत्पॉफरे- साधकस्य तु रक्षार्थ तस्य रूपमिदं स्मृतम् ।। इति । अन्यत्रापि- आकारवांस्त्वं नियमानुपास्यो न वस्त्वनाकारमुपैति बुदिः ।। इति । क. ग... च. 'मत्पूर्पकर्तृकम् । २ क.-. सर्वात्मकत्वा । ३ रा. अन्यस्य कार'१४ क. गन्दे । ५क. ग.प.यो में माना । ६ फ. ग. तदेवति । स तदेवेति । ५ च. 'ती न सता. पदश' ८ क. 'माणरतल। ९न. पदनी 11.क. रा. ग. प. पकिरा. 'मेव । १२ रा. 'माशयगा ।१३ प. 'गेन्द्र। १४ रा. ग. मूला । १५ प. 'पादिभिः । १६ य. दिमि- ·૬૮ सर्वदर्शनसंग्रहे- कृत्यपञ्चकं च प्रपञ्चित भोजराजन- पञ्चविध तस्कृत्यं सृष्टिस्थितिसंहारतिरोभावः । तदनुग्रहकरणं मोक्तं सततोदितस्यास्य ।। इति । एतच्च कृत्यपञ्चकं शुद्धावविषये साक्षाच्छिवर्तृकं कृच्छाध्यविपये त्वनन्तादि- द्वारणेनि विवेकः । तदुक्तं श्रीमत्करणे- शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽहिते प्रभोः ॥ इति । एवं च शिवशब्देन शिवत्वयोगिनां निमन्त्रेश्वरमहेश्वरमुक्तात्मशियानां संघा- चकानां शिवत्वमाप्तिसाधनेन दीक्षादिनोपायकलापेन सह पतिपदार्थ संग्रह कृत इति वोद्धव्यम् । तदित्थं पतिपदार्थों निरूपितः । सैप्रति पशुपदाघों निरूप्यते--अनणुः क्षेत्रमादिपदवेदनीयो जीवात्मा पशुः । न च चार्वाकादिव हादिरूपः। नान्यदृष्टं स्मरत्यन्य इति न्यायेन प्रतिसं. धानानुपपत्तः । नापि नैयायिकादिवत्मकाश्यः । अनवस्थामसङ्गात् । तदुक्तम्-- आत्मा यदि भवेन्मे यस्तस्य माता भवेत्परः । पर आत्मा तदानीं स्यात्स परो यदि दृश्यते ।। इति । न च जनवदध्यापकः । नापि चौद्धवरक्षणिकः । देशकालाभ्यामनवच्छिन्न- खात् । तदप्युक्तम्- अनवच्छिन्नसद्भावं वस्तु यदेशकालतः । तन्निन्यं विभु चेच्छन्तीत्यात्मनो विभुनित्यता ॥ इति । नाप्यद्वैत वादिनामिकः । भौगप्रतिनियमस्य पुरुषबहुत्वज्ञापकस्य संभवात् । नापि सांख्यानामिवार्ता । पाशजालापोहने नित्यनिरतिशयक्रियारूप- चैतन्यात्मकशिवत्वश्रवणात । तदुक्तं श्रीमन्मगैन्दैः-पाशान्ते शिवताथुतेः ॥ इति । चैतन्यं दृफ्रियारूपं तदस्त्यात्मनि सर्वदा । सर्वतश्च यतो मुक्तौ श्रूयते सर्वतोमुखम् ॥ इति । तत्त्वप्रकाशेऽपि- मुक्तात्मानोऽपि शिवाः कित्येते यत्मसादतो मुक्ताः । सोऽनादिमुक्त एको विज्ञेयः पञ्चमन्यतनुः ॥ इति । १ च कृष्णाय । २ च मन्त्र । ३ च. 'धन।४ . 'दार्थ १५. स. ग. घ. अणुक्षे'। ६ स. प 'तिबन्धानु' । ७ स 'यिकमतव' । ८ ग. 'नामेवा । ९ग.प. च. 'गेन्द्र।

·शैवदर्शनम् । पशुस्त्रिविधः । विज्ञानाकलप्रलयाकलसकलभेदात् । तत्र प्रथमो विज्ञानयोग- संन्यासभोगेन वा कर्मक्षये सति कर्मक्षयार्थस्य कलादिभागवन्धस्याभावारकेव. सैमलमात्रयुक्तो विज्ञानाकल इति छपपदिश्यते । द्वितीयस्तु प्रलयेर्ने कलादरुप- संहारान्मलकर्मयुक्तः प्रलयाकल इनि व्यवहियते । तृतीयस्तु मलमायाकर्मास्म कवन्धत्रयसाहितः सफल इति संलप्यते । तत्र प्रथमो द्विप्रकारी भवति समाप्तकलुपासमाप्तकलुपभेदात् । तत्राऽऽद्या: कालुष्पपरिपाकवतः पुरुपौरेयानधिकारयोग्याननुगृह्यानन्तादिविधेश्वराष्टपदं प्रापयति । तद्विद्येश्वराष्टकं निर्दिष्ट बहुदैवत्ये- अनन्त वैव सूक्ष्मश्च तथैव च शिवोत्तमः । एकनेत्रस्तथैवकरद्रश्चापि त्रिमूर्तिकः ॥ श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च प्रोक्ता विद्येश्वरा इमे ।। इति । अन्त्यान्सप्तकोटिसंख्यातान्मन्त्राननुग्रहकरणान्विधत्ते । तदुक्तं तत्त्वाकाशे- पशवस्विविधाः प्रोक्ता विज्ञानप्रलयकेवलौ सफलः । मलयुक्तस्तत्राऽऽयो मलकर्मथुतो द्वितीय: स्यात् ।। मलमायाकर्मयुतः सकलस्तेपु द्विधा भवेदाद्यः । आयः समाप्तकलुपोऽसमाप्तकलुपो द्वितीयः स्यात् ।। आद्याननुगृह्य शिको विद्येशत्वे नियोजयत्यष्टौ । मन्त्रांश्च करोत्यपरास्ते चोक्ताः कोटयः सप्त ।। इति । सोमशंभुनाऽप्यभिहितम्- विज्ञानाकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः । तृतीयः सकलः शास्त्रेऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः ॥ जनाऽऽयो मलमात्रेण यतोऽन्यो मलकर्मभिः । फलादिभूमिपर्यन्ततत्त्वैस्तु सकलो युतः ॥ इति । प्रलयाकलोऽपि द्विविधा -पकपाशद्वयस्तद्विलक्षणश्च । तत्र प्रथमो मोक्षं पामोति । द्वितीयस्तु मुर्यटकयुतः कर्मवशान्नानाविधजन्मभाग्भवति । तदप्युक्तं तत्त्वप्रकाशे- ४ प. पु. टि-सम्यगुच्यते । १च. 'सोंगे 1२ ग. वा कर्मक्षया' । ३क. स. ग 'लमा । ४ क. स. ग. 'न काला। ५ स. 'प्य त। ६ ख. ज्ञानाप्र' । ७ घ. 'नान्यो म1८ क. स, ग. युक्तो द्वि। ९ख. युक्त. स।१० क.-. च. ज्ञानक ।

·सदर्शनसंग्रहे-- मलयारलेषु ये पामकमलकर्षणी अजन्त्यते । पुर्यादेयता यानिपु निखिण्टासु कर्यवशात् ।। इति । पुर्यष्टकमपि तत्रैव निर्दिष्टम्- स्यात्पुर्यष्टकमन्तःकरण धीकर्ष करणानि । इति । विवृत्त चापीरशिवाचार्येण–पुर्पकं नाम प्रतिपुरुपं नियतः सर्गादारभ्य कल्पान्तं मोक्षान्तं चौ स्थितः पृयिथ्यादिकलापर्यन्तविंशतत्त्वात्मकः सूक्ष्यो देहः । तथा चौक्त तत्वसंग्रह- यसुधाधस्तत्त्वगणः प्रतिपुंनियतः कालान्तोऽयम् । पर्यटति कर्मवशाद्भुवनजदेहेष्वयं च सर्वेषु ॥ इति । तपा चायमर्थः समपयर-अन्तःकरणशम्दन मनोयुद्धधहकार्रचित्तवाचिनाऽन्या- न्पपि पुंसो भोगक्रियायामन्तरङ्गाणि कलाकालनियतिविद्यारागप्रकृतिगुणा. यानि सप्त तत्त्वान्युपलक्ष्यन्ते । घीकर्मशब्देन रानि पञ्च भूतानि तत्कर. गानि च तन्मात्राणि विवक्ष्यते । करणशब्देन ज्ञानकर्मेन्द्रियदशकं संगृह्यते । मनु श्रीमत्कालोतरे- सन्दः स्पर्शस्तथा पं रसो गन्धश्च पञ्चकम् । धुद्धिर्मनस्त्वकारः पुर्यष्टकमुदाहृतम् ।। इति श्रूयते । तत्कथमन्एपा कथ्यते । अद्धा । अत एव च तत्रभवता शेप. फाण्टेन तत्सूत्रं त्रिंशत्वपरतया व्याख्यायीत्यलमतिप्रपश्चेन । तथाऽपि कर्य पुनरस्थ पुर्यटकस्वम् । भूततन्मात्रयुद्धन्द्रियकमेन्द्रिपान्तःकरणसः पञ्च- भिर्वर्गस्तत्कारणेन प्रधानेन कलादिपञ्चकात्मना वर्गेण चाऽऽरब्धवादित्य- विरोधः । तत्र पुर्यटफयुसान्विशिष्टपुण्यसंपन्नान्कांचिदनुगृह्य भुवनपतिपत्र महेश्वरोऽनन्तः प्रयच्छति । तदुक्तम्-- कोथिदनुगृध चितरति भुवनपतित्वं मद्देश्वरस्तेपाम् ।। इति । सफलोऽपि विविधः । पकवलुपापकर लुपभेदात् । तत्राऽऽद्यान्परमेश्वरस्त- परिपाफपरिपाट्या तदनुगुणशक्तिपातेन मण्डल्यायष्टादशोत्तरशतं मन्त्रेश्वरपदं १५. 'पक्के मलमणी । ईशप्रेरणविवशा जन्ममृती पुनर्पगन्यन्ये । पु१२ क स.ग. मणि , पुनर्वजन्त्यन्ये । पु' । ३५. रणधीकर्मकार' । ४ च क्रान्त । ५ ५ ग. घ. बाऽवस्थि । ६ प. 'रवा 10 स. ग. घ. 'क्लनि । ८ क. 'यतवि' 1 ९च. 'एभ्यन्ते । १. स. घ. 'कार' । ११ क. स. ग. य. 'न्ते । धार 1१२ स. संग्राह्य । १३५ रुपरसी ग'।१४ क. स. ग. घ. ४, रामकण्टेन । प. रामवर्णन १५ प. - सत्तवप । च.' निशत पवावयत । १६ प.--.. 'कर'। १७क. ख. ग. प. 'शञ्चुरा । १८ क. ग. 'खमन्त्रम । १९ ग. पाधि। २०१० "महेश्वर । २१ क. ग. 'शतम ।

·शेवदर्शनम् । -७१ प्रापयति । तदुक्तम्-- शेषा भवन्ति सकलाः कलादियोगादहर्मुखे काले । शतमष्टादश तेषां कुरुते स्वयमेव मन्त्रशान् ।। तत्राष्टौ मण्डलिनः क्रोधाद्यास्तत्समाश्च वीरेशः । श्रीकण्ठः शतरुद्राः शतमित्यष्टादशाभ्यधिकम् ।। इति । तत्परिपाकाधिक्यनिरोधेन अक्त्युपसंहारेण दीक्षाकरणेन मोक्षपदो भवत्पा- चार्यमूर्तिमास्थाय परमेश्वरः । तदप्युक्तम्- परिपकमलानेतानुत्सादनहेतुशक्तिपातेन । योजयति परे तत्त्वे स दीक्षयाऽऽचार्यमूर्तिस्थः ॥ इति । श्रीमन्मृगेन्द्रेऽपि- पूर्व व्यत्यासितस्याणोः पाशजालमपोहति ॥ इति । व्याकृतं च नारायणकण्ठेन । तत्सर्वं तत एवावधार्यम् । अस्माभिस्तु विस्तर. भिया न मस्तूयते । अपकरलुपान्वद्धानणून्भोगभानो विधत्ते परमेश्वरः कर्मव- शात् । तदप्युक्तम्- बद्धाोपानपराधिनियुङ्क्ते भोगभुक्तये पुंसः । तत्कर्मयामनुगमादित्येवं कीर्तिताः पशवः ।। इति । अथ पायपदार्थः कथयते । पाशश्चतुर्विधः । मलफर्ममायारोधशक्ति- भेदात् । ननु- शैवागमेषु मुख्य पतिपशुपाशा इति क्रमात्रिनयम् । तत्र पतिः शिव उक्तः पशवो हणवोऽर्थपञ्चकं पाशाः ॥ इति पाशः पञ्चविधः कथ्यते । तत्कथं चतुर्विध इति गण्यते । उच्यते- विन्दोमायात्मनः शिवतत्वपदवेदनीयस्य शिवपदप्राप्तिलक्षणपरममुक्त्यपेक्षया पाशत्वेऽपि तद्योगस्य विद्येश्वरादिपैदप्राप्तिहेतुत्वेनापरमुक्तित्वात्पाशत्वेनानु- पादानमित्यविरोधः । अत एवोऽक्तं तत्वकाशे-~-पाशाश्चतुर्विधाः स्युरिति । श्रीमन्मगेन्द्रेऽपि--- मावृतीशी वलं कर्म मायाकार्य चतुर्विधम् । पाशजॉलं समासेन धर्मा नाम्नै कीर्तिताः ॥ इति । अस्याः-पाव गोति प्रकर्षेणाऽऽच्छादयत्यात्मनः स्वाभाविक्यौ दृक्रिये १५ शतस्द्रः । १८ 'नश' । ३ क. ग. घ. कीन्यते । ४ ग. 'पदामा ।५ क. स. "तीयो य । च. ती शवले क । ६ २. वले । ग. जालम १८ प. "तितम् । ५ ·७२ सर्वदर्शनसंग्रहे- इति प्रातिरशुचिर्मलः । स च ईष्टे स्वातन्त्र्येणेति ईशः । तदुक्तम्- एको बनेकशक्ति ईक्रिययोश्छादको मलः पुंसः । तुषतण्डुलवज्ज्ञेयस्ताम्राश्रितकालिकायद्वा ।। इति । बलं रोधशक्तिः । अस्याः शिवशक्तेः पाशाधिष्ठानेन पुरुषतिरोधायकत्वादुप- चारेण पाशत्वम् । तदुक्त- तासामह बरा शक्तिः सर्यानुग्राहिका शिश। धर्षानुवर्तनादेव पाश इत्युपचर्यते ।। इति । क्रियते फलार्थिभिरिति कर्म धर्माधर्मात्मकं बीजाकुरवत्मवाहरूपेणानादि । यथोक श्रीमत्किरणे- यथाऽनादिर्मलस्तस्य फाल्पकमनादिकम् । यद्यनादि न संसिद्धं वैविध्यं केन हेतुना ।। इति । मात्यस्यां शक्त्यात्मना मलये सर्व जगत्सृष्टी व्यक्तिमायातीति माया । यथोक्तं श्रीमत्सौरभेये- शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लीनानि महाक्षये। विकृती व्यक्तिमायोति सा कार्येण फलादिना ॥ इति । यमप्यत्र यह वन व्यमस्ति तथाऽपि ग्रन्यभूयस्त्वभयादुपरम्यते । तदित्य पति- पशुपाचपदार्यालयः प्रदर्शिताः । पतिविध तथाऽविधा पशुः पाशय कारणम् । तनिवृत्ताविति प्रोक्ताः पदार्याः पद् समासतः ।। इत्यादिना प्रकारान्तरं शानरत्नावर पादौ मसिद्धम् । स तत एवावगन्तव्यमिति सरे समासम् । इति श्रीमत्सायणपायपीये सर्वदर्शनसंग्रहे शैवदर्शनम् ।। % 3DTD अथ प्रत्यभिज्ञादर्शनम् ॥८॥ अप्रापेक्षाविहीनाना जहाना धारण दुप्पतीत्यपरितुण्यन्तो मतान्तरम. विष्यन्तः परमेश्वरकाशादेव जगनिर्माण परिघुप्पन्तः ससंवेदनोपपत्याss- १५. वृत्तिर' । २ क.स. 1-2 याद। ३. 'म् । तस्मान्माहेश्वरी शक्ति । स.प. किया 1५५ माम'। क. स 'मवर।क-ह. 'दिरस सि । १० 'पस्य । ९ख.प. 'यानि सा । १. क स ग प्रादस्ति ।

·प्रत्यभिज्ञादर्शनम् । गमसिदप्रत्यगात्मतादात्म्ये नानाविधमानमेयादिभेदाभेदशालिपरमेश्वरोऽनन्य- मुखपेक्षित्वलक्षणस्वातन्त्र्यभाक्स्वात्मदपणे भावान्प्रतिविम्बरदवभासयताति भगन्ती वाह्याभ्यन्तरचर्यामाणायामादिलेशप्रयासकलापौर्येण सर्वसुलभम- .भिनव प्रत्यभिज्ञामानं परापरसिद्धयुपायमभ्युपगच्छन्तः परे माहेश्वराः मत्य भिज्ञाशावर्षेभ्यस्यन्ति । तस्येयत्ताऽपि न्यरूपि परीक्षकैः- सूत्रं वृत्तिर्वितिर्लध्वी बृहतीत्युभे विमशिन्यो । पकरणविवरणपञ्चकमिति शास्त्रं प्रत्यभिज्ञायाः॥ इति । सनदं प्रथम सूत्रम्--- कथंचिदासाथ महेश्वरः स्यादास्यं जनस्याप्युपकारमिच्छन् । समस्तसंपत्समवाप्तिहेतुं तत्मत्यभिज्ञामुपपादयामि ।। इति । कथंचिदिति- । परमेश्वरार्भिन्नगुरुचरणारविन्दयुगलप्समाराधनेन परमेश्वरघ- टितेनैवेत्यर्थः । आसाद्येति । आ समन्तात्परिपूर्णतया सादयित्वा स्वास्मो- पभोग्यता निरर्गलां गमयित्वा । तदनेन विदितवेद्यत्वेन परार्थशास्त्रक- रणेऽधिकारो दर्शिनः । अन्यथा प्रतारणमेव प्रसजेत् । मायोत्तीर्णा भपि. महामायाधिकृता विष्णुविरिञ्च्याद्या पदीयश्चर्यलेशेने श्रीभूताः स . भगवाननवच्छिन्नमकाशानन्दस्वातन्त्र्यपरमार्थो महेश्वरः । तस्य दास्यम् । दीयतेऽस्मै स्वामिना सर्व यथाभिलपितमिति दासः । परमेश्वरस्व. रूपस्वातन्त्र्यपात्रमित्यर्थः । जनशब्देनाधिकारिविषयनियमाभावः प्रादर्शि । यस्य यस्य हीदं स्वरूपकथनं तस्य तस्य महाफलं भवति । प्रज्ञानस्यैव परमा. फलत्वात् । तथोपदिष्टं शिवष्टौ परमगुरुभिर्भगवत्सोमानन्दनाथपादैः- एफपारं प्रमाणेन शास्त्रादा गुरुवाक्यतः । ज्ञाते शिवत्वे सर्वस्थ प्रतिपत्त्या दृढात्मना । करणेन नास्ति कृत्यं कापि भायनयोऽपिया। ज्ञाते सुवर्ण करणं भावना का परित्यजेत् ।। इति । भपिशब्देन स्वात्मनस्तदभिन्नतामाविष्कुर्वता पूर्णस्येन स्वात्माने परार्थसं. पत्त्पतिरिक्तमयोजनान्तरावकाशश्च पराकृतः । परार्थध प्रयोजनं भवत्येव । क. रो नान्य'। २ क.-. 'वात्प्रति । ३ क-ग. ह. च. 'लाव ! ४ घ. मभ्यासते । ५ क. ग, 'स्यन्त । स. "स्यन्तः त'।६ ग 'भिन्नागु । क. स्वात्मीयभो । ८ ज्येत । ९ क. स. दास्याद्दीयौं । १० च. भंसो ११०-१. 'या सकृत् । १२ च. णे मा क'। १३ ख. बनाऽपि ब्रजेत् ।। प. पनाऽपि नदिति । १४ च. 'ना बने । १३ क ग.प्रम- - ·৬৪ सर्वदर्शनसंग्रह- लक्षणयोगात् । न हयं देवशापः पार्थ एच प्रयोजनं न परार्थ इति । अत एवोक्तपक्षपादेन--यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्मयोजनम् (गौ सू०११ २४ ) इति । उपशब्दः सामीप्यायः । तेन जनस्य परमेश्वरसमीपताकरणमा फलम् । अत एकाऽऽह समस्तैति । परमेश्वरताला हि सर्वाः संपदस्ताप्यन्द. मच्या संपन्ना एव रोहणाचललामे रत्नसंपद इव । एवं "परमेश्वरतालामे किमन्यत्मार्थनीयम् । तदुक्तमुत्पलाचार्य:- भाक्तिलक्ष्मीसमृद्धानां फिमन्यदुपयाचितम् । एतया वा दरिद्राणां फिमन्यदपयाचितम् ॥ इति ।। इत्यं पठीसमासपने मयोजनं निर्दिष्टम् । बहुव्रीहिपक्षे तूंपपादयामः । समस्तस्य बावाश्यन्तरस्य नित्यसुखादा संपत्सिादिस्तयात्वकाशस्तस्याः सम्यगवा- प्तिर्यस्याः प्रत्यभिज्ञाया हेतुः सा तथोक्ता । तस्य महेश्वरस्य प्रत्यभिज्ञा प्रत्या- भिमुरुयेन ज्ञानम् । लोके हि स एवायं चैत्र इति मतिसंधानेनाभिमुख भूते वस्तुनि ज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति व्यवहियते । इहापि प्रसिद्धपुराणसिद्भागमानुपाना- दिशातपरिपूर्णशक्ति परमेश्वर सति स्वात्मन्यभिमुखीभूते तच्छक्तिमीतसंधा- मेन ज्ञानमुदति नूनं स एवेश्वरोऽहमिति । तामेता मत्यभिज्ञामुपपादयामि । उपपत्तिः संभवः । संभत्तीति * तत्समर्थाचरणेन प्रयोजनव्यापारेण संपा. दयामीत्यर्थः। पावरस्वभाव एवामा प्रकाशते तर्हि किमनेन प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शन प्रया- सेनेति चेत्तप्राय समाधि.-स्त्रमाशतया सततमरभासमानेऽप्यात्मनि माया- शाद्भागेन प्रकामाने पूर्णतावाससिदये क्रियात्मकुंशत्याविष्करणन मत्यभिज्ञा प्रदर्श्यते । तथा च प्रयोगः-- अयमात्मा परमेश्वरो भवितुमर्हति । ज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वात् । यो यावनि ज्ञाता कर्ता च स तावतीश्वरः प्रसिद्ध- * पपुटि- - तत्समर्षाचरणनेसत्य विवरण प्रयोजनोंते । प्रयोजनयुको व्यापार प्रयोगन- ध्यापार सफलानुटानेनेलर्य । TV -- 3 १ च "रधर्मसमीप शर।२ क ग "पद ।ए । ३५ वाक ख घ. एनया । प अनया । ५-५ व तूपाय 12 नोतिस 13-नित्यासु' । . मौतम ७ सय 'स्तत्व । ८ के-गड "तिमामि च 'तिपाभि' १९च बान्ताग. मानादिपरिज्ञा'। १० क म 'दिपरिहा ।ग 'दिपरिज्ञात प'11 "दिपरिज्ञाते "११ क-11. घ. 'मेना । १२ ग वन्तीति । १३ व प्रत्यभिज्ञाव्या' । १४ क. गप शने । १५ ए सनालि । १६ ख मश: १. सर प्रसिद्ध ।

·प्रत्यभिज्ञादर्शनम् । श्वरवद्राजवदा । आत्मा च विश्वज्ञाता कर्ता च । तस्मादीश्वरोऽयमिति । अवयवपञ्चकस्याऽऽश्रयणं मायावदेव नैयायिकमनस्य + क्षीकर गात् । तदुक्त- मुदयकरमूनुना करि ज्ञातरि स्वात्मन्यादिसिद्ध महेश्वर । अजहात्मा निषेध वा सिद्धिं वा विदधीत कः ॥ किंतु मोहवशादस्मिन्ऽप्यनुपलक्षिते । शक्त्याविष्करणेनेयं प्रत्यभिज्ञापदर्यते ।। तथाहि-सर्वेपामिह भूतानां प्रतिष्ठा + जीवदार्थया । : ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवन मतम् ।। तत्र ज्ञानं स्वतःसिद्धं क्रिया कार्याश्रिता सती । =परैरप्युपलक्ष्यत तथाऽन्यज्ञानमुच्यते ॥ इति । या चैषां प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमपिता । अक्रमानन्दचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ।। इति च । सोमानन्दनायपादैरपि- सदा शिवात्मना वत्ति सदा वेत्ति मेदात्मना ॥ इत्यादि । ज्ञानाधिकारपरिसमाप्तावपि- तदैक्येन विना नास्ति संविदा लोकपद्धतिः । प्रकाशैक्यात्तदेवलं मातेकः स इति स्थितिः ।। स ऍव विमृशत्वेन नियतेन महेश्वरः । विमर्श एव देवस्य शुद्धे ज्ञानक्रिये यतः ॥ इति । विवृतं चाभिनषगुप्ताचार्यः । ' तमेव भान्तमनुभाति सधैं तस्य भासा सर्व- मिदं विभाति । (फा० २१२ ) इति श्रुत्या प्रकाशचिद्रूपमहिम्ना सर्वस्य भाव- TE + प.पु टि-तस्य पचावयवानुमानस्य पक्षीकरणादगीकारान् । * पपु टि.-~-जडता. सिद्धिम् ।+ प. पु. टि.-जीवतामाभयो जीवदामयः । पुटि-तयाऽपररप्यात्मोपलक्ष्येत तस्या। ४ प. पु.टि.-काश्याश्रिता प्रकाशाश्रिता सती वर्तते । 12. ग. 'श्वत्र शास. प. श्वस्य हा । २ गच. 'यावादेन ने 1३ स. 'क्वत्तस्य । च. कपदस्य । ४ प. क्षाकारात् । ५ क स ग "दयाक' । ६ च मयमा मा। ७ ख घ, "भिज्ञा प्रद१८ घ. 'श्रयः। ९च. 'वनिर्मित'। १.---.x 'या काश्याभि'। ११ क. गच. तयाऽन्यज्मा । १२ क रा. प. 'पिता । १३ घ. महामना । १४ क ग-च स्थितः। १५ क. स. प. एवाय मुस' । ग. "एवायभूश' । ८- एवार्थमश। १६ .-. 'साय । १७क. स. ग. 'ला चम।

·- सर्वदर्शनसंग्रहे- जातस्य भासकत्वमभ्यपेयते । नतम्य विषयमय शिस्य नीलमकाशः पीतमका इति विषयोपरागभेदागदः । वस्तुतस्तु देशकालाकारसंकोचपस्यादभेद एव । स एव चतन्यरूपा प्रकाश प्रमातत्युच्यते । तथा च पठित शिवसूत्रपु-चैतन्य- मात्मेति । तस्य टूिपत्वमनन्छिन्नविमर्शत्वमनन्योन्मुखत्वमानन्दैवयनत्व माहेश्चर्यमिति पर्यायः । स एव यं भावारमा विमर्शः युद्ध पारमार्थिक्यो ज्ञानक्रिये । तत्र प्रकार रूपना ज्ञानम् । स्वतो जगनिर्मातृत्वं क्रिया । वक्ष निरूपित क्रियाधिकार- एप चाऽऽनन्दशक्तिवादेवमाभासयत्य मून् । भावानिन्छावशादेषां किया निर्माताऽस्य सा ॥ इति । उपसंहारेऽपि--- इत्थं तथा घट टाधाकारजगदात्मना । तिष्ठासोरेवमिच्छर हेनुय त॒कृता क्रिया ।। इति । तस्मिन्सतीदमस्तीनि कार्यकारणताऽपि या । . साऽप्यपेक्षाविहानानां जहानां नोपपद्यते ||- इति न्यायेन यतो जहस्य न कारणता न वानीश्वरस्य चेतनस्यापि तस्मातेने तेन जगतजन्मस्थित्यादिभावविफारतरतेंदफ्रियासहस्ररूपेण स्थायियोः स्वतन्त्रस्य भगवतो महेश्वरस्येच्छवोचरोत्तरपुच्छूनस्वभावी क्रिया विश्वकर्तृत्व वोच्यत इति । इच्छामात्रेण जगन्निर्माणमित्यत्र दृष्टान्तोऽपि स्पष्टं निर्दिष्ट:- योगिनामपि मृद्रोजे विनैवेच्छावशेन यत् । घटादि जायते तत्तस्थिरस्वार्थक्रियाकरम् ॥ इति । यदि घटादिकं प्रति मृदायेव परमार्थतः कारणं स्यातहि कथं योगीछा- मात्रेण घटादिजन्म स्यात् । अयोध्येतान्य एव मृद्रीनादिजन्या घटाइरादयो योगीच्छाजन्यारत्वेन्य एचेति तत्रापि वोध्यसे-सामग्रीभेदात्तावत्कार्य भेद इति सर्वजनमसिद्धम् । पे तु वर्णयन्ति नोपादानं विना घटायुत्पत्तिरिति योगी विच्छया परमा शून्यापारयन्संघटयतीति तेऽपि वोधनीयाः । यदि परिरीएकार्यकारणभाव. विपर्ययो न लभ्येत तर्हि घटे पृद्दण्टचक्रादि देहे स्त्रीपुरुषसंयोगादि सर्व- १ च. 'स्य विमर्शम्प'। २ च 'ससुरातमा' : ३ स एवाहं भा' 1४ फ. ग घ. बहभा। ५ स तृतोऽस्य । व 'तुताऽस्य ते । ३०१६ स 'न ज.1 ७ घ. 'भावक्रिया। ८ च. स्वात्म. रियात्ममिति । ९४-न्य स्वन्याए।च. 'न्यास्तदन्याए । १० ख. 'विच्छाप 11. "इश्यका ।

·-- प्रत्यभिज्ञादर्शनम् । भपेक्ष्यत । तथा च योगीच्छासमनन्तरसंजातघटदेहादिसंभवो दुःसमर्थ एवं स्यात् । चेतन एव तु तया माति भावान्भूरिभगो महादेवी नियंत्यनुवर्त- नोल्लङ्घनघनतरस्वातन्त्र्य इति पक्षे न काचिदनुपपत्तिः । अत एवोक्तं बमा गुप्ताचार्य:-- निरुपादानसंभारमभित्ताव तन्वते । जगचित्रं नमस्तस्मै कलानाथाय शूलिने ॥ इति । ननु प्रत्यगात्मनः परमेश्वराभिन्नत्वे संसारसंवन्धः कथं भवेदिनि चेत- त्रोक्तमागमाधिकारे- एप प्रमाता मायान्धः संसारी फर्मवन्धनः । विद्यादिज्ञापितधर्यश्वियनो मुक्त उच्यते ॥ इति । ननु ममेयस्य प्रमात्रभिन्नत्ये चंद्धमुक्तयोः प्रमेयं प्रनि को विशेषः । अत्रा. प्युत्तरमुक्तं तत्त्वार्थसंग्रहाधिकारे- मेयं साधारणं मुक्तः स्वात्माभेदेन मन्यते । महेश्वरो यथा वद्धः पुनरत्यन्तभेदवत् ।' इति । नन्वात्मनः परमेश्वरत्वं स्वाभाविक चेनार्यः प्रत्यमिमार्थनया । नहि भीनममत्पमित सति सहकारिसाकल्येऽङ्कुरं नोत्पादयति । तस्मात्कस्मादाऽऽ- रममत्यभिज्ञाने निर्वन्ध इति चेदुच्यते । शृणु तावदिदं रहस्यम् । द्विविधा अर्थक्रिया वाद्याऽङ्करादिका प्रमातृविश्रान्तिचमत्कारसारा प्रीत्यादिरूपा च । समाऽऽया प्रत्यभिज्ञानं नापेक्षते । द्वितीया तु तदपेक्षत एव । इहाप्यहमीश्वर इत्येवंभूतचमत्कारसारा परापरसिद्धिलक्षणजीवात्मकत्वशक्तिविभूतिरूपार्यकि. येति स्वरूपमत्यभिन्नानमपेक्षणीयम् । ननु प्रमातृविश्रान्तिसारार्थक्रिया मस्य- मिझानेन विनाऽदृष्टी सती तस्मिन्दृष्टेति क दृष्टम् । अत्रीच्यते । नायकगुणग. पसंश्रवणमद्धानुरागा काचन कामिनी मदनविह्वला विरहलेशमसहमाना पद. नलेखावलम्बनेन स्वावस्यानिवेदनानि विधत्ते । तथा देगात्तन्निकटमटेन्त्यपि तस्मिन्नवलोकितेऽपि तदवलोकनं तदीयगुणपरामभावे जनसाधारणत्वं प्राप्त १२. 'ति भर्गो भरिभाग इति भर्गो म' । २ स. भागो । ३ स. "यन्त्यानु' । ४ प. सनमुखहप्य प.५ प. 'रस्वमि । ६ ख. 'मसितावेद्यत । ७४-च. 'लाइलाग्याय । ८ च विरानझा' । ९क.ग.-च. पन्धम् । १.स. 'याः को । ११ रा. मुच्यते । ११ स.'शा. अपमया 14 स. 'जाते स.१४ क. 'बन्धन' ग. निकायन । १५ स. 'य सात', १६ स. 'गस' । १७ मु. ग. ह.ब. 'टयपि । १८ क. "पि तदी' । स. 'पि ते तर'। प. 'पि तमलो।

·सविदर्शनसंग्रहे- 'हृदयोममा न रभसे । गदा तु * दुनोरचनात्तदोयगुणपगम करोति तदा अक्षणमेच पूर्णभाव पनि । एष स्वात्मनि विश्वश्वगत्मना भाममानऽपि नधि भीसन तदीयगुणपरामर्शविरह समये पूर्णभाव न संपादयनि । यदा तु गुरु चनादिना सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिरक्षणपरमेश्वरोव पिगमा जायने तदा तभ णपेच पूर्णात्मतालाभः । तदुक्त चतुर्ये विपदों- तैस्तैरप्युपयाचितम्पनतस्तस्याः स्थितोऽपनिक कान्ता लोरसमान एचपपरिझानो न रन्तु यथा । रोस्यैप तथाऽनवक्षितगुण' स्वात्माऽपि विश्वेश्वरा नेवाय निजभवाय तटिय तत्मत्यभिज्ञादिता । इति । अभिनवगुप्तादिभिराचार्यविदितमतानोऽध्ययमर्थः संग्रहमपरमपाणरम्माभिविस्त रभिया नाम नामित इति सर्व शिवम् । इति श्रीम सायणमाधवीय सर्पदर्शनसनई अत्यभिज्ञादर्शनम्। अथ रसेश्वरदर्शनम् ॥ १ ॥ अपरे पाहेश्वरा परमेश्वरनादात्म्य यादिनोऽपि पिण्डस्य मवाभिम न्मुक्तिः,मत्स्यतीरयास्थाय पिण्डस्योपाय पारदादिपवेदनीय रसम) मन्तेन रसस्य पारदस्त ससारपग्पारमापणहेतुन्वेन । तदुक्तम्- ससारस्य पर पार दत्तेऽसौ पारदः स्मृतः ॥ इति । .जमार्णवेऽपि पारदो गदितो यस्मात्परार्थ साघमातम । सुतोऽय मत्समो देवि मम प्रत्यङ्ग सभव' । मम देहरसो यरमाद्रसस्तेनायमुच्यते ॥ इति । F मनु प्रकारान्तरेणापि जीवन्मुक्तिपत्तो नर वाचायुति युक्रिमीनि:: * घटि-निकरवर्तितव्यादिपचनाद्वा । इस घ दल'।२ क तु मर्तिब । ६ ६ से ग घ 'नादिना तदा । र 'मायति । ५ क ख ग प त ।' पस्तु' । च 'तामाव । त15 "तस्या । ९४च मैव ११. द त । ११ क "मयम। कघ "निम" १५ प 'पायपा।

·7 रसैघरदर्शनम् । पट्स्वपि दर्शनेपु देहपातान्तरं मुक्तरुक्ततया तत्र विश्वासानुपपत्त्या निर्विचि- कित्सप्रवृत्तेरनुपपत्तेः । तदप्युक्तं तत्रैव- 'पड्दर्शनेऽपि मुक्तिस्तु दर्शिता पिण्डपातने । करामलकवत्साऽपि प्रत्यक्षा नोपलभ्यते । तस्मात्तं रक्षयेत्पिण्डं रसेश्चैव रसायनैः ॥ इति । गोविन्दभगवत्पादाचार्यपि इति धनशरीरभोगान्मत्वा नित्यान्सदैव यतनीयम् । ! " मुक्ती सा च ज्ञानात्तच्चाभ्यासात्स च स्थिरे देहे ।। इति । ननु विनश्वरतया दृश्यमानस्य देहस्य कयं नित्यत्वमवसीयत इति चन्मेवं स्थाः । पाटकौशिकस्य शरीरस्यानित्यत्वेऽपि रसाभ्रकपदाभिलप्यहरगौरीसृ जातस्य नित्यत्वोपपत्तेः । तथा च रसहृदये- अतरसुराये चात्यक्त शरीरा हरगौरीसृष्टिजां तनुं प्राप्ताः । । मुक्तास्ते रससिद्धा मन्त्रगणः किंकरो येपाम् ॥ (EAST G )इति । उन्मुक्ति समीहमानेन योगिना प्रथमं दिव्यतनुर्विधेया । हरगौरी- नागजनितत्वं च रसस्य हरजयनाभ्रकस्य गौरीसंभवत्वेन तत्तदात्मक- तीजमार अभ्रकस्तव वीज तु मम वीजं तु पारदः । स्मरण प्रति अनयोर्मलन देवि मृत्युदारिद्यनाशनम् ।। इति । बाध्यल्पमिदमुच्यते । देवदैत्य मुनिमानवादिषु वबो रससामर्थ्यादिव्य श्रित्य जीवन्मुक्तिमाश्रिताः श्रूयन्ते रसेश्वरसिद्धान्ते- देवाः चिन्महेशाद्या देत्याः काव्यपुर.स Re मुनयों वालखिल्याद्या नृपाः सोमेश्वरादयः जना गोविन्दभगवत्पादाचार्यों गोविन्दनायकः। PRIF चर्वटिः कपिलो व्यालिः कापालिः कन्दलायनः ॥ एतेऽन्ये बहवः सिद्धा जीवन्मुक्ताश्चरन्ति हि । तनु रसमयीं प्राप्यं तदात्मककथाचणाः ॥ इति । मेवार्थः परमेश्वरेण परमेश्वरी प्रति प्रपश्चित:- कर्मयोगेण देवेशि प्राप्यते पिण्डधारणम् । क-ग. पु. च ताः । चन्द्यास्ते । च. ता.। बन्धास्न।२ घटिजान्तरत्वं हरगौरीसंयोगजनितत्वं १ययोऽमी वसिष्टाद्या ! ४ च. पर्पटिः । ५ च कपालिः । ६ ५. 'प्य तपान्माबोऽध चारमा । ७ क-ग. टु, च 'वास्यार्थ। T ·सर्वदर्शनसंग्रहे-- रसश्च पवनति कर्मयोगो द्विधा स्मृतः ॥ भूछितो हरति व्याधीस्मृतो जीवयति स्वयम् । बद्धः खेचरतां कुर्याद्रसो वायुश्च भैरवि ॥ इति । मूर्छितस्वरूपमुक्तम्- नानावणों भवेत्सूतो विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्छितं तं वदन्ति हि ।। आर्द्रत्वं च घनत्वं च तेजो गौरवचापलम् । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम् ।। इति । अन्पत्र बद्धस्वरूपमप्यभ्यधायि- अक्षतच लघुद्राची तेजस्वी निर्मलो गुरुः । स्फोटनं पुनरावृत्ती बदसूतस्य लक्षणम् ।। इति । ननु हरगौरीमप्रिसिद्ध पिण्डस्थैर्यमास्यातुं पार्यते । तत्सिदिरेव कयमिति धेन । अष्टादशसंस्कारवशात्तदुपपत्तेः । तदुक्तमाचार्य:- तस्य प्रसाधनविधी मुधिया प्रतिकर्मनिमलाः प्रथमम् । अष्टादश संस्कारा विज्ञातव्याः मयत्नेन ॥ इति । ते च संस्कारा निरूपिताः- स्वेदनमर्दनमूऊनस्थापनपातननिरोधनियमाच । दीपनगगनग्रासप्रमाणमय जारणपिधानम् ।। गर्भद्रुतियाधतिक्षारणसंरागसारणाचैत्र । मामणवेधौ भक्षणमादशधेति रसफर्म ।। इति । सरमपञ्चस्तु गोविन्दभगवत्पादाचार्य सर्वधरामेश्वरभट्टारकभभृतिभिः प्राचीन पायनिरूपित इति ग्रन्यभूयस्वभयानुदास्पते । न प रसशास्त्र धातु वादा मेवेति मन्तः पम् । देहवेधद्वारा मुक्तेरेव परममयोजनत्वात् । तदुक्तं रसाणवे- लोहवेधस्त्वया देव यदर्थमुपवर्णितः । तं देहवेधमाचक्ष्व येन स्यारखेचरी गतिः ।। पया लोहे तथा देई फर्तव्यः सूतका संता । समानं कुरु देवि मत्र्ययं दहलोहयो । पूर्व लोहे परीक्षेत पश्चाई हे प्रयोजयेत् ॥ इति । १६. स तत्व 1१ 'मन्यातुं । ३ ५ मैल प्रथम. के. 'ताः । सो पारायः सपाहि-। ५ गर्भ हु। ६ क स. घ. 'गक्षार । ७ प. यहत्तः परमीशित ... यात 10 हवाम् । १ ख 'लई । - - ।

·संश्वरदर्शनम् । ८१ ननु सचिदानन्दात्मकपरतत्त्वस्फुरणादेव मुक्तिसिद्धौ किमनेन दिव्यदेहसं- पादनप्रयासेनेति चेतदेतद्वार्तम् । अवार्तशरीरालामे तद्वााया अयोगात् । तदुक्तं रसहृदये-- गालतानल्पविकल्पः सर्वाध्वविवक्षितश्चिदानन्दः । स्फुरितोऽप्यस्फुरिततनोः करोति किं जन्तुवर्गस्य ।।११।२०)इति । यन्जरया जर्जरितं कासवासादिदुःखविशदं च । योग्यं तन्न समाधों मतिहतबुद्धीन्द्रियमसरम् ॥ (२९) पालः षोडशवर्षों विपयरसास्वादलम्पटः परतः । यातविवेको वृद्धो मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिम् ।। इति । ननु जीवत्वं नाम संसारित्वम् । तद्विपरीतत्वं मुक्तत्वम् । तथा च परस्पर विरुद्धयोः कथमेकायतनत्वमुपपन्नं स्यादिति चेत्तदनुपपन्नम् । विकल्पानुप. पत्तेः । मुक्तिस्तावत्सर्वतीर्यकरसंमता ! सा किं ज्ञेयपदे निविशते न वा । चरमे शशविषाणकल्पा स्यात् । प्रथमे न जीवन वर्जनीयम् । अजीतो ज्ञातृत्वानुपपत्तेः। तदुक्तं रसेश्वरसिद्धान्ते- रसाडूमेयमार्गोक्तो जीवमोक्षोन्यथा नु न । ममाणान्तरवादेपु युक्तिभेदावलम्बिए । ज्ञातृज्ञेयमिदं विद्धि सर्वतन्त्रेषु संमतम् । नाजीवज्ञास्थति ज्ञेयं यदतोऽस्त्येव जीवनम् ।। इति । न चेदमाटचरमिति मन्तव्यम् । विष्णस्वामिमतानुसारिभिर्नृपश्चास्र्थशरीरस्य नित्यत्त्वोपपादनात् । तदुक्तं साकारसिद्धौ- सचिनित्यनिजाचिन्त्यपूर्णानन्दकविग्रहम् । नृपश्चास्थमहं वन्दे श्रीविष्णस्वामिसंमतम् ॥ इति । नन्वेतत्सावयवं रूपवदवभासमानं नृकण्ठीरवाङ्ग सदिति न संगच्छत इत्या. दिनाऽऽक्षेपपुरःसरं सनकादिमत्यक्ष-सहस बीपो पुरुषः (० ३१४) इत्यादिश्रुति- १० १ ख. अलाभात् । २ क... च. 'ति । ये जर' १३ क. स.ग. 'कायन । ४ स ग. घ. 'मे जी १५ ग न धर्जनीयनजीविनो ज्ञा'६क ग. वनो ज्ञा । सवने ज्ञा18 - घ. 'क्षोऽस्त्यधोमनाः ।प्र। स. क्षोऽस्त्यधर्मनः । म क भ. मोस्वधा मनः।। ८ प. * मुक्ति । ९ स. सिद्धिस' ! १० क -ग. हु "यमन्त्रे । ११ इ.-च. म्। न जी । १२ प. स्यसि । १३ प ज्ञेये। १४ स. प्रद1१ क . विद्युस्वा । 15 प. स्थनिस्य । १७ प. स. "तिमत्तम । ग.व. तिः । तम" । घ. 'तिसमन-1 ·८२ - सर्वदर्शनसंग्रह तमद्भुतं बालकपम्जेक्षणं चतुर्भुज शङ्खगदाधुदायुधम् । ( भा० द० पू०३९) इत्यादिपुराणलक्षणेन प्रमाणत्रयेण सिद्ध नृपश्चाननाङ्ग कथमसत्स्यादिति सदादीनि विशेषणानि गर्भश्रीकान्तमिश्रावणुस्वामिचरणपरिणतान्तःकरण: प्रतिपादितानि । तस्मादस्मनिष्टदेवनित्यत्वमत्यन्तादृष्टं न भवतीति पुरुषार्थकामुकैः पुरुपैरेव्यम् । अन एयोक्तम्- आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । श्रेयः परं किमन्यच्छरीरमजरामरं विहायकम् ॥ इति । अजरामरीकरणसमर्थश्व रसेन्द्र एव । तदाह- एकोऽसौ रसराजः शरीरमजरामरं कुरुते ॥ इति । किं वय॑ते रसस्य माहात्म्यम् । दर्शनस्पर्शनादिनाऽपि महत्फलं भवति । तदुक्तं रसाणचे- दर्शनास्पर्शनात्तस्य भक्षणात्स्मरणादपि । *पूजनाद्रसदानाच दृश्यते पविध फलम् । फेदारादीनि लिङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित् । तानि दृष्ट्वा तु यत्पुण्यं तत्पुण्यं रसदर्शनात् ॥ इत्यादिना । अन्यत्रापि काश्यादिसलिङ्गन्यो रसलिङ्गार्चनाच्छिनः । प्राप्यते येन तल्लिङ्ग भोगारोग्यातपदम् ।। इति । रसनिन्दायाः प्रत्यवायोऽपि दर्शित:- प्रमाढाइसनिन्दायाः श्रुतावेनं स्मरेत्सुधीः । द्राक्त्यजेमिन्दकं नित्यं निन्दया पूरिताशुभम् ।। इति । तस्मादस्मदुक्तया रीत्या दिव्यं देह संपाद्य योगाभ्यासवशात्परतत्वे दृष्ट पुरु- पार्यमाप्तिर्भवति । तदा-- भ्रूयुगमध्यगतं यरिछखिविद्युत्सूर्यवज्जगद्भासि । के पांचित्पुण्यसामु-मीलति चिन्मयं ज्योतिः ।। - x प पु टि- पूजनाधारणाच्चास्य । १घ 'माणेन च सि । २ स 'काम पु। ३५ हत्पूजितज्योतिलिंगादिदर्शनादि । ४ क ख ग 'नि च । ५५ 'गाचना वरा । इति । ना। ६ क ... च.चिन शिवम् । इति । प्रा । ३ च तनित्यं चौधारों । ८ क. 'मृतामरम् ।।९ क ग. 'न्दायो ध्रु। १० ख. घ. निरया ।

·६३ रसेश्वरदर्शनम् । - परमानन्दैकरसं परमं ज्योतिःस्वभावमाविकल्पम् । विगलितसफलफ्लेशं ज्ञेयं शान्तं स्वसंवेद्यम् ।। तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं चिन्मयं जगत्पश्यन् । उत्सनकर्मवन्धी ब्रह्मत्वामहेव चाऽऽमोति ।। (रसह० १ । २१-२३) श्रुतिश्च-रसो वै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति (ले० २-७-१) इति । तदित्यं भवदैन्यदुःखभैरतरणोपायो रस एवेति सिद्धम् । तथा च रसस्य पर- ब्रह्मणा साम्यमिति प्रतिपादकः श्लोकः- यः स्यात्यावरणाविमोचनधियां साध्यः प्रकृत्या पुन: संपन्नः सह तेन दीव्यति परं वैश्वानरे जाग्रति । ज्ञातो यद्यपरं न वेदयति च स्वस्मात्स्वयं द्योतते यो ब्रह्मेव स दैन्यसंसृतिभयारपायादसौ पारदः ॥ इति । इति श्रीमत्सायणंमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे रसेश्वरदर्शनम् ॥ अथौलूक्यदर्शनम् ॥ १० ॥ इह खलु निखिलमेावान्निसर्गप्रतिकूलवेदनीयतयाँ निखिलात्मसंवेदनसिद्ध दुःखं जिहासुस्तद्धानोपायं जिज्ञासुः परमेश्वरसाक्षात्कारमुपायाकलयति । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ इत्यादिवचननिचयमामाण्यात् । परमेश्वरसाक्षात्कारश्च श्रवणएननभावनाभि- भीवनीथः । यदाह- आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासबलेन च । त्रिधा प्रकल्पयन्प्रज्ञा लभते योगमुत्तमम् ॥ इति । तत्र मननमनुमानाधीनम् । अनुमानं च व्याप्तिज्ञानाधीनम् । व्याप्तिज्ञानं च पदार्थविवेकसापेक्षम् । अतः पदार्थषटकम्-अथातो धर्म व्याख्यास्यामः १५. रमज्यो । २ ख. स्वयं दे । ३ क. ख "बद्धोत्र । ४ ग. ह.-च. भवेदन्य । घ. भवे । ख. भवेदन्यभवदुः । ५ घ. 'भवत। ६ स. इ.-च. °क्षावनि 10 च. या पर'1८ क. ग.' नि। ९ क. ग. प. हासतस्त' । हः-च. हासुस्त ।१० क. 'ज्ञासोः 1११ १.-च. 'माकलति । ख. 'माकर्णयति । १२ क. ग. 'नायम् । य । १३ क. ग. 'गमो ना ! १४ प. 'ल्पयेत्प्रज्ञां।

·३ सर्वदर्शनमग्रो- (फ० सू०१।१।१) स्याटियायो दशरक्षण्या फणभषेण भगवा प्यवस्थापितम् । तपाऽऽदियदयात्मक प्रथम ध्याये समताशेपपदार्थकयनमः पारि । सप्रापि प्रथमाइयं नातिमनिरूपणम् । विनीयादि जातिविशेषयोनिरू- पण । आरिवपयुक्तं द्वितीय ऽध्याय द्रव्यनिरूपणम्। तत्रापि प्रयमादिके भूव- विशपलक्षणम् । द्वितीय दिकालमतिपादनम् । आहियद्वय युक्ते तृनीय आत्मा- न्तरणलक्षणम् । तत्राप्यात्मरक्षणं प्रथमे । द्वितीयेऽन्तःकरणलक्षणम् । आह्निरद्वययुक्तं चतुर्थे गरीरतदुपयोगिरिवचनम् । तत्रापि भयमे तदुपयोगिः विवचनम् । द्वितीय शरीरविवचनम् । आहिरदयवति पश्ची कर्ममतिपादनम् । तंत्रापि प्रथमे शरीरमवन्धिधर्मचिन्तनम् । दिनीय मानसर्मचिन्तनम् । आहिरदयशालिनि पष्टे श्रीतधर्मनिरूपणम् । तत्रापि प्रथमै दानातिनधर्म- विषकः । दिनीय चातुराश्रभ्याचितधर्मनिरूपम् । तथाविधे सप्तपे गुणसमवाय. प्रतिपादनम् । तत्रापि प्रथम पादनिरपेक्षगुणप्रतिपादनम् । द्वितीये तरसापेक्षगु. णप्रतिपादन समवायप्रतिपादन च । अष्टम निर्विकल्पफसविफल्पकमत्यमममा. णचिन्तनम् । नवमे बुद्धिविशेषप्रतिपादनम् । दशमेऽनुमानभेदपतिपादनम् । तत्रोदेशी लक्षण परीक्षा नि त्रिविधाऽस्य शास्त्रस्य प्रतिः । ननु विभा- गापेक्षया चातुधि ये वक्तव्य पथ विध्यमुत्त मिति चेन्मेवं मस्थाः। विभागस्य विपाशरपत्वादुईश एपान्तर्भावात् । तत्र द्रव्यगुणकर्म सामान्यविशेपममवायो इति पहेव ते पदार्थी इत्युदर्शः । रिमन प्रमनियमे यारणम् । उच्यते-समस्त. पदार्थायतनत्वेन प्रधानस्य द्रव्यस्य प्रथममुद्देशः। अनन्तरं गुणत्वोपाधिना सफ- एद्रव्यमुत्तेर्गुणस्य । तदनु सामान्यवचम्यिाकर्मणः । पश्चात्तचितयाश्रितस्य सामान्यस्य । तदनन्तर समवायाधिकरणस्य विशेषस्य । अन्तेऽवशिष्टस्य सम. यायस्येति । ननु पडेव पदार्या इति कथ यथ्यते । अभावस्यापि सद्भावादिति चेन्मेवं चौः । नत्रर्थानुलिसितधीविपयतया भावरूपतया पहेवेति विवक्षितत्वात् । तथाऽपि कथं पडवेति नियम उपपद्यते । विकल्पानुपपचेः । तथाहि-नियमव्य- वच्छेद्यं प्रमितं न वा । ममितत्वे क्थ निषेधः । अममितत्वे क्यंतराम्। न हि - । । - १५ ‘य भूतविरोपदिकारप्रतिपादनम् । त १२६ तथाऽपि । ३ 'ये साधार- णक । ४ क ग 'नसादिक १५ क स ग 'देशस्पत्योद्देश । ह -'देश ए'। च 'देशरुप- त्वेनोद्देश ए' । ६६ ट 'याभावा । क 'दायोपपतनलें। स 'दायित। - स. 'साथ- स्कि। ग-च ति प्रमनियम ।न1१.६ 'व' । तत्रार्या । घ च । तमा. थोरि १११४-च या प।

·औलूक्यदर्शनम् । पवित्मेक्षावामूपिकापाणं मतिपेढुं यतते । ततयानुपपत्तेनों नियम इति चेन्मेवं भापिष्ठाः । सप्तमतया प्रमितेऽन्धकारादौ भावत्वस्य भावतया प्रमितें शक्तिसादृश्यादौ सप्तमत्वस्य च निषेधादिति कृतं विस्तरेण । तत्र द्रव्यादित्रितयस्य द्रव्यत्वादिजातिर्लक्षणम् । द्रव्यत्वं नाम गग- नारविन्दसमवेतत्वे सति नित्यत्वे सति गन्धासमवेतत्वम् ।गुणत्वं नाम समवा. यिकारणासमवेतासमवायिकारणभिन्नसमवेतसत्तासाक्षाव्याप्यजातिः । कर्मत्वं नीम नित्यासमवेतत्वसहितसत्तासाक्षाचाप्यजातिः। सामान्य तुप्रध्वंसप्रतियोगि. स्वरहितमनेकसमवेतम् । विशेपो नामान्योन्याभावविरोधिसामान्यरहितः समवेतः। समवायस्तु समवायरहितः संवन्ध इति पण्णां लक्षणानि व्यवस्थितानि । द्रव्यं नवविधम् । पृथिव्यप्तेनोवारवाकाशकालदिगात्ममनासीति । तत्र पृथि. व्यादिचतुष्टयस्य पृथिवीत्वादिजातिर्लक्षणम् । पृथिवी त्वं नाम पाकजरूपसमा. नाधिकरणद्रव्यत्यसाक्षायाप्य जातिः। अप्त्वं नाम सरित्सागरसमवेतत्वे सति ज्वलनासमवेत सामान्यम् । तेजरत्वं नाम चन्द्रचाकिरसमवेतत्वे सति सलि. लासमवेतं सामान्यम् । वायुत्वं नाम त्वगिन्द्रिय समवेतद्रव्यत्वसामायाप्य. जातिः । आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे पारिभाषिक्यस्तिस्रः संज्ञा भवन्ति आकाशः कालो दिगिति । संयोगार्जन्यजन्यविशेषगुणसमानाधिकरण- विशेषाधिकरणमाकाशम् । विभुत्वे सति दिगसमवेतपरत्वासमवायिकारणाधि- फरणः कालः । अकालत्वे सत्यविशेषगुणा महती दिक् । आत्ममनसोरात्म- त्वमनस्त्वे । आत्मत्वं नामासमवेतद्रव्यत्वापरजातिः । मनरत्वं नाम द्रव्यसमवा. यिकारणत्वरहिताणुसमवेतद्रव्यत्वापरजातिः । रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुः: खेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च कण्ठोक्ताः सप्तदश चशब्दसमुचिता गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसं. स्कारा+शब्दाः सप्तवेत्येवं चतुर्विंशतिर्गुणाः । तत्र रूपादिशब्दान्तानां रूप. स्वादिजातिलक्षणम् । रूपत्वं नाम नीलसमवेतगुणत्वापरजातिः । अनया दिशा शिष्टानां लक्षणानि द्रष्टव्यानि । * सप्तमभावपदार्थमाशय निराकरोति-अन्धकारादावित्यादि । + अदृष्टं धर्माधौं । १ ख ग यत्तेत । २ घ 'वस्याभा । ३१ ड. च "किसंख्यादी ।४ च रणस। ५क "रणास 1 घ. ग 'रणस' १६ च नामानि 1 ७ क स ४च. नित्यस'1८ च "वरहि। ९ ख. 'ति द्रव्यस । १० के 'ति ज्ञानस । ख ति ज्ञानास । घ 'ति ज्वालास। ११ ग. "तत्वे सति । १२ ग. जन्मज । १३ फ. ग. घ. 'लम 1 १४ ख, ग 'मास' । १५ क. ग. प. 'तदव्यत्वा ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे। •, कर्म पश्चविधम् । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनभेदात् । भ्रमणरेव- नादीनां गमन एचान्ताः । उत्क्षेपणादीनामुक्षेपणत्यादि जातिलक्षणम् । तबोरक्षेपणत्वं नायोर्ध्वदेशसंयोगासमवाधिकारणसमवेतकर्मत्यापरजातिः । एव. अपक्षेपणत्वादीनां लक्षणं कर्तव्यम् । सामान्य द्विविधं परमपरं च परं सत्ता द्रगुणसमवेता। अपरं द्रष्यत्यादि । पक्षणं मागचोक्तम् । विशेषाणामनन्तत्वात्समवायस्य चकवाद्विभागो न संभवति । तल्लक्षणं च भागवावादि। हिले च पायजोत्पत्तौ विभागे च विभागजे । यस्य न रखलिता युद्धिस्तं वै वैशेषिकं चिदुः ।। इस्यामाणकस्य सद्भावाद्विवाद्युत्पत्तिप्रकारः प्रदयते । तत्र प्रथममिन्द्रियार्थ: सनिकपः । तस्मादेकरवसामान्यज्ञानम् । ततोऽपेक्षावुद्धिः । तती द्वित्योत्पचिः । सतो द्वित्वत्वसामान्यज्ञानम् । तस्माद्वित्वगुणज्ञानम् । ततो व द्रव्ये इति धी। ततः संस्कारः । तदाह-- आदाविन्द्रियसंनिकर्षघटनादेकलसामान्यधी- रेफत्वोभयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते द्वित्त्वत्त्वममितिस्ततो नु पाती द्वित्वममाऽनन्तरं दे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयक्रिया ॥ इति । -द्वित्वादेपेक्षाघुद्धिजन्यत्त्वे कि प्रमाणम् । अाऽऽहुराचार्या:-अपेक्षा- बुद्धिदित्वादेरुत्पादिका भवितुमर्हति । व्यञ्जरत्वानुपपत्ती तेनानुविधीयमान- वात् । शब्द प्रति संयोगवदिति । वयं तु चूमा-द्वित्वादिकमेकत्वद्वयविषया. नित्यबुद्धिव्यगाथं न भवति । अनेकाधिसगुणत्वात्पृथक्त्वादिवदिति । निचिनमो निरूप्यते-अपेक्षाधुद्धित एकत्वसामान्यज्ञानस्य द्वित्वोत्पत्तिसम- काल निवृत्तिः । अपेक्षायुर्वेदिस्वस्वसामान्यज्ञानावित्वगुणयुद्धिसमसमयम् । दिवसादिनिखार्दप कुप्टिस्पतालपाणयपुदित संस्कारात्यनि- समकालम् । द्रव्यर्बुद्धेस्तदनन्तरं संस्कारोदिति । तथा च संग्रहश्लोकाः- - 17-च 'णावक्षे'। २ स 'योगस । ३ क ख 'प्रत्ययसर-च. 'पप्रमेयस। १५.-च. 'मदः। ५ ख ग घ 'गर्म । ६ ख ग 'लात्तद्वि। ७५ वादीत् । ८ क ख. गतो द्वित्वसा' । ९घ द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यते । ततो द्वित्वनिर्विवरपरज्ञान तस्मा' । १० च । एकत्वः । ११ क. 'रती ट्वि । १२४ च. 'पते ।। १३ क. रा शवं प्र। १४ च 'कलाम । १५ प. "भकालम् । द्वि' ।। फ. ४ --'काल्गु ।' १७ प. बुद्धितो गुणबुद्धिस १८ प 'युदित', दव्यबुद्धस्त' । १९५ रादौति । ते - ·औलूक्यदर्शनम् । आदावपेक्षावुया हि नश्येदेकत्वजातिधीः । द्वित्वोदयसमं पश्चात्सा च सज्जातिवुद्धितः ।। द्वित्वाख्यगुणधीकाले ततो द्वित्वं निवर्तते । अपेक्षावृद्धिनाशेन द्रव्यधीजन्मकालतः ॥ गुणवुद्धिव्यबुद्धया संस्कारोत्पत्तिकालतः । द्रव्यबुद्धिश्च संस्कारादिति नांशक्रमो मतः ॥ इति । धुर्बद्धयन्तरविनाश्यत्वे संस्कारविनाश्यत्वे च प्रमाणम्-विवादाध्यासिं- वानि ज्ञानान्युत्तरोचरकार्यविनाश्यानि । क्षणिकविभुविशेषगुणत्वात् । शब्द चत् । कचिद्व्यारम्भ कसंयोगप्रतिद्वंद्विविभागजनककर्मसमकालमेकत्वसामा- न्यचिन्तयाऽऽश्रयनिवृत्तेरेव द्वित्वनिवृत्तिः । कर्मसमकालमपेक्षावुद्धिचिन्तनादु- भाभ्यामिति संक्षेपः। अपेक्षाघुद्धिर्नाम विनाशकविनाशमतियोगिनी बुद्विरिति योद्धव्यम् । अथ द्वयणकनाशमार कतिभिःक्षणः पुनरन्यद्वयणुकमुत्पर्य रूपादिमन्नवती- ति जिज्ञासायामुत्पत्तिप्रकारः फैश्यते-नोदनादिक्रमेण धणुकनाशः। नटे द्वषणुके परमाणावनिसंयोगाच्छ घामादीना निवृत्तिः । निवृत्तेपु श्यामादिपु पुनरन्यस्मां- दमिसंयोगाद्रतादीनामुत्पतिः । उत्पन्नेषु रक्तादिष्यदृष्टवदात्मसंयोगात्परमाणी द्रव्यारम्भणाय क्रिया । तया पूर्वदेशाद्विभागः । विभागेन पूर्वदेशसंयोगान- वृत्तिः । तस्मिनिवृत्ते परमाण्वन्तरेण संयोगोत्पत्तिः । संयुक्ताभ्यां परमाणुभ्यां इधकारम्भः । आरब्धे घणुके कारणगुणादिभ्यः कार्यगुगादीनां रूपादीना- मुत्पत्तिरिति यथाक्रमं नव क्षणाः । दशक्षणादिप्रकारान्तरं विस्तरभयानेह प्रतन्यते । इत्थं पालुपाकमक्रिया । पिठरपाकप्रक्रिया तु नैयायिकधीसमता । विभागजविभागो द्विविध:-कारणमात्रविभागजः कारणाकारणविभाग- नश्च । तत्र प्रथमः कथ्यते~कार्यव्याप्ते कारणे कर्मोत्पन्नं यंदाऽवयवान्तरा. द्विभागं विधत्ते न तदाऽऽकाशादिदेशाविभागः । यदा त्वाकाशादिदेशाविभागो नदाऽवयवान्तरादिति स्थितिनियमः । कर्मणो गगनविभागाकतत्वस्य द्रव्या- रम्भफैसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वेन धूमस्य धूमध्वजवणेब व्यभिचारां- १च, नाम' । २ क. 'वणगु । ३ च. "न्यज्ञानदि । ४ घ. 'नादेकत्वसामान्यचि. न्तायास्ते परस्परं सुन्दोपसुन्दन्यायेनोभा । ५ क 'भ्य पुन' क । ६ ख. "य क्रियादि। प. 'य पाकादि । ७ च प्रदश्यते । ८ क. घ. 'गाना रु। ९ क ख ग. यदव । घ यदवयभ्यन्तराविमा । १० ध. तवयभ्यन्तरादिस्थि । ११ क. 'भाग क। स. ग. प. भागक' । १२ च. 'कते। १३ क. स. प. वर्गव्य । च. वर्गवव्यभि ।

·। है सर्वदर्शनसंग्रहै-- नुपलम्मात् । ततश्यावयवकर्मावयवान्तरादेव विभागं करोति नाऽऽकाशादिदे- शाद । तस्मादिभागाद्रव्यारम्भक संयोगनिवृत्तिः । ततः कारणाभावात्कार्यामात्र शति न्यायादवयविनिवृत्तिः । निवृत्तेऽवयविनि तत्कारणपोरवयवयोर्वतमानो विभागः कार्यविनाशविशिष्टं कालं स्वतन्त्रं वाऽवयवमपेक्ष्य सक्रिय. स्येवावयवस्य फार्पसंयुक्तादाकांशदेशाविभागमारभते न निष्क्रियस्य । कार- गाभावात् । द्वितीयस्तु हस्ते कर्मोत्पन्नमवयवान्तरादिमाग फुर्वदाकाशादिदे. शेभ्यो विभागानारमते । ते फारणाकारणविभागाः कर्म यो दिशं मति कार्या- सम्माभिमुखं तामपेक्ष्य कार्याकार्यविभागमारमन्ते । यथा हस्ताकाशविभागा- छरीराकाशविभागः । न चासौ शरीरक्रियाकार्यः । तदा तस्य निष्क्रियत्वात् । नापि हस्तक्रियाकार्य: । व्यधिकरणस्य कर्मणो विभागकर्तृत्वानुपपत्तेः । अतः पारिशेभ्याकारणाकारणाविभागस्तस्य कारणमङ्गीकरणीयम् । : पदयादि-अन्धकारादौ भावत्वं निषिध्यत्त इति । तदसंगतम् । तत्र चतुर्धा विवादसंभवात् । क्याहि-द्रव्यं तम इति भाटा वेदान्तिनश्च भणन्ति । आरो- पितं नीलरूपामिति श्रीधराचार्याः। आलोकज्ञानाभाव इति प्राभाकरकदेशिनः । मालोकाभाव इसि नैयायिकादय इति चेत्तत्र द्रव्यत्वपक्षोन घटते । विकल्पा- नुपपसे द्रव्य भवदन्धकारांख्य पृथिव्यायन्यतममन्यद्वा । नाऽऽयः । यत्रान्त- भावोऽस्प तस्य यावन्तो गुणास्तावद्गुणकत्वमसङ्गात् । न द्वितीयः । निर्गुणस्य सस्य द्रव्यत्वासंभवेन द्रव्यान्तरत्वस्य सुतरामसंभवात् । ननु तमालश्यामलत्वे. नोपलभ्ययानं तमः कथं निर्गुगं स्यादिति चेत्तदसारम् । गन्धादिव्याप्तस्य नीलरूपस्य तनिवृत्ती निवृत्तः । अथ नीलं तम इति गतेः का गतिरिति चेन्नील नभ इतिवद्धान्तिरेवेत्यलं वृदैवीवधया । अत एव नाऽपितरूपं समा। अधिष्ठानमत्ययमन्तरेणाऽऽरोपायोगात् । वाह्यालोकसहकारिरहितस्य चक्षुपो रूपारोपे सामानुपलम्भाच । न चायमचाक्षुपः प्रत्ययः । तदनुविधानस्यान- न्यथासिदत्वात् । अत एव नाऽऽलोकज्ञानाभावः। अभावस्य प्रतियोगिनाइके- १स. 'कसिद्धा नि । १५. 'काशाद्विभागदें। 11 'ते। कारणाकारणविभागः । 1. च 'मुखता । 1 घ कारणाकारणवि । ६ ५. 'न्ते । ता दिश प्रति कार्याकार्यवि. भागमारमते । । ७ च, 'गम्य प.ति प्रमा सरक.ग. ह. कारच्या 10. तत्र । ११-'तिनील न' । १९ च. 'दपाया। १३ १. 'तनीकर 1१४ क. गिनि प्रा' ·औलूक्यदर्शनम् । न्द्रियग्राह्यत्वनियमेने मानसत्वप्रसङ्गात् । तस्मादालोकाभाव एव तमः । न च * विधिप्रत्यययत्वेनाभावत्वायोग इति मांप्रतम् । प्रलयविनाशासानादिपु व्यभिचारात् । न चाभाचे भावधर्माध्यारोपो दुरुपपादः । दुःखाभावे सुखत्वा- रोपस्य संयोगाभावे विभागत्वाभिमानस्य च दृष्टत्वात् । न चाऽऽलोकाभावस्य घटाधभावबदूपबदभावत्वेनाऽऽलोकसापेक्षचक्षुर्जन्यज्ञानविषयत्वं स्यादित्येषित- व्यम् । यदग्रहे यदपेक्षं चक्षुस्तदभावग्रहेऽपि तदपेक्षत इति -पायेनाऽऽलोक्ग्रह आलोकापेक्षाया अभावेन तदभावग्रहेऽपि तदपेक्षाया अभावात् । न चाधिकर- गग्रहणावश्यंभावः । अभावातीतावधिकरणग्रहणावश्यंभावानङ्गीकारात् । अप. स्था निवृत्तः कोलाहल इति शब्दमध्वंसः प्रत्यक्षो न स्यादित्यमामाणिकं पर- वचनम् । तत्सर्वमभिसंधाय भगवान्कैणादः प्राणिनाय सूत्रम्-द्रव्यगुणकर्म- निष्पत्तिवैधदभावस्तमः (२० सू० ५।२। १९) इति । अमावस्तु निषेधमुखममाणगम्यः सप्तमो निरूपते-स xचासमवायत्वे सत्यसमवायः । संक्षेपतो द्विविधः । ससर्गाभावान्योन्याभावभेदात् । संसर्गा- -भावोऽपि विविधः । म मध्वंसात्यन्ताभावभेदात् । तत्रानित्योऽनादितमः प्राग- भावः । उत्पत्तिमानविनाशी प्रध्वंसः । प्रतियोग्याश्रयोऽभावोऽन्यन्ताभावः । अत्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वे सत्यनवघिरभावोऽन्योन्याभावः । नन्वन्योन्या- भाव एवात्यन्ताभाव इति चेदहो राजमार्ग एव भ्रमः । अन्योन्याभावो हि तादात्म्यप्रतियोगिफः प्रतिषेधः। यथा घटः पटात्मा न भवतीति । संसर्ग- प्रतियोगिकः प्रतिपेयोऽत्यन्ताभावः । यथा वायौं रूपसंवन्धो नास्तीति । चास्य पुरुषार्थापयिकत्वं नास्तीत्याशङ्कन्नीयम् । दुःखात्यन्तोच्छेदापरपर्या- यनिःश्रेयसरूपत्वेन परमपुरुषार्थत्वात् । इति श्रीमत्सायणमाधचीये सर्वदर्शनसंग्रह औलूक्यदर्शनम् ।। * प.पु टि-विमत तम. भावो भवितुमर्हति न जानुलिसितप्रत्ययवेद्यत्वाद्धटवादिति । ४ प. पुटि-समवायादिसंबन्धशून्यत्वे सति संवन्धवानित्यर्थ । - पु टि-भावनिरूपित । १च. 'नास ।२ क "द्यत्व न । अयोगाभाव इ । ग "द्यत्व योगो भाव । घ "यत्वेन आलोका ई। --- "यवायोगो भाव इ । च यत्र न चार प्रयोगाभावादिति । ३ ख घ. वधा. नेषु । ४. 'वधाना । ४ घ. हेऽपि य ।५ च. गप्रत्यत्वादड्गस्यान । क स प. "णिक. खा"। ७क ग. ध पागाद । ८ क म. ग - 'याद्भाव । ९२ सान्यो ।

·९० सर्वदर्शनसंग्रहे-- अथाक्षपाददर्शनम् ॥ ११॥ तत्त्वज्ञानादुःसात्यन्तच्छेदलक्षणं निःश्रेयस भवतीति * समानतन्त्रेऽपि प्रतिपादितम् । तदाह सूत्रकार:-प्रमाणप्रमेयेत्यादितत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधि. गम इति । इदं न्यायशास्त्रम्याऽऽदिम सूत्रम् । न्यायशास्त्र च पश्चाध्यायात्म- कम् । तत्र प्रत्यध्यायमाहिकद्वयम् । तत्र प्रथमाध्यायस्य प्रथमालिके भगवता गौतमेन प्रमाणादिपदार्थनकलक्षणनिरूपणं विधाय द्वितीये बादादिमतपदार्थ- लक्षणनिरूपण कृतम् । द्वितीयस्य प्रथमे संशयपरीक्षणं प्रमाणवतुष्टयात्रामा ण्यशङ्कानिराकरण च । दिनी यापत्त्यावरन्तर्भावनिरूपणम् । तृतीयस्य प्रथम आत्मशरीरैन्द्रियार्थपरीक्षणम् । द्वितीये बुद्धिमनःपरीक्षणम् । चतुर्थस्य प्रथम प्रवृत्तिदोत्यभावफलदु.सापवर्मपरीक्षणम् । द्वितीये दोपनिमित्तकत्वनिरूप- मवयव्यादिनिरूपणं च । पञ्चगस्य प्रथमे जातिभेदनिरूपणम् । द्वितीपे निग्रह स्थानभेदनिरूपणम् । मानाशीना मेरसिद्धिरिति न्यायेन ममामस्य प्रथममुद्देशे तदनुसारेण लक्ष णस्य कथनीयतया प्रथमोद्दिष्टस्य प्रमाणस्य प्रथम लक्षणं कथ्यते--(१)माधना श्रयाच्यतिरिक्तत्वे सति प्राध्याप्त प्रमाणम् । एवं च प्रतितन्त्रसिद्धान्तसिद्ध परमेश्वरमामा संग्रहीनं भवति । यदचयत्सूत्रकार:-मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्मामाण्यमातप्रामाण्यादिति (गौ० सू० २ । १।६७) । तथा च न्या. धनयपारावारपारमा विश्वविख्यामनिरुदयनाचार्योऽपि न्यायकुसुमाञ्जली चतुर्थे स्तबये- मितिः सम्पपरिच्छत्तिद्वत्ता व प्रमातृता ! तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्य गौतमे मते ॥(४।५) इति । साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परद्वारानपेक्षस्थिती भूतार्थानुभवे निविष्टनिखिलप्रस्ताविवस्तुक्रमः । शाहिनिमिपदुटिविगमनभ्रष्टशङ्कगतुपः शोन्मेपलङ्किभिः किमपरस्त मे ममा गं शिवः ।। ( ४ । ६ ) इति । चतुर्विध प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् । ( २ ) प्रशायां यदि प्रतिभासते * प. पुटिन्यायतन्ने। १ख 'दक्ल' । २ ग 'माणाय । ३ का है. यस्याऽऽनि । ४ क ख. घ. *णम् । द्वि । ५५ 'या' । ६ स. प प्रत्य। ७ स न प्रथ" । ८ स प. 'माणन्या' । ९च "रममा 11.- 'या' 1 1१0 तस्सातिर । १२ क-इ, "पि कु। १३५. "स्तानिके मस्तुनि । । । १४ क, 'स्तु म। ले' । रा "स्तुनि. ले । ग. स्तुत्वरे ले । १५ घ. 'त्तदृष्टि । १६ क.--. 'त् । प्रमेवं द्वा । 14 ·: अक्षपाददर्शनम् । तत्प्रमेयम् । तच्च द्वादशमकारम् । आत्मशरीरन्द्रियार्थबुद्धिमनमवृत्तिदोपपेत्य- भावफलदुःखापवर्गभेदात् । (३) अनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयः। स त्रिविधः । साधारणभर्मासाधारणधर्मविप्रतिपत्तिलक्षणभेदात् । (१) यमधिकृत्य प्रवर्तन्ते पुरुपास्तत्मयोजनम् । तद्विविधम् । दृष्टादृष्टभेदात् । (५) व्याप्तिसंवेदनभूमि- दृष्टान्तः । स द्विविधः । साधर्म्यधर्माभदात् । ( ६ ) प्रामाणि- कत्वेनाभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः । स चतुर्विधः । सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिक- रणाभ्युपगमभेदात् । (७ ) परार्थानुमानवाक्यैकदेशोऽवयवः । स पञ्च- विधः । प्रतिज्ञाहेनूदाहरणोपनयनिगमनभेदात् । ( ८ ) व्याप्यारोपण ध्यापकारोपस्तवः स चैकादशविधः । व्याघातात्माश्रयेतरेतराश्रयचक्र- काश्रयानवस्थाप्रतिवन्धिकल्पनौलाघरकल्पनागौरवात्सर्गापवादबैजात्यभेदात् । (१) यथार्यानुभवपर्याया प्रमितिनिर्णयः । स चतुर्विधः । साक्षात्कृत्य नुमित्युपमितिशाब्दभेदात । (१०) तत्त्वनिर्णयफल: कथाविशेपा बादः । (११) उभयसाधनवी विजिगीपुकथा जल्पः । ( १२) स्वपक्षस्थापनहीन: कथाविशेषो वितण्डा । कथा नाम शादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः। (१३) अप्ताधको हेतुत्वनाभिमतो हेत्वाभासः । स पञ्चविधः ! सच्यभिचारविरुद्ध- प्रकरणसमसाध्यसमातीतकालभेदात् । (१४ ) शब्दवृत्तिव्यत्ययेन प्रतिपेघहेतु श्छलम् । तत्रिविधम् । अभिधानतात्पर्योपचारवृत्तिव्यत्ययभेदात् ।(१५) स्वव्या- घतकमुत्तरं जानिः । सा चतुर्विशतिविधा । साधर्म्यवेधम्योत्कर्पापकर्षवर्या- यविक्रएसाध्यप्राप्तयपाहिङ्गप्रति दृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयमकरणहेत्वर्थापत्त्य विशेपोपपत्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्य कार्यसमभेदात् । (१६) पराजयनिमित्त निग्रहस्थानम् । द्वाविंशतिमकारम् । प्रतिज्ञाहानिप्रतिज्ञान्तरप्रतिज्ञाविरोधपतिज्ञा. संन्यासहेत्वन्तरार्थान्तरनिरर्थकाविज्ञानार्थीपार्थकाप्राप्तकालन्यूनाधिकपुनरुक्तान- नुभापणाज्ञानाप्रतिभाविक्षेपमतानुज्ञापर्यनुयोध्योपेक्षणनिरनुपोज्यानुयोगापसि- द्धान्तहेत्वाभासभेदात् ! अत्र सर्वान्तर्गणिकरतु विशेपस्तत्र शास्त्रे विस्पष्टोऽपि विस्तरभिया न मस्तूयते । ननु प्रमाणादि पदार्थपोडशके प्रतिपाद्यमाने कथामिदं न्यायशास्त्रमिति व्यपदिश्यते । सत्यम् । तथाऽप्यसाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन - १ च णकारणमे १२ क. ह.-च पे व्या। ३ स नागी । ४ क.-ग. ट. च. "पना- हो । ५ घ. हीनक' । ६ क-ग. टु, च शब्द. 1 . क. शतिधा। स ग. घ. "शतिः। सा। ८१. वणार्यवि ९ क. पच. 'रणाहे । १० । 'यो । ११ स. योऽनु ।

·सर्वदर्शनसंग्रह-~ अनुकूलेन तर्फेण सनाये सति साधने । साध्यव्यापकतामङ्गात्पक्षे नोपाविसमवः ।। इति । यदीवरः कर्ता स्यातहिं शरीरी स्यादित्यादिप्रतिकूलतर्कजातं जागर्तीति चेदी- श्वरसिद्धयसिद्धिभ्यो व्याघातः । तदुदितमुदयनेन-~ आगमादेः प्रमाणत्वें बाधनादनिपेपनम् । आभासत्वे तु संघ स्यादाश्रयासिद्धिरुद्धता ।। (न्या० कु०३:५) इति । न च विशेषविरोधः शक्यशङ्कः । ज्ञातत्त्वज्ञातत्वविकल्पपराहतत्वात् । स्या- देतत् । परमेश्वरस्य जगन्निर्माण प्रकृतिः किमर्था । स्वार्या परायी वा । आधेड- पोष्टमाप्त्यर्याऽनिष्टपरिहारार्था वा । नाऽऽयः। भवाससकलकामस्य तदनुपपत्तेः। अत एच न द्वितीयः । द्वितीय प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । कः खलु परार्थ प्रवर्तमान प्रेक्षावानित्याचीत । अय करुणया प्रत्त्युपात्तिरित्याचक्षीत कचित्तं प्रत्या चीत । तहि सर्वान्माणिनः सुखिन एव सूजेदीश्वरः । न दुःखशवलान् । करुणाविरोधात् । स्वार्थमनपेक्ष्य परदुःखहाणेच्छा हि कारुण्यम् । तस्मादी. श्वरस्य जगत्सर्जन न युज्यते । तदुक्त भट्टाचार्य:- भयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । जांच मज तस्तस्य किं नाम न कृतं भवेत् ।। इति । अयोध्यते । नास्तिकशिरोमणे तावदीफिषायिते चक्षुषी निभील्य परि. भावपतु भवान् । करुणया प्रवृत्तिरस्त्येव । न च निसर्गतः सुखमयसर्ग मसङ्गाः । सृज्यमाणिकृतसुकृतदुष्कृतपरिपाकविशेषाद्वैषम्योपपत्तेः । न च स्वातन्त्र्यभङ्गः शङ्कनीयः । स्वाङ्गं स्वव्यवधायकं न भवतीनि न्यायन मत्युत तनिर्वाहात् । एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थ (त० सं० २८।६) इत्यादिरागमस्तत्र प्रमाणम् । यद्येवं ताई परस्पराश्रयायपाधि समाधत्स्वात घेत्तस्यानुत्यानात् । किमुत्पत्ती परस्पराश्रयः शङ्कयो सो वा । नाऽऽद्यः । - गमस्येश्वराधीनोत्पत्तिकत्वेऽपि परमेश्वरस्य नित्यत्वेनोत्पत्तेरनुपपचैः। नापि ज्ञप्तौ । परमेश्वरस्योऽऽगयाधानाप्तिकत्वेऽपि तस्यान्पत्तोऽवगमात् । नापि तदनित्य- स्वाती । आगमानित्यत्वस्य तीवादिधपितत्वादिना सुगमत्वात् । तस्मानित तकधर्मानुष्ठानवशादीश्वरप्रसादसिद्धावभिमतेष्टसिद्धिरिति सर्वमवदातम् । इति श्रीपत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहेऽक्षपाददर्शनम् ॥ - १२. स प. उच्यते ।। १ का. च. तः स्यात् । तदे। घ. 'हते । स्या। 1. भगाधी । ४ . 'प्रहरले । ५ ६.च 'दो हि । ६ क ग. घ. 'गचास। ७ ख.म् । एवं। ८ ख. घ. 'रमानाधी । ग. 'रमायापी १९. 'स्याऽरमाधी ।

·जैमिनिदर्शनम् । अथ जैमिनिदर्शनम् ॥ १२॥ ननु धर्मानुष्ठानवशादभिमतधर्मसिद्धिारेति जेगीयते भवता । तत्र धर्मः किंलक्षणक: किंप्रमाणक इति चेदुच्यते । श्रूयतामवधानेन । अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं प्राच्यां मीमांसायां प्रादर्शि जैमिनिना मुनिना । सा हि मीमांसा द्वाद. शलक्षणी । तत्र प्रथमेऽध्याये विध्यर्थवादमन्त्रस्मृतिनामधेपार्थकस्य शब्दराशेः प्रामाण्यम् । द्वितीये कर्मभेदोपोद्यातममाणापवादप्रयोगभेदरूपोऽर्थः । तृतीये श्रुतिलिङ्गवाक्यादिविरोधप्रतिपत्तिकर्मानारभ्याधीतबहुमधानोपकारकायाजादि- याजमानचिन्तनम् । चतुर्थे प्रधानमयोजकत्वाप्रधानमयोजकत्वजुईपर्णतादिफल- राजसूयगतजघन्यागासबूतादिचिन्ता । पञ्चमै श्रुत्यादिक्रमवद्विशेषद्धयवर्ध- नमावल्यदौर्बल्यचिन्ता । पष्ठेऽधिकारितद्धर्मद्रव्यप्रतिनिध्यर्थलोपनमायश्चित्तसत्र- देयवह्निविचारः । सप्तमे प्रत्यक्षवचनातिदेशशेपनामलिङ्गमविदेशविचारः । अष्टमे स्पष्टास्पष्टप्रबललिङ्गातिदेशापवादविचारः । नवम अहविचारारम्भसामोहम- बोहतत्पसङ्गगतविचारः । दश वाधहेतुद्वारलोपविस्तारवाधकारणकार्यैकत्व समुचयग्रहादिसामप्रकीर्णनवर्थविचारः । एकादशे तन्त्रोपोधाततन्त्रावापत- न्त्रमपश्चनीवापपश्चनचिन्तनानि । द्वादशे प्रसङ्गातन्धिनिर्णयसमुच्चयविकल्पवि. चारः। तत्रायातो धर्मजिज्ञासेति (जै० मू० १२१।१) प्रथममधिकरणं पूर्वमीमां- सारम्भोपपादनपरम् । अधिकरणं च पञ्चावयवमाचक्षते परीक्षकाः । ते च पश्चावयवा विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तसंगतिरूपाः । ताऽऽचार्यमतानुसारेणाधिकरणं निरूप्यते । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्येतद्वाक्यं विषयः । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः (जै० सू० १।१।२ ) इत्यारभ्यान्वाहार्ये च दर्शनात् (जै० सू० १२।४।४० ) इत्येतदन्तं जैमिनीयं धर्मशास्त्रमनारभ्य- मारभ्यं चेति संदेहः । अध्ययनविधेरदृष्टार्थत्वदृष्टार्थत्वाभ्याम् । तत्रानारभ्य- मिति पूर्वः पतः । अध्ययनविधेरावबोधलक्षणदृटफलकत्वानुपपत्तेः । अर्था- घरोधार्थमध्ययनविधिरिति वदन्वादी प्रष्टव्यः-किमत्यन्तमप्राप्तमध्ययनं विधी- यते किंवा पाक्षिकमवघातवन्नियम्यत इति । न तावदायः। विवादपदं वेदाव्य- १ स. तसि। २ . ग. "तिमन्त्रना। ३ रा. "मानं चि । ४ च. "हपूर्ण । ५ रा. "न्यचि। ६ क.ग.-च. 'त्यक्षा । ७ स. 'हत । ८ च. 'नोऽन्यत । ९घ. नाप्त । १... 'द । ११५. वादास्पदं।

·१८ सर्वदर्शनसंग्रहे- यनमवियोधहतरध्ययनवादारताध्ययनवदित्यनपानेन विध्यनपेक्षतया मान- स्यात् । अस्तु नहि द्वितीयो यया नखपिदलनादिना तण्डुलनिप्पत्तिसमवा- पाक्षिकोऽवघातोऽवश्यं कर्तव्य इति विधिना नियम्यते । तया लिसितपाठे. नार्थज्ञानसंभवात्पाक्षिकमध्ययन विधिना नियम्यत इति चेनेनचतुरस्त्रम् । दृष्टान्तदान्तिकयोधर्म्यसंभवात् । अवघातनिप्पनैरेव तण्डुलः पिष्टपुरोटाशा- दिकरणेऽवातरापूर्वद्वारा दर्थपूर्णमासी परमापूर्वमुत्पादयो नापरथा। अतोऽपूर्व- मवघातस्य नियमहेतुः । मकृते लिखितपाउजन्पैनाध्ययनजन्न बाऽविवोधेन अत्यनष्टानसिद्धेरध्ययनस्य नियमहेतु स्त्येव । तस्मादवियोघहेतुविचारशा- स्वस्य वैधत्वं नास्तीति । तर्हि श्रूयमाणस्य विधेः का गतिरिति चेत्स्वर्गफल- कोऽक्षरग्रह मात्रविधिरिति भवान्परितुप्यतु । विश्वजिन्यायेनाश्रुतस्यापि स्व- गस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् । यया स स्वर्गः सर्वान्पत्यविशिष्टत्वात् ( जै. सू. ४।३१३)इति विश्वजित्यश्रुतमप्यधिकारिणं संपादयता दिशेपर्ण स्वर्गः फल युक्त्या निरणापि तद्वदध्ययनेऽप्यस्त । तदुक्तम्--- विनाऽपि विधिना लाभान हि तदर्थता । कल्प्यस्तु विधिसामर्यात्स्वर्गो विश्वजिदादियत् ।। इति । एवं च सति वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतिरनुगृहीता भवति । अत्र हि वेदा. ध्ययनसमावर्तनयोरग्यवधानमवगम्यते । तारके मते स्वपीतेऽपि वैदे धर्मवि- चाराय गुरुकुले वस्तव्यम् । तथा सत्यव्यवधान वाध्यत । तस्माद्विचारशा. स्वस्य वैधत्वाभावात्पाउमात्रेण स्वर्गसिद्धेः समावर्तनशास्राच धर्मविचारशास्त्र- मनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षसंक्षेपः। सिद्धान्तस्त्वन्यतः मासत्वादमाप्तविधित्वं माऽस्तु । नियविधित्वपक्षस्तु वजहस्तेनापि नापइस्तपितुं पार्यते । तथाहि-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति सव्यमत्ययः प्रेरणापरपर्यायां पुरुषप्रवृत्तिरूपार्थभावनाभापापभिवाभावनांक मत्याययति । सा अर्थभावना भाग्यमाकाद्धति । न ताव समानपदोपाचमध्य. नं भाव्यत्वेन परिरमते । अध्ययन शब्दार्यस्य स्वाधीनोचारणक्षमत्वस्य वाड्म- नसव्यापारस्य देशार्थकस्य भाव्यत्वामभवान् । नापि समानवाक्योपातः *.टि-शादी भावनाम् । १५. 'हेवन्य १२ क-द वात् ।। ३ रा. 'रम ४ स. नास्त्येव । ५ क. स. ग. गादि'१६ ग बाध्यते १७ क. 'पना साऽपि भाग. वना साऽपि भा1८ घनाभा ।९ का. ६. चयनभान्ये । १० स. ग च 'नमध्यभावं प ११ ग भाव्यभावासंघ भाव्यास १ ·जैमिनिदर्शनम् । स्वाध्यायः। स्वाध्यायशब्दार्थस्य वर्णराशेनित्यत्वेन विभुत्वेन चोत्पत्यादीनां च. तुर्णा क्रियाफलानामसंभवात् । तस्मात्सामर्थ्यप्राप्तोऽवयोधो भाव्यत्वेनावतिष्ठते । अर्थी समर्यो विद्वानधिक्रियत इति न्यायेन दर्शपूर्णमासादिविधयः स्वविषयाव- वोधमपेक्षमाणाः स्वार्थवोधे स्वाध्यायं विनियुञ्जते । अध्ययनविधिश्च लिखित- पाठादिव्यास्याऽध्ययनसंस्कृतत्वं स्वाध्यायस्यावगमयति । तथा च यथा दर्शपूर्णमासादिजन्यं परमापूर्वमवघातादिजन्यस्यावान्तरापूर्वस्य कल्पकं तथा समस्तऋतुजन्यमपूर्वजातं तुज्ञानसाधनाध्ययननियमजन्यमपूर्व कल्पयिष्यति । नियमादृष्टानिष्टौ विधिश्रवणवैफल्यमापद्येत । न च विश्वजिन्न्यायेन फलकल्प- नाऽवकलप्यते । अर्थावबोधे दृष्टे फले सति फलान्तरकल्पनाया अयोगात् । ។ लभ्यमाने फले इष्टे नादृष्टफलकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वानाऽऽनर्थक्यं भविष्यति ॥ इति । ननु वेदमाप्राध्यायिनोऽर्थावयोधानुदयेऽपि सागवेदाध्यायिनः पुरुपस्यार्थाव- वोधसंभवाद्विचारशास्त्रस्य वैफल्यमिति चेत्तदसमञ्जसम् । घोधमात्रसंभवेऽपि निर्णयस्य विचाराधीनत्वात् । तद्यथा-- अक्ताः शर्करा उपदधाति ( तै० ब्रा० ३-१२--५) इत्यत्र घृतेनैव न तैलादिनत्ययं निर्णयो व्याकरणेन निगमेन निरुक्तेन चा न लभ्यते । विचारशास्त्रेण तु तेजो वै घृतमिति वाक्यशेपवशा- दर्थनिर्णयो लभ्यते । तस्माद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम् । न च वेदमधीत्य स्नायादिति शास्त्रं गुरुकुलनिवृत्तिपरं व्यवधानप्रतिबन्धकं वाध्येतेति मन्तव्यम् । स्नात्वा भुङ्क्त इतिवत्पूर्वापरीभावसमानकर्तृकत्वमात्रमतिपत्त्याऽध्ययनसमावर्त नयनिरन्तामतिपत्तेः । तस्माद्विधिसामदेिवाधिकरणसहस्रात्मकं पूर्वमीमांसा- शास्त्रमारम्भणीयम् । • इदं चाधिकरणं शास्त्रेणीपोद्घातत्वेन संबध्यते । तदाह- चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्घात प्रचक्षते ॥ इति । 1 इदमेबाधिकरणं गुरुमतमनुसृत्योपन्यस्यते-अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनीत तम- ध्यापयीतेत्यत्राध्यापनं नियोगविषयः प्रतिभासते । नियोगथ नियोज्यमपेक्षते । पश्चात्र नियोज्य इति चेदाचार्यककाम एव । संमानन (पा० सू० १।३।३६) 1 १ क.-ड. "विप १२ स. पयस्वविपया । घ. पयः स्वविपया । ३ प. 'माणाः स्वायो । ४.-च. माणास्तत्त्ववो । १ स. च द ५ क. स. वणं वै१६ प.-४. 'स्याव' । ७ क-ग. ह. च. "सनि । ८ ह. 'न्तर्यन ।९रा. पनदिने ।

·सर्वदर्शनसंग्रह- इत्यादिना पाणिन्यनुशासनेनाऽऽचार्यके गम्यमाने नयतेर्धातोरात्मनेपदस्य विधानात् । उपनयने यो नियोज्यः स एवाध्यापनेऽपि । वयोरेकमयोजन- स्वाद । अत एवोक्तं मनुनी मुनिना- उपनीय तु यः शिष्य वेदमध्यापपेदिन। साङ्गं च सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ।। (म० स्मृ०२।१४०) इति । ततवाऽऽचार्यकर्तृकमध्यापनं माणवकप ख़ुकणाध्ययनैन चिना न सिध्यतीत्य- ध्यापनविधिप्रयुक्त्यैवाध्ययनानुष्ठान सेत्स्यति । प्रयोज्यव्यापारमन्तरेण भयो- नकव्यापारस्पानिवर्वादात् । तीध्येतव्य (ले० आ०२ । १५) इत्यस्य विधित्वं न सिध्यतीति चेन्मा मैत्सीका नो हानिः । पृथगध्ययनविधेरभ्युपगमे प्रयो- जनाभावात् । विधिवाक्यस्य नित्यानुवादत्वेनाप्युपपत्तेः । तस्मादध्ययनविधि मुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्ता पूर्वोत्तरपक्षों प्रकारान्तरेण प्रदर्शनीपौ। विचारशासमवधत्वेनानारब्धव्यमिति पूर्वपक्षी वैधत्वेनाऽऽरम्यव्यमिति रादान्तः । तत्र धरवं वदता वदितव्यं किमध्यापनविधिर्माणवफस्पार्यावयो- मपि युक्ते किंचा पाठमात्रम् । नाऽऽयः । विनाऽपर्यावधोधनाध्यापनसिद्धः। न द्वितीयः । पाठमात्रे विचारस्य विपयायोजनयोरसंभवात् । आपावतः पति- भातः संदिग्धोऽयों विचारशास्तस्य विपयो भवति । तथा सति यत्रीर्थावग- तिरेव नास्ति तत्र सदेहस्य का कथा । विचारफलस्प निर्णयस्य प्रत्याशा दूरत एव । तथा च पदसंदिग्धमप्रपोजनं न च तत्प्रेक्षावसतिपित्सागो. ३: । समनस्केन्द्रियसंनिकृष्टः स्पष्टालोकमध्यमध्यासीनो घट इति न्यायेन विषयप्रयोजन योरसंभवेन विचारशास्त्रमनारयमिति पूर्वः परः । अध्यापनविधिनावियोघो मा प्रयोजि । तथापि साङ्गवेदाध्यापिनो गृहीतपदपदार्यसंगतिकस्य पुरुषस्य पौरुषेयेविच प्रबन्धेप्यान्नायेऽपर्यावयोधः मामोत्येव । नमु यथा विवं मवेत्यत्र प्रतीयमानोऽप्ययों न विवक्ष्यते माऽस्य गृहे भक्था इति भोजनप्रतिषेधस्प मातृवाक्यतात्पर्यविषयत्वात् । तथाऽऽनायार्थस्याविवक्षायां चिपपायभावदोपः प्राचीनः प्रादुःप्यादिति चेन्मै १ घना । उ'च 'ज । सक्लास । ३ प. 'युक्तदा ।४च.न प्रसि । ५-. "धित्वस्य । ६ च. पूर्वपक्षसिद्धान्ता । ७ च. धनम । ८. ग. प. प्रथुञ्जते । ख. च. प्रयुज्यन्ते । ९च 'नाध्ययन'। १० क-ट "ववि। ११ च 'प्राव । १२ का.च. 'दिग्धप्न । ११५८ र । यथा 1१४ र अध्ययन ।

·जैमिनिदर्शनम् । १०१ • चोचः । दृष्टान्तदान्तिकयौपम्यसंभवात् । विषभोजनवाक्यस्याऽऽतमणीत. स्वेन मुख्यार्थपरिग्रहे पाधः स्यादिति विषक्षा नाऽऽथीयते । अपौरुपेये तु वेदे प्रतीयमानोऽर्थः कुत्तों न विवक्ष्यते । विवक्षिते घ चेदाथै यत्र यत्र पुरुपस्य संदेहः स सर्वोऽपि विषारशास्त्रस्य विपयो भविष्यति । तन्निर्णयश्च प्रयोजनम् । तस्मादध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेनावगम्यमानस्यार्यस्य विचाराईत्वाद्विचार- शास्त्रस्य वैधत्वेन विचारशास्त्रमारम्भणीयमिति राद्धान्तसंग्रहः । स्यादेतत् । वेदस्य फयमपौरुषेयत्वमभिधीयते । तत्मतिपादकममाणाभा- वात् । अथ मन्यथा अपौरुषेया वेदाः संप्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृ- कत्वादात्मवादिति । तदेतन्मन्दम् । विशेषणासिद्धः । पौरुपेयवेदवादिभिः प्रलये संप्रदायविच्छेदस्य फसीकरणात् । किंच किमिदमस्मर्यमाणकर्तृकत्वं नामा- भीयमाणकर्तृकत्वमस्मरणगोचरकर्तृकत्वं वा । न प्रथमः फल्पः । परमेश्वरस्य फर्तुः प्रमितरभ्युपगमात् । न द्वितीयः। विकल्पासहत्वात् । तथाहि-किमेक- नास्मरणमभिप्रेयते सर्वा । नाऽऽद्यः । यो धर्मशीलो जितमानरोप इत्यादिषु मुक्तकोक्तिपु व्यभिचारात् । न द्वितीयः । सर्वास्मरणस्यासर्वज्ञदुर्ज्ञानत्वात् । पौरुषेयत्वे प्रमाणसंभवाच । वेदवाक्यानि पौरुपेयाणि वाक्यत्वात्कालिदासा- दिवाक्यवत् । वेदवाक्यान्याप्तमणीतानि प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वानमन्वादिवा. क्यवदिति । ननु वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा ॥ इत्यनुमानं प्रतिसाधनं प्रेगल्भत इति चेत्तदपि न प्रमाणकोटि प्रवेष्टुमीप्टे । भारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । भारताध्ययनत्वेन सांगताध्ययनं यया ॥ इत्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् । ननु तत्र व्यासः कति स्पर्यते । को झुन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत् । इत्यादाविति चेत्तदसारम् । 'ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मार. जुस्तस्मादजायत ' (ते. आ० ३ । १२) इति पुरुपसूक्त वेदस्य सकर्तृकतामा तिपादनात् । किंचानित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिव हन्द्रियग्राह्य- त्वाधटवत् । नन्विदमनुमानं स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञापमाणमतिहत-. १ स. 'नस्याप्यप्र २ क. आ. ह. च क्थं । ३ घ. क्षीकारात् । ४ क.-१. 'प्रतीय १५ . 'त् । नापि द्वि । ६ स. "स्पानुपपत्तेः । त° १७ च. क्यान्यन । ८ च. नवाच्यत्वाद'। ९ च. प्रतिप्रग।१०५. त्यादिववनेनेति । .

·सर्वदर्शनसंग्रह- ग्रीमानदेय प्रमोत्पत्तिसंभवे तदतिरिक्तस्य गुणस्य दीपाभावस्य वा कारणत्व फ्ल्पनायां कल्पनागौरवप्रसङ्गात्र । ननु दोपस्याप्रमाहेनुत्वेन तदमावस्य मां प्रति हेतुत्वं दुर्निवारमिति चेन्न । दोपामावस्याप्रमापनियन्धकत्वेनान्यथा- सिद्धत्वात्। तस्माद्गुणेभ्यो दीपाणाममावस्तदभावतः । अपामाण्यासच तेनोत्संगों नयोदितः ।। इति । तथा प्रमाज्ञप्मिरपि ज्ञानज्ञापकसामग्रीत एव जायते । न च संशयानुदयम- सङ्गो बाधक इति युक्त वक्तुम् । सत्यपि मतिभासपुष्कलकारणे प्रतिबन्धकदो- पादिसमयानात्तदुपपत्तेः । किंच तावकमनुमानं स्वतः प्रमाणं न वा । आयेऽ. नैकान्तिकता । द्वितीये तस्यापि परतः प्रामाण्यपेयं तस्य तस्यापीत्यनवस्था दुरवस्था स्यात् । यदा कुसुमाञ्जलावृदयनेन झ टेति मंचुरमवृत्तः प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वाभा- यमापादयता मण्यगादि । प्रवृत्तिहाँच्छामपेक्षते । तत्माच वेच्छामाचर्यम् । इच्छा चेष्टसाधनताज्ञानम् । तचेष्टजातीयत्वलिङ्गानुर्भवम् । सोऽपीन्द्रियार्थसं- निकपम् । मापाण्यग्रहण तु न कचिदुपयुज्यत इति । तदपि तस्करस्य पुरस्ता- सक्षे सुवर्णमुपेत्य सर्वाङ्गोद्घाटनमिव प्रतिभाति । यतः समाहितसाधनताज्ञान- मेव प्रमाणतयाऽगम्यमानमिच्छा जनयतीत्यत्रैव स्फुट एव मामाण्यग्रहणस्यो- पयोगः । किंच कचिदपि चेनिर्विचिक्रिता मत्तिः संशयादपपयत तर्हि सर्वत्र जथाभावसंभवात्मामाण्यनिश्चयो निरर्यकः स्यादि । तथोक्तम्-अनिधितस्य सत्त्वमेव दुर्लभमिति । यदि सत्वं सुलभ भवेचदा मामाण्यं दत्तजलाञ्जलिक भवेदित्यलमतिमपञ्चेन । यस्मादुक्तम्-~- तस्मात्सदोधात्वेन प्राप्ता युद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्यदोपज्ञानादपोद्यते ।। इति । १ख दोपमा । २ स प्रमाहे। ३ स स्याप्रति । ४५ 'माण्यासत्त्व तेनोत्सर्गस्म नामाण्यस्थानयोदितत्वादिति । ५ स सत्त्वे ते' । ६ क स न । ५ क स ग घ ति स यु'। च धानवशादनुप 1 ९२ स ग प "स्था तदवस्था स्या । १० च प्रवृतः । ११ क.स. देनि । १२ ५ हनिच्छा । १२५ ते.। किं तत्प्रायंच्या' । १४ फ 'चुर्येच्छा । पर्य इच्छा । 'चुर्य चे १५ च 'गाभावम् । १६ घ 'भव सोऽ" । १७ ५. 'कर्षमा । Hea विना छ । १९ च मपलपत स । २०५ 'पेत स।२१-द भाव । अंत । २२ क घ-ट 'नइ राग 'नमज्ञा ॥२३ च 'णयतोऽत्र । २४ म तदभा'। २५क.-ग. साब 'द । भ 1 २६ व-गहन निगा। २.५ भधान्य।

·इति ।५ णा राधा।६च. भावोऽय। ७च. थरारम।८ कख. ग. जलाना । च. अलिज 1 पाणिनिदर्शनम् । १०७ . तस्मादमें स्वतःसिद्धप्रमाणभाव ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविध्य- . र्थवादमन्त्रनामधेयात्मके वेदै यजेतेत्यत्र तप्रत्ययः प्रकृत्यर्थोपरत्ता भावनामभि. धच इति सिद्ध व्युत्पत्तिमभ्युपगच्छ नामभिहितान्वयवादिना भट्टाचार्याणां सिद्धान्तः । यागविय नियोगामिति कार्ये व्युत्पत्तिपनुसरतामन्विताभिधान- वादिनां प्रभाकरगुरूणां सिद्धान्त इति सर्वमवदातम् । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे नैमिनिदर्शनम् ।। अथ पाणिनिदर्शनम् ॥ १३ ॥ नन्वयं प्रकृतिभागोऽयं प्रत्ययभाग इनि प्रकृतिप्रत्ययविभागः कथमवगम्यत 'इति चेत्पीतपातञ्जलजलानामेतच्चोधं चमत्कारं न करोति । ध्याकरणशास्त्रम्प प्रकृतिप्रत्ययविभागप्रतिपादनपरतायाः प्रसिद्धत्वात् । तथाहि-पतञ्जलेभंगवतो महाभाष्यकारस्येदमादिमं वाक्यम् |-अथ शब्दानुशासनमिति (पात० म० भा० शा)। अस्यार्थ:--अयेत्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते । अधिकारः प्रस्तावः । प्रारम्भ इति यावत् । शब्दानुशासनशब्देन च पाणिनिप्रणीतं व्याज- णशास्त्रं विवक्ष्यते । शब्दानुशासनमित्येतावत्यभिधीयमाने संदेहः स्यात् । किं शब्दानुशासन प्रस्तूयते न वेति । तथा मा प्रसादीदित्ययशब्दं पायुक्त । अर्थशब्दप्रयोगवलेनार्यान्तरव्युदासेन प्रस्तूयत इत्यस्यार्थस्याभिधीयमानत्वात् । अनेन हि वैदिकाः शब्दाः 'शं नो देवीरभिष्टये' ( अ० सं० १ १ १ ) इत्याद- यस्तदुपकारिणो लौकिकाः शब्दा गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनिरित्यादय- थानुशिष्यन्ते व्युत्पाद्य संस्क्रियन्ते प्रकृतिप्रत्ययविभागवत्तया योध्यन्त इति शब्दानुशासनम् । अब फेचित्पर्यनुयुञ्जते-अनुशासिक्रियायाः सकर्मक्त्वाकर्मभूतस्य शब्दस्य फर्तभूतस्याऽऽचार्यस्य प्राप्ती सत्यामुभयप्राप्ती कर्मणि (पा० स० २।३। ६६) इत्यनुशासनवलात्कर्मण्येपा पष्ठी विधातव्या । तथा च कर्मणि चौत १ च 'वेन ज्यो । २ प त । ३ ५. भावाना" । ४ क.-ग. ह. च. पयो नियोग (स.ह.-च. 'गप' । १० च देहो जायते । किं । ११ क. ते वे' । रा. ग. प. ते स्तूयते थे । १२ घ च प्रयुटर । १३ क. य म । १४ -ह. 'न्त इस। - ·. सदिनसंग्रह- (पा० पू० २१ २ । १४ ) समाममतिपघसंभया उम्दानुशासनभन्दो न प्रमाणपथमयनरतीति । प्रायं समाधिरभिधीयते यस्मिन्कृत्मत्यये पर्तृकर्मणी- गभयोः माप्तिर्गम्न तप पर्मण्येव पष्ठी विभकिपनि न परीति याबीहि विज्ञानवरनिगम्यते । यथार्गा गर्वा दोहशितिर्मन गोपाएपनति । पपि पष्ठी भवनाति फेचिदने । अत एवोक्त पाधिकाहत्ती-पेचिदवि. पेण विभाषामिच्छनि घटानामनुशासनमायार्पणाऽऽनार्यम्प पेति । चन्दानुशासनमित्या तु शब्दानामनुशासन नानामित्पशावती विवक्षित. स्यार्थम्याऽऽचार्यम्य पतुझपादानेन विनाऽपि मुमतिपादत्वादाचार्योपादानम. विचित्तरम् । तस्माभयमाप्रभावाभयमाप्ता पर्पणीत्येपा पष्ठी न भवति । पितु पर्नुपर्मणोः हानि ( पा० मू० २ १ ३ १६५) योगे पतरि पर्मणि च पट्टी विभक्तिर्भरतीनि योगक्षणा पष्टी भविष्यति । तथा चेममयश्व- नपलाशशातनादिवत्ममासो भविष्यति । अथवा शेपरक्षणेयं पष्ठी । तर किमपि चोय नायतरत्र । यहि शेपरक्षणायाः पटवाः सर्वत्र मुंवचत्वात्पष्टी- ममासप्रतिषेधसूत्राणामानर्थस्य प्राप्नुयादिति चेत्सत्यम् । तेपा सरचिन्ताया- मुपयोगो वास्यपदीय हरिणा प्रादर्शि । तदाह महोपाध्यायवर्धमान:--- विश्व्यवहारेषु यथेष्टं चेष्टा जनः । पदियेपु तु मार्गपु विशेपोक्तिः मवर्तताम् ।। इति पाणिनिसूत्रोणामवत्वमसौ यतः। जनिरिति ग्रूते तत्मयोजक इत्यपि ॥ इति । तथा च श-दानशासनापरनामधेयं व्यापरणशास्त्रमार वेदितव्यमिति पायाः संपधने । तस्यार्थस्य झटिति प्रतिपत्तयेऽय व्यापरणमित्येवाभिधीयताम् । अथ शन्दा. नुशासनमित्यधिकार मुधोऽभिधीयत इति । मवम् । शब्दानुशासन• मित्यन्वर्थसमारयोपादाने नदीयवेदाङ्गत्वप्रतिपादस्मयोजनान्वाख्यानसि। अन्य प्रयोजनानभिधाने व्याकरणाध्ययनेऽ येतृणां प्रतिरेव न प्रसनेत् । ननु निपारणा धर्मः पडङ्गो वेदोऽ येत्व्य इत्यध्येतव्य त्वविधानादेव प्रवृत्तिः इत आरभ्य प्रयाजनानभिधान इत्यन्तो प्रयो प पुस्तके न विद्यते। -- - - १५ ति पेदना । २ ५ यस्मात् । ३ ५ 'मुलभत्वा । ४-- "ये ना १५५ "प्राणी स्वरमानमिद यत । ६ क-गट धमनाभ्यधारात १७ व 'म् । ननु । ८ क ग "क्षरोपा दान व्या ।९रा 'धान व्या'। १. क ' निचे में। 11 प्रसज्येत । १२ क- 'व्यति।

·पाणिनिदर्शनम् । सेत्स्यताति चेन्मैवम् । नया विधानेऽपि तदीयवेदाङ्गत्वप्रतिपादकमयोजनान- मिधाने तेपा प्रवृत्तेरनुपपत्तेः । तथाहि-पुरा फिल वेदमधीत्याध्येतारस्त्वरितं वक्तारो भवन्ति । वेदान्नो वैदिकाः शब्दाः सिद्धा लोकाच लौकिकाः । तस्मादनकं व्याकरणमिति । तस्माद्वेदाङ्गत्वं मन्यमानास्तदध्ययने मचिम- कार्पः। ततश्चेदानीतनानामपि तत्र प्रवृचिर्न सिध्येत् । सा मा मसाक्षीदिति तदीयवेदाङ्गन्त्वपतिपादक प्रयोजनमन्वाख्येयमेव । यद्यन्वाख्यातेऽपि प्रयोजने न प्रवर्तेरस्ताहि लौफिकशब्दसंस्कारज्ञानरहितास्ते याज्ञे कर्मणि प्रत्यवायमाजो भवेयुः । धर्माद्धीयेरन् । अत एव याज्ञिकाः पठन्ति-आहितामिरपशब्द मयुज्य प्रायश्चिनीयां सारस्वतीमिष्टिं निर्वपदिति । अतस्तदीयवेदान्त्वमति पादकमयोजनान्वाख्यानार्थमथ शब्दानुशासनमित्येव कथ्यते नाथ ज्याक- रणमिति । भवति च शब्दसंस्कारो व्याकरणशास्त्रस्य प्रयोजनम् । तस्य तदु. देशेन प्रवृत्तेः । यथा स्वर्गाद्देशेन प्रवृत्तस्य यागस्य स्वर्ग: प्रयोजनम् । तस्मा- च्छब्दानुशिष्टिः संस्कारपदवेदनीया शब्दानुशासनस्य प्रयोजनम् । नन्वेवमप्यभिमतं मयोजनं न लभ्यते । तदुपायाभावात् । अथ प्रतिपद- पाठ एवाभ्युपाय इति मन्येयास्तर्हि स ह्यनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्तौ पति- पदपाठो भवेत् । शब्दापशब्दभेदेनाऽऽनन्त्याच्छब्दानाम् । एवं हि समाना- पते-बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्पसहस्रं प्रतिपदपाठविहितानां शब्दानां शब्दपारायणं मोवाच नान्तं । वृहस्पतिश्च भवक्ता इन्द्रोऽध्येता दिव्यं वर्षसहस्रमध्ययनकालः। न च पारावाप्तिरभूत् । किमुताद्य यश्चिरं जीवति स वर्षशतं जीवति । अधीतिबोधाचरणप्रचारणश्चतुर्भिरुपायबिद्यो. पयुक्ता भवति । तत्राध्ययनकालेनैव सर्वमायुरुपयुक्तं स्यात्। तस्मादनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठ इति प्रयोजनं न सिध्यदिति चेन्मैत्रम् । शब्दप्रति- पत्तेः प्रतिपदपाठसाध्यत्वानङ्गीकारात् । प्रकृत्यादिविभागकल्पनावत्सु लक्ष्येषु सामान्यविशेषरूपाणां लक्षणानां पर्जन्यवत्सकृदेव मवृत्तौ बहूनां शब्दानामनु- शासनोपलम्भाच्च । तथाहि-कर्मण्यण (पा० सू० ३। २ । १) इत्येकेन सामान्यरूपेण लक्षणेन कोपपदादातुमात्रादण्यत्यये कृते कुम्भकारः काण्ड जगाम १च. अनवान । २ प. 'वृत्ति माऽका । ३ च ति शब्दानुशासनव्या १४ घ. 'पाय, ५ च. पारप्राप्ति ६ क.--.। ति । अधीतयो । ७ ग. तिवोप्याच'। ८ प. 'मायुः पुरुषस्योप। एच. 'वं बोचः ।।

·सर्वदर्शन-- चत्वारि गङ्गा यो अस्य पादा द्वे शीर्ष सात हस्तामो अभ्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरचीति महो देवा मी भाविवेश (म० ना.१०॥ व्याचकार च भाष्यकार:-चत्वारि शृङ्गाणि चत्वारि पदमातानि नामा ख्यातीपसर्गनिपाताः यो अस्य पादा लडादिविषयास्त्रयो भूतभविष्यदर्त- मानकाला । द्वे शीर्ष द्वौ दादास्पानी नित्यः कार्यय । व्यायव्यञ्जकीदाद । सत्ता हस्तासो अस्प लिका सद सत मुश्चिमतया विधा पद्धत्रिषु स्थानेषु उरास कण्ठे शिरसि च बद्धः । वृषभ इति प्रसिद्धवृषभवन रूपर्ण क्रिपते । वर्षणात् । वर्षणं च ज्ञानपूर्वकानुष्ठानेन फलप्रदत्वम् । रोरवीति शब्दं करोति । रौतिः शर्मा । इह शब्दशब्देन प्रपनो विवक्षितः । महो देची प्रत्या आविवेश । महान्देवः शब्दो मा परणर्माणो मनुष्यास्तानाविवेशेति । १च 'पपद्यते । २ क-ह. : गई।३ प. परार्थ । १ क, पात, ५ को नि. सानियात्मा । ६ प न रोस्य । ७३ --पंध।

·पाणिनिदर्शनम् । महता देवेन परेण ब्रह्मणा साम्यमुक्तं स्यादिति ( पात० म० भा० पृ० ३ पं० १७)। जगनिदानं स्फोटाख्यो निरवयवो नित्यः शब्दो ब्रह्मवेति हरिणोऽभाणि ब्रह्मकाण्डे- अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त तदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन *प्रक्रिया जगतो यतः ॥(वाक्यप०१।१)इति । ननु नामाख्यातभेदेन पदद्वैविध्यपतीतेः कथ चातुर्विध्यमुक्तमिति चेन्मैवम् । मकारान्तरस्य प्रसिद्धत्वात् । तदुक्तं प्रकीर्णके- द्विधा कैश्चित्पदं भिन्नं चतुर्या पञ्चधाऽपि वा। अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत् ।। इति । कर्मप्रवचनीयेन वै पञ्चमेन सह पदस्य पञ्चविधत्वमिति हेलाराजो व्याख्यात. चान् । कर्मप्रवचनीयास्तु क्रियाविशेपोपजनितसबन्यावच्छेदहेतव इनि संबन्ध- विशेपद्योतनद्वारेण क्रियाविशेषद्योतनादुपसर्गे वेवान्तर्भवतीत्यभिसंधाय पद- चातुर्विध्य भाष्यकारेणोक्तं युक्तमिति विवक्तव्यम् । ननु भवता स्फोटात्मा नित्यः शब्द इति निजागयते । तन्न मृष्यामहे । तत्र प्रमाणाभावादिति केचित् । अत्रोच्यते--प्रत्यक्षभेवान प्रमाणम् । गौरित्येक पदमिति नानावर्णातिरिक्तैकपदावगतेः सर्वजनीनत्वात् । न ह्यसति वाधके पदा- नुभवः शक्यो मिथ्यति वक्तुम् । पदार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽपि स्फोटोs. भ्युपगन्तव्यः । न च वर्णेभ्य एव तत्सत्ययः प्रार्दुभवतीति परीक्षाक्षम् । विकल्पासहत्वात् । किं वर्णाः सस्ता व्यस्ता वोऽयमत्ययं जनयन्ति । नाऽऽधः । वर्णानां क्षणिकाना समूहासभवात् । नान्त्यः । व्यस्तवर्णेभ्योऽर्थ- अत्ययासंभवात् । न च व्याससमासाभ्यामन्यः प्रकारः समस्तीति । तस्माद- -घपुटि-स्वविषयमतत्ताने स्वभावे न मायया । १४ १५ णा क्षरन । २५-१ यदक्षरम् । ३ फ म्। निवतते । च "म् । विवक्षते । ४ च 'ध्यप्रसिद्ध क । ५५ निगदते । ६ च 'दुर्भावपरीक्षाक्षमो वि। च कि व्यस्ता वर्णा अर्थ प्रतिपादयन्ति समस्ता वा । नाऽऽय ! इतरवर्णवैयर्थप्रसङ्गात् । एकैरस्माद्वर्णा- दर्थप्रतिपत्तेश्च नापि द्वितीय । उत्पनप्रध्यस्तवर्णाना समस्तत्वाभावात् । न च व्या' । ८घ मस्तवर्णा व्यस्तव वा। नाऽऽद्य । वर्णाना स । ९ स चा। ना। १० क ग न्ति समस्ता वा ! ना । ११ क ग य । ततोऽर्थप्रत्ययानुपाये ।न द्वितीय क्ष । १० क ग. समुदायास । १३ क ग त् न च । १४ १ प्रलायकत्वास । १५ फ 'माभ्याम । १६. 'भ्यासम।

·सर्वदर्शनसंग्रह- ना वाचवस्वानुपपची यद्वलादर्यप्रतिपत्तिः स स्फोटः । वर्णातिरिक्त वर्णाभिव्यङ्ग योऽयमत्यायको नित्यः शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अत एव स्फुटयते व्यज्यते वर्णरिति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्गधः स्फुटति स्फुटी भव त्यस्मादर्य इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति स्कोटशब्दार्थमुभयया निराहः । तथा चोतं भगवता पतञ्जलिना महाभाष्ये-अथ गौरित्यत्र का शन्दी अनोधारि- तेन सालालाइगुलकयुद्धसुरविपाणाना संमत्ययो भवति स शन्दः (पात० म० भा० पृ० १ १०६) इति । विकृतं च .यटेन-वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाचात्त्वमिच्छन्ति । वर्णाना वाचावे द्वितीयादिवो धारणानर्थक्या. सङ्गादित्यादिना तव्यतिरिक्तः स्फोटो नादाभिव्यङ्गयो वाचको विस्तरेण वाक्यपदीय व्यवस्थापित इत्यन्तन प्रवन्न । ननु स्फोटस्याप्पप्रत्यायत न घटते । विकल्पासहत्वात् । क्रिमभिपता स्फोटोऽर्थ प्रत्यायपत्त्यनभिव्यक्ती वा । न चरमः । सर्वदाऽर्थप्रत्ययलक्षणकार्यों पादपसङ्गात् । स्फोटस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन निरपेक्षस्य हेतोः सदा सत्तेन कार्यस्य विलम्बायोगात् । अतदोपपरिजिहीर्षयाऽभिव्यक्तः स्फोटोऽयं प्रत्या- ययतीति कक्षी क्रियते तोऽप्यभिव्यञ्जयन्तो वर्णा कि प्रत्येकमभिव्यञ्जयन्ति संभूय वा । पतयेऽपि वर्णाना वाचकत्वपक्षे भवता ये दोपा भापितास्त एवं स्फोटामियरत्वपक्षे यावर्तनीयाः । तदुक्त भट्टाचार्यमामासाश्लोकवार्तिके- यस्यानघयवः २फोटो व्यज्यते वर्णयुद्धिमिः। सोऽपि पर्यनुयोगेन ननापि विमुच्यते ॥ इति । विभक्त्यन्तेष्वेव चणे · सुप्तिडन्तं पदम् (पा० सू० १।४।१४) -इति पाणिनिना विभक्त्यन्ताः पदम् ' ( गौ० सू० २१ २१६०) इति गौत- मेन च पदसझापा विहितत्वात तणनानग्रहाशावर्णेष्वेव पदाधिर्भवि- प्यति । तहिं सर इत्येतस्मिन्मदे यावन्तो वस्तावन्त एव रस इत्यत्रापि । एवं वन नव नदी दीना रामो मारो राजा जारेत्यादिवर्थभेदमतीतिर्न स्यादिति चेष । मभेदेन भेदसमवा । तदुक्त ततापिता- यावन्तो यादृशा ये च पदर्थविपादने। वर्णाः प्रज्ञातसास्ति तथेत्रावोधकाः ॥ इति । १९४-च ' इति । १ स ह च हा, स्फुटा । ३ ख 'उदार्थ निस". स्फोटार्थ । ५ क-1 1 च 'थाऽभि । ६ - 'पुपा ७६ क्सन्त प १८ प प्रदे जानु । १४ ग ये कार । ११ व भवतामा वण ना पाचवत्वसामध्याभ्युपगमात् ।। ११क त् । तदा + ·पाणिनिदर्शनम् । तस्माधौभयोः समो दोपो न तेनैकयोद्यो भवतीति न्यायावर्णानामेव वाच- कत्वोपपत्तौ नातिरिक्तस्फोटकल्पनाऽवकल्पत इति चेत्तदेतत्काशकुशावलम्बन- कल्पम् । विकल्पानुपपत्तेः । किं वर्णमात्रं पदप्रत्ययावलम्बनं वर्णसमूहो वा। नाऽऽद्यः । परस्परविलक्षणवर्णमालायामभिन्न निमिचं पुष्पेषु विना मूत्रं मालामत्ययवदित्येकं पदमिति प्रतिपत्तेरनुपपत्तेः । नापि द्वितीयः । उच्चरितम- ध्वस्तानां वर्णानां समूहावासंभवात् । तत्र हि समूहव्यपदेशो ये पदार्या एक- स्मिन्मदेशे सहावस्थिततया बहवोऽनुभूयन्ते । यधैकस्मिन्मदेशे सहायस्थितंत- याऽनुभूयमानेषु धवखदिरपलाशादिषु समूहव्यपदेशो यथा चा गजनरतुरगा- दिपु । न च ते वर्णास्तथाऽनुभूयन्ते । उत्पन्नमध्वस्तत्वात् । अभिव्यक्तिपक्षेऽपि कमेणैवाभिव्यक्तिः । समूहासंभवात् । नापि वर्णेषु काल्पनिक समूहः कल्प- नीयः । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । एकार्थप्रत्यायकत्वसिद्धौ तदुपाधिना वर्णेषु पदत्वमतीतिस्तत्सिद्धानेकार्थप्रत्यायकत्वसिद्धिरिति । तस्माद्वर्णानी वाचकत्वा- संभवात्स्फोटोऽभ्युपगन्तव्यः । ननु स्फोटव्यञ्जकतापक्षेऽपि मागुक्तविकल्पमसरेण घटकैंटीभातायितमिनि चेत्तदेवन्मनोराज्यविज़म्भणम् । वैपम्यसंभवात् । तथाहि-अभिव्यञ्जकोऽपि प्रथमो ध्वनिः स्फोटमम्फुटमभिव्यनक्ति । उत्तरोत्तराभिव्यञ्जकक्रमेण स्फुट स्फुटतरं स्फुटतमम् । यथा स्वाध्यायः सकृत्पठ्यमानो नावधार्यते । अभ्यासेन तु.स्फुटावसायः । यथा वा रत्नतत्त्वं प्रथममतीतो स्फुटं न चकास्ति । चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते । * नादैरोहितवीजायान्त्येन ध्वनिना सह । भावृत्तिपरिपाकायां बुद्धी शब्दोऽवधार्यते ।। ( वाक्यप० १ । ८५) इति प्रामाणिकोक्तः । तस्मादस्माच्छब्दादर्थं प्रतिपद्यामह इति व्यवहारवशा- दूर्णानामर्थवाचकत्वानुपपत्तेः प्रथमे काण्डे तत्रभवद्भिर्भर्तृहरिभिरभिहितत्वानि- वयवमर्थप्रत्यायकं शब्दतत्त्वं फोटख्यमभ्युपगन्तव्यमिति । एतत्स परमा * प. पु.रि-नादापातजन्या । १ रा.प. ४.-च महे वा । २ क. स. प. ५ समहाभा । ३ रा 'भावस । ४ ५. तया । ५ घ, तया । ६ व्यकस्य स' । प. नीयस्य प ! ८५ कसि । ९ न. 'ना साधना. मिकत्व 110 कुरिन । ११ क रा. ग. प. 'ट. स्फु । ११ घ 'राहत । १३ क. स. ग.प. 'मन्येन । १४ च. स य । १५ घ. 'म । १६ क. स. ग रफोटभावग!

·११४ सर्वदर्शनसंग्रहे- थसंविल्लक्षणसतानातिरेव सर्वेषां शब्दानामर्थ इति प्रतिपादनपरे जातिसमुद्देश प्रतिपादितम् । यदि सत्तत्र सर्वेपी शब्दानामर्थस्तहि सर्वेपा शब्दाना पर्यायता स्यात् । तथा च फचिदपि युगपत्रिचतुरपदप्रयोगायोग इति महयातुर्यमायुप्मतः । तदुक्तम् - पर्यायाणां प्रयोगो हि योगपद्येन नेष्यते । पर्यायेणर ते यस्मादन्त्यर्थ न संहताः ॥ इति । तस्मादयं पक्षो न क्षोदक्षम इति चेत्तदेतद्गगनरोपन्यकल्पम् । नीललोहितपी- तापरखकद्रव्यभेदेने स्फटिकमणेरिव संबन्धिभेदात्सत्तायास्तदात्मना भेदेन प्रतिपत्तिसिद्धी गोसत्तादिरूपगोत्यादिभेदनियन्धनव्यवहारवलक्षण्योपपत्तेः । तथा चाऽऽप्तवाक्यम्- स्फटिक विमलं ट्रन्यं यथा युक्तं पृथक्पृथक् । नीललोहितपीतास्तवर्णमुपलभ्यते ॥ इति । तथा हरिणाऽप्युक्तम्- संबन्धिभेदात्सत्व मिधमाना गयादिषु । जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः ॥ ता प्रातिपदिकार्थ च धात्वर्य च प्रचक्षते । सा निस्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः ॥ इति । आश्रयभूतैः संघन्धिनिर्मिग्रमाना कल्पितभेदों गवा धादिपु सत्व महासामान्य- मेव जातिः । गोत्याटिकमपरं सामान्यं परमार्थतस्तो भिन्नं न भवति । गोस- सद गोत्वं नापरमन्वयि प्रतिभासते । एवमश्वसत्ताऽश्वत्वमित्यादि वाच्यम् । एवं च तस्यामेव गवादिभेदमिन्नायां सत्तायां जातौ सबै गौशब्दादयो वाचकत्वेन व्यवस्थिताः । प्रातिपदिकार्थश्च सत्तेति प्रसिद्धम् । भाववचनो धातुरिति पक्ष भावः सत्येति यात्वर्यः सत्ता भवत्येव । क्रियावचनो घातरिति पक्षेऽपि । जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम् । इति क्रियासमुद्देशे क्रियाया जातिरूपत्वपतिपादनाद्वात्तः सत्ता भवत्येव । तस्य भावस्वतलाविति ( पा० सू० ५। १ । ११९) भावार्थ त्वतलादीनां विधानात्सत्ताबाचित्वं युक्तम् । सा च सत्तोदयव्ययधुर्यानित्या । सर्वस्य १६ "तिरेव सर्वपा शब्दानामर्थ इति । २ क. 'न प्रतिपत्तिसिद्धी एक । ३ प. या चोक्त महद्भिरिद वा । ४ रा विद्यमाना । ५२. भदो ग १६ घ 'दिवं प । ७ फ. स.ग. १. इ. "ति । मातिपदार्थनयानुसारेणानेश्व्यतिक्रि । ८ ५ 'यो नित्वा ।

·पाणिनिदर्शनम् । ११५ प्रपश्चस्य तद्विवर्ततया देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छेदराहित्यात्सा सत्ता महानात्मेति व्यपदिश्यत इति कारिकाद्वयार्थः । द्रव्यपदार्थवादिनोऽपि नये संविलक्षणं तत्त्वमेव सर्घशब्दार्थ इति संबन्ध- समुद्देशे समर्थितम्- सत्यं वस्तु तदाकारैरसत्यैरवधार्यते । असत्योपाधिभिः शब्दैः सत्यमेगाभिधीयते ।। अध्रुवण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा । गृहीतं गृहशब्देन शुद्धमेवाभिधीयते ॥ इति । भाष्यकारेणापि सिद्ध शब्दार्थसंबन्ध इत्येतद्वातिकव्याख्यानावसरे द्रव्यं हि नित्यमित्यनेन ग्रन्थेनासत्योपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्व द्रव्यशब्दवाच्यं सर्वशब्दार्थ इति निरूपितम् । जातिशब्दार्थवाचिनो वाजप्यायनस्य मते गवादयः शब्दा भिन्नद्रव्यसर. वेतजातिमभिदधति । तस्यामवगाह्यमानायां तत्संबन्धाद्रव्यमवगम्यते । शुक्ला- दयः शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते । गुणे तत्संबन्धात्मत्ययः । द्रव्ये संव- न्धिसंबन्धात्। संज्ञाशब्दानामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशाच्छैशवकौमारयौवनाद्यवस्था. दिभेदेऽपि स एवायमित्यभिन्नमत्ययवलासैिद्धा देवदत्तत्वादिजातिरभ्युपः गन्तव्या । क्रियास्वपि जातिरालक्ष्यते । सैव धातुवाच्या। पंचतीत्यादावनु. वृत्तपत्ययस्य प्रादुर्भावात् । द्रव्यपदार्थवादियांडिनये शब्दस्य व्यक्तिरेवा- भिधेयतया प्रतिभासते । जातिस्तूपलक्षणतयेति नाऽऽनन्त्यादिदोषावकाशः । पाणिन्याचार्यस्योभयं संमतम् । यतो जातिपदार्थमभ्युपगम्य जात्याख्यायामेक- स्मिन्वहुवचनमन्यतरस्याम् (पा० सू० ११२१५८) इत्यादिव्यवहारः । द्रव्य- पदार्थमङ्गीकृत्य सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ( पा० सू० १ । २ । ६४ ) इत्यादिः । व्याकरणस्य सर्वपार्पदत्वान्मतद्वयाभ्युपगमे न कश्चिद्विरोधः । तस्मा- दद्वयं सत्यं पर ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दार्थ इति स्थितम् । तदुक्तम् - तस्माच्छक्तिविभागेन सत्यः सर्व सदात्मकः । एकोऽर्थः शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते ॥ इति । १च 'तत्त्वशब्द ।२ क - ट च भित्र १३ क ग 'सिद्धत्वा' । स सिद्वादिना । घ. सिद्धाना। ४४-च पठती । ५ स.त् । नद्रग 'त् । स्वद। ६ घ व्याटिन', ७ क स. ग 'दि । इत्यादिव्या । ८ क सर्व पा'। ९ग्राम । १० स एकार्यश ११ क ग घ 'कोऽर्थश।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- सत्यस्वरूपमपि हरिणोक्तं संवन्धसमुद्देशे- यत्र द्रष्टा व दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम् । तस्यैवार्थस्य सत्यत्वमाहुलय्यन्त वेदिनः ॥ इति । द्रव्यसमुद्देशेऽपि- विकारापगमे सत्यं सुधणे कुण्डले यया । विकारापर्गमो यत्र तामाहुः प्रकृति पराम् ।। इति । अभ्युपगताहितीयत्वनिवर्वादाय वाच्यवाचकयोरविभागः प्रदर्शितः- वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाच न पृथक्ततः । अपृथक्त्वेऽपि संबन्धस्तयोजीवात्मनोरिव ।। इति । वनदुपाधिपरिकल्पितभेदबहुलतया व्यवदारस्याविद्यामात्रकलितत्वेन प्रति- नियताकारोपीयमानरूपभेदं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दविपयः । अभेदे च पारमा- पिके संवृतियशावयवहारदशायां स्वमावस्थावदुश्चावचः प्रपञ्चो विवर्तत इवि कारिकाः । तदाहुर्वेदान्तवादनिपुणाः- यथा स्वममपनोऽयं पाये मायाविजृम्भितः । एवं जाग्रत्मपञ्चोऽपि माय मायाविजृम्भितः ॥ इति । तदित्यं फूटस्थ परस्मिन्ब्रह्मणि सचिदानन्दरूपे प्रत्यगभिन्नेऽवगतेऽनाथविधा- निवृत्ती ताईग्ब्रह्मात्मनाऽवस्थानलक्षणं निःश्रेयसं सेत्स्यति । शब्दब्रह्मगि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति । इत्यभियुक्तोक्तेः । तथा च शब्दानुशासनशास्त्रस्य निःश्रेयससाधनत्वं सिद्धम् । तदुक्तम्- तवारमपवर्गस्य वाल्मलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिषियं प्रचक्षते ।। (वाक्यप०१।१४) इति । तथा इदमाधं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । यं. मा. मोशमणानामजिह्मा, रोगपतिः । वयप० ९.१५, इति । तस्माद्वयाकरणशास्त्रं परमपुरुषार्थसाधनतयाऽध्येतव्यमिति सिद्धम् । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रदे पाणिनिदर्शनम् ।। . १५ गमऽयाऽऽ प्रति य प ५ च. 'गमे समा ता । २ घ. गतद्वितीयत्वनिर्वाहा वाचस्योर्विभा' । ३रा. 'नपरिक । ४ स.न । ५ ५. 'वादिनि । ६ क स. "हगतमा । ५ प. गपाव1८ क- गच 'मागणाम' ९१. राज्ययावति । १. घ. तद्वधा'।

·११७ सांख्यदर्शनम् । अथ सांस्यदर्शनम् ॥ १४॥ . 4 अथ सांख्यराख्याते परिणामवादे परिपन्धिान जागरूके कथंकारं विवर्त. बाद आदरणीयो भवेत् । एप हि तेपामाघोषः । संक्षेपेण हि सांख्यशास्त्रे चतस्रो विधाः संभाव्यन्ते । कश्चिदर्थः मकृतिरेय, कश्चिद्वितिः प्रकृतिश्च कश्चि- विकृतिरेव कथिदनुभय इति । तत्र केवला प्रकृतिः प्रधानपदेन वेदनीया मूलपकृतिः । नासाचन्यस्य कस्य. चिद्विकृतिः । प्रकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्या सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्या वस्थाया अभिधानात् । तदुक्तं--मूलप्रकृतिरविकृतिरिति ( सां० का० ३)। मूलं चासौ प्रकृतिश्च मूलमकृतिः । महदादेः कार्यकलापस्यासौ मूलं न त्वस्य प्रधानस्य मूलान्तरमस्ति । अनवस्थापातात् । न च वीजाकुरवदनघस्थादोपो न भवतीति वाच्यम् । प्रमाणाभावादिति भावः । विकृतयश्च प्रकृतयश्च महदहंकारतन्मात्राणि । तदप्युक्तं--महदाद्याः प्रक- तिविकृतयः सप्तेति ( स. का. ३ ) । अस्यार्थ:-प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चेति प्रकृतिचिकृतयः सप्त महदादीनि तत्त्वानि । तत्रान्त:- फरणादिपदवेदनीयं महत्तत्वमहंकारस्य प्रकृतिः । मूलमकृतेस्तु विकृतिः । एवमहंकारतत्त्वमभिमानापरनामधेयं महतो विकृतिः । मक- तिश्च तदेवाहंकारतत्त्वं तामसं सत्पश्चतन्मात्राणां सूक्ष्माभिधानाम् । तदेव सात्विकं सत्मकृतिरेकादशेन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रयाणरसनत्वगा- ख्यानां कर्मेन्द्रियाणां चाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानामुभयात्मकस्य मनसश्च । रजसस्तूभयत्र क्रियोत्पादनद्वारेण कारणत्वमस्तीति न वैयर्यम् । तदुक्तमी- श्वरकृष्णेन- अभिमानो इंकारस्तस्माद्विविधः प्रवर्तते सर्गः । एकादशकरणगणस्तन्मात्रापञ्चकं चैव ।। २८ सात्त्वि एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहंकारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ।। बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि । वाक्पादपाणिपायूपरनि कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥ १२. क्वचिद। २ ग. द्विति । ३ ग. द्वितिः । ४ प. मला चा'।५५. वं नाम तारा. ग 'गम 1 1 फ.-ग. ह. च. क्च गरे । ८ क.-ग. ह. च. 'कमेकाशका प्र., करा. ग, घ स्थास्यामि ।

·- ११८ सर्पदर्शनसंग्रहे~- उभयात्मकमत्र मनः संकल्पकामन्द्रियं च साधयादिति (स०का०२४।२७) विकृतं च तत्त्वकौमुघामाचार्यवाचस्पतिभिः । फेवला विकृतिस्तु वियदादीनि पञ्च महाभूतानि एकादशेन्द्रियाणि च । पदुक्तं-पोटशफस्तु विकारः ( स० का० ३) इति । पोदशसंख्यावरिछनो गणः पौडशको विकार एवं न प्रकृतिरित्यर्थः । यद्यपि पृथिव्यादयो गोपटा. दीनां प्रकृतिस्तथाऽपि न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः । तत्त्वा. न्तरोपादानत्वं चैह प्रकृतित्वमभिमतम् । गौघटादीनां स्थूलत्वेन्द्रिय ग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तश्चान्तरत्वाभावः । तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यः पूर्वपूर्वसूक्ष्मभूतसहितभ्यः पञ्च महाभूतानि वियदादीनि क्रमणकद्विनिचतुष्पश्चगु- णानि जायन्ते । इन्द्रियसृष्टिस्तु प्रागेवोक्ता । तदुक्तम्- प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद्णय पोडशकः । तस्मादपि पोटशकारपश्चभ्यः पञ्च भूतानि ।। (सा०का०२२) इति । अनुभयात्मकः पुरुषः । तदुक्तं-न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः( स०का०३) इति । पुरुपस्तु कूटस्थनित्योऽपरिणामी न कस्यचित्मकतिर्नापि विकृतिः फस्यचिदित्पः। एतत्पश्चविंशतितत्त्वसाधकत्वेन प्रमाणत्रयमभिमतम् । तदप्युक्तम्- दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । विविध प्रमाणपिष्ट प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ।। (सां०का० ४) इति । इस कार्यकारणभावे चतुर्क विपतिपत्तिः मसरति । असतः सज्जायत इति सौगताः *संगिरन्ते । नैयायिकादयः सतोऽसजायत इति । वैदान्तिनः सतो विवर्तः कार्यजातं न वस्तु सदिति । सांख्याः पुनः सत्तः सज्जायत इति । तत्रासतः सन्जायत इति न मामाणिकः पक्षः । अमतो निरुपाख्यस्य शविपाणवत्कारणत्वानुपपत्तेः । तुरछातुरछयोस्तादात्म्यानुपपत्तेय । • नापि सतोऽसज्जायते । कारकन्यापारात्मागसतः शशविपाणवत्सचासं- बन्धलक्षणोत्पत्त्यनुपपत्तेः । न हि नीलं निपुणतमेनापि पीतं कर्तुं पार्यते । ननु सत्यासत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत्तदचारु। असति धर्मणि तद्धर्म इति उपदेशा- मुपपत्त्या धर्मिणः सत्त्वापत्तः । * प. पु. टि-संप्रतिपयन्ते । १५. 'यं चेति । उभयसाधम्यात् । वि। २ स. ग. ह.-च. 'भ। ३ इ.प. 'च भू*१४ प पत्तेरसंभवात् । न।

·। सांख्यदर्शनम् । तस्मात्कारकव्यापारात्मागपि कार्य सदेव । सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यते । यथा पीढनेन तिलेपु तैलस्य दोहनेन सौरभेयीषु पयसः । असतः कारणे किमपि निदर्शनं न दृश्यते । किंच कार्येण कारणं संबद्धं तज्जनकमसंबद्ध वा । प्रथमे कार्यस्य सत्त्वमायातम् । सतोरेव संबन्ध इति नियमात् । चामे कर सर्व कार्यजातं सर्वस्माज्जायत । असंबद्धत्वाविशेषात् । तदाख्यायि सांख्या- चाय:- असत्वान्नास्ति संवन्धः कारणः सत्त्वसङ्गिभिः । असंबद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ।। इति । अथैवमुच्येतासर्वद्धमपि तत्तदेव जनयति यत्र यच्छक्तम् । शक्तिश्च कार्यदर्शनाने- येति । तन्न संगच्छते । तिलेपु तैलजननशक्तिरित्यत्र तैलस्यासत्त्वे संबद्धत्वा. संवद्धत्वविकल्पेन तच्छक्तिरिति निरूपणायोगात् । कार्यकारणयोरभेदाच कार- णात्पृथक्कार्यस्य सत्त्वं न भवति । पटस्तन्तुभ्यो न भिद्यते । तद्धर्मत्वात् । न यदेवं न तदेवं यथा गौरवः । तद्धर्मश्च पटः । तस्मानार्थान्तरम् । तर्हि प्रत्येक त एव मावरणकार्य कुयुरिति चेन्न । संस्थानभेदेनाऽऽविर्भूतपटभावानां प्रावरणा- धक्रियाकारित्वोपपत्तेः । यथा हि कूर्मस्याङ्गानि कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरो भवन्ति निःसरन्ति चाऽऽविर्भवन्त्येवं कारणस्य तन्त्वादेः.पटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते । निविशमानास्तिरोभवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते । न पुनरसतामुत्पत्तिः सतां वा विनाशः । यथोक्तं भग- बबीतायाम्- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । (२ । १६) इति । ततश्च कार्यानुमानात्तत्मधानसिद्धिः । तदुक्तम्- असदेकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसंभवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ (सा० का० ९) इति । नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्य विवर्तः प्रपञ्चः । वाधानुपलम्भात् । अधिष्ठानारो. ययोचिजडयोः कलधौतशुक्त्यादिवत्सासैंयाभावाऽऽरोपासंभवाच्च । १५. 'देवास। २ घ. 'नं दृ' । ३ रा. 'ई सत्तन'। ४ स. 'जायते । अ। ५ च. 'पन्धस्वा' । ६ क -ग. च. यन्धम! ७ क.व. ग. घ. "पि तदें । ८ ह.-च. 'त् । पृथइ मा. कार्यस्यासत्त्वं न । ग कार्यस्य सर्व न । घ कार्यस्य सत्व कारणास्य । स्थाभे ११ च. 'सदुपकरणादुपादानाम । १२ क--ग. च. 'दकारणत्यादु' । १३ स.ग. रणाभा । १४ क -ग. ह. च तम्यादि । १५ क.स स्प्याभेदेनापि सं 1 ग 'न्याभदेना. रोपास 10.-रुप्यमा । १६ घ. 'नापि संभयाभागा।

·.१२० सर्वदर्शनसंग्रहे-- । ततश्च सुखदुःखमोहात्मकस्य भपश्चस्य तथाविधकारणमवधारणीयम् । तथाच प्रयोगः-विमतं भावजातं सुखदुःखमोहात्मककारणकं तदन्वितत्वात् । ययेना- बीयते तत्तत्कारणकं यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितं सुवर्णकारणकम् । तथा चेदं तस्मात्तयेति । तत्र जगत्कारणे येयं सुखात्मकता तत्सत्त्वं या दुःखात्मा कता तद्रनो या च मोहात्मकता तत्तम इति त्रिगुणात्मककारणसिद्धिः । तथा- हि-प्रत्येक मावास्यगुण्यवन्तोऽनुभूयन्ते । यथा मैत्रदारेषु सत्यवत्या मैत्रस्य सुखमाविरस्ति । तं मति सत्त्वगुणमादुर्भावात् । तत्सपत्नीनां दुःखम् । ताः पति रजोगुणप्रादुर्भावात् । तामलभमानस्य चैत्रस्य मोहो भवति । तं प्रति तमोगुणसमुद्भवाव । एवमन्यदपि घटादिकं लभ्यमानं सुखं करोति । परैरप- हियमाणं दुःखा करोति । उदासीनस्योपेक्षाविषयत्वनापतिष्ठते । उपेक्षाविषयत्वं नाम मोहः । मुइ वैचित्ये, इत्यस्माद्धातोर्मोह शब्दनिप्पत्तेः । उपेक्षणीयेषु चित्त वृत्यनुदयात् । तस्मात्सर्वं भावजातं सुखदुःखमोहात्मकं त्रिगुणमधानकारणक- मवगम्यते । तथा च श्वेतश्वतरोपनिपदि श्रूयते- अजामेकां लोहितशुक्ल ष्णां वदीः *प्रजाः सृजपाना सरूपाः । अनो हो को जुपमाणोऽनुशेने जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः||(४।५)इति। अत्र लोहितशुरुकृष्णशब्दा रक्षकत्वप्रकाशकत्वावरकत्वसाधादनःसत्त्वतमो. गुणत्र पमतिपादनपराः। नवचेतन मधानं चेतनानधिष्ठितं महदादिकार्ये न व्याप्रियते । अतः केन- चिचेतनेनाधिष्ठात्रा भवितव्यम् । तथा च सर्वार्थदर्शी परमेश्वरः स्वीकर्तव्यः स्थादिति चेत्तदसंगतम्। अचेतनस्यापि प्रधानस्य प्रयोजनवशेन मवृत्युपपत्तेः । दृष्टं चाचेतनं चेतनानधिष्ठित पुरुषार्याय प्रवर्तमानं यथा वत्सपियर्थमचेतन भीर प्रवर्तते यथा च जलमचेतनं लोकोपकाराय प्रवर्तते तथा प्रकृतिरचेत. नाऽपि पुरुषविमोक्षाय मवस्यति । तदुक्तम्- वत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्त तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ।। (सां० का० ५७) इति । यस्तु परमेश्वरः फरुणया प्रवर्तक इति परमेश्वरास्तित्ववादिनां डिण्डिम: सं गर्भस्रावेण गतः। विकल्पानुपपत्तेः । स किं सृष्टेः प्रामवर्तते सृष्टयुत्तरकालं वा। * सर्वदर्शनसंग्रहपुस्तकेषु तु प्रजा जनयन्ती मिति पाठ । 12- "स्यत:१ क-'वर्गका।३ क तत्पनी' ।ग तत्पतीना। ४ च. त्वेन भ्यवति । ५ स. *पि प्रयो । ६ क स.ग. घ पार्थे प्र । ७ २ स. ग. वृद्ध्यर्थ क्षी' ! क.--.स प्रायेण।

·सांख्यदर्शनम् । १२१ आये शरीराद्यभावेन दुःखानुत्पत्तौ जीवानां दुःखमहाणेच्छानुपपत्तिः । द्वितीये परस्पराश्रयप्रसङ्गः । करुणया सृष्टिः सृष्टयां च कारुण्यमिति । तस्मादचेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य महदादिरूपेण परिणामः पुरु. पार्थप्रयुक्तः प्रधानपुरुषसंयोगनिमित्तः । यथा निर्व्यापारस्याप्ययस्कान्तस्य संनिधानेन लोहस्थ व्यापारस्तथा निर्व्यापारस्य पुरुपस्य संनिधानेन प्रधान- व्यापारो युज्यते । प्रकृतिपुरुषसंवन्धश्च पङ्वन्धवत्परस्परापेक्षानिवन्धनः । प्रकृतिर्हि भोग्यतया भोक्तारं पुरुपमपेक्षते । पुरुषोऽपि भेदाग्रहाधुद्धिच्छाया- पत्त्या तद्गतं दुःखत्रयं वारयमाणः कैवल्यमपेक्षते । मत्मकृतिपुरुषविवेकनि- धन्धनं न च तदन्तरेण युक्तमिति कैवल्यार्थ पुरुषः प्रधानमपेक्षते । यथा खलु कौचित्पन्वन्धौ पथि सार्थेन गच्छन्तौ दैवहतादुपप्ठवात्परित्यक्तसाौँ मन्दमन्द. मितस्ततः परिभ्रमन्तौ भयाकुलौ दैववशात्संयोगमुपगच्छेताम् । तत्र चान्धेन पगुः स्कन्धमारोपितः। ततश्च पङ्गुदर्शितेन मार्गेणान्धः समीहितं स्थानं मामोति पङ्गुरपि स्कन्धाधिरूढः । तथा परस्परापेक्षप्रधानपुरुपनिवन्धनः सर्गः । यथोक्तम्-- पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पल्ल्धन्धवदुभयोरपि संबन्धस्तत्कृतः सर्गः।। (सां०का०२१) इति । ननु पुरुषार्थनियन्धना भवतु प्रकृतेः प्रवृत्तिः । निवृत्तिस्तु कथमुपपद्यत इति चैदुष्यते । यथा भर्ना दृष्टदोषा स्वैरिणी भारं पुनर्नोपैति यथा वा कृतम- योजना नर्तकी निवर्तते तथा प्रकृतिरपि । यथोक्तम्- रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । तयाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥ सा०का०५९) इति । पुरुपस्य एतच निरीश्वरसांख्यशाखमवर्तककपिलादिमतानुसारिणां मतमुपन्यस्तम् । इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे सांख्यदर्शनम् ।। १ स. सृष्टे का । २ घ. "प्या फा। ३ क. स. ग. घ. 'युक्तप्र' । ४ च. 'पनियन्ध । ५फ.स. 'न्धनो न । ६ ग.. तत 1७च. 'नदर्शनसंयन्धनि । ८ घ. 'की नर्तन त । की नृयाग्निव। ९ क. वृत्तार । १० रा प. याऽऽनन्द प्र. ११५. तदर्थं नि । १२ स. १.- च.

·१२२ सर्चदर्शनसंग्रहे- अथ पातालदर्शनम् ॥ १५ ॥ --- सांमन सेवरसांग्यमयर्तकपतञ्जलिमभृतिमुनिमत्तमनुवर्तमानानां मतमुपन्य स्यते । तत्र सारपणाचनापरनामधेयं योगशास्र पतञ्जलिपणीत पादचतुष्टयात्म- कम् । तर प्रथमे पादे अंथ योगानुशासनम् (पा. यो० सू०१।१) इति योगशास्त्रारम्भमतिता विधाय 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोध (पा यो० सू० १२) इत्यादिना योगलक्षणमभिधाय समाधि समपश्च निरदिसद्भगवान्पतञ्जलिः । द्वितीय तपास्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग' (पा. यो० सू० २।१) इत्यादिना युधिचित्तस्य क्रियायोगं यमादीनि च पञ्च बहिरङ्गाणि साप नानि । तृतीये 'देशन्धश्चित्तस्य धारणा' (पा० यो० सू० ३६१ ) इत्यादिना धारणाभ्यानसपाधिषयमन्तरङ्ग संयमपदवाच्यं तदवान्तरर्फले विभूतिजातम् । चतुर्थे ' जन्मापधिमन्त्रंतप.समाधिनाः सिद्धयः' (पा. यो० मू० ४११) इत्यादिना सिद्धिपश्चरमपञ्चनपुरःसरं परम प्रयोजनं वल्पम् । प्रधानादीनि पञ्चविंशतितत्त्वानि प्राचीनान्येव संमत्तानि । पशिस्तु परमेश्वरः केशकर्मवि- पासायरपरामृष्टः पुरुषः स्वेच्छया निर्माणकायमधिष्ठाय लौकिकवेदिकसं. प्रदायमवर्तकः ससाराङ्गारे तप्यमानाना माणभृतामनुग्राहकश्च । नन पुष्पपलाशवानलपस्य तस्य मध्यभावः कयमुपपद्यते येन परमेश्वरोऽ. नग्राहकतया कक्षी क्रियत इति चेदुच्यते । तापकस्य रजसः सत्त्वमेव तय बुद्धयात्मना परिणमत इति सत्त्वे परितप्यमाने दारोपयशेन तदभेदावगाहि. पुरुषोऽपि तप्यत इत्युच्यते । तदुक्त पाचा:- सत्त्वं तप्यं बुद्धिमावेन रत्त भावा ये वी राजसास्तापरास्ते । तघ्याभेदनाहिणी तामसी या वृत्तिस्तस्या तप्य इत्युक्त आत्मा ॥ इति । पञ्चशिसभाप्युक्तम्-अपरिणामिनी हि भोक्तशक्तिरपतिसंक्रमा च परि- - ११ सघ "ख्यपाग्य 13ग अथो यो । ३ कहच पनि पक. ग. 'ध चित्त ५क गन्तर । ६ घ."मपाद । ७.-- १. च. तत्रावाक वि। १ स ग "न्त्रकल्प स । १०४-ताप । १११ ग.'सत्ये त । १२ क. तमोव 11- वास्ते वा ! १४ क क मानसा । १५ क म 'त्युकमात्मा । - ·पातञ्जलदर्शनम् । १२३ णामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमनुपततीति । भोक्तृशक्तिरिति चिच्छक्ति- रुच्यते । सा चाऽऽत्मैव । परिणामिन्यथै वुद्धितत्त्वे प्रतिसंक्रान्तेव प्रतिविम्बि- तेव तवृत्तिमनुपततीति वुद्धौ प्रतिविम्बिता सा चिच्छक्तिवद्धिच्छायापत्त्या बुद्धिवृत्त्यनुकारवतीति भावः । तथा शुद्धोऽपि पुरुपः प्रत्यय बौद्धमनुपश्यति तमनुपश्यन्नतदात्माऽपि तदात्मक इव प्रतिभासत इति । इत्थं तप्यमानस्य पुरुपस्याऽऽदरनरन्तर्यदीर्घकालानुवन्धियमनियमाद्यष्टाङ्गायोगानुष्ठानेन परमे- श्वरमणिधानेन च सत्त्वपुरुपान्यताख्यातावनुपप्लवायां जातायामविद्यादयः पञ्च क्लेशाः समूलकापं कपिता भवन्ति । कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समूलघातं हता भवन्ति । ततश्च पुरुषस्य निर्लेपस्य कैवल्येनावस्थानं फैवल्यामिति सिद्धम् । तत्राथ योगानुशासनम् ( पा० यो० सू० १ । १ ) इति प्रथमसूत्रेण प्रेक्षा. वत्प्रत्यङ्ग विषयप्रयोजनसंवन्धाधिकारिरूपमनुवन्धचतुष्टयं प्रतिपाद्यते ।। अत्राथशब्दोऽधिकारार्थः स्वी क्रियते । अथशब्दस्यानेकार्थत्वे संभवति क. मारम्भार्थत्वपक्षे पक्षपातः संभवेत् । अथशब्दस्य • मङ्गलाद्यनेकार्थत्वं नामलिङ्गानुशासनेनानुशिष्टम् - मङ्गलानन्तरारम्भमश्नकात्स्न्येष्वथो ( अमर० ३।३।२४६ ) इति । अत्र प्रश्नकार्ययोरसंभवेऽप्यानन्तर्यमङ्गलपूर्व- प्रकृतापेक्षारम्भलक्षणानां चतुर्णामर्थानां संभवादारम्भार्थत्यानुपपत्तिारति चन्मेव संस्थाः । विकल्पासहत्वात् । आनन्तर्यमथशब्दार्थ इति पक्षे यतः कुन- श्चिदानन्तर्य पूर्ववत्तशमाघसाधारणात्कारणादानन्तर्य वा न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । ( भ० गी०३ । ५) इति न्यायेन सो अन्तुरवश्यं किंचित्कृत्वा किंचित्करोत्येवेति तस्याभिधानमन्तरे- णापि प्राप्ततया तदर्थाथशब्दप्रयोगवैयर्थ्यप्रसक्तेः । न चरमः । शमाद्यनन्तरं योगस्य प्रवृत्तावपि तस्यानुशासनप्रवृत्त्यनुवन्यत्वेनोपात्ततया शब्दतः प्राधान्या- भावात् । न च शब्दतः प्रधानभूतस्यानुशासनस्य शमाद्यानन्तर्यमथशब्दार्थः किं न स्यादिति वदितव्यम् । अनुशासनमिति हि शास्त्रमाह । अनुशिष्यते व्याख्या. यते लक्षणभेदोपायफलसहितो योगो येन तदनुशासनमिति व्युत्पत्तेः । अन- शासनस्य च तत्त्वज्ञानचिख्यापयिपानन्तरभावित्वेन शमदमाद्यानन्तर्यनियमा. भावान् । जिज्ञासाज्ञानयोस्तु शमाद्यानन्तर्यमाम्नायते-तस्माच्छन्तो दान्त १३.-य 'न्ते च त । २ ग. तद्वति।.३४-च. ते च प्र । ४ ह-च. ते त° १५ क. प्रलयंच. य यागम । ७ प. 'पस्य नै । ८ प.-च. 'न्ययाख्या । ९ घ. त्यगवि। १५स, थमधिकारार्थत्वप। ११ फ.-. जन्तुः। अथ न प्रथमः ।

·१२४ सर्वदर्शनसंग्रहे- उपरतास्तितिक्षुः समाहिती भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽस्मानं पश्येत् । (वृ० ४।४:२३) इत्यादिना । नापि तत्त्वज्ञानचिस्यापयिपानन्तर्यमयशब्दार्थः। तस्य संभवऽपि • श्रोतृमतिपत्तिमवृत्त्योरनुपयोगनानभिधेयत्वात् । तथापि निश्रेियसहेतुतमा योगानुशासनं ममित न वा । आये तदभावेऽप्युपादेयत्वं भवेत् । द्वितीय तद्भावेऽपि देयत्वं स्यात् । प्रमितं चास्य निःश्रेयसनिदानत्वम् । अध्यात्मयोगा- पिगमेन देवं मत्वा पीरो हर्षशोको जहाति (का० २६१२) इति श्रुतेः । समा धावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि (भ.गी. २१५३) इति स्मृतेश्च । अत एवं शिष्यमश्नतपवरणरसायनायुपयोगानन्तर्य पराकृतम् । अथातो ब्रामजिज्ञासा (प्र०सू० १।१ । १) इत्यत्र नु ब्राह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वेनाधिकारार्थत्वं परित्यज्य साधनचतुष्टयसंपत्तिविशिष्टाधिकारिसमर्पणाय शमदमादिवाक्यविहि- ताच्छमादेरानन्तर्यमयशब्दार्थ इति शंकराचार्यनिररहि । . भय मा नाम भूदानन्तर्याधोऽयशम्दः । पङ्गलाः किं न स्यात् । न स्यात् । मङ्गलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात् । अहिताभीयावाप्तिमङ्गलम् । अभीष्टं च सुखावातिदुःखपरिहाररूपतयेष्टम् । योगानुशासनस्य च सुखदुःख- निवृत्त्पोरन्यतरस्वाभावान्न मङ्गलता । तथा च योगानुशासन मङ्गलपिति न संपनीपद्यते । मृदङ्गध्वनेरिवाशिध्दश्रपणस्य कार्यतया मङ्गलस्प वाच्य- त्वलक्ष्यत्वयोरमभवाच । यधाऽऽयिकाओं वाक्याथै न निविशते तथा कार्य: मपि न निविशेत । अपदार्थत्वाविशेषात् । पदार्थ एव हि वाक्यायें सम- बीयते । अन्यथा शब्दप्रमाणकानां शादी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यत इति मुद्राभङ्गः कृतो भवेत् । ननु प्रारिप्सितमबन्धपरिसमातिपरिपन्धिमत्यूहव्यूहमा शमनाय शिष्टाचारपरिपालनाय च शास्त्रारम्भे मङ्गलाचरणमनुष्ठेयम् । मङ्ग- लादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते, आयुष्मरपुरुषकाणि घोरपुरुपकाणि च भवन्ति ( पा० म० भा० पृ० ७४०) इत्पभियुक्तोक्तः । भवति च मङ्गलार्थोऽधशब्द:- ओंकारवायशब्दय द्वावेता ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भिवा विनिर्यानौ तस्मान्माङ्गलिकायुभो ॥ १ क.ग.-च. कार्यार्थ । २ के.त् । स्या १३१. संपाते।४ख ग. ६. च. * नि । ६ क. स. प. पि: । क. ग.-च, पूर्यति ।

·। पातञ्जलदर्शनम् । इति स्मृतिसंभवात् । तथा च वृद्धिरादैच् (पा० सू० १।१ । १) इत्यादी वृद्धयादिशब्दवदथशब्दो मद्गलार्थः स्यादिति चेन्मैवं भापिष्ठाः । अर्थान्तरा. भिधानाय प्रयुक्तस्याथशब्दस्य वीणावेण्णादिध्वनिवच्छ्यणमात्रेण मङ्गलफल- खोपपत्तेः । अथार्थान्तरारम्भवाक्यार्थधीफलकस्यायशब्दस्य कथमन्यफल कतैति चेन्न । अन्याथै नीयमानोदकुम्भोपलम्भवत्चत्संभवात् । न च स्मृतिव्याकोपः । माङ्गलिकाविति मङ्गलमयोजनत्वविवक्षया प्रत्तेः । नापि पूर्वप्रकृतापेक्षोऽथशब्दः । फलत आनन्तर्याव्यतिरेकेण प्रागुक्तपणा- नुपङ्गात् । किमयमयशब्दोऽधिकारार्थोऽयाऽऽनन्तर्यार्थ इत्यादिविमर्शवाक्ये पक्षान्तरोपन्यासे तत्संभवेऽपि प्रकृते तदसंभवाञ्च । तस्मात्पारिशेप्यादधि- कारंपदवेदनीयप्रारम्भार्थोऽयशब्द इति विशेपो भाष्यते ।. यथाऽथैप ज्योतिरय- प विश्वज्योतिरित्यत्राथशब्दः क्रतुविशेषप्रारम्भार्थः परिगृहीतो यया चाथ शब्दानुशासनम् ( पात०म०भा० १ । १) इत्यत्राथशब्दो व्याकरणशास्त्राधि- कारार्थस्तद्वत् । तदभापि व्यासभाष्ये योगसूत्रविवरणपरे-अथेत्ययमधिकारार्थ: प्रयुज्यत इति । तद्याचख्यौ वाचस्पतिः। तदित्यम्-अमुष्याथशब्दस्याधिकारा- थत्वपक्षे शास्त्रेण प्रस्तूयमानस्य योगस्योपवर्तनात्समस्तशास्त्र तात्पर्यायव्याख्या- नेन शिष्यस्य सुखाववोधप्रवृत्तिर्भवतीत्यथशब्दस्याधिकारार्थत्वमुपपन्नम् । नन 'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः' इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः पतञ्जलिः कथं योगस्य शासितेति चेदद्धा । अत एव तत्र तत्र पुराणादौ विशिष्य योगस्य विप्रकीर्णतयाँ दुर्ग्राह्यार्थत्वं मन्यमानेन भगवता कृपासिन्धुना मणिपतिना सारं संजिघृक्षुणाऽनुशासनमारब्धं न तु साक्षाच्छासनम् । यदाऽयमथब्दोऽधिकारार्थस्तदैवं वाक्यार्थः संपद्यते—योगानुशासनं शास्त्रम- धिकृत वेदिव्यमिति । तस्मादयमथशब्दोऽधिकारद्योतको मङ्गलार्थश्चेति सिद्धम् । तत शास्त्रेव्युत्पाद्यमानतया योगः ससाधनः सफलो विषयः। तद्वयुत्पादनमवा- न्तरफलम् । व्युत्पादितस्य योगस्य कैवल्यं परमप्रयोजनम् । शास्त्रयोगयोः मति पायप्रतिपादकभावलक्षणः संवन्धः। योगस्य कैवल्यस्य च साध्यसाधनभावल. १ क ख ग घ वगम । -वणे मगरकार्यतयोपपत्ते । २ घ अर्था । ३ ख. नानार्थ। ४ क-ग 'जक्म् । ना'। ह च 'जक्त्ववि। ५ क-1 च. 'वृत्ति । ना, सेन त' । ७ प रप । ८ क-ग. च विष्वग्ज्यो । ९४-च पर्यन्या'। १० क.- 'त्तिरास्तामित्युप1 ११ ५. 'यामाह्या ।

·१२६ सर्वदर्शनसंग्रहे-- क्षणः संबन्धः । स च श्रुत्यादिमसिद्ध इति मागेवावादिपम् । मोसमपेक्षमाणा एचाधिकारिण इत्यर्थसिद्धम् । न चायातो ब्रह्मजिज्ञासा (प्र० सू० १११११) इत्यादावधिदारिणोऽर्थतः सिद्धिराशडूनीया। तनाथशब्देनाऽऽनन्तर्याभिधान- प्रणाडिकयाऽधिकारिसमर्पणसिद्धावारित्वशानुदयात् । अत एवोक्तं श्रुति माप्त प्रकरणादीनामनवकाश इति । अस्यार्थः-यत्र हि श्रुत्याऽर्थो न लभ्यते तव प्रकरणादयोऽयं समर्पयन्ति नेतरत्र । यत्र तु शब्दादेवार्थस्योपलम्भस्तत्र नेतरस्य संभवः । शीप्रबोधिन्या श्रुत्या विनियोगस्य वोधनेन निराकाक्षतये तरेषामनवकाशात् । किंच श्रुत्या वोधितेऽथें तद्विरुद्धार्थ प्रकरणादि समर्प- यत्यविरुद्धं वा । न प्रथमः । विरुद्धार्थबोधस्य तस्य बाधितत्वात् । न चरमः । वैयात् । तदाह-श्रुतिरिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समाये पारदर्यि- त्यमविप्रकर्षात् ( जैसू० ३।३।१४ ) इति । वाधिफैव श्रुतिनित्य समाख्या वाध्यते सदा । मध्यमानां तु वाध्यत्वं वाधकत्वमपेक्षया ॥ इति च । तस्माद्विपयादिमत्त्वाहह्मविचारकशास्त्रवद्योगानुशासन शास्त्रमारम्भणीयमिति स्थितम् । ननु व्यत्पाद्यमानतया योग एवात्र प्रस्तुतो न शास्त्रामिति चेत्सत्यम् । प्रतिपाद्यतया योगः प्राधान्येन प्रस्तुतः । स च तद्विषयेण शास्त्रेण प्रति. पाद्यत इति तत्प्रतिपादने करण शाखम् । करणगोचरश्च वर्तृव्यापारो न कर्म- गोचरतामाचरवि । यथा छेत्तुर्देवदत्तस्य व्यापारभूतमुयमननिपाननादि फर्म करणभूतपरशुगोचर न कर्मभूतवृक्षादिगोचरम् । तथा च वक्तुः पत- अलेः प्रवचनव्यापारापेक्षया योगविषयस्याधिकृतता करणस्य शाखस्य । अभिधानव्यापारापेक्षया तु योगस्यैवेति विभाग । ततध योगशास्त्र स्याऽऽरम्भः सभावना भजते । अत्र चानुशासनीयो योगश्चिचवृत्ति निरोध इत्युच्यते । ननु युनिर्योग इति संयागार्थतया परिपठितायुजेनि पनो योगशब्दः सयोगवचन एव स्यान्न तु निरोधवचनः । अत एवोक्त याइ- वल्क्येन- संयोगो योग इत्युत्तो जीवात्मपरमात्मनो. ॥ इति । १ क स ग "दिष्टम । मोघ 'दिष्टमों । १२-८ 'माणा श्रवणाधि.३८ - 'धाने प्र। क स ग प प्रमाणा'। ५ क ख 'सनशा १६ करक'७५ स्यैव प्रति पायतति।

·१२७ । पातञ्जलदर्शनम् । तदेतद्वार्तम् । जीवपरयोः संयोगे कारणस्यान्यतरफर्मादेरसंभवात् । अजसंयो. गस्य कणभक्षाक्षचरणादिभिः प्रतिक्षेपाच्च । मीमांसकमतानुसारेण तदङ्गी- कारेऽपि नित्यसिद्धस्य तस्य साध्यत्वाभावेन शास्त्रवफल्यापत्तेश्च । धातूनामने- कार्यत्वेन युजेः समाध्यर्थत्वोपपत्तेश्च । तदुक्तम्- निपातायोपसर्गाश्च धातपश्चेति ते त्रयः । अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शनम् ॥ इति । अत एव केचन युजि समाधावपि पठन्ति युज समाधाविति । नापि याज्ञवल्क्य- वचनव्याकोपः । तत्रस्थस्यापि योगशब्दस्य समाध्यर्थत्वात् । समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनोः । ब्रह्मण्येव स्थिति सा समाधिः प्रत्यगात्मनः ॥ इति तेनैवोक्तत्वाच । तदुक्तं भगवता व्यासेन-योगः समाधिः ( योगभा० पृ० २ । १) इति । नन्वेवमष्टाङ्गायोगे चरमस्याङ्गस्य समाधित्वमुक्तं पतञ्जलिना-यमनियमा- सनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमधियोऽष्टाङ्गानि योगस्ये ( पात. यो० सू० २ । २९) इति .न चाङ्गन्येवाङ्गतां गन्तुमुत्सहते । उपकार्योपकार- कभावस्य दर्शपूर्णमासमयाजादौ भिन्नायतनत्वेनात्यन्तभेदात् । अतः समा. धिरपि न योगशब्दार्थो युज्यत इति चेत्तन युज्यते । व्युत्पत्तिमात्राभिधित्सया तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ( पात० यो० सू० ३३ ) इति । निरूपिनचरमाङ्गवाचकेन समाधिशब्देनाङ्गिनो योगस्याभेदविवक्षया व्यपदे- शोपपत्तेः । न च व्युत्पत्तिवलादेव सर्वत्र शब्दः प्रवर्तते । तयारवे गच्छतीति गौरिति व्युत्पस्तिष्ठन्गार्न स्यात् । गच्छन्देवदत्तश्च गौः स्यात् । प्रवृत्तिनिमित्तं च भागक्तमेव चित्तवृत्तिनिरोध इति । तदुक्तं योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः (पात० यो० ननु वृत्तीनां निरोधश्चेद्योगोऽभिमतस्तासां ज्ञानत्वेनाऽऽत्माश्रयतया तन्नि- रोधोऽपि प्रध्वंसपदवेदनीयस्तदाश्रयो भवेत् । मागभावमध्वंसयोः प्रतियोगिस- मानाश्रयत्वनियमात् । ततश्च उपयन्नपयन्धर्मों विकरोति हि धर्मिणम् । इति न्यायेनाऽऽत्मनः कौटस्थ्यं विहन्यतेति चेत्तदपि न घटते । निरोधम. १५. 'तदात' । २ क. ग. युमिस । ३ क.-ग. ८ च 'ति । ययेव । ४ स. 'पि यो । ५ स. भासस्य । ६ घ. 'पितं च ७ रा. 'वक्षाया। ८ रा. प. निवर्ततेति । ९ घ. ते नामनि सू० ११२) इति। ।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- तियोगिभूताना प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिस्वरूपाणा वृत्तीनामन्तःमरणा. धपरपर्यायचित्तधर्मत्वाङ्गीकारात् । कृटस्थनित्या चिच्छक्तिरपरिणामिनी विज्ञानधर्माश्रयो भवितुं नाईत्येव । न च चितिशक्तेरपरिणामित्वमसिद्धमिति मन व्यम् । चितिशक्तिरपरिणामिनी सदा ज्ञातृत्वात् । न यदैव न तदेचं यया चित्तादि-इत्यायनुमानसभवात् । तथा यद्यसौ पुरुपः परिणामी स्याचदा परि- णामस्य कादाचिकत्वात्तासा चित्तवृत्तीना सदा ज्ञातत्व नोपपद्येत । चिद्रूपस्य पुरुषस्य सदैवाधिष्ठातृत्वेनावस्थितस्य यदन्तरङ्ग निर्मलं सत्त्व तस्यापि सदैव स्थितत्वात् । येन येनार्थेनोपरक्त भाति तस्य दृश्यस्य सदेव चिच्छायापल्या भानोपपत्त्या पुरुषस्य नि:सङ्गत्वं सभवति । ततश्च सिद्धं तस्य सदाज्ञातृत्व- मिति ने पदाचित्परिणामित्वशङ्काऽवतरति । चित्तं पुनयन विपयेणोपरक्तं भवति स विषयो हात , येनोपरक्त न भवति तदज्ञातमिति वस्तुनोऽयकान्त- मणियल्पस्य ज्ञानाज्ञानकारणभूतोपरागानुपरागंधमिस्वादयःसधर्मक चित्त परि- गामीत्युच्यते । ननु चित्तस्येन्द्रियाणां चाऽऽदकारिकाणां सर्वगतत्वात्सर्व विषयैरस्ति सदा सपन्धः । तथा च मपा सर्वदा सर्वत्र ज्ञान प्रसज्येतेति चेन्न । सर्वगतत्वेऽपि चित्तं यत्र शरीरे वृत्तिमत्तेन शरीरेण सह सवन्धो येपा विषयाणा तेम्वेवास्य ज्ञानं भवति नैसरेवित्यतिप्रसङ्गाभावात् । अत एवायस्कान्तमणिकल्पा विषया अयःसधर्म चित्तमिन्द्रियमणालिक्याऽभिसपन्ध्योपरजयन्तीत्युक्तम् । तस्मा- चित्तस्य धर्मा वृत्तयो नाऽऽस्मनः । तथा च श्रुतिः- पामः सकल्पो विचि. कित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहींधी रित्येतत्सर्व मन एव' (वृ० ११५३ ) इति । चिच्छक्तरपरिणामित्व पञ्चशिखाचार्यराख्यायि-अपरिणामिनी भोक्त शक्तिरिति । पतञ्जलिनाऽपि सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्मभोः पुरुषस्यापरिणामि त्वात् ( पात० यो० ० ४ । १८ ) इति । चित्तपरिणामित्वेऽनुमानमुच्यते-- चित्त परिणामि ज्ञाताशातविषयत्वाच्योबादिवदिति । परिणामश्च विविधः प्रसिद्धो धर्मलक्षणावस्थाभेदात् । धर्मिणचित्तस्य नीलाघालोचन धर्मपरिणामः । यथा कनकस्य कटकमुटकेयूरादि । धर्मस्य - १५ 'दास्व' । २५ 'साय' । ३ प 'ग्या नि'।४ क-- नाचि'। ५क- -टच "मित्वाक 'त , यदुपर भगत ,नानुपरक्तंभास ह-य 'त, यदुपरक मम स 'स्तुताऽय'1८ घज्ञान । ९ क ग गला'। १.५ 'वाज्ञा । १५ 'पा चिकिती विचि । १२ 'सयप। १३२ 'वृत्तिरप्यताम। घ ·पीतजलदर्शनम् । १२९ वर्तमानत्वादिलक्षणपरिणामः । नीलाघालोचनस्य स्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः । कटकादेस्तु नवपुराणत्वादिरवस्थापरिणामः । एवमन्यत्रापि यथासंभवं परि- णामत्रितयमूहनीयम् । तथा च प्रमाणादिवृत्तीनां चित्तधर्मत्वात्तनिरोधोऽपि वदाश्रय एवेति न किंचिदनुपपन्नम् । ननु वृत्तिनिरोधो योग इत्यङ्गीकारे सुपुप्त्यादी क्षिप्तमूढादिचित्तवृत्तीनां निरोधसंभवाद्योगत्वप्रसङ्गः । न चैतयुज्यते । क्षिप्ताद्यवस्थासु क्लेशमहाणादेर संभवानिःश्रेयसपरिपन्धित्वाच । तथाहि-क्षिप्त नाम तेर्षु तेषु विषयेषु क्षिप्य- माणमस्थिर चित्तमुच्यते । तमःसमुद्रे मनं निद्रादृत्तिभावितं मूढमिति गीयते । शिमाद्विशिष्ट चित्तं विक्षिप्तमिति गीयते । विशेपो नाम- चञ्चलं हि मनः कृष्ण ममाथि वलयदृढम् । (भ० गी० ६ । ३४) इति न्यायेनास्थिरस्यापि .मनसः कादाचित्कसमुद्भूतविषयस्थैर्यसंभवेन स्थैर्यम् । अस्थिरत्वं च स्वाभाविक व्याध्याद्यनुशयजनितं वा । तदाह-व्याधि- स्त्यानसंशयममादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालन्धभूमिकवानवस्थितत्वानि चि. विक्षेपास्तेऽन्तरायाः (पात० यो० सू० १ । ३० ) इति । तत्र दोपत्रयवेप. म्यनिमित्तो ज्वरादिाधिः । चित्तस्याफर्मण्यत्वं स्त्यानम् । विरुद्धकोटि- दयागवाहि ज्ञानं संशयः । समाधिसाधनानामभावनं प्रमादः । शरीरवाञ्चित्त- गुरुत्वादतिरालस्यम् । विपयामिलापोऽविरतिः । अतस्मिंस्तद्युदिभ्रान्ति दर्शनम् । कुतश्चिनिमित्तात्समाधिभूमेरलाभोऽलब्धभूमिफत्वम् । लब्धायामपि तस्यां चित्तस्यामतिष्ठाऽनवस्थितत्वमित्यर्थः । तस्मान्न वृत्तिनिरोपो योगस. निक्षेपमईतीति चेन्मेवं वोचः । हेयभूतक्षिप्तायवस्थात्रये त्तिनिरोधस्य योग- स्वासंभवेऽप्युपादेययोरेकाग्रनिरुदावस्थयो:त्तिनिरोधस्य योगस्वसंभवात् । एक- सानं चित्चमेकाप्रमुच्यते । निरुद्धसफलत्तिकं संस्कारमात्रशेपं पिचं निरुद्ध- मिति भण्यते। स च समापिद्विविधः । समझातासमझातभेदात् । तत्रैकाप्रचेतसि यः प्रमा- गादिवृत्तीनां पागविपपाणां निरोधः स संमजातसमाधिः । सम्पयममायतेऽ. स्मिन्मकृतेविविक्ततया पेपमिति गुत्पत्तः । स चतुर्विधः । सवितदि. भेदाद । समाधिर्नाम भावना ! सा च भाव्यस्य विषपानरपरिहारण घेतमि ·१३० सर्वदर्शनसंग्रहे- पुनः पुननिवेशनम् । भाव्यं च द्विविधम् । ईश्वरस्तत्त्वानि च । तान्यपि द्विवि- धानि । जहाजहभेदात् । जहानि प्रकृतिमहदहारादीनि चतुर्विशतिः । अनहः पुरुषः । तत्र यदा पृथिव्यादीनि स्थूलानि विषयत्वेनाऽऽाय पूर्वापरानुसं- धानेन शब्दार्थोडेखसभेदेन च भावना प्रवर्तते स समाधिः सवितः । यदा तन्मानान्तःकरणलक्षण सूक्ष्म विषयमालम्ब्य देशाधवच्छेदेन भावना प्रवर्तते तदा सविचारः । यदा रजस्तमोलशानविद्ध चित्तं भाव्यते तदा सुखप्रकाशम यस्य सत्त्वस्यो कात्सानन्दः । यदा रजस्तमोर्लेशानभिभूत शुद्ध सत्त्वमालम्ब• नीकृत्य या प्रवर्तते भावना तदौ तस्या सत्त्वस्य न्यग्भावाचितिशक्तस्तकाच सत्तामात्रावशेपत्वेन सास्मितः समाधिः । तदुक्तं पतञ्जलिना-वित विचारान न्दस्मितारूपानुगमासंपज्ञातः (पात० यो० सू० १।१७) इति । सर्वपत्ति निरोधे स्वसपक्षातः समाधिः । ननु सर्वत्तिनिरोधो योग इत्युक्त संप्रज्ञाते व्याप्तिर्न स्यात् । तत्र सत्त्वप्रधानायाः सत्त्वपुरपान्यतार यातिलक्षणाया वृत्त रनिरोधादिति चेत्तदेतदातम् । केशकर्मविपाकाशयपरिपन्यिचित्तवृत्तिनिरोधो योग इत्यङ्गीकाराव । क्लेशाः पुनः पञ्चधा प्रसिद्धाः अविद्यास्मितारागद्वेपा भिनिवेशा केशाः (पात. यो० सू० २।३ ) इति । नववियेत्या क्मिाश्रीयते । पूर्वपदार्यमा गन्यममक्षिक वर्तत इतिवत् । उत्तर- पदार्थप्राधान्य वा राजपुरुष इतिवत् । अन्यपदार्थप्राधान्य वाऽमतिको देश इति- वत् । तत्र न पूर्वः । पूर्वपदार्थमघानत्वेऽविधीया प्रसज्यमतिपेधोपपत्ती क्लेशा- दिकारकत्वानुपपत्तेः । अविद्याशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वाभावापत्तेश्च । न द्वितीयः। फस्यचिदभावेन विशिष्टाया विद्यायाः हे शादिपरिपन्धित्वेन तदीजत्वानुपपत्तः । न तृतीयः । नमोऽस्त्यर्थाना बहुत्रीहिर्वा चोचरपदलोपवेति वृत्तिकारवचनानु सारणाविद्यमाना विद्या यस्या. साऽविद्या बुद्धिरिति समासार्थसिद्धौ तस्या. अविद्यायाः क्लेशादिचीजत्वानुपपत्तेः । विवेकख्यातिपूर्वफसवेत्तिनिरोधसं- पन्नायास्तस्यास्तयात्वमसङ्गाच । उक्त चास्मितादीना क्लेशानामविद्यानिदा. नत्वम्-अविद्या क्षेत्रमुत्तरपा मसुमवनुविच्छिन्नादाराणाम् (पात० यो मू० २।४) इति । तत्र मसुप्तत्व पयोधसहकार्यभावेनानभिव्यक्ति । तनुत्व प्रतिपक्षमा. धनया शिथिलीकरणम् ।विच्छिन्नत्व बलवता हे शेनाभिभवः । उदारत्वं सहकारि- क ख ग 'न भा'।२ च 'दास'।३ क ख ग घ सस्य ।४५ "स्य प्रत्सम्भा'। ५४-सत्वमा' । क 'न्दामिकास्मि । ७ घ 'तदातम् । ८ घ 'चाया । ९घ "स्य तृती यपत्ती निति । १०६ स 'व।११-द त्तिस । ९घ 'दारयमि' 12 'दारणमि ।

·पातञ्जलदर्शनम् । संनिधिवशात्कार्यकारिस्वम् । तदुक्तं वाचस्पतिमिश्रेण व्यासभाष्यव्याख्यायाम्- प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तन्ववस्थाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयसङ्गिनाम् ।। इति । द्वंद्ववत्स्वतन्त्रपदार्थट्यानवगमादुभयपदार्थप्रधानत्वं नाऽऽशङ्कितम् । तस्मात्प त्रियेऽपि क्लेशादिनिदानत्वमविद्यायाः प्रसिद्धं हीयेतेति चेत्तदपि न शोभनं विभाति । पर्युदासशक्तिमाश्रित्याविद्याशब्देन विद्याविरुद्धस्य विपर्ययज्ञान- स्याभिधानमिति वृद्धरङ्गीकारोत् । तदाह- नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिपे)कः । वर्दत्यव्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनी ॥ इति । वृद्धप्रयोगाभ्यो हि शब्दार्थः सर्व एव नः । तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥ इति । वाचस्पतिमिङ्गुरप्युक्तम्-लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः संबन्धः । लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नत्र उत्तरपदाभिधेयोपमर्दकस्य तद्विरुद्धतया तत्र तत्रोपलब्धेरिहापि तद्विरुद्ध प्रवृत्तिरिति । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम्-अनित्याशुचिदुःखानात्ममु नित्यशुचिसुखात्मेख्या. तिरविद्या ( पात० यो० ० २ । ५ इति ) । अतस्मिंस्तद्युद्धिर्विपर्यय इत्युक्तं भवति । तद्यथा--अनित्ये घटादौनित्यत्वाभिमानः । अशुचौ कायादौ शुचि- स्वमत्यय:-- स्थानाद्वीजादुपष्टम्भाग्निप्यन्दानिधनादपि । कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिता ह्यशुचिं विदुः ॥ इति । परिणामतापसंस्कारदुःखर्गुणवृत्त्याविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः (पात. यो० सू० २ । १५) इति न्यायेन दुःखे स्रक्चन्दनवनितादौ मुखत्वा. रोपः । अनात्मनि देहादावात्मबुद्धिः । तदुक्तम्-- अनात्मनि च देहादावात्मबुद्धिस्तु देहिनाम् । अविद्या तत्कृतो बन्धस्तनांशो मोक्ष उच्यते ॥ इति । प. 'म् । अत उम्। २ प. 'मुप्ततनुली । ३ ग. 'नत्ये ना'।४-ग. ४. च. 'पदये। ५ च. 'धकृत् । ५। ६ ग. 'दन्त्यमा' । ७ १. च. 'गम्या हि शन्दायां.स.स कोऽयन । ९ क. ग. 'यत्वस्म । १. प. 'रमाप्तिर' । "क. ग. 'गंगा। १२ प. पाय इग-च. 'माशे मो।

·.. सर्पदर्शनसंग्रहे- एवमियमविद्या चतुप्पदा भवति । नन्वेत्तेप्वविधाविशेषेषु किंचिदनुगत सामा- न्यलक्षणं वर्णनीयम् । अन्यथा विशेषस्यासि । तया धोक्तं भट्टाचार्य:- सामान्यलक्षणं त्यक्त्वा विशेषस्यच लक्षणम् । न शक्यं फेचलं वक्तुमत्तोऽप्यस्य न वाध्यता ।। इति । तदपि न वाच्यम् । अतस्मिस्तबुद्धिरिति सामान्य लक्षणाभिधानेन दत्तोत्तर- स्वात् । सत्वपुरुपयोरहमस्मीत्यकाभिमानोऽस्मिता । तदप्युक्तंहदर्शनश- पत्यारेकात्मतेचाम्मिता( पात० यो० म०२१६) इति । सुखाभित्रस्य सुखा. नुस्मृतिपूर्वकः सुखसाधनेषु तृष्णारूपो गर्यो रागः । दुःखाभितस्य तदनुस्मू- तिपुरःसरं तत्साधनेषु निवृत्तिषः । तदुक्तं सुखानुशयी रागः ( पात. यो सू० २।७) दुःखानुशयी द्वेषः ( पात० यो० सू० २१८) इति । किमत्रानुशयि शब्दे ताच्छील्यार्थे णिनिरिनिर्चा मत्वर्थायोऽभिमतः । नाऽऽधः । सुष्यजाता णिनिस्ताच्छील्ये (पा०स०३।२।७८) इत्यत्र सुपीति वर्तमाने पुनः सुग्रहणस्योपसर्गनिवृत्त्यर्थत्वेन सोपसर्गाद्धातौर्णिनैरनुत्पः । ययाफचित्त- दङ्गीकारेऽस्योऽणिति (पा० सू० ७ १२ । ११५) इति वृद्धिमसक्तावनिशा- ग्यातिपदवदनुशायिपदस्य प्रयोगमसङ्गात् । न द्वितीयः । एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तो स्मृतौ । इति तत्प्रतिपेधात् । अत्र चानुशयशब्दस्याजन्तत्वेन कृदन्तत्वात् । तस्मादनु- शयिशब्दो दुरुपपाद इति चेन्नैतद्भद्रम् । भावानवयोधात् । प्रायिकाभिमाय- मिदं वचनम् । अत एवोक्तं वृत्तिकारण- इतिकरणी विषक्षार्थः सर्वनामिसं- बध्यत इति । तेन कचिद्भपति कार्यो कार्थिकस्तण्डुली तण्डुलिक इति । तथा च कृदन्ताज्जातेश्च प्रतिषेधस्य प्रापिकत्वम् । अनुशयशब्दस्य कृदन्ततयेनेरुप- पत्तिरिति सिद्धम् । पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःखानुभववासनावलात्सर्वस्य माणभन्मावस्या कृमरों च विदुषः संजायमानः शरीरविषपादेम वियोगो मा भूदिति मत्यहं निमित्त विना प्रवर्तमानो भैयरूपोऽभिनिवेशः पञ्चमः क्लेशः । मान भूवं हि भूपासमिति प्रार्थनायाः मस्यात्ममनुभवसिद्धत्वात् । तदाह-स्वरसवादी विदुपोऽपि तथा १ स.प. "तुष्पादा ।२ क 'क्षणा मुक्त्वा ! ग. क्षण मुक्या । ३. "स्मितेति । त' । ४ - दुखा'। ५ का. र २. निन्दाद्वेष । ६ ब 'गुगदिश 1 क.-1, ब. *चिद। ८ के-ग है. च "तिशया । ९ घ.'यश'1१० घ. भावनान'।११ प. 'मोषमाथि १२ च गेतिकरणेन (ई१३ ५. कार्य का । च. कार्य कार्या कार्यकस्तण्डलिमण्डलि । १४ क. रावि' । १५५. भवरू' । १६ . मत्वा प्रतिष्ट्रामाति।

·. पातञ्जलदर्शनम् । १३३ रूढाऽभिनिवेशः (पात० यो सू० २.१ ९) इति । ते चाविद्यादयः पञ्च सांसारिकाविविधदुःखोपहारहेतुत्वेनं पुरुषं क्लिश्नन्तीति शाः प्रसिद्धाः । कर्माणि विहितप्रतिपिद्धरूपाणि ज्योतिष्टोमग्रह्महत्यादीनि । विपाकाः फर्मफैलानि जात्यायुभोंगाः आ फलविपाफाचित्तभूमी शेरत इत्याशया धर्माधर्मसंस्काराः । तत्परिपन्धिचित्तवृत्तिनिरोधो योगः । निरोधो नौभा- बमात्रमभिमतम् । तस्य तुच्छत्वेन भावरूपैसाक्षात्कारजननक्षमस्वासंभवात । किंत तदाश्रयो मधुमतीमधुमतीकाविशोकासंस्कारशेषाव्यपदेश्यश्चित्तस्यावस्था विशेषः । निरुध्यन्तेऽस्मिन्ममाणाधाश्चित्तवृत्तय इति व्युत्पत्तरुपपत्तेः । अभ्यासवैराग्याभ्यां वृचिनिरोधः। तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः (पात यो मू० १ । १२-१३)। वृत्तिरहितस्य चित्तस्य स्वरूपनिष्ठः प्रशान्तवाहिता- रूपः परिणामविशेषः स्थितिः । तं निमित्तीकृत्य यत्नः पुनः पुनस्तथात्वेन चेतसि निवेशनमभ्यासः । चर्मणि द्वीपिनं इन्तीतिवन्निमित्ताय सप्तमीत्युक्तं भवति । दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् (पात० यो० सू० १ । १५ ) । ऐहिकपारत्रिकविपयादौ दोपदर्शनानिरभिलापस्य ममैने विपयों वश्या नाहमेतेपां वश्य इति विमर्शो वैराग्यमित्युक्तं भवति । समाधिप रिपन्थिक्लेशतनूकरणार्य समाधिलाभार्थं च प्रथम क्रियायोगविधानपरेण योगिना भवितव्यम् । क्रियायोगसंपादनेऽभ्यासवैराग्ययोः संभवात् । तदुक्तं आरुरुक्षोर्मुनेयोगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते (भ० गी० ६३ ) इति । क्रियायोगश्योपदिष्टः पतञ्जलिना-तपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानानि क्रिया. योगः (पात० यो० मू० २११) इति । तपास्वरूपं निरूपितं याज्ञवल्लयेन- विधिनोक्तेन मार्गेण कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोपणं माहुस्तपसां तप उत्तमम् ।। इति । प्रणवगायत्रीप्रभृतीनामध्ययनं स्वाध्यायः । ते च मन्त्रा द्विविधाः । वैदिपी. स्तान्त्रिकाच । वैदिकाच द्विविधाः। गीता अभगीताय । तत्र मगीताः सामानि ११. विपाक । २ क. पतगा । ३ च तत्पप' 1४ फ ग. प नाम मा १५म प. 'तम् । न त्वभावमात्रम् । त। ६ म. वसाशात्कारग। ७ ग ग ४-च परस्टारमाय. १. 'निंदशनमभ्या।".स. स्पितो। १२ क. ५. 'नादिति ।१६ ग. 'नावि। १३ प. 'पने वि.१४ प. 'या न । १५. रा भगवता- "धुराम। ९. 'रविशेपान्य' । 'तीनो मन्त्राणाम'।"कापादादि।

·सर्वदर्शनसंप्रदे-- भागीताय द्विविधाः । छन्दोबद्धास्तावलक्षणाय । न प्रथमा ऋचो द्वितीया पपि । तदुक्तं जैमिनिना-तेपामापत्राशेन पादच्यवस्था । गीतिषु सामा- ख्या । शेपे यजुःशब्दः (ज० सू०२ । १।३३-३५) इति । तन्त्रेषु यामिक कारणपश्चापागषु ये ये वर्णितास्ते तान्त्रिकाः । ते पुनर्मनासिविधाः । स्त्रीनपुसकभेदात् । तदाह- स्त्रीपुंनपुसकत्वेन त्रिविधा मन्त्रालयः । स्त्रीमन्त्रा वहिनापान्ता नमोन्ताः स्युर्नपुसकाः ।। शेषाः पुमांसस्ते शस्ता सिद्धा वक्ष्यादिफर्मणि । इति । जननादिसंस्काराभावेऽपि निरस्तसमस्तदोपत्वेन सिद्धिहेतुत्वासिद्धत्तम् । स च संस्कारो दशविधः कथितः शारदातिलके- मन्त्राणा दश कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धिदायिनः । निटोपतां प्रयान्त्याशु ते मन्त्राः साधु संस्कृताः ॥ जनन जीवन चैव ताहन वोधन तथा। अभिषेकोऽय विमलीकरणाप्यायने पुनः ।। सर्पणं दीपन गुप्तिदर्शता मन्त्रसस्क्रियाः । मन्त्राणां मातृकोयन्त्रादुद्धारो जनन स्मृतम् ।। प्रणधान्तरितान्कृत्वा मन्त्रवर्णाक्षपेत्सुधीः । मन्त्रार्णसख्यया तद्धि जीवन संप्रचक्षते ।। मन्त्रवर्णान्समालिख्य ताइयेचन्दनाम्भसा । प्रत्येकं वापुचीजेन ताहन तदुदाहृतम् ।। विलिख्य मन्त्रवर्णीस्तु ममूनैः करवीरजः। मन्त्राक्षरेण संरपाईन्यात्तद्बोधन मतम् ।। स्वतन्त्रोक्तविधानेन मन्त्री मन्त्रार्णसरूपया । अश्वस्थपल्लवैमन्त्रमभिषिश्चेद्विगुदये ।। सचिन्त्य मनसा मन्त्रं ज्योतिर्मन्त्रेण निर्दहेन् । मन्त्रे मलत्रयं मन्त्री विमलीकरणं हि तत् ।। १क पशेष य । २ 'ति। ताडना ।सध ति नाना ।ग डच 'ति । नापना' । ३ य न चैव वधनम् । । ४ग दुपग। ५ क स ग घ 'कावगादु'।इ-च 'कावर्णादु'६५ रेणास।

·पातञ्जलदर्शनम् । तारव्योमाग्निमनुयुग्जोतिर्मन्त्र उदाहृतः । कुशोदकेन जप्तेन प्रत्यर्ण मोक्षणं मनोः ।। वारिवीजेन विधिवदेतदाप्यायनं मतम् । मन्त्रेण वारिणा मन्त्रे तर्पणं तर्पणं स्मृतम् ॥ तारमायारमायोगो मनोपनमुच्यते । नप्यमानस्य मन्त्रस्य गोपनं त्वमकाशनम् ।। संस्कारा दश मन्त्राणां सर्वतन्त्रेषु गोपिताः । यत्कृत्वा संप्रदायेन मन्त्री वाञ्छितमश्नुते ॥ रुद्धकीलितविच्छिन्नसुप्तशप्तादयोऽपि च । मन्त्रदोपाः प्रणश्यन्ति संस्कारैरेभिरुत्तमैः ।। इति । तदलमकाण्डताण्डवकल्पेन मन्त्रशास्वरहस्योद्योपणेन । ईश्वरप्रणिधानं नामाभिहितानामनभिहितानां च सर्वासां क्रियाणां परमेश्वर परमगुरौ फलानपेक्षया समर्पणम् । यत्रेदमुक्तम्- कामतोऽकामतो वाऽपि यत्करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्व त्वयि विन्यस्तं त्वत्मयुक्तः करोम्यहम् ॥ इति । क्रियाफलसंन्यासोऽपि भक्तिविशेषापरपर्याय मणिधानमेव । फलाभिसंघानेन फर्मकरणात् । तथा च गीयते गीतासु भगवता- फर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ (२०४७) इति । फलाभिसंधरुपघातकत्वमभिहितं भगवद्भिर्नीलकण्ठभारतीश्रीचरण:- अपि प्रयत्नसंपन्नं कामेनोपहतं तपः । न तुएये महेशस्य श्वलीदमिव पायसम् ॥ इति । सा च तपास्वाध्यायेश्वरमणिधानात्मिका क्रिया योगसाधनत्वाद्योग इति शुद्ध- सारोपलक्षणावृत्त्याश्रयणेन निरूप्यते ययाऽऽयूनामिति । शुद्धसारोपलक्षणा नाम लक्षणाप्रभेदः । मुख्यार्थयाधतयोगाभ्यामर्थान्तरमतिपादनं लक्षणासा द्विविधा । रूढिमूला प्रयोजनमूला च । तदुक्तं काव्यप्रकाशे- १. रा. प. 'मानि नियुनं ज्यो । २ रा. प. प तदिति स्म। ३ क. तारया मारयोयो. गे। रा. तारया माययोर्योगो . ग. तारयोनारया योगो । ४ प. 'रभ्यामारयोयोगी गायक-ग... च. 'म् । अप्रै! प. 'नैनाक । ८ प. भरपकारर' । क. यापकम् । । प. पावकम् ।

·सर्वदर्शनसंग्रह- मुख्यावाधे सयोगे रूढितोऽय प्रपोजनान् । अन्योऽयों लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया ॥ (२९) इति । यच्छन्देन लक्ष्यत इत्याख्याते गुणीभूतं प्रतिपादनमा परामृश्यते । सा लक्ष. गोति प्रतिनिर्दिश्यमानापेक्षया तच्छन्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वोपपत्तिः । तदुक्तं कयट:- निर्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरक्यमापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तल्लि- जमुपाददत्त इति । तत्र कर्मणि कुशल इत्यादि रूद्विलक्षणापा उदाहरणम् । कुशर- लावाति व्युत्पत्या दर्भादानकर्तरि यौगिकं कुशलपदं विवेवकत्वसारूप्यात्मवीणे प्रवर्तपानमनादिवृद्धव्यवहारपरम्परानुपातित्वेनाभिधानवत्सपोजनमनपेक्ष्य प्रब तवे । तदाह--- निरूदा लक्षणाः काचित्सामर्यादभिधानवन (त०वा०) इति । तस्मादिलक्षणायाः प्रयोजनापेक्षा नास्ति । यद्यपि भयुक्तः शब्दः प्रथम मुख्यार्य प्रतिपादयति नार्थेनार्यान्तरं लक्ष्यत इत्यर्थधर्मोऽयं लक्षणा तयाऽपि तत्सतिपादके शब्दे समारोपितः सञ्चन्दव्यापार इति ध्यपदिश्यते । एतदेवा- भिमेत्योक्तं लक्षणाऽऽरापिता क्रियेति । प्रयोजनलक्षणा तु षड्विधा । उपादानलपणा लसणालसणा गोणंसारोपा गौणसाध्यवसाना शुद्धसारोपा शुद्धसाध्यबसाना चेति । कुन्ताः मविशन्ति । मञ्चा: क्रोशन्ति । गौचीहीकः। गौरयम् । आयुर्घतम् । आयुरेवेदमिति यथा- क्रममुदाहरणानि द्रष्टत्यानि । तदुक्तम्- स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम् । उपादानं लसणं चेत्युक्ता शुदैव सा द्विधा ।। सारोपाऽन्या तु यत्रोको विषयी विषयस्तथा । विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ।। भेदाविमा च सारश्यात्संबन्धानरतस्तथा । गोणी शुद्धौ च विज्ञेया लक्षणा तेन पर्विधा ।। (का०म०२।१०-१२) इति। सदलं काव्यमीमांसाममनिर्मधनेन । स च योगो यमादिभेदवशादपाङ्ग इति निर्दिष्टः । तत्र अमा अहिंसा. दयः । तदाह पतञ्जलि:-अहिंसासस्थास्तेपब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः(पातव्यो. १ क. स. ग घ. 'मों यस्य १२ फ.स. प. 'समारो" "ति । काणा प्रा. स. वाहिक । ५ सू क्षणाचे।६ क भयने ।

·पातञ्जलदर्शनम् । १३७ सू०२।३०) इति । नियमाः शौचादयः । तदप्याह-शौचसंतोपतपःस्वाध्यायेश्व- रमणिधानानि नियमाः ( पात० यो मू० २।३२) इति । एते च यमनियमा विष्णुपुराणे दर्शिता:- ब्रह्मचर्यमहिमां च सत्यास्तेयापरिहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यता स्वं मनो नयन् ।। स्वाध्यायशौचसंतोपतपांसि नियतात्मवान् । कुति ब्रह्मणि परं परस्मिन्मवणं मनः ।। एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः कामे निफार्माणां विमुक्तिदाः॥ (वि० पु०६।७। ३६-३८ इति । स्थिरसुखमासनं पद्मासनभद्रासनवीरासनस्वस्तिकासनदण्डकासनसोपाश्रयप- यङ्कक्रोश्चनिपदनोष्ट्रनिपदनसमसंस्थानभेदादशविधम् । पादान्छौ नियनीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु । ऊरुपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतले उभे ।। पद्मासनं भवेदेतत्सर्वेपामभिपूजितम् । इत्यादिना र्याज्ञवल्क्यः पद्मासनादिस्वरूपं निरूपितवान । तत्सर्वं तत एवाव- गन्तव्यम् । तस्मिन्नासनस्थैर्ये सति प्राणायामः प्रतिष्ठितो भवति । संच श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदस्वरूपः । तंत्र श्वासो नाम बाह्यस्य वायारन्तरान- यनम् । प्रश्वासः पुनः कोष्टयस्य बहिनिःसारणम् । तयोरुभयोरपि संचारणा- भावः प्राणायामः । ननु नेदं प्राणायामसामान्य लक्षणम् । तद्विशेषेषु रेचक- पूरकफुम्भकमकारेपु तदनुगतेरयोगादिति चेन्नैष दोपः । सर्वत्रापि श्वासपश्या. सगतिविच्छदसंभवात् । तथाहि-कोष्टयस्य वायोहिनिःसरणं रेचक माणा- यामो यः प्रजासत्वेन प्रागुक्तः । वायवायोरन्तारणं पूरफो यः श्वासरूपः । अन्तास्तम्भवृत्तिः कुम्भका। यस्मिञ्जलमिव कुम्भ निश्वलतया माणाख्यो वायु. रवस्थाप्यते । तत्र सर्वत्र श्वासप्रश्वासदयगतिविच्छेदोऽस्त्येवेति नास्ति इावकाशः । तदुक्तम्- तस्मिन्सति चासमश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः (पात० यो० सू० २ । ४९) इति । १ फ.रा, प 'यम । २ प. "हिप्ता या प. 'प्रहाः । से।४ प. रा. ग. प. व 'मान ७ प. शहम्म'1८ प. समोरमारान। पि'१५ प. निपाद प. माझयाम्पेन । सपनोरमासो । 1. प. पापा ।"प. में पूरक उपास' । ११ प. 'गयोगांगा।

·. सर्वदर्शनसंग्रहै- स च वायुः सूर्योदयमारभ्य सार्धघटिकाद्वयं घटीयन्त्रस्थितयटभ्रमणन्याय- ककस्या नाहचा भवति । एवं सत्यहर्निशं श्वासप्रश्वासयोः पाताधिकक- विंशतिसहस्राणि जायन्ते । अत एवोक्तं मन्त्रसमर्पणरहस्यवेदिभिरजपापन्त्र समर्पणे-- पट्शतानि गणेशाय पट्सहसं स्वयंभुवे । विष्णवे पट्सहस्रं च पट्सहस्रं पिनाकिने । सहस्रमेकं गुरवे सहस्रं परमात्मने । सहस्रमात्मने चैवमर्पयामि कृतं जपम् ॥ इति । तथा नाडीसंचारणदशायाँ बायोः संचरणे पृथिव्पादीनि तत्त्वानि वर्णविशेष- वंशात्पुरुषार्थाभिलापुकैः पुरुपैरवगन्तव्यानि । तदुक्तमभियुक्त:-- साथै घटीद्वयं नादघोरे कोडोदयादेत् । अरयघटीभ्रान्तिन्यायो नाड्योः पुनः पुनः ।। शतानि तंत्र जायन्ते निःश्वासोच्छ्वास योनवे । खरखपटकटिकः संख्याऽहोरात्रे सकले पुनः ।। पशिटुंरुवर्णानां या वेला मणने भवेत् । सा चेला परुतो नडियन्तरे संचरतो भवेत् ।। प्रत्येक पश्च तत्त्वानि नाडयोच वयानयो । बहन्यहनिशं तानि ज्ञातव्यानि यतात्मभिः ।। ऊन पहिरवस्नीयं तिरवीनः समीरणः। भूमिमर्धपुटे व्योम सगं पवईत्पनः ।। चायो हरपा पृथ्पा पोनस्तत्वं चहेत्क्रमात् । चहन्त्योरुभयोर्नाडयोतिभ्योऽय क्रमः सदा ।। पृथ्व्याः पलानि पञ्चाशञ्चत्वारिंशत्वयाऽम्मसः । अमेखिशपुनर्वायोविंशदिनभसो दश ॥ प्रवाहकाल संख्येयं हेतुस्तत्र प्रदर्यते । पृथ्वी पञ्चगुणा तोयं चतुर्गुणमयानलः ।। । १ क. 'योधर' । स प 'यो पृथिव्यादिनि.संधारण चित्तावस्यावर्णविशेषकरणेऽत्र बसा। ५ स. प. "काचोद । ३६-च. तस्य । ४ च. व स्वस्वपट्करैः स । ५५ करकै । ६ फ.. 'गुणव'। ५. तो नाडया नाडया 1 ८ क. स. माइया संचरतो च। घ.गरतः। प. प. 'रधो वारि ति। ११५ सर्पग । १२-३. 'य यथातमम् । १९३ क. र. ग. ८ व तुर्विवाल्योरप ।। घ, नाइपा प्रत्येक ~y ·३ पातञ्जलदर्शनम् । त्रिगुणो द्विगुणो वायुर्वियदेकगुणं भवेत् । गुणं प्रति दश पलान्युा पञ्चाशदित्यतः ।। एकैकहानिस्तोयादेस्तथा पञ्च गुणाः क्षितेः । गन्धो रसश्च रूपं च स्पर्शः शब्दः क्रमादमी । तत्त्वाभ्यां भूजलाभ्यां स्याच्छान्तिः कार्ये फलोन्नतिः । दीप्तास्थिराव्यूहवृत्तिस्तेजोवावम्बरेषु च ।। पृथ्व्यप्तेजोमरुद्वयोमतत्त्वानां चिह्नमुच्यते । आये स्थैर्य स्वचित्तस्य शैत्ये कामोद्भवो भवेत् ।। तृतीये कोपसंतापौ चतुर्थे चञ्चलात्मता । पञ्चमे शुन्यतैव स्यादथवाऽधर्मवासना ।। श्रुत्योरगुन्टको मध्यागुल्यौ नासापुटवये । मुक्कियोः प्रान्त्यकोपान्त्याङ्गुली शेपे गन्तयोः ॥ न्यस्यान्तःस्थपृथिव्यादितत्त्वज्ञानं भवेत्क्रमात् । पीतश्वेतारुणश्यामविन्दुभिर्निरुपाधि खम् ।. इत्यादिना । यथावद्वायुतत्त्वमवगम्य तनियमने विधीयमाने विवेकज्ञानावरणकर्मक्षयो भवति। तपो न परं प्राणायामादिति । दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः । प्राणायामस्तु दद्यन्ते तद्वदिन्द्रियजा मलाः ।। इति च । तदेवं यमादिभिः संस्कृतमनस्कस्य योगिनः संयंपाय प्रत्याहारः फर्तव्यः चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां प्रतिनियतरञ्जनीयकोपनीयमोहनीयप्रवणत्वमहांणना विकृतस्वरूपप्रवणचित्तानुकारः प्रत्याहारः । इन्द्रियाणि पियेभ्यः प्रतीपमा. हियन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । ननु तदा चित्तमभिीनविशते नेन्द्रियाणि । तेपी यावाविषयत्वेन तत्र सामर्थ्याभावात् । अतः कथं चित्तानुकारः । अद्धा । अत एवं वस्तुतस्तस्पासंभवमभिसंधाय सादृश्यार्थमिवश चकार सूत्रकार:-स्वधि- पयासंप्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः । ( पात० यो० सू० २१५४) । इति । सादृश्यं च चित्तानुकारनिर्मितं विषयासंमयोगः । यदा चित्तं निरुभ्यते तदा चक्षुरादीनां निरोधे प्रयत्नान्तरं नापेक्षणीयम् । यया , क. रा. ग. ५. 'पोप भदायु । २ क. रा. ग. ५. 'दिपलानुनौ । ३ प. 'पिता. वि.क. रा. प. 'म्परं भुपः । 'म्परे नु च । ५रा 'पिसा ।। भर । तपा। क.-T. . ग. 'पामगा ।। ८ -ग... य. या ·सर्वदर्शनसंग्रह- मधुकरराज मधुमक्षिका अनुवर्तन्ते तथेन्द्रियाणि चित्तमिति । तदुक्तं विष्णु- पुराणे- शब्दादिप्यनुरक्तानि निगृहामाणि योगधित् । कुर्याञ्चित्तानुकारीणि मत्याहारपरायणः ।। वश्यता परमा तेन जायतेऽतिचलात्मनाम् । इन्द्रियाणामवश्यरतन योगी योगसाधक || (६।७।४३-१४) इति । माभिचहृदयपुण्डरीग्नासानादावाध्यात्मिक हिरण्यगर्भवासप्रजापतिष- भृतिके वाद्ये वा देशे चित्तस्य विषयान्तरपरिहारेण स्थिरीकरणं धारणा । तदाह- देशबन्धश्चित्तस्य धारणा (पात० यो० सू०३ । १) इति । पौराणि- ॥ प्राणायामेन पवन प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् । वशीकृत्य ततः कुर्याचित्तस्यान शुभाश्रय (वि० पु०६।७।४५) इति ।। तस्मिन्देशे ध्येयावलम्बनस्य प्रत्ययस्य विसहशमत्ययमहाणेन मबाही ध्यानम् । तदुक्तं तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ( पात० यो० सू० २२ ) इति । अन्यैरप्युक्तम्- तद्रूपमत्ययौया संततिश्चान्यानःस्पृहा । तयान प्रथमेरङ्गः पहिनिपाद्यते नृप (वि० पु० ६१७१८१) इति । प्रसङ्गोधरममङ्ग मागेर(पृ०१२८) प्रत्यपीपदाम | तदनन योगाङ्गानुठानेनाऽऽदरनरन्तर्यदीर्घकॉलसेवितेन समाधिमतिपक्ष- हेशप्रक्षयेऽभ्यासवेराग्यवशान्मधुमत्यादिसिद्धि लामो भवति । अथ किमेवमकस्मादस्मानतिविकदाभिरत्यन्तापसिद्धाभिः कर्णाटगोडलाट. भाषामिभापयते भवान् । नहि वय भवन्त भीषयामहे । रितु मधुपत्यादिप दार्थयुत्पादनेन तोपयामः । ततधाकृतोभयेन भरता श्रूयतामवधानेन । तत्र मधुमती नामाभ्यासपग्पादियशादपास्तरजस्तपालेशसुखभाशमयसत्तभा- वनयाऽनवशारविद्योतनरूपन्न भैरप्रज्ञाख्या समाधिसिद्धिः। तदुक्तम्-- १ स ग "दिषु प्रसा'.२ पच प्रयम् ।।३५ स्य चित्रकग कायस ५च निप्रमा। सदर 104 काला ८ 'राग्य ९ क 'भरा तथा ·भावः पातञ्जलदर्शनम् । १४१ ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ( पात०यो० सू० १११८) इति । ऋनं सत्यं विभर्ति कदा. चिदपि न विपर्ययेणाऽऽच्छाद्यते । तत्र स्थितौ दाढयें सति द्वितीयस्य योगिनः सा प्रज्ञा भवतीत्यर्थः । चत्वारः खलु योगिनः प्रसिद्धाः प्राथपकल्पिको मधुमू- मिका प्रज्ञाज्योतिरतिक्रान्तभावनीयश्चेति । तत्राभ्यासी प्रवृत्तमात्रज्योतिः प्रथमः। न वनेन परचित्तादिगोचरज्ञानरूपं ज्योतिर्वशीकृतमित्युक्तं भवति । ऋतंभर- प्रमोदितीयः। भूतेन्द्रियजयी तृतीयः । परवैराग्यसंपन्नश्चतुर्थः । मनोजविवादयो मधुमतीकसिद्धयः । तदुक्तं-मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च (पात यो सू०३ ४८) इति । मनोजवित्वं नाम कायस्य मनोवॆदनुत्तमो गतिलाभः । विकरेंग. कायनिरपेक्षाणामिन्द्रियाणामभिमतदेशकालविपयापेक्षवृत्तिलाभः । प्रधानजयः प्रकृतिविकारेषु सर्वेषु वशित्त्वम् । एताश्च सिद्धयः करणप- श्वकरूपजयात्तृतीयस्य योगिनः प्रादुर्भवन्ति । यथा मधुन एकदेशोऽपि स्वदते तथा प्रत्येकमेव ताः सिद्धयः स्वदन्त इति मधुप्रतीकाः । सर्वभाषा- धिष्ठातृत्वादिरूपो विशोका सिद्धिः । तदाह-सत्त्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञत्वं च (पातयो० सू०३।४९) इति । सर्वेषां व्यवसा याव्यवसायामकानां गुणपरिणामरूपाणां भावानां स्वामिवदाक्रमणं सर्वभावा- धिष्ठातृत्वम् । तेपामेव शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मित्वेन स्थितानां विवेकज्ञानं सर्व ज्ञातृत्वम् । तदुक्तम्- -विशोका वा ज्योतिष्मति (पात० यो०सू०१।३६) इति । सर्व- त्तिपत्यस्तमय परं वैराग्यमाश्रितस्य जात्यादिवीजानां क्लेशानां निरोधसमों निर्वाजः समाधिरसंमज्ञातपदवेदनीयः संस्कारशेपताव्यपदेश्यश्चित्तस्यावस्थावि. शेषः । तदुक्तम्-विममत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः (पात यो० स० १।१८) इति । एवं च सर्वतो विरज्यमानस्य तस्य पुरुपौरेयस्य केशव जानि निर्देशालिपीजकल्पानि प्रसवसामयविधुराणि मनसा सा मत्य गच्छन्ति । तदेतेषु प्रलीने . निरुपप्लवविवेकल्यानिपरिपाकवशात्कार्यकारणात्मकान मधाने लयः चितिशक्तिः स्वरूपमतिष्ठा पुनर्बुद्धिसत्त्वाभिसंबन्धविधुरावा कैवल्यं लभत इति सिद्धम् । यी च मुक्तिरुक्ता पनलिना-पुरुषार्थ १. 'रूप में ज्यो । २४. प. राभा । ३ रा. मनुपदनोतमो ।४. प. पदवतमी । र.-. 'यदुत्तमो १५२. प. 'रगाभा । ।य. प्रधानवि। . प. म्। धता. गायक- गच पादिरूपा वि.क. प. 'यमेया । 1प.मर मरा. ना. रा. रामः । १५ ५. 'मानिदंभ प.-प. 'सत्ताभि'। 104-1... प. '', ·। सर्वदर्शनसंग्रहे- न्यानां गुणानां प्रतिप्रसका कैवल्यं स्वरूपमतिष्ठा वा चितिशक्तिः (पात यो० सू० ४।३४) इति । न चास्मिन्सत्यपि करमान जायते जन्तुरिति वदितव्यम् । कारणाभावात्कार्याभाव इति प्रमाणसिद्धार्थे नियोगानुयोगयोरयोगाव । अपरथा कारणभावेऽपि कार्यसंभवे मणिवेधादयोऽन्धादिभ्यो भवेयु. । तथा चानुपपन्ना थतायोमाभाणको लाँकिर उपपन्नार्थो भवेत् । तथा च श्रुति:-अन्धो मणिमवि न्दत् । तमनड्डलिरावयत् । अग्रीवः प्रत्यमुश्च ।। तमजिह्वा असयत (ता. १३ ११५) अपिन्ददविध्यत् । आवयगृहीतवान् । प्रत्यमुश्चस्पिनद्धवान् । असथवा. भ्यपूजयत्स्तुतवानिति यावत् । एवं च विकित्साशाखवद्योगशास्त्र चतुर्म्यहम् । यथा चिकित्साशास्त्र गंगो रोगहेतुरारोग्यं भेषजमिति तयेदमपि संसारः संसारहेतुर्मोक्षो मोक्षोपाय इति । तत्र दुःखमयः संसारो हेयः । प्रधानपुरुपयो: संयोगो हेयभोगहेतुः । तस्याऽऽत्यन्तिको निवृत्तिर्दानम् । तदुपायः सम् दर्श नम् । एवमन्यदपि शाखं यथासभवं चतुर्वृहमूहनीयमिति सर्वभवदातम् ।। इति श्रीमत्सायणमायवीये सर्वदर्शनसग्रहे पातञ्चलदर्शनम् ।। +'इत पर सर्वदर्शनाशिरोमगिभूत शकिरदर्शनमन्यत्र रितितमिसभोपेक्षितमिति । पति शुचिपुस्तकेषु यतते । ११ ति। नाहमास्मि । २५ गयति । ३५ "या आभा'। स उभयनायों १५५ 'ग्य तणया में'18- "पि 10 'पि समारास।

·अथ शांकरदर्शनम् ॥ १६ ॥ लकृष्णरूपाणि समान्नातानि तान्येवात्र प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्र श्रौतमत्यभि. सोऽयं परिणामवादः प्रामाणिकगईणमईति । न ह्यचेतनं प्रधान चेतनान- विष्ठित प्रवर्तते । सुवर्णादी रुचकाद्युपादाने हेमकारादिचेतनाधिष्ठानोपलम्भेन नित्यत्वसाधककृतकत्ववत्सुखदुःखमोहात्मनाऽन्वितत्त्वादेः साधनस्य साध्यवि- पर्ययव्याप्ततया विरुद्धत्वात् । स्वरूपासिद्धत्वाच्च । आन्तराः खल्बभी सुखदुः. खमोहा बाह्येभ्यश्चन्दनादिभ्यो विभिन्नमत्ययवेदनीयेभ्यो व्यतिरिक्ता अध्यक्ष मीक्ष्यन्ते । यद्यमी मुखादिस्वभावा भवेयुस्तदा हेमन्तेऽपि चन्दनः सुखः स्यात् । नहि चन्दनः कदाचिदचन्दनः । तथा निदायेष्वपि कुङ्कुमपङ्कः सुखो भवेत् । न ह्यसौ कदाचिदकुङ्कुमपङ्कः इति । एवं कण्टका क्रमेलकस्येव मनु- प्यादीनामपि प्राणभृतां सुखः स्यात् । न ह्यसौ कांश्चित्मत्येव कण्टक इति । तस्माच्चन्दनकुङ्कुमादयो विशेपाः कालविशेषाद्यपेक्षया सुखादिदेतवो न त सुखादिस्वभाया इति रमणीयम् । तस्माद्येतुरसिद्ध इति सिद्धम् । नापि श्रुतिः प्रधानकारणत्ववादे प्रमाणम् । यत:- यदमे रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यन्छुळं तदपा यकृष्णं तदनस्य ( छा. ४।१ ) इति छान्दोग्यशाखायां तेजोवन्नात्मिकायाः मकृतेोहित - झायाः पावल्यालोहितादिशब्दानां मुख्यार्थसंभवाच्च तेजोवनॉमिका जरा. जाण्डजस्वेदजोद्भिज्जचतुष्टयस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिरवसीयते । यद्यपि तेजोव- मानां प्रकृतेतित्वेन योगवृत्त्या न जायत इत्पनत्वं न सिध्यति तयाऽपि सह वृत्त्याऽवगतमजात्वमुक्तमकृती सुखावयोधाय भकलप्यते । यथाऽसौ वाsarel देवमधु ( छ। ३ । १ । १) इत्पादिवाक्येनाऽऽदित्यस्य मधुत्वं परिकल्प्यते तथा तेजोपन्नामिका प्रकृतिरेवानेति । अतोऽजामेकामित्यादिका श्रुतिरपि न मधानप्रतिपादिका। यदवादि निदर्शनं पूर्ववादिना तीरादिकमचैतनं चेतीनधिष्ठितमेव वसति- वृद्धयर्थ प्रवर्तत इति । नेतद्रमणीयम् । पुदिविशेषशालिनः परमेश्वरस्य तत्रा. यविधातृत्वाभ्युपगमात् । न च परमेश्वरस्य करुणया प्रवृत्त्यङ्गीकार मागुक्ता , ग. दो स्टा । २. ग. ग. शादि।४६. ग.files.५ ग. ने । विगन्दन गदा पिन्दन स्थानि: ग. या मान सदाभी। ९ग परिसतो. पगा।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- भवादध्यस्तात्मभावदेहालम्बनोऽयमहंकार इति चेन्न । बाल्यावस्था परिमाणतया बदरामलकादिवत्परस्परभेदेन शरीरस्य प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तेः । अयोध्येत यया पीलुपारुपले पिठरपाकपक्षे वा कालभेदैनकस्मिन्वस्तुनि पाक- जभेदो युज्यते तकस्मिञ्शरीराभिधे वस्तुनि कालभेदेन परिमाणभेदः । अर्व एव लौफिकाः शरीरमात्मनः सकाशादभिन्न प्रतिपद्यमानाः प्रत्यभिजानते चेति । न तद्भद्रम् । मणिमन्त्रौषधाापायभेदेन भूमिकाधानवनानाविधान्देहान्य- तिपद्यमानस्याहमालम्बनस्य भिन्नस्याऽऽत्मनः शरीराद्भदेन भासमानत्वात् । अत एव चक्षुरादीनामप्यहमालम्बनत्वमशक्यशङ्कम् । नान्यदृष्टं स्मरत्यन्यः (न्या० कु०१।१५) इति न्यायेन चक्षरादौ नष्टेऽपि रूपादिप्रतिसंधानानुपपत्तेः । नाप्यन्तःकरणस्याहमालम्बनत्वमास्थेयम् । अयमेव भेदो भेदहेतु यद्विरुद्धधर्माः ध्यासः कारणभेदश्चेति न्यायेन कर्तृकरणभूतयोरात्मान्त:करणयोस्ततवासिब- संभेदासंभवात् । यद्यभेद एव नाऽऽद्रियते तर्हि स्थूलोऽहं कृशोऽई कृष्णोऽह- मित्यादि संरुपानमुत्सनसंकथं स्यात् । न स्यात् । एवं लोके शास्त्रे चोभयथा- शब्दप्रयोगदर्शनेन मुख्यार्यत्वानुपपत्तौ मश्चाः क्रौशन्तीत्यादिवदौपचारिकत्वे. नोपपतेः। न द्वितीयः । अहमनुभवगम्यस्यैव श्रुविगम्यत्वात् । सत्यं शानमनन्तं ग्रह्म ( तै० २।१।१ ) इत्यादिश्रुतिभ्यो हि ब्रह्मावगम्यने । ब्रह्मभाववाहमात्मा ब्रह्म (वृ० २।५।१९ ) तत्त्वमसि ( छा० ६१८१७) इत्यादिश्रुतिष्वहंमत्यय. गम्यस्यैव बोध्यते । तथा चेदमनुमानं समसूचि । विमतमजिज्ञास्यमसंदिग्धत्वा. करतलामलकवत् । तयां फलं न फलभावमीक्षते । पुरुपरीत इति व्युत्पत्त्या निःशेपटुःखी पशमलक्षितं परमानन्दैकरस्यं च पुरुषार्यशब्दस्यार्थः सकलपुरुपधौरेयैः प्रेप्स्यते नेतरत्सांसारिक सुखजातम् । तस्यैहिकस्य पारलौकिकस्य च सातिशयत पा च-सहक्षतया च प्रेक्षावद्भिर्यमानत्वानुपपत्तेः । यत्तत्परिपन्यि दुःखजातं तजिहास्यते । तचाविद्यापरपर्यायसंसार एव । कर्तत्वादिसकलानर्थकरत्वाद- विद्यायाः । समित्येकीकरणे वर्तते । संभेदादौ तथा चौपलम्भाव । तथा चाऽऽत्मान देहेनकीकृत्प स्वर्गनरकमार्गयोः सरति येन पुरुपः स संसारोऽवि. द्याशब्दार्थः । तन्निवृत्तिः फलं फलवतामभिमतम् । तथा कथितम्- अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहृतः ॥ इति । तच काशकुशावलम्बनकल्पम् | आत्मयाथात्म्यानुभवन सह वर्तमानस्य १ ख. 'दपदं नाऽऽदियेत तर्हि । १७. 'था पफ'। स 'शमोपलक्षित प । ४ ख.

·.. शांकरदर्शनम् । १२७ माय स्परसविरोधाभावेन निवर्य निवर्तकभानाभावात् । ननु महानुवर्ट- बानो गोपः संसार मा पापिष्ट । सदाचर्वमानस्तु बोधः प्रशानस्तमोबदावि पड हात पदेतद्रिक्तं वचः । अइमनुभवादन्यस्थाऽऽत्पज्ञानस्य मूपिविशाला पगन्तात् । नन्वन्योऽयमनुभवः पामराणां मा स्म भवन्नाम । वेदान्दवचन- सिपपर्यालोचनक्षमाणा परीक्षकाणां संमत्रस्येवस्यपि न वक्तव्यम् । यवादित भवरिंगधन वेदान्तवाक्यानां प्रात्रभुवनादिवाक्यकल्पत्वात् । न घागमाः पर:- घरी पटपित मुत्सहन्ते । न चाव्ययन विधिध्याकोपः । गुरुपतानुसारेन दिवाक्यबळपपात्रोपयोगिवेनाऽऽचार्यमतानुसारेण वा यजमानः अस्तर त्यादिवास्यस्तावावेन वेदान्तमिदान्तम्याध्येनव्यत्वसंभवात् । तया व योग:-सिंदारपदं वय विचार्यप न भवस्यफललात्काकदवदिति । पदारानार्या:- ·सर्वदर्शनसंग्रहे- भवादध्यस्तात्मभावदेहालम्बनोऽयमहंकार इति चेन्न । वाल्याद्यवस्थामु भिन्न- परिमाणतया बदरामलकादिवत्परस्परभेदेन शरीरस्य प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तेः । अयोच्येत यया पीलुपाकपक्षे पिठरपाकपक्षे वा कालभेदेनैकस्मिन्वस्तुनि पाक- जभेदो युज्यते तयकस्मिञ्शरीराभिधे वस्तुनि कालभेदेन परिमाणभेदः । अत एव लौकिकाः शरीरमात्मनः सकाशादमिन्नं प्रतिपद्यमानाः प्रत्यभिजानते वेति । न तद्भद्रम् । मणिमन्त्रौपघायुपायभेदेन भूमिकाधानबन्नानाविधान्देहान्म- तिपद्यमानस्याहमालम्बनस्य भिन्नस्याऽऽत्मनः शरीराभेदेन भासमानत्वात् । अत एव चक्षुरादीनामप्यहमालम्बनत्वमशक्यशङ्कम् । नान्यदृष्टं स्मरत्यन्यः (न्या० कु० १ । १५) इति न्यायेन चक्षुरादौ नटेऽपि रूपादिमतिसंधानानुपपत्तेः । नाप्यन्तःकरणस्याहमालम्बनत्वमास्थेयम् । अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा यविरुद्धधर्माः ध्यासः कारणभेदति न्यायेन फर्तृकरणभूतयोरात्मान्तःकरणयोस्तक्षवासिव- संभेदासंभवात् । यद्यभेदै एच नाऽऽद्रियते तर्हि स्थूलोऽहं कृशोऽहं कृष्णोऽह. मित्यादि संख्यानमुत्सन्नसंकथं स्यात् । न स्यात् । एवं लोके शास्त्रे चोभयथा- शब्दमयोगदर्शनेन मुख्यार्थत्वानुपपत्तौ मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादिवौपचारिकत्वे-- नोपपत्तेः । न द्वितीयः । अहमनुभवगम्यस्यैव श्रुतिगम्यत्वात् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (ते. २।११) इत्यादिश्रुतिभ्यो हि ब्रह्मावगम्यते । ब्रह्मभावश्चाहमात्मा ब्रह्म (बृ० २।५।१९ ) तत्त्वमसि ( छा० ६८७) इत्यादिश्रुतिष्वहंमत्यय- गम्यस्यैव बोध्यते । तथा चेदमनुमानं सममूचि । विमतमजिज्ञास्यमसंदिग्धत्वा. . स्करतलामलकवत् । तथा फलं न फलभावमीक्षते । पुरुपैरयत इति व्युत्पत्त्या निःशेषदुःखो; पशमलक्षितं परमानन्दैकरस्यं च पुरुषार्यशब्दस्पार्थः सकलपुरुषधौरेयः प्रेस्यते नेतरत्सांसारिक सुखजातम् । तस्यैदिकस्य पारलौकिकस्य च सातिशयतया, च सदृक्षतया च प्रेक्षावद्भिर्यमानत्वानुपपत्तेः । यत्चत्परिपन्थि दुःखजातं तजिहास्यते । तच्चाविद्यापरपर्यायसंसार एव । कर्तत्वादिसकलानर्थ करत्वाद- विद्यायाः । समित्येकीकरणे वर्तते । संभेदादौ तथा चोपलम्भात् । तथा चाऽऽत्मानं देहेनकीकृत्य स्वर्गनरकमार्गयोः सरति येन पुरुपः स संसारोऽधि- द्याशब्दार्थः । तनिवृत्तिः फलं फलवतामभिमतम् । तथा कथितम्- अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च वन्ध उदाहृतः ।। इति । तच काशकुशावलम्बना ल्यम् । आत्मयाथात्म्यानुभवन सह वर्तमानस्य १स. 'दपदं नाऽऽद्रियेत तर्हि । १ ख.. 'धा च फ।३ख. 'शमोपलक्षित्वं प' । ४ स. ते नतान्सासा'। ५ स. 'रूप..

·शांकरदर्शनम् । १४७ -संसारस्य रूपरसवद्विरोधाभावेन निवर्त्यनिवर्तकभावाभावात् । ननु सहानुवर्त- मानो बोधः संसारं मा वाधिष्ट । सहावर्तमानस्तु वोधः प्रकाशस्तमोवद्वाधि- ष्यत इति चेत्तदेतद्रिक्तं वचः। अहमनुभवादन्यस्याऽऽत्मज्ञानस्य मूपिकविषाणा- यमानत्वात् । नन्वन्योऽयमनुभवः पामराणां मा स्म भवन्नाम । वेदान्तवचन- निचयपर्यालोचनक्षमाणां परीक्षकाणां संभवत्येवेत्यपि न वक्तव्यम् । अबाधिता- नुभवविरोधेन वेदान्तवाक्यानां ग्रावप्लवनादिवाक्यकल्पत्वात् । न ह्यागमाः परः- शतं घटं पटयितमुत्सहन्ते । न चाध्ययनविधिव्याकोपः । गुरुमतानुसारेण हुंफादिवाक्यवज्जपमात्रोपयोगित्वेनाऽऽचार्यमतानुसारेण वा यजमानः प्रस्तर इत्यादिवाक्यवेत्स्तावकत्वेन वेदान्तसिद्धान्तस्याध्येतव्यत्वसंभवाद । तथा च 'प्रयोगः -विवादास्पदं ब्रह्म विचार्यपदं न भवत्यफलत्वात्काकदन्नवदिति । तदाहुराचार्या:- अहंधियाऽऽत्मनः सिद्धेस्तस्यैव ब्रह्मभावतः । तज्ज्ञानान्मुक्त्यभावाच जिज्ञासा नायकल्पते ॥ इति । 'न च भेदेनाध्यस्तदेहादिनिवृत्तिः फलमित्यफलत्वहेतुरसिद्ध इति बदितव्यम् । भेदग्रहो हि व्यापकनिकृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिगिति न्यायेन भेदाग्रहपरिपन्थिनं भेदसंस्कारमपेक्षते । अनाकलितकलधौतस्य शुक्तिशकले तत्समारोपानुपल- म्भात् । संस्कारश्च ममितिमाकासति । अननुभूते संस्कारानुदयात् । न च भ्रान्ति- रेपोऽनुभवस्तत्करणमिति भणितव्यम् । भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वेन कचित्ममिते. रवश्याभ्युपगमयितव्यत्वात् । प्रयोगश्च-विमतावारमानात्मानौ भेदेन प्रमितावभे- दायोग्यत्वात् । तमःप्रकाशवत् । न चाऽऽत्मानात्मनोरभेदायोग्यत्वलक्षणो हेतुरसिद्ध इति शडून्नीयम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि-अनात्माऽऽत्मपरिशेपः स्यादात्माऽनात्मपरिशेपो वा । आये मुक्तिदशायामिव परिदृश्यमानं जगदस्त- मियात् । द्वितीये जगदान्ध्यं प्रसज्येत । तमामकाशवद्विरुद्धस्वभावत्वाच दृग्दृश्य- योरात्मानास्मनोरभेदायोग्यत्वमवधेयम् । ततश्चार्याध्यासानुपपत्ती तत्पूर्वकस्य झा- नाध्यासस्यासंभवेन ब्रह्मणो विचार्यत्वासंभवाद्विचारात्मिका चतुर्लक्षणशारीरक- मीमांसाऽनारम्भणीयेति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तोऽभिधीयते-अईपदाधिगम्या- दन्यदात्मतत्त्वं नास्तीति न वक्तव्यम् । निरस्तसमस्तोपाधिकस्याऽऽत्मतत्त्वस्य श्रुत्यादिषु प्रसिद्धत्वात् । न च तेषामुपचरितार्यता । उपक्रमोपसंहारादिषड़ि- . १ स. 'वत्स्थानक १२ स 'वादपदं ।३ क. 'मना ४ि रा. 'पेक्ष्यते। ५ स. 'रूपानु। ६ स. 'यिष्यत्वात् । वि। ७ स. सजेत् । ८ स. 'पतेस्तत्प् ।

·- १४८ सर्वदर्शनसंग्रहे- घतात्पर्यलिङ्गबत्तया तत्त्वं बोधयत्तामुपचरितार्थत्वानुपपत्तेः । लिङ्गपदकं च पूर्वाचार्यदेर्शितम्- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥ इति । तत्र सदेव सोम्येदमन आसीदित्युपक्रमः । ऐतदारम्पमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इत्युपसंहारः । तयोर्ब्रह्मविषयत्वेनैक्यरूप्यमैफलि- ङ्गम् । असकृत्तत्त्वमसीत्युक्तिरभ्यासः । मानान्तरागम्यत्वमपूर्वत्वम् । एक विज्ञानेन सर्वविज्ञानं फलम् । सृष्टिस्थितिप्रलयप्रवेशनियमनौनि पश्चार्थवादाः । मृदादिदृष्टान्ता उपपत्तयः । तस्मादेतलिङ्गवेदान्तानां नित्यशुदयुजमुक्तस्वमा. घब्रह्मात्मपरत्वं निधेतव्यम् । तदित्यमापनिपदस्याऽऽत्मतरवस्याइमनुभवेऽन- वभासमानत्वात्तस्यानुभवस्याध्यस्तात्मविपयत्वं सिद्धम् । फणभक्षाक्षचरणादिफक्षीकृतस्याऽऽत्मनो भानाभावादहमनुभवस्याध्यस्ता. स्मविषयत्वमेपितव्यम् । न तावदहमनुभवः सर्वगतत्वमात्मनोऽवगमयितुमीष्टे । अहमिहारिम सदने जानाने इति प्रादेशिकत्वग्रहणात् । न चेदं देहस्थ प्रादेशि. कत्वं प्रतिभासत इति वेदितव्यम् । अहमित्युल्लेखायोगात् । ननु यथा राज्ञः सर्वप्रयोजनविधातरि भृत्ये ममाऽऽत्मा भद्रसेन इत्युपचारस्तदात्मवचनस्याई. शब्दस्य देह उपचार इति चेन्मैवं वोचः । उपचरितात्मभावस्य देहादेः स्वसमा. नाकृतिशिलापुत्रकादिवज्ज्ञातृत्वायोगात् । न च ज्ञातृत्वमप्युपचरितम् । प्रयोक्तु: स्वप्रतिपत्तिप्रकाशके प्रयोगे मतिपत्तृत्वोपचारानुपपत्तेः । अय देहथम: प्रादेशिकत्वमात्मन्युपर्येत तदा देदात्मनोभैदैन भवितव्यम् । प्रसिद्धभेदे माण- बके सिंहशब्दवत्सांप्रतिकगौणत्वे तिरोहितभेदेन सार्पपादौ रसे तेलशब्दवन्नि- रूढगौणत्वे वा गोणमुख्ययोर्भेदाध्यवसायस्य नियतत्त्वात् । अथ मम शरीर- मिति भेदभानसंभवादगौणत्वं मन्येयास्तदयुक्तम् । अहंशब्दार्थस्य देहादिभ्यो निष्कृष्यासाधारणधर्मवत्त्वेन प्रतिभासमानत्वाभावात् । अपरया लोकायतिक- मतं नोदयमासादयेत् । मम शरीरमित्युक्तिस्तु राहोः शिर इतिवदौपचारिकी । मम शरीरमिति ब्रुवाणेनापि कस्त्वमिति पृष्टेन वक्षस्थलन्यस्तहस्तेन शृङ्गग्राहि- फयाऽयमहमिति प्रतिवचनस्य दीयमानत्वेन देहात्ममत्ययस्य सकलानुभवसि. दत्वात् । तदुक्तम्-- १ स. 'नादिप' । २ के. ग. च 'वेनाव । ३ स. ग. 'नोऽनवभासाद'1४ स. न तदाह। ५ स 'नमिति । ६ क. ग. 'इदनात्म' । ख. 'धर्ममा । 6 स. 'चर्यते।

·शांकरदर्शनम् । १४९ देहात्ममत्ययो यद्वत्ममाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ।। इति । तथा च व्यापकस्य भेदभानस्य निवृत्ताप्यस्य गौणत्वस्य निवृत्तिरिति निरवद्यम् । नन्वभित्रया भेदसिद्धिर्मा संभून्नाम । प्रत्यभिज्ञया तु सोऽहमित्येवंरूपया तसिद्धिः संभविष्यतीति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । किमियं प्रत्यभिज्ञा पामराणां स्यात्परीक्षकाणां वा। नाऽऽधः। देहातरिक्तात्मैक्यमवगाहमानायाः मत्यभि. ज्ञाया अनुदयात् । प्रत्युत श्यामस्य लौहित्यवत्कारणविशेषादल्पस्यापि महाप- रिमाणत्वविरुद्धमनुभवतां तदेह एव तस्याः संभवाच्च । न द्वितीयः । व्यव- हारसमये पामरसाम्यानतिरेको । अपरोक्षभ्रमस्य परोक्षज्ञानविनाश्यत्वानु- पपत्तेश्च । यदुक्तं भगवता भाष्यकारेण-पश्वादिभिश्चाविशेषात् (ब्र सू० भा० १।१।१) इति । भामतीकारैरप्युक्तम्-शास्त्रचिन्तकाः खत्वेवं विचारय- न्ति न प्रतिपत्तार इति । तथा चाऽऽत्मगोचरस्याध्यासात्मरूपत्वं सुस्थम् । न चाऽऽईतमतानुसारेणाईप्रत्ययप्रामाण्यायाऽऽत्मनो देहपरिमाणत्वमङ्गीक- रणीयमिति सांमतम् । मध्यमपरिमाणस्य सावयवत्वेन देहादिवदनित्यत्वे कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । अथैतदोपपरिनिहींर्पयाऽवयवसमुदाय आत्मे- त्यभ्युपगम्येत तदा वक्तव्यम् । किं प्रत्येकमवयवानां चैतन्यं संघातस्य वा । नाऽऽद्यः । वहूनां चेतानानामहमहमिकया प्रधानभावमनुभवतामैकमत्याभावेन समसमयं विरुद्धदिक्रियतया शरीरस्यापि विशरणनिष्क्रियत्वयोरन्यतरापातात्। द्वितीयेऽपि संघातापत्तिः किं शरीरोपाधिकी स्वाभाविकी यादृच्छिकी वा। नाऽऽद्यः । एकस्मिन्नवयचे छिन्ने चिदात्मनोऽप्यवयंवश्छिन्न इत्यचेतनत्वापाता । न द्वितीयः । अनेकेपामवयवानामन्योन्यसाहित्यनियमादर्शनात् । न तृतीयः । संश्लेषवाहिश्लपस्यापि यादृच्छिकत्वेन सुखेन वसतामकस्मादचेतनत्वप्रसङ्गात् । न चाणुपरिमाणत्वमात्मनः शङ्कनीयम् । स्थूलोऽई दीर्घोऽहमिति मत्ययानुप- पत्तेः । न च विज्ञानात्मभापिणां नैप दोपः । विशुद्धसावयवत्वाभावादिति गण- नीयम् । यः सुपृप्तः सोऽहं जागीति स्थिरगोचरस्याहमुल्लेखस्य क्षणभङ्गिविज्ञा- नगोचरत्वेऽतस्मिस्तबुद्धिरूपमिथ्याध्यासस्य तदवस्यानात् । तदनेन कृशोऽहं १ ख. तदाह । २ रेकार' । ३ स. 'यदो भिन्न इति चे।४ स. 'ले सु।५स. 'स्था- तद।

·. । १५० सर्पदर्शनसंग्रहे- कृष्णोऽहमित्यादीनां मख्यानानां पुद्धथा सरूपताख्यानेनौपचारिकत्वं प्रत्या- ख्यातम् । तद्वयापकभेदभानासंभवस्य भागेत्र अपश्चितत्वात् । तथा च . प्रयोगः-विमतं शास्त्रं विषयमयोजनसहितमाविधायन्धनिवर्तकत्वात्सप्लोस्थि- तबोधवत् । यथा स्वमावस्थायां मायापरिकल्पितयोपादिकृत्यायनिवर्तकस्य सुप्तोत्थितबोधस्य मन्दिरमध्ये सुखेन शय्यायामवतिष्ठमानो देहो विषयः । तस्य सुप्तबोधेनानिश्चयात् । स्वममायाविजृम्भिवानर्यनिवृत्तिः प्रयोजनम् । एवं मननादिजन्यपरोक्षज्ञानेद्वारेणाऽऽध्यासिककर्तृत्वभोक्तृत्वायनयनिषेधकस्य शा- वस्य सचिदानन्दैकरसं प्रत्यगात्मभूतं ब्राह्म विषयः । तस्याहमनुभवेनानिश्च यात् । अध्यसानिवृत्तिः प्रयोजनम् । तथा चाफलत्वादिति हेतुरसिद्ध इति 'सिद्धम् । तदुक्तम्- श्रुतिगम्यात्मतत्त्वं तु नाइंयुद्धयाऽवगम्यते । अपि खे कामतो मोहा नाऽऽत्मन्यस्तविपर्यये ।। इति । इतोऽयमसंदिग्धत्वादिति हेतुरप्यसिद्ध इति सिद्धम् । यद्यपि सर्वः प्राणी प्रत्यागात्मास्तित्वं प्रत्येति अहमस्मीति । न हि कश्चिदपि नाहमस्मीति विप्रतिपद्यते । प्रत्यगात्मैव ब्रह्म । तत्त्वमास(छा०६।८।७)इति सामा- नाधिकरण्यात् । तस्मादात्मतत्त्वमसंदिग्धं सिद्धम् । तथाऽपि धर्म प्रति विमतिपन्ना बहुविधा इति न्यायेन विशेषप्रतिपत्तिरुपपयत एव । तथाहि-चैतन्य विशिष्टं देहमा- त्मेति लोकायता मन्यन्ते । इन्द्रियाण्यात्मेत्यन्ये । अन्तःकरणमात्मेत्यपरे । क्षण. भगुरे संतन्यमानं विज्ञानमात्मेति बौद्धा बुद्ध यन्ते । देवपरिमाण आत्मेति जैना जिनाः पतिजानते। कर्तृत्वादिविशिष्टः परमेश्वरागिनो जीवात्मेति नैयायिकादयो वर्णयन्ति । द्रव्यबोधस्वभावमात्मेत्याचार्याः परिचक्षते । भोक्तव केवलं न कति सांख्याः संगिरन्ते । चिद्रूपः कर्तृत्वादिरहितः परस्मादभिन्नः प्रत्यगात्मेत्योप- निपदा भापन्ते । एवं प्रसिद्ध धर्मिणि विशेषतो विप्रतिपत्तो तद्विशेषसंशयो युज्यते । तथा च संदेहसंभवाज्जिज्ञास्यत्वं ब्रह्मणः सिद्धम् । तदित्य ब्रह्मणी विचार्यत्वसंभवेन तद्विचारात्मकं ब्रह्ममीमांसाशाखमारम्भणीयमिति युक्तम् । जन्माघस्य यतः (न० सू०१ । १ । २) इत्यादिसर्वस्य शास्त्रस्य- तद्विचारापेक्षत्वाच्छास्त्रपथमाध्यायसंगतमिदमधिकरणम् । नन्वित्यंभूते ब्रह्मणि किं प्रमाण प्रत्यक्षमनुमानमागपो वा । न कदाचित्तत्र . १ स. 'योगावि । ख. शालवि' । ३ स. 'हो न वि। ४ ख. 'नभ्यापारे'। ५ ख. 'वं ना ६ ख. नान्यस्त । ७ स. 'चार्य १८ ख. 'यत्वेन से।

·. - शांकरदर्शनम् । १५१ प्रत्यक्षं क्रमते । अतीन्द्रियत्वात् । नाप्यनुमानम् । व्याप्तस्य लिङ्गस्याभावात् । नाप्यागमः । यतो वाचो निवर्तन्ते ( तै० २।४।१) इति श्रुत्यैवाऽऽगम- गम्यत्वनिपेधात् । उपमानादिकमशक्यशङ्कम् । नियतविषयत्वात् । तस्माइ.. मणि प्रमाणं न संभवतीति चेन्मैवं वोचः । प्रत्यक्षाघसंभवेऽप्यागमस्य 'सत्त्वात् । यतो वाचो निवर्तन्त इति वाग्गोचरत्वनिषेधात्कयमेतदिति चेच्छूति- रेवे निपेधति वेदान्तवेद्यत्वं ब्रह्मणः श्रुतिरेव विधत्ते । न हि वेदप्रतिपादितेऽ. . र्थेऽनुपपन्ने वैदिकानां बुद्धिः खिद्यते । अपि तु तदुपपादनमार्गमेव विचारयति । - तस्मादुभयमपि प्रतिपादनीयम् । विपयत्वनिषेधकानि वाक्यानि वाक्यजन्य- त्तिव्यक्तस्फुरणलक्षणफलासंभवाविवक्षया मवृत्तानि । विषयत्ववोधकानि तु वृत्तिजन्यावरणभङ्गलक्षणसंभवविवक्षया । तदुक्तं भगवद्भिः- अनाधेयफलत्वेन श्रुतेर्ब्रह्म न गोचरः । प्रमेय समिती तु स्यादात्माकारसमर्पणात् ॥ इति । न प्रकाश्यं प्रमाणेन प्रकाशो ब्रह्मणः स्वयम् । तज्जन्यावृत्तिभङ्गन्त्वात्ममेयमिति गीयते ।। इति च । ननु स्यादेप मनोरयो यदि सिद्धेऽयं वेदस्य मामाण्यं सिध्येत् । संगतिग्रह- णायत्तत्वात्मामाण्यनिश्चयस्य । संगतिग्रहणस्य च वृद्धव्यवहारायचत्वात् । वृद्धव्यवहारस्य च लोके कार्यकनियतत्वात् । न ह्यस्ति संभवः शब्दाना कार्येऽयें संगतिग्रहः सिद्धार्थाभिधोयफत्वं तत्र वा मामाण्पमिति । न हि-तुरं- ङ्गत्वे गृहीतसंगतिकं तुरङ्गपदं गोत्वमाचष्टे तत्र वा मामाण्यं भजते । तस्मा० . कार्यगृहीतसंगतिकानां शब्दानां कार्य एव मामाण्यम् । नर्नु मुखविकासादि- लिङ्गादर्पहेतुं प्रसिद्धार्थमनुमाय यत्र शब्दस्य संगतिग्रहो यया पुत्रस्ते जात इत्यादिपु तत्रावश्यं . कार्यमन्तरेणेव शब्दस्य सिद्धेऽर्थे मामाण्यमाश्रीयत इति . चेन्न । पुत्रजन्मवदेव प्रियासुखमसयादेरनेकस्य हपहेतोरुपस्थीयमानत्वेन परि. शेपावधारणानुपपत्तेः । पुत्रस्ते जात इत्यादिपु सिद्धार्थपरेषु प्रयोगेपु दारं द्वार- मित्यादिवत्कार्याध्याहारेण प्रयोगोपपतेश्च । शास्त्रत्वप्रसिद्धया च न वेदान्तानां सिद्धार्थपरत्वम् । मचिनितिपराणामेव वाक्यानां शाखत्वप्रसिद्धः । तदुक्तं भट्टाचार्य:- प्रवृत्ति निति नित्यन कृतन वा । पुंसां येनोपदिश्यत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥ इति । १ रा. 'पन । २ रा. युधिभिय। ३ रा. 'रपिनुमरमा'। ४ रा. 'यपि' ५ रा. धापिली (रा.पा मामारा. 'रगत्वे । ८ रा. 'न पत्र । ९रा. 'नसर।

·- १५२ सर्वदर्शनसंग्रहे-- न चैतेषां स्वरूपपरत्वे प्रयोजनमस्ति । श्रुतवेदान्तार्थस्यापि पुंसः सांसारिक धर्माणामनिवृत्तेः । तस्माद्वेदान्तानामध्यात्मा ज्ञातव्य इति समानातेन विधि- नेकवाक्यतामाश्रित्य कार्यपरीवाऽऽश्रयणीयेति सिद्धम् । ततश्च फेवलसिद्धरूपे ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यं न सिध्यतीति चेत् । अत्र प्रतिविधीयते-न तावसिद्ध व्युत्पत्त्यसिद्धिः। प्रागुनीतया नीत्या पुत्रस्ते जात इति वाक्यात्सिद्धपरादपि व्युत्पतिसिद्धः । न च परिशेपाघधा- रणानुपपत्तिः मियासुखमसवादेरपि संभवादिति भणितव्यम् । पुषपदान्ति- पटप्रदर्शनचत्प्रियासुखमसवादिसूचकाभावात् । पुत्रजन्मैव तत्सूचकमिति चेत्म- यमपतीसपुत्रजन्मपरित्यागे कारणाभावात् । पुत्र जननस्यैवाधिकानन्दहेतुत्वाच्च । पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां नापरं सुखदुःखयो। इति विद्यमानत्वात् । तथा चाचकच्चित्सुखाचार्य:- दृष्टचैत्रसुतोत्पत्तेस्तत्पदान्तिवाससा । वार्ताहारेण यातस्य परिशेषविनिश्चिः ।। (चित्सु० पृ०८८)इति । यदुक्तं सिद्धार्थपरेषु कार्याध्याहार इति तदयुक्तम् । मुख्याविषयतया सिद्धेऽपि प्रयोगसिद्धावध्याहारानुपपत्तेः । यदुक्तं शास्त्रत्वप्रसिद्धया च न स्वरूपपरत्वमिति तदप्ययुक्तम् । हितशासनादपि शास्त्रत्वोपपत्तेः । न च भयोजनाभावः । श्रुतमतवेदान्तजन्याद्वितीयात्मविज्ञानाम्यासेन विद्योदये संसारनिदानाविधानिवृत्युपलक्षितब्रह्मात्मतालक्षणपरमपुरुषार्थसिद्धः । न चान विधिः संभवति । विकल्पासहत्वात् । तथाहि-किं शाब्दज्ञानं विधेयं किंवा भावनात्मकमाहोस्वित्साक्षात्काररूपम् । नाऽऽद्यः । विदितपदार्थसंगतिकस्या- घीतशब्दन्यायतत्त्वस्यान्तरेणापि विधि शब्दादेवोपपत्तेः । नापि द्वितीपः । भावनाया ज्ञानपफपहेतुभावस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धतया माप्तत्वेनाविधेयत्वात् । अमाप्तमापकस्यैव विधित्वाङ्गीकारात् । तृतीये साक्षात्कारः किं ब्रह्मस्वरूपः किंवाऽन्तःकरणपरिणामभेदः । नाऽऽयः । तस्य नित्यत्वेनाविधेयत्वात् । नापि द्वितीयः । आनन्दसाक्षात्काररूपतया फलत्वेनाविधेयत्वात् । तस्माज्ज्ञातव्य इत्यादीनामविधायकत्वादई कृत्पतृचश्च (पा० सू० ३३३६१६९ ) इति कृत्या- त्ययानामहर्थेि विधानादायतेव व्याख्येया। तथा च सर्वेषां वेदान्तवाक्याना- मुपकमोपसंहारादिपविधतात्पर्योपेतत्वान्नित्यशुद्धयुद्धमुक्तस्वभावब्रह्मात्मपरत्व. मास्येयम् । १स ससम् । २ रा ग. 'कं प्रशचिपराणामवे शास्त्रत्वमिति । तन । हि'। ३ स. स्याधिग- सान्द १४ स. "तियव ।

·शांकरदर्शनम् । निष्पदेशे परमाणो प्रदेशवृत्तित्वेनाभिमतस्य संयोगस्य दुरुपपादनतया तनिवन्धनस्य ब्यणुकस्यासिद्धी व्यणुकादिक्रमेणाऽऽरम्भवादासंभवादचेत- नायाः प्रकृतेर्महदादिरूपेण परिणामवादासंभवाञ्च ख्यातिवाधान्यथानुपपत्त्याऽ- निर्वचनीयः प्रपञ्चश्चिद्विवत इति सिद्धम् । स्वरूपापरित्यांगेन रूपान्तरापत्ति. विवर्त इति सत्यमिथ्याख्यावभास इति । अवभासोऽध्यास इति पर्यायः । स चाध्यासो द्विविधः । अर्याध्यासो ज्ञानाध्यासश्चेति । तदुक्तम्- प्रमाणदोपसंस्कारजन्माऽन्यस्य परात्मता । तद्धीचाध्यास इति हि द्वयमिष्टं मनीषिभिः ॥ इति । पुनरपि द्विविधोऽध्यासः । निरुपाधिकसोपाधिकभेदात् । तदप्युक्तम्- दोषेण कर्मणा चाऽपि क्षोभिताज्ञानसंभवः । तत्त्वविद्याविरोधी च भ्रमोऽयं निरुपाधिकः ।। उपाधिसंनिधिमाप्तक्षोभाविद्याविजृम्भितम् । उपाध्यपगमापोह्यमाहुः सोपाधिकं भ्रमम् ॥ इति । तत्र स्वरूपेण कल्पिताहमाद्यध्यासो निरुपाधिकः । तदप्युक्तम्- नीलिमेव वियत्येपा भ्रान्त्या ब्रह्मणि संमृतिः। घटव्योमेघ भोक्ताऽयं भ्रान्तो भेदेन न स्वतः ॥ इति । अत एव भाष्यकारः शुक्तिका रजतवदवभासत एकश्चन्द्रः सद्वितीयवदिनि निदर्शनद्वयमुदाजहार । शिष्टं शास्त्र एव स्पष्टमिति विस्तरभियोपरम्यते । एवं च दृश्यों द्वायेव पदार्याविति वेदान्तिनां सिद्धान्त इति सर्वमवदातम् । अत्र प्रभाकर:-शुक्तिका रजतवदवभासत इति दृष्टान्तो नेष्टः । रजतपत्य. यस्य शुक्तिकालम्बनत्वानुपपत्तेः । त्यादि-इदं रजतमिति प्रतीता शुक्र्तरालम्ब- ..नत्वं पुरोदेशसचामात्रेणावलम्ब्यते कारणत्वेन भासमानत्वेन वा । नोऽऽधः। पुरविर्तिना लाटादनिामप्यालम्बनत्वपमङ्गात् । अथ कलांतधिकारणसंस्का- रोद्रोधकारणत्वेन तद्वारा रजतज्ञानकारणत्वादालम्बनत्वं मन्यसे । तदपि न संगच्छते । चक्षुरादीनामपि कारणत्वेन विषयत्वापातात् । अय भासमानतया विषयत्वमिप्यते तदप्यश्लिष्टम् । रजननि सस्य मुक्तिकालम्बनत्वानुपपत्तः । 'यस्मिन्विज्ञाने यदवभासते तत्तदालम्बनम् । अत्र च फलपीतानुभवः शक्तिका. लम्यनत्वकल्पनाया विरुध्यते । तया चाचफयन्यायवीयां शालिकानाय:- . १७. 'दिप्रक' । १ स. वर्तः स । ३ क. भितहा। रा. 'पाप' । ५ य.. माह-गु। ६ स. या। न प्रथमः। 31 . रा. तयोधिकरणं सं. स. दाररस्वमहा। एस. 'नाध्य नावि।

·१५६ सर्पदर्शनसंग्नहे- ग्रहणस्मरणे पेमे विवफानवभासिनी । सम्यग्रजतपोधाच भिन्न यधपि तत्त्वतः ।। तथापि भिन्न नाऽऽभाते भेदाग्रहसमत्वतः । सम्यग्रजतपोधस्तु समक्षार्थगोवरः ॥ स्तो भिन्ने अबुद्ध्वा च ग्रहणस्मरणे इमे । समानेनैव रूपेण फेवल मन्यते जनः ।। अपरोक्षावभासेन समानार्थग्रहेण च । अबेर क्षण्यसवित्तिरिति तावत्समर्थिता । व्यवहारोऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते ।। (प्रक०प०४१३३-३७) इति । एवमगृहीतविवेव मापनसनिहितरूप्यज्ञानसारूप्यं ग्रहणस्मरणद्वयमयथान्यवहार- हेतुरिति सिद्धम् । यद्येवमययाव्यवहारो ग्रहणस्मरणजन्यस्तहिं पीतः शव इत्यादौ स न सिद्धस्तत्र तयोरभावादिति चेन्न । अगृहीतविवेकयोः प्राप्तसमी- चीनसंसर्गज्ञानसारूप्यत्वे ग्रहणपोरेच व्यबहारसपादकत्वोपपत्तेः । नयनरश्मिव- तिनः पित्तद्रव्यस्य पीतिमा दोपवशाद्रव्यरहितो गृह्यते । शवोऽप्यकलितशुक्ल गुणः स्वरूपतो गृह्यते । तदनयोर्गुणगुणिनोः संसर्गयोग्ययोरससर्गाग्रहसार- प्यापीततपनीयपिण्डप्रत्ययावलक्षण्याव्यवार उपपयसे । यथोक्तम् - पीतशहाबबाधे दि पित्तस्यन्द्रियवनिमः । पीतिमा गृह्यते द्रव्यरदितो दोपतस्तथा ।। शड्सस्येन्द्रियदोपेण शक्तिमा न च गृह्यते । केवल द्रव्यमात्र तु भैयते रूपवर्जितम् ।। गुणे द्रव्यपेक्षे च द्रव्ये च गुणकाक्षिणि । भासमाने तयोर्बुद्धिरसवन्ध न बुध्यते ।। सत्य॑पीतावभासेन समे भाते मती इमे । व्यवहारोऽपि तत्तुल्य एवममापि युज्यते ॥ (मक०५०४१४८-५१) इति । नविद रजतमिति भ्रान्तिज्ञानानभ्युपगमे रजतमसक्तरसत्त्वान्नेदं रजतमिति निरोधः कथ कलधौताभाव बोधयतीति चेन्नैष दोषः । भेदाग्रहमसञ्जितस्य शुक्तौ रजतव्यवहारस्य निषेधस्वीकारेण कल्पनालाघवसद्भावात् । तदुक्त पश्चिकाप्रकरण- . १ख 'नार्थे 1२ ख 'ते । विनीय न। ३ ख 'गुणितोऽस । ४ ख 'न । पित्तमा । ५स प्रयिते । ६ स 'न्यस्य पक्ष । स 'क्षिणे। ८ "लपित्ताव।

·शोकरदर्शनम् । १५७ मिथ्याभावोऽपि तत्तल्यव्यवहारेमवर्तनात् । जतव्यवहारांशे विसंवादयतो नरात् ।। बाधकप्रत्ययस्यापि बाधकत्वमतो मतम् । प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात् ॥ (प्रक० ५०४१३८-३९)इति। तदनेन प्राचीनयोनियोः सत्यत्वे कथं भ्रमत्वमसिद्धिरिति शङ्का पराकृता । अयथाव्यवहारप्रवर्तकत्वेन तदुपपत्तेः । किंच नेदं रजतमिति वाधकाववोधो नाभावमवगाहते । भावव्यतिरेकेणा. भावस्य दुर्ग्रहणत्वात् । यद्येवमङ्ग नास्तीति प्रत्ययस्य किमालम्वनम् । अप- रथा माहाभानिकपक्षानुप्रवेश इति चेन्मेवं भापिष्टाः । अभावस्य धर्मिप्रतियोगि. निरूपणाधीननिरूप्यत्वेनावश्याभ्युपगमनीये दृश्य प्रतियोगिन्यदृश्ये वा स्मर्य- माणऽधिकरणमात्रयुद्धेरेव नास्तीति व्यवहारोपपत्तातिरिक्ताभावकल्पनाया प्रमाणाभावात् । तदुक्तममृतफलायाम्- अत्रोच्यते द्वयी संविद्वस्तुनो भूतलादिनः । एका संसृष्टविपया तन्मात्रविपया परा ॥ तन्मात्रविषया वाऽपि द्वयी साऽय निगद्यते । भतियोगिन्यदृश्ये च दृश्ये च प्रतियोगिनि ॥ तत्र तन्मात्रधीयं स्मृते च मतियोगिनि । नास्तित्वं सैव भूभागे घटादिप्रतियोगिनः॥ (मक०५०६।३७-३९) इति । अत एव च मामाकरमतानुसारिभिः प्रमाणपारायणे प्रत्यक्षादीनि पञ्चैव प्रमा- णानि अपश्चितानि । नन्वेवमभावस्याभावे नकारस्य यर्यमापयेत । अनुशा- सनविरोधश्चाऽऽपतेदिति चेत्तदेतद्वार्तम् । एकोनपश्चाशद्वर्णानां मध्ये कस्यापि वर्णस्याभावार्थत्वादर्शनेन वर्णस्य सतो नकारस्य तदर्थत्वानुपपत्तेः । न चैव- मनुशासनविरोधः । तदन्यतदभावतविरुद्ध प्वचनुशासनस्वमः स्यात् । तथाहि-चेतनानां मध्ये फयन फस्यचिच्छत्रुः कश्चन फस्पचिन्मित्रं कश्चन फस्प- चिदुदासीनस्तवाचेतानानामपि । तदन्यपटेन तदुदासीनो नकारार्थः । विरु- दपदेन शत्रुर्नफारार्थः । तदभावपदेन मित्रं नकारार्थः । तथा चाग्रामणपद एवैतमयं प्रतीयते शूद्र इत्युदासीनो यवन इति त्रुः क्षधिय इति मित्रम् । एवं सर्वत्र नभयोगस्थले द्रष्टव्यमिति न फविदभावो भावव्यतिरिक्तः संभ. वति । तस्मादुक्तया रीत्या भ्रमवाघमासदया विवादास्यामिताः प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वाइण्डीति प्रत्ययवदिति सिद्धम् । प. 'ख' १२ रा. लि. रा. 'म् । आम ४ रा. 'पपी.ए. मिलता.

·सर्वदर्शनसंग्रहे- तदपरे न क्षमन्ते । इह खल निखिलपेक्षावान्समाहिततत्साधनयोरन्यतर. प्रवेदने प्रवर्तते । न च रजतमर्थयमानस्य शुक्तिकाशफलझानं तद्रूपमनुभाव- यितुं प्रभवति । शुक्तिकाशफलस्य समीहिततत्साधनयोरन्यतरभावाभावात् । नापि रजतस्मरण पुरोपर्तिनि प्रवृत्तिकारणम् । तस्यानुभवपारतच्यतयाऽनुभव- देश एव प्रवर्तकत्वात् । नापि भेदाग्रहो व्यवहारकारणम् । ग्रहणनिबन्धनला- वेतनव्यवहारस्य । ननु न वयमेकैकस्य कारणत्वं घूमहे येनैवमुपालभ्येमहि । कित्वगृहीतविवेकस्य ज्ञानद्वयस्य प्राप्तसमीचीनपुरःस्थितरजतज्ञानसारूप्यस्येत्य- नुक्तोपालम्भोऽयमिति चेत्तदप्पयुक्तम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि-समीचीनर- जतावभाससारूप्यं भासमानं प्रवर्तकं सत्तामात्रेण वा । आध विकल्प भेदाग्रहाप. रूपर्यायस्य सारूप्यस्य समीचीनसंनिभे इसे ज्ञाने इति विशेपाकारेण गृह्यमाणस्य प्रवृत्तिकारणत्वं किंवोऽनयोरेव स्वरूपतो विषयतश्च मियो भेदाग्रहो पियत इति सामान्याकारेण गृह्यमाणस्य सारूप्यस्य । नाऽऽयः । समीचीनज्ञानवत्त. संनिभज्ञानस्य तदुचितव्यवहारप्रवर्तकत्वानुपपचेः । न खलु गोसंनिभो गयय इत्यवभासो गवार्थिनं गवये प्रवर्तयति । न द्वितीयः । व्याहतत्वात् । न खल्बनाकलितभेदस्यानयोरित्यनयोरिति ग्रहे भेदाग्रह इति च प्रतिपत्ति- भवति । अतः परिशेषात्सत्तामात्रेण भेदागहरूपस्य सारूप्यस्य व्यवहारकार- णत्वमङ्गीकर्तव्यम् । एवमेवास्त्विति चेत्तहीदमिह संधार्यम्-किमयं भेदा- ग्रह समारोपोत्पादनक्रमेण व्यवहारकारगमस्तूतानुत्पादितारोप एव--स्वय: मिति । न च द्वितीयः पक्ष एव श्रेयान् । तावतव व्यवहारोत्पत्चाचारोपस्य गौरवदोषदुष्टत्वादिति मन्तव्यम् । विशिष्टव्यवहारस्प विशिष्टज्ञानपूर्वकत्वनिय. मेनाज्ञानपूर्वफत्वानुपपत्तेः। नवयं व्यवद्दारो नाज्ञानपूर्वक इत्यनाकलितपराभिसंधिः स्वसिद्धान्तास- द्धार्यायदि कश्चिच्छङ्केत स प्रतिवक्तव्यः । शुक्तिकाविषयस्य ग्रहणस्यासमी- हितविषयत्वेन रजतार्थिमवृत्तिहेतुत्वासंभवादन्वयव्यतिरेकाभ्यां रजतज्ञानस्य समीहितविषयत्वेन प्रवृत्तिहेतुत्व संभवाचेदमर्यामिसंभिन्नग्रहविविक्तस्यापि रजत- स्मरणस्य कारणत्वं वक्तव्यम् । तन्न वक्तुं न शक्यते । जानाति, इच्छति तत प्रवति इति न्यायेन ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानविषयत्वेन भाव्यम् । तथा चेदकारास्पदाभिमुखप्रवृत्तस्य रजतार्थिनस्तदिच्छानिवन्धनम् । अन्यथाऽ- १ स. भवे पा। १ स. 'प्रहे ष्य' । ३ क. 'वा तयो । ४ स 'प्रसार्यम् । ५ क. 'मुरय- राख. "मुखर।

·शांकरदर्शनम् । न्यदिच्छन्नन्यद्वयवहरतीति व्याहन्येत । तथा च यदीदंकारास्पदं रजतविभा- सगोचरतां नाऽऽचरेत्कथं रजतार्थी तदिच्छेत् । यद्यरजतत्वाग्रहणादिति ब्रूयाद्रजतत्त्वाग्रहात्कस्मादयं नोपेक्षतेति । युगेपत्तद्भवभेदाग्रहाभेदाग्रहनिबन्धना- भ्यामुपादानोपेक्षाभ्यां पुरतः पृष्ठतथाकृष्यमाणः पुरुषो दोलायमानतया रूप्या रोपमन्तरेणोपादानपक्ष एव न व्यवस्थाप्यत इत्यनिच्छताऽप्यच्छमतिना समा. रोपः समाश्रयणीयः । यथाऽऽह भेदाग्रहादिदंकारास्पदे रजतत्वमारोप्य तज्जा. तीयस्योपकारहेतुभावमनुस्मृत्य तज्जातीयत्वेनास्यापि तदनुमाय तदर्थी प्रवर्तत इति प्रथमः पक्षः प्रशस्यः। न च तटस्थरजतस्मरणपक्षेऽपि तोहीतत्वेनायं मार्गः समान इति ' वाच्यम् । रजतत्त्वस्य हेतोः पक्षधर्मत्वाभावात् । न च पक्षधर्मतायो अभावेऽपि व्याप्तिबलाद्गमकत्वं शङ्क-धम् । व्याप्तिपक्षधर्मतावलिङ्गस्यैव गमकत्वाङ्गीकारात् । तदाहुः शवरस्वामिनः-ज्ञातसंवन्धस्यैव पुंसो लिङ्गविशिष्टधम्र्येकदेशदर्शना- लिङ्गिविशिष्टधम्यैकदेशबुद्धिरनुमानमिति । आचार्योऽप्यवोचत्- स एप चोभयात्मा यो गम्ये गमक इष्यते । असिद्धेनैकदेशेन गम्यासिद्धर्न बोधकः ॥ इति । ननु भवत्पक्षेऽपि पुरःस्थितस्येदमर्थस्य परमार्थतो रजतत्त्वं नास्तीति न रज- तत्व धम्कदेश इति चेन्न । यक्षानुरूपो बलिरिसि न्यायेनानुमित्याभासानुगु- णस्यैकदेशस्य विद्यमानत्वात् । तथा च मयोगः-विवादाध्यासित रजतमान 'पुरोतिषियं रजतार्थिनस्तत्र नियमेन प्रवर्तकत्वात् । यदुक्तंसापनं तदुक्त साध्यं यथोभयवादिसंमतं सत्यरजतज्ञानम् । विवादपदं शुक्तिशकलं रजतज्ञा. नविपयोऽव्यवधानेन. रजतार्थिमवृत्तिविषयत्वाद्रजतपैदसमानाधिकरणपदान्तर- वाच्यत्वाद्वा वस्तुरजतवत् । यदुक्तं रजतज्ञानस्य शुक्तिकालम्बनत्वेऽनुभवविरोध इति तदप्ययुक्तम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि-तत्र किं रजताकारमतीति प्रति शुक्तरालम्बन- वेऽनुभवविरोध उद्भाव्यत इदमंशस्य वा1 नाऽऽयः । अनङ्गीकारपराहतत्वात् । न द्वितीयः । इदंतानियत्तदेशाधिकरणस्य चाकचक्यविशिष्टस्य वस्तुनो रजत- ज्ञानालम्बनत्वमनवलम्बमानस्य भवत एवानुभवविरोधात् । इदं रजतमिति सामानाधिकरण्येन पुरोवर्तिन्पगुलिनिर्देशपूर्वकमुपादानादिष्यवहारदर्शनाच । १ स. 'दिच्छेदन्य' । २ फ-'तामा । ३ रा. 'महणातक'1४ ख. 'गतद'। ५ स. *णीयस्तपाहि में फ. 'पि पमहत्वा । स. 'पि हेत्वाही । ७. श्याह्नम् । म्या। (रा. स एव चो। ९ रा. 'पदं । ..

·सर्वदर्शनसंग्रह- . यञ्चोक्तं-दोपाणामात्सर्गिककार्यप्रसवशक्तिप्रतिबन्धकत या विपरीतकारिवं नास्तीति । तदप्ययुक्तम् । दावदग्धवेत्रवीजादौ तथा दर्शनात् । न च दग्धस्य वेत्रवीजत्वं नास्तीति मन्तव्यम् । श्यामस्य घटस्य रक्ततामात्रेण घटत्वनिवृत्ति- प्रसङ्गात् । ननु घटोऽयं घटोऽयमित्यनुत्त्योः प्रत्ययप्रयोगयोः सद्भावाद्घट- -त्वस्य सद्भाव इति चेन्न । अत्रापीदं वेत्रवीजमिति तयोः समानत्वात् । तथा -भस्मकदोपदूषितस्य जाठराग्नेर्वन्नपचनसामर्थ दृश्यते । न च बहनपचनसा- मर्थ्य जाठरस्यैव जातवेदसो न भस्मफव्याधेरिति वक्तुं युक्तम् । तस्य मन्दम- ल्पपचनसामर्थेऽपि सहसा महत्पचनस्य भस्मफव्याघिसाहायकमन्तरेणानु- पपत्तेः। अन्यथा सपा तयाऽऽपत्तेः। किंच ज्ञानानां यथार्थव्यवहारकारणत्वेऽपि दोपवशदयथार्थव्यवहारकारणत्वमङ्गीकुर्वाणो भवानैव पर्यनुयोज्यो भवति । तदुक्तं भाष्ये---यश्चोभयोः समानो दोपो द्योतते तत्र कथोयो भवतीति । अत्राप्युक्तम्- ययोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि वा समः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे ।। इति । तथाऽपि मामफस्यानुमानस्य किं दूषणं दत्तमासीत् । यधनुमानदूपणं विना न परितुष्यति हन्त कालात्ययापदिष्टता । कृष्णवर्मानुष्णत्वानुमानवत् । एतावन्तं कालं यदिदं रजतमित्यभादसौं शुचिगिनि प्रत्यक्षेण माचीनमत्ययस्यायथार्थत्वं मवेदयता यथार्थत्वानुमानस्यापहृतविषयत्वाद्वाध्यत्वसंभवात् । यञ्चोक्तं स्वगोचरन्यभिचारे सर्वानाश्वासप्रसङ्ग इति । तदसांप्रतम् । संविदा कचि संवादिव्यवहारजनकत्वेऽपि न सर्वत्र तच्छङ्कया मत्युच्छंद इति यया ताबके मते तथा मामकेऽप्यमी पन्या न वारित इति समानयोगक्षे. मत्त्वात् । तीतातितमतमवलम्व्य विधिविषकं व्याकुर्वाणराचार्यवाचस्पतिमिथै- घोंघकत्वेन स्वतः मामाण्यं नाव्यभिचारणेति न्यायकणिकाया प्रत्यपादि । 'तस्मादविश्वासशङ्काऽनवकाशं लभते । ननु माध्यमिकमतावलम्बनेन रजतादिविभ्रमालम्बनमसदिति चेत्तदुक्तम् । असतोऽपरोक्षप्रतिभासायोग्यत्वात् । तदुरादित्सया प्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च । ननु विज्ञानमेव वासनादिस्वकारणसामासादितदृष्टान्तसिद्धस्वभावविशेपमसत्म- 'फाशनसमर्थनमुपजातम् । असत्प्रकाशनशक्तिरविद्या संऋतिरिति पर्यायाः। तस्मा विद्यावशादसन्नो भान्तीति चेत्तदपि वक्तमशक्यम् । यस दुर्निरूप्यत्वात् । १२. 'या तयार क 'नानामज्ञानतो ये । स. नानामहानायथा । ३ ख. 'ए'। ४ स. 'सहायति । ५ स. "चित्सनादि । ६ स. 'दिताद' । स. भामिति । U - ·शांकरदर्शनम् । किमत्र शक्यं कार्य ज्ञाप्यं वा । नाऽऽद्यः । असतः कार्यत्वानुपपत्तेः । म द्वितीयः। शक्यस्य कारणत्वेनाङ्गीकृतत्वात् । ज्ञानादन्यस्य ज्ञानस्यानुपलब्धेश्च । उपलब्धौ वा तस्यापि झाप्यत्वेन ज्ञापकान्तरापेक्षायामनवस्थापत्तेश्व,। अर्थत दोपपरिजिहीर्पया विज्ञानं सद्पमेवासतः प्रकाशकमिति कक्षी क्रियत इति चेदत्र देवानांप्रियः प्रष्टव्यः पुनः । असौ सदसतोः संवन्धो निरूप्यनिरूपकमा. वोऽविनाभावो वा । नाऽऽद्यः । असत उपकाराधारत्वायोगेनानुपकृत्ततया निरूप्यत्वानुपपत्तेः । न चरमः । धूमधूमध्वजयोरिव तदुत्पत्तिलक्षणस्य शिंश- पाक्षयोरिव तादात्म्यलक्षगस्य वाऽविनाभावनिदानस्य सदसतोरसंभवात् । तस्माद्विज्ञानमेवासत्मकाशकमित्यसद्वादिनामयमसत्सलाप इत्यारोप्यमाणं नासत् । नन विज्ञानवादिनयानुसारेण प्रतीयमानं रजतं ज्ञानात्मकम् । तत्र च युक्ति- रभिधीयते-यद्यथाऽनुभूयते तत्तथा । अन्यथात्वं तु बलवद्धायकोपनिपातादा- स्थीयत इत्युभयवादिसमतोऽर्थः । तत्र च नेदं रजतमिति निपिद्धेदभाव रन- तमर्यादान्तरज्ञानरूपमवतिष्ठते । न चेदंतया निषेधे सत्यनिदंतपा च वहिरमि व्यवस्थोपपत्तेः कुतः संविदाकारतति वाच्यम् । व्यवाहतस्यापरोक्षत्वानुपपत्ता- वपरोक्षस्य विज्ञानस्य कक्षीकर्तव्यत्यात् । तथा च मयोगः-विवादपदं विशा- नाकारः संप्रयोगमन्तरेणापरोक्षवाद्विज्ञानवादिति । तदनुपपन्नम् । विकल्पासह- स्वात् । वाधकोऽववोधः किं साक्षाज्ञानाकारतां बोधयत्यर्थाद्वा । नाऽऽद्यः। नेदं रजतमिति प्रत्ययस्य रजतविवेकमात्रगोचरस्य ज्ञानाभेदगोचरतायामनुभववि. रोधात्। नेदं रजतमिति रजतस्य पुरोवर्तित्वप्रतिषेधो ज्ञानाकारतां कल्पयतीति चेत्तदेतद्वार्तम् । प्रसक्तमतिपेयात्मनो वाधकाववोधस्य तत्रैव सत्वासतिधोप- पत्तेः । विज्ञानाकारत्वसाचनमयविज्ञानाकारे वहिष्ठ साक्षि त्यक्षे भावरूपाशाने वर्तत इति सम्यभिचारः । नन्वन्यथाख्यातिवादिमतानुसारेण रजतस्य देशान्तरसत्वेन भाव्यम् । अन्यथा तस्य प्रतिपेधप्रतियोगित्वानुपपत्तेः । न हि कश्चित्प्रेक्षावाशशषिपाणं मातिपेढे प्रभवति । तदुक्तम्- व्यावाभाववत्तर भाषिकी हि विशेष्यता । अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिना । (त्या० कु. ३।२) इति । तथा च तस्प देशान्तरसत्वमाश्रयणीयपिति चेत्तदपि न प्रमाणपद्धतिपध्यारने । असतः संसर्गस्येव कलयौनस्य निषेधमनियोगित्वोपपत्तेः । - 1. 'शान' रा. 'दानस्वरूप।२६- 'विम'।

·- सर्वदर्शनसंग्रह- निन्विदं रजतापिति ज्ञानमेकमने के वा । न तावदाय: । अपसिद्धान्तापत्तर. संभवा । तथाहि-शुक्तीदमंशन्द्रियसंभयोगादिदमाकारान्त परिणामसंपमेक ज्ञानं जायते । न च नत्र कलधौत विषयमावमायल्पयितुमुत्सइते । असंप्रयुक्त स्वात्तस्य । विषयत्वाङ्गीकारे सर्वज्ञत्वापत्तेः । न च चक्षुरन्वयव्यतिरेकानुदि. धायितया तज्ज्ञानस्य तज्जन्यत्वं वाच्यम् । इदमंशज्ञानोत्पत्ती तेंदुपक्षयोपपत्रः । न चापि संस्कारागनतज्ञानस्य जन्म । स्मृतित्वापत्तेः । अये. न्द्रियदोषस्य तस्करणत्वम् । तदप्ययुक्तम् । स्वातन्त्र्येण तस्य जानहेतुत्वानुप. पत्तेः। न हि ग्रहणस्मरणाभ्यामन्यः प्रकारः समस्ति । तस्मादिदमंशरजतता. दाम्यविषयमेक विज्ञानं न घटते । नाप्यनेकपख्यांतिमतापत्तेरिति चेदुच्यते- प्रथमं दोपकलपितेन चक्षुपदंतामात्रविषयान्तःकरणतिरुत्पद्यते । अनन्तरं सया वृत्त्या चैतन्यावरणाभिभवे सति तचैतन्यमभिव्यज्यते । पयादिदमंशत्र- तन्यनिष्ठाऽविद्या रागादिदोपक्लुपिता कलधौताकारेण परिणमते । इदमाका. सन्ताकरणपरिणामावच्छिन्नचैतन्यनिष्ठा कलौतगोचरपरिणामसंस्कारस- चिया कलधौतज्ञानाभासाकारेण परिणमते। तो च रजतवृत्तिपरिणामौ स्वाधि- छानेन साक्षिचेतन्येनाव्यवधानेन भास्यते । तया च सत्तिकाया अविधायाः सासिमास्यत्वाभ्युपगमे वृत्त्यन्तरवेद्यस्वाभावामानवस्था । ययायातकरण. तिरविद्यावृत्तिश्चेति दे इमे ज्ञान तथाऽपि विषयाधीनं फलम् । ज्ञातो घट इति विषयावच्छिन्नतया फलमतीतः । तद्विषयश्च सत्यमिथ्याभूतयोरिदमशरजना- योग्न्योन्यात्मकतयकत्वमापनः । तस्माद्विपयावच्छिन्न फलस्याप्यकत्वासान सपमुक्चर्यते । तदुक्तम्- शुक्तांदमंशचैतन्पस्थिताऽविधा विज़म्भते । रागादिदोपसंस्कारसचिवा रजतात्मना । इदमाकारवृत्त्यक्तचैतन्यस्था तथाविधा। विवर्तते तद्रजतज्ञानाभासात्मनाऽप्यसौ ।। सत्यमिथ्यात्मनोरक्यादेकरतद्विपयो मतः । तदायत्तफलैकत्वाज्ज्ञानक्यमुपचर्यते || इति । पचपादिकायोमेपि फलैक्याशानक्यमुपर्यत इत्यभिमायण सा चैकमेव हान- 'मेरफलं जनयतीत्युक्तम् । 16.101 २ स.' रूपात्मकं । ३ स. चक्षु । ४ स तदपेक्षाया उपाश्व.ल्या. विम'।

·शांकरदर्शनम् । ननु शुक्तिकामस्तके भाव्यमानस्य कलधौतस्य तत्रैव सत्यत्वाभ्युपगमे नेई रजतमिति निषेधः कथं प्रभवेदिनि चेन्न । मातिभासिकसत्यत्वेऽपि व्यावहारि- फसत्यस्वाभावेन प्रतिपन्नोपाधौ प्रतियोगित्वसंभवात् । तदुक्तं पञ्चपादिका. विवरण-त्रिविधं सत्त्वम् । परमार्थसत्त्वं ब्रह्मणः । अर्थक्रियासामर्थ्य सत्त्वं मायोपाधिकमाकाशादेः । अविद्योपाधिकं सत्त्वं रजतादेरिति । अन्यत्राप्युक्तम्- फालत्रये ज्ञातृकाले प्रतीतिसमये तथा । वाधाभावात्पदार्थानां सत्त्वविध्यमिप्यते । तात्त्विक ब्रह्मणः सत्त्वं व्योमाटेावहारिकम् ।। रूपयादेरर्थजातस्य प्रातिमासिकमिष्यते ॥ इति । लौकिकन प्रमाणेन यद्धाध्यं लौकिक्रेऽवधौ । तत्प्रातिभासिकं सत्त्वं वाध्यं सत्येव मातरि ।। वैदिकेन प्रमाणेन यद्वाध्य वैदिकेऽवधौ । तन्यावहारिक सत्त्वं बाध्यं मात्रा सहैव तत् ।। इति च । ततः ख्यातिप्राधान्ययानुपपत्त्या भ्रान्तिगोचरस्य मायामयस्य रजतादेः सद. सदिलक्षणस्वलक्षणमनिर्वचनीयत्वं सिद्धम् । तमत्रोचञ्चित्सुखाचार्य:- प्रत्येक सदसत्वाभ्यां विचारपदवीं न यत् । गाहते तदनिर्वाच्यमाहुर्वेदान्तवादिनः ॥ (चित्सु० पृ.७९) इति। मनु मायाविद्ययोः स्थानयव्यामोहहेतुत्वतदभावाभ्यां भेदस्य जागरूकत्वेना. विधामयत्वे वक्तव्य मायामयत्वोक्तिरारोप्यस्यायुक्तेति चेत्तदयुक्तम् । अनिर्व चनीयत्ततत्त्वाभासप्रतिवन्धत्वादिलक्षणजातस्य मायाविषयोः समानत्वात् । किंचाऽऽश्रयशन्देन द्रष्टोच्यते कर्ता वा । नाऽऽद्यः । मन्त्रीपधादिनिमित्तमाया- दशिनस्तस्य व्यामोहदर्शनात् । न द्वितीयः । विष्णोः स्वाभिमाययैव रामा. चतारे मोहितत्वेन तत्र मायावित्वस्याप्रयोजकत्वात् । वाघनिश्चयमन्त्रादिमती. कारवोधयोरेव प्रयोजकत्वात् । अपरथा पड्वन्धवत्कर्ताऽपि व्यामुझेत । न चेच्छानविधानाननुविधानाभ्यां तयोर्भेद रति भणितव्यम् । मायास्यले पणि. मन्त्रीपघादिप्रयोगवविद्यास्थळेऽपि द्विचन्द्रफेशोण्डुकादिविभ्रमनिमित्ताइगुस्य. सम्भावावपि स्वातव्योपलम्भात् । अत एव तत्र तत्र युनिस्मृतिभाप्पादिप मायाविषयोरभेदेन व्यवहार! संगछते । कचिदिक्षेपप्राधान्यनाऽऽपरमाता- १स. सदेव । २ स. 'मम'।एस. 'पखविल'।४.- --नियमा।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- न्येन च मायाविद्ययोदै तयवहारो म विरुध्यते । तदुक्तम्- माया विक्षिपदज्ञानमीशेच्छासवर्ति वा। अघिद्याच्छादयत्तत्त्वं स्वातन्त्र्यानुविधायि वा ।। इति । नन्वविद्यासद्भावे किं प्रमाणम् । अहमज्ञो मामन्यं न जानामीति प्रत्यक्षम- तिभास एव । ननु ज्ञानामावविषयोऽयं नाभिप्रेतमय गर्भयतीति चेन्न ताव- दनुपलम्भिवादिनधीद्यमेतत् । परोक्षतिभासहेतुत्वाचस्या. । अयमपि परोक्ष- प्रतिभास एवेति चेन्न तालिङ्गशब्दानुपपद्यमानार्थजन्यः । ज्ञातकरणत्वात्तेपाम् । न चैतत्सामग्रीकाले ज्ञानमस्ति । अनुभूयो वा । अनुपलब्ध्या जन्यत इति चेन्न तापदियमज्ञाता करणम् । प्रत्यक्षतरस्य ज्ञातकरणत्वनियमात् । नापि ज्ञातव फरणम् । अनुपलब्ध्यनवस्थानात् । न च यथा परेषाभावग्रहणे योग्या- नुपलब्धिः सहकारिणी तयाँ नः करणमिति शङ्कायम् । ज्ञानकरण इव सह- फारिणि ज्ञातत्वनियमाभावात् । अस्तु वा तथा ज्ञेयाभावग्रहणे करणम् । ज्ञानाभावग्रहणे करणं न भवत्येवेति वक्ष्यते । प्रत्यक्षाभाषवादे तु प्रत्यक्षेण तापद्धर्पिप्रतियोगिज्ञानयोः सतोरात्मनि ज्ञान- मात्राभावग्रहणं न ब्रूयात् । घटयति भूतले घटाभावस्येव ज्ञानमात्राँभावस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तयोरसतोस्तु सुतराम् । कारणाभावात् । अतोऽपि योग्या- नुपलब्ध्या वा फलालिगायभावेन बाऽऽत्पनि ज्ञानमा_भावग्रहणं दुर्लभमिति परमतेऽऽययं न्यायः समानः । तदेचमात्मनि प्रत्यक्षेण वाऽन्येन वा ज्ञानमात्रा- भावस्य ग्रहणमशक्यमिति स्थितम् । ननु ज्ञानविशेषाभावः प्रत्यक्षेण गृह्यताम् । न तावत्स्मरणाभावः । अभाव- ग्रहणे प्रतियोगिग्रहणस्य कारणत्वात् । नाप्यनुभवाभावः । तस्यावर्जनीय- खात् । नन्नात्मनि घटानुभवाभावः मत्यक्षविषयस्ताहमज्ञ इति ज्ञानसामान्- वधनो जानातिनिविशेषेऽनुभवे लक्षणया वर्तनीयः । लक्षणा च संबन्धेऽनुप- पत्तौ च सत्यां वर्तते । संवन्धस्तावदनुभवत्त्वज्ञानत्वयोरेकव्यक्तिसमावेशो च्याप्य- ध्यापकभावो वा विद्यत्त एव । अनुपपत्तिं तु न पश्यामः । नन्वन भवाभावे प्रत्य- क्षस्य प्रमेयलाभस्तैभव तस्यार्थवत्ता सिध्यति । सत्यम् । प्रयोजनमतन्नानुपः पत्तिः। अन्योन्याश्रयात् । नन्वहमज्ञ इत्यत्र नन्, आत्मनि ज्ञानमात्राभावं १ ख. मामाविक्षिपति ज्ञा १२ ख मयेदिति । ३ ख 'महारप' । ४ 'या '१५ स. 'तत्व मा । ६ ख वदिति । ७ ख. बावमा 10 क-'गाभा' । ९ ख. 'नावमा १० ल. "गिस्मरण' । ११ ख. 'चने झाना । १२ 'शेषानु। १३ ख. 'नीयल' । १४ ख. 'दयाम्य न। १५ स क्षत्र' १६ ख 'पतेरन्यो।

·शांकरदशेनम् । म: ब्रूते । ज्ञानवति तस्मिंस्तदभावात् । नाप्यनुभवाभावम् । ज्ञानोक्तस्तदनाभ- धायकत्वात् । नरर्थवयं च न युक्तमित्यनयैवानुपपत्त्या लक्षणेति चेदुक्कलक्ष- गैवाविद्या तदर्थोऽस्तु । संदेह इति चेन्न । असमत्वात्कोटिट्यस्य । अन्यत्र हि प्रतियोगिनिवृत्तिनबर्थः । अत्र तु प्रतियोगिव्याप्यनित्तिरिति । जानातिसम- भिव्याहतस्य नवः कचिदुक्तलक्षणाचिद्याविषयत्वसिद्धिमन्तरेण न संदेह इत्यः बयंभावेन सेब जानातिसमभिव्याहतस्य नवः सर्वत्र तद्विपयत्वमवगमयवि बिलुम्पति ज्ञानाभावकोट्यन्तरमिति क संदेहावकाशः । तदेवं लक्षणाहेत्त्वभा. वेऽनुभवाभावोऽप्यात्मनि न प्रत्यक्षेण गृह्यत इति परिशेपादुक्तलक्षणाऽविधवाश इति प्रतिभासस्य विषय इति स्थितम् । अस्तु वा ज्ञानाभावप्रतिभासः । अयमभावश्च प्रतियोगी यत्र निपिध्यते न ततस्तत्वान्तरमन्यदधिकरणभावात् । मा भूदन्यभावत्वमन्याभावत्वं तु स्यात् । नन तेदपि विरुद्धम् । सत्यं सति भेदे । स च प्रमाणात्। तच्च सति प्रतियोग्य. भावाधिकरणतस्तत्वान्तरे । ननु घटवति भूतले घटाभावमितिग्यवहती स्यातामिति चेन्मा भूतामेते प्रतियोगिना सहानुभूयमानेऽधिकरणे । प्रतियोगि. स्मरणे सत्यनुभूयमानेऽधिकरणे तु स्याताम् । एवमप्युपपत्तौ न तत्त्वान्तरवि- पयत्वं कल्प्यम् । काऽनुपपत्तिरिति चेदाधकामावस्तावदुक्त एव । बाधकं तु कल्पनागौरवमेव । तथाहि-तत्वान्तरत्वं तावदेकं कल्प्यम् । तस्यापरोक्षत्वा. येन्द्रियसंनिकपः कल्प्यः । स च संयोगादिर्न भवतीति संयुक्तविशेषणवादिः फरप्य इत्य तो बरमुक्तलक्षणस्पाधिकरणस्य व्यवहारविषपेऽङ्गीकारः । सति चैवं ज्ञानाभावेनापि प्रतियोगिस्मृतौ सत्यामनुभूयमानमधिकरणं ज्ञातैव । स च न केवलमन्तःकरणम् । जडत्वात् । नापि फेवल आत्मैव । अपरिणामित्वा- दगुणत्वाच । अत उभयौरभेदाध्यासः । आत्माध्यासचोक्तलक्ष गाऽविद्याऽऽ. स्मत्यायातमविद्यायामेवाहमा इति प्रतिमासः प्रमाणमिति । अनुमान च-विवादपदं प्रमाणशानं स्वभागभावव्यतिरिक्त स्वविषयावरण. स्वनिवर्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकममकाशितार्थप्रकाशकत्वात् । अन्धकार भए. मोत्पन्नप्रदीपमभावदिति । वस्तपूर्वकमित्युक्त आत्मवस्तुपूर्वकत्वेनान्तिरता । १ स. 'तस्तदाभा ११ रा. 'निवां नार्यः। ३ 'निवाऽनयं इति । ४ स. ' भवति से 1५. स नमि त ६ रा. 'देव स १७ स. 'वि।८ स. सत्पं । ९ रा. वारस्वामि। १. ख. 'न्तरत्वेनास्य ।। ११ स. 'प्युत्पत्ता नयान्त । १२ रा. शेषेण । १३ ग. पयागी- फारः सति ४ रा. सत्यान' । १५ रा. छात्माया१. ति बानु 110 रा.' ग।

·सर्वदर्शनसंग्रई- प्रयोगे समानघलतया बाधप्रतिरोधः । प्रतिरोधभियाऽन्यवरदोपत्यसंभ- वादिति धदितव्यम् । मरुमरीचिकोदकादी सव्यभिचारान् । अबाधित- लेन विशेषणान्न दोप इति चेन्मेवं भापिष्ठाः । विशेषणासिद्धः। तदं भवा न्पृष्टो ब्याचष्टाम् । कतिपयपुरुषकतिपयकालाबाधितत्वं हेतुविशेषणं क्रियते सर्वथा वाधवैधुर्य वा । न प्रथमः । यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ।। (वाक्यप० १॥३४) इति न्यायेन त्रिचतुरमतिपत्तृमतिपादित्तस्यापि प्रतिपनन्तरेण प्रकारान्तरमुर- रीकृत्य मतिपादनात् । नापि चरमः । सर्वथा वाधवैधुर्यस्यासर्वज्ञदुज्ञेयत्वात् । यद्येवं हन्त तईि ज्ञानात्मनोऽपि सत्य त्वं नावगम्यत इति चन्मत्र मंस्था । 'तत्सत्यं स आत्मा' (छ।०६।८७) इत्यागमसंवादगतेः । न च प्रपश्वेऽप्ययं न्याय इति मन्तव्यम् । तादृशस्याऽऽगमस्यानुपलम्भात् । प्रत्युताद्वितीयत्वं श्रावयन्त्याः श्रुतेः प्रपञ्चमिथ्यात्व एव पक्षपातात् । ननु कारनामात्रशरीरस्य पक्षसपक्षविपक्षादेः सर्वसुलभत्वेन जयपराजयव्ययस्थया कथं कथा प्रयेत । काऽत्र कर्थता। 'एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मनिः' । (श्लो० वा० १ । १ । २ सूत्रे) इति न्यायेन त्रिचतुरकक्ष्याविश्रान्तस्य तत्तदाभासलक्षणानालिङ्गिन्तस्य दूषण- भूपणादेस्ता कथाङ्गत्वाङ्गीकारात् । अत एवोक्तं खण्डनकारेण-पायहा- रिकी प्रमाणसत्तामादाय विचारारम्भः (ख० पृ० ४४ ) इति । न च भेद- ग्राहिभिः प्रमाणैरतिश्रुतेर्जघन्यतेति शङ्कयम् । ब्रह्मणि पारमार्षिकसत्यत्वेन तशवेदिकायास्तत्त्वावेदनलक्षणप्रामाण्यायाः श्रुतेर्यावहारिकप्रमाणभावानां प्रत्यक्षादीनां च विभिन्न विषयतया परस्परं बाध्यबाधकभावासंभवात् । तद- प्युक्तं तेनैव- द्वतश्रुतेस्तावदा प्रत्यक्षमक्षमम् ! नौनुमानादिकं कर्तुं तवापि क्षमते मते ॥ (ख० १ ।२०)। धीधना बाधनायास्यास्तदा प्रज्ञा प्रयच्छय । क्षेप्नु चिन्तामणि पाणिलब्धमन्धौ यदीच्छय ॥(ख० १।२४)। १ स. 'दोषितत्व' । १ स. नापग । ३ ख. न ४ स. 'न्याधावयन्त्या १५ क.-- 'तुरोज्ञा । ६ स. कामितिरि' । ७ स श्रुतिर्जन्यत इति । ८ स. तवे । ९ स. क्षादिना । १. स. तथा ११ ख. नाम मानादित क । १२ स ते । साथ।

·शांकरदर्शनम् । तस्मात्तत्त्वज्ञानेन निवर्तनायास्य बन्धस्याज्ञानकरिपतत्वमङ्गीकर्तव्यम् । यत उक्तम्-यतो ज्ञानमज्ञानस्य निवर्तकमिति । यदुक्त-सत्यस्यापि दुरितस्य सेतुदर्शनेन निवृत्तिरुपलभ्यत इति । तद- युक्तम् । विहितक्रियानुष्ठानेन जनितस्य धर्मस्याधर्मनिवर्तकत्वध्रौव्यात् । 'धर्मेण पापमपनुदति' (म० ना० २२ । १) इति श्रुतेः । प्रमाणवस्तुपरतन्त्रशा. लिन्या दर्शनक्रियायाश्वोदितपुरुषप्रयत्नतन्त्रत्वाभावेन विधानासंभवात् । ब्रह्महत्या प्रमुच्येत तस्मिसात्वा महोदधौ । इत्यादिस्मृतिविहितब्रह्मचर्याङ्गसहितदूरतरदेशगमनसाध्यब्रह्मइनननिवृत्तिफल- कसेतुस्नानमर्शसार्थत्वात । यस्य हि दर्शनमात्रेणैव दुरितोपशमः किमुत स्नानेन । अन्यया दूरगमनानर्यक्यं प्रसजेत् । तत्र खरादीनामप्यनर्थनित्तिरा- पतेत् । अन्धस्य न स्याच । ननु- अनिचिकपिला राजों सती भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्रा: पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥ इति कचिदर्शनक्रियाया अपि विधानं दरीदृश्यत इति चेन्मैवं वोचः । तत्राप्य. नयैवानुपपत्याऽग्निचिदाधर्मपरिचर्यादाषेव तात्पर्यावधारणात् । यत्रोक्तं-विप- यदोपदर्शनादागो दन्दह्यत इति । तत्र विषयदोषदर्शनेन विरोधभूतानभिराति- संशंकवैराग्यैकमादुर्भावाद्रागनिवृत्तौ तददर्शनपात्रमिति न व्यभिचारः । यदपि साक्ष्यध्यानादिना विपादि सत्यं विनश्यतीति । तन्न श्लिप्यते । तत्रापि मन्त्र- भयोगौदिक्रियाया एव विपाद्यपनोदकत्वात् । ध्यानस्य प्रमात्वाभावाच्च । यदवायोपाधिकस्य जीवभावस्पोपाधिनिवृत्त्या निवृत्तौ ब्रह्मभावोपपत्तेर्न तद- धमर्थवैतथ्यकयनमिति । तदपि काशकुशावलम्बनकल्पम् । विकल्पामहत्वात् । किमुपाधेः सत्यत्वमभिमेत्य मिथ्यात्वं वा। न प्रथमः। प्रमाणाभावात् । नापरः। इष्टापतेः । तस्मादाविधको भेद इति श्रुतावदितीयत्वोपपत्तयेऽभिधीयते न तु ध्यसनितया। यदि वस्तुतः सर्वोपद्रवरहितमात्मतत्त्वं ताई कथंकार देहादिरूपं कारागारं कारंकारं पुनः पुनस्तत्र प्रविशति । तदतिफल्गु । अविद्याया अनादित्वेन दत्तोचरत्वात् । अनो नित्त्युपाय एवान्वेपणीयः प्रेक्षावता । न तु विस्मयः फर्तव्यः । सतय तत्त्वमस्यादिविधया तदविद्यानिवृत्ती निरतिशयानन्दात्मला. १क सभ्येत । स विधिना । ३ स 'मनर्यकं । ४ स मा भिउमहो। ५. परपि । ६ स लानुपपते । ७ रा. श्रुती दिन ८ रा. पपनीत वं पस्तु'।

·सर्वदर्शनसंग्रहे- भरूपपरमपुरुषार्थः: सेत्स्यति । तथा चाऽऽपस्तम्भेस्मृतिः-आत्मलाभान्न पर विद्यत इति । नन्वसौ नित्यलब्धः । न हि स्वयमेव स्वस्यालग भवति । सत्यम् । वित्वनादिमायासंबन्धात्क्षीरोदरुवत्समुदाचारप्रतितां न लभते । तथा च यया शवरादिभिल्यात्स्वसुतैः सह वर्धितो राजपुत्रस्तज्जातीयमा- स्मानमवगच्छन्वन्धुभिर्य एवभूतो राजा स त्वमसीति बौधित स्वरूपे लब्यस्त्र- रूप इव भवति तथा वेश्यास्थानीययाऽनायविद्यया स्वभावान्तर नीत आत्मा- मातृस्थानीयया तत्त्वमसीत्यादिकया श्रुत्या स्वभावं नीयते । एतदाहुबैवि. पवृद्ध:- नीचाना वसती तदीयतनयः सार्धं चिर पर्षित- स्तनातीयमवैति राजतनयः स्वात्मानमप्यञ्जसा । संवादे महदादिभिः सह वसद्विद्वत्पूरुपः स्वात्मान सुखदुःखनालकरित मिथ्येव घिड्मन्यते ।। दाता भोगपरः समग्रविभवो यः शामिता दुप्कना राजा स त्वमप्तीति रक्षितृमुखाच्छूत्वा यथावर्स तु । रागीभूय जयापेव यतते तद्वत्पुमान्बोधितः श्रुत्या तत्त्वमसीत्यपास्य दुरितं ब्रह्मैव संपद्यते एतेनतत्मत्युक्तं यदुक्त परैः किं द्वयोस्तादात्म्यमेकस्य वा । नाऽऽद्यः । अद्वैत- भङ्गमसङ्गात् । न द्वितीयः । असंभवादिति । तन्न । अविद्यापरिकल्पितभेद- निष्टत्तिपरत्वेन तत्त्वमस्यादितादात्म्यवादप्रामाण्योपपत्तेः । तौ च पर्यनुयोगप- रिहारावग्राहिपाता मनीषिभिः । नद्वयोरम्ति तादात्म्य न वैस्याद्वयत्वतः । अप्रामाण्य श्रुतरेव नाऽऽरोपध्वंसमात्रतः । इति । ततश्च तत्त्वमसीति तत्त्वंपदार्यश्रवणमननभावनावलभुवा साक्षात्कारेणानाय. विद्यानिटत्ती सच्चिदानन्देवरसब्रह्माविर्भाव. सपत्स्यत इति ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वं प्रथमसूत्रोक्त युक्तम् । अज्ञात विषयो ब्रह्म ज्ञात तच प्रयोजनम् । मुमुक्षुरधिकारी स्यात्संवन्धः शक्तितः श्रुतेः ॥ इति । १ ख 'म्बश्रुति ।२ क 'या साक्षी ।स मासहाराक्षी'! ३ स लभ्यते । ४ स. पतितो । ५ ख ‘यते । त । ६ ख "श निचा । ५ ख नयो सार्थ चि। ८ स । 'सहर' । स विलं मि: १० से 'पिता यु। ११4--ते । येनै 1 १२ ख 'नादल'ख 'न्ध शुक्तितच्छुतैरिति । ॥ - - -

·शांकरदर्शनम् ।
१७१
जन्माघस्य यतः (ब्र० सू० १.१।२) इति द्विनीयसूत्रे ब्रह्म स्वरूपलक्षण.
तटस्थलक्षणाभ्यां न्यरूपि । तत्र स्वरूपान्तर्गतत्वे सति व्यावर्तक स्वरूपलक्षणं
'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (० २।१ ) इत्यादिवेदान्तः प्रतिपादितम् । तस्य
सत्यज्ञानाद्यात्मक स्वरूपान्तर्गतत्वे सति व्यावर्तकत्वात् । तटस्थलक्षणं 'यतो
वा इमानि' (-तै० २।१ ) इत्यादीनि वाक्यानि निरूपयन्ति जगज्जन्मादिका.
रणत्वेन । तदुक्तं विवरणे-
जगज्जन्मस्थितिध्वंसा यतः सिध्यन्ति कारणात् ।
तत्स्वरूपतटस्थाभ्यां लक्षणाभ्यां प्रदर्यते ॥ इति ।
'शास्खयोनित्वात्' (७० सू० २११३ ) इति तृतीयसूत्रे प्रथमवर्णकेन षष्ठीस:
मासमाश्रित्य सर्पक्षत्वं प्रत्यपादि । द्वितीयवर्णकेन बगुबीहिसमासमभ्युपगम्य
ब्रह्मणो वेदान्तप्रमाणकत्वं प्रत्यज्ञायि ।
'तत्तु:समन्वयात्' (७० सू० १।१।४ ) इति चतुर्थे सूत्रे प्रथमवर्णकेन वेदा-
न्तानां ब्रह्मणि तात्पर्य प्रत्यपादि । द्वितीयवर्णकेन वेदान्तानां प्रतिपत्तिविधि-
शेपतया ब्रह्मपतिपादकत्वं प्रत्यक्षेपि । दिङ्मात्रमत्र प्रदर्शितम् । शिष्टं शास्त्र
एव स्पष्टामति सकलं समञ्जसम् । श्रीरस्तु ।
इति श्रीमत्सायणमाधवीये सर्वदर्शनसंग्रहे सकलदर्शनशिरो-
लंकाररत्न श्रीमच्छांकरदर्शनं समाप्तम् ।। E
•-
समाप्तोऽयं सर्वदर्शनसंग्रहः ।
१ प्रदर्श शि।

·॥ ॐ तत्सब्रह्मणे नमः ॥ अथ मधुसूदनसरस्वतीकृतः प्रस्थानभेदः । : अथ सर्वेषां शास्त्राणां भगवत्येव तात्पर्य साक्षात्परम्परया वेशी समासेन पां प्रस्थानभेदोऽप्रोद्दिश्यते । तथाहि-ऋग्वेदो यजुदः सामवेदोऽथर्ववेद इति वेदाश्चत्वारः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति वेदा. गगाने पट् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि चेति चत्वार्यपाङ्गानि । अत्री- पपुराणानामपि पुराणेऽन्तर्भावः । वैशेषिकशास्त्रस्य न्याये । वेदान्तशास्त्रस्य पीमांसायाम् । महाभारतरामायणयोः सांख्य पातञ्जलपाशुपतवैष्णवादीनां च धर्मशास्त्रे । मिलित्वा चतुर्दश विद्याः । तथा चोक्तं याज्ञवल्क्येन (१.३.)- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां,धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति । एता एव चतुर्भिरुपयेदैः सहिता अष्टादश विद्या भवन्ति । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्ववेदोऽर्थशास्त्रं चेति चत्वार उपवेदाः । सर्वेषां चाऽऽस्तिकानामेतावन्त्येव शास्त्रप्रस्थानानि । अन्येपामप्येकदेशिनामेतेष्वेवान्तर्भावात् । ननु नास्तिकानामपि प्रस्थानान्तराणि सन्ति तान्येतेम्वनन्तर्भावात्पृथग्गण. यितुमुचितानि । तथाहि-शून्यवादेनैकं मस्थानं माध्यमिकानाम् । क्षणिकवि- ज्ञानमात्रवादनान्यद्योगाचाराणाम् । ज्ञानाकारानुमेयक्षणिकवाद्यार्थवादेनापरं सौ. प्रान्तिकानाम् । प्रत्यक्षसलक्षणक्षणिकवाद्यार्थवादनापरं वैभापिकाणाम् । एवं सौगताना प्रस्थानचतुष्टयम् । तया देहात्मवादेनैक प्रस्थानं चार्वाकाणाम् । एवं देहाँतिरिक्तदेहपरिमाणात्मवादेन द्वितीयं मस्थानं दिगम्बराणाम् । एवं मिलित्वा नास्तिकानां पट् प्रस्थानानि तानि कस्मान्नोच्यन्ते । सत्यम् । वेद वाहावापा म्लेच्छादिषस्थानव परम्परयाऽपि पुरुषार्थानुपयोगित्वादुपेषणीयतमेव । इह तु साक्षाद्वा परम्परया वा पुमर्थोपयोगिनां वेदोर्पकरणानामेव प्रस्थानानां भेदो दर्शितः । ततो न न्यूनत्वशङ्कगवकाशः । अथ संक्षेपेणेषां प्रस्थानानां स्वरूप. मदहेतुपयोजनभेद उच्यते घालानां व्युत्पत्तये । धर्मलमतिपादकमपोरुपेयं प्रमाणवाक्यं वेदः । स च मन्त्रणाह्मणा- त्मकः । तत्र मन्त्रा अनुष्ठानकारकभूतद्रव्पदेवताप्रकाशकाः । तेऽपि निविशः। , स. गेवन्त । ११. क्षस्वत' ।। ग. हायति । ४ ग. 'रिणामाम ।५.- 'यमे । ग. 'पकार 101. 'भेदे 14 रा.ना ·२ . मधुसूदनसरस्वतीकृती- ऋग्यजुःसामभेदात् । तत्र पादबद्ध गायच्यादिच्छन्दोविशिष्टा नचः अग्निमीले पुरोहिनम् । इत्यायाः । ता एवं गीतिविशिष्टाः सामानि । तदुभयविलक्षणानि यपि । अग्नीदग्नीन्विहरेत्यादिसघोधनस्पा निगदमन्त्रा अपि यजुरन्तर्भूता एव । तदेव निरूपिता मन्त्राः। ब्राह्मणमपि निविधम् । विधिरूपमर्थवादरूप तदुभयविलक्षणरूप च। तन शब्द- भावनाविधिरिति भट्टाः। नियोगो विधिरिति माभाकरराः । इष्टसाधनता विधिरिति तार्फिकादयः सर्वे । विधिरपि चतुर्विधः। उत्पत्त्यधिकारविनियोगमयोगभेदात् । तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिस्त्पत्तिविधिरामेयोऽष्टामपालो भवतीत्यादिः । सेनिकर्तव्यताकस्य रणस्य यागादेः फलस पन्धोधको विधिरधिकारविधि- दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । अङ्गसंपन्धयोधरो विधिविनियो. गविधि/हिभिर्यजेत समिधो यजतीत्यादिः । साङ्गजधानकर्ममयोग क्यबोधः पूर्वोक्तविधिवयमेलनरूपः प्रयोगविधिः । स च श्रोत इत्येके । कल्प्य इत्यपरे । कर्मस्वरूप च द्विविधम् । गुणवर्मार्थकर्म च। तत्र ऋतुर्मकारकाण्याश्रित्य विहितं गुगकर्म । तदपि चतुर्विधम् । उत्पत्त्याप्यति कृतिसस्कृतिभेदात् । तत्र वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादधीत यूप तक्षतीत्यादावाधा- नतक्षणादिना संस्कारविशेषविशिष्टानियूपादेरुत्पत्तिः । स्वा यायोऽध्येतव्यो गां पयो दोग्धीत्यादावध्ययनदोहनादिना विद्यमानस्यैव स्वाध्यायपयःमभृतेः प्राप्तिः । सोममभिपुणोनि ब्रीहीनवहन्याज्य विलापयतीत्यादावभिपवावघात- विलापनैः सोमादीना विकारः । तीही मोक्षति पत्न्यवेक्षन इत्यादौ प्रोक्षणावे. क्षणादिभित्रीह्यादिद्रव्याणा संस्कारः । एतचतुष्टय चाङ्गमेव । तया ऋतुकार• वाण्यानित्यनिहितमथकर्म च द्विविधम् । अङ्गं प्रधान च। अन्यायमङ्गए । अन न्यार्थ प्रधानम् । अङ्गमपि द्विविधम् । संनिपत्योपकारमारादुपारकं च । तत्र प्रधानस्वरूपनिर्वाहक मथमम् । फलोपकारि द्वितीयम् । एवं संपूर्णाङ्ग- सहितो विधिः प्रकृतिः । विकलाङ्गसयुक्तो विधिविकृतिः । तदुभयविलक्षणो विधिविहोमः । एवमन्यदप्यूह्यम् । तदवं निरूपितो विधिभागः । माशस्त्य. निन्दान्यतररक्षणयों विधिविशेषभूनं वाक्यमर्थवादः । स च त्रिविधः । गुण- वादोऽनुवादो भूतार्थवादति । तत्र प्रमाणान्तरविरुद्धार्थवोधको गुणवाद १ग भाग । २ ग "ति प्रभा । ३ ख प्रस्थानः । ४ स उत्सायाऽऽप्य' । ५स में तविधि । ६ स 'वभेदमा १५ स कारक वि' ८ 'इगसयुतो दि १ ९ स 'धिविभा'। १. ग "याया वि"1११ स ग 'धिशप।

·३ प्रस्थानभेदः। आदित्यो यूप इत्यादिः । प्रमाणान्तरमाप्त्यर्थयोधकोऽनुवादोऽग्निहिमस्य भेष जमित्यादिः । प्रमाणान्तरविरोधतत्माप्तिरहितार्यवोधको भूतार्थवाद इन्द्रो माया रजमुद्यच्छदित्यादिः । तदुक्तम्-- विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारित । भृतार्थवादस्तद्धानादर्थवादविधा मतः ।। इति । तत्र विविधानाम पवादानी विधिातुतिपरत्वे समानेऽपि भूतार्थवादानां स्वार्थेऽपि प्रामाण्यं देवताधिकरणन्यायात् । अवाधिताज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यम् । तचा वाधितविषयत्वाऽज्ञातज्ञापकत्वाच्च न गुणवादानुवादयोः । भूतार्यस्य तु स्वार्थ तात्पर्य रहितस्याप्योत्सर्गिक प्रामाण्य विहन्यते । तदेवं निरूपितोऽर्थवादभागः। विध्यर्थवादोभयविलक्षणं तु चेदान्तवाक्यम् । तचाज्ञानज्ञापकत्वेऽप्यनुष्ठानाम- विपादकत्वान्न विधिः । स्वतः पुरुषार्थपरमानन्दज्ञानात्मकब्रह्मणि स्वार्य उप- क्रमोपसंहारादिपविधतात्पर्यलिङ्गवत्या स्वतः प्रमाणभूनं सर्वानपि विधी- नन्तः रणशुद्धिद्वारा स्वैविशेषतामापादयदन्यशेषत्वाभावाच । तस्मादुभय- विलक्षणमेव वेदान्तवाक्यम् । तच्च कचिदज्ञा ज्ञापकत्वमात्रेण विधिरिति व्यप. दिश्यते । कचिद्विधिषदरहितप्रमाणवावपत्त्येन भूनार्यबाद इति पयहियत इति न दोपः । तदेवं निरूपितं त्रिविधं ग्रामणम् । एवं च कर्मकाण्डब्रह्मकाण्डात्मको वेदो धर्मार्थकाममोक्षहेतः । स च मयोगत्रयेण यज्ञनिर्वाहार्थमग्यजःसामेदेन भिन्नः । तत्र हात्रप्रयोग अदेन, आध्वर्यचप्रयोगो यजुदैन, आगामयोगः सामवेदेन । यालयाजमानप्रयोगौ सत्रैवान्तर्भूनी । अथर्ववेदस्तु यशानुपयुक्तः शान्तिक पौष्टिकाभिचारादिकर्मप्रतिपादक नात्यन्तविलक्षण एव । एवं माननभेटात्म- तिवेदं भिन्ना भूयस्पः शाखाः । एवं च कर्मकाण्ड व्यापारभेदेऽपि सर्वासां चैदशाखानामेकरूपत्वमेव ब्रह्मकाण्ड । इति चतुर्णा वेदानां मयोजनभेदेन भेद उक्तः । अथाङ्गानामुन्यने । तत्र शिक्षाया उदातानुदासस्वस्तिहस्वदीर्घटनाटिनिप्रिष्टस्वरगञ्जनात्मवर्णाचार विशेषज्ञान प्रयोजनम् । तदभाषे मन्त्राणापनकत्वात् । तया चोक्तम्-- मन्त्री हीनः स्वरतो वर्णता या मियामयुक्तो न तपमा । जो यजमान हिनस्ति यथे दगः वरनाऽपराधान् (भि०५२) इति । समयमाल पर ।।३ग नाम र गाय। ५. । ग म नार। 1 ग दान। . •पमेव RETITIVा प्रयोजनम्। - ·मधुसूदनसरस्वतीकृती- तत्र सर्ववेदसाधारणी शिक्षा | अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामीत्यादिपञ्चखण्डात्मिका पाणिनिना प्रकाशिता । प्रतिवेदशाख च भिन्नरूपा प्रातिशाख्यसंशिताऽन्येरेव मुनिभिः प्रदर्शिता । एवं वैदिकपःसा पुत्वज्ञानेनोहादिकं व्याकरणस्य प्रयोज- नम् । तच वृद्धिरादैनित्यायध्यागष्ट कात्मकं महेश्वरप्रसादेन भगवता पाणिनि- नैव विरचितम् । पाणिनीयसूत्रेषु कात्यायनेन मुनिना वार्तिकं विरचितम् । तद्वा- तिकस्योपरि च भगवता पतञ्जलिना महाभाष्यमारचि । तदेतषिमुनि व्याकरण वेदाङ्ग माहेश्वरमित्याख्यायते । कौमारादिव्याकरणानि तु न वेदाङ्गानि किंतु लौकिकमयोगमात्रज्ञानार्थानीत्यत्रगन्तव्यम् । एवं शिक्षाव्याकरणाभ्या वर्णोच्चारणपदसाधुत्वे ज्ञाते वैदिकमन्नपदानामर्थ- झानाफामायाँ तदर्थं भगवता यास्केन समाम्नायः समानातः, स व्याख्यातव्य इत्यादिप्रयोदशाध्यायात्मक निरुक्तमारचितम् । तत्र च नामाख्यातनिपातीपस. र्गभेदेन चतुर्विधं पदजातं निरूप्य वैदिकमन्नपदार्थानामर्थः प्रकाशितः । मन्त्राणां चानुष्ठयार्थप्रकाशनद्वारेणव करणत्वात्पदार्थझानाधीनत्वाच वाक्यार्थ- ज्ञानस्य मन्त्रस्यपदार्थज्ञानाप निरुक्तमवश्यमपेक्षितम् । अन्ययाऽनुष्ठानासंभ- वाद । मृण्येव अर्भरी तुफरी तू इत्यादिदुरूहाणा शब्दाना (निरु० १३-५) प्रकारान्तरेणार्थज्ञानस्यासंभवनीयत्वाच । एवं निर्घण्टवोऽपि वैदिकद्रव्यदेवतात्म- कपदार्थपर्यायशब्दात्मका निरुक्तान्तर्भूना एव । तत्रापि निघण्टुसंशा पञ्चाध्या- यात्मको अन्यो भगवता यास्केनेव कृतः । एमड्मन्त्राणी पादपद्धच्छन्दोविशेषविशिष्टत्वात्तदज्ञाने च निन्दाश्रवणा- छन्दोविशेषनिमित्तानुष्ठानविशेषविधानाञ्च । छन्दोज्ञानाकाङ्क्षापो तत्मकाश- नाय धीः श्रीः स्त्रीमित्यायष्टाध्यापारिमा छन्दोविकृतिर्भगवता पिङ्गलेन विर. चिता । तत्राप्यलौकिकमित्यन्तैनाध्यायत्रयेण गायव्यष्णगनुष्टुब्बृहती पति- खिजगतीति सप्त च्छन्दांसि सावान्तरभेदानि निरूपितानि । अथ लौकिकमि- त्यारभ्याध्यायपञ्चकेन पुराणेतिहासादाघुपयोगीनि लौकिकानि छन्दांसि प्रसङ्गानिरूपितानि व्याकरणे लौकिकपदनिरूपणवत् । एवं वैदिककर्माङ्गदर्शादिकालज्ञानाय ज्योतिप भगवताऽऽदित्येन गर्गादि- भिश्च प्रणीतं बहुविधमेवें । शाखान्तरीयगुणोपसहारेण वैदिकोनुष्ठानक्रमविशेषज्ञानाय कल्पसूत्राणि । तानि च प्रयोगत्रयभेदानिविधाने । तत्र होनप्रयोगमतिपादकान्याश्वलायन ११ हापोहादि । २ ख 'सादादेव म । ३ ख धुत्वज्ञाने ३।४ इत्यष्टाद ५स भानस्य । ६ ग घण्टुरपि । ७ ख मा पदस 'येणेति । ९ स च । एन शास. "न सांत्यय 1 'नसाख्याय | घ 'नशाख्याय । ।

·२ प्रस्थानभेदः। शाखायनादिप्रणीतानि । आध्वर्यचप्रयोगप्रतिपादकानि चौधायनापस्तम्बका- त्यायनादिप्रणीतानि । औद्गात्र प्रयोगप्रतिपादकानि लाट्यायनद्राह्मायणादि- प्रणीतानि । एवं निरूपितः पण्णामङ्गानां प्रयोजनभेदः । चतुर्णामुपागानमधुनोच्यते । तत्र सर्गप्रतितर्गवंशमन्वन्तरवंशानुचरितप्रतिपादकानि भगवता बादरायणेन कृतानि पुराणानि । तानि च ब्राह्म पानं वैष्णवं शैवं भागवतं नारदीयं मार्क- ण्डेयमानेयं भविष्य ब्रह्मवैवर्त लैङ्ग वाराई स्कान्दं वामनं कौम मात्स्यं गारुडं ब्रह्माण्डं चेत्यष्टादश । आधं सनत्कुमारण प्रोक्तं वेदविदां वराः । द्वितीयं नारसिंहाख्यं तृतीयं नान्दमेव च ।। चतुर्थ शिवधर्माख्यं दौर्वासं पञ्चमं विदुः । पष्टं तु नारदीयाख्यं कोपिलं सप्तमं विदुः ।। अष्टमं मानवं प्रोक्तं ततश्वोशनसेरितम् । ततो ब्रह्माण्डसंशं तु वारुणाख्यं ततः परम् ।। ततः कालीपुराणाख्यं वासिष्ठं मुनिपुंगवा: ततो वासिष्ठं लैङ्गाख्यं प्रोक्तं माहेश्वरं परम् ।। ततः साम्बपुराणाख्यं ततः सौरं महाद्भुतम् । पाराशरं ततः प्रोक्तं मारीचाख्यं ततः परम् ॥ भार्गवाख्यं ततः प्रोक्तं सर्वधर्मार्थसाधकम् । एवमुपपुराणान्यनेकप्रकाराणि द्रष्टव्यानि | न्याय आन्वीक्षिकी पञ्चाध्यायी गौतमेन मणीता। प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजन दृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था- नाख्यानां पांडशपदार्थानामुद्देशलक्षणपरीक्षाभिस्तत्त्वज्ञानं तस्याः प्रयोजनम् । एवं दशाध्यायं वैशेषिकं शास्त्रं कणादेन भणीतम् । द्रव्यगुणकर्मसामान्याव- शेपसमवायानां पण्णां पदार्थानामभाव सप्तमानां साधर्म्यवैधाभ्यां व्युत्पा दनं तस्य प्रयोजनम् । एतदपि न्यायपदेनोक्तम् । एवं मीमांसाऽपि द्विविधा । कर्ममीमांमा शारीरकपीमांसा च । तत्र द्वाद- १ क. 'दाहळ्याय । २ ग. "यं नन्दिमे । ३ ख. स्मृतम् ।४ क.वाशिष्टं। ५ क. घ. वाशिष्ठं । ६ स. वाशिष्टलैड्गाख्यं । ७ ग. पराशरं । ८ स. 'कं ततो भागवतं परम् । ए' । ९स. निर्मितम् ।

·६ मधुसूदनसरस्वतीकृती- शाध्यायी कर्ममीमांसा 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यादि अन्वाहार्ये च (१६) दर्शनात्'इत्यन्ता भगवता जैमिनिना मणीता । तत्र धर्मममाणम् । धर्मभेदाभेदी। शेपशेपिभावः । त्वर्थपुरुषार्थभेदेन प्रयुक्तिविशेषः । श्रुत्यर्थपठनादिभिः क्रम- भेदः । अधिकारविशेषः सामान्यातिदेशः । विशेपातिदेशः । ऊहः । वाधः। तन्त्रम् । प्रसङ्गन्चेति क्रमेण द्वादशाध्यायानामः । तथा संकर्षणकाण्डमप्य. ध्यायचतुष्टयात्मकं मिनिप्रणीतम् । तच्च देवताकाण्डसंशया प्रसिद्धमप्युपास- नाख्यकर्मप्रतिपादकत्वात्कर्ममीमांसान्तर्गतमेव । तया चतुरध्यायी शारीरकमी- मांसा ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिरनात्तिः शब्दादित्यन्ता जीवनोक- स्वसाक्षात्कारहेतुः श्रवणाख्यविचारप्रतिपादकान्यायानुपदर्शयन्ती भगवता वाद. रायणेन कृता । तत्र सर्वेषामपि वेदान्तवाक्यानां साक्षात्परम्परया वा प्रत्यग- भिन्नाद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति समन्वयः प्रथमाध्यायेन प्रदर्शितः । तत्र च प्रथमे पादे स्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तानि चाक्यानि विचारितानि । द्वितीये त्वस्प- लिङ्गान्युपास्यब्रह्मविषयाणि तृतीये पादेऽस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि मायशो शेयत्र- ह्मविषयाणि । एवं पादत्रयेण वाक्यविचारः समापितः । चतुर्थपादे तु प्रधा- नविषयत्वेन संदिद्यमानान्यव्यक्ताजादि पदानि चिन्तितानि । एवं वेदान्तानाम- ये ब्रह्मणि समन्वये मिदं तत्र संभावितम्मृतितकर्यादिप्रयुक्तैस्तविरोधमा- शङ्कय तत्परिहारः क्रियत इत्यविरोधो द्वितीयाध्यायेन दर्शितः । तत्राऽऽय- पादे सांख्ययोगकाणादादिस्मृतिभिः सांख्यादिमयुक्तस्तश्च विरोधी चेदा- न्तसमन्वयस्य परिहृतः । द्वितीये पादे सांख्यादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादितम् । स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिवारणरूपपर्वद्वयात्मकत्वाद्विचारस्य । तृतीये पादे महाभू- तसृष्टयादिश्रुतीनां परस्परविरोधः पूर्वभार्गण परिहनः । उत्तरभागेण तु जीव. विषयाणाम् । चतुर्थपादे त्विन्द्रियविषयश्रुतीना विरोधः परिहतः । तृतीयेs- ध्याये साधननिरूपणम् । तत्र प्रथमे पादे जीवस्य परलोकगमनागमननिरूप- णेन वैराग्यं निरूपितम् । द्वितीये पादे पूर्वभागेण स्वंपदार्यः शोधितः । उत्तर- भागण तत्पदार्थः । तृतीये पादे निर्गुण ब्रह्मगि नानाशाखापठितपुनरुक्तपदो- पसंहारः कृतः । प्रसङ्गाच्च सगुणनिर्गुणवियासु शाखान्तरीयगुणोपसहा- रानुपसंहारौ निरूपिती । चतुर्ये पादे निर्गणब्रह्मविद्याया बहिरङ्गसाधनान्याश्र- मयज्ञादीन्यन्तरङ्ग-साधनानि शमदमनिदिध्यासनादीनि च निरूपितानि । चतुर्थेऽध्याय सगुणनिर्गुणविद्ययोः फलविशेषनिर्णयः कृतः । तत्र प्रयमे पादे ग. 'हार्य व।२"दिना । ३ स लिगायु'। ४ रा. 'टवालि'। ५ स. वि. ६ ग. 'ह्य सामान्य । ७ स. 'कच विरोधो । ८ ग. रमकादि । ९ स. 'रोधपरिहारः । तृ । १. ग. हारी।

·प्रस्थानभेदः। श्रवणाघात्त्या निर्गुणं ब्रह्म साक्षात्कृत्य जीवतः पापपुण्यालेपलक्षणा जीव. न्मुक्तिरभिहिता । द्वितीये पाद म्रियमाणस्योत्क्रान्तिकारथिन्तितः। तृतीये पादे सगुणब्रह्मविदो मृतस्योत्तरमार्गोऽभिहितः । चतुर्ये पादे पूर्वभागेण निर्गु. णब्रह्मविदो विदेहकैवल्यप्राप्तिरुक्ता । उत्तरभागेण सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलोक- स्थितिरुक्तेति । इदमेव सर्वशास्त्राणां मूर्धन्यम् । शास्त्रान्तरं सर्वमस्यैव शेषभूनमितीदमेव मुमुक्षुभिरादरणीयं श्रीशंकरभगवत्पादोदितप्रकारेणेति रहस्यम् । एवं धर्मशास्त्राणि मनुयाज्ञवल्क्यविष्णुयमाङ्गिरोवसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपरा- शरगौतमशवलिखितहारीतापस्तम्बोशनाच्यासकात्यायनवृहस्पतिदेवलनारदपै- ठीनसिप्रतिभिः कृतानि वर्णाश्रमधर्मविशेपाणां विभागेन प्रतिपादकानि । एवं व्यासकृतं महाभारतं वाल्मीकिकृतं रामायणं च धर्मशास्त्र एवान्तर्भूतं स्वय. मितिहासत्वेन प्रसिद्धम् । सांख्यादीनां धर्मशास्त्रान्तर्भावेऽपीह स्वशब्देनैव निर्दे. शात्पृथगेव संगतिर्वाच्या। अथ वेदचतुष्टयस्य क्रमेण चत्वार उपवेदाः । तत्राऽऽयुर्वेदस्याष्ठौ स्थानानि भवन्ति । सूत्रं शारीरमैन्द्रियं चिकित्सा निदानं विमानं विकल्पः सिद्धिश्चेति । ब्रह्ममजापत्यविधन्वन्तरीन्द्रभरद्वाजात्रयाग्निवेश्यादिभिरुपदिष्टश्वरकेण संक्षिप्तः । तत्रैव सुश्रुतेन पञ्चस्थानात्मकं प्रस्थानान्तरं कृतम् । एवं वाग्भटादिनाऽपि बहुधति न शास्त्रभेदः । कामश.समप्यायुर्वेदान्तर्गतमेव । तत्रैव सुश्रुतेन वानी- फरणाख्यफामशास्त्राभिधानात् । तत्र वात्स्यायनेन पश्चाध्यायात्मकं कामशास्त्रं मणीतम् । तस्य च विपयवैराग्यमेव प्रयोजनम् । शास्त्रोद्दीपितमार्गेणापि विषयभोगे दुःखमात्रपर्यवसानात् । चिकित्साशास्त्रस्य रोगतत्साधनरोगनि. तितत्साधनज्ञानं प्रयोजनम् । एवं धनुर्वेदः पादचतुष्टयात्मका विश्वामित्रमणीतः । तत्र प्रथमो दीक्षापादः । द्वितीयः संग्रहपादः। तृतीयः सिद्धिपादः । चतुर्थः प्रयोगपादः। तत्र प्रथमे पादे धनुर्लक्षणमधिकारिनिरूपणं च कृतम् । अत्र धनुःशब्दश्वाप रूटोऽपि धनुर्वि- धायुधे प्रवर्तते । तच्चतुर्षिधम्-मुक्तममुक्तं मकामुक्तं यन्त्रभुक्तम् । मुक्तं चक्रादि । अमुक्तं खड्गादि । मुक्तामुक्तं शल्यावान्तरभेदादि । यन्त्रमुक्तं शरादि । तत्र मुक्तमसमुच्यते । अमुक्तं शसमित्यन्यते । तदपि यावष्णवपाशुपतमाना- पत्यानेयादिभेदादनेकविधम् । एवं साधिदक्तेषु समन्वयषु चतुर्विधायुधेपु येपामधिकारः क्षत्रियकुमाराणां तदनुयायिनां च से मर्ये चतुर्विधाः पदाति- रा.सयस'२ रा. Yrs' ग. 'गमन ए'४ ग .१५ग. 'स्पा (रा. 'होपोगी। ग.ननि । ८ रा. पन नत्र । ग. लिप १.रा'मुळे मु.पाया। ।

·जनम् । मधुसुदनसरस्वतीकृती- रथगजतुरुगारूढाः । दीक्षाभिपशकुनमङ्गल करणादिकं च सर्वमपि प्रथम पादै निरूपितम् । सर्वेषां शस्त्रविशेपाणामाचार्यस्य च लक्षणपूर्वकं संग्रहणम- कारो दर्शितो द्वितीयपादे । गुरुसमदायसिद्धाना शस्त्रविशेषाणां पुनः पुनर- भ्यासो मन्नदेवतासिद्धिकरणमपि निरूपित तृतीयपादे । एवं देवतार्चनाभ्या- सादिभिः सिद्वानामस्त्रविशेषणा प्रयोगश्चतुर्थपाद निरूपितः । क्षत्रियाणां स्वधर्माचरणं युद्धम् । दुस्य दण्डश्चौरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयो- । एवं च ब्रह्मप्रजापत्यादिक्रमेण विश्वामित्रप्रणीतं धनुर्वेदशास्त्रम् । एवं गान्धर्ववेदो भगवता भरतेन प्रणीतः स गीतवाद्यनृत्यभेटेन बहुविधः। देवताराधनं निर्विकल्पकसमाध्यादिसिद्धिश्च गान्धर्ववेदरय प्रयोजनम् एवमशासमपि बहुविधम् । नीतिशास्त्रमश्वशास्त्रं शिल्पशास्त्र सूपशास्त्रं चतुःपष्ठिरलाशास्त्रं चेति । तत्सर्व नानामुनिभिः प्रणीतम् । अस्य च सर्वस्य लौकिकवत्प्रयोजनभेदो द्रष्टव्यः । एवमष्टादश विद्यालयाशब्देनोक्ताः । अन्यथा न्यूनतामसङ्गात् । तथा सांख्यशास्त्रं भगवता कपिलेन प्रणीतम् । तच्च 'अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्ति रत्यन्तपुरुषार्थ.' इत्यादि पडा यायम् । तत्र प्रथमेऽध्याये विपया निरूपिताः । द्वितीयेऽध्याये प्रधान कार्याणि । तृतीयेऽभ्याये विपयेभ्यो चैराग्यम् । चतुरेंड ध्याये विरक्तानां पिङ्गलाकुम्वादीनामाख्यायिकाः। पश्चमेऽध्याये परपक्षनिर्णया। पष्टेऽध्याये सर्वार्थसंक्षपः । प्रकृतिहरुपविरज्ञानं साख्यशास्त्रस्य प्रयोजनम् । तथा योगशास्त्र भगवता पतञ्जलिना प्रणीतम् । अथ योगानुशासनमि. त्पादि पादचतुष्टयात्मकम् । तर प्रथमे पादे चित्तवृत्तिनिरोधात्मकः समाधिर. भ्यासवैराग्यरूपं च तत्साधन निरूपितम् । द्वितीये पादे विक्षिप्तचित्तस्यापि समाधिसिद्धयर्थं यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणापानसमाधय इत्यष्टा. गानि निरूपितानि । तृतीये पादे योगिविभूतयः । चतुर्थे पादे कैवल्यमिति । तस्य च विजातीयमत्ययनिरोधद्वारेण निदिध्यासनसिद्धिः प्रयोजनम् । तथा पशुपतिमतं पशुपतं शास्त्र पशुपतिना पशुपाशविमोक्षणाय 'अथात: पाशुपत योगविषि पाख्यास्यामः' इत्यादि पञ्चा यायं विरचितम् । तनाध्या यपनवेनापि कार्यरूपो जीवः । पशुः कारण पतिरीश्वर । योगः पशुपती चित्तसमाधानम् । विधिर्भरमना त्रिपवणस्नानादिश्च निरूपितः । दुःखान्तसंशो १ स निरूपणम् । ३ व ना शास्त्र' । 'ना पु । ३ ग ण दु । ४ ख ग 'टदस्यु. चोरा । ५ ख व गन्ध । ६ ख यीविद्याश । ५ ख ग 'ररादी ! - स "तनिवृ । ९ख योगविकृत १० ख 'न भगवता । ११ ख 'केन का 1१२ ख व का। १३ स योगप। १४ ग 'न्तरस, ·अथ - सर्वदर्शनसंग्रहान्तर्गतश्लोकश्रुति सूत्रभाष्यायवाक्य- ग्रन्थनामग्रन्थकारनामानुक्रमणिका । पृष्टाइकाः.. १५६ १३५ १२ पृष्टायाः। लोकायाः अपरोक्षावभासेन | अपि प्रयत्नसंपत्रम् १९ अप्रत्यक्षोपलम्भस्य ४ अभिमानोऽहंकारः २.५ अभ्रकस्तव धीम तु ५३ भानुपाज्य बहुगे ३ अर्थों शानान्वितो वैमा. १७. अथेन पटयत्येनाम् अविद्यास्तमयो मोक्षः १८ १९ " लोकाया अ. भक्षतष लघुभाषी अग्निचित्तपिला रागा अनिरुष्णो जल शीतम भामिहान प्रयो वेदाः आइकन नामकरणम् अपनालिगनाजन्य- अज्ञातं विषयो ब्रह्म अज्ञानत्याप्यधर्मस्य मझो मन्तुरनीशोऽयम् अतत्त्वमिति पा छेद अतिदूरारसामीप्यात् अत्र चत्वारि भूतानि अब मो य एवार्यों आत्रोच्यते यो प्रवित भय तद्वचनेनैव अयशब्दस्वत शब्द अथात शब्दपूर्वाणि अवेण निमितेन भनवधमृतं सर्व अविभागोऽपि युद्धपात्मा १४६ १३ १३ ५ ११९ २२ १४७ अनन्तश्चैव सूक्ष्म ५६ / अवेद्यवेदकाकारा ५५ मन्याप्तसाधनो य. ३ [भश्वस्यात्र हि शिश्नं तु १५४ अष्टकर्मक्षयान्मोक्षो असदकरणादुपादानमहणात् अससानास्ति संबन्ध ५८ | असर्वज्ञभणीतातु ५० अधियाऽऽमनः सिद्धे. ११५ आ. ३. आकारावास्वं नियमादुपास्यो १ ९आकारसहिता बुद्धि १५५ ] आगमादे. प्रमाणत्वे ६० भागमेनानुमानेन १७ आत्मा यदि भवेन्मेय. २६ भादावपेक्षायुद्धपा हि ५३ भादाविन्दियसनिपघटनात् १११/आद्याननुगृह्य शिवो ३० आद्यावाच्यविवक्षायाम् २२ आयतन विद्याना १५. आरक्षोर्मुनर्योगम् ९६ आईत्वं च पनवं च ३६) आसनादीनि सवीक्ष्य ३४ आसन्न ब्रह्मणस्तस्य ३४ [आप्नदो भवहेतुः स्यात् ६८ ८७ अनन्तरं च रजत- अनवच्छिन्नसद्भावम् अनारमानि च देहादी अनादानमदत्तस्या- अनादिवपिणो दैत्या. अनादिनिधन बन अनादिभावरूपं यत् अनादेरागमस्यायों अनायफलत्वेन अनुकूलेन तण अनेकान्तं जगत्सर्वम् अनेकान्तात्मकं वस्तु अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावात ८६ ६९ ८. -- ११० ·[२] पृष्टाइका श्लोकाया श्लोकाद्या आस्रव स्रोतसो द्वारम् आह नित्यपरोक्ष तु इ इत्थं तथा घटपटा इति गुह्यतम शास्त्रम् इति धनशरीरभोगान् इति पाणिनिसूत्राणाम् इदमाकारवृस्यक्त इदमाय पदस्थानम् इद ज्ञानमुपाश्रित्य इद रजतमित्यन इद वस्तुबलायातम् इह भोग्यभोगसाधन. ओ. ई . ईश्वरश्चिदचिच्चेति उ पृछाड्का ३५ एवमर्यापत्तिरपि ५५ एवमुक्को नारदेन एवं गुणा समाना स्यु ७६ |एव पहरह श्रौत- ५४ एप चाऽऽनन्दशफित्वात् ७९ एष प्रमाता मायान्ध ११८ १६२ ऑकारवायशब्दय १२४ ११६ क. १५४ कफमत्रसमप्राय ११ करणेन नास्ति कृत्यम् ६६ / कर्तरि ज्ञातार स्वात्मन्यादिसिद्ध कर्ता न तावदिह कोऽपि यथेच्छया वा २४ कर्ताऽस्ति कथिजगत स चैक ३० कर्मण्येवाधिकारस्ते १३५ कर्मयोगेण देवशि ५४ कादिनिरपेक्षप्त ५८ कल्पनापोढमभ्रान्तम् १८ १०३ कथार्थस्तु तयोविंद्वन् ५८ ५९, १४८ | काधिदनुराख वितरति २३ कामतोऽकामतो धाऽपि १०० कार्यकारणभावाद्वा ५ १२७ कालत्रये ज्ञातृकाले १६३ १५३ काश्यादिसपंलिङ्गेभ्यः ११० किंतु मोहवशादस्मिन् किण्वादिभ्यः समतेभ्य ३ ११० कुमुमे योगपूाद- कृतप्रणाशाकृतकर्मभोग- ५८ कृत्ति फमण्डलमीग्डपम् केदारादीनि लिड्गानि ७३ को खन्य पुण्डरीकाक्षात् ६ कमेणोमयवाञ्याम् ११२ क्षणिय सर्वसस्कारा २९/क्षागार कमजणे मुक्ति ग ७२ गच्छतामिह मन्तूनाम् ७९ गता गत्वा नियतन्ते २२ ११५ गम्भारोत्तानभेदन उत्तम पुरुषस्त्वन्य उत्पत्तिस्थितिसहारा उत्प्रेक्षेत हि यो मोहात् उपक्रमोपसहारी उपदेशोऽपि युद्धस्य उपनीय तु य शिष्यम् उपयमपयन्धों उपाधिसनिधिप्राप्त उभयात्मकमन मन ऊ ऊर्य वनिरपस्तीयम् क ७. ऋग्यजु सामाया च १५ एक्वार प्रमाणेन एकाकिनी प्रतिज्ञा हि एकाक्षराहतो जाते एकहानिस्तायादे एकोऽसी रसरज एको खनेकराफिक एतेन्ये यहव सिता एते यमा' सनियमा ·[३] पृटाइका लोकाया पृष्टाहा. १५६ १६८ १४० ११६ ६७ १५७ श्लोकाद्या गर्भतिवाढति- मालितानल्पविकल्प गुणद्धिम्यवृद्धया गुरुमात प्रसादव गुरुनो गुहादेश गुणे द्रव्यध्यपेक्षेच गोविन्दभगवत्पादा- ग्रहणस्मरणे में मात्य वस्तु प्रमाण हि घ घटोस्तीति न वकव्यम् पातयन्ति हि राजानी च. चक्षरायुकाविषयम चयल हि मन कृष्ण चिदचिवे परे तत्त्वे चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्याम् चेतनालक्षणो जीव चैतन्य क्रियायुक्तम् ज जनन जीवन चैव जातिमन्ये क्रियामाहुः जीवाजीची पुण्यपापे जीव देवादिशब्दो झातशेयमिद विधि ज्ञानमाये वृथा शास्त्रम् ज्ञानादिनो न नाभिनो ज्ञानोन्द्रियाणि पञ्चैव जानं तपोऽय नित्यत्वम् ११५ ८० तथा मृतव्यवस्थेयम् ८१ तथाऽपि भिग्ने नाऽऽभात ८५ तदद्वततेस्तावत् ६. तदस्येन विना नास्ति ६१ तद्रूपप्रत्ययकारया १६ तद्वारमपवर्गस्य ७९ तदपु पञ्चभिर्मन्न- १५६ तद्विधानविवक्षायाम् १० तदर्चाविभवव्यूह- तदर्थ सरिया स्वीया ३४ तदव वासुदेवाच्यम् ५२ वन्मानविपया पाऽपि | तमद्भुत बालक्मन्बुजेक्षणम् ३) तरत्यविद्या वितताम् १२७ तर्पण दीपन गुप्ति २७/ तस्माद्गुणेभ्यो दोपाणाम् ९९ तस्माच्यक्तिविभागेन ३५) तस्मात्सद्बोधकत्वेन ६८ तस्मिमाधाय मन तस्मिन्यसने किमिहास्त्यलभ्यम् १३४ | तस्मिन्सतीदमस्तीति ११४ तस्य प्रसाधनविधी ३५ तारिखक ब्रह्मण सत्त्वम् ४१ ता प्रातिपदिकार्थ च ८१ तारमायारमायोगो ६५ तारव्योमानिमनुयुक् १० तासामह वरा शकि १० तृतीये कोपसतापी ६० तेन मायासहर तत् तेनान्यस्यान्यया भास ५ तेषा सततयुक्तानाम् ११६ तस्तैरप्युपयाचितपनत ४६ साज्य मुख विषय गमजन्म पुसाम् ७५ नयो वेदस्य वतारो १५७ त्रिगुणो द्विगुणो वायु ६९ त्रिपदार्थ चतुष्पादम् ७१त्व पुरा सागरोत्सनो द. १५. दक्षिणे तु परे विनो ८३ ७६ ८. १६३ १३५ १३५ ४८ ७८ २ ५ ततच जावनोपाय ततो भिन्ने अवुवा च ततो स्वाभाविका पुसाम् तन ज्ञान स्वत सिद्धम् तत्र तन्मात्रार्ययम् तनाग्यो मलमाण तनाय मण्डलिन तत्त्वाभ्या भूगला-या स्यात् तस्यादालयविज्ञानम् ५२ ·[४] लोकाया. पृष्टाइकाः ११३ ८० ११९ १२७ दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य दान्ते घमायमानानाम् दाता भोगपर. समप्रविभवो दिव्यौदरिककामानाम् दुखमायतनं चैव दुख संसारिण स्कन्धाः दृष्टचैनसुतोत्पत्ते दृष्टमनुमानमाप्त- देवा. कोचिन्महेशाचा देवो मनुष्यो यक्षो वा देशना लोकनाथानाम् देह. स्थौल्यादियोगाच देहात्मप्रत्ययो यदुत् दोपेण कर्मणा वाऽपि दन्यं काल क्रिया मूर्तिः द्रव्यं नानादशावत् दव्याद्रव्यप्रभेदान्मितमुभयविधम् द्वाविमौ पुरुपी लोके द्विचत्वारिंशता भिक्षा- द्वित्वाख्यगुणधीकाले द्विखे च पाकगोत्पती द्विधा कैचित्पद भिग्नम् घ १५३ १८ पृष्ठाइका श्लोकाया. ८२) नादैराहितबीजायाम् १३९ / नानावरें भवेत्स्तो १७० नान्यदृष्ट स्मरत्यन्य. २६/ नान्योऽनुभाव्यो बुद्धयाऽस्ति १० नामधात्वर्थयोगे तु १८ नासतो विद्यते भावो १५२ / नित्यज्ञानाश्रय वन्दे ११८/ निपाताश्चोपसर्गाश्च ७९ निरुपादानसंभार- निरूढा लक्षणाः काचित् १८ नीचाना वसती तदीयतनये. ३ नीलिमेव वियत्येषा १४६ न्यस्यान्त स्थपृथिव्यादि- १५३ न्यायानामेकनिष्टानाम् प. पयशास्त्वष्ट विज्ञेया पञ्चविधं तस्कृत्यम् पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या. ३१ पतिविद्ये तथाऽविद्या ८७ परमानन्देकरसम् ८६ परस्परविरोधे हि ११ परिच्छेदान्तराद्योऽयम् परिपक्षमलानेतान् ५० परिवाटकामुकशुनाम् १६८/ परिशेपास्मृतिरिति पर्यायागा प्रयोगो हि पशवधिविधा प्रोफा. २२. पशुधेनिहत. स्वर्गम् १७. पादाइगुष्टी निवानीयात् १५५ पारदो गदितो यस्मात् पारं गतं सकलदर्शनसागराणाम् पाशन्ते शिवतासते. १. पोतराहयावधेि हि "पुत्रोत्पत्तिविपतिभ्याम् ४पुर स्थिते प्रमेयाची १५५/ पुरस स पर पार्य १२३ पुरसस्य दर्शनार्यम् १. पूर्वोदितोपाधि ७ धर्मस्य तदतद्प- १२ भाधना याधनायास्या- ५ नचाऽऽगमविधि, चित् न चान्यार्थप्रधानतः न योरस्ति तादात्म्यम् नन्वत्र रजताभास नप्रकाश्य प्रमागेन न यत्प्रमादयोगेन न याति न च तत्राऽऽसी न सत. कारणापेक्षा न स्वो नापसोया न बसंनिहिवं ताप न हि सचिरक्षणमपि नावमिष्टगु यान्ति AN ·[६] पृष्ठाकाः ३१ ८० १०८ १६३ १२० ८ १४० কিয়াঃ यत्र द्रटा च दृश्यं च यत्राप्यतिरायो दृष्टः यत्रासा विद्यते भावः यत्सत्तक्षणिकं यथा जलधरः यथाऽनादिर्मलस्तस्य यथा लोहे तथा देहे ययावस्थिततत्वानाम् यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयम् यदन्तईयतत्वं तत् यदा चर्मवदाकाशम् यदि गच्छेत्परं लोकम् यदि चाथै परित्यज्य यचोभयोः समो दोपः यस्मारक्षरमतीतोहम् यस्मिमेव हि संताने यस्य प्राण्युदितानि वेदवचने यस्यानवयवः स्फोटो य. स्यात्प्रावरणाविमोचनधियाम् या चैषां प्रतिभा तत्तत् यावज्जीवेत्सुख जावेत् यावज्जीव सुखं जीवेत् यावन्तो याहशा ये च ये चात्यफशरीरा मोगिनामपि मृद्धीगे यो मामेवमसंमूढो १३८ १३५ १४ पृष्टाकाः श्लोकाद्याः ११६ | लोकसिद्धो भवेदाजा १.२ लोकातिवाहिते मागे १० लोकावगतसामर्थ्य- १० लोहवेधस्त्वया देव ७२, लौकिकन्यवहारेषु ८. लौरिकन प्रमाणेन व. ११६ / वत्सविवृद्धिनिमित्तम् १४ वर्षातपाभ्या किं व्योम्नः ८३) वश्यता परमा तेन ५ वमुधाचस्तत्वगणः १५४ | वाक्येष्वनेकान्तयोती १६० | वाच्या सा सर्वशब्दानाम् ५४/ वायोवह्नरपा पृथ्व्या २० वारिवाजेन विधिवत् ५९) वासचर्या जपो ध्यानम् ११२ वामदेव. परं ब्रह्म ८३ / वासुदेव-स्वभक्केषु ७५ विकारापगमे सत्यम् ५) विज्ञानाक्लनामेको १ विज्ञानं स्वपरामासि ११२ विधिनाकेन मार्गेण ७९ बिनाप्रपि विधिना घट- ७६ विभवोपासने पथात् ५४ विलित्य मन्त्रवर्गास्तु विवर्तस्तु प्रपयोऽयम् विवादाध्यासितं सर्वम् दृप्रयोगगम्यो हि वेदस्याप्ययनं सर्वम् पेदानो वदिकाः शब्दाः बंदियन प्रमाणेन ध्याऽध्यका जया दानम् म्यवहारोऽपि तत्तयः म्यापातावधिरापका ध्यावाभाववत्तव ३५/मायतयितुमुमाता- दा. ६.विन कार्यानि ३५/सलेन्दिरदोष ४५ १३४ रहगस्य दर्शयित्वा रजतं विषयीकृल रसाइकमेयमार्गोको रागादिज्ञानसंतान- रागादीनां गणो यस्मात् इचिणिनाफतस्पेषु स्वकीलितविच्छिन. ४ सम्पानन्तनुपम सभ्यमाने फले रे साभा मा उपायाप उधिताः पिसिना ·[८] श्रुतयः पृष्टॉट्काः श्रुतयः पृष्ठाहका --- . हास्यलोभभयकोध- २६ ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् हिरण्यगर्भो योगस्य २५ हिंसा रत्सरती राग. कामः संकरपो विचिकित्सा हेयं हि वर्तृरागादि च. चक्रे विभाति पुरुपोऽभितप्तम् | चत्वार ट्गा प्रयो अस्य पादाः ११० श्रुतयः चोरापहायों च यथा अफाः शर्करा उपदधाति ज. अजामेका लोहितशलकृष्णाम् १२. जीवस्य परमैक्यं च अणरारमा चेतसा वेदितव्यः ४जीवेश्वरभिदा चैव अताततर्न तदामो ५२ ज्योतिटोमेन स्वर्गकामो यजेत अनायं पुरुप स्वयंज्योतिर्भवति त. अथ यो वेदं जिघ्राणीति ३९ तत्वमसि ३७, ५५, १४६, १८, १९०,१०० अध्यात्मयोगाधिगमेन देवम् १२४ | तत्सत्यं स आरमा १४८,१६८ अनुविद्य विजानाति ४७ तथाऽपि सूक्ष्मरूपत्वात् भन्तेन हि प्रत्यूढाः ३९ तदक्षत यह स्या प्रजायेय- अन्धं तमः प्रविशन्ति ४६ तद्विष्णोः परमं पदम् अन्धो मणिमविन्दत् १४२ तमेव भान्तमनुभाति स्यम् असी वा आदित्यो देवमधु १४३ तरति शोरमात्मवित् अहमात्मा ग्रह १४६ तयध्यतव्य. तस्नाच्चान्तो दान्त उपरतस्तितिः आ. ते त्वोपनिषदम् आरमनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति आत्मलाभाम परं विद्यते १४. देवासो येन विभूतेन याहुना आत्मा या अरे द्रष्यः ४५,४७, १५दा मपर्णा सयुग समाया आत्मेत्येवोपासात ४५ नं न वियत इति १६७ धर्मार्थकामाः सर्वपि धर्मेण पापमपनुदति भाराप्रमानः पुरुषः आदित्यो यूपः दरः सामानि जक्षिरे इतं पिबन्ती नचना प्रयालेष १.न जायते भियते या ४.न सरुरता सस्य नहिबिपिपिपरितोपो विप्न नापमामा प्रपननेन सः मापमा मानेन मासंदविन्मनुने ये परन्तम् पनि निधिले सरम्' एर एक रमोन स्तिोगारप एकमेवादिलायम एपहिमपाता ·[९] पृष्टादकाः । सूत्राणि ४४ YU ४. शुतयः पृष्टाइकाः ससा सो भस्य महिमा गृणे परीक्ष्य लोकान्कमेचितान् सदेव सौम्यदमप्र मासीत् ३५, १४८ स यया सैन्धवपनोऽनन्तरोऽयायः रविश्या तदपये धायि ५९ सहसशीपा पुरुषः | सोऽपहतपाप्मा विमरः बालाप्रशतभागस्य वृहस्पतिरिन्द्राय दिन्यं पर्पसहस्रम् स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञान- भ. स्वाघ्यायोऽध्येतन्यः भियते हृदयप्रन्थिः भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः १६६ हिरण्यगर्भो योगस्य (स्म) १२५ म. माया प्रकृति विद्यात् सूत्राणि । मियश्च जडभेदो यः मुकाना चाऽऽश्रयो विष्णुः अ. मृत्योः स मृत्युमायोति अचोऽणिति १३२ य, अथ योगानुशासनम् १२२, १२३, १२५ यात्मनि तिष्ठन् अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ४५, ५७, १२४, १२६, ४१,४४ य एतं ब्रह्मलोकम् १४५ अथातो धर्मजिज्ञासा यजमानः प्रस्तर यतो वा इमानि भूसानि अथातो धर्म व्याख्यास्यम्मः यतो वाचो निवर्तन्ते १५१,१५१ अपात पशुपतेः पाशुपतयोगविधिम् यथा पक्षी च सूत्रं च ५६ अनित्याशुचिदु खानात्मसु १३१ पदमे रोहितररूपम् १४३ अनुस्नाननिर्माल्यलिङ्गधारी यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपात ५५/ अपरिणामिनि.हि भोजुक्तिः १२२ योऽय विज्ञानमयः प्राणेषु ३९ अप्रकाशितप्रकाशव्यवहार. १६६ र. अभ्यासवैराग्याभ्याम् १३३ रसो ये सः । रसं खेवायम् ३ अहे कृत्सदृवश्व व. अविद्या क्षेत्रमुत्तरेपाम् विज्ञानपन एवैतेभ्यो भतेभ्यः १. भविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ४७/ अशुभ. पापस्य विया चावियो च .४६ भष्टव ब्राह्मणमुपनयीत विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णम् अहिंसाससास्तेयब्रह्मचर्या- श. आ. नं नो देवारभिष्टये स. समात्मा तत्वमसि सत्य बारमा सस्थो मोवः सत्यं सत्ये झानमन्तं मध सत्यमेनमन विश्वे मदन्ति १५२ ·[१०] १६ तदनन्तरमव॑म् ४८ सूनाणि पृष्ठाकाः | सूत्राणि छाड्का तथा प्रकृतिहेतुत्वाब ३२ उत्पादाद्वा तथा- उत्पादव्ययधोव्ययुकं सत् तद्भेदं च समगृणात् उभयपरिकर्मितस्वान्तस्य तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि १२२, १३३ उभयप्राप्ती कर्मणि तलन्धिविवेकविमोकाभ्याम् १०७ तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोः १३७ | तस्य भावस्त्वतती ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा १४१ तेन प्रोक्तम् द. एवं त्रिचतुरज्ञानजन्म. १६८ दुःखमन्मप्रवृत्तिदोषीमभ्यामानानाम् औ. दु.खाशयी द्वेषः औदारिकादिकार्यादि- २९ दर्शनशक्त्योरेकारम- १३२ औपशमिकक्षायिको भावी २७ दृष्टानुअविकविषयवितृष्णस्य १३३ क. देशबन्धश्चित्तस्य धारणा १२२, १४. कथंचिदासाद्य महेश्वरः स्यात् ७३ अन्यगुणकर्मनिष्पति- फर्तृकर्मणोः कृति १०८दव्याश्या निर्गुणा गुणाः कर्मणि च फर्मण्यण १.९ नानात्मानो व्यवस्थातः लेशकर्मविपाकाशयपरिपन्थि १३. नित्यमनित्पभावात् काचिद्भेदसंघाताभ्या स्कन्धोत्पत्तिः २८ नैकास्मिनसंभवाद प. गुणपर्यायवद्रव्यम् २८ परिणामतापसंस्कारासः च. पाशाचतुर्विधाः स्युः चिदचिदीश्वरभेदेन पुरपार्यशन्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः चैतन्यमात्मा पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वात् चोदनालक्षणोज्यों धर्मः प्रकरणादसंनिहितत्याच प्रतिस्पित्यनुमर . अन्मायस्य यत. ४८, ५८, १५.,१५१ प्रमाणप्रमेय- सन्मापधिमन्द्रतप.समाधिनाः सिदयः १२२ जात्याख्यायामेकस्मिन् प्रयत्नायोगपयामानयोगपपात् भीवानीवी पुण्यपापयुती जीवाजीवासवबन्ध. २९ मन्महत्वभाव. म. तत समन्वयात ४१,५७,५९, भस्मना निपर स्नापीत तन्वाय श्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् सन स्थिती यत्नोऽभ्यासः १३३ मनिश्रुतापधिमनः तर प्रत्यकतानता पानम् १४.मनोनित फिरणभारः १४१ ·[११] ४४ . स्त्राणि भाध्याणि पृष्ठाइया मन्नायुर्वेदप्रामाण्यवच भाष्याणि. मिथ्यादर्शनाविरति ३० य यथा मागोमहिष्यादिन ३० | अथ गौरित्यन क शब्द ११२ यपास स्वर्ग सर्वान्प्रत्यदि ९८| अथ शब्दानुशासनम् १०७,१०८,१०९,१२५ यमनियमासनप्राणायाम- १२७अथेल्सयमधिकारार्थ प्रयुज्यते १२५ यार्थमधिकृत्य प्रवतते योगश्चित्तवृत्तिनिराधे १२२, १२५ इतिकरणो विवक्षार्थ स्वनामिसवध्यते च. १३५ वितर्कविचारानन्दास्थित विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्व १. एक शब्द सम्यग्ज्ञात मुष्ठ प्रयुक्त ११० विशोका वा ज्योतिष्मती १४१ च. वीतरागगन्मादर्शनात वृदिरादेव चत्वारि शड्गाणि चत्वारि पदजातानि ११० व्याधिस्त्यानसशयप्रमादारस्य, ध्युत्पत्तिमानाभिधित्तया ज्ञातसबन्धस्यैव पुसो लिगवि- श न. मास्त्रपूर्वक प्रयोगेऽभ्युदय ११० निदिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयो (के) शास्त्रयोनिस्वात् ४९, ५८ ११ निष्कारणो धर्म पट्गो वेदाऽप्येतस्य १०८ 'शौचसतोपतप स्वाध्यायेश्वरमणि- ध्रुतिलिगवाक्यप्रकरमस्थानसमास्यानाम् १२६ प. स. पश्वादिभिश्वाविशेषात् १४९ | पुर्यष्टक नाम प्रतिपुरुषम् उपायत्वाब्दीव सत्त्वपुरुपान्याख्यातिमानप्रतिष्टस्य १४१ सदा ज्ञाताधिवृत्तयः १२० मडगलादीनि मइलमध्यानि १२४ सरूपाणामेकोष एकविभको समाननात्सजनाचार्यकरण- 'सुखाशयी राग १३२) यश्चोभयो समानो दोप १६. पुप्यनाती णिनिस्ताच्छील्ये १३२ | यदेव परस्पादर्शन सेवाविद्या सुतिरन्तं पदम् सोऽयं परमो न्यायो विप्रतिपन- स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला सरसवाही विदुपोऽपि स्वाविषयासंप्रयोगे चित्तस्व १३९ रक्षोहागमलधसदहा प्रयोजनम् स्यादस्ति स्यानास्ति ह व्यावहारिको प्रमाणसत्तामादाय इसितगीतनहुधार- ५० ११२) योग समाथि ९२) योगानुशासनं शास्त्र वेदितव्यम् ·[१३] "रसार्णव V प्रन्यनामानि पृष्ठाइका अन्यनामानि धाका. १२९, १३०, १३०, १३०,१३१, १३१, १३२, माण्डूपयकारिका १३२, १३२, १३२, १३२,२३, १३३, १३३, मानमनोहर १.३ १३३, १३६, १३७,१३५, १३, १४०, १४०, मीमांसाश्लोकवार्तिकम् ११२,१६८ १४१, १४१, १४१, १४१, १४१, १४२ मुण्डकम् प्रकरणपचिका १५४,१५४, १५४, १५५,१५५, र. १५६, १५६, १५, १५५ रसहृदयम् प्रकीर्णक ७८,८०,८२ प्रबोधसिद्धि ५० रसेश्वरसिद्धान्त प्रमाणपारायणम् १५७ प्रमेयकमलमार्तण्ड व. २२ वाक्यपदीयम् १०८, ११०, ११,१,५१२, १३, ११६,११६,१६८ बहुदैवस्य विवरगम् १७१ बहत्तहिता विवरणविवरणम् बृहदारण्यकम् २, ३९, ३९, ३९, ३९, ४१, विवेकविलास ४४, ४६,४५,४,४७, ४५, ५८, विष्णुतत्त्वनिर्णय १२४, १२८, १४७, १४६ | विष्णुपुराणम् बोधिचित्तविवरणम् २१, २४,३४ बौद्धनय ४२ ब्रह्माण्डम् ब्राह्मसूत्रम् ३५ ४५,४८, ४९ ४९,५३,५५, व्यासभाष्यम् ५८,५८, ५९, ११४, १२६, १४५, १५०, न्यासभाष्यव्याख्या १७१,१७१,१७१ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् १४९ शाक्ल्यसहितापरिशिष्टम् भ. शारदातिलक भगवद्गीता ४,४५,४०, ४८, ५३, ५४,११९, शिवष्टि १२३, १२४, १२९, १२३ शिवसतम् भागवतम् भालवेयचति भाष्यम् श्रीमतिकरण मनुस्मृति श्रीमन्मृगेन्द महानाराययणोपनिषत् श्रीमत्सौरभेय महाभारततात्पर्यनिर्णय श्वेताश्वतरोपनिषद महाभाष्यम् १०७,१०,१११,१११, १२४, 1.12.1६६, १२५ महावराह स. महोपनिपत् ५६) समानतन्त्र १० वीतरागस्तुति १८ वेदार्थसंग्रह ५११ वैशेषिकसूत्रम् श्रीपञ्चरात्रम् ५५ धीमस्करण १६. श्रीमत्कालोत्तर १../श्रीमत्पौष्कर.

·[१४] पृष्ठाड्काः १२१ मन्यकरिनामानि पृष्ठाड्काः ग्रन्यकारनामानि संथन्धसमुद्देशः ११५,११६ कपिलादयः साकारसिद्धि ८१ कल्पतरकारः सख्यकारिका ५१, ११७, ११७, ११८, ११८, कात्यायन: ११८, ११८, ११८,११९, १२०, १२१, १२१ कैयटः सिद्धान्तः स्कान्दम् 'स्याद्वादमञ्जरी स्वरूपसंवोधनम् ११० ११२,१३६ ख०इनकार १६८ ग. २५ गर्भश्रीकान्तमिश्रः ૮૨ गौतमः ७४ ९०,११३ १ ३३ /चार्वाक. ७५,७८ | चित्सुखाचार्य. ३१, ११६, १३८ १५२,१६३ ग्रन्थकारनामानि। गुरुमतानुसारिणः अ. गोविन्दभगवत्पादाचार्य. अक्षपादः अधोरशिवाचार्यः अनन्तवीर्यः अभिनवगुप्ताचार्यः अभियुक्तः ज. अईत १६ | गिनदत्तरि. आ. जैनः जैमिनि. आचार्यः ३४,६५,८०,८६,१०३, १२२, १४७, १५०,१५०,१५,१५९ ज्ञानश्री भाचार्यवाचस्पतेः ११८,१४ त. आचार्यवाचस्पतिमिश्रः १६.तथागतः मानन्दताः ४६/तन्त्रतत्त्वज्ञाः आभाणका २तीतातितः प्रेवियवृंदः २३,१५० १० २०,११२ १७० ११५ धर्मकीर्तिः ईश्वरकृष्णः उ. उत्पलाचार्यः उदयकरसूनः उदयनः उदयनाचार्यः उमास्वातिवाचकायाः औ. औपनिषदाः ७४ नकुलीश ७५ नरेन्द्रागिरिधीचरणाः .1,०५,१०६ नारायणकण्ठः ९. नोलण्ठभारताधीवरणा. ३. नैयायिकादयः न्यायनिर्माणवेधा. १५. न्याय पंर्गकारः १३५ ८८,१८,१५. पक्षिलस्वामी ८९ पयशिपः . फगादः १२२ ·[१५] 1८ १ योगदेव पाणिनि १४. रामकाण्ड १५३ रामानुन ८. १५७ लोकायत ४८ এখনাে पृष्टाना ग्रन्थकारनामानि पशिखाचार्य १२८ य. पतलि. १.५, १२, १२, १३, १५, याज्ञवल्क्ष्य १२१,१०,१२७ १२८, १०, ११, १६, १४९ याक्षिक पचनन्दि यामुन परीक्षक २५ १२,११५ पूर्वाचार्य १४८ पौराणिक प्रभाकर प्रमाचन्द्र रामेश्वर प्रशस्तपाद प्रामाकरमतानुसारिण प्राभाकरकदचिन ८८ व. प्रामाणिक ११३ घमुगप्ताचार्य वाश्यकार पणिपति १२१ वागीश्वर | वाचकाचार्य प. वाचस्पति १२५ बादरायण चौर ५ ५,१७,१५. विद्यानन्दादयः सहस्पति म. | वेङ्कटनाथ पदाता भगवान् 11, ४, ५४, १३३, १३४, ८,११० वेदान्तवादनिपुण न्यास भट्टाचार्य ९६, १०, ११० १३२, ५५ भधारक पावरस्वामी भा भामतीकार शराचार्य भाष्यकार ४८,११,११,१११, २४,१४५ ११५, १४९,५३ शारिमनाया श्रीधराचार्य भास्कर ८८ भोगराम ६५,६७,६८ स म. सर्वज्ञ ८०,९२ मध्यमन्दिर ५२, ५९) सवतीयकर १.२ सहभसर्वशविष्णुभोपाध्याय मनु महोपाध्यायवर्धमान १०८ संप्रदायविद माध्यमिक ११] साख्य ११,१५१ १४५} व चस्पतिमिथ ४, ६६ वृत्तिकार १३५ ८. ८८ १४९ शरविकर ६८ श्रीमन्मृगेन्द्र ·[१६] ग्रन्थकारनामानि पृष्टाङ्काः ग्रन्थकारनामानि पृष्टाड्काः सांख्याचार्यः ११९ स्वतःप्रामाण्यवादिनः सिद्धगुरुः सिद्धसेनवाक्यकारः २० हरदत्ताचार्यः ६. सत्रकारः ६३, ६३,९०, ९०, १३९ हरिः १०८, १११,१११,११४, ११६ सोमशंभुः ६९ हेमचन्द्रसूरिः सोमानन्दनाथपादाः ७३, ७५ हेमचन्द्राचार्यः सौगतः ११८ ( हेलाराजः १११ इति सर्वदर्शनसंग्रहान्तर्गतश्लोकश्रुतिसूत्रभाष्यायवाक्यग्रन्थनाम- ग्रन्थकारनामानुक्रमणिका ।