·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
* हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *-
१३८
व्याकरण-मध्यमाया:
सोत्तरा-प्रश्नावली
पण्डित-श्रीरामचन्द्रज्ञाव्याकरणाचार्येण
प्रतिसंस्कृत्य सम्पादिता।
[चतुर्थखण्डे प्रथमो भागः ]
प्रकाशकः
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्या संस्कृत सीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस ।
तृतीयं संस्करणम् ]
मूल्य
[ सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीना: ]
[सं० २००५

·बहुतले विद्यार्थी अध्यका परिशीलन करने पर भी प्रश्नोत्तरलेखनशीली न जाननेके कारण परीक्षामें अनुतीय हो जाया करते हैं। प्रतः हमारे चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारउसे प्रथमा तथा मध्यमा (१०४ खण्ड) को प्रश्नो- चरी एवं शब्दरत्न-प्रश्नोत्तरी परिभाषेन्दुशेखर-प्रश्नोत्तरी, शेखर प्रश्नोत्तरी और परमलाञ्जूषा-प्रश्नोत्तरी भी प्रकाशित की गयी है तथा परीक्षोपयोगी होनेसे उनके कई संस्करण भी निकल चुके हैं। प्रस्तुत संस्करणकी विशेषता सन् १९४८ के नवीन पाठयक्रमके अनुसार सिद्धान्तको मुदीका शिजन्तादि लिङ्गानुशासनान्त भाग व्याकरण मध्यमा चतुर्थ खण्डमें निर्धारित किया गया है। अतः प्रस्तुत संस्करणमें सञ् ४७ तककेणिजन्तादि उत्तरकृदन्तान्त एवं सन् ४८ के लिङ्गानुशासनान्त प्रश्नोत्तरोंका ही समावेश किया गया है । तथा सन् ४७ से पूर्वके चतुर्थखण्डमें आये हुए जुहोत्यादिसे चुराद्यन्त प्रश्नोंका समावेश उपर्युक्त पुस्तकालय से प्रकाशित मध्यमा तृतीय खण्ड प्रश्नोत्तरीमें कर दिया गया है। णिजन्तादि लिशानुशासनास भागके मध्य में स्वरवैदिक प्रकरण भी आता है किन्तुं बिहारके पाठयक्रमके अनुसार 'स्वरवैदिकप्रश्नोत्तरी' का पृथक् संस्करण ही प्रकाशित किया गया है। अतः विद्यार्थियोंको प्रस्तुत प्रथमभाग प्रश्नोत्तरीके साथ २ इसका द्वितीयभाग स्वरवैदिकप्रश्नोत्तरीको भी उपर्युक्त पुस्तकालयसे मंगाना चाहिये। चेतावनी माज-कलके लेखक हमारे 'चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय से प्रकाशित प्रश्नोत्तरीका जान-बुझकर अनुकरण कर रहे हैं। अत: उनालेखक तथा प्रकाशकको हम स्मरण दिला रहे हैं कि वे उपर्युक्त पुस्तकालय से प्रकाशित किसी भी पुस्तकका अनुकरण करते-करानेका दुःसाहस न करें अन्यथा लाभके बदले उन्हें महती हानि उठानी पड़ेगी। इन्दुमतीभवन भवताम्- काशी १९४६ श्रीरामचन्द्र झा ·সম্মাঙ্কিা पृ० पृ० ५०-६७ प्रभू १२८ १०२ ८७ महन् ८६ | अलं कृष्ण ११२ २६-६९ ७३ अनी ir १२० प्रालिबारने ११२ प्र० अक्रन् १२८ अनाश्वान् १२ | परिवृतः अबारित्रम् ५६ अनुक्रीडते १७ / भरिरिषति ८६ अनुपराभ्यां कृत्रः १६-१०४ | अर्जयन् वसति अघानिपाला १०४ अनुवाति नेपा ५५ निष अधानियत ७२ अनुद्यम्। १२० | अपितुमिच्छति अचवानीत अनूचानः प्रचितीषीष्ट अन्नादः अवीवकासत अन्योन्यं स्पृशनः २८-२१९ | अलाटीत् अजगमीत २०९ अन्वतप्त पापेन प्रगल्भालके अपचनः अजी अदधम् अपमाय श्रवहारः अपप्रथत् प्रवधीत् গঙ্গল १२३ अजयम् प्रवर्वा স্বৰি গাৰ দ্বা मजनम् ४६ अपाकारी अजदलव ४०-५२ अवाकोट अजा ग्राम नयति अपिगिरिम्० १०-१०५ प्रयीवरणिषीत अपीपबत् श्रजिरन् ७७ १२५ व्यथ्य: अजीवनिः प्राप्य नदी पर्वतः ६३ | प्रशनायति अप्सरायते ७९ अजूहवत् ६७ अशमि अनोभुवुः १२३ प्रसपारीत् अटाट्यते अभाजि अटाट्या १२ १८ अतिवा भतातः अभक्षि १०४ अस्ति भोक्तुम् अतितिरायत ९२ अमावयिषाताम् ११० सीषमत अतिष्ठिपत् ७८ अभिक्षिपति १७ अस्तोषाताम् अथ कथं भार्यानचू० ८९ अमिनिष्ठानः ९७ / असूयते রবির্থীর अभिशीन: ३६ / पाब्येन सुभूयते ११३ अभिश्यानः ७५ पाखनिकवकः अपीष्वाधीष्व० ५८ श्रमाचष्टे. अध्यजीगपत् १२२ अरराजक्रु: ३३ भाखूत्था अध्यापयति ४२ अरविन्दम् २९ / आचयों देशः अध्यापिपत् ६७ अरारिता ३] भाज्यम् २७ ४८ ८४ ४२ १०३ ९७ १०२/पाक्रमते । १२४ ·२ সাক্ষাদ্ধা १०३ उदेजयः २४. उगाहः कुर्थ कारन ३२ कर्मकर्तरि कृत्यक्त १५ , ६ | उपायंस्त भाढयङ्करणम् उदक्तसुदकम् ८६ | कण्ड्वादिन्यो० माढयम्भाबुका २९ उदपुपुच्छत ९५ कण्डवादीनां बा० प्रा० १७ आत्मग्भरिः २२० उदित्वा १२० कतमं मोजयसि ७२ भाबासयते १०५ / कथं तहिं विस्मापयन् २३ भारति २२ ११४ आरिता बन्मादः ४३-१२३ ११३ कनयति २५ पारिवान् उपक्रमते कम्बलादयो ब्रजति उपजापः १०६ कर्मणेति किम् प्रारोहयते इस्ती उपधाकार्य द्वित्त्वा० श्रावषिष्ट उपरमति ५५ भाशंसक कलयति २८१ १०५ उपसर्गसमा० ९३.११७ कवचइरस ८६ माशी ७५ उपसर्या २९ १२५ भासितः १२० उपहव: २२ काण्डलाव: भाहत उपाध्यायः ४६-१२६ काय: ४७ आइवं मा रघूत. ४२० कारिष्यते बटः इदामति ५ उपयुषी ४६ | कालिं मन्या दरम्मद ७४ उपेयिवान् हरिति ११३ | काशी निकायः १२६ उत्रिमम् रह रिस् शब्दस्य. १२७ उरस्यति इह भुञ्जीतभवान् ३५ ऊर्ध्व मुहूर्ताव ४४ च खन' इति० कुप्यम् ४८ उध्वशोषम् ईचेति हस्व:सुपठः ८८ कुमारघाती २० १०४ ईप्सति ऊर्णनुविषति १२८ ८० कुष्यते पाद: ऋचिक्रमते ईयते ५८ ७१ कृष्टपच्या ४८ ईष्येतेस्तृतीयस्य एघोकदस्योपस्कुरते ८३ कृष्ण द्रष्टं याति ૨૨ ईसति एवंच अवगल्भत० कृष्णश्चेभुक्त १२४ ईषदान्यवर ४७ एपिषिषति २५ | प्रोक क्रमन्तेऽस्मिन् ८३ उखान १२० ओजायते उचिच्छिषति वाणमुलाविति १००-११६ . ओदनः पच्यते क्रियासमभिहारे उस्कुरते ५३ औजढत् क्षितः कामा उच्छायः २२ | भौजिढत २५-७० उत्तपते क्षीरपायिण शी० भौडिढत् १७ ७५-१२५ उदकीयति ९४ औरिजजत् गङ्गाधरः सदशिधियत् ४३ | कचिज्जीवति ४४ | गच्छति ग्राम: ७३ ६३ | कीर्तिः ९५ कुक्षिम्भरि २० ११५ कुशा ७१ १०९ । कोषिषीष्ट . ११० क्षुब्धः ·সস্মান্তসিন্ধা ३ १२३ E ३५ | तोतोति त्यागी वापयति विष्ठः ६२ / खापयति ११ । त्वं स्म अध्यापन १११ / दण्डोपघातम् ३७ | ददिवान् ९४ १०६ १५६ देविस्यति दन्दशुकः ११६ दमयन्ती कम गोध्नः गजोऽपकिरति ६। जगाम किम् गहुँ विनयति ५३ अंधति गत्याकर्मकेति ३० जाप्यते गधयते ४२ जशिः गव्याञ्चकार ४ जटामिलापयते गायनः ३५ जन्यम् गाजानीते १७-७१ | जनयति सुखम् गीणिः २२ जरीत्वा गेहमनुप्रवेशम् १२७ / जलधिः गेहानुस्कन्दम् १२१ जागा गेहानुप्रपादम् १३ | जागृढः गेहानुप्रवेशमास्ते ४८ जाग्रहिता ७६ / जापयति गोष्पदप्रम् ६३-4 जिगमिषति गौः पयो दुग्छ १०-१२४ / जिगीषति ग्रामगः २८ जिघृक्षति ग्राहिता १२४ | जिस्वरः ग्लानः घटमाख्यत् घटिन्धमः २० जेन्नीयते घानिपोष्ट ज्ञीप्सति चन्चूर्यते ३९-११६ / णिच्यचादेशो नेति चत्यम् ८५ पेरणौ यत्कर्मणौ० चन्दिरीयिषति पोच संश्चलो चय॑म् चिण्णमुलोदीपोऽन्य० तनुच्छत सपस्तप्यते० चुवावयिषति ३९ चुरणधातोः तपस्तपः कर्म चूर्णपेषम् तमोऽपहा चेकीयते तितंसति चेक्रियः १२५ / विर्यक्कासन १२ / तुन्दशोकयोः चौरबारम् ३२ तूर्णः ७५/ तृष्णा २८ ३४ १५ ३७ जिष्णुः ५ गिल्यते ९२ दरदमाचष्टे ९३ / दर्शयते भवः दार्वाबाट ५० दायिता ९६ दायिषीष्ट १०६ दासी ५१ दिन ३९ दिवाकरः दिवाबिमानिशा | दुषति दुर्गः ६३ ११८. दुधमय: १२५ ८६ १०६ १०५ २९ ५४. इनवान् दूषयति . ९७ धनः A २९ | देवदत्तं प्रति शुभूपते १११ ३-९१ इतिहरित १०५ ९८ | चौरिवाचरतीति ६१ / द्रष्टुं याति ११३ द्रुषनः २८. ९७.

·সুয়ালি द्विषतीताप: যক্তি য়িদ धान्यमवाम জুলিয়া जातुसम्बन्ध घायः घाव्या धीतम् भीप्सति भूत्वा ४७ ३० नकादेरिति मनु करोमि भो नदीष्ाः नाभिः नाहं कलिङ्गा निक्ष निकाय्यः निगमः निगारयति निगार निपठितिः निमूलकाषम् निविशते निर्विण्णः निश्वानः 'निष्पावः निषथा निहवः नीकाशा नीवारा १२८ | पूतः ९५ नोदात्तोरदेशस्यः ९७ पुनिः ११९ न्यधीपहर ४१ पुरोधाः १२५ ७१ पच्यते तण्डुलः १८ | पूर्वकालिजेति १३ १२४ पन्ध्याजा ५९ पूर्वसरः ७४ पटपवायते २४ प्रकृतोमिता छन्व०८१-१७७ ७३ पण्या प्रक्रन्ता पतापतः प्रकुरते ទ पदं सुष्टु कारयति प्रख्यानीयम् प्रणम्य ४७ ९१४ पर मिया कारयो प्रमाव्यः ११३ ६१ / परिक्षः प्रतिगृह्यम् १२ परिमृष्यति प्रतीविषति १०० १८ परिवीय पाहिट १०६ परिमोहयते १६ प्रधिः १२८ परिषिपिक्षति ४१ प्रपवणीयः ४४-१०५ परिक्लिश्यमाने च ९८ प्रमुदितः ९७ परिव्याय ६२ प्रयाणीयम् ११ परीपृच्छचते ९१ | प्रवपणीयम् .२०६ पवित्रन् प्रवाय ७४ २७ पापचकः २० प्रस्तीमः १२-१०५ ११३ पाटूपटा ४७/ पाणिनोपकर्षम् ९७ / प्राणिपत् पाणिन्धमः १२० बाट ७५ १११/पाययते १२३ / प्रापयियिषति १७ '५९ पादहारकः ५९ प्रापय्य प्रालम्भि ७० ६३ / पिपविषते ६ प्रावयति ७६]-पीत्वा खलु २२ प्रियकार ७४ १३] पुनः पुनरति० ६७-१०२ प्रेक्षणीयम् पुरा यास्यति ११९ प्रेन्वनम् ११२ १२० पुरा मुक्ते १९ फषितम् १०५ ३० पुरीमवस्कन्द. १२५ २६ पुष्पप्रचयः ११३ । फुल्लः २५/प्रहनिः ६८ ६२ पारदृश्वा - ·प्रश्नानुक्रमणिका ५ ४२ ७६ ३८ च्या ४७ ६ ३६ वष्टिमोक्तुम् १३ | वतिष्णुः ४८ ववृतीति वसन्तीह पुरा बिभ्राणः ३० माणवक वञ्चयते ७१ राजसूयः बुभाव ६९ मातुः समानाति रामः सीतामुपायत बुभूषिष्यते ३४ | मामोति २५ | रक्षपेषम् बोभवीति ७९ मामूमः ४८ बोभूयते ७८ मासमास्यते देव० १८ रोचिष्णुः २२ मोभूच्यते माभवानिदिवसू लम्यम् बोच्यते राजदयम् मालमृत ५३ । लभ्यं लम्भम् बोधयति १२३ / मुखतो भूखा ४८ लवणारं मुङ्क्ते ब्रह्मन् १२८ मुण्डयति माणवकम् लाप्यम् ब्रह्मवादी २७ | मुहूर्तादुपरि० ५८ लोटधातोः भवान् यजता S६ मूलकेनोपदंशं भु० १४ लोहितायति भाविषीष्ट ४२ मूतः भविष्यति म० २८ मूषिकाबिलप्रम् १२७ वध्य: अव्यः ८५ । माया भाण्डानि समाचिनोति १४ मृषोधम् ७९ भाव: २२ मेधायति १७-१११ भावयामासे ४३ | मेधायाचकः १९-११२ भावे लकारे ७३ मामोति वह्यम् भास्कर: २० लिष्टम् वाप्यम् भित्तुकः प्रभुमु० यकारबका०५२-१०२-११६ वापयति मुजोय. यच्च यत्र वा दारयियिषति ३७ / यलगन्तादात्म० १२१ भूयते भूसुवो इति ११० । यष्टिग्राहं० भृत्या ४७ यामः ७६ वास्तव्यः बोभूयिषयिषति यायजुकः ८७ वाघम् प्रशयति ५ याहि यहीति १२४ विस्थी भूविक्षेपं० ७६ | योषयति ७१ / विगणय्य १२० मंजूषा १०९ वितस्य ११४ मधुसूदनः २० २६ वित्त: १. रज्थति वस्त्रम् १० विदुरः माणवकमुपनयते १२८ विधामादत्ते माणवकमनुक्रीडति ६। राजपः २१ विनयति विपादिकाम् वसन् ददर्श . मुक्वा ब्रजति यजतां भवान् १६ | बासरूपविधेः ४३ वासयते १०६ वाष्पमुश्चरति १२५ / यंयम्यते ·है সুস্বাক্ষঙ্কিা विषयः ४१ ४८ ११२ विरमति विरेभितम् विविदन्ते विविदवान् विशयः विशिपतिः विष्ण्यति विसार विस्मापयन्निति विस्मापयते २६ सोसूचिता ३८ ९७ | संशितं व्रतम् ७५ ८७ १६ ७३) शत्रयति १५ | सुस्मुर्वते २२ शाशव्यते ६८ | सुस्पति शिशरसति ९-१०३ / सूर्यः ११३ शिष्य: २८ सूत्तम् ३४ शीतभोजी ३६ सुप्तोऽहं० शीघ्रं वास्यामः ११२ | सुन्यतेस्रजं भक्तः ३. शुनयति १६ | सेक्त्रम् ६४ / शुनिन्धयः शुश्रुवाम् सोमविक्रयी १३ शेषिकान्मतुथीं. १०२ सोमसुत् १६ शोकापनोदः संबिद्रते গা श्वः शीघ्र बस्थामः २१ | सकिरते संशयः স্বম্বয়াহিরি सं स्वरते सन्ति स्वं यज्ञं यजति ७६ २२ सपत्नायते स्वमनायत ८७ १५-५१ स्वपोषम् समक्न: २० ११२ समगत ११८ । स्तनन्धयी स्तव: ७० समार्च स्तोतिण्योरिति समारत ८२ स्थापयति समुपचये सा० २८ | स्थालम् ३७ सम्पकी स्फार: ५५ / सम्भावयामि० स्फाल: २१ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः ९४ स्म पिता ब्रवीति १९ सौ कारिका ६३ | स्मारिता ११८ सापयति ४० स्मारं स्मारम् सानाय्य ५९ / सीम्मन्यः ७२ सुखप्रतीक्षा ११३ | सुगः २१ | हसितम् ५७ सुवर्णमुत्पत्ति ७१ हन्तीति पलायते २२. सुप्रलम्भ: १२७ | होषातोपिचि २३ स्वान्तम् ७४ ११० समवसा वेवीयते वेशः वैकुण्ठमधिष्ठितः वोसायो:- ध्यकारिध ध्यतिराते व्यतिवे व्यतिलुनीते अश्विस्खा शक्नोति भोक्तुम् शतं प्रकुरते शत्रुन्तप: शप्यम् शम्यते मोहः शयाना मुखते शुम्यते शाखेनयते शामिता 'शायिका १२३ १२५ ११२ २७ unt ·॥ श्रीः॥ व्याकरण-मध्यमा- - सोत्तरा-प्रश्नावली [चतुर्थखण्डम् ] मोङ्कारं मुरलीधरं प्रभुवरं वृन्दावनाधीश्वरं, भक्ताऽभिष्फलप्रदं पुरवरैरासेव्यपादाम्बुजम् । वन्दे रासविहारिणं निजजनानन्दप्रदं माधवं, श्रीराधादिसमस्त गोपवनितासंसेव्यमानं प्रभुम् ॥ णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः। १-दूषयति। वापति । जोगीपति । तितलति । मरारिता । अवसा- नीत् । मरिय॒तः । एते कथं साधवः । २-गव्याञ्चकार । विष्णूयति । इदामति । भ्रशयति । एतेषां संस्कार प्रदर्यताम् । ३-दस्यिति । अजर्घट । चेकीयते । पिपविषते । एतेषां साथन- प्रक्रियां तत्सूत्रार्थप्रदर्शनपूर्वकं प्रदय हीधातोर्णिचि रूपमेक साध्यताम्। -लोट- चुरण-धातोरर्थम् , माणवकमनुक्रीडति, गजोऽपकिरति, श्राहध्वं मा रघूत्तमम् , पषु विशेषकार्यञ्च प्रदय, दर्शयते भवः, प्रारोहयते हस्ती, इत्यत्र तृतीयकक्षायामेव तकप्रकारो लेखनीयः। ५-"अनुपराभ्यां कृतः इत्यस्य कर्मकर्तरि प्रवृत्त्यभावप्रकारम् , "चिरणमुलो!ऽन्यतरस्याम्" इत्यत्र दीर्घग्रहणस्य फलञ्चा. भिधाय, धानिषीष्ट, आदयत्यन्नं बटुना, इत्यनयोविशेषकार्य व्रत * नोटा-स्वरवैदिकप्रकरण की प्रश्नोत्तरी पृथक् छपी है ।

·२ व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- अथवा . बोभूयिषयिषति' भिक्षु प्रभुमुपतिष्ठते, समात, शिशत्सति, दमयन्तोकमनीयतामदम्, पतानि प्रधानकार्यमात्रेण संसाध्य "तपस्तपःकर्मकस्यैव” इति सूत्रं नियमार्थ विध्यर्थं वेति निर्णयत । ६-कर्मणेति किम् ? करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये माभूदिति, फकिका व्याख्याय, गौः पयो दुग्धे, रज्यति रज्यते वा वस्त्रम् , अपि गिरि शिरसा भिन्द्यात्, एषु कार्यविशेषमुक्त्वा, क्रियास मभिहारे हिस्वयोः कथं परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञे इति विशदरूपेण वर्णनीयम् । जन्यम्, निकारयः, प्रक्रन्ता, पूर्वसरा, तनुच्छत्, प्रस्तीमः, अना- श्वान् , चोपना, एतेषु ससूत्रं विशेषकार्याणि निर्दिश्य "न कादेः" इति सूत्रप्रत्याख्यानरीतिदर्शनीया -कम्बलदायो ब्रजति, समजः, मृगया, निहवः, गेहानुप्रपादम्, इमानि संसाध्य क्त्वाणमुलौ कस्मिन्नर्थे भवत इति, पूर्वकालि- कक्रियार्थकधातुभिन्नात् क्याप्रत्ययविधायकानि यानि शास्त्राणि तानि च प्रदर्शयत । अथवा- स्फुरस्य॑न्दधातोत्रि, परिपूर्वकव्या वित्व, इषेः शे च प्रत्यये रूपाणि ससूनं संलिख्य, भूलकेनोपदंशम्, इत्यत्र ग्रन्थोक्तशङ्का- समाधाने स्वसंस्कृतेन सुस्पष्टं लेखनीये। प्रश्नोत्तराणि । १-दूषयति-देवदत्तो दुष्यति तं कश्चिद् प्रेरयति, इत्याद्यर्थे हेतुमति च' इति सूत्रेण 'दुष वैकृत्ये अस्माद्धातोणिचि अनुबन्धलोपे 'दुष इ' इति स्थिते विच आर्धधातुकत्वात्तस्मिन् दकारादुकारस्य 'पुगन्तबघूपधस्य च' इति सूत्रेण प्राप्तलघू. पधगुणं प्रवाध्य “दोषो गो" इति सूत्रेण अस्वे “सनाधन्ता धातवः" इत्यनेन 'दूधि इति शिजन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि, तिपि, शपि अनुबन्धलापे दूषि अति इति स्थिते “सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इत्यनेन गुणे अयादेशे 'दूषयति' इति सिद्धम् । चित्तविरागे तु-चित्तं दुष्यति-स्नानसन्ध्यादौ विरक्तं भवति, तत्प्रयो- जयति कामः, इत्यर्थे णिचि “वा वितविरागे" इति सूत्रेण लघूपधगुणं प्रवाध्य " ·सोतरा प्रश्नावली। ३ विभाषया ऊत्वे णिजन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि, तिपि, शपि, अनुबन्धनोपे गुणे अयादेशे 'दूषयति' इति । ऊत्वाभावे लघूपधगुणे ‘दोषयति' इत्यपि भवति । वापयति-~-गावः वियन्ति (गर्भग्रहणं कुर्वन्ति ) ताः पुरोवातःप्रेरयति इति-बापयति, वाययति वा गाः पुरोवातः । गर्भ ग्राहयतीत्यर्थः । पुरोवातकाले गावो गर्भ गृह्णन्तीति प्रसिद्धिः । अत्र हि-वी गतिव्याप्तिप्रजनप्रकान्त्यसनखादनेषु' अ. स्माद्धातोः ' हेतुमति च" इति सूत्रेण णिचि अनुबन्धलोपे "श्रचो मिति" इत्यनेन वृद्धौ ‘वै इ' इति स्थिते "प्रजने वीयतेः" इति सूत्रेण विभाषया आत्वे "अर्तिही. उलीरीक्न्यूयोमाय्यातां पुणौ" इत्यनेन पुगागमे अनुबन्धलोपे वापि' इति णिजन्तस्य "सनाद्यन्ता धातवः" इत्यनेन धातुसंज्ञायां लटि, तिपि, शपि, अनु. वन्धलोपे "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इति गुणे अयादेशे "वापयति" इति । प्रात्वाऽभावे तु-भायादेशे 'बाययति' इत्यपि भवति । जिगीषति-जेतुमित्रछतीति विग्रहे जिधातोः 'धातोः कर्मणः समानकत - कादिच्छायां वा' इत्यनेन सनि अनुबन्धलोपे "सन्योः इत्यनेन द्विरवे "अझन- गमा सनि" इत्यनेन दीर्घ "चन्लिटोर्जे:' इत्यनेन अभ्यासात्परस्य जकारस्य कुत्वेन गकारे "सनाद्यन्ता धातवः" इत्यनेन सन्नन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि, तिपि शपि, अनुबन्धकोपे 'अतो गुणे" इत्यनेन पररूपे 'आदेशप्रत्यययोः' इत्यनेन षस्वे 'जिगीषति' इति सिद्धम्। तितंसति-उकारेत्संज्ञकतन्धातोः इच्छार्थे "धातोः कर्मणः" इत्यादिसूनेगा सनि 'सन्यकोः इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे “स यतः” इत्यनेन अभ्यासाकारस्य इवे "सनाद्यन्ताधातवः" इत्यनेन सन्नन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि, तिपि, शपि, अनुबन्धलो "तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वा इड़वाच्यः" इति वार्तिः केन विभाषया ईटि इणः परस्य सस्य षत्वे "अतो गुणे" इत्यनेन पररूपे "तित. निषति' इति । इडमावे-"तनोतेर्विभाषा इत्यनेन विभाषया दीघे नस्यानुस्वारे "तितासति" इति। दीर्घाऽभावे-'तितपति' इत्यपि भवति । श्ररारिता-पुनः पुनः अतिशयेन वा अर्ता इति विग्रहे 'सूचिसूत्रि. भूत्र्यव्ययं शूर्णोतिभ्यो यकवाच्यः' इति बार्तिकेन यडिअनुवन्धलोपे 'यछि च' इति सूत्रेण गुणे 'रायते' इति भाष्योदाहरणात् "नन्द्राः संयोगादय" इति द्वित्व. निषेधस्याऽप्रवृत्त्या 'सन्योः' इत्यनेन द्वितीयकाचंस्य 'यइत्यस्य द्वित्वे अभ्यास- संज्ञायां हलादिशेषे 'दीर्घोऽकितः' इत्यनेन अभ्यासस्य दीपें यङन्तस्य "सनाद्यन्ता ·व्या० मध्यमाचतुर्थस्खण्डस्य- धातवः" इत्यनेन धातुत्वात् लटि, तिपि, तासि तिपो डादेशे डित्वाहिलोपे यङ आर्धधातुकत्वादिटि च कृते "यस्य हल" इत्यनेन यकारस्य लोपे 'अरारिता' इति सिद्धम् । अचानीत्-'खनु अवदारणे' अस्मात् "धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमा भिहारे या इत्यनेन यङि “यडोऽचि च'' इत्यनेन तस्य लुकि ततः प्रत्ययलक्ष. णेन यजन्तत्वात् "सन्योः" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "कुहोक्षुः" इत्यनेन चुरवे "सनाद्यन्ता धातवः” इत्यनेन धातुत्वाल्लुकि तिपि अनुबन्धलोपे "लुबालुवडुदात्तः" इत्य डागमे "नुगतोऽनुनासिकान्तस्य, इत्यनेन नुकि अनुबन्धलोपे नस्यानुस्वारे परसवणे मध्ये च्लौ तस्य सिचि इडागमे "अस्तिसिचो- ऽपृक्तः" इत्यनेन तस्य ईडागमे "इट ईटि'' इति सलोपे सवर्णदी "अतो हलादे. लंघो." इति विकल्पेन वृद्धौ ‘अनङ्खानीत्' इति । वृद्धद्यभावे 'अचङ्खनीत्' इति । मरियतः-ऋधातोर्यछि 'यडोऽचि च' इति लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तवाद् द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां "उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे हलादिशेषे "सनाद्यन्ता" इति धातुत्वात् लटि तसि 'अ ऋ तस्' इति स्थिते "रुप्रिकौ च लुकि” इति सूत्रेण रिकि रीकि वा च कृते "अभ्यासस्याऽसवणे" इत्यनेन इयडि सकारस्य रुत्वे विनगें 'अरिय॒तः' इति सिद्धम् । २-गव्याञ्चकार-गामात्मनः इच्छाञ्चकारेति विप्रहे "सुप आत्मनः क्यच् इत्यनेन क्यचि अनुबन्धलोपे “सुपो धातुप्रातिपदिकयोः" इत्यनेन धात्वव- यवत्वात् सुन्नुकि "सनाद्यन्ता धातवः” इत्यनेन क्यजन्तस्य धातुत्वाल्लिटि आमि 'आम' इत्यनेन लिटो लुकि च कृते "कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इत्यनेन आमन्त. लिट्परककृतोऽनुप्रयोगे लिटस्तिपि गलि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् उरदत्त्वे हला- दिशेषे चुत्वे मकारस्यानुस्वारे परसवर्णे "वान्तो यि प्रत्यये इत्यनेन ओकारस्य वान्तादेशे 'गव्याञ्चकार' इति सिद्धम् । नन्वत्र वान्तादेशे कृते आमः आर्धधातु- कत्वात् तस्मिन् परे वकाराद्धल उत्तरस्य यकारस्य "यस्य हल" इत्यनेन लोपः कुतो नेति चेन, "सनिपातपरिभाषया" यकारनिमित्तकावादेशसम्पन्नवकारस्य यकारलोपं प्रति निमित्तत्वाऽसम्भवात् । विष्णयति-विष्णुमिव आचरतीत्यर्थे 'उपमानादाचारे' इत्यनेन क्यचि सुब्लुकि अनुबन्धलोपे क्यजन्तस्य धातुत्वात् लटि तिपि शपि "अकृत्सार्वधातुक. बोर्दीर्घः इत्यनेन दीर्थे 'विष्णूयति इति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। . इदामति-इदमिवाचरतीति विग्रहे इदम् शब्दात् 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्किब् वा वक्तव्यः' इति वार्तिकेन विपि सर्वापहारे सुब्लुकि "अनुनासिकस्य विझलोः विति" इति सूत्रेण उपधादीचे किवन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपिशापि अनुबन्धलोपे 'इदामति' इति सिद्धम् । भ्रशयति-भृशमिद आचरतीति विग्रहे 'तत्करोति तदाचष्टे' इति चुरादिगण सूत्रेण सुब्लुकि ततः इश्वद्भावाद् भसंज्ञायां वृद्धौ सत्यां पूर्व वा नित्यत्वात् 'यस्येति च' इत्य लोपे क्यजन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे रहतः' इत्यनेन रत्वे गुणे अयादेशे 'भ्रशयति' इति सिद्धम् । घटमाख्यदिति--विग्रहे 'तत्करोति तदावष्टे' इति णिचि इवद्भावाद् भसंज्ञायां टिलोपे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि अयादशे 'घटयति' इति । लिटि-घट- याञ्चकार । लुडादौ-घटयिता । घटयिष्यति । घटयतु । अबटयत् । घटये त् । अज. घटत् । अघटयिष्यतू । इति । १-दधिस्यति-दधि इच्छतीति विग्रहे "लालसायाम (उत्कटेच्छायाम्) सर्वेषां प्रातिपदिकानां क्यच् वक्तव्यः, तस्मिन् परे प्रकृतीनां सुगमुकौ च वक्तव्यौ” झ्यर्थक 'सर्वप्रातिपदिकानां क्यवि लालसायां सुगसुकौ इति वार्तिकेन क्यचि सुकि च कृते सुब्लुकि क्यजन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'दधिस्यति' इति । असुगागमे तु-यणि 'दथ्यस्यति' इति भवति । अजर्घट-ऊकारेत्संज्ञक 'गृह प्रहणे' इत्यस्माद्धातोर्यङि “योचि च" इत्यनेन यङलुकि प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणतया "सन्यडोःइत्यनेन द्वित्वे अभ्यासः संज्ञायाम् “उरत्" इत्यनेन अत्वे रपरत्वे हलादिशेषे-"कुहोवुः” इत्यनेन चुत्वे यङन्तस्य धातुत्वालकि तिपि अडागमे "यको वाइत्यनेन ईटि "नाभ्यस्तस्याऽचि विति सार्वधातुके" इत्यनेन गुणनिषेधे 'ऋदुपधस्य धातोरभ्यासस्य रुक् रिक रीक् एते आगमाः स्युर्यङलुकि इत्यर्थक "रुप्रिकौ च लुकि" इत्यनेन रूकि 'महोत्' रिकि पने-'अजरिगृहीत्' रीकिपचे-'अजरीगृहोत्' इति । "मको वा" इतीडभावपक्षे तु-लघुपधगुणे 'अजगह त्' इति स्थिते हलङ्या दिना तलोपे "हो ढ" इत्यनेन हस्य ढस्वे जश्त्वे चत्वे गस्य "एकाचो वशो भए झषन्तस्य स्वोः" इत्यनेन भषभावेन धकारे 'अजट रिकि पले-'अजरिवट, रीकि पक्षे-'अजरीघट! इति च सिद्धम। यद्यपीह “यत्रैकाग्रहणं च" इति , ·६ . व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- निषेधाद् भषभावो दुर्लभस्तथापि "गुणो यङ्लुकोः" इत्यनेन रितपा शपेत्यादिनि- धयाऽनित्यत्वज्ञापनाद्भषभावोऽत्र प्रवर्तते इत्याहुः । चेकीयति-पुनः पुनः अतिशयेन 'चायति' इति विप्रहे ऋकारेत्संज्ञक 'चाय' धातोर्य कि चायः की स्थायीत्यर्थक "चायः की" इत्यनेन कीभावे "सन्योः” इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां “कुहोवुः" इत्यनेन चुरवे "गुणो यह लुकोः इत्यनेन अभ्यासेकार त्य गुणे यन्तस्य "यनायन्ताः" इति धातुत्वालटि डिस्वादात्मनेपदे तप्रत्यये, एत्वे शपि पररूपे 'चैकीयते' इति । पिपविषते-पवितुमिच्छतीति विग्रहे डकारेत्संज्ञक 'पू' धातोः सनि "सन्योः" इत्यनेन द्विश्वे अभ्यास संज्ञायाम् "ओः पुयणज्यपरे" इत्यनेन. अभ्यासोकारस्य इत्वे 'स्मि पूड ऋ अब्जू अश् एभ्यः सन इट् स्यादित्यर्थक' "स्मिपूज्यशो सनि" इत्यनेन इटि गुणे अवादेशे "सनाद्यन्ताः" इति धातु : स्वालिटि तत्स्थाने तप्रत्यये शपि एत्वे सकरस्य इणः परत्वात् षत्वे पररूपे 'पिप. विषते' इति । ह्रोधातोर्णिच-'हेपयति' इति लटि प्रथमं रूपं भवति । तथाहि-'ही लज्जायामित्यस्माद्धातोणिचि सति वृद्धिं बाधित्वा "अतिहीब्लोरोक्नूयीक्ष्माय्याता पुणौ' इत्यनेन पुकि गुणे "सनायन्ताः” इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणे अयादेशे पररूपे 'हेपयति' इति । ४-लोट्धातो:-धीय॑म् , पूर्वभावः, स्वप्नश्वार्थः, दीप्तिरित्येके । चुरणधातो:-चौयमर्थः। माणवकमनुक्रीडति-माणवकेन सह अनुक्रीसतीत्यर्थः । अत्र "क्रीडोऽनु- सम्परिभ्यश्व" इत्यनेन 'अनुक्रीडति' इत्यत्रात्मनेपदे प्राप्त "अनोः कर्मप्रवचनी- यान" इति वार्तिकेन निषेधान भवतीति विशेषः । गजोपकिरति-अत्र स्वभावाख्यानम्, नतु हर्षो विषयः । तेनाऽत्र "किरते. हर्षजीविकाकुलायकरणेध्विति वाच्यम्" इति वार्तिकेन आत्मनेपदं न । किञ्च हर्षे सत्यपि आलेखनाऽभावात् "अपाचतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने - इति सूत्रेण सुटोs. प्राप्तौ "किरतेहपजीविके"त्यात्मनेपदविधौ ससुटकानामेव भाष्ये उदाहरणात् तळू नेति तत्त्वविदः। आहवं मा रघूत्तमम्-ननु 'आहध्वम्' इत्यादिप्रयोगे रघूत्तमस्य कर्म- स्वेन स्वीयानकर्मकरवाऽभावादकर्मकत्वाऽभावाच्च "आडो यमहनः" इत्यनेन आत्म- ·सोत्तरा प्रश्नावली। . नेपदाभाव इति चेन्न, प्राप्येत्य ध्याहारमाश्रित्य रघूत्तमं प्राप्य माहध्वमिति प्राप्ति- क्रिया प्रत्येव रघूत्तमस्य कर्मतया हन्तेरकर्मकत्वादात्मनेपदस्य निर्वाधात् । न च प्राप्येत्यध्याहारे श्वशुराजिह्वेतिवदनापि कर्मणि पञ्चम्या भाव्यमिति वाच्यम् , त्यबन्तं विनैव यत्र ल्यबन्तार्थप्रतीतिस्तत्रैव 'त्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इति वचनस्य प्रवृत्तित्वात् । अत्र तु ल्यबन्तं विना ल्यबन्तार्थभानं न भवति, प्रत्युत मारणमेव प्रतिभातीति तस्याविषयावम् । अथवा भेत्तुमित्यादि। तुमुन्नन्ताध्याहारो वा कर्तव्यः । एवम्-'भाजध्ने' विषमविलोचनस्य वक्षः' इत्यत्र विषमविलोडनस्य वक्षः प्राप्य आजघ्ने इति व्याख्यानेन हन्धातोरकर्मकत्वात् प्रयोगः साधुः । अथवा वक्षो भेतु मिति तुमुन्नन्ताध्याहारः कर्तव्यः, यथा लोके-मल्लोऽतिहर्षात्स्वस्यैव वक्षस्ता- इयति, तथा विषम विलोचनस्य समीपमेत्य स्वकीयमेव वक्षा माजघ्ने । दर्शयते भवः, भारोहयते हस्तीति-'पश्यति भवः' इति द्वितीय कक्षायां या क्रियोच्यते सैव क्रिया 'दशेयते भवः' इति चतुर्थक्रियायामुच्यते । एवञ्च कियासाम्यात् प्रथमकक्षायां भवरूपकर्मणः कर्तृत्वाचात्मनेपदं सिद्धम्भवति । एवं कर्तृस्थक्रियायाम् 'आरोहयते हस्ती' इत्यत्रापि, अथवा 'पश्यन्ति भवम्' 'आरोहन्ति हस्तिनम्' इति प्रथमकक्षायामेव कर्मणो हेतुत्वारोपात् णिचि 'दर्शयति भवः' 'आरोहयति हस्ती' इति तृतीयकक्षायामेव तङ् भवति । न च भवरूपकर्मणः कर्तृत्वाद् 'दर्शयति भवो भकान्' इति द्वितीयकक्षायां कथं तङ् न स्यादिति वाच्यम् , अध्यारोपितकर्तृव्यापारेण साम्येऽपि णिजर्थव्यापारस्याधिक्यैन समान- क्रियत्वाभावात् । तृतीयकक्षायां तु-धातूपात्तव्यापारस्य णिजयव्यापारस्य च त्यागेन समानक्रियत्वात् तङ सिद्धः। नच तृतीयकक्षायामपि चाक्षुषशानविषयीकरणरूप. व्यापारयुक्तायाः पश्यन्ति भवं भक्ताः' इति प्रथमकक्षास्थक्रियाया अपेक्षया न्यूनता स्यादिति वाच्यम्, एवकारेणाधिकाशस्यैव निस्सारितत्वात् । ५-अनुपराभ्यां कृा-मस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । विष्णमुलोर्दी|ऽन्यतरस्याम्-ननु "चिण्णमुलोः" इति सूत्रे दीर्घ- ग्रहणं व्यर्थम् "चिण्णमुलोरन्यतरस्याम्" इत्यैतावतैव 'मिता ह्रस्वः" इति पूर्व सूत्रादनुवृत्तस्य हस्वस्यैव विकल्पे दीर्घविकल्पाऽसिद्धेरिति चेन, शाम्धातोय॑न्ताण्णौ पूर्व णेलोपे लुटि तासि ण्यन्तस्याऽजादित्वाचिण्वदिटं तस्याभीयत्वेनाऽसिद्धतया अनिटीति निषेधाभावाणिलोपे दीविकल्पे सति 'शमिता', 'शामिता' इति रूप. द्वयमिष्यते, ह्रस्वविकल्पविधाने तु-हस्वविकल्पो न स्यात्, प्रथमणिलोपस्य 'अचः ·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- परस्मिन्' इति स्थानिवत्वेन व्यवहिततया चिण्परकणिपरकत्वाऽभावात् । दीर्घ- विकल्पविधौ तु-प्रथमस्य णिचो लोपो न स्थानिवत् , दीर्घविधौ स्थानिवत्वनिषे- धात् । भाष्यकारस्तु-"न पदान्त" इति सूत्रे .. "पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानिवत्" इत्येव सिद्धत्वात् तत्र द्विर्वचनसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चरविधीन प्रत्याख्यातवान् । नच ध्यन्ताण्णौ 'चिण्णमुलो" इति दीर्घ कर्तव्ये प्रथमणिलोपस्य स्थानिवत्वं दुर्वारम् , "चिपणामुलोः" इति दीर्घस्य पूर्वत्रासिद्धीयत्वाभावात् , ततश्च प्रथम णिचा व्यव. हितत्वात् दीधीनापत्तिः, एवञ्च तत्र दीर्घे कर्तव्ये स्थानिवत्वनिवारणाय दीर्घ ग्रहणस्यावश्यकत्वात् कथं दीर्घग्रहणस्य प्रत्याख्यानमिति चेन, "चिण्णमुलो।" इति दीर्घविधौ णाविति णिस्वजातिप्रधानो निर्देश:-चिण्णमुल्परकणिस्वजातो परत इति यावत, णित्वजातिश्च णिद्वये अस्तीति प्रथमणेः स्थानिवावेऽपि दीर्घस्य निर्वा- धावात् । एवञ्च-हस्वदीर्घयोर्विशेषाभावात् ह्रस्व विकल्प एव क्रियतां मास्तु दीर्थप्रहणमिति भाष्याशयः । घानिषोष्ट-हन्धातो वकर्मणि आशीलिक तिप्रत्यये जिङ, सीयुटि तस्य सुडागमे सुटः सकारस्य षत्वे ष्टुत्वे 'हन् सौष्ट' इहि स्थिते "हनो वध लिङीति सूत्रस्य 'वष्यात्' इत्यत्र कर्तरि लिङि चारितार्थेन अपवादस्वात्तं प्रवाध्य "स्यासिच्- सोयुटतासिषु भावकर्मयोरुपदेशेऽम्झन्ग्रहदशां वा चिण्वदिट च" इति सूत्रेण आर्धधातुके सीयुटि परे चिण्यत्वे सन्नियोशिष्टत्वेन इटे च कृते चिण्वत्त्वात "अचो. ऽगिति" इति वृद्धौ सत्य षत्वे "हो हन्तेः" इति कुत्वे “घानिषीठ" इति । चियत्वाऽभावपते-'हन् सोष्टः इति स्थिते वधादेशे बलादित्वादिडागमे "अतो लोपा" इत्यलोपे सन्नियोगशिष्टत्वेन सस्य षत्वे 'वधिषीष्ट' इति । भादयत्यन्नं वटुना-अन्न "शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्" इत्यनेन अकत्र भिप्राये परस्मैपदं भवति । ननु 'आदयते देवदत्तेन' इत्यत्रेव "अदेः प्रतिषेधः" इति वार्तिकेन भत्राऽपि परस्मैपदस्य प्रतिषेधः कुतो नेति चेन, 'अनन्तस्येति न्यायेन "निगरणचलनार्थेभ्यः इति सूत्रेण प्राप्तस्यैव परस्मैपदस्य तेन निषेधात् । अथवा प्रश्नोत्तराणि। बोभूयिषयिषति-अस्योत्तरं ४४ वर्षे द्रष्टव्यम् । भिक्षुकः प्रभुमुपतिष्ठते-लिप्सया उपगच्छतीत्यर्थः । अत्र "वा लिप्सा- यामिति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेन विभाषया आत्मनेसद भवति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। ६ समार्त-समुपसर्गात् भौवादिकस्य ऋवातोढुंडि "अर्तिश्रुशिभ्यश्चेति वक्त व्यम्" इति वार्तिकेन आत्मनेपदे तप्रत्यये कले: सिचि प्राडागमे 'सम् मा ऋस् त' इति स्थिते "उश्च" इति कित्वात् गुणाऽप्राप्तौ "आट" इत्त वृद्धिं वाषित्वा परत्वात् "हस्वादङ्गात्" इति सिलोपे ततो वृद्धौ रपरत्वे 'समात" इति । 'सिज्लोर एकादेशे' इति सिद्धकाण्डे पाठाद् वृद्धि प्रति सिज्लोषो नाऽसिद्धः । यत्तु "हत्वादनातू" इत्यत्राऽपदसत्त्वेन वार्णपरिभाषया वृद्धः पूर्व खिजलोप इति तन्न, तस्य वार्णाऽऽयोरेकस्थानिकत्व एव प्रवृत्तः। शिशासति-शयितुमिच्छति 'शिशत्सति। नतु "शदेः शितः" इयनेन शिदादिविषयशदेशात्मनेपदविधानाच्छिद्विषयसन्नन्तादी अात्मनेपदं कुतो नेति चेन्न, "शदेः शितः" इत्यत्र "पूर्ववत्सनः" "नानो" इति सूत्राभ्यां 'सनो न सत्यनुवत्यं वाक्यभेदेनाऽदोबात् । तथा हि-"शदेः शितः" इत्येकं वाक्यं, सिद्भा- विनः शदेरात्मनेपदं स्याहित्यर्थः । तेन 'शीयते' इत्यादौ नान्याप्तिः । “सनो न" इत्यपरं वाक्य, सः सन्नन्तादात्मनेपदं नेत्यर्थः । तेन 'शिशत्सति' इत्यादी नातिव्याप्तिः। दमयन्ती कमनीयतामदम्-अत्र वाक्ये 'दमयन्ती' इत्यत्र "शेत्रात् - कर्तरि परस्मैपदम्" इत्यनेन अभिप्राये परस्मैपदं भवति । "न पादम्याचमा . यसपरिमुहरुचिकृतिवदवसः" इति सूत्रेण परस्मैपदनिषेधस्तु न शङ्कया, "अन- न्तरस्येति न्यायेन "निगरगचलनार्थेभ्यश्च', "अणावकर्मकाचित्तवत्कर्तृकात्" इति सूत्रहयप्राप्तस्यैव परस्मैपदस्य तैन निषेधात् । तपस्तपः कर्मकस्यैव-उपवासादिरूपतपस्तापसं तपति दुःखीकरोती. त्यर्थः । एवञ्च तापसस्य कर्मवे तपधातोर्दुःखजननमर्थः। तापसः स्वयमेव तप्यते अर्थात्तपः मर्जयतीति तारसत्य कर्तृत्वे तपेरर्जनरूपार्थः । एवं हि-कर्मस्था क्रिया दुःखजननरूपा, कर्तृस्था क्रिया तु अर्जनरूपेति क्रिपाभेदात् सकर्मकत्वाचाप्राप्ते कर्मवद्भावे "तपस्तपः कर्मकस्य" इति सूत्र विध्यर्थम् । एवकारस्तु व्यर्थ एवेति वृत्ति कारादयः। वस्तुतस्तु कर्मत्वकर्तृत्वरूपावस्था येऽपि तारस उपवासादिजन्य. कृशतादिरूपशरीरसन्तापमनुभूय पुण्यविशेषमर्जयतीति कर्मस्था क्रिया कर्तृस्था किया च समानेति कर्मद्भावे प्राप्ते-'सकर्मकाणां कर्मद्भावश्चेत्तर्हि तपेरेव' इति नियमार्थ सूत्रम् । तथा च "सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्याः" इति वार्तिकमपि न कर्तव्यम् । नियमेनैव एवकारे लब्धे सूत्रे एवकारग्रहणं व्यर्थ सतू-तपधातोरपि .

·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- यदि कर्मवद्धावश्चेतहि तपाकर्मकस्यैवेति द्वितीयं नियमं करोति । तेन 'सुवर्णमुत्त- पति' इत्यादौ कर्मवावो न भवतीति फल मिति दिक् । ६-कर्मणेति किम्-"कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः इति सूत्रे कर्मणेत्यस्या. भावे-'असिना छिनत्तिः 'स्थाल्यो पचति' इत्यत्र करणाधिकरणयोयों व्यापारः, स एवेदानीम् 'असिश्छिनक्ति' 'स्थाली पचति' इत्यादौ कर्तृस्थ इति तत्रापि कर्मत्वं स्यात, तन्माभूदित्येवमर्थ कर्मणेति पदमित्यर्थः। ननु तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भ- वतीत्युक्तः के नेत्याकाक्षायामनेक कारकोपस्थितावपि कर्मवदिति प्रत्यासत्या कर्मणेति लभ्यत एवेति चेत्तहि-'गच्छति प्रामः' 'आरोहति हस्तो' इत्यादौ कर्तस्थ- क्रियेभ्यो कर्मत्वानिवृत्यर्थं तदिति स्यात् । नचैवमपि पविभिदिप्रभुतीनामेव गमि. कहिप्रभृतीनां सकर्मकत्वे फलस्य कर्मनिष्ठत्वे च तुल्ये कर्तृस्थभावका गम्यादयः इति कथं ज्ञातव्या इति वाच्यम् , यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते-यथा 'पक्वेषु तण्डुलेषु' यथा वा 'छिन्नेषु काष्टेषु' तत्र कर्मस्था क्रिया, नेतरत्र । नहि पक्कापक्कतण्डुलेष्विव गतागतग्रामेषु आरूढानारुढहस्त्यादिषु वा क्रियाकृतं वलक्षण्यं प्रत्यक्षमुपलभ्यत इति । गः पयो दुग्धे-अत्र दुहेः कर्मकर्तरि 'न दुइस्नुनमा यविचणौ' इति सूत्रेण यकि निषेधे शपि तस्य "अदिप्रमृतिभ्यः शपः" इति लुकि हस्य धत्वे जश्त्वे तस्य धत्व एवं 'दुग्धे' इति । अत्र प्रकृतसूत्रेण यको निषेधेऽपि "दुहश्च" इति सूत्रेण विकल्पेन 'पक्षे चिण स्यादेवेति न विस्मर्तन्यम् । रज्यति रज्यते वा वस्त्रम्-अत्र 'रज रागे' इत्यस्माद्धातोः "कुषि रजोः प्राची श्यन् परस्मैपदं च" इति यगविषये यकं प्रबाध्य प्राचां मते श्यनि ततः सभियोगशिष्ठत्वात् परस्मैपदे च विहिते 'रज्यति' इति सिद्धं भवति । अन्यमतें तु-यकि प्रात्मनेपदे 'रज्यते' इति च भवति । मपि गिरि शिरसा भिन्द्यात्-प्रायेण शिरसा गिरि भेत्तुमयम् अलम् (समर्थः) इत्यर्थः । अत्र वाक्ये 'मिन्द्यात्' इत्यत्र “सम्भावनेऽलमिति चेत् सिद्धा- उप्रयोगे" इति सूत्रेण लिलमवति । क्रियासमभिहारे हिस्वयोः कथं परस्मैपदात्मनेपदसंशति-"क्रिया- समभिहारे लोट् , लोटो हिस्सो, वा च तध्वमोः" इत्यत्र चत्वारि वाक्यानि । तत्र-"क्रियासमभिहारे लोट् इति प्रथमं वाक्यम् । पौनःपुन्यं भृशार्थच क्रियासमभिहारः। ततब-यौनःपुन्ये भृशार्थे च धोत्ये धातोर्लोट स्यादिति ·सोत्तरा प्रश्नावलो। ११ . तदर्थः । "लोटो हिस्वी' इति द्वितीयं वाक्यम् , पूर्ववाक्यविहितस्य लोटो हिस्वा- वादेशौ स्तः तगमपवादौ इति तदर्थः । ननु तर्हि हि-स्वयोरभयोरपि लादेश. स्वात् परस्मैपदत्वं स्यात् , अस्य स्वादेशस्य तप्रत्याहारप्रविष्टत्वाऽभावेन "तडा. नावात्मनेपदम्" इत्यस्याऽप्रवृत्तः, किश्च अनयोर्हिस्वयोः “तिसझी"ति सूत्रान. न्तर्भूतत्वात् तिङन्तत्वं च दुर्लभं स्यादिति चेत् ? "लोटो हिस्वौ इति द्वितीय. वाक्ये तावत् "क्रियासमभिहारे लोट” इति प्रथमवाक्यात् 'लोट्' इत्यनुवृत्तं स्थानषष्ठथा विपरिणीतं तृतीयं वाक्यं सम्पद्यते । तत्र हि "लोटो हिस्वी" इति द्वितीयवाक्यात् 'हि-स्वौ' इत्यनुवृत्तं धर्मपरमाश्रीयते । तथा च-लोडादेशी हि-स्ववद्भवतः इति लभ्यते, कौ भवतः इत्याकाक्षायां पूर्ववाक्योपस्थिती 'हि-स्वौ' इति गम्यते । ततश्च-'याविमौ तिवन्तभूतौ हिस्वावुत्तौ तौ प्रसिद्ध- लोडादेशतिअन्तर्भूतहिस्ववद्भवतः' इति तृतीयं वाक्यं पर्यवस्यति । तिबन्तर्भूत. हिस्वयोस्तावरक्रमात् परस्मैपदत्वमात्मनेपदत्वं तिङन्तस्वं च प्रसिद्धम् । अतः प्रकृतौ 'हि-स्वौ' क्रमापरस्मैपदात्मनेपदसंशौ स्तः, तिसंझौ चेत्यर्थः । तिब्वात. पदवसिद्धिः। ७-जन्यम्-'जनी प्रादुर्भाव अस्मात् 'तकिशसितियतिजनिभ्यो यदा. च्यः' इति वाति केन यत्प्रत्यये कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ तस्य अमादेशे पूर्वरूपे 'जन्यम्' इति सिद्धम् । न च ण्यत्प्रत्ययेऽपि "जनिवभ्योध" इत्यनेन वृद्धिनिषेधात् 'जन्यम्' इति सिद्धौ यद्विधानं व्यर्थमिति वाच्यम् , “यतोऽनावः" इत्यायुदात्त- विधानार्थ स्वरे श्रावश्यकत्वात् । निकाय्य:-निचीयतेऽस्मिन् धान्यादिकमिति 'निकाय्यो निवासः। अत्र 'नि' उपसर्गात् चिञ् धातोः "पाय्यसान्नायनिकाय्यघाय्या मानहविनिवाससा. मिधेनीषु' इति सूत्रेण अधिकरणे ण्यत्, भाय, धात्वादेः कुत्वं च निपातनाद् भवति । वृद्धिस्तु णित्वाद् 'अवो डिपति' इत्यनेनैवेति न विस्मर्त्तव्यम् । प्रकन्ता-"क्रमेः कर्तर्यात्मनेपदविषयात् कृत इरिनषेधो वाच्या इति वार्तिके 'मनन्यभावे विषयशब्दः । तदन्याऽविषयत्वे सति तद्विषयत्वमनन्य. भावः। तथा च 'नित्यमात्मनेपदिनः' इति फलितम् । एवं च 'प्रकन्ता' इत्यत्र 'प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्' इत्यनेन ममेरात्मनेपदविषयतासत्वात् 'प्रकृतवार्तिकेन इएिनषेधो भवति, 'क्रमिता' इत्यत्र तु 'अनुपसर्गाद्वा' इति प्रात्मनेपदविकल्पवि- धानात् नित्यमात्मनेपदित्वाऽभावादिरिनषेधो न भवतीति विशेषः। युवानस्तु- ·व्या० मध्यामचतुर्थखण्डस्य- तदर्हत्वमेव तद्विषयत्वम् , अर्थाद् आत्मनेपदार्हत्वमेवात्मनेपदविषयत्वमिस्याहुः, तन्मते तु-प्रात्मनेपदपक्षे इएिनषेधे 'क्रन्ता' इति, श्रात्मनेपदाऽभावे इनिषेधा. प्राप्तौ 'अमिता' इति । एवं च नवीनमते विषयशब्दस्य वार्तिके प्रयोजनामावः इति ध्वन्यते। पूर्वसर:-पूर्वः सरतीति विग्रहे "पूर्वे कर्तरि" इति सूत्रेण पूर्वशब्दे उप- पदे सतप्रत्यये सुब्लुकि गुणे कृदन्तस्वात् सौ रुखे विसर्गे 'पूर्वसरः' इति । तनुच्छत्-तनुं छादयतीति विग्रहे "विप च" इति एयन्तात् छादि धातो: किपि सुजुकि "इस्मन्नन् किषु च" इति छादेराकारस्य हस्ते णिलोपे तुगादि- कायें 'तनुच्छत्' इति । प्रस्तीम:-श्रस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् अनाश्वान्-'अश भोजने' श्नाविकरणः क्रयादिः। श्रहमानिटि तस्थाने "उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च" इति सुश्रेण निगतनात् कम्प्रत्यये एडभावे च कृते द्वित्वादिकायें "अत श्रादेः" इति दीधे सति सवर्णदीपं च कृते अनुविकरणाऽ. भावात् "श्नोतेश्व" इति नुडभावे "प्रत्वसन्तस्य च"इति दी उगित्वान्नुमि कृदन्तत्वात सौ हल्ल्यादिना सुलोपे संयोगान्तलोपे नत्र उपपदसमासे नओ नस्य लोपे 'तस्मान्नुडचि" इति नुटि 'अनाश्वान् इति । 'धृतजयधृतेरनाशुषः' इति भारविः। चोपन:-'चुप मन्दायां यतौ' अस्मात् “चलनशब्दार्थादकर्मकाधुच्" इति सूत्रेण युचि “युवोरनाको" इत्यनादेशे गुणे विभक्तिकार्ये 'चोग्नः' इति । न कादेरिति-"चजोः" इति सूत्रे 'निष्ठायामनिट' इति पठित्वा-निष्टा- यामनिटधातोबजोः कुत्वमित्यर्थे गर्जबातोनिटायां सेटवेन 'गज्यम्' इत्यादौ "न कादेः" इति सूत्रोदाहणे कुत्वभावं सम्पाद्य वार्तिककारेण प्रत्याख्यातं तत्सू. त्रम् । अर्जितर्जिप्रभृतीनां निष्ठायां सेटवेन कुत्वाभावः। प्रचु'लुचप्रभृतीनां कादिगणपठितत्वेऽपि “उदितो वा" इति सूत्रेण वायां वेट्वात् “यस्य विभा- षया" इति निष्ठाविषये अनिट्वात् “चजोः" इत्यनेन इष्टं कुत्वं भवत्येव । न च "न कादे" इति सूत्रसत्तायां ग्रुचुग्नु चुप्रभृतीनां कुर न भवति , सूत्राभावे तु प्राप्नोतीति मतदये प्रयोगवैलक्षण्यात प्रत्याख्यानासङ्गतिरिति वाच्यम् ? परस्पर- विरोधेऽपि यथोत्तरभुनिवाक्यस्य प्रामाण्यात् । एवञ्च वार्तिककारानुरोधेन ग्रुचुग्लु- चुप्रभृतीनो कुवं स्वीकर्तव्यमिति दिक् ।

·लोत्तरा प्रश्नावली। -कम्बलदायो व्रजति-कम्बलं ददातितीति विग्रहे कर्मण्यणपवाद "तुमन्वुलौ” इति एवुलं बाधित्वा "रातोऽनुपसर्गे कः" इति कप्रत्ययः प्राप्तः, तमपि परत्वाद्बाधित्वा "श्रण कर्मणि च" इत्यावृत्या अणि मुब्लुकि युगागमे विभ. त्यादिकायें 'कम्बलदायो व्रजति' इति सिद्धम् । समजः-समुपसर्गादज्धातोः “समुदोरजः पशुषु" इति सूत्रेण अप्रत्यये विभक्तिकार्ये 'समजः पशूना संघः । इति । अधपोरित्युरित्यु: "अजेव्यघ अपोः" इति वीभावो न । मृगया-'मृग अन्वेषणे' चुरादावदन्तः, तस्मारिणवि 'मृग इ' इति स्थिते "परिचर्यापरिसर्यामृगयाऽटाटयानामुपसख्यानम्" इति वातिकेन निपात. नात् णिनिमित्ताऽजन्तलक्षणवृद्धयभावे शे यकि च कृते "अतो लोपः" इत्यनेन आर्धधातुके णौ परे अतो लोपे “णेरनिटि" इति णिलोपे 'मृग य' इति स्थिते निपातनाद् अलोपाभावे "अकृत्सार्वधातुकयो"रिति दीर्घाऽभावे श्रीस्वाहापि कृदन्तस्वात् सौ तस्य हल्ङयादिना लोपे 'मृगया' इति । निहवः-अत्र 'ह्वः सम्प्रसारणं न न्यभ्युपविषु' इत्यनेन 'नि' उपसर्गात् हय. तेरपप्रत्यये सम्प्रसारणे च कृते पूर्वरूपे गुणे वादेशे स्वादिकायें 'निहवः इति । गेहानुप्रपादम-द्वितीयान्ते उपपदे अनु-प्र-उपपदात् पदेः "विशपति- पदिस्कन्दां व्याप्यमानादेसेव्यमानयोः” इत्यनेन णमुलि अनुबन्धलोपे वृद्धौ स्वादिकायें 'गेहानुप्रपादम्' इति । क्वाणमुलौ कस्मिन्नर्थे भक्त इति-अयथाभिप्रेताख्याने, समाप्ती गम्यमानायाम् , तस्प्रत्ययान्ते स्वाङ्गे उपपदे, नानार्थप्रत्ययान्ते व्यर्थविषये उपपदे' तूर्णी शब्दे उपपदे, अन्वशब्दे उपपदे च क्त्वाणमुलौ भवतः । पूर्वकालिकेति-"अलं खयोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा" "उदीचा माछो व्यतिहारे।' “परावरयोगे च" इत्येतैः सूत्रः पूर्वकालिकक्रियार्थकधातुभिन्नात् क्वाप्रत्ययो विधीयते । अथवा प्रश्नोत्तराणि । स्फार:-स्फुर्घातो वे घनि नित्वादादिवृद्धौ "फुरतिस्फुलत्योर्षभिः इत्यनेन पारवे स्वादिकायें 'स्फारः' इति । स्यन्दः-स्यन्दधातोः "स्यदो जवे" इत्यनेन पनि निपापादनेन नलोपे वृद्धयभावे स्वादिकार्ये 'स्यद' इति ।

·ज्या० मध्यमावतुर्थखण्डस्य- परिवीय-परिपूर्वधात् व्यञ्जातोः क्त्वाप्रत्यये तस्य "समासे नर्वे” इति ज्यरि " विभाषा परेः" इत्यनेन विभाषया सम्प्रभारणे पूर्व रूपे 'परि वि य' इति स्थित दुकं बाधित्वा "हलः" इति दीर्धे कृदन्तत्वात्सौ तस्य लुकि परिवीय इते । सम्प्रसारणाभावे 'परिव्याय' इति । इरिति-इष्वातोः 'इच्छा" इति सूत्रेण निपातनात् भावे शे याभावे च कृते छत्वादिकार्ये 'इच्छा' इते। मूलकेनोपदंशमिति-ननु मूलकेनोपदंशं मुंक्त इते विप्रो ल्यबन्तसका मकदंशधातुयोगे भूलकस्य शब्दतः कर्मस्वाऽभावेन मूलकोपदंशयोः सम्बन्धाभा. वेन सामाभावात् "उपदंशस्तृतीयायाम्" इत्यनेन णमुल्प्रत्ययः, "तृतीयाप्रम- तीन्यन्यतरस्याम्' इति समासश्चात्र दुर्लभ इति चेन्न, किमुद्दिश्य भुंक्त इति कर्म गोऽपेक्षायां मूलकमुपदंश्य भुंक्त इत्यर्थेन मूलकस्य कर्मत्वं समायाति, मूल कस्य देशवातुना सहार्थसम्बन्धस्य सत्यात् । यदि तृतीयायाः शब्दत एवान्वये प्रत्यय इध्यते, तर्हि "करणे हनः" इतिवत् "उपदंशः करणे" इत्येव वदेत् । एवञ्च तृतीयाग्रहणासामर्थेन प्रार्थसम्बन्ध पवाष्टः। शब्दतस्तु मूलकं भुजिक्रियां अति करणमेवेति दिक। णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः । १६३७ १-"णिज्यव आदेशो न स्यात्" इति फक्किका सिद्धान्तप्रदर्शनमुखेन स्वशब्दाख्येया। २-सपत्नीव द्यौरिव माचरति, कलि गृहाति, श्वानमाचष्टे, अमुमुय. ञ्चमासयत्, इति विग्रहे तिपि रूपाणि प्रतिपाद्य-स्वमनायत, ओढायित्वा, इत्यनयोर्ग्रन्थोक्तपूर्वोत्तरपक्षो सुस्पष्टं स्वगिरा प्रदर्शनीयौ। ३-उचिच्छिषति, इत्यत्र मूक्तशकासमाधाने, यङ्लुगन्तादात्मनेपदा. भावश्च अ-मेधायति, प्रापयियिषति, अनुक्रोडते, उत्तपत्ते, संविद्रते, गांजा. नीते, अभिक्षिपति,एतेषां विशेषकार्यप्रदर्शनपूर्वकं साधुत्वमभि- चाय कण्ड्वादेर्धातुत्वप्रातिपदिकत्वयोः फलप्रमाणे निरूपणोये । प्रतिपाद्यताम् ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। १५ ५-अभाजि, मासमास्यते देवदत्तेन, पच्यते तण्डुलः, सृज्यते नज भक्तः, ननु करोमि भोः, पुरा भुङ्क्ते, एतानि प्रधानकार्यप्रदर्शक- सार्थतत्तच्छास्त्र निर्देशपुरस्सरं साधयित्वा, कर्मकर्तरि कृत्यक्त- खलार्थानामभावे प्रमाणं प्रदर्श्यताम् । ६-त्वं स्म अध्यापय, वसन् ददर्श, वास्तव्यः, शप्यम् , वह्यम् , प्रतिगृह्यम् , समवसर्या, लाप्यम् , एतानि विशेषशास्त्रोल्लेखपु. रस्सरं संसाध्य 'वोताप्यो' इति सूत्रसत्वाऽसत्वयोः फलदोषी साधु निरूपयत। अथवा- - पापचका, मधुसूदनः, बहुक्षमा, गोसङ्ख्यः, भास्करः, इतिहरिः, घटिन्धमः, कुमारघाती, एतानि सविग्रहं विशेषसूत्रोपन्यासमुखेन संस्कृत्य 'ई च खनः' इति सूत्रस्थदीधकारफलमस्ति न वेति सश- ङ्कासमाधि प्रतिपादय । ७-सुयः, शत्रुन्तपः, ब्रह्मवादी, राजघा, पारद्वश्वा, वृक्या, पृत्तः, रोचिष्णुः, वेशा, भावः, एतेऽर्थप्रदर्शनपुरस्सरं साध्याः । ८-उग्राहा, उच्छायः, उपहवः, गोणिः, शायिका, विमार्गः,पोत्वा खलु, चूर्णपेषम् । एषु प्रधानकाय प्रदर्य तत्ससूत्रार्थोलेख्यः । प्रश्नोत्तराणि। १-णिच्यच आदेशो नेति-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । २-सपत्नीवाचरति-इति विग्रहे-'सपस्नायते 'सपतीयते' सपत्नीयते' इति त्रीणि रूपाणि भवन्ति । धौरिखाचरति-इति विग्रहे किपि "नः क्यै” इति नषेधेन अपदान्तत्वाद् "दिव उत्" इत्युत्वाभावे तिपि शपि लघूपधगुणे 'देवति' इति माधवः । तत्व. विदस्तु-लघूपधगुणं बाधित्वा अन्तरङ्गस्यात्' "छो" रिति वकारस्य अठि यणि गुणे वादेशे 'द्यवति' इत्याहुः । कलिं गृह्णाति-इति विग्रहे तिपि 'कलयति' इति रूपम् । श्वानमाचष्टे-इति विप्रहे णिचि इष्ठवद्भावात् “नस्तद्धिते" इति टिलोपे भवात् सम्प्रसारणे तिपि शबादिका 'शावयति' इति । नच टिलोपं प्राध्य ·. व्या० मध्यामचतुर्थखएडस्य- "प्रकृत्येकाच॥ इति प्रकृतिभावः कुतो नेति वाच्यम् , येन नाप्राप्तिन्यायेन ‘टेरि- त्यस्यैव बापकत्वात् । परे तु-इष्टनि दृष्टस्यैव-इष्ठवत् , इति टेरित्येव टिलोपो इष्टनिष्टो न तु 'नस्तद्धिते' इति । तेन 'नस्तद्धिते' इत्यस्य 'इष्ठव'दित्यतिदेशाs- भावेन प्रकृतिभावात् 'टेः' इति लोपस्याऽभावे सम्प्रसारणादिकार्ये 'शुनयति' इत्याहुः। अमुमुयश्चमाचष्टे-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । स्वमनायत-असुमनः सुमनोभवतीत्यर्थे "भृशादिभ्यो मुत्यच्वेर्लोपश्च हलः" इति क्याड सकारलोपे च ' "अकृतसार्वधातुकयोर्दीर्घः" इति दीधै क्यङन्तस्य धातुत्वाल्लकि कि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पररूपे मनश्शब्दात् प्रागेवाटि यणि रूपं सिद्धम्। ननु सुमनश्शब्दात् क्यविधानेन सुमनश्शब्दस्याङ्गसंज्ञासत्वात् सुशब्दा. प्रागेव अट् स्यादिति चेन्न, "हमामयुद्धे” इत्यत्र युद्धे सल्मामशब्दः, सच समुपसर्गविशिष्ट एवास्ति, न केवलग्रामशब्दा, ततो ग्रामशब्दपाठेनैव संप्रामशब्द. लामे समुपसर्गविशिष्टपाठो व्यर्थीभूतो ज्ञापयति-धातुसंज्ञाप्रयोजकीभूतप्रत्ययस्य चिकीर्षितरवे उपसर्गसमानाकारकपूर्वपदस्य पृथक्करणं भवतीति तात्पर्यात् । तेन स्वमनायत इत्यादौ सूपसर्गस्य पृथक्करणं फलं भवति । अथ च ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन यत्रोपसर्गस्य सम्पूर्णरूपेण स्थितिस्तत्रैव पृथक्करणं भवति, यत्र तु गुणादेशेन उपसर्गस्यापहरणं भवति तत्र पृथक्करणं न भवति । ततश्च ओढ इव प्राचयति 'श्रीदायित्वा' इत्यत्र आः पृथक्करणामावेन अव्ययपूर्वपदस्वाभावात् 'उन्मनाय्य' अवगलभ्य' इतिक्त् ल्यप् न भवतीति फलम् । ज्ञापकस्य विशेषापे. क्षवे "उस्योमाछदवारः प्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वार्तिकं तत्परयाख्यानपरकम् "बात" इति सूत्रे चकारप्रहणं च मानम् । अन्यथा 'श्रौढीयत्' इत्यादौ धातु- संज्ञायां कर्तव्यायाम श्राः पृथक्करणेन 'श्रीमालोच' इति सूत्राऽप्रवृत्तौ वार्तिक व्यर्थमेव । एवञ्च पररूपादिकार्याऽप्रवृत्तौ पुनर्वृद्धिविधानार्थं चकारग्रहणमपि व्यर्थम् । श्राट' इति सूत्रे चकारहणं 'पाटम इति बृद्धिविषये यद्यत् कार्य प्राप्नोति तत्सर्व निवारयतीति चकारग्रहणेनैव पररूपं न स्यादिति वार्तिकं निष्प्र- योजनमिति भगवता भाष्यकारेण प्रत्याख्यातम् । ३-उचिच्छिषति-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । यालगन्तादात्मनेपदाभावम्-ननु 'बोभवीति' इत्यत्र प्रत्ययलक्षणेन ·सोत्तरा प्रश्नावली। जित्वधर्ममानीय भनुदात्तडित आत्मनेपदम्' इत्यात्मनेपदं कथं न स्यादिति चेन्न, निवस्य प्रत्ययाप्रत्ययोभयवृत्तित्वेन प्रत्ययलक्षणसूत्राऽप्रवृत्तः। यो हि धर्मः केवलप्रत्यये तिष्ठति, तस्यैव धर्मस्य प्रत्ययलक्षणेन आनयनं भवति, यश्च धर्मः प्रत्ययेषु वर्तते अथ च धातुध्वनि वर्तते, तस्य धर्मस्यानयनं न भवति । डिस्वधर्मश्च यबादिप्रत्ययेषु वर्तते अथ च शौङादिधातुध्वपि वर्तते, इति तस्य धर्मस्थानयन न भवति । अत एव शोभना हो यस्मिन् प्रासादे इति विग्रहे प्रत्ययलक्षणेन असन्तत्वमादाय "प्रत्वसन्तस्य इति दीघोऽपि न भवति, असन्तत्वस्योभयेष्वपि विद्यमानत्वात् । ४-मेधाति-'मेधा पाशुग्रहणे' अस्मात् 'कण्ड्वादिभ्यो यक्' इति यकि धातुसंशायो लटि तिपि शपि पररूपे 'मेधायति' इति । प्रापयियिषति-प्रियमास्यातुमिच्छति इति विग्रह "तटकरोति तादाचष्ट" इति ण्यन्तात् सनि इटि नाविष्टवस्वाद प्रिय शब्दस्य "प्रियस्थिरे" ति प्रादेशे वृद्धी पुकि णिचो गुणायादेशयोः परः 'प्रापयिष' इति सन्नन्तात् लटि तिपि शपि "यथेष्टं नामधातुषु इति वार्तिकेन "यि शब्दस्यैव द्वित्वपक्षे पररूपे 'प्रापयियि- षति' इति । एवं प्रियमाचक्षाणं प्रेरयतीत्यर्थेऽपि प्रापि' इति ण्यन्तादुताद्धेतुमण्णौ तदन्तात् सनि इटि द्वितीयं णिचमाश्रित्य प्रथमणिचो लोपे द्वितीयणिचो गुणाया- देशयोः 'प्रापयिष' इति सनन्तालटि तिपि शपि उत्तवार्तिकेन यिशब्दस्य द्वित्वा. दिकाय 'प्रापयियिषति' इति । अनुक्रीडते-अत्र "क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च" इत्यनेन आत्मनेपदं भवतीति विशेषः। उत्तपते-अत्र "उद्विभ्यां तपः" इत्यनेन आत्मनेपदं भवतीति विशेषः । संविद्रते-लुश्विकरणकसम्पूर्वकात् 'विद्' धातोर्लटि प्रथमपुरुषस्य बहुवचने रूपमिदम् । अत्र “विदि-प्रच्छि-स्वरतीनामुपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन आत्म- नेपदम् , ''वेत्तेर्विभाषा" इत्यनेन विभाषया शादेशस्याऽतो रुडागमश्चेति विशेषः । रडागमाभावपचे तु 'संविदते' इति बोध्यम् । गां जानीते-“अनुपसर्गाज्ज्ञः" इति सूत्रेणात्र आत्मनेपदमिति विशेषः । अभिक्षिपति-अत्र "अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः” इत्यनेन परस्मैपदमिति विशेषः । कण्ड्वादोनां धातुत्वं प्रातिपदिकत्वं चेति-'कण्डू गात्रविघर्षणे' इति धातौ 'कण्डु' इति हरवान्त एव पठितव्यः, "अकृत्सार्वधातुकयो." इति दीर्घ २ म०प्र०च० ..

·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्थ 'कण्डूयते' इति रूप सेत्स्यतीति दीर्घान्तपाठो ज्ञापयति-"कण्ड्वादयः प्राति- पदिकाः" इति । यदि च कण्ड्वादयः प्रातिपदिकाः तर्हि "कण्डवादिभ्यो या इति सूत्रे ककारोगदानं व्यर्थमेव स्यात् , तदेव व्यर्थ सत् ज्ञापयति 'कण्डवादयो घातव' इति । इत्थं च कण्ड्वादीनां धातुस्वं प्रातिपदिकत्वं चेत्युभयं सिद्धम् । अत एवोक्त भाष्ये-'धातुप्रकरणादातुः कस्य चासजनादपि । माह चाऽयमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः' इति । एवञ्च धातुपक्ष-कण्डूयते' इत्यादीनी सिद्धिः। प्रातिपदिकत्वपक्षे-यकि असति सति विपि च कृते 'कण्डूः, धातुत्वादुवङि कण्वा, कण्डवः इति । प्राति- पदिकत्वे--यणि कण्डवी, कण्डवः, इत्यादि । ५-ममाजि-भजि भाषार्थः' इति धातुः । इदित्वान्नुमि भज' इति । तस्मात् भावकर्मणि तुङि तडि अडागमे मध्ये ब्लौ "चिण भावधर्मगोः इत्यनेन भावकर्मवाचितशब्दे परे च्लेश्चिणि "भजेश्च चिणि इत्यनेन चिणि परे विभा- षया नलोपे उपधावृद्धौ "चिरणो लुक" इत्यनेन तलोपे 'अभाजि' इति । नलोपा. ऽभावपक्षे वृद्ध्य नावात 'अभजि' इति । मासमास्यते देवदत्तेन-ये अकर्मका: "कर्तुरीप्सिततमं कर्म" "तथा- युकं चानीप्सित' मिति सूत्रसिद्धकर्मरहिताः 'आस उपवेशने-वृनुवर्तने' इत्यादयः, तेषाम् "अकर्मकधातुभिर्योगे” इति वार्तिकसिद्धकर्मणां कर्मणि भावे च लकार इष्यते' इत्यर्थक-"अकर्मकाणां कानादिकर्मणां कर्मणि भावे च लकार इष्यते' इति बचनेन भावे लकारे 'मासमास्यते' इति । कर्मणि प्रत्यये तु-मासस्याऽमिहित- त्वात् प्रथमायां 'मासः मास्यते' इति । पच्यते तण्डुलः -अत्र “कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिया" इति सूत्रेण कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियस्य कर्तः कर्मवावे "सार्वधातुके यक्" इति यगादिकायें कृते 'पच्यते' इति । 'तण्डुलः' इत्यत्र तु कतुरभिहितत्वात् प्रथमा भवति । सृज्यते स्त्रज भक्ता-श्रद्धया निष्पादयतीत्यर्थः । अत्र "सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तथैवेति वाच्यम्” इति वार्तिकेन श्रद्धपोपन्नेऽर्थे बहुलप्रकारे ए कर्तुः कर्मवद्- भावे श्यनि 'सुज्यते' इति । ननु करोमि भो:-अकार्षीः किम् ? इति प्रश्ने प्रतिव वनमिदम् । अत्र वाक्ये 'करोमि' इत्यत्र "ननौ पृष्टप्रतिवचने' इति सूत्रेण भूते लट् । (अकार्ष- मित्यर्थः)। ७ ·सोत्तरा प्रश्नावली। .. - . पुरा भुङ्क्ते-निश्चितं भीक्ष्यते इत्यर्थः । अत्र "यावत् पुरानिपातयोलेट" इति सूत्रेण भविष्यतीत्यर्थे लट् । कर्मकर्तरि कृत्यक्तबलानामभावे इति- "व्यत्ययो बहुलं"-"लि. याशिष्यङ्" इति संहितापाठे अनुस्वारस्य परसवर्णेन जाते लकारे द्विलक हकाल्ल इत्यनुकृत्या लकारवाच्यत्यैव कर्तः कर्मवद्भाव इति "कर्नवत् कर्मणा तुल्यक्रिया, झयस्यार्थलालेन यणादिकलेवन बितायेत भावः । अत एव कृत्यक्तखला न शर्मकर्तरि, किन्तु भाव एवेति भावः । लकारेणैव धर्मलनुरुपस्थानेन कदादिप्रसक्तिन, उक्तार्थानामप्रयोगात् । ल विधेः पूर्व तु सुतरां न तत्सतिलैकारोपस्यायकतर- भावेन कर्मवत्त्वाऽभावात् । ६-त्वं स्म अध्यापय-अनीटे विहितस्क लिमपवाद्य “अधीष्टे च" इति सूत्रेण लोट। बलन् ददर्श-अत्तिवासकर्तृकर्तृकं दर्शनमर्थः । अत्र “यानुसम्बन्धे प्रत्ययाः" इति सूत्रेण लडादेशः, तृप्रत्ययो भूतकाले शिद्धं भवति । वास्तव्यः-वसतीति वास्तव्यः। 'बसेस्तव्यत्करिणिच'' इत्यनेन तव्य प्रत्यये णित्वादुपधावृद्धौ कृदन्तत्वात्प्रातिपदिक संज्ञायां सौ रत्वे विसर्गे 'वास्तव्यः' इति । शष्यम्-“पोरदुपधात्" इत्यनेन यत्प्र यये कृदन्तस्वात्सौ तस्य अयादेशे पूर्वरूपे 'शप्यम्' इति । अत्र "नानुबन्धकृतमसारूप्यम्" इति परिभाषया एयदप- बादो यदिति विशेषः । वहाम्-वहन्त्यनेनेति वा शकटम् । अत्र "वह्यं करणम्" इति सूत्रेण निपातनात् यत्प्रत्यये कृदन्तत्वात्सो तस्य अमादेशे पूर्वरूपे विद्यम्' इति । प्रतिगृह्यम्-"प्रत्यपिभ्यां ग्रहे।" इति सूत्रे "छन्दसीति वक्तव्यम्" इति वार्तिकं पठितं तेन छन्दसि-प्रतिपूर्वक प्रधातोः क्यप् प्रत्यये सम्प्रसारणे स्वादि- कार्ये 'प्रतिगृह्यम्' इति । लोके तु-ण्यति उपधावृद्धी "प्रतिग्राह्यम्। इति भवति । समवसा-"ऋदुपधाचाऽतृषि घृतेः” इति ण्यदपवादस्य कप प्रबाध्य "समवपूर्वाञ्च" इति वार्तिकेन समवपूर्वात् मृड्धातोः यत्प्रत्यये गुणे "चजो, रिति कुत्वे विभकयादिकार्ये 'समवसा' इति । लाप्यम्-ण्यदपवादभूतं "पोरदुपधात्" इति यत्प्रत्ययं प्रबाध्य "ण्यत्न. करणे लपिदभिभ्याञ्चेति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेन ण्यत्प्रत्यये उपधावृद्धी विभ. कथादिकायें 'लाप्यम्' इति ।

·२० - व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- 'वोताप्यो इति-'वोताप्योः” इति भूते लिनिमित्ते लुङ वेत्यधिकृतत्वा- दुक्तविषये भूतकाले लुक वा भवति । तेन "कथं नाम तत्रभवान् धर्ममत्यक्षत अत्याक्षीद्वा इति फलसिद्धिर्भवति । अथवा प्रश्नोत्तराणि । पापचका-पचधातोर्यन्तात् पापच्येत्यस्माण्ण्वुलि तस्य अकादेशे "यस्य हल" इति यलोपे "पापच् अक' इति स्थिते अल्लोपस्य स्थानिवत्वादुप. धावृद्धचभावे विभक्तिकायें 'पापचकः' इति । मधुसूदनः-मधूं-दैत्यं, सूदयति हन्ति, इति मधुसूदनः । 'धूद क्षरणे अस्मात् ण्यन्तात् “नन्दि अहिपचादिभ्यो ल्युगिन्यचः" इत्यनेन नन्द्यादित्वात क्युप्रत्यये सुब्लुकि अनादेशे णिलोपे "सात्पदाद्योः" इति निषेधात् षत्वनिषेधे वि- भफिकायें 'मधुसूदनः' इति । गोस ख्यः-गाः संचष्टै इति विग्रहे सम्पूर्वात् चक्षिधातोः 'समि ख्यः" इत्यनेन कप्रत्यये सुन्लुकि "चक्षिक ख्याम' इति ख्यामादेशे आतो लोपे विभक्ति- कार्य 'गोसङ्ख्यः' इति । भास्कर:-माः करोतीति विग्रहे "दिवाविभानिशाप्रभाभाकरान्तानन्तादि" इत्यादि सूत्रेण टप्रत्यये अनुबन्धलोपे गुणे कस्कादित्वात् सत्त्वे विभक्तिकायें 'भास्कर' इति । इतिहरि:-ति हरतीति विप्रहे "हरते तिनाथयोः पशौ" इत्यनेन इन् प्रत्यये सुब्लुकि गुणे विभक्ति कार्ये 'इतिहरिः' इति । घटिन्धमः-घटीं धमतीति विप्रहे "घटीखारीखरीधूपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन खश् प्रत्यये ह्रस्वे सुब्लुकि "पाघ्राध्मेति धमादेशे "भरुर्दिषदजन्तस्य मुम्" इत्यनेन मुमागमे तस्यानुस्वारे परसवणे विभकिकार्ये 'पटिन्धमः' इति । कुमारघाती-कुमारं हन्तीति विग्रहे "कुमारशीर्षयोणिनिः” इति गिनि प्रत्यये सुब्लुकि "हनस्तोऽचिण्णलो" इत्यनेन तकारस्य नकारे उपधावृद्धी इस्य कृत्वेन धत्वे कृदन्तत्वात् सौ नान्तत्वाद्दीचे मुलोपे नलोपे 'कुमार- धाती' इति । ईव खनः' इति सूत्रस्थदीर्धकारफलमिति-अत्र दीर्व पठतः सूत्र- कारस्थाऽयमभिप्राय:-'इ' इति प्रश्लेषाद् द्वितीय इकारो 'ये विभाषा' इस्या- खबाधनाम, अन्यथा 'ये' इति विषयसप्तमी तेन यकारादौ प्रत्यये एव बुद्धिस्थ ·सोत्तरा प्रश्नावली एव प्राप्तस्य अन्तरगत्वेन क्या सह विधानात 'खेयम्इत्यत्र इकारस्य बहिर स्वेन श्रात्वं दुर्वारं स्यादिति । 'इचेति ह्रस्वः सुपठः' इति दीर्घस्य प्रत्याखानं कुर्वतो भाज्यकारस्यायमभि. प्राय:-क्यप्सन्नियोगशिष्टत्वादित्वमन्तरजम्, 'ये' इति परसतम्याश्रयणाद आत्वं बहिरङ्गम्, तथा च-युक्त एव आवस्य इवेन बाधः । नच 'इ चेति हस्वा. देवाभ्युपगमे 'वयम्' इत्यत्र "वत्स्तुकोरिति गुणाल्याऽसिद्धत्वे हस्वस्य पिति" इति तुगिति वाच्यम् , तुग्विधौ पदान्तपदाद्योरादेशोऽसिद्धो न विन्योऽपीति सिद्धा- न्तात् । अत एव 'वृक्षेच्छत्रम्' इत्यत्र विभाषया तुसिद्धिः । ७-सुगः-सुखेन गन्छतीति विप्रहे "सुदुरोरधिकरणे" इति वार्तिकेन प्रत्यये डिवाहिलोपे विभज्यादिकार्ये 'सुगः' इति । शत्रुन्तपः-शन तपतीति विग्रहे "संज्ञायां मृतृवृजिधारिसहितपि दमः इति सूत्रेण खच्प्रत्यये सुब्लुकि "अमविषद जन्तस्य मुम्" इति मुमागमे अनुस्वारे परसवर्णे विभक्त्यादिकार्ये 'शत्रुन्तपः' इति । ब्रह्मवादी-ब्रह्म वेदः, तं वदतीति ब्रह्मवादी। "ब्रह्मणि वदः" इति वार्ति- केन णिनि प्रत्यये सुब्लुकि णिस्वादुपधावृद्धौ नान्तत्वाद् दीर्धे सुलोपे 'ब्रह्म- बादी' इति । राजधः-राजानं हन्तीति विप्रहे "राजघ उपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन निपातनात् हन्तेष्टक्प्रत्यये सुब्लुकि पदत्वान्नलोपे टिलोपे हस्य धत्वे विभक्त्यादि- कायें 'राजघः' इति । पारदृश्वा-पारं दृष्टवानिति पारदृश्वा । "दृशेः क्वनिप्" इत्यनेन क्वनि- पप्रत्यये सुब्लुकि अनुवन्धलोपे कृदन्तत्वात्सौ नान्तत्वाद् दीर्धे मुसोपे नलोपे 'पार- श्वा' इति। वृक्ण:-'ओ वश्चू छेदने सस्य श्चुत्वेन निर्देशः । अस्मात् क्तप्रत्यये 'म. हिज्येति सम्प्रसारणे ऊदित्वेन वेटकत्वात् “यस्य विभाषा" इति निष्ठाया इडभावे चस्य कुत्वेन कत्वे "ओदित" इति निष्ठातकारस्य नत्वे तस्याऽसिद्धत्वात् "स्कोरिणति सलोपे नत्य णत्वे विभक्तिकायें 'वृषणः' इति । नन्वत्र नत्वस्याऽ. सिद्धत्वेन झल्परत्वात् "श्चेति षत्वं कुतो नेति चेन, "निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्य- येविधिषु सिद्धो वाच्यः' इति वार्तिकेन नत्वस्याऽसिद्धत्वाऽभावकल्पनेनादोषात् । पूर्त:-पृधातोः तप्रत्यये " युकः किति" इतीनिषेधे "उदोष्ठयपूर्वस्य" ·२२ व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- इत्युत्वे रपरत्वे "हलि चेति दीधैं "रदाभ्यामिति निष्ठातकारस्य नवे प्रात 'न भ्याख्यापूमूर्छिमदाम्" इत्यनेन निषेधे विभक्त्यादिकायें 'पूर्तः' इति । रोचिष्णुः-रोचितु शीलमस्येति विग्रहे “अलकृष्' इत्यादिसूत्रेण रुच्धातोः इष्णुच प्रत्यये बघूपधगुणे विभक्त्यादिकायें 'रोचिष्णुः' इति । वेश:-विश्धातोः "पदरुजविशस्पृशो धम्" इत्यनेन घञ्प्रत्यये लघूपधगुणे विभक्त्यादिकाय 'वेशः' इति । भावः-भूधातो: “त्रिणीभुवोऽनुपसर्ग" इत्यनेन घम् प्रत्यये 'अवोणिति" इति वृद्धौ आवादेशे विभवत्यादिकार्ये 'भावः' इति । ८-उदुप्राहः-अत्र "उदि प्रहा" इत्यनेन उदित्युपपदा प्रहधातोः मा. प्रत्यये भित्वादुपधावृद्धौ विभक्त्यादिकायें 'उग्राहः' इति । उच्छ्रायः-अत्र-उदिस्युपपदे श्रि, यु, प, दु, एभ्यो घम् स्यादित्यर्थक 'ददि श्रयतियौतिपूढः” इत्यनेन उदित्युभएदात् 'भि बातोः घञ्प्रत्यये त्रि- स्वादुपधावृद्धौ आयादेशे श्चुत्वे विभक्त्यादिकार्ये 'उच्छ्रायः' इति । उपहव:-'उप' उपपदात् धातो:-नि, अभि, उप, वि, एपु चतु- पपदेषु यतेरपस्यादित्यर्थक 'हः सम्प्रसारणं च न्युभ्युपविषु” इति सूत्रेण अप् प्रत्यये सम्प्रसारणे च कृते पूर्वरूपे उकारस्य गुणे अबादेशे "उपहवः' इति । गीणिः-गधातोः स्त्रिया तिन्" इत्यनेन क्तिन्प्रत्यये इत्वे रपरत्वे "हलि. के"ति दीघे "अल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्वाच्यः” इत्यनेन ऋकारान्तात् गृधातोः परस्य तिन्प्रत्ययस्य निष्ठावद्भावात् "रदाभ्याम्" इति तस्य नवे णत्वे विभक्त्यादि. कार्य 'गोर्णि.' इति । शायिका-"पर्यायाऽहणोत्पत्तिषु ण्वुच्” इति सूत्रे पर्यायः परिपाटी, अर्थात् 'कमः' अर्हणमहः योग्यता । पर्यायादिषु द्योत्येषु ण्वुच् वा स्यादित्यर्थः । तत्र (क्रमे) द्वितीयमुदाहरणं 'शायिका' इति । अत्र 'शी स्वप्ने अस्माद्धातोः प्रकृतिसूत्रेण भावे एवुचि वोरकादेशे "अचोजिणति' इत्यादिवृद्धौ भायादेशे स्त्रीत्व- विवक्षायां टापि "प्रत्यस्थादि'तीस्वे विभवस्यादिकार्य 'शामिका' इति । विमार्ग:-विमृज्यतेऽनेनेति 'विमार्गः' । वि-उपसर्गात् हलन्तात् मृज् धातोः "हलव" इत्यनेन घप्रत्यये उपधावृद्धौ "चजो कुरि"ति कुरवे विभक्त्या. दिकायें 'विमाः इति । पीत्वा खलु-प्रविषेधार्थका खलु शब्दोऽत्र । ततश्च पाधातोः प्रतिषेधार्थ- ..

·सोत्तरा प्रश्नावली। २३ योरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्थादित्यर्थक "अलं प्रतिषेधयोः प्राचां कदा" इति सूत्रेण क्त्वाप्रत्यये "धुमास्थे" तीस्वे कृदन्तस्वात्सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि 'पीत्वा खलु इति । पानेन साध्यं नास्तीत्यर्थः । चूर्णपेषम्-चूर्णमिति कर्मोपपदकपिषधातोः शुष्कचूर्णरूक्षेषु धर्मसूपपदेषु विषेणमुल स्यादित्यर्थक "शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः" इत्यनेन" णमुल प्रत्यये सुब्लुकि लघुपधगुणे विभक्त्यादिकार्ये 'शुष्कपेषम् इति । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्ना १-उज स्वप्योरिचि, सी-दाप्योः सनि, शिव फल्योंङि लुङि तिपि रूपारियुल्लिख्य-जाहिता' इत्यत्र दीर्घतभावी माधवादि- मतभेदेन वर्णनीयौ। २-भारतिमामोति । उपटपटायते । कनयति । त्रापयति । एषां साधुवं प्रदा, 'मोजिढत्' इत्यास 'दलोपे इति दीर्घः कस्मान्नेति लेख्यम् । ३-कथं तहि 'विस्मापयन् विस्मृतमात्मवृत्ती' इति श्रवगल्मा- चक्रे इत्यत्र 'भूतपूर्वादप्यनेकाच आम् , इति च पंक्ति विशदं वर्णयत। ४-तुरणवरणयोर्यकि सनि लुङ्लुटोः प्रथमपुरुषेकवचने रूपे संसाध्य णेरणाविति सूत्र सोदाहरणं निर्दोष व्याख्यायताम् । ५-निगारयति। गाखानीते। स्मारिता। दायिता । एषु विशेषकार्याणि प्रय "तपस्तपः कर्मकस्यैवः' इति सूत्रस्य विध्यर्थत्वनियमार्थत्वे निरूप्य सिद्धान्तपक्ष स्थाप्यताम् । ६-अन्योन्यं स्पृशतः । वसन्तीह पुरा। आशंसेऽधोयीय । सम्भावयामि भुजोत, एषु विशेषकार्याणि प्रतिपाद्य, भविष्यति मर्यादेति, समु च्चये सामान्यवचनस्येति च सूत्रे सोदाहरणे व्याख्यायेताम् । -प्रपवणीयः । उपसर्या। शिष्यः। श्ररविन्दम् । सुखप्रतीक्षा । एतान् सूत्रार्थोंपन्यालपूर्वकं संसाध्य 'न कादेः इत्यस्य प्रत्याख्यानप्रकार: प्रदर्श्यताम् । ।

·. व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- --ग्रामगः । तमोऽपहः।माढ्यम्भावुकः।दूनवान् । नुन्नः । मारिवान् । विभ्राणः । एतेषु विशेषकार्याणि विलिख्य गत्यकर्म केत्यस्य कस्मिन् कस्मिन्नथै प्रवृत्तिरित्यभिधीयताम् । 8-अहन् । स्तवः । विशयः । प्रधिः । पूनिः। मजीवनिः । लवणकार भुङ्क्ते । दण्डोपधातम् । एते विशेषस्त्रैः साधनीया । प्रश्नोत्तराणि । १-उब्ज-धातोणिचि लुङि तिपि 'औब्जिजत्' इति । स्वप्-धातोणिचि लुङि तिपि 'असूषुपत्' इति । मी-धातोः सनि लुङि तिपि 'अमिमीत्सत्' इति । एयन्तादु'दापि'-धातोः सनि लुङि तिपि 'अदीदपत्' इति । शिव-धातोर्यङि लुङि त के 'अशोशूयिष्ट'--'अशेश्वियिष्ट' इति । फल्-धातोर्यङि लुछि तङि 'अपम्फुलिष्ट'-'अपंफुलिष्ट' इति । जाप्रहिता-नन्वत्र "ग्रहोऽलिटि' इति सूत्रेण कुतो नेटो दीर्घः इति चेन्न, तत्र सूत्रे एकाजग्रहणयत्वादेकानिवन्धन कार्यस्य यलुगन्तेऽभावबोधनादिति हर. दत्तः । माधवस्तु-तत्रैकाजग्रहणं नानुवर्तते, एवञ्च तन्मते तत्र दी| निर्वाध एव । परन्त्वेतद् भष्यविरुद्धं, तथाहि-"एकाचो द्वे प्रथम त्यै "ति सूत्रभाध्ये 'जरी गृहिता' 'जरीगृहितम्' जरीगृहितव्यम् । इत्यत्र हटो दीर्घमाशङ्कय 'ग्रहोऽशात्परस्य इटो दीर्घो विधीयते । 'जरीगृह' इत्यङ्गं,तच्च न प्रहधातुरिति निरुप्याविशेषण- सामर्थादेव "प्रकृतिमहणे पगन्तस्यापि ग्रहणम्' इति नाऽत्र प्रवर्तत इति समाहितम् । यन्ते उत्तो न्यायो यक्लुगन्तेऽपि 'जाप्रहिता' इत्यादौ समान इत्य. न्यत्र विस्तरम् । न च हरदसमते एकाजाहणानुत्यैवाऽत्र दीर्घनिवारणे सति भाष्योतमिदं समाधानमसातमिति वाच्यम्, उपायस्योपायान्तराऽदूषकत्वात् । २-भारति-ऋषातोर्यलुकि प्रत्ययलक्षणेन यजन्तत्वात् “सन्यको इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायम् "उरत्" इत्यत्वे रपरत्वे हलादिशेषे धातुत्वाल्लटि झौ "अ. दभ्यरतात्" इत्यनेन स्यादादेशे 'अ ऋ अति' इति स्थिते "रुप्रिकौ च लुकि" इत्यनेन रुगागमे 'अर् ऋ अति' इति स्थिते यणि 'बर् र् अति' इति स्थिते "रो रि" इत्यनेन रलोपे "दलोपे" इति दीर्धे शपः पररूपे 'भारति' इति । नन्वत्र रेफस्य कोपे कर्तव्ये यणादेशसम्पन्नस्य रेफस्य 'अचः परस्मिनिति स्थानिवत्वेन ·सोत्तरा प्रश्नावली। २५ रेफपरकत्वाऽभावात् 'रो रि' इत्यस्य कथं प्रवृत्तिरिति चेन्न, पूर्वत्रासिद्धीयकार्ये कर्तव्ये स्थानिवत्वनिषेधात् । मामोति-"यडो वा' इतीपचे 'मामवीति' तदभावे 'मामोति' इति । अत्र भव धातोर्यलुकि प्रत्ययलक्षणेन यन्तत्वाद् द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेथे "दीर्थोऽकितः" इत्यभ्यासस्य दीघे धातुत्वाल्लटि तिपि 'माम ति' इति स्थिते इड. भावपक्षे 'ज्वरत्वरतिव्यमिववामुपधायाश्च" इत्यनेन उपधाभूतस्य अकारस्य वकारस्य च ऊठि तिपः पित्वेन जित्वाऽभावादूकारस्य गुणे 'मामोति' इति । उप. धायाः वकारस्य च प्रत्येकमूठ, इति पक्षे सवर्णदीर्घ इति विशेषः । उ:-आविष्णुः स इवाचरतीति विग्रहे "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किन्वा व. तय व्यः' इति वार्तिकेन क्विपि धातुत्वाल्लिटि झौ तस्य जुमि द्वित्वे 'अ अ उस् इति स्थिते अन्तरगत्वात् पररूपे ततः "अत भादेः" इति दी "आतो लोप इटि च" इत्यानोपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'उ' इति सिद्धम् । पटपटायते-पटच्छब्दात् "अव्यक्तानुकरणाद् द्वयजबरा दनिती डाच्" इति डाचि विवक्षिते “डावि विवक्षिते वै बहुलम्" इति द्वित्वे ततो डाचि कृते नित्यमानेडिते 'डाचि' इति पूर्वखण्डान्तस्य तकारस्य, उत्तरखण्डादेः पकारस्य च पररूपे एकस्मिन् पकारे, डिवाहिलोपे पटपटाशब्दाड्डाजन्तात् ‘लोहितादि. डाभ्यः क्यषः" इति सूत्रेण क्यषि, क्यषन्तस्य धातुत्वाल्लटि "वा क्यषः" इत्यनेन परस्मैपदविकल्पपक्षे आत्मनेपदे तप्रत्यये शपि पररूपे 'पटपटा- यते' इति । कनयति-युवानमाचष्टे इति विग्रहे णिचि अनुबन्धलोपे “युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्" इत्यनेन विभाषया कनादेशे टिलोपे ण्यन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणे अयादेशे 'कनयति' इति । कनादेशाऽभावपक्षे 'यवयति' इति भवति । त्रापयति-तृप्रमाचष्टे इति विप्रहे णिचि अनुवन्धलोपे "प्रियस्थिरस्फिरोरुब- हुबगुवृद्धतृपदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फबबंहिगर्षित्रपदाधिवृन्दाः" इति सूत्रेण अपादेशे उपधावृद्धौ ‘त्रापि' इति ण्यन्ताद्धातुसंज्ञायां लटि तिपि शरि गुणे अयादेशे 'पापयति' इति । औजिढत्-वधातोः क्तिनि 'वह ति' इति स्थिते दत्व धस्व ष्टुरव-ढलो. पेषु कृतेषु सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'ऊढिः' इति तमाख्यदिति विग्रहे णिचि टिलोपे ·- . व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- 'अति' इति ण्यन्ताल्लुडि तिपि आटि वृद्धौ 'औढि अत्' इति स्थिते कार्यासिद्धत्व पक्षे ढव-धरव ष्टुत्व-ढलोपादीनामपिद्धत्वात् 'हृति' शब्दस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायो हलादिशेषे 'कुहोश्चुः' इति हस्य चुत्वे 'औजि हति अ तू' इति स्थिते "णेरनिर्टि', इत्यनेन णिलोपे 'औजि हतू अत्' इति स्थिते ढव-धत्व-ष्टुत्व ढलोपेषु कृतेषु भौजिढत्' इति सिद्धम् । अत्र "लोप" इति दीर्घस्तु न “हस्वः" इत्यनेन ह. स्वत्वे फलाऽभावात् । ३-कथाह विस्मापयन्निति-विस्मापयन् विस्मृतमात्मवृत्तौ' इत्यत्र मनुष्यवाचेति करणेनैव राज्ञो विस्मय इति सिंहरूपप्रयोजकाविस्मयाभावेन "नित्यं स्मयतेः" इति सूत्राप्रवृत्तौ आत्वाभावेन पुग्न स्यात् । यदि प्रयोजकाइ विस्मयः स्वीक्रीयते, तदा 'भीरम्योहेतुभये" इत्यात्मनेपदमपि स्यात् । एवञ्च शतप्रत्ययुक्त रूपमनुपपन्नं भवतीति सन्देहावसरे 'विस्मापयन्' इत्येव पाठ इति साम्प्रदायिकाः । अथवा-राजा विस्मयते, मनुष्यवाक् प्रेरयतीति मनुष्यवाक् राजानं विस्मा. पयते इति, तां मनुष्यवाचं सिहः प्रेरयतीति सिंहः तया राजानं विस्मापयन्निति भ्यन्तागणौ मनुष्यवाक्पप्रयोजकाद् विस्मयो विद्यत इत्यात्वादिकार्य सुलभ मिति दिक। अवगल्भाञ्चक्रे-अवगल्भात्यः पचाद्यजन्ताः। विसन्नियोगेनाऽनु. दात्तत्वमनुनासिकत्वं चाऽप्रत्यस्य प्रतिज्ञायते । न चाऽत्र विष्प्रत्ययसन्नियोगेन अप्रत्ययस्याऽनुनासिकरवादिनिपातनाद् गत्मादिघटकाकारस्य लोपे अने काच्वाऽभावेन आम न स्यादिति वाच्यम् ! "साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरा.. श्रीयते इति परिभाषया आम्प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । उक्तवचने प्रमाणश्च-"श्राचा- रेऽवगल्भ' इत्यादि वातिकमेव । नचारेऽर्थे 'अवगल्भते' इत्यादावात्मनेपदार्थ वार्तिकं सार्थकमिति वाच्यम् ? "धातूनामनेकार्थाः" इति वचनेन प्रत्ययरहित. गल्भादिधातोरप्याचारार्थे शक्तिप्रदर्शनादवगत्मते इत्यादौ तः सिद्धत्वात् । वार्तिके अवोपसर्गविशिष्टपाठसामर्थेन केवलगल्भादिधातोः उपसर्गान्तरवि- शिष्टाच गल्भादिधातोः क्यच भवतीति माधवादयः । परश्च क्य-विपोर्नास्ति विवादो द्वाभ्यामपि भाव्यम् , किन्तु अवोपसर्गरहितो गत्मादिभ्यः क्विपि सति परस्मैपदमेव स्यान्नत्वात्मनेपदमित्येव वक्तुं युक्तम् । वार्तिकस्य मुख्यप्रयोजन प्रयोगे श्राम्प्रत्ययस्य सिद्धिः । आत्मनेपदं तु गौणफल मिति दिक् ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। २७ .. ४-'तुरण त्वरायाम्'-अस्माद्धातोर्यकि सनि लुछि प्रथमपुरुकवचने 'अतुतुरणिषीत्' इति । तथाहि-"का वादिभ्यो यक' इति यकि अतो लोपे 'तु. रण्य' इति । तस्मात् सनि सनः आर्धधातुकत्वादिटि "सन्योः" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "यस्य हलः" इत्यनेन यलोपे "अतो लोपः" इत्यनेन अलोपे 'तुतुरणिस' इति स्थिते सन्नन्तस्य धातुस्वाल्लुङि प्रथमपुरुषैकवचने तिफि अडागमे मध्ये च्लौ तस्य सिचि 'अतुतुरणिस सत्' इति स्थिते सस्य "आर्ध. धातुकस्येवलादे" इत्यनेन इटि तस्य "अस्तिसिचोऽपृक्त" इत्यनेन ईटि "इट ईटि" इत्यनेन सलोपे सस्य षत्वे अलोपे 'अतुतुरणिषीत्' इति सिद्धम् । लुटि तु-"तुतुरणिषिता" इति । तथाहि-'तुरण' इत्यस्माद्धातोर्यकि अतो लोपे 'रण्य' इति । तस्मात् सनि इटि द्वित्वादिकार्य यल पे अतो लोपे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लुटि प्रथमपुरुषैकवचने तिपि तासिप्रत्यये तिपो डादेशे डिवा. हिलोपे "भार्धधातुकस्यैड्वलादेः" इत्यनेन इटि परवे 'तुतुरणिषिता' इति । 'घरस गो-बरनाबातोर्य कि सनि लुडि प्रथमपुरुषैकवचने 'अवीवरणि- षीत्' इति । तथाहि-वरणधातोः 'कण्डादियो यक' इति यकि अतो लोपे 'व- रण्य' इति । तस्मात् सनि सनः आर्धधातुकत्वादिटि "सन्योः" इति द्वित्वे अ. भ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "सन्यतः" इत्यनेन अभ्यासस्यातः इवे "दीर्घोलघो" इति दीर्धे “यस्य हलः" इत्यनेन यलोपे "अतो लोपः" इत्यनेन अलोपे 'वीवरगिस' इति स्थिते सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लुङि प्रथमपुरुङ्गलवारले तिपि अडागमे मध्ये चलो तस्य सिचि "मार्धधातुकस्येवलादे." इत्यनेन सस्य इटि' 'अस्तिलिचोऽपृक्त" इत्यनेन तस्य ईटि "इट ईटि" इति सलोपे अलो षत्वे 'अवीवरणिषीत्' इति सिद्धम् । लुटि तु-"वीवर णिषिता" इति बोध्यम् । साधनप्रकारस्तु लुटि पूर्ववत् । णेरणाविति- -अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । ५-निगारयति–'नि' इत्युपसर्गात् ण्यन्तात् 'ग' धातोः "निगरमचल. नार्थेभ्यश्च" इति सूत्रेण परस्मैपदे शबादिकार्ये 'निगारयति' इति सिद्धम् । गाजानीते-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । स्मारिता-स्मृधातोः कर्मणि लुटि परत्वान्नित्यत्वाच्च गुणे रपरे कृतेऽज- न्तत्वाऽमावेऽप्युपदेशग्रहणात् "स्यसिसी युटता सिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झन- ·- समाचतुर्थखण्डस्य- प्रहदशा वा चिवदिटू च" इत्यनेन चिण्वदिटि च कृते णित्वादुपधावृद्धौ' 'स्मा- रिता' इति । चिण्वभावाभावपक्षे "स्मर्ता' इति । साथिता-दाधातोः कर्मणि लुटि "स्यसिजि"ति चिण्वदिटि च कृते "आतो युक् चिकृतोः इत्यनेन थुकि 'दायिता' इति । चिण्वद्भावपक्षे 'दाता' इति । तपस्तपःकर्मकस्यैव-अस्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् । ६-अन्योन्यं स्पृशतः-पत्र "सकर्मकाणां प्रतिषेधो वकव्यः" हति वार्तिकेन कर्मवत्वप्रतिषेधे 'स्पृशतः' इति । कर्मवत्वे तु 'स्पृश्यते' इति स्यात् । वसन्तीह पुरा-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । माशंसेऽधीयीय-गुरुरुपेयाच्चेदाशंसे 'अधीयीय । अत्र "आशंसाव. चने लिङ्" इति सूत्रेण भविष्यत्यर्थं लि। सम्भावयामि भुञ्जीत-अत्र “विभाषा धातौ सम्भावनवचनेऽयदि" इति -सूत्रेण सम्भावनेऽय विभाषया लिकि 'भुजीत' इति । लिङभावे 'मोक्ष्यते. इति 'वा' भवति । भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन्-भविष्यति काले मर्यादोजाववर- 'स्मिन् प्रविभागेऽनद्यतनवन्न भवतीति सूत्रार्थः। योऽयमध्या गन्तव्य आपाटलि- पुत्रात्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र सत्तुन् 'पास्यामः' इत्युदाहरणम् । अत्र कौशा. न्या इति मर्यादा गम्यते, अवरमित्यनेन अवरत्वं गम्यते तेन भविष्यत्यनद्यतने लुटं प्रबाध्य लुडेव भवतीति । समुच्चये सामान्यवचनस्य-समुच्चये लोड्विधौ सामान्यार्थकस्य पातो- रनुप्रयोगः स्यादिति सूत्रार्थः । सकून् पिब, धानाः खादेत्यभ्यवहरततीत्याधुदा- हरणम् । ७-प्रपवणीयः-प्रपूर्वकात् डकारेत्संज्ञक 'पू' धातोः धातोः तव्यत्-तन्य. अनीय प्रत्ययाः स्युरित्यर्थकेन "तव्यत्तव्यानीयरः" इत्यनेन अनीयर् प्रत्यये अनु- बन्धलोपे उकारस्य गुणे प्रवादेशे 'प्रावनीय' इति स्थिते उपसर्गस्थान्निमित्तात्सर- स्याऽच उत्तरस्य कृस्थस्य नस्य गत्वं स्यादित्यर्थकेन "कृत्यचः" इति सूत्रेण गत्वे कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ तस्य रत्वे विसर्गे 'प्रपवणीयः' इति सिद्धम्। "न भामूपूकमिगमिप्यापीवेपाम्" इति सूत्रे "पून एवेह ग्रहणमिष्यते" इति वार्तिकोक्त्या प्रत्र गत्वनिषेधो न ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। उपसर्या- गर्भाधानार्थ वृषभेणोपगन्तुं योग्या गौरित्यर्थः। अत्र उपोपस. र्गात 'स' धातोः गर्भप्रहणे प्राप्तकाला स्त्रीपशुव्यक्तिर्विवक्षिता चेदुपसर्या इति निपात्यते इत्यर्थक "उपसर्या काल्या प्रजने” इति सूत्रेण ण्यत्प्रत्ययं प्रबाध्य निपातनात् यत्प्रत्यये गुणे स्त्रीत्वाहापि कृदन्तत्वात् सौ तस्य हलङ्यदिना लोपे 'उपसर्या' इति जातम् । शिष्यः-शास् धातोः एति स्तु-शास्-व-ह-जुषेभ्यः क्यप स्यादित्यर्थक- "एतिस्तुशास्वजुषः क्यप्" इति सूत्रेण क्यपि अनुबन्धलोपे शास उपधाया इस्या दकि हलादौ विकति चेत्यर्थक "शास इदकोः" इति सूत्रेण इत्वे षत्वे कृदन्त. स्वात् सौ तस्य सत्वे विसर्गे 'शिष्यः इति सिद्धम् । अरविन्दम्-अराणि विन्दतीत्यर्थे गवादिषु उपपदेषु शो वाच्य इत्यर्थक "गवादिषु विन्देः संज्ञायाम" इति वार्तिकेन कर्मभ्यणं प्रवाध्य शप्रत्यये उपपदसमासे कृदन्तत्वात् सौ तस्य रत्वे विसर्गे 'अरविन्दः' इति । सुखप्रतीक्षा-सुखं प्रतीक्षते इत्यर्थे कर्मण्युपपदे ईक्षिक्षमिभ्यां च ए: स्यादित्यर्थक "ईक्षिगमिभ्यां च" इति वार्तिकेन कर्मण्यणं प्रबाध्य णप्रत्यये उप- पदसमासे टापि विभक्त्यादिकार्य 'सुखप्रतीक्षा' इति । "न क्वादेः" इत्यस्य प्रत्याख्यानप्रकारः ३६ वर्षे द्रष्टव्यः । ८-ग्रामग:-प्रामं गच्छतीति विप्रहे "अन्यत्राऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेन ग्राममित्युपपदेध्वपि गम्धातोडप्रत्यये डिवसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे उपपदसमासे विभक्त्यादिकार्य 'ग्रामगः' इति जातम् । तमोऽपहः-तमांसि अाहन्तीत्यर्थे कर्मण्युपपदे अपपूर्वात् हन्धातोः "अ. पेः क्लेशतमसो" इत्यनेन डप्रत्यये डित्वादभस्यापि टेलोपे उपपदसमासे विभ- क्त्यादिकायें 'तमोऽपहः' इति । आव्यम्भावुक:-(अनान्यः) श्राब्यो भवतीत्यर्थे "कर्तरि ष्णुच्-खुको” इत्यनेन खुकम्प्रत्यये खावितौ खिस्वान्मुमि निस्वावृद्धौ श्रावा.. देशे विभक्त्यादिकार्ये आढयम्भावुकः' इति सिद्धम् । दूनवान्-'दूल परितापे' अस्मात् 'कर्तरि कृदिति वर्तरि क्तवतुप्रत्यये प्र. नुबन्धलोपे "वक्तवत् निष्ठा" इत्यनेन निवासंज्ञायाम् "श्रोदितश्च" इत्यनेन निष्ठातस्य नत्वे 'दूनवत्' इति स्थिते कृदन्तत्वात् सौ उगित्वान्नुमि नान्तस्वाद् दौर्षे हलूपादिना सुलोपे 'वनवान्' इति । नच भोदित्वाऽभावात् 'भोदितश्चे भुवः खि- ·- व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- स्यनेन कथं नत्वमिति वाच्यम् ? 'घूमाणिप्रसवे' इत्याद्या नव धातवः श्रोदितः, इति दिवादिगणोक्तेऽस्य पाठात् । नुन्न:-प्रेरणार्थक ‘णुद्' धातोः 'णो नः' इत्यनेन नरबे 'नुद्' इति । तस्मात कप्रत्यये 'नुद्त' इति स्थिते "नुदविदोन्दत्राबाह्रीभ्योऽन्यतरस्याम्" इत्यनेन निष्ठा. तस्य नत्वे धातोर्दस्याऽनुनासिके कृदन्तत्वात् सौ तस्य रत्वे विसर्गे'नुन्नः' इति । जत्वाऽमावे 'नुत्ता' इति । आरिवान्-'ऋ' धातोलिटि तस्थाने "लिटः कानज्या, क्वसुश्च" इत्यनेन क्वसुप्रत्यये "ऋच्छत्यताम्" इत्यनेन गुणे कृते द्वित्वाऽभ्याससंशाहला. दिशेषाऽभ्यासदीर्घसवर्णदीषु कृतेषु "वस्वेकाजाद्धसाम्" इत्यनेन इटि कृद- न्तत्वात् सौ 'पारिवस्म' इति स्थिते उगित्वान्नुमि संयोगान्तलोपे हल्ल्या- दिना सलोपे नान्तस्याद् दीर्धे 'प्रारिवान्' इति जातम् । बिभ्राण:-'भृ धारणपोषणयो। अस्मात् कर्तरि "ताच्छील्यवयोवचन- शक्तिषु चानथू" इति सूत्रेण चानश्प्रत्यये अनुबन्धलोपे शित्वात् सार्वधातुकसं- ज्ञायां शपि तस्य श्लौ "श्लो' इत्यनेन द्विस्वे अभ्यास संशायाम् "उरत्" इत्यनेन अत्वे हलादिशेषे "अभ्यासे चर्च" इत्यनेन जवे "भृक्षामित्' इत्यनेन इत्वे 'विभृ आन' इति स्थिते यणि गारवे कृदन्तत्त्वात् सौ तस्य सत्वे विसर्गे 'बिभ्राण इति । (चानशो लादेशत्वाऽभावादन,त्मनेपदावात परस्मैपदिभ्योऽपि प्रवृत्तिः) गत्यर्थाऽकर्मकश्लिषशीस्थासवसजनसहजीयतिभ्यश्च -अत्र सूत्रे 'लः कर्मणि च भावे चे' त्यतो भावे कर्मणीति, 'मादिकमणि का कर्तरि चे त्यतः कर्तरि इति चानुवर्तते । तेन भावे, कर्मणि, कर्तरि चाऽर्थ अस्य प्रवृत्तिः । 8-अहन्-'अहं पूजायाम्' अस्माद्धातोः “अहःप्रशंसायाम्" इति सूत्रेण शतृप्रत्यये उगिस्वान्नुमि संयोगान्तलोपे कृदन्तत्वात् सौ तस्य लोपे 'अहन्' इति । स्तष:--'स्तु' धातो: 'ऋदोरम्' इति सूत्रेण भप्रत्यये गुणेऽवादेशे कद. स्तत्वात सौ रत्वे विसर्ग स्तवः' इति । विशय:-"न्युफ्योः शेते यर्याये" इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र हि पर्याय:=प्राप्ताऽवसरता । एवञ्च 'पर्याये' इत्यस्य प्रहणाभावे-वि-उप, इत्युपपद- योः शीधातोर्घस्यादित्यर्थे संशयार्थेऽपि 'विशया' इत्यत्र धापत्तौ 'विशायः' इति स्यात् । प्रधिः-प्रोपसर्गात् धुसंज्ञकधाधातोः “उपसर्गे धो: कि" इति सूत्रेस ·सोत्तरा प्रश्नावली। कप्रत्ययै "श्रातो लोप इटि च" इत्यनेन पालोपे कृदन्तत्वात् सौ तस्य के विसर्ग प्रधिः' इति । पूनि:-प्रकारेसंज्ञक 'पू' धातोः "ऋत्वादिभ्यः किम्निष्ठाववाच्यः" इति बार्तिकेन किन्प्रत्यये अनुबन्धलोपे "ल्वादिभ्यः" इत्यनेन तकारस्य नरके कृदन्त- त्वात् सौ रुत्वे विसर्ग यूलिः' इति । मजोबादि-कोशे गायनाने उति न परवान जीव धातोः "अाक्रोशे नयनिः" इति सूत्रेण अनिप्रत्यये कृदन्तत्वार सौ सत्वे विसर्ग अजीजनिः' इति । अजीवनमित्यर्थः। लवणारं भुत-अत्र लवणशब्दः स्वाहुपर्यायः । तेन स्वादुपर्यायात् लवगपूर्ववदात कृ धातोः बादुमि णमुल'' इति सरेण रणमुल प्रत्यये पूर्वपदस्य निपातनान्मान्तत्वे णित्वावृद्धौ मस्य अनुस्वारे परसवर्ण कृन्तकात की इल्- न्यादिना सुलोपे 'लवणङ्कारम्' इति । दण्डोपाचालमदण्डेनोपधातं 'दण्डोपघातम्' । अत्र हिसार्थानां च समानकर्मकाणाम्" इत्यनेन 'दण्डेन' इति तृतीयान्ते उपपदे 'उप' इत्युपसर्ग- पूर्वकात् 'हन्' धातोर्णमुल् प्रत्यये णित्वावृद्धौ हस्य कुत्वेन घत्वे नकारस्य तका- रादेशे कृदन्तत्वात् सौ हलक्यादिना सुलोपे 'दएडेन उपधातम्' इति स्थिती 'तृतीया प्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इत्यनेन पाक्षिके समासे 'श्राद्गुणः' इत्यनेन गुणे "दण्डोपघातम्, इति । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः १६३६ १-श्वि-वा-धातोणी. प्रह-दिव धातोः सनि, अश-ग्रह धातोर्यङिच सूत्रनिर्देशं विनैवैकैकं रूपं प्रदर्श्य-उपधाकार्य द्वित्वात प्रबल- मिति पक्तिाख्येया। २-अज-घरधातोः रूपे यलुकि विचार्य विद्वच्छब्दात क्याङि लट- स्तिपि ते च कीदृग रूपाणि इति लेखनीयम् । ३-मेधाररयोर्यकि लिटि प्रथमपुरुषबहुवचने अपोपसृष्टकिरतेनुङि तिपि च रूपाणि संस्कृत्य आक्रमते । परिमृष्यति । विवदन्ते । उपक्रमते । संगिरते । एषु विशेषकार्याणि वदत ।

·३२ व्या० मध्यामचतुर्थखण्डस्य- ४-बुभूषिष्यते । दायिषीष्ट । श्व: शीघ्रं वस्यामः। जगाम किम् । एतानि विशेषकार्यविधायकसूत्रोपन्यासमुखेन साधयित्वा कर्मव. कर्मणेति सूत्रे कर्मणेति किमिति किमुक्तं लिखत । ५-इह भुञ्जीत भवान् । प्रवपणीयम् । पराया। लभ्यम् । पापचकः । गायनः । एषु विशेषकार्य प्रदयं दिवाविमेति सूत्रं सकलं सोदा- हरणं विचार्य लिखत। ६-कालि मन्या । शीतभोजी । दूनः । अभिशीनः । स्वान्तम् । मूर्तः। ग्लानः । एतानि साधयित्वा हस्-धातो वकर्मणो के को विशेष इति स्पष्टमभिधीयताम्। -शक्नोति भोक्तुम् । स्फालः । पूनिः । भुक्त्वा ब्रजति । जरीत्वा। एतेषु चतुर्णा तद्विशेषसूत्रोपन्यासमुखेन साधुत्व प्रतिपाच्यताम् । प्रश्नोत्तराणि १-टु भो शिव गतिवृद्धयो:-अस्मारिणचि लटि तिपि 'श्वाययति' इति सिद्ध रूपं भवति । वा' धातो:-कम्पेऽर्थे णिचि लटि तिपि 'वाजयति' इति । भिन्नार्थे 'वापयति' इति । 'प्रहधातो:-सनि लटि तिपि 'जिघृक्षति' इति । 'दिव' धातो:-सनि लटि तिपि 'दुषति-दिदेविषति' इति । 'अशः धातो:-यछि लटि 'अशाश्यते' इति । 'ग्रह धातो:-ङि लटि 'जरीगृह्यते' इति । उपवाकार्य द्वित्वात्प्रबलम्-अयम्भावः-इषधातोः सनि इटि कृते इलादित्वाऽभावेन "रलो व्युपधादलादेः संब" इत्यनेन कित्वाऽप्राप्तौ गुणे 'एष इस' इति स्थिते 'आजादेद्वितीयस्य' इत्युक्तत्वात् "षिस्' इत्यस्य द्विरवे अभ्यास. संज्ञायां हलादिशेषे सनः सकारस्य षत्वे सन्नन्तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पर. रूपे 'एषिषिषति' इति रूपं सिद्धम् । नन्विह सत्यपि कित्वे नित्यत्वात् पर. मपि गुणं बाधित्वा "षिस्' इत्यस्य द्वित्वे धात्ववयवस्य इकारस्य उपधात्वाऽभावां देव गुणाऽप्रसक्ते ईलादेरिति व्यर्थमिति चेन्न, इह नित्यमपि द्वित्वं गुणेन वाधते, *उपधाकय हि द्वित्वात् प्रबलम्-श्रोणेऋदित्करणस्य सामान्यापेक्षज्ञापकात् ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। .० तथाहि 'ओ' धातोः गयन्ताल्लुछि चङि "णौ चायु ग्धायाः हस्वः” इति हरव. स्य "नाग्लोपिशास्वदिताम्" इति निषेधे सति 'श्रोणि अत्' इति स्थिते 'म' शब्दस्य द्वित्वे 'माभवानोपिणत्' इति रूपम् । अत्रोपवाहस्वनिषेवार्थमोणे: ऋदि. स्करणम् । उपधाहस्वे कृते तु 'उण इ अत्' इति स्थिते "णि' शब्द द्वित्वे "माभ- वानुपिणत्' इति स्यात् ! भोकारोन श्रूयेत । यदि तु नित्यत्वाइपधास्वाद प्रागेल 'श्रो हात' इति दशायां हित्वं स्यात, तदा श्रोकारस्योपधात्वाभावादेव हुस्वाऽप्रवक्तेस्त निषेधार्थम् ऋदित्करणमनर्थकं स्यात् । तस्मादुपाहवात्मकम् उपधाकायें हित्वात्प्रबलमिति विज्ञायते । २-अधातोः-यङ्लुकि 'वेवीयते' इति । नच 'अज्' धातोः हलादित्वा- ऽमावाद "धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यहा' इत्यस्य कथं प्रवृत्तिरि वाच्यम् ? "अजेयंघनपोः' इति वीभावविधावनुवृत्ताधधातुके विजयसातच्याश्रय- गेन यङि विवक्षिते सत्येव अजेवाभावे कृते हलादित्वस्य जागरूकत्वात् । ननु अजे/भावानन्तरं यति सति तस्य “योऽचि च" इत्यनेन लुक कुतो नेति चेन लुका लुप्तयको भाविज्ञानविषयत्वाऽभावेन वीभावग्याऽवृत्तेः । एवञ्चार्धधातुक इति विषय सप्तम्याश्रयणान्न यल्लुगिति तत्त्वम् । प्रत्ययलक्षणन्तु न, 'न लुमतेति निषेधात् । ज्वर धातोरिति-'ज्वर धातोयलुक् भवतीति माधवादयः। नच "य- कारवकारान्तानां तूठभाविनां यङलुङ नास्ती" ति ज्ञापनात् 'स्वरत्वरेत्यूठभाविनो ज्वर्धातोर्यलुक् कथं स्यादिति वाच्यम् ? उत्त ज्ञापकं "च्छ्वो शूड' इत्यनेन यत्रोठ प्रवर्तते तत्रैव तज्ज्ञापकस्योक्तसूत्रस्य भाष्यमूलकत्वात् । एवञ्च "ज्वर- त्वर" इत्यादिसूत्रेण यत्रो भवति तत्र यङलुग भवत्येवेति तत्त्वविदः । (ज्ञाप. नप्रकारस्तु ४१ वर्षे द्रष्टव्यः) विवच्छब्दादिति-विद्वच्छन्दात् क्यलि लटि विद्रायते' 'विद्वस्यते' इति । अत्र परस्मैपदं तु न, क्यडो डिस्वेन आत्मनेपदस्य जागरूकत्वात् । ३-मेधा श्राशुग्रहणे-अस्मात् "कएड्वादिभ्यो यकः' इत्यनेन यकि सनाथन्ता' इति धातुत्वालिटि आमि द्वित्वादिकायें प्रथमपुरुषबहुवचने 'मेघाया. च: इति। अरर बाराकर्मणि-अस्मात् "कण्डवादिभ्यो यक्' इत्यनेन यकि 'मना- चन्ता इति धातुस्वालिटि श्रामि द्वित्वादिकार्ये प्रथम पुरुष बहुवचने 'मरराञ्चक्रुः । इति ३ म०प्र०च० ·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्ड अपोपसृष्टकिरतेलुङि तिपि-"अपाकारीत्' इति भवति । “अपाच्चतु. पाच्छकुनिव्वालेखने" इति सूत्र आलेखनम् =खननम् । तेन 'गजोऽपाकारीत' इत्यत्र हर्षे सस्यपि आलेखनाऽभावात् सुट् न । "किरतेहर्षजीविकाकुलायकरणेष्वि- ति वाच्यम्" इत्यात्मनेपदविधौ ससुटकानामेव भाष्ये उदाहरणात् तपि नेति तत्वविदः। आक्रमते--आरपूर्वकात् उद्मनार्थक क्रमधातोः "आङ उदमने" इति सूत्रेण आत्मनेपदे 'आक्रमते' इति । परिमृष्यति-परीत्युपसर्गपूर्वात् 'मृष तितिक्षायाम्' इति देवादिकस्य मृष्धातोः स्वरितेत्त्वात्पदद्वये प्राप्ते "परेम॒षः" इति सूत्रेण आत्मनेपदं प्रवाध्य परस्मैपदे 'परिमृष्यति' इति। विवदन्ते-क्षेत्रे विरुद्धं व्यवहरन्तीत्यर्थः। 'वि' इत्युपसर्गात् 'बद्' धातो. "भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः” इति सूत्रेण आत्मनेपदे 'विव- दन्ते' इति । 'विमतौ' इत्यस्योदाहरणमेतत् । उपक्रमते-उपोपसर्गात् क्रमधातो: "प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्" इत्यनेन आत्मनेपदे 'उपक्रमते' इति । संगिरते-समुपसर्गात् 'गृ' धातोः "समः प्रतिज्ञाने" इत्यनेन मात्मनेपदे 'संगिरते' इति सिद्धम् । ४-बुभूषिष्यते-सनन्तात् भूधातोर्भावे लटि श्रात्मनेपदे तप्रत्यये 'बुभूष त' इति स्थिते स्यप्रत्यये कृते "स्यसिसीयुटतासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्शन- प्रहहां चिण्वदिट च" इति सूत्रेण चिण्वद्भावसधियोगसिष्टेन इटि ततः "अचो ज्यिाति" इति प्राप्तां वृद्धि वाषित्वा परत्वाद् “अतो लोपः" इत्यनेन अलौषे उभ. योः सकारयोः षत्वे टेरत्वे 'बुभूषिष्यते इति । चिण्वभावाऽभावपक्षेऽपि बला- दिलक्षणे इटि रूपं तुल्यम् । दायिषीष्ट-दा-घातो वे माशिक्लिकि आत्मनेपदे तप्रत्यये "लिपीयुट्" इत्यनेन सीयुडागमे "सुतियोः" इत्यनेन सुडागमे 'दासीनत' इति स्थिते "स्थ. सिसीयुट्तासिषु भावकर्मणोपदेशेऽज्यनमहाशा चिण्वदिटू च" इत्यनेन चिण्व- झावसन्नियोगमिष्टेन इटि "श्रातो युक्चणकृतो" इत्यनेन युगागमे उभयोः सस्य षत्वे ततः धुत्वे दायिषीष्ट इति । चिण्वनावाऽभावपचे 'दाग्रीष्ट' इति । श्व: शीघ्रं वस्याम:-अनयतनखसुचनाय श्वशब्दः । अत्र लुटं प्रवाश्य ·सोत्तरा प्रश्नावली। . "मिप्रवचने लट्" इति सूत्रस्थ 'लड्' प्रहणसामर्थ्यात् लुट् भवति । अयम्भावः- क्षिप्रवचने न" इत्युक्ते 'सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः' इति न्यायेन भवि. व्यत्सामान्ये विहितस्य लुट एव निषेधः स्यानतु लुटः, तस्य अनयतनभविष्य- विशेषविधानात् । कृते हि लड्ग्रहणे तु उक्तविषये लुडेव स्यात्, नतु लकारत- न्तरमिति लाभाल्लुटोऽपिविषये लूडेवेति लभ्यते । जगाम किम्-'पासनकालिके भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तिमात्वये प्रष्टव्ये सति लिड्विषये ललिटौ स्तः' इत्यर्थक “प्रश्ने चासनकाले” इति सूत्रेण लकि सति 'अगच्छत् किम् इति । लिटि पति 'जगाम किम् इति च भवति । कर्मणेति किम्-अस्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् ५-इह भुजोत भवान् -अत्र 'भुञ्जीत' इत्यत्र "विधिनिमन्त्रणे"ति सुत्रेण निमन्त्रणेऽर्थे जि भवति । प्रवपणीयम्-"स्य" इत्यनेन नित्यमेवाऽत्र णत्वं भवति । "हळावे. जुपधात्" इति सूत्रस्य प्रत्युदाहयमेतत् । तत्र हि 'इजुपधातू' इत्यस्याऽभावे. ऽत्राप्यनेन वैकल्पिकणत्वं स्यात् । पण्या-'पण व्यवहारे' अस्माद्धातोः "अवधपण्यवर्या गर्दापणितव्याs. निरोधेषु" इति पुत्रेण निपातनादत्र यत्प्रत्ययो भवति । यद्यपि 'पण व्यवहारे स्तुतौ च' इति धातोरर्यद्वयमस्ति, तथापि पण्यशब्दस्य प्रयोगबलेन व्यवहर्तव्ये एव रूढत्वादिह व्यवहारार्थक एव गृह्यते । स्तुतौ तु-ण्यति उपधावृद्धौ ‘पाण्यम्' इति भवति । लभ्यम्-कभधातोः "पोरदुपधात्" इत्यनेन यत्प्रत्यये कृदन्तस्वात्प्राति. पदिकसंज्ञायां सौ सकारस्य अमादेशे पूर्वरूपे 'लभ्यम्' इति । ननु यण्ण्यतोरसा- रूप्यात् "वासरूपोऽस्त्रियाम्" इति परिभाषया "ऋहलोयत्" इत्यनेन कदाचि- ज्यदपि कुतो नेति चेच, "नानुबन्धकृतमसारूप्यम्" इति 'वासरूप' सूत्रे भाज्ये उकत्वात्। पापचका-अस्योत्तरं ३० वर्षे द्रष्टव्यम् । गायन:-गै शन्दे' भस्मात् ‘ण्युट च' इति सूत्रेण ण्युटि अनुबन्धलोपे अनादेचे "प्रादेच उपदेशे" इत्यात्वे "श्रावो युक" इति युकि विभक्त्यादिकायें "गायनः' इति । दिवाधिमेति-पत्र सूत्रे-दिवा, विमा, निशा, प्रभा, भास् , बार, मन्त, ·- . . . व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- अनन्त, आदि, बहु, नान्दो, किम् , लिपि, निधि, बलि, भक्ति, कर्तृ, चित्र, क्षेत्र, संख्या, जङ्घा, बाहु, अहर् , यद् , तद्, धनुस् , अरुस् , एषां द्वन्द्वात् सप्तमी। ततश्च-"दिवाविभानिशाप्रमाभास्करान्तानन्तादिबहुनान्दीकिलिपिलिबिबलिभक्तिका चित्रक्षेत्रसंख्याजङ्घापाहर्यत्तद्धनुररुषु" इति सूत्रस्वरूपम् । एषु कृअष्टः स्याद हेत्वादावपीति सूत्रार्थः । मन कर्मणीति सुपीति चानुवृत्तं यथायोगमन्वेति । उदा- हरणानि यथा-दिवा (दिवस) करोतीति= दिवाकरः, विभाकरः, निशाकरा, प्रभाकरः, भास्करः (कस्कादित्वात् सः), कारकरः, अन्तकरः, अनन्तकरः, पादिकरः, बहुकरः । (बहुशब्दस्य वैपुल्यार्थ संख्यापेक्षया पृथग ग्रहणम) नान्दी. करः, किङ्करः, लिपिकरः, लिबिकरः, भक्तिकरः, कर्तृकरः, वित्रकरः, क्षेत्रकरः, एककरा, जवाकरः, बाहुकरः, अहस्करः ( कस्कादित्वात् सः), यत्करः, तत्कर, धनुष्करः-अरुष्करः ( उभयत्र नित्यं समासे' ति षत्वम् )। ६-कालिं मन्या-कालीमात्मानं मन्यते इति विग्रहे 'मन ज्ञाने' अस्मा. द्धातोः 'आत्ममाने खच' इति सूत्रेण खश्प्रत्यये शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां 'दिवादिभ्यः श्यन्' इति श्वनि उपपदसमासे 'खित्यनव्ययस्य' इति सूत्रेण पुंवावं प्रबाध्य परवाहस्वे 'अरुषिदजन्तस्य' इति मुमि तस्यानुस्वारे कृदन्तस्वात् सौ स्त्रीत्वात् टापि सोलों पे 'कालिं मन्या' इति । शीतभोजी-शीतं भोक्तुं शीलमस्येति विप्रहे भुधातोः 'सुष्यजातौ णिनि- स्ताच्छील्ये' इत्यनेन शिनिप्रत्यये उपपदसमासे लघुपधगुणे कृदन्तत्वात् सौ नान्तत्वात् दीर्थे सुलोपे नलोपे 'शीतभोजी' इति । कर्मणि प्रत्यये 'दुग्वोर्दीर्घश्च' इत्यनेन निष्ठा. तस्य नावे दीर्घ च कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे 'दूनः' इति । अभिशीना-अमिपूर्वकात् 'श्यक गतौ अस्मात निष्टायां क्तप्रत्यये "विभा. घाऽभ्यवपूर्वल्य" इत्यनेन यकारस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे "हलः' इत्यनेन दीधैं 'अभिशीत' इति स्थिते 'श्योऽस्पर्श इत्यनेन निष्ठातस्य मत्वे विभक्त्यादिका 'अभिशीन: इति। स्वान्तम्-'स्वन्' धातोः "क्षुधरवान्तध्वान्त' इत्यादिसूत्रेण निपातनात तप्रत्यये "अनुनासिकस्य की' ति सूत्रेण दीर्षे कृदन्तत्वात सौ तस्य अमादेशे पूर्वरूपे 'स्वान्तम्' इति, मनः इति शेषः । अत्र निपातनादिट् न । मूर्तः-मुच्छ धातोः निष्ठाया 'कप्रत्यये "रालोप" इत्यनेन बस्य लोपे दून:-'दु गतो' अस्मात् ·सोत्तरा प्रश्नावलो। "मातो लोप इटिच" इत्यनेन आलोपे 'हलि चे ति दीर्धे विभवत्यादिकार्ये 'मूर्तः' इति । 'रदाभ्यामिति नत्वं न 'न व्याख्यापमूर्दिछमदाम्' इति निषेधात् । -ग्लान:--ग्लैधातोनिष्ठायां क्तप्रत्यये 'श्रादेच उपदेशे' इत्यावे 'संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः' इत्यनेन निधातस्य नवे विभक्त्यादिकार्ये 'ग्लानः' इति । हस्धातोरिति-हस्धातोः 'नपुंसके भावे तो' इत्यनेन भावे काल्यो नित्यनपुंसकत्वात् 'हसितम्' इवोक । कर्मणि ते कृते तु हसितः, हसितम् , हसिता इति । वस्तुतस्तु हस्धातोरकर्मकत्वात् कर्मणि प्रत्ययो नेति तत्वविदः । ७-शक्नोति भोक्तुम् अत्र भुजधातो: 'शकषज्ञाग्लाइटरनल सह- होत्त्यर्थेषु तुमुन्' इति सूत्रेण तुमन्प्रत्यये गुणे कुस्वे विभक्तिकार्ये अव्ययत्वा. सुब्लुकि 'भोक्तुम्' इति । स्फाल:-स्फुलधातोः 'भावे' इति सूत्रेण घप्रत्यये उपात्रौ पुरहि- स्फुलन्योपनि' इत्यनेन आरके विभक्त्यादिकार्ये 'फालः' इति । पूनि: - अत्योत्तरं ३८ वर्षे द्रष्टव्यम् । भुक्त्वा ब्रजति-अत्र भुज्धातोः 'समानकर्तृकयोः पूर्वाले' इत्यनेन क्वाप्रत्यये कुत्वे विभत्त्यादिकार्ये 'भुक्त्वा' इति । जरीत्वा-जुधातोः 'समानकर्तृकयोः पूकाले' इत्यनेन इत्याप्रत्यये 'जब- इच्योः क्विः' इत्यनेन इटि गुणे 'वृतो वा' इत्यनेन विभाषया दीर्धे विभक्तिकार्ये "जरीत्वा' इति । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः। १६४० १-स्मि, जि, धातुभ्यां णिचि लटि, आभ्यामेव सनि लटि च रूपाणि संसाध्य-'चुक्षावयिषति' इत्यत्र णो द्वित्वात् प्रागन्तरकत्वात् वृद्धयावादेशी कुतो नेति शङ्का सप्रमाणं समाधेया। २-चर्यते । जेनोयते । जवहिं । अतातः। एतान् संसाध्य यकार- वकारान्तानां तूठभाविना यङ्लक नास्तीत्यत्र प्रमाणं लिखत । ३-रोजायते । औजिढत् । स्वमनायत । साधयति । एतानि संसाध्य हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनस्य प्रयोजनं सोदाहरणं प्रदर्शयत ।

·- व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डमय- ४ 'प्राचारेऽवगल्मलोबहोडेभ्यः किम्वा वक्तव्यः इति वार्तिकं खोदा- हरणं व्याख्येयम् । ५-न्यषोषहत् । सूप्यूषति । परिसिषीक्षति । एषां प्रयोगाणां साधु त्वमस्ति न वेति सप्रमाणं लिखत । ६-सपरलाटयोः आपूद्धिन्तेश्च लुङि प्रथमपुरुषेकवचने रूपाणि प्रसाध्य, रामः सीतामुपायत । गर्धयते । अध्यापयति । विर. मति । वासयते । एषु विशेषकार्याणि प्रकटयत । ७-भाविषीष्ट । भावयामाले । आरिता । उदशिनियत । पुरा भुके। अपि धास्यति द्वारम् । यजतां भवान् । पते प्रयोगाः सूत्रोपन्या- सपूर्वकं तत्तत्कार्यप्रदर्शनद्वारा संस्करणीयाः । कृत्यक्तखलाः कर्मक-रि भवन्ति नवेति विविच्योच्यताम् । अथवा बोभूख्यते । घानिषीष्ट । ओदनः पच्यते । नाहं कलिङ्गालगाम । कधिज्जीवति । ऊच मुहूर्ताद् यजतां स्म । एतान तत्तत्कार्यप्र- दर्शकसूत्रोपन्यासपूर्वकं संस्कृत्य "मजा प्रामं नयति" इत्यत्र कर्म- स्थक्रियात्वमुपपाद्य यगात्मनेपदाऽभावावुपपाद्यौ। -प्रेक्षणीयम् । जन्यम् । माज्यम् । द्विषतीतापः। क्षीरपायिण उशी- नरागस्लीम्मन्यः। समक्नः । प्रमुदितः। दितः। उपेयुषी । त्यागी। अजनम् । पवित्रम् । एतेषु सप्तैव प्रयोगा: साधनीयाः। -स्तिभोक्तुम् । उपाध्यायः। कायः। परिघः। मृत्या। निपटतिः। इषदाव्यङ्करः । ब्रश्चित्वा । प्रणम्य । प्रवाय । लम्भलम्भम् । दण्डे- नोपघातम् । गेहानुप्रवेशमास्ते । मुखतो भूत्वा । एतेषु सप्तव प्रयोगा: साधनीयाः। १०-"चिरणमुलोर्दीघोऽन्यतरस्याम" "राजसूयसूय्यमुषोघरच्यकुप्य- कृष्टपच्याव्यथ्याः" इति सूत्रे सोदाहरणे स्पष्टं व्याख्येये। प्रश्नोत्तराणि । १-स्मि-धातोणिचि लटि 'विस्मापयते' इति । तथाहि-'वि' उपसगात् 'स्मि' धातोः 'हेनुमति च' इति णिचि णित्वावृद्धो 'नत्यं स्मवते' इत्यनेन भावे ·सोसरा प्रश्नावली। . - । पुकि 'स्मापि' इति ण्यन्तस्य 'सनाद्यन्ता' इति धातुसंशायो लटि 'भीरम्योहे तुभये' इत्यनेन आत्मनेपदे तप्रत्यये शपि गुणे अयादेशे पूर्वरूपे 'विस्मापयते इति । जी-धातोणिचि लटि 'जापयति' इति । (साधनप्रकारस्तु ४४ वर्षे द्रव्यम्) पनि कृते 'जिगीषति' इति ( साधनप्रकारस्तु ३६ वर्षे द्रष्टव्यम्) 'चुनावयिषति' इत्यत्रेति-"ओः पुयणजपरे" इति सूत्रस्थप्रवर्गयण- जकारग्रहणेन णिच्यच आदेशो न स्याद् द्वित्वे कर्तव्ये' इति चापनात् 'चुक्षाव यिषति' इत्यत्र जो द्विस्वात् प्रागन्तरणत्वात् वृद्ध थावादेशो न भवतः । ज्ञापनप्र- कारस्तु चुरादौ द्रष्टव्यः। तत्र हि-'ओ' पुयजपरे' इति सत्रस्य-पिपावयिषति, बिभावयिषति, यियावयिषति, रिरावयिषति, लिलापयिषति, जिजावयिषति, इत्युदाहरणेषु द्वित्वं प्रत्यनिमित्त णिचि द्विवचनेऽचि' इति निषेधाऽप्रवृत्या द्वित्वात् प्रागेव परत्वाद्ध- यावादेशयोः कृतयोरभ्यासेष्वकारस्य हस्वे सति 'सन्यतः' इत्येवेत्वसिद्धः पवर्ग: यणप्रत्याहारजकारग्रहणं व्यर्थम् । 'श्रोः पययरपरयोरिश्त्येव सूत्रमस्तु । पिपाव. यिषति, यियावयिषति, इत्यत्रोक्तरीत्या 'सन्यतः' इतीत्वसिद्धावपि-पिपविषति, यियविषति, इत्यत्र पूधातोयुधातोश्च अण्यन्तात् सनि अभ्यासे इस्वार्थ तदावश्य. कत्वात् । वर्गप्रत्याहारजमहणन्तु व्यर्थमेव । एवञ्च व्यर्थ सत् "णिच्यच आदेशो न स्याद् द्वित्वे कर्तव्ये' इति ज्ञापयति । शापिते त्वस्मिन्नर्थे 'बिभावयिषति' इत्यादिषु णिचि लुप्ते सति 'चलि' इति द्विरवे कायें प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य णिचि गुणा. वादेशयोः प्रतिषेधे सति उवर्णान्तानां द्वित्वेऽभ्यासेऽकाराभावेन 'सन्यतः' इत्य. स्याऽप्रवृत्या वर्गप्रत्याहारजाहणं स्वांशे चरितार्थम् । शापनफजन्तु-चुक्षावयिषति, तुतापयिषति, ऊर्णनावयिषति, पुस्फारयिषति, इत्यादि । २-चचूर्यते-गर्हितं चरति इति विप्रहे चर्षातोः 'लुपसदचरजपजभदह- दशगभ्यो भावगीयाम्' इत्यनेन' यकि 'सन्योः इति द्वित्वे अभ्याससंशाया हलादिशेषे 'चरफलोश्च' इत्यनेन जुगागमे 'सच पदान्तवद्वाच्यः' इति वार्ति. केन तस्य पदान्तवद्भावे वा पदान्तस्य' इत्यनेन अनुस्वारे परसवर्णे 'उत्सरस्थात इत्यनेन अभ्यासोत्तरखण्डस्याकारस्योत्वे 'हाल चेति दी 'चञ्चूर्य' इति स्थिते 'सनायन्ता' इति धातु त्वाल्लटि आत्मनेपदे तप्रत्यय एत्वे शपि पररूपे 'चर्यते' इति । परसवणाऽमावे 'चंचूर्यते' इति । जेनीयते-पुनः पुनः अतिशयेन वा हिनस्तीत्यर्थे यकि विवक्षिते एव " ·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- 'हन्तेहिसायो यङि धनीभावो वाच्यः' इति वार्तिकेन नोभावे कृते यहि ततः 'सन्यङो।' इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे चुरवे जश्त्वे 'गु हो यङलु- कोः' इत्यनेन अभ्यासस्य गुणे यन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि आत्मनेपदे तप्रत्यय एत्वे शपि पररूपे 'जेनीयते' इति । जङ्घहि- हन्धातोर्यलुकि प्रत्ययलक्षणेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे चुत्वे जश्त्वे 'अभ्यासाच' इत्यनेन अभ्यासात्परस्य हन्तेहंकारस्य कुरवे 'नुगतोऽ. नुनासिकान्तस्य' इत्यनेन नुकि तस्यानुस्वारे परसवर्णे धातुसंज्ञायां लुटि मध्यम. पुरुषैकवचने सिपि तस्य ह्यादेशे 'अनुदात्तोपदेश' इत्यादिना अनुनासिकनकारस्य लोपे शपि पररूपे 'जङ्घहि' इति । नन्वत्र 'हन्तेर्जः' इति जादेशः कुतो नेति चेन, जादेशविधायकसूत्रे हन्तेरित्यत्र रितपो निर्दिष्टत्वेन तनिर्दिष्टकार्यस्य च 'रितपा शपेति निषेधेन यन्लुक्यप्रवृत्तिबोधनेन जादेशाऽभावात् । अताता-'यो वा' इनीडभावपक्षे तृधातोर्यलुकि द्विस्वादिकायें कृते 'तत' इतिस्थिते 'दीर्घोऽकितः' इत्यनेन अभ्यासस्य दीधे धातुत्वाल्लुङि तिपि अडागमे गुणे हलब्यादिना तलोपे रेफस्य विसर्गे 'तातः' इति । ३-ओजायते-ओजस्वीवाचरतीति विग्रहे 'कर्तुः क्या सलोपश्च' इति सूत्रेण प्रोजशब्दात् क्यङि तत्सनियोगशिष्टेन सलोपे 'अकृतसार्वधातुकयोः' इति दीर्धे धातुसंज्ञायां लटि क्यो डिस्वादात्मनेपदे 'ओजायते' इति । अत्र क्यसभि. योगशिष्टसलोपस्तु नित्य एव, 'ओजसोऽप्सरसो नित्यमितरेषां विभाषया' इति वार्तिकेन व्यवस्थितत्वात् । औज़िढत्-अस्योत्तरं ३८ वर्षे द्रष्टव्यम् । स्वमनायत- साधयति बाढशब्दात् गौ 'अन्तिकबाढयोनेंदसाधौ' इत्यनेन वाढशब्द. स्य साधादेशे धातुसंज्ञायां लटि तिपि शपि गुणे अयादेशे पूर्वरूपे साधयति' इति । हलिकल्योरिति-हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनेन 'वृद्धौ सत्यां टिलोपा' इत्य- स्य सिद्धिर्भवति । तथाहि-'वृद्धोपो बलीयान्' इति भाष्यवचनात् पूर्व टिळोपे भग्लोपिवाद् दीर्घसन्वद्भावयोरभावात 'मजहलत्' 'अचकलत्' इति रूपद्वय- सिद्धौ ‘हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनं व्यर्थमेव, तदेव व्यर्थीभ्य "वृद्धौ सत्यां टिलोपः" इति वचनं ज्ञापयति । इत्थं च स्वांशे चरितार्थम् । फलञ्च-अपीपटत्-अपपटत्' इति रूपदयसिदिः । पूर्वोकभाष्यववनेन पूर्व टिकोपस्ततो वृद्धिरिति पक्षः सिखो " ·सीत्तरा प्रश्नावली। भवति। हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनेन च पूर्व वृद्धिस्ततष्टिलोपः इति पक्षः सिद्धो भवति एवञ्च प्रमाणद्वयेन मतद्वयं सिद्धं भवतीति पूर्वोक्ताद्वयस्यापि सिद्धि. रिति दिक् । ४-श्राचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः विब्बा वक्तव्या-आचारेऽर्थे एभ्यः क्विब्वा स्यादित्यर्थः । वाग्रहणात् क्यपि । वार्तिके अवगल्भादयः पचाद्यजन्ताः । किनन्नियोगेनानुदात्तत्वमनुनासिकत्वं चाचप्रत्ययस्य प्रतिज्ञायते । नचात्र विप- प्रत्ययसभियोगेन अच्प्रत्ययस्यानुनासिकत्वादिनिपातनाद्गल्भादिवटकाकारस्य लोपे ऽनेकावाभावेन 'अवगल्भाञ्चक्रे' इत्यत्र भाम् न स्यादिति वाच्यम् , 'साम्प्रति- काभावे भूतपूर्वगतिराश्रीयते' इति परिभाषया आम्प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । उक्तवचने प्रमाणञ्च- "आचारेऽवगम' इति प्रकृतवार्तिकमेव । नच आचारेथे-अवगल्भते, क्लीबते, होडते, इत्यादी प्रात्मनेपदार्थ वार्तिकं सार्थ कमिति वाच्यम् , “धातू. नामनेकार्थाः" इति वचनेन प्रत्ययरहितगलमादिधातोरप्याचारेऽर्थे शक्तिप्रदर्श- नाद् 'अवगल्भते' इत्यादौ तङ सिदत्वात् । वार्तिके अवोपसर्गविशिष्टपाठसाम- र्थ्यात् केवलगल्भादिधातोः उपसर्गान्तरविशिष्टाच क्यडेव भवतीति माधवादयः । परश्च क्यक्किपोर्नास्ति विवादो द्वाभ्यामपि भाव्यम् । किन्तु अवोपसर्गरहित. गल्भादिभ्यः विपि सति परस्मैपदमेव स्थानत्वात्मनेपदमित्येव वक्तुं युक्तम् । वार्तिकस्य मुख्यप्रयोजनं प्रयोगे आम्प्रत्ययस्य सिद्धिः । आत्मनेपदं तु गौणफल. मिति दिक। ५-न्यषोषहत्-'नि' उपसर्गात् 'षह मर्षणे' अस्माद् धातोणिचि लुछि 'न्यसीपहत्' इति सिद्धं रूपं भवति । 'न्य पोषहत्' इति स्वसाध्वेव 'परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वजामू, इत्यनेन उपसर्गस्थनिमित्तात्परस्य षत्वस्य "स्तन्भुसिवुसहां चङि" इत्यनेन निषेधात् । सुस्यूषति-सिवुधातोः सनि “सनीवन्तर्ध" इत्यादिना इडभावपक्षे 'हल. न्ताच्चेति कित्वात् 'च्छवोः शुडि ति वकारस्य ऊठि सकारादिकारस्य यणि द्वित्वा- दिकायें 'मुस्यूषति' इति सिद्धं रूपं निष्पन्नम् । यत्तु अभ्यासेणः परस्य सस्य षत्वे 'सुष्यूषति' इत्युक्तं तन्न मनोरमम् , "स्तोनिण्योरेव षण्यभ्यासात्" इत्यनेन- अभ्यासेणः परस्य चेत्सस्य षत्वं तर्हि स्तौतिण्यन्तयोरेवेत्युक्तत्वात् । परिषिषिक्षति-इति षकारद्वयघटितप्रयोग एव साधु । यत्तु 'सुस्यूषति' इति वदिहापि "स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात्" इत्यनेन निषेधात् षभूते सनि ‘इए -- ·व्या मध्यमाचतुर्थखएडस्थ- गतौ' इति धातोः परस्य सस्य षत्वं नेत्युक्तं तन्न, 'मध्येऽपवादन्यायेन 'आदेश- प्रत्यययो।' इत्यनेन प्राप्तषत्वस्यैव तेन बाधात् । 'स्थादिश्वभ्यासेन चाभ्यासस्य' इत्यनेन षत्वं तु भवत्येवेति दिक् । ६-सपर पूजायाम्-धातोः 'कण्डवादिभ्यो यक्' इत्यनेन यकि अतो कोपे 'सर्पय' इति । तस्मात् 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वाल्लुकि तिपि अडागमे मध्ये कलौ भले सिवि सस्य इटि 'अस्तिलिचो पृक्तः' इत्यनेन तस्य च ईटि 'यस्य हल' इत्यनेन यलोपे 'मतो लोपः' इत्यनेन अलोपे उपधादीचे 'इट ईटि' इत्यनेन सलोपे सवर्णदीचे असारीत्' इति । लाट जीवने-अस्मात् 'कण्डवादिभ्यो यक्' इति यकि, अतो लोपे 'सना. चन्ता' इति घातृत्वाल्लुकि तिपि अडागमे मध्ये ग्लौ सिचि सस्य इटि 'अस्ति- खिचोऽ के.' इत्यनेन तस्य ईटि 'यस्य हलः' इत्यनेन यलोपे अतो लोपे 'इट इंटि' इति सलोपे पवर्णदीधै 'अलाटीत्' इति । आपूर्वादु हन्धातो:-लुकि 'भाडो यमहनः' इत्यनेन आत्मनेपदे तप्रत्यये 'पात्मनेपदेवन्यतरस्याम्' इत्यनेन विभाषया हनो वधादेशे अडागमे मध्ये रलौ ब्ले सिचि 'आ भ वध सत' इति स्थिते सवर्णदी. सस्य इटि अतो लोपे सकारस्य षत्वे ष्टुत्वे 'आवधिष्ट' इति । वधादेशाभावपक्षे 'आहत' इति । (अस्य साधनप्रकारस्तु ४१ वर्षे द्रष्टव्यः)। रामः सीतामुपायत-प' उपसर्गात् 'यम्' घातो कि 'उपाद्यमः स्व- करणे इत्यनेन यात्मनेपदे तप्रत्यये मध्ये च्लो चलेः सिचि अडागमे सवर्णदी) 'विभाषोपयमने इत्यनेन सिचः कित्वपक्षे 'अनुदात्तोपदेशेति मलोपे 'हस्वादहात! इति बिजलोपे उपायत' इति । किवद्भावाऽभावपक्षे 'उपायंस्त' इति । गर्थयते-अत्र 'गृषिषाच्योः प्रलम्भने इत्यनेन पात्मनेपदमिति विशेषः । मध्यापयति-अत्र 'बुध-युध-नश-जनेप्रस्तुभ्यो णे इत्यनेन परस्मै- पदमिति विशेषः। विरमति-अत्र 'ज्यापरिभ्यो रमः इत्यनेन परस्मैपदमिति विशेषः । वासयते-अत्र 'वस निवासे' अम्माद्धातोः 'अणावक मकाञ्चित्तवत्कर्तृकात्' इत्यनेन परस्मैपदे प्राप्ते 'न पादम्याग्थमाज्यसपरिमहरुचिऋतिवदवसः इत्यनेन निषेधे सति 'निचश्च' इत्यनेन आत्मनेपदं भवतीति विशेषः । ७-भाषिषीट-मधातोयौँ वृद्धौ भावादेशे भाषीति ण्यन्तात् कर्मणि ·लोत्तरा प्रश्नावली आशीलिहस्तादेशे सीवुडागमे सुडागमे च विहिते 'स्यसिच्चीयुट तासिषु भाव- कर्मणोरुपदेशेऽझनप्रहहया वा चिवदिट च' इत्यनेन चिण्वदिटि तस्याभीय- स्वेनाऽसिद्धत्वात् णिसोपे न्योः सकारयोः षत्वे दुरवे 'भाविषीष्ट' इति । चिण्वदि. डभावपक्षे बलादिलक्षणे इटि तस्य भनाभीयत्वेन असिद्धत्वाऽभावात् अनिटीति निषेधात् मिलोपाऽभावे गुणायादेशयोः कृतयोः 'भावयिषीष्ट' इति । भावयामासे-भूधातोर्णी वृद्धौ वादेशे भावीतिण्यन्ताकर्मणि लिटामा. मादेशे लिटो छकि मामन्तलिटपरकाऽसानुप्रयोगे लिटः स्थाने तादेशे तस्य 'लिट. स्तञ्झयोरिति ऐसादेशे रिकारस्य गुणेऽयादेशे च कृते 'भावयामासे' इति । ननु भाषयामास् ए इति स्थिते ह एति' इत्यनेन सकारस्य हकारः कुतो नेति चेन, सार्वधातुक एव एति परे तेन हकारविधानात् । अयम्भाव:-'हएति' इति सूत्रे तासस्त्योः' इत्यनुवर्तते' ततश्च 'एधि- ताहे' 'व्यतिहे' इत्युभयोरुदाहरणयोः सार्वधातुक एव एतिपरे हमारविधानदर्शनाद . प्रकृते एकारस्यार्धधातुकस्वेन नाऽस्तेः सकारस्य हकार इति दिक् । पारिता-ऋधातोः कर्मणि लुटस्तादेशे तस्य डादेशे च कृते मध्ये तासि. प्रत्यये सलोपे सवर्णदीधैं 'भुता' इति स्थिते परत्वान्नित्यत्वाच ऋकारस्य गुणे रपरस्वे च कृते अजन्तत्वाऽभावेऽपि उपदेशग्रहणात् 'स्यसिचूसीयुटतासिषु भाव. कर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदशा वा चिण्वदिट् .च' इत्यनेन चिण्वदिटि उपधावृद्धी 'आरिता' इति । उदशिश्रियत्-'उत्' उपसर्गातण्यन्तात् विधातोः कर्मकर्तरि लुछि तिमि अडागमे मध्ये च्लो 'यचिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिप्रिव्यामुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन कर्मस्वातप्राप्तचिणी निषेधात 'णिश्रीति' च्लेश्वरि द्वित्वादिकायें गिलोपे इयहि तकारस्य जश्त्वे उदशिश्रियत्' इति । पुराभुङ्क्ते-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । अपिधास्यति द्वारम्-'उताप्योः समर्थयोः' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरण- मेवत् । तत्र हि समर्थयोHहणाऽभावे भत्राऽपि लि स्यादिति भावः । यजतां भवान-यजतामित्यत्र 'प्रेषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च' इत्यनेना लोडिति विशेषः। कृत्यकखलाः कर्मकर्तरि भवन्तिान वेति-अस्योत्त प्रागेव दत्तम् ।

·- . . । KARO मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- अथवा प्रश्नोत्तराणि। बोभूख्यते-यजन्तात् 'बोभूय' इति धातो वे लटस्तादेशे 'सार्वधातुके यक' इति यकि एत्वे अतो लोपे शपि पररूपे 'बोभूय्यते' इति द्वियकारकं रूपं सिद्धम् । घानिषीष्ट-अस्योत्तरं प्रागेव दत्तं, सूच्या द्रष्टव्यम् । श्रोदनः पच्यते-अत्र 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इत्यनेन कर्तुः कर्मव- भावेन पधातोः कर्मकायें 'सार्वधातुके यक्' इति यक्, भावकर्मणोः, इत्यात्म- नेपदम् च भवतः । नाहं कलिङ्गान् जगाम-कलिङ्गेषु = कलिलो नाम निषिद्धो देशः, तेषु (जनपदविशेषवाचित्वाद् बहुवचनम् ) अवारसीः। अतस्त्वया न सहवासयोग्य इति प्रश्ने-नाऽहं कलिझान् जगाम' इत्युत्तरम् । अत्र 'जगाम' इत्यत्र 'अत्य. तापहवे लिवक्तव्यः' इति वार्तिकेन अपरोक्षार्थे लिड्भवति । द्वित्वादिका. यन्तु पूर्ववत् । वार्तिके 'अपह्नवा अपलापः । प्रस्तुतवाक्ये तद्देशगमनोत्तरका- लिकवासविषयकप्रश्ने करणीभूतगमनस्यैवाऽपलापात् अत्यन्तापहवो ज्ञेयः कच्चिजीवति-कामप्रवेदनेऽकच्चिति' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्रहि अकच्चितीत्यस्याऽभावे अत्राऽपि लिस्यात् । कच्चिच्छन्दस्येच्छार्थकत्वा- ऽभावात् 'हच्छार्थेष्वप्यत्र लिन्नेति तत्वविदः । ऊवं मुहूर्तात् यजतांस्म-अत्र 'यजताम्' इत्यत्र 'स्मे लोट्' इति -सूत्रेण लोट् भवतीति विशेषः । अत्यत्कार्य तु पूर्ववत् । अजा ग्राम नयति-अत्र 'कर्मवत् कर्मणां प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति वा- तिकेन नयतेर्दिकर्मकतया अजारूपकर्मण: कर्तृत्वविवक्षायां कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियत्वसवात् प्राप्तस्य कर्मवद्भावस्य प्रामरूपकर्मणा सकर्मकत्वान्निषेधे न तत्प्रयुक्तयगादिकं भवतीति । वस्तुतस्तु-गमनानुकूलव्यापाररूपेण अजानिष्ठफलेन नेतृव्यापारेण वा तत्र विशेषादर्शनेन कमस्थक्रियत्वाऽभावादिदं चिन्त्यम् । यदि प्रामसंयोग एव तथेत्युच्यते तहि प्रामं गच्छतीत्यादौ प्रामेऽपि पुरुषसंयोगरूपविशेषदर्शनेन गम्य- र्थस्याऽपि कर्मस्थत्वं स्यात् । अत एव अन्योन्यमाश्लिष्यत इत्येवोदाहृतं भाष्ये । -प्रेक्षणीयम्-'इखि गतौ' इदित्वान्नुम् , 'इख' इति तस्मात् प्रोप- सर्गपूर्वकात् 'इक्ख' धातोः 'तव्यत्तव्यानीयरः' इत्यनेनाऽनीयप्रत्यये 'इजादेः ·खोत्तरा प्रश्नावली। ४५ : ल सनुमः' इति नियमात 'हलश्चेजुपधातू' इत्यनेन णत्वे श्राद्गणे कृते कृदन्तत्वात्खौ तस्य प्रमादेशे पूर्वरूपे 'प्रेक्षणीयम्' इति । जन्यम्-अस्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् । श्राज्यम्-अपूर्वात् ऊकारेसंज्ञक 'अन्' धातोः 'पापर्वादलेः संज्ञाया- मुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन बाहुलकात् करणे क्यपि 'अनिदिताम्' इति नलोपे विभळ्यादिकार्ये 'श्राज्यम्' इति जातम् । द्विषतीतापः-अणन्तोऽयम् । नन्वत्र लिङ्गविशिष्टपरिभाषया द्विषतीश. देप्युपपदे "द्विषत्परयोस्तापे' इत्यनेन खचि 'खचि हृस्वः' इत्यनेन हवे 'हि.. तीतपः' इति कुतो नेति चेन्न, तस्या अनित्यत्वात् । अनित्यत्वे 'शक्तिलाङ्ग लाङ्घशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु ग्रहेरुपसंख्यानम्' इत्यत्र घटीघ्रहण मेव मानम् । अन्यथा घटग्रहणेनैव लिङ्गविशिष्टपरिभाषया घटीशब्दस्यापि सिद्ध वार्तिके घटी. प्रहणं व्यर्थ स्यात् । तदेव व्यर्थीभूय लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्येति विज्ञायते। क्षीरणायिणः उशीनरा:-क्षीरं पिबन्तीति विग्रहे चौरमुपपदे पाधातो: 'बहुलमाभीदण्ये' इत्यनेन णिनिप्रत्यये उपपदसमासे सुब्लुकि 'आतो युक्' इति युकि गत्वे विभळ्यादिकार्ये 'क्षीरपायिणः' इति । स्त्रीम्मन्य:-स्त्रियमात्मानं मन्यते इति विग्रहे 'श्राममाने खरच' इति सूत्रेण खशप्रत्यये शित्वात्सार्वधातुकसंज्ञायां श्यनि उपपदसमासे सुब्लुकि 'इच एकाचोऽम्प्रत्ययवच्च' इति सूत्रेण अमि 'वाऽमशसोः' इत्यनेन इयडि विभ. तयादिकार्ये 'स्त्रियम्मन्यः' इति । इयाऽभावे 'अमि पूर्व:' इत्यनेन पूर्वरूपे 'स्त्रीम्मन्यः" इति। समक्न:-सम्पूर्वादञ्चधातोः तप्रत्यये 'यस्य विभाषा' इत्यनेन इएिनषेधे 'श्रनदिताम् इति नलोपे 'अञ्चोऽनपादाने इत्यनेन निष्ठातकारस्य नत्वे चका. रस्य कुत्वेन ककारे विभक्तयादिकायें 'समक्नः' इति । प्रमुदितः-प्रोपसर्गात् मुद्धातोः निष्ठायां कर्मणि क्तप्रत्यये इटि 'उदुपधा. भावादिकर्मणोरन्यतस्याम्' इति सूत्रेण विभाषया किन्निषेधे गुणाऽभावे विभ- तयादिकायें 'प्रमुदित" इति । किनिषेधाऽभावपक्षे गुणे 'प्रमोदितः' इति । दित:-'दो' धातोः प्रत्यये ते 'धुमास्थे ति ईत्त्वं' 'दो दद्घोः' इति बद्भाव चापवाद्य 'धतिस्यतिमास्थामितिकिति' इति सूत्रेण प्रोकारस्येकारान्ता- देशे विभक्त्यादिकार्ये 'दितः' इति ।

·व्या. मध्यमाचतुर्थखसडस्य उपयुषी-उपोपसर्गादिणषातोलिटि तस्थाने क्वसप्रत्यये विस्वादिका" कृते उगित्वान्बीपि वसोः सम्प्रसारणम्' इत्यनेन सम्प्रसारणे पूर्वरूपे उत्तरखण्ड. स्येकारस्य यषि श्राद्गुणे विभक्त्यादिकायें षत्वे 'उपेयुषी' इति । नन्धत्र 'उपे. यिवाननाश्वाननूचान' इति सूत्रेण निपातनात् 'नेड्वशि कृतीति प्रतिसूतो. बलादिलक्षण इट् कुतो नेति चेत्र, तन्निमित्स्य वकारस्य सम्प्रसारणेन विनाशो- नमुखत्वात् । 'प्रकृतव्यूहेति परिभाषया तनिषेधात् । 'उपेयिवान्' इति सूत्रेष बलादिलक्षण इडेव प्रतिप्रसूयते नाऽपूर्वी विधीयते इत्यत्र "उपेयुषः स्वामपि मूर्ति मम्याम्' इति वाक्यमेव मानम् , अन्यथा सम्प्रसारणविषयेऽपि अनेन निपात- नादिटि यणादेशे 'उपेठ्युषः' इत्यनिष्टापत्ति: स्यात् । त्यागी-त्यधातोः “संपृचानुरुधास्थमाझ्यसपरिसंसृजपरिदेविसंज्वरप- रिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्गुहदुइयुजाक्रीडविविचत्यजरजभजातिवरा- पचरामुषाभ्यानब" इति सूत्रेण घिनुणप्रत्यये अनुन्धलोपे उपधावृद्धौ ‘चजोः कु विएण्यतोः' इत्यनेन कुस्खे सति निष्पन्नात् 'श्यागिन्' शब्दात् सौ उपधादी सुलोपे नलोपे 'स्यागी' इति । अजस्रम्-'नसु मोक्षणे' नअपूर्वोऽयं धातुः। निपातनात् न समासे *नलोपो नत्रा' इत्यनेन नलोपे 'मजस्' इति । तस्मात् 'नमिकम्पित्स्यजसकमहि- सदीपो २' इति सूत्रेण रप्रत्यये कृदन्तस्वात् सौ तस्य प्रमादेशे पूर्वरूपे 'अजनम्' इति । सततमित्यर्थः । पवित्रम्-पूयते अनेनेति विग्रहे पूधातोः 'पुवः संशायाम्' इत्यनेन इत्र- प्रत्यये गुणेऽवादेशे कृदन्तत्वात सौ तस्य प्रमादेशे पूर्वरूपे 'पवित्रम्' इति । 8-मस्ति भोक्तुम्-अस्त्युपपदे भुधातोः 'शकधृषज्ञाग्लाघटरमल- भक्रमसहात्त्यिर्थेषु तमुन्' इति सूत्रेण तुमुन्प्रत्यये लघुपधगुणे कुत्वे कृदन्तत्वात सौ तस्य प्रमादेशे पूर्वरूपे 'अस्ति भोक्तुम्' इति । प्रकृतिले प्रथग्रहत्यं सनि- हितत्वात् अस्तिनैव सम्बध्यते। तेन 'भवति, विद्यते वा भोक्तम्' इत्यपि उप- दाहरणं भवति । उपाध्यायः-उप-समीपे, एस्य यस्मादधीयते स 'उपाध्यायः इति । उप-अधि-उपसर्गपूर्वकात् इधातोः 'इस' इति सूत्रेण पञ्प्रत्यये भिस्वाद्- वृद्धौ आयादेशे यणि सवर्णदीधै 'उपाध्याय' शब्दात सौ बरवे विसर्गे 'उपा- च्यायः इति।

·सोत्तरा प्रश्नावली। काया-चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः। 'चि' धातोः 'निवासकि. तिशरीरोपसमाधानेवादेश कः' इत्यनेन घञ्प्रत्यये धातोपकारस्य ककारादेशे च कृते जित्वावृद्धौ आयादेशे 'काय' इति । तस्मात् कृदन्तत्वात् सौ सवे विसर्ग 'कायः' इति । परिघ:-परिहन्यतेऽनेनेति 'परिषः । परि-उपसर्मा इन्धातोः 'परी छ इति सूत्रेण करणे अपप्रत्यये सनियोगशिष्टेन हनो धादेशे च कृते कृदन्तस्वात् सौ सत्वे विसर्गे 'परिषः इति । भृत्या-भृधातोः 'संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुमशीभृमिणः' इति सूत्रेण क्यपप्रत्यये 'हस्वस्येति तुकि स्त्रीत्वात् टापि विभक्त्यादिकार्ये 'भृत्या' इति । (भरणं भृत्या-जीविका) निपठितिः-निपूर्वकात पधातोः स्त्रियां किन्' इत्यनेन तिन्प्रत्यये अनु. बन्धलोपे 'तितुत्रेभ्वप्रहादीनामिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन इडागमे विभक्त्यादि- कायें 'निपठितिः' इति । ईषदाव्यङ्कर:-अनाढ्यः श्राव्य ईषत् क्रियते इत्यर्थः । अत्र 'कर्तृकर्म- गोश्व्यर्थयोरिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन कृधातोः खलू मस्यये खिस्वान्मुमि गुणे विभकत्यादिकायें 'ईषदाढयकरः इति । प्रश्चित्वा-प्रश्चधातोः क्त्वाप्रत्यये अदित्वादिविकल्पे प्राप्ते 'जनश्थ्यो। क्विः' इत्यनेन नित्ये इटि कृदन्तत्वात सौ अव्ययत्वात् सुन्तुकि 'मित्वा' इति । अत्र 'अहिज्ये ति सम्प्रसारणं तु न, 'न क्स्वा सेट इति कित्वनिषेधात् । प्रणम्य-प्रोपसर्गपूर्वकात् 'नम्' धातोः क्त्वाप्रत्यये 'समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप' इत्यनेन स्यपि 'वा ल्यपि' इत्यनेन विभाषया अनुनासिकसोपे गत्वे 'हस्व- स्येति तुकि 'प्रणत्य' इति । अनुनासिकलोपाऽभावे 'प्रणम्य' इति भवति । प्रवाय-प्रोपसर्गाद 'वेन् तन्तुसन्ताने अस्मात् क्त्वाप्रत्यये तस्य व्यपि 'आदेच उपदेशे इत्यारवे भव्ययस्वात सुन्लुकि 'प्रवाय' इति । 'अहिज्ये ति संप्र- सारणं तु न, 'ल्यपि च' इत्यनेन निषेधात् । लम्भसम्मम्-'लम्' धातोः 'भाभीक्ष्ण्ये णमुलच' इति णमुलुप्रत्यये 'नित्य- बीप्सयोः इत्यनेन द्वित्त्वे पूर्वरूपे 'विभाषया चिरणमुलोरिति विभाषया नुमि नुमो नकारस्य अनुस्वारे परसवणे 'लम्भलम्मम्' इति । अनुनासिकाऽभावे 'चिण्णमुरगेरिति दीधै 'लाभलाभम्' इति ।

·- না হল- दण्डेनोपघातम्-अस्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् । महाप्रवेशमास्ते-सर्वाणि गेहान्यनुप्रविश्येति, पुनः पुनः गेहमनुप्र. शिवेति वा विनई 'विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानासेज्यमानयोः' इति सूत्रेण विशूधातोः णमुलि लघुपक्षगुणे अव्ययत्वात् सुब्लुकि गेहानुप्रवेशम्' इति । प्रास्ते इति शेषः। मुखतो भूत्वा-तस्प्रत्ययान्ते स्वाने उपपदे भूधातोः 'स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृम्वोः' इत्यनेन क्त्वाप्रत्यये अव्ययत्वात् सुब्लुकि 'मुखतो भूत्वा' इति । १०-चिण्णमुलोरिति-अस्योचरं सूच्या प्राग द्रष्टव्यम् । राजसूयेति- अनेन सूत्रेण राजसूय, सूर्य, मृषोद्य, रुच्य, कुप्य, कृष्टपच्य, अव्यथ्य, एते सप्त निपात्यन्ते । तत्र प्रथमनिपातने-राज्ञा सोतव्योऽभिषवद्वारा निष्पादयितव्यः, यद्वा लतात्मकः सोमो राजा, स प्यते कण्डयतेऽत्रेति विप्रहे 'बुस् प्राणिप्रसधे अस्मात् 'धात्वादेः षः सः इति सत्वे 'सु' इति । तस्मात् निपातनात् अधिकरणे क्यपि दी च कृते विभक्त्यादिकायें राजसूयः, राजसूयम्' इति । (अर्घ दिः)। द्वितीयनिपातने-'सूर्यः' इति । अत्र सरत्याकाशे इति विग्रहे सूधातोः निपा. तनात् कर्तरि क्यपि उत्वे तस्य रपरत्वे 'हलि चेति दीर्धे विभक्त्यादिकायें 'सूर्यः इति । केचित्त 'धू प्रेरणे' अस्मात् निपातनात् क्यपि रुटि 'सूर्यः' इत्याहुः । तृतीयनिपातने-'मृषोद्यम्' इति । अत्र मृषोपपदाद देः निपातनात् कर्मणि नित्यं क्यपि 'वचिस्वपीति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे गुणे विभक्त्यादिकार्ये 'मृषोद्यम्' इति (विशेष्यनिनोऽयम् )। चतुर्थनिपातने-'सच्यः' इति । अत्र धातोः निपातनात् कर्तरि क्यपि विभक्त्यादिकायें 'रुच्यः' इति । पञ्चमनिपातने-'कुप्यम्' इति । अत्र 'गुप्' धातोः निपातनात् क्यपि धातो- रादिवर्णस्य कत्वे च कृते विभक्त्यादिकार्ये 'कुप्यम्' इति । ( सुवर्णरजतमिन धनं कुप्यम् )। षष्ठनिपातने-'कृष्टपच्या' इति । अत्र कृष्टोपपदात् पचधातोः कर्मकर्तरि निपातनात् क्यपि विभक्त्यादिकार्ये 'कृष्टपच्याः' इति । कृष्टप्रदेशे ये स्वयं पथ्य- न्ते ते 'टपच्या' इति । (बहुवचनान्तनिर्देशोऽयम् )। सप्तमनिपातने-'श्रव्यथ्यः' इति । न व्ययते इति विप्रहे व्यथधातोः निपा. बनात कर्तरि क्यपि नसमासे विभवत्यादिकायें 'अव्यथ्यः' इति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः। १-जिघृक्षति। ईसति । अरिरिषति । जेगिल्यते । अजर्धाः एते साधु साध्याः। २-सपत्नायते । स्वमनायत। अजहलत् । भोजढव-विग्रहप्रदर्शन पूर्वकमेतान् संसाध्य स्वमनायतेत्यत्र सुशब्दात्प्रागट कुतो नेति विवेचनीयम् । ३-यकार-धकारान्तानामूरभाविना यङ्लुङ् नास्तीत्यत्र प्रमाणमुप- न्यस्यताम्। ४-विद्यामादत्ते । श्राहत । मा समृत । उत्कुरुते। गहुं विनयति । पदं सुष्टु कारयति । वारयिषति । एतान् संसाध्य 'कण्ड्वा- दिभ्यो यक्' इति सूत्रे धातोरित्यनुवृत्तेः प्रयोजनं लिखत । अथवा व्यतिलुनीते । अनुक्रीडते । शतं प्रकुरुते । अनुवदति वीणा। मातुः सानाति । उपरमति । परिमोहयते । एतान् संसाध्य 'अनुप- राभ्यां कृतः' इति सूत्रस्य प्रयोजनं व्रत । ५-अक्तत पापेन । अगारिध्वम् । शामिता। कारिष्यते घटः। कुष्यते पादः स्वयमेव । नाहं कलिङ्गान् जगाम । मुहूर्तादुपार उपा- ध्यायश्चेदागच्छेत् । वसन्तीह पुरा छात्राः । मधीष्व अधीन इत्यधीते । एषां साधुत्वं व्रत । ६-निविणः । अजयम् । पञ्च प्रथाजाः। सानाध्यम् । वाह्यम् । पाद- हारकः । शोकापनोदः । कुक्षिम्भरिः। आयङ्करणम् । मन्त्रकृत् । वित्तः । म्लिष्टम् । धृष्टः । तूर्णः । अर्जयन् । वसति । विकत्थी। नेत्रम् । एषु अष्टौ प्रयोगा साधनीयाः। ७-कृषणं दुष्टुं याति । रङ्गः । निस्वानः। अटाट्या। उदकोदश्चनः। अपमाय । परिव्याय । चौरङ्कारमाक्रोशति । एते प्रयोगाः कार्य- विशेषप्रदर्शनपुरस्सरं साधनीयाः। अथवा विसारः। निष्पावः । दरः। उत्रिमम् । सर्वो कारिम् । अप्राप्य ४ म०प्र०व० ·पू० व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य स्य- नदी पर्वतः । प्रापय्य । गोस्पदप्रम् । एतेषां साधुत्वं प्रदर्शयत । 4-"णेरणौ यत्कर्मणौ चेत्स कऽनाध्याने", "विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानालेव्यमानयो"रिति सूत्रद्वयं सोदाहरणं व्याख्यायताम् । प्रश्नोत्तराणि। १-जिवृक्षति-'प्रह् धातोः "धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा" इति सनि अनुबन्धलोपे सनः आर्धधातुकत्वात् इटि प्राप्ते “सनि प्रहगुहोश्च" इति निषेधे धातुसंज्ञायां लटि तिपि अनुबन्धलोपे "रुदविदमुषपहिस्वपिप्रच्छः संश्च" इति सनः किरवेन “अहिज्यायिव्यविवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृञ्जतीनों डिति घ' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे “सन्योः" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् “उरत्" इति अत्वे हलादिशेषे च "कुहोश्चुः" इति चुस्खे "सन्यतः" इति इत्वे सति हका. रादिणः परस्य सस्य षत्वं प्रा तस्यासिद्धत्वात् हस्य ढल्वे "एकाचो वशो मष झपन्तस्य स्ध्वोः" इति भषभावे "षढोः कः सि" इति ककारे षत्वे 'जिघृक्षति' इति सिद्धम् । ईसति-अदितुमिच्छति इति विग्रहे 'ऋध्' धातोः “धातोः कर्मणः समा. नकर्तृक दिच्छायां वा" इत्यनेन सनि अनुबन्धलोपे "आज्ञप्पृधामीत्" इति ईत्वे रपरत्वे ई + स इति स्थिते "पूर्वत्रा सिद्धीश्मद्वित्वे” इति वचनात् पूर्व चवें ततः "नन्द्राः" इति रेफ वर्जयित्वा "मजादेद्वितीयस्येति 'स' इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् "पत्र लोगोऽभ्यासस्य' इति अभ्यासस्य लोपे "सनाद्यन्ता धातवः" इति धातुसंज्ञायां लटि तिपि अनुबन्धजोपे सार्वधातु कसंज्ञायां शपि धपावितौ "अतो गुणे" इति पररूपे 'ईसति' इति । इवन्त-ऋध-भ्रस्ज-दन्भु- नि-स-यु-ऊणु-भर-शपि-एभ्यः सन इ वा स्यादित्यर्थक "सनीवन्तधैति इट पक्षे तु-मर्दिधिषति' इति बोध्यम् । अरिरिषति-ऋ. धातोः "धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा" इति सनि बनुबन्धलोपे आर्धधातु कसंज्ञायां "मिपूज्वा सनि" इति इडा- यमे गुणे रपरे परि+स् इति स्थिते "मजादेवितीयस्य" इति रिस् शब्दस्य "सन्यको" इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां "हलादिः शेषः" इति सलोपे "सना- धन्ताः" इति धातुसंशायां लटि तिपि अनुबन्धनोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पररूपेषत्वे 'भरिरिषति' इति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। ૫૬ नच "द्विवंचनेचीति निषेधात् इडागमोत्तरं कथं गुण इति वाच्यम् , इसो द्वित्वकार्यित्वेन "कार्यमनुभवन्निति परिभाषया निमित्तस्वाभावेन "द्विचनेची”. त्यस्याऽप्राप्तेः। जेगिल्यते-'ग' धातोर्यडि घातुसंज्ञायां "ऋत इद्धातोः" इति इवे लटि तप्रत्यये एत्वे 'सन्यकोः इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् “उरत्" इत्यत्त्वे हलादि- शेषे "गुणो यङ्लुकोः" इत्यभ्यासेकारस्य गुणे "मो यङि' इति लत्वे शपि पररूपे 'जेगिल्यते इति सिद्धम् । गहितं गिलतीत्यर्थः । अजर्घा:--'गृधु' अमिकाक्षायामित्यस्माद्धातोः यलुकि 'सन्यको।" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "रुनिको च लुकि" इति सूत्रेण अभ्यासस्य रुकि "कुहोश्चुः" इति चुत्वे जश्त्वे प्रत्ययलक्षणेन यन्तस्य धातुसंज्ञायां लडि सिपि अनुबन्धलोपे शफि कि 'पुगन्ते'ति गुणे रपरत्वे हलङयादिना सुत्लोपे जर + ग +धू इति स्थिते "एकाचो पश" इति गकारस्य भष्भावात् धकारे जर + घर् +ध् इति स्थिते धकारस्य श्चुत्वेन दकारे 'दश्च' इति रुत्वे "लुब्ल. हिति अडागमे अजर +घर+र इति स्थिते "रो रि" इति रेफलोपे "हलोपे पूर्वस्य दीर्घोs" इति दीधै रेफस्य विसर्गे 'अनर्धाः इति सिधम् । तदुक्तं केनचितू- "धेर्य लोपे लठि सेरिलोपे हल्डयादिलोपे रपरे गुणे च । भभावजश्वे च हरेफलोपे ठूलोपदीचे च भवेदजोः ॥" २-सपत्नायते-सपत्नीवावरतीति विग्रहे-सपत्नायते, सपतीयते, सपत्नीयते, इति त्रीणि रूपाणि भवन्ति । तथा हि- शत्रुपर्यायात् सपत्नशब्दात् "शारिवायत्रो जीन्” इति छोनि ततः सौ तद- न्तात्सपत्नीवाचरतीति विप्रहे "कर्तुः क्या सलोपश्च' इति क्यङि कङयोरित्स. मज्ञायां लोपे च "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति सुपो लकि "क्यछमानिनोच" इति पुंस्त्वेन छीनो निवृत्तौ "भकृत्सार्वधातुकयोः" इति दीर्धे 'सपत्लाय' इत्यस्य "सनायन्तापातकः' इति धातुसंज्ञायां लटि तप्रत्यये शपि शपयोरित्संज्ञायां लोपे च 'सपत्लाय अत' इति स्थिते "अतोगुणे" इति पररूपे "टित मात्मनेपदा टेरे" इति एत्वे "सपत्नायते' इति । समानः पतिः= स्वामी यस्याः इति बहुव्रीही तु-सपतिशब्दात् "नित्यं सपत्नादिषु' इति नादेशे नान्तत्वात् पि च कृते उकप्रकारेण क्यडि भाषित- पुंकत्वात पुंवद्भावेन छीनत्वयोनिवृत्तौ दीर्घादिकायें 'सपतीयते' इति । - ·- ५२ व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- विवाहजन्यसंस्कारविशेषनिमित्तक पतिशब्दमाश्रित्य समानः पतिः = भर्ता यस्याः इति बहुव्रीही उत्तरूपेण निष्पन्नस्य सपत्नीशब्दस्य नित्यत्रीत्वात् पुंस्त्वा. भावेन क्य डादिकार्ये 'सपत्नीयते' इति । स्वमनायत-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । अजहलतू- हलिं गृह्णाति 'हलयति' तस्य लुटि 'श्रजहलत्' इति । तथा- हि- 'हल्यादिभ्यो प्रहणे" इति वार्तिकेन हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनात् हल. धातोः "मुण्डमिश्रश्लक्षण लवणव्रतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच्" इति णिचि इष्ट. बद्भावेन टिलोपे धातुसम्ज्ञायां लुकि तिपि मध्ये उलौ 'णिश्रिद्वसुभ्यः' इति चकि दित्वे अभ्यासादिकार्य "णेरनिटि" इति णिलोपे 'मजहलत्' इति । मौजढत्-वधातोः क्तप्रत्यये ढत्व-धत्व-ष्टुत्व-ढलोपादिषु कृतेषु 'ऊढ, इति, तमाख्यदित्यर्थ "तत्करोति तदाचष्टे” इति णिचि स्वभावेन टिलोपे प्राप्ते 'पिचि अच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये" इति निषेधात् धातुसम्ज्ञायां छडि तिपि अनुबन्धलोपे मध्ये ग्लो चढि अनुबन्धलोपे ढत्वादीनामसिद्धत्वात् 'हत' इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे अभ्यासस्य चुत्वे आदिवृद्धौ ‘ौजढतू' इति । 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्विस्वे' इति ढत्वादीनामसिद्धत्वाभावपक्षे ढशब्दस्य द्वित्वे तु 'मोड- ढत्' इति बोध्यम्। सुशब्दात्प्रागट कुतो नेति-अस्योत्तरं 'स्वमनायत' इत्यस्य साधुस्वा- वसरे ३० वर्षे द्रष्टव्यम् । ३-यकारवकारान्तानामिति-अयम्भावः "च्छ्वोः शूः इति सूत्रे भाष्ये किग्रहणमनुवर्तते न वेति विचारे कांश्चिद्दोषानुद्भाव्य परिहृत्य चोकम्- एतावानेव विशेषः, अनुवर्तमाने किग्रहणे छः षत्वं वक्तव्यम् , अननुवर्तमाने तु अनेन शत्वे कृते शान्तत्वादेव षो भविष्यतीति प्रष्टा प्रष्टुमित्यादिसिद्धये व्रश्चादि. सूत्रे छग्रहणं न कर्तव्यम् । एवं हि वदता भाष्यकृता ऊठभाविभ्यो यजलुक् नास्ती- युक्तप्रायम् । अन्यथा दिवेर्यक्लुकि ईडभावपचे देदेति, देदेषि इत्यादौ ऊठो भावा. भावाम्या महान विशेषः स्यात् । तत्र किग्रहणाननुवृत्तावूठः प्रवृत्त्या देद्योति देयो. पीत्यादिरूपविशेषलाभात्, परन्त्विदं ज्ञापकं "च्छ्वोः शूल" इत्यनेन यत्रोट प्रवर्तते तत्रैव प्रवर्तते, तज्ज्ञापनस्योकसूत्रस्य भाष्यमूलकत्वात् । "स्वरस्वर" इत्यादि सूत्रेण यत्रो भवति, तत्र यङ्लुक भवत्येवेति युक्तं माधवादीनां मतञ्च । ४-विधामादसे-मापूर्वका 'दा घातोर्लटि "मागे दोऽनास्यविहरणे" ·सोत्तरा प्रश्नावलो। ५३ . इति सूत्रेण आत्मनेपदे तप्रत्यये शपि तस्य श्लौ "श्लौ' इति द्विस्वे अभ्यासादि- कायें आ +द + दा + त इति स्थिते "अघोः" इति पर्युदासादोत्वाभावे "श्नाभ्य. स्तयोरातः" इत्याल्लोपे "टित प्रात्मनेपदानां टेरे' इति एत्वे चत्वे आदत्ते, इति । विद्याम् + पादचे ='विद्यामादत्ते विद्या, गृह्णातीत्यर्थः । नच दामो नित्वादेवा- त्मनेपदसिद्धेः "आ" इति सूत्रं किमर्थमिति चेत्सत्यम् , अभिप्रामार्थवेना. वश्यकत्वात्। पाहत-बापुर्वाद्धन्ते कि 'आडो यमहनः' इति आत्मनेपदे तप्रत्यये मध्ये च्लो सिजादेशे इचा वितौ बलादिस्वादिडागमे "श्रात्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्" इत्यनेन विकल्पेन हनो वधादेशे "लुकलङिति अडागमे दी 'आवधि इति स्थिते षस्वे ष्टुत्वे च 'आवधिष्ट' इति । वधादेशाभावपक्षे-"हनः सिचू" इति कित्संज्ञायाम् "अनुदात्तोपदेशवनति" इत्यादिसूत्रेण नकारस्य लोपे "हस्वा. दङ्गात्' इति सिचो लोपे 'आहत' इति च भवति । मा समृत-समुपसर्गात् भौवादिकस्य ऋधातो कि "अतिश्रुशिभ्यश्चेति वक्तव्यम्” इति वार्तिकेन आत्मनेपदे तप्रत्यये मध्ये च्लो तस्य सिजादेशे "हस्वा- दङ्गात्" इति सिचो लुकि माल्योगात श्राडागमाभावे 'मा समृत' इति । गुणादे. वस्तु न "उश्व" इति सिचः कित्वात् । माङ्योगाभावे तु-आटि "पाटश्च" इति वृद्धौ ‘समात इति बोध्यम् । उरकुरुते-'उत्' उपसर्गात् कृषातोर्लटि "गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्य. प्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृत्रा" इति सूत्रेण आत्मनेपदे तप्रत्यये "तनादिकृष्भ्यः उ" इत्युप्रत्यये तमाश्रित्य ऋकारस्य गुणे रपरत्वे "टित श्रात्मने पदानां टेरे" इत्येत्वे 'उत्कुरुते' इति । अयम्भाव:-"गन्धने"ति सूत्रे गन्ध-हिंसा, गन्ध अर्दने अर्द हिसायामि. स्यनयोश्चुरादौ पाठात् । तेन 'उत्कुरुते' इत्यत्रात्मनेपदसिद्धिः । ननु कथमेवं तस्य गन्धने वृत्तिः हिंसाया असत्वादिति चेन्मैवम् , उत्कुरुते इत्यस्य सूचयतीत्यर्था- भ्युपगमात् । 'सूचनं हि प्राणवियोगानुकूलत्वाद्धिसैवेति बोध्यम् । गडं विनयति-"कर्तृस्थे चाऽशरीरे कर्मणि" इति सूत्रे शरीरतादात्म्या. प्रसस्यैव कर्तृतया शरीरस्य कर्तृस्थत्वासम्भवेन शरीरशब्दात् शरीरावयवो लक्ष्यते। तेन “गडं विनयति" इत्यत्र कर्मणो गडोः शरीरावयवत्वात् श्रात्मनेपदाभावेन ·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- वि उपसर्गात् णीन् धातोर्लटि तिपि "णो नः" इति नरवे शपि गुणे अयादेशे 'विनयति इति भवति । पदं सुष्टु कारयति-अभ्यासवृत्तेमिथ्याशब्दोपपदास्कृन आत्मनेपदं स्यादित्यर्थक "मिथ्योपपदात्कृमोऽभ्यासे” इति सूत्रे मिथ्योपपदादित्यस्याभावे 'पदं, सुष्टु-स्वरादिना शुद्धं, कारयति-उच्चारयति' इत्यत्रापि आत्मनेपदं स्मादतः सूत्रे तदावश्यक मिति ध्येयम् । वारयियिषति-उरुमाख्यातुमाचक्षाणं प्रेरयितुं वैच्छतीत्यर्थे उरुशब्दादा. चष्टेऽर्थे णिचि "प्रिय-स्थिर-स्फिर-उस-बहुल-गुरु-वृद्ध-तृप्र-दीर्घ-वृन्दारकाणां प्र-स्थ-स्फ-वर-बंहि-गर-वर्षि-त्रप-द्राधि-वृन्दाः” इति सूत्रण वरादेशे उप- धावृद्धौ ‘वारि' इति ण्यन्तात् सनि इटि णिचो गुणाऽयादेशयोः षत्वे 'वारियिषेति मनन्तम् । माधवस्तु-वृद्ध थङ्गीकारात् वारीत्यस्मात् हेतुमण्ण्वन्तात् पनि इटि प्रथमः गेलोपे षत्वे 'वारयिषे त्येव रूपम् । तत्र च "यथेष्टं नामधातधु' इत्याश्रित्य वका. रस्य द्वित्वे विवारयिषति । रकारस्य द्वित्वे-वारिरयिषति । यकारस्य द्वित्वे-वार- यियिषति । इति रूपत्रयं भवति । कण्डवादिभ्य इति-अत्र सूत्रे "धातोरेकाचः" इत्यस्माद्धातोरिति वर्त- ते । तद्ग्रहणाभावे प्रातिपदिकादेव यक् स्यादित्यर्थे तु धातोर्लबादौ कण्डवत्तीत्या. अनिष्टापत्तिः स्यात् । सुखदुःखादिप्रातिपदिकेभ्यो यकि अलोपाऽसम्भवेन मुल्य. रीत्याधप्यसिद्धिप्रसङ्गाच्च । नच धातोरित्यनुवर्तनात् प्रातिपदिकादित्यर्थः कथं लभ्यते इति चेञ्णु-क. ण्डूम् इति दीर्घपाठेन 'प्रातिपादिकाः' इति ज्ञायते' । तथाहि-'कण्डू गावविध- पणे' इति धातौ कण्डु इति हस्वान्त एव पठितव्यः । 'अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दौर्षे कण्हूयते इति रूपे सिद्धे दीर्घान्तपाठो ज्ञापयति "कण्डवादयः प्रातिपदिकाः" इति । यदि च कण्ड्वादयः प्रातिपदिकास्तर्हि "कण्डवादिभ्यो यम इति सूत्रे कितकरणं व्यर्थ स्यात् , तदेव व्यथं सत् शापयति-"कण्डवादयो धातवः' इति, इत्थं च कण्ड्वादीनां धातुत्वं प्रातिपदिकञ्च सिद्धम् । अत एवोक्तं भाष्ये-"धातु. प्रकरणाखातुः कस्य चासजनादपि । माह चायमिमंदीर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः||" इति । एवञ्च धातुपक्षे 'कण्डूयते' इत्यादीनां सिद्धिः। प्रातिपदिकत्वपक्षे-यकि असति सति विपि च कृते-कण्डूः धातुत्वादुपछि कण्डवा, कण्डवः इति । प्रा- तिपदिकत्वेन्यणि कण्डवी, इकण्वः इस्वादि।

·सोत्तरा प्रश्नावली। अथवा-प्रश्नोत्तराणि । यतिलुनीते--अत्र "कर्तरि कर्मव्यतिहारे' इत्यनेनात्मनेपदो भवति । अन्यस्य योग्य-शूद्रादियोग्यं सत्यादिलवनम् अन्यः प्राह्मणः, करोतीति 'व्यति- लूनीते' इत्यस्यार्थः। मनुक्रोडते-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । शतं प्रकुरुते-अ"गन्धना-ऽवक्षेपण-सेवन-साहसिक्य-प्रतियत्न-प्रकथ. नोपयोगेषु कृमः" इति सूत्रेण उपयोगेऽय आत्मनेपदे तप्रत्ययो भवति । शतं प्रकुरते इत्यस्य धर्मार्थ विनियुक्त इत्यर्थः । अनुवदति वीणा-"अनोरकर्मकात्'' इति सूत्रे "व्यक्तवाचा समुच्चारणे" इत्यतः व्यक्तवाचामित्यनुवृत्तं विषयषष्टयन्तमाश्रीयते । समुच्चारणे इति निवृत्तम् । ततश्च व्यक्तवाग्विषयात् (मनुष्यकर्तृकात् ) अनुपूर्वादकर्मकाददेरात्मनेपदं स्यादि. त्यों भवति । तेन 'अनुवदते कठः कलापस्य' इत्यत्रात्मनेपदं सम्पद्यते । व्यक्त वाचामित्यानुवृत्यभावे तु 'अनुवदति वीणा' इत्यत्रापि अनुपूर्वाद्वदेरकर्मकावेनात्मने- पदस्य दुरित्यापत्तिः स्यादिति प्रष्टुराशयः । मातुः सजानाति-सम्प्रतिभ्यामनाध्याने"इति सूत्रे अनाध्याने इत्यस्या. ऽभावे अत्राप्यात्मनेपदं स्यादतस्तदग्रहणमावश्यकमिति भावः । नच यदा प्राध्याने कर्मणः शेषत्व विवक्षया षष्ठीमाश्रित्य मातुः सज्ञानातीति प्रयुज्यते. तदा सम्पूर्वकस्य जानातेरकर्मकत्वात् "सम्प्रतिभ्यामनाध्याने, इत्यात्म- नेपदस्याऽप्रवृत्तावपि "अकर्मकाच" ११३॥४५॥ इति सूत्रेणात्मनेपदं दुर्वारं तत्र सूत्रे बनाध्याने' इत्यस्याभावात्। नन्वेवं “सम्प्रतिभ्याम्" इत्यत्रानाध्यानप्रह- जस्य व्यर्थतापत्तिरिति चेन्मैवं, 'मातरं सानाति' आध्यायति । भाण्यानच, उत्कण्ठापूर्वक स्मरणम् । इति सकर्मके चरितार्थत्वादिति वाच्यम् , एवं विप्र- लम्भे सति 'अनाध्याने' इति योगविभागसामर्थ्यात् “सम्प्रतिभ्याम्" इति पूर्व- योगेन "अकर्मकाच्च" इति सूत्रेण च प्राप्तात्मनेपदस्य निषेधः स्वादित्यवधेय- मित्याधुनिकाः। उपरमति-उपोपसर्गात्, 'रम्' धातोः सकर्मकेषु "उपाच" इति सूत्रेण. नित्यनः परस्मैपदसज्ञायाम' 'यज्ञदत्तमुपरमतिः। उपरमयतीत्यर्थः । अकर्मकेषु तु "विभाषाऽकर्मकात्" इति सूत्रेण विभाषया परस्मैपदसज्ञायाम् 'उपरमति उपर, मते' इत्युभयमपि भवति, तत्र निवर्तते इत्यर्थों बोध्या। .

·ध्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- परिमोहयते-परि' उपसर्गात् ण्यन्ताव 'मुह' धातोः "अणावकर्मका- चित्तवस्कर्म कात्" इति सूत्रेण परस्मैपदसज्ञायां प्राप्तायां "न पादम्याच्याम्" इति पत्रेण निषिध्यते। "न पादमि' इति सूत्रे पा-दमि-श्राव्यम्-आध्यस्-परिमुह- रुचि-ति-वद-वसू-एषां समाहारद्वन्द्वात्पश्चमीति बोध्यम् । 'अनुपराभ्यां कृञ्' इति नन्वनेन सूत्रेण कर्तरि परस्मैपदविधानात् कर्म कर्तर्यपि तत्प्रसक्तिरिति चेन्मैवम् , कार्यातिदेश-शास्त्राति देशपक्षद्वयमध्ये कार्याति. देशपक्षस्यैव प्राधान्यात् कर्मकर्तर्यात्मनेपदविधायकस्य "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः" इत्यस्योगसूत्रापेक्षया परत्वादनेन तद्वाघे तदप्रसक्तेः । नच कार्यातिदेशपक्षेऽप्य. तिदिश्यमानकार्याणामुत्पत्तिदेशस्यैव देशत्वाशीकारात्, शास्त्रातिदेशप: "कर्मव- कर्मणा' इत्यनेनात्मनेपदाद्यविधानेन तद्विधायकं "भावकर्मणोः" इति शास्त्रस्य वातिदेशात्तस्य च "अनुपराभ्याम्" इत्यतः पूर्वत्वेनानेनैव तद्वापाद्दोषस्तदवस्थ एवेति चेदत्रोच्यते- "अनुपराभ्यां कृमः" इत्यत्र कर्तरि कर्मव्यतिहारे" इस्य. स्मादेकं कर्तृप्रहणमनुवर्तते, तथा "शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्" इत्यतो द्वितीय कर्तृग्रहणमनुवर्तते । तथा च स्वभावत एव यः कर्ता न तु विवक्षाधीनः कर्मकर्ता तथाविधकर्तर्येव अनुपराभ्यां कृत्रः परस्मैपदमिति लभ्यते । एवञ्च कर्मकर्तरि नास्य प्रवृत्तिरिति सूत्रस्य प्रयोजनं ब्रवीमीति दिक् । ५-अन्वतप्त पापेन-अत्र "चिणभावकर्मणोः" इति सूत्रेण च्ले: चिण प्राप्तः "तपोऽनुतापे च" इति निषेधान भवति । पापेन इत्यत्र कर्तरि तृतीया । पापेन अभ्याइत इत्यर्थः । एवश्च अन्वतप्त इत्यत्र कर्मणि लुकिति बोध्यम् । यदा- शोकार्थकमाश्रित्य भावे लुकीति । ततश्च परिणाममसमीक्ष्य सहसा किश्चिदकृत्यं कृत्वा पश्चादुःखमन्वभवदित्यर्थः । अत्र दुःखानुभव एव शोकः । शोकार्थे भकर्म- कस्तु धात्वर्थेनोपसहमहाद्वोध्यः । अगारीध्वम्-गिरतेः कर्मणि लुड़ि चमि सिचि "स्यसिजिति चिण्व. वदिति वृक्षौ रपरत्वे अडागमे 'वृतो वा" इति चिश्वदिटो दीर्घाप्राप्तथा "घि च" इति सलोपे 'मगारीध्वम्' इति । पक्षे "लिसिचोरात्मनेपदेष्विति इटि "क्तो वा" इति दीविकल्पे 'अगरीध्वम्-अगरिध्वम्' इति । एषु "मचि विभाषा" इति वैकल्पिकलवे "विभाषेट, इति उत्वविकल्पे ढघयोर्वस्य लस्य च "अनचि च", "यणो मय" इति द्वित्वविकल्पे षण्ण्वति। "लिछ सिचो" इति इडभावे' "उच' इति किरवेन गुणाभावे इत्वे रपरत्वे "हलि च" इति दो 8 ·सोत्तरा प्रश्नावली। - ध्वम्" इति नित्यत्वे उक्तसूत्रेण ढवमानां द्वित्वविकल्पे अष्टौ, उत्कसङ्कलने चतुर. धिकं शतमिति । एतदेवोक्तं मुले- इडू दीर्घश्चिण्वदिट लत्वं ढत्वं द्वित्वत्रिकं तथा। इत्यष्टानां विकरुपेन चतुर्भिरधिकं शतम् ॥ इति । शामिता-शम्घातोय॑न्ताण्णौ पूर्व गेलोपे लुटि तासि अनुबन्धलोपे ततः ज्यन्तस्याजादित्वाचिण्वदिटि तस्याभियत्वेनासिद्धतया अनिटीति निषेधाभावा- णिलोपे “चिण्णमुलो!ऽन्यतरस्याम्" इति सूत्रेण दीर्घविकल्पे शामिता- शमिता, पक्षे शमयिता इत्यपि भवति । अत्र “चिएणमुल" इति सूत्रे दीर्घग्रहणं कर्तव्यं न वेति प्रश्ने इस्थ लेखनीयम्- नच "चिण्णमुलोः" इति सूत्र दीर्घग्रहणं व्यर्थम् , "चिण्णमुलोरन्यतरस्याम्" इत्यैतावतैव "मितां ह्रस्वः" इति पूर्वसूत्रादनुवृत्तस्य ह्रस्वस्यैव विकल्पे दीर्घविक. रुपसिद्धरिति वाच्यम् , शामिता-शमिता इत्युक्तप्रयोगयोः ह्रस्वविकल्पो न स्यात् , प्रथमणिलोपस्य "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवत्वेन व्यवहिततया चिणपरक. णिपरकत्वाभावात् । दीर्घविकल्पविधौ तु प्रथमस्य निचो लोपो न स्थानिवत् , दीर्वविधौ स्थानिवत्वनिषेधात् । भाष्यकारस्त 'नपदान्त' इति सूत्रे 'पूर्वप्राधिद्धे न स्थानिवत्' इत्येव सिद्धत्वात् तत्र द्विवचनसवर्णानुसारदीर्घजश्वरविधीन् प्रत्या- ख्यातवान् । नच ण्यन्ताण्णौ 'विष्णमुलोः' इति दीचे कर्तव्ये प्रथमणिलोपत्य स्थानिवत्वं दुर्वारम् , 'चिण्णमुलोः' इति दीर्घस्य पूर्वत्रासिद्धीयत्वाभावात् । ततष प्रथमणिचा व्यवहितत्वात् दीर्वानापत्तिः। एवञ्च तत्र दीचे कर्तव्ये स्थानिवत्वनि- वारणाय दीर्घप्रहणमावश्यकत्वात् कथं दीर्घग्रहणं प्रत्याख्यातमिति वाच्यम् , 'चि. ण्णमुलोः' इति दीर्घविधौ णाविति णित्वजातिप्रधानो निर्देशः । चिण्यामुलपरकणि- स्वजातो परत इति यावत् । णित्वजातिश्च णिद्वयेऽस्तीति प्रथमणेः स्थानिवत्वेऽपि दीर्घस्य निर्वाधत्वात् । एषच हस्वदीर्घयोर्विशेषाभावात् हस्वविकल्प एवं क्रियताम् मास्तु दीर्घप्रहणमिति भाग्यतात्पर्यम् । कारिष्यते घट:-अयंभावः ज्ञानेच्छयोरिव यनस्यापि कर्तृस्थत्वात् तदा- चिनः कृषोऽपि कर्ता न कर्मवत् स्यात् । ततश्व क्रियते घटः स्वयमेव इत्यत्र यगादिनोपपद्यत इति चेत् न, 'करोति' इत्यस्योत्पादनार्थकत्वात् । उत्पत्तिश्च ·- व्या मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- कर्मस्थेति, उत्सनेऽनुत्पन्ने च वैलक्षण्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । अत एव (कृजः कर्तुः कर्म- स्थत्वादेव) क्रियते घटः इत्यत्र यक । तासि-चिण्ववदिट पक्षे कारिता तदभावे कर्ता । टि-चिण्वदिटि पक्षे कारिष्यते तदभावपक्षे 'शुद्धनोः स्यै' इतीट् करिष्यते इत्यादि सिद्धम् । कुष्यते पाद स्वयमेव-कुष्णाति पादं देवदत्तः इति मुख्यकर्तृलकारे पादः कर्म तस्य पुरुषप्रयत्नमनपेक्ष्य कर्तृत्वविवक्षायां 'प्राचा इयन्परस्मैपदं च' इति सूत्रेण श्यनि परस्मैपदे च 'कुष्यति' इति । 'प्राचा' प्रहणात् सूत्रस्य विक- ल्पकरवेन तदुभयाभावे यकि आत्मनेपदे च 'कुष्यते' इति रूपम् । यकश्यनोस्तु- स्वरे विशेषः । नाहं कलिङ्गान् जगाम-अस्योसरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । मुहूर्तादुपरि उपाध्यायश्चेदागच्छति-अत्र वाक्ये लोडर्थलक्षणे वर्त. मानाखातोलि लटौ वा रतः इत्यर्थक-"लिल चोर्ध्वमौहर्तिके" इति सूत्रेण लटि मागच्छति इति । लिङि तु आगच्छेत् इति । पने लुटलुटौ-आगन्ता प्रागमिष्यति वा इत्यपि भवति । वसन्तीह पुरा छात्रा:-अत्र वाक्ये वसन्ति इत्यत्र पुराशब्दयोगे भूता. नद्यतने लुङलटो वा स्तः, नतु स्मयोगे इत्यर्थक-"पुरि लुब्चाऽस्मे" इति सूत्रेण लट । लुङितु 'वात्सीः' इति । पक्षे यथाप्राप्तम् अर्थात् अनद्यतनपरोक्षभूते लिट-ऊषुः । परोक्षाऽविवक्षायां तु ला 'अवसन्' इति वा भवति । अधीवाऽधीवेत्यधीते-पुनः पुनः अतिशयेन वा अध्ययनमित्यर्थे "कि. यासमभिहारे लोट लोटो हिस्वौ वा च तवमोः" इति लोटि भात्मनेपदसंज्ञायां ध्वविषये स्वादेशे षरवे "क्रियासमविहारे द्वे वाच्ये" इति द्वित्वे अधोऽस्वाधीध्व इति । ततो यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्नित्यनेन लोटप्रकृतेरनुप्रयोगे तस्मात्संख्या. कालयोः पुरुषविशेषार्थस्य च विवक्षायां कट 'अधीते' इति । ततश्चाभेदान्वयतात्प. ग्राहकैतिशब्दबलात्पुनः पुनरतिशयेन वाऽध्ययनाभिन्नैककर्तृक वर्तमानकालिकमध्य- यनमिति बोधः। ध्वम् विषये स्वादेशस्य विकल्पविधानात पक्षे अधीनमधीक- मिति यूयमधीवे (अधीध्वम् ) इत्यपि बोध्यम् । ६-निर्विष्ण-विद्धातोः "तयोरेव कृत्यकखलाः" इत्यनेन कर्मणि क्तप्र. त्यय "स्दाभ्याम् इत्यनेच दकागदुत्तरस्य तकारस्य पदस्य.च नावे 'निर्षिन कर इति स्थिते नकारत्त्य अचः परत्वाभावाद् नकारेण व्यवधानाच, "कृत्याचाहति ·सोत्तरा प्रश्नावली। सुत्रेण णत्वाप्राप्तया "नि वरणस्योपसंख्यानम् इति वार्तिकेन परस्य णत्वे पू स्थ धुत्वे विर्विण्णः' इति । अजयम्-न जीर्यतीत्यजयम् । जरितृ न भवतीत्यर्थः। मित्रत्वमिति यावत्। अत्र जुधातोः "तयोरेव” इति भावे क्तप्रत्ययप्राप्ते "अजय सङ्गतम्" इत्यनेन निपा- तनात् कर्तरि यत् । अत एव-"तेन सङ्गतमायेंण रामाजयं कुरु द्रुतम्" इति भष्टिः साच्छते। हे राम । तेन = आर्येण, अजयम् = अनश्वरं, सङ्गतं = साम, द्रुतं शीघ्र, कुरू, इत्यर्थः । ननु यदा सातं चेद्विशेण्यं तदेवोक्तसूत्रेण यत्प्रत्ययो निपा. स्यते । ततश्च "मृगैरजर्य जरसा" इति कालिदासप्रयोगाऽनापत्तिः स्यादिति चे. •न्मैवम् , अत्र वाक्ये सङ्गतमिति विशेष्यमध्याहार्येण सम्भवात् । पञ्च प्रयाजा:-अयञ्च "प्रयाजाऽनुयाजो यज्ञामे" इत्यनेन निपातना- सिद्धं भवति। सान्नाय्यम्-सम्यक नीयते होमार्थमनीतीति सान्नाय्यं हविर्विशेषः । अत्र सम्पूर्वानोधातोः "पाय्य-सानाय्य-निकाय्य-धाय्या-मान-हवि-निवास-सामिधे. नीषु" इति सूत्रेण निपातनात् ण्यत् आयादेशः समो दीर्घश्च भवति । वाह्यम्-अग्निधारणार्थ स्थल विशेषेऽभिधये सम्पूर्वात् वधातोः 'अग्नौ परि- चाय्योपचाय्यसमूह्याः इति सूत्रेण निपातनात् कर्मणि ण्यति सम्प्रसारणे दीघे च कृते 'समूह्यम्' इति भवति । अन्यत्र 'संवाह्यम्' भवति । उपसर्गमिने तु कम णि- यति सति 'वाह्यम्' इत्येव स्यात् । पादहारका-"कृत्यत्युटः' इत्येतावदेव पुनर्वचनबलात् येष्वर्थेषु ते कृत्य. ल्युटो विहिताः ततोऽन्येष्वर्थेषु भवन्तीत्यर्थ लाभसम्भवात् सूत्रे बहुलप्रहणं योगवि. भागाथम्-कृत्प्रत्यया येष्वर्थेषु विहितास्ततोऽन्यत्राऽपि क्वचिद् भवन्तीति । तेन पादाभ्या हियते 'पादहारकः' इत्यत्र कर्मणि वुल सिद्धयति । "कृतो बहुलम्।। इति पार्तिकन्तु एवंद्योगविभागसिद्धकथनपामिति बोध्यम् । भाष्ये तु "कृतो बहु. सम्" इत्येव स्थितम् । ततश्च योगविभाग विनैव सकलेष्टसिद्धिरिति ध्येयम् । शोकापनोद:-शोकमपनुदतीति शोकापनुदः । "पालस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन कप्रत्ययै सति गुणाभावात् 'शोकापनुदः' इति सुखस्या- हा इत्यर्थः । यच संसाराऽसारत्वोपदेशेन शोकमपनुदति स शोकापनोदः । अत्र सुखाहरणाभावेन कप्रत्ययाभावात् पुणे 'शोकापनोद" इत्येव । कुक्षिम्भरिर-कुक्षि विभीति कुक्षिम्भरिः । “फते अहिरात्मम्भरिम" इति .

·. ६० व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डम- सूत्रेण चकारात् कुक्षेः मुमागमः, भृमः इन्प्रत्ययश्च निपातनाद्भवति । आव्यङ्करणम्-न अान्यमनाढ्यम् , अनाढ्यमाढयं कुर्वन्त्यनेनेति विप्रहे अभूततद्भावविषये "श्राव्य-सुभग-स्थूल-पलित-नग्ना-ऽन्ध-प्रियेषु व्यर्थेष्व. च्वौ कृषः करणे ख्युन्" इति सूत्रेण रव्युन्प्रत्यये अनुबन्धलोपे “युवोरनाको" इति अनादेशे "अविषदजन्तस्य मुम्" इति मुमि उमावितौ गुणे णत्वे व विहिते कृदन्तत्वात् सौ अमि पूर्वरूपे अनुस्वारे परसवर्णे च आढयकरणम् इति सिद्धम्। मन्त्रकृत्-अत्र "सु-कर्म-पाप-मन्त्र-पुण्येषु कृषः" इति पत्रेण विपि 'मन्त्रकृत् , इति । अत्र सूत्रे त्रिविधनियमो भवति । तथा च भाष्यम्-(१)-'भूते विवेवेति, तेन 'कर्मकृतवान् , इत्यत्र अण् न । (२) सुकर्मादिषु भूते कृम् एव क्विबिति, तेन 'मन्त्रमधीतवान्-मन्त्राध्यायः' इत्यत्र विप् न । (३) सुकर्मादिषु भूत एव स्विबिति । तेन मन्त्रं करोति करिष्यति वेति विवक्षाया न स्विप । सुकर्मादिषु पञ्चस्वेव नियमाभावात, शास्त्रकृत् , भाष्यकृत , इत्यादावपि क्वि भवतीति दिक। वित्त:-'विद विचारणे इत्यस्माद्धातोः निष्ठायां क्तप्रत्यये मनुवन्धलोपे विद् त इति स्थिते "नुदविदोन्दत्रामाहीभ्योऽन्यतरस्याम्" इति सूत्रेण "रदाम्या. 'मिति नित्यनत्वं बाधित्वा पाक्षिकनत्वं प्राप्तं तमपि प्रवाध्य “वित्तो भोगप्रत्ययो" इति सूत्रेण प्रत्ययार्थे निपातनात् नस्वाभावे चत्वे कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्ग वित्तः इति । वित्त:=पुरुषः, प्रख्यात इति यावत् । भोग-प्रत्ययभावाभावेथे तु-विन्न:-वित्त:-इति रूपदयमपि भवति । "नुद- विक्ष" इति पत्रे उन्दिना साहचर्यात रौधादिक एव विदधातोहणात् 'विदसत्ता. याम्' इत्यस्य तु क्तप्रत्यये "रदाभ्यामि"ति नित्यनत्वे 'विनः' इत्येकमेव रूपं भवति । 'विद शाने' इत्यस्य तु क्तप्रत्यये सेट्वादिटि विदितः' इत्यैव स्यादिति समवयस्काः। मिलष्टम-'मेच्छ अव्यक्ते शब्दे' इत्यस्माद्धातोः प्रत्यये "श्चेति बखे ष्टुत्वे सति "तुन्ध-स्वान्त-स्वान्त-लग्न-म्लिष्ट विरिन्ध-फाण्ट-वाढानि मन्थ-मन-स्तम:-सत्ता-ऽविस्पष्ट-स्वरा-ऽनायास-भृशेषु' इति सूत्रेण निपात. नाद् उपधाया इत्वे इडभावे व कृदन्तत्वात्सौ अमि पूर्वरूपे 'ल्मिष्टम्' इति । 'अम ल्मिष्टमविस्पष्टम्' इत्यमरः।

·सोत्तरा प्रश्नावली। धृष्ट:-'भि धृषा प्रागल्भे' इत्यस्माद्धातोः प्रत्यये "धृषिशसी वैयात्ये" इति सूत्रेण इरिनषेधे ष्टुत्वे कृदन्तत्वासौ रत्वे विसर्गे "धृष्टः" इति अवि- नीत इत्यर्थः। अयम्भावः धृषेरादित्वात् "श्रादितच" इत्यनेन, शसुधातोश्च श्रोदितत्वात “यस्य विभाषा" इत्यनेन इनिषेधे सिद्धे "धृषिशसी वैयात्ये" इति सूत्रं नियम- यति-अविनये एवैतौ अनिटौ स्तः' इति । तेन अविनयभिन्नार्थे इटि सति धर्षि- तः, विशसितः इत्येव रूपं भवति । नच धृषेर्भावादिकर्मणोरर्थयोः क्तप्रत्यये 'विभा. षाभावा दकर्मणोः इति इटि विकल्पे प्राप्ते तनिषेधार्थे विध्यर्थमेवेदं सूत्रमिति वाच्यम् , वैयात्येऽर्थे भावादिकर्मणोऽषेविधानाभावात् । एवञ्च नियमार्थमिदं सूत्रमिति वृत्तिकारादयः । हरदत्तादयस्तु धृषिधातौ श्राकार प्रहणस्य फलाभावात् तदकरणे "पादितब" इति सूत्रप्रवृत्त्यभावे इटः प्राप्तौ तनिषेधार्थ विध्यर्थमेव सूत्रमिदमित्याहुः। तूर्णः-भिस्वरा सम्भ्रमे इत्यस्माद्धातोः क्तप्रत्यये अनुबन्धलोपे "आदि. तवः' इति नित्यमिरिनषेधे प्राप्ते तम्प्रबाध्य "रुष्यमत्वरसाधुषाऽऽस्वनाम्" इति सूत्रेण विभाषया इनिषेधे । “ज्वरत्वर'' इत्यादिसूत्रेण अठि "रदाभ्याम्" इति नवे पात्वे कृदन्तत्वात् सौ रत्वे विसर्गे 'तूर्णः' इति इनिषेधाभावपक्षे. 'त्वरितः' इति । अर्जयन्वसति-'अर्ज प्रतियले' इति चुरादिण्यन्तात् 'अर्ज' धातोर्लटि "लक्षण हेत्वोः क्रियायाः" इति सूत्रेण हेतावणे शतप्रत्यये गुणादिकायें मर्जयन् इति । अर्जयन्वसति इत्यस्य अर्जनाय वसतीत्यर्थः। नच धनाद्यर्जनस्य वाससा- भ्यतया कथं तस्य वासहेतु त्वमिति चेत्सत्यम् , इष्टसाधनताहानस्य वासप्रवृत्ती हेतुतया इष्टस्यार्जनस्यापि वासहेतुत्वात् । बिकत्थी-वि उपसर्गात् 'कत्थ श्लाघायाम् इत्यस्माद्धातोः “वौ कष लस- कस्य-सम्भः" इति सूत्रेण धिनुए प्रत्यये, अनुबन्धलोपे कृदन्तस्वात् सौ उपधा- दी नलोपे सुलोपे 'विकत्थी' इति । नेत्रम्-नीधातो: "दाग्नी-शस-यु-युज-स्तु-तुद-सि-सिच-मिह-पत- दश-महा-करणे" इति सूत्रेण ष्ट्रन्प्रत्यये अनुबन्धलोपे गुणे कृदन्तत्वात्सौ श्रमि पूर्वरूपे 'नेत्रम्' इति सिद्धम् । H ·व्या अध्यमाचतुर्थखण्डस्थ- ७-कृष्णं द्रष्टुं याति-पत्र 'तुमन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इति सूत्रेण दृशघातो. भावे तुमुन्प्रत्यये मान्तत्वात् "कृन्मेजन्तः" इत्यव्ययसंज्ञायाम् द्रष्टुम्' इति । कृष्ण द्रष्टुं याति' इत्यस्य कृष्ण कर्मकं यद्भविष्यद्दर्शनं तत्प्रयोजक सामान मित्यर्थः । अत एव "न लोकाव्यय' इति न षष्ठी। रङ्गः-रज्यत्यस्मिन्निति विग्रहे “अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्" इति धनप्र- त्यये "चजोः कुधिएयतोः" इति कुरवे श्रधिकरणशक्तिप्रधानतया नलोपाभावे तस्यानुस्वारे परसवर्णे कृदन्तस्वासौ रत्वे विसर्गे 'रङ्गः' इति । निस्वान:-अत्र "नौ गदनदपठस्वनः" इति सूत्रेण विभाषया अपि सति 'निस्वनः तदभावे पनि वृद्धौ ‘निस्वानः' इति । घटाटया-अटधातो: “परिचर्यापरिसामृगयाऽटाट्यानामुपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन स्त्रियाम् निपातनात् शे यकि पिशब्दस्य द्वित्वे पूर्वभागे यकारनि. वृत्तौ दीर्धे च "बटाटया" इति । नच द्वित्वे कृते इलादिशेषेणैव यकारलोपः कुतो नेति वाच्यम् , हलादिशेषस्य षाष्ठद्वित्वविषयत्वात् । अपमाय-मेधातोः "उदीचा माछो व्यतीहारे" इति क्त्वाप्रत्यये "स. मासेऽनअपूर्वेति क्त्वो ल्यपि "मयतेरिदन्यतरस्याम्" इति विभाषया इत्वे "ह. स्वस्य पिती"ति तुकि "अरमित्य इति । इस्वाभावे "ईयति' इति प्राप्तमीत्वं "न ल्यपि" इति निषेधात् "श्रादेच उपदेशेऽशिति" इत्यात्वे 'अपमाय' इति । अपमाय, अपमित्य वा याचवे इत्यस्य त्वया गौर्दत्ता चेन्मया महिषी दीयते इत्येवं विनिमयं कर्तुगों याचते इत्यर्थः । "उदीचा मागे व्यतीहारे' इति सूत्रे उदीचां ग्रहणात् यथा प्राप्तमपि भव- ति । तेन मेला क्वाप्रत्ययस्य विकल्पलाभात् , तदभावे याचेः पूर्वकालक्रियावृत्ति- स्वात् समानकर्तृकयोरिति क्त्वाप्रत्यये 'याचित्वा उपमयते' इति । परिध्याय-परिपूर्वावधेशः क्वो ल्यपि "विमाषापरे इति सूत्रेण यकारस्य सम्प्रमारणे पूर्वरूपे परि x वि x य इति स्थिते तुकं बाधित्वा परत्वात "हल" इति दीधै 'परिवीय' इति । सम्प्रसारणाभावे पात्वे 'परिव्याय' इति । चौरकारमाक्रोशति-करोति उच्चारणे चौरशब्दमुच्चार्य आक्रोशति इत्यर्थः । अत्र कर्मोपपदात् कृ धातोः "कर्मण्याक्रोशे कृतः खमुन' इति सूत्रेण समु प्रत्यये उपपदसमासे "अषिदजन्तस्य मुम्" इति मुमि वृद्धौ "स्वादुङ्का. रम्" इति सिद्धम् ।

·लोत्तरा प्रश्नावली। अथवा प्रश्नोत्तराणि । विसार:-'वि' उपसर्गात् सूधातोः "व्याधिमत्स्यवलेषु चेति वाच्यम्" इति वार्तिकेन घञ्प्रत्यये वृद्धौ रपरत्वे कृन्तदस्वात्सौ रत्वे विसर्गे 'विसार:' वि. सारो मत्स्य इति । निष्पा:-निष्प्यते शूर्पादिरिति निष्पावो घान्यविशेषः । “निरभ्योः पूल्वोः" इति सूत्रेण पनि वृद्धावादेशयोः 'निष्पावः' इति । दर:-'' धातोः “ ह-वृ-ह-निश्चि-गमम" इति सूत्रेण अप्प्रत्यये गुणे कृदन्तस्वासौ रुत्वे विसर्गे 'दरः' इति, घजि तु 'दास' स्यादतः तमपवाद्याप विधीयते । डन्त्रिमम्-वधातोः "डिवतः क्रिः" इति सूत्रेण क्रिप्रत्यये "क्त्रेन्नित्यम्" इत्यनेन त्रिप्रत्ययान्तात् , मपप्रत्यये कृदन्तत्वात् प्रातिपदिककायें 'उत्रिमम् । इति सिद्धम् । सवा कारिकाम्-प्राण्यानेऽर्थे कृधातोः स्त्रियाम् “विभाषाख्यानपरिप्र. श्नयोरिच" इति सूत्रेण गवुलि अगादशे वृद्धौ स्त्रीत्वाहापि “प्रत्ययस्थादिति इवे 'कारिका' ति । तस्य द्विवचने 'कारिकाम्' इति । सर्वामित्यस्य 'अकार्षम् इति मूलोक्तेऽन्वयो बोध्यः । पूर्व परिप्रश्ना, पवादुक्तकथनमाख्यानम् । ततश्च कां खं कारिं, कारिकां क्रियां, कृत्यां, कृति वाऽकार्षीः ? इति प्रश्न उत्तरयति-साँ कारि, कारिका, क्रियां, कृत्यां, कृति, वाकार्षम् इति । भप्राप्य नदी पर्वतः -इत्यत्र "परावरयोगे च" इति सूत्रेण क्त्वाप्रत्यये तस्य ल्यपि अप्राप्य इति अवरस्य परयोगे उदाहरणमेतत् । प्रापय्य-प्र. उपसर्गात् ण्यन्तात् प्रापधातोः "समानकर्तृकयोः पूर्वकाले" इति क्वाप्रत्यये "समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप्" इति ल्यपि ततः णिलोपे प्राप्ते तम्पबाध्य “विभाषाऽऽपः" इत्यनेन विभाषया ऐरयादेशे 'प्रापय्य' इति, प्रया- देशाभावे गिलोपे 'प्रास्य' इति । गोष्पदप्रम-"वर्षप्रमाण अलोपश्चात्यान्यतरस्याम्" इति सूत्रेण विभाषया ज्यन्तात् पूरेणमुलि अलोपे च सति णिलोपे कृदन्तात् सौ तस्यामादेशे गोष्प- दप्रम्' इति । णेरणावति-पत्र सूत्रे चत्वारि वाक्यानि प्रतीयते । तथाहि-यो।' इत्येकं वाक्यम् । "यो यस्कम णौ चेत्" इति द्वितीयम् । 'कर्ता' इति ·. व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- तृतीयम् 'अनाध्याने' इति चतुर्थम् । आत्मनेपदस्याधिकारः। द्वितीययोगे कर्म. पदस्य क्रियापरत्वम् । तृतीययोगे द्वितीययोगस्यानुवृचिा, तत्र कर्मपदस्य कर्मका. रकबोधकत्वम् । तथा च-शयन्तादात्मनेपदं स्यादणौ या क्रिया सैव ण्यन्तेनोच्यते, अयौ यत्कर्मकारकं स चेएगौ कर्ता स्यारत्वाध्याने इति तदर्थः। एतदुदाहरणानि तु अपरिस्पन्दनसाधनसाध्याः कर्तृस्थभावकाः सपरिस्पन्दनसाधनसाध्याः कर्तृस्थ क्रियाश्च । तथाहि-(१)पश्यन्ति भवं भक्ताः । (२) पश्यति भवः । (३) दर्शयन्ति भवं भक्ताः । (४) दर्शयते भवः । इति ऋमिकोदाहरणानि बोध्यानि । उदाहरणसङ्गमस्तु इत्थम्-पश्यति भवः इति द्वितीयकक्षायां या क्रियोच्यते सैव क्रिया दर्शयते भव इति चतुर्थकक्षायामुच्यते। एवञ्च कियासाम्यात् प्रथमकक्षायां भवरूपकर्मणः कर्तृत्वाच्चात्मनेपदं सिद्धम्भ- वति । एवं कर्तृस्थक्रियायामारोहयते हस्तीत्यत्रापि अथवा पश्यन्ति भव. मारोहयन्ति हस्तिनमिति प्रथमकक्षायामेव कर्मणो हेतुत्वारोपाणिचि दर्शयति भवः श्रारोहयति हस्तीति । ततश्च गिजर्थव्यापारस्य अध्यारोपितकर्तव्या- पारस्य च त्यागेन दर्शयते भव इति तृतीयक क्षायामेव तह भवति । न च भवरूपकर्मणः कर्तृत्वात् दर्शयति भवो भक्तानिति द्वितीयकक्षायां कर्थ तक न स्यादिति वाच्यम् , अध्यारोपितकर्तृव्यापारेण साम्येऽपि गिजर्थव्या. पारस्याधिक्येन समानक्रियात्वामावात् । तृतीयकक्षायां तु धातूपात्तव्यापारस्य गिजर्थव्यापारस्य च त्यागेन समानक्रियात्वात्तसिद्धिः। नच तृतीयकक्षायामपि] चातुषशानविषयीकरणरूपव्यापारयुक्तायाः पश्यन्ति भवं भका इति प्रथमकक्षा- स्थक्रियाया अपेक्षया न्यूनता स्यादिति वाच्यम् , एवकारेणाधिक्यांशस्यैव निस्सा. रितत्वात् । विशिपतीति-पत्र सूत्रे द्वितीयायामित्यनुवर्तते सूत्रार्थस्तु-द्वितीयान्ते उपपदे विश्यादिभ्यो ग मुलस्याद्व्याप्यमाने, आसेव्यमाने चार्थे गम्ये इति । गेहादिद्रध्याणां विश्यादिक्रियाभिः साकल्येन सम्बन्धो व्याप्तिः। क्रियायाः पौन:- पुन्यम् , आसेवा। ननु 'भाभीक्ष्ण्य णमुल च' इत्यनेनैव णमुल सिद्धे प्रकृतसूर्य प्रासेवाग्रहणं किमर्थम् । नच क्त्वानिवृत्तिफलमिति वाच्यम् , क्त्वाप्रत्ययस्यापि पक्षे इयत्वादिति चेन्न, द्वितीयान्तस्योपपदसम्झायें तस्य म्हणस्यावश्यकत्वात् । नच श्रासेवाग्रहणामावेऽपि तत्रोपपदमिति उपपदसञ्ज्ञा कुतो न स्यादिति वा.

·सोतरा प्रश्नावली। च्यम्, "आभिक्षण्ये णमुल च" इति सूत्रे द्वितीयान्तस्य सप्तम्या निर्देशेन प्रकार भावाद्यपदसाज्ञा न स्यात् । “तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरल्याम्" इत्युपपदा मासविकल्पो न स्यादिति तद्भावः । “गेहानुप्रदेशमास्ते" इत्याधुदाहर• सन् । गेहानुप्रवेशमास्ते इत्यत्र सर्वाणि गेहान्यनुप्रविश्येति, पुनः पुनहलनप्रत्रि- येति वा अर्थः । उनमामि "नित्य विप्सयोः इति द्वित्वं तु न, समासेनैव सा- वतः तयोरुत्सवात्। णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रहना। १६४२ १-विस्मापयन विस्मितमात्मवृत्तावित्यत्र अमावेश मारवयोरु- पपत्तिःप्रदर्शनीया। २- वन्दिाकालत अजूहवत् । अध्यापिपत् । अरिरिषति । एतान् प्रयोगान् ललाध्य विमा करितुमिच्कृति । मीमांसितुमिच्छति । पुनः पुनरतिशयेन वा गच्छति । इति विग्रहे सन्यौ भवतों न वेति विवेचनीयम् । ३-अटाटयते । शाशय्यते । अवधीत् । अजर्धाः । मामूमः ! मोमोति-साधु साधनीया इमे । ४-अवगल्भाञ्चके ।बुभाव । स्वापति? औजिढत् । र लाधु साध्या। ५-व्यतिपूर्वादश्तेलटि मध्यमस्य, उपपूर्वाद् यमो लुङि प्रथमस्य च बहुवचने, प्रपूर्वाल्लम्मेः कर्मणि लुङि प्रथमपुरुबैकवचने च रूपाणि संसाध्य ईर्यते । चन्दिद्रियिषति । उपस्किरते वृषः। ऋचि क्रमते बुद्धिः। माणवकं वञ्चये । एषु विशेषकार्याणि प्रदर्शयत । अथवा सुवर्णमुत्तपति । संस्वरते। माणवकमुपनयते । धर्म जिज्ञासते । गां जानीते । योधयति काष्ठानि । एतान् संसाध्य, न पादम्या. ङिति सूत्रं सोदाहरणं व्याख्यायताम् । ६-शय्यते । अधानिष्यत । कतम भोजयलि । न मर्षये हरि निन्देत् एतान् लकारविशेषनिर्देशपुरःसरं संसाध्य, भावे लकारे कर्म- ५ म०प्र०च ·-- . TOP - Safer, बच्चति प्राम इत्यादौ सवित्र बाहु P - यम् । अवयं पापम् । विपूयः । धाया। पतापता ! धायः । भिट! Kami ! एते प्रयोगा साधु लाधनीयाः । घ. शिवकारः । माशी । अलिश्यानम् । उषितः । संशि- पल ! छिदुरम् । प्राङ् । एषु पञ्चैव प्रयोगान् संसाध्य, प्रद्विट् । क्षुब्धः। संपी। इत्येतेषु केवलं सूत्राण्येव लेख्यानि । साधुत्वञ्चात्र नापेक्षितम् । 2-- निषद्या । सास्तिः । रुक्षपेषम् । ऋ विक्षेपं । कथयति । एषु कार्यविशेषान् प्रदय, क्त वा ल्यविधाने को मेद इति सोदारणं व्रत । प्रश्नोत्तराणि ।। १-विस्मापयनिति-'विस्मापयन् विस्मितमात्मवृत्तौ' इत्यत्र मनुष्य - वाचेति करणेनैव राज्ञो विस्मय इति सिंहरूपप्रयोजकाद् विस्मयाऽभावेन "नित्यं स्मयतेः" इति सूत्राऽप्रवृत्तौ आस्वाऽमावेन 'पुग् न स्यात् । यदि प्रयोजकाद् विस्मयः स्वीक्रीयते, तदा “भीस्म्योहेतुभये" इत्यात्मनेपदमपि स्यात् एवञ्च शतृप्रत्यययुक्त रूपमनुपरनं भवतीति सन्देहावसरे "विस्मापयन्" इत्येव पाठ इति साम्प्रदायिकाः। अथवा राजा विस्मयते, मनुष्यवाक् प्रेरयतीति मनुष्यवाक राजानं विस्मापयते इति तां मनुष्यवाचं सिंहः प्रेरयतीति सिंहः राजानं विस्मापयतीति ण्यन्ताण्णी मनुष्यावापप्रयोजकाद् विस्मयो विद्यत इत्यात्त्वादिकार्य सुलभमिति दिक । २-अचीचकासत्-"चकास दीप्तौ” अस्माणिचि तदन्ताल्लुकि तिपि इपावितौ "लुङ-लक इत्यडागमे मध्ये च्लौ तस्य "णि-त्रि-T-सुभ्यः कर्तरि चल" इत्यनेन चडादेशे "चङि' इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे च 'फुहोचः" इति चुत्वे "गेरनिटि" इति किलोपे चपरे णौ यद तस्य योs- भ्यायो लघुपरः इत्यर्थपक्षाश्रये "सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे" इति सन्वद्भावे "सन्यतः" इति इत्त्वे "दीपों लघोः" इति दी "अचीचकासत्" इति। "श्रङ्गं यत्र द्विरुच्यते" इति मते अर्थात "सन्वरूधूनी"स्यस्य "चरूपरे णौ यल्लघु ·सोत्तरा प्रश्नावली। गले तत्परौ योऽङ्गस्य अभ्यास इत्यर्थपक्षे बन्दझाकाऽभावात् हत्वदीयोराम "अचचकातू" इति भवतीति । अजूहवत्-अस्योत्तर सूच्या अष्टव्यम् । अभ्यापिपत्-अधिसून दिदातोपिदि तदन्तायातुसंज्ञाय के हिदि इपावित "लुङ- हत्यडागमे चलेश्चादेश सौ च संश्वोःइति विका- पया इको मागदेश अति-ह.--:-अनुवी-नादातपुड़ पौइति पुति दुधाचा हस्वः" इति हस्ते 'अत्रि मगर इत् इति हिलते र इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "कुहोश्चः" इति चुरवे "सन्दालचुनी”. ति सन्वद्भावे "सन्यतः" इति इत्त्वे "दी? लघोः” इति दोघे अधीकारस्य यणि "अध्यजीगपत्" इति । नवान णिनिमित्तस्य गाडो विस्खे कर्तव्ये स्थानि- बद्भावो निषेधी वा शङ्ख्या, यत्र अम्बासोत्तरखण्डे भायोजनमानित कर स्थानिवद्भावो निषेधो वेत्युनत्वात् । इह तु गाङः पूर्व सति हि द्वित्ले "अादे- द्वितीयत्य इति चि एकद्वित्वं भवेत्ततश्चपरणिज्निमित्तो गाल, ततश्च प्रक्रियायां परिनिप्रितको वाऽवर्णवदुत्तरखण्डं दुर्लभ, कीर्तशति साम्यात् । गाभावे "क्रीजीनां णौ” इत्यात्वे पुकि 'अधि आ प् इ अत्' इति स्थिते पि' इत्यस्य द्वित्वादिकायें "अध्यापिपत्" इति भवति । अरिरिषति-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । पिपठिषितुमिच्छति-इति विग्रहे सच भवति, विकायदे माध्यै- शौषि- कान्मतुबर्थीयाच्छेषिको मनुवर्थिकः। सरूपः प्रत्ययो नेष्टः, सन्नन्तान्न सनिष्यते" इत्युक्तनात् । नचैवं "जुगुप्सिषते" इत्यादौ कथं सन्नन्तात् सन्निति चेत् ? सस्मम्, 'सन्नन्तान सनिष्यते' इत्यत्र शब्दतो वैरुप्यस्याऽसम्भवेन अर्थद्वारकमेव साह. प्यस्य प्रहणात् । तेन इच्छासन्नन्तादिच्छा सनेति लभ्यते । एवञ्च "गुप्तिजिकद्भया सन्” इत्यादिसूत्रेण विहितस्वार्थसन्नन्तातु इच्छासन भवत्येवेति दिक् । मीमांसितुमिच्छति-इति विप्रहे तु अन् भवत्येव । 'शैषिकान्मतुबर्थीया. छैषिको मतुबर्थिकः । सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान सनिष्यते” इति सन्दिधा. यकभाष्ये तुशब्दतो वैरुप्यस्याऽऽसम्भवेन अर्थद्वारकमेव सारूप्यस्य ग्रहणात् । इच्छासन्नन्तादिच्छासनेत्येव लभ्यत्वेन "मान्वपदान्शान्भ्यो." इति विहितस्वा. र्थसनन्ताद् इच्छासनो निर्वाधत्वात् । पुनः पुनरतिशयेन वा गच्छति- इति विप्रहे तु क्रियासमभिहारस्य , ·DIRE- SER मातुर्थअण्डस्य- सत्त्वात् "वातोरेकाको हलादेः क्रियासमभिहारे य” इति यङ् स्यादेव: किया- शासभिहार -पौनः पुन्यं भृशार्थश्चेति दिक् । अटाटयते-'अट् गतौ' इत्यस्याऽजादित्वेन "धातोरेकाचो हलादे।" इत्यनेन योऽप्राप्त्या "सूचि-सूत्रि-मूत्र्य-टचर्य-शूर्णोतिभ्यो यज्वाच्यः" इति वार्तिकेन यति "सन्यडो" इत्यनेन 'ट्य' शब्दस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'दीर्थोऽकितः' इत्यनेन अभ्यासस्य दीर्धे "सनाद्यन्ता धातवः" इति धातुत्वात् लटि आत्मनेपदे तप्रत्यये टेरेत्वे च कृते "माटाट्यते" इति । शाशय्यते-'शी धातोः 'धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे था। इति यहि अनुबन्धलोपे 'सनाचन्ता' इति धातुत्वे लटि मात्मनेपदे तप्र. त्यये एत्वे च कृते "श्रय यि विति" इत्यनेन परत्वादन्तरङ्गत्वाच द्वित्वात् पूर्वम् अयादेशे ततः "सन्य डोः” इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "दीर्घोऽकितः" इति दी "शाशय्यते” इति सिद्धम् । अवधीत-'हन्' धातोः “धातोरेकाच" इति यङि "यडोऽचि च" इति लुकि अन्य इत्यनेन परत्वात् वधादेशात् प्राग द्विस्वे अभ्याससंज्ञायां हला- दिशेषे "कुहोचुः" इति चुरवे कृते "अभ्यासाच" इति कुम यद्यपि "हो हन्ते।" इत्यतो 'हन्तेः' इत्यनुवर्त्य विहितं तच्च यलुकि कृतेऽपि स्वीकारादकुरवे विहिते "एकाचो द्वे प्रथमस्य” इति सूत्रस्थैकाजग्रहणेन "श्तिपा शपा" इत्यादि सर्व. निषेधानां यह लुकि क्वचिदप्रवृत्तिज्ञापनात् निषेधाभावे "नुगतोऽनुनासिकान्तस्य" इति नुकि अनुबन्धलोपे अनुस्वारे परसवर्णं च कृते-जङघनित्यस्मात् लुङस्तिपि इपावितौ "हनो वध लुङि च" इति वधादेशे “अस्ति सिचः" इति नित्यमीडा. गमे "अवधीत्" इति । नच कृतद्विवचनस्य वधादेशे सति पुनर्द्विस्वं कुतो नेति वाच्यम् ? "लिटि धातोरनुभ्यासस्य' इत्यत्र 'अनभ्यासस्यैति पदस्य समानाधि- करण्येन धातोविशेषणात् स्थानिवत्त्वेनाऽनभ्यासस्येति निषेधात् । अचर्घा-इत्यस्य साधुत्वं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । मामूम:-'भव' धातोर्यब्लुकि धातुसंज्ञायां द्वित्वादिकार्ये कृते मामव मस् इति स्थिते-'ज्वर-स्वर-निवि-अवि-मव-एषामुपधावकारयोरूठ स्यात् की झलादावनुनासिकादौ च प्रत्यय इत्यर्थक-"स्वरस्वरतिव्यविमवामुपधायाश्च" इत्यनेन अकारवकारयोरेकस्मिन् अनुनासिकपरत्वात् अठि हित्वात् गुणाभावे सकारस्य सत्वे विसर्गे "मामूमः" इति "एका पूर्वपरमो" इति सूत्रस्थ भाग्य- ·लोत्तरा प्रश्नावलो। सिद्धान्तेन उपवाया वकारस्य च प्रत्यै कमूठ इति पक्षे तु ऊठि साति एवम् त्वं बोध्यम् । मोमोर्ति-मूछो मोहसमुद्राययोः अस्मात् यलुकि "बडो वा इति ईटि विकल्पपक्षे रूपम् । अत्र ईडभावे "लोपः” इति छलोपो बोधया : एवं च- मोमूच्छीति-मोमोति' इति रूपद्वयं ज्ञेयम् । -अदाच अशेपसर्गपूर्वकात 'पालमा धातोः पचाचि करे निष्पकार अऋणल्म' शब्दात् "आचारेऽकाम-क्लीय-होडेभ्यः किन वक्तव्यः। इमानेल विभाषया किपि तत्सन्नियोगेन चाऽनुदानस्वानुनाशिक नायक प्रतिज्ञायते, ततो धातुसंज्ञायां लिटि अनुदात्तत्वप्रतिज्ञानादात्मनेपदे तप्रत्यये तत्य एशादेशे "कास्यनेकाच आमवक्तव्यः इत्यनेन आमि "आमः" इति लिटो लुकि 'कृञ्चानु” इति 'कृ' इत्यनुप्रयोग कतिप्रयोगे द्वित्वे असमाहिकायें अनुस्वारे परसवर्णे यणि "अवगल्भाश्चके” इति । (सत्र शङ्कासमाधिरुच्यतामिति प्रश्नवेदित्या समाधेयम् )- भवमहमादयः पचाय जानः . विसन्दियोगेनाऽनुदात्तत्वमनुनासिकरवं चाच. प्रत्ययस्य प्रतिज्ञायते । नचात्र विप्प्रत्ययन्नियोगेन अच्प्रत्ययस्यानुनासिकत्वा. दिनिपातनाद् गल्भादिघटकाकारस्य लोपेऽनेकाच्वाभावेन आम् न स्यादिति वा- च्यम्, 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिराश्रीयते' इति परिभाषया श्राम्प्रत्ययस्य सिद्ध- स्वात् । उक्तव बने प्रमाणञ्च-'अचारेऽवगल्भ' इति वार्तिकमेव । नचाबारेथै अव. गल्भते इत्यादाबात्मनेपदार्थ वार्तिकं दार्थ कमिति कायम बातूनामनेकार्थाः" इति वचनेन प्रत्ययरहितगल्भादिधातोरप्याचारेऽर्थे शक्तिप्रदर्शनादवाल्भते इत्यादौ तिका, सिद्धत्वात् । वार्तिकेऽवोपसर्गविशिष्टपाठसामर्थ्येन केवलगल्मादिधातोः उप- सोन्तरविशिष्टाच गल्भादिधातोः क्यदेव भवतीति माधवादयः । परञ्च क्यकः किपोर्नास्ति विवादो द्वाभ्यामपि भाव्यम्। किन्तु अवोपसर्गरहितेश्यः गल्मादिभ्यः विपि सति परस्मैपदमेव स्थान त्वात्मनेपदमित्येव वर्तुं युक्तम् । वार्तिकस्य मुख्य. प्रयोजनं प्रयोगे आम्प्रत्ययम्य सिद्धिः । आत्मनेपदन्तु गौणफलमिति दिक् । बुभाव-भूरिवि भवतीति विग्रह, भूशब्दात् "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किन्या वक्तव्यः' इति क्विपि सर्वापहारे किवन्तस्य धातुसंज्ञायां लिटि तिपि गलि द्वित्वे अभ्याससज्ञायां "हस्वः" इत्यनेन अभ्यासस्य हस्तत्वे 'श्रभ्यासे चर्च' इति जश्त्वे "अचोऽकिणति" इति वृद्धौ "बुभाव" इति । नचाऽत्रभुवो वुगलुछलिटो" ८ ·" व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डश्य- "भवतेर:' इति सूत्रमा प्रवृत्तिः कुतो नेति वाच्यम् ? अभिव्यक्तत्वेन धातु- पाठस्थ 'भू' इत्स्येन नहणे "अभिव्यकपदार्था ये स्वतन्ना लोक विश्रुताः इति न्याय बिरामहणात् । सायको-मल्योत्त ४३ वर्षे द्रष्टव्यम् । ट्रा व धातो: क्तिनि ढव-वरवटरव-ढलोपेषु कृतेषु सम्प्रया से पूर्व कप च "कढिः" तमाख्यादिति विग्रह "तत्करोति" इति णिचि टिलोपे "ढि" इति ण्यन्ताल्लुछि तिपि इपावितौ "आडजादीनाम्" इत्याटि "माटश्च" इति वृद्धौ मध्ये च्लौ "णि-त्रि-छ खु” इति चडि औ दि अत् इति स्थिते ढत्व-धबा-ष्टुत्ल-ढलोपानामसिद्धत्वात् “अजादेवितीयस्य" इति 'हृति' शब्दस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हादिशेषे "कुहोच' इति हस्य चुत्वे "ौजिढत्' इति । अत्र बलोपे कृते "लोप” इति दीर्घस्तु न 'असिद्ध'परिभाषया ढलोपस्याऽ. सिद्धत्वात् । ढस्वादीनामसिद्धस्वे कर्तव्ये "पूर्वत्राऽसिद्धीयमद्वित्वे" इत्यस्य प्रवृत्तिरपि न शसया, तस्याऽनित्यावात् । नच क्वचिदनित्यत्वेऽप्यत्र तदप्रवृत्ती मानाभाक इति चेत्तन्मते 'ढि' शब्दस्य द्विी "ौडिढतू' इत्येवेति दिक् । ५-व्यतिपूर्वादिति-व्यतिपूर्वात् 'अस्' धातोर्लटि मध्यमपुरुषबहुवचने "कर्तरि कर्मव्यतिहारे" "इत्यात्मनेपदे ध्वमि एत्वे श्नसोरल्लोपः" इति अल्लोपे 'व्यति स ध्वे इति स्थिते "वि च,' इति सलोपे 'व्यतिध्वे" इति भवति । उपपूर्वादिति-उपपूर्वाद् 'यम्' धातोर्लङि प्रथमपुरुषस्य बहुवचने "उपा. धमः स्वकरणे" इत्यात्मनेपदे सति "आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्" इति झत्य अता- देशे अडागमे सवर्णदीर्घ मध्ये कलौ सिचि "विभाषोपयमने" इति विभाषया सिच: कित्वेन "अनुदात्तोपदेश' इत्यनेन मकारलोपे "हस्वादशात्" इति सिंचो लोपे च विहिते उपाय अत इति स्थिते "श्रतो गुणे" इति पूर्वरूपे "उपायत" इति । किदभावे "अनुदातोपदेश." इत्यस्याऽप्राप्त्या मस्यानुस्वारे "उपायंसत" इति च भवति। अपुर्वाल्लभेरिति-प्रपूर्वात् 'लभ' धातोः कर्मणि लुडि प्रथमपुरुषैकवचने प्रात्मनेपदे तप्रत्यये अडागमे सवर्णदीर्धे मध्ये च्लौ तस्य चिणादेशे "चिणो जुक इति तशब्दस्य लुकि "विभाषा चिण्णमुलोः" इति व्यवस्थितविकल्पवात् नित्य अमि अनुस्वारे.परसवणे च "प्रालम्भि" इति भवति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली ७१ व्यवस्थितविकल्पवादित्यस्य कोऽर्थः इति येच्छृणु-प्रादेरुपसर्गास्पदस्था लम- नित्यं नुम् , अनुपसर्गातू परस्य तु लभविभाषया नुमिति व्यवस्थितविकल्पा णादुपसर्गपूर्वस्य लभेनित्यं नुमित्यर्थः । स्पष्टं चेदं भाव्य । ईर्यते - अत्र 'ईरम् ईर्ष्यायाम्' इति धातोः "कण्ड्यादिगो यन्” इति यक, "हलि च" इति दी? विशेषः । चन्दिद्रीयिक्ति चन्द्रीयतैः सनि “यथेष्टं नावधातुषु इति वार्विकबलात द्वितीयस्थैकाची द्वित्वे रूपम् । अत्र "नन्द्राः” इति निषेधात् नकारस्य व द्वित्व- मिति माधवः । वस्तुतस्तु श्रादिभूतादचः परेषां नदरागा न द्विस्वलित्या मामा- म्मतत्वेन माधवमतं चिन्त्यमेवेति दिक् । अपस्किरते वृषः-अत्र "किरतेहपजीविकाकुलायकरणेवितिवाच्यम्” इति वार्तिकेन आत्मनेपदम् । “अपाचव्याच्छानबालेखने। अपने मुट्च विशेषो भवति । अपस्किरते वृषो हृष्टा-हर्षाद्भमि लिखन् धूल्यादि विक्षिपस्वी ऋषि करते बुद्धिः-"कृतिसर्गतायनेषु क्रमः" इति सूत्रेण आत्मनेपद- मत्र विशेषः। माणवकं वञ्चयते-पत्र "गृध्रिवञ्च्योः प्रलम्भने" इति सूत्रेण ग्यन्तात् पात्मनेपदमिति विशेषः। अथवा प्रश्नोत्तराणि- सुवर्णमुत्तपति-"उद्विभ्यां तपः” इत्यत्र "स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक. व्यम्" इति वार्तिकं वर्तते तेनान आत्मनेपदं न भवति । सुवर्णमुत्तपतीत्यस्य सन्तापयति विलापयति वेत्यर्थः। संस्वरते-"विदि-प्रच्छि-स्वरतीनामुपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन अत्र आत्मनेपदं भवति । माणवकमुपनयते-अत्र "सम्माननोत्सजनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्य- येषु नियः" इत्यात्मनेपदं भवति । धर्म जिज्ञासते-अत्र "ज्ञा-श्रु-स्मृ-दृशां सनः' इत्यात्मनेपदमिति विशेषः । गां जानीते-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । योधयति काष्ठानि-अत्र "बुध-युध-नश-जनेछ पु-दु-त्रुभ्यो गेः" इत्यनेन ण्यन्तात् 'बुधः धातोः परस्मैपदं भवतीति शेयम् । काष्टानि युध्यन्ते स्वयमेष, तानि योधयतीत्यर्थः। - ·. . स इत्यनेन माध्यमातुर्थखण्डस्य- न पादम्याड्यमाइलपरिमुहरुचिनृतिवदवसापा, दी, भा. अचम् , माउथल, परिमुह, रुचि, नृति, वद, वस् इत्येतेभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्पर नेत्यर्थः । तेन 'पा' इत्यस्य "पाययते' इत्यत्र "निगरगचलनार्थेभ्यश्च" इति पर. स्मैपदं न । सूत्रे निगरणं भक्षणम् , 'पा पाने' इत्यत्राऽपि पानमपि भक्षणमेवेति निगरणार्थे विद्यमानं बोध्यम् । 'दमिः इत्यस्य "दमयते" अत्र 'अणावकर्मकाचितवत्कर्तृकात्" परस्मैपदं प्राप्तमनेन निषिध्यते । यद्यपि दिवादौ 'दमिः' सकर्मकोऽस्ति, तथाप्यत्र कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां दमिरकर्मको बोध्यः (वस्तुतस्तु अकर्मकत्वेऽस्य सूत्रस्य मानत्वेऽपि सकर्मकरवे मानं चिन्त्यम् )। 'आल्यम्' इत्यस्य "आयामयते" इत्यत्र, 'आचस्' इत्यस्य "आयासयते" इत्यत्र, 'परिमुह' इत्यस्य "परिमो. हयते' इत्यत्र, 'रुचि' इत्यस्य "रोचयते'' इत्यत्र च "अणावकर्मकाञ्चित्तवारकर्तृ- कात्" इति प्राप्तं परस्मैपदन्न । एवं चलनार्थक कृति' इत्यस्य "नर्तयते" इत्यत्र "निगरणचलनार्थेभ्यश्वः' इत्यनेन च प्राप्तं परस्मैपदन्न भवति । तथा "कई इत्यस्य "वादयते" इत्यत्र, 'वस निवासे' इत्यस्य "वासयते" इत्यत्र च "अणावकर्तृकादिति प्राप्तं परस्मैपदन्नति बोध्यम् । ६-शय्यते-अकर्मक 'शी' धातोर्भावे प्रत्यये सति "भाषकर्मणो इति तप्रत्यये टेरेत्वे "सार्वधातुके यक' इति यकि "अययि विति' इति अयडा. देशे "शय्यते" इति। अघानिध्यत- सकर्मकात् 'हन्' धातोलडि प्रथमपुरुषेकवचने "भाव कर्मणोः' इति तडि "लुरु-ल-ले " इत्यडागमे स्यप्रत्यये "स्य-सिच-सीयुट- तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहशां वा चिण्वदिट च" इत्यनेन चिण्वभावे इडागमे व कृते चिण्वभावात् वृद्धौ "हो हन्तेणिनेषु' इति कुत्वे सस्य षस्वे "अघानिष्यत" इति । चिण्वभावाऽभावे तु-"अहनिष्यत" इति । न च चिणि वधादेशस्य दृष्टत्वात तद्भावपचे वधादेशः कुतो नेति वाच्यम् ? 'अङ्गस्ये त्यधि- कारादावस्यैवातिदेशात्। कतम भोजयसि-अत्र "कि वृत्ते लिप्सायाम्इत्यनेन भविष्यति विभा- षया लट् । पक्षे लुद-लटौ यथाप्राप्तमपि भवतः । न मर्षये हरि निन्देत्-अत्र "अनवक्लप्तमर्षयोरकिंवृतेऽपि" इत्यनेन लिमिति विशेषः।

·सोत्तरा प्रश्नावली। १३ भावे लकारे इति-ननु कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां भावे लकारे पच्यते ओदनेन, भिद्यते काष्ठेन, इत्यत्र कर्मकर्तुस्तिकाऽनभिहितत्वात् द्वितीया स्यात् , कर्मवत्त्वातिदेशादिति चेन्न । भावे प्रत्यये च कर्तुर्लकारेणाऽनुपस्थितेः । गच्छति प्राम इति-"कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः इति सूत्रे 'कर्मणे'- स्एस्याऽभावे 'असिना छिनत्ति' 'स्थाल्यां पचति' इत्यन्न करणाधिकरणयोर्यो व्यापारः स एव इदानी 'मसिश्छिनत्ति' 'स्थाली पवती'त्यादो कर्तृस्थ इति तत्राऽपि कर्मवत्त्वं स्यात् , तन्माभूदित्येवमर्थ कर्मणेति पदम् । नन्वेवं तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भवति इत्युक्त केनेत्याकाद्धायामनेककारकोपस्थितावपि कर्मवदिति प्रत्या- सत्त्या कर्मणेति लभ्यते एव इति चेत् १ तर्हि "गच्छति ग्रामः" इत्यादौ कर्तृ- स्थक्रियेभ्यो कर्मवत्त्वनिवृत्यर्थ तदिति स्यात् । नचैवमपि पचि-भिदिप्रभृतीनामेव गमिरुहिप्रमृत्तीनां सकर्मकत्वे फलस्य कर्मनिष्ठत्वे च तुल्ये कतृस्थभावका गम्यादय इति कथं ज्ञातव्या इति तु न शङ्कथम् ? यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते यथा पक्केषु तण्डुलेधु, यथा वा छिन्नेषु काष्ठेषु, तत्र कर्मस्था क्रिया नेतरत्र। नहि पक्कापकतण्डुलेष्विव गतागतप्रामेषु प्रारूढानारूढहस्तिधित्यादी वा क्रियाकृतं बैलक्षण्यं प्रत्यक्षमुपलभ्यते इति । ७-प्रेक्षणीयम्-अत्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । अवधं पापम्-गर्हितत्वादवाच्यमित्यर्थः । अत्र वेदनभ्युपपदे "वदेः सुपि क्यप च" इत्यनेन यत्स्यपोः प्राप्तयोः "अवय-पण्य-वर्या टाह्य-पणितव्या-ऽनि- रोधेषु" इत्यनेन निपातनात् यत्प्रत्यये कृदन्तत्वात्सौ तस्याऽमादेशे च "अवयम्" इति । अयञ्च निपातनो गायामेव । तेन "अनुद्यं गुरुनाम" इत्यत्र नामोपपदे "वदः सुपी"ति क्यपि "वचि स्वपीति सम्प्रसारणे "अनुद्यम्" इति सिद्धं भवति । न च गुरुनाम्नोऽप्रास्वात् कथं वचनाऽनहत्त्वमिति वाच्यम् ? 'आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयाज्ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः" इति स्मृतेः जागरूकत्वात् । विपूयः --'वि' उपसर्गात मौवादिक 'पू' धातोः "विपूय-विनीय-जित्या 'मुज-कल्क-हळिषु" इति सूत्रेण 'मुज' परे निपातनातू क्यपि कृदन्तत्वात सौ रुवे विसर्गे 'विपूयो (मुजा)" इति सिद्धम् । घाय्या-धीयतेऽनया समिदिति 'धाय्या' ऋक् । भत्र "पाय्यसाचाव्य- ·ल M উত] গুহাল্লভ निजाम-पान इनि-निवास-सामिधेनीषु" इत्यनेन करणे यति इति आधा शिपयले नन्दि-प्रहि-वादिन्यो स्युगिन्यवः' इत्यनेन पचादि- रात्यये सति "चरि-चलि-पसि-वादीनां वा द्वित्वमच्याक्चाभ्यासस्येति वक्तव्यम्" इति नातिन अचि प्रत्यये परे द्वित्वे अभ्यासस्य अडागमे च कृते दन्तमा जोरवे विसर्गे चोतरूपसिद्धिः। यायः-आदन्तात् 'धा' धातोः "श्यायधा-ऽस्तु-संस्त्र-तीण-वसा-ऽबह- लिह-श्लिष-श्वसश्च" इति सूत्रेण णप्रत्यये "आतो युक् चिणकृतोः" इत्यनेन गुकि कमन्सस्कान सौ जाने विसर्ग "धायः" इति । विष्ठ:--सुपि उपपदे आदन्तात् 'स्था' धातोः “सुपि स्था" इति सूत्रे कप्रत्यये "श्रातो लोप इटि च" इत्यालोपे “अम्बा-Sम्ब-गोभूमि-सव्या-ऽप- द्वि-नि-कुशे-कु-शकड-मनि-पुजि-परमे-बहिर्दिव्य निभ्यः स्थः" इत्यनेन पावे ष्टुरवे कृदन्तस्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "त्रिष्ठा" इति सिद्धम् । स्तनन्धयी-स्तनोपपदात "धेट् धातोः “स्तने धेटो नासिकायां ध्मश्चेति वाच्यम्" इति वार्तिकेन खशि शित्त्वेन सार्वघातुकत्वात शपि भयादेशे पररूपे 'स्तन धय' इति स्थिये "मर्दिषदजन्तस्य मुम्' इति मुमि तस्यानुस्वारे परसवणे च कृते कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे च "स्तनन्धयः" इति । "टिड्ढाण" इत्यत्र टिदाद्यन्तं यदन्तं प्रातिपदिकमिति व्याख्यातम्, तथापि टित्वस्याऽवयवे ऽचरितार्थत्वादन डीविति हरदत्तादिमते "स्तनन्धमी" इति भवति । -इरम्मदः-इराउदकं तेन माद्यतिब्दीप्यतेऽविन्धनत्वादिति हरम्मदो मेघण्योतिः । 'इरा' उपपदात् 'मद्' धातोः “उग्रंपश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च" इत्यनेत निपातनात् खशप्रत्यये "खित्यनव्ययस्य" इत्यनेन पूर्वपदस्याकारस्य हस्वे "मरुषिजन्तस्य मुम्" इति मुमि शपि पूर्वरूपे कृदन्तत्वात् सौ रुवे विसर्गे "इरम्मदः' इति । अत्र निपातनसामर्थ्यादेव शपापवादवादपि श्यन्न भवतीति । प्रियकार:-प्रियं करोतीति विप्रहे "क्षेम-प्रिय-मद्रेऽण च" इत्यनेन भण: प्रत्यये मित्त्वात् वृद्धौ कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "प्रियकारः" इति । चात् खचि तु "अरुषि." इति मुमि "प्रियङ्करः" इति भवति । नच तर्हि "अल्पारम्भा क्षेमकरा" इति कथमिति चेत् ? सत्यम् , कर्मणः .

·सोत्तरा प्रश्नावली। . . " शेषत्वविवक्षायां कर्मोपपदाभावात् अणभावे पचायच बोध्यमिति कौमुद्यो स्पष्टन् । "क्षेमङ्करी इत्यत्र तु गौरादित्वात् डी बोध्यः। श्राशी:-"आड: शासु इच्छायाम्" अस्मात "कि च" इति किणि तस्य सर्वाऽपहारे "आशासः वावुपधाया इत्वं वाच्यम्" इति इत्वे कृदन्तत्वात् सौ तस्य हल्ल्यादिलोपे सकारस्य रुत्वे "वोरुपधायाः" इति दोघे रेफस्य विला. "श्राशी" इति । "शास इदहलो," इत्यनेन इत्वन्तु न शङ्कथं तत्र सूत्रे परस्नै- पदिनः एव शासम्रहणात्। अभिश्यान:-"विभाषाऽभ्यवपूर्वस्य" इति विकल्पपक्षे इदं रूप तथा हि-सम्प्रसारणाऽभावे अभिपूर्वकात् कारेत्संज्ञक "श्यै' धातोः "कक्तवतू निष्टा' इत्यनेन निष्ठासंज्ञायां "निष्ठा" इत्यनेन क्प्रत्यये "इयोऽस्पर्श" इति निष्ठा- तकारस्य नकारे पारवे कृदन्तत्वात् सौ तस्त्र नपुंसके अनादेशे पूर्वोच "अभि- श्यानन् (धृतम् )" इति । संप्रसारणपक्षे तु "अभिशीनम्" इति । लशिल'सन्' उपसर्गात् 'शो तनूकरणे' अस्मात् निष्टायां का त्यये "शाच्छोरन्यतरस्कार यस्क माध्ये व्यवस्थितविभाषाश्रयणात व्रते. विषये इत्यनेन नित्यमित्वे कृदन्तस्वात् सौ तस्य नपुंसके श्रमादेशे पूर्वरूपे च "संशितं (व्रतम् )" इति । छिदुरम्-'छिद्' धातोः "विदि-भिदि-च्छिदेः कुर' इत्यनेन कुरचन- त्यये किरवात् गुणाभावे कृदन्तत्वात् सौ तस्य नपुंसके अमादेशे "छिदुरम्" इति । प्राट्-पृच्छतीति 'प्राट् । "क्विविप्रच्छचायतस्तुकट जुत्रीणां दीघोऽस. प्रसारणञ्च" इत्युगादिसूत्रेण निपातनात् सिद्धं भवति । प्रद्विट-पत्र "सत्-सू-द्विष-द्रुह-दुह-युज-विद-मिद-च्छिद-जि-नी- राजामुपसर्गेऽपि विप इति क्विम् । तुब्ध:-"क्षुब्धः-स्वान्त-स्वान्त-लग्न-म्लिष्ट-विरिब्ध-फाएट-बाढानि म. न्य-मनस्-तमा-सका-ऽविस्पष्ट-स्वरानायास-भृशेषु' इत्यनेन निपातनावसिद्धं भवति । संपर्की-"संपृचा-ऽनुरुषा- यमा-ऽऽयस-परिस-संसृज-परिदेव संज्वर-परिक्षिप-परिरट-परिवद-परिदिह-परिमुह-दुष-द्विष-द्रुह-दुह-युजा- ऽऽक्रीड-विविच-स्यज-रज-मज-अतिचारा-ऽपचरा-ऽऽमुषा-उभ्याहनश्चय इति सुत्रेण घिनुणप्रत्ययो भवति ।

·.. . . . ---- ६. ....: त रहने गौलो अतिथि: "हाशगोनौ सम्प्र. T: पारद्धं भवति । का पुरनिविषु, इस्पदविलापे 'यम्' बातोपनि उपधावृद्धौ सात सौर विशाल" इति । निजि पुर्वात जा' बातो. ज्ञानी समज-निषद निपत-मन्त्र- वित-ए-इन-इणः" इति सूत्रेण क्यपि अनुबन्धलोपे "धात्वादेः षः सः" शति सत्र "सदिरप्रते॥ इति षत्वे रूपसिद्धिः । “निषीदन्त्यस्यामिति निषद्या आपणः"। साक्ति:--अनुना-सातिः, सतिः, सन्तिः इति । 'धातोः तिच् क्तश्च स्यादा- शिषि" इत्यर्थक-"किन्तौ च संज्ञायाम्" इत्यनेन तिच्प्रत्यये 'सनोतेः किचि प्रात्वं वा स्यादन्त्यस्य नकारस्य लोपश्च वा स्यात्' इत्यर्थक-"सनः क्तिचि लोप. श्वास्यान्यतरस्याम्" इत्यनेन पारवे नलोपे कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे च "साति" इति। श्रात्त्वाभावे नलोपेच-'सतिः' इति श्राव-नलोपयोरुभयो- प्यभावे "सन्तिः" इति भवति । रूक्षपेषम् - "शुष्क चूर्ण-कक्षेषु पिषः" इत्यनेन यमुलिति विशेषः । भ्रूविक्षेपं कथयति-पत्र स्वाङ्गेऽभ्रुवे' इत्यनेन णमुलिति विशेषः । क्वा-ल्यविधाने इति-"समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् इयत्र 'अन' इति पर्युदासः। नभिन्नं नसदृश मिति यावत् । तत् पूर्व पूर्वपदं यस्य समासस्य तस्मिन्समासे क्वो ल्यबादेशो भवति । तेन "प्रकृत्य' इत्यत्र त्यप भवति, "परमकृत्वा' इत्यादौ अव्ययपूर्वपदकाभावात् न भवति । अन किम् इति चेत् ? "अकृत्वा" इत्यत्राऽपि ल्यप् स्यादिति दिक् । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः । १६४३ १-अपीपवत् । मतिष्ठिपत् । जिघृक्षति । धीमति। बोभूयते। सशास्त्रमिमे साध्याः। २-बोभवीति । वर्वृतीति । मशनायति । अप्सरायते। लोहिता- यति । सशास्त्रमेते प्रसाध्याः। ३-ईप्सति । प्राणिपत् । दुबूषति । जञ्जप्यते । प्रारति । मुण्ड- .. ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। कार्य प्रदशयन्तु । यति माणवकम् । एषु सविग्रहं तत्तत् ४-अपस्किरते । आहत । समारत । विनयति विपादिकाम् । दर्श यते भवः । परिमोहयते । स्वं यज्ञं यजति । संविगते । एघोदक. स्योपस्कुरुते । क्रमन्तेऽमिन् शास्त्राणि । एषु केचन पद प्रयोगा। पदव्यस्यापूर्वक साधनीयाः। ५-भूयत इत्यत्रैकवचनव्यवस्थामुपपाद्य,अरिता । श्रमि । बो. ध्यते माणवकं धर्मः । गच्छति प्रामः । तपस्तप्यते तापसः । यच्छ, यत्र वा त्वमेवं कुर्याः । एतेषु षण्णां प्रयोगाणां साधुत्वं यथाशास्त्रं सूत्रार्थसङ्गतिपुरस्सरं प्रदर्श्यताम् । ६-चत्यम् । वध्यः । शिष्यः । भव्यः पादपः । श्राखुरथः । कवच हरः । पूर्वसरः। शुनिन्धयः । दुर्गः । अन्नादः । । । नित कामः । उदक्तमुदक कूपात् । फुल्लः । एषु केचनाष्टौ यथाशाई साधनीया ७-वृत्तं छन्दः । वैकुण्ठमधिष्ठितः। अनूचानः। विविदवान् । शयाना भुञ्जते यवनाः । यायजूकः । जशिः । सेक्त्रम् । द्रष्टुं याति । मप- धनः । प्रहन्निः। स्मारं स्मारं नमति । गोष्पदनम् । निमूलकाषम् । ऊर्वशोषम् । गेहानुप्रवेशमारते । एतेषु यथेच्छमष्टौ प्रयोगाशा ध्यन्ताम् । तत्र कस्मिन्नर्थ का प्रत्ययः इत्यासिलिया। ८-अथ कथं भार्या वधूरिति । प्रकृतो मितां हस्व इति तु न विक- ल्पितः। अनयोरेकतरस्य व्याख्यानं सम्यक्रियताम् । प्रश्नोत्तराणि । १-मपीपवत्-'पू' धातोः "हेतुमति च" इत्यनेन णिचि अनुबन्धलोफे पूइ इति स्थिते "द्विवचनेऽचि" इति निषेधात् वृदयभावे "सनाद्यन्ता धातवः, इत्यनेन ण्यन्तस्य धातुसंज्ञायां लुछि तिपि इपावितौ “जुङ-ल-लदेवडु- दात्ता" श्यनेन अडागमे "च्लि लुङि' इति व्लौ "णि-नि-दु-सुभ्यः" इत्यनेन ब्लेचादेशे अनुबन्धलोपे "चाहि" इत्यनेन द्वित्वे उत्तरखण्डस्य वृद्धयवादेशयोः कृतयोः 'अपू पाव इ अत्' इति स्थिते "णेरनिटि' इत्यनेन णिलोपे "णी चङयुपधाया हस्वः” इत्यनेन उपधाहस्वे अभ्यासे अकाराभावेन "सन्यता ·- हा सण्डत्य- THEREYEARो पुयाय" इत्यनेन अभ्यास्याकारस्य इकारे सन्वभाव- पानी लघोः इति औ "श्रीवत्" इति जातम् । यारा हति-निवृत्ती इत्यस्य धात्वादेःषः सः" इति सत्त्वे "नि मित्तापाये नैमितिकमाकपात्रः इति परिभाषया धुत्वस्यापि निवृत्तौ स्था इत्यस्मा- बात च” इति णिचि अनुषन्धलोपे "अर्ति-ही-ब्ली-री-क्नूयी- गाला दुजणौ" इत्यनेन पुकि अनुबन्धलोपे स्थापि इति श्यन्तस्य "सना- चन्ता धातवः” इति धातुसंज्ञायां लुङि तिपि पावितौ "लुक-लइत्याडगमे मध्ये ब्लौ तस्य "णि-त्रि--त्रुभ्यः' इत्यनेन चकि "णौ चड्युपधाया हवः” इति हम निटि" इति णिलोपे "चहि" इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां "सपूर्वाः खयः इति अभ्यासावयवसकारपकारयोलोंपे “अभ्यासे चर्च" इति चत्वं सिन्वल्लघुनि'' इति सन्वद्भावे "सन्यतः” इति इत्वे षत्वे टुत्वे च कृते अति- अप अत् इति स्थिते "तिष्ठतेरित्" इत्यनेन उपधाया इदादेशे "अतिष्ठिपत्" इति । जिघृक्षति-अस्योचरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । धीप्सति-"दम्भ्' धातुः उपदेशे 'दन्भू' इति, तस्मात् "धातोः कर्मणः' इत्यनेन सनि अनुबन्धलोपे सन्नन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि तिपि शपि पूर्वरूपे "सनी- वन्तर्घभ्रस्ज-दम्भु-श्रि-स्त्र-यूणु-भर-ज्ञपि-सनाम्" इत्यनेन विभाषया सनो झलादित्वाभावेन अकित्त्वान्न लोपाभावे 'दम्भ इ स ति इति स्थिते "सन्यो।" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे "सन्यतः" इति इत्वे इणः परस्य सस्य षत्वे "दिदम्भिषति" इति । इड्विकल्पपचे "दम्भ इच" इत्यनेन दम्भेरकारस्य इत्वे दिम्भ स ति इति स्थिते हलग्रहणस्य जातिपरत्वेन "हलन्ताच्च" इति कित्त्वे "अनिदिता मिति उपदेशिनो नकारस्य लोपे द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् "पत्र लोपोऽम्यासस्य" इति अभ्यासलोपे "मभ्यासे चर्च” इति जश्त्वे भभावे "खरि च" इति चर्वे "चिप्सति' इति । "दम्भ इच्च" इत्यनेन चकारादीत्त्वपक्षे "धीप्सति" इत्यप्यव्यवहितपूर्ववबोध्यम् । "दिदम्भिषति" इत्यत्र "अत्र लोपः" इत्यभ्यासस्य लोपस्तु न भवति, "सनि मीमे"ति "आपूज्ञप्यधामी"दिति “दम्भ इच्चे"ति "मुचोऽकर्मकस्य शुणो वेति पूर्वसूत्रचतुष्टयविहितकार्य यत्रोक्तं तत्रैवाऽस्य प्रवृत्तेरिति राद्धान्तात् । बोभूयते-पुनः पुनः अतिशयेन वा भवतीति विग्रहे "धातोरेकाची इलादेः - क्रियासमभिहारे य इत्यनेन यछि अनुबन्धलोपे "सन्यकोः" इति ·सोत्तरा प्रश्नावली। 98 द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् "अभ्यासे चर्च, इत्यनेन जश्वे "गुणो यड्नु इत्यनेन अभ्यासोकारस्य गुगे 'बोभूयः इत्यस्य "सनाद्यन्ता धातवः' इत्यनेन यासंशयां लटि दिन्तवादात्मनेपदे तप्रत्यये एत्वे शरि पररूपे "बोभूयते" इति । "क्रियासमभिहारे द्वे" इत्यनेन पुनबित्वन्तु न, तस्य लोडविषयत्वादिति तत्र त्रे भाध्ये स्पष्टम् । २-बोभवीति-भूताकि “योऽनि.च" इत्यनेन तस्य लुकि प्रत्य. यलक्षणेन "सन्योः इति द्वित्वे अभ्याससंशायात् "अभ्यासे चर्च' इत्यनेन नावे "गुणो यस्लुको, इत्यनेन अभ्यासोकारस्य गुणे 'बोभूर इत्यादि तिपि सावितौ 'बोभू ति' इति स्थिते "श्तिपाशपे" ति निषेधात् "दिवादिभ्यः श्यन्" , रुधादिभ्यः श्नम्" इत्यादीनाप्राप्तावपि "कर्तरि शप' इत्यस्य "श्तिः पाशपे" ति निषेधाविषयत्वात् तेन शपि'चरीतश्चेत्यदादौ पावाद को लुकि "यको वा' इत्यनेन ईडागसे । जकारस्य गुणे अवादेशे "बोमवीति । अनु. वोस्तिकः इति गुणिषेधस्तु यन्लुकि भाषायां न बोभूतु ते तिक्ते" इति छन्दसि निपातनात् । अत एव या गावानपि सिद्धः । ववृतीति-'वृतु वर्तने अस्मात् यङि यलुकि च कृते "सन्यकोः" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् “उरत्" इत्यत्वे रपरत्वे हलादिशेषे च कृषे 'ववृत' इत्यस्य "सनाधन्ता धातवः” इत्यनेन धातुसंज्ञायां लटि तिपि अनुबन्धलोपे "यो वा इत्यनेन ईटि व वृत ई ति इति स्थिते "नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्व- धातुके" इत्यनेन निषेधात् लघुपधगुणाऽभावे "हनिको च लुकि" इत्यनेन अभ्यासस्य रुकागमे 'वर्वतीति' इति सिद्धम् । एवञ्च रिकागमे-"वरिवृतीति, रीकागमे-'वरीवृतीति' इत्यपि बोध्यम् । अशमायति-अश्यते यत्तदशनम् अन्न,, तभोकुमिच्छतीत्यर्थे "अश नायो-इन्य-धनाया-बुभुक्षा-पिपासा-गद्देषु" इत्यनेन 'अशन' शब्दात् क्यचि "क्यचि चे"ति ईत्वाऽभावे च निपातने सति "प्रकृतसार्वधातुकयोघः" इत्यनेन दीर्धे "प्रशनायति" इति सिद्धम् । अप्सरायते-अपसरश्शब्दाद् “ोजसोऽप्परसो नित्यमितरेषां विभा. षया' इति वार्तिकव ज्ञात् "कर्तुः क्यासलोपश्च" इत्यनेन क्यङि सलोपे च कृते "सनाद्यन्ता धातवा" इत्यनेन धातुसंशयां लटि श्रात्मनेपदे तप्रत्यये शपि पररूपे एत्वे दौघे "अप्सरायते' इति । .

·- स N मा राखण्डस्य- होहित शब्दात् भवत्यर्थे "लोहितादिडाज्भ्यः क्या इति । यो भानुशन्धोधरचा 'काम्यच' इव क्यषोऽपि ककारः उच्चारण ... यत एवेति वाच्यम् । स्थानः ककारस्य भाष्ये प्रत्याख्यानात् । एवं च लोहितय' इति स्थित उनान्ता बातवः' इत्यनेन धातुसंज्ञायां लटि "वा जुन्यजः" इन पररमैपदसंज्ञायांतिपि इपावितौ सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पर रूसे की च कृते "लोहितायति' इति । आत्मनेपदे तु-"लोहितायते” इति भवति । अलोहितो लोहितो भवतीत्यर्थः । नच अभूत-तद्भावविषयत्वं कथं लब्धमिति चेच्छृणु-प्रकृतिसूत्रे "अच्चेः'' पवाद म्यते । नन्वैवमभूत तद्भावविषयत्वं डाचोऽपि विशेषणं स्यादिति चेन्न, अब्यक्तानुकरणाड्डाचो विहितत्वेन तस्य अभूततद्भावविषयत्वे अनुकरण. त्वस्य भङ्गापतेः । एवञ्च आदिशब्दप्रायाणां श्यामादिशब्दानामपि न विशेषणम् श्रादिशब्दस्य भाष्ये प्रत्याख्यानात् । तथा च वास्किम्-"लोहिताभ्यः क्यष्. वचनं, भृशादिष्वितराणि" आदिप्रहणमपनीय लोहितशब्दाड्डाजन्तेब्यब्ध क्यषवचनं कर्तव्यम् , इतराणि लोहितादिगणपठितानि, प्रातिपदिकानि भृशा- दिष्वेव पठनीयानीत्यर्थः । एवञ्च लोहितादिगणपठित-श्यामादिशब्देभ्यः क्यकि नित्यमात्मनेपदमेवेति ज्ञेयमिति दिक् । ३-प्सति-प्राप्तुमिच्छतीति विप्रहे 'आप' धातोः "धातोः कर्मणः समा- नकर्तृकादिच्छायाँ वा” इति सनि अनुबन्धलोपे "प्राप्ज्ञपृधामीत्" इत्यनेन ईत्वे सन्नन्तस्य "सनाद्यन्ता धातवः” इत्यनेन धातुसंज्ञायां टलि तिषि अनुबन्धलोपे "सन्योः" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् "अत्र लोपोऽभ्यासस्य” इत्यभ्यासस्य लोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे पररूपे च ' ईप्सति" इति सिद्धम् । आणिणत्-'प्र' इत्युपसर्गात् प्राणनार्थक-'अन्' धातोपिणचि "सना. धन्ता धातवः” इत्यनेन धातुसंज्ञायां लुङि तिपि इपावितौ "बाडजादीनाम्" इत्याटि "आटच" इति वृद्धौ 'प्रपा नि ' इति स्थिते मध्ये च्लो "णि-नि- नु-लुभ्यः कर्तरि चल्' इत्यनेन चङि एत्वस्याऽसिद्धत्वात् "चछि" इत्यनेन अ. जादेद्वितीयस्येति द्वितीयकाचस्य नि' शब्दस्य द्वित्वे "णेरनिटि" इत्यनेन श्रा धातुके चडि परे णिलोपे सवर्णदीधै उत्तरखरडे नकारस्याऽभ्यासनकारेण व्यवधा. नात् यत्वेऽप्राप्ते "उभौ सान्यासस्य' इत्यनेन श्योनकारयोर्णत्वे "प्राणिणत्" इति सिद्ध।

·सोत्तरा प्रश्नावली। न च "पूर्ववाऽसिद्धोयमद्विवचने' इति निषेधात् द्वित्वे कर्तव्ये पारदस्था- ऽसिद्धत्वविरहेण परत्वात् कृते गत्वे पश्चात् 'णि' शब्दस्य द्वित्वं कुतो नेति वाच्यम् एतत् सूत्राऽऽरम्भसामर्थ्यात् तस्याऽनित्यत्व विज्ञानात् । अत एव "श्रणुनाव इत्यत्र णत्वात् पूर्वमेव 'नु' शब्दस्य द्वित्व कृते अभ्यासोत्तरखण्डे गावाऽभावमिद्धि- रिति दिक। दूपति-दिक्कतो. अन्नत्योऽनुबन्धलोपे "सनीवन्तभ्रस्जदम्भु- निस्कृयुभरज्ञपिसनाम्" इत्यनेन विकल्पेनेविधानात् तदभावे "हल- न्ताच्च" इति सनः कित्वे "छचोःशुडनुनासिके च' इत्यनेन वकारस्य ऊठि इकारस्य यणि च कृते 'लन्यो" इत्यनेन द्वित्वेऽभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे प्रत्ययावयवस्य सनः सकारस्य षत्वे "मझनगमा सनिः' इति दी धातुसंज्ञायां लटि तिपि शपि पररूपे 'दूषति' इति सिद्धयति । इल्प झ. लादित्वाभावात् सनः कित्त्वाभावे अठोऽप्रवृत्तौ लघूपधगुणे “दिदेविषति' इति । जलभ्यते-गर्हितं जपतीति विश्हे 'जज्' धातोः “धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ" इति यकि "सनाधन्ता०" इति धातुत्वात् लटि, ब्दिन्तस्वात् आत्मनेपदे तप्रत्यये "सन्योः" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हला. विशेषे "जप-जम-दह-दश-भञ्ज-पांच" इत्यनेनाऽभ्यासस्य नुकि अनुः स्वारे परसवर्णे शपि पररूपे "जाप्यते” इति । भारति-अस्योत्तरं ३८ वर्षे द्रष्टव्यम् । मुण्डयति माणवकम्-माणवकं मुण्डं करोतीत्यर्थे 'मुण्ड' शब्दाव "मु. एड-मिश्र-रलक्षण-लवण-व्रत-वन-हल-कल-कृततूस्तेभ्यो णिच्" इत्यनेन णिचि अनुबन्धलोपे "सनाद्यन्ता०" इति णिजन्तस्य धातुसंज्ञायां लट तिपि शपि पररूपे "मुण्डयति" इति । नचाऽत्र "प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे" इत्येव सिद्धे प्रकृतिसूत्रे मुण्डादीनां ग्रहण किमर्थमिति वाच्यम् ? सामर्थ्यात् सापेक्षेभ्योऽपि मुण्डादिभ्यो गिजथै तस्याऽवश्य. कत्वात् । अत एव माणवक मुण्डं करोतीत्यर्थं मुण्डशब्दस्य सापेक्षत्वेऽपि णिच सिद्धयति । अन्यथा यदा प्रकरणादिना माणवकादिविशेषो ज्ञायते तदैव मुण्डयतीति णिच् स्याच तु मायावकादिप्रयोगे । णिजन्तस्य सनाधन्तवृत्तित्वात् , सविशेषणानां वृत्त्यभावाच्चेति भावः । ६म०प्र०३० ।

·--- या समाचतुर्थखण्डस्य- ४-अंपरिकर-अस्योत्तरम् ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । M ४१ वर्षे AN -सामुएसर्गात श्लुविकरणक 'ऋ' धातो छि प्रथमपुरुषैककवचने साइकोगे आडागमाऽभावेन "मा समरत्" इत्युदाहरणप्रदर्शनानन्तरमिदं प्रस्तु- तमुदाहरणं प्रदर्शितम् । तथाहि- समुपसर्गात्-लुविकरणक 'ऋ' धातोर्तुङि "समो गाच्छिभ्याम्" इति सूत्रस्थ-"भर्ति-थु-ह-शिभ्यश्चेति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेन आत्म- नेपदे तप्रत्यये मध्ये सौ तस्य "सर्ति-शास्त्यतिभ्यश्च” इति सूत्रेण अङि "श्राडजादीनाम्" इत्याटि "प्राटश्च” इति वृद्धि वाघिस्वा पूर्व "ऋदशो- ङ गुणः” इत्यनेन गुणे रपरत्वे पश्चात् वृद्धौ "समारत" इति । भौवादिकस्थस्य '' घातोस्तु-"समात" इति भवति । तथा हि-समुप- सर्गात 'ऋ' इत्यस्माद्धातोंलकि "अति-धु-४” इति वार्तिकेन आत्मनेपदे तप्र. त्यये अजादित्वादाडागमे मध्ये च्लो तस्य सिजादेशे 'सम् आ भुस् त इति स्थिते "उश्च" इति कित्त्वात् गुणाभावे "हस्वादङ्गात्" इत्यनेन मिचो लुकि "पाट. श्व'" इति वृद्धौ रपरत्वे "समात" इति । नचात्राऽपि "सर्तिशास्त्यर्ती"ति ग्लेर कुतो नेति वाच्यम् । अत्र सूत्रे लुप्त'वकरणेन सासिना साहचर्यात् "सत्यतीति जौहोत्यादिकमेव गृह्यते” इति पूर्वमेव कौमुद्यामुक्तत्वात् । केचित्वत्र "समाष्ट" इति वदन्ति । तद्व्याख्यानन्तु प्रकृत. प्रश्नाशयाऽनुपयुक्तत्वादश्रद्धेयमिति दिक् । विनयति विपादिकाम्-'णीम् प्रापणे' अस्मात् "स्वरिततिः" इत्येव भात्मनेपदे सिद्ध "कर्तृस्थे चाऽशरीरे कर्मणि" इति सूत्र नियमयति-"कर्मः कार के कर्तृस्थे सति णीमधातोर्यदात्मनेपदं कर्तृगे फले वित्त्वात्प्राप्तं, तच्छरीरावय- वभिन्ने एव सति कर्तृकारके स्यात्" इति । नच सूत्रस्थशरीराग्रहणात् शरीरावयव 'इति कथमुच्यते इति चेत् सत्यम् ? शरीरतादात्म्यापनस्यैव कर्तृतया शरीरस्य कर्तृस्थत्वासम्भवेन सूत्रे शरीरशब्दात् शरीरावयवी लक्ष्यते। तेन प्रकृते विपा. दिकायाः शरीरावयवत्वात् आत्मनेपदाभावेन 'वि' उपसर्गात् 'णी घातोर्लटि तिपि "पो नः" इति नत्वे शपि गुणे अयादेशे "विनयति" इति सिद्धं भवतीति । "पादस्फोटो विपादिका" इत्यमरः। पर्शयते भवः इति-"णेरणौ यत्कर्म णौ चेत् स कर्ताऽनाध्याने" ·लोत्तरा प्रश्नावली। - इत्यस्योदाहरणमिदम् । तस्य सङ्गमस्वित्थम्- पश्यति भवः इति द्वितीयकक्षायां या क्रियोच्यते सैव किया दर्शयते नरः इति नतुर्थकक्षायामुच्यते । एवञ्च क्रियासाम्यात् प्रथमकक्षायां भवरूपकर्मणः कर्तृ- स्वाचात्मनेपदं सिद्धं भवति । एवं कर्तृस्थक्रियायामारोहयते हस्तीत्यत्रापि अथवा पश्यन्ति भवमारोहन्ति हस्तिनमिति प्रथमकक्षायामेव कर्म गो इटारमा पारियाचि दर्शयति श्रारोहयति हस्तीति । ततश्च शिजर्थव्यापारस्य अध्या- रोपितकर्तृव्यापारस्य च त्यागेन दरोचते भव इते तृतीयकक्षायामेव तश् भवति । बस भवरूपकर्मणः कर्तृत्वाद् दर्शयति भवो भक्तनिति द्वितीयकक्षायां कथं तङ्न स्यादिति वाच्यम् । अध्यारोपितकर्तृव्यापारेन साम्येऽपि शिजव्यापार- स्याधिक्येन समानक्रियत्वाभावात् । तृतीयकक्षायान्तु धातूपातव्यागरस्य णिज- थव्यापारस्य च त्यागेन समानक्रियत्वात्त सिद्धः । न व तृतीय कक्षायामपि चा- क्षुषज्ञानविषयकरणरूपव्यापारयुक्तायाः पश्यन्ति भवे भका इति भाभि पाया अपेक्षया न्यूनता स्यादिति वाच्यम्' एवारेणाऽधिकांशस्यैव निस्सारितत्वात् । परिमोहयो-अत्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । स्वं यज्ञं यजति-अत्र स्वशब्देन फलस्याऽमगामित्वावगमात "स्व. रितत्रितः कत्रभिप्राये क्रियाफले" इत्यनेन नित्यात्मनेपदं प्राप्त "विभाषोप- पदेन प्रतीयमाने इत्यनेन विभाषया भवति तेन विकल्पपक्षे "स्वं यज्ञं यजति" इति बोध्यम् । अत्र 'स्वम्' इत्यस्य स्वीयमित्यर्थः । सीवद्रते- द्रष्टव्यम् । एधोदकस्योपस्कुरुते-अत्र “गन्धना-ऽवक्षेपण-सेक्न-साहसि- क्य-प्रतियत्न-प्रकथनोपयोगेषु कृषः" इत्यनेन प्रतियत्नेऽर्थे आत्मनेपदं भवति । प्रतियत्नो गुणाधानम् । प्रकृते "श्रवोदधौद्मप्रश्रयहिमश्रथाः" इति सूत्रे निगतितोऽदन्त एध- शब्दो गृह्यते चेत्तदा एधाश्च उदकञ्च एधोदकं तस्य एवोदकस्येति बोध्यम् । यदि सान्तो गृह्यते तदा एधांसि च दकं चेति विग्रहः दकशब्दोप्युदकवावी एव-"प्रोक्तं प्राशे वनममृतं जीवनीयं दकं च" इति हलायुवकोशादिति दिक । क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि-अत्र "वृत्ति-सर्ग-तायनेषु क्रमः" इति सूत्रेण तायनेऽर्थे क्रमधातोरात्मनेपदं भवति । तायनं वृद्धिः । क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः । -अस्योत्तरं ३७ ३७ वर्षे ·- या माध्यमाचतुर्थखएडस्य- ६५.भा के.सावे प्रत्यये कर्तुस्तिवाच्यखाऽभावेन अनभिहितत्वात् अन- मिहिने र लोचा भवति । एवञ्च-"त्वया मया अन्यैश्च भूयते” इति भवति । नमामिलावलकारस्य एकवचनमेव भवति, द्विवचनादिः कुतो नेति वाच्यम् दिनाच्या या भावना क्रिया सा शब्दशक्तिस्वभावात् असत्वरूपा (लिङ्गसंख्यान्व- आऽयोग्या) ततश्च तस्यां तिब्वाच्यभावनायां द्वित्वबहुत्वयोरप्रतीतेः । प्राषिता-भस्योत्तरं विषयसूच्या द्रष्टव्यम् । अशमि-शम्धातोलुङि तिपि अडागमे च्लेश्चिणि "चिण्तेपदः-'इति तशब्दस्य लोपे "अशमि" इति । "श्रत उपधायाः" इति वृद्धिस्तु न, "नो. दात्तोपदेशस्य मान्तस्याऽनाचमेः" इति निषेधात् । बोध्यते माणवकं धर्म:-बुध्यर्थकत्याऽपि प्रधाने गौणे वा कर्मणि स्वेच्छया लादयो भवन्ति । अत एव-बोध्यते माणवक धर्म:-"बोध्यते माणवको धर्मम्" इति वा भवतीति । बीजम्बात्र मूलस्थ-द्विकर्मणां धातूनां कर्मप्रत्यस्य व्यवस्थेव । तथाहि- "गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नी-हृ-कृष्-वहाम् । बुद्धि-भक्षार्थयोः शन्दकर्मकाणां निजेच्छया ॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्यैषां ज्यन्तानां लादयो मताः॥" इति। दुह्याच्-प्रभृतीनां द्वादशघातूनां गौणे कर्मणि लादयो भवन्ति । गौतें पयः । गोपेनेति शेषः । अत्र गोरप्रधानकर्मत्वात् तस्मिन् कर्मणि लकारः। तिला अभिहितत्वात् गोः प्रथमा । प्रधानकर्मत्वात् पयः इति द्वितीयान्तम् । नी-हृ-कृष्- वहां प्रधाने कर्मणि लादयो भवन्ति । अजा प्रामं नीयते, हीयते, कृष्यते, उह्यते । अत्र अजायां प्रधानकर्मणि लकारः। ग्रामस्याऽनभिहितत्वात् द्वितीया। बुध्य कस्य भक्षार्थकस्य शब्दकर्मणाश्च प्रधाने वा गौणे वा कर्मणि स्वेच्छया लादयो भवन्ति । बोध्यते माणवको धर्मम् । बोध्यते माणवकं धर्मः इति वा। भोज्यते माणवकमोदनः। भोज्यते माणवकः श्रोदनमिति वा। वेदोऽध्याप्यते विधि हरिणा, वेदमध्याप्यते विधिरिति वा। अन्येषां गत्यर्थादीमा प्रयोज्यकर्मणि लकारः । देव- दत्तो वाम गम्यते, मात्र प्रयोज्यकर्मणि देवदत्त इति गमेपर्यन्ताकर्मणि लः। गच्छति ग्राम:-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । तपस्तप्यते तापस:-अत्र "तपस्तपःकर्मकस्यैव” इति सूत्रेण कर्ता धर्मवद् भवति । तपिरत्र अर्जनार्थकः । तपस्तप्यते तापसः प्राजापत्यचान्द्राय- .

·सोत्तरा प्रश्नावली। . गादिकृच्छाद्यात्मकं तपः सम्पादयतीत्यर्थः । मुख्य कर्तरि लकारः। सम्पादक तापसात्मकदृम्थत्वात्तपोरूरकर्नस्थाऽभावात् "कर्मवत्कर्मणेत्यप्राप्त कर्मवत्त्व ननेन सूत्रेणाऽत्र विधीयते । तेन यगात्मनेपदादीति लब्धम् । यञ्च यत्र वा त्वमेवं कुर्या:-यच्चेति समुदाये यत्रशब्दे व प्रदुमने अनवालुप्त्यमईयोनिक स्यानित्यर्थ क-"यच्चयत्रयोः" इति सूत्रेम अत्र लुट- मरवाध लिति । अत्रोदाहरणे पञ्चेति चत्रेति च अनवलुप्त्यमद्योतको । बने कुयोः इत्येतन श्रद्दधे न मर्पयामि अत्यन्वयो बोध्न्यः । ६-चत्यम्-इदित्संज्ञक-चतुधातोः "तकि-शसि-चति-यति-जनि- भ्यो यद्वाच्यः" इति वार्तिकेन यत्प्रत्यये कृदन्तस्वात् सौ तस्य अमादेशे पूर्वरूपे च "चत्यम्" इति। वध्य:-'हन्' धातोः "हनो वा तद्वधश्च वक्तव्यः" इति. कार्तित यत्प्रत्यये हनो वधादेशे च कृते कृदन्तत्वात् सौ रुस्वे विसर्गे "वध्यः इति । यदभावपक्षे तु-"ऋहलोय॑त्' इति श्यत्प्रत्यये "हनस्तोऽचिएणलोः" इति नकारस्य तकारे "हो हन्तः इति कुरवे उपधावृद्धौ कृदन्तत्वात् सौ रुवे विसर्ग घात्यः इति भवति । वधादेशस्तु न, यत्सलियोगशिष्टत्वेन विहितत्वात् । शिष्यः-अस्योत्तरं ३८ वर्षे द्रष्टव्यम् । भन्यः-भवतीति भव्यः । भूधातोः "तयोरेवेति नियमात् "श्रबो यत्" इत्यस्याऽप्राप्त्या "भव्यगेयप्रवचनीयोपास्थानीयजन्यायाज्यापात्या वाण इत्यनेन निपातनात् "भव्यः" इति भवति । पाटूपटः-पाटेरें पाटि तस्मात् "नन्दि-प्रहि-पचादिभ्यो ल्युणि- न्यचः" इत्यनेन अचि तस्मिन् परे "पाटेर्णिलुक चोकच दीर्घश्चाभ्यासस्य' इति वार्तिकेन णेलुकि द्वित्वे आभ्यासस्य ऊगागमे अभ्यासाकारस्य ह्रस्वे तस्य दी च कृते कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "पाटूपटः" इति जातम् । न च हलादिशेषेण टकारस्य निवृत्तिः कुतो नेति वाच्यम् ? तथा सति प्राद्गुणे कृते 'पोपटः" इति रूपस्य उग गमे कृतेऽपि सिद्धे ऊगा गमे दीर्वोच्चारणस्य वैयर्थं स्यात् । आखूत्था-"सुपि स्था' इत्यत्र सुपि उपपदे श्रादन्तात् कः स्यादित्य. र्थक-सुपि' इत्येको योगः। सुपि तिपितेः कः स्यादित्यर्थक 'स्थ' इत्यपरो योगः एवं च कर्तरि "सुपि” इति पूर्वयोगेनैव सिद्धे "स्थ" इति द्वितीययोगसामर्थात् ·HD च्या मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- अपि तिष्ठतेः भावे एक कः स्यादिति विज्ञायते । ततश्च माखूनामुत्यानमात्यः इत्यत्र गुपन्तोष पदात् स्था धातोः द्वितीययोगेन कप्रत्यये "मातो लोपः” इत्या. लोंग "उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य" इत्यनेन उदः परस्य सस्य थकारे उदो दस्थ चर्वे कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "आखूत्थः” इति सिद्धम् । कवचहर:-"वयसि च" इति सूत्रेण 'हृ' धातोः अच्प्रत्यये गुणे: कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसंगै "कवचहरः" इति। ननु "हरतेरनुद्यमने इत्यनेनैव अच सिद्ध किमर्थमिदमिति चेन, उद्यमानार्थ तस्याऽऽवश्यकत्वात् । पूर्वसर:-अस्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् । निन्धय:-शुनी धयतीति शुनिन्धयः। "वात-शुनी-तिल-शद्धेष्वज- धेट-तुद-जहांतिभ्यः खश उपसंख्यानाम्" इति वार्तिकेन धेट्धातोः खप्र- त्यये "खित्यनव्ययस्य" इति खिदन्ते परे पूर्वपदस्य ह्रस्वे "अरु-दिषद- जन्तस्य मुम्" इति मुमि कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "शुनिन्धयः" इति । दुर्ग:-दुःखेन गच्छतीत्यत्र दुर्गः "सुदुरोरधिकरणे" इत्यनेन दुरुपपदे गम्धातोर्डप्रत्यये अनुबन्धलोपे कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे 'दुर्गः' इति सिद्धम् । अन्नादः-अन्नमत्त्यत्र "अन्नादः'। कर्मण्यण भवति । “भदोऽन्ने" इति सुत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत्। तत्र हि अनन्ने इत्यस्याभावे अत्रापि विट्स्यादिति भावः । अग्रेभ्र:-श्राग्रे भ्रमतीत्यत्र "अग्रे भ्रू" । "ऊच गमादीनामुपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन भ्रमेरकारस्य ऊभावे चकारादनेनैव अन्त्यस्य मस्य लोपे "तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इत्यनेन सप्तम्या अलुकि कृदन्तत्वात् सौ रुस्वे विसर्गे "अप्रैभ्रू" इति जातम् । क्षितः काम:-'क्षि क्षये' इत्यस्मादन्त वितण्यर्थात् कर्मणि निष्ठायां कप्र. त्ययै कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "क्षितः" इति । ण्यदर्थो भावकर्मणी ततोऽन्यत्र निष्ठायां "निष्ठायामण्यदर्थे। इत्यनेन क्षियो दीर्घविधानादत्र दीघों न। अत एवं "क्षियो दीर्घात्" इत्यनेन नवञ्च न भवति, निष्ठातस्य दीर्घात् परत्वाऽभावात् । अदक्तमुदकं पात-"श्रश्चोऽनपादाने" इत्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । अत्रापादानसमभिव्याहारसत्त्वात् नत्वं न । 'अनपादाने' इत्यनुत्तो स्वत्रापि नत्वं दुर्वा स्यादिति भावः । फुल्ला-'विफला विशरणे' अस्मात् निष्ठायां तप्रत्यये "अनुपसर्गारफु- कल-क्षीब-कृशोल्लापा" इत्यनेन निपातनात् निष्ठातस्य लत्वे, "आदितथा" ·सोत्तरा प्रश्नावली। इत्यनेन इनिषेधे सति “ति च” इत्यनेन उत्वे कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विदर्गे "फुल्लः" इति सिद्धम्। नच "ति च" इत्यनेन "एकानुबन्धक" परिभाषया 'फल निष्पत्तौ इत्यस्यैव उत्वं स्यादिति वाच्यम् ? प्रस्तुतपरिभाषाया सार्वत्रिकत्वेन प्रकृतसूत्रे उभयोग्रह- नयम व्याख्यातरवात् । ७-वृत्तं चन्दः-ज्यन्ता दुतवातोः कर्मणि क्तत्रत्यये सति "णेरध्ययने अनन्” इत्ते सूत्रेण अधीयमानेर्थे निपातनात् कत्येडभावे गेलुकि कृदन्तत्वात् सौ तस्य अमादेशे पूर्वरूपे च "वृत्तं छन्दः" इति । णिलोपे तु प्रत्ययलणे लघु- पधगुणः स्यादिति ध्येयम् । वैकुण्ठमधिष्ठितः"-'अधिः उपसर्गात् स्थाधातोः “गत्यर्थाऽकर्मक- श्लिष-शो-स्था-ऽस-वस-जन-ह-जोतिभ्यश्च'' इति सूत्रेयः कर्तरि प्रत्यये "यति-त्यति" इति इत्वे पत्थेष्टुत्वे कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे "वैकुण्ठनधि- ष्ठित:" इति । वैकुण्ठे स्थित वानित्यर्थः। अनूचानः-अनुपूर्वात् वधातोः "उपेयिवाननाश्वाननूचानाच' इति सूत्रेण निपातनात् कर्तरि कानच्प्रत्यये अनुबन्धलोपे कानचि यजादित्वात् वकारस्य संप्रसारणे पूर्वरूपे सवर्णदीर्घे कृदन्तत्वात् सौ रत्वे विसर्गे "अनूचानः" इति । वेदस्यानुवचनं कृतवानित्यर्थः । विविदिवान-विद् धातोलिटि तत्स्थाने छन्दसि भते लिटः कसुश्वादेशः इत्यर्थक-"क्वसुश्च'' इत्यनेन कसुप्रत्ययै अनुबन्धलोपे द्वित्वादिकायें वि विद् वस् इति स्थिते "विभाषा गम-हन-विद-विशाम्" इत्यनेन विभाषया इटि "उगिद- चामिति नुमि "सान्तमहतः" इति दी संयोगान्तलोपे कृदन्तत्वात् सौ तस्य लोपे "विविदिवान्" इति सिद्धम् । इडभावपक्षे "विविद्वान्" इति भवति । शयाना भुलते यवना:-अत्र शयनं भुज्यर्थपरिचायकं तस्मिन् अर्थे शोधातोलिटि तस्थाने "लक्षण हेत्वोः क्रियायाः" इति सूत्रेण शानचि अनु- बन्धलोपे गुणे अयादेशे प्रथमाबहुवचने कृदन्तत्वाजसि अनुबन्धलोपे सकारस्य सत्वे यत्वे यलोपे "शयना भुञ्जते यवनाः" इति । अत्र भोजनकालीनं शयनं भोपुर्यवनत्वसूचकम् । यायजूकः-यन्तात यधातोः “यज-जप-दशा यक्" इति सत्रण ·- मध्यमाचतुर्थखण्डस्य का दिमादिगा य-यज य ऊक् इति स्थिते “यस्य हला" इति यलोपे तो :- इत्यलोपे “दीर्घोऽकितः" इत्यनेन अभ्यासस्य दीर्धे कृदन्तत्वात् सौ क्षदि बिसगें "यायजूकः" इति सिद्धम् । जशि:-जन् धातोः "श्राह-गम-हन-जनः कि-किनौ लिट् च" इति सूत्रेण किप्रत्यये, किन् प्रत्यये वा कृते लिड्वद्भावे च विहिते द्विस्वादिकार्ये "जज्ञिा' इति । कि-किनोस्तु स्वरे विशेषः। सेक्त्रम-सिधातोः करणेऽर्थे "दाम्नी-शस-यु-युज-स्तु-तुद-सि- निच-मिह-पत-दश-नहः करणे” इति सूत्रेण ष्टन् प्रत्यये अनुबन्धलोपे “ति-तु- न-त-थ-सि-सु-घर-क-सेषु च" इति सूत्रेण इग्निषेधे गुणे कुत्वे कृदन्तस्वातू सौ तस्य अमादेशे पूर्वरूपे “सेक्त्रम्" इति । द्रुष्टुं याति-अस्योत्तरं "कृष्णं द्रष्टुं याति" इति साधनावसरे ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । अपना-अपहन्त्यनेनेति विग्रहे अपपूर्वात् हन्धातो "अपघानोऽङ्गम्" इति सूत्रेण अप्प्रत्यये हस्य पत्वे "अपघनः" इति निपातनात् सिद्धम् । प्रह्लन्निः-अपूर्वात् ह्राद्धातोः “स्त्रियां किन्" इत्यनेन चिन् प्रत्यये "भू. स्वादिभ्यः किन्निष्ठावद्वाच्यः' इति वार्तिकेन निष्ठावद्भावे 'रदाभ्याम्' इत्यनेन तकारस्य नवे 'ह्लादो निष्ठायाम्' इत्यत्र 'हृद' इति योगविभागेन अनिष्ठायामपि कचिद् ह्रस्वविधानात् किनि प्रत्यये परे हस्वे कृदन्तत्वाद् सौ रुत्यादि कार्ये 'प्रह- निः' इति । भाष्ये तु एतदनभिधानात् प्रहत्तिः' इति केचित् । स्मारं स्मारं नमति-पौनः पुन्ये द्योत्ये 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' इत्ययें स्मृधातोः 'आमीषण्ये गमुल्च' इति सूत्रेण णमुल प्रत्यये सति 'नित्यवीप्सयोः। इत्यनेन द्वित्वे वृद्धयादिकार्ये 'स्मारं स्मारं नमति' इति । क्वाप्रत्यये तु-'स्मृत्वा स्मृत्वा' इति भवति। गोष्पप्रदम-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । निमुलकाषम्-निमूले कर्मण्युपपदे 'निमूल-समूलयोः कषः' इत्यनेन कर्णमुलि वृद्धयादिकार्ये 'निमूलकाषम्' इति। नियतं मू नमस्य निमूलम् । निमूलकषणाभिन्न कषणमिति बोधः । ऊर्वशोषम् -ऊर्चे कर्तरि उपपदे शुषेः 'ऊवें शुषि-पुरोः' इत्यनेन णमुलि गुणादिकायें कर्षशोषम् 'शुष्यति' इतिथेषः। वृक्षादिकार्व एव तिष्ठन् शुष्यतीत्यर्थः ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। गेहानुप्रवेमास्ते-अस्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । ८-अथ कथं भार्या वधूरिति-ननु 'भृोऽसंज्ञायाम्' इति सूत्रे भार्या क्षत्रिया इति पुंल्लिने संज्ञायां क्यपोऽभावं कुर्वत्मचरितार्थमिति स्त्रीलिङ्गे संज्ञायां न प्रवर्तिष्यते इति भार्या वधूरित्यत्र 'संज्ञायां समजनिषत्' इत्यादिना व्यपा भाव्यमिति चेत्, न । 'एकानुबन्धकग्रहणे न द्वयनुबन्धकस्यः इति परिभाषया 'डमृञ् धारणपोषणयोः' इत्यस्मात् क्रयादिठितदीर्घान्तात् भृ भरणे इत्यस्मात् वा ण्यन्तप्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । 'संज्ञायां समजनि' इत्यादि सूत्रे ह्रस्वान्तभृधातो: पाठेन दीर्घान्तमृअधातुविषये तत्सूत्राऽप्रवृत्तिः । दुभृवातौ अनुबन्धदयं वर्तते भृधातौ चैकोनुबन्धो वर्तते, इति डुभृधातुविषयेऽपि तत्सूत्राऽप्रवृत्तिरिति दिक् । प्रकृतो मिता ह्रस्व एव तु न विकल्प-ननु “चिमुलोः" इति सूत्रे दीर्घग्रहणं व्यर्थम् , "विण्णमुलोरन्यतरस्याम्" इत्येतावतैद "मित इका। इति पूर्वसूत्रादनुवृत्तस्य हस्वस्व विकल्पे दीर्घ विकल्पाऽसिद्धेरिति चेत् न । शमधातो- य॑न्ताण्णौ पूर्व गेलोपे लुटि तालि ज्यन्तस्याऽजादिस्वाचिण्वदिटं तस्याऽऽभीयत्वे. नाऽसिद्धतया अनिटीति निषेधाभावाणिलोपे दीर्घविकल्पे सति शमिता-शामि- तेति रूपद्वयमिष्यते, हस्वविकल्पविधाने तु हस्वविकल्यो न स्यात् , प्रथमणिलोपस्य "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवस्वेन व्यवहिततया चिणपरकणिपरकत्वाभा. वात् । दीर्घविकल्पविधौ तु प्रथमत्य णिचो लोपो न स्थानिवत् दीर्घविधौ स्थानि- वत्त्वनिषेधात् । भाष्यकारस्तु-"न पदान्त" इति सूत्रे "पूर्वत्रासिद्धं न स्थानिवत्" इत्येव सिद्धत्वात् तत्र द्विवचनसवर्णानुस्वारदीर्घजबरविधीन् प्रत्याख्यातवान् । नच घ्यन्ताण्णौ "चिण्मुलोः" इति दीर्धे कर्तव्ये प्रथमपिलोपस्य स्थानिवत्वं दुर्वा - रम् , "चिण्णमुलोः" इति दीर्घस्य पूर्वत्रासिद्धीयत्वाभावात् । ततश्च प्रथमणिया व्यवहितत्वात् दीर्घानापत्तिः । एवञ्च तत्र दीर्घे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिवारणाय दीर्घ- अहणस्यावश्यकत्वात् कथं दीर्घप्रहणस्य प्रत्याख्यानमिति चेत् , न । "चिण्णमुलो" इति दो विधौ पाविति णित्व जातिप्रधानो निर्देशः । चिण्णमुलपरकणिस्वजाती परत इति यावत् । णित्त्वजातिश्च णिद्वयेऽस्तीति प्रयमणेः स्थानिवत्त्वेऽपि दीर्घस्य निर्बाधत्वात् । एवञ्च ह्रस्वदीर्वयोर्विशेषाभावात् हस्वविका एवं क्रियता मास्तु दीर्घप्रहणमिति भाष्यकाराशयः।

·me - चतुर्थअण्डस्य- जिजल्लादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्ना। १९४४ अपचकासत् । तितंसति । परीपृच्छयते। तातः। सपतीयते। एतान् संसाध्य विरमापन्निति पकारघाटितःप्रयोगःसमर्थनीयः । २-अपप्रथत् । असीषमत् । जापति । जटाभिापयते। सोसू- ता। अतितिरायत। अरारिता । शाशय्यते । एषु षट्प्रयोगान् संसाध्य स्तौतिण्योरेवेति सूत्रे एवकारस्य प्रयोजनं प्रतिपाद्यताम् । ३- उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके इत्यादिफक्किकार्थ किसान, किञ्च तत् फलं कथश्च ओढायित्वा इत्यत्र न पृथक्करण- मित्येतत सकलं विशदं व्याख्यायताम् । मथवा- एतुमिच्छति । उदकमिच्छति । भाण्डानि समाचिनोति। त्वामा- चष्टे । इति विग्रहे सिद्धरूपाणि सप्रमाणं प्रदर्श्य सर्वप्रातिपदिके- भ्यः इत्येव सिद्धे श्राचारे अवगल्मेति वार्तिकं किमर्थमारब्धं वार्तिककृतेति प्रतिपाद्यताम् । ४-उरस्यति । बोभूयिषति । धनुषि शिक्षते । सुरुमूर्षते । प्रावयति । अगीर्द वम् । दासीष्ट । अवाकीष्टं । उदपुपुच्छत । भवान् यज. ताम् । पषु साधनप्रणालो प्रकटनीया। ५-"णेरणी यत्कर्मणौ चेत्स कर्तानाध्याने" इति सूत्रं व्याख्याय कर्तृस्थभावक-कर्तक्रिययोरुदाहरणं च प्रदय तत्स्वरूपं प्रति- पायताम्। ६-वाप्यम् । पाटूपटः । बिहङ्गः। जित्वरः। सूत्तम् । शुश्रुवान् । वतिएणुः। दन्दशुकः । यायावरः । इमे सविग्रहं साधु साधनीया। ७-वष्टि भोक्तुम् । नीकाशः । अभिनिष्टानः । प्रवणः। द्रधनः । गीणिः । श्रद्धा। आढ्येन मुभूयते। पाणिनोपकर्षम् । तिर्यकारं गतः । एषु ससूत्रनिर्देशं विशेषकार्य प्रदर्शनीयम् । r-नोदातोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः, क्रियासमभिहारे लोट् लोटो स्विी पाच तध्वमो, तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदो, परिक्लिश्य. माने च सोदाहरणनिदेशमेतेषामर्था लेख्या।

·सोत्तरा प्रश्नावली। 8-समन्तात्-यङन्तावा गमधातोः कर्मणि प्रत्यये लटि प्रथमदुरू. किवचने की रूपमिति विविच्य विलिख्यताम् । प्रश्नोत्तराणि । १-भचचकासत्-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । तितंसति-सन्धातोः सनि धातुसंज्ञायां लरि तिपि पावितौ 'सन्यो इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञार्या हलादिशो 'अन्यतः' इत्यनेन इवे 'तनिपतिदरिद्रा- तिभ्यः सन्ने वा इड्वाच्यः' इति वार्तिकेन इटि प्रत्ययावयवत्वात् सकारस्य बत्वे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पूर्वरूपे 'तितनिषति' इति । इडभावपक्षे'तनोतेवि. भाषा' इत्यनेन उपधाया दीर्घ 'तितांसति' इति दीर्घाभावे तितंसति' इति भवति । परीपृच्छयते-प्रच्छधातोर्य कि 'सनायन्ता' इत्यनेन धातुसंज्ञायां लटि श्रात्मनेपदे तप्रत्यये एस्वे 'अहिज्ये ति रेफस्य सम्प्रसारणे कारे पूर्वरूपे 'सन्यो इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् उरदत्त्वे रपरत्वे हलादिशेषेप पृच्छय ति इति स्थिते शपि पूर्वरूपे 'रीगृदुपयस्य च' इत्यनेन रीगागमे 'परीपृच्छयते' इति । ननु घातोषकारोपपत्वेन ऋदुपधत्वाभावात् 'रीगृपुपधस्य चेत्यनेन कथं रीगिति चेत् ? न, रीदुपधस्येत्यत्र दुपधस्येत्यपनीय 'स्वत' इति वक्तव्यम् । इत्यभिप्रायक-रीगृत्वत इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकस्य जागरूकत्वात् । श्रतात:-अस्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । सपतीयते-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । विस्मापयन्-अस्योत्तरं ४९ वर्षे द्रष्टव्यम् । २-अपप्रथत्-'प्रथ प्रख्याने' अस्मात् स्वार्थ णिचि 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वात् लछि तिपि इपावितौ बडागमे 'टिळ लुङि' इति च्लो 'णि-नि-दु-सुभ्यः कर्तरि चङ् इत्यनेन च्लेश्चडि 'चङि' इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'सन्यतः' इतीत्वे प्राप्ते तं प्रवाध्य 'मत्-स्मृ दू-वर-प्रथ-म्रद-स्तु-स्पशाम्' इत्यनेन अभ्यासस्याऽत्वे 'णेरनिटि' इत्यनेन णिलोपे 'अपप्रथद' इति सिद्धम् । असीषमत्-'साम सान्त्वने' इति कथादेः प्राक् चुरादौ पठितस्य रूपम् । तद्धि-'साम्' धातोणिचि धातुसंज्ञायां लुकि तिपि इपाविती अडागमे मध्ये च्लो "णि-शि-दु-मुम्यः कर्तरि चा इति च्लेश्चति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाँ 'हृस्वः' इत्यभ्यासस्याऽकारस्य ह्रस्वे हलादिशेषे 'सन्यतः' इति इत्वे 'दीचों ल घोः' इति दीर्थे 'गरनिटि' इति णिलोपे षत्वे 'असीषमत् इति । उपदेशे 'षाम्' इति धातुः ।

·कास्य- चयी सामागपत्राने इत्येष कथा प्राक् चुरा पठितं न तु 'सपर स, माल तान्वनय सामप्रयोगादनन्यत्वात्तथोतिरिति कौमद्याशयः। जाल पाये' अस्माणिचि वृद्धौ ‘क्रीजीनां णी इत्यनेन आत्वे कि 'जापि इत्यस्त्र सामान्यन्ता धातका इत्यनेन धातुसंज्ञायां कटि तिपि शपि যুত ঘাইছ ছ জাবি ছানি লি । अभिलाषयते-लोधातो हे तुमति चेति मिचि 'प्रलम्भना-ऽभिभव-पूजासु लियो नित्यमात्वमशिति वाच्यम्' इति वाविकेन एविषये नित्यात्वे पुकि लापी- त्यस्य धातुसंज्ञायां लटि लियः सम्माननशालिनीकरणायोश्च' इत्यनेन आत्मनेपदे सप्रत्यन्जदे शापि पुगे अयादेशे पररूपे च 'लापयये' इति । 'जटामिापये इत्य स्य पूजामधिगच्छतोत्यर्थः सोसूचिता-'सूच पैशून्ये' इति चुरादिगणपठिताददन्तात् 'सूच' धातोः स्वार्थे णिचि अलोपे 'सूचि' इति, तस्मात 'धातोरेका वो हलादेः क्रियासमभिहारे यज्इत्यनेन अनेकाच्वात् योऽप्राप्तया 'सूचि-सूत्रि-मूपव्यय॑शूर्योतिभ्यो यच्वाच्या" इत्यनेन यहि णिलोपै 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यास संज्ञायां हलादि- शेषे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यनेन अभ्यासोकारस्य गुणे यङन्तस्य 'सनाथन्ताः' इति धातुसंज्ञायां लुटि 'स्यतासी लुलुटो' इत्यनेन तामिप्रत्यये 'आर्द्धधातुकस्यैड्न- लादेः' इत्यनेन इटि 'लुटः प्रथमस्ये ति डादेशे टिलोपे सोसूच य इ ता इति स्थिते 'यस्य हला' इत्यनेन यकारस्य लोपे 'अतो लोपः' इत्यनेन परिशिष्टस्य यकारोत्तराकारस्य लोपे 'सोसूचिता' इति । उत्तरखण्डस्य षत्वन्तु न, धातोरनेका- चत्वेनाऽयोपदेशरवादादेशसकाराऽभावात् । भतितिरायत्-तिर्यश्चमाचष्टे इत्यर्थे णिचि इष्टवभावेन टिलोपे तस्य बहिरङ्गत्वेनाइसिद्धत्वात् तिरसस्तिर्यादेशे वृद्धौ आमि तिरायि' इत्यस्य धातुसंज्ञाय! लुछि तिपि अडागमे मध्ये ब्लौ चक्लि द्वित्वादिकायें णिलोपे 'अतितिरायत्' इति । नचात्र टिलोपेन अश्चधातुत्वाभावात् कथं तिर्यादेशः इति वाच्यम् ? 'भसि. द्धं बहिरङ्गमन्तरले इति परिभाषया तिर्यादेशे कर्तव्ये टिलोपस्याऽसि त्वेन अश्च- धातुस्वसत्त्वात् । न च तिर्यादेशे कृते पुनष्टिलोप: स्यादिति वाच्यम् ? यथा अपा- चितरामित्यत्र 'असिद्धवदत्रामात्' इति सूत्रेण प्रथमतलोपस्याऽसिद्धत्वेन तरबघट- कतकारस्य पुनः 'विणो लुक्' इति सूत्रेण लुक्न भवति, तथाऽत्रापि प्रथमटिलो. पत्यासिद्धत्व पुनधिकोपामावाद । 'प्रकायें कृते पुनर्माणकार्यम्। इति परिभाषया ·सोत्तरा प्रश्नावली। - ४२ वर्षे था पुनटिलोपामावाच्चेति । नच प्रकृते उपध हस्वः कुतो नेति वाच्यम् ? घर- पित्वेन 'नाग्लोपिशास्वृदिताम्' इत्यनेन निषेधात् । प्रशारिता-अत्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् । शाशय्यते- स्तोतिएयोरिति सुत्रे-एवकारस्य प्रयोजनम्-अत्र सूत्रे एककार शापयति-'अभ्यारणः परस्य स्वस्थ पाववेत् ? तहि स्तौतिण्यन्तयोरेव' । नच 'प्रादेशप्रत्ययोः इत्येव षत्वे सिद्ध प्रारम्भसामादेव नियमलाभादेवकारो व्यर्थ एवेति वाच्यम् ? 'षण्येवेति नियमनिरसनार्यन्तस्यावश्यकत्वादन्यथा 'तुझाइ इत्यत्र षत्वाऽनापत्तेरिति दिक्। ३-उपसर्गसमानाकारमिति-ननु सुमनश्शब्दात् क्यविधानेन सुम- नश्शब्दस्याऽसंज्ञासस्वात् सुशब्दात् प्रागेवाट भविष्यतीति चेम, 'संग्रामयुद्धे इत्यत्र युद्धे संप्रामशब्दः स च समुपसर्गविशिष्ट एवास्ति न केवलप्रामशब्दः, ततः प्रामशब्दपाठेनैव संग्रामशब्दलाभे समुपसर्गविशिष्टो व्यर्थीभूय ज्ञापयति धातुसंशा- प्रयोजकीभूतप्रत्ययस्य चिकीर्षितत्वे उपनगंसमानाकारकपूर्वपदस्य पृथक्करण भवतीति तात्पर्यात् । तेन 'स्वमनायत' इत्यादौ सूपसर्गस्य पृथक्करणं फलं . भवति । अथ च ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन यत्रोपसर्गस्य सम्पूर्णरूपेण स्थिति- स्तत्रैव पृथक्करणं भवति । यत्र तु गुणादेशेनोपसर्गस्याऽपहरणं भवति, तत्र पृथ. क्करणं न भवति । ततश्च प्रोढ इस श्रावयति विग्रहे निष्पन्नस्य 'प्रोढायित्वा' इत्यत्र प्रायः पृथक्करणाऽभावेनाऽव्ययपूर्वपदस्वाभावात् ल्यब न भवतीति फलम् । ज्ञापकस्य विशेषापेक्षकत्वे 'उस्योमावाटः प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति वर्तिकं तत्प्र. स्याख्यानपरकम्, 'प्राटश्च' इति सूत्रे चकारप्रहणश्च प्रमाणम् । अन्यथा 'ओढी. यत्' इत्यादौ धातुसंज्ञायां कर्तव्यायाम् 'पा पृथक्करणेन 'ओमाडोश्च' इति सूत्राऽप्रवृत्तौ वार्तिकं व्यर्थमेव । एवञ्च पररूपादिका प्रवृत्ती पुनर्बुद्धिविधानार्थ चकारग्रहणमपि व्यर्थम् । 'आटश्च' इति सूत्रे चकारग्रहणम् "पाटश्च" इति वृद्धि विषये यवत् कार्य प्राप्नोति तत्तत्सर्व निवारयति, चकारग्रह रणेनैव पररूपन्न स्यादिति वार्तिकं निष्प्रयोजनमिति तद्भगवता प्रत्याख्यातमिति दिक् । अथवा प्रश्नोत्तराणि- एतुमिच्छति-इति विप्रहे 'जिगमिषति' इति भवति । तद्धि इण्धातो: - ·:- के लिए देश सन्योः' इत्यनेन द्वित्वे अभ्यास. संतान र उहाः' इति सुन्दै अनन्तस्य धातुसंशायां लटि लिपि का पालय इत्यनेन इटि पदे पररूपे 'जिगमिषति' इति । अदकीमच्छति इति विहे 'उदकीयति' इति भवति । तद्धि 'सुप प्रात्मनः क्यच् इत्यनेन क्याचि 'क्यति । इत्यनेन ईवे 'सनाद्यन्ता' इति धातुसंज्ञायां लटि निनिधिदरलपे उदेकीयति' इति । भाण्डानि समाबिनोति-इति विग्रहे 'सम्भाण्डयते' इति भवति । तथाहि-समुपसर्गकभाण्डशब्दात् 'भाण्डात्समाचयने' इति वार्तिकेन णिकि धातु. संज्ञायां लटि हिरवादात्मनेपदे तप्रत्यये एत्वे शपि गुणे अयादेशे पररूपे च सिसिः। स्वामाचटे-इति विग्रहे-'त्वापयति' इति भवति। तथाहि-युष्मच्छब्दात णौ 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यनेन मपर्यन्तस्य स्वादेशे "स्व अद् इ' इति स्थिते पर- रूपात पूर्व कृताऽकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् टिलोपे 'त्व इ' इति स्थिते वृद्धौ 'स्वा इ' इति जाते 'अर्ती त्यनेन पुकि ण्यन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि तिपि शपि गुणे अन्यादेशे पररूपे च 'स्वापयति' इति । वस्तुतस्तु-स्वादयति' इत्येव न्याय्यम् । तथाहि-मपर्यन्तस्य' इत्य. धिकारात् 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति सूत्रेण त्वादेशे अन्तरङ्गस्वात् पूर्वम् 'अतो गुणे' इति पररूपे ततः 'प्रकृत्यैका । इति टिलोपनिषेधे वृद्धौ च सत्यो तस्ति- द्विः ।नच 'प्रकृत्यैकाच' इति सूत्रस्योदाहरणं वार्तिककारेण 'प्रेष्ठः-प्रेयान्' इति दत्तम् । तचोदाहरणं भाष्यकारेण टिलोपे कर्तव्ये 'असिद्धवस्त्रामात्' इति सूत्रेण मादेशस्याऽसद्धत्वात् प्रादेशेऽकारोच्चारणसामर्थ्यावति हेतुयेन साधितम् । एवश्व-'प्रकृत्येकाच' इति सूत्रं भाष्ये प्रत्याख्यातमिति वाच्यम् ?प्रेष्ठेत्यादिप्रयो. गोऽन्यथासिद्धो न तु 'प्रकृत्येकाच्' इति सूत्रस्य मुख्योदाहरणमित्येव तद्भाष्या. शयात् । मुख्योदाहरणन्तु - स्वादयति' 'मादयति' इत्यादि ज्ञेयम् । वार्तिककारो. कोदाहरणमन्यथासिद्धमिति भाज्यतात्पर्यम् । न तु तत्सूत्रमेव न कर्तव्यमिति तत्प्रत्याख्याने तात्पर्यमिति दिक् । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किम्बा वक्तव्या-इति वार्तिकेनैव सर्वत्र किप सिद्धे 'आचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विब्बा वक्तव्यः' इति वार्तिकन्तु अनुबन्धा. सक्षनार्थम् , अन्त्यवर्णस्य इत्संज्ञासिद्धयर्थमित्यर्थः । विस्तरस्तु अन्यत्र प्रति- पादितमिति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। ४-उरस्यति-उरस् बलार्थः । तस्मात् 'कण्ड्वादिभ्यो चक्' इत्यनेन बकि धातु 'ज्ञायां लटि तिपि शपि पररूपे 'उरत्यति' इति । बलवान् भवतीत्या चोभूयिषयिषति-भूधातोर्यङि द्वित्वादिकार्ये 'गुणो यजुकोः' इत्यनेन अभ्यासस्य गुणे 'बोभूय' इति यङन्तात् सनि सनः आर्धधातुकत्वात् इटि मतो लोपे षत्वे 'बोभूयिष' इति सन्नमात् हेतुमरिणचि अतो लोपे बोभूयिषि इति प्य न्सार पुनः सनि हदि जियो प्राध्यादेशयोः षत्वे 'वोभूयिषयित्र' इति स्थिते सन्नन्तस्य पातुसशायां लटि तिपि शपि परलपे 'बोभूयिषयिषति' इति जातम् । बनुषि शिक्षते -अत्र 'शिक्षेर्जिशासायाम्' इति वाकिन प्रात्मनेन्द भवति । 'धनुषि शिक्षते' . इत्यस्य धनुर्विषये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः । सुरुमूर्षते--स्मृधातोः सनि द्वित्वादिकार्ये 'अज्झने ति दीघे उदोष्टय. पूर्वस्य' इत्युत्त्वे स्परत्वे 'हलि च' इति दीधै 'सुरुमूर्यः इति समन्तात् 'झा-श्रु- स्मृ-दृशां सनः' इत्यनेन आत्मनेपदे लटि त प्रत्यये शपि पररूपे वे सुबह इति तिम् । प्रावयति-'त्रु गतो' अस्माणिदि बुद्धौ श्रावि प्रावीत्यस्य धातुसंशयां लटि 'बुध युध-नश-जन-इ-प्र-द्रु-लम्यो णेः' इत्यनेन परस्मैपदसंशयां तिपि शपि गुणे अयादेशे पररूपे च कृते 'प्रावयति' इति । 'प्रावयति' इत्यस्य प्रापयतीत्यर्थः। भगीढ्वम्-अस्योत्तरं 'अगारौध्वम्' इत्यस्य साधुत्वावसरे ४१ वर्षे दासीष्ट-दाघातोलिकि सीयुडादिकायें सति 'स्य-सिच-सीयुट्-तासिषु भावकर्मणोरु देशेऽजमनग्रहदशां वा चिव दिट् च' इति सूत्रेण चिबिदिटपटे 'पातो युक् चिण कृतो' इत्यनेन युकि षत्वादिकार्ये 'दायिषीष्ट' इति । चिण्वदि- डभावपचे युकोऽभावे 'दासीष्ट' इति भवति । अवाकीट-भूषणक्रियावाविनां किरादीनां सन्नन्तानां च यक्षिणी चिण्वदिट् च नेति वाच्यमित्यर्थक-भूषाकर्मकिरादिसनां चान्यत्रात्मनेपदात्! इति वार्तिकेन निषेधादत्र विण न भवति, किन्तु 'लिसिचोरात्मनेपदेषु' इति वेट। उदपुपुच्छ-ज्यन्तस्य भन्थेः प्रन्तेः ब्रूना प्रात्मनेवदविधावकर्मकस्य च यकचियोः प्रतिषेधो भारद्वाजीयाऽभिमते इत्यर्यक-णिश्रन्थिन्थि बजारमनेपदा ऽकर्मकाणामुपसंख्यानम्' इति वासिकेनाऽत्र चिणू निषेधो भवति । दृष्टव्यम्।

·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- सवाद अजातशम्-रैषातिसर्गप्राप्त कालेषु कृत्याश्च' इति सूत्र पूर्वसूत्री- पात्तो लोट् बारारसमुच्चीयते, ततश्च-कृत्यसंज्ञकः प्रत्यया वक्ष्यमाणाः, लोट्स पानिए भवन्तीत्यर्थी भवति । तत्र लोडुदाहरणं-'भवान् यजताम्' इति । ५-णेरणाविति-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । ६-वाप्यम्-वधातोः 'पासु-यु-वपि-रपि-त्रपि-चमश्च' इति सूत्रेण खत् प्रत्ययो "प्रत उपधायाः' इत्यनेन वृद्धौ कृदन्तत्वात सौ तस्य अमादेशे 'वायम् इति जातम् । पाटपट:-अस्योत्तरं ४३ वर्षे द्रष्टव्यम् । विहङ्ग:-विहाया गच्छतीति विग्रहे 'गमेः सुपि वाच्यः' इवि वार्तिकेन खचि प्रत्यये कृते विहायसो विह इति वाच्यम्' इति वार्तिकेन विह आदेशे 'अद्विषदजन्तस्य मुम्' इत्यनेन मुमि तस्यानुस्वारे परसवर्णे 'खच्च डिद्वा वाच्यः' इत्यनेन डिसंज्ञायां डिवाहिलोपे कृदन्तत्वात् सौ तस्य रत्वे विसर्गे 'वि. हङ्गः इति । डिवाभावे तु-'विहङ्गमः' इति भवति । जित्वर:-जिधातोः 'इण-नश-जि-सर्तिभ्यः करप' इति सूत्रेण करपप्रत्यये कित्वात् गुणाभावे 'हस्वस्य पिति कृति तुक' इत्यनेन तुकि कृतन्त- वात् सौ तस्य रत्वे विसर्गे च 'जित्वरः' इति । सूत्तम्-'सु' उपसर्गात् दाधातोः कप्रत्यये 'सुदा त' इति स्थित 'श्रच उपसर्गात्तः" इति सूत्रेण दकारादाकारस्य तकारे दकारस्थ 'खरि च' इति चत्वे 'दस्ति' इति सूत्रेण सूपसर्गस्य दीधै 'श्रतो लोपः' इत्यलोपे 'क्षरो झरि सवणे' इति तलोपे कृदन्तत्वात् सौ तस्य अमादेशे 'सूत्तम् इति । नच उपसर्गस्य दीर्घे कर्तव्ये चर्वस्यासिद्धत्वेन दादेशे तकाराद्युत्तरपदस्वा- भावात् दीर्थो न स्यादिति वाच्यम् ! 'अतो रोः' इति उत्वं प्रति क्त्ववत् चत्वं. स्य असिद्धस्वाभावात् । वस्तुतस्तु-गातिस्थेति सूत्रे भाष्ये सोस्तत्वे उपसर्गवप्रति. षेधात् "वत्तम्" इति पदं चिन्त्यम् मूले "नीत्तम्" इत्युत्तरं "वीत्तम्" इत्येव पाठः समीचीनः इति तत्त्वविदः। शुश्रुवान्-श्रुधातोः "भाषायां सदवसभ्रवः' इत्यनेन विभाषया लिटि तस्य क्वसुप्रत्यये द्वित्वादिकार्ये नुमि दी सलोपे कृदन्तत्वात सौ तस्य हलपरत्वात् लोपे "शुश्रुवान्" इति । धतिप्णुः-वृत्धातो "अलक-निराक-प्रजन-उत्पच-उत्पत-उन्मदः- ·सोत्तरा प्रश्नावली। 60 . . रुचि-अप-अप-वृधु-वृधु-सह-चर इश्णुच्" इति सूत्रेण इष्णुच प्रत्यये पुणे - न्तत्वात् सौ तस्य रुत्वे विसर्गे च कृते "वर्तिष्णुः इति सिद्धम् । दन्दशका-ताच्छीलायथै दशेयडि द्वित्वादिकार्ये कृते "यज-जप-दशां व इति सूत्रेण ऊकि “यस्य हलः" इति यलोपे "अतो लोपः" इत्यहोरेक कृते "प्रनिदिताम्" इति नलोपे "जप-जभ-दह-दश-भञ्ज-पशाम्" इत्यनेन अभ्यासत्य नुकि इन्तस्यात् सौ का दिल "दन्दशुकः" इति । यायावर-अस्योत्तरं ३१ वर्षे द्रष्टव्यम् । ७-वष्टि भोक्तम्-इच्छार्थेषु एककर्तृकेषु उपपदेषु भुजधातोः "समानक- त॒केषु तुमुन्" इति सूत्रेण तुमुन्प्रत्यये कुत्वे गुणे कृदन्तत्वात् सौ तस्य लोपे "वष्टि भोतुम्" इति । 'वश कान्तौ' तत्र कान्तिरिच्छेति वशधातुरपीच्छार्थको बोन्यः । नीकाशः-अत्र "इकः काशे” इति सूत्रेण उपसर्गस्य दीर्घः । भाभिनिष्टान:-अत्र "अभिनिसः रतनः शब्दसंज्ञायाम्', इति सूत्रेण स्तनेः सत्य मूर्धन्यादेशो भवति। निकरण:-अत्र "कणो वीणायाञ्च" इति सूत्रेण अपप्रत्ययो भवति । दुधना-अत्र "करणेऽयोविद्रुषु" इति सूत्रेण अप हनादेशच भवति । गीर्णि:-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । श्रद्धा-अदित्यव्ययपूर्वस्वेन उपसर्गपूर्वस्वाभावाद घायः "ातश्चोपसर्ग इति सूत्रेण अडोऽप्राप्तया "श्रदन्तरोरुपसर्गवद् वृत्तिः" इत्यनेन श्रच्छब्दस्म अल्. विधौ उसर्गवं भवति । भाट्येन सुभूयते-“कर्तृकर्मणोश्वव्यर्थयोरिति वाच्यम्" इति वार्तिकस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र च्व्यर्थयोः (अभूततद्भावे) इति किम् “माढयेन सुभूयते" इत्यत्रापि खल् स्यात् । पाणिनोपकर्षम् अत्र “सप्तम्यां चोपपीडरुष्कर्षः" इति सूत्रेण णमुल् भवति। तिर्यकारं गता-अत्र "तियच्यपवर्गे" इति सूत्रेण णमुल भवति । क्त्वा- पक्षे तु-तिर्यकृत्य गतः" इति भवति । -'नोदत्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचामे:-"मृजेर्वृद्धिः" इत्यतो वृद्धि. रिति, "अत उपधायाः" इत्यतः उपधायाः इति, "श्रचो णिति" इत्यतः म्णि. ७ म०प्र०० ·उमा मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- तीति, "मातो शुक" हत्यतः चिण्णाकृतोरिति चानुवर्तते । सतश्च-"उदात्तोपदेश. राय बना सान्दस्य उपधाया वृद्धिन स्याञ्चिणि मिति णिति कृति च" इत्यों हा : तेन-"श मि"-अदमि" इत्यत्र शम्धातोर्दम्धातोश्च लुलि चिणि "मत उपधायाः" इति वृद्धिर्न भवति । अनुदात्तोपदेशाः सगृहीताः ततोऽन्यः सर्वोऽपि धातुरुदात्तोपदेशः । 'उदा. तोपदेवस्य.प्रत्युदाहरणम्-"अगामीति गमेरनुदात्तोपदेशत्वात् वृद्धिनिषेधो न । आपूर्वश्चमिराचमिः तद्वर्जस्य-अनाचमेः । “अनावमेः' इत्यस्य प्रत्युदाहरणम्- "प्राचामोति । अनाचमेरियुक्तरिह नोपधावृद्धिनिषेधः । 'मान्तस्य' प्रत्युदाइ- रणन् -- प्रयादीति । वदधातोर्मान्तत्वाभावानोपधावृद्धिः । "क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्सो, वा च तवमो:-"अस्यो. वर्षे द्रष्टव्यम् । तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदो-आलस्यसुखाहरणयोः तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपपदयोराभ्यां कः स्यादित्यर्थः । "तुन्दम्" ( उदरम् ) परिमाष्ीति तुन्द- परिमृजोऽलसः । शोकापनोदः ( सुखस्याहर्ता ) इत्याद्युदाहरणानि । परिक्लिश्यमाने च-सर्वतो विवाध्यमाने स्वाङ्गे द्वितीयान्तेर्णमुल स्यादि- त्यर्थः । उरः प्रतिपेषं युध्यन्ते । उरोविदारं प्रतियस्करे न खैः । इत्याद्युदाहरणानि । 8-सन्नन्तात् गम्धातोः कर्मणि प्रत्यये-प्रथमपुरुषेकवचने "जिगस्यते" इति रूप भवति । 'अज्झने ति दीर्घस्तु न गमेरजादेशत्वाभावात् । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः। तरं ३६ १-ौब्जिजत् । प्रतीषिषति । चिच्छिति । जेनीयते । भवः । रोजायते । श्रौजिढत् । एषु पञ्च प्रयोगान सक्रियं साधु संसा. ध्य 'उर्जुनविषति' इत्यत्र कथमभ्यास उकारः श्रूयत इति सप्रमाणं प्रतिपादयत । २-णिच्यच श्रादेशो न स्याद् द्वित्वे कार्यव्ये"इत्यादि, 'नन्वत्राङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च कंसविशिष्टस्य प्राप्तत्यादि 'यकारवकारान्तानां तूवभाविना यङलुरु नास्तीति च्छ्वोरिति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम्' एतासु तिसृषु फकिकासु कामप्येकां विशवमुपपादयत ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। अथवा -अधितुमिच्छति । पुनः पुनरतिशयेन वा वर्तते. ( यलुकि ? शपत्नीवाचरति । प्रमुयञ्चमावटे । इति विप्रहेषु सिद्धानि रूपाणि सम्प्रदर्य- "शैषिकान्मतुोयाच्चैषिको मतुबर्थिकः । लापताको नेष्टः सन्नन्तान समिष्यते॥ इति कानिक लोशहर मायावत। -सूयते। वारथियिषति । श्राहत । शिशत्सति । प्राथास्थरते: श्रस्तोषाताम् । अघानिषाताम् । मभजि । कोषिषोष्ट । तत्तद्विशे. षकार्यविधायकसूत्रनिर्देशपुरस्सरमेते प्रयोगाः साधनीयाः । ५-"अनुपराभ्यां कृत्रा" इति सूत्रसार्थक्यं विशदं समर्थ्यताम् । "इ चेति ह्रस्वः सुपठः' फकिकेयं स्वरचितगद्येन व्याख्या - ६ ऽहं कलिङ्गान् जगाम । नाकार्षम् । आशंसे क्षिप्रमधीयीय । आश्चर्यन नाम कृष्ण थालि । अपि गिरि शिरसा मिन्यात् । एषु यथारुचि त्रिध्वेष लकारविधायक सूत्राणि प्रदर्शयत । ७-प्रेङ्खणोयम् । वर्त्यम् । उदेजयः। घटिन्धमः। भाष्यकृत् । धूनः । प्रस्तीमः । फणितम् । नदीष्णः । ददिवान् । जिष्णुः । विदुरः। उपरि निर्दिष्टेषु केचन दश एव प्रयोगाः सविग्रहं साधु साधनोया! -विसारः । अभिनिष्टानः । संशयः । उपजापः । जलधिः । निगमः। दुष्प्रमयः । अतित्वा । यष्टिग्राहं युध्यन्ते । एषु ससूत्रनिदेशं विशे. षकार्य प्रदर्शनीयम्। ४-"व्यक्तवाचा समुच्चारणे", "चिरणमुलोर्दीर्थोऽन्यतरस्याम्", "स. मुच्चये सामान्यवचनस्य', 'कर्मणि भृतौ', 'हलसूकरयोः पुषः, "करणेऽयोविद्रषु" सोदाहरणनिर्देशमेषु केषाश्चिच्चतुर्णामेवा- थों लेख्यः। प्रश्नोत्तराणि । १-ौब्जिजत्-'उब्ज आर्जवे' । अयं धातुः उपदेशे दकारोपधः । तस्य 'भुजन्युजौ पाण्युपतापयोः" इति सूत्रेण निपातनात् वकारे कृते निष्पमात 'उज्' धातोणिचि ण्यन्तस्य "मनायन्ता" इत्यनेन धातुसंज्ञायां लुङि तिपि ।

·- FREE डण्डस्थ- अजादिनादायण "आटश्चेति वृद्धी औब्ज इ त्' इति स्थिते मध्ये चलो तस्थ "नि-शि-दु-अभ्यः कर्तरि च॥ इत्यनेन चलि "नद्राः सयोगाय" निषेधात् "चडि" इत्यनेन जिशब्दस्य द्वित्वे, नच साम्प्रतं संयोगादौ दकाराभावात् कथं "नद्राः" इत्यस्य प्रवृति रिति वाच्यम् ? द्विखे कर्तव्ये अन्त- रसोऽणि नकारादेशः "नन्द्राः" इति निषेधे कृते प्रवर्तते दकारोच्चारणसामर्थ्यात् । एच "ब्जि जि अत्" इति स्थिते "गरनिटि" इति णिलोपे 'औब्जिजत्" इति सिद्धम् । प्रतोषिषति-बोधयितुमिच्छति इति विप्रहे प्रतिपूर्वात् इण्धातोः सनि सनन्तस्य "अनाद्यन्ताः" इत्यनेन धातुसंज्ञायां लटि तिपि शपि 'प्रति इस श्र ति' इति स्थिते 'अजादेर्द्वितीयस्य' इत्यनेन सनो द्वित्वे अभ्यासस्य इत्वे प्रतिना सवर्णदीर्घे सकारद्वयस्य प्रत्ययावयवत्वात् षत्वे "अतो गुणे” इति पररूपे "प्रती- विषति" इति सिद्धम् । "सनि च" इत्यनेन गम्यादेशस्तु न, तत्र सूत्रे "णो गमिरबोधने" इत्यतः 'ममिरबोधने' इत्यनुवर्तनात् । एवञ्च गन्तुमिच्छति इति विग्रहे एव गम्यादेशे "जिगमिषति" इति भवति । उचिर्षाित-'उच्छी विवासे" अत्र "छे च" इति तुकि कृते श्चुत्वेन "उच्छ्" इति निष्पन्नं भवति । तस्मात् सनि सन्नन्तस्य "सनाद्यन्ताः" इत्यनेन धातुसंज्ञायो लटि तिपि शपि सनः इटि 'उच्छ इस अति' इति स्थिते "पूवत्रा- सिद्धीयमद्वित्वे" इति निषेधात् द्वित्वे कर्तव्ये श्चुत्वस्य निषेधाभावेन 'च्छिस्' इत्यक निद अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषेण छकारसकारयोनिवृत्तौ 'उचिच्छिक अ ति' इति स्थिते सकारस्य प्रत्ययावयवत्वात् षत्वे पररूपे "उचिच्यिषति" इति सिद्धम् । नच "निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः" इति न्यायात निमित्तकस्य छस्य हलादिशेषेणाऽपाये सति नैमित्तिकस्य तुकोऽपि निवृत्तस्ततश्च तदादेशचकारस्य कथमभ्यासे श्रवण मिति वाच्यम् ? 'च्छ्वोरिति सूत्रस्थ सतुग-हणेन तस्याऽनि. स्यात् । अन्यथा 'पृष्टः' पृष्टवान्' इत्यत्र "च्छ्वोरिति सूत्रेण छकारस्य शकारे अति निमित्ताऽभावादेव तुकोऽपि निवृत्तिसिद्धौ सतुरग्रहणं व्यर्थ स्यात् । किच-पुष्ययोग जानाति-'इष्येण योजयति' इत्येतत्साधक 'पुध्ययोगे जी' इति बचने . भाष्यकृत्कृतप्रत्ययापत्त्यनुवृत्तिवा उक्तपरिभाषायाः श्रानस्यत्वे ज्ञापकं ·सोत्तरा प्रश्नावली। ४२ ॥ " बोध्यम् । अन्यथा कुल्लुकि निमित्तापायपरिभाषयैव कुत्वनिवृत्तौ सिद्धाय तदनुवृत्त्येति दिक। जेनीयते-अस्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । अव:-नृत्धातोः यलुकि धातुसंज्ञायां लडि सिपि द्वित्वादिकार्ये कृते 'श्रवत् स्' इति स्थिते जश्त्वे "दश्व" इत्यनेन दकारस्य रुत्वे "रो रि" इत्यनेन पूर्वरेफस्य लोये "इलो पूर्वस्थ होण" इत्यनेन दी. हलङयादिना सिपः सस्य लोपे पदान्तरेफस्य विसर्गे "अवः' इति जातम् । भोजायते-अस्योत्तर ३९ वर्षे द्रष्टव्यम् । औजिढत्- ऊर्णनविषति- २-णिच्यच आदेशो नेति-"ओः पुयज्यपरे” इति सूत्रस्म-निण- पयिषति, विभावयिषति, यियावयिषति, रिरावयिषति, लिलावषिषति, जिजावाय पति, इत्युदाहरणेषु द्वित्वम्प्रत्यानिमित्त जिचि " द्विवनेचि'' इति निषेधाप्रवृत्त्या द्वित्वात् प्रागेव परत्वात् वृद्धयावादेशयोः कृतयोरभ्यासेष्वाकारस्य हस्वे सति "सन्यतः" इत्येवेत्वसिद्धः पवर्गयणप्रत्याहारजकारग्रहणं व्यर्थम् । ओः पययोरप. रयोरित्येव सूत्रमस्तु । पिपावयिषति, यियावयिषति, इत्यत्रोक्तरीत्या "सन्यतः" इतीस्वसिद्धावपि पिपविषति, यियविषति, इत्यत्र पूधातोयुधातोश्चाण्यन्तत्वात् , सनि अभ्यासे इत्वार्थ तदावश्यकत्वात् । वर्गप्रत्याहार जन्महणन्तु व्यर्थमेव । एवञ्च तदुत्कार्थे ज्ञापकम्-'णिच्यच आदेशो न स्यात् द्वित्वे कर्तव्ये' इति, ज्ञापितेऽस्मि- नय बिभावयिषतीत्यादिषु णिचि लुप्ते सति 'चङि' इति द्वित्वे 'प्रत्ययलक्षणमा- नित्य णिच गुणाबादेशयोः प्रतिषेधे सति उवर्णान्तानां द्वित्वेऽभ्यासेऽकाराभावेन 'सन्यतः' इत्यस्याप्रवृत्त्या वर्गप्रत्याहारजकारप्रहणं स्वाशे चरितार्थम् । ज्ञापनफ- कन्तु-तुतावयिषति, अत्तवत् , ऊणुनावयिषति, श्रौर्णनवत् , पुस्फारयिषति, अपुस्फरदिति । नन्वत्र अङ्गरक्षेति-अयम्भावः, कंसवधशब्दात् णिचि कृते कंसवधश. ब्दस्य अङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च भवति, ततः कंसवधशब्दात्पूर्वमडागमः, कसश. ब्दस्य द्वित्वञ्च भवितुमर्हति । किञ्च 'धातोः स्वरूपाहणे तत्प्रत्यये कार्य विज्ञानम्। इति परिभाषया कुत्वतत्त्वे न भवतस्तन्न, प्रकृतिवच्चेति चकारो मिन्नक्रमः कारक चात्कार्यम् , हेतुमषिणचः प्रकृतेर्हन्यादे तुमण्णी यादृशं कारक धातावनन्त भूतं ·शा० मध्यमाचतुर्थखण्डस्थ- - द्वितीयान् आशा कार्य कुत्वतत्त्वादि तदिहापीत्यर्थात् । अत्र 'हनश्च वा इति अप्परमादेशश्वेति दिक् । करवाकारान्तानामिति-'छ्वोः शूड' इति सूत्रे भाष्ये किग्रहण. मनुवर्तते न वेति विचारे कीविदोषानुद्भाव्य परिहत्य चोक्तम् । एतावानेव विशेषः । अनुवर्तमाने किग्रहणे छः षत्वं वक्तव्यम् । अननुवर्तमाने वनेन छः शरवे कृते शान्तत्वादेव षो भविष्यतीति प्रष्टा प्रष्टुमित्यादि सिद्धये 'व्रश्चादि' सूत्रे छाहणं न कर्त्तव्यम् । एवं हि वदता भाष्यकृता ऊठभाविभ्यो यङ्लुक् नास्ती. त्युक्तप्रायम् । अन्यथा दिवेयङलुकि ईडभावपचे देदेति, देदिषि इत्यादौ ऊठो भावाभावाभ्या महान् विशेषः स्यात् । तत्र किग्रहणाननुवृत्तावूठः प्रवृत्या देद्योति देशोषीत्यादिरूपविशेषलाभात् , परन्विदं 'च्छवोः शूड्' इत्यनेन यत्रो प्रवर्तते तत्रैव प्रवर्तते । तज्ज्ञापनस्योकसूत्रस्य भाष्यमूलकत्वात् 'ज्वरत्वर' इत्यादिसूण यत्रो भवति, तत्र यलुग भवत्येवेति युक्तं माधवादीनां मतश्चेति । ३-अपितुमिच्छति-इति विद्महे ऋधेः सनि इडभावे ऋकारस्य ईवे रपरत्वे ईस इति स्थिते घस्य चत्वे 'नन्द्राः' इति रेफ वर्जयित्वा 'अजादेxि. तीयस्य' इत्यनेनं 'स्व' इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासस्य कोपे 'ईरसति' इति । इट्पले तु-सनः सादित्वाभावादीत्त्वाभावे गुणे रपरत्वे 'अध्इ स' इति स्थिते विस इस्थस्य द्वित्वादिकायें कृते 'मर्दिधिषति' इत्यपि भवति । पुनः पुनरतिशयेन वा वर्तते-इति विग्रहे 'वृतु वर्तने' अस्मात् यलु. गन्तात् ववृत् इत्यस्मात् लटि तिपि ईटपक्षे अभ्यासस्य क्रमेण- रुक, रिक, रोक् च भवति । ततश्च ईट्पक्षे-वर्धतःति, वरिवृतीति, वरीवृतीति, च भवति । एवमीडभावे-वर्ति, परिवर्ति, वरीवति इत्यपि भवति । सपत्नीवाचरति इति विग्रहे-साधनप्रकारस्तु ४१ वर्षे द्रष्टव्यः । अमुमाचष्टे- इति विग्रहे 'बदस् अच् इ' इति स्थिते टेरद्रयादेशे अच इत्यस्य टेलोपे 'अदद्रि इ' इति स्थिते 'अदसोऽद्रेः पृथक मुत्वम् इति मते दकाराकारयोर्दकाररेफयोश्च मत्वोत्त्वयोः कृतयोः 'अमुमुइ इ' इति स्थिते प्रथमत्य इकारस्य णिचि परे वृद्धौ आयादेशे अमुमुबायोति ण्यन्ताल्लटि तिपि शपि पररूपे गुणेऽयादेशे-'अमुमुआययति' इति मु-वस्याऽसिद्धत्वान्न यण् । शैषिकान्मतुबर्थीयेति-शेषाधिकारे विहितः शैषिकः । भवार्थे अध्या. मादित्वात् ठम् । शैषिकात शेषाधिकारभवप्रत्ययान्तात् , शैषिकः सरूपः प्रत्ययो ·सोत्तरा प्रश्नावली। १०३ . न भवति । तेन शालायां भवः शालीयः 'वृद्धाच्छः। तदन्तात् शालीये भवः इति वाक्याथे स छ एव न भवति किन्तु वाक्यमेव । विरूपस्तु भवत्येव । अहि. छत्रे भवः आहिच्छत्रः। भवार्थेऽण् । तदन्तादाहिच्छत्रे भवः इति वाक्यार्थे वृद्धाच्छो भवति । आहिच्छत्रीयः। एवं मतुबर्थीयातू सरूपो मतुवर्थकः प्रत्ययो न । धनवानस्यास्तीति मतुबन्तान्मतुम्न । विरूपस्तु स्यादेव, दण्डिमती शाला! इह मतुबन्तात् इनि प्रत्ययो भवत्येव । सन्नन्तासन्नेष्यते । अर्थदारा च साह. श्यम् । तेनेच्छासन्नन्तासन्न । स्वार्थसन्तन्तातु स्यादेव । जुगुप्सिषते । मौर्मा- सिषते । इति । ४-असूयते-'असु उपतापे' इति कण्ड्वादौ वर्तते । तत्र 'अस् मसूम्' इत्यैके पठन्ति, तन्मते असूमधातोः 'कण्ड्वादिभ्यो यक्' इत्यनेन यकि 'असूयते' इति भवति । वारयिषति-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । पाहत-अस्योत्तरं ४१ वष द्रष्टव्यम् । शिशत्सति-ननु 'शदेः शितः' इत्यनेन 'शिशत्यति' इत्यत्र आत्मनेपदं कुतो नेति चेन, 'शदेः शितः' इत्यत्र 'पूर्ववत्सनः' इति, 'नानोजी' इत्यत्र नेति चानुवर्य-समन्तात् शदेः नात्मनेपदमिति व्याख्यानेनाऽदोषात् । नचे शिद्भाविनः शदेरात्मनेपदं स्यादित्यर्थे 'शीयते' इत्यत्र आत्मनेरदं भवति, प्रस्तुतव्याख्याने तु प्रकृतवत् तत्राप्यात्मनेपदं न स्यादिति वाच्यम् ? 'प्रदेः शितः -'सनो न' इति वाक्यभेदेनाऽदोषात् । एवञ्च-शिद्भाविनो शदे. रात्मनेपदं स्यादिति पूर्ववाक्यस्यार्थस्वीकारे 'शीयते' इत्यत्र नाव्याप्तिः। तथा च-शदेः सन्नन्तान्नात्मनेपदमित्यपरवाक्यस्यार्थस्वीकारे 'शिशत्सति' इत्यत्रा- तिव्याप्तिश्च न। 'शदेरित्यादिसूत्रद्वये' इति मूलोके तु मादिपदेन 'म्रियतेलु लिङोश्च' इत्यस्य प्रहणं बोध्यम्। आयासयते-अत्र 'न पादम्यालयमाझ्यसपरिमुहरुचितिवदवसः' इति सत्रेण परस्मैपदनिषेधो भवति । अस्तोषाताम्-इदश्च "स्यसिसीयुटतासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्शनप्र. हशां वा चिवदिट् च” इति सूत्रेण चिण्वद्भावसनियोगशिष्टविहित इडभाव. पक्षे रूपम् ।

·र मामाचतुर्थखण्डस्य- अघानियावा-इदन्तु चिण्वदिटि पक्षे "हो हन्तेः" इति कुत्वेन शेषम् । विण्वदिडलायचक्षे तु-"इनः सिच" इत्यनेन कित्वात् “अनुदात्तोपदेश इत्य- नैनानुनाधिकलोपे "अहसाताम्" इति । वधादेशपक्षे तु-"अवधिषाताम्। प्रति बोध्यम् । अभञ्जि-"भञ्जेथ चिणि इत्यनेन नलोपे उपधावृद्धौ "श्रभाजि" इति । नलोपाभावे अभजि" इति । कोषिषीष्ट-अत्र आर्धधातुकत्वेन यगविषयत्वात् "कुषि रक्षोः प्राचा श्यन् परस्मैपदं च" इत्यनेन श्यन्न भवति । परस्मैपदं कुतो न भवतीति न शङ्कयम् ? परस्मैपदस्य क्यन्सन्नियोगशिष्टरवेन विहितत्वात् । ५-"अनुपराभ्याम्' इति- "अनुपराभ्यां नः" इत्यत्र भावे कर्मणि लकारस्य कर्तृगे फले परस्मैपदनिवृत्यर्थ कर्तुरीत्यस्यानुवृत्तिरिति तत्वम् । ननु कर्तरीत्यस्यानुवृत्तावपि अनुक्रियते शब्दः स्वयमेवेत्यत्र कर्मकर्तरि परस्मैपदं दुर्वार. मिति चेन, कर्मकर्तरि "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः". इत्यात्मनेपदेन परेणास्य वाधात् । ननु कर्मणि यच्छास्त्रं तत् 'कर्मवत्' इत्यनेन कर्मकर्तर्यतिदिश्यते । तथा चात्र कर्मकर्तरि भावकर्मणोरित्यात्मनेपदशास्त्रमिहाप्यतिदिश्यते तस्य च परत्वा- भावात् कथमस्य वाधः स्यादिति चेन्न, शास्त्रातिदेशस्य कार्यसम्पत्तिरूपफलकत्वात् कार्यातिदेशस्य मुख्यतया तस्यैवेहाश्रयणात् । एवञ्च प्रकृते प्रात्मनेपदविधायक "कर्मवत्कर्मणा" इत्येव । तच्च "अनुपराभ्याम्" इत्यतः परमिति कर्मकर्तरि नात्य प्रवृत्तिः । यदा शास्त्रातिदेवपक्ष एवाश्रीयते, तदा "अनुपराम्या कृष" इत्यत्र "कर्तरि कर्मव्यतिहारे" इत्यस्मादेकं कर्तृग्रहणमनुवर्तते, तथा "शेषात् कर्तरि पर- स्मैपदम्" इत्यतो द्वितीयं कर्तृप्रहणमनुवर्तते । तथा च-स्वभावत एव यः कर्ता नतु विवक्षाधीनः कर्मकर्ता तथाविधकर्तयेंव "अनुपराभ्यां कृतः परस्मैपदमिति लभ्यते । एवश्च कर्मकर्तरि नास्य प्रवृत्तिरिति दिक् । "इ चेति ह्रस्वः सुपठ:"-अयम्भावः खनधातोः क्यपि नकारस्य ह्रस्वे. कारे आगुणे च "खेयम्” इति रूपसिद्धिनिर्वाधा । दीर्घस्य हस्वस्य वा आद्गुणे विशेषाभावात् , अतस्तसूत्रे ह्रस्व एवेकारो विधेयो न तु दीर्घः, हस्वविधाने मात्रा. लापवात् इति । ननु इचेति ह्रस्वादेशाभ्युपगमे तस्यादेशस्य पूर्वेण सह आद्गुणे तस्यानितया 'हस्वस्य पिति' इति तुक् स्यात् । षत्वतुकोरसिद्धः' इति घवे, तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रत्यासिद्धत्वस्वीकारात् इति चेद् ? न, तुविधौ पदा.

·सोत्तरा प्रश्नावलो। १०५ तपदाद्यौरादेशोऽसिद्धो न त्वयोऽपीति सिद्धान्तात् । ६-नाहं कलिङ्गान् जगाम-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । नाकार्षम्-अकार्षीः किम् ? इति प्रश्ने-'न करोमि' 'नाऽकार्षम् । अहं नु करोमि, 'अहं न्वकार्षम्' इत्युत्तरम् 'अत्र 'नन्योविभाषा' इति सूत्रेण विभाषया लड्भवति । आशंसे क्षिप्रमधीयीय-अत्र 'आशंसावचने लिङ्' इत्यनेन लिक भवति । आश्चर्यमन्धो नाम कृष्णं द्रक्ष्यति-पत्र 'शेषे लुडयदौ' इत्यनेन लुक भवति । - भपि गिरि शिरसा भिन्द्यात्-अत्र 'सम्भावनेऽलमितिचेत्सिद्धाऽप्रयोगे' इति सूत्रेण लिक भवति । ७-प्रेङ्क्षणीयम्-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । चय॑म्-चर्तुं योग्यमिति विग्रहे 'ऋडलोयंत्' इत्यनेन ग्यत्प्रत्यये गुणे कृदन्तत्वात सौ तस्या मादेशे 'चय॑म्' इति । क्यप् तु न, 'दुरधाचाऽक्लपि. वृतेः' इत्यत्र 'अक्लपितेः' इत्युक्तत्वात् । उदेजयः-उदेजयतीति 'उदेजया' । उत्पूर्वादेजपातोय॑न्तात् 'अनुपसर्गा- ल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश्च' इति सूत्रेण शप्रत्यये शपि गुणे- ऽयादेशे च कृते कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसगें 'उदेजयः' इति । घटिन्धमः-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । शास्त्रकृत्-अस्योत्तरं ४१ वर्षे 'मन्त्रकृत्' इत्यस्य साधुत्वे प्रदर्शितम् । घूनः-दीव्यतीति 'धूनः' । अत्र दिवधातोः निष्ठायां कप्रत्यये 'दिवोऽविजिगी. षायाम्' इत्यनेन निष्ठातत्य नवे 'कछवोः शूडिति वस्य ऊठि यणि कृदन्तत्वात सौ रुत्वे विसर्गे 'यूनः' इति । प्रस्तीमः-प्रपूर्वात कृतात्वात् स्त्याधातोः निष्ठायां क्तप्रत्यये 'स्त्यः प्रपूर्वस्य? इत्यनेन सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च कृते 'हलः' इत्यनेन दीर्धे 'प्रस्तीत' इति स्थिते 'प्रस्तोऽन्यतरस्याम्' इत्यनेन निष्ठातकारस्य मकारे कृदन्तत्वात् सौ तस्य सत्वे विसर्गे 'प्रस्तीमः" इति मस्वाभावे 'प्रस्तीतः' इति । फणितम्-'क्षुब्ध-स्वान्त-धान्त-लग्न-म्लिष्ट-विरब्ध-फाण्ट-बाढानि मन्य-मनस्-तमा-सक्ता-ऽविस्पष्ट-स्वरा-नायास-भृशेषु' इति सूत्रेण अनायासे अर्थे निपातनात् फणेः का, इडभावः, निष्ठातस्य टत्वं च भवति । ततश्च तस्याs:

·হা:৩ তত্ত্ব सिद्धत्वात् भानुनाविवस्यः इति दोघे सति ‘फाप्टम्' इति निष्पद्यते । अनाया भिन्न निकाय तस्थय इटि सति फणितम्' इति बोध्यम् । --माया कुशलं स्नातीति 'नदीष्णः। अत्र 'निनदीभ्यां स्नाते: काशले' इति सूत्रेण नाते: सस्प बत्वमिति विशेषः । ददिवान्-'डु दाम् दाने' अस्माल्लिटि तरस्थाने वसुप्रत्यये कृते द्वित्वादि- कार्ये 'वस्काजाद्धसाम्' इत्यनेन इटि 'पातो लोप इटि च' इत्यालोपे नुमि 'अत्य. सन्तस्य' इति दीघे संयोगान्तलोपे कृदन्तत्वात् सो तस्य हल्ल्यादिलोपे 'ददिवान्' इति सिद्धम् । जिष्णु:-'ग्लाजिस्थश्च पस्नुः' इति सूत्रेण पस्नुः प्रत्यये सति 'जिष्णुः' इति भवति । विदुर:-'विदिभिदिच्छिदेः कुरच्' इति सूत्रेण कुरच्प्रत्यये सति 'विदुर.' इति भवति । 2-विसारस-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । अभिनिष्टान:-अत्र 'अभिनिसः स्तनः शब्दसंज्ञायाम्' इति सूत्रेण स्तने: सत्य मूर्धन्यादेशो भवति । संशया-'युपयोः शेते पर्याये' इति सूत्रस्थ-'पर्याय' इत्यस्य प्रत्युदाह- रणमेतत् । उपजाप:-'व्यधजपोरनुपसर्गे' इति सूत्रस्य 'अनुपसर्गे' इत्यस्य प्रत्युदाह- रणमेतत् । जलधिः--अत्र 'कर्मण्यधिकरणे च' इति सूत्रेण अधिकरणेऽर्थे किप्रत्ययो भवति। निगमः-निर्गच्छन्त्यनेनेति निगम:-छन्दः। अत्र 'गोचर-संचर-वह- ब्रज-व्यजाऽऽपण-निगमाश्च' इति सूत्रेण निपातनात् 'निगमः' इति सिद्धं भवति । दुष्प्रमयः-अत्र 'ईषदुःसुषु कृच्छाऽकृच्छ्रार्थेषु खल' इति सूत्रेण खलि कृते 'निमिमीलीयां खलचोरास्वं नेति वाच्यम्' इति वार्तिकेन मात्वाभावो भवति । अतित्वा-वञ्चिलुन्न्च्यूतच' इत्यनेन किद्विकल्पपक्षे रूपमिदम् । यष्टिमा युध्यन्ते-अत्र छितीयायाच' इति वार्तिकेन णमुल्प्रत्ययो भवति। 8-'व्यक्तवाचामिति-मनुष्यादीनां सम्भूयोचारणे वदेरात्मनेपदं स्यादि। त्यर्थः । तेन 'सम्प्रवदन्ते, प्रामणा.' इत्यत्राऽऽत्मनेपदं सिद्धं भवति ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। १०७ चिरणमुलोरिति -चिपरे णमुलपरे च णौ मितामुपधाया दी? वा स्या दित्यर्थः । 'शामिता-शमिता' इत्युदाहरणम् । 'प्रकृतो मितां हस्व एव तु न विकल्पः' इति पङ्केाख्यानमपि यत्र प्रष्टराशयः तत्र इत्थं समाधान देयम्- ननु “चिश्णमुलोः' इति सूत्रे दीर्घग्रहणं व्यर्थम् । चिण्णमुलोरन्यतरस्याम् इत्येतावतैव 'मिता हवः' इति पूर्व सूत्रादनुवृत्तस्य हस्वर व विकल्पे दीर्घविक- पासिद्धरिति चेन्न, शमधातोपर्यन्ताण्णौ पूर्व गेर्लो लुटि तासि ण्यन्तस्याजादि. लाविण्वदिर्ट तस्याभीयत्वेनासिद्धतया अनिटीति निषेधाभावागिणलोपे दीर्घविकल्प सति 'शमिता-शामिता' इति रूपयमिष्यते । हस्वविकल्पविधाने तु हस्वविकल्पो न स्यात् प्रयमणिलोपस्य 'अचः परस्मिन्" इति स्थानिवत्वेन व्यवहिततया चिण. परकत्वाभावात् । दीर्घ विकल्प विधौ तु प्रथमस्य णिलोपोन स्थानिवत् दीर्घविधौ स्थानिवश्वनिषेधात् । भाष्यकारस्तु-'न पदान्त' इति सूत्रे 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानि. पत्' इत्येव सिद्धत्वात् तत्र द्विवचनसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चरविधीन् प्रत्याख्यातवान् । नच ण्यन्ताण्णो 'चिण्णमुलोः' इति दीर्चे कर्तव्ये प्रथमणिलोपस्य स्थानिवत्वं दुर्वा. रम् , “चिण्णमुलोः" इति दीर्घस्य पूर्वत्रासिद्धीयस्वाभावात् । ततश्च प्रथमणिचा व्यवहितस्वात् वीर्घानापत्तिः । एवञ्च तत्र दीर्थे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिवारणाय दीर्घ- प्रहणस्यावश्यकरवात कयं दीर्घग्रहणस्य प्रत्याख्यानमिति चेन्न, 'चिण्णामुलोः' इति दीर्घविधौ णाविति णिस्वजातिप्रधानो निर्देश: । चिण्णमुलपरकणित्वजातौ परत. इति यावत् । णित्वजातिश्च णिद्वयेऽस्तीति प्रथमणे: स्थानिवश्वेऽपि दोघस्य निर्वाध. स्वात् । एवञ्च ह्रस्वदीर्घयोर्विशेषाभावात् हस्वविकल्प एव क्रियतां मास्तु दीर्घप्रहण- मिति भाष्याशयः। समुच्चये सामान्यवचनस्येति-अस्योत्तरं १८ वर्षे द्रष्टव्यम् । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः । १३४६ १-प्राणिणत् । एषिषिषति । शोप्सति । यंयम्यते । मजङ्गमीत् । भज- Cः। मोडिढत् । एषु पञ्च प्रयोगान् सम्यक् साधयत । २-भुसुवोः इति गुणनिषेधो भाषायां न इत्यादि । 'इह रिस् शब्दस्य द्वित्वम्' इत्यादि । एवञ्च वागल्भत, भवागल्मिष्टेत्यादावण्यवे.

·। २०८ मामाचतुर्थखण्डस्य- त्यस्य दया करणं बोध्यम् , इत्यादि-८ एतायु कमप्येका फोकका सचिन अपवर्षयत! ३- धुमिच्छति । पुनः पुनरतिशयेन वा कृन्तति (यजनुकि), विद्वांसमाचष्टे । सेनयाभियाति । ति विग्रहेषु सिद्धान प्रयोगान् सन्दर्य ईष्यतेस्तृतीयस्येति वक्तव्यम्' इति वार्तिकार्थे विवदमान- मतं लोदहरणं प्रतिपादयत । *-मेधाति । अशिश्वीयिषति । निविशते । प्रकुरुते । वाष्पमुश्चरति । देवदत्तं प्रति शुश्रूषते। जनयति सुखम् । अविकीर्षिष्ट । श. रोधि । व्यकारिष्ट। तद्विशेषकार्योपपादकसूत्रनिर्देशपुरस्सरमेषां साधनप्रणाली प्रदर्शनीया। ५-सुप्तोऽहं किल विललाप। स्म पिता ब्रवीति । शीघ्रं वस्यामः । अलं कृष्णो हस्तिनं हनिष्यति। भुजीयेसीच्छति । वसन् ददर्श । एषु लकारसम्पादकानि शास्त्राणि निर्दष्टव्यानि । ६-चिरणमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्यामिति सूत्रे ह्रस्वानुवृत्यैव विकल्प. सिद्धौ दीर्घग्रहणमावश्यकमनावश्यकं वेति विचार्यताम् । अथवा धातोरित्यस्थातृतीयाध्यायसमाप्रधिकाराभावे किं दूषणमिति समा- धोयताम् । ७-प्रयाणीयम् । प्रेन्वनम् । भृत्याः। प्रणाय्यः। अरविन्दम् । इरम्मदः । दार्वाघाटः। सोमसुत् । विरेभितम् । धीतम् । उपेयिवान् । अईन् । अमरः । तृष्णक् । एषु केचन दश प्रयोगाः साधनीयाः। -काण्डलावः । निगारः । पुण्यप्रवयः। उन्मादः। जागर्या । धूत्वा । वितत्य । भावनिकवकः ।-कथङ्कारम् । गोपोषम् । एषु विशेष- सूत्राणि प्रदर्शयत । -उणादीनामपाणिनीयत्वेऽपि तत्साधुत्वापादकं प्रमाणं स्वाधीत ग्रन्थे किं भवतोपलब्धमिति निर्णीय भावार्थकलकारे द्वित्वाध. प्रतीतो हेतुर्वाच्यः। प्रश्नोत्तराणि । १-प्राणिणत-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् ।

·सोसरा प्रश्नावली। 'षि पषिषिषति-रलोव्युपधादलादेः संश्च' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरण मेतत् । तत्र हि हलादेरित्यस्याभावे इषधातोः सनि इटि 'इष् इस' इति स्थिते 'रलोव्युप- धादिति कित्वेन गुणनिषेधात् 'एषिषिषति' इति रूपं न स्यात् । तद्रहणे कृते तु. इषधातोः सनि इटि हलादित्वाऽभावेन कित्वाऽभात गुणे 'मजादेद्वितीयस्ये' ति इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे सनः सकारस्य षत्वे लटि तिपि शपि पररूपे 'एषिषिषति' इति सिद्धम् । नचाऽत्र नित्यत्वात् पूर्व द्वित्वं कुतो नेति वाच्यम् , ओणधातौ ऋकारोच्चारणेन 'उपधाकये हि द्वित्वात् प्रबलम्' इति सामा- न्यतो बाधितत्वात् । शीप्सति-'सनीवन्तर्घभ्रस्जदम्भुश्रिस्तृयणुभरशपिसनाम्' इति सूत्रे ज्ञपित. पुगन्तो मित्संशका, पकारान्तञ्चौरादिकश्च । तत्र घटादिस्थात् मारणतोषणनिशा. मनार्थात् ज्ञाधातोः हेतुमग्विाचि पुकि घटादित्वेन मित्वादुपवाह्रस्वे 'ज्ञपि हति, तस्मादथवा 'झप मिच्चे ति यः स्वतः पठितथुराचौ, तस्माणिचि उभयविकाइदि एयन्ताजपिधातोः सनि 'सनीवन्तर्धेति इडभावपक्षे णेः परस्य सनः 'इको झला इति कित्वात्तस्मिन्परे रोर्तुशाभाये 'ज्ञ इस' इमि स्थिते 'अज्झनगमा सनि' इत्य. नेन प्राप्तदीर्घ परत्वाद्वाधित्वा 'णेरनिटि' इत्यनेन णिलोपे 'आपज्ञपृधामी' इत्य- नेन ईत्वे 'शीप' इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'अत्र लोपोऽभ्यासस्य:- इत्यने अभ्यासलोपे' लटि तिपि शपि पररूपे 'ज्ञीप्सति' इति । इटपक्षे तु-'जिज्ञ. पयिषति' इति बोध्यम् । यंयम्यते-यम्धातोर्यवि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेष 'नुगतोऽनुनासि. कान्तस्य' इति नुकि तस्यानुस्वारे यजन्तस्य धातुत्वाल्लटि विवादात्मनेपदे तप्रत्यये एत्वे शपि पररूपे 'यम्यते' इति । ननु नुकोऽनुस्वारस्य अपदान्तत्वा. दशल्परकत्वाच्चेति कथं तस्य 'नश्च' इत्यनुस्वार इति चेन्न, नुकानुस्वारो लक्ष्यते इत्युक्तत्वात् । अजङ्गमीत-गम्धातोर्यडि तस्य लुकि लुछि तिपि ईटि द्वित्वादिकायें 'नुग- तोऽनुनासिकान्तस्य' इति नुकि 'नश्च' इत्यनुस्वारे तस्य परसवर्णं च कृते मध्ये च्लौ तस्य सिचि 'पुषायुताय्लतः परस्मैपदेषु' इत्यनेन छलेरगदेशस्तु न, अनुब. न्धनिर्देशात् । ततः 'श्राधंधातुस्य वलादेः' इत्यनेन सस्य इटि तस्मात्परस्य सिचो कोपे सवर्णदीधै 'अजङ्गमीत्' इति । वृद्धिस्तु न, 'हृयन्ते ति निषेधात् । अजर्धा:-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । .

·स्था० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- श्रोडिदर-अस्योत्तरं ४२ वर्षे 'श्रौजिढत्' इत्यस्य साधुत्वावसरे द्रष्टव्यम् । २- सुवरः' इति गुणा निषेध इति-अयम्भाव:-'भूसुवोस्तिबि' इति मुसानिया गिद्धे 'बोभूतु' इति गुणा भावनिपातनं छन्दस्येव गुण निषेधो भवतीति नियमं करोति । एवञ्च यदि भाषायां या लुक् न स्यात्तदा नियमस्य किमपि फल. मेव नास्तीति य क भाषायामणि सिद्धो भवति । नच द्वित्वे कृते 'बो' इति समुदाय भूधातोरमावेन 'भूसुवोस्तिङि' इति सूत्राऽप्राप्तौ गुणाऽभावो निपातनीय एवेति वाच्यम् , षपाध्यायीस्थसूत्रण यद् द्वित्वं भवति तत्पुनरपि तस्यैवोच्चारण भवति, नतु नवीनस्य द्वितीयस्य भूशब्दस्य 'द्वि प्रयोगो द्विवचनं पाष्ठम्' इति सिद्धान्तात् । इहरिसूशब्दस्य द्वित्वमित्यादि-अयमाशय:-'अरिरिषति' इत्यत्र ऋ. धातोः सनि तस्य इटि घातोगुणे च कृते 'अरिस्' इति स्थिते 'अजादेवितीयस्येति 'रिसू' शब्दस्य द्वित्वे सलोपादिकार्ये कृते रूपं सिद्धं भवति । नचात्र द्विवंचनेऽचि' इति निषेधाद्वित्वे कर्तव्ये गुणादेशो न स्यादिति वाच्यम् , इटो द्वित्वेन 'कार्यमनुः भवन्' इति परिभाषया तस्य निमित्तत्त्वाऽयोगात् । अत्रेट एव द्वित्वं भवतीति कार्यित्वं वर्तते इति तस्य इटो निमित्तत्वेनायनयणं भवतीति 'विर्वचनेची ति सूत्रन्न प्रवर्तत इति दिक। एवञ्च वगल्भत, इति-अयम्भावः-युद्धे योऽयं ग्रामशब्द इति व्याख्या- नेन केवलपामशब्दस्य युद्धे शक्यभावात् संप्रामशब्दे लाभे 'तत्करोति' इत्यादिना णिचि संग्रामयते इत्यादि सिद्धौ चुरादौ 'संग्रामयुद्धे' इति सविशिष्टप्रामशब्दो व्यर्थी- भूय 'उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक क्रियते' इति वचनं ज्ञापयति । तेन स्वमनायत उन्मनायते, उदमनायत इत्यादौ, तथा अवागल्भत, अवागल्भिष्ट, इत्यादावपि उपसर्गस्य पृथक्करणं फलं भवतीति बोध्यम् । मथ च ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन यत्रोपसर्गस्य सम्पूर्णरूपेण स्थितिस्तत्रैक पृथक्करणं भवति, यत्र तु गुणादेशेनोपसर्गस्यापहरणं भवति तत्र पृथक्करण न भवति । ततश्च-ओढ इव आचर्येति विग्रहे आलः पृथक्करणाऽभावेन अव्ययपूर्वप. दरवाऽभावात् 'त्य' न भवतीति फलम् । ज्ञापकस्य विशेषापेक्षत्वे 'उस्योमाल वाटः प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति वार्तिक तत्प्रत्याख्यानपरकम् 'प्रटच' इति सूत्रे चका- रग्रहणं च प्रमाणम् , अन्यथा 'श्रौढीयति' इत्यादी धातुसंज्ञायां कर्तव्यायाम: पृथकरणेन 'गोमाकोश्च' इति सूत्राप्रवृत्तौ वार्तिकं व्यर्थमेव । एवंच पररूपादिका- ·सोत्तरा प्रश्नावली। योप्रवृत्तौ पुनर्वृद्धिविधानार्थे चकारग्रहणमपि व्यर्थम् । 'आटच' इति सूत्रे चकार- ग्रहणम् 'अटश्च' इति वृद्धिविषये उद्यत कार्य प्राप्नोति तत्तत्सर्व निवारयतीति चका. रग्रहयो नैव पररूपन्न स्यादिति वार्तिकं निष्प्रयोजनमिति प्रत्याख्यातं भगवता । ३-भष्टुमिच्छति-इति विद्महे विभ्रजिषति, विभर्जिषति, विघ्रक्षति, विभ. क्षति, इति चत्वार रूपाणि भवन्ति । पुनः पुना तिशयेन का कन्तति -इति विग्रहे-चरीति, चर्ति, चरि. कर्ति, चरीकर्ति, इति रूपचतुष्टयं भवति । विद्वांसमाचष्टे-इति विग्रहे विद्वयति' इत्येके । विदावयति' बन्ने। ईयतेस्तृतीयस्येति-अयमाशयः- -~-अयमाशयः-'ईयतेस्तृतीयस्येति वक्तव्यम्' इति वार्तिके तृतीयव्यञ्जनस्य तृतीयकाचश्च हित्वं भवति। ततश्च तृतीयव्यञ्जनस्य द्वित्वपक्षे व्यञ्जनापेक्षया तृतीयव्यञ्जन पकारस्तत्महतस्य यि' इत्येकाचो द्वित्वे गिलोपे च कृते 'ऐयियत्' इति रूपं सिद्धयति । तृतीयेकाचो द्वित्व क्षेऽभ तृतीय- कानोऽभवेन वार्तिकाप्रवृत्तौ 'अजादेद्वितीयस्य' इति व्य' शब्दस्य द्विवे यलोपा. दिकायें च कृते 'ऐरिंध्यत्। इति करम् । किन ऐध्यियत्' इति रूपसिद्धयर्थ वार्ति- कम् । 'ऐर्षिष्यत्' इति तु-'अजादेद्वितीयस्य' इत्यनेनैव सिद्धमिति दिक् । सेनया अभियाति-इति विग्रहे-'अभिषेणयति उपसर्गात्सुनोति ति षः । ४-मेधाति-'मेधा आशुग्रहणे' अस्मात् 'कण्ड्वादिभ्यो यक्' इति यकि 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'मेधापति' इति । अशिश्वीयिषति-अत्र यथेष्टं नामधातुघु' इति वार्तिकेन द्वित्वमिति विशेषः। निविशते-निपूर्वकविशधातोलंटि 'नेविशः' इति सूत्रेण प्रात्मनेपदे ता- त्यये शपि पररूपे एरवे 'निवशते इति । प्रकुरुते-भत्र गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृतः इति सूत्रेण श्रात्मनेपदं भवति । वाष्पमुच्चरति - उपरिष्टाद्गच्छतीत्यर्थः । 'उदश्वरः सकर्मकात्' इति सूत्रे 'सकर्मकास्किम' इत्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । देवदत्वं प्रति शुश्रूषते-'प्रत्याभ्यां ध्रुवः' इति सूत्रे 'प्रत्याही सोपसर्गों एव गृह्येते तेन प्रस्तुतप्रयोगे 'लक्षणेस्थं भूतेति प्रते: कर्मप्रवचनीयसंज्ञात्वेन प्रात्मनेपदनिषेधो न भवतीति विशेषः । जनयति सुखम्-अत्र 'बुधयुधनशजनेमुलुत्रुभ्यो णेः' इति सूत्रेण पर- " ·ज्या मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- स्मैपदमिति बिना --अत्र 'भूषाकर्नकिरादिसनो चान्यत्रात्मनेपदात्' इति जाति केन्द्र निशमन भवतीति विशेषः । अवारोधि-गौ!ऐनेति शेषः । अत्र गोः कर्मणः कर्तृत्वविवक्षाया अभावात् 'न रुधः' इत्यनेन चिण निषो नेति विशेषः। कारिय-अत्र 'णिश्रन्थिप्रन्धिनात्मनेपदाऽकर्मकाणामुपसङ्ख्यानम् इति वार्तिकेन चिणि निषिद्ध ज्यन्तस्वाभावाच्चभावे सिचि चिण्वदिटि वृद्धिः। विव- दिडभावपने-'व्यकृत' इति भवति । ५-सुप्तोऽहं किल विललाप-'विललाप' इत्यत्र परोक्षे लिट! इत्यनेन लिद । पारोक्ष्यमत्र चित्तविक्षेपादिना बोध्यम् । स्म पिता ब्रवीति-अत्र वाक्ये 'ब्रवीति' इत्यत्र 'अपरोक्ष्ये च' इति सूत्रेण लट् भवति । शीघ्र वस्थाम:-अत्र 'क्षिप्रवचने लुट्' इति सूत्रेण लट् भवति । मलं कृष्णो हस्तिनं हनिष्यति-सम्भावनेऽलमिति चेत्सिद्धाऽप्रयोगे' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र हि 'सिद्धाप्रयोगे' इत्यस्याऽभावे भत्राऽपि लिकि 'हनिष्यति' इत्या 'हन्यात्' इत्यनिष्टापत्तिः स्यात् । भुजोयेतोच्छति-अत्र 'लिङ च' इति सूत्रेण लिङ् भवति । वसन् ददर्श-अत्र 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' इत्यनेन भूते लट् । ६-चिरणमुलोरिति-अस्योत्तरं ३६ वर्षे द्रष्टव्यम् । अथवा प्रश्नोत्तरम् । धातोरित्यस्येति-'लुनाति' इत्यादौ लादेशव्यावृत्त्यर्थे 'धातोरि त्यस्य श्रातृतीयाध्यायसमातेरधिकारः। ७-प्रयाणीयम्-प्रोपसर्गात् याधातोः 'तव्यत्तव्यानीयरः' इत्यनेन अनी- यरप्रत्यये 'कृत्यचः" इत्यनेन नस्य णत्वे कृदन्तत्वात सौ तस्य अमादेशे पूर्वरूपे 'प्रयाणीयम्' इति जातम् । प्रेन्वनम्-'इवि प्रीण ने प्रोपसर्गादस्माल्नुटि तस्य अनादेशे गुणे कृदन्त- त्वात सौ तस्य अयादेशे पूर्वरूपे 'प्रेन्वनम्' इति । अत्र 'इजादेः स नुमः' इत्यनेन णवत्वन्तु न, नुम् ग्रहणमनुस्वारोपलक्षणार्थमिति 'अकुप्वाछिति सूत्रेप्युक्त्वात्। भृत्या:-अस्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् ।

·सोत्तरा प्रश्नावली। प्रणाय्य:-पत्र प्रोपसर्गात् णीधातोः 'प्रणय्योऽसम्मती' इति सूत्रेण गयति वृद्धौ आयादेशश्च निपास्यते । ( अन्यत् सुगमम् )। अरविन्दः-अस्योत्तरं ३८ वर्षे द्रष्टव्यम् । इरम्मदः-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रव्यम् । दार्वाघाट:-दार्वा हन्तीति 'दाघाटः । दारुशब्दे उपपदे आपूर्वाद्ध- न्धातोः 'दारावाहनोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम्' इति वार्तिकेन अण्प्रत्यये सन्नि- योगशिष्टेन टकारश्चान्तादेशे वृद्धौ यणि हस्य कुत्वे कृदन्तत्वात् सौ तस्य रुवे विसर्गे 'दार्वाधाट: इति । सोमनुत्-सोमे कर्मण्युपपदे 'सोमे सुना' इति सूत्रेण भूते सुनोः क्विपि तस्य सर्वापहारे 'हस्वस्ये ति तुकि प्रातिपदिककार्य सुलोपे 'सोमसुत्' इति । विरेभितम्-'क्षुब्धस्वान्तवान्तलग्नम्लिष्टविरिन्ध' इत्यादिसूत्रेण निपा. तानासिद्धं भवति। धीतम्-'धेट पाने' स्मात् 'तप्रत्यये 'धुमास्थे' तीत्वे 'दस्ति' इति सूत्रेण दीर्घ स्वादिकायें 'धीतम् इति । उपेयिवान्-'उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च' इति सूत्रेण निपातनात्सिद्धं भवति । अहन्-अस्योत्तरं ३८ वर्षे द्रष्टव्यम् । अमर-अद्धातोः 'सृघस्यदः क्मरच्' इत्यनेन. क्मरच्प्रत्यये स्वादि. कायें 'अमर' इति । तृष्णक-तृष्धातोः 'स्वपितृषोर्नजिलि' त्यनेन नजिप्रत्यये षत्वे कुत्वे स्वादिकायें 'तुष्णाक' इति । १०-काण्डलावा-काण्डं लुनाति इति विग्रहे लुधातोः 'अण कर्मणि च' इति सूत्रेण अप्रत्ययै णित्वाद् वृद्धौ भावादेशे स्वादिकार्ये 'काण्डलावः' इति । निगार:-नि-उपपदकगृधातोः 'उन्न्योः' इति सूत्रेण पनि वृद्धौ स्वादि. काय 'निगारः इति । पुष्पप्रचयः-चौर्येणेति शेषः । 'हस्तादाने चेरस्तेये' इति सूत्रस्य प्रत्युदा. हरणमेतत् । तत्र हि 'अस्तेये' इत्यस्याऽभावे अत्रापि पनि वृद्धौ 'पुष्पप्रचाय: इति स्यात् । ('पुष्पप्रचयम्' इत्येवोदाहरणमिति केचित् )। उन्माद:-'मदोऽनुपसर्गे' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र हि 'अनु- पस इत्यस्याभावे 'धनमदः' इतिवत 'उन्मदः' इति स्यात् । दम०प्र०च० ·ध्या० मध्यमाचतुर्थनण्डस्य- जागर्या-जागृधातोः 'जागर्तेरकारो वा' इति वार्तिकेन पाक्षिक प्रत्यये कूते शित्वेन सार्वधातुकरवात् यकि 'जाग्रोऽविचिण्णलकित्सु' इति गुणे स्मादिका 'जागो' इति । धूत्वा-धूअधातोः 'समानकर्तृकयो। पूर्वकाले' इत्यनेन क्त्वाप्रत्यये 'स्वरति- सूतिसूयति' इत्यादिना इड्विकल्पे प्राप्ते 'स्वरल्यादेश्रियुक: कितीति नित्यमिड- भावः पूर्वविप्रतिषेधेन' इत्यनेन निषेधे विभवस्यादिकायें 'धूत्वा' इति । वितत्य-वि-उपश्चात् तन्धातोः परवाप्रस्ऋत्य तक्ष्य त्यपि कृते 'वा ल्यक्ति इति पत्रेण व्यवस्थितविभाषयाऽनुनासिकलोपविधानांदा नितमा नलोपे 'हस्व- स्येति तुकि प्रातिपदिककार्ये "वितत्य इति। पाखनिकवका-भाडुपसर्गात् खन्धातोः 'खनेर्डडरेकेकवका बाच्या इति वार्तिकेन इकवकप्रत्यये स्वादिकार्ये 'पाखनिश्वकः इति । कथक्षारम्-कथमुपपदात् कृधातोः 'अन्यथैवङ्कथमित्सु सिद्धाऽप्रयोग- श्वेत्' इति सूत्रेण णमुलप्रत्यये वृद्धौ कथमो मकारस्यानुस्वारे परसवर्णे स्वादिकार्ये 'प्रयङ्कारम्' इति । स्वपोष-धनेन पुष्णातीत्यर्थः । स्वशब्दोपपदात् पुष्धातोः 'स्वं पुषः इति सूत्रेण मुलप्रत्यये पुणे स्वादिकाय पोषम्' इति । णिजन्तादि-उत्तरकृदन्तान्तभागे प्रश्नाः १९४७ १-पाणिणत् । उपेनविषति । उचिच्छिषति। चञ्चूर्यते। अवः । जागृढः । एते प्रयोगाः लमाधेयाः। २-"यकारयकारान्तानां तूटभाविनां यजुङ नास्ति' "उपसर्गस- मानाकारं पूर्वपेदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियते" भनयोः काष्येका फक्किका सविस्तरं व्याख्यायताम् । ३-पुनः पुनरतिशयेन वा वर्तते । दम्भितुमिच्छति । विद्वांसमाचष्टे। दरदमाचष्टे । एषु विग्रहेषु सिद्धान् प्रयोगान् सन्दर्य "णौ च संश्चङोः" इति सूत्रं कुत्र कुत्र पठितम् , तदर्थश्व कीदृशेोऽमी- कृत इति सोदाहरणं प्रदर्शनीयम् । ४-ईयते । चिचन्द्रीयिषति । व्यतिराते । समगत । अद्युतत् । दर्थ- ३ ·सोत्तरा प्रश्नावली। यन्ति म भला अमावासपाताम् । शभ्यते मोहः। त पाचन : अन्योन्यं स्पृशतः विशेषसूनोल्लेखपूर्वक तेवष्टौ प्रयाग सध्यन्ताम् । ४-कर्मवद्भावप्रयोजक कर्मस्थक्रियाकत्वं सप्रयोजनं प्रतिपाय : जनजकानि सोदाहरणं संग्रहातान् ! करोमि भाः। पुरा यास्यति । बान्धमकामा हुम्हीति पकायते। स्वं स्माध्यापया एषु लकारविशेषान् संसाध्य 'पुरीमवस्कन्द लुनाहि सन्दन मित्यस्य माप्रपद्यस्य वाक्यार्थी निरूप्यताम् । 3-श्राज्यम् । भोकः । अपहारः भानावर याचया ' नुहाग आत्मम्भरिः । पाणिन्धमः। उखास्त्रत् । अभिशीनम् । भाजितः । ""কােস্ট হল । -नीवाराः । बाम : मृत्वा : विगणया । उदित्वा । अाजकनाशम् । गेहानुस्कन्दम् । विशेषसूत्रोल्लेखपुरस्सरमेतेषु चत्वारः प्रयोगाः साध्यन्ताम् । -वासरूपविधेस्तदनित्यत्वस्य च प्रमाणादाहरणे निर्णयत । प्रहनोत्तराणि। २-प्रारिमा माल्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । अनुविर्षात-ऊर्णधातोः सनि 'सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुत्रिवृयूMभरज्ञपि- सनाम्' इत्यनेन विकल्पेन इटि 'विभाषो!ः' इत्यनेन जित्वपचे गुलामावाद : शब्दस्य द्विस्वे उत्तरखण्डे उपडि च कृते सन्नन्तस्य धातुत्वालटे तिपि शपि पररूपे पत्वे 'ऊर्णनुविषति' इति । छित्वाभावपक्षे गुणाऽवादेशयोः ऊर्जुनवि- पति' इति । इडभावपक्षे 'नन्द्रा' इति निषेधात 'नुस्' शब्दस्य द्वित्वे 'इको झल' इत्यनेन सनःकित्त्वात् गुणाभावे 'अज्झनगमां सनि' इति दीर्धे 'ऊर्जुनूषति' इति। नन्वत्र परत्वात् गुणाऽवादेशयोः कृतयोः अभ्यासे उकारस्य श्रवणं न स्या- दिति चेन, 'द्विवंचनेची ति गुणनिषेधात् । नचात्र 'सन्योः' इति सन्नन्तस्य द्विस्वं प्रति कार्यित्वादिटो निमित्तत्वं न स्यादिति वाच्यम् , इटो हिस्वरूपकार्य- ·व्या० मध्यमाचतुर्थखएडस्थ- स्वाऽभावेन निमित्तत्वात् । अत्र 'अन्योः' इति सूत्रेण प्रथमतः सन्नन्तसमुदायस्य द्वित्वरूपकार्य प्राप्तं भवति परन्तु "अजादेखि तीयस्येति बलेन नुशब्दस्यैव द्वित्व- सपाय भवति नन्विटः । इत्थं च 'कार्यमनुभवनिति परिभाषाया अवसर एक नास्तीति भावः। 'यत्र कार्यमनुभवन् कार्यों प्रवर्तते तत्रैव कार्यो निमित्तत्वेन न स्वीक्रियते। इति परिभाषार्थः । अत्र 'यदागमाः' इति परिभाषया इड्रूपासन् द्वित्वनानुभवति। उचिच्छिषति-उच्छ्धातोः सनि सन्नन्तस्य धातुत्वाल्ल टि तिपि शपि मनः इटि 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे' इति निषेधात् द्वित्वे कर्तव्ये धुत्वस्य निषेधा- ऽभावेन 'च्छिस्' इत्यस्य द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'उचिच्छिस भति' इति स्थिते सकारस्य पावे पररूपे 'उचिच्छिषति' इति । नचात्र 'निमिचापाये ति परिभाषया छलोपे सति तुकोऽपि निवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् , 'पाख्यानात' इत्यादिवाति के प्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचनेन 'च्छ्वोः सुड- चुनासिके च' इति सूत्रे तुग्विशिष्टछकारपाठेन च परिभाषया अनित्यत्वज्ञापनात् । यदि परिभाषायाः प्रवृत्तिः सर्वत्र स्यात्तदा छकारस्य शकारे कृते तुको निवृत्तिः परिभाषयैव स्यादिति सूत्रे तुगग्रहणं व्यर्थमेव । तदेव व्यर्थ सदुक्तपरिभाषाया अनित्यत्वे प्रमा भवतीति दिक। चर्यते-गहितं चरतीति विप्रहे 'लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावग- होयाम्' इत्यनेन यछि 'सन्योः' इत्यनेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'घरफलोच' इत्यनेन नुकि ततः परसवणे कृते 'उत्परस्यातः' इत्यनेन अभ्या- स्रोत्तरखण्डस्याकारस्योत्त्वे 'हलि चेति दी धातुत्वाल्लटि तडि शापि एत्वे पररूपे 'चर्यते' इति । नचाऽत्र नुकि कृते झल्परत्वाऽभावेन अनुस्वाराऽभावात् परसवर्णः कथमिति वाच्यम् , 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्येति पूर्वसूत्रे 'यंयम्यते। 'रम्यते' इत्यादाक्- जुस्वारश्रवणार्थे 'नुगित्यनुस्वारोपलक्षणमाश्रयणीयम्' इत्युक्तं भाष्ये, तस्यैवाऽत्र सूत्रेऽनुवर्तनादत्रापि तत्सिद्धः। स च पदान्तवद्वाच्यः' इति पूर्वसूत्रस्थवातिक- मध्यत्राऽनुवर्तत इति न विस्मर्तव्यम् । भव:-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । जागृढ:-'मह उपादाने अस्माद्यब्लुकि धातुसंज्ञायां लुकि तसि 'अहिज्ये- .

·सोतरा प्रश्नावली। ति सम्प्रसारणे प्रत्ययलक्षणेन द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे चुत्वे ऽकिता' इत्यनेन अभ्यासस्य दीर्षे 'रुप्रिकौ च लुक' इति रुमादयस्तु न, सम्प्र- सारणस्य बहिरङ्गत्वेन असिद्धत्वात् । ततो हस्य ढस्खे तस्य धत्वे टुत्वे दलोपे सकारस्य रत्वे विसर्गे 'जागृढः' इति । २-यकारवकारान्लानामिति-अयम्भाव:-'छ्वोः' इति सूत्रे किरह- णमनुवर्तते न वेति विचारे भाष्यकृता-“यदि छिद्रहणमनुवर्तते तदा प्रष्टा, प्रत्रु मित्यादी 'च्छ्वोरि ति सूत्राप्रवृत्तौ षत्वार्थ 'नश्चेति सूत्रे छकारग्रहणं करते। व्यम् । अथ च यदि नानुवर्तते तदा पूर्वोक्तसूत्रेण शस्य छत्वे शान्तत्वादेव षत्व. सिद्धौ ‘श्चेति सूत्रे छकारप्रहणं न कतैव्यं भवतीत्येतावानेव विशेषः" इत्यमि. हितम् । इत्थञ्च यदि वान्तधातुभ्यो यजुक भवति तदा दिवुधातोर्यग्लुकि इह. भावपक्षे किग्रहणानुवृत्ती जोऽभावे देदेति, देदेवीति रूपम् । अथ च यदि किणस्य नानुवृत्तिस्तदा ऊठि 'देद्योति' 'देद्योषीति' रूपम् । एवं यान्तानामपि प्रयोगे भेदो बोभ्यः। ततश्च प्रयोगे ऽश्वपि भेदो वर्तत इति 'एतावानेव विशेषः' इति भाष्योकं निष्फलं स्यात्तस्मात् 'यकारवकारान्तानाम्' इत्यादिवचनं निस्सृतम् । परश्चैतद्यालुनिवर्तनं वान्तां यत्र 'छ्वोः' इत्यू भवति तद्विषयकम् । 'ब. रस्वर' इत्यादिस्त्रेण यत्रो भवति तत्र यलुग भवत्येवेति युक्तम् माधवादीनां भर्स च । च्छ्वोः' इति सूत्रे भाष्यकारेण विचारः कृतः तत्रैव च ऊठि कृतेऽकृते वा फलभेदो भवतीति तत्सूत्रविषयके ऊठल्येव यछलकनेति भावः। उपसर्गसमानाकारमिति-अयम्भावः-युद्धे योयं ग्रामशब्द इति व्या. ख्यानेन केवलप्रामशब्दस्य युद्ध शक्त्यभावेन संग्रामशब्दस्य लाभात् 'तस्करोतिर इत्यादिना णिचिं 'समामयते' इत्यादिसिद्धौ चुरादौ समामयुद्ध इति विशिष्ट- ग्रामशब्दो व्यर्थीभूय 'उपसर्गसमानाकारम्' इत्यादि वचनं ज्ञापयति । तेन 'स्व. मनायत' इत्यादी सूपसर्गस्य पृथक्करणं फलं भवति । अथ च ज्ञापकस्य सजा. तीयापेक्षत्वेन यत्रोपसर्गस्य सम्पूर्णरूपेण स्थितिस्तत्रैव पृथक्करणं भवति, यत्र तु गुणादेशेनोपसर्गस्यापहरणं भवति तत्र पृथक्करणन्न भवति । ततश्च ओढ इवाच. यति विग्रहे श्राः पृथक्करणाभावेन अव्ययपूर्वपदत्वाभावाल्यब् . न भवतीति फलम् । ज्ञापकस्य विशेषापेक्षस्वे-'उस्योमालवाटा प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति वार्तिक तत्प्रत्याख्यानप्रकारकम् , 'बाटश्च' इति सूत्रे चकारग्रहणं च प्रमाणम् , अन्यथा 'श्रौढीयत्' इत्यादौ घातुसंज्ञायां कर्तव्यायामाकः पृथकरणेन 'मोमाणेष इति ·A দােয়- सूत्राप्रवृत्ती पार्तिकं व्यर्थमेव । एवञ्च पररूपादिकार्याप्रवृत्तौ पुनर्वृद्धिविधानार्थक कारण पि कार्थम् । 'आटश्च' इति सूत्रे चकारग्रहणम् 'अटश्च' इति वृद्धि शिव सद्यत् कार्य प्राप्नोति तत्तत् सर्व निवारयतीति चकारग्रहणेनैव पररूपा झ्यादिति वर्तिकं निष्प्रयोजनमिति वार्षिक प्रत्याख्यातं भगवता। ३--चुनः पुनरतिशयेन वा वर्तत इति-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । दम्भितुमिच्छति-इति विश्हे-दिदम्भिषति, विप्सति, धीप्सति, इति त्रीणि रूपाणि भवन्ति । विधांसमाचष्टे-अस्योत्तर ४६ वर्षे द्रष्टव्यम् । दरदमावष्टे-'दारदयति' इति भवति । दरदिति कश्चिद्राजा,तस्यापत्यं दारदः। गौच संश्वकोरिति-इदं सूत्रं णिजन्तप्रक्रियायामेवोभयत्र पठितम् । तच्च षष्ठाभ्यायप्रथमपादस्थं प्रथमम् । सन्परे चपरे च णौ श्वयतेः सम्प्रसारणं वा स्यादित्यर्थः । अशुशवत्-अशिश्वयत्' इत्युदाहरसे। अपरं द्वितीयाध्यायचतु: यंपादस्थम् । सन्परे चरूपरे च णौ इको गाल वा स्यादित्यर्थः । अध्यजीगपत् - अध्यापिपत्' इत्युदाहरणे । ४-ईयते-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । चिचन्द्रीयिति-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । व्यतिराते-लटि प्रथमपुरुषकद्विबहुवचनेषु रूपमिदम् । अत्र 'कर्तरि कर्म; व्यतिहारे' इत्यनेन भात्मनेपदं भवतीति विशेषः । समगत-'समो गम्युच्छिभ्याम्' इति सूत्रेण श्रात्मनेपदे कृते 'वा गमः" इत्यनेन कित्वं भवतीति विशेषः । भद्युतत्-अत्र 'धुझ्यो लुधि' इत्यनेन परस्मैपदमिति विशेषः । दर्शयन्ति भवं भक्ताः-अत्र 'अणावकर्मकाच्चित्तवस्कर्तृकात्' इति सूत्रेण परस्मैपदमिति विशेषः। अभावयिषाताम्-ज्यन्ताद् भूधातो वकर्मणि लुकि प्रथमपुरुषद्विवचने चिण्यदिडभावपक्षे क्लादिलक्षणे इटि तरय अनाभीयस्वेन असिद्धत्वाभावादनिटीति निषेषाणिलोपाभावे गुणाऽयादेशयोः कृतयोः 'अभावयिषाताम्' इति । शम्यते मोहः-शमधातोहे तुमण्णो उपधायुद्धौ अमन्तस्वेन मित्त्वाद् हस्वे समीत्यस्मात् कर्मणि लटि आत्मनेपदे तप्रत्यये यकि गिलोपे शापि परसमे शम्मते इति । अत्र भावे लल्लुक, तुमज्ज्यन्तस्य सर्मकत्वात् ।

·सोतरा प्रश्नावली। अभ्यतप्त पापेन-अस्योत्तरं ४१ व द्रष्टव्यम् । अन्योन्यं स्पृशतः-अत्र 'सकर्मकाणां प्रतिषेधो व तव्यः' इति वार्तिकेन कर्मवद्भावप्रतिषेधो भवति । ६-ननु करोमि भो:-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । पुरा यास्यति-'यावत् पुरानिपातयोर्लट' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणान्तरमे- तत् । अत्र पुरशब्दस्य तृतीयैकव वनान्तं 'पुरा' इदि तैन, अत्र याधातोर्लट् नेति । धान्यमवाप्स्म-देवः मेघः, श्रवर्षीच्चद्धान्यमवाप्रम। अत्र 'श्राशंसायी भूतवच' इत्यनेन भूतवद्भावात् वपधातोर्भविष्यति लुछि उत्तमपुरुषबहुवचने अया. पत्मेति सिद्धं भवति । हन्तीति पलायते-हेतुहेतुमतोर्लिङ् इति सूत्रे लिमहणसामर्थ्याद "भविष्यत्येवेष्यते" इत्युक्तस्वादत्र लिन । त्वं स्माध्यापय-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । पुरीमवस्कन्देति बली राणा, नमुचिद्विषा=इन्द्रेण सह, विगृह्य-वि. रोधं प्राप्य, पुर्या: अमरावस्याः, अवस्कन्दन = पीउन, नन्दनवनस्य लधनं, रत्ना. नां मोषणम् , अमराना हरणमित्येवं प्रकारेण अहर्दिवम् = अहन्यहनि, अस्वा- स्थ्यं चके - कृतवानित्यन्वयः । इत्थं शब्द इति पर्यायोऽवस्कन्दनादिक्रियाविशे. पाणामस्वास्थ्य क्रियांसामान्येऽभेदं प्राहयति । ७-भाज्यम्-अस्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । ओका-उधातोः 'इगुपयशाप्रीकिरः कः इति सूत्रेण प्रत्यये 'श्रीक उचः के इत्यनेन के परे निपातनात् उचेगुणकत्वे. स्वादिकायें 'मोका शकुन्त- वृषलौ' इति । अवहार:-अवोपसर्गात् हृधातोः 'श्यादयधासुसंस्वतीणवसावहलिहश्लिष- श्वसश्च' इति सूत्रेण प्रत्यये वृद्धौ कृदन्तस्वात् सौ तस्य रत्वे विस, 'भवहार।' इति । गङ्गाधर:-नन्वत्र 'कर्मण्यण' इति पत्रेण अण तो नेति चेन्न, कर्मणः शेषत्वविविक्षायां कर्मोपपदाभावात् । अणि कृते तु 'गाधारः' इखि स्यात् । प्रस्थानीयम्-प्रोपसर्गात् ख्याधातोः अनीयरूप्रत्यये विभक्त्यादिकाय 'प्र- ख्यानीयम्' इति । 'कृत्यचः' इति एवं तु न, चक्षितः ख्या' इति सूत्रे माध्ये 'सामः खरय यो वा इत्युक्त्वात् यत्वस्याऽसिद्धस्वेन शकारज्यवधानात् । .

·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- अनुद्यम्-नषि उपपदे सति बद्धातो 'वदः सुपि क्यप् च' इत्यनेन क्यपि 'वचिकपीति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे विभक्त्यादिकार्ये 'अनुद्यम् वचनाऽनई! 'गुरु- दाना इति शेषः । 'अवयवण्यवर्या गर्दापणितव्याऽनिरोघेषु' इति सूत्रस्थ गहेंत्यस्त प्रत्युदारणमेतत् । श्रात्मम्भरि-भात्मानं विभौं ति विग्रहे 'फलेपहिरात्मम्भरिश्वः इति सूत्रेण भृम् धातोरिन् प्रत्ययः, न लोपे सति मुमागमश्च निपात्यते । तत ऋकारस्य गुणे रपरत्वे विभक्त्यादिकार्ये 'भात्मम्मरिः' इति । पाणिन्धम:-पाणयो मायन्तेऽस्मिनिति विग्रहे 'उप्रम्पश्यैरम्मदपाणिन्ध- माश्च' इति सूत्रेण निपातनात् सिद्धं भवति । तत्र हि शपि 'पाघ्राध्मेति धमादेश इति विशेषः। उखात्रत-उखायाः संसते इति विद्महे संसधातोः 'किप च' इति सूत्रेण विपि अनिदितामिति नलोपे 'वसुलंसुध्वामिति दवे चर्वे विभक्त्यादि- काय 'उखासत्' इति। अभिशीनम्-अस्योत्तरं ३९ वर्षे द्रष्टव्यम् । श्रासितः-भासितवानित्यर्थः । 'कोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसाना- घेभ्यः' इति सूत्रप चकारात् कर्तरि तप्रत्यये इटि स्वादिकायें 'आसित इति । -नीवारा:-नीत्युपपदे वृधातोः 'नौ वृ धान्ये' इति सूत्रेण धम् प्रत्यये मित्वावृद्धौ 'उपसर्गस्य घनमनुष्ये' इति दीधैं विभक्त्यादिकायें 'नीवाराः' इति । उत्रिमम्-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । भृत्या-अस्योत्तरं ४० वर्षे द्रष्टव्यम् । विमार्ग:-अस्योत्तरं ३७ वर्षे द्रष्टव्यम् । विगणय्या-'वि' उपसर्गात् 'गण संख्याने भस्मात् णिचि अतो लोपे 'वि- गणि' इति, तस्मात् कृत्वाप्रत्यये तस्य 'समासेऽनमपूर्वे क्वोत्यप्' इत्यनेन ल्यपि रयादेशे विभक्त्यादिकायें 'विगणय्य' इति । उदित्वा-वदधातोः क्त्वाप्रत्यये 'वचिस्वपीति संप्रसारणे 'पूर्वरूपे इटि 'मृडमुदगुधकुषक्तिशवदवसः क्त्वा' इति सूत्रेण किवद्भावात् गुणाऽभावे स्वादि. मायें 'उदित्वा इति । अमकनाशम्-'उपमाने कर्मणि च' इति सूत्रेण नघूधातोर्णमुल प्रत्यये ...

·सोत्तरा प्रश्नावस्ती। १२१ रिणत्वाद् युद्धौ विभक्त्यादिकार्षे 'अजकनाशम्' इति । अजक इव नष्ट इत्यर्थः । गेहानुस्कन्दम्-'विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानाऽऽसेव्यमानयोः' इति सूत्रेण स्कन्दधातोर्णमुलप्रत्यये विभक्त्यादिकार्ये 'गेहानुस्कन्दम्' इति । १-वासरूपविधेरिति-वासरूपोऽस्त्रियाम्' इति परिभाषया लोटकृत्य. संज्ञकप्रत्ययश्च पर्यायेण भविष्यतीति श्रेषादि सूत्रे कृश्यप्रहणं त्यधिकारादूवं 'वास- रूपोऽनियाम्' इति सूत्रं क्वचिन्न प्रवर्तते इति ज्ञापयति । एवञ्च 'तल्युट्तुमुन्न- लथेषु मिथो बाध्यबाघकभावो न भवतीति वचनं सिद्धम् । तेन 'हसितं हस- नम्' इति भावे विहितयोः कल्युट्प्रत्ययोर्विषये 'भावे' इति 'सूत्रेण धम् प्रत्ययो न भवति । अथ च 'ईषत्पानः' इति खल खलप्रत्ययश्च न भवतीति फलम् । अत्र लाघवात् 'शकि लिङ्ग च' इति सूत्रे चकारग्रहणेनैव पूर्वोत्तज्ञापनसम्भवे प्रैषादि' सुन्ने कृत्यग्रहणं न कार्यमिति दिक् । णिजन्तप्रक्रियाधुणादिप्रकरणान्तभागे प्रश्ना: १६४८ प्रथमं पत्रम् १-मा भवानिदिधत् । अध्यजोगपत्। दुषति । उचिच्छिषति शाश- थ्यते । अबोभूवुः । तोतेति । एषु पञ्च प्रयोगाःसाधनीयाः । १० -अप्सरायते । श्रौजिढत् । स्थापयति । एतान् प्रयोगान् संसाध्य अपस्किरते वृषा हृष्टः । शास्त्रे नयते । पदं मिथ्या कारयते बोधयति पद्मम् । पाययते। एषां मध्ये त्रिषु प्रयोगेषु सूत्रनिदेशपूर्वकं पद. व्यवस्था प्रदर्शनीया। ३-श्रारिता । ग्राहिता । गौः पयो दुग्धे । कृष्णश्चेद् भुङ्क्ते त्वं गाश्चा- रय। अपगिरि शिरसा भिन्द्यात् । याहि याहीति याति। एषु चतुरः प्रयोगान् संसाध्य, 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' इति सूत्रं व्या- ख्यायताम्। "१० ४-श्रावो देशः । चेक्रियः। दिवाकरः। श्राढयङ्करणम् । सोमवि- ऋयी । क्षुब्धो मन्थश्चेत् । एषु चतुरः प्रयोगान् संसाध्य-फल्गुः। अज़िरम् । स्थालम् । करभः । मञ्जूषा । पुरोधाः । एषां मध्ये चतुर्दा प्रयोगेषु प्रकृति-प्रत्ययनिर्देशः कर्तव्यः । *"१२ ५-शैषिकान्मतुबर्थीयाच्छषिको मतुबर्थिकः ।

·R See मा चतुर्शखएडस्य- सरूपा प्रत्ययः नेष्टः समन्तान सनिष्यते ॥ अथवा गौले कगि दुहादेः प्रधाने नी-ह-कृश्वहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाए निजेच्छया ॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लाक्या मताः । इति कारिका सोदाहरणं व्याख्येया। प्रश्नोत्तराणि । १-माभवानिदिधत्-एध्धातोणिचि ण्यन्तस्य धातुत्वाल्लुछि तिपि चले चल ए इ अत्' इति स्थिते पूर्वम् उपधाहस्ते ततो 'धीत्यरय द्विवे अभ्या- ससंज्ञायां हलादिशेषे माल्योगादाडभावे 'मा भवानिदिधत्' इति। नचात्र असिद्ध बहिरमन्तरङ्गे' इति परिभाषया अन्तरशत्वात् विस्वमेव पूर्व स्यादिति वाच्यम्, प्रोणेदिकरणेन बहिरणस्याप्युपधाहस्वस्य प्राबल्यबोधनात् । यदि तु उपधाहस्वात् प्रागेक अन्तरगत्वात् द्वित्वं स्याचदा 'ओण इ अत्' इति स्थिते णिशब्दस्य द्वित्वे 'जो चन्युपधाया' इति हस्वे कर्तव्ये चपरको यो गिस्तदव्यवहितमङ्गम् 'भोणिण' इति तस्योपधाया दोर्षाभावेन ह्रस्वासाप्त्या हस्वनिषेधार्थम् ओर्ण धातो का रोपादानं व्यर्थं स्यात् तदेव व्यर्थीभूय 'उपधा- कार्य द्वित्वात् अबलम् इति ज्ञापयति । अभ्यजीगपत्-अधिपूर्वादिधातोर्णिचि तदन्ताल्लुडि तिपि अडागमे च्लेषणदेशे "गौच संश्चकोः" इति इको गाडादेशे पुकि उपधाहस्वस्वे 'मधि अ गह अव' इति स्थिते 'गप्' इत्यस्य द्विरवे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे 'कुहो- श्चुः' इत्यनेन अभ्यासस्य चुत्वे सन्वद्भावे 'सन्यतः' इतीत्वे 'दीपों लघोः इति दो यणि 'अध्यजीगपत्' इति । नचात्र णिज्निमित्तस्य गागे द्विस्वे कर्तव्ये स्थानिवद्भावो निषेधो वा शङ्कयः, यत्र अभ्यासोत्तरखण्डे श्राद्योऽजयोऽस्ति तत्रैव स्थानिवद्भावो निषेधो वेत्युक्तत्वात् । इह तु गायपूर्व सति हि हिरवे 'म. नावे द्वितीयस्य इति णिच एक द्विस्वं भवेततः चपरणिजितमित्तो गार ततश्च प्रक्रियायो परिनिधितरूपे वा अवर्णदुसरखण्डं दुर्लभभं कोर्तयतिसाम्बाद । "बुधषति- अस्योचरं ४३ वर्षे द्रष्टव्यम् । चिच्छिषति-," ·सोत्तरा प्रश्नावली। शाशय्यते-अस्योत्तरं ४२ वर्षे द्रष्टव्यम् । श्रबोभुवु:-भूधातोर्यलुकि द्वित्वादिकार्ये अभ्यासस्य गुणे च कृते धातुस्वार स्लुकि 'सिजभ्यस्ते ति झेलुसि 'अबोमू उस्' इति स्थिते 'जुसि चे' ति गुणं आधि- स्वा नित्यावाद् बुकि सकारस्य रुवे विसर्ग 'अबोभुवुः' इति । नचात्र अभ्यस्ताश्र- यजुस बाधित्वा परत्वात् 'अदभ्यस्तात् इत्यनेम अदादेशः कुतो नेति वाच्यम् , अभ्यस्ताश्रयजुसोऽदादेशापवादस्वात् । तातोति-'तुर्वी हिंसायाम्' इति धातोः यड्लुकि धातुत्वाल्कटि तिपि इड. भावपक्षे द्वित्वादिकायें अभ्यासस्य गुणे च कृते 'तोतुर्वति' इति स्थिते 'राल्लोप:' इत्यनेन वलोपे 'तोतु ति' इति स्थिते उकारस्य लघूपधगुणे 'तोतोर्ति' इति । 'न धातुलोप प्रार्धधातुके' इति गुणनिषेधस्तु न, तिबादीनामनार्धधातुकवात । 2-अप्सरायते-अस्योचरं ४३ वर्षे द्रष्टव्यम् । औजिढत्- स्थारपति-स्थिरमाचष्टे इति विग्रह 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिचि 'प्रियस्थिरेति सूत्रेण स्थिरशब्दस्य स्थादेशे वृद्धौ पुकि लटि तिपि शपि गुणे अ. यादेशे पूर्वरूपे 'स्थापयति' इति । अपस्किरते वृषो दृष्ट:-अत्र 'किरतेहर्षजीविकाकुलायकरणेविति वा. च्यम्' इति वार्तिकेन आत्मनेपदे सति 'अपाच्चतुष्पाच्छकुनिम्बालेखने' इति सूत्रे ण सुड्भवतीति विशेषः। शास्त्रे नयते-शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्या प्रापयतीत्यर्थः। अत्र 'गीम प्रापणे' भस्माद्धातो: 'संमाननोत्सजनाचार्यकरणशानभृतिविगणनव्ययेषु नियः' इति सूत्रेण मात्मनेपदं भवति । पदं मिथ्या कारयते-स्वरादिदुष्टमसकदुच्चारयतीत्यर्थः । अत्र 'मिथ्यो। पपदात्कृमोऽभ्यासे' इति सूशेण श्रात्मनेपदं भवति । बोधयति पनम् अत्र 'बुधयुधनशजनेमुदत्रुभ्यो णेः' इति सूत्रण परस्मैपदं भवति । पाययते-भत्र न 'पादम्याचमात्यसपरिमुहरुचिऋतिवदवसः' इति सूत्रोण 'निगरणचलनार्थेभ्यः' इति प्राप्तपरस्मैपदस्य निषेधो भवति । ३-आरिता-धातो टि तिपि तासिप्रत्यये सलोघे तिपो डावेशे गुणे स्परत्वे ते अजन्तस्वाभावेऽपि , स्यानिच्सीयुटताविषु भावधर्मोपदेशेऽज्य- - ·व्या० मध्यमाचतुर्थखण्डस्य- नप्रहरशी वा चिण्वदिट च' इति सूत्रोण चिण्वभावे इटि च कृते चिरवद्भावा- वृद्धौ ‘ारिता' इति । पक्षे 'भर्ता' इति भवति । प्राहिता-अत्र चिण्वदिटि कृते चिण्वभावाद् वृद्धी 'प्राहिता' इति । अत्र महोऽलिटि दीर्घः' इत्यनेन दीर्घस्तु न, क्लादिलक्षणस्यैव इटः तेन दीर्षविधाना. । चिण्वदिडभावपक्षे तु 'ग्रहीता' इति । गौः पयो दुग्धे-स्वयमेव गौः पयो दुग्धे उत्सृजतीत्यर्थः । इति कर्मक र्तृविवक्षायां दुहधातोर्लटि स्वरितत्वेऽपि 'भावकर्मणो' इत्यात्मनेपदे तादेशे एत्वे हस्य घत्वे तस्य धत्वे शपो लुकि 'दुग्धे' इति । यक् तु न, दुहनुनमा मचिणी' इत्यनेन निषेधात् कृष्णश्चेद् भुङ्क्ते त्वं गाचारय-कृष्णभोजनकाले त्वं गाश्चारय इत्यर्थः । अत्र 'कोडर्थलक्षणे च' इति सूशेण भुड्क्ते इत्यत्र विभाषया लड् भव. ति । पक्षे छट्लुटावपि । कृष्णश्चेद् भोका, भोक्ष्यते. वा, त्वं गाश्चारय . इत्यप्यु. दाहार्यम् । अपगिरि शिरसा भिन्द्यात्-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । याहि याहीति याति-अत्र' क्रियासमभिहारे लोट, लोटो हिस्सो, वा व तवमोः' इत्यनेन लोट् , तस्य सर्वपुरुषवचनविषये परस्मैपदिभ्यः कर्तरि हिः, एवञ्च 'याही ति । अत्र 'यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्' इति लोटप्रकृतिभूत एव धातुरनुप्रयोज्यः, तत अनुप्रयोगात् यथा यथं लडादयास्तिवादयश्च भवन्ति । ततः शंख्याकालयोः पुरुषविशेषार्थस्य चाऽभिव्यक्तिः । अत्र 'क्रियासमभिव्याहारे द्वै वाच्यै' इति द्वित्वे याहि माहीति याति, यातः, यान्ति, इत्यनुप्रयोगात सर्वलकाराः सर्वपुरुषवचनानि च भवन्ति । पुनः पुनरतिशयेन वा एककर्तृक वर्तमानकालिक यांन यातीत्यर्थः । अत्रं इति शब्दस्तु अभेदान्वये तासये प्राहयतीति दिक् । धातुसम्बन्धे प्रत्यया:-धातोः सम्बन्धः धातुसम्बन्धः तस्मिन् धातुस- म्बन्धे । धातुशब्देन धात्वर्थों लश्यते । ततश्च धात्वर्थयोः सम्बन्धे प्रति प्रस्थया: स्युरिति लब्धम् । कस्मिन्नर्थे इत्याकाक्षाया 'काल' इति गम्यते, तत्र · 'वर्तमाने लटः इत्यादिभिः तत्तत्कालविशेषे प्रत्ययविदेस्ततोऽन्यस्मिन्काले इति गम्यते । तदाह मूले-घास्वाना सम्बन्धे यत्र काले प्रत्यया उत्तास्ततोऽन्यत्रापि स्पुरिति । वात्वर्थानामित्यंत्र उदाहरणबहुवाभिप्रायेण बहुवचनमुकं वृत्तिकृता । ४.-आचर्यों देशा-पायात चपातोः 'चरेराकि भाऽगरी' इति . .

·सोसरा प्रश्नावली। वार्तिकेन यत्प्रत्यये 'प्रचो रहाभ्यो द्वे इति द्वित्वे कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां सकारस्य रत्वे विसर्गे 'आचर्यः' इति । चेक्रिया-क्रीमधातोर्यब्लकि द्वित्वादिकार्ये 'चेक्री' इति, तस्मात् 'नन्दिप्र- हि'इति पचादित्वाद प्रत्यये 'चेक्री अ' इति स्थिते 'न धातुलोप' इति गुण निषेके संयोगपूर्वकत्वाद् गुणनिषेधे इयकि विभक्त्यादिकार्ये 'चेक्रियः' इति । दिवाकरा-दिवा करोतीति विग्रहे 'दिवाविभा' इत्यादिसूण कृञ्षातोट. प्रत्यये गुणे विभक्तिकार्ये 'दिवाकर।' इति । श्राव्यङ्करणम्-अस्योत्तरं ४१ वर्षे द्रष्टव्यम् । सोमविक्रयी-सोमं विक्रीते इति विग्रहे 'कुत्सितग्रहण कर्तव्यम्' इति वार्तिकेन 'वि' उपसर्गात् क्रोधातोः इनि प्रत्यये गुणे अयादेशे विभक्तिकायें सुलोपे. नलोपे 'सोमविक्रयी' इति । नुब्ध। मन्थश्चेत्-'शुभ संचलने अस्मात् 'क्षुब्धस्वान्तध्वान्त' इत्यादिसूत्रण चप्रत्यये निपातनादिडभावे 'शषस्तथोः इति षत्वे जश्त्वे स्वादिकार्ये 'क्षुब्धः इति । फल्गु-'फफ निष्पत्तौ अस्मात् 'फलिपाटिनमिमनिजनां गुकपटिनाविध- तश्च' इत्युणादिसूत्रेण गुप्रत्ययो भवति । अजिरम्-'अज गतिक्षेपणयो।' अस्मात् 'भजिरशशिरशिपिलस्थिरस्फिरः स्थविरखदिराः' इत्युणादिसूत्रेण किरचि प्रकृतेर्वीभावाभावो निपात्यते । स्थालम्-स्थाधातो: 'स्थाचतिमृजेरालज्वालबालीयचः' इत्युणादिसत्रेण मालच् प्रत्ययो भवति । करमः-'कृ विक्षेपे' भस्मात् 'कश अलिकलिगर्दिभ्योऽमच्' इत्युणादिसूत्रण अभचप्रत्ययो भवति । मञ्जूषा-'टु मस्जो शुद्धौ अस्मात् 'मस्जेर्नुम् च इत्युणादिसूत्रेण ऊष. न्प्रत्ययो नुम् च भवति । पुरोधा:-पुरःशब्द उपपदे धाब्धातोः 'पुरसि च' इत्युणादिसूत्रण असि- प्रत्ययो भवति। ५-शैषिकान्मतुबर्थीयादिति-अस्योत्तरं ४५ वर्षे द्रष्टव्यम् । गौणे कर्मणीति-अस्योत्तरं ४३ वर्षे द्रष्टव्यम् ।

·- -- च्या० भदावतुर्थचण्डस्य- ভাক্ত-বিক্সান্তনালী ব্লক १६४८ द्वितीयं पत्रम् 2. शक्नोति सोक्तम् । उपाध्यायाः। काशीनिकायः। कीर्तिः। सुप्र- लम्भः । विगणय्य । शूषिकाबिलप्रम्। भूलकेनेापदंशम् । गेहमनु- प्रवेशमनुमवेशम् । एषामष्टौ रूपाणि ससूत्रविशेषकार्यनिर्देशं साध- नोयानि । "१२ २-परावनुपात्यय इणः, कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीरसुखम् , न क्तिचि दीर्घश्च, वा ल्यपि, कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः, एपां सूत्राणां सोदाहरणमर्थाः लेख्याः । ३-अक्रन् । तारिषत् । गुग्गुलः ।मावतः । त्री रुद्रेभ्यो अवपथाः । उरु स्कृधि । पमसि । तरुतारम् । उपरि स्विदासी ३ त् । एषु पश्चानां सप्रमाणं सिद्धि प्रदर्श्य-नोनयति । वेशायश० । मन्त्रे सोमाश्वे. न्द्रिय, । सुपां सुलुक । तयोर्ध्यावचि०-एषु चतुर्णी सूत्राणां सोदाहरणमर्थाः प्रदर्श्यन्ताम् । "१२ ४-नोदात्तस्वरितोदय । त्यागराग० । तास्यनुदात्तेत । न भूता- विक० । नाचार्यराजवि० । निपातैर्यद्यदिकः । एषु पञ्चानामर्थ- मुदाहरणानि च विलिख्यतेऽवदन् । कर्णाभ्यां छुबुकादधि। चोद- यित्री सुनृतानाम् । शस्त्रीश्यामा। सावर्णिमाण्डुकेयो । कुसूलबि- का इन्द्राबृहस्पती । पुत्रासो यत्र पितरा भवन्ति । एषां षट्नु 'स्वरसिद्धिः प्रतिपाद्यताम् । ५-नाभि-रज-अचिंष-ब्रह्मन्-कुशा नेत्र-शब्दानां लिङ्गमभिधीयताम्।४ प्रश्नोत्तराणि १-शक्नेति भीकुम्-अस्योत्तरं ३९ वर्षे द्रष्टव्यम् । उपाध्यायः-उप-अधिपूर्वकात् इधातोः 'इश्च' इति सूत्रेण धम्प्रत्यये उपधावृद्धौ आयादेशे यणि सवर्णदीर्घे कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ तस्य सत्वे विसर्गे 'उपाध्यायः इति । काशी निकाय:-मि-उपसर्गात विधातोः 'निवासचितिशरीरोपसमाधाने- ·सोत्तरा प्रश्नावली। १२७ नदेव का इति सूत्रेण धमि सन्नियोगशिष्टेन चकारस्य ककारे वृद्धौ आयादेशे स्वाभिमायें 'निकायः' इति । काशी मोक्षार्ज कस्य निवास इत्यर्थः । कोतिः-'कृत संशब्दने' भस्मात् 'अतियूतिजूतिसातिहेतिकोर्तयश्च इति सूत्रेण निपातनात किन्प्रत्यये ईत्ने स्वादिकायें 'कीर्तिः' इति । सुप्रलम्भ:-'न सुदुभ्यां केवलाभ्याम्' इति सूत्रस्थकेवलाभ्यामित्यत्त्य प्रत्युदाहरणमेतत् । सु-प्र-उपसर्गकलभवातोः 'ईषदुःसुषु कृच्छ्राऽकृच्छ्रार्थेषुखल इति सूत्रेण खलि 'उपसर्गात् खलखोः इत्यनेन नुमि विभत्यादिकार्थे 'सुप्रलम्मः इति। विगणय्य-अस्योत्तरं ४७ वर्षे द्रष्टव्यम् । सृषिकाविलम्-'वर्षप्रमाण ऊलोपश्चात्यान्यतरस्याम्' इति सूत्रस्थ मस्यैति किम्' इत्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । 'अस्येन्त्यनुको उपरदेऽपि ऊकारस्य लोपः स्यादिति भावः। मुलकेनोपदंशम्-मूलकेन उपदंश भुक्के इति विप्रहे 'उपदंशस्तृतीयायामू इति श्रेण गमुलि विभक्तिकार्य सिद्धं रूपं भवति । 'तृतीयाप्रमृतीन्यन्यतरस्याम्' इति समासाऽभावे करमिदम् । ननु त्यस धर्मकदंशवायोगे मूलकस्य शब्दतः कर्मस्वाऽभावेन मूलकोपदंशयोः सम्बन्धाऽभावेन सामर्थ्याऽभावात् णमुलप्रत्ययः समासश्चान कथमिति चेन्न, किमुपदश्य भुक्ते इति कर्मणोऽपेशायां मुलकमुपदश्य भुङ्क्त इत्यर्थेन समायाति कर्मत्वं मूलकस्य दंशधातुना सहार्थसम्बन्धस्य सत्त्वात् । यदि तृतीयायाः शब्दतः एवान्वये प्रत्यय इष्यते तर्हि 'करणे हनः' इतिवत् 'उपदं. शः करणे इत्येव ब्रूयात् । इत्थं च तृतीयाग्रहणसामध्येन आर्थसम्बन्ध एवाऽश्रेष्टः । शब्दतस्तु मुलक भुजिनियाम्प्रति करयामेव । हमनुप्रवेशमनुप्रवेशम् अत्र 'विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमानाssसे. व्यमानयो। इति सूत्रेण णमुलि विभक्तथादिकार्थे सिद्धं रूपं भवति । २-परावनुपात्यय इण:-परौ उपपदे इण्वातोन् , अनुपात्यये गम्ये इत्यर्थः । 'तव पर्यायः' इत्युदाहरणम् । कर्मणि चेति-येन स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्म- ण्युपपदे ल्युट् स्यादित्यर्थः । 'पयःपानं सुखम्' इत्युदाहरणम् । न तिचि दीर्घश्च-अनिटां वनतितनोत्यादीनां च दीर्घानुनासिकलोपौ न स्तः किचि परे इत्यर्थः । यन्तिः, रन्तिः, वन्तिः, तन्तिः, इत्युदाहरणानि । वा ल्यपि-अनुदात्तोपदेशानां वनतिनोत्यादीनाम तुनासिकलोपो वा स्या- ·सोत्तरा प्रश्नावली। ल्यपि इत्यर्थः। श्रागत्य, आगम्य, प्रणत्य, प्रणम्य, प्रहत्य, प्रमत्य, प्रवस्य, वितत्य, इत्याादाहरणानि । झवादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः-यस्मात् 'निमूलसमूलयोः कषः' इत्या. रभ्य 'उपमाने कर्मणि च' इस्यन्तैः नौ णमुलुक्तः स एवानुप्रयोकव्य इत्यर्थः। 'निमूलकार्ष कषति' इत्युदाहृतम् । ३-अक्रन्-धातोलुकि झौ तस्य अन्त्यादेशे 'इतवा ईतीकारलोपे अडा- गमे मध्ये च्लो 'मन्त्रो घसहरणशवृदहावृकृगमिजनिभ्यो ले' इति सूत्रेण ठले. कि 'म अन्त्' इति स्थिते झेत्विाद् गुणाभावे यणि संयोगालोमो 'अक्रन्' इति। ५-नाभि:-क्षत्रियमिन्ने नाभिशब्दः स्त्रियाम् , अन्यत्र पुंसि प्रयुज्यते ।। अत एवाह मेदिनीकोने-'नाभिर्मुख्यपे चक्रमध्यक्षस्त्रिययोः पुमान् । यो प्राणिप्रतीके स्यात् स्त्रियां कस्तूरिकामदे' इति । रजः-रज्जुशब्दः स्त्रियां वर्तते, समासे तु पुंसि च । अर्चिष-अष्शिब्दः स्त्रियां नपुंसके च वर्तते । ब्रह्मन्-ब्रह्मनशब्दः पुंसि नपुंसके च वर्तते । कुशा-'दारुणि' अर्थे टावन्तः स्त्रीलिङ्गः कुशाशब्दः । नेत्र-नेत्रशब्दः पुंल्लिङ्ग नपुंसके च वर्तते । इति दरमहामण्डलान्तर्गत 'तरौनी' ग्रामवासिपण्डितश्रीमदनन्तलालझा. शर्मात्मजश्रीरामचन्द्रशाव्याकरणाचार्यविरचिता व्याकरण- मध्यमाचतुर्थखण्डप्रश्नोत्तरावली समाप्ता । स्वरवैदिकका प्रश्नोतर 'स्वरवैदिकप्रश्नोत्तरी नाम की पुस्तक में देखिये। मुद्रका-विद्याविलास प्रेस, बनारस।

·No text on this page.

·MANISHA लिजाबी बीमा पएलमा मस्त चुदाने विद्यापीहादी- दालन सम्योग मोकामा शुक का शहा, SP नदी को ना अशा जिन विशायी पानी कमाई किन बिल बन्दी भी जारी की। मामाकी की कमान सहारा भी ETAR Pारात प्रथम भाग ५) समासादि विकास का द्वितीय भाव ) स्वयादि अभाधना तृतीय भाग ३) सिद्धान्तकौमुदी जेबी-गुटका बनाची बातमुनी-सूत्रांक-पदिकांक सहित सिद्धान्तकौमुदीका ऐना सुन्दर शेनी गुटका का मामला मारणार यह प्रथम हर श्री कृपा है। प्रति दिन सिद्धान्त कौमुदी की आवृत्ति करना विद्यार्थियों के लिये आवश्यक है। सुबह-शाम धूमते-फिरते लमद तथा परदेश-यात्रारते समय विद्यार्थियोंका बहुत ही समय व्यर्थ ने उगतीत होजाता है। अब जहाँ कहीं जाना हो इस संस्करण को जेब में रख लीजिये और जन्द्र चाहे सिद्धान्तकौमुदी की श्रावृत्ति किजीये। ३) लघुशब्देन्दुकला [लघुशब्देन्दुशेखर-प्रश्नोत्तरी इसमें परीक्षा में आने मोजन्म मनभी प्रश्नों के उत्तर ऐसे सरल तशा निर्दष्ट पनि कारों से युक्त लिखे गये हैं कि अभ्यास कर लेने पर विद्यार्थी परीक्षा - लता प्राप्त कर लेगों तथा अन्य लगाने में भी विद्यार्थीको अत्यधिक सहायता मिलेगी ইল্লা মহাজ্ঞানী এক খ গল্প নাই চক্ষারি परमलघुकला (परमलधुमञ्जूषाप्रश्नोत्तरी) प्रस्तुत संस्करण में परीक्षा में आने योग्य सभी प्रश्नों के उत्तर ऐसे सरक तथा निर्दुष्ट परिष्कारों से युक्त लिख दिये गये हैं कि-"एक पन्थ दो काज थाने अन्धा लगाने में भी इस से, आपको अत्यधिक सहायता पहुँचेगी और कण्ठस्थ आकार लेने पर परीक्षा में अधिक से अधिक नम्बर भी पास करें। १) मनोरमाशब्दरत्नप्रश्नोत्तरी इसमें हर एक प्रश्न का उत्तर इस तरह लिखा गया है कि अभ्यास करलेने पर बिद्याची परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त कर लेंगे तथा अन्याशय का भी पूरा ज्ञान हो जायगा। प्रथम खण्ड ) द्वि. तृण्ड ) মাবিখানম-ভাজা ভঙ্গুর গুলজান্তাষ, অলাৱ। २"" WAS aree Poudent