·l'ebruary 1933. THK CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES A. COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Works. NO. 422. न्यायलीलावती Regesterid According to Act XXV of 1867. ( All Rights Reserved.). श्रीवल्लभाचार्यविरचिता। श्रीभगीरथठक्कुरकृतविवृतिसनाथेन श्रीवर्धमानोपाध्यायकृत प्रकाशेन समुद्भासिता श्रीशङ्करमिश्ररचितकण्ठाभरणेन च समन्विता । काशीस्थ नित्यानन्दवेदविद्यालयप्रधानाध्यापकेन पण्डित दुण्डिराजशास्त्रिणा टिप्पण्यादिभिः सम्पादिता । NYAYA LĪLĀVATI BY VALLABHĀCHARYA With the Commentaries of Vardhamānopādhyāya, S'ankara Misra and Bhagiratha Thakkura. Edited by Nyāyopādhyāya Pt. Dhuudhirāja Sāstri Principal N. V. Vidyalaya, Benares. FASOICULUS IX-९. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, Benares City. Mamom 1934 - ReemamaAN m/wation. Homdownloadinle ·SE * श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥२॥ स्तबक:-४२२ Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares.

·Thr
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.
А
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
Nos, 355, 376, 379, 387, 400, 407, 409, 412 & 422.
THE
NYAYA LĪLĀVATI
Ry
VALLABHĀCHĀRYA
With the Commentaries of Vardhamānopādhyāy&;.
S'ankara Miśra and Bhagiratha Thakkura.
Edited with notes, Introduction, & Inder etc.,
By
(1) PANDIT HARIHARA S'ASTRI
Lecturer, Benares Hindu University, 1-5 Fas.
(2) NYĀYOPADHYAYA PANDIT DAUNDHIRAJA S'ASTRI
Principal, N. V. Vidyalaya Benares. 6-9 Fas.
BENAR ES.
JAI KRISHNADÂS HARIDÁS GUPTA
The Choukhamba Sanskrit Series Office
1934.

·[ Registered According to Act XXV of 1867,
AU Rights Reserved by the Publisher. ]
PRINTED, BY
JAI KRISHNA DAS GUPTA
Vidya Vilas Press,
Benares City,
1934

·चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ-संख्या ६४)
नं. ३५५, ३७६, ३७९, ३८७, ४००, ४०७, ४०९, ४१२, ४२२.
न्यायलीलावती
श्रीवल्लभाचार्यविरचिता।
श्रीभगीरथठक्कुरकृतविवृतिसनाथेन श्रीवर्धमानोपाध्यायनिर्मित
न्यायलीलावतीमकाशेन श्रीशङ्करमिश्रविरचितकण्ठाभरणेन च
समुद्भासिता।
पण्डित हरिहरशास्त्रिणा-न्यायोपाध्याय पण्डितदुण्डिराजशास्त्रिणा
च विस्तृतविषयसूचीटिप्पण्यादिभिः संपादिता ।
(खण्डाः १-९)
-
प्रकाशक:--
जयकृष्णदास हरिदास गुप्ता-
चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः

·मर
Mode
IDWOO
* श्रीः
आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता।
सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥
चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना
रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥

·भूमिका। (न्यायलीलावतीप्रकाशनोपक्रमः।) 'अतिसंक्षिप्तचिरन्तनोक्तिभिः' इति सिद्धान्तमुक्तावलीकारिकास्थस्य अतिसंक्षिप्तपदस्य व्यावृत्तिमभिदधता महादेवभन दिनकर्या 'ननु लीलाव. त्यादिप्राचीननिबन्धाध्ययनेनैव कारिकावलीप्रतिपादितोऽर्थो बोद्धव्य इति किमनेन भवत्कृतविशदनिबन्धनेनेत्यत आह अतिसंक्षिप्तेति' इत्युः कम् । अध्ययनकाल एव तदवलोक्य कोऽसौ लीलावतीग्रन्थः, कश्च लीलावती- कार ? इत्युत्कलिकाकुलेन मया कालान्तरे मोहमयीस्थनिर्णयसोगरयन्त्रालयात्प्रका: शितं श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचितं न्यायलीलावतीनिबन्धं दृष्ट्वा सैवेयं लीलावतीति गुरु- मुखादवधारितम् , किन्तु प्रशस्तपादभाष्यस्य निखिलटीकानिबन्धेभ्योऽस्या दुरूह. रचनावत्त्वान्मुद्रितस्य पुस्तकस्य निष्टीकत्वात्प्रायशोऽशुद्धतया च पदार्थोंदूदेशवि भागपरीक्षाप्रकरण एवं कुंठितमतिना मया प्रातःस्मरणीयास्तातकल्पा गुरुवयं म. म० पं० अम्बादासशास्त्रिणो भूयोभूयस्तदध्यापनार्थ प्रार्थिता अपि नायं ग्रन्थो टीकासाहाय्यं विना यथावदध्यापयितुमर्ह इति श्रुत्वा निर्विण्णेन तृष्णींबभूवे । अनन्तरमत्स्मत्सौभाग्येन काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयमुख्याध्यक्ष दार्शनिक प्रवरैः पण्डित गोपीनाथ कविराज एम, ए महोदयः प्रोत्साहिता हिन्दू विश्वविद्यालये उपदेशकपदमलंकुर्वन्तस्तत्रभवन्तो हरिहरशास्त्रिणो वाराणसेयचौखम्बासंस्कृतसी. रीजपुस्तकमालाध्यक्षश्नीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयानामादेशेनेमां श्रीशङ्कर मिश्रकृतली. लावतीकण्ठाभरणेन, भगीरथठकुरविरचितविवृतिसमुद्भासित-वर्धमानोपाध्या- यविनिर्मित-न्यायलीलावतीप्रकाशेन च समेत न्यायलीलवती संस्कृत्य प्रकाशयितुमारेभिरे । व्याप्तिपरीक्षाप्रकरणपर्यन्तं प्रकाशितायामस्थामस्माकं विद्वज्जनसमाजस्य च दुर्दैववशतोऽकाण्ड एवोक्तविद्वद्वर्ये दिवं गते तत्कृत्ये प्रकाशक- महोदयैरहं नियोजितोऽभूवम् । एतत्संशोधनसाहाय्यकारिणामादर्शमूलपुस्तकादी. नामुपलब्ध्यादिविषयः प्रथमखण्डीयनिवेदन एवं प्रथमसंशोधकमहोदयैन्यवेद्यत. स्तत्पिष्टपेषणमयुक्तं मत्वा तत्प्रतिज्ञातं टीकाप्रणेतृवृन्दसहितानां मूलकृतां कालादि. निरूपणमधिकृत्य यथोपलब्धमधुना विचारयामः । ( वल्लभाचार्यसमयसंस्तवादिनिरूपणम् ) तत्र तावद्वैशेषिकराद्धान्तोकपदार्थपरीक्षणमूलनिबन्धरूपोऽयं वल्लभाचार्यनि. बद्धो(१) न्यायलीलावतीग्रन्या प्रशस्तदेवाचार्यकृतभाष्यवृत्त्यष्टकेष्वन्यतमो तद- (१) टीकाकर्तृतमयपरिचयादिकमन्यत्र किरणावलीभूमिकादावनेकैरितिहासमर्म- निरूपितमित्युपेक्षितमस्माभिः । . -Bitananewnemie- PARAA-mummmmun ·२ भूमिका। न्यो वेत्यनिर्धा/वास्माभियोमवतीसुक्तिसेतुव्याख्यानत्रयसमलकृतस्य काशीस्थ. चौखम्बासंस्कृतपुस्तकमालायां प्रकाशितस्य प्रशस्तपादभाष्यस्य भूमिकायां लीला- दत्यपि मुद्रितति अतथ्यमेव प्रलपितम् , यतो कन्दलीव्याख्यातृभी राजशेखरजै- नाचायः पञ्जिकाख्यायां न्यायकन्दलाव्याख्यायां वक्ष्यमाणप्रकारेण भाष्यटीकाका- राणां क्रमोऽवधारित:- 'इह किल पूर्वमजिह्मब्रह्माभ्यासदूरीकृतप्रमादाय मुनये कणादाय स्वयमीश्वर उलूकरूपधारी प्रत्यक्षीभूय द्रव्यगुणकसामान्यविशेष. समवायलक्षणं पदार्थषटकमुपादिदेश, तदनु स महर्षिलॊकानुकम्पया 'षट्पदार्थरहस्यप्रपञ्चनपराणि सूत्राणि रचयाञ्चकार । तेषु सूत्रेषु प्रशस्तदेवकरो भाष्यं सकृद्गुणनमात्रेण महोग्रदष्टकविषापहारदृष्ट. लोकोत्तरवैभवं चकार । तत्र चतस्रो वृत्तयो निर्वृत्ताः। एका व्योम. वतीनाम्नी वृत्ति व्योमशिवाचार्यो जुगुम्फ, द्वितीयां तु न्यायकन्द. ल्यभिधानां श्रीधराचार्यः सन्ददर्भ, तृतीयां किरणावलीनाम्नीमुदयना- चार्यस्ततान, चतुर्थी तु लीलावतीतिख्यातां श्रीवत्साचार्यों बबन्ध । चतस्रोऽपि गम्भीरास्तत्रेमां न्यायकन्दली प्रारभमाण: श्रीधरदेव' इत्यादिना । एतेन श्रीवत्सता लीलावती वल्लभाचार्यविरचितन्यायलीलावतीतो भिन्नाऽद्ययावत् केनाप्यनुपलब्धापि अवश्यं दार्शनिकसृष्टौ वर्तत इत्यवधार्यते । एवञ्चायं प्रकृतनिबन्धो न भाष्यव्याख्यारूपा कित्वाचार्यवगैर्वल्लभैः स्वप्रतिभया स्वातन्त्र्येण वैशेषिकराद्धान्तसिद्धपदार्थपरीक्षणार्थ स्वमताविष्करणार्थञ्चान्यदेशे. पिकनिबन्धेभ्यो विलक्षणो नूतनशैल्या निबद्ध इति विद्वांसस्तत्पठनेन स्वयं निर्धा. रयिष्यन्ति । वयमपि यथामति तद्विषयमवलम्ब्यानुपदमेव विवेचयिष्यामः । एष च मिथिलादेशजातो विद्वद्वरेण्यः लीलावत्या किरणावलीकर्तुमहा. 'नैयायिकस्य श्रीमदुदयनाचार्यस्य नामोल्लेखात दशमशताब्यां वर्तमानात ततोऽवा. चीनः, द्वादशशताब्द्यारम्भे कृतस्थितिना वर्धमानोपाध्यायेन व्याख्यातत्वाच ततः प्राचीनो खीष्टीय ९८४ तथा ११७८ वर्षयोर्मध्य आसीत् । उदयनाचार्यादीनां मैथिलेयानां नैयायिकानां मिथिलोनवत्वेन तत्र न्यायशास्त्रस्य बाहुल्येन प्रचा. राश्च कदाचिल्लभाचार्यस्यापि मैथिलत्वं सम्भाव्येत । वर्धमानोपाध्यायकृतो न्या. ली० प्रकाश(१) रघुनाथशिरोमणिप्रणीतो न्या. ली. दीधितिः(२) शंकरमि. श्रविरचितं कण्ठाभरण(३)चेति टीकात्रयमेवास्या न्यायलीलावत्या इति मोहम. -थ्यो मुद्रितें मूलमानन्यायलीलावतीनिबन्धप्रस्तावे मङ्गेशरामकृष्णतैलङ्गप्रवरा माहुः । -तन्मन्दम् । उदयनाचार्यादर्वाधीनत्वस्य वर्धमानोपाध्यायात्प्राचीनत्वस्य चा. पाततोऽवधारयितुं शक्यत्वेऽपि निर्दिष्ट एवं समय प्रबालप्रमाणाभावात मैथिलेयत्वे प्रमाणसनावात्तत्र येकाससकसत्वेन वायुक्तत्वादिति ब्रूमः । ।

·भूमिका। ३ . केचित्तु गङ्गशोपाध्यायकृतात् तत्त्वचिन्तामणेः परं विश्वनाथकृतसिद्धान्तमुक्ता. चल्याः पूर्व चाध्ययनाध्यापनादौ न्यायलीलावतीनिवन्ध एवं न्यायवैशेषिकप्रक. रणप्रन्थेषु प्रचलित आसीदिति पूर्वप्रदर्शितदिन र्युक्तश्चित्सुखीकारकृतवल्लममतख- 'ण्डनदर्शनासावगम्यतेऽतस्त्रयोदशशताब्दी चतुर्दशशताब्दी वा न्यायलोलावतीकर्तुः समय इति वदन्ति । तदतीवान्याय्यम् , यतः सप्तपदार्थी निबन्धप्रणेतुः शिवादित्यस्योल्लेखात् देशे. षिकदर्शनावलम्बिनो रत्नकोशाख्यमहानिबन्धात तस्योहाना स्वीयपञ्चशताधि- कैकादशशतवत्सरादूध श्रीहर्षसमकालिकतया वा द्वादशताच्या अन्तिमे मागे वर्तमानस्य गङ्गशोपाध्यायस्य तनूजन्मना ( 1250 A. D.) त्रयोदश. शताब्द्यां वसता वर्धमानोपाध्यायेन प्रकाशाख्यव्याख्यया समलंकृतेयं न्यायलीला. वतीत्यत्र न केषाञ्चिदपि वैमत्यम् । वस्तुतस्तूक्तरीत्योदयनवईमानयोर्मध्यकाल एवं सम्भवस्थितिकस्य भाचार्यस्यान्तलिकनिर्देशाईसमयावधारणहेतोरभावेऽपि उदयनबलभद्राभ्यां सप्तशतीशिष्यसोदाभ्यां मे । द्यौरिव रविचन्द्राभ्यां प्रकाशिता निर्मलीकृत्य ॥ इति शृङ्गारसप्तशत्यां गोवर्धनाचार्योक्त्या बलभद्राझ्यस्तच्छिष्य एव वल्लभाचा. र्य इति नाम्ना विख्यातोऽभूदित्यनुमीयते । गोवर्धनाचार्याश्च ख्यातो गोवर्धनाचार्यों उमापतिधरस्तथा । शरणो जयदेवश्च धोयो कविनृपः क्रमात् । राज्ञा लक्ष्मणसेनस्य पञ्चरत्नानि संसदि । इति पञ्चरत्नोक्तया लक्ष्मणसेनस्य राज्ञः सभापण्डिता आसन्निति निष्पद्यते । लक्ष्मणसेनसमयस्तु न्यायवार्तिकभूमिकायां म. म. विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिभिः १०२९ शाकाब्दोऽत्रधारितः, तथाच तत्समकालस्य बलभद्रापरनाम्नो वल्लभाचार्य- स्थापि एकादशशताब्व काल इति सङ्गच्छते । एवं चाचार्यवल्लभाः मंगेशोपाध्याय- समकालीनास्तत्पूर्वकालीना एवं वेति वक्ष्यामः । अत्र च गोवर्धनाचार्यस्य भ्रातोदयनाचार्य एवं लक्षणावल्यादिनिबन्धप्रणेता इति न भ्रमितव्यम् ,, 'तर्का- म्बराङ्कप्रमितेन्धित्यादिलक्षणावलीनिर्दिष्टसमस्यास्य च समयस्य महदन्तरस- स्वात् । यतश्च न्यायलीलावतीकर्तुर्वल्लभस्य केवलमाचार्य इति गुरुसम्प्रदायाधिगता बिरुदावली सर्वपुस्तकेपूलभ्यते नैयायिकतया कुशाग्रबुद्धित्वात् रविणोपमितश्च श्री- मता गोवर्धनाचार्येणाऽतोऽपिन बलभद्रस्य वल्लभत्वसम्भावनायां काचिक्षतिरिति । एसति न्यायलीलावतीग्रन्थकर्ता वल्लभाचार्य एकादशशताब्द्यामेव मिथिलादेशे बभूवेति आधुनिकानां मैथिलविदुषां राधान्त एव निरवद्यः प्रतिभाति ।

·भूमिका। (ग्रन्थरचनाशैली विषयसमालोचनाच) 'त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य वृत्तिः" इति समानतन्त्राचार्यप्रवरवा. स्यायनमहर्युक्ति प्रमाणयता वल्लभाचार्यण वैशेषिकसिद्धान्तसिद्धपदार्थानामुद्दे. शाख्या लक्षणाख्यां च प्रवृत्ति प्रशस्तपादभाष्यलक्षणावल्यादिनिबन्धैर्गतार्था' मन्यमानेन परीक्षाख्यैव ताज्या प्रवृत्तिः प्राधान्येनावलम्बिताऽत्र न्यायलीला. क्तीनिवन्धे । तत्र च प्रथमे विभागपरिच्छेदे 'पडेय पदार्थाः' (पृ० १०५० १) इत्याधुपक्रमेण पदार्थोद्देशविभागपरीक्षा विधताऽऽचार्येणा(१)माव(२)तमा. (३)क्षणिक(४)शक्ति(५)ज्ञातता(६)ऽऽधाराधेयभाव(७)सादृश्याख्यानां सप्तपदा. नामतिरिक्तत्वमाशंक्य यथा पदार्थान्तरत्वखण्डनं प्राचीनशैल्या विहितन्तथा नान्यत्र मूलनिबन्धग्रंथेषुपलभ्यत इति स्वयमेव ज्ञास्यन्ति पाठकाः । एवमेवाये 'पृथिव्यादीनां द्रव्यत्वादू गुणवत्त्वाद्वा भेद' (पृ० ८८ पं० १) इत्यायुक्त्या पदार्थानां न्यूनत्वमपि संभवतीत्यभिप्रायेण पदार्थोदेशविभागाक्षेपतरसमा. धानपरिपाट्यपि वल्लभाचार्याणामेव नान्येषामद्ययावदुपलब्धानां वैशेषिक. दर्शननिबन्धकाराणामित्यपि एव्यक्तम् । द्रव्यविभागपरीक्षायामपि केवलं पृथिव्यादिपरीक्षाक्रम एवं न्यायलीलावतीकारेणावलम्बितो न णोद्देशवर्णनक्रम इत्यपि नूतनमेवान्यनिबन्धेभ्यः । तत्राप्यवयविपरीक्षायां परमा- गुपुञ्जबादिबौद्धमतखण्डनप्रकारो व्यासत इहैव यादृगुपलभ्यते नान्यत्र तथा । बहिरिन्द्रियशरीरविषयाणां द्रव्यान्तरत्वाक्षेपाभिप्रायेण द्रव्यविभागपरीक्षा सृष्टि. संहारविधिस्थप्रलयपरीक्षा परमाणूनां द्रव्यान्तरत्वाक्षेपसमाधानपरलीलावती. स्थपरीक्षाप्रकरण चातीवहृदयङ्गमं नैयायिकसचेतसाम् । एवं भूषणमतखण्डनपूर्वक प्राचीनार्वाचीनप्रणाल्या कालदिशोः परीक्षायां क्षणिकविज्ञानसन्ततिपक्षनिरासद्वा. राऽऽत्मन इतरभेदसाधने, मनस इतरभेदसाधने च वल्लभाचार्यपरिगृहीता शैली. तथा नवीनैव । गुणविभागपरीक्षायामपि द्विवादिसंख्यास्थापने भासर्वज्ञमतखण्डन दोर्धत्व परिमाणविशेषस्यास्वीकारो द्विपरत्वप्रतिबन्दीनिरासद्वारा द्विपृथक्त्वव्यवस्था- पनमवयववतिना संयोगाभावेनावयविनि संयोगस्य सादेश्यव्यपदेशविषय. स्वमानस्यैवाव्याप्यवृत्तित्वव्यवहारनिबन्धनत्वात्स्योगस्यापि वस्तुतो व्याप्य. वृत्तित्वमिति च सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां वल्लभाचार्याणां स्वतंत्र स्वमतमेव । एवं परत्वापरत्वयोः परीक्षायां किरणावलीकारमतनिर्भत्सनं भूपणकारमतस्य कण. मक्षपक्षाक्षमामानविजू भितत्वप्रदर्शनं चातीव चमत्कारकारि । प्रत्ययमानेषु यथार्थत्वं मन्यमानानां गुरुमततरववेदिनां मतस्य निरासोऽन्यथाख्योतिस्थापन च विपर्ययपरीक्षायां, भूषणमतखण्डनपूर्वकमनध्यवसायस्थापना, स्वप्नाख्याविद्यास्था- पनपूर्वक बाह्यार्थभङ्गवादिमतखण्डन, 'प्रत्यक्षपरोक्षायां सर्वज्ञप्रत्यक्षावधारणप्रक्रिया ·भूमिका । चान्यनादृष्टचरी विशेषतो विदुषां रुचिकराति वदामः । तथा चार्वाकमतखण्डन. द्वाराऽनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापने संक्षेपत उदनाचार्योक्तानुपाधित्वरूपव्याः पूर्वपक्षी. यैकमात्रब्याश्च निरासपूर्वकं कात्स्न्येन साधनस्य साध्यसंबंधरूपव्याप्तिस्वरूपस्य निरूपणे तज्ज्ञापकानुपाधिकत्वकथनेऽप्यतिप्राचीना प्रौढयाच्याच निबन्धनशैली गंगे- शोपाध्यायकृतामतिविस्तृतां व्याप्तिनिरूपणरीतिमष्यतिशेतेऽतो गङ्गशोपाध्यायावल भाचार्याः पूर्वकालीना इत्युक्तौ न किञ्चिदप्यसमञ्जसं स्यात् । तत्र तावल्लालावती. निबद्धस्य 'नापि साध्याभावविरोध' (पृ. ५०००१) इत्येकपूर्वपक्षि. व्यातिनिरूपणस्यैव कृत्स्नः पूर्वपक्षिव्याप्सिसमुदायो गंगेशोपाध्यायेन स्वमतिवै. भवेन प्रसारितोऽन्ते चानौपाधिकत्वरूपन्यासिस्थापनं टीकाकूइभिमतोक्तविधव्याप्ति. निरासश्चोभयत्रापि समान इति च न्यायलोलावती निभृतमवलंब्यैवांशोऽयमेतावती दुरूहता नव्यशैल्या प्रापित इति प्रतिभाति । यतस्तत्पुत्रेण वर्धमानोपाध्यायेन न्यायलीलावतीकारप्रदर्शितस्य 'का पुनर्व्याप्तिः ? साधनस्य साहित्यं का. स्न्येन' (पृ० ४९६ पं० १) इति ग्रन्थस्य व्याख्यानं विदधता 'नन्वेकव्य- क्तिकव्यातौ न कात्ार्थः, अनेकथ्यक्तिकेऽपि सद लधूमसम्बन्धस्य प्रत्येकं वहावभावः, अत एव न कृत्स्नेन साध्येन साधनस्य सम्बन्धो प्तिः, विषमव्याप्ते तदसम्भवाचे (पृ० ४६६०१७) त्याद्यारभ्य सिद्धा. न्त्यभिमततदर्थप्रदर्शनपर्यन्त, तत्त्वचिन्तामणौ तस्य 'नापिकात्स्न्येन सम्बन्धो व्याप्तिः एकव्यक्तिके तदभावात्, नानाव्यक्तिकेऽपि सकलधूमसम्ब. न्धस्य प्रत्येकवहावभावात, अत एव न कात्स्न्यन साध्येन सम्बन्धो व्याप्तिः विषमव्याप्ते तदभाषाच्चे ( क० मु० पु० पृ० ३ पं० २३)- त्यादिपाठस्यैव अत्रोच्यते' इत्यादिग्रन्थपर्यन्तं प्रायश आनुपूयेवोल्लेखः कृतः । एवं सिद्धान्तलक्षणीये-'यत्संबंधितावच्छे करूपवत्वं यस्य तस्य सा व्याप्तिः, तथाहि धूमस्य वह्निसम्बन्धित्वे धूमत्वमवच्छेदकं धूममा. त्रस्य वह्निसम्बन्धित्वात् , वस्तु धूमसम्बन्धेन वह्नित्वमवच्छेदक धूमासम्बन्धिनि गतत्वात् , न ह्यनिप्रसक्तमवच्छेदकं संयोगादौ तथा. स्वादर्शनात् , किंत्वान्धनप्रभववाहित्वं धूमसंबन्धितावच्छेदक, ता. दृशं च व्याप्यमेव । यद्वा यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि यद्वन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यम्' (पृ. ४९८६०८) इत्यादिग्रन्थेन न्यायलीलावतीप्रकाशे प्रदर्शिते व्याप्ती अपि तत्वचिन्तामणिस्थ (क. मु० पु० पृ० ५.-६ )सिद्धान्तव्याप्सिलक्षणद्वयादानुपूऽक्रम समुद्धृते । व्याप्तिकतर्कविषयः सिद्धान्तोऽपि न्यायलीलावतीनिबद्धो चिन्तामणिसम्बादीति सुक्ष्मदृष्ट्या विचार्यमाणेऽवश्य बुद्धिमारोहोतीति कृतमप्रासंगिकविचारेण । एवमग्रेप वैशेपिकमतसिद्धप्रमाणद्वयस्थापनाय शब्दादिमानान्तरभङ्गानिरूपणे ·६ भूमिका। -- किरणीवलीकारमतखण्डनम्, अनुपलब्धिनिरासे मीमांसकमतखण्डनप्रौढोप्रदर्शन- पूर्वकमभावतविभागपरीक्षाक्रमश्व वल्लभाचार्याणामाचार्यत्वमन्वर्थयतीत्यत्र न कश्चित्सन्देहः । अपवर्गपरीक्षायामप्यभावप्रसङ्गसङ्गतायां वेदान्तित्रिदण्डिभट्टा. चमिमतमुक्तिपदार्थनिरसनपूर्वक दुःखप्रागभावरूपापवर्गस्य पुरुषार्थत्वसाधर्म, यवयववादिजैनमतखण्डनपूर्वक पंचावयवस्थापन, हेत्वाभासपरीक्षणान्ते स्मृते. मानान्तरत्वनिरासपूर्वकं युक्त्याऽतीन्द्रियस्यापि गुरुत्वस्येन्द्रियप्रवृत्तिविषयत्वसा. धनं चाचार्यवल्लभस्थालौकिकमेवान्यन्त्रानुपलंभात् । तथाऽने प्रोक्षणादिजन्यसंस्कार- खण्डनपू कन्तविध्यस्थापन शब्दे द्रव्यत्वसाधकानुमाननिरासपूर्वकं गुणत्वस्था. पन, स्फोटवादिवैयाकरणमतखण्डनं च यद्यप्यन्यत्रोपलभ्यते, तथापि रुच्यादिचतुर्वि- कात्यतिरिक्तगुणाक्षेपसमाधानपूर्विका गुणनियमनशैली नान्यत्र कुत्रचिदीदृशी भा. ध्यादिप्राचीननिबन्धेषूपलभ्यत इत्ययमपि विशेषो गुणपरीक्षायामतीव हृदयङ्गमः । कर्मविभागपरीक्षान्तेऽतद्वयावृत्तिरेव जातिान्या वस्तुभूतेति बौद्धमतखण्डनरी. तिः, परापरातिरितसामान्याक्षेपामाधानप्रकारच, प्राचीनवैशेषिकरहस्योद्घाटनपरो- उत्तीवप्रौढपाण्डित्यप्रकाशको न्यायलीलावतीकाराणाम् । एवमेव समवायपरीज्ञायां विशेषणताविशेष्यतयोः स्थलविशेषान्तर्भावेण स्वरूपभेदकथनपूर्वक समवायस्य वैशेषिकमतेऽप्रत्यक्षत्वेऽपि समानतन्त्रशोडषपदार्थमतमाश्रित्य महताऽऽडम्बरेण प्रत्य. क्षत्वव्यवस्थापनं च विभागपरिच्छेदेऽत्यन्तमुपादेयो न्यायलोलावत्याः मैदग्ध्य- विधायको भागविशेषः । व्यतिरेकिरूपवैधज्ञानाधीनस्य व्यावृत्तत्वेन पदार्थ- ज्ञानस्यौ च तत्वज्ञानत्वात् व्यतिरेक्यनुमानपरीक्षापूर्वक 'व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्ष- गस्थ प्रयोजनम्' इभियुक्तोते विवेचनद्वारा सकलपहार्थानां प्रातिस्विकलक्षगवर्ण. नल्यान्ते संशयस्य महर्षिवात्स्यायनोद्योतकराभिमतपंचविधत्ववैविध्यखण्डनपूर्वक परमन्यायाचार्यवाचस्पतिमिश्रमतखण्डनं भूषणमनिरासपूर्व के प्रमाणसामान्यल- क्षणं च वैधर्म्यपरिच्छेदे वल्लभाचार्येण स्वमतिप्रागल्भ्यादेवोडितम् । साधर्म्यस्यान्वयिहेतुत्वेनात्मतत्त्वावबोधकत्वात्तत्परिच्छेदेऽस्तित्वादिसाधम्यं. परीक्षणान्ते हेतुफलभावानङ्गीकारे आत्मादितत्त्वाव्यवस्थितौ न निःश्रेयसप्राप्ति- रिति सङ्गत्या द्रव्यादिप्रक्रियापरिच्छेदे सिंहावलोकनन्यायेन द्वया कपिद्धयाक्षेपसमा. धानयुक्तीनां पिठरपाकमापक्षितां पीलुपाकयुक्तीनां च प्रदर्शनद्वारा पाकजप्र. क्रियावर्णनम्, अन्ते द्वित्वाथुत्पत्तिप्रक्रियाक्षेपसमाधानाय संख्याप्रक्रियाप्रदर्शनम् , बाधकाभावात् इथणुकपरिमाणमेव सरेणुपरिमाणजनकमस्त्विात्याक्षेपस्य 'चातु- विधमपि जन्यपरिमाणं संख्यापरिमाणप्रचयजन्यमिति भाष्याक्षेपस्य' च समा. धानार्थ परिमाणप्रक्रिया प्रदर्शनम् , द्विपृथक्त्वसाधनाय पुनः पृथक्त्वप्रक्रियाया संयोगविमागादिपरीक्षण य च संयोगादिसंस्कारान्तप्रक्रियायाश्चान्ते प्रदर्शनमित्येव- .

·भूभिका। मेकविधस्यापि पदार्थस्य स्थलान्तरे वर्णनात्मिका सूत्रकारौली वल्लभाचायण किमिति समवलम्बितेति स एव जानात्यस्य प्रयोजनम् । (न्यायलीलावत्या भाष्यातिशायिविषयत्वम् ) । एवञ्चोत्तरीत्याऽभावादिनिरूपणं प्रगाढपाण्डित्येन विवेचयता वल्लभाचार्यम न्यायलीलावतीनिबन्धः प्रशस्तपादीयधर्मसंग्रहापरपर्यायभाष्यनिबन्धविषयातिशा. यित्वादार्शनिकसृष्टौ प्रख्याति नीतस्तत्त्वचिन्तामण्यादिमहानिबन्धाध्ययनाध्याप- नात्पूर्वकालमारभ्य मिथिलायां वङ्गदेशे च पठनपाठनादावत्यन्तप्रचलितो बभूवेति श्रूयतेऽवधार्यते च तदुपरिलिखिताभिस्तद्देशीयप्रसिद्धनैयायिकैाख्यानपरम्परामि- यतोत्राऽद्ययावत (१) न्यायलीलावतीविवेकः ( पक्षधरमिश्रकृतः ) (1275) A. D (२) न्या० लो० रहस्यम् (मथुरानाथतर्क० कृतम् ) (1570) A.D. (३) न्या. ली. विभूतिः (रघुनाथशि० कृता)(1477-1547)A. D (४)न्या. ली. प्रकाशः (रामकृष्णभट्टाचार्यकृतः) (५) न्या०ी० वर्धमानेन्दुः (वाचस्पतिमिश्र ) (1450) A. D (६) न्या० लो० कण्ठाभरणम् (शङ्करमिश्रकृतम् ) (1450) A. D (७) न्या. ली० प्रकाशः ( वर्धमानोपाध्यायकृतः ) (1250) इति सप्तटीकाः पुरातन्य उपलभ्यन्ते । प्रकाशव्याख्यानस्यापि मथु- रानाथवागीशकृतं रहस्ट(१) रघुनाथशिरमणिकृता दीधितिः (.) भगीरथ ठक्कुरकृता विवृति( ३ )श्चेति तिस्रो व्याख्या विहिताः । ( उपसंहारः।) एवमुक्तविशेषैरत्युत्कृष्टस्याऽस्य न्यायलीलावतीनिबन्धस्य दुर्घटे संशोधनका यन्मदीयमित्रवरैः व्याकरणाचार्य: प्रण्डितप्रवरहारानचन्द्रशास्त्रिभिर्विषमस्थलाक्षरसंयो. जनव्याख्यादिना सम्यगनुगृहीतोऽस्मि, तथा काशीस्थराजकीयरस्कृतपाठशालाध्य- क्षपण्डितगोपीनाथकविराजमहोदयैश्च वल्लभाचार्याणामैतिद्यविषये यत्प्रबोधितोड. भूवन्तेनैतयोरुपकृति शिरसा वहन् यदन्न प्रमादादिजन्यं दोषजातं श्येत तहृदः सद्भिः क्षन्तव्यम् इति प्रार्थयते- - वसन्तोत्सवः। विदुषाममनुः दुण्डिराजशास्त्री। - ·श्रीमदल्लभाचार्यकृतन्याय लीलावतीनिबद्ध- प्रकरणानां सूचीपत्रम् । (१)विभागपरिच्छेदे- S पृष्ठात् पृष्ठान्तम् १ पदार्थोद्देशपरीक्षाप्रकरणम् । १० १०३ २ (द्रव्यविभागपरीक्षायां ) पृथिवीपरीक्षाप्रकरणम् । १२० ३ अवयविपरीक्षाप्रकरणम् (प्रासनिकम् ) जलपरीक्षाप्रकरणम् । १४८ तेजःपरीक्षाप्रकरणम् । १४९ १५७ वायुपरीक्षाप्रकरम् । इन्द्रियपरीक्षाप्रकरणम् । १८१ शरीरपरीक्षाप्रकरणम् । २०२ विषयपरीक्षाप्रकरणम् । २१६ २१९ सृष्टिसंहारविधौ (प्रलयपरीक्षाप्रकरणम् )। २२० , ईश्वरपरीक्षाप्रकरणम्। २३९ १२ परमाणुपरीक्षाप्रकरणम्। २६२ २७३ १३ आकाशपरीक्षाप्रकरणम् । १४ कालपरीक्षाप्रकरणम् । २७९ १५ दिग्परीक्षाप्रकरणम् । २९४ जीवात्मपरीक्षाप्रकरणम् । ३१४ ३२३ मनःपरीक्षाप्रकरणम् । ३२३ ३४२ १८ (गुणविभागपरीक्षायां ) संख्यापरीक्षाप्रकरणम् । ३५८ परिमाणपरीक्षाप्रकरणम् । ३६८ पृथक्त्वपरीक्षाप्रकरणम् । द्विपृथक्त्वपरीक्षाप्रकरणम् (प्रासनिकम् ) ३७४ २२ संयोगपरक्षिाप्रकरणम् । ३७५ २८० १३ संयोगाव्याप्यत्तित्वपरीक्षाप्रकरणम् (प्रासादिकम् ) ३८० विभागपरीक्षाप्रकरणम् । ३९४ परत्वापरत्वपरीक्षाप्रकरणम् । धुद्धिप्रकरणे संशयपरीक्षाप्रकरणम् । " " ·२ प्रकरणसूचीपत्रम् । " " १७ " . " पृष्ठात् पृष्ठान्तम् २७ ( गुणविभागपरीक्षयां ) विषययपरीक्षाप्रकरणम् ! अनध्यवसायपरीक्षाप्रकरणम् । स्वपरीक्षाप्रकरणम् । प्रत्यक्ष योगिप्रत्यक्षपरीक्षाप्रकरणम् निर्विकल्पकपरीक्षाप्रकरणम् । ४८१ सावक रूपकासरीक्षाप्रकरणम् । ४८५ अनुमानपरीक्षाप्रकरणम् । ३४ ध्याप्तिपरीक्षाप्रकरणम् । तर्कपरीक्षाप्रकरणम् । ४१४ ५२२ परामर्शपरीक्षाप्रकरणम् । ५२३ ५२५ ३७ शब्दमाप्रकरणम् । ३८ उपमानभाप्रकरणम् । अर्थापत्तिभङ्गप्रकरणम् । ५३९ ५४२ संभवभङ्गप्रकरणम् । ऐतित्वमङ्गप्रकरणम् । ५४३ ५४४ अभावपरीक्षाप्रकरणम् । ५७९ अपवर्गपरीक्षाप्रकरणम् । न्यायपरीक्षाप्रकरणम् । ५९९ हेत्वाभासपरीक्षाप्रकरणम् । रमृतिविद्यापरीक्षाप्रकरणम् । (२८ आषविद्यापरीक्षाप्रकरणम् । ६२८ गुरुत्वपरीक्षाप्रकरणम् । ६३१ ३३९ द्रवन्धपरीक्षाप्रकरणम् । ६४३ स्नद्रापार रणम् । संसार पूर्व प्रकाणम् । धर्माधर्मपरीक्षाकरणम् । शब्दपक्षिाप्रकरणम् । गुणविभागनियमपरीक्षाप्रकरणम् । कर्मविभागपरीक्षाप्रकरणम् । १८४ सामान्यतद्विभागपरीक्षाप्रकरणम् । ६८५ विशेषपरीक्षाप्रकरणम् । समवायपरीक्षाप्रकरणम् । " " " " " " ४८ " " ५८ ·S प्रकरणसूचीपत्रम् । पृष्ठात् पृष्ठान्तम् ७४५ ७४६ ७५२ ६२ ७५७ ७५८ ६३ ७५९ ६४ ७७८ ७९४ ८२१ (२) वैधर्म्यपरिच्छेद-- व्यतिरेकिपरक्षिाप्रकरणम् । व्यतिरेकिविशेषपरीक्षाप्रकरणम् । पदार्थलक्षणप्रकरणम् । द्रव्यलक्षणप्रकरणम् । गुणलक्षणप्रकरणम् । (३) साधर्म्यपरिच्छेदे- पड्पदार्थसाधम्र्याक्षेपप्रकरणम् । पदार्थसाधर्म्यसमाधानप्रकरणम् । (४) प्रक्रियापरिच्छेदे- द्रव्यप्रक्रियायां रवणुकसिद्धिप्रकरणम् । पाकजप्रक्रियाप्रकरणम् । द्वित्वादिसंख्योत्पत्तिप्रक्रियाप्रकरणम् । परिमाणप्रक्रियाप्रकरणम् । द्विपृथक्त्वप्रक्रियाप्रकरणम् । संयोगप्रक्रियाप्रकरणम् । विभा प्रक्रियाप्रकरणम् । परत्वापरत्वप्रक्रियाप्रकरणम् । (प्रासीमके) शातताप्राक्रयाप्रकरणम् । संस्कारप्रक्रियाप्रकरणम्। प्रकरणानि । ८२२ ६७ ८२९ ८३७ ८४२ ८४७ ८४७ ८४८ ८४८ ८४९ ७२ ८४९ ८५७ ८५८ ८६० ८६१ ८६२ ८६३ ७५ ·१ ३ २ ५ ५ १ १० || श्रीः॥ सटीकन्यायलीलावत्या विषयानुक्रमणिका । (१) पदार्थोदेशपरीक्षाप्रकरणे- विषयः। पृ० पं० मूलकतुमङ्गलम्। टीकाकृतां समङ्गलाचरणं मूलस्थमङ्गलाचरणव्याख्यानम्।, पुरुषोत्तमपदे समासविवेचनम् । (टी०) प्रेक्षावत्प्रवृत्स्यङ्गाभिधायक श्लोकः । उक्तश्लोकस्य ग्रन्थकर्तृस्त्रीग्रन्थोमयपक्षेण व्याख्यानम् । टी०,, षडेव पदार्था इति पदार्थ नियमाक्षेपपरमूले एवकारार्थ: विषेचनम् । टी० अस्माच्छब्दादयमों बोद्धव्य इतीश्वरज्ञानस्यापीच्छाव सङ्केतत्वाभिधानम् । (टी०) अवधारणफलकपदार्थविभागाक्षेपः । व्यवच्छेदमाने एवकारस्य शक्तिरिति रु०मिश्राशयवः र्णनम् । टी० २१ अभावस्य षट्पदार्यातिरिक्तत्वव्यवस्थापने युक्तिः । भाषरूपतमसोऽतिरिक्तपदार्थस्याङ्गीकारे युक्तिः । क्षणिकस्यातिरिकपदार्थत्वस्थापनम् । मीमांसकाभिमतशत पदार्थान्तरस्वाभिप्रायेणाक्षेपः। भावाभिमतमाततायाः समवायवद्वैशिष्ट्यास्यसम्बन्धस्य च पदार्थान्तरवस्थापने युक्तिः । आधाराधेयभावस्प मेयान्तरत्वव्यवस्थापनम् । सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वे युक्त्यभिधानम् । उक्तपदार्थावभागाक्षेपसमाधानस्यारम्भः । अयोगान्ययोगव्यवच्छेदयोर्विभागार्थत्वम् । ३४ तमसो भावान्तरत्वखण्डनम् । क्षणावच्छेदकोपाधेरस्त्यशब्दत्वान क्षणिकस्य पदार्थान्तर स्वमिति एकदेशिमतेन निरासः। ३ अन्त्यशब्दाप्रतिसन्धानेऽपि क्षणव्यवहारादेकदेशिमतं न युक्तमिति खण्डनम् । १ १ ३ ३ ३ ·विषयानुक्रमणिका ५ पं. विषयः। पृ० सूर्यपरिस्पन्दस्य क्षणावच्छेदकोपाधित्वप्रदर्शकं मतान्त- ३ ४ नम्। विभागाभावादिरूपोपाधिचतुष्कान्यतमस्य क्षणोपाधिस्व. मिति मतान्तरप्रदर्शनम् । तत्र किरणावलीकारसम्मतिः। उक्तमतद्वयखण्डनम् । सूर्यसंयोगविभागयोः क्षणोपाधित्वमिति मतान्तरवर्णः ४५ तखण्डमम्। सिद्धान्तिमतेन क्षणखण्डनम् । ४५ क्षणिकत्वपरिष्कारस्ताविवृतौर०मिश्रमतखण्डनम्। टी०४३ क्षणसाधकप्रत्यक्षानुमानयोः खण्डनम् । स्वमतेन क्षणव्यपदेशबीजतद्विषयोपाधिवर्णनम् विजातीयमानस्य सार्बलौकिकक्षणव्यवहारहेतुत्वम् टी०४६ सूर्यस्पन्दे क्षणव्यवहारस्यौपचारिकत्वकथनम् । टी. क्षणशानस्य विशिष्टव्यवहारसमर्पकत्वम् । विवृतौ परिष्कृतक्षणलक्षणम् । र्ट ० शक्त पदार्थान्तरस्वनिरासः। ५४ शक्तिसाधकानुमानं तत्मण्डनं च । शक्तिबाधकानुमानवर्णनम् । ६२ विवृतौ मुरारिमिश्रमतानुसारिणो वल्लभस्य मण्यादिप्रयो. गजन्यमष्टं प्रतिबन्धकमिति मतस्य खण्डनम् । टी. दाहं प्रति प्रतिबन्धकामावस्य कारणत्वे पूर्वपक्षस्तत्लमा. ६४ शातताया पदार्थान्तरस्वनिरासः। वैशिष्टयस्यातिरिकपदार्थान्तरत्वखण्डनम् । ६७ वैशिष्टयस्य ज्ञानरूपत्वव्यवस्थापनम् । वैशिष्ट्यस्यातिरिकरवसनाशापचिरिति मिश्रमतसण्ड ७२ नन्याभिमतस्थामावधिकरणताप्रयोजनस्य निरास वि०७३ गुरुत्वप्रतिबन्धकवादिरूपत्वेनैव निर्वाह नाधारत्वस्य पदा न्तरत्वमिति व्यवस्थापनम् । १ २ १३ घानं च। ३ १ नम् । वि० ·पं० १ ) ८१ ५ विषयानुक्रमणिका । विषयः। पृ० साठश्यस्य सामान्येऽन्तर्भावानातिरिक्तपदार्थान्तरस्वमिति वल्लभमतम् । ७६ स्वत्वस्य पदार्थान्तरमाक्षेपः। (कं. ७२ स्वस्वस्य पदार्थान्तरत्वसाधकानुमानम् । कं० उक्काक्षेपसमाधानम् । ६० स्वत्वसाधकशब्दप्रमाणकथनम् । प्र० मुरारिमिश्रायुक्तं परिष्कृतस्वस्वलक्षणम् । (वि०) द्रव्यादिनिके मिथो ब्यावर्तकधर्माभावात् षडेव पदार्था इति विभागस्य न्यूनत्वाक्षेपः। द्रव्यत्वजाताधाक्षेपः। गुणत्वजातावाक्षेपः । नवद्न्याबच्छेदकद्रव्यत्यजातिसाधनम् । द्रव्यत्वजातिसाधकानुमाने विभुत्वोपाधिलण्डनम्। टी०९५ कर्मत्वासिद्धिनिराकरणम् । अनुगतबुद्ध्वैष द्रव्यत्वजातिसिद्धिरिति मुरारिमिश्र मतगण्डनमा द्रव्यत्वसाधकानुमाने विपक्षबाधककथनम् । गुणत्वजातिसाधकानुमानवर्णनम् । १०० द्रव्यत्वादिजातीनामुपदेशव्यंग्यत्वकथनम् । (प्र.) द्रव्यादित्रिके अर्थत्वजातिनिरासः। १०२ न्यूनस्वाक्षेपोपसंहारेणोदेशप्रकरणसमाप्तिः । १०३ (२) पृथिवीपरीक्षाप्रकरणे- नवैव द्रव्याणीतिविभागाक्षेपाभिप्रायेण पृथिवीस्वजातावा १२ ar २२ ३ ४ १ . क्षेपः। ३ अवैलक्षण्यात पृथिव्यां पाकजस्पर्श आक्षेपः। १०९ पृथिव्यामितरभेदलाधकपृथिवीत्वजातिसाधनमा ११३ सुखसमवाधिकारणत्वेन संसार्यात्मनिष्ठात्मस्वजातिस्थी कारः। (प्र०) पृथिवीस्पर्शस्य पाकजस्वार्थ लक्षण्यसाधनम् । पृथिवीस्पर्श पाकजत्वसाधकामनुमानम् । (टी०) ६) अवयविपरीक्षाप्रकरणे- उपोदातसात्या सातातिरिक्तावयविसाधनम् । ३ ११ ३ ·विषयानुक्रमणिका । पं० २ ११ १ १ -- २ ४ ६ १२ विषयः। पृ. अणु मुदायेऽपरोक्षत्वाभाव साधकमनुमानम् । १२१ स्थूल शब्दार्थः। (प्र.) उकालुमाने विशिष्टोत्पादरूपोपाधिखण्डनम् । १२२ परमायुपास्यातीन्द्विरत्वे स्वरूपविशेषस्यानुपाधिस्वक. १२३ अषयविनि विरुद्धधर्माध्यासाद्याशङ्कासमाधानानि । (४) जलपरीक्षाप्रकरणे-- अपां शुक्लमेव अपं लक्षणमिति भाग्याक्षेपः । १३१ नियामकामावादपा मधुर एव रस इति भाज्यस्याक्षेपः।१३२ शीत एषापां स्पर्श इत्यस्याक्षेपः । १३४ अपां स्वाभाविकद्रव्यत्ववत्त्वे आक्षेपः। घृतेऽसिष्याप्त्या स्नेहवरवरूपजललक्षणाक्षेपः। जलत्वजातिसाधकानुमानखण्डनम् । ( टी.) १३७ शुक्लरूपादिरूपजललक्षणसाधनपूर्वकं जलत्वजातिस्थाप. नम्। जले माधुर्यस्य स्वाभाविकत्वेऽनुभवप्रमाणकथनम् । जल माधुर्यस्य वैलक्षण्यसाधनम् । घृतस्नेहे पार्थिवत्वसाधकानुमानखण्डनम् । १४७ (५) तेजःपरक्षिाप्रकरणे-- तेजस्वजात्याक्षेपाभिप्रायेण भास्वरशुक्लमेव रूपं तेजस इत्यस्याक्षेपः। उष्ण एव तेजसः स्पर्श इत्यस्याक्षेपः। १५० उक्ताक्षेपसमाधानपूर्वकं तेजस्त्वसाधनम् । नुवषय तैजसत्वसाधा गुभानदबकं सुवर्णस्य तेज. सद आक्षेपः। उक्कापसमाधानपूर्वकमनुछिन्नद्रवत्वांशस्य सुवर्णस्य ते. सवसाधनम्। २५४ पातिमारुत्वाश्रये पार्थिवत्ववर्णनम् । (टी०) सकदुचरितात्सुवर्णपदादुभयबोधः। सुवर्णपदं पार्थिवे शतं तेजले लाक्षणिकमिति विवृतिका- २ १ ३ ३ -- ३ ३ १ ·विषयानुक्रमणिका। पं० or नम्। १ विषयः । पृ० मभौमगुरुत्वाक्षेपस्तस्समाधानं च । सुवर्णस्य तेजसत्वसाधकानुमाने उद्भावितदूषणोद्धारपू. वकं तत्साधकनिकृष्टानुमानद्वयम् । (क०) अत्यन्तामिसंयोगानुच्छेघद्रवत्वासिद्ध्याक्षेपपूर्वकन्तैजस. त्वसाधकानुमानाक्षेपाणां प्रदर्शनम् । प्र० उक्ताक्षेपसमाधानपूर्वकं सुवर्णे तैजसत्वसाधकनिकृष्टा. नुमानप्रदर्शनम् (प्र.) उदयनाचार्योकं प्रतिबन्धकविधया सुवर्णस्य तैजसत्वसा. धकानुमानम् । (प्र०) १६६ नीरुपस्पर्शाभयवायुसद्भावाक्षेपः। (६) वायुपरीक्षाप्रकरणे-- वायुसद्भावसाधकप्रत्यक्षादिमानखण्डनम् । (प्र०) १६७ वायुसाधकस्पर्शादिचतुकलिङ्गस्यान्यथसिदत्वप्रदर्थः १७० त्वगिन्द्रियप्रकृतित्वेनेतरबाधास्परिशेषानुमानतो वायुसि. दिकथनम्। १७३ वायाभूतस्पर्शसाधकानुमानप्रयोगः । १७४ न्यजनस्पर्श वायवीयत्वसाधकानुमानम् । १७६ वायो स्पर्शादिचतुष्कवस्वसाधकानुमानानि । (प्र०) १७९ (७) इन्द्रियपरीक्षाप्रकणे- बायोः प्रत्यक्षवाभावे युक्तिः । (क) नवैव द्रव्याणीति विभागव्याघातामिन्द्रियेग्वितरमेदसा धकानुमानप्रदर्शनम्। घ्राणस्यापार्थिवत्वे युक्तिः। ૨૨ घ्राणस्य पार्थिवत्वसाधकानुमाने व्याभिचारप्रदर्शनम् । १८३ चक्षुषस्तैजसत्वाभावे युक्ति। स्वचो वायवीयत्वे आक्षेपः । रसनस्यानाप्यत्वसाधकानुमानम् । १८६ श्रोत्रस्य नमोभिनत्ववर्णनम् । इन्द्रियत्यावच्छेदेनाभौतिकत्वसाधकानुमान सांस्यमा १ ૨ ३ ८ ३ १ ४ - ·विषयानुक्रमणिका । go १ २ विषयः। पृ० चक्षुरादिभिन्नतामसेन्द्रियलाधकानुमानम् । १८८ तामसेन्द्रियाभावे इन्द्रियनानात्वापलापकथनम् । इन्द्रियेवितरभेदसाधकानुभाने दोषप्रदर्शनपूर्वकन्तेषां भूतरवसाधनम्। इन्द्रियेषु द्रव्यत्वसाधनम् । (प्र. १९१ घ्राणे पार्थिवत्वयुक्तिखण्डनम् । १९२ अतैजसत्वसाधकयुक्तिखण्डनपूर्वकं चक्षुषम्तैजसत्वमाध कानुमानप्रदर्शनम् । १९३ उक्तानुमाने प्रदीपे दृष्टान्तासिद्धिवारणम् । (वि०) रसनेन्द्रियस्याप्यत्य साधनातिदेशः । १९५ श्रोत्रस्य परिशेषादाकाशत्वसाधानम् । तामसेन्द्रियनिराकरणम् । १९६ बौद्धमतेन गोलकस्येन्द्रियत्वसाधकपूर्वपक्षः । स्वचोऽपि देहव्याप्युद्भूतस्पर्शपवनरूपत्वमित्याक्षेपः । १९८ उक्ताक्षेपसमाधानपूर्वकमतीन्द्रियगोलकाभिन्नेन्द्रिय साधन २ १ २ १ २ नम्। २०० ३ १० २०२ ३ नम् । स्वचोऽपि प्रसिद्धपवनातिरिक्त पवनीयत्वसाधनम् । इन्द्रियसामान्य लक्षणम् । (८) शरीरपरीक्षाप्रकरणे- द्रव्याणि नवैवेति विभागाक्षेपायानुमानेन शरीरस्य द्रव्या न्तरत्वसाधकपूर्वपक्षः। उक्ताक्षेपसमाधानाय शरीरे भूतचतुष्कप्रकृतिकवखण्ड. चित्ररूपकार्यवैलक्षणसम्भवेऽपि भूतचतुष्कारब्धकार्यस्य वैलक्षण्यानुपपत्तिः। २०७ मानुषशरीरे पृथिवीसमवायिकारणकत्वसिद्धिः। (५०) २०८ शरीरत्वजातिनिरासः । मानुषयोनिजशरीराक्षेपस्तत्समाधानं च । नृसिंहशरीरे वाल्यादिभिन्नदेहवृत्तिजातिमादाय लक्षणस. गमनम् । (वि०) जलीयशरीरसाधनम्। २१० आप्यशरीरस्य भूमण्डलस्थत्वे बाधककथनम् । १२ " २ १५ १ २ ·१० विषयानुक्रमणिका! विषयः। " १ २ -- १ १ २२० १ ६ ३ पृ० पं० मानुषशरीस्य भूतान्तरप्रकृतित्वे बाधकवर्णनम् । २१३ अयोनिजशरीरसाधकमतान्तरप्रदर्शनम् । स्वगिशरीरे योनिजत्वनिरासः। २१४ भाग्योक्तभुजगादिशरािक्षेपस्तत्समाधानं च। (९) विषयपरीक्षाप्रकरणे-- विषये द्रव्यान्तरत्वसाधकानुमानप्रदर्शनम् । २१६ एक्तानुमाने व्यभिचारप्रदर्शनपूर्वकं विषयाणां नवद्रव्यव. विर्भावाभावसाधनम् । ३ हारकादीनां पृथिम्यादिभेवाक्षेपसमाधिः। २१८ (१०) (सृष्ठि०) प्रलयपरीक्षाप्रकरणे-- भाग्योक्तसंहारविधेराक्षेपः। संहारसाधकानुमानेषु आश्रयासिद्ध्यादिदूषणोद्भावनम्।२२१ उकानुमानीयसन्तानशब्दार्थः। (प्र०) निशानुमानद्वारा प्रलयसाधनम् । २२८ अवान्तरप्रलये महाप्रलये च पूर्वपक्ष्यनुमानयोर्दूषणोद्भाव नपूर्वकं सिद्धान्त्यनुमानप्रदर्शनम् । (प्र.) २२ तत्र मुरारिमिश्रमतविवरणम् । (वि०) २२९ उपाधिलक्षणमुपाधिगवेषणाविचारश्च । (वि०) २३१ ६ अनुमानान्तराभ्यां प्रलयसाधनम् । सत्प्रतिपक्षानुमानखण्डनम् । सम्प्रदायिकमतेन प्रलयसाधकानुमानम् । (प्र०) २६६ १९ साम्प्रदायिकमतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । 'वि०) मलयसाधकानुमानद्वयं तदनन्तरं सर्गसिद्धर्थमनुमान च। कं०२३८ ८ (११) ईश्वरपरीक्षाप्रकरणे- प्रमाणाभावादीश्वरो न द्रव्यान्तरमिति मतविशेषखण्डन पूर्वकमनुमानेन तत्साधनम् । उक्तानुमाने पक्षपक्षतावच्छेदकयोर्विचारः । (प्र०वि०) १५ सकर्तृकत्वरूपलाध्यशब्दार्थविवेकः। २४१ १ अस्मदादिना सिद्धसाधनवारणायोपादानगोचरशब्दा. थनिरूपणम् । (प्र.) १ २३७ १ ·विषयानुक्रमणिका १ २ २४८ पू २४९ ५ २ विषयः । पृ० पं० ज्ञानेन्छाकृतिधु प्रत्येक साध्यताऽऽर्थस्तु लमाज इति प्रका. शकारमतखण्डनम् (वि०) २४५ २३ शरीरान्तर्भावेण कर्तृत्वखण्डनम् । ईश्वरानुमाने बाघदोषोद्भावनम तत्वद्धन च । विरोधोद्भावननिरालः। २४६ विशेषविरोधखण्डनम् । हेतुसाध्यव्याप्तिग्रहाक्षेपस्तत्समाधानं च । ईश्वरसाधकानुमाने उपाधिनिरासः । तत्र शरीरजस्यत्वे सकर्तृकत्वब्यापकत्वनिरासः । (प्र०) २५६ दृश्याश्यसाधारणस्याप्तिस्वीकारे दोषः । अष्टाधीनजगद्वैचित्र्यस्वीकारे दोषप्रदर्शनम् । ईश्वरानुमाने सत्प्रतिपक्षदोषोद्भावनं तमिरासश्च । १ सकर्तृकत्वस्य शरीरेण सह व्याप्तौ दोषप्रदर्शनम् । तर्काशुद्धिशब्दार्थविकल्पद्वारा तत्खण्डनम् । (१२) परमाणुपरीक्षाप्रकरणे- पुनर्विभागाक्षेपाभिप्रायेणाऽणोध्यान्तरत्वपूर्वपक्षः। परिमाणतारतम्यानुमाने आश्रयालिद्धिकथनम् । उक्तानुमाने पक्षलाध्यहेतुपदार्थविचार। प्रकारान्तरेपोक्तानुमाने पक्षकथनम् । २६५ १ अणुद्रव्यलाधकानुमानान्तराणि तत्खण्हनं च । २६६ पूर्वपक्षिमतेन त्रसरेणोनित्यत्वलाधनम् । २६७ ३ परमाणुसाधकानुमानान्तरेषु दोषोद्भावनम् । (टी) २६८ अवयवो हश्य एवेतिव्याप्तिखण्डनाभिप्रायेण पूर्वपक्षखण्डनम् २६९ १ प्रसरणोस्तन्महस्वस्य चानुमानेन नित्यत्वनिरासः। अनुमानेन परमाणुसाधनोपसंहारः । परमाणुयणुकखण्डनप्रकार (टि०) २७१ १७ परमाणुसद्भावेऽपि तेषां पृथिव्याधनात्मकत्वेन पुनर्विभागा. २ यद्यज्जातीयकार्यजनक ताजातीयमिति व्याप्तिभङ्गदर्शनम् ,, ३ पृथिवीस्वादेश्यसन्तानव्यङ्गयत्वासिद्धिप्रदर्शनपूर्वकमुक्का. क्षेपसमाधानम् । AUN- •oory २ ૨ २ क्षेपः।

·६३ विषयानुक्रमणिका। पं० १ (१३) आकाशपरीक्षाप्रकरणे-- बिषयः । आकाशसाधनाय शब्दे गुणत्वसाधकानुमानम् । २७४ शब्दद्रव्यत्ववादिशङ्का समाधानम् । २७५ शब्दे स्पर्शवद्विशेषगुणत्वाभावलाधकानुमानम् । अत्र स्वरूपासियादिशङ्का तत्समाधानं च शब्दे दिक्कालात्ममनोगुणत्वनिरासानुमानम् । आकाशगुणस्वसाधकपरिशेषानुमानम् । २७९ (१४) कालपरीक्षाप्रकरणे-- कालसद्भावे प्रमाणाक्षपः। परापरादिषट्कलिङ्गखण्डनम् । २८० परत्वापरत्वयोरप्यसिद्धिरिति भूषणपूर्वपक्षः। विशिष्टबुद्धिघटकसम्बन्धघटकत्वेनानुमानद्वारा कालसा- २७८ १ " २ २८९ ६ --- १ २ तंत्रच स्वरूपसम्बन्धखण्डनम् । ૨૮ विशेषणतासम्बन्धेन लिद्धसाधनाशङ्कानिरासः । (प्र०) २८७ आकाशस्योक्तसम्बन्धघटकत्वनिषेधः । दिशोऽयुक्त सम्बन्धघटकत्वाभावकथनम् । कालस्य नित्यसम्बन्धत्वेनैव निर्वाहे किमतिरिक्तकालकल्प. नयेति शङ्कासमाधिः (क०) २६४ (१५) दिग्परीक्षाप्रकरणे दिसिद्धौ प्रमाणसद्भावाक्षेपः । २९४ पूर्वापरादिदशप्रत्ययलिङ्गानां निरासः। कालस्यैव सूर्योदयाद्युपाध्यवच्छेदकसम्बन्धघटकत्वन निर्वाहे दिशोऽनावश्यकत्वमिति पूर्वपक्षोपसंहारः। कालस्य क्रियामात्रोपनायकत्वासंयोगोपनायकत्वेन दिशः सिद्धिरिति समाधानम् । क्रियामात्रोपनायकत्वशब्दार्थः । (प्र.) संयोगोपनायकत्वशब्दार्थः, काले उभयोपनायकत्वखण्डन च।प्र०॥ कालदिशोरुपाधिभेदकथनम् । २९७ दिगङ्गीकारेऽपि कालस्यावश्यकत्वप्रदर्शनम् । २९८ ४ १ ३ २ ·विषयानुक्रमणिका। १३ २९९ Mov Mor 9 m १ विषयः। पं० दिशीतरभेदसाधकानुमानकथनम् । संयोगोपनायकत्वे दिश एकत्वापत्तिनिराकरणम् । आत्मादिवृत्तिपरममहत्परिमाणसाधकानुमानम् । ३०२ १ दिगनेकत्वे मानान्तरशङ्का । उक्तशङ्कानिरासार्थमनुमानान्तरेण दिग्साधनम् । उक्तानुमाने व्यभिचारादिदोषनिरासः । पूर्वानुमानेन दिगनेकरवसाधनात्तत्रापरितोषप्रदर्शनम् (वि०), १९ इहेदानी घट इति प्रत्यक्षविषयतया दिशः प्रत्यक्षवाक्षेपस. माधानम्। इहेति प्रतीतिकारणतया दिशः साधनम् । (प्र०) ११ प्रमाणान्तरेणान्यथासिद्धिनिरासपूर्वकं कालसाधनम् । अनुमानोपनीतः काल प्रत्यक्षे भासत इत्यभिप्रायेण काल. साधकानुमानप्रदर्शनम् । उक्तानुमाने सिद्धसाधनात्तदाकारान्तरकथनम् । (प्र०) (१६) जीवात्मपरीक्षाप्रकरणे सुखादिसमवायितयात्मसिद्धिः। भूतचैतन्यवादे देहप्रवाहो बुद्धिचैतन्यवादे बुद्धिप्रवाह एवा. त्मेत्यभिप्रायेणाक्षेपः। बुद्धिचैतनिकं प्रत्युत्तरम् । प्रासङ्गिक क्षणभङ्गावतारणम् । क्षणभङ्गे विप्रतिपत्तिप्रदर्शनम् । (टी) क्षणभङ्गसाधकानुमानवर्णनम् । ३१८ प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां दृष्टान्तप्रदर्शनद्वारा मिथो विरुद्धधर्मः संसर्गित्वसाधनम् । स्थैर्यपक्षे सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरोधरूपबाधककथनम३२० विरोधोद्भावनद्वारा क्षणभङ्गखण्डनम् । क्षणभङ्गे सस्वासस्वरूपविरोधान्तरोद्भावनम् । ३२२ (१७) मन:परीक्षाप्रकरणे- अनुमानद्वारा द्रव्यत्वसिवर्थ मनस इन्द्रियत्वेन साधनम्३२३ ३ उक्तानुमाने स्वचो शानमात्रहेतुतया सिद्धसाधनवाणाय प्र. कारान्तरेणानुमानम् । (टी०) १ १ ७ १ १ ६ ma ·विषयानुक्रमणिका । पं० २२ ३ " ६ ६ १२ २ १ १ " २ विषयः। पृ० स्वचो ज्ञानसामान्यहेतुत्वसाधनम् । (वि०) सुखस्य ज्ञानाद्भदसाधनम् । ३२६ मनःसाधकानुमाने सन्दिग्धव्यभिचारखण्डनम् । मनस्वजाती प्रमाणाभावान्मनल इतरभेदसत्त्वाक्षेपः । ब्राणवन्मनसः पार्थिवत्वसाधनम् । मनसो मृतत्वनिरासः। ३३० मूर्तत्वसाधकानुमाने दोषप्रदर्शनम् । (प्र०) मनसो मूर्तचतुष्टयव्यावृत्तिपूर्वकमुक्ताक्षेपसाधानम् । मनसोऽमूर्ताकाशादिभेदसाधनम् । भट्टमतेन मनसोऽणुत्वे आपत्तिप्रदर्शनम् । विभुत्वपक्षे शानायोगपद्योपपादनम् । मनसो विभुत्वे सुखादीनां नियतदेशत्वोपपत्तिः। मनसो विभुत्वे युक्त्यन्तरम् । सुषुप्तिव्यासङ्गानुपपत्त्या मनसो विभुत्वासम्भवाभिप्रायेणो. ताक्षपखण्डनम् । ३३६ प्रत्यक्षस्य सुषुप्तिलाधकत्वासम्भवेन सुषुप्तिसाधकानुमान. प्रदर्शनम् । (टी.) व्यासङ्गानुपपत्त्या मनःपञ्चकत्वतत्सकोचविकाशित्वयो. निरासः। (प्र.) बुभुत्साविशेषेण मनसो विभुत्वेऽपि व्याससम्भवादोषा. न्तरप्रदर्शनम् । ( वि०) व्यासङ्गसुध्वापोपपादकदेशकालाधुपाधीनां खण्डनम् । ३४० अजसंयोगखण्डनम् । ( १८) संख्यापरीक्षाप्रकरणे-- एकादिव्यवहारहेतुत्वेन संख्याया इतरभेदसाधने आ. क्षेपः । मनोनिरूपणान्ते संख्यानिरूपणे सङ्गतिप्रदर्शनम् । संख्यायाः पदार्थान्तरत्ववादिनां मतस्य निरालः । (प्र०) गणनालाधारणकारणत्वेनापतिरभेदसाधननिराला । ३४५ संख्यात्वजातिसाधकानुमानेषु दोषोद्भावनम् । द्वित्वादीनां जातिरूपत्वसाधनम् । द्वित्वादीनां जातिरूपत्वनिरासपूर्वकमुक्ताक्षेपसमानम्। ३४८ " ५ ३ १ १ -- ६ १३ २ १ ·विषयानुक्रमणिका। पृ० पं० १ १२ ३ १ २ ११ १ विषयः। द्वित्वादीनांजातित्वनिराससाधकमनुमानप्रदर्शनम् । क०३४२ वल्लभोक्तानुमाने विशेषप्रदर्शनम् । अतिदेशेनैकत्वजातिनिरासपूर्वकं गुणत्वस्थापनम् । सत्तायां गुणत्वनिरासः। संख्यात्वजातिसाधनम् । ३५२ एकत्वस्य स्वरूपाभेदरूपत्वनिरासः । द्वित्वादीनामेकत्वसमुच्चयाविरूपत्वखण्डनम् । ३५३ द्वित्वादिष्यवहारस्य अपेक्षाबुद्धिस्वभावनिवन्धनत्ववादि. भासर्वशभूषणकारमतयोनिरासः । निमित्तमेदाहित्वादेर्भेद इति प्रभाकरोपाध्यायमतम् । १०:५५ तत्रास्वरसप्रदर्शनम् । (वि.) (१९) परिमाणापरीक्षाप्रकरणे-- परिमाणसाधकमानव्यवहारानुपपत्याऽऽक्षेपः । महद्यवहारे एव परिमितव्यवहारत्वकथनम् । अणुत्वसाधकानुमानायोः खण्डनम् । उक्ताक्षेपसमाधानपूर्वकमनुमानेन परिमाणस्य गुण वसा. साम्प्रदायिकमतेन तत्रानुमानान्तरम् । (प्र.) परिमितव्यवहारस्य गुरुत्वेनार्थान्तरत्वपरिहारः । ३६२ परिमाणस्य गुरुत्ववृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वे बाधकम् । (०) महत्पारमाणे आक्षेपः। विकल्पानुपपत्त्योक्ताक्षेपसमाधानम् । महत्त्वसाधकानुमानप्रदर्शनम् । ३६५ वल्लभमसे दीघत्वस्य परिमाणत्वनिरासः। अन्योन्याभावेनैव निर्वाहे पृथक्त्वस्य गुणान्तरत्वे किं मा- नमित्याक्षेपः। (२०) पृथकत्वपरीक्षाप्रकरणे- अवधिनिरूप्यत्वस्य पृथक्त्वाजीकारे साधकत्वमित्यभिप्रा. येणोक्ताक्षपसमाधिः। अवधित्वस्य पृथक्त्वनिरूपकत्वेऽन्योन्याश्रयदोषस्तद्वारणं च। (प्र.) ३७० धनमा " १९ २ २ १ ३ ·विषयानुक्रमणिका। पं० २२ -- १ २ विषयः। पृ० पृथक्त्वस्य द्वित्वावधित्वेनाभेदातिरिक्तत्वसिद्धिरिति मु. रारिमिश्रमतम् । ( वि०) पृथक्त्वस्थ भावरूपत्वे प्रमाणकथनम् । (२१)(प्रासं०) द्विपृथक्त्वपरीक्षाप्रकरणे- दिपृथकत्वसवे प्रमाणाक्षेपः। प्रमाणसद्भावकथनद्वारा उक्ताक्षेपसमाधिः । द्विपृथक्त्वसाधकानुमानम् । (प्र.) द्विपरवप्रतिवन्दीनिरासः। ( २२) संयोगपरीक्षाप्रकरणे-- विभागाभावविषयतयाऽन्यथासिद्धत्वात्संयोगो न गुण इत्याक्षेपः। उक्ताक्षपसमाधिः। विभागध्वंसस्य संयोगत्वनिरासः। ३७६ संयोगस्य भावरूपत्वे प्रमाणम् । संयोगव्याप्यवृत्तिवादिबौद्धमतखण्डनम् । ३७८ (२३) (प्रासं०) संयोगाव्याप्यवृत्तित्वपरीक्षामकरणे-- बौद्धमतेन संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वे आपत्तिः । उक्तापत्तिसमाधानम् । संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वे पटस्य रक्तारक्तस्वभावता स्या. दित्याद्यभिप्रायेण पुनबौद्धाक्षेपः । अवयवावच्छेदकोपाधिवशाधटे उभयस्वभावतेति उक्ता क्षेपसमाधानम् । संयोगभावाभाषयोः समानदेशकालत्वे भावाभावव्यवहार. विषयत्वानुपपत्तिरिति शङ्का । ३८५ उक्तव्यवहारस्य निमित्तान्तरनिबन्धानत्वात्संयोगस्य स्व. भाववैचिन्ध्येण स्वाभावाविरुद्धत्वमित्यभिप्रायणाशङ्का- माधिः। समानदेशकालत्वे संयोगस्य भेदत्वापत्तिवारणम् । देशादिभेदेनोपलम्भानुपलम्भयोरसम्भवात्तद्रूपाव्याष्यकृ. चित्वं संयोगे न सम्भवति इति पूर्वपक्षः ३ ३ २ २ २ ३ ६ २ १ ·विषयानुक्रमणिका पृ० पं० ३ 20 विषयः। अवच्छेदकभेदेनोपलंभानुपलंभयोरेकत्र सम्भवादित्यभि. प्रायेण समाधानम्। ३८९ अवयवर्तिसंयोगाभावेनावयविनि संयोगस्य सादृश्यव्य. पदेशविषयत्वमेवाव्याप्यवृत्तित्त्वमित्युपसंहारव्याजेना. ज्याप्यवृत्तित्वस्य परिभाषान्तरप्रदर्शनम् । उक्ताव्याप्यवृत्तित्वपरिभाषया संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वाहे. शान्तरीयशन्दाग्रहणापत्तिबारणम् । (२४) विभागपरीक्षाप्रकरणे- संयोगध्वंस एव विभाग इत्याक्षेपस्तसमाधानं च । विभागलक्षणन्तत्र प्रमाणं च । ( क ) विभागाङ्गीकारे हेतुकथनम् । ( क ) ३२५ ( २५ ) परत्वापरत्वपरीक्षाप्रकरणे-- संयुक्तसंयोगालपीयस्त्वादिनैव निर्वाहे किं परत्वापरत्वा. भ्यामित्यभिप्रायेण दिक्कृतपरत्वापरत्वयोराक्षेपः। ३९७ कालिकपरत्वापरत्वादिष्टान्तेन दिक्कतयोस्साधकानुमा. - २ नस्य खण्डनम् । २ ३ ३ " ४ संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वादिनैव दिक्कतपरत्वादिष्यवहारा ङ्गीकारे भिन्नदिगवस्थितयोरपि स स्यादित्याशङ्का सि. द्धान्तमतेन। आर्जवावस्थानस्याप्यपेक्षणानोक्त दोष इत्यभिप्रायेण पूर्व पक्षिसमाधानम् । परत्वापरत्वसाधककिरणावलीकारमतप्रदर्शनम् । किरणावलीकारमतखण्डनम् । स्वमतेन संयोगभूयस्त्वाल्पावनिराकरणपूर्वकं परत्वापर. त्वयोर्गुणयोर्व्यवस्थापनम् । ४०१ संख्यया परापरव्यवहार इति शङ्का तत्समाधानं च । ४०१ पराचीनापराचानापेक्षाबुद्धिजन्ये परत्वापरत्वे इति मतस्य निरासः। ४०३ पूर्वोत्पन्नत्वं परत्वं पश्चादुत्पनत्वमपरत्वमिति भासर्वक्षमता स्थ खण्डनम्। १ ३ or ३ ·ম্বিয়ালুশয্যা ? विषयः। पं० १ २ २ . पृ० (२६ ) संशयपरीक्षाप्रकरणे- विशेषाग्रहविशिष्ठसमानधर्मदर्शनस्य संशयहेतुत्वव्यव स्थापनम् । ४१४ संशयविरोधस्य वाकारार्थत्वम् । ४१६ संशयलक्षणकथनम् । (३७) विपर्ययपरीक्षाप्रकरण सोदाहरणं विपर्यलक्षणम् । ४१७ भ्रमस्थलेऽपि असंसगाग्रहस्येष्टभदाग्रहस्य च प्रवृत्तिहेतु. त्वेनैव प्रवृत्तिलम्भवात्सर्व ज्ञान यथार्थमिति मन्वानानां गुरूणां मतनाक्षपः। सकलप्रत्ययानां यथार्थत्व साधकानुमानप्रदर्शनम् । ४२१ सर्वव्यवहाराणामुपलंभाधीनत्वात् रजतसंलगांग्रहे च शु. तौ निवृत्तिव्यवहारः स्यादतोऽन्यथाख्यातिरवश्यं स्वी. कार्येत्यभिप्रायेणोक्ताक्षेपलमाधानम् । प्रवृत्तिमात्रे भेदाग्रहो न कारणमिति मंगेशोपाध्यायमत. स्य प्रदर्शनम् । દરર व्यवहारमात्रभ्योएलम्भाधीनत्वलाधकमनुमानम् । प्रत्यक्षप्रमावदनुमितिप्रमाया अन्यथाख्यातित्वोपपादनम् ,, भेदाग्रहस्य प्रवृत्तिजनकत्वे युगत्प्रवृत्तिनिवृत्याद्यापत्तिप्रद. शनम् (प्र०)। असंसर्गाग्रहमानात्मवृत्तिस्वीकारे शब्दानुमानयोरप्रामा- ण्यापत्तिदानम्। लिङ्गादीनां संसर्गव्यवहारजनकत्वात्प्रामाण्य मित्याशङ्का तत्समाधानं च। ४२५ संसर्गग्रहस्य विलम्बादिप्रवृत्तिहेतुत्वे दोषप्रदर्शनम् । ४२७ असंसर्गाग्रहपने शब्दानुमानसाधकानुमान प्रदर्शनम् । उक्तानुमानखण्डनन्नदामाल शब्दार्थविकल्पद्वारा। शब्दप्रामाण्यसिद्धौ तहाभालस्यान्यथाख्याति स्वभावसि. द्धिप्रदर्शनम्। ४२९ भ्रमस्यायथाख्यातिरूपत्वानङ्गीकारे आपत्तिः। ३ २ ३ ४२५ ३ १ ३ ·দ্বিান্তব্য। ৩ ? বিষ। ম্বিকম্বালালাহাজুল জ্ঞানং' ত্ব মাযাহ কামাল । প্রাযথখলান সাজু। সাজি মামাবাফের দাগ । সাবানী নিথনূস্ব স্ব স্বত্বা হসহ २ নম। ? ज्ञानस्य स्वाभाविक लस्वादियवहारज करके लौकिकवा. क्यानामप्रामाण्यानुपपत्तिदोषः। ব্রানসবনাম নিবত্ব আবাস- ঘদ্বিাযাঙ্কা। মুসলঙ্কালসহগ বন্ন স্থান ও সঞ্জ- २ মু। o ? ৯ ২ ইনৗ বয়স রানুলাল - দল শ্রাবন্ধিৎনা বাধাগ্রা স্ব লিঃ ৪৪ ও মহাম যথার্থ ত্রাঘায় মিলল বসু। ওৎ সুনাম্ব স্ব ক্ষান্ত হয় ত্ব ভলক। ৪৪২ স্বাথানব বন্ধ লং লা নঃ দুশি খুনি বসু। ৪৪২ तमलो भावत्वात्मारूपयहेतुको भ्रम इति मन तमलो মালাক্কান্তালমহল। কানুমানানয়নুল ফাই সনু। সমৰা পাৰৰোমাৰ স্বল ভাবছরই লিখি। भिमाने प्रयोजककथनं च। লাথাম স্বাভাযায় বলে স্থা Fর। অবলীলাৰ বাৰি লাহ।স্বাৰ বি ক অব। অাবিন লীষ্ট ব ন ব জুতানখছিল ৪০ (২৫) অনযাযথগাগা- वैशेषिकाभिमतानध्यवसायाख्याविद्याविषयस्याभावात्तद- বলাপ্রথা। অনাবিষযমহননি। st { । ৪৪ ·२० विषयानुक्रमणिका। पं. २ विषयः। पृ० संशयस्यानध्यवसायहेतुत्वनिरासोऽविद्यात्वस्थापनं चान. ध्यवसाये। संशयानध्यवसाययोर्विशेषः। (प्र०) ४५४ (२९) स्वप्नपरीक्षाप्रकरणे- स्वप्नज्ञानस्य विद्यात्वात्कथमविद्याचातुर्विध्यमित्या. क्षेपः। १ ३ ३ १ ६ ५ जाप्रवत् स्वप्नज्ञानतद्विषययोर्बाधाभावान मिथ्यात्वमिति वर्णनम्। सम्वादभूयस्त्वाल्पीयस्त्वाभ्यां जानत्स्वप्नशानयोर्विशेषा. शङ्कासमाधानम्। ४५५ अर्थक्रियासम्बादविसंवादाभ्यामप्युक्तविशेषानुपपत्तिस्त- योरिति वर्णनम् । बहिरिन्द्रियानवच्छिन्नमनोजन्यत्वतदजन्यत्वाभ्या योर्वि. शेष इत्यस्य सिद्धान्तमतस्य खण्डनम् । सजातीयाबस्थाप्रबन्धसम्वादविसम्वादयोर्जागरस्वप्नभे. दकत्वस्य खण्डनम् । भेदकाभावात्तयोन भेद इति पूर्वपक्षिमतोपसंहारः । ૨૮ प्रमाणत्वेनाप्रमाणत्वेनोत स्वप्नजागरत्वाभ्यां द्वयोरविशेष इति विकल्पनिरासपूर्वकमुक्ताक्षेपसमाधानम् । लक्षणं विनापि सुखदुःखवत अनुभवसिद्धत्वात्स्वप्नजान- द्वोधयोर्भदब्यवहृतिरिति वर्णनम् । ४५९ जल्पवितण्डाभ्यां बादिनिरासे सिद्धोपलुतान्तःकरणज- प्रत्ययप्रवाह एक स्वप्न इति तल्लक्षणब्यवस्थापनम् । ४६० स्वप्नप्रत्यवज्जाग्रत्प्रत्ययस्यापि निरालम्बनत्वाद्विद्याविद्या. विभागानुपपत्तिीरति पूर्वपक्षः । विकल्पद्वारोक्तपूर्वपक्षसमाधानम् । ज्ञानस्य बाह्यालम्बनत्वमनङ्गीकुर्वतां योगाचारबौद्धानां मतेन बाह्यविषयेम्वाक्षेपप्रदर्शनम् । ज्ञानाविषयभेदे प्रकाशमानत्वस्यासम्भव इति कथनम्। ४६२ अनीलव्यावृत्तिर्नीलतद्धियोः साश्यामिति नैयायिकाश. ङ्काया विकल्पद्वारा खण्डनम् । ६ १ ३ १ ·विषयानुक्रमणिका। पं० ३ . ९ विषयः । पृ० विषयस्य प्रकाशेन सार्ध विषयविषयिभावसम्बन्धस्य ख. ण्डनम्। ४६४ असम्बद्धस्य सम्बद्धव्यवहारजनकत्वनिरासः। तनिरूपणाधीननिरूपणत्वतधपदिश्यमानत्वादिरूपविष यत्वपदार्थखण्डनम् । विषयित्वं शानस्वरूपं विषयत्वं च नीलादिरिति नैयायिक- मतनिरासः। ४६५ यत्प्रकाशते तद्विज्ञानमिति बौद्धानुमाने साध्याविशिष्टत्वशङ्का तनिरासश्च। ज्ञानस्य बाह्याभेदपक्षे प्रकाशस्य नीलगोचरत्वं किमिति विकल्पद्वारा बौद्धमतखण्डनम् । प्रकाशविशेषरूपत्वं प्रकाशे नीलगोचरत्वमिति बौद्धाक्षेपस्य विकल्पपूर्वकं समाधिः। ४६७ नीलरूपासम्बन्धे तस्य प्रकाश इति व्यवहारः कथमिति बौद्धाक्षेपखण्डनम् । ज्ञानरूपं नीलविषयत्वं चेज्ज्ञानस्यापि नीलवात्सर्वसाधार- ण्यापत्तिरिति साधारण्यशब्दार्थविवेकपूर्वकं वर्णनम् । प्रकाशमानत्वतोाप्यत्वासिद्धत्वादिदोषापादनम् । ४६९ सहोपलम्भनियमाज्ञानविषययोरभेद इति आक्षेपस्य खण्डनम् । (३०) योगिप्रत्यक्षपरीक्षाप्रकरणे-- अध्यक्षादिभेदेन विद्याविभागः । सर्वशेश्वरयोग्यादिसिद्धावाक्षेपः । ४७१ सर्वसाधकस्य परमाणवः कस्यचित्प्रत्यक्षा इत्यनुमानस्य प्रतिक्षपः। ४७२ घेदनतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तमित्यनुमाने दूषणप्रदर्शनम्।४७३ उक्ताक्षेपसमाधानार्थ परमाणुनां प्रत्यक्षत्वसाधनम्। ४७५ परमाणवः कस्यचित्प्रत्यक्षा इत्यनुमाने रूपवस्वमहत्वादेरु- पाधित्वखण्डनम् । परमाणुप्रत्यक्षतायां प्रत्यक्षसामग्यधीनस्वस्योपाधित्व. निरासः । दे ४७० ३ १ १ ५ ३ १ ·२२ विषयानुक्रमणिका । पं० १. ३ . ૨ ४८४ विषयः। पृ० परमाणुचाक्षुषत्वे रसे चाक्षुषत्वप्रसङ्गनिवारणम् । करितुरगादावापादितसाधापत्तिनिरालः । योगी न सर्वज्ञः प्राणित्वादहमिवेत्यनुमानस्थ कीर्ति बौद्धो न बौद्धमतज्ञः प्राणित्वादिति दृष्टान्तपराहतत्ववर्णनम् । ४८० योगिलिद्ध्युपसंहारः। लौकिकाध्यक्षविभागः । ४८१ (११) निर्विकल्पकपरीक्षाप्रकरणे- निर्विकल्पकाध्यक्षलक्षणम् । वाच्यवाचकतादात्म्यानिर्विकल्पकालिद्धावाक्षेपः । अयं पुरोवर्ती घटशब्द इत्यननुभवादुक्ताक्षेपसमाधानपूर्वकं निर्विकल्पकलाधनम्। ૨૮૨ उपनीतः शब्दोऽध्यक्षे भासत इत्याचार्यबौद्धमतखण्डनम् ४८३ शब्दसंसर्गस्य प्रत्यक्षगोचरस्वनिरासपूर्वकं तत्र शब्दस्मर. णमात्रमिति कथनम् । (३२) सविकल्पकपरीक्षाप्रकरणे सविकल्पकाध्यक्षलक्षण कथनम् । सविकल्पकस्याध्यक्षत्वे बौद्धविप्रतिपत्तिनिरालः ! सविकल्पकस्याध्यक्षत्वेऽभिलापसंलीयोग्यताया बा. धकत्वमिति तन्मतखण्डनम् । विरुद्धधर्माध्यासात्प्रत्यभिज्ञानस्यैवास्यासिद्धिरिति सौ. गतोक्त खण्डनम्। (३३) अनुमानपरीक्षाप्रकरणे- अध्यक्षभिन्नानुमानस्यासिद्धर्नानुमानं विद्येत्याक्षेपश्चा. काणाम्। जातिव्यक्त्यन्तर्भावेण प्रतिबन्धासिद्धरनुमानासिद्धी हेतुत्वकथनम् । सहचरितधूमसम्वेदनादग्निस्मरणमात्रेण तत्र वद्यर्थिः प्रवृत्तिरिति चार्वाकमतोपसंहारः। ४९१ चार्वाकोतार्थस्याप्रत्यक्षत्वासांशयिकत्वाभावाच्चानुमा. नं विना सिध्यसम्भवादनुमानसिद्धिरिति अभिप्रा. येण पूर्वपक्षखण्डनम् । १ ३ ४८७ १ " ·विषयानुक्रमणिका पं. . २ ६ " १ १ १२ ११ विषयः। पृ० वादिप्रतिवादिसाधनयोश्च प्रत्यक्षेण सम्वादानुपलब्ध्या तत्वनिर्णयविजयव्यवस्थापकत्वादनुमानासाद्धः। ४९२ व्यक्तिसहितजातिनिर्भासात्प्रतिबन्धवेदनसाधनम् । व्याप्तधूमादिग्रहणे चक्षुषः सामर्थ्यप्रदर्शनम् । (३४) व्याप्तिपरीक्षाप्रकरणे साधनस्य कात्स्येन साध्यसाहित्यरूपव्याप्तिपदार्थे आक्षेपः। ४९६ सम्बन्धमात्ररूपब्याप्तिनिरासः। (प्र.) ४९७ केवलान्यायिनि केवलान्वयसम्बन्यो व्यतिकिणि च साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिरित्यास खण्डलम् । (ग) साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणलावैयाधिकर. ण्यानधिकरणत्वादिरूपयाप्तिनिरालपूर्वकं स्वमतेन सिद्धान्तव्याप्तिम्वरूपवर्णनम् । (३०) ४९८ अनेकान्तिके सोपाधित्वोद्भावनापत्तिसपस्यानोपाधि कसम्बन्धरूपव्याप्ती बल्लभाचार्यदत्तदोषस्य समालो. चना (प्र०) अन्वयिनि प्रतिबन्धासिद्धिप्रसङ्गापादनेन साध्याभाव. विरोधरूपव्याप्तिखण्डनम् । कात्स्न्येन सम्बन्धादिरूपव्याप्तिपदार्थखण्डनपूर्वकं सा. धनसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामा. नाधिरण्यादिरूपसिद्धान्तव्याप्तेः स्थापनम् । (क०) ५०१ व्याप्तिशापकप्रश्नपूर्वकमनुणधित्वस्य तज्ज्ञापकत्व कथनम् । अनुपाधिशब्दस्य परिष्कृतोऽर्थः । (ह्रो०) उपाधिलक्षणम् । ५०२ साध्यव्यापकत्वे सति साधनाध्यापकत्वरूपोपाधिला क्षणेऽव्यापयतिव्याप्तिनिराकरणम् । (प्र.) उपाधेर्दूषकताधिचारः । (प्र०) ५०३ उपाधेयभिचारोन्नायकत्वेनैव दूषकतेति सिद्धान्तः (प्र.)५०५ विषमब्याप्ततया पक्षेतरत्वस्योपाधित्वहानिशङ्का त. समाधानं च । (प्र०) ५०० १ US १ २१ " १ " ६ ·विषयानुक्रमणिका। पं० ३ १ बिषयः। पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्यब्यापकोपाधिसाधारणोपा. धिपदार्थखण्डनम् । (प्र०) ५०६ प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् विषमव्याप्तस्योपाधित्वव्यवहारो गौण इति वर्णनम् । (प्र.) ५०७ गङ्गशोपाध्यायमतेनोपाधिस्वरूपकथनम् । (प्र.) सत्प्रतिपक्षोत्थापकतयैवोपाधषकत्वमित्यभिप्रायेण सा. म्प्रदायिकमते उपाधिस्वरूपकथनम् । (प्र०) ५०९ सामान्योपाधिलक्षणे दोषप्रदर्शनपूर्वकम् परिष्कृतनि: दुष्टोपाधिलक्षणप्रतिपादनम् । (क०) सोदाहरणं निश्वितोभयादिरूपेण उपाधिविभागकशनम् ५११ अनिश्चितोभयरूपस्यानिलपितरूपस्य देशकालसाध्ये तरवृत्तित्वमनुमानमात्रविच्छेदकत्वानोपाधिः । सोदाहरणोपाध्युन्नायकवर्णनम् । (३४) तर्कपरीक्षाप्रकणे- प्रसङ्गसङ्गत्या तर्कस्वरूपकथनम् । ५१४ एकधर्माभ्युपगमे द्वितीयस्य नियतप्राप्तिरूपतर्कलक्षण: स्यासदर्थानुमितावतिव्याप्त्या निष्कृष्टतल्लक्षणम् । (प्र०), विपक्षजिज्ञासानिवृत्यादिफलासम्भवारिक तणेत्यभिः प्रायेणाक्षेपः। अनुमानस्य करणत्वेन व्यापारतयापि तर्कापेक्षा न स. ममवतीति पूर्वपक्षिमतम् । ज्यभिचारशङ्काविरहसहकृतसहचारदर्शनस्य व्याप्तिमा हकत्वात् शङ्कानिवृत्यर्थमनुमाने तर्कापेक्षेत्याशयेना. क्षेपसमाधानम्। असदर्थानुमितावतिव्याप्तिपरिहारपूर्वकन्तर्कस्थाविद्या. त्वव्युत्पादनम् । तमूलव्याप्तिक्षाने तर्कापेक्षाऽस्ति नवेत्याचाक्षेपसमा धिः। (प्र.) सकदर्शनेनैव न्याप्तिग्रहसम्भवे किं भूयोदर्शनेनेति शङ्क।१२० व्याप्तिसंशयानुपपत्त्या भूयोदर्शनस्योपयोग इत्याशयेन शङ्कासमाधान। ५२१ २ ३ ६ १ ·विषयानुक्रमणिका २५ go MER- - १ १ १ ૨ - बिषयः। पृ० (३६) परामर्शपरीक्षाप्रकरणे- व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानाभ्यामेवानमितिनिष्पत्तिसम्भवे किं तृतीयलिङ्गपरामर्शेनेति मीमांसकाशङ्का । ५२३ व्यभिचारशङ्काया अनुमितिप्रतिबन्धकत्वात्तन्निरासाय तृतीयलिङ्गपरामर्शावश्यकतेत्याशयेन समाधानम् । ५२५ ( ३७ ) शब्दभङ्गप्रकरणे- स्मारितार्थसंसर्गविज्ञप्तिपूर्वकाणि पदानीत्यनुमाननव शब्दसाध्यपदार्थसंसर्गसिद्धिसम्भवाच्छदस्य न मा. नान्तरत्वमिति प्रतिपादनम् । ५२६ निराकाङ्क्षवाक्ये व्यभिचारनिरासः । ५२८ संसृष्टार्थपरत्वज्ञानस्य ज्ञाततात्पर्यस्यार्थप्रतीतिकारण: स्वाङ्गीकारः। ५३० संसृष्टार्थपरत्वावधारणहेतुकथनम् । ( ३८) उपमानभङ्गप्रकरणे- यो यत्रासति वृत्यन्तरे प्रयुज्यते इति व्याप्त्याऽनुमाने नैव पराभिमतस्य गवयत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तेन गवयप. दवाच्योऽयमिति उपमानफलस्य सम्भवान्नोपभानं प्रमाणान्तरमिति ब्यवस्थापनम् । ५३१ अनुमानप्रयोगः। उक्तानुमानेऽसिद्धिनिरासः । उपमानप्रतिक्षेपे वाचस्पतिमिश्रमतसम्वादकथनम् । ५३३ अतिदेशवाक्यस्याप्तत्वेन साहश्याप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे नि- श्चिते गवयपदस्य च सप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे स्थिते ल. क्षणया गोसदशपदेन गवयत्वोपस्थितिरिति शब्दादेव गवयशब्दवाच्यत्वज्ञानसम्भवे किमुपमानेनेत्युदयना. चार्यमतप्रदर्शनम् । अन्वयानुपपत्तिरूपलक्षणाबीजासम्भवान्न लक्षणेल्या. शयेन उदयनाचार्यमतखण्डनम् । ५३४ तात्पर्यानुफ्पत्तिरूपलक्षणाबीजाभावादपि न लक्षणेति कथनम् । (प्र०) तात्पर्यानुपपत्तलक्षणाबीजवखण्डनम् । (प्र०) ३ १ २ ३ द १८ ·विषयानुक्रमणिका। १ RU ३ - . विषयः। पृ० पं० शान्द (शावर ) उपमानस्यानुमानेऽन्तीववर्णनम् । ५३७ (३९ ) अर्थापत्तिभङ्गप्रकरणे- मीमांसकाभिमतार्थापत्तिप्रमाणस्यानुमानेऽन्तर्भावः । ५३९ गृहासत्वं बहिःसत्त्वमन्तरेण विरुद्धमिति विरोधेऽर्थाप. त्तिरतुमाने तु न तयेत्याशङ्का, तत्समाधानं च। (४०) संभवमङ्गप्रकरणे- प्रचुरसाहचर्यसम्वेदनादबाधितबुद्धिरूपसम्भवस्यानु. मानेऽन्तविवर्णनम् । પૂર (४१) ऐतिह्य भङ्गप्रकरणे- सन्दिग्धातोक्तत्ववादपरम्परारूपस्यैतिह्यस्य शब्देऽ. तर्भाषप्रतिपादनम्। (४२) अभावपरीक्षाप्रकरणे- अनुपलम्भानपेक्षस्य नयनस्याभावाग्राहकत्वात् भट्ट मतेनाभावस्य मानान्तरस्ववर्णनम् । ३ एकत्रोभयनिषेधान्नयनस्य तत्राकरणत्वकथनम् । शुको रजतभ्रमानुरोधादनुपलम्भस्य कारणत्वं भट्टै र्वाच्यम् , रजतत्वाभावानुपलम्भश्च शुक्तित्वानुपल म्भवदोषमहिम्नैवेति नाभावोपलब्धावनुपलब्धिः का. रणमतो न प्रमाणमित्याशयेन भट्टमतखण्डनम् । अनुपलब्धेर्मानान्तरस्थानङ्गीकारेऽप्यमावभ्रमोपपत्तिः। (प्र०) ५४८ ३ अभावग्रहेऽपि भावग्रहवदिन्द्रियस्य सामर्यादिद्रियेणैव तज्ज्ञानसम्भवानोपलब्धेः प्रमाणानान्तरत्वमित्युक्तिः। ५४९ नास्तीतिबुद्धेराश्रयस्वरूपभेद लम्बनत्वादभावः प्रमेय. एव नेति प्राभाकराक्षेपः। उक्ताक्षेपपरिहारपूर्वकमभावस्य प्रमेयान्तरत्वव्यवस्था । ५५२ अभावानङ्गीकारे कीदृश्यभावः समवैतीति प्रश्नास इत्यापि तत्साधनम्। १५३ उक्तप्रश्नस्यान्तरालकालालम्बनत्वे सत्कार्यवादापत्तिः। ५५५ सघटभूतलान्यबुद्धरभावव्यवहारहेतुत्वमित्याक्षेपस्त. ३. १ . १ २ ६ समाधानश्वा ५५७ ·विषयानुक्रमणिका। २७ पं० २ १० २ विषयः। पृ० स्वरूपभेदस्यापि व्यावर्तकधर्माधीनत्वादभावसिद्धि।। ५५८ ब्यवहारवैलक्षण्यादप्यभावसिद्धावनुमानप्रयोगः। सघटभूतलविलक्षणप्रमेयानङ्गीकारेऽनुपपत्तिः। घटे रूपसमवाय इत्यत्र स्वरूपमिव प्रागभावध्वंसयो रन्योन्य संसर्गितानिषधेपीत्यस्य समाधानम् । नअर्थविचारः। भावविरोधित्वादेरन्यान्याभावेऽसस्वात्तस्य नर्थवास. म्भवाक्षेपः। ५६२ सत्तासम्बन्धबोधविधुरसत्ताविरहस्याभावप्रत्ययहेतुत्वा. तस्यैव नर्थत्वमित्याशयेनाक्षेपसमाधिः। सामग्रीविरहस्यातीन्द्रियतयाऽभावस्वस्याप्रत्यक्षत्वं स्या- दित्यापत्तिस्तत्समाधानं च । (प्र.) आत्माश्रयदोषग्रस्तस्वादुक्ताभावस्य भावबुद्ध्यविषयत्व. मभावत्वमिति कल्पान्तरानुसरणम् । उभयविधाभावत्वलक्षाहकपद्यप्रदर्शनम् । अभावविभागप्रदर्शनम् । प्रागभावलक्षणम्। ध्वंसलक्षणम् । उत्तरत्वघटितप्रागमावलक्षणे दोषाद्धोटनपूर्वकं तन्नि कृष्टलक्षणकथनम् । (टी.) प्रागेकाबधिरभावो ध्वंस इति लक्षणे घटोन्मजनापत्तिः, ध्वंसस्यापि प्रागभावविरोधित्वात्तद्वारणं च । एवंसति भावाभावनिवृत्त्योभयात्मकत्वं प्रागभावस्य स्यादित्यापत्तेारणम् । घटतदभावयोरिव तदुध्वंसप्रागभावयोमिथोविरहरूप. स्वाभावेऽपि परस्पराभावात्मकताब्यवहारनिबन्धनोक्तः। ५७२ ध्वंलस्योत्पत्तिमत्वे प्रागभावस्य नाशित्वे च तयो । शोत्पादा स्यातामित्यापत्तिस्तन्निरासश्च । अत्यन्ताभावलक्षणकथनम्। ५७३ गवात्मनाऽश्वाभावस्याप्यत्यन्ताभावत्वात्तल्लक्षणे संसर्ग- प्रतियोगित्वं व्यर्थमित्याशङ्कासमाधानम् । ५७४ संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वात्तभावः पंचमः स्वीकार्य इत्याशङ्का, तत्समाधानं च। ३ ५ १ ·विषयानुक्रमणिका। पं० विषयः। पृ० अन्योन्याभावलक्षणप्रदर्शनम् । भित्रबुद्धेः स्वरूपालम्बनस्वादन्योन्याभावे मानाभाव इत्याक्षेपः, तत्समाधानश्च । ५७७. १ (४३) अपवर्गपरीक्षाप्रकरणे- - १ ३ ६ ५८४ १ ૨ अभावेषु दुःखात्यन्ताभावरूपापवर्गस्य निरूपणम् । अद्वैतानन्दसाक्षात्कारो मुक्तिरिति एकदण्डिमतम् । उक्तमुक्तौ मानाभावान्न तन्मतं युक्तमिति तन्मतखण्डनम् । " अद्वैतसाधकश्रुतीनामुपचरितार्थत्वकथनम् । भेदानुभवस्याद्वैतानुभवविरोधित्वरूपाविद्यात्वे द्वैतानु- भवविरोधित्वेन श्रुतिजाद्वैतानुभवस्यैवाविद्यात्वं कु. तो नेत्यादिप्रतिबन्दिप्रदर्शनम् । त्रिदण्डिभास्करमतेन समस्तोपाधिनाशे चिदानन्दन. ह्मस्वरूपत्वापत्तिर्मुक्तिरिति प्रतिपादनम् । ५८३ दुःखादिवज्शानात्सुखाच्च भेदप्रतीतेोंक्तरीत्या सुख रूपत्वमात्मन इत्याशयेन त्रिदण्डितखण्डनम् । नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति भट्टमतेन तत्स्वरूपम् । वात्स्यायनोक्तरीत्योक्तमतखण्डनप्रदर्शनम् । आनन्दं ब्रह्मणो रूपमित्यादिश्नुतेर्योगजधर्माविर्भूतकल्प. कोटिशतानुभवनीयासंख्यसुखप्रतिपादनपरत्वाच्च नि- त्यसुखाभिव्यक्ती प्रमाणाभावप्रतिपादनम् । दुःखप्रागभावस्यानादित्वेनासाध्यत्वात्तदूपदुःखाभावोऽपि कथं नैयायिकरपवर्ग उच्यत इत्याक्षेपः । दुःखध्वंसस्य स्वतःसिद्धत्वात्कथं तद्रूपाभावस्वाप्यप वंगतेति चाक्षेपः। अनागतदुःखानुत्पादस्यापि स्वतः सिद्धतया म पुरुषा थत्वमिति च पूर्वपक्षमतम् । इदानी सस्वे सिद्धस्य साध्यताविरोधादसवे साभ्यः स्वादत्यन्ताभावत्वव्याकोपाब दुःखात्यन्ताभावस्था. प्यपवर्गवाभावत्वकथनम् । यावदनागत दुःखप्रागभावानुवृत्तिरपवर्ग इत्यस्याक्षेप: ५८७ १ ६ ·विषयानुक्रमणिका। २९ पं० १ १ . ३ २६ विषयः। पृ० उक्ताक्षपाणां समाधानायानेकदुःखानुत्पादावस्थाया जीवन्मुक्तित्वप्रदर्शनार्थ संसारितो वैलक्षण्यप्रतिपाद. नाय संसारकथनम् । ५८८ मुक्तिस्वरूपतत्क्रमप्रदर्शनपूर्वकं दुःखत्वावच्छिन्नात्यन्ता. भावस्य स्वतोऽसिद्धस्यापि मुक्तित्वकथनम् । दुःखध्वंसरूपस्योक्तात्यन्ताभावरूपापवर्गसम्बधस्य नि वृत्तावपि पुनः संसारापत्तिवारणाय विनाशित्वोक्तिः ५९० दुःखात्यन्ताभावमुक्तिपक्षोक्तदूषणानामुद्धाः । दुःखप्रागभावरूपमुक्तिपक्षस्य समर्थनम् । ५९१ प्रागभावपक्षे मुमुक्षुप्रवृत्युपपत्तिकथनम् । नित्यानित्यविकल्पोक्तदोषपरिहारः । प्रागभावानुवृत्तेः प्रायश्चित्तस्थले मीमांसकनैयायिक वादप्रदर्शनम्। दुःखप्रागभावरूपमुक्तेः पुरुषार्थत्वलाधनम् । जीवन्मुक्त्याक्षेपस्तत्समाधानञ्च । पू९५ कर्मणां युगपदुपभोगे विरोधाभावकथनम् । ५९६ श्रुतिसिद्धेप्यपवर्गेऽनुमानप्रमाणवर्णनम् । वल्लभमते सर्वमुक्त्यसिद्धिः। (४४) न्यायपरीक्षाप्रकरणे- भोक्षसाधकन्यायस्य प्रतिज्ञादिपश्चावयवात्मकत्वम् । ५९२ प्रतिज्ञादीनामसाधनाङ्गत्वनिराकरणम् । ६०० उपनयनिगमनाभ्यां पश्वरूपाधिगतिसम्भबे किं प्रति शादिनेत्याशङ्कासमाधानम् । ६०१ लक्षणादिना हेत्वभिधानेनैब प्रतिज्ञार्थोपपत्तौ कि तये. त्याक्षेपस्तत्समाधानं च । ६०२ प्रतिज्ञानन्तरं हेत्वाद्यवयवप्रयोगल्यावश्यकत्वकथनम् ६०३ न्यायसामान्यलक्षणम् (टी०) प्रतिज्ञानिकृष्टलक्षणम् । (टी०) ६०२ हेतुनिष्लक्षणम् । (टी) ६०३ उपनयनि लक्षणम् । (टी०) निगमनलक्षणम् । ६०५ ६ १ ५९७ २ . १ २ १ ·विषयानुक्रमणिका । २ ६ " १ २ २२ विषयः । पृ० पं० (४५) हेत्वाभासपरीक्षाप्रकरणे- असिद्धादिभेदेन चतुर्विधहेत्वाभासकशनम् । बाधप्रतिरोधयोहत्वाभालान्तरत्वशङ्का तत्समाधानं च । हेत्वाभाससामान्यलक्षणम् । (टी.) व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमित्यभावोपजीव्यत्वात् बाधप्रतिरोध. योराभासान्तरत्वे सिद्धसाधनस्यापि तधात्वापत्तिः । ६०७ परापेक्षित्वात्सिद्धसाधनस्य नाभासान्तरत्वं बाधप्रति रोधयोस्तु नैवमित्याशङ्कासमाधी। बाधस्य व्यभिचारेऽन्तर्भावः। प्रतिरोधस्थले प्रत्यक्षबाधसरवान्न प्रतिरोधापेक्षेत्युक्तिः। , असिद्धहेत्वाभाससामान्यलक्षणम् । उक्तलक्षणेऽव्याप्तिशङ्कया निकृष्टतल्लक्षणकथनम् । (प्र०), व्याप्यत्वासिध्यादेव्यभिचाराापजीवकत्वादसिद्धमात्र. स्य न हेत्वाभासत्वमिति प्रतिपादनम् । ६१२ १ असियभिचारोपजीवकत्वाभावशङ्कासमाधानम् । ६१३ स्वार्थानुमितिदूषणानामुपजीव्योपजीवकभावविचारस्या- नावश्यकरवकथनम्। ३ परार्थानुमाने व्यभिचारिणि नासिद्धिरतो व्यभिचारा. द्यावश्यकतेति कथनम् । विरुद्धस्याप्युपजीव्यत्वेनासिद्धेझेदवर्णनम् । उपाधौ पृथग्दूषकत्वानङ्गीकारः। असिखेदोषत्वव्यवस्थापनम् । अनध्यवलितहेत्वाभासलक्षणम् । अनध्यवलितस्य व्याप्यत्वासिद्धव्यभिचारादिश्वनन्तर्भावः। ६१६ १ (४६) स्मृतिपरीक्षाप्रकरणे- अर्थनिश्चयहेतुत्वात्स्मृतेर्मानान्तरवस्थापनम् । २ स्मृतेस्तत्तावच्छेदेनाकलनहेतुत्वान्मानस्ववर्णनम् । ६२१ शाततापूर्वकालविशिष्टतादिरूपतत्ताखण्डनद्वारा स्मृते. विलक्षणविषयतचाविषयत्वान्मानान्तरत्वसमर्थनम् । ६२२ ३ प्रमाव्यवहाराभावात्स्मृतेरप्रमास्वमित्याक्षेपसमाधानम्।६२३ स्मृतौ सत्याबस्थापनम् । १ १ १ or ३ ३ ·विषयानुक्रमणिका। १ or ૨ ८ ૨ १ १ विषयः। पृ० पं० स्मृतिकरणस्य तृतीयस्य सरवात्कथं द्वे एव प्रमाणे ? इत्याक्षेपस्य समाधानम् । ६२४ स्मृतेरप्रमात्वे युक्त्यन्तरम् । स्मृतेरप्रमात्वसाधकानुमानप्रयोगः । (प्र०) १७ स्मृतेः पूर्वानुभवापेक्षविषयप्रतिनियमेऽज्ञानत्वापत्तिनिरासः। स्मृतेः सर्वत्र तत्तांशानपेक्षाकथनम् । (४७) आर्षविद्यापरीक्षाप्रकरणे- आख्यिचतुर्थविद्यायाः सोदाहरणस्वरूपवर्णनम् । तस्या अध्यक्षादावनन्तर्भावप्रतिपादनम् । आर्षशानस्यापरोक्षत्वेऽध्यक्षत्वमन्यथाऽनुमानत्वं कुतो नेत्याक्षेपस्य समाधानम् । आर्षस्यापरोक्षत्वेऽप्यनिन्द्रियकरणकत्वान्न प्रत्यक्षत्वमिः त्युक्त्यातस्याऽपरोक्ष एवान् नर्भावसुचनम् । लिङ्गाद्यजन्यत्वेनैवार्षस्य प्रत्यक्षत्वं कुतो नेत्याक्षेपसमाधिः। ६३१ प्रमाणावधारणस्य लौकिकापेक्षवादार्षकथनेपि न तद् व्याघात इति प्रतिपादनम् । ३ (४८) गुरुत्वपरीक्षाप्रकरणे प्रत्यक्षादिप्रमाणाभावाहुरुत्वं नास्तीत्याक्षेपः । अदृष्टवदात्मसंयोगेनैव पतनोपपत्तौ पतनानुमेयन्तदि. त्ययुक्तमिति प्रतिपादनम् । ६३२ पतनस्यादृष्टहेतुकत्वाभावे उद्गमनहेतुलघु वस्यापि गुः णान्तरत्वं स्यादित्युक्ति । अदृष्टेतरकारणजन्या कर्मविशेषोत्पत्तिरिति गुरुत्वसाध. कानुमानप्रतिबन्दिः। १ गुरुत्वस्या रलवन्मात्रवृत्तित्वाद्रसरूपत्वमिति पूर्वपक्षस्य समाधानम्। ३ रसे पतनासमवायिकारणत्वाभावसाधकानुमानप्रयोगः।, पतनस्यादृष्टहेतुकत्वे न जले पतनं पङ्कादौ पतनमिति वैषम्यं कथमित्याशङ्कासमाधानलमाधिः । उताक्षेपसमाधानार्थमनुमानेन गुरुत्वसाधनम् । ७ " ६ १ d ·प. bu m ४ १ ३ १ २ " ३ विषयानुक्रमणिका विषयः। पृ० उक्तानुमाने व्यभिचारवारणाय पतनस्यार्थान्तरम् । वल्लभमते प्रत्यक्षेणापि गुरुत्वस्य साधनम् । गुरुत्वख्यातीन्द्रियत्वेऽपि तत्रेन्द्रियप्रवृत्तौ दृष्टान्तः । ६३७ गुरुत्वस्याप्रत्यक्षत्वेऽनुपपत्तिा । गुरुत्वस्य केवलेन्द्रियाद्यग्राह्यत्वेऽपि योगीन्द्रियवदष्ट स. हायेन्द्रियग्राह्यत्वात्प्रत्यक्षत्वसमर्थनम् । ६३८ लघुत्वप्रतिबन्दिसमाधानम् । गुरुत्वस्य कारणगुणपूर्वकत्वे आक्षेपस्तलमाधानञ्च । (४९) द्रवत्वपरीक्षाप्रकरणे- सांसिद्धिकनैमित्तिकभेदेन द्विविधद्वत्वतदाश्रययोः कः । ६४० सुवर्णद्रवत्वस्य तेजसत्वसाधकानुमानप्रयोगः। सुवर्णे क्षित्यन्यत्वसाधकानुमानम् । ६४१ सुवर्णवहरुत्वमध्यभौममुक्तहेतुनैव स्यादित्याक्षेपे आपत्तिः। ६४२ १ नैमित्तिकद्वत्वचत्वं क्षितितेजसोरित्यत्राक्षेपसमाधानम्। ६५३ ४ (५०) स्नेहपरीक्षाप्रकरणे स्नेहो जातिप्रभेद एवेति पूर्वपक्षसमाधानपूर्वकन्तस्य गुणवस्थापनम्। ६४४ स्नेहोऽम्भस्येवेति भाज्याक्षेपस्तत्समाधानं च । (५१) संस्कारपरीक्षाप्रकरणे-- प्रोक्षणादावमिमन्त्रणजन्यातीन्द्रियसंस्कारस्याप्यतिरि. तस्य सस्थाकथं त्रिविध इति तद्विमागाक्षेपः । ६४६ देवतासानिध्यस्याशक्यत्वात्तदङ्गीरेपि न निर्वाह इति अतीन्द्रियप्रोक्षणादिजन्यसंस्कारस्यावश्यकत्वम् । देवताकल्पने दोषकथनम् । मन्त्रजन्यशक्त्यङ्गीकार महाव्रतसंवादप्रदर्शनम् । बीजपूरादौ लाक्षावलेकजारुण्यार्थमप्यतिशयस्वीकारः। ६४८ बीजपूरकुसुमेषु पाकरततोत्पत्तावरसेकस्य निमित्तमात्र त्वमित्याशङ्कासमाधानम् । सेकमात्रेण कार्य विशेषाङ्कीकारेऽनुपपत्ति।। ६४२ सेकस्य परम्परयाप्यारुण्यसम्पादकत्वाभावोक्तिः । ३ १ ५ " ६ or ·विषयानुक्रमणिका १ २ ६ ६ २ १ विषयः। पृ० पं० प्रोक्षणादिजन्यपुरुषनिष्ठसंस्कारेणैव कर्मत्वोपपत्तौ कि बीहादिनिष्ठातिशयेनेत्याशयेनोक्ताक्षेपलमाधिः । ६५० पुरुषनिष्ठादृष्टेन बीहीणां साक्षात्सम्बन्धाभावकथनम्। ६५१ संयोगफलाश्रयत्वेनापि बीहिमिति द्वितीयाश्रु युपपत्तिः । अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि पुरुषनिष्ठ संस्कारेण निर्वाहः ।, धेगासिया पुनस्त्रविध्याक्षेपः । ६५२ संयोगविभागप्रबन्धेनैव रयेण भ्रमति अलातचक्र मिति प्रतीत्युपपत्तौ किं वेगेनेति पूर्वपक्षः । २ कर्मसन्तानजनकतया वेगानुमानमिति सिद्धात्याक्षेपः । ६५५ वेगशब्दवाच्यत्वेनापि न घेगसिद्धिरिति कथनम् । उत्तप्रतीतो भ्रमणक्यप्रत्ययानुरोधाद्वैगसिद्धिरित्याश. येन समाधानम्। शरीरे वेगं विना कर्मसन्तानदर्शनारकर्मैव कर्मजनक स्यादित्याक्षेपसमाधानम् । (५२) धर्माधर्मपरीक्षाप्रकरणे- यागस्थले देवताप्रीत्यादिनैव फललाम लम्भवे किमपू. नेत्याशयेन पूर्वपक्षः। ६५९ स्वर्गस्य देवताप्रीतिजन्यत्वसाधकानुमानप्रयोगः । अहसाधकानुमानप्रयोगोल्लेखपूर्वकमुकापसमाधिः । नित्यत्वाददृष्टस्य कथं यागादिव्यापारतेति शंकासमाधये कार्यस्वसाधकानुमानप्रदर्शनपूर्वकं यागभिन्नकारणक. ल्पने गौरवात्तनिरासः । ६६१ अष्टसाधकानुमाने साध्यविचारपूर्वकं सस्य व्या. पारत्वखण्डनम् । (प्र.) ६६२ अभ्युपगमवादेन देवताप्रीतेः फलजनकत्वेपि मानाभावः। (३०)६६३ १४ धर्मापूर्ववदधर्मापूर्वसाधनातिदेशः । ૨ यस्सुखन्तदभिलाषोपनीतत्वशुन्यमित्यादितर्कसम्भवे. नागमान्न परलोकसिद्धिरित्याक्षेपः । उक्ततर्काणामाभासत्वानवमित्याशयेन उत्तरम् । स्वर्गवनरकसाधनातिदेशपूर्वकम्प्रेतादिशरीरसाधनम् । अनुमानेन शब्दे द्रव्यत्वसाधनद्वारा तस्य गुणत्वे आक्षेपः । ६६५ १ २ ·विषयानुक्रमणिका। पं. - ३ ३ ३ विषयः । पृ० ( ५३) शब्दपरीक्षाप्रकरणे- शब्दस्य स्पर्शवस्व स्वगिन्द्रियवेद्यत्वापरयाऽस्पर्शवस्वे चातीन्द्रियस्वापरया परिशेषादद्रव्यश्वसिद्धौ द्रव्यत्व. साधकहतौ बाध इत्याशयेनाक्षेपसमाधानम् । श्रोत्रे द्रव्यग्राहकत्वमेवेति पूर्वपक्ष्युक्तानुमाने दूषणम् । शब्दनिस्यतासाधकवाद्युक्तानुमानखण्डनम् । तथापि एक पदमिति धीसिद्धः स्फोटात्मा शब्दो ना. ssकाशगुण इत्याक्षेपस्तत्समाधानं च । क्रमवद्वर्णसंहतेरेवार्थबोध इति नैयायिकमते क्रमानुप. पत्त्यभिप्रायेणाशङ्का । ૨૭૨ पूर्वपूर्ववर्णध्वंससाहचर्यस्य पौर्वापर्यस्य वा क्रमत्वस. म्भवान्न तदनुपपत्तिरिति समाधानम् । (५४) गुणविभागपरीक्षाप्रकरणे न्यूनाधिकत्वाभ्यां गुणविभागे आक्षेपः। ६७३ रुचिद्विरुचेरधिकस्य गुणस्य सम्भवकथनम् । दुःखस्य द्वेषेऽन्तर्भावसम्भवान्न्यूनताप्रदर्शनम् । यत्नवदालस्यं गुरुत्ववल्लघुत्वं द्रवत्ववत्काठिन्यमिति गुणान्तरसम्भवेनाप्याधिक्यसम्भवे कथं चतुर्विंशति. त्वं गुणानामिति आक्षेपोपसंहारः। ६७४ रुचि-आलस्य-लघुत्व-काठिन्य-क्ष्यादीनामधिकानां गुणानामन्तीवकथनेनाक्षेपलमाधानम् । ६७५ गुरुत्वादिप्रतिबन्दीग्रहनिरासः। ६७७ (५५) कर्गविभागपरीक्षाप्रकरणे- कर्मणां पञ्चत्वविभाग आक्षेपः । ६७८ भ्रमणत्वादीनां साङ्कर्येण जातित्वासम्भवात्कर्मत्वसा. साध्याप्यजातयः पञ्चेवैति समाधानम् । ६७२ साङ्कादेव निष्क्रमणत्वरेचनत्वादानामपि जातित्वा. भावप्रदर्शनपूर्वकन्तेषां निष्क्रमणादावन्तर्भावकथनम् । ६८० उत्क्षेपणत्वादीनां जातित्थव्यवस्थापनम् । ६८१ कमवल्याप्यगमनत्वज्ञातौ प्रमाणकश्शनम्। " " २ ·विषयानुक्रमणिका। विषयः। पं० - १ ६ ६८८ ३ " ६ पृ० उत्क्षेपणत्वादीनामपि साङ्कर्यसम्भवाजातित्वाभावाद. पाधिपञ्चकेनापि विभागोपपादकं मतान्तरम् । (५६) सामान्यतद्विभागपरीक्षाप्रकरणे- गौरित्यभिन्नाकारानुभवस्य विकल्पासहत्वा सामान्य. सद्भावे बौद्धानामाक्षेपः। ६८५ असत्यभेदप्रतिभासे शब्दव्यवहारानुपपत्तिरिति सिद्धा न्तिखण्डनपूर्वकमनुमानेन जातीनामसत्वं साधनम् । ६८७ अतद्यावृत्तिरेव सामान्यमिति पूर्वपक्षिमतखण्डनम् । जात्यसस्वसाधकहताधितत्वाीसद्धत्वकथनम् । गोत्वस्य पिण्डमात्रवृत्तित्वेऽनित्यत्वापत्तिवारणम् । ६८९ नित्यतासर्वगततयोर्भेदः। सर्वगतत्वशब्दार्थविचारः। गोत्वादिजातेः गोभिन्नपिण्डावृत्तिन्न सर्वगतत्वम् ६६१ परापरभेदेन सामान्यविभागः । सत्पदसंकेतो प्रमितत्वोपाधिनिबन्धनो न सत्तानिब. धन इत्यभिप्रायेण सत्ताया आक्षेपः। ६९२ प्रमितसमानपदार्थेषु भावाभावव्यवहारवैचित्र्यास्यथा. नुपपत्त्या सत्तासाधनपूर्वकमुक्ताक्षेपसमाधानम् प्रमितत्वस्य भावव्यवहारगोचरत्वाद्भावविरोधित्वस्य चा. भावव्यवहारगोचरत्वान्न सत्तासिद्धिरिति समाधानम् । ६९३ सत्तासाधकानुमानप्रयोगः । रजतत्वकलशस्ववत्परापरव्यतिरिक्तस्य सामान्यस्थ सम्भवात्कथं तद्वैविध्यमित्याक्षेपः । परस्परपरिहारवतोः सामान्ययोः समावेशे तदतजा. तीयविरोधोच्छेदापस्याऽतिरिक्तसामान्यखंडनम् । परापरातिरिक्तजात्यङ्गीकारेपि न दोष इत्यभिप्रायेण समाधानान्तरम्। (५७) विशेषपरीक्षाप्रकरणे- विशेषसाधकानुमानप्रयोगः। ६९८ प्रकारान्तरेण तत्साधनम १ २ २ १ १ ·विषयानुक्रमणिका ४ बिषयः पृ० उक्तानुमाने पृथक्त्वेन सिद्धसाधनान्न विशेषसिद्धि. रित्यभिप्रायेणाक्षेपः। समानजातिगुणादीनामणूनां द्रव्यत्वेनान्योन्यव्यावर्तकस. मवायिधर्मावशिष्टबुद्धिविषयत्वस्य साधनात्पृथक्त्वस्या. ण्वन्तरवृत्तितत्साम्यान सिद्धसाधनमिति समाधानम्।७०१ विशेषसाधकानुमानान्तरप्रयोगः । (५८) समवायपरीक्षाप्रकरणे- इह तन्तुषु पट इति प्रत्यक्षस्य विचारासहत्वेन प्रमाणाभावात्समवायसिध्याक्षेपः । जातिजातिमन्ती सम्बद्धावित्यनुभवेनापि न सम. पायसिद्धिरिति प्रतिपादनम् । समवायाप्रत्यक्षतयेहेतिबुद्धेनिर्विषयत्वात्तस्याः स. मवायसाधकलिङ्गत्वासम्भवेनानुमानप्रमाणेनापि न समवायसिद्धिरित्याशङ्कन । ७०६ जात्यादिविशिष्टप्रत्ययस्यापि सम्बन्धान्तरस्वीकार प्रसक्तया लिङ्गत्वाभावकथनम् । विकल्पासहत्वेन विशिष्टव्यवहारखण्डनम् । अनुमान द्वारा समवायलाधनेनोक्ताक्षेपपरिहारारंभः। ७०८ गुणद्रव्यविषयबुद्धिविशेषेण विशिष्टव्यवहारसाधनम् । ७१० बुद्धिविशेषादेकविशिष्टव्यवहारोपपत्तौ तेन सम्बन्ध्य. नुमानासंभवेपि व्यापकत्वेन तदनुमानमिति कथनम् । ७११ २ विशिष्टव्यवहारस्याऽतीन्द्रियस्वादारोपितसमवायवस्वम् । ७१२ १ विशेषणत्वविशेष्यत्वविचारः। ७१३ १ पटवन्तस्तम्तव इत्यत्र विशेषणताविशेष्यतयोविवेचनम् । व्यक्तिमात्रे नित्यद्रव्येवभावपि तयोर्विवेचनम् । ७१४ समवाये. विशेष्यत्वविशेषणत्वभानस्थले तद्यवहार स्यौपचारिकत्वकथनम् । ७१५ समवायिनाविमावित्यत्र विशेषणविशेष्यभावस्यावा. स्तवत्वे हेत्वन्तरम् । विशेषणविशेष्यशम्यान नार्थस्व समर्थनम् । अतीन्द्रियनानोत्पादशालिसमवायाङ्गकिर्तुः प्रभाका रस्य मत सभिरासश्चा ७१७ ९ ६ २ १ . २ २ ·विषयानुक्रमणिका । ३७ विषयः। पं० १ ६ ७२० १५ पृ० जातिव्यक्तिभ्यां सह स्वरूपेणानुभवात् समवायः प्रत्यक्ष इति समानतन्त्रसिद्धान्तवर्णनम् । ७१८ गोत्वसमवायोतिविनैव सम्बन्धावभासं गोत्वस. म्बन्धीति प्रत्ययः क्यादित्याक्षपसमाधानम् । ७१९ उक्तविशिष्टबुद्धरारोपितसंयोगविषयत्वे दूषणम् । सामानाधिकरण्यानुभवबलाज्मानार्थयोरपि सम्बन्धा- तिरं स्यादिति प्रतिवादिसमाधानम् । समवाये समवायान्तराननुभवान्नानवस्थेति पक्षमब. “लम्ब्य समवायसाधनम् । ७२१ समवाये समवायान्तराङ्गीकारे सम्बधानन्त्येऽप्यनि. यतपदार्थवादित्वान्न नैयायिकमते विरोध इति कथनम् , तत्र न्यायवार्तिक संवादप्रदर्शनश्च । ७२२ पैशेषिकमते सम्बन्धनिम्त्यापत्तिवारणम् । (क.) धर्मधर्मिणोर्मेदाभेदस्वीकारेण गौरयमित्यत्र सामा. नाधिकरण्याननुभवात् कथं समवायस्य प्रत्यक्षते. त्याक्षेपसमाधानम् । ७२३ मौरितिप्रत्ययबलान समवायसिद्धिरित्याक्षेपः । ७२५ उक्तप्रत्यये सभवायबाधकनिराकरणसमाधिः। ७२७ अखण्डमसाधारणं गौरिति प्रत्ययविषय इत्याक्षपवा. द्युक्तोपपादनाय शङ्काप्रदर्शनम् । विकल्पानुपपत्त्योक्तशङ्कासमाधानम् । जातिव्यक्योरनुभवसिद्धं भिन्नाभिन्नत्यमित्याक्षेपस्य समाधानम्। सामानाधिकरण्यानुपपरया जातिव्यक्त्योरभेद इति शंका, तत्समाधानं च। ७३० समवायस्य स्वातम्ध्यामावादलेन सामानांधिकर- ण्योपेपत्तौ न तयोरभेद हाते प्रतिपादनम् । समवायसाधनोपसंहारः। ७३१ (५०) व्यतिरेकिपरीक्षामकरणे- वैधयाधानपदार्थशानस्यैव तत्वज्ञानस्वात् वैधयं- परिच्छेदप्रकरणारम्भप्रदर्शनम् । ७३२ २ १ ५ २ २ ७ ५.

·WCCN विषयानुक्रमणिका । विषयः। पृ० प० वैधयं व्यतिक्यिनुमानं, तच्च पक्षविशेषणाप्रसिद्ध्या. दिदोषसम्भवान्न प्रमाणमित्याशयेनाक्षेपः । अप्रसिद्धसाध्यसंसर्गमिवाप्रसिद्धविशेषणमपि स्वश. क्तिवैचित्र्यासाधकं स्यादित्याक्षेपः सिद्धान्तिमनेन । शशविषाणादिमत्व साधनापत्त्या नैवमिति पूर्वपक्षिणः स. ७३४ १ व्यतिरेकिणि दोषान्तरप्रदर्शनम् । अनभिमतप्रसङ्गादपि व्यतिरेक्यनुमानमिति कथनम् ७३५ घटादाविच्छादिव्यतिरेकस्य प्रसिद्धावन्वयित्वेन व्यतिरेकिंवैयर्थ्यमिति पूर्वपक्षोपसंहारः । विशेषणस्यानिश्चितत्वेऽपि सम्भावितत्वात् साध्या- प्रसिद्धिदोषपरिहारपूर्वकमाक्षेपसमाधानम् । ७३६ अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वं सन्देहादुपस्थितं तत्र च प्रतिकूलतर्कवशात्सामान्यतः प्रमाणाप्रवृत्तियो. ग्यत्वेऽवधृते विशेषजिशालायां व्यतिरोकिण उप. न्यास इति प्रकारान्तरेण तत्साधनम् । ७३९ अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वरूपलाध्यत्य संशया. दनुपस्थिती कथं सम्भावनापीति शंकानिरासान्तरम् ७४० सात्मकत्वानुमानमधिकृत्याप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहा. राथै यदिवेत्यादिकल्पाश्रयणम् । सात्मकपक्षेऽपि व्यतिरेक्यवैयर्योपपादनम् । संशयेन साध्यप्रसिद्धावपि तद्यतिरेकनिश्चयासंभ. वात्कथं व्यतिरेकीति शंका, तत्समाधानं च। (प्र०), २१ साध्याप्रसिद्धिसमाधानेपि वैषम्यादिदोषसद्भावाद्य- तिरेक्यप्रमाणमित्याक्षेपस्तत्समाधानं च । (क) ७४२ सात्मकत्वानुमानप्रयोगः । (प्र०) साम्प्रदायिकमतेन जीवच्छरीरपक्षककेवलव्यतिरेक्य नुमानप्रयोगोल्लेखः। केवलव्यतिरोकिणि आक्षेपः । (प्र०) १३ समाधानम् । (प्र.) (६९) व्यतिरोकिविशेषपरीक्षाप्रकरणे- ध्यतिरेकिरूपलक्षणस्य भेदव्यवहारयोरनुमापकत्वास. भवाभिप्रायेण व्यतिरोकिविशेषाक्षेपः। ७५३ १ ७४४ ७ ९ - १ ·३१ पं. १ २ - । विषयानुक्रमणिका। विषयः। पृ० अव्यापकातिव्यापकर्ममात्रोपदेशो लक्षणं न त्वनुमा. नमिति पूर्वपक्षोपसंहारः। रस्नस्य क्रयादिव्यवहारयोग्यतानुमानवत्कर्तन्यपू. थिवीत्युपदेशब्यवहारयोग्यतानुमानसमये यति. रेक्यनुमानमित्याशयेन समाधानम् । उपदेशवलादेव व्यवहारसिद्धौ किमनुमानेनेत्याक्षेपे प्र. कारान्तरेण समाधिः। पवत्वादेरेव पृथिवीत्वपरिचायकत्वारिक लक्षणेनेत्या. शङ्कासमाधानम् । ७५० समानासमानजातीयव्यवच्छेदकस्य लक्षणत्वे प्रमेयः मात्रलक्षणं किमित्याक्षेप प्रश्नानुपपस्या समाधानम्। ७१ (६१) पदार्थलक्षणप्रकरणे सामान्य (वैधर्म्य ) लक्षणं विना विशेषलक्षणासम्भव इत्यनियमेन द्रव्यादिलक्षणोपपादनम् । ७५२ लक्षणात्मकवैधर्येषु भावद्रव्ययोर्लक्षणम् । भाव (वैधर्म्य) लक्षणे तिव्याप्तिप्रदर्शनपूर्वकं निकृष्ठत. लक्षणकथनम् । (प्र.) गुणाश्रयत्वरूपद्रव्य( वैधये )लक्षणस्योत्पत्तिक्षणे द्रव्ये - व्याप्तत्वाहुणवदत्यन्ताभावविरोधिमत्वलक्षणस्वीकारः । ७५३ द्रव्य( वैधय॑ )लक्षणान्तरकथनम् । (टी) गुण( वैधयं )लक्षणम् । संयोगविभागयोरसमवायिकारणं कर्मेति कर्म( वै. धर्म्य लक्षणेऽव्याप्तिनिराकरणम् । ७५५ जातिघटितगुणकर्मलक्षणकथनम् । (टी) संयोगस्य संयोग इव विभागेऽसमवायित्वाभावः।(३०) ७५५ सामान्यविशेषसमवायानां लक्षणानि (वैधयाणि)। ७५७ (६२) द्रव्यलक्षणप्रकरणे- पृथिम्यादिनबद्रव्यवैधम्यम् । (६३) गुणलक्षणप्रकरणे- अतीन्द्रिये नयनादिग्राह्यताया अभावात्स्वस्वसामान्य मेव कपादिचतुष्टयवधर्म्यमिति वर्णनम् । ७५९ ४ " १ १२ १ १ १ ·विषयानुक्रमणिका पृ० पं० ३ १ ३ १ २ ३ ३ ३ विषयः। संख्यापरिमाणपृथक्त्वानां वैधय॑म् । संयोगविभागपरत्वापरत्वानां वैधय॑म् । ७६० बुद्धि( वैधर्म्य )लक्षणतद्विभागयोः कथनम् । अविद्यास्यबुद्धिविभागतल्लक्षण (वैधर्म्य)कथनम् । ७६१ संशय(वैधर्म्य )लक्षणविभागयोर्वर्णनम् । वार्तिकाभिमतसंशयत्रैविध्यभाष्यकाराभिमततत्पञ्चत्व निराकरणम् । उक्तमतद्वयेऽनुपपत्तिप्रदर्शनम् । ७६२ उल्बणविधिकोटित्वादिरूपविशेषेण संशयप विशेष. मङ्गीकुर्वतां वाचस्पतिमिश्राणां मतं, तत्खण्डनं च । कारणव्यंग्यं संशये बैजात्यमित्याक्षेपस्य समाधिः। ७३३ वैजात्यानङ्गीकारेऽनुभवसिदसमानधर्मदर्शनादीनां व्यभिचा. रात्संशयहेतुत्वं न स्यादित्याशङ्का, तत्समाधानं च । वैशेषिकमतेऽसाधारणधर्मस्थानध्यवसायजनकत्वान्न संश. यजनकतेति संशयेसमानधर्मदर्शनमात्रजन्यत्वक० (टी.), विपर्ययस्वप्नानध्यवसायानां (·धर्म्य लक्षणम्। ७५ विद्याख्यबुद्धिलक्षणविभागप्रदर्शनमनुभवस्य सत्यत्व. '(प्रमात्व )स्थापनं च । ७६६ वस्तुस्वरूपानन्यात्मत्वात्मकप्रमात्वपक्षे स्वतःप्रामा. ण्यापत्त्यादिदोषसंभवात्तत्यानुभवरूपप्रमालक्षणाक्षेपः। परानात्मकतयाऽनुभवस्यैव प्रमात्वमिति समाधानम् । ७६७ सिद्धान्तिमते स्वतःप्रामाण्यापत्यादिदोषवारणम् । ७६८ मतान्तरणेश्वरप्रमाणत्वसंग्रहायान्यथाप्रमाणत्वकथनम् ७७१ उक्तमतखण्डनम् । ७७३ अध्यक्षानुमानभेदेन प्रमाणविभागः । अध्यक्षलक्षणतद्विभागयोवर्णनम् । स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधानुमानभेदस्तल्लक्षणं च । अनुमित्यकरणत्वान्यायः कथमनुमानमित्याशङ्कासनाधिः। प्रतिक्षाघवयवलक्षणकथनम् । पादाद्यनभिधाने हेतुः। सुख दुखच्छादेषप्रयत्नानां स्वस्वसामान्यमेव लक्षणम् । गुरुत्वद्वत्वादित्रयधर्माशिब्दानां लक्षणानि । ३ .२२ ३ ३ १ १ १ २ ३ १ १ ·विषयानुक्रमणिका ४१ पं. ૨ ७७९ १ CW ३ विषयः। पृ० वंधान्तरामभिधाने हेतुः। ( ६४ ) षड्पदार्थसाधाक्षेपप्रकरणे- साधर्म्यवर्णनारम्भ हेतुप्रदर्शनम् । अभावोऽस्तीति प्रयोगदर्शनेनाभावेपि गतत्वात् षण्णा- मस्तित्वमभिधेयत्वं च साधयमिति भाष्यस्याक्षेपः। भावत्वादिविशिष्टस्य तस्यासिद्ध्या निराकरणम् । अभावव्यावृत्तवादिरूपस्यास्तित्वस्याननुगतत्वादिदो. षप्रस्तत्वादसम्भवप्रदर्शनम् । अतिदेशेनाभिधेयत्वादीनामाक्षेपप्रदर्शनम् । ७८२ अभिधेयत्वादीत्यत्रादिपर ग्राह्यकथनम् । शेयत्वस्य ज्ञानसम्बन्धौदिरूपस्य ज्ञाने एवाभावात् न साधर्म्य सम्भव इत्याक्षेपः। आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति भाष्यक्षेपायान्य- समवायित्वादिरूपाश्रितत्वस्य खण्डनम् । ७८३ द्रव्यादीनां त्रयाणामेवादृष्टजनकत्वमिति भाष्याक्षेपः । ७८४ इदं सामान्यमिदं सामान्यमितिप्रतीत्या जात्यादित्रय. स्यालामाल्यवस्वमिति साधर्म्यस्याक्षेपः। पृथिव्युदकदहनपवनमन लामनेकत्वापरजातिमत्त्वरूपसा. धर्म्य आक्षपः। मूर्तानां क्रियावत्त्वमुर्तत्वपरापरत्वादिरूपसाधयाक्षेपः। ७८६ पृथिव्यादिपञ्चभूतानां भूतत्वेन्द्रिय प्रकृतित्वबाह्यकैके. न्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्त्वरूपसाधम्यवाक्षेपः । दिक्कालयोः पञ्चगुणवत्वं सर्वोत्पत्तिमानिमित्तकारण. त्वं चेति साधये आक्षेपः। उपाधिभिरेव निर्वाहे कि कालादग्भ्यामित्याक्षेपः। उक्तरीत्याऽऽत्मापि न सिध्येदिति प्रतिबन्दीसमाधिः । ७८८ नवानां परिमाणसख्याचवरूपसाधर्म्यस्याक्षेपः । वेगादिषु संस्कारत्वजाती प्रमाणाभाव इति आक्षेपः। जात्यभावेपि त्रिषु संस्कारपदवाच्यत्वोपपत्तिकथनम् । त्रिषु सजातीयोत्पादकत्वनियमाभावादपि संस्कार- स्वासिद्धिरिति वर्णनम् । १ ७८७ १ १ ६ ·विषयानुक्रमणिका। पं. . or Yorm0 " - १ ३ बिषयः। पृ० अरष्टत्वं च संस्कारस्ववज्जातिः स्यादित्याक्षेपः । ७९२ अदृष्यत्वजातिसाधकानुमानखण्डनम् । शब्दादावेकत्वजातिः स्यादित्याक्षेपः । रूपादीनामेव विशेषगुणत्वमित्यस्थातिव्याप्त्याऽऽक्षेपः। ७९३ सुखस्य सजातीयारम्भकत्वे आक्षेपः। उष्णेतरस्पर्शस्य सजातीयमात्रारम्भकत्वाक्षेपः । अष्टं निमित्तकारणमात्रमित्यस्याक्षेपः । (६५) षड्पदार्थसाधर्म्यसमाधानप्रकरणे- उक्ताक्षेपाणां खण्डनाय प्रथम सत्तासम्बन्धबुद्धिरूपा. स्तित्वस्य समर्थनम्। ७९४ निकृष्टभावत्वलक्षणम् । (टी०) ७९६ अस्तीतिबुद्धेरप्यस्तिबुद्धिविषयत्वमनवस्थापरिहारश्च । उपधायकशानव्यक्तीनामननुगमात्कथमनुगतं शेयत्व मिति पूर्वपक्षस्य समाधानम् । ७२७ आश्रितत्वरूपसाधम्योपपादनम् । द्रव्यादित्रये धर्माधर्मकर्तृत्वरूपसाधोपपादनम् । ७९९ व्यक्तीनामेव धर्मादजनकत्वे जातीनान्तत्रोपयोगः । सामान्यादित्रयाणां नित्यसामान्यत्वोपपादनम् । जातित्वस्य जातित्वे दूषणकथनम् । ८०१ सत्तायां जातिप्रत्ययस्योपाधिकत्वकथनम् । सामान्यद्वयनिबन्धनमेव सामान्यत्वस्य सामान्यत्वं स्थादित्याशङ्कासमाधानम् । ८०२ मनसि मनस्त्वरूपापरजातिसाधनम् । अणुत्वेनात्मसंयोगित्वेन वा तदवच्छिद्यतां किं मन. स्त्वेनत्याशङ्कासमाधानम् । ८.३ मनसि वेगसाधनम्। मनसि स्पर्शोऽपि स्यादित्याक्षेपवादिमतखण्डनम् । मनसः स्पर्शवत्वे कार्यद्रव्यारम्भकत्वाद्युगपज्ज्ञानोत्प- त्तिरित्येकदेशिमतसमाधानम्य खण्डनम् । ८०५ गगनादावाशङ्कितपरत्वापरत्वयोनिरासः। बाह्येन्द्रियग्राह्यजातीविशेषगुणनिबन्धनत्वात् भूतत्व. स्य सामान्यत्वनिराकरणम् । १ २ २ १ ३ ३ १ २ ·विषयानुक्रमणिका १ ८०७ २ ८०८ २ २ १ विषयः। पृ० पं. तुल्ययुक्त्या गुणत्वापलापनिराकरणम् । ८०६ असत्यपि प्रमाणे भूतत्वस्य जातित्वे जातिलायापत्तिः । २ किंशुकपुष्पादिकार्यस्व वसन्तादयुत्पत्तेः कुङ्कुपादेर्देशवि. शेषजन्यवाच दिक्कालयोः सर्वोत्पत्तिननिमित्तत्वम् ।, दिक्कालयोः सर्वकार्यानिमित्तत्वसर्वोत्पत्तिमानिमित्त त्वसाधकानुमानम् । गगने महत्त्वैकत्वसाधकानुमानकथनम् । स्वकारणसजातीयकार्यजनकत्वस्य सामान्यनियतत्वेन संस्कारत्वजातिसाधनम् । वस्तुस्वभावस्य जनकजातीयजनकत्वेनैव निर्वाहे किं संस्कारस्वजात्येत्याक्षपस्तत्समाधानं च। 2०९ 'परापरभावानुपपत्त्या बाधात् बीजशब्दकर्मशानसाधा. रणैकजात्यभाववत्संस्कारत्वमप्येका जातिर्न स्यादि. त्याशङ्कासमाधानम् । १० धेगादीनामैकजात्ये तजन्यज्ञानयोरप्यैक्यं स्यादित्या. क्षेपस्य समाधिः। संस्कारत्वस्योपाधित्ववर्णनम् । ८१२ उपाधित्वपक्षेऽपि सुत्रकारोक्तविभागोपपादनम् । ज्ञानत्वे जातित्वव्यवस्थापनम् । इच्छादी सविषयकत्वव्यवहारोपपादनम् । (प्र.) संस्कारत्वतुल्यन्यायेनाशाङ्कनस्यादृष्टत्वसामान्यस्याह. प्रकारणानुगतबुद्ध्युपाधिनिबन्धनत्वात् परिहारः। ८१४ १ शब्द आक्षिप्तकत्व संख्यानिराकरणार्थ प्रतिकूलतर्कः। ८१५ १ रूपादीनामेव विशेषगुणवत्वे शास्त्रीयरूढिपरिभाषा. या प्रमाणत्वान्नान्यत्र तत्वमिति प्रतिपादनम् । शीतस्पर्शप्रबुद्धाभ्यात्मिकवायुसंयोगस्य कम्पनिदान. स्वाच्छीतस्पर्थो विजातीयस्यापि जनक इत्याक्षेपस्य खण्डनम् । अवार्थ चरकाचार्यसम्मतिप्रदर्शनन् । सुखदुःखे प्रत्यसमवायित्वमदृष्टस्य स्यादित्याक्षेपसमाधिः । १५७ १ कार्यकार्थसमवेतत्वरूपासमवायिलक्षणस्याऽतिघ्या. तिवारणम् । २ १ " ३ ३ ·४५ विषयानुक्रमणिका। पं ८२० २१ विषयः। अनुपाधित्वस्याप्रतिबन्धत्वादन्वयी हेतुरेव नास्ति तत् कथमुक्कसाधर्म्यव्यवस्थापनमित्याशङ्का । ८१० केवलान्वयिसाध्ये साधनपति साध्यायोगव्यवच्छेदा र्थन्तस्यावश्यकतेति समाधानम् । शशविषाणादौ प्रमेयस्वादिव्यतिरेकस्य वाच्यत्वारकुतः केवलान्वयित्वमित्याक्षेपस्य समाधानम् । साध्याभाववस्वरूपविपक्षत्वान्तर्गतयत्किञ्चित्साध्याभावव. स्वस्य केवलान्धयिन्यपि सत्वात्कथं केवलान्वर्यात्या क्षेपनिराकरणार्थ निष्कृष्टकेवलान्वयिलक्षणम् । (प्र०) , विपक्षस्य कल्पितत्वेऽपि विशेषो वाच्य इत्यादावन्वयि. स्वव्यवस्थापनम् । साधयनिरूपणान्ते प्रक्रियाप्रकरणारम्भे आत्मतत्त्वज्ञा नरूपंप्रयोजनकथनम्। (६६) द्रव्यप्र० ध्यणुकसिद्धिमकरणे- अणुभ्यां घणुकं ततस्यणुकं जायत इति क्रमिकोत्पत्ती मानप्रदर्शनपूर्वकन्तत्प्रक्रियासाधनम् । ૨૨ अणुसंख्यैव व्यणुके महत्त्वमारभतां द्वित्वमिव घणु. कमित्याशङ्का । पवंसति घटस्याप्यणुसङ्घातारब्धवप्रसङ्गेन भग्नस्याह. भ्यत्वापत्तिरित्याशयेन समाधानम् । तत्र विपक्षे बाधककथनम् । ८२३ अणुकसिद्धिप्रदर्शनवकमाचार्यसम्मत्या ऽशणुकस्य परमाणुपादानकत्वनिराकरणम् । अवयवद्धयारम्भसिद्धावपि परमाणुभ्यामारम्भो न सि. दुध्यतीति कथं घणुकासद्धिरिति पूर्वपक्षाक्षेपः। महत्कार्य कार्यद्रव्यारभ्यमेवेति व्याप्तया धणुकस्य कार्यद्रव्योपादानत्वमपि स्यादित्याक्षेपः। एवं सति घणुकस्य महदुपादानकत्वप्रसङ्ग इति प्रति. बन्या पूर्वपक्षिसमाधानम् । साध्यम्यापकताप्राहकतकाभावान्नोक्तप्रतिबन्दिरित्य- 'भिप्रायेण सिद्धान्तिसमाधानम् ।' ३ ६ १ १ २ ·विषयानुक्रमणिका। विषयः। पं० ६ १ १ १ पृ० यणुकसाधकोपष्टम्भकव्याप्यन्तरप्रदर्शन। ८२५ कार्यस्य दृश्योपादानकत्वे इन्द्रियासिद्धिप्रसङ्गापादनम् । ३२७ आरभ्यारम्भकवादाश्रयणेन दृश्योपादानकमेव कार्य- मित्यस्य खण्डनम् । (६७) पाकजप्रक्रियाप्रकरणे- उक्त प्रयोजनेनैव पाकजप्रक्रियाप्रस्तावः । ८२९ प्रत्यभिनयाऽनुमानेन चामपक्कावयविनोरकत्वात्कथं प. कघटे रूपादीनां कारणगुगपूर्वकतेति प्रश्नः। 'घटनाश विनाप्यन्तःपाकसम्भवाद्ध्यविरोधिकर्मोः स्पत्तौ मानाभावाच्च न द्रव्यनाश इति प्रतिपादनम् । ८३० 'परमाणुक्रियायां सत्यामपि अवयव विभागाभावात्कथं घटनाश इत्यभिप्रायण विभागाजनकत्वेपि न कर्मत्व. व्याघात इति समर्थनम् । संयोगमात्रस्य कर्माजनकत्वात्परमाणौ कमैव नेति कथनम् ।, कारणरूपादिकं विनापि कार्य रूपाधुत्पतिप्रतिपादनम् । ३१ पालुपाकपक्षानुपपत्तिप्रदर्शनद्वारा पाकजा एव रूपादयो न कारणगुणपूर्वका इति पूर्वपक्षोपसंहार। पिठरपाकसाधकहेतूनामैकान्तिकत्वप्रदशनपूर्वकमुक्तपू. र्वपक्षसमाधानम् । विरुद्धधर्माध्यासदर्शनात्प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यकथनम् ।८३२ काठिन्यात्मकस्पर्शविशेष एवाग्निसंयोगाजायते एकस्मि. वावयविनि इत्याक्षेपसमाधानम् । द्रव्यारम्भकसंयोगनाशक्रियायां प्रत्यक्षनुमानप्रमाणक० ।" आश्रयनाशादेव रूपनाश इत्यत्रानुमानप्रयोगः । (क०) पुनरन्यस्मादनिसंयोगाद्कादीनामुत्पत्तिरिति भाग्य स्याक्षपः। एकस्यैवोत्पादकत्वे विनाशकत्वे चोत्पादविनाशयोर्योग- पद्यापत्तिवारणम् । प्रकारान्तरेणोक्तापत्तिवारणे हेतुः । निवर्तकत्वजनकत्वोपाधिकृतस्यैव भेदस्य व्यवहारादेक. स्मिन्नन्यताव्यवहार औपचारिक इति व्योमशिवाचार्य मतेनाक्षपसमाधिप्रदर्शनम् । " १ C0 २ ३ ·६ विषयानुक्रमणिका। पं0 २ ५ २ २ १ ८३८ १ विषयः। पृ० स्वमतेनोक्ताक्षेपसमाधानम् । ८३४ तत्र क्षणप्रक्रियासचनम्। (क०) ८३५ ज्यणुकनाशस्यासमवायिनाशनाश्यत्वात्कथं घणुकना- शानन्तरं ध्यणुकनाश इति पूर्वप्रक्रियासिद्धिरित्याक्षेपः।,, असमवायिकारणनाशेनैव सर्वत्र कार्यनाश इति निय. माभावात्तत्र समवायिनाशनैव तन्नाश इति समाधानम् । , कार्यनाशस्यैवमनियतहेतुकत्वेपि न क्षतिरित्यत्र दृष्टान्तः । ८३६ (६८) द्वित्वाद्युत्पत्तिप्रक्रियाप्रकरणे- गुणस्य निमित्तनाशानाश्यत्वाभिप्रायेण द्वित्त्वाद्युत्पत्ति प्रक्रियायामाक्षेपः। ८३७ द्वित्वादनिमित्तनाश्यत्वाभावसाधकानुमानम् । (क०) " उक्तानुमानहेतो धोनीतोपाधिमत्त्वेन दुष्टत्वप्रदर्शनद्वा. राऽऽक्षपसमाधिः। द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिजन्यत्वसाधनद्वारा द्रव्यधियोऽपेक्षा. बुद्धित्वनिरासः। नानकत्वनिर्विकल्पकज्ञानस्य द्वित्वादिजनकत्वनिरासपू. र्वकमकैकत्वविशिष्टद्रव्यांधयस्तथात्वकथनम् । अविकल्पकज्ञानस्य संस्कारजनकत्वनिषेधः । द्वे द्रव्ये इति ज्ञानकाले द्वित्वनाशस्वीकारे तज्ज्ञानस्य भ्रान्तत्वापत्त्या नापेक्षाबुद्धिनाशनाश्यं द्वित्त्वमित्याक्षेपा८४१ उक्ताक्षपसमाधानम् । अतीतपि संख्योत्पत्तिरिति कन्दलीकारमतखण्डनम् । ८४२ (६९) परिमाणप्रक्रियाप्रकरणे- पारिमाण्डल्यादणुपरिमाणस्य ह्या कपारमाणाजन. कत्वपि तत्परिमाणं व्यणुकपरिमाणजनकमस्त्वित्याक्षेपः ।, परिमाणस्य विजातीयात्मप्रतियोगिप्रकर्षजननविरोधा- वमित्याशयेन समाधानम् । ८४३ परिमाणस्य स्वसजातीयारम्भकत्वे ह्रस्वेन महदारम्भो न स्थादित्याशङ्कासमाधानम् । संख्याया अपि स्वाश्रयप्रकृष्टपरिमाणजनकत्वनियमा स्कथं त्रसरेणौ महत्त्वारम्भकत्वमित्याशङ्का, तत्समा धानं च। - २ ६ १ ३ ·विषयानुक्रमणिका। पं. १ ८४५ ३ २ ६ - ८४७ १० ४८ १ विषयः। पृ० आपादिते संख्यापरिमाणयोस्तुल्ये परिमाणानारम्भकत्वे विनिगमकप्रदर्शननापादननिरासः । चतुर्विधमपि जन्यपरिमाणं संख्यापरिमाणप्रत्ययोनीति भाग्यस्याक्षेपः। उक्ताक्षेपसमाधानम् । तूलाधवयविनामनारम्भात्प्रचये परिमाणकारणत्वाक्षेपः। धारणाकर्षणरूपावयविलक्षणस्य तूलापण्डे सत्वान्नैव. मित्याशयेन समाधानम् । (७०) द्विपृथक्त्वप्रक्रियाप्रकरणे- विपृथक्त्वे 'इमौ द्वौ पृथगिति प्रमाणबुद्धरसम्भवान्न द्विपृथकवादीत्यभिप्रायेणाक्षेपः । द्विपृथक्त्वरूपापरसामान्यनिराकरणम् । उभयकत्वैकपृथक्त्वसमुदायालम्बिज्ञानादुभयोत्पस्या द्विपृथक्त्वादिसिद्धिरिति समाधानम् । (७१) संयोगप्रक्रियाप्रकरणे- एकत्वेनाध्यवसायात् उभरकर्मजसंयोगो नास्तीत्यभि. प्रायणाक्षेपः। आत्माऽऽकाशसंयुक्तो द्रव्यत्वादित्यनुमानेनाजसंयोगः सिद्ध्या तत्वैविध्यव्याघाताशंकायामजसंयोगानुपप. स्या समवायर्यादिभेदन च समाधानम् । अवयवावयविभावाभावरूपयुतसिद्धिखण्डनम् । (७२) विभागप्रक्रियाप्रकरणे- संयोगविनाशानुपपत्त्या संयोगाभाव एव विभाग इत्याक्षेपस्य समाधानम् । कर्मणः संयागविनाशस्य च तन्नाशहेतुस्वेऽनुपपत्तिः । ८५. स्फुटद्वेणुशब्दाच्च विभागसाधनम् । उक्तशब्दे संयोगाभिघातमारवादीनां निमित्तत्वासम्भ- वेन परिशेषांविभागजत्वसाधनं सोदाहरणम् । वंशविभागप्रक्रियोक्तक्रमकल्पनायामाक्षेपः । ८५२ कर्मावान्तरवैचित्र्यानुपलब्ध्या युगपदेकक्रियया विरो. 'ध्यविरोधिविभागजनकत्वासम्भवाभिप्रायेण समाधिः । ८५३ ३ ·विषयानुक्रमणिका। OM or १ - विषयः। पृ० पं० याधिविभागजनकं न तदविरोधिविभागजनकमि- ति ब्यत विरोधिविभागार्जनानुकूलकर्मवैचित्र्यनिबृ. तिपाधिनिरासः । तुल्ययुक्त्याऽजनकसंयोगोत्पादककर्मणो जनकसंयोगो. पः कन्वानङ्गीकारे आपत्तिप्रदर्शनम् । ८५५ १ इष्टापत्याऽऽपत्तिनिरासः। ८५६ विभागम्यैककर्म हेतुत्वे तस्य द्रव्यविरोधित्वानुपपत्ति. रिति मनन्तत्खडनं च । ३ कमजकमप्रसत्या भूषणमतेन विभागजविभागांक्षेपः। एकदशसंयोगविभागाभ्यां देवदत्ते संयुक्तविभक्तबुद्धे. रिवाङ्गुलिकर्मणा देवदत्तश्चलतीति प्रतीतेरभावानो. तापातरिति तन्मतखण्डनम् । क्रियाया एव सर्वत्र विभागारम्भकत्वमस्त्वित्याक्षेप. स्य समाधानम्। ६ (७३) परत्वापरत्वप्रक्रियाप्रकरणे- द्विपरत्वमपि द्विपृथक्त्ववद्गुणान्तरमित्याशंकासमाधिः। ८५८ ४ सिद्धान्तिमते द्विपरवाङ्गीकारेऽपि न क्षतिरिति समा. धानान्तरम्। ८५९ २ (७४) ज्ञातताप्रक्रियाप्रकरणे- भट्टाभिमतशातताप्रतिक्षेपः। ८६० १ शाततानङ्गीकारे कथं घटस्य ज्ञानमित्याक्षेपस्तत्समाधत्नश्च ३ घटकर्मत्वान्यथानुपपत्त्या ज्ञाततासाधनखण्डनम् । ८६१ ज्ञानस्यातीन्द्रियत्वाभावादपि न शातताकल्पनसम्भव इति प्रतिपादनम् । (७५) संस्कारप्रक्रियाप्रकरणे- कर्मवदुत्तरसंयोगविरोधित्वाद्वेग आपतनान्नैक इत्याक्षेपः ૮૨ अबाधितप्रत्यभिज्ञानसिद्धत्वादेक एवेत्याशयेन स. माधानम् । ८६३ अन्धोपसंहारः। टीकाकर्तुवेशपरिचयः। ३ ४ २ " ·शुद्धिपत्रम् । शुद्धिः पुत्रप्री पं. पृ. १ १२ अशुदि पुत्रः प्री पष्ठप षवरवं स्तत् न्यदिलक्षण तिभावः तजशान धत्वनेति भावदिति नीलत्वान्न षट्पदार्थाः। विधर्म ११ ११ १ २०. स्तु वैशिष्ट्ये २०. २०० वरवं २ स्तम् ५ न्यादिलक्षण दितिभावः तज्ज्ञान धत्वेनेति १८ भावधदिति नीलरूपवत्वान २० षट्पदार्थविधर्म स्तु वैशिष्ट्यवैशिष्ट्ये २४ વધુ व्ययत्वात् ૨૮ स्वे सिद्धा तज्ज्ञानं तज्ज्ञाने सादृश्य २५ षडभाव ३० बुद्ध्युत्पत्ती पञ्चक द्यन्योन्या नन्धेवं ३५ विनिगम ३६ नीलरूपवत्त्व ३७ अनेन हि विनेत्यन्योन्या नन्वेवं ४८ उत्सम्बन्धति ४९ कारिकांशेना থা लयोग १६ व्यङ्गरवाद त्व सिद्धा तश्शानं तपक्षाने साडयं ਵਥੀr बुद्युत्पत्ती पञ्जक द्यन्योन्यो नत्वेवं विनिमग नीलरूवत्त्व अनेनदि विनात्यन्योन्या नन्वैव सम्बन्धवदिति कांशेना वैकल्पा संयाग २७. २३ ६. २४ २८ ·शुद्धिपत्रम् । शुद्धिः पृ. पं. सामनय ९ ६९ २५ १२ ७८ १२ अशुद्धिः, सामाग्रथ नवस्या स्यन्दा विराधि न्धे नैर भावस्या बर्दिभाव भावेन षडेव द्रव्यानीति रीक्षकानां तत्मात्र स्त्यबेति मण्यादो वेनविड्य स्यत्यर्थः च्छेन पदेनेव लभ्यते च स्फटिकादा नभ्युमगमे श्राववयवानां घोपते र्कि चेति १०८ १२६ २३ मानवस्या स्पन्दा विरोधि न्यनैर अभावस्या बहिर्भाव भाव न षडेव द्रव्याणीति रीक्षकाणां तन्मात्र स्त्येवेति मण्यादौ ते बिड्य स्येत्यर्थः वच्छेदेन पदनैव लभ्येत चन स्फटिकादा नभ्युपगमे नावयवानां धीयते किचेति मपि नोद्भूत तेत्याध तेन न घणु न्द्रियं परन्वाभभवा नुल्बण वैधा पपादयति १३५ २६ १४३ ९ माप २ " नाभूत तत्याद्य ३ २५ २० तेन घणु १७३ ९ न्दियं परान्त्वतिभवा १० २३ वैधा पादयति १८२ २०२ - ·पृ. २०३ २०६ ૨૦૮ १५ २९ २११ २१२ अशुद्धिः वायुत्वदि विनिगकं श्रीव्याप्तिः मनस्त्वदि यद्रव्ये सिद्धर्थ भूमी नत्वाग द्धदीति ब्राह्मणोप साधनेमे. १४ २७ २३ २६ शुद्धिपत्रम् । शुद्धिः वायुवदि विनिगमकं नाव्याप्तिः मनस्ववदि यदृद्रव्ये सिद्ध्यर्थ भूमि नवाग द्धरिति ब्राह्मणपि साधनमे रोन द्रव्या वीश्वराधी योगोपस्थि पक्षता कालीनश यान्तु तरतमभाव: ध्यणुकस्य तसिद्ध पलक्षणं १९ १९ २१३ २१४ २२३ २२७ २२६ २३८ २३९ २४० २६ रो द्रव्या ४ ६ वीश्वाधी योगोपपास्थ पक्षाता कालीश यास्तु तरमभाव: ११ १५ २६२ घणुकव्य २७९ यत्सिद्ध पलणं ११ १४ मुपााधेः धर्माणा तद्वदिति ૨૮૨ २९० २९२ मुमाधिः धर्मणा तद्वोदति मवेच्छद मागत्योक्तम् द्रव्यानि मवच्छेद ३०८ १२ १२ २५ मगत्योक्तम् द्रध्याणि ११ १२ स्पर्शत्व येन भैदेसि स्पर्शवत्व तन भैदास १३ ·शुद्धिपत्रम् । शुद्धिः अशुद्धिः पृ. .पं. स्वं स्यात त्वं न स्यात् গ करण २२ २४ प्यदष्ट स्मनःसंयो ८ हाजधा ३४० त्रैष इत्याह स्यातू प्यदृष्ट स्ममनःसंयो हाशा नैषदोष इत्याह स्यात वैशषिकाणां तमंति महब्ध ३४९ १ ९ ३५२ १२ १३ गोचरं बहुत्व १ पवन तावन्ति ८ सम्बन्धा " वैशेषिकारणां तर्मात •महद्य गोचरबहुत्व ' एवं तावन्ति 'समन्धा सन्बन्ध पेक्ष कोह्मप तिपिद्धम ह्यभेदपक्षे 'आकाशमु मापन चा सानव्या १६ or "W Um ४१५ ४६२ २१ १६ ३ रेतव्याप ५०२ सम्बन्ध क्षेप कोट्युप तिषिद्धम् हाभेदपक्षे आशयमु माणुचा साधनव्या रेतदव्याप प्रसङ्गासङ्गत्या नतु शङ्कानि त्यनवस्या यावत्स्व पमानस्या पटनास्तिता घटनास्तिता विशेषस्य माश्रयन्त्रि प्रसङ्गत्या ननु शङ्कोनि त्यनास्था यावत्त्व पमानास्या घटनास्तिता पटनास्तिता विशेष्यस्य माश्रयं नि २८ ५१८ ५२२ ५३३. १९ " ८०६ ·. - न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८०१ च यदि परमेव सत्तायाः, तदा द्रव्यादेरपि जातिता । अपरं चेन्न सत्तायामाश्रितत्वम् , न हि तस्या अपरं तत्रैव समवेयात् । विरोधित्वे च सत्प्रत्ययवजातिप्रत्ययस्यान्यसिद्धः । न च न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कितुमुचितमिति निरस्थति यदीति । यदि यत्र सत्ता तत्र जातित्वमि. ति तदा द्रव्यादिरपि जातिः स्यात् जातित्वाश्रयत्वात् , अथ यत्र जातिवं तत्र सत्ता तदा सत्तायां जातित्वं न वर्तत, नहि व्याप्या जातियोपिकायां जातौ वर्तते तथाऽदर्शनात् । यत्र प्रमेयत्वं तत्रा. भिधेयत्वमित्यादौ यद्यपि व्याप्यं व्यापके वर्तमानं दृष्टमेव, तथापि जातावियं व्याप्तिोपाधावपीति, अत एवोक्तं-तत्रैव समवेयादिति । अपि च यत्र जातित्वं तत्र सत्तेति सत्तायामेव व्यभिचार, नहि सा स्थाद्या सत्ता सत्तायामात्माश्रयानवस्थयोः प्रसङ्गात् । ननु परापर. भावाभावेऽपि गोत्वाश्वत्ववद्विरुद्ध एव सत्ताजातित्वे जाती स्याता मित्यत आह विरोधित्व इति । यथा सत्तायां सत्प्रत्ययो न सत्ताकृत. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यात् , सामान्ये च जातित्वं परं सामान्य सम्भाव्यते इति, तदेतद् दूषितम् अपरं चेदिति । यत्र परं तत्रैवापरं वर्तते न च सत्तायां सत्ता. वस्वम्, अतः कथं तत्र सत्ताव्याप्यजातिवंततेत्यर्थः । ननु जातित्वं सत्ताविरोधीति न तया जातित्वस्य परापरभाव इत्यत आह विरोधि. व इति । यथा सत्तायां सत्प्रत्ययः प्रमाणबाधात् भ्रान्तः तथा सत्ता. यां जातिप्रत्ययोऽपि भ्रान्तः स्यादित्यर्थः । यद्यपि विरुद्धत्वे जातित्वं न स्वसत्तानिर्वाहक, तथापि सत्ताविरहेऽपि जातित्वसामान्येनैव जातेनिःसामान्यत्वं विरुद्धमित्यभिप्रेत्य शङ्कितम् । यद्यपि जातित्व न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दिति तत्रापरितुध्यन् प्रकारान्तरेण ज्याचष्टे यथा सत्तायामिति । यद्यपि सत्तायां प्रत्ययस्य भ्रान्तत्वे आपादकाभावः, तथापि यदपि जातित्वमङ्गीकार्य तत्रापि जातित्वप्रत्यय आत्माश्रयत्वभयेन भ्रान्तः स्यात् त्वन्मते, मम तु जातित्वमुपाधिरेवेति न तत्र जातित्वप्रत्ययो येन भ्रान्तः स्यादिति भावः । एवञ्च सत्तापदं तथा लत्तायामित्यत्र जातिवपरम् । तथापि सत्तेति । तथाच स्वतन्त्रेयमाशङ्का न तु पूर्वशङ्कानु रुद्धेति भावः । जातिसामान्येन जातित्वसामान्येनेत्यर्थः। कचित्पाठ एव तथा। यद्यपि जातिवेति । यद्यपि पूर्व सत्ताजातिनिराकरणप्रसङ्गेन १०१ न्या. ।

·. । । H ८०२ न्यायलीलावती । सामान्यत्वम् , स्वात्मन्यवृत्तः। तत्रापि सामान्यान्तरपरिकल्पनेऽ. नवस्थितिः । न च सामान्यत्वद्वयम् , परापरभावानुपपत्तेः । वि. रोधित्वे साधारणधीध्वनिजनकत्वानुपपत्तेः । मनस्त्वं च, मूर्तत्वे सति इन्द्रियत्वेनासाधारणजातिमत्वा. - - - -- -- । -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्तथा जातिप्रत्ययोऽपि नित्यत्वे सति अनेकवृत्तित्वसामान्योपाधिक एव स्यात् किं जातित्वस्य जातित्वकल्पनयेत्यर्थः। अपव्याख्यानम न्यत् । उपाधिसामान्यमन्तभाध्य जातो सामान्य जातिङ्कितं निरा- चष्टे नचेति । ननु परस्परवृत्तिलामान्यद्वयनिबन्धनमेव सामान्यत्वस्य सामान्यत्वं स्यादित्याह नचेति । द्वयोः सामान्ययोः परस्परा.पपत्तेः विधिविरोधिहेतुसामान्याकारानुगतधीः शब्दः साधारणो न स्यात् एकेनैव सामान्येन तदुपपत्तौ द्वितीयवैयादिति भावः । मनसि अवान्तरजातिमत्त्वं साधयति मनस्त्वश्चेति । मनो द्रव्यत्वा बान्तरजातिमत् मूत्वे सतीन्द्रियत्वात् चक्षुर्वदित्यर्थ: । किश्च सु न्यायलीलावतीप्रकाशः सामान्यं निराकृतमेव, तथापि जात्युपाधिरूपोभयसामान्यसाधारणी जाति निराकर्तुमाह न च सामान्यत्वमिति । नन्वेकस्य सामान्यत्वस्थ स्वात्मन्यवृत्तावप्यपरस्य सामान्यत्वस्य तत्र वृत्तौ नोक्तदोष इत्यत आह नचेति । विरोधित्व इति । परस्परावृत्तित्वे सतीत्यर्थः । मनस्त्वं चेति । सत्ताद्रव्यत्वाभ्यामर्थान्तरवारणायालाधारणेत्युक्तम्, मनोमात्रवृत्तीत्यर्थः । नन्वत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको विशेष- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः जातित्वनिराकरणमधुना तु स्वातन्त्र्येणेत्येवमप्यपानरुक्त्यम , तथा. प्यर्थमेदद्वारापि तन्निराकरणं भवत्येवेति तथैवोक्तम् । नचेतीति । द्वि. तीयं सामान्यत्वं न प्रथमसामान्यत्वमात्रवृत्त्येकतापत्तेरिति सत्ता- दावपि वत तथा च द्वितीयं सामान्यत्वं न द्वितीयसामान्यत्वे प्रथः मसामान्यत्वं वा प्रथमलामान्यत्वे द्वितीयप्रथमयोस्तु प्रथमद्वितीय- वृत्तिरुपेयैवान्यथा सामान्यव्यवहारापत्तेरनवस्थापत्तेश्चेति सत्ता. यां तयोः संकरः स्यादिति भावः। असाधारण्यं स्पष्टयति मनोमात्रवृत्तीति । एतच ताबललभ्यं रूपं न तु व्यापकतावच्छेदकप्रविष्टमप्रसिद्धः। - । - ·ध्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ८०३ . मनसः(१), कथमन्यथा सुखाद्युपलब्धिसाधकतमत्वम् एकैकशो व्यभिचारात् । अणुत्वात्मसंयोगिताकारस्यासाधकतमसाधार- ण्यात् । कर्णशष्कुलीवद्विशिष्टादृष्टोपगृहीतस्येति चेन्न । अनेकत्वे सत्यसाधारणसाक्षात्कारिप्रमाकारणतया(२)ऽवान्तरजातिमत्ताया नियमात् । वेगश्चाशुसंचारभेदस्य वेगहेतुत्वेन प्रतिबन्धावधारणात् , । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् खाद्युपलब्धिकारणतावच्छेदकतापि तत्कल्पनीयमित्याह अन्यथेति । तदणुत्वेनात्मसंयोगित्वेन वाऽवच्छिद्यतां किं मनस्त्वेनेत्यत आह एकैकश इति । पार्थिवादिपरमाणुषु घटपटादिषु च तदतिप्रसक्तं न सुखोपलब्धिकारणतावच्छेद कमित्यर्थः। विशिष्टादृष्टोपगृहीतयोस्तयो. रेवावच्छेदकत्वं स्यात् किं मनस्त्वेनेति शङ्कते कर्णेति । सुखलाक्षात् कारकारणतावच्छेदकत्वेन मनस्त्वकल्पनमावश्यकम् । न च शब्द. साक्षात्कारकारणतावच्छेदकतया श्रोत्रत्वमपि जातिः स्यादिति वाच्यम् । तस्य पुरुषभेदेऽप्येकत्वात् , अतएवोक्तमनेकत्वे सतीति । वेगश्चे. न्यायलीलावतीप्रकाशः गुणवत्वमुपाधिरित्यत आह कथमिति । विपक्षे बाधकात् साधनस्य साध्यव्याप्यत्वेन तदध्यापकतयोपाधेः साध्याव्यापकत्वादित्यर्थः । ननु सुखाद्युपलब्धिसाधकतमत्वावच्छदेकमणुस्वे सत्यात्मसंयोगि. त्वमेव स्यादित्यत आह अणुत्वेति । विशिष्टेति । विशिष्टादृष्टोपगृहीतत्व. मेव तदवच्छेदकं स्यादित्यर्थः । अनेकत्वे सतीति श्रोत्रव्यावर्तनार्थम् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः प्रत्यक्षजनकतावच्छेदकजातित्वं च व्यापकतावच्छेदकमत मूले तदनुसारेणैव विपक्षबाधकमुक्तम् । एवञ्च मूले हेतौ श्रोत्रपरमाण्यावर्त्तनाय विशेषणद्वयमिति मन्तव्यम्। उद्भूतत्व मादाय प्रत्यक्षजनकतावच्छेदकजातिमत्वं गुणेऽपि रूपादाविति साध्याध्यापकत्वमयादाह साधनावच्छिन्नेति । मनोद्रव्यत्वापरजातिमा दिति साध्ये श्रोत्रे व्यभिचार हात सत्यन्तमित्याह अनेकत्वे सतति । अनेकत्वं स्वसमानाधिकरणस्वान्योन्याभावप्रतियोगिवृत्तिद्रव्यवि. भाजकधर्मवत्त्वम् । मुले साधारणप्रमेत्यादेः प्रत्यक्षमात्रवृत्तिकार्यता. एव (१) जातिमत्त्व, मनसः मु.पु. पाठः। (२) प्रमालाक्षात्कारकारणतयति प्रा० पु. पाठः।

·न्यायलीलावती । पवनवत् । अन्यथा कर्मापि नानुमीयेत, अष्टविशेषादेव संयो. गविभागोपपत्तेः। स्पर्शस्तु तत्कार्यजातीये उद्भूतस्पर्शतया व्याप्तः । स च निवर्तमानः तमादायैव निवर्तते । ततो रूपरसगन्धादयोऽणूनां कार्यैकलिङ्गगम्याः सन्त(१)स्तालिकानुपलब्धेरेवासन्तोऽवधार्यते । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति । मनलीति शेषः । अबष्टवदात्मसंयोगेनान्यथासिद्धौ कम्ापि न स्यादित्याह अन्यथेति। मनसि स्पर्शोऽपि स्यादिति परिहरति स्पर्श इति । मनो यदि परमाणुत्वे सति स्पर्शवत् स्यादुद्भूतस्पर्शवत्कार्यजनकं स्यात् , मनस्त्वं यदि स्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिः स्यात उद्भूतस्पर्शसमानाधिकरणा स्यात् इति वा तोऽत्र बाधकः । का. र्यरूपत्वादिकमेव हि कारणरूपादी मानमित्याह तत इति । मनो यदि स्थूलद्रव्यमारभेत तदा ज्ञानयोगपद्यं स्यादित्येकदोशमतं दूषयति न्यायलीलावतीप्रकाशः वेगश्चेति । यथा पवने अदृष्टजन्यक्रियाविलक्षणक्रियाजनकत्वेन वेग सिद्धिः तत्र धेगस्य हेतुत्वावधारणात् तथा मनस्य पीत्यर्थः । अन्यथा स्पर्शस्थाप्यनुमानापत्तरित्यत्र बाधकमाह स्पर्शस्त्विति । मन सः स्पर्शवत्वे स्पर्शवतश्च परमाणोरारम्भकत्वादारब्धस्योद्भूतस्पर्श स्योपलम्भलक्षणप्रतिकूलतर्कप्रतीघातान्न तत्र पर्शानुमानमित्यर्थः । ननु कार्यनिष्ठस्पर्शी न कारणस्पर्शव्यापकः, किन्तु व्याप्या, न च व्याप्यनिवृत्त्या व्यापकनिवृत्तिः । मैवम् । स्पर्शसमाना धिकरणद्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यजातरवयवियोग्यस्पर्शसामानाधिकरण्यः ज्याप्यत्वमिति विवक्षितत्वात् । मनसा स्पर्शवत्वे कार्यद्रव्यारम्भक. स्वात् कार्यद्रव्यस्य कारणलजातीयत्वनियमेन युगपज्ज्ञानोत्प. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रतियोगिककारणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमर्थ इत्यवधेयम् । अदृष्टजन्येति । अस्त्यूर्ध्वगमनक्रियेत्यर्थः । स्पर्शसामानाधिकरणेति । प्रभावादी व्यभिचार इति साक्षात्पदम् । अवयविपदं स्थूलतरावयविपरम् । योग्यपदं च उदभूतपरम् , (१)सन्त इति नास्ति मा.पु.। . मनस्त्वे ·यायलीलावता झण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भालिता ६० . न च मनसः तदारम्भे स्थवीयस्तया युगपन्नानाज्ञानोत्पत्तिरिति वाच्यम् । अवयविन इन्द्रियभावाभावात् । न च परत्वादिकं व्योम्नि, परबुद्धिव्यपदेशस्यावच्छिन्न एव(१) सम्भवात् पृथ. क्ववत् । न च नित्यमहत्त्ववादपरिमितेऽपि परिमाणव्यवहाराद. त्रापि परापरव्यवहार इति वाच्यम् । महबुद्धिवेद्यस्य परिमाण त्वात् । अस्य चावान्तरावच्छेदाप्रतिभासेऽपि(२) भूगोलकमहत्त्वव- परिमाणोपत्तेः, अन्येभ्योऽपि महानिति बोधोपपत्तेः। प्रकृते त्ववधिविरहाध्यपदेशानुपपन्या परबोधस्यापि तत्तुल्यविषयस्या- नुपपत्तेः । न च भूतत्वम् , अर्थत्ववदुपाधिसामान्यबोधेनैवोप- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अवयविन इति । गगनादौ परत्वापरत्वे शङ्किते निराचष्टे न चेति । मूर्त मेवावधिं कृत्वा मूष्वेव देशिकयोः परत्वापरत्वयोरुत्पादनियमा न ते गगनादावित्यर्थः । यथा मूतत्वं तिरस्कृत्य परिमितव्यवहार स्तथा परापरव्यवहारोऽपि स्यादित्याह नित्येति । महदाकाशमिति बुद्धा परिमाणमेव विषयी क्रियते यथ मूर्तमविषयीकृत्यापि भूगोलक इत्याह महदिति । परापरब्यवहारस्त्ववधिमन्तरेण न सम्भवति तत्स. मानविषयस्तत्त्वेऽपि न गगनादौ भवतीत्याह प्रकृतेऽपाति । यथा समा. न्यवत्यनुपदम्विभाषा तथा बाह्यन्द्रिय ग्राह्यजातीयविशेषगुणवत्त्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्तिः स्यादिति कस्यचिन्मतमपनयति न च मनस इति । अवयविनो मनो. जन्यस्येत्यर्थः। मनोग्राहकमानालाधवसहकृतान्निरवयवस्यैव मनः स्त्वसिद्धेरिति भावः। कालकृते परत्वापरत्वे जन्मनियते व्योनि न सम्भवत इति दिकालयोर्बाधकमाह न च परस्वादिकमिति । यत्रावधि. ना सह संयोगो न भवति तत्रैव दिककृतं परत्वं वर्तते, अत्र चावधे रपि व्योमसंयोगित्वान्न तथेत्यर्थः। अवधिनिरूप्यत्वमात्रे दृष्टान्तमा. ह पृथक्त्ववदिति । यद्वा व्यतिरेकष्टान्तोऽयम् , पृथक्त्वं चान्योन्याभाव. प्रतियोग्येवावधिरिति पृथक्त्वं यथा ब्योमिन तथा न परत्वमित्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तेन नेष्टापादनशङ्का । सामान्यतो व्यभिचारदाह मनोजन्य. (१) सावधेरेवेति प्रा०पु०पाठः। (२) चावच्छेदाप्रतिभासपीति प्रा० पु० पाठः । ।

·भ्यायलीलावती पत्तेः। न च तत्र गुणत्वापलापः, तत्र विशेष्यस्योक्तत्वात् । यदि त्वसत्यपि विशेषमानेऽन्यथासिद्धसम्बेदनं सामान्यमास्थीयते ततो भूतत्वमूर्तत्वप्रसक्तौ जातिसङ्करापत्तिरिति बोद्धव्यम् । किंशुककुसुमादिकार्यस्य वसन्तादिकालविशेषप्रसूतत्वे नि. श्चिते अन्येषामपि कार्याणां कार्यत्वेन स्वरूपपूर्वकालजन्यत्वा. नुमानात् । एवं कुङ्कुमादेर्देशविशेषजन्यत्वेनान्यत्रापि देशविशेष. जन्यत्वानुमानात् । देशकालव्यवहारविषयाणामुपाधीनां कार्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् निबन्धना भूतत्वपरिभाषापीति भूतत्वं न सामान्यमित्याह नच भूतत्व मिति । जातिविशेषः । विशेषस्येति। संयोगविभागाभयकारणातिरिक्त या सामान्यसमानाधिकरणता सा जात्यवच्छिन्नेति विशेषस्येत्यर्थः। दिकालयोः सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तकारणत्वमुपपादयितुमाह किं. शुकेति । किंशुकस्य कुंकुमस्य च कालविशेषदेशविशेषजन्यता अन्वयव्यतिरेकगम्यवातस्तदुभयदृष्टान्तेनान्यत्रापि काये तदुभयज- भ्यत्वमनुमेयमित्यर्थः । ननुक्तमुपाधीनामेवान्वयव्यतिरेको यदि तदा दिकालौ न स्यातां, तदा कार्याणि न स्युरिति तर्कितस्य व्यतिरेका धीनः कारणत्वग्रह इत्यर्थः। ननु तर्कितोपि व्यतिरेकोऽतिप्रसञ्जका न्यायलीलावतीप्रकाशः अपरिमितेपीति । अवच्छिन्नपरिमाणशुन्येपीत्यर्थः । न च भूतत्वमिति । सा. मान्यमिति शेषः । अर्थत्ववदिति । द्रव्यादित्रये यथार्थत्वं न जातिरि त्यर्थः । उपाधीति । बाझेकैकेन्द्रियग्राह्यजातीयविशेषगुणवत्वेनेत्यर्थः । विशेषस्येति । गुणत्वसाधकस्येत्यर्थः । जातौ बाधके सत्येवोपाधित्व मिति स्थिते जातिबाधकमाह यदि स्विति । किंशुकेति । यद्विशेषे यद्विशेषः प्रयोजक तत्सामान्ये तत्सामान्यप्र. न्यायलीलावतीप्रकाशवृितिः स्येति । यथार्थत्वं न जातिरिति । सत्तामिन्नेति शेषः । एकैकपदवि. शेषपदाभ्यां विकल्पेनान्वये उपाधिद्वये तात्पर्यम्। परमाण्वादिसङ्ग्रहाय जातीयपदम् । ननु कारणत्वमात्रमेव साध्यमतो न बाधः साधर्म्यमपि तदेव इत्यरुचेराह ईश्वरत्वं चेति। दिक्कालाधिकरणकमिति। (१)अधिकरण (१) एतत्प्रतीकस्यदर्शनादत्र प्रकाशपाठः कचिंद्रष्ट इति ध्ययम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८०७ मात्रनिमित्तत्वमेव दिकालयोः सर्वनिमित्तत्वम् । दिक्कालौ च सर्वकार्यनिमित्तं विशुत्वे सत्यनित्यविशेषगुणरहितत्वादीश्व- रवत् । कारणत्वं च स्वव्यतिरेकाध्यारोपे कार्यव्यतिरेकप्रसङ्गयो ग्यस्वभावत्वम् । दिक्कालौ च सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तं तत्पूर्ववर्ति- त्वे सति तदुत्पत्त्यधिकरणत्वेन व्यवह्रियमाणत्वात् पटतन्तुवत् । गगने च महत्वम् अणुपरिमाणवदवच्छेदाभावेऽपि परिमाणत्वव्य. न्थायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वान्न कारणत्वनिर्वाहक इत्यनुशयेनाह दिक्कालौ चेति । बने सिंह नाद उत्पन्न इति व्यवहारात् सिंहनादं प्रति वनमपि कारणं स्यादि- त्यत उक्तं तत्पूर्ववर्तित्वे सतीति । कार्यनियतपूर्वतित्वे सतीत्यर्थः । न. चैवं साध्याविशेषा, अनन्यथासिद्धत्वोपरागेण साध्यत्वात् साधने च तदनुप्रवेशात् । एवं सत्यात्मनोऽपिकारणत्वं स्यादत उक्तं तदुत्पत्यधि करणत्वेन व्यवह्रियमाणत्वात् । न ह्याकाशे आत्मनि वा घटो ज्ञात इति व्यवहारोऽस्ति यथेहेदानी जात इति, तथाच एतदनुशयेन व्याख्याना. न्तरमुत्तानतायै । एतेन गेहे गोष्ठे जात इत्यादिप्रत्ययबलात् तेषां कारणत्वमपास्तम्, नियमांशाभावात । गगनादौ च न महत्त्वमिति यदुक्तं तत्राह गगने चेति । परममहापरिमाणस्याप्युपपत्त्या परिमाण. न्यायलीलावतीप्रकाशः योजकत्वनियमादिति भावः । दिक्कालौ चेति। नन्ववच्छेदकपक्षत्वे बाधः, अवच्छेद्यपक्षत्वे च दिक्कालसमवेतकार्यवदिति विवक्षितत्वात्(१) । ननु दिकालयोनित्यत्वेन व्यतिरेकाप्रसिद्धः कथं कारणत्वं ग्राह्य मित्यत आह कारणत्वमिति । परमार्थिकस्य व्यतिरेकस्याप्रसिद्धाव. न्यत्र प्रसिद्ध व्यतिरेकमारोप्य कारणत्वं ग्राह्यं व्यतिरेकज्ञानमात्रस्य तबाहकत्वादित्यर्थः । तत्पूर्ववर्तित्वे सतीति । नन्वेतत्पीठोपरिजातघटादाव नैकान्तिकम्, अथ पूर्वत्वं नियतत्वमभिप्रेतम्,तर्हि निमित्तत्वमपि तदे. वेति साध्यावैशिष्ट्यम् । मैवम्, दिक्कालसमवेतभिन्नकार्य दिक्काल जन्यं कार्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यर्थात् । अणुपरिमाणवदिति । यथाणु परिमाणे हस्तवितस्त्याद्यवच्छेदो नास्ति परिमाणर अकत्वं चास्ति न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पदस्य च कारकविशेषार्थत्वं प्रसिद्ध मेवेति भावः। दिक्कालसमवेतताद्भ. न्नकार्यमिति । यद्यपीदशाभिप्रायेण कल्पने पूर्वानुमानाभेदः, नथापि त.

·८०८ म्यायलीलावती ञ्जकत्वात् । एकत्वं च संख्यापरिमाणयोः समानदेशत्वनियमाव । संस्कारत्वं च स्वकारणसजातीयकार्यजनकत्वम् , असति - न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् स्वजातिव्यञ्जकत्वादित्यर्थः । न च गगनादावेकत्वमिति यदुक्तं, त. त्राह एकत्वं चेति । गगनादाविति शेषः। परिमाणवत्वेनैव संख्याववा. नुमानादित्यर्थः । संस्कारत्वं चेति । जातिरिति शेषः । स्वकारणसजातीयेति । कर्मणा ज. निती वेगस्थितिस्थापको कर्म जनयतः, विशिष्टज्ञानेन जनिता भा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तथाापीत्यर्थः। व्यञ्जकत्वात्परिमाणत्वस्येति शेषः । न च परिमाण. मेव तत्र नास्ति, द्रव्यत्वेनानुमानात् । न च विपक्षे बाधकाभावः, द्रव्यत्वस्य सर्वपरिमितवृत्तिअपरिमितावृत्तिजातित्वव्याघातापत्तेः । समानदेशवेति । निरुपाधिसहचारदर्शनाच तद्रह इति भावः। संस्कारत्वं साधयति स्वकारणेति । स्वकारणसजातीयकार्यजनकत्वमा सति बाधके सामान्यनियतं येन रूपेण विशिष्टज्ञानत्वकर्मवादिना स्त्रात्मानं प्रति कारणत्वन्तज्जातीयकार्यजनकत्वस्यानुगमं वि. नाऽनुपपत्तेरित्यर्थः । यद्यपि स्थितिस्थापकस्य स्पर्शादिवत्कारणगुण क्रमेणोत्पन्नत्वान्न कर्मजन्यत्वं, तथापि भावनावेगयोस्तादृशजाति. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्राधिकरणवमत्र तु कारणत्वमानं साध्यमिति भेदः। परिमाणव्यञ्ज. कत्वमिति । परिमाणत्वव्यञ्जकत्वमित्यर्थः। कचित्पाठ एव तथा । द्रव्य त्वस्य सर्वपरिमितेति । यद्यप्येवंस्वभावत्वेऽपि द्रव्यत्वस्य विपक्षबाधका. भाव एव, तथापि महत्वत्वमपकर्षानधिकरणवृत्ति परिमाणत्वसाक्षा धाप्यजातित्वादिति तसिद्धिः। न चाणुत्वमप्यसिद्धमिति दृष्टान्ता- कारणगुणकमोत्पन्नावयविगुणवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजा तेः परमाणुगुणवृत्तितानियमेन तत्सिद्धः । कश्चिद्वणः परमाणौ वर्तते कश्चिन्नेत्यत्र कारणगुणप्रकर्षात्पन्नावयविगुणजातीयत्वस्यानुगतस्य प्रयोजकत्वात् । न चैवमपि द्यणुकपरिमाणौ मानाभावः, जन्य परि माणं प्रत्यवयवित्वेन च लाघवेन हेतुत्वादिति दिक् । येन रूपेणेति । स्वजनकतावच्छेदकविशिष्टज्ञानत्वाधारस्मृति जनकत्वभावनायाः स्वजनकतावच्छेदकधर्मत्वाधारोत्तरकर्मजनकत्वं सिद्धिः, ·श्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८०९ बाधके सामान्यनिष्ठम् सदृशकार्यस्य तथैवापलब्धेः, अन्यथा कार्यसादृश्यस्यास्मिकत्वप्रसङ्गात् । स्वभावादिति चेत् । न, व्यावर्तकस्य स्वभावस्य तथात्व १) सदृशात्कार्यात्सदृशकार- णानुमानविलयापत्तेः । अनुगतत्वे च सामान्य सादृश्यं संस्का. रत्वम् । बीजशब्दादौ च परापरभावानुपपत्तिरेव पाधिका । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वना विशिष्टज्ञानमेव जनयतीत्यर्थः ! अन्यथेति । स्वजनकजातीयका. र्यजनकत्वं संस्कारत्वावच्छेदेन चत्तदा तेन तदनुमानं स्यात्, न च शब्देऽप्येवम् , आद्यशब्दे तदभावात् वेगस्थितिस्थापकभाधनानां चाद्यानामपि ताशत्वात , तदुक्तं-'नोदनादाद्यविषाः कर्म तत्कर्म. कारिताच्च संस्कारात् उत्तरमुत्तरं चेति । अन्तिमानां तु यन्न ता. देशत्वं तत्प्रतिबन्धाद् विनाशाद्वा, बीजाङ्करादौ च न साक्षात् किन्तु परम्परयेति, न च तत्लाधारण्यमपीति भावः । यद्वा एकवृत्तिम्ववि- जातीयसमानाधिकरणकारण सजातीयकार्यसाक्षाज्जनकत्वं वित. क्षितं, तेन संयोगजनकयोव्य कर्मणोः संशोगजनकत्व ईश्वरेच्छा. जन्यस्य ज्ञानस्यास्मदादीच्छाजनकत्व चाङ्करादौ च नातिप्रसङ्गः । स्वभावादिति । वस्तुन एव कश्चित् स्वभावो येन जनकजातीयजनक- त्वं तत्र च जातिरतन्त्रमित्यर्थः । सदृशादिति । वंगादौ साजात्यमन्त- रेण तज्जनकलाजात्यानुमानमन्यथा न ख्यादित्यर्थः । शब्दादाविति । न्यायलीलावतीप्रकाश सिद्धौ तत्रापि कर्मासमवायिकारणकैकवृत्तिगुणत्वेन सा जातिरनु. मेया, तथाच संस्कारत्वेन वेगस्थितिस्थापकयोरेकजातीयत्वसिद्धौ संस्कारजातीयस्य कारण सजातीयकार्यजनकत्वं स्थितिस्थापकस्य विद्यत एव । बीजशब्दादाविति । यद्यपि वीजजन्यं बीजं बीजजनक च, न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः च वेगवस्येति तदुभयलाधारणजातिलिद्धिरित्यर्थः । तत्रापि कर्मेति । गुरुत्वद्वत्वाभिन्नत्वेनाप्यत्र विशेषणम्, वेगवृत्तिगुण. स्वव्याप्यजातिमत्त्वं साध्यम् , वेगो दृष्टान्तः । वेगस्थितिस्थापकयो. रिति । फलानुपहितभावनायामिव फलानुपहिनस्थितिस्थापके. (१) व्यावृत्तस्य तथात्वे इति प्रा० पु० पाठः।

·इयलीलावती तत्रापि जातिभेदोऽपि स्यादिति चेत् । न । असति बाधके न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शब्दमादाय तज्जात्यभ्युपगमे संस्कार विना शइत्वमाद्यशब्दे शब्दत्वं विना संस्कारस्वं वेगादौर सध्यशब्दे संकीर्यतेत्यर्थः । तद्वदनापीति । यथा कर्मज्ञानसाधारणा का जातिस्तथा वेगभावनासा. আমাল থিঃ। প্রথা অ মহাভাগা না জা तिस्तथा संस्कारत्वमपि न झ्याहित्यर्थः। शब्दबीजसाधारणजाती परापरभावानुपपत्तिर्बाधिका प्रकृते तु न तथेत्यत आह असतीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः দুই হলঃ হাজন, নথি জাজ মুম্বল হাহাকার, शब्दे च शब्दत्वेन तथा आद्यशब्दे सदभावात्। वस्तुतो बीजं यत्र का ण्डजन्यं न वीजजन्यं नापि बीजजन कमङ्करस्यैव बीजजन्यत्वात् , एवं ज्ञानप्रीश्वरेच्छाजन्यमस्मदादीच्छाजनकप, तथापीश्वरज्ञाने त नास्तीति तत्र ज्ञानरमन संकरापातः। ननु धर्माधर्माधीश्वरप्रयत्न जन्यो अस्मदादिप्रयत्नजनकाविति तत्लाधारणी सा जातिः स्यात् । नवा कारणलजातीयकार्यजनकत्वं तज्ज्ञातिनियम्यं तज्जात्यभावेऽपि बोजशब्दयोस्तत्वात् । अन्नाहुः। एकवृत्तिस्वविजातीय समानाधिकरण कारणलजातीयकार्यलाक्षाज्जासत्वं तज्जातिव्यवस्थापकम् । संयोगज नकत्वे संयोगजन्यत्वेऽपि न द्रव्ये कर्मणि च संस्कारत्वमिति तद्यावृ: त्यर्थमकवृत्तीति । लिङ्गज्ञान व्याप्तिज्ञानवत्युत्पन्नं लिङ्गज्ञानवन्तमा. त्मानं जनयतीति तद्यावृत्यर्थ स्वविजातीयेति । तद्वदत्रेति । यथा कारण- जातीयजनकत्वं बीजशबहादौ, न चैका जातिरस्ति, तथानापि स्थादित्यर्थः । असतीति । तत्र तु बाधकमुक्तमिति शेषः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः ऽपि स्वरूपयोग्यतावच्छेदकजातौ बाधकामावः । भावनायां फलानुपधाननियता जातिनास्ति स्थितिस्थापके त्वस्तीति भावः । इति । । अन्त्यस्वशब्दे स्वरूपयोग्यतासम्बन्धादाधे त्युक्तम । अङ्कुरस्यैवेति । एवकारेण बीजे बीजजन्यताव्यवच्छेदः । ननु साधारणकारणविवक्षया नोक्तदोष इत्यरुचेराह न वा कारणेति । बीजशब्दयोरिति । बीजस्य बीजजन्यत्वजनकत्वाभ्युपगमेनेदम् । एकवृत्ती. ति । एकवृत्ति स्वविजातीयं यत्समानाधिकरणं कारणं तज्जातीयका. आद्यशब्द ·यायलीलावतीकण्ठाभरणा-सांबनित्रकामोद्भावना ८११ कारणैकजातीयत्वेन कार्यसादृश्यप्रतिबन्धात् । न च कारणैकजाती- यत्वात्कार्यंकजातीयतापत्तिः । संयोगविभागयोरेकजातीयता. पत्तेः । यस्य यद्विजातीयावस्थासमवेत उत्पन्नः तस्य तदवस्था. memorammar : न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु वेगादीनां चैदैकजात्यं तदा तज्जन्यज्ञानयोरप्येकजात्यं स्यादि. त्यत आह नचेति । अन्यय या कर्मजन्यतया संयोगविभागयोरप्यैक. जात्यं स्यादित्यर्थः। यस्येति सप्तम्यर्थ षष्ठी, तेन वेगजातीयारम्भाच्छरी. रादेः कारम्भात्तद्विशिष्टे उत्पन्नो वेगो विजातीयारम्भमेव शरंकर्म. वन्तमेव जनयतीत्यर्थः । कर्म यद्यपि संयोगवत्युत्पद्य संयोगवन्तं जन न्यायलीलावतीप्रकाशः यस्येति । धर्मिणः । यद्विजातीयेति । कर्म च यद्यपि संयोगवत्युत्पद्यते संयोगवन्तमेव जनयति, तथापि तस्य गुणपदेन व्यावृत्तिः। कारणलजातीयावस्था व न प्राकालीना विवक्षिता किन्तुत्प. न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः र्यजनकत्वमित्यर्थः। अत्र प्रथमधिशेषणयप्रयोजनमाकर एव व्य क्तम् । अस्मदादिज्ञानमीश्वरेच्छाजन्यमस्मदादीच्छाजनक चेति त द्वारणाय समानाधिकरणपदम् । धर्माधर्मयोरप्यानेनैव वारणम्, बीज शब्दवारणं च स्वविजातीयपदेनैव । ज्ञानेनेच्छा तया च प्रयत्न इति तद्वारणाय सजातीयेति । ज्ञानेनेच्छा तया चाइष्टद्वारा ज्ञानं जन्यत इतीच्छावारणाय साक्षादिति । इदं च कारणेऽपि विशेषणमन्यथाs. दृष्टजन्येऽष्टसाक्षाजनके च यागेऽतिमलते। जनकत्वं च विषय. तातिरिक्तरूपेण विवक्षितनन्यथा ज्ञानजन्यायां स्वविषयकज्ञानजनि केच्छायामतिप्रसके। यथोक्त व्यभिचारो नास्त्येवेत्यप्रयोजकत्वपरत या व्याचष्टे यथा कारणेति । विजातीयावस्थेति मूलम् । वायुविजातीया. वस्थेत्यर्थः । ननु स्थितिस्थापकस्य कारणगुणपूर्व कन्वादाश्रयोत्पत्यान स्तरमेवोत्पत्तेः संयोगस्य तत्पूर्वकालता नास्तीत्यत आह कारणसजाती यावस्थेति । कारणजन्यजातीयावस्थेत्यर्थः । किन्तूत्पत्तिकालीनेति । यद्यपि कर्मजः संयोगो न स्थितिस्थापकोत्पत्तिकालेऽपि, तथापि संयोगज एव तथा भविष्यति । वस्तुतः स्वकार्यजननकाले यवस्थं कारणं तस्य तादवस्थ्यापादक गुणत्वमित्यर्थोऽतो नोकदोषः । अत्र चोपाघि. रेव संस्कारत्वमिति मतं सम्यक , अन्यथा स्थितिस्थापकाव्यातेः ।

·८१२ न्यायलीलावती पादकगुणत्वं वा संस्कारत्वमुपाधिसामान्यम् । यथा चैकजा- तीयावच्छिन्नाना(१)मेकगुणत्वेन सूत्रकर्तृव्यवहाराविषयत्वं तथैको पाधिसामान्यवतामपीति । ज्ञानत्वे चेच्छादिव्यावृत्तस्वभावस्य(२) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यति तथापि गुणपदेन तद्यवच्छेदः, मध्यशब्दस्तु स्वविजातीयवाति नोत्पन्नः किन्तु स्वजातीयशब्दवत्येवेति न तत्सङ्ग्रहः । ननु संस्का रत्वमुपाधिश्चेत्तदा कथं तेन रूपेण विभाग इत्यत आह यथेति । सूत्रक तुरेतादृशं जातिवैचित्र्यमभिमतमित्यर्थः।जातो न व्यवस्थापकनियमो शाने तदसत्वादिति यदुक्तं तत्राह ज्ञानस्व इति । तत्रापि स्वाभाविकविष यप्रवणत्वमेव व्यवस्थापकम् , इच्छादौ तु ज्ञानोपाधिकं तत् , स्मृतावपि न पूर्वानुभवोपाधिकं तस्य चिरातीतत्वात् , उपाधिर्हि सन्निहितो भवति स्फटिके जवाकुसुमादिवत् । प्रयत्नेन यद्यपि ज्ञानं किंचिद्वयव. हितं, तथापीच्छाद्वारोपाधिसम्भवेन सुलमत्वात् ,किञ्च इच्छादौ विष. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्तिकालीना, तेन स्थितिस्थापकस्य कर्माजन्यत्वेऽपि यत्संयो. गवति स्थितिस्थापकोत्पत्तिः तत्संयोगवन्तमेव कर्मद्वारा कृत्योत्पाद थति, शाने तदभावादित्यत्राह ज्ञानवे चेति । इच्छादौ च तजनक(३). ज्ञानविषयोपाधिकत्वेनैव सविषयकत्वव्यवहारोपपत्तेः स्वाभाविक विषयप्रवणत्वाभावादित्यर्थः । न च वैपरीत्यमपि सुवचं, सविषयकत्वे हि नात्मधर्मत्वं नियामकमदृष्टेऽतिव्याप्तः, किन्तु ज्ञानत्वमेव, इच्छादौ च तदोपाधिकं, नतु वैपररीत्यं, ज्ञाने तदसम्भवात् उपाधित्वेनाभिमता नामिच्छादीनामवेतनत्वात् उपेक्षाशाने तदसम्भवाश्च । ननुं किं ज्ञान न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः न च स्वरूपयोग्यता तत्राप्यस्त्येवेत्युक्तमिति वाच्यम् । तथासति गुरुत्वेऽपि स्वरुपयोग्यताप्रलने तत्साधारणजास्यापत्तेः। न च गुरुः त्वादिभिन्नत्वविशिष्टमेव तज्जातिनियामकम् । तादृशधर्मस्य जातिनि. यामकरवेऽतिप्रसङ्गादित्यवधेयम् । इच्छादेर्जनकेति । तथाच सविषयत्वं धर्ममादाय शानजन्यत्वेन प्रयत्नजनकत्वेन च या तत्रातिप्रसक्तिरापा. दिता सान प्रयत्नस्य निर्विषयत्वादिति भावः । ननु किमिति । ज्ञान (१) एकजात्यवच्छिन्नानामिति प्रा० पु० पाठः । (२) स्वरूपस्येति प्रा. पु० पाठः । (१) इच्छादर्जन केति विवृतिसमता पाठो बोध्यः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भालिता ८१३ ७ न्थायलीलावतीकण्ठाभरणम् येन समं ज्ञानमेव सम्बन्धः, ज्ञानस्य तु सतस्तदीयता यन्निबन्धना स्वभावभेदो विषयित्वमिति । विवक्षितमिति । व्यवस्थापकमिति शेषः । संस्कारस्वतुल्यन्यायतथा शङ्कितमष्टत्वस्य जातित्वं परिहरति न न्यायलीलावतीप्रकाशः विषयतैव तज्जन्येच्छाविषयता, किंवा तद्विषयज्ञानजन्यत्वमेवेच्छा. यास्तद्विषयत्वम् ? नाद्यः, ज्ञाननाशे सति इच्छाया निर्विषयतापत्तेः। नान्त्यः, शानानवगमेऽप्यवगम्यमानत्वात् , जनकज्ञानस्यानियतविषय त्वेऽपि इच्छाया नियतविषयत्वाच्च । अत्राहुः-यथा घटादिना स्वस म्बन्धे समवायस्याभेदेनैव सम्बन्धरूपत्वं रूपादिसम्बन्धे च तद्भे देन, तथा ज्ञानस्यापि घटादिना स्वसम्बन्धे सम्बन्धरूपत्वमभेदेन इच्छादिसम्बन्धरूपत्वं तु भेदेन, तथाप्ययं पौर्वापर्यलस्बन्धोऽनुगत. धर्मगौं, न च घटेच्छात्वादिकं सामान्यमस्ति । घटगोचरेच्छात्वे नैव तत्त्वेऽन्योन्याश्रय इति चेत् । न, नहाच्छाकारणत्वमेव ज्ञानस्ये. च्छासम्बन्धरूपत्वं, किन्तु ज्ञानस्वरूपमेव तथा, नियामको हि जन्य. जनकभावः। न चैवं जनकज्ञानापगमे सन्नपि प्रयत्नो निर्विषयः स्यात्, तथाच प्रवृत्त्यनियमास्यादिति वाच्यम् । तथापि तं करोमि नतु वेमीत्यनुभवेन ज्ञानापगमात । ज्ञानान्तरं तत्रोत्पद्यत इति चेत्तु ल्यम् । तथापि प्रयत्नजनकं ज्ञानं नास्ति, तच्च सम्बन्धरूपमिति चेत्र। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्यैव सविषयत्वमिच्छासविषयत्वव्यवहारप्रयोजक परम्परासम्बन्धेन, सविषयज्ञानस्य जन्यत्वमेव साक्षात्सम्बन्धेन वा तथेति विकल्पार्थः । इच्छायाः सविषयकत्वानभ्युपगमेन यथाश्रुतेऽलङ्गतः। ज्ञाननाश इति । ज्ञानात्मिकैव ज्ञानविषयतेति तन्नाशकाले इच्छायाः सविषयकत्वव्यव. हारानुपपत्तेरित्यर्थः। अनियतविषयत्वेपीति । शानस्य सिद्धासिद्धविषय- त्वेऽपीच्छाया: सिद्धविषयत्वनियमादिति । यथा घटादिनेति । न चैव. मिच्छायाः स्वाभाविकमेव सविषयत्वमिति वाच्यम् । जनकीभूतज्ञा. नरूपोपाधिकत्वेन भावनायामिव सविषयत्वव्यवहारस्य सापाधिक स्वात्। ननु जनकीभूतज्ञानत्वेन सम्बन्धता जनकता च घटेच्छावजा. त्यवच्छिन्नं प्रति वा घटविषयकेच्छात्वरूपोपाध्यवच्छिन्नं प्रति वा न सम्भवत्येवेत्याशङ्कते तथाप्ययमिति। नियामिका जनकता, सम्बन्धत्वं च तत्तज्ज्ञानव्यक्तरिव विषय वेच्छायामपीति परिहरति नहीच्छेति ।

·८१४ প্রাথীতাম্বরী विषयप्रवणत्वमपेक्षित(१)मिति । न चादृष्टत्वम् । बुद्धरुपाधिनैः . न्यायलालावत कण्ठाभरणम् चादृष्टत्वमिति । बुद्धरिति । अदृष्टकारणानुगतबुद्धरित्यर्थः। उपाधिनैवति । सुखदुःखान्यतरसाधारणकारणमात्रवृत्यतीन्द्रियजातिमत्त्वस्यात्मवृ. त्यतीन्द्रियगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्त्वस्य वोपाधेस्तनिबन्धनत्वादि. त्यर्थः । एकः शब्द इति प्रतीत्यनुरोधात् शब्देऽप्यापादितां संख्या न्यायलीलावतीप्रकाशः यद्विषयत्वेन तस्य कारणता तद्विषयज्ञानमात्रस्यैव स्वरूपसम्बन्ध रूपत्वात् । बुद्धेरिति । धर्माधर्मयोरखष्टाकारबुद्धेः प्रत्यक्षात्मविशेष. गुणावृत्तितदीयगुणमात्रवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमाद्विशेषगुणत्वे. नोपाधिनोपपत्तेरित्यर्थः । धर्मोऽधर्मवृत्तिसत्तागुणत्वान्यजातिरहि. तोऽधर्मान्यत्वात् पटवदिति च विरोधिमानं बाधकमिति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृति: एतेनेच्छायाः सिद्धविषयत्वशङ्कापि निरस्ता, तज्ज्ञानव्यक्तस्तत्रैवेच्छा. सम्बन्धरूपत्वात् । तथापि तं करोमीति लाघवेन विषयतया ज्ञान. रूपत्वेन त्वयापि स्वाभाविकसविषयत्ववादिनैतत्समर्थनीयं तं करोमि न तु तं वेनीति व्यवहारकाले ज्ञानापगमादित्यर्थः। यद्विषयत्वेनेति । स्वरूपयोग्यतामात्रं नियामकं तोत्तरकालीनेप्य स्त्येवेति भावः । इदं चाभ्युपेत्य वस्तुतोऽतीतमेव ज्ञानं तत्सम्बन्धः। न चोभयसम्बन्धिः समकालस्यैव लम्बन्धत्वं, प्रागभावप्रतियोगिनोः सम्बन्धे व्यभिचा. रादिति रहस्यम् । केचित्तु इच्छाप्रयत्नयोस्तावेव विषयौ भावनायां तु ज्ञानत्वमादायैव कारणसजातीयेत्यादि नेयम् , मूल कृता तु ज्ञान स्वजात्यनङ्गीकर्तृमतेनाभ्युपगमवादरीत्या विषयत्वमपेक्षितमित्युक्त मिति बदन्ति । तदयुक्तम् । अतिप्रसङ्गादोर्निराकृतत्वेन लाघवेन ज्ञान. स्यैव विषयतात्वौचित्यात् । प्रत्यक्षात्मविशेषेति । अत एव रूपादावति ब्याप्तिवारणाय तदीयगुणमात्रवृत्तीति । ज्ञानादावतिप्रसक्तेारणाय वृत्तीत्यन्तम् । तत्राप्यप्रसिद्धिवारणाय प्रत्यक्षेति आत्मपदविशेषपद्गु. पदानां प्रतियोगत्वविशेषणत्वनैवावैयर्थ्यम् । विशेषपदं च तथालति संयोगादावतिप्रसक्तिवारणाय। संस्कारत्वं च न जातिरिति मतेनैववि. शेषपदघटित लक्षणं बोध्यम् । क्वचित्तदीयगुणमात्रवृत्तीति शून्यः पाठः। १) मभिमतमिति प्रा. पु० विवक्षितमिति च मिश्राभिमतः पाठः ।

·भ्याथलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भालिता ८१५ वाऽन्यथासिद्धेः । शब्दादौ चैकत्व तत्प्रतिबद्ध संयोगादिप्रसक्ताव. नित्यसावयवद्रव्यत्वेन(१) कुड्यादिगमनप्रतिघातापत्तौ भ्रान्त. वावुद्धः । एवमन्यत्रापि गुणानामगुणत्वनियमावधारणं प्रति. कूलतकै रुन्नेयम् । विशेषगुणत्वं च शास्त्रीयां रूढिमाश्रित्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् निराकरति शब्दादौ चेति । यद्यपि परमाणुरपि प्रतिहन्यत एव, तथापि प्रतीघातोपलम्भार्थमुक्तं सावयवत्वेनेति । बुद्धरिति । एकः शब्द इति बुद्धरित्यर्थः । एवमिति । रूपादीनामपि परेण गुणवत्त्व आ. पादिते संयोगविभागध्रौव्येण द्रव्यत्वमापाद्य दोष उन्नेय इत्यर्थः । विशेषगुणत्वमिति । रूपादीनां शब्दान्तानां षोडशानां विशेषार्थव्यवच्छ. दाय प्रभवन्त्यमीति योगपुरस्कारेण सूत्रकता रूढिः परिभाषा कृता न तु परत्वादीनामित्यर्थः । शायमानं पुत्रसुखमेव पितृसुखजनक प. रामृष्यमाणीलङ्गवदतो न सुखस्य विजातीयमानजनकत्वमिति यदुक्तं न्यायलीलावतीप्रकाशः विशेषगुणत्वामिति । स्वाश्रयलमानाधिकरण द्रव्यविभाजकोपाध्यात्यन्ता भावसमानाधिकरणगुणावृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमति विशेषगुणपदं अढमिति कठ्यः योगनियमानान्यत्र तत्प्रयुज्यत इत्यर्थः । सुखं स. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ताप्यात्मगुणवृत्तित्त्व पूरणीयम् स्वाश्रयेति । वं विशेषगुणताप्रयोजिका जातिर्गन्धत्वादिस्तस्य य आश्रयो गन्धादिस्तत्समानाधिकरणद्रव्यवि. माजकोपाधिः पृथिवीत्वादिस्तदत्यन्ताभावलमानाधिकरणो यो गुण. स्तत्र न वर्तते या जातिस्तद्वत्वमित्यर्थः । अत्र सङ्ख्यात्वमादाय त. दाश्रयेऽतिव्याप्तिरित्यवृत्तीत्यन्तं जातिविशेषणम् । एवञ्च रूपत्वादेर्नील- त्वादिकमादाय विशेषगुणत्वम् , वायुपर्योऽपि पाकविरोध्यनुष्णाशी. तत्वव्याप्यजातिमादाय, एवं जलांशेऽप्यूह्यम् । गुणत्वव्याप्यपदं तु घटत्वादिकमादायातिव्याप्तिवारणाय सामानाधिकरणमात्रपरम् । यद्यप्येवमपि कठिन संयोगवत्वमग्निसंयोगनाश्यतावच्छेदकघृतादि. द्रव्यावबृत्तिजातिविशेषं तदनाश्यतावच्छेदकसुवर्णद्रवत्ववृत्तिजा. तिविशेषं चादाय तत्र तत्रातिव्याप्तिस्तथापि संयोगनैमित्तिकद्रवाचा- (१) सावयवत्वेनेति प्रा० पु. मिश्राभिमतः पाठः ।

·न्यायलीलावती पङ्कजादिपदवत्तदुपाधिभिनियतमित्यदोषः । लिङ्गे च परामर्शस्यैव जनकता समारोप्य(१) व्यवयिते । शीतस्पर्शप्रबुद्धश्वाध्यात्मिको वायुसंयोगः कम्पनिदानम् । अत एव 'कुम्भिते पवने तदभावः, शीतयोनिता चानि. लस्येति चरकाचार्योपदेशोऽपि । उभयासमवायित्वे(२) कल्प. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्र दृष्टान्तं दूषयति लिङ्गे चेति । अतीतानागतलिङ्गस्यले परामर्षस्यैव कारणत्वं न तु लिङ्गस्थापीत्यर्थः । शानद्वारा च सुखस्य पितुर्शाना. जनकत्वात् अतीन्द्रियत्वेन तगोचरज्ञाने मनसोऽसामर्थ्यादितिभावः । शीतस्पर्शस्य विजातीयकम्पारम्भकत्वं व्यवस्थितं तत्राह शीतस्पर्शेति । सुखदुःखे प्रत्यदृष्टस्यासमवायिकारणत्वं स्यादितियदाऽऽ. शङ्कितं तत्राह उभयत्रेति । अदृष्टस्यात्ममनोयोगस्य च सुखदुःखे प्रति न्यायलीलावतीप्रकाश जातीयजनकमित्यत्र दृष्टान्तं दृषयति लिङ्गे चेति । अतीतानागतलिङ्गज्ञा- नादनुमित्युत्पत्तेलिङ्गपरामर्शः कारण नतु परामृष्यमाणं लिङ्गम, एवं सुखमपि न सत्तामात्रेण सुखहेतुर्मानापक्षणे तु तेनैवान्यथासिद्धिः । न च तज्ज्ञानं तस्य व्यापार इति नान्यथालिद्धिः, अनागतस्य तस्य व्यापारत्वायोगात् , तथाच पुत्रादिसुखविषयत्वेन ज्ञानस्थ सुखज. नकत्वं नतु विषयस्यापि तस्य कारणतावच्छेदकमात्रत्वात् । एतेन चन्दनादिजन्यसुखं प्रति विषयस्येव पुत्रादिसुखस्य पित्रादिसुखजन कत्वं स्यादित्यपास्तम् । पुत्रादिसुखस्य पित्राद्यतीन्द्रियत्वात् , वैष- यिकसुखस्य चेन्द्रियार्थसनिकर्षजन्यत्वात। शीतः स्पों विजातीयस्यापि जनक इति दूषयति शीतेति । उद्भूतस्पर्शवद्वेगवत्संयोगस्य कम्पकारित्वादित्यर्थः । शीतस्प- शस्य वायुस्पर्शीद्बोधकत्वे मानमाह शीतयोनितेति । उभयेति। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः न्यत्वमपि गुणविशेषणम्। गुणवृत्तिपदं च यद्यस्ति तदोक्तविशेषण सूचकमेव । शब्दे परमेश्वरज्ञानादौ च व्यभिचारमालोक्य जातिगर्भ- (१) परामर्शजनकताऽऽरोध्येति प्र..पु० पाठः । (२) उभयत्रासमवायित्व इति मिश्रसंमतः पाद । - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८१७ नागौरवात् । व्यापकमनोयोगस्यैव ताहशत्वेऽसमवायिकारणल. क्षणेऽदृष्टेतरत्वस्यापेक्षितत्वात् । असमवायिकारणमिति च तन्त्र- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् असमवायिकल्पनायां गौरवम् । न चादृष्टमेव तथास्त्विति वाच्यम् । विभुविशेषगुणवत्त्वेन मूर्तसंयोगस्यैव असमायिकल्पनाध्रौव्यादि. त्यर्थः । तर्हि कार्यैकार्थसमवेतकारणत्वं यद्यसमवायिकारणलक्षणं विभुकार्येषु तददृष्टेऽतिव्याप्तं स्यादत उक्तम् अदृष्टेतरत्वस्येति । उक्त मिलितपुरस्कारेण विभाषेयं नहि निमित्ते सत्येव व्यवहारः स्वात् , न्यायलीलावतीप्रकाशः आत्ममनासंयोगोऽदृष्टं चेत्युभयम् सुखादीनां शब्दवद्विभुवि शेषगुणत्वेन मूर्तसंयोगासमबायिकारणकवृत्ति ग्रणत्वव्याप्यजाति. मत्वसिद्धौ मनःसंयोगस्यैवासमवायिकारणस्य सवात् तदसम वायिकारणकल्पकमानाभाव इत्यर्थः। ननु सुखं प्रत्यष्टस्य कार. णताऽस्ति, सा चैकार्थसमवेतसुखं प्रत्येवेति तस्यासमवायिका. रणत्वे प्रमाणसिद्ध किं कल्पनागौरवेणेत्यत आह असमवायिकारणलक्ष. ण इति । कार्यकार्थसमपायकारणैकार्थसमवायान्यतरप्रत्यासत्या आ. स्मविशेषगुणव्यतिरिक्त, या कार्यकारणभावनिरूपकधर्मनिरूपितका. रणताश्रयोऽसमवायिकारणम्, आत्मविशेषगुणानामसमवायिकारण- स्वव्यवहाराभावादित्यर्थः । बड़ा असमवायिकरणमिति परीक्षकाणां परिभाषा न लौकिकीयं संज्ञा भावतानिमित्ते सत्यपि यत्र तेषां ना. भिप्रायस्तत्र न वर्तते इत्यत आह असमवायिकारणमिति चेति । सत्यपि न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः लाध्यमाह मूर्तसंयोगासमवायोति । कार्यैकार्थेति । यनिरूपितसमवा. यिकारणत्वं तत्कार्य कारणं च तस्यैव समवायकारणमेतदुभयान्य. तैरैकार्थसमवायाश्रयत्वे सति कारणत्वम् । तावन्मानं चादृष्टवानादा. विच्छादिकारणे गतमित्यात्मविशेषगुणब्यतिरिक्तमिति विशेषणम् । कार्यकारणभावेति । कार्यकारणभावनिरूपको धर्मस्तदुभयमेव तनिरूपिता तदेकार्थसमवायावच्छिन्ना या कारणता तदाश्रयत्वमित्यर्थः । न ह्यदृष्टस्यात्मविशेषगुणानां वा तथा कारणत्वम्, तत्रासमवायिकारण. व्यवहाराभावेन तथा कारणतायां मानाभावादिति भावः। न लौ'ककीय. मिति । न सर्वलोकसिद्धान्तेश्वरसङ्केतविषय इति यावदित्यर्थः । औ.

·ज्यायलीलावती परिभाषा। सा च सत्यपि निमित्ते कचिदष्टादौ न प्रवर्तते, तान्त्रिकाणामव्यवहारारात , सत्यपि गङ्गासामीप्ये घोषादन्य. त्र गङ्गोपचारवत् । कर्मणि च पूर्वसंयोगादेरन्यथासिद्ध संनि- धित्वेनाहेतुत्वात् । स्यादेतत् यद्यन्वयी हेतुः स्यात् , न चैवम् , अनुपाधित्वस्याप्रतिबन्धत्वात् , अन्यथाऽनै कान्तिके सोपाधितो. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अन्यथा प्रवाहसामीप्यनिबन्धन उपचारो यथा तीरे तथा घोषेऽपि स्यादित्यर्थगननु कर्मणि पूर्वसंयोगेऽप्युक्तलक्षणवलादसमवायिकार: णचं स्थादित्यत आह कर्मणीति । कारणत्वे सति कार्येकार्थसमवेत. कारणत्वमसमवायिकारणत्वं प्रकृते तु कारणत्वमेव नास्तीत्यर्थः । स्यादेतदिति । । साधर्म्यव्यवस्थापनं स्थायद्यन्वयी हेतुः स्या. दित्यर्थः । अन्वयी-केवलान्वयी । पञ्चपसम्पन्नो हि हेतुरि- त्युच्यते केवलान्वयिनि च विपक्षव्यावृत्तेरभावान हेतुस्वमिः त्यर्थः । नन्वनौपाधिकः सम्बन्धो व्याप्तिः, स च केवलान्व यिन्यस्त्येव व्यातपक्षधर्मत्वमेव च लिङ्गत्वं न तु पञ्चरूपोपपन्नत्व मित्यत आह नचेति । अन्यथेति । व्याप्तिविघटनं हि साक्षादोषस्तदु. नायकत्वमितरेषामतोऽनैकान्तिकेऽपि स्फुट व्याप्तिविघटनतयोपा. धिरेव उद्भाव्येत न त्वनैकान्तिकत्वमित्यर्थः । तर्हि व्यभिचरित एव न्यायलीलावतीप्रकाशः निमित्ते व्यवहाराभाव इत्येतावन्मात्रे दृष्टान्तमाह सत्यपीति । तीर घोषयोः प्रवाहलामपियाविशेषेऽपि गङ्गाशब्दस्तीरे लक्षणया प्रयु. ज्यते न घोषे इत्यर्थः । ननु कर्मणो यथा नोदनाभिघातावसमवाय कारणे एवं पूर्वस्थितस्थिरलंयोगोऽपि तथा स्यादित्यत आह कर्म. णीति । स्यादेतदिति । एतदन्वयिहेतुत्वेन साधर्म्यव्युत्पादनं तदा स्याद्य- द्यन्वयी हेतुः स्यादित्यर्थः । नचैवमिति । पंचरूपसम्पत्तेरनुमानाङ्ग. त्वात केवलान्वयिनि च विपक्षव्यावृत्तिवैकल्यात्, अन्यथा रूपान्तर- विकलस्यापि गमकतापत्तेरित्यर्थः। नन्वनौपाधिका सम्बन्धोऽनु. मानाङ्गंस चास्त्येवेत्यत आह अनुपाधित्वस्येति । विवृततात्पर्यमेतद. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पचारिकत्वं प्रकृते नास्तीत्यत आह एतावन्मान इति । आभिप्रायिक पदमभिप्रायवशादेव प्रवचते व्यवहारार्थ चेदं लक्षणं न तु स्वकृत- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८१९ द्भावनापत्तेः, साध्याभावव्यावृत्या तु साध्यसम्बन्धित्वस्य प्रती. त्यप्रतीतिभ्यां व्याघातात् । मैवम्। अयोगव्यवच्छेदस्य(१)नियमा र्थत्वात् । तथापि काल्पनिकविपक्षाव्यतिरेक इति चेन्न । अवि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सम्बन्धो व्याप्तिस्तत्रापि स्यादित्यत आह-साध्येति । साध्यस्याभावो यत्र स विपक्षस्ततो व्यावृत्त्या व्यभिचाराभावः स्यात् , तत्र साध्या. भावो यदि प्रसिद्धस्तदा केवलान्वयित्वव्याघातोऽसिद्धश्चेत्तदा ततो व्यावृत्तिर्दुग्रहत्यर्थः । साध्यायोगेति । यद्यपि साध्यायोगोऽप्यसिद्धः, सा. ध्यायोगव्यवच्छेदश्च साध्य एव, न च सा व्याप्तिरतिप्रसक्तत्वात् , तथापि साधनवनिष्ठाभावाप्रतियोगिताध्यकत्वं व्याप्तिस्तत्राप्यस्त्ये घेति भावः । ननु शशविषाणादौ प्रमेयत्वादिव्यतिरेको वाच्य एवेति कुतः केवलान्वयित्वमित्याह तथापीति । यदि विपक्षो भवेत्तदा तत्र न्यायलीलावतीप्रकाशः धस्तात् । साध्याभावव्यावृत्येति । अत्र च न सोपाधित्वोद्भावनापत्तिः, सा ध्याभावववृत्तित्वस्यैव कारणव्यतिरेकरूपस्यानकान्तिकत्वस्यैव सा. क्षादृषणत्वादिति भावः । प्रतीतीति । यदि साध्यव्यतिरेका प्रतीतःक केवलान्वयित्वम् ? न चेत् कथं साध्याभावववृत्तित्वमित्यर्थः । अयो. गव्यवच्छेदस्येति । ननु केवलान्वयिसाध्ये साध्यायोगस्याप्रतीतेः कस्य व्यवच्छेदः साधनवति स्यात् , किञ्च अयोगव्यवच्छेदो योगः, स चानकान्तिकत्वादिसाधारणः, न वा केवलान्वयिनि संशयः-प्रमेय स्वमत्र वर्तते नवेति, संशयश्च न प्रमेयविशेष्यका, किन्तु प्रमेयत्व: विशेष्यका विशेषणविशेष्यभेदेन वस्तुनो भेदात् । अत्राहुः । साधन. धनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमत्र विवक्षितम्, संशयश्च य एव सा. ध्यलिद्धिविरोधी स एवानुमानाङ्गमावश्यकत्वाल्लाघवाच । नतु समानविषयत्वमपि तन्त्रम् , प्रमेयत्वं घटेऽस्ति नवेति संशयश्च घटः न्यायलालावतीप्रकाश वितिः लक्षणानुरोधेन व्यवहारकल्पनमिति प्रघट्टकतात्पर्यम् । अधस्तादिति । व्यातिनिरूपणावसर इति भावः । विशेषणविशेष्यभेदेनेति । साध्यसिद्धिविरो. भौति । साध्यनिश्चयप्रवर्तनीय इत्यर्थः । न तु समानविषयत्वमपीति । न स. (१)माभ्यायोगव्यवच्छदस्यति मिश्रसम्मतोत्र पाठो द्रष्टव्यः ।

·न्यायलीलावती धमानविपक्षत्वस्यान्वयित्वात् । न च विपक्षस्य ततो हेतुव्यतिरे कस्य वा कल्पितत्वे विपक्षत्वं सम्भवति । एवमपि च विशेषो वाच्य इत्यादावन्वयित्वव्यवस्थितः । व्यतिरेकाभिधाने व्या- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यतिरेको निरूप्येत स एव तु नास्तीत्याह अविद्यमानेति । ननूक्तं क. ल्पनोपनीतो विपक्षोऽस्त्येवेत्यत आह-नचेति । काल्पनिकरूपसम्प. तेरतन्त्रत्वात् , काल्पनिकी विकल्पप्रतिपत्तिरपि स्यात् कल्पनायाः सर्वत्र सुलभत्वातू अवस्तुनः सर्वविधिनिषेधव्यवहाराभाजनत्वात् । एवमपि चेति । प्रतीताधिकरणत्वं प्रतीतिप्रतियोगिकत्वमात्रमपि व्यति. न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रमेय इति साध्यधीविरोधी भवत्येव, व्यतिरेकश्च विपक्षवृत्तित्वशः कानिवृत्तिद्वारा व्यतिरेकव्याप्तावुपयुज्यते अत्र तु विपक्षाभावेन श. हैव नोदेतीति केवलान्वयिनि ब्यतिरेकाभावेऽप्यनुमितिरप्रत्यूहा । अविद्यमानेति । ननु साध्याभाववत्त्वं विपक्षत्वम् , तत्र यत्किञ्चित्साध्या. भाववत्त्वं केवलान्वयिन्यपि, प्रकृतसाध्याभाववस्वामिधाने च सिद्ध. सिद्धिव्याघातः। न चात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वं, तस्य भावरूपत्वेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वनियमात् , अभावरूपत्वे च प्रतियो ग्येवात्यन्ताभावस्तस्येत्यर्थ इति चेत। अत्राहुः । वृत्तिमदत्यन्ताभावा प्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वं, तच्च प्रमेयत्वादिकमेव, तस्य च प्रमावि. षयत्वयोरननुगमेऽपि प्रमात्वमेवं परंपरालम्बन्धादूघटादौ प्रमेयत्व. मनुगतं प्रमाजातीयविषयत्वं वा । यद्वा आकाशात्यन्ताभावस्तथा, त. स्य च प्रतियोगिकपात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि वृत्तिमत्वामावात् , आकाशस्यावृत्तित्वात् । व्यतिरेकेति। अभिधानेऽनभिधाने च विपक्षत्व. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मानविशेष्यकत्वमपीत्यर्थः । व्यतिरेकश्चेति । साध्याभाववति हेतुव्य. तिरेकवानमित्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्ताविति । सत्यां व्यतिरेकव्याप्ता. वन्वयव्याप्तावुपयुज्यत इत्यर्थः । अन्यथा सहभावनानतयैव कारण. त्वे विशेषविरोधिवैयपित्तेः । वृत्तिमदिति । आकाशात्यन्ताभावस शहाय प्रथमविशेषणम् । स्वविरोधिवृत्तित्वं च तदर्थोऽन्यथा संयो. गाभाषसङ्गाहे तत्साध्यस्य तुरीयतापत्तेरिति भावः। परम्परासम्ब. धावगाहित्वे लोहितः स्फटिक इति वत प्रमा घट इति प्रतीतिः स्या.

·यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८२१ घातापत्तेः ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां साधर्म्यपरिच्छेदः । रूपरूपिणां गुणतद्वतामन्येषां च समयोत्तरापरभावेनो- त्पादानुकब्धावेककालव्यवस्थितौ सूक्ष्मसमयभेदाकल्पनान हेतु फलभावः। अहेतुफळभावो(१)ऽहेतुकसदातनभाववदसदातनो- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रेकनिरूपणे तन्त्रं न तु प्रमितप्रतियोगिकत्वं, तथापि विशेषो वाच्य इत्यादी वाच्यत्वव्यतिरेको यत्र निरूप्यस्तस्य वाच्यत्वावाच्यत्वयो. याघात इत्यर्थः। ननु धर्मत्वात्तस्यापि व्यतिरेकः साध्या, स्तर्हि धर्मत्वस्य कुतो व्यतिरेको, तदेव केवलान्वयि, केवलान्वयित्वं चात्य- तात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमिति । प्रक्रियाप्रकरणारम्भप्रयोजनमाह रूपरूपिणामिति । धर्मघम्मिणा. मित्यर्थः । गुणतद्वतामित्यादिगोवृषन्यायेन । अन्येषामिति । द्रव्यकर्म- णामित्यर्थः । पौर्वापर्यग्रहः कार्यकारणभावग्रहहेतुः, स चन्नास्ति तदा कार्यकारणभावोऽपि दुर्ग्रहः । समयोत्तरापरेति । यद्यपि तन्तुपटा. दीनां न समयसौम्यम् , यत्रतदस्ति तत् कार्य समवायिकरणं विने. न्यायलीलावतीप्रकाशः व्याघातादित्यर्थः । न च वाच्यत्वं कुतोऽपि व्यावृत्तं धर्मत्वादिति वा- व्यम् । व्यावृत्तत्वस्याब्यावृत्तत्वे व्यावृत्तत्वमेव केवलान्वयि, व्यावृ. त्तत्वे च यत एव व्यावृत्तत्वं व्यावृत्तं तदेव केवलान्वयीति धर्मत्व. स्यानकान्तिकत्वादप्रयोजकत्वाच ।। रूपरूपिणां धर्मिणामित्यर्थः । गुणतद्वतामिति गोवृषन्यायमाश्रि. त्योक्तम् , अन्येषां द्रव्यकर्मणामित्यर्थः। तन्तुपटयोः संयोगसंयोगिः नोः पटस्पन्दयोश्च यद्यपि चिरेणोत्पादान्न समयसौश्य, तथापि यत्र तदस्ति तत्र समवायिकारणं विनोत्पादसिद्धौ ततोऽन्यत्रापि तदनु- मेयं समवायिकारणाभावे किं प्रत्यासनमसमवायि स्यातदसत्त्वे च न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वित्यरुचेराह प्रमाजातीयेति । यद्वेति । इदं च न पूस्विरसे, किन्तु तदु. हरणीयमिदं वेति विकल्पे ॥ (१) भाषः, पोतुकसदातनभाषवदिति प्रा. पु० पाठः।

·यायलीलावती ऽपि भावस्तथेत्यात्मादितत्त्वाव्यवस्थितौ न निःश्रेयसमाप्तिरिति तत्प्रक्रियापरिच्छेदोऽयमारभ्यते । तत्र द्रव्यप्रक्रिया तावदणुभ्यां(२) व्यणुकं ततस्त्र्यणुकम् । तदसिद्धं घणुकासिद्धेरिति चेत् । न । व्यणुक कार्यद्रव्येणे- वारभ्यते महत्त्वात् घटादिवदिति मानात् , न चेदेवं महत्त्वं न स्यात्, अणुपरिमाणस्यानारम्भकत्वात् । अणुसंख्यैवाऽऽरभतां महत्वं द्वित्वमिव ध्यणुकमिति चेत् । न, तथासति घटेऽपि परमा- णुसंघातारब्धत्वप्रसङ्गे भग्नस्य सहसाऽदृश्यत्वापत्तेः। व्यणुकेनापि ज्यणुकारम्भे घटे तुल्यः प्रसङ्गः इति न, अस्ति विपक्षे बाधकम् - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति तत्रासमवायिकारणनिमित्तकारणयोरप्यभावेऽहेतुकतायामन्यत्रा. पि तथेत्यर्थः। तथेतीति । अहेतुक एवेत्यर्थः । तदसिद्धमिति । आनन्तर्यमिदमसिद्धमित्यर्थः । कार्यद्रव्येणेवैति । न तु परमाणुनैवेत्यर्थः । महत्वादिति । कार्यमहत्त्वाश्रयत्वादित्यर्थः । महत्त्वं न स्यादिति । प्रसरेणोरिति शेषः । अणुसंख्येति । परमाणुगतं बहुत्वमि- त्यर्थः । द्वित्वमिव द्वषणुकमिति । परिमाणमिति शेषः । तथासतीति। महतो. ऽपि परमाणुभिरारम्भे सतीत्यर्थः । तुल्यः प्रसङ्ग इति। भग्नस्य सहसा न्यायलीलावतीप्रकाश निमित्तकारणमपि किमुपकुर्यादिति भावः । आत्मादीति । कार्यकारण. भावाभावे ज्ञानादिसमवायिकारणत्वेनात्मासिद्धरित्यर्थः। तत्परिच्छे. दो हेतुफलभावनिश्चयपरिच्छेद इत्यर्थः। ततत्रितयादित्यर्थः। कार्यद्रव्येणैवेत्येवकारोऽकार्यद्रव्यमान्यावृत्ति परः, अवयवसंयोगादेरपि तद्धेतुत्वात् । महत्वादिति । कार्यमहत्त्वादित्यर्थः तश्चाक्षुषद्रव्यत्वात् सिद्धम् । अणुपरिमाणेति। प्रचयस्य तत्राभावा- दिति शेषः। अणुसंख्यैवेति । परमाणुवृत्तिबहुत्वमित्यर्थः । तथासतीति । घटावयवाना परमाणुत्वादित्यर्थः । द्वथणुकनेति। यथा परमाणुभिस्थ्य गुकारम्भे घटोपि तेरेवारभ्यतेत्युक्तः प्रसङ्गः तथा झणुकेनापि तदा न्यायलीलावतीप्रकाशविपतिः परममहति व्यभिचार इति विशिनष्टि कार्यमहत्वादिति । आरम्भक- (१)अणुद्धाभ्या:मति प्रा० पु. पाठः । . minaranewmarathimom MARAamunamine and- ·ज्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशोद्भाजिता ८२३ आरम्भकसंख्यापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तारतम्यत्वात् , न चैकं बस्तु द्रव्यारम्भकमिति द्वितीयारम्भकत्वावधणुकसिद्धिः। न चैवं कदाचित्यणुकं परमाणुपादानकम् , वणुकोपादानकस्य तदुपादानकत्वानुपपत्तेः, 'न हि तन्तूपादानकस्य पटस्य कदा. चिदंशूपादानकत्वं सिद्ध्यतीति किरणावलीकारः । तत्र द्वितीया रम्भकत्वेऽप्यणुद्वयारम्भकत्वस्यासिद्धः, द्वितन्तुकेन सिद्धसाध- नात् , जलावयविनस्तदवयवानां च जळजातीयजन्यतोपल. न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् दृश्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। नचैकमिति । एकेनैवावयवन न द्रव्यारम्भः तत्र संयोगस्यासमवायिकारणस्यानुत्पत्तरित्यर्थः । एकतन्तुकम्तु पटो न भवत्येवेति भावः। अनियमारम्भमाशंक्य तन्तुपटादौ नियमारम्भद. शनानिरस्यति नचैवमिति । एतावता अवयवद्वयारम्भः परं सिध्यति न तु परमाणुभ्यामारम्भ इति कथं घणुकसिद्धिरित्याह तत्रेति । व्यः भिचारमाह जलावयविन इति । एकजातीयेन चेदवयवावयविनावारभ्येते न्यायलीलावतीप्रकाशः रम्भे घटस्यापि तैरारम्भादुक्तः प्रसङ्गः स्यादित्यर्थः। आरम्भकेति । आरम्भकसङ्ख्यात्वं सजातीयनिरूपितोत्कर्षापकर्षोभयानाश्रयवृत्ति उ. स्कृष्टवृत्तिपरिमाणारम्भकवृत्तिसामान्यत्वात् महत्त्ववीदत्यर्थः । अतो न गुरुत्वतारतम्यनानैकान्तिकम् । एवं-कचित् घणुकोपादानकत्वे सतीत्यर्थः। व्यभिचारमाह जलावयविन इति । नन्वेवमप्येकजातीयेनाव: न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः संख्यात्वमिति। परिमाणाऽसमवायिकारणीभूतसङ्ख्यात्वमित्यर्थः । न नु समवायिकारणवृत्तिसंख्यात्वमित्यर्थे द्वथणुकत्रयेऽपि थणुकार. म्भे द्वित्त्वसत्त्वेन सिद्धसाधनादिति केचित् । तन्न, तथासति द्वित. न्तुकेन सिद्धसाधनादिति मृलविरोधात्, तस्मात्समवायिकारणता. पर्याप्त्यधिकरणयावद्वत्तिसंख्यात्वमित्यर्थो द्रष्टव्यस्तेन न पूर्वापरदो. षः। सजातीयेति । यद्यपि संख्यापरिमाणसाधारणावनुगतावुत्कर्षापकर्षों नस्ता, तथाप्युत्कर्षादिशब्दवाच्यत्वेनैवानुगतयोस्तयोः साध्यप्रवेशः, साजात्यं च स्वेन धर्मेण विवक्षितम् , स्वपदं च समभिन्याहतपरम् । अत्राप्युत्कर्षानाश्रयत्वगर्भतयैव व्यसरेणुपरिमाणमादाय दृष्टान्तः स्व.

·न्यायलीलावती म्भाच्च । निरुपाधिसम्बन्धबलेन द्वथणुकस्य कार्यद्रव्योपादानक- त्वसिद्धिरस्त्विति चेत् । न । महदुपादानकत्वस्यापि सिद्धिन संगात् । तत्र य उपाधिः स इहापि भविष्यतीति । बाधेन । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तदाऽवयवावयविभ्यामेकजातीयमारपस्यत इत्यर्थः। महत्कार्य का. यद्रव्यारभ्यमेवेति व्याप्तिबलाद् घणुकसिद्धिरिति शङ्कते निरुणधी. ति । महत्कार्य महदारभ्यमेवेत्यपि व्याप्तिरेवेति घणुकसिद्धिरेवेति परिहरति नेति । बाधेनाऽत्रेति । महत्महदुपादानकमेवत्यत्र पक्षेतरत्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः यवावयविनौ जत्येते इत्यनेनैकजातीयमवयवावयविभ्यां न जन्यत इत्य. त्र व्यभिचारो नोद्भावितः । अत्राहुः-एकजातीयेन यद्यवयवावयविनौ जन्येते तदाऽवयवारम्भकणावयविजातीयमारभ्यत इत्यपि सिद्ध्य तीति भवति व्यभिचारः । ननु विपक्षबाधकाभावेऽपि निरुपाधिस हचारदर्शनव्यभिचारादर्शनाभ्यां व्याप्तिर्गृह्यत इत्याह निरुपाधीति । अतिप्रसङ्गान ततो व्याप्तिग्रह इत्याह महदिति । नहि बाधेनैवोपाधि न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः स्थः। यद्यप्यपकर्षपदं व्यर्थ, तथापि विशिष्टाभावत्वेनाव्यर्थता ।कचि दपकर्षपदन्यः पाठः।हेतौ च परिमाणारम्भके प्रचयाख्यसंयोगे स. वोत्कृष्ट सर्वापकृष्टे च विद्यमाने असाधारणधर्मे स्वनिरूपितोत्कर्षापक र्षयोरप्रसिद्ध्या साध्याग्रहेण व्याप्तिग्रह इत्युकृष्टापकृष्टत्वं विशेषणम् । न च परिमाणारम्भकवृत्तित्वविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । अवयविगुरु. स्वादौ व्यभिचारवारकत्वात् , , सर्वापकृष्टावयविगुरुत्वे मानाभावात् , स. माहारगुरुत्वस्यैव तुलादिपरिच्छेद्यत्वात् , अवयविगुरुत्वस्य सर्वस्य तु. ल्यरूपत्वात्, उत्कर्षापर्षयोश्च परमाणुगुरुत्वाक्षेया तत्रापि सम्भवा. त् , सुवर्णतूलकयोर्गुरुत्वविशेषानुभवात् । वस्तुत उत्कृष्टापकृष्टपरिमा णं तदारम्भकवृत्ति सामान्यत्वादिति हेतुः । परिमाणे उत्कृष्टत्यादि. विशेषणान्न प्रचयाख्यसंयोगवृत्तिजातिविशेषे व्यभिचारः। अत एव गुरुत्वतारतम्यविशेषेऽपि न व्यभिचारः, परिमाणारम्भकत्वघटितहे. तोस्तत्राभावात् । आरम्भकत्वं च समवायिकारणत्वमतोन द्रव्यवृत्ति जातावप्रसिद्धिनिबन्धनव्याप्तिग्रहाभावाहोष इति संक्षेपः। घणुकोपादा- (a) तुल्यताप्रसङ्गः इति नास्ति विपक्षे बाधकम् इति मु.प. पाठः। - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८२५ तत्र(१) साध्येतरत्वमुपाधिरवधार्यत इति चेत् । न, अबाधेऽपि तत्प्रसङ्गात् । तथा सत्यनुमानोच्छेदप्रसङ्ग इति चेत् । अस्तु तर्हि महदुपादानकत्वं कार्यद्रव्योपादानकत्वं प्रत्युपाधिः, तत्कुतो व्यणुकसिीद्धरिति । अत्रोच्यते । कार्यद्रव्योपादानत्वं प्रति महद्रव्यो. पादानकत्वस्योपाधित्वनिर्णयहेतोस्तस्याभावात् । परिमाण स्वावान्तरसामान्यस्य महत्वाद्यवान्तरसामान्यव्यतिरिक्तस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मुपाधिरित्यर्थः । यत्र कार्यद्रव्योपादानत्वं घटादौ तत्र महदुपादा. नत्वमित्याह अस्तु तहीति । साध्यव्यापकताग्राहकस्तः प्रकृते नास्तीत्याह-कार्य्यद्रव्येति । यणुकसिद्धौ व्याप्त्यन्तरमुपष्टम्भकमाह परिमाणेति । परिमाणत्व: व्याप्यजाते कार्याकार्यवृत्तित्वधोव्यामित्यणुत्वमपि कार्या. कार्यवृत्ति स्वीकर्तव्यमित्यर्थः । परममहत्त्वे व्यभिचारवारणा. याह महत्त्वाद्यवान्तरेति । परमाणुत्वं न जातिरिति भावः । तत्प्रतिबन्ध कस्योपाधेरित्यर्थः । कार्यद्रव्योपादानकत्वे साध्ये महत्त्वोपादानकत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशः रुन्नीयत इत्यभिप्रेत्याह अबाधेपीति । उपाधिस्वेति । नहि सहचारदर्शनव्यभिचारदर्शनाभ्यामेवोपाधेः साध्यव्यापकत्वं गृह्यते पक्षेतरत्वोपाधिनाऽनुमानमात्रोच्छेदा. पत्तः बाधोनीतपक्षेतरत्वे चानुकूलतर्कोऽस्त्येवेति पकत्वनिश्चय इत्यर्थः । केवलमनुकूलतर्काभावः प्रति- कूलतर्कोऽप्यत्र इत्याह परिमाणत्वेति । परिमाणत्वावान्तरसामान्यं विभुत्वादि न च कार्याकार्यवृत्तीत्यत उक्तं महत्त्वाद्यवान्तरेति । तथा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नकवे सतीत्यनन्तरमपीति शेषः। विभुत्वमिति । परममहत्त्वमित्यर्थः । कचिद्वितस्त्यादित्वमिति पाठः। स तु सुगम एव । नचैवमप्यादिपदं मुले व्यर्थम्, परमाणुपरिमाणमात्रवृत्तिजातौ व्यभिचारवारकत्वात,आ. दिपदाने च परिमाणत्वव्याप्यत्वस्य लाभेन तदव्याप्यत्वस्याग्रिम. साध्यव्या. । . (१) बाधेनाति मिश्रसम्मतः पाठः। १०४न्या.

·न्यायलीलावती कार्याकार्यव्यक्तिवृत्तित्वस्योपलब्धेमहत्ववत्तत्प्रतिवन्धकस्य च प्र. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यापाधिः स्यात्तदाऽणुत्वस्य जातेः कार्याकार्यवृत्तित्वं यत् सुह. दप्रमाणावधृतं तन्न स्यादिति प्रतिकूलतर्कपराघात इत्यर्थः । तथाच न्यायलीलावतीप्रकाशः चाणुत्वसामान्य कार्याकार्यवृत्ति परिमाणत्वसाक्षाद्याव्यजातित्वात महत्त्ववदिति कार्याणुत्वाश्रयत्वेन घणुकसिद्धिरित्यर्थः । तत्प्रतिबन्धक स्य चेति । परिमाणत्वसाक्षाशाप्यं सामान्य कार्याकार्यवृत्तीति व्याप्ति. रणुत्वसामान्यस्य कार्याकार्यवृत्तितायां स्यादिति महत्त्वापाधौ प्रति. कूलतर्कस्तदाहतिबलेन तत्प्रतिबन्धकस्य कार्यमहतः कार्योपादान स्वव्यातिप्रतिबन्धकस्योपाधेर्महदुपादानकत्वरूपस्य निरासादि. त्यर्थः । न च कार्याकार्यवृत्तित्वे साध्ये महदवयवारब्धसमवेतवृत्ति ध्वमुपाधिः, शानवजातावेव साध्याव्यापकत्वात् । न च साधनाव. च्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं, व्यर्थविशेषणत्वात् । ननु ज्यणुर्क न कार्यमा अन्योपादानकं परमाणुनापि तज्जननात्, न चेदमसिद्धम् , आरभ्या. रम्भत इति पक्षानाश्रयणात् । न च तत्र मानाभाव, एकतन्तुकपट स्याध्यक्षसिद्धत्वात् , तत्र यद्येशुसंयोगः कारणं न स्यात् तदा एक स्मिन् तन्तौ संयोगाभावेनासमवायिकारणभावात् स नोत्पद्येतन व तत्र तन्तुरेव नष्टः, स एवायं तन्तुरिति प्रत्यभिज्ञानात् , अत एवा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दलेन लामात् परमाणुपरिमाणवृत्तिपरिमाणत्वसाक्षायाप्यजातित्वे. नैव च पक्षतेति न पक्षविकल्पावकाशः । महदवयवारब्धेति । जातित्व पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोऽयमुपाधिरन्यथा परमाणुघणुकसंयोगे साध्याध्यापकत्वात् । व्यर्थविशेषणत्वादिति । महत्पदार्थान्तर्भावेन ब्या. पकत्वाग्रहात् तत्परित्यागे च साधनव्यापकत्वादिति भावः। आर. भ्यारम्भकवादस्य प्रकृतसङ्गतत्वमाविस्करोति ननु व्यणुकमिति । न च तन्तुरेवेति । तथाचांशव एव नष्टास्तन्तव एव पटारम्भका इति नारच्या रम्भकवादसिद्धिरित्यर्थः । अत एवेति । यत एवारभ्यारम्भन्ते अत एवं महापटसत्त्वदशायामवान्तरावयव्यञ्चलादेरपि धीः सङ्गच्छते, अन्यथा पटस्य तन्तुजन्यत्वनियमेन साऽनुपपनेति भावः। यदि च तत्राञ्चलादिधीन प्रमाणं तदा प्रत्यक्षमाप्रमाणकोऽवयवी कापि न ·९२८ न्यायलीलावती ज्ञानादारभ्याप्यारभन्ते । न च मूर्तानां समानदेशताव्याघातः, अन्यूनानतिरिक्तदेशस्य तथात्वादिति चेत् । न । अन्यून एव न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् देशे पटवृत्ति विरुध्यादेव, तथाच कथमारभ्यारम्भकत्वम् ? यदि न्यायलीलावतीप्रकाशः द्रव्यस्य स्वाश्रये द्रव्योत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वाच्च, अन्यथा चतुस्तन्तुका. दिकाल एव चतुस्तन्तुकाधन्तरोत्पत्तिप्रसङ्गः, नच प्रागभावाभावानो त्पत्तिः, तैरेव विभक्तैः पुनरारम्भदर्शनात, एकतन्तुकाङ्गीकारे स्ववच्छे- दकान्तरेण तन्वंशुसंयोगस्यासमवायिकरणत्वं भवति, भवति ह्यङ्गु. ली शिरसि शरीरसंयुक्त्यनुभवः । यद्वा अंश्ववयवसंयोग एवा. समवायिकरणम् । न चैवं पटस्यांशुवृत्तितापत्तिः, नहि यावदसमवा. यिकारणस्याधिकरणं तावत्कार्यस्यापि गुणादौ व्यभिचारात् । न च द्रव्यमिति विशेषणमंश्वधिकरणत्वापादने तत्समवेतासमवेतत्वस्यो. पाधित्वादित्यभिप्रेत्याह अन्यून एवेति । ननु चान्यूनेप्यनतिरेकमादाय न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः रुपस्यैकांशुमात्रवृत्तित्वातन्तोश्चांशुद्वयवृत्तित्वातत्रोपाध्यभावादिति भावः । द्रव्यस्येति । तथा प्रतिबन्धकताया न्यूनातिरिक्तदेशकत्वस्य गौरवेणाप्रवेशादिति भावः । अन्यथा चतुस्तन्तुवेति । यद्यपि सहोत्पत्ति प्रसङ्गेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावो गतिर्विनिगमकाभावातथाचादृष्टा. दिकमेव प्रतिबन्धक, तथापि द्वितीयादिक्षणे यत्र चतुस्तन्तुकान्त. रोत्पत्तिस्तत्र दृष्टस्य पटस्यैव प्रतिबन्धकत्वं न त्वष्टस्य गौरवादिति. भावः । ननु तत्रावयवसंयोग एवाऽवयविन्युपचर्यते न स्ववयवावय. विनोः संयोगस्तस्याप्राप्तिपूर्वकत्वनियमादित्यरुवेराह यद्वा अंश्ववय. बेति । अंश्वषयवतन्तुसंयोग इत्यर्थः । स च नानुपपनस्तयोरप्राप्तत्वा. दिति भावः । नचैवमिति । इयं च शङ्का प्रथमकल्पाभिप्रायेण, द्वितीय. कल्पे तु अंशुपदं तदवयवपरम् । यद्वा अंशुरूपं यदवयवद्वयं तत् संयोग एवासमवाथिकारणं तत्राणि कारणैकार्थप्रत्यासत्तिसरवा. दिति पूर्वफक्किकार्थः। एवञ्च उभयपक्षसाधारण पवायमाक्षेपः । नहि यावदिति शङ्काया उभयपक्षसाधारण्येऽपि यावदिति वि. शेषणं प्रथमकल्पाभिप्रायेण, अग्रिमकल्पश्च तद्यतिरेकेणैव साधुः, अत एवोमयसाधारणो गुणादौं व्यभिचार इति ध्येयम् । तत्समवेता. - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८२९ विरोधापत्तेः। संयोगे चातिप्रसङ्गात् इति न्यणुकादिक्रमेणा- ऽन्त्यावयविपर्यन्तमारम्भ इति ध्यणुकसिद्धिः । कथं पुनः पक्षघटेऽपि कारणगुणपूर्वकता रूपादीनाम्? असं. भवद्विरुद्धधर्मसंसर्गो हि घटः प्रत्यभिज्ञायते, उपरिस्थितानाम- पाताच, तद्देशत्वतत्संख्यत्वतत्परिमाणत्वोपलब्धेश्च । अन्त:- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च न्यूनाधिकदेशयोः समानदेशविरोधो न स्याचदा शरीरदेशेऽपि घटो वर्तेत संयोगवृत्त्येत्याह संयोगे चेति । इदानी पाकजप्रक्रियां प्रस्तौति कथमिति । प्रयोजनमत्रापि आत्मा तत्वज्ञानमेव कथञ्चिदन्वेष्टव्यम्-लत्यवयविनि रूपादनामुत्पादविना. शसिद्धावात्मन्यपि ज्ञानाद्युत्पादविनाशाविति, ज्ञानं चैतन्यम् । अवय. विरूपाद्यग्निसंयोगासमवायिकारणकं न वा, अग्निसंयोगासमवायिका. न्यायलीलावतीप्रकाशः विरोधः, अत्र तु न तथेत्याह संयोगे चेति । तथालति शरावसंयुक्तेनापि घटः संयुज्यतेत्यर्थः। सम्प्रति किं पार्थिवरूपादीनामेव पाकजत्वं किंवा परमाणुवृत्ती. नामेव तेषां पाकजत्वं न त्ववयववृत्तीनामिति विचारः। अवयविरूपा. दिकं तेजासंयोगासमवायिकरणकं नवेति संशयः। प्रयोजनं स्वा. श्रये सत्येव रूपाधुत्पादनाशसिद्धौ धर्मधर्मिभेदे रूपादेः समवाय. कारणजन्यत्वस्थिती बुद्ध्यादेरपि तजन्यत्वस्थितावात्मसिद्धिः । अत्र पूर्वपक्षमाह कथमिति । आमपक्कावयविनोरभेदसाध्य कं प्रत्यक्ष असम्भवदिति । अनुमानमण्याह उपरीति । मूर्तानामिति शेषः । ननु स्थूलस्य घटादेरन्तःपाकानुपपत्या परमाणून पाकः स्यादित्यत आह अन्तःपाकस्येति । द्रव्यविरोधीति। न युक्तहेतोव्यारम्भकसयोगविरो. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः समवेतत्वस्येति । द्रव्यत्वपक्षधर्मावच्छिनसाध्यव्यापकस्येति शेषोऽतो न सत्तादौ साध्याध्यापकत्वम् , अन्तरावयविधीस्तु बाधकेन भ्रान्तति भावः । तथासतीति । समवायेनैकत्र द्वयोमूर्तयोरविरोधे संयोगेनापि तथा स्यादिति शरीरावच्छिन्ने घटो वर्त्ततेत्यर्थः । अवयविरूपत्वादिकमिति । अत्र व्यक्तिपक्षतायामंशतो बाध इति जातिपक्षता । द्रब्यारम्भकसंयोगविरोधीति । न क्रियाहेतुरित्येव प्रकृते माह ·न्यायलीलावती पाकस्यापि सच्छिद्रत्वादवयविनां स्फटिकान्तरिन्द्रियप्रवेशवत् घटे बहिःशैत्यवेदनवदुपपत्तेः । न च स्पर्शवद्वेगवद्व्याभिघा. ताद्व्यनाशः, द्रव्यविरोधिकर्मोत्पत्तौ मानाभावात् । कर्मत्वस्य च नभोमागविभागेनापि करकम्पे तत्परमाणुकम्पबदुपपत्तेः । न च संयोगमात्रं तद्धेतुः । पवनसंमुखधृतघटपटादेरपि नाशापत्तेः । कर्म- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रणकावं घटरूपादिवृत्तिनैवेति विप्रतिपत्तिः। पीलुपाकपक्षे हि घटा देनाशो वाच्या, स च कथं भवेत यावता स एवायं धट इति प्रत्य भिशा घटोपरिधृतानां शरावादीनामपि, ततः पूर्वदेश एव घटादीनां सत्वम्, सैव च संख्या, तावदेव च परिमाणं नोपपद्येत, परमाणुपर्यन्तं भङ्गविपर्याससम्भवात् सर्वावयवावच्छेदेन पिठरोऽपि पाकमुपपाद: यति । ननु तावताधासन्तापनेनावश्यं तत्र द्रव्यमेव लक्ष्यतीत्याह नचेति । नोदनामिघाताभ्यां द्रव्यारम्सकसंयोगविरोधिविभागजनक मेव कोत्पद्यत इत्यत्र मानाभावादित्यर्थः। ननु विभागं चेन्न जन यिष्यति तदा कर्मत्वव्याघात इत्यत आह कर्मत्वस्येति । न ह्यारम्भ कसंयोगविरोधिविभागजनकत्वमेव कर्मस्वभावो, दृश्यते हि केवले परमाणावपि कम्मत्यर्थः । परमाणुषु कर्माभ्युपगम्येदमुक्तमिदानी स्पर्शवद्वेगवद्राव्यसंयोगेऽपि पिठरारम्भकपरमाणुषु कम्मैव नोत्पद्यत इत्याह नचेति । पुनः काभ्युपगम्य विशिष्टकम्ोत्पादेऽनिष्टमाह- पवनेति । कर्मण एवेति । द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकस्येत्या था। कारणरूपादिकं विनापि कार्ये रूपादयुत्पत्तिमाश्रयनाशं विना. न्यायलीलावतीप्रकाशः धिविभागजनकस्वनियम इत्यर्थः। कर्म चोत्पन्न विभागजनने निरपे. क्षमित्यन्यथोपपन्नमित्याह कर्मत्वस्य चेति । एवं परमाणौ कर्मोत्पत्तिम भ्युपेत्योकम् , इदानीं तत्र कमव नोत्पद्यत इत्याह नचेति । स्पर्शवद्वेग वत्संयोगमा न द्रव्यारम्भकसंयोगविभागजनकक्रियाजनकमित्या थः । न चाश्रयनाशं विना कथं पूर्वरूपादिनाशः कथं वा कारणरूपा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विवक्षितमन्यया पूर्वकल्पभेदानुपपत्तेः । द्रव्यारम्भकेत्यादि तु परस्य क्रियामात्र एव तथास्वाभ्युपगमेन स्वरूपनिर्देशपरम् । । ग. - ·म्याबलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८३१ ण एवोत्पत्त्यसिद्धः । नियतहेतुकुलालादिव्यतिरेकेऽपि जन्मवत्त. स्यापि संभावितत्वात् । न चैवं व्यणुकनाशसिद्धि, मानाभा. वात् । रूपं चाश्रयनाशादेव विनश्यति, कार्यरूपत्वात् नष्टघट- रूपवदि(१)त्यस्यापि प्रत्ययस्य प्रत्यभिज्ञाननिर्दलितत्वात् , विपक्षे पाकजा एवैति इति युक्तमिति चेत् । न । सूचीसंभेदनिर्दलितावयवारब्धपरम्परानष्टघटे घटान्तरोदयवत् बाधकरभावाच न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पि तुल्यन्यायतयोपपादयन्नाह नियतेति । पैलुकमते क्षणादिवृत्तिरेके. णैव घटाद्युत्पत्तिवदेतत् स्यादित्यर्थः । पिठरनाशेऽपि ह्यणुकादिकं नश्यतीत्यत्र न मानं, तथाच पालुपाकपक्षोऽनुपपन्न एवेत्याह नचैव- मिति । नन्ववयविरूपमाश्रयनाशमात्रनाश्यमिति कथमग्निसंयोगाना शः स्यादित्याशंक्याह-रूपमिति। स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञानाs. न्यथानुपपत्त्या व्याप्तेरेवानभ्युपगमादित्यर्थः । पाकजा एवैत इति । पिठ ररुपादय इत्यर्थः। पिठरपाकसाधकानां हेतूनामनैकान्तिकत्वमाह-सूचीति सूच्यग्रव्यतिभेदेन ह्यणुकभेदमात्रेण स्थूलावयविपर्य. तं नाशः तत्र घटान्तरोत्पत्तिस्त्वया वाच्या, तथा च तत्रैव प्रत्यभि शायमानत्वादयो हेतवोऽवयविस्थैर्यसाधका व्यभिचारिण इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः दिकं विना कार्यरूपाद्युत्पत्तिस्तयोस्तत्कारणकत्वादित्यत आह निय. तेति । यथा परमाणुपाकपने स्वहेतुकुलालादिव्यापारादिकं विना घटाद्युत्पत्तिस्तथास्यविपाकपक्षेऽपि क्लप्तहेतुं विनैव तयोरुत्पत्तिः स. म्भाब्यत इत्यर्थः । नचैवमिति । एवमभिघातादेव्यनाशकत्वेऽपि घणु. कनाशे मानाभावः, स्थूलद्रव्यनाशेऽपि तदुपपत्तेरिति घणुकरूपादी. नामेव न कारणगुणपूर्वकत्वनियम इत्यर्थः । उपरिस्थितानामित्यनुमानमनैकान्ति करनाह सूचीति । प्रत्यमिः न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः स्थूलद्रव्यनाशेऽपीति । अभिघातस्य सुक्ष्मनाशकत्वादित्यर्थः । एवञ्च सिद्धमवयविरूपं पाकजमिति भावः । (१) अत्र न इष्ट घटवदिति प्रा०पु०पाठः प्रामादिको भाति ।

·बायलीलावती सर्वस्योपपत्तेः। विरुद्धधर्माध्यासस्यापि(१) काठिन्याकाठिन्यस्य द. शनात् । न च स्पर्शभेदोऽसावन्य एव जायत इति वाच्यम् । चक्षु- पापि तत्प्रतीतेस्ततः संयोगभेद एवायम् , स च प्राक्तनो ना. स्त्यनुपलब्धेः । तन्नाशाय च क्रियैव दहनस्य कल्पनीया, दृष्ट- त्वात् । स्पर्शवद्वेगवत्पवनसंवलनबलेन च पिठरोदरकुहरसंचारि. जलतण्डुलोन्मथनविक्लेदकारिणि ज्वलज्ज्वलनज्वालाकलापे का संभावना पिठरावयवानां, तथा तन्मध्यपतितघणुकस्यापि का जीवितव्यवस्थितिरित्यनुमानमप्युदयमासादयति । तथाप्येक न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् किञ्च प्रत्यभिज्ञापि विरुद्धधर्माध्यासदर्शनादप्रमाणमित्याह-विरुद्ध- ति । ननु काठिन्यं स्पर्शभेद एव अग्निसंयोगाद् घटे जायते इत्यत आह नचेति। संयोगभेद इति । अवयवसन्तानविशेष इत्यर्थः । ननु सोऽप्यासीदेवेत्यत आह स चेति । पूर्वसन्तानादिलक्षण एवायमित्य. र्थः । ननु पूर्वव्यूहनाशः कथमित्यत आह तन्नाशाय चेति । ननूक्तं द्र. व्यारम्भकसंयोगनाशकविभागजनिका क्रिया नाग्निसंयोगमात्रजन्ये. त्यत आह स्पर्शवदिति । यादृशेनाग्निसंयोगेन पिठरान्तवर्तितण्डुलादी नामप्यूर्ध्वगमने विभेदस्तादृशेन पूर्वसंयोगद्व्यारम्भकसंयोगना. शः कथं न स्यादित्यर्थः । अनुमानमपीति । स्पर्शवद्वेगवत्प्रबलपव. नाभिहतताशज्वालाकलापाभिघातोऽभिहन्यमानपार्थिवावयवा. रम्भकसंयोगनाशकविभागक्रियाजनकः विशिष्टाभिघातस्वात् ज्वल वह्निमध्यवर्तिपटादिप्रतियोगिकवह्नयभिघातवदित्यनुमानवदित्यर्थः । यद्वा विवादपदमवयविरूपादि आश्रयनाशकनाश्यमवयविरूपादित्वात न्यायलोलावतीप्रकाशः ज्ञाने विशेषणासिद्धिमाह विरुद्धधर्मेति । ननु काठिन्यं स्पर्शविशेषः स चैकस्मिन्नेवावयविनि पाकज एवेत्यत आह-नच स्पर्शति । काठिन्यात्मकसंयोग एवावयवानां द्रव्यारम्भकस्तथाच तद्भदे असमवायिकारणनाशादवश्यं पूर्वद्रव्यनाश इत्यर्थः । तन्नाशा. द्रव्यारम्भकसंयोगनाशायेत्यर्थः । अनुमानमपीति । माश्रयनाशादेव नश्यतीत्यनुमानमपीत्यर्थः । युक्तचैतत् कार्या. (१) धर्मस्यापी ति प्रा०पु०पाठ।। येति । muslamichhane ------ ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८३३ एव संयोगः किमिति नोदननाशहेतु: १ कल्पनालाघवात् । पूर्व ध्वंससहकारिणा तज्जनने युगपदुत्पादस्यानुपपत्तेः, अन्त्य- स्योपान्त्यनाश्यत्वाच्च, संस्कारस्यानुभवध्वंसिनः स्मृतिरूप- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जलावयविरूपादिवत् । यद्वा विवादपदं पार्थिवावयवरूपादि कारणरू पादिपूर्वमवयविरूपादित्वात् जलावषविरूपादिवदित्यनुमानमित्य. थः । पुनरन्यस्मादग्निसंयोगात रक्तादीनामिति मूलमाक्षिपति तथा पोति । एक एव चाग्निसंयोग उत्पादको विनाशकस्तदा उत्पादविना. शयोगपधं स्यादित्यत आह पूर्वेति । चसे प्रतियोग्यपि कारणमिति कथं स्थादित्यर्थः । यद्वा पूर्वनाशानिमरूपाद्युत्पादयोगपद्यमाशंक्याह पूर्वध्वंसेति । पूर्वरूपे सल्येव कथं रूपान्तरोत्पत्तिरित्याशंक्याह पूर्वध्वंसे- ति । ननु एक एवाग्निसंयोगो रूपायुत्पाद्य नाशयिध्यतीति न युक्त मत आह अन्त्यस्येति । उपान्त्यशब्दोऽन्त्यं शब्दमुत्पाद्यैव नाशयतीति दृष्टचरमेवैतदित्यर्थः । व्यक्त्यभेदेनोत्पादकत्वं नाशकत्वं च एकस्यति दर्शयित्वा व्यक्तिभेदेन दर्शयति संस्कारस्येति । यथा संस्कारः पूर्वज्ञानं न्यायलीलावतीप्रकाशः न्तराविरुद्धेनैव परमाणुनाऽग्निसंयोगो रूपादीनां नाशक इति केवले परमाणुपाके दृष्टत्वात् अन्यत्रापि तदनुमानात् , या. दृशोऽग्निसंयोगो रूपादेरुत्पादकस्तादृश एव नाशक इत्येकपर. माणुपाके दृष्टत्वाञ्च, सर्वदेशाग्निसंयोगश्च तथा, न च परमा ण्वन्तरसंयुक्त परमाणाताहशोऽग्निसंयोगः सम्भवति मूर्तानां समा. नदेशताविरोधात् । तस्मादण्वन्तरसंयोगे नष्टे व्यणुकप्रध्वंससमल. भयो योऽग्निसंयोगस्तस्माद्पादिध्वंसः पुनरन्यस्मादग्निसंयोगात पाकजा जायन्त इति मूलग्रन्थमाक्षिपति तथापीति । नन्वेवं पूर्वरूपना. शानिमतदुस्पादयोर्योगपद्यापत्तिरित्यत आह पूर्वेति । रूपादिमति रूपान्तरानुत्पत्तेः पूर्वेषां रूपादीनां प्रतिबन्धकत्वेन पूर्वरूपादिध्वंसो ऽग्रिमतदुत्पत्तिहेतुरिति नोक्तदोषः। एतदेवैकस्यवोत्पादकत्वं विनाश. कत्वमिति दृष्टान्तेन द्रढयति अन्त्यस्येति। यद्यप्युपान्त्यशब्दजन्योऽन्त्यः न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः न च परमाण्वन्तरसंयुक्त इति । न च निबिडयोरेव तथा विरोध इति वाच्यम् । परमाणोनिविडत्वात स्वच्छयोरेव तथा विरोधाभावा. दिति भावः । फलप्रयुक्तं मत्वाह अश्मभिसन्धिरिति । एतत्प्राक्कालिकेति ।

·भ्याबलीलावती ज्ञानजननदर्शनाच्च । 'एवमेव किन्त्वन्यताव्यवहार उपचारादिति व्योमाचार्याः । निवर्सजनकदहनयोर्भदेन चेति तत्रैव कालग णना ग्राया। . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् माशयत्युत्तरमुत्पादयति तथा प्रकृतेऽपि स्यादित्यर्थः । उपचारादिति । निवर्तकत्वजनकत्वलक्षणोपाधिकृतो भेदः, एकत्रैवाग्निसंयोगे उप. चर्थ मूले तथाभिधानमित्यर्थः । स्वसलाह-निवर्तकेति । यहहनसं. योगेन पूर्वरूपादिकं नष्टं तदन्यदहनसंयोगेन रक्ताद्युत्पत्तिर्वाच्या ते जसो बेगातिशयेन तावत्कालमेकस्यानवस्थानादित्यर्थः । रूपादिध्वं सको नाग्निसंयोगो रूपाद्युत्पादकः रूपादिनाशकाग्निसंयोगत्वात् सिन्दूरादौ प्रथमाग्निसंयोगवदिति, नहि तेनैव तत्र रक्तलारजननं चि. रेणैतदुत्पत्ते। किञ्च उत्पादविनाशकत्वं विनाशोत्पादकत्वं वा तेज- संयोगस्य शीलं भवेत् ? आधे, घटाक्षीना नीजपत्वमङ्गः। द्वितीये महाप्रलयेऽपि रूपादिस्थितिप्रसङ्ग इलि ! तत्रैवेति । विभागज न्यायलीलावतीप्रकाशः शब्दस्तन्नाश्यश्च, तथापि ध्वंसे प्रतियोगिनोऽपि हेतुत्वानोत्पत्ति बिनाशयोगपद्यमित्यर्थः । निवर्तकेति । अयमभिसन्धिः-परमाणौ रक्तं रूपमेतत्वाकालिकरूपध्वंसकाग्निसयोगभिशाग्निसंयोगजन्यं पार्थि वपरमाणुरूपत्वात उत्तररूपवत् । एवं पूर्वरूपेष्वपि साध्यम् । यद्वा पर. माणुरूपनाशो न रूपजनकाग्निसंयोगजन्यः रूपनाशत्वात् अवयवि. रूपनाशवत्। नचेदमप्रयोजकम्, एकस्याग्निसंयोगस्य परमाणुरूपना. शकस्योत्पादकत्वासम्भवात् , एकरूपनिरूपितप्रतियोगिनो जन्यस्व. विनाश्यत्वयोरेकरूपावच्छेद्यत्वाभावात् , भावे वा परमाणुरूपत्वेन विनाश्यत्वे जन्यत्वे चाग्निसंयोगत्वेन जनकर नाशकत्वे चासमवायि. कारणस्य कार्यसमानकालीनस्वेन जनितमपि रूपमग्निसंयोगेन विना श्येतेति कारणाभावात् घटार्नीरूपत्वप्रलङ्गः । परमाणुरूपत्वेन जन्यः ता स्वाजन्यरूपत्वेन नाश्यतेति चेत् । जन्यपदेन यदि जन्यतावच्छे. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः अग्निसंयोगजन्यत्वे साध्ये सिद्धसाधनामिति रूपध्वंसकाग्निभिन्नत्वं सं योगविशेषणम, तथापि न दृष्टान्ते साध्यनिश्चय हत्येतत्प्राकालिकेति रूपविशेषणम् । न च पूर्वरूपे व्यभिचार इत्यभिप्रेत्य साध्यं साधयति एवीमाते । जन्यपदेनेति । स्वाजन्येत्यत्र, तेनेति शेषः । यद्यपि स्वजस्यतोप- ·স্বন্তীতাম্বনাজ- নানিমাখা ৭ । ननु घणुकनाशानन्तरं कथं व्यणुकनाशः ? तस्य स्वास. मवायिकारणनाशनाश्यत्वादिति चेन्न । समवायिकारणनाशेऽपि कचिन्नाशात् । तत्र सर्वत्रासमवायिकारणनाशपूर्वकत्वमुन्नीयत इति न्यावलीलावतीकण्ठाभरणम् নিমালালাইন জাজ হায়গা বা মাখা জানে कसंयोगनाशद्रव्यनाशान्यतरापेक्षया रूपमिति मतभेदमाश्रित्य, বকুলকথা সুর । অজাস্বাগৰিনাথ पञ्चषट्सप्ताष्टक्षणगणना प्रावेत्यर्थः । आपाकनिक्षिप्तघटादीनामनिसंयोगेनाभिघातात्मना युगपदेव सक. लावय वधम्मोत्पत्तावासम यायिकाणनाशादेव घटादिद्यणुकपर्यन्तं यद्यपि नाश: माव्यते, तथापि खूचीब्यतिभेद स्थलानुरोधेन परि न्यायलीलावलीप्रकाशः दकरूपवत्वं, तदा तदमावस्य परमाणुरूपे न प्रसिद्धिः। अथ स्वरूपविशे पस्तदाऽननुगमेनोपस्थितिरशक्या । ननु रूपादिनाशकोत्पादकाग्नि संयोगभेदे कदाचिदुपान्त्याग्निसंयोगोत्पादितरूपे अन्त्याग्निसंयोगेन वनाशिते नीरूपोऽपि घट उत्पधेत । न च रूपादिनाशक एवोपा. त्याग्निसंयोगो भवतीति नियामकमस्ति, नाशकस्योत्पादकत्वे तु नायं दोषः। मैवम् । अव्यवहितोत्तरक्षणभाविरूपप्रागभावसहितस्यैव तस्य पूर्वरूपनाशकत्वादिति । धणुकनाशकात् व्यणुकनाशे पूर्वप्रक्रियायाः सिद्धिरिति मतमास्क न्दति घणुकनाशेति । यत्र कपालद्वयसंयोगाद्धटनाशः तत्र तथा कल्पना. दित्यर्थः। क्वचिदिति । यत्र कपालनाशोत्तरं तत्संयोगनाश इत्यर्थः। ननु न्यायलीलावतीप्रकाश विधतिः हितेत्यर्थे जन्यपदस्थ्य नोक्तदोषावकाशस्तथापितत्तदनिसंयोगरूपत्वेन नाश्यता तत्तदग्निसंयोगत्वेन नाशकतेत्येवं गौरवम् ,रूपत्वेनैव नाश्य. ता रूपजनकाग्निसंयोगत्वेन च नाशकतेत्येवं लाघवमतो न रूपनाश. रूपोत्पादकत्वमिति तात्पर्यम् । नीरूपोपि घट उत्पयेतेति । उक्तक्रमेण क. पालकपनाशे उत्पन्नोऽपि घटो नोरूपः स्यादित्यर्थः । एतच्चावयवि. पाकपक्षे, परमाणुपाकपक्षे तूतक्रमेण परमाणोर्नीरूपत्वे तत्परम्परा- रब्धं घटादि नीरूपं स्यादित्यर्थः। अब्यवहितेति । फलमेव तथा कल्पना. यां मानम, एकस्यैव नाशकत्वनुत्पादकत्वं चेति निरस्तमेवेति भावः । पूर्वप्रक्रियाया इति । अवययन अपरमाणावेव पाक इति प्रक्रियाया ·प्यायलीलावती अ- चेन्न । विपक्षे बाधकाभावात् । अनियतहेतुकतापत्तिरिति चेन्न । गुणनाशस्याश्रयनाशविरोधिभ्यां नाशवदस्याप्युपपत्तेः, न्यथा द्विवस्याप्याश्रयनाशनाश्यतानियमापत्तेः । शिष्टं शास्त्रे ।। इति पाकजम् ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् हरति नेति । अनियतेति । द्रव्यनाशपूर्वकमेव कार्य न नश्यति, कचिद. लमवायिनाशः कचिच्च समायिनाशः कारणमित्यनियम इत्यर्थः । दृष्टान्तेनानियतहेतुकत्वमुपपादयति गुणनाशस्येति । निमित्तकारणेतरगु- णनाशत्वं द्रव्यनाशं प्रति कारणतावच्छेदकम् , यद्वा विद्यमानाश्रयव. द्रव्यनाशं प्रत्यसमवायिकारणनाशस्तदन्यद्रव्यनाशं प्रति समवायि कारणनाश इति नानियतहेतुकत्वमिति भावः। अन्यथेति । यदि दृष्टानु. न्यायलीलावतीप्रकाशः द्रव्यनाशे समवाय्यसमवायिनाशयोः कारणत्वेऽननुगमः, अभाव चावान्तरजातेरभावादित्यसमायिकारणनाश एवानुगतकारणं क रूप्यते, यत्रापि समवायिकारणनाशः तत्रासमवायिकरणनाशस्यावश्य कत्वादित्याभिसन्धायाह तत्रेति । विपक्ष इति । समचायिकारणनाशस्यापि कार्यद्रव्यनाशं प्रति हेतुत्वलम्भवादित्यर्थः। आक्षेप्ता स्वाभिसन्धिमुः द्घाटयति अनियतेति । नानियतहेतुकत्वं विद्यमानाश्रयकद्रव्यनाशेऽस- मवायिकारणनाशो हेतुः, एवं सासमवायिकारणकद्रव्यनाशे प्रति योग्याश्रयद्रव्यनाशः कारणमित्यभिप्रेत्याह गुणनाशस्येति । यदि च दृष्टानुसारिण्येव कल्पना, तदा रूपादिनाशं प्रत्याश्रयनाशस्य कार- गत्वावधारणात् द्विवादिनाशेऽपि तदेव कारणं कल्प्येतेत्याह अन्यथेति ॥ न्यायलीलावतीप्रकाशविधतिः इत्यर्थः । विद्यमानाश्रयकेति । अव्यवहितप्राकालविद्यमानाश्रयकद्रव्यना. शेऽसमवायिनाश एवमव्यवहितप्राकालविद्यमानासमवायिकद्रव्य नाशे समवायिनाशो हेतुरित्यर्थः। उभयनाशोत्तरभावितत्तद्र्व्यनाश. व्यक्तौ च तदुभयनाशो हेतुरनुगत एवेति भावः । वस्तुतः समवायि. कारणनाशोत्तरभाविद्रव्यनाशे समवायिनाश एवमसमवायिनाशोत. एदयनाशे चासमधायिनाश एवमुभयनाशजन्येप्युभयकार्यतावच्छे. दकलस्वादुभयजन्यत्वमविकलम्। वयं तु गुणकर्मादिनाशस्थले सम. । . - 1 - ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८३७ गुणस्य निमित्तनाशानाश्यत्वात् , अन्यथातिप्रसङ्गात्, साध्ये- तरत्वस्य च बाधैकगम्यत्वात्, पूर्वमप्यवस्थितिसिद्धौ समानदेशता. अन्य. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सारेणैव ब्यवस्था तदा रुपादावाश्रयनाशनाश्यत्वं ज्ञानशब्दादौ वि. रोधिगुणनाश्यत्वं दृष्टमिति द्वित्त्वादावपि तथा कल्प्येतेत्यर्थः। वि. स्तरानभिधाने हेतुमाह-शिष्टं शास्त्र इति । द्वित्वाद्युत्पत्तिप्रक्रियामाक्षिपति गुणस्येति। द्वित्वादिकं न निमि- त्तनाशनाश्यं गुणत्वात् रूपादिवत् , ज्ञानादिवद्वेत्यर्थः । थेति । रूपादीनामप्या दृष्टनाशनाश्यतापत्तेरित्यर्थः । न च द्वित्त्वादीतर. स्वमत्रोपाधिरित्याह साध्येतरत्वस्येति । निमित्तनाशनाश्यं चेन द्वित्वा- दि तदाश्रयनाशनाश्यम्वाव्यमुभयथापि पूर्व द्वित्वादीनामवस्थाने, तथाचापेक्षाबुद्धिय॑क्षिका वाच्या । न च समानदेशानां समानेन्द्रि. पग्राह्याणां च न प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वमिति व्यञ्जिकाप्यपेक्षाबु. दिन स्यादिति वाच्यम् । एकत्वैकपृथक्त्वयोरस्य नियमस्य त्वया. न्यायलीलावतीप्रकाशः विवादि अपेक्षाबुद्धिनाशनाश्यामित्याक्षिपति गुणस्येति । रूपादौ तथा दर्शनातू द्वित्वादावपि गुणत्वेन तदनुमानमित्यर्थः । अन्यथेति । अग्निलंयोगनाशे पार्थिवरूपादिनाशापत्तरित्यर्थः । न च द्वित्वाद्यन्य. त्वं तत्र प्रयोजकमित्याह साध्येति । तथा द्वित्स्वादेपेक्षाबुयजन्यत्वे ततः पूर्वमपि तलिद्धावपेक्षाबुद्धस्तयञ्जकत्वं, न च समानेन्द्रियग्रा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वायिनाशस्य हेतुत्वं कल्प्यमानं लाधवात्समवायिनाशोत्तरभाविसमा चेतनाशत्वावच्छिन्नं प्रत्येव कल्प्यते । एतेन समवायिकारणनाशस्थ द्रव्यनाशकत्वे मानमेव नास्ति तेनालमवायिकारणनाशेनैव द्रव्यनाशादिति दृषणमलग्नकम् । न च द्यणुकनाशेऽसमवायिका. रणनाशस्य हेतुत्वे लाघवाद्व्यनाशत्वमेव कार्यतावच्छेदकमिति न समवायिनाशब्यवधानेन द्रव्यनाशः विशेषसामग्रीविरहादिति वाच्यम् । असमवायिकारणत्वं हि प्रकृते समवायिनिरूपितकारण- ताश्रयत्वमात्रमेव प्रविष्टं लावादिति तदाश्रयनाशयत्वस्य समवा- यिनाशेऽपि विद्यमानत्वात् । न चैवमित एव सामञ्जस्ये किं सामान्य सामग्रीकल्पनेनेति वाच्यम् । गुणकर्मनाशादावनुगमानुरोधेन तस्याः कल्पनीयत्वादिति बमः।

·জাতীহা। दिधर्मवतोरप्यकत्वक पृथक्त्वयोनियतव्यचकव्ययत्ववाद्वित्वमध्य- पेक्षाबुद्धिव्यङ्गयामिति प्रक्रियाया असिद्धिरिति चेन्न । हेतो ति. रेकाहे तेनैव बाधात् , अन्यथा व्यतिरेकासिद्धेः । अत एव हुता. शनबन्दाग्रहादेपक्षामीतजन्य द्वित्वमिति स्थिते(१) न हि द्रव्यधी- ७ . ADIES न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् লামা বাড়ি এলাঘমাৰ কৰা मात्रमित्याह पूर्वमपीति । हेतोरपीति ! उक्तनुमानयोनिमित्तनाशनाश्यो न गुण इति व्यतिरेकव्याप्तिर्वाच्या, निमित्तनाशनाश्यत्वं च द्रव्ये कर्मणि चासिद्धमिति गुण एव वाच्यं तथाच बाध इत्यर्थः । अत एव तदुन्नीतः पक्षेतर उपाधिरिति भावः । अन्यथेति । यदि द्वित्वादो सन् वाच्य इत्यर्थः। केवलान्वयि चानुमानं त्वया नेष्यत एवेति भावः। नन्विन्धननाशनाश्ये हुताश एव व्यतिरकप्रसिद्धिः स्यादत आह- मत एवेति । हुताशस्थान्यत्रक्लप्त लमवाथ्यसमवायरल्यातरनाशादेव नाशादित्यर्थः । बन्दीग्रहादिति । द्वित्वे यथा, न निमित्तनाशनाश्यत्वं त न्यायलीलावतीप्रकाश हायोः समानदेशयोः प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिः, तथा- विधयोरेवैकत्वैकपृथक्रययोः प्रतिनिपतव्यञ्जकव्यङ्गयत्वादित्याह पूर्व- मपीति । गुणत्वेन निमित्तनाशानाश्यत्वे साध्ये निमित्तनाशनाश्य. त्वात् गुणत्वरूपो व्यतिरेको वाच्यः, निमित्तनाशनाश्यत्व द्रव्य. कर्मणोन दृष्टमिति गुण एव तद्वाच्य, तथाच बाय इत्याह हेतोरिति । अन्यथेति । तथाचान्वयव्यतिरेकित्वव्याघातः, केवलान्वयी च हेतु. स्त्वया न स्वीकियते इत्यर्थः। ननु निमित्तनाशनाश्ये वह्नौ हेतुयात. रेको ग्राह्य इत्यत आह अत एवेति । तत्राप्यन्यत्रक्लतलमवाय्यसमवा- यिकारणनाशस्येव नाशकत्वात् द्वित्त्वादिनाश(२)वद्वह्निनाशोऽपि न निमितनाशजन्य इत्यपेक्षाबुद्धिकारणकं द्वित्त्वादीत्यर्थः । द्रव्यधीरिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः व्यायत्वानुपपत्तिरिति । तथा च द्वित्वद्विपृथक्त्वयोस्तत्वानुपपत्तिरिति भावः। तथाच बाध इति । गुणान्तरेऽपि निमित्तनाशनाश्यत्वासम्भवातू द्विस्व एव तवाच्यमतो बाध इति भावः । द्वित्वादिनाश इव इति तन्मते दृष्टान्तः। व्यतिरेकष्टान्तो वा । अपेक्षाबुद्धिकारणकं द्वित्वादीति । यद्यपि (१) व्यवस्थित इति प्रा०पु० पाठः । (२)द्वित्वादिनाश इति विवृत्यभिमतः पाठोऽष बोध्यः । ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भाखिता ८३९ रपेक्षाधीः, दुरादुभयद्रव्यावभासेऽप्येकत्वानवमासे तत्र द्वित्वा नुत्पादात्(१) । नाप्यविकल्पकैकसंख्यामतिः, संख्यायाः सविक- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् था हुताशेऽपि न स्यादित्यर्थः । अपेक्षाबुद्धनिमित्तस्य माशाचेत् द्वित्त्वादिनाशस्तदा जनिकाप्यपेक्षाबुद्धित्विादीनामिति स्थिते सति किमिवषयासेति विचार्य्यते इत्याह अपेक्षामतीति । नहि द्रव्यधीरिति । एक स्वालम्बनेत्यर्थः । नानकत्वनिर्विकल्पकमपि न द्वित्वादिजनक- नकमित्याह नापीति । शतसंख्याधुत्पादे सविकल्पजन्य त्वावधार. णात् प्रत्यक्षस्थले सन्देहे आनुमानिकापेक्षाबुद्धौ तथावधारणात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः नानकत्वगोचरापि धीन निर्विकल्पकरूपेत्याह नापीति । यद्यध्येतत्मा त्यक्षस्थले परस्यासिद्धम, तथापि यत्रानुमानिक्यपेक्षाबुद्धिस्विादिज. निका तदृष्टान्तेनाऽन्यत्रापि सविकल्पकापेक्षाबुद्धिजन्यत्वं साध्यमिति भावः। ननु द्वित्त्वगुणगोचरनिर्विकल्पकजन्यसंस्कारसहितमिन्द्रि यं'द्वद्रव्ये' इति विशिष्टज्ञानं जनयिष्यति प्रत्यभिज्ञाने, तत्रापि संस्कार• सचिवस्य तस्य (तत्र) सामर्थ्यमस्तीति न तद्धान्तं स्वकालीनस्यैव न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः उक्तानुमानस्योक्तक्रमेण दूषणेऽपि अपेक्षाबुद्धिनाशो न द्वित्त्वनाशकः समवाय्यसमवायिनाशगुणान्यत्वात् नाशान्तरवदित्यनुमानमविक लमेव, तथाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवापेक्षावुद्धः कारणत्वम् । न च व्यञ्जकतया तदन्यथासिद्धिः। दण्डादेरपि तथास्वापचे, सत्कार्य वादापत्तेश्च। नचैवमपि तनाशस्य द्वित्वनाशकत्वे मानाभावः । द्वित्वस्य स्थायित्वे एकत्वद्धयाज्ञानदशायामपि प्रत्ययापत्ते स्तज्ज्ञानव्यङ्गयत्वस्य च निरासानाशस्वीकारे परिशेषेणा- पेक्षाबुद्धिनाशस्य नाशकत्वस्वीकारादिति दिक् । तथापि यत्रेति । न चेदमप्रयोजकम्, एकत्वगोचरज्ञानत्वेनैव जनकत्वादिति वाच्यम् । दूराद्भिदाग्रहेपि धर्मिणो द्वित्वप्रत्ययापत्तेः परस्परविभेदविशिष्टक त्वज्ञानस्य कारणत्वात् । न चैवमप्येकत्वप्रकारकत्वं नापेक्षणीयमिति वाच्यम् । भेदग्रहार्थमेवाधिकरणतावच्छेदकत्वेन तदपेक्षणादिति । स्वकालीनस्यैवेति । यद्यप्यपेक्षाबुद्धेः क्षणत्रयावस्थानस्वीकारेशपि द्वित्व (१) से द्विवानुत्पादनात् पा० पुं० पाठः । .

·म्बावलीलावती . ल्पकापेक्षाधीजन्यत्वनियमात् शतसंख्यावत् , किन्त्वेकैकत्वावि. विशिष्टद्रव्यधीः(१)। अविकल्पकज्ञानं च न संस्कारजनक, तद्विष- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् एकस्वविशिष्टधारिति । नानकत्वसमूहालम्बनमित्यर्थः। अनेनैव द्वित्वो. स्पत्तौ द्रष्यविशिष्टज्ञानस्यानपेक्षणात् नानकत्वसमूहालम्बनमेवा पेक्षाबुद्धिस्ततो द्वित्वोत्पत्तिस्ततो द्वित्वत्वसामान्यज्ञानं ततो द्वित्वगु: णशानं ततो द्वे द्रव्ये इति विशिष्टज्ञानम्।अत्र च विशिष्टज्ञानसमकालं द्वित्वगुणस्य नाश इति मूले प्रक्रियोक्ता, तत्र यधेकत्र गुणविषयैवा. पेक्षाबुद्ध्या द्वित्वं जन्येत तजनितसंस्कारेण हित्वगुणज्ञानकाल एव द्वित्वनाशात्तजज्ञानं भ्रान्तं स्यादित्यापादनमयुक्तं स्यादत आह- आविकल्पकज्ञानं चेति । द्रव्याविषयकमेकत्वगुणज्ञानमित्यर्थः । तदुक्तं मूले-'समूहालम्बनमेव संस्कारकारणं नालोचनमिति, तत्रालोच. नपदेनानेकत्वसमूहालस्बनस्यैवाक्तत्वात् । ननु तदपि विशिष्टज्ञान त्वात् संस्कारजनकं स्यादेवेत्यत आह तद्विषयेति । केवलयोरेकत्व गुणयोः स्मरणाभावादित्यर्थः। ननु माभूत स्मरणं तथापि तेन सं. न्यायलीलावतीप्रकाशः द्वित्त्वस्य ग्रहादित्यत आह अविकल्पकेति । स्मृतेर्विशिष्टविषयत्वनियमा. दित्यर्थः । ननु स्मृत्यभावेऽपि निर्विकल्पकस्य शानत्वात्संस्कारजन न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गुणगोचरनिर्विकल्पकेन संस्कारोत्पत्तिसमय एव नाशादिदमयुक्तम्, तथापि स्वकालीनत्वेन स्वाव्यवहितप्राकालत्वमेवात्रोक्तं प्रत्यक्षे वि. षयस्य कारणतायास्तावतापि निर्वाहात् वर्तमानत्वग्रहस्य च स्थूलो. दाधिमादायापि सम्भवादिति भावः। नचैवमपि 'वे द्रव्ये' इति शान. मसिद्धमेव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानाभावादिति वाच्यम् । वि. शेष्ये विशेषणमिति न्यायेनापि तत्सम्भवात् । नचैवं निर्विकल्पकस्य संस्काराजनकत्वे तत्कालोत्पन्नविशिष्टज्ञानमादायाप्यसङ्गतिरिति कथं पूर्वपक्षावकाश इति वाच्यम् । अनुव्यवसायातिरिक्तस्थले सा. मान्ययोगजभिन्नस्य संस्कारस्यैव प्रत्यासत्तित्वमित्यभिमानेन पूर्व पक्षकरणात, सिद्धान्ते च तदभिमानखण्डन एवं निर्भरत्वादिति । अविकल्पकतीति । न चात्र मानाभावः। घटविशयकघटत्वप्रकारका -numeer (१) एकत्वविशिष्टधीरिति मिश्रसमतोऽत्र पाठ 4 ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-खविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८४१ यस्मरणाभावात् , तदेकगम्यत्वाच । तस्य च ज्ञानत्वेन संस्कारानु. मानस्य तु पवादरायुपाधिमादायान्यथासिद्धेः। 'द्वे द्रव्ये' इति ज्ञानसमकालं द्वित्वनाशे तज्ज्ञानं भ्रान्तं स्यादिति नापेक्षाबुद्धि. नाशनाश्यं द्वित्त्वमिति चेन्न ।' ज्ञानस्य तत्समये द्वित्त्व विशिष्टमि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्कारो जन्यतामित्यत आह तदेवगम्यत्वादिति । संस्कारस्येति शेषः । ननु ज्ञानत्वाद्विशिष्टज्ञानत्वाद्वा अपेक्षाबुद्धरपि संस्कारजनकत्वमनुः मास्यत इत्यत आह तस्य चेति । अनेकविशेषणविशिष्टविषयत्वं पटु त्वं, जिज्ञासोत्तरत्वमादरः, विशेषदर्शनानन्तर्यमादिपदयाहा, प्रकृते च तदेकमपि नास्तीत्यर्थः। ननु तत्समकालं द्विश्वनाशोऽस्तु तेन किं स्यादत आह ज्ञानसमकालमिति । तथाचापेक्षाबुद्धिव्यङ्गय मेव द्वित्वमित्या. यातमिति भावः। ननु हित्त्वगुणगोचरनिर्विकल्पकजन्यसंस्कारसहित. मिन्द्रियं 'दे द्रव्ये' इति विशिष्टक्षानं जनयिष्यति, न च तद्भ्रान्तं, स्वकालीनस्यैव द्वित्वक्ष्य प्रहादित्याभासेनाविकल्पकशानं चेति फ. क्किकायामाहुःप्राञ्चः । ज्ञानस्येति । नही दानी द्वे द्रव्ये' इति विशिष्टशानं येन भ्रमः स्यात् , किन्तु 'द्वे द्रव्ये' इति मात्रम्, 'इदानी द्वे द्रव्ये' इति विशिष्टशानं पाकरक्ते 'इदानीं श्यामोऽयमिति ज्ञानवद् भ्रम एवेत्यर्थः। ननु भवेदेवं यदि विशिष्टशानं विशेषणशानजन्यं भवेत् , किन्तु विशे. न्यायलीलावतीप्रकाशः कस्वमनुमास्यत इत्यत आह ज्ञानस्वेनेति । विशेष्यगतभ्योधर्मप्राहकत्वं पटुत्वं, जिज्ञासापरम्पराजनकत्वं चादरप्रत्ययत्वम्, आदिपदादन्य. स्यापि संस्काराधायकविशिष्टज्ञानस्य सङ्गहः। द्वित्वनाश इति । द्वित्व. स्य निमित्तापेक्षाबुद्धिनाशनाश्यत्वस्यवस्थापनात् विशेषणाभावे वि. शिष्टज्ञानस्य भ्रमत्वादित्यर्थः। ज्ञानस्येति । "वे द्रव्ये' इति विशिष्टज्ञानं स्व. समयत्तिवैशिष्टयं न विषयीकरोति किन्तु वैशिष्टयमात्रम्, तश्चान्यव. हितपूर्वक्षणे तत्रास्त्येव, 'इदानी द्वे द्रव्ये' इति धीश्च स्थूलकालोपाधि मादायेत्यर्थः । ननु विशिष्टज्ञानं न विशेषणशानजन्यं विशेषणविशेष्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नेन विपरीतस्मृत्यापत्तेः समानप्रकारकत्वेन जनकत्वाभ्युपगमात् रष्टे सम्भवत्यष्टकल्पनानुपपवेरिति । द्वे द्रव्ये इति । अत्रापेक्षाबुद्ध्यन न्तरं द्वित्वं तनिर्विकल्पकं ततो द्वित्वत्वविशिष्टद्वित्वत्वज्ञानमपेक्षा- । १०६ न्या.

·न्यायलीलावती त्यस्यानवयाहित्वात् पूर्वापरतोदासीनद्वित्त्वविशिष्टत्वस्य स. स्वात् । विशेषण ज्ञानपूर्वकता तूत्तरत्र विशिष्टज्ञानस्य व्यवस्थाप. यिष्यते। अतीतगोचरद्वित्त्वाद्युत्पत्तौ का वार्ता ? न काचित् । कथं तर्हि तव्यवहारः १ यथा गुणादाविति ब्रूमः । उपादानाभावस्यैव बाधकत्वात् । एतेनाऽनागतव्यवहारोऽप्युक्तः ॥ इति संख्या ।। त्र्यणुकापरिमाणं संख्याजन्यं परिमाणप्रचयानपेक्षत्वे सति परिमाणत्वात् सर्वसिद्ध(१)संख्याजन्यपरिमाणवत् । परिमाणज- भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् षणविशेष्योभयसन्निकर्षाधीनं, विशेषणसन्निकर्षश्च प्रकृते नास्तीत्यत आह विशेषणेति । 'शतं पिपीलिकानां मया हतमित्यादावतीतेऽपि सं ख्योत्पत्तिरिति कन्दलीकारमतमास्कन्दति अतीतगोचरेति । समवायि. कारणमतीतं न भवत्यतस्तत्र संख्यारोप इत्यर्थः । ननु परमाणुपरिमाणं परिमाण्डल्यमिति घणुकपरिमाणे तज. नकं मास्तु, घणुकयरिमाणं तु त्रसरेणुपरिमाणजनकमस्तु बाधका. भावादित्याशंक्याह व्यणुकपरिमाणमिति । संख्याजन्यमिति । बहुत्वसंख्या. जन्यमित्यर्थः । सर्वेति । बहुभिरारब्धे यत्र महत्त्वोत्कर्षस्तत्र परिमा न्यायलीलावतीप्रकाशः विषयकैकशानस्य विशिष्टज्ञानतया तयोः समानकालीनत्वात् , तथा च द्वित्वविशिष्टद्रव्यज्ञानकाले द्वित्त्वस्य सत्त्वान्न तस्य भ्रान्तत्वात आह विशेषणेति। व्यणुकपरिमाणं जन्यजन्यवृत्ति परिमाणत्वादिति स्थिते सत्याह व्यणुकेति । परिमाणत्वात् जन्यपरिमाणत्वादित्यर्थः। सर्ववादीति । ननु यत्र समानलजन्यपरिमाणैः परिमाणारम्भस्तत्र सन्थावत् परिमा. णस्याप्यारम्भकत्वनियमात् दृष्टान्तासिद्धिः, तथाप्यवयवत्रितया. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः बुद्धनाश इत्येक कालः, द्वित्वविशिष्टद्रव्यज्ञानं तद्विनाश इत्येका, पूर्ववर्तितया कारणताया अबाधनादिति सिद्धान्तसंक्षेपः। तथाप्यवयवेति । यद्यपि तत्रापि परिमाणस्य जनकत्वमन्यथा न्यून परिमाणावयवचतुष्कारब्धेऽपि परिमाणप्रकर्षापत्तेरिति प्रागुक्तताद. (१) सर्ववादिसिद्धति प्रकाधाकृदभिमतः पाठोत्र बोभ्यः । ।

·, यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८४३ न्यमेवैतत् स्यादिति चेन्न । परिमाणस्य विजातीयात्म(१)प्रतियो. गिप्रकर्षजननविरोधात् , अन्यथा महतामपि कचिदणुपरिमाणा. रम्भकतापत्तेः(२) । इस्वत्वस्य चामहत्तित्वेन महत्वानारम्भ. कत्वात् अणुत्ववत् , अन्यथाऽत्रापि तत्वतापत्तेः(३) । संख्यापि तर्हि नारम्भिका, तस्याः स्वाश्रयप्रकृष्टपरिमाणजनकत्वनिय. मादिति चेत् । न, परिमाणासमवायिकारणस्य स्वाश्रयप्रकृष्टप- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वदित्यर्थः । ननु घणुकत्रयवर्तिपरिमाणैरेव तदारभ्यतामित्याह परिमाणजन्यमिति । अणुस्वस्य महत्त्वारम्भकत्वविरोधानवमित्याह परिमाण. स्येति । ह्रस्वत्वपरिमाणस्य अनम्युपगमेऽपि तस्य जनकत्वमाशंक्या. ह हस्वत्वस्येति । महत्त्वासमानाधिकरणपरिमाणत्वेनाणुत्ववत् इस्व. त्वस्यापि श्यणुकवृत्तेरनारम्भकत्वादित्यर्थः । महत्त्वालमानाधिकरणा संख्यापि कथं महत्त्वमारभताम् , आरम्भे वा त्रसरेणी प्रकृष्टमहत्वमे. वारभेनेत्याह संख्यापीति । तर्हि परमाणुवृत्तिद्वित्वसंख्यया यणुकेऽत्य. न्तमहत्त्वमारभ्येतेति यणुकोच्छेदः स्यादित्याह परिमाणेति । तर्हि ध. न्यायलीलावतीप्रकाशः रब्धमहत्त्वापेक्षया अवयवचतुष्टयारब्धमहत्त्वस्य दृष्टान्तता। परिमाण. स्येति । परिमाणं परिमाणत्वव्याप्यजात्या सजातीयमेवारभत इति व्याप्तेधणुकपरिमाणेन व्यणुकमहत्त्वं स्वविजातीयं प्रकृष्टं न जन्यत इत्यर्थः । ननु नेयं व्याप्तिः इस्वत्वेन महत्त्वारम्भात् इत्यत आह ह्रस्वत्व स्येति । अमहवृत्तित्वेनेति । अमहद्धृत्तिपरिमाणत्वेनेत्यर्थः । अतो न ध्यणुकमहत्त्वापत्तिरित्यर्थः । तस्या इति । समानपरिमाणत्रितयारन्धे सहयाया: स्वसमानाधिकरणपरिमाणापेक्षयाधिकपरिमाणजनन दर्शनादित्यर्थः । कचित्तथात्वेऽपि न नियम इत्याह परिमाणासमवायी. ति। यदीडशी व्याप्तिः स्यात सदा घणुकेन ज्यणुकं महन्न जन्येत कि. नवणुतममेव जन्यमिति न तज्जनकधणुकसिद्धिरित्यर्थः । नाप्यणु. स्वं कार्याकार्यवृत्तीति प्रागुक्तानुमानात धणुकसिद्धिः, अणुत्रयारब्ध. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वस्थ्य, तथापि परिमाणप्रचयमात्राजन्यत्वं हेतौ विवक्षितमेवं च स. (१) विजातीयस्यात्मेति प्रा० पु. पाठः (२) व्यारम्भकत्वापत्तेरिति प्रा०पु०पाठः । (१) तथापनेरिति प्रा० पु. पाठ । .

·न्यायलीलावती रिमाणजनकत्वनियमे घणुकोच्छेदापत्तेः। संख्यापरिमाणयोरू. भयोरपि तुल्यत्वे परिमाणानारम्भकत्वे हेत्वभाव इति चेत् । न, बहुत्वस्य महत्त्वारम्भे क्लुप्तशक्तिकत्वात् , अणुत्वस्य च परिमाणं प्रति उपाध्यन्त रानपेक्षेण(१) स्वरूपेणादृष्टशक्तिकत्वात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गुकपरिमाणमेव विजातीयमपि महत्त्वं जनयतु, महत्वासमानाधिकर. णसंख्याया अपि महत्त्वजनकत्वमत्रैव त्वयापि कल्पनीयमित्याशङ्कते संख्येति । बहुभिरारब्धे महत्त्वोत्कर्षदर्शनात बहुत्वं महत्त्वं प्रत्यस. मवायिकारणं क्लतं नाणुत्वमिति परिहरति वहुत्त्वस्येति । ननु यद्यणु: स्वमात्रं न परिमाणकारणं क्लतं, तथापि बहुत्वसमानाधिकरणजन्या णुस्वेन महत्त्वं प्रति कारणत्वमिहैव कल्प्यतामित्यत आह उपाध्यन्त. रेति । बहुत्वं चेदुपाधिस्तदा तदेव कारणमस्तु किमणुत्वेनेत्यर्थः । मनु तथापि किं बहुत्वेन त्रीण्येकान्येव त्रसरेणौ महत्वं जनयनिस्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्रसरेणोरप्यणुत्वेन सिद्धसाधनादिति भावः। सङ्ख्यापरिमाणयोरिति । यथा Sणुपरिमाणस्य महत्त्वजनकत्वं न दृष्टं तथाणुलढयाया अपि जन: कत्धे वा न विनिगमकमित्यर्थः । तत्र विनिगमकमाह बहुत्वस्येति। नम्व. णुत्वसमानाधिकरणबहुत्वस्यापि कारणत्वमन्यत्र न दृष्टं, यदि च ब. हुत्वमानस्य तद्दृष्टम् , अणुत्वस्यापि परममहतपरिमाणातिरिक्तप. रिमाणस्य इष्टमिति तुल्यम् । मैवम् । व्यणुकमहत्वं हि नपरिमाणजन्यं सङ्ख्याप्रचयाजन्यमहत्वं प्रत्यवयवमहत्वेन कारणत्वात्, नत्ववयवप रिमाणत्वेन परमाणुपरिमाणात् घणुके महत्वापत्तेः, नापि जन्याव. यवपरिमाणत्वेन गौरवात् , नापि जन्याणुत्वेन तथाऽदर्शनात्, म. हस्वविशेषस्थानियतहेतुकतापत्तेश्व, महत्त्वान्तरजातिकल्पने च गौ. रवात, बहुत्वकल्पनस्य च प्रामाणिकत्वात , किन्त्ववयवबहुत्वं तज्ज. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मानसङ्ख्यापरिमाणारब्धस्यापि दृष्टान्ततेति ध्येयम् । अणुत्वस्यापीति । घणुकवृत्तिपरिमाणस्य परमाणुपरिमाणजन्यत्वे महत्वापरित्यर्थः। यद्वा अणुत्वस्य महत्वजनकपरिमाणत्वेन महत्त्वापत्तरित्यर्थः । बहु. . (१) नपेक्षस्यति प्रा० पु० पाठ।

·स्यांबलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८४५ न च नानैकत्वं जनकम् , एकहेतुकत्वोपपत्तौ नानाहेतुकत्वे कल्पनागौरवात् ॥ ननु संख्यापरिमाणादीनां न तावत्परिमाणं प्रति हेतुत्वम् , परिमाणमात्रेऽन्योन्यं व्यभिचारात् । नापि तव्यक्तिभेदं प्रति, आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां दृषितत्वात् । अतोऽत्रान्तरजातिस्वीकारे विरुद्धयोः समावेशानुपपत्तेः । दृश्यते चोभयहेतुकत्वं यथा स. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यत आह नचेति । किञ्च त्रसरेणौ तवयवबहुस्त्वं वा महत्त्वमारभ्यता. मणुत्वमेव वेत्यत्र लाघवमपि बहुत्वे प्रमाणलहकारि, किश्च त्रसरेणु. परिमाणं नाणुपरिमाणजन्यं परमाणुत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । चतुर्विधमपि जन्यपरिमाणं संख्यापरिमाणप्रचयजन्यमिति मूल. माक्षिपति नन्विति । परिमाणत्वावच्छेदेन कारणतायां परस्परं व्य. भिचारान्न कारणताग्रह इत्यर्थः। ननु प्रत्येकजन्ये परिमाणेऽपि वैजात्यमेव कल्पनीयमिति न व्यभिचार इति यदि, तदा द्वाभ्यामा. रब्धे तदुभयजातिसाङ्कर्यमित्याह अत इति । ननु द्वाभ्यामारम्भ एव नास्तीत्यत आह दृश्यते चेति । समपरिमाणावयवद्वयारब्धापेक्षयाs. न्यायलीलावतीप्रकाशः नकं परिमाणप्रचयाजन्यमहत्वे अवयवबहुत्वेन कारणत्वकल्पनात् । ध्यणुकपरिमाणासमवायिकारणताग्राहकं प्रमाणं बहुत्वमेव विषयी करोति नाणुपरिमाणं तस्य प्रत्येकनिष्ठतया नानात्वेन गौरवादि. त्यन्ये । एवं घणुकपरिमाणं नाणुपरिमाणजन्यं परिमाणत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । तथापि नानेकत्वमेव परिमाणजनकमस्वित्यत आह नानेति। विरुद्धयोरिति । सङ्ख्यापरिमाणाभ्यामुभाभ्यामारब्धेपरिमाणे परस्प. राज्यताभावसमानाधिकरणयोः सङ्ख्यापरिमाणप्रयोज्यजात्योः सङ्कर स्यादित्यर्थः । न च तयोरसिद्धिरित्याह दृश्यते चेति । विलक्षणकार. णव्यङ्गया उभयारग्धपरिमाणे विलक्षणैव जातिनतु प्रत्येककारणप्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्वकल्पनस्येति । बहुत्वे महस्वकारणताकल्पनस्येत्यर्थः । परिमाणप्रत्रयाज. म्येति । भावमात्रेत्यर्थः। एवमिति । उक्ताविपक्षबाधके सतीत्यर्थः। - ·লান্তীত मपरिमाणोभयारब्धादुत्कर्षवतस्त्रिभिरारब्धस्य परिहीनपरिमाण- त्रितयारब्धादुत्कर्षस्योपलम्भात। मैवम् । एकैकारभ्यमहत्त्वावान्तर• जातेरन्यदेव महत्वोत्कर्षरूपं सामान्यं प्रत्यसमवायिकारणसमु- ञ्चयस्य हेतुत्वात् । प्रचये च नास्ति कारणत्वम् , तूलाद्यवयवि. नामनारम्भकत्वात् , एकादिप्रत्ययस्य(१) पलालपुञ्जवदुपपत्तेः । मैवम् । घनद्रव्यस्य स्वाश्रयद्रव्यारम्भे पलालादावेकदेशाकर्षणेन न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् समपरिमाणत्रयारब्धे तावदुत्कर्षः प्रतीयते स्वल्पपरिमाणत्रितयार. ब्धापेक्षयाऽयुत्कर्षः प्रतीयते, तत्र महत्वं बडुत्वं च द्वयमपि कार- णमित्यर्थः । एकैकेति । यथा प्रत्येकारब्धेऽपीति न समावेश इत्यर्थः। हेतुत्वादिति । प्रयोजकत्वादित्यर्थः । तूलादीति । तूलादिपिण्डानां पलाला. दिजालवन्नावयवित्वमित्यर्थः। धारणाकर्षणेऽवयविलक्षणं तूल कपि. ण्डे दृश्यते न तु पलालजालेऽपीति तत्रानारम्भकत्वप्रत्ययोऽत्र भ्रान्त इत्याह-धनद्रव्यस्येति । ननु धारणाकर्षणे चेदवयविलक्षणन्तदा न्यायलीलावतीप्रकाशः योज्येति नोक्तदोष इत्याह एकैकेति । असमवायिकारणसङ्ख्यापरि- माणे तयोः समुच्चय इत्यर्थः । तूलेति । न च समवायिकारणं विना. ऽसमवायिमात्रात्परिमाणोत्पत्तिरित्यर्थः । एकस्तूल कपिण्ड इत्यनु. भवस्त्वन्यथोपपन्न इत्याह एकेति । परिमाणस्थ यावदाश्रयमनुवृत्तेः पूर्वद्रव्याविनाशे परिमाणवति च परिमाणान्तरानुत्पत्तेः न तूलकादौ प्रचयस्य परिमाणारम्भकत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । घनद्रव्यस्येति । पूर्व द्रव्यनाशे च स्पर्शवद्राव्याभिघातो हेतुः। यद्यपि धनद्रव्याकर्षणे हस्तसंयुक्ताऽवयवान्तरकर्म न वेगानाभिघाताच्च तस्य स्वविमुख. कर्मजनकत्वनियमात्, न च नोदनात् , तस्य कर्मवद्व्यसंयोगरूप. स्वात् , न चात्र कर्मवता हस्तेन भागान्तरस्य संयोगोऽस्ति, तथापि कर्मवदवयवसंयोग एव नोदनं तद्धेतुः, इयं युक्तिः कर्षणप्रसङ्गरू. पेत्यर्थः॥ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः हस्तसंयुक्तावयवान्तरेति । हस्तसंयुक्ताद्यवयवान्तरं तत्कर्मेत्यर्थः । (१)प्रचयस्येति प्रा० पु० पाठः ।

·ध्यावलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भालिता ८४७ ? समुदायाकर्षणप्रसङ्गात् , अनारम्भे भ्रान्तत्वात्तूलकादौ बाधका भावात् । घनाघनसाधारणीयं युक्तिः किं न बाधिकेति चेत् । न । तोयाघवयविविच्छेदापत्तरित्यास्ताम् ॥ इति परिमाणम् ॥ ननु द्वित्वद्विपृथक्त्वयोरपेक्षाबुद्धिः किं युगपदुत्पद्यते क्रमण वा ? नायः । ज्ञानयोगपद्यनिषेधात् । द्वितीये तु द्वित्वापे. क्षाबुद्धेरुत्पादे तदनन्तरं च द्विपृथक्त्वापेक्षाबुद्धयः द्वि- त्वजनकापेक्षाबुद्धिनाशे द्विपृथक्त्वद्वित्वसामान्यज्ञानयोरुत्पादे. पेक्षाबुद्धिनाशात् द्वित्वनाशे द्वित्वस्य विशेषणस्यामा- वात्कथं तदुत्तरकालं द्वित्वविशिष्टपृथक्त्वप्रत्ययः । न च द्विपृथक्त्वं नामापरं सामान्यमस्ति । अथ पूर्व द्विपृथ. क्त्वजनकापेक्षाबुद्धयुत्पादः, तथासति द्विपृथक्त्वस्यैव नाशात् द्वित्वविशिष्टप्रत्ययो न स्थादिति चेन्न । उभयैकत्वैकपृथmadam न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यत्र तन्नास्ति तद्धनमघनं वा नावयवीत्येव किं न स्यादित्याह-- घनाघनति । तर्हि तल्लक्षणाभावत तोयमवयवि न स्यात् नहि तत्र धारणाकर्षणे इत्याह-तोयेति । ननु द्विपृथक्त्वे द्वाविमौ पृथगिति धीर्मानं, सा चानुपल. ब्धेत्याह-नचीत । द्वावेकत्वे द्वे च पृथक्त्वे एकयैव समूहालम्बनधि. या यद गृह्यते तदा-द्वित्वपृथक्वे द्वेऽपि उत्पद्यते इत्याह उभयैकत्वेति । न्यायलीलावतीप्रकाश द्विपृथक्त्वं व्यासज्यवृत्ति गुणान्तरमस्तीति, तत्रमौ द्वौ पृथगिति धीर्मानं सा च न सम्भवतीत्याह नन्विति । ननु द्विपृथक्त्ववृत्ति पृथ. क्वत्वजातिव्याप्यं सामान्यमस्ति तत एव द्वित्वाभावेऽपि द्वौ पृथ. गिति धीः स्यादित्यत आह नचेति । व्यासज्यवृत्तिगुणान्तरपक्षेऽपि तत्र ताशसामान्यानभ्युपगमादित्यर्थः । न चैवमेकपृथक्त्वस्यापे. क्षाबुद्धि विनाप्युत्पत्तेः क्व तस्याः कारणत्वमिति वाच्यम् । अन. तुगतस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् तस्य व्याप्यत्वरूपत्वात्। उभये. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अननुगतस्यापीति । अवान्तरजातिस्वीकारपक्षेऽपि सकलसाधारण .

·श्यावलीलावती क्व समुदायालम्निज्ञानादुभयोत्पत्तौ सर्वस्योपपत्तेः ॥ इति पृथक्त्वम् ॥ उभयकर्मजस्तु संयोगो न भिन्ना, एकत्वेनाध्यवसायात उभयदीपजबुद्धिवत् । अत एव नैकस्यान्यथासिद्धिः, न्येन हेतुत्वावधारणात् । अजस्तु न संयोगोऽप्राप्तप्राप्तेरेव तदात्म. सामा. - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु संयोगत्रैविध्यमनुपपन्नमजसंयोगसत्त्वादित्यत आह- अजस्विति । अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः संयोगस्ताहशस्तु नाज इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः ति । नानकत्वनानापृथक्त्वगोचरा समूहालम्बनरूपा एकैवापेक्षाबुद्धि रुभयजनितिन ज्ञानयोगपद्यमित्यर्थः॥ ननूभयवृत्तिकर्मभ्यां सम्भूयैकः संयोगो न जन्यते कर्मणो. मिथोनरपेक्षेण तज्जनकत्वात् , तथाच तत्र संयोगद्वयमुत्पद्यत इति नोभयकर्मज एकः संयोगोऽत आह उभयेति । नन्वेकमेव कर्म संयो. गजनकं न तु कर्मान्तरस्य सहकारित्वमत आह अत एवेति । सामान्ये. नेति । कर्मत्वेनैव संयोगजनकत्वात् विनिगन्तुमशक्यत्वाच्चेत्यर्थः । तथापि न द्विविधः संयोगः, आत्मा आकाशसंयुक्तः द्रव्यत्वादित्यज. न्यस्यापि तस्य सिद्धरित्यत आह अजस्त्विति । अप्राप्तप्राप्तेरिति । प्राग. भावप्रतियोगिन्या प्राप्तरित्यर्थः । ननु लाघवात् प्राप्तिरेव संयोगो न न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्यानुगतस्याभावादिति भावः । वस्तुतो व्यासज्यवृत्ति पृथक्त्वमेव जन्यतावच्छेदकमित्यवधेयम् । नानैकत्वेति । इदं च समवायिलौकर्यात् । वस्तुतो द्विपृथक्त्वमेवावान्तरसामान्यं वे पृथगित्यनुगतप्रत्ययानुरो: धात् । न च द्वित्त्वसामानाधिकरण्येनैव तदुपपत्तिः। साक्षात्स. म्बद्धधर्मेणैवोपपत्तेरिति भावः । कर्मत्वेनैवेति । यद्यप्येवमप्युभयकर्मजसंयोगगतवैजात्ये माना. भावात्त्रिविधत्वं संयोगस्य भग्नमेव, तथाप्येककर्मजन्यापेक्षयो भयकर्मजन्येनानुभवादुभयकर्मत्वेनापि कारणता मन्तव्येति भावः । उपाधिविशेष एवोभयकर्मजत्वादिर्विभाजक इत्यन्ये । द्रव्याचादिति । नचैव विभागस्यापि तत एवानुमाने परस्परविरुद्धसंयोगविभागद्वय स्वीकारापत्तिः । विभागकालनाशसमानकालेषूत्पन्नद्रव्ये कर्म विनैव ·प्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकायोद्भासिता ८४९ कत्वात् । अजस्य तु संयोगस्पायुतसिद्धसम्बन्धिनिष्ठत्वेन समवायानेदानुपपत्तेः । अवयवावयविभावाभाव एव युत. सिद्धिरिति चेन्न । गुणादेरसमवायित्वापत्तेः। तेषां स्वात- न्येणाश्रयान्तरासमवायित्वमयुतसिद्धिरिति चेन्न । तुल्यत्वात् ॥ इति संयोगः ॥ ननु संयोगाभाव एव विभाग(१)व्यवहारोऽस्तु । मैवम् । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रत्युत नित्या प्राप्तिः समवाय एवायं स्यादित्याह-अजस्य विति। नवयुत सिद्धयो सम्बन्धः संयोग एव स्थात् तयोरवयवाधयविभावाभावादि. त्यत आह-गुणादेरिति । ननु पृथगाश्रयाश्रितस्वं युतसिद्धिर्घटपटयोरिव, गुणगुणिनोरवययधावयविनोश्च न पृथगाश्रयीभूतस्वमित्ययुतसिद्धि रेवेत्याशङ्कते तेषामिति । गुणगुणिनोरपि पृथगाश्रयाश्रितत्वमस्त्येव यतो गुणस्य गुणी गुणिनस्तु स्वावयवा इत्यत आह-स्वातन्त्र्यणेति । परस्पर परीहारेणेत्यर्थः। नहि गुणिनं विहाय गुणस्याश्रय इति भावः। तुल्यत्वादिति । इयमयुतसिद्धिर्विभुनोरप्याश्रयाभावादेवेत्यर्थः । पल्लवस्तु प्रक्रियायामिति यदुक्तं तन्नाह नन्विति । संयोगध्वंसे समानाधिकरणसंयोगासमानकालीने विभागव्यवहारोपपत्तौ कि न्यायलीलावतीप्रकाशः त्वधिकमित्यत आह अजस्य विति। आश्रयान्तरासमवायित्वं द्वित्वा- दो नास्तीत्यत उक्तं स्वातन्त्र्येणेति । तत्परित्यागेनाश्रयान्तरप्राप्तिः स्वातन्त्र्यम् । तुल्यत्वादिति । आकाशात्मनोरप्याश्रयाभावादेवाश्रयान्त रासमवायादयुतसिद्धिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।। संयोगाभाव इति । संयोगध्वंस इत्यर्थः। स च संयोगासमानका. लीनः संयोगत्वावच्छिन्नसामान्यभावो वा विवक्षितः, तेन संयुज्य न्यायलालावतीप्रकाशविकृतिः विनष्टे व्यभिचारेण द्रव्यत्वस्याकाशविभागासाधकत्वात् । न च नित्यद्रव्यत्वेन तत्सिद्धिरप्रयोजकत्वादिति भावः । स च संयोगेति । तदुभयप्रतियोगिकसंयोगेत्यर्थः । एवमग्नेऽपि । सा. (१) विभागेति प्रा० पु० पाठः । १०७ न्या.

·८५० न्यायलीलावती . संयोगविनाशानुपपत्तेः, विभागस्य संयोगविनाशहेतुत्वात् । क. मैंव तज्जनकमस्तु अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभागवदिति चेन्न । कर्मणोऽविरोधित्वेन व्यधिकरणस्य च तन्नाशकत्वायोगात् , तथाच स्वीयस्वीयकर्मजन्यानामङ्गुलीतरुसंयोगादीनां(१) केवलेनाङ्गुली. स्पन्देनानाशप्रसङ्गात् । न च संयोगनाशात्तन्नाश इति वाच्यम् । कर्मजसंयोगे संयोगस्याकारणत्वात् , अकारणनाशस्याकार्यनाशेs- सामर्थ्यात् । व्यधिकरणमपि कर्मैव नाशकमस्तु, न चातिप्र. सङ्गः, स्वाश्रयाश्रितपरम्परासंयोगस्यैव नाशकत्वात् । न, विरो. धिनः समानाधिकरणस्यैव नाशकलमिति असति बाधके सङ्को- चानुपपत्तेः । एवञ्च कारणनाशस्यैव कार्यनाशकत्वमित्यत्र न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विभागेनेत्यर्थः। संयोगविनाशति । सत्याश्रय समानाधिकरणविरोधिः गुणस्य गुणनाशकत्वात् विभागाभावे संयोगनाशो न स्यादित्यर्थः । तज्जनकमिति । संयोगध्वंसजनकमित्यर्थः । अविरोधित्वेनेति । विरोधिवे वा उत्पन्नमात्रमेव कर्म संयोगं नाशयेदिति भावः । ब्यधिकरणस्य चेति । यत्र स्वस्वकर्मणा ऽङ्गुलितरुहस्ततरुभुजतरुशरीरतरुसंयोगा उत्पन्ना अङ्गुलीमात्रकर्मणा चाङ्गुलितरुविभागो जनितस्तत्र विभागपरम्परा संयोगपरम्परां नाशयतीत्यभ्युपेयं कर्मणोऽनभ्युपेयत्वात . अन्यथा तत्संयोगनाशानुपपत्तरित्यर्थः । एतदेवाह तथाचेति । संयोगनाशादिति । अङ्गुलितरुसंयोगनाशाद्धस्ततरुलंयोगनाश इत्यर्थः । कर्मजत्वादयं यदि संयोगः संयोगजा स्यादित्याह कमजेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः विभक्त पुनः संयोगवति न प्रसङ्गः। संयोगनाशेति । सत्याश्रये गुणस्य गुणनाशकत्वात्तदभावे संयोगनाशो न भवेत् । अविरेधित्वेन व्यधिकरण. स्येति । नाशकत्वे वा यत्र कचिदुत्पनेन कर्मणा सर्वत्र संयो गनाशापत्तिरित्यर्थः। एवञ्चेति । उक्तनाशकापेक्षया कारणनाशस्य न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मान्याभावश्चायं चरमप्रतियोगिजन्य एवेत्यवधेयम् । गुणस्येति स्थायिन इति शेषस्तेन न द्वित्वादी व्यभिचारः। उक्तनाशकेति । नाशस्य यत्र (३) तरुसंयोगकसयोगादानीमिति प्रा. पु० पाठः । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भासिता ८५१ बाधकाभावात् आश्रयाश्रितसंयोगमात्रनाशनाश्यः संयोगः स्यादिति निरस्तम् ।। स्फुटद्वेणुशब्दाच्च विभागोऽवगम्यते । स हि न वंशदल- यसंयोगनाशापेक्षवंशदलाकाशसंयोगजन्मा, संयोगजस्य शब्दस्य संयोगनिमित्त कारणतोपलम्भात् भेरासंयोगजस्य शब्दस्य द- एडसंयोगनिमित्ततावत् । अभिषातजः स्यादिति चेत् । न । भिन्नदिङ्मुखगतिदलयोस्तदभावात् । वायोः स्यादिति चेन्न । तस्य स्पर्शादिलिङ्गकस्य तदनुपलम्भेनवासवावधारणात्(१), अन्यथा सर्वत्रातीन्द्रियवायुसंयोगकारणताया अनिवारणमिति सिद्धस्तावद्विभाग: । स च विभागजः, यथा वंशदलपाटनानन्तरं भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रमाणान्तरेण विभागं साधयति स्फुटदिति । परिशेषमाह सही. ति। वंशदलाकाशसंयोगः पूर्वमप्यासीदत उक्तं दलद्वयसंयोगनाशापे. क्षेति । दलाभिषातो निमित्तकारणं स्यादतो न नियमभङ्ग इत्याह- अभिघातज इति । वायुदलामिघातनिमित्तका स्यादित्याह-वायोरिति । अभिघातज इत्यनुषज्यते । अन्यथेति । भेाकाशसंयोगजेऽपि शब्दे भेरीवायुसंयोगो निमित्तकारणं न तु भेरीदण्डसंयोग इत्यपि स्या- दित्यर्थः। स चेति । दलाकाशविभाग इत्यर्थः । शब्दासमवायि. न्यायलीलावतीप्रकाशः लधुत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । स्फुटदिति । त्रयोविंशतिगुणासमधायिकारणकत्वशून्यः स्फुटद्धे. णुजन्यः शब्दो गुणासमवायिकारणक इत्यर्थः। अत्र पक्षविशे. षणासिद्धिं निराकरोति स हीति । बंशदलाकाशसंयोगोऽसमवायि. करणं निमित्तकारणं तु द्रव्यान्तरेणाभिघातः स्यादित्याह अभि- घातज इति । वायोरिति । अभिघातज इत्यनुषज्यते । स चेति । शब्दास. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नाशकत्वं तत्र कारणनाशत्वेनैव समधायिनाशादौ तथा कल्पनादि. ति भावः । सचेत्यनेन विभागमात्रपरामर्षे विवादाभावः कारणकारणा विभागजविभागस्य सः स्वीकारादतो विशेषपरतामाह शब्दासमवार (१)नवासस्वादिति प्रा० पु० पाठः । - ।

·१८५२ न्यायलीलावती , क्रियया वंशदलयो(१)विभागः, ततश्च नभोभागविभाग:(२) ॥ ननु क्रमकल्पनेयमनुपपन्ना, अबाधितस्य योगपद्यस्य वेद- नात् । या विभागद्वयजनिकाक्रिया सा द्रव्याविरोधिभागजनिति बाधकमस्तीति चेन्न । विपरीतापत्तेः(३) । या विभागद्वयजनिका सा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कारणत्वे तस्यैव प्रस्तुतत्वात् । या विभागद्वयेति । अवयवविभागजनिका सती या क्रिया अवयवा. काशविभागजनिका सा द्रव्यारम्भकसंयोगाविरोधिनं विभागं जनय. तीति कमलक्रियायां दृष्टं तद्वदत्रापि द्रव्याविरोधिनं विभागं जनयेदि. त्यर्थः । वैपरीत्यापत्तरिति । कर्मजत्वेनाभिमतः कमलदलाकाराविभागो विभागजः स्यात् विभागजत्वेनाभिमतो वंशदलाकाशविभागः कर्म- जः स्यादिति विपरीतमेव किन्न स्यादित्यर्थः । तदेव फुटयति येति । पंशदलकर्म यदि द्रव्यारम्भकसंयोगाविरोधिनं दलाकाशविभागंज नयेत् तदा द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं दलद्वयविभागं न जनयेत कमलदलविभागे तथा दर्शनात् , जनयति विरोधिनं विभागम् ; तस्मानाविरोधिविभागजनकमिति दलाकाशविभागो विभागज एवे. न्यायलीलावतीप्रकाशः मवायिकारणं दलाकाशविभागो विभागासमवायिकारणक इत्यर्थः । विभागद्वयेति । या क्रिया अवयवान्तराद्विभागजनिका सती श्रा काशदेशादपि विभागं जनयति सा द्रव्यारम्भकसंयोगाविरोधिनमेव विभागं जनयतीति कमलदलक्रिया दर्शनादित्यर्थः। विपरीतापत्तीर. ति । कमलदलाकाशविभागः कर्मजो विभागजः स्फुटरेणुदलाकाश. विभागश्च विभागजोपि कर्मजः स्याद्विपक्षे बाधकामावेन व्याप्तौ वि निगमकाभाषादित्यर्थः । तदेव स्फुटयति या विभागेति । न च मूर्तद्वय. संयुक्त मूर्त कर्मोत्पत्तावेकं कर्म विरोधिविभागद्वयजनकमिति वा. न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः यिकारणमिति । उभयतन्तुसंयुक्तैकस्य तन्तोः कर्मणा यत्र तन्तुद्वयविभागस्तत्रो- कनियमव्यभिचारमाशझ्यान्यथा नियममाह या क्रियाऽवयवान्तरा- (१)दलकियामन्तरं शदलयोरिति प्रा.पु०पाठः। (१) आकाशविभाग इति प्रा० पु. पाठः । (३) पत्यापनेरिति प्रा० पु. पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोनालिता ८५३ विरोधिविभागजनिकेति कमलदलोन्मीलनादौ विभागजविभा. गोत्पत्तौ विपरीतापत्तेः । यदविरोधिविभागजनकं न तद्विरोधिवि भागज नकं यथा पञ्चशाखशाखाकर्म, इयमप्याविरोधिविभागजनि- का यदि स्यात् विरोधिनं न जनयेदविशेषादिति तसिद्धिरिति चेन्न । नियमासिद्धेः। व्यभिचारानुपलम्भात् तत्सिद्धिरिति चेन्न । कर्मावान्तरजातिभेदस्योपाधित्वात् , व्यभिचारानुपलम्भे- ऽप्यप्रयोजकत्वात् । मैवम् । कर्मावान्तरवैचित्र्यस्यानुपलब्धेः । विरोधिवि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्याह यदीवरोधीति । अत्र विपक्षबाधकामावमाह नेति । किञ्चित् कर्मजा. तीयं विरोध्यविरोधिविभागजनक किञ्चिच्चाविरोधिविभागमानजनक स्यादित्याह कमावान्तरेति । उपाधेरनुपलम्भादव्याप्तिरेवेत्याह यदविरोधिविभागजनक न तद्विरोधिविभागजनकमिति व्याप्तौ विरोधिविभागजनककर्मगतः जातिभेदाभाष उपाधिरित्याशङ्कते विरोधीति । सहकारिविशेषाधीनं कर्मणो विरोधिविभागजनकत्वं न तु वैजात्यं किश्चिदिहास्ति न्यायलीलावतीप्रकाशः ध्यम् । यद्धि मूर्त्तनामून च विभागजनकं तदेव(१) विरोधिविभागा. जनकमिति विवक्षितत्वात् । तसिद्धिरिति । यद्यप्यविधिविभागमा- अजनकत्वेनान्यथासिद्धरेवमपि शब्दजनकदलाकाशविभागस्य वि. भागजत्वं न सिध्यति, तथापि विभागजविभागसिद्धिमभ्युपेत्ये. तदुक्तम् ॥ विरोधिविभागेति । विपर्ययानुमाने चायमुपाधि न च तत्र दृष्टा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिति । तदेव परमिस्यनेन समनियमो विवक्षितः । यथप्यविरोधि- विभागेति । वंशदलकर्म दलविभागमेव जनयतु, दलद्वयविभागश्च विभागज इत्येतावताप्युक्तनियमोपपचौ शब्दसमवायिकारणवि. भागस्य विभागजत्वं न सिद्धमित्यर्थः। तथापीति । जन्यभूतवि. भागजाश्रयकारणद्वयपूर्वको विभागस्तथापि सिद्ध पवेत्यर्थः । विप. ययानुमान इति । यद्ययं विरोधिविभागजनकः स्यादविरोधिविभाग- (१) तदेव परमिति अत्र विवृतिधाराभिमतः पाठो द्रष्टव्यः ।

·। ८५४ म्याथलीलावती भागार्जनानुकूलकर्मवैचित्र्य निवृत्तिरुपाधिरिति चेन्न । नोदन- जन्यविशेषस्य व्यतिरेकेऽप्यभिघातात् विरोधिविभागदर्शनात् । एवमभिघातव्यतिरेकेऽपि नोदनात् उभयसाधारणस्यैकस्या- सिद्धेः । समव्याप्तिकत्वाच्च, अविरोधिविभागजनकस्य वि. रोधिविभागजननानुकूलवैचित्र्यव्यावृत्त्या सर्वत्राव्यभिचारोपल- ब्धेः धूमा.न्धनवत् साधनाव्यापकत्वाभावात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् थनिवृत्तिरूपाधिना स्यादिति परिहरति नोदनेति । नोदनजन्येऽभिः घातजन्ये वा कर्मणि द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकत्वाव च्छेदकं वैजात्यमनुपलम्भबाधितमित्याह उभयेति। समेति । तमूलभूत. व्याप्तौ साधनोपाध्योरिति शेषः । तदेवाह--अविरोधीति। तऽविरो. धिविभागजनकत्वस्यापादकस्य विरोधिविभागानुकूल कर्मवैचिपनि वृत्तिापिका व्याप्या च । तथाच साधनव्यापकत्वान्नायमुपाधिरित्या न्यायलीलावतीप्रकाशः ताभावः, द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधियणुकविभागजनकपरमाणुघणु. कविभागस्य दृष्टान्तत्वात् । तथापि कर्मणा दलाकाशविभाग एव ज. न्यतां तेन च दलद्वयविभागो जन्यतामित्येतावतापि शब्दजनकवि. भागस्य ने विभागजस्वसिद्धिः। मैवम् । अनारम्भकसंयोगविरोधि विभागस्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकत्वात् कमलदलोन्मीलने तथा कल्पनात्। नोदनजन्येति । ननु कर्मणो विभागविशेषजनकतावच्छे. न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः जनको न स्यादित्यस्या यो विपर्ययस्तत्रेत्यर्थः । कचित्पाठ एव तथा। यद्यपि मूलोक्ततर्क पवायमुपाधिः सम्भवति, तथापि तर्कमूलकमनु- मानमपि दूषणीयम् । तत्र चोक्ततर्कमूलकानुमानेऽयमुपाधिरसम्भः व्येवेति तर्कान्तरविपर्ययपरत्वं निरुक्तोपाधेः । यद्यपि प्रकाशोततर्क: विपर्ययौ नाशङ्कितौ मूलकृतेति तत्रोपाध्याशङ्का तस्य न युक्त तथापि विरोधिविभागाविरोधिविभागजनकत्वयोर्विरोधाभिधानेना. थंगत्या तावप्याराङ्कितावेवेति भावः । न च तत्रेति । यद्यप्ययं विरो. धिविभागजनकः स्यादित्यत्र तर्क इत्यर्थः । द्रव्यारम्भकेति । ज्यणुकार- म्मकसंयोगविरोधी यो घणुकविभागस्तज्जनको घणुकान्तरारम्भ. कपरमाणुना घणुकान्तरस्य विभागस्तस्येत्यर्थः । अनारम्भकसंयोगेति । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण खतिवृतिप्रकाशोद्भासिता ८५५ - नन्वेवं यदजनकसंयोगजनक न तज्जनकसंयोगजनकम् , यथाङ्गुल्याकाशसंयोगजनकं कर्म, एवञ्च तन्तुद्रयसंयोगजनकारक न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् थः । साधनव्याप्यत्वाभिधानं सम्भवानुरोधात् , तेन यदि द्रव्यार न्यायलीलावतीप्रकाशः दकः कर्मण्यवान्तरविशेषोऽवश्यं वाच्या, अन्यथा सर्वस्मारकर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधितदविरोधिनार्विभागयोरुत्पत्तिः स्याद्, यथा कर्मणः कर्मत्वेन संयोगविभागजनकत्वात्सर्वस्मादेव कर्मणस्त. योरुत्पत्तिः। अत्राहुः । विभागस्य द्रव्यारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्वित्वे यदवच्छेदेन सेयांगोत्पत्तिस्तदवच्छेदेन विभागोत्पाद एव प्रयोजकः, तत्र च सहकारिविशेष एव तन्त्रम् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः यद्यप्यनुपदोक्तपरमाणुघणुकविभागस्य विरोधिविभागजनकत्वं दृष्टमे. व, तथापि द्रव्यानारम्भकनिष्ठस्य संयोगस्य विरोधी यो विभाग- स्तस्य न विभागजनकत्वमिति नियमोऽत्र द्रष्टव्यः । केचित्तु परमा. णुद्यणुकविभागस्यापि परम्परया द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वमे वति आरम्भकसंयोगाविरोधिविभागस्येत्येव नियम इत्याहुः। तथा. सति दलाकाशविभागस्यापि तथात्वेन प्रकृतासङ्गतेः। अन्यथा सर्व स्मादिति । तथाच कमलदलविभागेऽपि द्रव्यनाशः स्यादिति भावः । एवञ्च जातिसङ्करभयेन नोदनजन्यतावच्छेदकजातेरेव नानात्वमु. पेयमित्याभसन्धिः। विभागस्येति । कर्मणः कर्मत्वेनैवोभयविभागं प्रति स्वरूपयोग्यत्वेऽपि आरम्भकसंयोगाद्यवच्छेदकावच्छिन्नविभागो. त्पादसहकारिवशात्ताहशविभागोत्पत्तौ द्रव्यनाशः, तश्च सहकारि दृष्टमदृष्टं वा, जातिविशेषस्तु विभागे उपलभ्यमानो नास्त्येवारम्भ- कसंयोगनाशलक्षणकार्यत्वमन्यथासिद्धमेवेति भावः। तथाप्यङ्गुल्या. काशेति मूलस्यम् । यद्यप्येवं दलावयवाकाशविभागादेव दलाकाशवि. भागोऽपि स्यादिति दलद्वयविभागजन्यत्वं तस्यासिद्धमेव । न च परमाणुद्वयविभागेन परमाण्वाकाशविभागस्वीकारादेव समीहित. सिद्धिरिति वाच्यम् । तथासति परमाणुद्वयसंयोगजपरमाण्वाका. शसंयोगस्यापि स्वीकारापत्तेः। तथापि यदजनकेत्यादिव्याप्तावप्र. योजकत्वमेव दूषणमिति भावः । . ।

·न्यायलीलावती मणस्तन्वाकाशसंयोगो न स्यादिति। अस्तु तथाप्यङ्गुल्याकाश- संयोगाच्छरीरसंयोगवत् तन्त्ववयवसंयोगादेव तन्त्वाकाशसंयो. गोपपत्तः । यत्पुनरुक्तमत्र कैश्चित् --एककमैहेतुत्वे विभागस्य द्रव्यविरोधित्वाविरोधित्वमनुपपन्नं कारणावैचित्र्ये कार्यवैचित्र्य. स्याकस्मिकत्वप्रसङ्गादिति(१)। तन्न । एकस्यैव कर्मणः संयोगवि- भागजनकत्वदर्शनात् । तथा कारणाकारणविभागजन्यविभागः यथाङ्गुलीतरुविभागात् पाणितहविभागः । नन्धत्र किं प्रमाणम् । विभक्तबुद्धिरिति चेन्न । तदसिद्धः, अन्यथा कर्मापि किं नाङ्गुलीकर्मजं स्यादिति भूषणः । तदसङ्ग- Pawom भ्थायलीलावतीकण्ठाभरणम् म्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं वंशदलकर्म स्यात्तदा द्रव्यारम्भक संयोगाविरोधिविभागजनकन स्यादि(१) उपाधिरवेति सिद्धः कारण. द्वयविभागपूर्वककारणाकारणविभाग इति भावः । एवं सत्येकस्य कर्मणो द्रव्यजनकद्रव्याजनकसंयोगद्वयजन- कतापि न स्यादित्याह--नन्वेवमिति । अभ्युपगम्याह अस्त्विति । तर्हि तन्त्वाकाशसंयोगो न स्यादेवेत्याह तन्त्ववयवेति । अंशुसंयो. गादेव तन्त्वाकाशसंयोगसम्भवादित्यर्थः। ननु कर्मणि वैचित्र्यमन्त. रेण किञ्चित्कर्म विरोधिनं किञ्चिच्चाविरोधिनं विभागं जनयतीति नियमो न सदित्यवश्यं वैचित्र्यमभ्युपेयमित्याह-एककर्मेति । यथा वैचिच्यमन्तरेणैव संयोगविभागलक्षणविरुद्धकार्यकारित्वं तथा प्र. कृतेऽपि स्थादित्याह एकस्यैवेति । कारणद्वयविभागजं कारणाकारण. विभागं प्रसाध्याभ्युपगमेन संयोगप्रतिबन्दि निराकृत्य संप्रति कार. णाकारणविभागपूर्वकं कार्याकार्यविभागं साधयति तथेति । तदसिद्धेरिति । अङ्गुलितरुविभागादयं हस्ततरुविभाग इति प्रत्यः यासिद्धेरित्यर्थः । कापीति । अङ्गुलीकर्मणा हस्तकर्मेत्यपि स्यादि न्यायलीलावतीप्रकाशः अन्यथेति । यदि विभक्तबुद्धिं विनापि विभागस्तदाऽङ्गुलिकर्मणा शरीरकर्मैव जन्यत इति किं न कल्पयते तज्जनितविभागाच्छरितह. । । - -- (१) कत्वापत्तेरिति मिश्रसंमतः पाठोऽत्र इष्टव्यः ।

·ज्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५. तम् । यथैकदेशसंयोगविभागाभ्यां देवदत्ते संयुक्तविभक्तबुद्धिः न तथा अङ्गुली(१)कर्मणा देवदत्तश्चलतीति मतिरिति युक्तिसम्भ- बात् । रथे चलति देवदत्तचलनाप्रतीतिवत् स्यादिति चेत् । न, रथेन गत इति प्रतीतेः सम्भवान(२)। कर्मणश्च संयोगविभाग- जनकत्वावधारणनियमात् , सजातीयारम्भकत्वानुपलम्भाच्च । अ. वयवकर्मैव सर्वत्र विभागारम्मकमस्तु, अन्यथा अवयवसंयोगेऽप्य. संयोगिना विभागेऽप्यविभागिना युतसिद्धिप्रसङ्गात् । मैवम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यर्थः । अङ्गुलीतरुविभागानन्तरं हस्ततरुविभागप्रत्ययस्तावत् सर्व. सिद्धः स कारणविभागमेव स्वकारणमाक्षिपतीत्याह यथैकदेशेति । यथा संयोगविभागजनकत्वमुभयसिद्धं तथा कर्मजनकत्वं कर्मणो न कस्यचिसिद्धमित्याह कर्मणश्चेति । अङ्गुलीकर्म शरीरपर्यन्तं विभागं जनयति विभागत्वं तस्य कुत इत्यत आह अवयवेति । असम्ब. न्यायलीलावतीप्रकाशः संयोगनाशोत्पचरित्यर्थः । यत्प्रमाणगम्यं यत् तदभावस्तदभावं गमय. तीति स्थिते सत्याह यथैकदेशेति । चलतातिप्रतीतेश्च प्रत्यक्षाया अभावे ऽपि तत्र कारणाव्यभिचारिकार्येण लिङ्गेनानुमानिकी साऽस्त्येवेत्याह कर्मणश्चेति । सजातीयेति । ननु यत्र नोदनेन कर्म जन्यते तत्र कर्मारम्भक क्रियावद्रव्य संयोगविशेषस्य नोदनत्वात् । मैवम् । तत्र कर्मणः कर्मा. समवायिकारणत्वाभावात् , तस्यैव चात्र निषेध्यत्वात् । युतसिद्धीति । वस्त्रोदकादौ तथा दर्शनादित्यर्थः । नन्वङ्गुलीकर्मैव शरीरतरुविमा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः । यत्प्रमाणगम्यमिति । यदेकप्रमाणगम्यमित्यर्थः। कारणाव्यभिचारिकार्ये णेति । यद्यप्येषमङ्गुलीकर्मणोऽङ्गुलिसंयोगानुमाने शरीरसंयोगानुमान, तथापि प्रत्यक्षस्थले व्याप्तिग्रहे अङ्गुलीसंयोगेनैव तदनुमानमिति भावः। ननु नोदनेति । विशिष्टस्य नुद्यकर्मजनकरवे नोदनकर्मापि अनकम् कर्मवद्रव्यसंयोगरूपत्वानोदनस्येति भावः। नोदककर्मः णोऽनुद्यकर्मनिमित्तत्वेऽपि न समवायित्वं तदेव चात्र निषेध्यमित्याह तत्र कर्मण इति । (१)विभकप्रत्ययस्तथा नागुलीति प्रा० पु० पाठः। (२) प्रतीतिनियमात् इति प्रा० पु. पाठः।

·ध्यायलीलावती न हि तत्संयोगित्वेऽप्यसंयोगित्वं युतीसद्धिः, अपि त्वसम्बद्धयोः सत्त्वम् । न च तन्नित्यसमवायपक्षे सम्भवति । न च कमैवार- म्भकम् , व्यधिकरणत्वात् ॥ इति विभागः ॥ द्विपृथक्त्ववत् द्विपरत्वमपि किं न स्यादिति चेन्न । उभय. वृत्तीनां गुणानां विजातीयपरस्परावधिसापेक्षव्यवहारगोचरत्व. - न्यायललिावतीकण्ठाभरणम् द्धयोईयोरपि विधमानत्वं युतसिद्धिरतः सावयवावयवि(१),(१)किञ्च ब्यधिकरणमङ्गुलीकर्म कथ हस्तादिविभागं जनयोदस्याह नचेति । द्वौ पराविति प्रत्ययदर्शनादाह द्विपृथकत्ववदिति। उभयवृत्तिगुणानामिति । इतरनिक+पकानामुभयवृत्तीनां +गुणानामित्यर्थः। भवति हि घटेन संयुक्तः पटः पटेन विभक्तो घटो घटाच विभक्तः पट इति परस्पराव. धिको व्यवहारः, द्वित्वादिकं च प्रतियोगिनिरूप्यमेव न +भवतीति भा+वः। द्विपृथक्त्वे यद्यपि पृथक्त्वावच्छेदेन न परस्पराव धिकत्वं, तथापि तद्विजातीयं यदेकपृथक्त्वं तद्घटितपरम्परावधिसापेक्षव्य. न्यायलीलावतीप्रकाशः गारम्भकं स्यादत आह न चेति । सामानाधिकरण्येनैव तयोः कार्यका. रणभावादित्यर्थः॥ द्विपृथक्त्ववदिति । द्वौ पृथगिति पृथक्त्वस्य द्वित्त्वेनान्यूनानतिरिक्तवृ. तितयाऽनुभवात् यथा द्विपृथक्त्वं व्यासज्यवृत्ति गुणन्तरं तथा बौ- परावित्यनुभवात् द्विपरत्वमङ्गीकार्यमित्यर्थः । उभयवृत्तीनामिति । उभय. वृत्तीनां गुणानां स्वेतरविजातीयत्वं गुणत्वसाक्षाधाप्यजात्या भवति यथा संयोगे । यद्यपि द्विपृथक्त्वेप्येकपृथक्त्वजातीयत्वमेव, तथापि तत्र परस्परापेक्षन्यवहारगोचरत्वमस्ति घटात् पटः पृथक् पटाश्च घटः पृथगिति प्रत्ययात्; तथाच यदि द्वित्त्वसमानाधिकरणेन पृथक्त्वेन द्वौ पृथगिति धीः स्यात् तदा घटात् पटाच्च घटपटौ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दृष्टान्तबललम्यां युक्तिमाह दो पृथगिति । उभयवृत्तीनामितीति । यत्र स्वनिष्ठगुणत्वसाक्षाद्याप्यजात्या विजातीयमन्यासज्यवृत्ति गु. णान्तरं तत्र व्यालज्यवृत्तगुणस्य स्वीकारः यथा संयोगविभागयो, (१) मूलादर्शपुस्तकान्तिमपृष्ठद्वयककोणभागस्यात्यन्तं शीर्णतया(?)एतच्चिह्नस्थलेषु स- र्वत्र पाठः स्वयमेव विद्वद्भिर्यथासंगति संयोज्यः, पठनीय स्थलविशेषेष्वस्माभिर्यथामति+ एतच्चिह्ना- हितो योजितस्तस्य युक्तत्व सुधीभिविभावनीयम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८५९ नियमात् । अत्र च तद्यावृत्तौ द्विपरत्वव्यवहारस्य द्वित्वैकार्थस. मवायनिबन्धनत्वात् । अस्तु वा तदपीत्यलं विस्तरेण ॥ इति परत्वापरत्वे ॥ भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वहारगोचरत्वम् , अत एव तत्र पर+स्वापरत्वव्यवहारो नतु परापराविति । समदेशस्थयोरपि नाऽन्योन्यावधिकत्वमत एव परत्वाभ्यामेव द्वित्वस मानाधिकरणाभ्यां द्वौ पराविाते ब्यवहारो द्वौ रूपवन्तावितिवदिति भावः। सूत्रे द्विपरत्वं(१)द्धमिति तदभ्युपगमे। ऽपि न सिद्धान्तक्षतिरित्याह अस्तुवेति । न्यायलीलावतीप्रकाश द्वौ पृथगित्यपि धीः स्यात् , अत्र त्वेकपरत्वाभ्यां द्वित्त्वसमानाधिका रणाभ्यामेव द्वौ पराविति प्रतीत्युपपत्तेरित्यतिरिक्तं गुणान्तरं न कल्प्यते, न हि समानदेशस्थयोः संयुक्तसंयोगे विशेषोऽस्ति, न च तातिरेकेण भवतः, अपि च एतौ समानदेशस्थौ पराविति प्रती. त्या अतिरिक्तं द्विपरत्वं न सिद्ध्यति, तावेव हि परत्वावधित्वाश्रयो भवतः याभ्यामन्तरावर्तिनि मध्यत्वं, न चात्र तथा समानदेश. न्याथलीलावतप्रिकाशविकृतिः यत्र वा सजातीयस्यैकैकवृत्तेः परस्पराश्रयावधिकव्यवहारजनकत्वं यथा द्विपृथक्त्वादेः, यत्र वा प्रतीत्यनुपपत्तिर्यथा द्वित्वादे, प्रकृते त्वेकवृत्तिपरत्वस्यापि स्वीकाराम प्रथम, समानदेशस्थयोः परस्परा. पेक्षपरत्वादसमानदेशस्थयोश्च तथा प्रतीत्यभावान द्वितीयं, द्वित्व सामानाधिकरण्यमाणैव प्रतीत्यनुपत्तेश्च न तृतीयस्वीकारबीज- मस्तीति वस्तुगतिः। एवञ्च प्रथमस्वीकारबीजप्रतिपादनार्थमुभय वृत्तिगुणानामित्यादि, तच्चात्र नास्त्येवेति भावः। तदभावेऽपि द्विपृथक्त्वं स्वीक्रियत एवेति शङ्को हिपृथक्त्वपीत्यादिनोत्थाप्य द्विती. यबीजनिरासार्थ तथापीत्यादि, तृतीयबीजनिरासार्थमत्र त्वेकपर. स्वाभ्यामित्यादीति। एवञ्च विजातीयपरत्वेन गुणत्वसाक्षाद्याप्य. जात्यव्यासज्यवृत्तिविजातीयत्वेन परस्परावधिसापेक्षव्यवहारगोचर. त्वेन वा एकवृतितज्जातीयगुणयोरुभयवृत्तीनां नियमात् । इदमुपल. क्षणं प्रतीत्यनुरोधाच्च अत्र तु तदभावादिति मूलार्थ इति सर्वता. त्पर्यम् । नहि समानदेशस्थयोरिति । तथाच संयुक्तसंयोगविशेषाभावादेव नैकापेक्षयाऽपरत्वोत्पत्तिरिति न तथाप्रतीतिप्रसङ्गस्तत्रेति भावः । परत्वावध्याश्रयाविति । परस्वाश्रयोऽवाधित्वाश्रयश्चेति भावः। समानदेश. .

·न्यायलीलाबती बुद्धिन ज्ञाततागम्या । तदभावेऽपि शशविषाणादिविकल्पो- त्पत्तेः । सम्बन्धिद्वयसम्बन्धेषु प्रत्येक सामान्यालम्बनमिति चेत् । न, तथासत्यवस्तुविषयतानुपपत्तेः। तथासति कथं घटस्य ज्ञानमिति चेन्न । ज्ञाततापि कथमिति तुल्यत्वात् । आधाराधेय. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इदानी भट्टाभिमतां शाततां प्रतिक्षिपति युद्धेरिति। शशविषाणादीत्य: तीतानागतोपलक्षणम्, तत्राश्रयाभावे ज्ञातताधीनस्य(१) वाज्ञानानुमान न स्यादित्यर्थः । नन्वीतादिस्थले यत्र सम्बन्धिद्वयं नष्टं तत्र तत्स. मावेशविद्यमान एव शातताधीनं, यद्वा यत्र शानं शब्दादेव कः(१) विद्यमाने घटादावतीतेऽपि घटत्वादिसामान्यावलम्बनैव ज्ञात. तेति शङ्कते सम्बन्धिद्वथेति । एवं सत्यन्यत्राहितया बाततयाऽन्यत्र ज्ञातव्यवहारोन स्यादिति परिह+रति नेति । न+नु यदि शातताख्यस. म्बन्धोऽयमस्य ज्ञानेन सह न स्यात्तदा घटस्य ज्ञानमिति कथं स्या. दित्याह तथासतीति। यथा शाततायाः स्वभाव एव सम्बन्धस्तथा ज्ञान. न्यायलीलावतीप्रकाश स्थयोः परस्परापेक्षया संयुक्तसंयोगबहुत्वाभावेन परत्वानुत्पत्तेश्च ! ज्ञानमतीन्द्रियत्वादसाधारणकार्यानुमेयमसाधारणं च कार्य शा. तताख्यं विषयवृत्तीति मतं निराकरोति बुद्धिरिति । शशविषाणादावि. त्यादिशब्देनातीतादिविषयकसविकल्पकसङ्ग्रहः । शशविषाणादिधि- कल्पानामप्यनुभवोऽस्ति, न च तत्र तल्लिङ्गमिति किमनुमापकं स्या दित्यर्थः । सम्बन्धीति । शशो विषाणं समवायश्चेति त्रयं भासते तच्च विद्यमानमेवेति तन्निष्ठं तल्लिङ्गमनुमापकमित्यर्थः। तथासतीति । बि. षयस्य लत्वात् बाधाभावे भ्रमत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । ननु विषयविष. यिभावान्यथानुपपत्त्या शानेन विषये धर्मः कश्चिदाधीयत इति कल्प्यत इत्याह तथासतीति । शाततायामसत्यामित्यर्थः। विषयाभा. पात्तत्रैव फलं नान्यत्रेत्यस्यापि नियमस्थानुपपत्तिरित्याह ज्ञाततापी. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्थयोः परस्परापेक्षयेति । पूर्वमेकापेक्षपरत्वमपरत्वं वा नोत्पद्यत इत्युक्तम. धुना तूभयापेक्षं परत्वं नोभयत्र येन तथाप्रत्ययप्रसङ्ग इत्युक्यत इति न पौनरुक्त्यम्। न च तत्र तलिजमिति। समवायिकारणाभावेन शाततानुत्पतेरित्यर्थः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८६१ भावादिति चेन्न । तस्यापि नियमानुपपत्तेः । स्वभावादिति चेत् , तुल्यम् । घटो ज्ञात इति चाक्षुषी प्रतीतिरनुपपन्नेति चेन्न । अयं रुष्ट- स्तुष्टो दुःखितो हृष्ट इतिवदुपपत्तेः। फलानाधारत्वे घटं जानामी. ति कर्मत्वानुपपत्तिरिति चेन्न। हानादिव्यवहारजननादेवोप- पत्तेः । तस्यैव कथं तदाधारत्वमिति चेन्न । अमावादेवोपपत्तेः । ज्ञायते च मानसप्रत्यक्षात् । जिज्ञासापेक्षमनोजन्यत्वे वर्तमाना. reams न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यापील्याह+तुल्यमिति । ज्ञाते घटे+जातताापनीतभानमिति दृष्टान्तेन दर्शयति अयमिति। परसमवेतक्रियाफलशालित्वं कर्मत्वं करणव्यापार• विषयत्वं वा कर्मत्वं ज्ञानफलज्ञाततामावे+कथं स्यादित्याहू+फलेति । हानोपादानादिकमेव फलमुच्यते तदधीनैव कर्मतेत्याह हानादीति । उपेक्षणीयेऽपि परम्परालम्बन्धः संस्कार एव फलं, तश्च तत्र नानु. पपन्नमतीतादौ ()येति भावः । ननु लिङ्गाभावे कथं ज्ञायतेत्याह ज्ञायते चेति । ननु संयुकसामवायेन मनला बानग्रहे शानधाराs- निवृत्तिः, जिज्ञासापेक्षया च उभयाग्राह्यस्य नाशे जानामीति वर्तः न्याय लीलाबतीप्रकाशः ति । उपकारस्यापि नियतविषयोत्पादो ज्ञानस्वभावादेवेति यदि तदा तत एव विषयतानियमोऽपीति शङ्कोत्तराभ्यामाह स्वभावादितीति । एतच्चावश्यं वाच्यम् , अन्यथाऽतीतादिविषयत्वानुपपत्तेस्तत्रोपकारा धानस्याशक्यत्वात् । न च तत्रापि तद्धर्म सामान्याधारं किञ्चित्क. ध्यमू तेन तस्यैव विषयत्वप्राप्तेः । ननु ज्ञातो घट इत्यनुभवात् प्रत्य- क्षमेव तत्र मानमित्याह घटो ज्ञात इति । ज्ञानविशिष्टताप्रत्यय एवायं नतु तदतिरिक्तविषयः, अन्यथातिप्रसङ्ग इत्याह अयमिति । ननु बा. नादिक्रिया स्वकर्मणि फलजनिका क्रियात्वात् गमनवत् , अन्यथा घटादेः कर्मत्वं न स्थात् परसमवेतक्रियाफलशालिनः कर्मवादि. त्याह फलेति । व्यवहारोत्पतेः पूर्व तस्यापि न नियामकत्वमित्याह तस्यैवेति । हानादिव्यवहारस्यैवेत्यर्थः। नाप्यतीन्द्रियं शानं येन तद्य. वहारानुपपत्या तत्कल्पनमित्याह ज्ञायते चेति । ननु यदि योग्यज्ञानं तदा संयुक्तसमवायेन मनःप्रत्यासत्या ज्ञानपरम्परैव शेया न तु विषयान्तरप्रहः स्यात् , ततो योग्यमपि जिज्ञासया शायत इति म. न्तव्यं, तथा च जिज्ञासाकाले बानस्यातीतत्वात् वर्तमानाभासता क ·द६२ न्यायलीलावती . ऽवभासानुपपत्तेः। तदनपेक्षत्वे त्वनवस्थेति चेत् । न, अनुव्यव- सायप्रतीतिसामग्रीप्रतिबन्धकमुखादिविरहविशिष्टस्यैव ज्ञानमन:- संनिकर्षस्य प्रतीतिहेतुत्वात् ॥ इति बुद्धिः । संस्कारश्च वेगात्मा आपतनादेको न भवति, उत्तरसंयो. गविरोधित्वात् कर्मवत् । न चैतदसिद्धम् , अन्यथाऽनाशप्र. सङ्गात् । दूरसंयोगस्तद्धेतुरिति चेन्न । अन्तिकेऽपि घनसंयोगेन नाशात् । सोऽपीति चेन्न । अनियतहेतुकतापत्तेः । संयोगभेद इति चेत् । न, संयोगिजातिवैचित्र्ययोरनुपपत्तेः । न्यायललिावतकिण्ठाभरणम् मानोल्लेखानुपपत्तेरिति शङ्कते जिज्ञासेति । अनुव्यवसायप्रतीतिरि- स्यत्र षष्ठीसमासेन कर्मधारयेण वा(१)। सुखादिविरहेति। तीसंवे. गिसुखदुःखाद्यभावविशिष्टस्तत्सामग्न्यभावविशिष्टो वा मनःसन्नि- +कर्षों वा हेतुरित्यर्थः । इग्वादिक+र्मणा जनितो वेगः पतनपर्यन्तमेक एवानुगत इति मतमास्कन्दति संस्कार इति । न चैतदिति । उत्तरसंयोगनाश्यत्वमित्यर्थः। सोऽपीति । बन्दिरेव धनसयोगो दूरसंयोगो(?) नुगमः स्यादित्यर्थः । संयोगभेदकृतः संयोगद्वाराजातिभेदकृतो वा न संयोगभेदोऽस्ति सं. स्कारनाशकोऽनुगत इत्याह संयोगीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः शानस्य न स्यादित्याह जिज्ञासेति । वस्तुतो शानस्य जिज्ञासापेक्षाया. मप्यनवस्थैव, जिज्ञासा हि धर्मिशानपूर्विका तज्ज्ञानमपि जिज्ञासा. अन्य सापि सानजन्यैव । अनुव्यवसायेति । तीवसंवेगिमनोग्राह्यगुणा. न्तराभावो ज्ञानग्रहणकारणमित्यर्थः । इन्वादावुत्तरसंयोगेनाद्यकर्मनाशे सजनितो वेग आपतनमेक एवोत्तरोत्तरकर्मजनक इति मतमाक्षिपति संस्कारश्चेति । अन्यथेति । य. शुत्तरसंयोगनाश्यो न वेगः स्यात् तदा तनाशकान्तराभावात् तेन कर्मपरम्परा जन्यतेत्यर्थः । संयोगीति । संयोगविशेषो न संयोगिकृतो न वा जातिकृत इत्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तावसंवेगौति । फलबलेन सुखादिग्रहसामग्रवाशानप्रहप्रतिबन्धक (१) माव्यमिति शेषः।

·. ध्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८६३ मैवम् । अबाधितप्रत्यभिज्ञानसिद्धत्वात् , नाशस्य चोभयहे. तुकत्वात् आश्रयविरोधिनाशोत्पादहेतुकगुणनाशवत् । न च क- मणि तथात्वम् , दुरादरघनाघनोत्तरसंयोगमात्रेण कर्मणो ना. शदर्शनात् । न च वेगस्यैकत्वे कर्मसन्तत्यनुपरमा, वेगसन्तानो- , म्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अबाधितेति । +वेगस्तावत् शरे +प्रथममुत्पन्नस्तेनैव गच्छति शर इत्यवाधितप्रत्यभिज्ञानबलादेक एव तत्र वेगश्च, किञ्च भावनात्यसं. स्कारत्वेन स्थिरत्वानुमानं मन्दतरत मादिव्यवहारस्तू वेगजनक. कर्मजनननिबन्धनः । उभयहेतुकत्वादिति। (स्वस्तिक)धनसंयोगदूरसं. योगहतुकत्वमित्यर्थः। मनु तथाप्यनियतहेतुकत्वं न समाहितमतो दृष्टान्तमाह आश्रयेति । यथा(१) नोत्पादः गुणनाशकोऽनुगत एव तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः। ननु कर्मापि स्थिरमस्तु क्वचिद्धनसंयोगः क्वचित दूरसंयोगोऽनुगत एव तन्नाशकः कल्प्यतामित्यत आह नचेति । कर्मण+उत्तरसंभोगमानाश्यत्वा+वं एवं कल्पनेत्यर्थः । ननु बदि यावदिषुपतनमेक एव वेगोऽभ्युपेयस्तदा पातो न स्या. देव वेगेनोत्तरोत्तरकर्मसन्तानजननसम्भवादित्यत आह नचति । न्यायलीलावतिप्रकाशः अवाधितति । कार्यसन्तानस्यैकेनैव वेगेनोपपत्तेरनेकत्वेभाना. भावाद्वेगत्वव्याप्य(१)जातित्वेन स्थिरवृत्तित्वानुमाना च्चेत्यपि द्र. टव्यम्। न च प्रत्यभिज्ञानवलात्कर्मणोप्यैक्यं सिद्धयेदिति वाच्यम् । कर्मण एकत्वेन विभागजननेऽनपेक्षतया स्वोत्पत्त्यनन्तरमेव या. वदुसरदेशविभागोत्पत्त्यापत्तेः। उभयेति । दूरसंयोगो धनसंयोग. श्वेत्युभयम् । वेगसन्तानेति । ननु कमैव कर्म जनयतु किं वेगेन, नच कर्मसन्तानानुपरमः यथा कश्चिदेव वेगः कर्मजनको न चरमस्तथा कर्मापि किञ्चिदेव कर्मजनकं नान्न्यामित्युपगमात् । अत्राहुः । उत्तर- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वामिति भाषः॥ संस्कारस्वव्याप्येति । विनश्यदवस्थद्रव्योत्पन्नवेगत्वे व्यभिचार इति जातिपदम् । कर्मण एकत्वेनेति । इदमापाततो, वस्तुतो वेग- स्य उत्तरसंयोगमात्रनाश्यत्वे उत्तरकमोत्पत्तिर्न स्यादसमवायि. कारणस्य कार्यसमानकालतानियमादिति द्रष्टव्यम् । यथा काश्चिदेव वेग (१)संस्कारस्याप्येति विकृतिकदाभिमतः पाठः :

·न्यायलीलावती परमवदुपपत्तेः ॥ इति संस्कारः ।। इति श्रीमदाचार्यवल्लभकृता न्यायलीलावती समाप्ता ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् +यथा भवन्मते वेगसन्तानोपरम+स्तथास्मन्मते कम्मसन्तानो. परमसम्भवात्, वेगप्रत्यभिज्ञा स्वस्मन्मतेऽधिकेति भावः । इदमिह लीलावत्यामत्यासनेन विदितभावायाम् । श्रीशङ्करेण रचितं क+ण्ठाभरणं विराजतां लोके ॥(१) स्वनातुर्जीवनाथस्य व्याख्यामाख्यातवान् यतः। मपिता भवनाथो यान्तामिहालिखमुत्तमाम् । पित्रा यद् भवनाथेन व्याख्यातं तदिहालिखम् ॥ व्याख्यानगुणदे इतिमहामहोपाध्यायश्रीभवनाथात्मजमहामहोपाध्याय. श्रीशङ्कररचितं लीलावतीकण्ठाभरणं समाप्तम् ॥ न्यायलीलावतीप्रकाशः कर्म न कर्मजन्यं कर्मत्वात् आद्यकर्मवत् । नचैवमुत्तरकर्म न वेगजन्यं कर्मत्वात् आद्यकर्मवदित्यपि स्यात्, धेगनाहकमानबाधितत्वात् , सोपपत्तिकस्य वेगेन गच्छतीतिप्रत्यक्षस्यानुपपत्तेः प्रतिकूलतर्कपरा- हतत्वाच्चेति॥ यस्तर्कतन्त्रशतपत्रसहस्ररश्मिर्गङ्गेश्वरः सुकविकैरवकाननेन्दुः ॥ तस्यात्मजोऽतिगहनं कणभक्षशास्त्रं प्राकाशयत्कृतिमुदे बुधवर्धमानः इति श्रीमहामहोपाध्यायगङ्गेश्वरसुतश्रीमन्महामहोपाध्यायः श्रीवर्दमानकृतलीलावतीप्रकाशः समाप्तिमगात् ॥ न्यायलालावतीप्रकाशविवृतिः इति । इदं च वेगनानात्वाभ्युपगमेन । उत्तरकर्मेति । यद्यादमप्रयोजकं, तथापि नानापुरुषसाधारणैकवृत्तिसजातीयधर्ममात्रस्य प्रतिबन्धक स्वकल्पनात् कर्मणोऽपि कर्मप्रतिबन्धकतया तदसमवायिकारणत्व. मिति भावः । वेगेति । कर्मजनकत्वेनैव ततसिद्धेरिति भावः । सोपपत्तिकस्येति । वेगेन गच्छतीति प्रत्यक्षेण वेगैक्यसिद्धेः, कर्मणश्चा. नेकत्वेन तस्यासमवायिकारणत्वे गौरवपराघाताश्चेति भावः॥ इति महामहोपाध्यायशङ्करभगीरथविरचिता लीलावती. प्रकाशिका समाप्ता॥

·. काशी संस्कृत सीरिज़ ग्रन्यमाला । ७१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दा- नन्द प्रणीतया रत्नपभया समन्वितम् । सम्पूर्णम् । [ वेदान्तविभागे ९] रु. ५-. ७२ सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । वासनाभाष्य सहितः ज्योति. षाचार्य म०म० श्रीमद्वापूदेवशास्विकृतटिप्पणी सहितः । "गणिताध्याय" । २०२-1 "गोलाध्यायः।। रु.२-० [ज्यो० वि०४] सम्पूर्ण रु०४- ७३ काकचण्डीचरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितया प्रस्तावनया सनाथीकृतम् । [ आयुर्वेद शास्त्रविभागे१] ७००-८ ७४ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् मल्लिनाथसूरिकृतया घण्टापथसमाख्यव्याख्यया तथा पं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुवाऽऽख्यव्या. ख्यया समलकृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] । [काव्य वि०१०] २०-१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयूषवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाभमिश्नापराभि- धान प्रद्योतनभट्टाचार्य विरचितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागम' टीकया सङ्कलितः । साहित्याचार्येण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा भूमिकादिभिः सम्भूष्य सम्पादितः। [अलङ्कार वि०३] रु००-१२ ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथसूरि- कृतया घण्टापथसमाख्यया तथा पं० श्रीकनकलालशर्मणा कृतया भावार्थदीपिनी- व्याख्यया समलङ्कृतम् । [सर्गत्रयमात्रम् ] [काव्य वि०११] रु००-६ ४७ शक्तिवादः, श्रीगदाधरमधाचार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतर्कसिद्धान्तभट्टा. चार्यविरचितविवृतिसहितः । [न्यायविभागे १०] रु०३-० ७८ माथुरीपञ्चलक्षणी। पं श्रीउमानाथालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिह. व्याघ्रलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विरचितया व्याख्यया सहित तथा पं० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपञ्चलक्षणी क्रोडपत्रेण च । न्याय वि० ११] रु० - ७९ रसाध्यायः । टीकया संवलितः। [आयुर्वेदशास्त्र वि० २] रु००-१० ८० (१) पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं. सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण अयम् यत्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेपु १४५ महताटोपेन न्यासाविचारताः तन्त्र प्रथमं प्रकरणं मुद्रित प्रथमो सागः। [ व्या० वि १०] रु०१-८ ८० (२) पाणिनीव्याकरणे वादरत्नम् । द्वितीयोभागः [न्या. वि.] रु०१-४ ८१ गणितकौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितगणित. संग्रहपुस्तकम् । । गणितविभागे १] रु००-६ ८२ छन्दः कौमुदी। [ हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्द्धारितछन्द. संग्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभागे ३ ] रु० ०- ८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, [२] भावा. गणेशवृत्तिः, [३] नागोजीभवृत्तिः, [४] मणिप्रभा, [१] योगचन्द्रिका, [६] योगसुधाकराख्य टीका षट्कसमेतम् । सटिप्पण। [ योग० विभागे १] रु०२--, ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म. मल्लिनाथकृत सञ्जीविनीटीका तथा परीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यव्याख्या सहितः। १से ४ सर्ग: मूल्यम् रु० १-४-० तथा १ से ५ सर्गः रु०१-८ तथा ६ से १० सर्गः । २०१८ ८५ योगदर्शनम् । पं० श्रीबलदेव मिश्रकृत योगसूत्रप्रदीपिकाख्यव्याख्यया सहितम् । सटिप्पण। [योग वि०२] १-० ८६ काव्यमीमांसा । राजशेषरविरचिता । साहित्याचार्य पं० श्रीनारायणशास्त्रि खिस्ते कृत काव्यमीमांसा--चन्द्रिका टीका सहित [१ से १ अध्याय ] प्रथमो. [ काव्यविभागे १३ ] रु० one १ ६ भागः