·November. 1987 12/25 CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES Rewar A COLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 479. अग्निष्टोमपद्धतिः। वामनाचार्योधरचिता कर्कानुसारिणी आध्वर्यवपद्धतिः। नानाभाई इत्युपनामक रामकृष्णात्रिपाठिकृता औद्गात्रपइतिः। रघुनाथद्विवेदिनिर्मिता शाखायनसूत्रानुसारिणी हौत्रपद्धतिः । Agnistoma Paddhati Consisting of (i) ADHVARYAVA PADDHATI by Vāmanācharya, (ii) AUDGATRA PADDHATI by Rāmakrşņa Tripāțhi Nānābhāi and (iii) HAUT'RA PADDHATI following the Sāmkhyāyana Sūtras by Raghudātha Dvivedi. Edited with notes eto, by PANDIT BHAGAVAT PRASĀDA SARMĀ, Vedāchārya, Profesor of Veda, Government Sanskrit College, Banaras. FASOICULAS. III-३. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, Banaras City. Maay

·No text on this page.

·33/RA अग्नीषोमीयः पशुः। २०१ आध्वयंवपद्धतिः। ॐद्यामग्नेणास्पृक्षऽ आन्तरिक्ष मध्येनामाः पृथिवीमुपरेणार्ट ही" (६२)। या व इति मिनोत्यग्निष्ठा सम्प्रत्याहवनीयम् । ॐ या ते धामान्युश्मसि गमध्ये यत्र गावो भूरिङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य विष्णः परमम् पदमवभारि भूरि" (६३)। ब्रह्मवनित्वेति पाशुभिः पहति(१)। "ॐ ब्रह्मवनि स्वा क्षत्रवानि रायस्योपनि पहामि" (६३)। औद्वानपद्धतिः । "नृमण ऊर्ध्व भरसन्स्वार्षभरादृशेयमिति । अग्नीषोमीयदिवसे अध्ययनं न कुर्युः । अथ प्रस्तोता अश्वत्थादियज्ञियवृक्षलम्बन्धिनीः प्रादेमात्रीस्त्वक्प्र. देशे ( स्वप्रदेशे) कुशतृणवदुन्नतपृष्ठाः काष्ठिका भित्वा तदन्तःप्रदेशे समाः पृथुत्वेनाङ्गुष्ठपर्वपरिमाणास्तीक्ष्णाग्राः ज्योतिष्टोमे एकविंशति. सङ्ख्यायुक्ताः कुशाः कारयित्वा कुङ्कुमादिगन्धैः प्रलिप्य क्षौमशाणका- पासानामन्यतमेन वसनेन परिवेष्टयोदुम्बर्या उपरि वासयेत् । हौत्रपद्धतिः। "यदूर्व स्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थो३म् । वनस्पते वमन्पृथिव्या अधि । सुमिती मोयमानो वर्चाधा यज्ञवाहसो३म् ।(२) समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्ताद्ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीरम् । बारे अस्मदमति बाधमान उच्छयस्व महते सौभगाया३म्(३)। जाता जायते सुदिनत्वे श्रां समय आ विदथे वर्द्धमानः । (१) अन मीमांसा- पर्यहणाद्यञ्जनादि न स्यात्स्याद्वाऽन्न पूर्ववत् । न स्यादृष्टादृष्टभावादविरोधाच्च तद्भवेत् ।। (जै. न्या० मा०१०११) (२) उच्छ्रीयमाणा येत्युक्त उच्छ्रयस्व वनस्पते (ऋ०३१८४३) समिद्धस्य श्रय- माणः पुरस्तात् (ऋ०३२) जातो जायत ( ऋ०३।१५) ऊर्ध्व ऊषुण (११३६।१३) ऊदो नः (शां०ौ०६।११३) । इति । अन मीमांसा- उदिवेत्युच्छ्यस्वेति विकल्पो का समुच्चयः । विकल्पः स्मारकत्वैक्यदाकारान्यत्वतोऽन्तिमः ॥ उच्छ्रयस्व समिद्धस्येत्यादीनां किं विकल्पनम् । समुच्चयो वा कार्येक्याऽदाद्योऽनुस्मृतयेऽन्तिमः ॥(जै०न्या०मी०१२।३।१८।) (३) ३० ३२८२ ॥ ॐ उच्छ्रयस्व RABAN २६ निक ·ASNA MORA PLEARNAPNA LEARNER २०२ अग्निष्टोमपद्धतौ- MALINICATIWADAARAPAR आध्वयंवपद्धतिः। ब्रह्म दर्डहेति मैत्रावरुणदण्डेन समन्तं त्रिः पर्युषति । सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूणीम् । "ॐ ब्रह्म दृढ०ह क्षत्रन्दर्ड०हायु:०ह प्रजान्द०ह" (६३)। समं (मां) भूमि (मि) कृत्वाऽद्भिालिच्य विष्णोः कर्माणीति वा. चयति यपमन्वारब्धं यजमानम् । यूपमेन्वारभस्व । ॐविष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्य: लखा" (६४)। इति ब्रूहि । यजमानो यूपमन्वारभ्य। ॐविष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे। इन्द्रस्य युज्यः सखा (६४)। तद्विष्णोरिति चषालमीक्षमाणम् । चषालमीक्षस्व । ॐतद्विष्णोः परमम्पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्" (६५)। इति ब्रूहि । यजमानश्चषालमीक्षमाणः- "ॐ तद्विष्णोः परमम्पदर्छ० सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्" (६५)। परिवीयमाणायानुवाचयति । यूपाय परिवोयमाणायोनुशहि । पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा देवया विप्र उदियति वाचा३म्(१) । ऊर्ध्व ऊषुण ऊतये तिष्ठा देवो न सविता । ऊचों वाजस्य सनिता यदञ्जिभिर्वाधद्भिविह्वयामहोयम् ।(२) ऊवो नः प.ह्यंहसो नि केतुना विश्वं समत्रिणं दहण । विरमेत् । ततः परिवीयमाणायानुब्रहीत्युक्ते- "कृधी न ऊर्वाञ्चरथाय जीवसे विदा देवेषु नो दुवोयम्(३)। युवा सुवासाः परिवीत आगात्स उ श्रेयान्भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तो३म् ।(४) (१)०३।११। (२) ऋ०१।३६।१३। (३) ऋ०१।३६।१४। (४) ३०३।०४। हौत्रपद्धतिः ।

·अग्नीषोमीयः पशुः । । आध्वर्यवपद्धतिः। त्रिगुणा त्रिव्यामा कौशी रशना तया नाभिमात्रे त्रिवृतं परिव्ययति (१) परिवीरलीति। "ॐपरिवीरसि परि वा दैवीविशो व्ययन्ताम्परीमं यजमानठ० रायो मनुष्याणाम्" (६६)। सठसृज्यान्यतरस्थामन्तं प्रवेशयति । यूपशकल(२)मस्थामवगूहत्युत्तरेणाग्निष्ठां दिवः सूनुरसीति । "दिवः सूनुरसि" (६६)। [वर्षिष्ठाइक्षिणं वितष्टं द्वादशं निदधात्येष त इति यूपैकादशिनीपते । ॐ एष ते पृथिव्याँल्लोक ऽआरण्यस्ते पशुः” (६६)।] बहुषु यथास्वम्। तूष्णीं वाससा यूपं परिवेष्टयति । उपाकरणमन्थने विकल्पनाशीषोमीये। सवनीये सुत्याहे नित्ये । ते च सन्नियोगशिष्टे । तत्र करणपक्ष- उपावीरसीति तृणमादाय । "ॐउपावीरसि. (६७) । तेन (३)पशुमुपस्पृशत्युपदेवानिति । हौत्रपद्धतिः । युवा सुवासाः परिवीत आगाल उ श्रेयान्भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्या मनसा देवयन्तो३म् । (१) एते परिव्ययणादि संस्कारा उपशये यूपे न भवन्ति- तथा हि मीमांसा- संस्कार स्यादुपशये न वा, यूपोक्तितोऽनिमः । न स्यान्नियोजनाभावातूष्णीं छेदेन यूपता। (जै० न्या० मा० ७॥ ३ । २३ ) स्शनानिवृत्वादीनां सर्वपशुधर्मता मीमांसिता- एकत्रैवोत सर्वत्र रसनावेष्टनादयः । अग्नीषोमीय एवैते क्रमाल्लिङ्गादितोऽन्तिमः।( जैःन्या० मा० ३।६।१८)। (२) अयमेव स्वरुशब्दवाच्य इत्युक्तं प्राक् । (३) अत्र मीमांसा- अग्नीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यपशुष्वमी। उपाकरणमुख्यास्तु धर्मा साधारणा न वा ॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाठात्साधारणा अमी। पशुधर्मामहात्सोमयागे ते स्युनिरर्थकाः ॥ अग्नीषोमीयधर्मत्वं तेषां स्थानात्प्रसिद्धयति । द्वयोरितरयोः पञ्चोः प्राप्यन्ते चोदकेन ते॥ (जै० न्या० मा० ३।६।१३-१५) अन्न पशुः कत्यायनपरिशिष्टोकरच्छाग एवं प्राह्यः । ।

·HTHAHARA SHISANRAIN PRIMAR यस्तु श्वेतमुखश्यागः कृष्णप्रीवः सितोदरः। पशूनां चैव मुख्य: स्यात्पशुकामस्तमालभेत्। २०४ अग्निष्टोमपद्धतो- आध्वयंवपद्धतिः। "ॐउप देवान्दैवीविंशः प्रगुरुशिजो वह्नितमान । देव त्वष्टवलु रम हव्या ते स्वदन्ताम् । रेवती रमध्वम्वृहस्पते धारया व्वसूनि" (६७-८)। द्विप(शौ)शुपते तेनैव तृणेन ऐन्द्राग्नं पशुमुपस्पृशति । ॐउप देवान्दैवीविंशः प्रागुरुशिजो वन्हितमान् । देव त्वष्टवसु रम हव्या ते स्वदन्ताम् । रेवतीरमध्वं बृहस्पते धारया वसूनि" (६७-८) तृणं प्रक्षिपति वेद्याम् । होनपद्धतिः । युवा सुवासाः परिवीत मागास उ श्रेयान् भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्ताम् (१) । इति यूपालनम्। तथाहि परिशिष्टम् । अथात संप्रवक्ष्यामि छागानां लक्षणं शुभम् । अशुभ चव वानां तत्प्रवक्ष्याम्यतःपरम् ॥ एकवर्णों द्विवर्णश्च बहुवर्णस्तथैव च । रोहितो यस्तु व छागः स पष्ठः कुलमुद्हेत् ॥ RELATE 2SALKAMARCAMVAAD मञ्जिष्ठवर्गसङ्काशः शृङ्गैस्तुचतुरङ्गुलः । स च्छागः पालको नाम महान, पालयते धनम् ॥ विकटो वामनो व्हत्साहस्ताः पशवस्त्रयः । शोधयन्ति महायज महच्च लमते फलम् ॥ यज्ञे तु दक्षिणे पाश्र्चे मण्डलं यस्य वै भवेत् । छागः सर्वार्थको नाम सर्वकामफलप्रदः ॥ श्वेतं तु दक्षिणे पाचँ भवेद्वै यस्य मण्डलम् । स छागो विजयो नाम अमित्रदमनः स्मृतः॥ श्वेतकृष्णप्रतिष्ठायां कृष्णः श्वेतः प्रतिष्ठितः।प्रतिष्ठितौ तु तो छागौ प्रतिष्टार्थे तु याज्ञिकै॥ षडुन्नतः षडावर्तः शुक्रक्षीणी महोदरः। खिग्धानुलामवर्णश्व छागः सर्वार्थसाधकः ॥ लोहकर्णः पुष्पवर्णो यस्य चैततद्वयं भवेत् । प्लीहाकर्णरूत्वकोवाशुण्ठाकर्णस्तथैवच ॥ नीलः सप्तशफोऽव्यङ्गः शुक्लवर्णस्तथैवच । दारिद्रयं पुननाशश्च मरणं चैव तादृशे ॥ एकवर्णास्त्रयः पादास्तुरीयस्त्वन्यथा भवेत् । स छागो मुशली नाम अधस्तात्रयते कुलम्॥ कृष्णा कृष्णपूर्वाध्यः कृष्णः पादः प्रतिष्ठितः।छागो वैश्रवणो नाम सौभाग्यायोपतिष्ठति॥ न दन्ताम्यां न शृङ्गाभ्यां छागः पन्नद उच्यते । यः प्रपुन्नामदश्छागः स पन्नद इति स्मृतः॥ निः पिवन्त्विद्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् । वाीणसं तु तं प्राहुजयेद्यज्ञकर्मणि ॥ तस्मादेवं विदित्वा तु लक्षणं पशुयूपयोः । यज्ञविद्यज्ञकर्माणि सोऽध्वर्युः कर्तुमर्हति ॥ (१) अत्राग्नीषोमीयपशो “परिवीरसि" (शु० य० सं०६।६) इत्यनेन करणम. न्त्रेणाध्वयुयूंपत्य रशनया परिव्ययणं कराति । तदानी क्रिममाणं | तत्परिव्ययणं होता "युवा सुवासाः" इत्यनेन मन्त्रेणानुवदति तदेतदुभयं चोदकपरम्परया (ज्योतिष्टोमाद- द्वादशाह ततो गवामयने ततः ) कुण्डपायिनामयने ( का श्रौ० २४।४।२१) प्राप्तम् ।

·अग्नीषोमोयः पशु। २० आध्वर्णवपद्धतिः । (अग्निमन्थनम् । ) अग्निं मन्थत्या होमात्करोति । अग्नेर्जनित्रमिति शकलमादाय । "ॐ अग्नजनित्रमसि" (५।२)। वेद्यां करोति तूष्णीमुदगप्रम् । वृषणाविति कुशतरुणे तस्मिन् । "ॐवृषणौ स्था" (५२)। उर्वश्यसीत्यधरारणिं तयोः । "ॐउर्वश्यास" (५२)। आयुरसीत्युत्तरयाऽऽज्यस्थाली सस्पृश्य । "ॐायुरसि" (५२)। पुरुरवा इत्यभिनिधानं तया । "ॐपुरूरवा अलि" (५।२)। अग्नये मथ्यमानायाऽनुवाचयति । "ॐअग्नये मथ्यमानायानुबइहि”। हौत्रपद्धतिः। (अग्निमन्थनम् ।) अथानिमन्थनम् । (२) तत्र पूर्वस्यां द्वार्येव तिष्ठन्नग्निमन्थनीया अन्वाह । "अग्नये मथ्यमानायानुइहि” इत्युक्ते- तत्राध्ययोहातुश्च समास आना: "यो होता सोऽध्वयुः इति । तत्रैको होता तो मन्त्री प्रयोकुमशकः कि हौत्रं ब्रूयादुताध्वर्यवमिति संशये-“यो होता सोऽध्वर्यु। रित्यन होतारमन्धाध्वयैवविधानादध्वर्युकार्य होत्रानुष्टयम् । तत: “परिवीरसिइत्यनेन करणमन्त्रेण होता यूपपरिव्ययणं कुर्वीत । तदानी स्वस्य चोदकप्राप्त होत्रमपि होता न त्यजेत् । तस्मात् क्रियमाणं परिव्ययणं "युवा सुवासाः" इत्यनेन मन्त्रेण होतानुवदेदिति पूर्वपक्षे द्वयोरध्वर्युहोनोरुचितं कर्म द्वयमेको होता युगपत्कर्तुं न शक्नोति ततोऽन्यतरस्या- वश्यम्भाविनि त्यागे चोदकप्राप्त होत्रमेव त्यजेत् । आध्वर्थवं तु “यो होता सोऽध्वर्यु" रित्यनेन प्रापितत्वादनुष्ठेयमेवेति सिद्धान्तः । तथाहि सूत्रम् । विप्रतिषेधे करणः सम. वायविशेषादितरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् (जै० सू२३।।१२)। (१) "उपाकरणमन्थने वे" (का० औ० ६।४।२३) ति सूत्राद्वैकल्पिका यथो- काग्निमन्थनीया । होता अन्तरेण चात्वालोत्करौ सञ्चरस्तेन प्रविश्य वेदेः पश्चादवस्थि- तोऽ( ऋतुरत्नमाला) ग्निमन्थनीया अन्वाह "तिष्ठन्नन्वाहाग्निमन्थनीया (शां० श्री. १।१९।५) इति सूत्रात् । उत्सगस्या "सीनन्यायं वाहच्य" ( शां० नौ० १२१५) मित्यस्य निवृत्ति। - ॥

·२०६ अनिष्टोमपद्धतौ-- TA EINWEGRAZSAVUS SZENNANIWA आध्वर्यवपद्धतिः। मन्थति गायत्रेणेति प्रतिमन्त्रं त्रिः प्रदक्षिणम् । "ॐगायत्रेण त्वा च्छन्दसामन्यामि । ॐत्रैष्टुभेन त्वा च्छन्दसा मुन्थामि । ॐजागतेन त्वा च्छन्दसामन्थामि" (५२)। जाते जातायेति । "ॐअग्नये जातायानुयहि । प्रह्रियमाणायेति प्रास्यन् । हौत्रपद्धतिः। अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणाम् । सदावन्भागमीमहोरम् (१)। अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणाम् । सदावनभागमोमहोइम्। अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणाम् । सदावन्भागमीमहो३म् । मही पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभोक्म(२)। स्वाभग्ने पुष्कराध्यथर्वा निरमन्थत । मृ| विश्वस्य वाघतो३म् (३) तमु त्वा ध्यऋषिः पुत्र ईधे अथर्वणः । वृत्रहणं पुरन्दरो३म्(४) वृषा समीधे दस्युहन्तमं । अत्र विरमेत् । ततो "जातायानुबहि" इत्युक्ते- "धनंजय रणेरणा३म् ।() उत ब्रुवन्तु जन्तव उद निर्वृत्रहाजनि। विरमेत । हस्तेन धार्यमाणं दृष्ट्वा- "धनजयो रणे रणम्(६) । आ यं हस्ते न खादिनं शिशुं जातं न विभ्रति । अत्रारमेत। ततः 'प्रह्रियमाणायानुहो”त्युक्ते- (१) ० १४२४१३ । (२)००२२॥१३॥ (३)ऋ०६।१६।१३ ॥ (४) ऋ०६।१६।१४। (६)ऋ०६।१६।१५ । (६)ऋ०२७४।३। तमु त्वा पाश्यो ENT monale ·अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वर्यवपद्धतिः । "ॐअग्नये प्रह्रियमाणायानुदहि' । भवतन्न इति प्रास्यत्युतरवेदावन्नावग्निम् । "ॐभवतं नः समनसौ सचेतसावरेपसौ। मा यज्ञ४० हिर्ट सिष्टम्मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवौ भवतम- धन” (५॥३)। अग्नाव निरिति जुहोति स्थाल्याः नुरेण । "ॐअग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट ऽऋषीणाम्पुत्रोऽ अभिशस्तिपावा। स नः स्योनः सुयजा यजेह देवेभ्यो हव्य:०सदमप्रयुच्छन्त्स्वाहा (५४)। इदमग्निभ्याम् । अनाय इति देवः। एतदन्तं विकल्पेन। (पशुनियोजनादि।) द्विगुणरशनया द्विव्यामया कौश्या पाशं कृत्वाऽन्तरा शृङ्गमभिद- क्षिणं बध्नात्य॒तस्य त्वेति । हौनपद्धतिः । विशामनि स्वध्वरो३म् (१) प्रदेवं देवतीतये भरता वसुवित्तम् । आ स्वे यो नौ नि षीदताम् (२) आ जातं जातवेदसि प्रियं शिशीतातिथिम् । स्थान आ गृहपताश्म(३) । अग्निनाग्निः समिध्यते कविगृहपतिर्युषा । हव्यवाडू जुह्वास्योम(४) त्वं ह्यग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन्त्सता । सखा सख्या समिध्यसो३म् (५) । मर्जयन्त सुक्रतुं पुरो यावानमाजिषु । स्वेषु क्षरेषु वाजिनोइम्(६)) यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवा३म् । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धमाणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवयम् (१)०६१६१४०। (२) ६१६४६१। (३) ऋ०६।१६।४२ । (४) २०११।६। (६)ऋ० ८४३।१४। (६)ऋ० ८१८४४ ·अग्निष्टोमपद्धती- MOHAN LAEIRUAREENA BREAMHATRAKAR आध्वयंवपद्धतिः। "ॐऋतस्य त्वा देवहविः (१)पाशेन प्रतिमुञ्चामि धर्षा मनुष" (६)। देवस्य त्वेति यूपे (२)नियुक्ति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो हुभ्यां पृष्णो हस्ताभ्याम् । अग्नीषोमाभ्याक्षुष्टं नियुनज्मि” (18)। पक्षे ऐन्द्रामस्य द्विगुणरशनयेत्यादि । नियोजने- "इन्द्राग्निभ्यां जुष्टुं नियुनज्मि"। प्रोक्षणी (णीह) हस्ते कृत्वा- "ब्रह्मन् हविः प्रोक्षिष्यामि। "प्रोगत्यनुज्ञातो। अभ्यरत्वेति पशुं प्रोक्षणोभिः प्रोतति । "ॐ अभ्यस्त्वौषधोभ्योऽनु त्वा माता मन्यतामनु पिता- नु भ्राता सगोऽनु सखा सयुश्यः। अग्नीषोमाभ्यान्त्वा जुष्टं प्रोक्षामि" (६18)। हौत्रपद्धतिः। यझेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यालन् । तेह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाश्म(३) (१) अत्र मीमांसा- पाशं पाशान्द्वयोः पश्चोरेको मत्रोऽथवा द्वयम् । एकैकत्वे द्वयत्वे किंमेकस्योहोथवा द्वयोः । एकेनैव कृतार्थत्वादेको मन्त्रस्तदापि च । अविकारेण बह्वर्थ एकार्थः समवायतः ॥ प्राकृतत्वादुभावूह्य एकार्थोऽत्र विवक्षया । बह्वोऽ प्यूहनीयोन द्वयोः शक्रक्लृप्तितः ॥ उत्कृटव्यो न वा मन्त्रो बर्थोऽसंगतत्वतः।उत्कर्षो न विकल्प्योऽसौ गुणे त्वन्यायकल्पना। (जै न्या० मा० ९॥३॥४-७)। (२) अत्र मीमांसा- अमुख्य संस्कृते मुख्यलाभे कि ग्राह्यमेतयोः । अमुख्यस्तक्षगाबूपः खादिरस्तक्षणात्पुनः ॥ पशौ नियुक्त खदिरलाभे कार्य पुनर्न वा। साद्गुण्याय पुनः कार्य मुख्यावृत्तिर्गुणान्न हि॥ अमुख्यमुख्ये संस्कारयोग्यायोग्ये तदा नु किम् । आधो बहुगुणालोपान्न मुख्यायास्तु लोपनम् ॥ नियोजनेऽप्ययोग्यश्चेत्खादिरः किं तदा भवेत् । मुख्यत्वेन स एव स्यात्तद्वैयर्सेन हीतः ॥(जै० न्या०मा० ६।३।१८-२१) (३) ३०१०१९०१६ । A ·अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वयंवपद्धतिः । पक्षे ऐन्द्राग्नस्य। "ॐ अभ्यस्त्वौषधीभ्योऽनु स्वा माता भन्यतामनु पितानु भ्राता सगयोऽनु सखा सयूथ्यः । इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामि' (६) अपाम्पेसरित्यास्य उपगृह्णाति पानार्थम् । "ॐ अपाम्पेरुरसि" (६१०) । आपो देवीरित्यधस्तादुपोक्षति । "ॐ आपो देवीः स्वदन्तु स्वाचञ्चित्सद्देवहविः। (६.१०) प्रोक्षणीनां निःशेषकरणम् । ऐन्द्रानपक्षे तमपि "अपाम्पेरुरिति पाययित्वा "आपो देवीरित्युपोक्षणे मोक्षणीनां निःशेषकरणम् । पवित्रे निधाय प्रणीतासु, उत्तरवेदेः पश्चादुपविश्य "होतरेहीति होतारमामन्व्य होतृषदनं तत्रैव कृत्वा इध्मप्रैषादि करोत्याप्रयाजेभ्यः । तत्र विशेष:- श्रववाधने सप्तदशेन वजेणेति । उत्तराधारमाघार्य प्रत्याक्रम्य उत्तरेणाहवनीयं पुर एत्य (१) जुह्वा होत्रपद्धतिः। इति परिधाय(२)। इत्यग्निमन्थनम् । अथाश्नीषोमीयेन्द्रा (नयोः) न्योः समानतन्त्रः पशुः । तत एहि होतरित्यादि तीर्थन प्रविश्योत्तरवेदिसमीपे महावेदेद्विरा. क्रमणं कृत्वा कं प्रपद्यादि सप्तदश सामिधेन्यः । आवाहने- 'आश्वह देवान्यजमानाय । (१) अन मीमांसा- न पशावैष्टिकः स्याद्वा, न कपालाघभावतः । स्याद्यक्तद्रव्यदेवत्वप्रयाजखुच्यसाम्यतः । (जै० न्या० मा ८२८)। (२) यद्याप चातुर्मास्यप्रकरणे वैश्वदेवादिपर्वणि "तं मर्जयन्त सुकतु" (ऋ०॥ ८५1८) मित्येषवाग्निमन्थनोयानां परिधानाया दृश्यते तथापि पशौ “यज्ञेन यज्ञ (ऋ. १०।९०११६) मित्येषैव परिधानीया "अथ यत्र पशुरालभ्यते तदेतां पराचीमनूच्य यजेन यज्ञमयजन्त देवा इति । त्रिष्टुभा परिदधातो" ( कौ• ब्रा० ८२ ) ति श्रुतेः । अग्नीषो. मीयप्रकरणे "यज्ञेन यज्ञमिति परिधाये" ( कौ० ब्रा० ९।१।५) ति सूत्राच्च पशावेषेव परिधानोया। २७ अग्नि ·SAGAR STATE HTRA अग्निष्टोमपद्धतौ- । HISGARITAMATAARAAT आध्वर्णवपद्धतिः। पशुं पूर्व० समनक्ति ललाटासश्रोणिषु सन्त इति प्रतिमन्त्रम् । ॐ सन्ते प्राणो ब्वातेन (१)गच्छताम" (६१०)। ललाटे। "ॐ लमङ्गानि यजत्रैः गच्छताम्। (६।१०)। दक्षिणेसे। "ॐ समकानि यजत्रैः गच्छताम्" ( ६।१०)। वामे से। ॐ यज्ञपतराशिषा गच्छतामू" (६।१०)। दक्षिणश्रोणौ। "ॐ सं यज्ञपतिराशिषा गच्छताम्" (६१०)। वामश्रोणौ। यथेतमेत्य जुहूं निधायेतरां वेदोपग्रहेण इध्मसन्नहनान्यादायोत्करे तिष्ठन्नाधान्य प्रत्याश्राविते- ॐ अग्निदेवो दैव्यो होता देवान्यक्षद् विद्वाँश्चिकित्वान् मनुष्वद् भरतवत् (शाण्डिल्यवत् असितवत् देवलवत्) ब्रह्मण्वदाच वक्षद् ब्राह्म. णा ऽमस्य यज्ञस्य प्रावितारः अमुकशर्मा होता मानुषः (कानौ३।२।१३) हौत्रपद्धतिः । नाज्यभागौ भवतो वृधन्वन्तौ वा। अग्नीषोमा (वा) वन आ ४ वह वनस्पतिमा४वह देवानि'त्यादि। इत्यनाज्यभागपते । आज्यभागपक्षे तु- आ४ वह देवान्यजमानाय अग्निमग्न आध्वह सेोममाध्वह अग्नि- षोमावावह इन्द्राग्नी प्रावह (२)वनस्पतिमावह देवानित्यादि. समानम् । (१) अत्रा मीमांसा- गच्छतामिति शब्दस्यानुषङ्गाऽस्ति न वोपरि । संयज्ञपतिरित्यत्र योग्यत्वात्सोऽस्ति पूर्ववत् । तदेकवचनं मध्यमन्त्रेऽडानीत्यनेन हि । नान्वेति तद्व्यवायेन नोपयंप्यनुषज्यते ॥ (जै० न्या० मा ३३१३८)॥ (२)"पशुदेवतामावाह्यानन्तरं वनस्पति" (शा० शौ०५।१५। ८) रितिसूत्रा सर्वत्र पशुदेवतावाहनादूर्व वनस्पतेरावाहनं वेदितव्यम् ।

·अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वयवपद्धतिः । प्रकृतिवत्प्रवृत्य होतारमाश्राव्याह । "अग्निह दैवीनां विशां पुर एताऽयं यजमानो मनुष्याणां तयोरस्थूरि गार्हपत्यं दीदयच्छतठ हिमाद्वायू राधासीत् सम्पृञ्चानावलम्पृश्चाना तन्वः"। इति यजमानस्य वरणम् । क्रीते सोमे ( प०६६५) दण्डो न दत्तश्चेदत्र होतृयजमानौ स्वस्व. शाखीयमन्त्रेण युगपन्मत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छतः (१) । ॐ मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा प्रयच्छामि । तत्र दत्तश्चेदत्र होतैव ददाति । सम्मृष्टा उपविशतः । सदस्युपविष्टेनहोत्रा वृतवतीमित्युक्त स्नुचावादायातिझम्य(२)एका. दश प्रयाजान् यजति । हौत्रपद्धतिः। ततो होता प्रकृतिवध्वर्युमाग्नीभ्रं च संमृश्य परमोर्वीरहसः पा. निस्वति जपित्वा तिष्टात सति । ततो मैत्रावरुणस्तीर्थेन प्रविश्यापरेण होतारमागत्य होतुदक्षिणे. न पूर्वाद्ध स्थितो यजमानेन दीयमानं दण्डं प्रतिगृह्णीयात् । ततो यजमानो- "मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोःप्रशिषा प्रयच्छामि यज्ञस्यारिष्टया इति मन्त्रेण दण्डं प्रयच्छेत् । "मित्रावरुणयो स्त्वे"त्यनेन मन्त्रेण प्रशिषा "प्रतिगृह्णामी यूहितेन (मन्त्रेण) मैत्रावरुणः प्रतिगृह्य दक्षिणेन होतारं दक्षिणावृत्पूर्वः प्रतिपद्यत उत्तरेण हविर्भाने दक्षिणेनाग्नीध्रीयं धिष्ण्यं गत्वा पूर्वया द्वारा सदः प्रपद्य स्वस्य धिष्ण्यस्य पश्चादुपविशेत् । होता च एवमेव पृष्ठतो गत्वा स्वस्य धिष्णस्य पश्चाद्त्वा एन्द्रीमा. वृतमित्यादि प्रकृतिवदुपविशेत् । ततः त्रुगादापनान्तं प्रकृतिवत् ॥ तत एकादश प्रयाजान्यजति । प्रैषा मत्रावरुणस्य सप्रषे च पुरोऽ- (१) अन मीमांसा मत्रावरुणके दण्डदानस्य प्रतिपत्तिता । उतार्थकर्मताऽऽयोऽस्तु धारणे कृतकृत्यतः ॥ युक्तोपयुक्कसंस्कारादुपयोक्तव्यसंस्क्रिया । स्थित्वा प्रैषानुवचने दण्डोऽपेक्ष्योधकर्म तत्। (जै० न्या. मा० ४।२।१२-१३ (२) अत्र मीमांसा- एकादशप्रयाजाः किं प्रत्येक स्यादुतान्यथा। m N -- ·२१२ अग्निटोमपद्धती 0000 - LATEG.MARAWADHOPM आध्वयंवपद्धतिः। आश्रिाइवय। अस्तु श्रौषट् । समिधः प्रेय द्वितीयादिषु येत्येव । हौत्रपद्धतिः। नुधाक्याः तथानुवचनानि । प्रहाणस्तिष्टन दराडे पराक्रम्य कुवक इव प्रणतोऽनुयादिति श्रुतेः। अध्वर्युणा समिधःप्रेष्येत्युक्ते- मत्रावरुणः होतायक्षदग्नि समिधा सुषमिधा समिद्धं नाभा पृथिव्याः संगथे- वामस्य। वर्मन्दिव इळस्पदे वेवाज्यस्य होतयंज । होता(१) भूर्भुवयं३ यजामहे (२)लमिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यज- सि जातवेदः। आ च वह मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेतावौषट् । भोजः सहः सह प्राजः स्वः । मैत्रावरुणः- होता यक्षतनूनपातमदितेर्गर्भ भुवनस्य गोपां। मध्वाद्य देवो देवेभ्यो देवयानान्पयो अनक्तु वेत्वाज्यस्य होतर्यज । सङ्ख्यावृद्धिरिहाऽऽद्योऽस्तु प्रतिमुख्यं गुणो यतः। प्रत्येकं समुदाये वा स्वरूपेण न सिद्धयति । सङ्ख्यावृद्धिः प्रयोगात्तु साऽऽवृत्या संभविष्यति । (जै० न्या०मा०५।३।१-२)। प्रयाजेष्वपकर्षोऽनुयाजेषूत्कर्ष इत्यमू । श्रुतमान्ने तदन्तेषु तदायेषु च वाग्रिमः । अन्येषां मुख्यकालत्वान्मैवं व्युत्क्रमशक्तिः । प्रयाजान्ते झनुयाजादिके चैतौ समूहके । (जै० न्या० मा० १।१२४-२६ । प्रयाजैकादशत्वादिविशेषविधिभिर्युते।पश्वादौ सामिधेन्यादिविध्यन्तो नास्त्युत्तास्त्यसौ। विशिष्टाङ्गविधौ नासौ चोदकस्याप्रवृत्तिालाघवाद गुणमात्रस्य विधेः सोऽस्त्यतिदेशतः। (जै० न्या० मा० १०॥३॥१-२)। (१) होता प्रतिप्रैषं यदायो यजमानो भवति तदृषिदृष्टा आप्रीसंज्ञकाः प्रयाज- याज्याः पठेत् । अथवा "समिद्धो अद्य मनुष" इति सर्वेषाम्। स्वातु नाराशंसीतत्प्रया. जल्य । कातीयसूत्रे तु "समिद्धो अद्ये त्येतावतीभिराप्रीभिर्यजे" ( का हौ०प० ) दित्य त्रैतावतीभिरिति पारिभाषितत्वादग्नीषोमीयादिपशुमात्रेषु समिद्धो अोत्याप्रिप्र. याजा एव नायप्रयाजा । (२) ३०१०१११०1१८...

·अग्नीषामायः पशुः। २१३ आध्ययवपतिः। चतुर्थसप्तमदशमेषु समानयनम् । भाधानां चतुर्णी प्रकृतिवत्प्रयाजानुमन्त्रणानि त्यागाश्च । पंचमप्रभृति पञ्चमवत्प्रयाजानुमन्त्रणम् । त्यागे विशेषः। हाम्रपद्धतिः । हाता भूर्भुवर्य४यजामहे (१)तनूनपात्पथ ऋतस्य यानान्मध्व सामअन्रस्थ. JADASAN दया सुजिह्व। मन्मानि धीभिरुत यज्ञमृन्धन्देवत्रा च कृणुह्यध्वरं नाश्वौषट् , ओजः सहः सह ओजः स्वः३। नाराशंसयाजिनां तु द्वितीयं नाराशं प्रषमाह । अध्वर्युः-प्रेष्य- मैत्रावरुणः- होतायतनराशंसं नशस्त्रं नः प्रणेनं । गोभिर्वपावास्याद्वीरैः शक्तीवान थैः प्रथमया वा हिरण्यैश्चन्द्री वेत्वाज्यस्य होतयंज। होता तु स्वस्वायस्था याज्यां पठेत् । येषां स्वा नास्ति तेषां "न- (२)राशंसस्य महिमानमित्येषा। मैत्रावरुण:- होतायक्षदग्निमीलईलितो देवोदेवाँऽभावक्षदूतो हव्यवालमूरः। उपेमं यज्ञमुपेमा देवो देवहूतिमवतु वे त्वाज्यस्य होतयंज । होता- भुर्भुवये ४ यजामहे(३) आजुह्वान ईडयो वन्द्यश्चा याह्यग्ने वसुभिः सजोषाः। त्वं देवानामसि यह होता स एनान्यक्षोषितो यजीया ४वौषट् , ओजः सहः सह ओजः स्वः। मैत्रावरुणः- (१)ऋ० १०१११०२ (२) अनार्य प्रयोगः। होता- भूर्भुवये ४ यजामहे नराशंसस्य महिमानमेषामुप स्तोषाम यजतस्य यज्ञैः । ये सुक्रत्वः शुचयो धियन्धाः स्वदन्ति देवा उभयानि हव्या ( ऋ० ७।२२)वौ ४ घट, ओजः सहः सह ओजः स्वः । (३) ३०.१०१११०१३- ·मग्निष्टोमपद्धतौ- । । Man MAHARA आध्वर्गवपद्धतिः इदं द्वाभ्यो। इदमुषासानक्काभ्याम् । हौत्रपद्धतिः । होतायक्षवर्हिः सुष्टरीमाणंम्रदा अस्मिन् यज्ञे विच प्रच प्रथतां स्वा. सस्थं देवेभ्यः। एमेनय वसवो रुद्रा आदित्याः सदन्तु प्रियमिन्द्रस्यास्तु वेस्वा. ज्यस्य होतर्यज। होता भूर्भुवये ४ यजामहे(१) प्राचीनं वर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते अग्रे अह्नां। व्यु प्रथते वितरं वरोयो देवेभ्यो अदितये स्यानां ४ वौ ४ षट्, ओजः सहा सह श्रोजः स्वः । गेजः सहः सह ओजः स्वः । मैत्रावरुणः- होतायक्षदुर ऋग्वाः कवभ्योकोषधावनी रुद्रा ताभिहिता विप- क्षोभिः श्रयतां । सुप्रायणा अस्मिन्यज्ञे विश्रयन्तामृतावृधो व्यन्त्वाज्यस्य होतयंज । होता- भूर्भुवर्ये ४ यजामहे(२) व्यवस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः। देवीरा बृहतीविश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्रायणा ४ वौ ४ षट् । मैत्रावरुणः- होतायक्षदुषासानता बृहती सुपेशसा न पतिभ्यो योनि करवाने संस्मयमाने इन्द्रण देवैरेदं बर्हिः सीदतां वीतामाज्यस्य होतयंज । होता- भूर्भुवा ४ यजामहे(३) आ सुप्वयन्ती यजते उपाके उषासानक्ता- सदतां नि योनौ। दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं(४) दधाने ४ वौ ओजः सहः सह ओजः स्वः । । IPURTEEGAAAAAAI amme (१) ३०१०१११०१४ (२) ऋ० १०१११०११॥ (३)ऋ० १०॥११०॥६॥ (४) अन्न "एकारौकारौ च प्रगृह्या" (शां० औ० श) विति प्रकृतिविधाना "दाइ इकानी भावो" (शां० श्रौ० २।४) न भवति ।

·अग्नीषोमीयःपशुः। २१५ HAMARH आध्वर्गवपद्धतिः। इदं देवा(व्या)भ्या होतृभ्याम् । इदं तिसृभ्यो दवीभ्यो। इदं त्वष्ट्रे० हौत्रपद्धतिः। मैत्रावरुणः- हातायक्षदैव्याहातारा मन्द्रा पोताराकवी प्रचेतसा । स्विष्टमद्यान्यः करदिषा स्वभिगूर्तमन्य ऊर्जा सतवसेमं यज्ञं दिवि देवेषु धत्तां वीतामाज्यस्य होतयज । होता- भूर्भुवयं ४ यजामहे (१)दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचामिमाना यश मनुषो यजध्य । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीनं ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ४ वौषट् ओजः सहः सह ओजः स्वः। मैत्रावरुण:- होतायक्षत्तिस्रोदेवीरपलामपस्तमा अच्छिद्रमोदमपस्तन्वतां । देवेभ्यो देवीदेवमपो व्यंन्त्वाज्यस्य होतयंज । होता- भूभुवय ४ यजामाहे(२)श्रानो यज्ञं भारती तूयमेत्विळा मनुध्वदिह चेतयन्ती। तिनो देवीबहिरेदं स्यानं सरस्वती स्वपसः सदन्तू ४ वौ ४ षट् , ओजः सहः सह भोजः स्वः । मैत्रावरुणः- होतायत्तत्वष्टारमचिष्ठमपाकरताधां विश्रवसं यशोधां। पुरुरूपमकामकर्शनं सुपोषः पोषः स्यात्सुवीरो वीरवाज्यस्य होतयंज। होता- भूर्भुवये ४ यजामहे (३) यहमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपरपिशद्भुव. नानि विश्वा। तमद्य होतरिषितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वा ४न्वौ ४ षट् । भोजः सहः वह ओजः स्वः । . (१) ऋ० १०.११००१ (२)ऋ० १०॥११०८ (३) ३०१०१११०९ ·CLEARN २१६ अग्निष्टोमपद्धता- Samasha 4NMADHAN UVES, AUS WURZIWAND आध्वयंवपद्धतिः । इदं वनस्पतये॥ दशेष्ट्वा प्रयाजानाह शासमाहरेति प्रतिप्रस्थातारम् । तदाहृतं शासं पूर्ववद्गत्वा य्पाञ्च (१)स्वरुमादायाकत्वोभौ जुह्वने ताभ्यां पशोर्ललाटमुपस्पृशति घृतेनाकाविति । "ॐधृतेनाको परों स्त्रायेथाम्" (६।११)। पक्षे ऐन्द्रामस्य च । यूपे स्वरुमवगुह्य शमित्रे असिं प्रयच्छन्नाह- एषा ते प्रज्ञाताभिरस्तु। यथायथं प्रत्येत्य पूर्ववत् सादयित्वा सुचौ चात्वालमुत्तरेण शामि- प्रायोल्लिखति। तत्र पञ्च भूसस्काराः। अग्नीध्वर्युर्वा पर्यनयेऽनुवाचयति । पर्यग्नयेऽनुमहि । हौत्रपद्धतिः । मैत्रावरुणः- होतायक्षद्वनस्पतिमुपावनक्षद्धियो जोष्टारं शशमं नरः । स्वदान्स्वधितिऋतुथाद्य देवो देवेभ्यो हव्यवाड्वेत्वाज्यस्य होतर्यजा होता- भूर्भुवये ४यजामहे(२)उपावसृज त्मन्या समबन्देवानां पाथ ऋतुथा हवोषि । वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना धृतेनाध्वौ षट्, भोजः सहः सह ओजः स्वः । दशभिश्चरित्वा पर्यग्नयेऽनु३ होत्युक्तो- मैत्रावरुणः- (३)अग्निर्होता नो अध्वरे वाजी सम्परिणीयते । देवो देवेषु यशि- अग्निहोता नो अध्वरे वाजी सन्परिणीयते । देवा देवेसु यशियो३। अग्निहोता नो अध्वरे वाजी सन्परिणीयते । देवा देवेषु यशियो३ । (१) अत्र विचारस- स्वरुयूंपे पशौ वाङ यूपस्येऽत्युक्तितोऽग्रिमः । स्वरूणा पशुमज्यादिस्युक्तः पचङ्गता स्फुटा । जैन्या०मा० ४।४।१३) (२) ३०१०।१९०१० (३)०४।१९।१-३ यो । ।

·अग्नीषोमीय: पशुः। २१७ आध्वर्यवपद्धतिः। आहवनीयोल्मुकमादायाग्नीत् त्रिः समन्तं पर्येति पश्वाज्यशामित्र देशयूपचत्वालाहवनीयान् । आज्यपशुशामित्रान्वा । आहवनीये प्रतिप्रास्योल्मुकं रिक्तहस्तस्तावत्प्रतिपर्येति । अन्ते सकृत्तावतां प्रदक्षिणेनेतरथावृत्तिः। उल्मुकं पुनरादायादङ् प्रतिपद्यते पशुश्चान्वक् शमित्रा नीयते । प्रतिप्रस्थाताऽन्वारभत एनं वपाश्रपणीभ्यां कामयमयीभ्यां विशाखाऽविशाखाभ्यां तमध्वर्युयजमानोऽध्वर्युम् । द्विपशुपक्षे युगपदुभयोनयनम्। तत्तद्वपाश्रपणीभ्यां युगपदन्वारम्भः। वेदितृणेऽध्वर्युरादाय पक्षे चत्वारि तृणानि माश्राव्याह । श्रो३ श्रा३ बय। अस्तु श्रौषट् । उपप्रेष्य होतहव्यादेवेभ्यः। रेवति यजमान इति वाचयति यजमानम् । "ॐ रेवति यजमाने प्रिय धाऽआविश । होनपद्धतिः। परि त्रिविष्टयध्वरं यात्यग्नी रथीरिव । आ देवेषु प्रयो दधो३ । परि वाजपतिः कविरग्निहव्यान्यक्रमोत् । दधद्रतानि दाशुषो३ । परि वाजपतिः कविरग्निहव्योन्यक्रमीत । दधद्रत्नानि दाशुषो३ । परि वाजपतिः कविरग्निहव्यान्यक्रमीत् । धद्रनानि दाशुषेो३म् । तत उपप्रेष्य होतरित्युक्तो मैत्रावरुणः- अजैदग्निरसनद्वाजं नि देवो देवेभ्यो हव्यवाट् प्रांजोमिहिन्यानो धेनाभिः कल्पमानो यज्ञस्यायुः प्रतिरन्नुपनेष्य होतहव्या देवेभ्यः। ततः अध्रिगुं होता- "देव्याः शमितार उत च मनुष्या आरभध्वमुप नयत मेध्या दुर आ. शासाना(१) मेधपतिभ्यां मेधम् । (१) अविकारो विकारो वा स्यान्मेधपतिशब्दयोः । विकारे स्वामिदेवार्थ एकार्थो वाऽन्तिमेऽपि किम् ॥ स्वाम्यर्थी देवतार्थो वा स्यादन्याय्यत्वतोऽग्रिमः । अर्थभेदाद्विकारोऽत्र द्वावथी शब्दयोयोः । मन्नक्यादर्थ एकोऽत्र स्वाम्यस्मिञ्जायया द्विती। देवार्थाशीदेव फ्कोऽधिष्ठाने द्वे द्विधरगम् ॥ ( जै. न्या. मा० ९।३।१४-१६) आदित्येष्वेकवाच्येष ऊह्यो नोवोद्यतेऽन्यवत् । गणार्थत्वादनहोऽतो विकल्पः प्रकृताविव ॥ २८ अग्नि ANAND ·RIPANTH TARA SRINISTER HALANOHINEWS अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वयंवपद्धतिः। उरोरन्तरिक्षात्सहेवेन ब्वातेनास्य हविषस्त्मना यज समस्य तन्या भवेति ब्रूहि । REATRESEARNEARNER "ॐ रेवति यजमाने प्रियन्धाऽआविश। उरोरन्तरिक्षात्सजूदेवेन वातेनास्य हविषस्त्मना यज समस्य तन्वा भव" (६।११)। शामित्रं नातीयात् । शामित्रेऽग्निं निदधाति निर्मन्थ्यमेके । तदाऽऽहवनीयानोल्मुका- दानम्। शामित्रस्य पश्चात्तृणमुपास्यति वर्षो वर्षीयसीति । ॐ वर्षा वर्षीयसि यज्ञे यज्ञपतिन्धा"। (६११) पक्षे ऐन्द्रामस्थापि च। हौनपद्धतिः। (१)प्रास्मा अग्निं भरत स्तृणीत बहिरग्वेनं माता मन्यतामनु पितानु भ्राता लगभ्योऽनु सखा सयूश्यः । उदीचीनाँ अस्य पदो निधचात्सूर्य चक्षु(२)र्गमयताद्वातं जाणमन्व. वसृजतादन्तरिक्षमखें दिशः श्रानं पृथिवीं शरीरम् । (३)एकधाऽस्य त्वचमाच्छयतात्पुरा नाभ्या अपि शसो वपामुखि. दतादन्तरवाष्माणं वारयध्वात् । (४)श्येनमस्य वक्षः कृणुतात(५)प्रशसा वाहू शला दोषणी कश्यपे. वांसाऽच्छिन्द्र श्रोणी कवारूरकपर्णाष्ठीवन्ता । कृष्णग्रीवोदिके नोह ऊहो वाऽस्य न पूर्ववत् । देवत्वं न गणल्यात ऊहो बह्वनिधित्सया ॥(जै० न्या०मा० ९।४।१७-१८) (१) अग्नीषोमीय सवनस्थास्तुल्यविधयो यदि । प्रास्मा इति तदा मन्ने पत्नीन्यायेन नोहनम् ॥ ( जै० भ्या० मा० ९।३।१०) दैव्या इत्यस्ति मेष्यां नो वाऽस्मा इति पशूक्तितः । अस्ति मैं पचनुक्त व्यक्तित्वविवक्षया ।(ज० न्या०मा० ९।१।२४)। (३) द्विपयोश्चक्षुराहो न वोहः पशुभेदतः। तेजोमात्रस्य सूर्यादावेकीभाबादनूहनम् ॥ (जै न्या०मा० ९।३।१२)। (३) एकत्यविकास स्यादन्यासो वा सहत्वतः । आद्यो मैवं प्राकृतस्य सकृत्वस्योचितत्वतः॥ (जै० न्या० मा० ९।३।१३)। (४) सादृश्यमुत साकल्यं श्येनाद्युक्त्या विवक्षितम् । प्रसिद्धसंनिधेराधस्तत्सत्वा दखिलोद्धतिः ॥ (जै० न्या० मा० ९।४।१०) । (५) प्रशसत्यसिरर्थ: स्यास्तुतिर्वा छेदनादसिः । स्तुतिकात्याय बाहोः स्यात्स्वधितिश्छेदसाधनाम्।( जैन्न्या मा०९४९) ·अग्नीषोमीयः पशुः । आध्वयंवपद्धतिः । ॐ वर्षों वर्षीयसि यज्ञ यज्ञपतिन्धा" (६.११)। तस्मि (१)न्नेनं (-पशुं) निम्नन्ति प्रत्यशिरसमुदपादं प्राक- शिरसं वा सङ्ग्रह्य मुखं तमयन्त्यवाश्यमानं वेकेणवा । हौत्रपद्धतिः। (२)षड्विंशतिरस्य वक्रयस्ता अनुष्ठ्योच्च्यावयताद् गात्रं गात्र- मस्या नूनं कृणुतात् । ऊवध्यगोहं पार्थिव खनतात् । प्रस्ना रक्षः संसृजतात । वनिष्ठुमस्य मा राविष्टो(३)रूकं मन्यमाना नेद्वस्तोके तनये रवि. । (१) अन मीमांसा- पशुरालभ्य इत्यत्र पवैक्ये यजनाङ्गता। नास्त्यस्ति वाऽऽद्यः स्वपदे श्रुत्या पश्चङ्गतागतः ।। आदौ स्वप्रत्ययोपात आसन्नतरकारके योगः ऋतौ पशौ चेति क्रमे यागाङ्गतोचिता ॥ न पुल्लिङ्गे विवक्षा वा विवक्षाऽनुपयोगतः । आयोऽनुष्ठित्यपेक्षत्वात्संख्यावत्तद्विवक्ष्यताम्॥ (ज० न्या० मा० ४।१।१२-१४) (२) षड्विंशतिर्वक्रयोऽस्येत्यनूइः स्यादुतोयते । ऊहेऽपि वचनान्यत्वमस्येत्यावर्ततेऽथवा ॥ षड्विशतेरुताभ्यासः समस्तोतिर्भवैदुत । अनूहोऽकरणत्वेन दृष्टलाभात्तदूहनम् ॥ संख्यायाश्च पशौयुक्तवक्रीणां मुख्यतावशात् । अमी पक्षा युज्यतेऽत्यस्ता अनुष्टयेति शेषतः ॥ न चतुस्त्रिंशदित्येष निधो नियतो न वा । गिरापदवदाद्यः स्यान्नैवकारहतत्वतः । निषेधः प्राप्तिपूर्वोऽतः प्रापकोऽत्रानुमीयते ॥ निषेधकप्रापकाभ्यां चतुस्त्रिंशद्विकल्प्यते । पृथग् वचनमश्चस्य स्यादन्याभ्यां समस्य वा॥ आधः पदे निषिद्धेऽत्र विशेषो नियतो यतः। बक्रीयत्तानुक्तिदोषाहगेवान निषिध्यते । पक्षे प्राप्तः प्राकृतोऽस्मिन्समस्योक्तः पुरा यथा॥ (जै० न्या० भा०९।४।१-७)। (३) पक्षावपाऽथवोरुको रलयोरविशेषतः । पक्षीवपासंनिधानादू भ्रान्तिछेदनिषेधतः ॥ (जै० न्या० ९।४।८) अधिगुमन्त्रे ऊहविचार:- आशासाना मेधपतिभ्यां मेधमिति प्रकृतावग्नीषोमाभिप्राय द्विवचनम् । एकदेवत्ये पशो मेधपतये । बहुदेवत्ये मेधपतिभ्यः (ऐ० ब्रावि००६)। प्रयोगनियमार्थ वचनम् । S ·MAIN LIATRI २२० भग्निष्टोमपद्धती- perman । । । । । 2NTS 177552WAT NU एतेन स्त्रीपशो मेधापतिरिति न भवति । यज्ञाभिधाने तु मेधशब्दे विवक्षिते देवता- याश्च स्त्रीत्वे सति मेधपत्न्या इति प्रयोगसंदेहो माभूदिति । मेधपतिभ्यां मेधमित्यत्र मेधमित्येतत्पशुपदम् । तत्पशुद्वित्वे मेधौ बहुत्वे मेधानी. त्येवं प्रयोक्तव्यम् । अनारम्भाद्यज्ञाभिधानमिति गम्येत प्रकरणात । ततोऽनुहः स्यात् । स्त्रीपशौ मेधां द्वयोमेंधे बहुषु मेधाः । केचिन्मेधशब्दं जातिवचनं मन्यन्ते, तेषां स्वीपशौ मेधी मेध्यौ मेधीरिति । एवं छागलेयिनां सूत्राएवोह ईशः पठितः । प्रास्मा इति पुल्लिङ्गैकवचनम् । आभ्यामिति द्विवचनम् । एभ्य इति बहुवचनम् । तत एवं पशुद्वित्वे पशुबहुत्वे च वचनोहः । एकस्मिन् स्त्रीपशौ प्रास्या अग्नि भरत, द्वयोः प्राभ्यामग्नि भरत, बहुषु प्राभ्यो अग्नि भरतेति । पुल्लिङ्गपशुद्वित्वे अन्वेनौ माता मन्यतामिति । बहुत्वे अन्वेनान्माता मन्यतामिति । स्त्रियां अन्वेनां माता । द्वित्वे अन्वेने माता । बहुत्वे अन्वेना माताः । मन्यतामित्यस्यानूहो ज्ञातिनामभिः समानाधिकरणत्वात् । पुरुषे एकस्मिनालन्यमाने उदीचीना अस्य पदो निधत्तात् । पुरुषपशुद्वित्वे उदी. चीनी एनयोः पदो निधत्तात् । पुरुषबहुत्वे उदीचीनों एषां पदो निधत्तात् । स्त्रिया एकत्वे उदाचीनों अस्याः पदो निधत्तात् । खीपशु द्वित्वे उदीचीना एनयोः पदो निधत्तात् । बहुत्वे उदीचीनों आसां पदो निधत्तात्। ननु चास्येति प्रथमादेशस्तेन द्विवचने अनयोरिति प्राप्नोति । नेत्युच्यते । अस्मा अग्नि भरतेति प्रथमकथनादन्वेनमिति प्रकृतत्वात् । चरकाणां चानुदात्तपाठादन्वादेशो. उस्य शब्दः । पृथिवीं शरीरमिति पश्चेकत्वे । शरारे शरीराणीवि द्विबह्वोः । एकधास्य स्वचमाच्छयतादित्यनकधाशब्दस्यानेकपशवीम्सा। अस्येति पूर्ववदूहो विकारेषु । पुराशब्दोऽव्ययम् । तस्य द्विवचनबहुवचनयोविशेषाभावात् । वीप्सया द्वित्वबहुत्वप्रदशनमन्यथाभिधानात् । पिश अवयवे(१९३१) । पिश छेदने वा धातुः । अतो निरवयवां वपामुत्खितादच्छि. न्दन्त इति बेति । अपिशस् इत्येकवचने प्रा अपिशस इति बहुवचनं तेनायथार्थनियमा. दह्यम् । वपामुखिदतात् । वपे उतखिदतात् । वपा उत्खितात् । यथा वचनं विकारेषु । अन्तरित्यव्ययम् । तस्य वीप्सयैव द्वित्वबहुत्वयोरभिधानम् । अस्येति प्रदर्शितम् । द्वित्वे वक्षसी बहुत्वे वक्षांसि । प्रशसेति प्रकृष्टेन शासेनेति केषांचिन्मतिः । अपरेषां प्रशस्तौ बाहू इति । ततश्चोदनासन्देहादनूहः । बाहूनिति बाहुबहुवे। दोषाणीति बहुवनं तद्वहुत्वे । कश्यपेवां सानच्छिद्राः श्रोणोः कवषोरुन् स्नेकपर्णाष्टीवतः । पश्वनेकत्वे बहुवचनान्ये. सानि । ननु च्छान्दस आकार, सर्व विभक्तीनामविशेषेण स्मयते। कि तत्रोहेन । । ।

·अग्नीषोमीयः पशुः। २२१ । । आध्वयंवपद्धतिः। पक्षे अन्यमपि पशुमैन्द्राग्नम् । एत्याहवनीयमावृत्य पराङ्मुखा अध्वर्युयजमानप्रतिप्रस्थात्रग्नीधू भासते इति देवः । माहवनीयसम्मुखा इति श्री अनन्तः । हौत्रपद्धतिः । ता रवच्छमितार:(१)। अध्रिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमध्रिगो ३ अध्रिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमध्रिगो३ अध्रिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमध्रिगो३ । उभावपापश्च इत्यपांशु जपत्यनुच्छुमन्नेव । उच्यते । शलादि प्रतिषेधोज्ञापकम् । भवत्येवरूपाणामूह इति । षड्विंशतिरस्य वक्रय इत्यत्र पविशतिशब्दस्यानेकपशो वीप्सा । अस्येति कृतविचारम् । अनुष्ठेत्यव्ययं निश्चयेनेत्यर्थः । गानं गानमिति वीप्सयैवाभिहितत्वादविचारः । अस्येति पूर्ववव। अन्नमित्यस्याविकारः प्रकृतावनृहितत्वात् । उवध्यगोहं पाथिवम् । अल्नारक्षः संसृजतात्, इत्येतानि विकारऽप्यनूशानि। वनिष्टु स्थूलान्त्रम् । पश्वनेकत्ये तस्योहः। अस्येति पूर्ववदूह्यम् । मा राविष्ट मालित्सीष्टेत्यर्थः। ततश्च पशुद्वित्वे वनिष्ठू एनयोर्मा राविष्ट । बहुत्वे वनिष्ठूनेषां मा राविष्ट । स्त्रियां अस्या एनयोः आसामिति यथोक्तम् । वनिष्ठुसंनिधानादूरूकेण वपाभिधानमिति मीमांसकाः तस्माद्वपाभिधानम् । सव. बहुत्वादूरूकरोतीत्यूरुकम् । हविरभिप्रायं नपुंसकम् । अत उहः । उरूके उरूकाणीति यथा वचनम् । नेद्युष्माकमपि पुने वा पौत्रे वा रविता छेत्तेत्यर्थः । खच्छिद्यादित्यर्थः । हेशमितारो युष्माकमपि कल्याणमत्रेत्यभिप्रायः। (१) अनाध्रिगौ "नवकृत्वोऽध्रिगाववानीति" "निः परिदधात्यपरत्वाये (को० बा. १०४ )ति श्रुतत्वात “शमितार इत्यध्रिगौ नवम उछ्वास" (शां० श्री० ५।११९) इति सूत्राच्च "देव्याः शमितार" इत्यत आरभ्य "रवितारमच्छमितार"इत्यन्तं नवैवो- च्छ्वासाः कर्तव्याः। ते च श्लोकेन प्रदन्ते- अत्रावसानानि वदामि मेध(१) यूथ्यः(२) शरी(३) विरमेतयध्वात्(४)। विरम्य वन्ता(१) कृणुतान(६) नताञ्च(७) होताऽऽरत संसृजता(८) मितारः(९) ॥ । - MAHES ·भनिष्टोमपद्धतौ- । SAGARMATION आध्वर्यधपद्धतिः। अध्वर्युः संज्ञपयान्वगन्नित्येव ब्रूयाच्छमितारम् । पक्षे संशपयान्वगमतामिति श्रेषः । परिपशव्याज्यं शालाद्वार्य पूर्णाहुतिवमस्कृत्य सद्गृहीतेन वसाहोमहवन्या समित्पूर्वकमाहवनीये स्वाहा देवेभ्य इति जुहोति । "ॐ स्वाहा देवेश्य" (६।११)। इदं देवेभ्यः । (१)शामत्रा संज्ञप्तः पशुरिति प्रोक्त । पक्षे संज्ञप्तौ पशू इति । न श्येतां नु श्रेषः। पूर्वसंस्कृताज्यादेव समित् रहितां देवेभ्यः स्वाहेति तथवोनरी परिपशव्याहुतिं जुहोति । "ॐ देवेभ्यः स्वाहा (६।११) । इदं देवेभ्यः। न वैते जुहुयात अग्नीषोमीये सुत्याहे सवनोये तु नित्ये । वपाश्रपणीभ्यां नियोजनी चत्वाले प्रास्यति माऽहि रिति । ॐ माऽहिर्भूर्भा पृदाकुः” (६।१२)। पक्षे माहिर्भूतं मा पृदाकुरिति म(त)न्त्रेणोभयोः प्रासनम् । "ॐ माहि तम्मा पृदाकुः" (६।१२) । नेष्टः पत्नीमुदानयेत्याहाध्वर्युः। नेष्टा पत्नी पान्नेजनहस्तां वाचयति शामित्र तीर्थेण नयनमस्त आ. तानेति । ॐ नमस्तऽआतानान प्रेहि। घृतस्य कुल्याऽउपऽऋतस्य पथ्याऽमनु । देवीरापः शुद्धा वोड्ढ्वर्ड. सुपरिविष्टा देवेषु सुपरिविष्टा वयम्प. रिवेष्टारो भूयास्म" ( ६-१२-१३) । इति ब्रूहि । होनपद्धतिः । न पशुं संज्ञप्यमानमीक्षेत । (१) अन मीमांसा- कि प्रकृतेभ्यो ब्रह्मादिभ्योऽन्यः शमिता तेषां वाऽन्यतम इति संशये, सज्ञाभेदाद- न्यत्वं यौगिकत्वात्संज्ञाया वरणाभावाच्च तेषामेवान्यतम इति पूर्वपक्षे, तत्राध्वयोः परा- डावर्ततेऽध्वर्युः पशोः संज्ञय्यमानादिति वचनसामर्थ्यादन्य एवेति सिद्धान्तः । तथा च सूत्राणि-"शमिता च शब्दभेदात् । प्रकरणाद्वोत्पत्य संयोगात् (जै० सू० ३।१२८।२९) विशस्ति पशुमन्यः । ऋत्विजां वैक्रोप्रकृतत्वाच्छामिन्ने । उपगादर्शनाच्च" (का० औ० ६१-३) इति । - ·अग्नीषोमीयः पशुः। २२३ AMOURS आध्वयंवपद्धतिः। पत्नी- "ॐ नमस्तऽआतानाना प्रेहि। घृतस्य कुल्याऽउपऽऋतस्य पश्याऽअनु। देवीरापः शुद्धा वोड्ढ्व० सुपरिविष्टा देवेषु सुपरिविष्टा वयं प. रिवेष्टारो भूयास्म"(६।१२-१३) । इमं मन्त्रं पठन्ती तत्रगस्वादमुख्युपविश्य पशोः प्राणान् शुन्धति पत्नी, मुखं-नालिके-चक्षुषी-कर्णी-नाभि-मेढ़-पायु-पादान्स. ठहत्य वाचं ते शुन्धामीति प्रतिमन्त्रम् । ॐ वाचन्ते शुन्धामि (६।१४) । मुखम्। "ॐ प्राणन्ते शुन्धामि (६।१४) । नासिके मन्त्रावृत्या। "ॐ चक्षुस्ते शुन्धामि (६।१४)। चक्षुषी मन्त्रावृत्या। "ॐ श्रोत्रन्ते शुन्धामि (६।१४)। मन्त्रावृत्या करें । "ॐ नाभिन्ते शुन्धामि (६।१४)। नाभिम् । "ॐ मेड्ढन्ते शुन्धामि"(६।१४)। प्रजननम् । "ॐपायुन्ते शुन्धामि (६।१४) । अपानम्। ॐचरित्राँस्ते शुन्धामि (६।१४)। सठहत्य पादान्। पते एवमेव मुखादिपादपर्यन्तमैन्द्राग्नस्य च । शेषेणाध्वर्युर्यजमानश्च शिरःप्रभृत्यनुषिञ्चतो मनस्त इति शिरः । "ॐ मनस्तऽआपयायताम्। शिरः। "ॐवाक् तऽआप्यायताम्"। मुखम् । "ॐ प्राणस्तऽआप्यायताम् । भावृत्या नासिके।

·SEAST MAHANT FURSANA ANGLAMMARAT NE अग्निष्टोमपद्धतौ- ROMANTS आध्वर्णवपद्धतिः। चक्षुस्त ऽआप्यायताम'। भेदेन चक्षुषी । "ॐ श्रोत्रन्तऽआण्यायताम्" (६।१५)। भेदेन श्रोत्रे। यत्ते क्रूरमित्यङ्गानि । "ॐ यत्ते क्रूर यदास्थितन्तत्तऽप्राप्यायतानिष्ट्यायतान्तत्ते शुद्धयतु" (१५)। सकृन्मन्त्रः। शमहोभ्य इति पश्चात्पशोनिषिश्चतः । "ॐ शमहोभ्यः निषिश्वामि"(६।१५)। पक्षे शिरःप्रभृति निषेकान्तमैन्द्राग्नस्य च । अध्वर्युरुत्तानं पशुं कृत्वाऽग्रेण नाभिं तृणं निद्धात्योषध इति प्राक शिरः। पक्षे प्राग, इतरथोदगग्रम् । ॐओषधे त्रायस्व" (६।१५)। स्वधित इति प्रज्ञातयाऽभिनिधाय । "ॐ स्वधिते मैनठं हिउँ०सी: (१६) तूष्णीठ० सतृणं चर्म च्छत्वा तृणस्यापर्ड० सव्ये कृत्वा दक्षिणेन मूलमुभयतोऽनक्ति लोहितेन रक्षसामिति द्विगुणोकृतम् । "रक्षसाम्भागोसि" (६।१६)। निरस्तमित्यपास्यति अक्तं मूलमुत्करे । "ॐनिरस्तठ रक्षः (१६) । उदकोपस्पर्शः । इदमहमित्यभितिष्ठति यजमानः। "ॐ इदमहर्ट० रक्षोऽभितिष्ठामीदमहर्छ। रक्षोऽवबाधाइदमहर्ट रक्षोऽधमन्तमो नयामि (६।१६) । उदकोपस्पर्शः। पक्ष-उत्तानकरणादिमूलाअनान्तमन्द्राग्नस्य च कृत्वा निरस्तमि- त्यनूहितेन मूलद्वयापासनं तन्त्रेण तथैवाधिष्ठानमपि तन्त्रेण (कुर्यात् )। उदकस्पर्शस्ततः । वपामुतत्खिध वपाश्रपण्योरादानम् । "ॐ द्यौः स्थः पृथिवी स्था, (१२)। यजमानेनान्वारब्धे वपाश्रपण्यौ प्रोोति घृतेन द्यावापृथिवी इति । । SAMANTRIBHIMANI ·अग्नीषोमीयः पशुः। ૨પ आध्वयंवपद्धतिः । "ॐ घृतेन द्यावापृथिवी प्रोणुवाथाम् (१।१६)। परिवास्य प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति। पक्षे वपोखेदनाद्येतदन्तमैन्द्राग्नस्य च । प्रतिप्रस्थाता चावालेऽवसिच्य शामित्रे प्रतपति शामिन्नैकदेशमाहवनीये प्रास्यत्यग्नीत् । निर्मन्थ्यपक्षे नोल्मुकप्रासनम् । तृणानं चाध्वर्युवायोवेरिति । ॐवायो वेस्तोकानाम् (६।१६)। पक्षेऽनुहितेन तृणानद्वयप्रासनं तन्त्रेण । उत्तरवेदेरुत्तरतस्तिष्ठन् प्रतप्य वपामन्तरा यूपानी हत्या दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता श्रपयति परीत्य । अध्वर्युयूपं पूर्वणासीनस्तिष्ठन् वा स्थाल्याज्येन वपात्रवेणाभि- धारयस्यग्निराज्यस्येति । "ॐ अग्निराज्यस्य वेतु स्वाहा (६।१६) । पक्षे ऐन्द्राग्नस्य च प्रतपनं हरणं श्रपणमभिधारणं च मन्त्रेणेव । अध्वर्यु:-स्तोकेभ्योऽनुवाचयति । ॐ स्तोकेभ्योऽनुबइहि”। (इति मैत्रावरुणं प्रेष्येत् ।) हौत्रपद्धतिः पृषदाज्यावेक्षणं प्रायश्चित्तम् । ऋचं वा वैष्णवीं (१)जपेत् । ततः स्तोकेभ्योऽनु३हि । मैत्रावरुणः- (२) जुषस्व सप्रथस्तमंचचो देवसरस्तमम् । हव्या जुह्वान पालनो३ जुषस्व सप्रथस्तमं वचो देवदलरस्तमम् हव्या जुह्वान आसनो३ जुषस्व सप्रथस्तमं वचो देवप्सरस्तमम् । हन्या जुह्वान आसनो३ (३) इमं नो यज्ञममृतेषु धेहीमा हव्या जातवेदो जुषस्व । स्तो. यद्यपि होता च कुर्यादनादिष्टम् इति परिभाषितत्वात् न पशु संज्ञप्यमान- मीक्षेत" इति एकवचनेन होतुरेव अवेक्षणनिषेधः प्राप्नोति तथापि सर्वेषामीक्षणनि- धोऽवगन्तव्यः । नेदस्य संज्ञप्यमानस्याध्यक्षा असामेति ( २०३।८।१।१५) शतप. थश्रुतौ बहुवचनश्रवणात्। (१) यां कांचिद्वैष्णवोमित्यविशेषा प्रथम वा नियम्येते" (जै० १०४३) सि- न्याया "दिदं विष्णुर्विचक्रम( ऋ० १॥२२॥१७) इति । "अतो देवा अवन्तु न" (ऋ० ११२२।१६ ) रत्नमाला । (२)ऋ०१७॥१॥ (३) ऋ०३१२१११-६॥ २६ अग्नि ·"भARE अग्निष्टोमपद्धतौ--- Homen LALEEGREAT आध्वर्यवपद्धतिः। पक्षेऽपि सकदेव प्रेषोऽनुवचनं च । तायाता प्रचरेत्याह प्रतिप्रस्थाता। पक्षे शृते प्रचरेति । अध्वर्यास्तत्रस्थाभिधारणम् । प्रतिप्रस्थाता यथानीतां प्रत्याहृत्या तरतः कुशेषु तूपणां निद्धाति । पक्षेउभे अपि तूष्णी निदधात्युत्तरातः कुशेषु अध्वर्युः । प्राणदाने- "ॐ यस्ते प्राणः पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भृत्वाग्नीषोमो गच्छस्वर्यजमानाय विन्द" (का० श्रौ० २११४)। पक्षे ऐन्द्राग्नस्य च। "ॐ यस्ते प्राणः पशुषु प्रविष्टो देवान विष्ठामनु यो वितस्थे। आत्मन्वान् लोम धृतवान् हि भूत्वेन्द्राग्नी गच्छ स्वर्यजमानाय विन्दः (का० श्रौ ०१४)। प्रियेणेति वेद्यां प्लक्षशाखा पृष्ठयां सादयति । "ॐ प्रियेण धाला प्रिय: लदाआसीद" (२१६)। पक्ष- "प्रियाभ्यां धामस्यां प्रियर्ड सदऽआसीदतम्। (२६)। इत्युभयोस्तन्त्रणासादनम् । ध्रुवा असद्धिति वपामालभते । ध्रुवा असदन्नृतस्य योनौ ता विष्णे पाहि पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिम्" (२१६)। पले ऐन्द्राग्नस्य च। हौनपद्धतिः। कानोमो मेदसो घृतस्य होतः प्राशान प्रथमो निषद्यो ३ धृतवन्तः पावक ते स्तोकाः श्चोतन्ति मेदसः स्वधर्मन्देववीतये श्रेष्ठं नो धेहि वार्यों ३ तुभ्यं स्तोका घृतश्शुतोऽग्ने विणाय सन्त्य ऋषिः श्रेष्ठः समिध्यसे यज्ञस्य प्राविता भवा३ तुभ्यं श्चोतन्त्यध्रिगो शचीवः स्तोकासो भने मेदसो घृतस्य कवि. शस्तो बृहता भानुनागा हव्या जुषस्व मेधिरो ३ ओजिष्टं ते मध्यतो मेद उद्धृतं प्र ते वयं ददामहे श्चोतन्ति ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तान्देवशी विहा३ ·अग्नीषोमोयः पशु:। २२७ DP आध्वर्णवपद्धतिः। ध्रुवा असदानृतस्य योनौ ता विष्णे पाहि पाहि यशं पाहि यज्ञपतिम् (२१६)। नात्मालम्भः कृतत्वात्। ततो होत्रा धृतवतीमित्युक्त- अध्वर्युः सुचावादायातिक्रम्याश्राज्य प्रत्याशाविते- "स्वाहाकृतिभ्यः प्रेष्य। इति प्रेष्यति । वषट्कृते यागः। हौत्रपद्धतिः । ओजिष्ट ते मध्यतो मेद उमृतं प्र ते वयं दामहे श्चोतन्ति तेवलो स्ताका अधि त्ववि प्रति तान्देवशो विहो ३ ओजिष्टं ते मध्यतो मेद उभृतं प्र ते वयं ददामहे । श्वोतान्त ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तान्देवशो विहो३म् । तता होतुः जुगादापनमशि)तेति । स्वाहा कृतिभ्यः प्रेष्येत्युक्तो मैत्रावरुणः- होतायक्षदग्निं स्वाहाज्यस्य स्वाहामेदसः स्वाहा स्तोकानां स्वाहा स्वाहाकृतीनां स्वाहा हव्यसूक्तीनां स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आज्यस्य(१) हविषो व्यन्तु होतयंज। होता- भूर्भुवये ४ यजामहे- (२)सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमनिर्देवानामभवत्पुरोगाः। अस्य होतुःप्रदिश्यतस्य वाचि स्वाहा कृतं हविरदन्तु देवा वाषट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः! अन्तरेणोत्तम प्रयाज वपांच वाग्यमनमुभया(३) (१) अन्न आश्वलायनानां हविष' इत्येतपदं न भवति (ौ० सू० ४।६।२४) शाङ्खायनानां तु "स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आज्यस्य व्यन्त्विति हैक आहुने तथा कुर्यात् (कौ० प्रा० ३१४) इतिनिषिध्य तस्मात्स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आज्यस्य हविषो व्यन्त्वित्येवब्यातू" (को० प्रा० ३१४) इति श्रुतेर्ह विष इत्येत्पदं भवत्येव ! शांखायनसूत्रे(१३ )ऽपि "अग्न आज्यस्य हविषो व्य- नित्वति प्रयाजयाज्या" इत्युक्तम् । (२)(३०१०१११०।११ (३) इत उत्तरमावपाहोमान्तं होतृमन्त्रावरुणयोर्वाग्यमनम् । "न स्वाहाकृतीश्च वपां चान्तरेण वाचं विसृजेत" ( कौ० ब्रा० १०१५) इति श्रुतेः । money MEDIOS ·AIRANT 390 MEENA HAMASTRAININATANTRA HARYANAMAHALACE AHMEMORMANCate E अग्निष्टोमपद्धतौ- ज्यभागी -- । म- SAVARSSEDISH man- आध्वयवपद्धतिः। इदं स्वाहा कृतिभ्यो न मम । पञ्च मम न तस्थ किञ्चन योऽस्मान द्वेष्टि यश्च वयं द्विष्मः । अनादोभूयासम् । हुत्वा प्रत्याक्रम्य वपामभिधारयति ततः पृषदाज्यम् । ना(१)त्राज्य वपया चरिष्यन् । जुह्वामुपस्तीर्य हिरण्यमवधाय असिना वपाम: वद्यन्नाहा हौनपद्धतिः अग्नयेऽनुवाहि। मैत्रावरुण:- (२)अग्निः प्रत्नेन मन्मना शुम्भानस्तन्वं स्वां कविविप्रेण वावृधो३म्। अग्नये प्रेष्य-- मैत्रावरुण:-- होतायक्षदग्निमाज्यस्य जुषता हविहोंतर्यज । होता. भूर्भुवर्ये ४ यजामहे(३)जुषाणा अग्निराज्यस्य हविषो वेतू ४ वौषट्। यद्यपि 'विसृजेता इत्येकवचनेन होतुरेव वाग्यमः प्राप्नोति तथाप्येकवचनमत्राविव- क्षितं स्वाहाकृतिप्रेषसम्बन्धात् । तेन उभयोरपि वाग्यमनम् । (१)अन मीमांसा आज्यभागौ पुरोडाशे न स्तः स्तो वाऽस्य चोदकः । लुतस्ततो न तो मैवं प्रयोगांशस्य लोपनात् । (जै न्या. १२॥१॥३)। न सोमेऽध्वर इत्युक्तौ निषेधः पर्युदल्यते । उतार्थवादो वाऽऽयः स्यादसमस्तपदोकितः । सोमे प्रसकिरङ्गेष्टावविकल्पाय मध्यमः। वास्स्यत्र समासस्य नियमः पाणिनेमते । पुरैतस्मात्सोमयाग आज्यभागाप्रसक्तितः । न पयुदासः किं त्वर्थवादो दृष्टान्तवर्णनात् । (जै० न्या० ११८३-५)। (२)०८१४४।१२। अग्निः प्रत्नेनेत्यग्नेः पुरोऽनुवाक्यामन्वाह मैत्रावरुण एव । "प्रषा मैत्रावरुणस्याइत्युपक्रम्य "सप्रेषे तु पुरोऽनुवाक्या (शा० शौ० १।१६।०२) इति सूत्रणात । तेन उत्तर प्रापि यन्त्र सप्रेषप्रदानं तत्र मैत्रावरुणस्य पुरोऽनुवाक्यापाठे. धिकारः। यत्र तु अप्रैष प्रदान तत्र होतुरेव न मैत्रावरुणस्य । (३) होता अग्निमिति देवतादेशमुद्धत्य जुषाणा इत्यादिकां याज्यां पठेत् । इत उत्तरमपि यत्र सप्रेषप्रदानं यत्र याज्यायां देवतादेशपदमुद्धत्यैव याज्यां पठेत । "उप. रिष्टाच्च येयजामहादेवतादेशनं सपुरोऽनुवाक्ये । सप्रैपेतु न विद्यते" (शां० औ० ।। १९-२०) इविपरिभाषितस्वात्। - TAMANNA ·अग्नौषामोयः पशुः। माध्वर्यवपद्धतिः। स्वधिति विनैव येन केनचिद्वपाग्रहणमिति कर्कः। अग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपायै मेदसोऽनुहि । उपरि हिरण्यमवधाय सकृदभिधार्य अतिक्रम्याश्राव्याह । अग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपां मेदः प्रेष्य। इदमनीषोमाभ्यां न मम । हौनपद्धतिः । ओजः सहः सह अजः स्वः। सोमायानुब ३हि। मैत्रावरुणः- (१)सोम गीर्भिष्वा वयं वर्धयामो वचाविदः । सुळीको न आवि. शो ३म्। सोमाय प्रेष्य- मैत्रावरुणः- होतायक्षत्सोममाज्यस्य जुषता हवितयंज । होता- भुर्भूवय ४ यजामहे जुषाणः सोम आज्यस्य हविषा वेतू ४ वौ ४ ओजः सहः सह मोजः स्वः(२) । ततोऽग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपाये मेदसोऽनुहि । मैत्रावरुणः-- (३) अग्नीषोमाविमं सु मे शृणुतं वृषणा हवं प्रति सूक्तानि हयंत भवतं दाशुषे मयोइम्। भनीषोमाभ्यां छागस्य वपां मेदः प्रेष्य । मैत्रावरुण:--- होतायक्षदग्नीषोमौ छागस्य वपाया मेदसो जुषेता हविहांतर्यज । (१) ३०१९।११ । (२) नाज्यभागौ यजति (शां० श्रो० १।१८१९) "तौ न पशौ न सोमे करोति" ( को मा० ३१९) इति श्रुतेः । "अम्राज्यभागौ कुर्वन् ( औ० सू०६।२१) इति कात्यायनवचनादत्रावसरे आज्यभागौ कुर्वन्ति तदा वृधन्वन्तावाज्यमागौ भवतः । पशोः सान्नायविकारित्वात (ज० न्या० सू० १०।२।१०-१४ ) सानाय्यस्य च अमावास्यहविष्टवादू दर्शसम्बन्धि- वृधन्वन्तावेव भवतः। एतदेवाभिप्रेत्युठं "वृधन्वन्तौ वा" (शां० औ० ११८६) हात कल्पसूत्रे । अनोषोमीये आज्यभागौ न स्त इति कर्काचार्याः । (३) ऋ०१९३१ ·२३० अग्निष्टोमपद्धतौ-- SAGAKESAIRATANTRIER TREAT आब्धयवपद्धतिः। पक्षे ( एवमेव ) उपस्तरणादि त्यागान्त ऐन्द्राग्नवपायाः, एवमेव यागः । तत्र अग्नीषोमाभ्यामित्यस्य स्थाने इन्द्राग्निभ्यामिति विशेषः । हुत्वा जुहोतिस्थाने उपविश्य वपाश्नपण्यावनुप्रास्यति प्राची वि. शाखां प्रतीचीमितरा स्वाहाकृते इति । "ॐ स्वाहा कृते ऊर्ध्वनभसम्मारुतङ्गच्छतम्" (६।१६) । पक्षे वपाश्रपणीनां प्राकृतमन्त्रेण प्रासनं तन्त्रेण । "ॐ स्वाहाकृता ऊर्ध्वनभसं मारुतं गछतेति । सादयित्वा स्नुचौ चात्वाले मार्जयन्ते सपत्नीका इदमापः प्रवहेतेति। इदमापः प्रवहतावधं च मलं च यत् । यञ्चाभिदुद्रोहानृतं यच्च शेपेऽअभीरुणम् । आपो मा तस्मादेनसः वपमानश्च मुञ्चतु" (१७)। ( वसतीवरीग्रहणम् ) ततोऽग्नीषोमीयस्य वपामार्जनान्ते वसतीवरीग्रहणम् । अस्तमितश्चे. स्निनाह्यात्पुरेजानश्चेत् । अनीजानोऽन्यस्यापि समीपावसितस्य पुरेजा. नस्योभयाभाव उल्कुषीठ हिरण्यं वोपर्युपरि धारयन् गृह्णाति हवि. मतीरिति। वपाहोमात्प्रागस्तसम्भावनायां तत्पूर्वमेव वसतीवरीग्रहणमिति के चित। ॐ हविष्मतीरिमा पापो हविष्माँ आविवासति । हौत्रपद्धतिः । होता-- भुर्भूवये ४ यजामहे(१)युवमेतानि दिवि रोचनान्यग्निश्च सोम सक्रतू अध युवं सिन्धूरभिशस्तेरवद्यादनीषोमावमुञ्चतं गृभीता ४ वौषट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः। इन्द्राग्निम्यां छागस्य वपायै मेदसोऽनुब्रूहि । मैत्रावरुणः-- (२)उभावामिन्द्राग्नो आहुबध्या उभा राधसः सह मादयध्यौ । उभादाताराविषां रयीणामुभा धाजस्य सातये हुवे वो३म् । इन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपां मेदःष्य । (१) ऋ००९३१५ । (२) ऋ०६६०११३ ।

·अग्नीषोमीयः पशुः । २ । १ २८१ १८८ २१ आध्वर्यवपद्धतिः। हविष्मान्देवोऽअध्वरो हविष्माँ अस्तु सूर्यः, (६/२३)। तीर्थेनेत्य शालाद्वायमपरणाग्ने इति निदधाति । "ॐ अग्नेर्वोपन्नगृहस्य सदसि सादयामि (६।२४)। उत्करे स्थिस्वा सुब्रह्मण्यां च(१) प्रेष्यति पैतापुत्रीयाम् । सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वय पैतापुत्रीयाम । औद्वानपद्धतिः । अग्नीषोमीयवपाहोमान्ते अध्वर्युणा सम्प्रेषितः सुब्रह्मण्य प्राप्नानेन तीर्थन प्रपद्योत्करे प्राङ् मुखस्तिष्ठत्सनाममाहां सुब्रह्मण्यामाह्वयेत् । सुब्रह्मण्यामित्यादि गौतमब्रुवाणेत्यन्तमुक्त्वा श्वः सुत्यायाः पूर्व यजमानस्य नामानि गृह्णीयात् । अमुकशर्मा यजते । अमुकशर्मणः पुत्रो यजते। अमुकीदायाः पुत्री यजते । अमुकशमणः पौत्रो यजते । अमुकीदायाः पौत्रो यजते । हौत्रपद्धतिः । मैत्रावरुण:-- होतायक्षदिन्द्राग्नी छागस्य वपाया मेदसो जुषेता हविहाँत यज । होता-- भूर्भुवयें यजामहे(२)शुचिं नु स्तोमं नवजातमद्येन्द्राग्नी वृत्रहणा (१) चकाराद्वसतीवरीणां निधानकाल एव पैतापुत्रीयां सुब्रह्मण्यां प्रेष्यति पिता पुन्नादेनामकीर्तनसम्बन्धिनी पैतापुत्रीया ताम् । अथवा चकारेण वपामार्जनान्त इत्ये तदेवानुकृष्यते वपामार्जनान्त एव सुब्रह्मण्या प्रेष्यति, पैतापुत्रीयामिति सुब्रह्मण्याविशेष. णम् । सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वय पैतापुत्रीयामित्येवं शाखान्तरे वपामार्जनान्त एव सुब्र. ह्मण्यायाः पैतापुत्रीयायाः विहितत्वात् सूत्रकारप्रस्थानाच्च । तथा च साशके सूत्रि. तम्-“वपान्ते सुब्रह्मण्यानिवृत्तिः" ( का० औ० २२।३।३०) इति एककालत्वेऽपि सूत्र- पाठक्रमात्पूर्व वसतीवरीग्रहणं ततः सुब्रह्मण्याप्रेषः । एवं चेदहुतायां वसतीवरीग्रहणे वपामार्जनान्त एव सुब्रह्मण्याप्रैषो वसतीवरीभिरभिसम्बन्धादिति पितृभूतिः । “हुतायां वपायां धात्वाले मार्जयित्वा सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वयेति प्रेष्यति पैतापुत्रीयां सुब्रह्म- ण्यामाह्वयति नाग्नीषोमीये हृदयशूलं करोति न सवनीये न स्वस्मनुप्रहरति नान्तरापो देवयजनं च पन्था व्यवेयात्प्रागस्तमयानिष्क्रम्य वसतीवरीगुहाति वहन्तीनां प्रतीप स्तिष्ठन्हविष्मतीरिमा आप इति प्रतीपं कलशमुपमारयती"(२।२।१।९-१४)ति मानव- श्रौतसूत्रक्रमः । कठसूत्रेऽव्ययमेव क्रस उक्तोऽस्ति । (२) ३०.७१९३९ । - ·अग्निष्टोमपद्धतौ- । । । २ १ १ २ 9 २८ NEPAREVARVSSEVARVEERMIRE औद्वानपद्धतिः। अमुकशर्मा रिणा नप्ता यजते। अमुकीदाया नता यजते। द्विपितृकस्य द्विमातृकस्य च द्वयानां पित्रादीनां मात्रादीनां च प्रत्येक नाम ग्रहणम् । अमुकशर्मणः पुत्रो यजते । अमुकीदायाः पुत्रो यजत इति । भार्यानेकत्वेऽपि विवाहक्रमेण सर्वासां ग्रहणं प्रत्येकम् । एवं पूर्वषां ना. मानि गृहीत्वा यजमानस्य पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां त्रीपुंसां जीवतां ज्येष्ठ. क्रमेण नामानि गृह्णीयात् । अमुकशर्मणः पिता यजते । अमुकीदायाः पिता यजते। अमुकशर्मणः पितामहा यजते । अमुकीदायाः पितामहो यजते । अमुकशर्मणः प्रपितामहो यजते । अमुकीदायाः प्रपितामही यजते। निध्यमाणानां पिता पितामहः प्रपितामहो यजते । इत्युक्त्वा श्वः सुत्यामित्यादि समापयेत् । यजमानवाचनादि पूर्ववत् । यदा पुत्रवर्गात्पौत्रवर्गो ज्येष्ठस्तदापि पुत्रवर्गाद्वानं समाप्य पौत्रधर्गस्य ग्रहणम् । यदा पौत्रवर्गान्नप्तृवर्गों ज्येष्ठस्तदापि पौत्रवर्गस्याहानं समाप्य नत्तृवर्गस्याह्वानम् । पतितप्रवजितनपुंसकमुकादीनां न नामग्रहणम् । अथ नाम(१)ग्रहणे उच्चनीचस्वर उच्यते । नामसु चान्त्यमुच्चस्य हौत्रपद्धतिः । जुषेथाम । उभाहि वां सुहवा जोहवीमि ता वाजं सद्य उशते धेष्ठा ४वो ४षट् । प्रोजः सह सह ओजः स्वः । (१) अन्न रामवाजपेयिपद्धत्युक्तासुब्रह्मण्यानिगदस्वरविचारः। 'एकश्रुति दूरात्सम्बुद्धौ (पा. १०२३३) इत्ौकात्ये प्रकृते 'यज्ञकर्मण्यजपन्यूखसामसु' (पा० २।३४) जपन्यूखसामानि वर्जयित्वा एकश्रुति भवतीत्यैकश्रुत्ये प्राप्ते "न सुब्रह्मण्यायां स्व- रितस्य तदात्त:" (पा० १२२।३७) इति स्वरितस्योदात्तो भवति- सुब्रह्मण्यायामेकश्रुतिर्न भवति किन्तु लक्षणान्तरप्राप्तस्य स्वरितस्य उदात्तो भवति । सुब्रह्मण्यो ३ अन्न सुब्रह्म- ण्याशब्दः तित्स्वरेणा (पा०६४१६१८५) न्तस्वरितः, तस्य निपातोऽन्तोदात्तः । टेरोङ्कारः सोऽपि तथैव तस्योदात्तो भवति।इन्द्रागच्छेत्यादौ पाष्टिकामन्त्रितस्वरेण इन्द्रेत्याधुदात्तः तत उत्तरस्य "अनुदा पदमेकवर्ज" (पा० ६२१५८) इत्यनुदात्ता, तस्य स्वरितः ।

·। ह्मण्यायामि (पा० ११२।३७ ) अग्नीषोमीय पशुः। आगच्छेति आकार उदात्त: तिङतिङ (पा० ८१११३८) इति गच्छेति निहन्यते उदा तादनुदात्तस्य स्वरित (पा० ८४६६) इत्याद्यः स्वरितः अनोभयोः स्वस्तियोरुदात्त. स्वमनेन (पा० ॥२॥३७) विधीयत इत्याद्याश्चत्वार उदात्ताः । तेभ्य परः छ इत्यनुदात्तः, न चात्र छल्यो "दावादनुदात्तस्येति (पा० ८।४।६६) स्वरितत्वप्रातिः "देवब्राणोस्नुदात्त" (पा० ११२१३८)। इति वचनात् ज्ञापकात् "तस्यादित (पा० १०२॥३२॥ ) इत्यादिनव. सन्न्या "उदात्तादनुदाचस्यत्वरित" (पा० ८।४।६६) इत्यनन्तरं कर्तव्यतया 'न सुब. हरिव इति आमन्त्रितस्यादिस्वात्तः (पा०६।२१९८) ततः परः स्वरितः तस्यानेनो. (२२३७) दासः इति द्वावुदानो अन्त्योऽनुदासः । आगच्छेत्यत्रापि द्वावुदा. तौ अन्त्योऽनुदात्तः । मेधातिथेरिति षष्टयन्तस्य "सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे' ( पा० २।२२) इति मेषेत्थामन्त्रिते पराङ्गवावा, तस्य पूर्ववत् "आमन्त्रि. तस्या छुदासत्वम् । ततः परस्य धा इत्यस्य स्वरितस्य सतो न सुब्रह्मण्या- यामि" (पा० ॥२॥३७) ति उदात्तत्वमिति द्वावुदात्तौ अन्येऽनुदाचाः। एवं वृषणाश्वस्या मेने गौरावस्कन्दिनहल्यायै जारेत्यादिषु पराङ्गवद्भावादि पूर्ववत् । कौशिक ब्राह्मण गौतम ध्रुवाणे इत्यत्रापि द्वौ द्वाबुदानौ, अन्येऽनुदात्ताः । ननु तृतीयस्यापि "उ. दात्तादनुदात्तस्य स्वरित (पा० ८१४६६) इति स्वरितस्योदात्तत्वं प्राप्नोति । एवं परस्यापि स्यात् । न स्यात् स्वरितग्रहणसामात् यदि सर्वे उदाता भवेयु. स्तदा नेति प्रतिषेधोऽप्यनर्थकः स्यात 'सुब्रह्मण्यायामुदास' इत्येव वक्तव्य स्थात् उभय. ग्रहणसामर्थ्यान्न सर्वोषासुदात्तत्वम् । श्वः सुत्यामागच्छ मघवन्निति श्व इति निपात. स्वरेणोदात्तः । सुत्याशब्दः "संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुशीभृत्रिणा (पा. ३।३१९९) इति सुनोतेः क्यप् । तत्रोदात्त इत्यनुवर्तते तेन उदात्तः इति सुत्याशब्दोs- न्तोदात्तासु इत्यनुदात्त: "उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतर" इत्यनुदात्ततः (पा० १३१४०) आगच्छेति द्वाददातौ परोऽनुदात्तः तदन्तवाक्यत्वेन पदान्यतरत्वाष्टमिकेन आमन्त्रि तस्य (पा० ८११।१९) हत्येतेन मघवनिति सर्वनिधातः देवब्रह्मणोरनुदात्तः (पा०२२ ३०) देव ब्रह्मन्नित्येतयोः स्वरितस्यानुदात्तो भवति । देवा ब्रह्माण आगच्छतागञ्छता. गच्छत देवब्रह्मणोरनुदात्तत्वमेक ? इति वार्निकात्पदद्वयसामानाधिकरण्यपक्षे आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानव! ( पा० १७२ ) इत्यनुपस्थितौ विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् । इति (पा ८१११७४) विद्यमानत्वात् आमन्त्रितस्येति (पा० ८१२१९) निघाते ब्रह्माण इत्यस्य सिद्धे देवस्ये (पा० शश३८)ति कर्तव्यसूत्राद्दे मानमुदात्तं नान्यत् । 'असा- वित्यन्त' (वा० ८१६) इतिवार्तिकेन प्रथमान्तस्यान्तउदात्त: 'अर्थनिर्वचनमुच्चान्त- (११३१२३ ) मिति चापं नाशायणिसूत्रवचनान्तरं अर्थों निरुच्य प्राधान्येन प्रतिपा. धते तदर्थनिर्वचनं पदं पदमित्येव तु बोक्तं समाले पूर्वपदानामन्तोदात्तत्ता माभूदिति । ततो यजत इति निहत्तस्यायस्योदात्तादलुदात्तस्य स्वरितत्वे (पा०४१४६६ ) स्व- रितस्यन्दात्तः । अमुष्येत्यन्त इति तु षष्टयन्तोपलक्षणार्थत्वे दाक्षेः श्रीदेविदायाः, मित्र- भार्मणः पितेति पिता "असावित्यन्त (वा० ८१९) इत्यन्तोदात्तः "स्थान्तस्योपो. चमं चे" (वा०८१७)ति गाग्यस्य पितेति गारयशब्दस्य चकारात स्यशब्दस्य चोदात्तत्वम् "वैभक्तत्वे च स्यादौ वैभक्तथैवे (दा०ौ २२२४)ति निर्वचनान्त. रात 'या नामधेयस्ये (वा०:१८)ति स्यान्तस्योपोत्तमं वा उदात्तं स्यादन्त्यस्तु स्यादेव, ३० अग्नि ·PORAN S अग्निष्टोमपद्धतौ- । HALISARGAMSAMVAAAP जनिष्यमाणानामित्थन तु प्रत्ययस्वरेण स्य उदात्तः "तास्यनुदाते (पा०६१३१८६ दिति शानचः अनुदात्तत्वे "पदाचादनुदात्तस्य स्वरित ( पा०८१४ ६६ ) इति स्वरिवस्वे प्यमा एतावुदानौ, अन्यत 'अनुदा पदमेकवर्ज (पा० ६२१५८) मिगत्यनुदात "पिता- पितामहप्रपितामह इत्यत्र तु पितामहप्रपितामहयो "साविणवा०८१६)त्यन्तोदासत्वेऽपि "उदात्तादनुदात्तस्येति स्वरित (पा०८४६५)स्वेन सुब्रह्मण्याया"(पा०२।३७)मिति आद्याक्षरयोरेव पिप्रयोदात्तता न तु प्रात्परस्य 'पि शब्दस्येति सुब्रह्मण्यानगदस्वरः । भन्ने चिन्त्यते। ज्योतिष्टोमे "सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति पैतापुत्रीया ( का औ० ८१९११) मिति सूत्रितम् । तत्र संशयः । पित्रादोनों पतितत्वे सुब्रह्मण्यानामग्राहः कर्त. ध्यो न वेति सन्देहे पित्रादीनां शास्त्रीयकर्मसम्बन्धाभावात् कर्तव्य इति पूर्वपक्षे वक्ष्यमाणः सिद्धान्त:- पितुन नाम निर्देश्यं महापातकदोषिणः । आवेदनादिकार्येषु किन्तु तत्परमाविनाम् ॥ पितामहपुरोगानां त्रयाणां नाम निर्दिशेत । पितामहोऽपि दुष्टश्चेत प्रपितामहपूर्वकाः ॥ निर्देष्टव्याख्यो।मास्तस्मिन्नषि विदूषिते । प्रपितामहपित्राद्यानयो वाच्या यथाक्रमम् ॥ दुष्टश्चेन्मध्यमः कश्चित्तद्वज पूर्वपश्चिमान् । श्रीनेव निर्दिशेन्मान किन्त्वत्रैतद्विशिष्यते । येषां केषाश्चिन्मयानां नामान्यध्वर्युरादिशेत् । तेषां पुत्रश्च पौत्रश्च नप्तेत्यादिश्यते पतिः । पितामहादित्रितये पित्रादित्रयभावना । अन्याशेऽपि सम्बन्धे निर्देशस्त्वेवमेव हि ॥ मात्रादीनामिदं सीणां योजनीयमशेषतः। निर्देशत्यालायोनाम्नी महापातकसम्भवे ॥ दत्तके निर्णय:-यजमानस्य यस्य द्वौ पितरौ वा पितामहौ। पितुः पितामहौ तस्य निर्दिशेशयोनरान् । मात्रादिवंशे तत्सपत्नीनामप्युलेखो भवति- निर्देशयाणां च योषाणां सपत्न्योऽत्र भवन्ति चेत् । तासामपि समस्तानां नामनिर्देश इष्यते ॥ पुत्रनामनिर्देशे निर्णयः-औरसा एव पुत्रा ये महापातकवर्जिताः । तेषां नाम ग्रहीतव्यं सुब्रह्मण्यादिकर्मसु । पुत्राणां क्षेत्रजादीनां साधुनामपि नेष्यते । तथैव भ्रातृपुत्राणां पुत्रिकासन्ततेरपि । जीवतामेवापत्यानां यथा ज्येष्टं प्रकीर्तितम् । स्त्रोप्रजानामधेयं च पुंवदेव प्रकीत्यते । नत्रादीनामपत्यानि यदि जातानि कानिचित् । तेषामपि समस्तानां नामधेयं विनिर्दिशेत् ॥ जनिष्माणापत्यानामिदानी नाम वर्जयेत् । जनिष्यमाणशब्देनैवैष्टं सम्बन्धकीर्तनम् । त्रि. में० २१५०-१६३ मिति ।

·TE अग्नीषोमोयः पशुः। २३५ आध्वर्यवपद्धतिः । आदित्याभ्ययेऽहुतायामपि । (पशुपुराढाश निर्षापादि ।) ततः पशुपुरोडाशनिर्वाप:(१)। तत्र यदि पूर्व प्रणीताप्रणयनं न कृतं चेदन शालाद्वार्योत्तरवेद्योरुत्तरतो विरुत्करे द्विश्चेति चतुरासनम् । उत्करे वाचस्पतिप्रेषः । पूर्वप्रणीतानामभावेऽत्र प्रणीताप्रणयनम् । उत्त. रवेद्युत्चरतो निधानम् । औद्वानपद्धतिः। शब्दश्च यस्मिन्ननुबद्धो यजतेश्चादि निष्यमाणानांच समासवचने तृतीयचतुर्थेऽष्टमनवमे द्वादशत्रयोदशचतुर्दशान्त्यञ्च सप्तदशं नीचमना- दिष्टमिति । रात्रौ वसतीवरीपरिहरणे कृते अध्वर्युणा प्रेषितः सुब्रह्मण्यः पूर्वव. सनामग्राहां सुब्रह्मण्यामाह्वयेत् । हौत्रपद्धतिः। ततो यथाप्रपन्नमुपनिष्क्रम्येदमाप इति तृचेन चावाल उपस्पृश्यो. स्सृज्यते। (२)"इमापः प्र वहत यत्किञ्च दुरितं मयि । यद्वाहमभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम् । भापो अद्यान्वचारिष रसेन समगस्महि । पयस्वानग्न आ गहि तं मा संसृज वर्चसा। सं माग्ने वर्चसा सृज सं प्रजया समायुषा। विद्युमै अस्य देवा इन्द्रो विद्यासह ऋषिभिः । ततः पशुपुरोडाशायामन्त्रितावाग्नीध्रीयं होतृधिष्ण्यश्चोत्तरेण गत्वा (१) अन मीमांसा-उपकारी संस्कृतिर्वा पुरोडाशः पशूदितः । तद्धितोक्त्या द्वयोदेवभेदादुपकृतिर्मता ॥ सन्दंशान्निश्चितेऽङ्गत्वे दृष्टोऽर्थः स्मृतिसंस्कृतिः। देवान्तरं चेद्विक्तावग्नीषोमनिवर्तनम् ॥ ( जै० न्या०मा०१०११ अ०९)। अन्यच्च-बर्हिराज्यपुरोडाशशब्दाः संस्कारवाचिनः । जात्यर्था वा शास्त्ररूढेस्ते स्युः संस्कारवाचिनः ॥ जाति त्यक्त्वा न संस्कारे प्रयुक्ता लोकवेदयोः । विनापि संस्कृति लोके दृष्टस्वाज्जातिवाचिनः ॥ (जै न्या०मा० १११९२२-२३ ()०१।२३।२२-२४ ·HRAM ANNEL २३६ भग्निष्टोमपद्धतौ- AN । ma 2VARNINEPAVANS-SEVARSENTERTAINERAL आध्वर्यवपतिः। पात्रासादनम् । शूग्निहोत्रहवाणिकपालान्येकादश(१) । पोद्वा. विशतिः। कृष्णाजिनम् । उलूखलमुशलम् । उपवेषः। उपसर्जनीपात्रम् । ध्रुवा। पुरोडाशपात्री । पक्षे पायौ । ऋतावदानम् । औषधम् । पूर्णपा. त्रम् । पक्षे समिच्च। उपकल्पने षडवत्तम् । शालाद्वाय स्फ्योपहितायां पायामोषधकरणादि । विलालम्भे देवयोः इति । मुशलावधाने देवाभ्या(२०१५) मिति(२)। धान्यावापे धिनुहि देवावि(१।२०)ति । पक्षे त्रयोऽप्यनूहिताः। ग्रहणे अग्नीषोमाभ्याञ्जुष्टं गृह्णामि। पक्षे ऐन्द्राग्नस्य च । इन्द्राग्निभ्याञ्जुष्टं गृह्णामि । प्रोक्षणे त्वाधिकः। पात्रप्रोक्षणान्ते (३)प्रोक्षणीनां निःशेषकरणम् । (१) समन्त्रकमेकादशकपालोपधानचित्रम् । ३ ११ धमसिक चितस्थ. चितस्थ० चितस्थ० १ चितस्थ० ध्रुवमसि० विश्वाभ्यः० चितस्थ. चितस्थ चितस्था धरुणससिक ९ (२) अन्न वाग्विसर्जनम् । तत्र मीमांसा- पशुकाले पुरोडाशकाले वा वाग्विसर्जनम् । तन्त्रित्वादादिमोऽन्त्यः स्याद्वाग्यमात्कर्तृसंस्कृतिः । (जै०न्या०मा० १।३।९) (३ ) अन मीमांसा-प्रोक्षणीः संस्कृतिर्जातियोगो वा सर्वभुमिषु । तथोक्तः संस्कृतिर्जातिः स्यादेः प्रबलत्वतः । अन्योन्याश्रयता नाऽऽयो न जातिः कल्प्यशक्तिः । योगः स्यात्क्लसशकित्वात् क्लप्तिाकरणाद्भवेत् । (जै० न्या० मा०१४ अ०९)। METH SHARMA ·असोषोमोयः पशु आध्वयंवपद्धतिः। पक्षे संयवनान्ते निर्देशः । इदभग्नीषोमयोः । इदमिन्द्राग्न्यो । माप्त्योदकदानान्ते अग्नीत्स्फ्यमुद्यम्य स्युचर्ड० (१)सम्मृढीति प्रै. षोऽन्तःपात्ये। ततो ध्रुवाटतावदानपुरोडाशपात्रीणां लम्मार्गः । सम्मार्जनापासनम् । अन्तःपात्ये ध्रुवायां चतुहीतग्रहणम् । उपभृत्समीपे घृताचीति मन्त्रेण सादनम् । ततः पुरोडाशविभस्मीकरणादि । प्राणदाने-अग्नीषोमो गच्छ । पक्षे-इन्द्राग्नी गच्छ । ध्रुवालम्भः। पुरोडाशस्य च । पक्षे द्वयोः । नात्मालम्भः। कृतत्वात्। न व्रतग्रहण (२)यजप्रेषावाज्यभागौ । अग्नयेऽनुमहि । आप्याय्याप्याय्य चतुहीतग्रहणम् । अग्नि यज । इदमनये न मम । होनपद्धतिः । यथाधिष्ण्यमुपविशत:(३)। ततोऽध्वर्युतो यजप्रैषावाज्यभागौ(४) वार्चनौ । (१) अन मीमांसा-सम्मार्टि बुच इत्यन्न कि प्रधानाख्यकमला। गुणकर्मत्वमथवा दृष्टाभावेऽवधातवत् ॥ गुणत्वं न हि सम्भाव्यं प्राधान्यं तु प्रयाजवत् । अदृष्टकल्पनेनापि गुणत्वं स्याद् द्वितीयया ॥ (जै० न्या. मा०श१६-१७)। (२)न प्रयाजानुष्ठानम् । अन्न मीमांसा- पश्चर्थानुष्ठितैर्नास्ति पुरोडाश उपक्रिया। अस्ति वा विध्यभावान्नो अर्थतस्त्वस्तु लोकवत् । (जै० न्या० मा० १२।२१)। अनौव "इडामवद्यत्यक्रियाऽन्यस्थ समानार्थत्वात् । न, चोदनाभेदात्। कालगुण. भेदाच" (६१२६-२८) इति कात्यायनसून्नाण्यपि द्रष्टव्यानि । (३) अन्न ब्रह्मयजमाना स्वस्थाने दक्षिण आसाते तूष्णीम् । एवं होतृमैत्रावरुणावपि पशुपुरोडाशयागार्थमामन्त्रितौ चात्वालोत्करावन्तरेण प्रविश्य आमीनीयधिष्ण्यमुत्तरेण गत्वा सदः प्रविश्य होवृधिष्ण्यं चोत्तरेण गत्वा यथाधिष्ण्यमुपविशतः। ब्रह्मा च पशुपुरो- डाशप्रचारे उत्तरखेदेर्दक्षिणतो बहिर्गादि समन्त्रक उपविशेत् । (४) अत्र केषाञ्चिदध्वणां पशुपुरोडाशाङ्गत्वेन यज प्रैषावाज्यभागौ भवता, तत्र प्रैषाभावाखोतुरेव पुरोऽनुवाक्यापाठः । याज्यायाश्च देवतादेशनपूर्वका प्रकृतिवल्पा ।

·SCREEN मनिष्टोमपद्धती-- HASIR amare RS आध्वयंवपद्धतिः। लोमायानुवइहि । सोमं यज । इद४० सोमाय न मम । पुरोडाशयागे अवद्यन्नाह- अग्नीषोमाभ्यां पुरोडाशस्यानुमहि । जुह्वामुपस्तीर्य उपभृति च स्विष्टकृदयं जुह्वामवदाय उपभृति च स्विष्टकृदर्थ जुह्वां प्रत्यभिघार्य । पक्षे नोपभृति । प्रत्याक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्राविते- अमीषामाभ्यां पुरोडाशं प्रेक्ष्य । इदमनीषोमाभ्यां न मम । पक्षे एत्य जुह्वामुपस्तारः। अवद्यन्नाह- इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुशहि । उभयत्रावदायोभयत्र प्रत्यभिधारः । हौत्रपद्धतिः । ततोऽग्नीषोमाभ्यां पुरोडाशस्यानुब्रूहि । मैत्रावरुणः- (१) अग्नीषोमा यो अध वामिदं वचः सपर्यति तस्मै धत्तं सुवीर्य गवां पोषं स्वश्व्यो३म्।। अग्नीषोमाभ्यां पुरोडाशं प्रेष्य । मैत्रावरुणः- होतायक्षदग्नीषोमौ पुरोडाशस्य जुषेतां हविहोतयंज । होता- भूर्भुवयं ४ यजामहे(२)ऽग्नीषोमा पिपृतमर्वतो न आ प्यायन्तामु. स्त्रिया हव्यसूदः अस्मे बलानि मघवत्सु धत्तं कृणुतं नो अध्वरं श्रुष्टिम- न्ता ४ वौ ४ षट् ओजः सहः सह ओजः स्वः। इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुब ३ हि, इत्युक्ते । मैत्रावरुणः- (३)मा वृत्रहणा वृत्रहभिः शुष्मैरिन्द्र यातं नमोभिरग्ने अर्वाक् युवं राधोभिरकवेभिरिन्द्राग्ने अस्मे भवतमुत्तमे भो३म् । । Su S.US YAZSIZE NUTN m (१)ऋ० १९३२ (२) श६३।१२ (३) ० ६॥६०३ ·ANITUREMAITHORATIOneials अग्नीषोमीयः पशुः। २३६ । Saamana आध्वर्यवपद्धतिः। आश्राविते इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशं प्रेष्य- इदमिन्द्राग्निभ्यां न मम । हुत्वा समानीय । अग्नये स्विष्टकृतेऽनुब्रूहि । ओ३श्राइवय। अस्तु श्रौषट् । अग्नये स्विष्टकृते प्रेष्य । इदमग्नये स्विष्टकृते न मम । हौत्रपद्धतिः। तत इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशं प्रेष्य । मैत्रावरुण:- होतायक्षदिन्द्राग्नी जुषेता हवितर्यज । होता भूर्भुवर्ये ४ यजामहे (१)गोभिर्विप्रः प्रमतिमिच्छमान ईट्टे रयिं यशस पूर्वभाजं इन्द्राग्नी वृत्रणा सुवज्रा प्रनो नव्येभिस्तिरतं देष्यौरु ४षटू। ओजः सहः सह ओजः स्वः। ततो (२)निर्गुणः स्विष्टकुधागः । अग्नयेऽनुपहीत्युक्ते। मैत्रावरुणा- (३)इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गौः शश्वत्तमं हवमानाय साध स्यानः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मो३म् । ततोग्नये प्रेष्य। मैत्रावरुणः- होतायक्षदग्नि पुरोडाशस्य जुषतां हवि:तर्यज । होता भूर्भुवयेष्ठ यजामहे(४)ऽग्नि सुदीर्ति सुदशं गृणन्तो नमस्यामस्त्वेडयं जातवेदः त्वां दूतमरति हव्यवाहं देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभी वौषट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः । MARIANS was (१)ऋ०७१९३१४॥ (२) अन मीमांसा-स्विष्कृत्वगुणो लोप्यो याग एवाखिलेषु वा । यज्यन्वयाद्याग एव प्रयोगान्वयतोऽन्तिमः॥ (जै० न्या० मा० १०४।३०)। (३) ०३२२३ (४)०३।१०४ ·PORAN अग्निष्टोमपद्धतौ- gampup IPLEAR/ TEAMKARAayora आध्वयवपद्धतिः। पक्षे तन्त्रेण स्विष्टकृत् । उदकोपस्पर्शः। निधाय स्नुचौ इतरां वेदोपग्रहेण । न सञ्चराभ्युक्षणम् । प्राशिवादिचतुर्दाकरणवर्जम् । भागपरिहरणान्तं पौर्णमासवत् । न पवित्रप्रतिपत्तिः। (पशुयागः) ततः पशोशिसनम् । पक्षे पश्वोः। प्रत्येकमझान्यवधति (१)हदयं जिह्वां क्रोडठसव्यसक्थिपूर्वनडक पार्श्वे यकृवृक्को गुदमध्य दक्षिणा श्रोणिः, इत्येकादश जौहवानि । दक्षिणलक्थिपूर्वनडक गुदतृतीयाणिष्ठं सव्या श्रोणिः, इति त्रीण्यो- पभृतानि। गुदतृतीयं वर्षिष्ठमुपयड्भ्यः । अवदानकाले प्रविभागः। (२)वनिष्ठुजाघनी च । नात्र भागाव- हौत्रपद्धतिः। उदकोपस्पर्शनम् । ततो पुरोडाशेडोपह्वानं पर्वाञ्जनादि, देवी देवपुत्रे उपहूतोऽयं यज. मानोऽस्य यज्ञस्यागुर उदृचमशीयेति तस्मिन्नुपहूतः। प्राशनं नात्र मैत्रावरुणस्य । केचित्तु भक्षणमिच्छन्ति । मार्जनम् । (पशुयागः) अथपशुनाऽऽचरन्ति । (१) हृदयमानफलसदृशम् । वृक्को कुक्षिस्थौ गौलको महदामलकतुल्यौ । आन. फलाकृती इति धूर्तस्वामिनः । गुदमध्य येन शकृन्निगच्छति तत् । अन मीमांसा-हृदादिः शवदादिश्च पश्चालम्भप्रयोजकः । हृदादिरेव वाऽऽद्योऽस्तु प्रकृतत्वेन साम्यतः ॥ हविषों यागशेषत्वादादेहविरात्मनः। प्रयोजकत्वं तस्यैव नेतरस्यातथात्वतः ॥ (जै० न्या० ४३१०२४-२९) । पशुः कृत्स्नो हविः किं वा प्रत्यक्षं हविरन्यता । आयश्चोदनया मैवमवदानपृथक्त्वतः ॥ एकेनाङ्गेन सर्वैर्वा यद्वैकादशभिर्यजिः । एकेन यागसंसिद्धेहविषां भेदतोऽखिलैः एकादशभिरन्येषां परिसड्डया भवेद्यतः। न त्रिदोषी गत्यभावादचतोक्तेश्च सोचिता (जैन्या०मा०१० ॥१-३ (२) वनिष्ठः-स्थूलान्त्रम् । जाधनी-जधनप्रदेशे भवा, पुच्छदण्डः ।

·अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वयंवपद्धति दानानि । पक्षे ऐन्द्राग्नस्यापि । तत उत्करादुत्तरतः श्वभ्र ऊवध्यमवधाय पक्षे उभयो, तस्मिल्ला. हितठ० रक्षसामिति । (१) ॐ रक्षसाम्भागोऽसि" (६।१६)। पक्षे तन्त्रेण मन्त्रोऽनहित एव । उदकोपस्पर्शः । शूलादानम् । "ॐ धौरसि पृथिव्यास" (२२)। यजमानान्वारब्धःशुले हृदयं प्रतृध शामित्रे श्रपबति । पते ऐन्द्राग्नस्थापि शूलादानाद्येतदन्तम् । पक्षे तन्त्रेणाहितः प्रेषः। (२)पशुं चोखायां श्रपयति । जाधनी पशोः पुच्छमिति हरिस्वामिनः । जाघनी बालदण्ड इति माधवाचार्याः । जाधनी येन मशकानपनयतीति धूर्तस्वामिनः । जावनी बालधिरुच्यते इति ज्ञानदीपिकाकास। क्षुधार्तश्चाशु ब्रह्मर्षिविश्वामित्रः श्वजाधनीम् । चाण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः । इत्यत्र श्वजाघनी श्वपुच्छमिति स्मृतिचन्द्रिकाकारो व्याख्यातवान् । जाधनी पशोः पुच्छमित्यधिकरणमालायां तृतीयेऽध्याये जावनी जैकदेशत्वा- (३३२०) दिल्यधिकरणे। जाधनी कटी इति पितृभूतिहरिहरौ। तद्युतम्-कटिशब्दस्य श्रोणिपर्यन्तत्वात् श्रोण्योश्च प्रागुतत्वादिति । पुच्छकाण्ड- मेव जाधनीशब्देनोच्यत इति देवः । साच पत्नीसंयाजाओं। उदरमेदोऽवशिष्टं गुदे प्रास्यति कृशश्चेत् ( का० औ० ६१२) । पशुश्चेदि क्शो दुर्बलः स्यात्तदा अवशिष्ट मेदो वपाग्रहणे क्रियमाणे यदू गृहीतं तदगुदे प्रास्येत् आन्त्रमध्ये प्रवेशयेत् । “सह त्वैव पशुमालभेत य एनं मेधमुपनयेथदि कृशः स्याद्यदुदयस्य मेदसः परिशिष्येत तदू गुदे न्यूषेत्। (३।४।४।५) इति श्रुतत्वात् । अस्याः-य एनं पशुं मेधमुपनयेत् -प्रापयेत् स एव कुशलोऽध्वर्युः पशुमालभेत नान्यो जड इत्यर्थः।। यदि स एष पशुः कृशः स्यात्तदा यदुदर्यस्य उदरे भवस्य मेदसः किञ्चित्परिशिष्येत वपायामवदीयमानायां तदू गुदे न्यषेत् । ऋषी गतौ (धा०पा० १३७१) निपूर्वो निक्षेपे वर्तते । गमयेदित्यर्थः । (१) अन्न 'इदं रक्षोभ्य इति त्यागोऽनुष्ठेया, उदकोपस्पर्शनं च । प्रतिपत्तिश्यम् । अतश्च बहुषु पशुषु सर्वेषां प्रतिपत्तिरिति कर्कः। (२) अन्न पशोः सान्नाय्यधर्मप्राप्त्या तच्छ्रपणार्थताया उखायाः समायोखा. धर्मप्राधिः। MINS ३१ अग्नि ·अग्निष्टोमपद्धती- ViaNPATWARIOEVETAVORIEO आध्वयंवपद्धतिः। उखादानम् । ॐ धौरसि पृथिव्यसि (२२)। मातरिश्वन इत्यधिश्रयति । "ॐ मातरिश्वनो धर्मोऽसि विश्वधा असि परमेण धाम्ना गुठंहस्व मा हार्मा ते यज्ञपतिर्षीित्।। (११२) यजमानान्वारन्धायामङ्गानि प्रक्षिपति । पक्षे ऐन्द्राग्नस्यापि तस्यामेव श्रपणम् । सौकादन्यस्यां वा अन्यपक्षे तस्या अपि मन्त्रवसंस्काराः सर्वे । ततः शमितारठ. शास्ति त्रिः प्रच्यावयतात्रिः(१) प्रच्युतस्य हृदयमुत्तमं कुरुतायत्वा पृच्छाच्छृतठ० हविः शमिता३रिति तमित्येव बेतान्न ऋतं भगवो न ऋत: हीति(का० श्रौ०६१)। त्रिःप्रच्युते हृदयं प्रवृधात्तमं उखास्थागोपरि करोति । शूलं चाभूमौ । पले तन्त्रेणाहितः प्रेषः । त्रिः प्रच्यावयतात्रिः प्रच्युतस्य हृदये उत्तमे कुरुताधत्त्वा पृ. च्छाच्छतठ हविः शमिताइरिति शृतमित्येव ब्रूतान्न तं भगवो न शृतठ हीति । ऐन्द्रामस्थापि तथा करोति । अध्वर्युर्जुवा पृषदाज्यस्यादायोपनिष्क्रम्य पृच्छति त्रिवार तठ० हविः शमितः। तेन शृतं इति प्रोक्त उपांशु अध्वर्युः तहेवानामित्याह । एवं द्विरपरम् । तत्र गत्वा पूषदाज्येन सन्ते मन इति हृदयमभिघार्य । "ॐ सन्ते मनो मनसा सम्प्राणः प्राणेन गच्छताम्" (६।१८)। ANDHA । पत्रो सान्नाय्यधर्मतातिदेशे मीमांसा- पुरोडाशस्य सांबाय्यस्य वा धर्मः पशौ यतः । देवैक्यमाद्यस्तस्मानो हविर्जन्मादिसाम्यतः ॥ (जै० न्या० मा० ८२२)। (१) अनेकपाशुके-निः प्रच्युतयोः हृदये उत्तमे कुरुतात्, इति पशुद्धयोः । त्रिः प्र. च्युतानां हृदयानि उत्तमानि कुरुतात्, इति बहुषु च विपरिणामः। केचित् प्रच्युतस्येत्यस्यापदस्य हविःपरत्वं मन्यमानाः अनूहमिच्छन्ति, तदयुक्तम्- अस्य पशुपरता श्रुत्यैव (२०३८॥३॥३) प्रकटितत्वात् । तेन पश्चनेकत्वे यथार्थमूहो भवत्येव । अत्र द्वे अनुशासने त्रिः प्रच्यावयतादित्येकम् , यत्त्वा पृच्छादिति द्वितीयम् । अतस्तृतीयसवने “शमित्रनुशासनप्रभृतीडान्तं कृत्वे" (का० औ० १०११।१२) त्यत्र द्विती. यशामित्रनुशासनप्रभृति ज्ञातव्यम् । पूर्वानुशासनस्य कार्यस्य प्रात:सवान एवं क्रियमाण. स्वात्तत्रैव कर्तव्यम् ।

·अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वयंवपद्धतिः प्राज्यस्थाल्याः सुवेण गृहीत्वा सर्व पशुमभिधारयति तूष्णीम् । उदगुद्वास्य वलापात्रे वसाग्रहणम् । पते हृदयाभिधारणादि वसाग्रहणान्तमैन्द्रायस्यापि । (१)हृदयादिजौहवानामेकादशानां मन्त्रेण प्रत्येकं प्राणदानम् । ॐ यस्ते प्राणः पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे। आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भृत्वाग्नीषोमौ गच्छ स्वर्यजमानाय विन्द" (का० श्रौ० २।८।१४) औपभृतानां वसायाश्च तूष्णीम् । जान्या मन्त्रेण । पक्षे ऐन्द्राग्नस्याप्येवमेव प्राणदानम् । ॐ यस्ते प्राणः पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे। आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भूत्वा इन्द्रानी गच्छ स्वर्यजमानाय विन्द । औपभूतानां वसायास्तुणी जाधन्याश्च मन्त्रेण । पश्वसी वपावदन्तरा यूपानी हत्वा (२)दक्षिणतो वेधां प्रियेणेति हधीच्यासादयति भेदेन । ॐ प्रियेण धाम्ना प्रियठ सद आसीद (२६)। औपभृतानां वसायाश्च तूष्णीमालादनम् । जान्या मन्त्रेण(३)। पक्षे ऐन्द्राग्नस्य जौहवानि मन्त्रावृत्यासाद्य तुम्णीमौपभृतानि । घसा चालाध जान्गर्युगपदासादनं मन्त्रेणाहितेन । ॐ प्रियाभ्यां धामभ्यां प्रियठ० सद मालीदतम्" (२२६)। प्रत्येक समन्त्रकमालम्भनं जौहवानां, औपभृतानां, वसायाश्च तुष्णीं जान्या मन्त्रेण । पते ऐन्द्राग्नस्यापि । ध्रुवा असदन्निति जौहवान्यालभतेऽध्वर्युः । ॐ ध्रुवा असदन्नृतस्य योनौ ता विष्णो पाहि पाहि यक्षं पाहि यज्ञपतिम् (२६)। (१) अन्न हृदयादीन्येव हर्वीषि, पशुस्तु व्रीहियववत्प्रकृतिद्रव्य, अतो हृदयादीनां प्रत्येक प्राणदानं मध्यात्पूर्वार्धादवदानं च भवतीति हरिस्वामिनः । (२) उत्तरत आसादने प्राले "दक्षिणत" ( का० श्री०६८) इति वचनाइक्षिणत आसादनम्। पक्षोः सान्नाय्यविकारत्वात्स्याल्या (उखाया) मेवासादने प्राडे "वेद्यामितिवच. मात् ( का० औ० ६८७) बेधामासादनम् । (३) सौविष्टकूतानां भागावदानानां चासादनालम्भने न भवतः।

·PRATARATHI HASHA PLEHEN PHASAWARNIMAR अनिष्टोमपद्धतौ- NPURNEDAVARVEESEZEEDSLam आध्वर्यवपद्धतिः। औपभृतानां वसायाश्च तूष्णीम् । जान्या मन्त्रेण । नात्मालम्भः । तूष्णीं वनिष्ठोनिधानम् । दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता वेद्यां प्लक्षशाखाश्ववद्यति । जुहूपभृतोरुपस्तृणीते वसाहोमहवन्यां प्राशिने पायां च जुहूपभृ. ताहिरण्यशकलावधानम् । मनातायै हविषोऽवदीयमानस्थानुवयाहि । इति प्रतिप्रस्थात्रोक्त स्नुचारवधति यथोक्तं द्विद्धिः। अशेषे गुदतृतीये धपावद्धिरण्यम् । तच्चेस्थम्-प्रतिप्रस्थाता असिनाङ्गुष्ठपर्वमानं हृदयठ सप्तधा कृत्वाध्वयंवे प्रयच्छेत् । ततोऽध्वर्युर्भागद्वयं जुह्वां भागद्वयं प्राशिने भागद्वयमिडायां एक स. म्मर्शनार्थं निध्यात्। एवं जिह्वाकोडयो भागकरणं प्रतिप्रस्थातुः। हौत्रपद्धतिः । (पशुप्रचारः) वत्र मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानु ३ ही त्युक्तो- मैत्रावरुणः- (१)त्वं घग्ने प्रथमो(२) मनोतास्था धियो प्रभवो दस्म होता। त्वं सीं वृषन्नकणार्दुष्टरीतु सहा विश्वस्मै सहसे सहध्यौ । स्वं घग्ने प्रथमो मनोतास्या थियो अभवो दस्म होता। त्वं सी वृषन्नकणेार्दुष्टरीतु सहो विश्वस्मै सहसे सहध्यौ । त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनातास्या धियो अभवो दस्म होता । त्वं सी वृषन्नकणार्दुष्टरीतु सहो विश्वस्मै सहसे सध्यौ३ । अधा होता न्यलीदो यजीयानिळस्पद इषयनीड्यः सन् । तं त्वा नरः प्रथमं देवयन्तो महो राये चितयन्तो अनुग्मो३ वृतेव यन्तं बधुभिर्वसन्यैश्स्त्वे रयिं जागृवांसो अनु ग्मन् । रुशन्तमग्निं दर्शतं बृहन्तं वपावन्तं विश्वहा दीदिवांसो३ स (१)ऋ०६४१-१३ (२) अन्न मीमांसा मनोतामन्त्र ऊहोऽस्ति वायव्ये नास्ति वाऽस्त्यसो। अग्नेय्यवेतिवचनं प्रकृती सार्थकं यतः ॥ अग्नीषोमावग्निनैव लक्ष्येतां वचन विना। अनर्थकात्तन्न वाक्याद्विकृताहवारणम् । ( जैन्न्या० १०।४।३४-३६) ।

·PREMIND मनोषोमीयः पशुः। आध्वयंवपद्धतिः । निधानमध्वर्योः सर्वत्र । लव्यसक्थिपूर्वनडकपार्श्वयोश्च पञ्चधाकरणम् । तत्रावदानद्वयं जुह्वाँ भागद्वयं प्राशि एकं सम्मानार्थे । ततो यकृता वृक्कयोश्च सप्तधा हृदयवद्भागकरणं निधानञ्च । गुद. मध्यस्य द्वेधाकरणं तञ्च जुह्वायामेव । ततो दक्षिणश्रोण्याः पञ्चधा सव्यसक्थिपूर्वनडकवत् । ततो दक्षिणसक्थिपूर्वनडकगुदतृतीयाणिष्ठसव्यश्रोणीनामवदानद्वयं, द्वयमुपभृति । तदवशिष्टं सम्मर्शनार्थ वपावद्धिरण्यम् । जुहूपभृतोरुप. रिष्ठात्कृत्वा जुह्वां सकृत्प्रत्युपस्तीर्य उपभृति द्विः प्रत्युपस्तारः। ततो वलापात्रेण वसाग्रहणं रेडसीति । ॐ रेडस्यनिष्ठा श्रीणास्वापस्त्वा समरिणन् वातस्य त्वा भ्राज्य पुणे ह्या ऊष्मणौ व्यतिषत्” (६।१८)। द्विरभिघार्य प्रयुतमिति पावन सर्टन्सृज्यत्यसिना वा। प्रयुतन्द्वेष (६।१८)। हौत्रपद्धतिः। पदं देवस्य नमसा व्यन्तः श्रवस्यवः श्रव आपनमृकम् । नामानि चिहधिरे यशियानि भद्रायां ते रणयन्त संदृष्टौ३ । त्वां वर्धन्ति क्षितयः पृथिव्यां त्वा राय उभयासो जनानां । त्वं त्राता तरणे केत्यो भूः पिता माता सदमिन्मानुषाणो३ । सपर्येण्यः स प्रिया विश्वानोंता मन्द्रो नि षसादा यजीयान् । तं त्वा वयं दम था दीदिवांसमुप शुवाधो नमसा सहेमो३ । तं त्वा वयं सुध्या नव्यमग्ने सुनायव ईमहे देवयन्तः । स्वं विशो अनयो दीद्यानो दिवो अग्ने बृहता रोचनेनो३ । विशां कविं विश्पति शश्वतीनां नितोशनं वृषभं चषणीनाम प्रेतीषणिमिषयन्तं पावकं राजन्तमग्नि यजत रयीणोः । सो अन्न ईजे शशमे च मर्तो यस्त भानट् समिधा हव्यदाति । य आहुति परि वेदा नमोभिर्विश्वेत्स वामा दधते त्वो तो आस्मा उ ते महि महे विधेम नमोभिरग्ने समिधात हव्यः घेदी सुनो सहसो गीर्भिरकृथ्यैरा ते भद्रायां सुमतौ यतेमा३ । आ यस्ततन्थ रोदसी वि भासा श्रवाभिश्च श्रवस्यस्तरुत्रः धृहद्भिर्वाजैः स्थविरेभिरस्मे रेवद्भिरग्ने वितरं वि भाहो३ । नृवृद्धसो समिद्धह्यस्मे भूरि तोकाय तनयाय पश्वा ।

·भग्निष्टोमपद्धती- । GHAZIA आध्वयंवपद्धतिः। वसायाः शेषमिडापाच्यामासिच्य तस्यां क्रोडमनस्थीनि च प्रास्थति श्रोणिवर्जम। वनिष्ठं च प्रास्थति उपयड्ढोमार्थ पत्नीसंथाजार्थं च । मुगुप्त जाधनी गुदं निधाय इडां द्विरभिधार्य अवशिष्टानामङ्गानां सम्म- र्शनमैन्द्रः प्राण इति विकल्पेन । ऐन्द्रःप्राणोऽअङ्गभङ्गे निदोध्यदैन्द्रऽ उदानोऽ अङ्गेऽअङ्गे निधीतः। देव त्वष्टभूरि ते सर्ट०समेतु सलक्ष्मा यद्विषु रूपं भवाति । देवत्रा यन्तमवसे सखायोऽनु त्वा माता पितरो मदन्तु” (६।२०)। तत्रोपविष्ट एवाह। (अग्नीषोपीयः प्रधानयागः) अग्नीषोमाभ्यां छागस्य हविषोऽनुमहि । अतिक्रम्याश्राव्याह- अनीषोमाभ्यां छागस्य हविषः प्रेष्य । हौत्रपद्धतिः। पूर्वीरिषो वृहतीरारे अघा अस्मे भद्रा सौश्रवसानि सन्तो३ । पुरुण्यग्ने पुरुधा त्वाया वसूनि राजन्वसुता ते अश्याम् । पुरूणि हि त्वे पुरुवार सन्त्यग्ने वसु विधते राजनि त्वा३। पुरुण्यग्ने पुरुधा त्वाया वसूनि राजन्यसुता ते अश्यां । पुरुणि हि त्वे पुरुवार सन्त्यग्ने वसु विधते राजनि त्वा३। पुरुण्यग्ने पुरुधा त्वाया वसूनि राजन्वसुता ते अश्यां पुरूणि हि वे पुरुवार सन्त्यग्ने वसु विधते राजनि त्वाम् । (अग्निषोमीयः प्रधानयागः) ततोऽझोषोमाभ्यां छागस्य हविषोऽनुश्ही त्युक्ते- मैत्रावरुणः- (१)मनीषोमा य माहुति यो वां दाशाद्धविकृति स प्रजया सुवीयं विश्वमायुयशनवो३म् । ततोऽग्नीषोमाभ्यां छागस्य हविःप्रेभ्येत्युक्ते- मैत्रावरुण:-- होता यक्षदग्नीषोमौ छागस्य हविष मात्तामद्य मध्यतो मेद उद्भुतं पुरा द्वेषोभ्यः पुरा पौरुषेय्या गृभः । NA E PunEPAL र - (१)०११९३।३।

·Saaman मसोषोमीयः पशुः। आध्वर्यवपद्धतिः। (वसाहोम:) प्रतिप्रस्थाता जुहोतिस्थाने उपविश्य याज्याया अर्द्धन्तिरे वसैक. देशं जुहोति घृतघृतपावन इति । "ॐघृतं घृतपावाना पिवत वसाम्वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा" (६१)। इदं वसागै न मम। विश्वेभ्यो देवेभ्यो न मम इति वा । अन्तरिक्षायेति वा। वषट्कृते देवतठ० हुत्वा । इदमन्नीषोमाभ्यां न मम । प्रदक्षिणमावृत्य नेतरथावृत्तिः। जुह्वा पृषदाज्यस्योपनन्नाह । (वनस्पतियागः) वनस्पतयेऽनुब्रूहि । होन्नपद्धतिः । घस्तान्नूनं घासे अजाणां यवसप्रथमानां सुमरक्षराणां शतरु- द्रियाणामानवात्तानां पीवोपवसनानां पाश्वतः श्रोणितः शिवामत उत्सादतोङ्गादङ्गादवत्तानां करत एवाग्नीषोमौ जुषेता हविहाँतर्यज । होता- भूर्भुवये४ यजामहे(१)ऽग्नीषोमा हविषः प्रस्थितस्य वीतं हयंत वृषणा जुषेयां। अत्रार्धच विरमेदा वसाहोमात् । ( वसाहोमः) कृते(२)वसाहोमे- सुशर्माणा स्ववला हि भूतमथा धत्तं यजमानाय शं यो वौषट् । भोजः सह लह भोजः स्वः । (वनस्पतियागः) ततो वनस्पतयेऽनुव्हीत्युक्ते- मैत्रावरुणः- देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थ । (१)० १९३७ (२) वसाशब्देन पशुश्रपणार्थ निक्षितमुखाभाण्डस्थं जलमुच्यते । HAKRAM ·RAKARMA अग्निष्टोमपद्धतौ- NivdaneKLANGAREEWA Hama आध्धयवपतिः। भाश्राव्याह वनस्पतये प्रेध्य । इदं वनस्पतये न मम । हुत्वा समानीय लौविष्टकृतं जुह्वाम् । (स्विष्टकृयागः) अग्नये स्विष्टकृतेऽनुशहि । प्राश्राव्याह- अग्नये स्विष्टकृते प्रेष्य। हौत्रपद्धतिः । प्रदक्षिणिद्रशनया नियूय ऋतस्य वक्षि पथिभी रजिष्ठो३म् । वनस्पतये(१) प्रेष्येत्युक्तो- मैत्रावरुणः- होतायक्षद्वनस्पतिमभि हि पिष्टतमया रभिष्टया रशनयाधित यत्रा राज्यस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र सोमस्याज्यस्य हविषः प्रिया थामानि यत्राग्नीषोमयोश्छागस्य हविषः प्रिया धामानि यत्रेन्द्रा ग्न्याश्यागस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र वनस्पतेः प्रिया पाथांसि यत्र देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यत्राग्ने:तुः प्रिया धामानि तौत प्रस्तुत्येवोपस्तुत्येवोपावस्त्राद्रभीयांसमिव कृत्वी करदेवं देवो वनस्पति- झुंषतां हविर्होतयंज। होता- भूर्भुवये ४ यजामहे वनस्पते रशनया नियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वह देवत्रा दिधिषो हवींषि प्रच दाताममृतेषु वाचा ध्वौषट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः । (स्विष्टकृयागः) ततोऽग्नये स्विष्टकृतेऽनुबाहीत्युक्ते- मैत्रावरुणः- (२)पिप्रीहि देवाँ उशतो यविष्ट विद्वाँ ऋतू ऋतुपते यजेह ये दैव्या ऋत्विजस्तेभि रग्ने त्वं होतणामस्या यजिष्ठो३म् । ततोऽग्नये स्विष्टकृते प्रेष्येत्युक्ते- (१) अन्न वनस्पतियागप्रैषे आश्चलायनानां आज्यभागयोनियमनमस्ति यत्राग्ने. राज्यस्य हविष' इत्यादि । शाकायनानामाज्यभागयोनियमन प्रैषेषु न भवति। "दार्श- पौर्णमासिका निगमास्तेषु निगच्छतः” (१।१८१७) इत्युक्त्वा 'न प्रेषेषु" ( १।१८१८) इति निषिद्धत्वात्। (२)ऋ० १०॥२॥१॥ Noun ·अग्नीषोमीय: पशुः। S 480PISTAR आध्ययवपद्धतिः। इदमग्नये स्विष्टकृते न मम । ( वसाशेषेण दिशां व्याधारणम् ) प्रत्येत्य वा दिशो व्याधारयति वसाहोमहवन्या वलाशेषेण वाजिन- वत्सर्व जुहोति दिश इति प्रतिमन्त्रं प्रदक्षिणम् । पुरस्तात्प्रथमम् । उत्तमाभ्यां मध्ये पूर्वाद्धं च ॐदिशः स्वाहा” (६।१४)- पूर्वस्याम् । इदं दिग्भ्यो न मम । प्रदिशः स्वाहा" (६१)- दक्षिणस्याम् । इदं प्रदिग्भ्यो न मम । "ॐआदिशः स्वाहा" (118) पश्चात्। इदमादिग्भ्यो न मम । हौनपद्धतिः । मैत्रावरुण:- होता यमदग्नि स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नराज्यस्य हविषा प्रिया धामा- न्ययाट सोमस्याज्यस्य हविषः प्रिया धामान्ययाडग्नीषोमयोश्छागस्य हविषः प्रिया धामान्ययाड् वनस्पतेः प्रिया पाथांस्यस्थाड् देवानामाज्य पानां प्रिया धामानि यक्षदग्ने)तुः प्रिया धामानि यक्षस्वं महिमानमा- यजतामेज्या इषः कृणोतु ला अध्वरा जातवेदा जुषता हविहाँतयज । होता- भूभुवर्षेठ यजामहे (१) ऽग्ने यदद्य विशा अध्वरस्य हातः पावक शोचे वेष्ट्वं हि यज्वा । ऋता यजाति महिना वि यद्भहव्या वह यविष्ठ या ते अद्या ४वौ ४ षट। नात्र (२)निगदः । उद्कोपस्पर्शनम् । ततः पश्विडोपह्वानम् । उपहृतं बृहत् देवी देवपुत्रे । उपहृतोऽयं यजमानोऽस्य यक्षस्यागुर उद्यमशीयेति तस्मिन्नुपहूतः। m- (१) ६.१५॥१४॥ (२) 'अनिगदाधाज्या" इत्युक्तत्वात् 'अग्नेः स्विष्टकृतम् इत्यादिका प्राकृतो निग- दौत्र न भवति। ३२ अग्नि ·भग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वर्यवपद्धतिः। "ॐविदिशः स्वाहा" (६।११)- उत्तरतः। मध्ये। SVAVS203 ASE इदं विदिग्भ्यो न मम । "उहिशः स्वाहा (६.१९)- इदमुदिग्भ्यो न मम । "ॐदिग्भ्यः स्वाहा" (६३१९)- पूर्वाद्ध। इदं दिग्भ्योन मम । सुचौ सादयित्वा । (ऐन्द्रानयागपक्षे प्रयोगक्रमः ) ऐन्द्रानपक्षे त्वेवं प्रयोगक्रमः। पूर्व सर्वत्रोपस्तारं कृत्वाऽग्नीषोमीयस्यावदानानि गृहीत्वा जुह्वां हिरण्यावधान-प्रत्युपस्तरणे कृत्वोप्रभृति हिरण्यशकलावधान- प्रत्युपस्तारौ चाकृत्वा, पात्रे वसाग्रहण-द्विरभिधारण-सर्ट० सर्जनानि च कृत्वा इडायां वसाशेषमालिच्य कोडं श्रोणिवर्जमनस्थीनि च प्रास्य अनभिघार्य जाधन्यादि निधाय पशुसम्मर्शनमकृत्वाऽग्नीषो. मीयप्रधानयागं कृत्वा वसाहुतशेष पात्रान्तरे कृत्वा प्रत्येत्य जुह्वां वसाहोमहवन्यां चोपस्तीय जुह्वां हिरण्यं निधाय जुहूपभृत्याशित्रेडोसु पूर्वववदाय जुहूपभृतोहिरण्यशकले अवधाय सर्वत्र प्रत्युपस्तीर्य वसा ग्रहणादि-जाघन्यादिनिधानान्तं पूर्ववत्कृत्वा उभयशेष तन्त्रेणाभिमृश्य- (ऐन्द्रामा प्रधानयागः इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुमहि । हौत्रपद्धतिः। प्राशनम् । (१)मैत्रावरुण-प्रतिप्रस्थानोरण्यत्र केचिद्भक्षमिच्छन्ति । मार्जनम् । (ऐन्द्रायः प्रधानयागः) तत इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रहोत्युक्तो- मैत्रावरुणः- (२)ता योधिष्टमभि गा इन्द्र नूनमपः स्वरुषसो अग्न ऊळ्हा: (१) 'अध्वर्युविकारात्प्रतिप्रस्थाता भक्षेषु, मैत्रावरुणश्च होत्रध्वर्युविकारात्' (का० श्रौ० १।१।२६-२६) इति कात्यायनवचनादन मैत्रावरुणप्रतिप्रस्थात्रोरपि इडा- भक्षणं केचिदिच्छन्ति। (२) ३०६६०२ । RUNNERA RANJAN ·अग्नीषोमीयः पशुः । ૫૨ आध्वर्यचपद्धतिः। ओ३श्राइवय। अस्तु श्रौषट् । इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषः प्रेष्य । अर्द्धर्चान्तरे वसाहोमः (१)पूर्ववत् । इदमिन्द्राग्निभ्यां न मम । प्रदक्षिणमावृत्य नेतरथावृत्तिः। ततो वनस्पति-स्विष्टकृद्यागौ। तत उभयवसाशेषठसठसृजते । न दिग्यागः (२)पूर्ववदिति । ततः सुचौ सादयित्वा सञ्चरमभ्युदय । अत्र वा पशुसम्मशः। प्राशिवसमर्पणम् । उदकोपस्पर्शः । इडामाद्धाति वनिष्ठु निष्कास्य होने इडासमर्पणं प्रकृतिवत् । भागावदानानामभावेऽप्युपातायामनीधे (३)वनिष्टुदानम् । पश्चिडायां ब्रह्महोत्रध्वर्युस्थातृ(४) प्रशास्त्रोद्यजमानानां सताना. मिडाभक्षः । पशुपुरोडाशे तु स्था(५)तृवज घराणाम् । हौत्रपद्धतिः । दिशः स्वरुषस इन्द्रचित्रा अपो गा अग्ने युवसे नियुत्वो३म् । तत इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषः प्रेष्येत्युक्तो- मैत्रावरुणः- होतायक्षदिन्द्राग्नी छागस्य हविष अत्तामद्य मध्यता मेद उभृतं पुरा द्वेषोभ्यः पुरा पौरुषेय्या गृभः । घस्तान्नूनं घाले अज्राणां यवसप्रथमानां सुमरक्षराणां शतरुद्रि- याणामग्निध्वात्तानां पोवोपवसनानां पार्वतः श्रोणितः शितामत उत्सा. (१) ३४७ पत्रे द्रष्टव्यम् । (२) २४९ पत्रे द्रष्टव्यम्। (३) अत्र मीमांसा- वनिष्टरपि तद्वत्स्यात्प्राप्तिः प्रासनतो यदि । इडासंस्कार एवायं भक्षो विक्रियते ततः । (ज० न्या० १०७९)। (४) मन्त्रावरुणनाम्नोऽन्न भयो नास्त्यस्ति वा नहि । अप्राकृतत्वादध्वर्युहोनन्तर्भावतोऽस्ति सः । द्विभाग एकभागो वा द्विभागः स्याद् द्विकर्मतः । एक: पुमैक्यतो नो चेद्वैषम्यं प्रकृतावपि । (जै० न्या० मा० १०१७१८-१)। (६) प्रतिप्रस्थातुरत्रास्ति भयो नो वा वपामसौ। पचत्यतोऽस्ति, नो पक्का वपा सर्वहुता यतः । (जन्या० मा० १०॥१०)। DRI AR ORNASTANISHAN ·૫૨ अनिष्टोमपद्धतौ- । TE KALANGANAGARAARA आध्वयंवपद्धतिः। मार्जिते पवित्रप्रतिपत्तिः। समस्योल्मुके समिधमादायाह सावसानान् चतुरः प्रैषान् । अग्नीदीपयजानङ्गारानाहर। उपयष्टरुपसीद । ब्रह्मन्प्रस्थास्यामि। समिधमाधायानिमग्नीत्सम्मृद्धि । अग्नीत् (१)शामित्रादङ्गारानाहृत्य होतृधिष्ण्ये निवपति। एतन्त(२) इत्याद्यग्निसम्मान्तं पौर्णमासवत् । (अनुयाजयागः । उपयाजहोमः।) ततोऽनुयाजचरणम् । हौत्रपद्धतिः। दतोङ्गादङ्गादवत्तानां करत एवेन्द्राग्नी जुषेता हविहाँतयंज । होता- भूभवय४ यजामहे (३)प्रचर्षणिभ्यः पृतनाहवेषु प्र पृथिव्यारिरिचाथे दिवश्च । अत्रार्द्धच विरमेदा वसाहोमात् । प्रसिन्धुभ्यः प्र गिरिभ्यो महि त्वा प्रेन्द्राग्नी विश्वा भुवनात्यन्या ध्वौषट् । भोजः सहः सह मोजः स्वः। अनुयाजयागः) तत एकादशानुयाजान्यजति (१) आग्नीध्रीयात् शामित्राद्वा ज्वलदङ्गाराहरणम् । (२) ब्रह्मा-एतं ते देव सवितर्यज्ञं प्राहुर्ब्रहस्पतये ब्रह्मणे तेन यज्ञमव तेन यज्ञपति तेन मामव । मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञ समिमं दधातु । विश्वे देवास इह मादयन्ताम् । ॐप्रतिष्ठ। (शु० ० सं० २०१२-१३) एषा त इति होताऽनुमन्त्रयते- ॐएषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाच प्यायस्व । वधिषीमहि च वयमा च प्यासिषीमहि । (शु.य० सं०२११४)। अजानात यजमानः। सम्मार्टि पूर्ववदपरिक्राम: सकृत् सकृत ससुवासममिति । ॐअग्ने व्वाजजिदू वाजन्त्वा सश्वास वाजजितर्ट० सम्मामि । (शु० य० सं० २११४)। दक्षिणतः पश्चात् उत्तरतः तूष्णीमुपरि। (३) ऋ० १।१०९।६ । । A ·TOTA अग्नीषोमीयः पशुः । २५३ आध्वर्यवपद्धतिः। जुह्वां पृषदाज्यं (१)समानीय एकादशानुयाजान्यजति । भौ(२)पयजेषु प्रतिप्रस्थातोपयजति । गुदतृतीयस्य प्रच्छेदमनुयाजेषु समुद्रं गच्छेति प्रतिमन्त्रं प्रतिवषटकारम् । पक्षे गुदतृतीययोस्तन्त्रेण होमः। अध्वर्यु:- सुचौ गृहीत्वा सकृतिक्रम्याश्रान्याह- देवेभ्यः प्रेध्येति सर्वत्र(३) (प्रथमः) "समुद्रगच्छ स्वाहा' (६।२१) । हौत्रपद्धतिः । तत्र देवेभ्यः प्रध्येत्युक्ता मैत्रावरुणः प्रतिषं देवं बहिरित्यादिकाने- कादशानुप्रथाजप्रषानाह(४)। (प्रथमः) मैत्रावरुण- देवं बर्हिः सुदेवं देवैः स्यात्नुवीरं वीरवस्तोवृज्येतातोःप्रमियेता. (१) विकृतावर्थभेदादनुयाजानां पात्रभेदे विचार:- प्रयाजानुयाजसिद्धयै पाक्यमुत भिन्नता। एकोपभृदू द्वयोरथें दृष्टान्तो विकृता तथा । विकृतौ पानभेदोऽस्तु शुद्धाज्यपृषदाज्ययोः। एकपात्रे ग्रहाशक्तव्यैक्यं प्रकृती द्वयोः ॥ (ज. न्या० मा १२/१३-१४)। (२) औपयजानङ्गारान्' (का. श्रौ० सू० ६।९।७) इत्युपदेशात्तेषामाहरणस्य दृष्टार्थत्वाच्च तेष्वेवाङ्गारेषु जुहुयात् । स च होमो हस्तेनैव हस्तेनैव गुदकाण्डं जुहोति" इति शाखान्तरश्रुतेः। तद्वा एतदेको द्वाभ्यां वषट् करोति अध्वर्यये च यश्चैव उपयजत्यथ यजन्तमुपयजति तस्मादुपयजो नामाथ यदुपय जति प्रैवै तजनयति पश्चाद्धुपयजति पश्चाद्धि योषायै प्रजाः प्रजायन्ते । स उपयजति समुद्रगच्छ स्वाहेति" (शबा०३।४।१०-११) अत्र पद्धतौ स्वाहाकारहोममन्त्रनवणात् त्र्यम्बकवत् दविहोमा अपूर्वा (जै० सू०८०४।१०-२८ ) एते द्रष्टव्याः। ततश्च सकृदवत्तं उपविष्टेन होतव्यम् । (३) प्रथमस्यानुयाजस्य वन्हेः पूर्वभागे होमः । द्विप्रभृताना! नराशंसपर्यन्ताना- मेकस्मिन् स्थाने मध्ये होमः । ततस्त्रयाणामेकन पश्चाभागे होमः । तत उपस्पृश्योत्तरत उपविश्य समानीय देवेभ्यः स्वाहेति प्राचीमाहुति जुहुयात् । (४) देवेभ्यः प्रेष्य इत्यध्वर्युणा सम्प्रेषितोऽनुषं देवांबर्हि रित्यादिकान् एकादशा. नुयाजप्रैषान् अनवानमाह मैत्रावरुणः । होता च देवं बहिरित्यादिका चातुर्मास्योक्ता थाज्याः पठेत् । तत्र अष्टमनव- मयोर्मध्ये 'देवो वनस्पतिर्देवं बर्हिर्बारितीनाम्' इति द्वे याज्ये अन्ये पठेत् नव चातु. मास्योक्ताः, एवमेकादशानुयाजयाज्या अनुप्रैषं होता पठेत् । ASHANAMEERNAL FLUSTANERH BUNHAPanMargin- ARE ·dansurta षट। २५४ अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वर्णवपद्धतिः। इदं देवाय बहिषे न मम । इदं समुद्राय न मम। (द्वितीयः) "ॐअन्तरिक्षं गच्छ स्वाहा' (२१) इदं देवेभ्यो द्वाभ्यां न मम । इदमन्तरिक्षाय न मम । (तृतीयः) "देवठ सवितारं गच्छ स्वाहा' (६।२१) इदं देवीभ्यामुषासानकाभ्यां न मम । इदं देवाय सवित्रे न मम । हौत्रपद्धतिः । त्यन्यानाया बहिष्मतो मदेम वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज । होता- भूभुवर्ये ४ यजामहे देवं बहिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतू ४ वौ ४ षट ओजः सह सहाजः स्वः। (द्वितीयः) मध्वर्युणा प्रेष्येत्युक्तो- मैत्रावरुण- देवीरः सङ्घाते विड्वीर्यामं छिथिरा ध्रुवा देवहूतौ वत्स ई मेना स्तरुण मामिमीयात्कुमारो वावनजातो मैना अर्वा रेणुककाटः पृणग्व. सुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज । होता- भूर्भवये ४ यजामहे देवीद्वारा वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु ४ वौ ४ जः सहः सहआजः स्वः। (तृतीयः) अध्वर्युणा येत्युक्तो- मैत्रावरुणः- देवी उषासा नक्काद्यास्मिन्यज्ञे प्रयत्यहवेतामपि नूनं दैवीविशः प्राया सिष्टां सुप्रीते सुधिते वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज । होता- भूर्भुवय ४ यजामहे देवी उपासानक्ता वसुवने वसुधेयस्य वीतां ४ वौ४ ४ षट्। ओजः सहः सह मोजः स्वः । INWES USAGE षट् । MORRE Came MEROINBAIN ·। meagneare अग्नीषोमीयः पशुः। ૨૫૫ आध्वयंवपद्धतिः । (चतुर्थ) चतुर्थसप्तमदशमेषु समानयनम् । ॐमित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा (६।२१) । इदं देवीभ्यां जोष्ट्रीभ्यां न मम । इदं मित्रावरुणाभ्यां न मम । (पञ्चमः) "अहोरात्रे गच्छ स्वाहा" (६।२१)। इदं देवीभ्यामूर्जाहुतिभ्यां न मम । इदमहोरात्राभ्यां न मम । (षष्ठः) छन्दासि गच्छ स्वाहा" (६।२१) हौनपद्धतिः । (चतुर्थः) अध्वर्युणा ध्येयुक्तो- मैत्रावरुणः- देवी जाष्ट्री वसुधिती ययोरन्याधा द्वेषांसि युयवदान्यायक्षद्वसु वाणि यजमानाय वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज । होता- भूर्भुवये ४ यजामहे देवी जोष्ट्री वसुवने वसुधेयस्य वीता ४ वौ ४ षट्। प्राजा सहः सह ओजः स्वः। (पञ्चमः) अध्वर्युणा प्रेष्येत्युक्तो- मैत्रावरुणः- देवी ऊर्जाहुती इषमूर्जमन्यावक्षसग्धिं सपीतिमन्यानवेन पूर्व दयः माना स्याम पुराणेन नवन्तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज । होता- भूर्भुवये ४ यजामहे देवी ऊर्जाहुती वसुवने वसुधेयस्य पीतां ४ वौ ४ षट्। भोजः सहः सह आजः स्वः । (षष्ठः) अध्वर्युणा प्रेष्येत्युक्ता- मैत्रावरुणः- देवा दैव्या होतारा पोतारा नेष्टारा हताघशंसावभरद्वसुवने वसु. Meane MARA HARIHASTPIRNIRMAN CHAINANDANEERICANS Pratyasinition ANKRANTHIVAMANANNEL ·RAM SNIMASATTA HOMEMAMA MEMOMEN PAREVIVERVATIONATE २५६ अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वयंवपद्धतिः । इदं देवाभ्यां देव्याभ्या होतृभ्यां न मम । इदं छन्दोभ्यो न मम । (सप्तमः) "द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा" (६२१)। इदं देवीभ्यस्तिसृभ्यस्तिसृभ्यो देवीभ्यो न मम । इदं धावापृथिवीभ्यां न मम । (अष्टमा) यज्ञङ्गच्छ स्वाहा (६।२१)। इदं देवाय नराशठशाय न मम । इदं यज्ञाय न मम। होनपद्धतिः । धेयस्य वीतां यज । होता भूर्भवयं ४ यजामहे देवा देव्या हातारा वसुवने वसुधेयस्य वीतां ४ वौ ४ षट भोज सहः सह ओजः स्वः। (सप्तमः अध्वर्युणा प्रेष्येत्युक्ता- मैत्रावरुणः-- देवीस्तिस्नस्तिस्ना देवीरिळा सरस्वती भारती धां भारस्यादित्यर. स्पृक्षत्सरस्वतीमं रुद्रयज्ञमावीद हैवेळया वसुमत्या सधमादं मदेम व. सुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यज । होता-- भूर्भवये ४ यजामहे देवीस्तिस्नस्तिस्रा देवीर्वसुवने वसुधयस्य व्यन्तू ४ वौ ४ षट् । भाज: सहः सह प्रोजः स्वः । (अष्टमः) अध्वर्युणा प्रेभ्येत्युक्तो-- मैत्रावरुणः-- देवो नराशंसस्त्रिशीर्षा षळक्षः शतमिदेनं शितिपृष्ठा माद्धति सह. नमी प्रवहन्ति मित्रावरुणे दस्युहोत्रमहतो बृहस्पतिस्तोत्रमश्विनाव. यवं वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज । होता-- भूर्भुवये ४ यजामहे देवानराशंसोवसुवने वसुधयस्य वेतूश्वौ ४ षट् । भोजः सहः सह ओजः स्वः ।

·अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वयंवपद्धतिः । (नवमः) सोमङ्गच्छ स्वाहा (६।२१)। इदं देवाय वनस्पतये न मम । इदं सोमाय न मम । (दशमः) "ॐदिव्यं नमो गच्छ स्वाहा" (२१)। इदं देवाय बहिषे न मम । इदं दिव्याय नमसे न मम । (एकादशः) "ॐ अग्निं वैश्वानरं गच्छ स्वाहा" (६।२१)- इदं देवायाग्नये स्विष्टकृते न मम । होत्रपद्धतिः । (नवमः) अध्वर्युणा प्रेभ्येत्युक्तो-- मैत्रावरुणः-- देवो वनस्पतिर्वर्षप्रावा घृतनिणिक धामणास्पृक्षदान्तरिक्ष मध्ये नामाः पृथिवीमपरेणाद्वंहीद्वसुवने वसुधेयस्य वेतु यज । होता-- भूर्भुवर्ये ४ यजामहे देवो वनस्पतिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतू ४वौ ४षट्। ओजः सहः सह आजः स्वः। (दशमः) अध्वर्युणा प्रेभ्येत्युक्तो- मैत्रावरुणः- देवं बहिर्वारितीनां निधेधासि प्रच्युतीनामप्रच्युतं निकामधरणं पुरु. स्पाहं यशस्विदेना बहिन्या बहीष्यभिष्याम वसुवने वसुधेयस्यवेतुयज। होता भूर्भुवय ४ यजामहे देवं बर्हिवा रितीनां वसुवने वसुधेयस्य वेतू ४ वौ ४ षट् । ओजः सहः सह भोजः स्वः । (एकादशः) अध्वर्युणा प्रेष्येत्युक्तो- मैत्रावरुणः- देवो अग्निः स्विष्टकृत्सुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यमन्मायजी होता ३३ अनिल sawanama ·TRENA BHAN watics ED --- ताग्रहणम् , पशुदेवताया अपि दशपूर्णमासमित्वेन प्राप्तस्य व्यूहनस्यानिषिद्धत्वात अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वयंवपद्धतिः। इदभग्नये वैश्वानराय न मम । हुत्वा मनो म इति मुखोपस्पर्शनं प्रतिप्रस्थातुः(१)। "ॐ मनो मे हादि यच्छ (६२१) न स्वरुहामः। (धारानुयाजः) एत्याध्वर्यु लमानीय प्राची देवेभ्य इति । "ॐ देवेभ्यः स्वाहा इदं देवेभ्यो न मम । जुहूं निधायेतरां वेदोपग्रहेण (२)पशुदेवतावनस्पतिभ्यामाग व्यूहनम्। होनपद्धतिः । होतु)तुरायजीयानग्ने या देवानयाड्याँ अपि प्रेयेते हो। अमत्सत । तां सलनुषीं होत्रां देवंगमां दिवि देवेषु यज्ञमरयेमं स्विष्टकृच्चाग्ने होता भूर्वसुवने वसुधेयस्य नमो वाके वीहि यज । (१) अथ मुखं विमृष्टे "मनो मे हार्दि यच्छ इति (श०ब्रा० ३।८।१।५) श्रुतत्वात्। (२) वनस्पतिस्तु स्विष्टकृतिकारः । अत एव तस्य व्यूहने सडीर्तनं न प्राप्नोति, प्रधानदेवतानामेव व्यूहने सङ्कीर्तनदर्शनात् । अतो वचनात्तस्योच्चारणम् , वनस्पति. ग्रहण एव क्रियमाणे परिसङ्ख्यामाशङ्कय तस्यैवोच्चारणेन व्यूहर्न मा भूदिति पशुदेव- 12/ AVVIVAA SS 12V/ ASIANET ZY अत्र तु देवताया एकत्वात् कालगुणभेदा ( का० औ०६७३८) भावात् अव्यव- धानाच्च पशुदेवता-पशुपुरोडाशदेवतयोस्तन्त्रेणोच्चारणम् । यत्र तु व्यवधानं सपशुचातुर्मास्यादौ तन्न भेदेन देवतोच्चारणम् । यत्र तु पशुदेव. तानां पशुपुरोडाकादेवतानां च भेदो भवति यथा सौत्रामण्यां "तदाहुरन्यदेवत्याः पशवो भवन्त्यन्यदेवत्याः पुरोडाशा:" (श० बा० १२॥१२॥१६) इति । तथा चेष्टकापशौ पञ्च- पशुपक्षे वैश्वानरः पशुपुरोडाशः (का०ौ० १६३०२९) इत्यत्र, तत्र न प्राप्नोति अपशुदेव. तात्वात् । प्रासङ्गिकत्वाविशेषात्तु तत्रापि भवति । एवं प्रासङ्गिकानां चातुर्मास्यहविर्देव- तानां देवसू ( का० श्री. सू. १९।४।४) देविकाहविरादीनां च व्यूहने सङ्कीर्तनं ज्ञेयम् । केचित्तु-पशुदेवताग्रहणं पशुपुरोडाशदेवताव्युदासार्थमाहुः। तेषां मते पशुपुरोडाश- देवतायास्तमनुविहितचातुर्मास्यहविदेवसूहविरादीनां देवतानां कुत्रापि व्यूहनं न भवति । तेषामभिप्राय:-यथा बचानामेवं विधानां परतन्त्रोत्पन्नानां आवाहन-स्विष्टकृत्- सूक्तवाकेषु सङ्कीर्तनाभावा, एवमेव तेषां व्यूहनाप न भवतीति । तेषां हि वचनम्- "पशुतन्त्रे हवींषि चोद्यमानानि निगमाल्लभन्ते" इति । तथा च तेषां चोदकप्राप्त. स्पावाहनादेरभावः, एवं व्यूहनस्याप्यभाव एव युक्ता समानन्यायात् । अयं पक्षो युक्ततर हव श्यते इति देवाशयः । 400- ·अग्रीषोमीयः पशुः। २५० आध्वयंवपद्धतिः। (नुग्व्यूहनम् ) "ॐ अग्नीषोमयोर्वनस्पतेरुज्जितिमनूज्जेषं वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामि। अग्नीषोमो वनस्पतिस्तमपनुदतां योऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विमो वाजस्यैनम्प्रसवेनापोहामि (२।१५)। पक्ष- "ॐ अग्नीषोमयारिन्द्राम्योर्वनस्पतेरुज्जितिमनूज्जेषं वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामि । अग्नोषोमाविन्द्राग्नी वनस्पतिस्तमपनुदतां योऽस्मान् द्वेष्टि यश वयं द्विष्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामि ।" (२।१५)। अभ्युदय जुह्वा(१) परिध्यानम् । (सूक्तवाकमेषादि) प्रथमं परिधि गृहीत्वाश्राव्याह- इषिता देच्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय हौत्रपद्धतिः । होता. देवो अग्निः स्विष्टकृत् मुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यमन्माऽयजी होता होतु:तुरायजीयानग्ने यान् देवानयाड्याँ अपि प्रेयते हो। अमत्सत । तां ससनुषी होत्रां देवंगमां दिवि देवेषु यज्ञमेरयमं स्विष्टकृञ्चाग्ने होताभूर्वसुवने वसुधेयस्य नमो बाके वीही ४ वौ ४ षट् । ओजः सहः सह मोजः स्वः । उदकोपस्पर्शनम् । इत्येकादशानुयाजा(२) ॥ ma । (१) पश्चिमदक्षिणोत्तरपरिधीन क्रमेण । ॐ वसुभ्यस्त्वा अनज्मि । ॐरुदभ्यस्त्वा अनज्मि । ॐ आदित्येभ्यस्त्वा अनज्मि " इति मन्त्रैरज्यात् । (२) मन्त्र भूर्भुव इति पुरस्ताजपो ये यजामहे वौषटोजा सह सह ओजः स्वः इत्यु- परिष्टादिति चतुष्टयं सर्वासु माज्यासु ( शां० नौ० १२११३९) इति याज्यात्वेन भनुयाजे- ज्वपि ये यजामह इति प्राप्तौ "अनुयाजेषु ये यजामहो नास्ति' (शां० श्रा० १२११४०) इति कल्पनिषेधात् सर्वेषु अनुयाजेषु ये यजामहशब्दो न भवतीति वेदितव्यम् ।

·TERR MESS २६० अग्निष्टोमपद्धतौ- । आध्वर्यवपद्धतिः । सूक्ता प्रेष्य। (१)प्रस्तरादानादि वेद्यालम्भनान्ते पत्नीसंयाजाः । होत्रपद्धतिः। ततोऽध्वर्युणा सूक्ता प्रेष्येत्युक्ते मैत्रावरुणः- अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः पचन्पताः पचन्पुरोळाशं गृहन्नग्नय आज्यं गृह्णन्त्सोमायाज्यं बननग्नीषोमाभ्यां छागं सूपस्था मध देवो वनस्पतिरभवदग्नय माज्येन सोमायाज्येनाग्नीषोमाभ्यां छा. (१) सञ्जानाथामिति प्रस्तरादानम् । ॐ समानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा वृष्टयाऽवताम्" (२०१६)। विधतीस्थाने कृत्वा अनक्त्येनं व्यन्तु वय इत्यग्रं जुह्वामुपभृति मध्यं मूलमितरस्याम् । व्यन्तु वयोऽक्तरिहाणाः (२०१६) । मरुतामिति नीचैहत्वा तृणमादायानुप्रहरति । ॐ मरुतां पृषतीर्गच्छ वशा पृषिनर्भूत्वा दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमावह (२०१६) । अग्नीत-अनुप्रहर। अध्वर्यु:-प्रास्य तृणं चक्षुष्पा इत्यात्मानमालभते चक्षुष्पा अग्नेऽसि चक्षुमें पाहि (१६)। अग्नीत-संवदस्व । अध्वर्यु:-अगानग्नीत् । ।अग्नोत्-अगन् । अध्वर्यु-श्रा. ३ वय । अग्नीत्-ौषट् । अध्वयु:-स्वगादैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोब्रहि । होता-तच्छेयोरावृणीमहे गातुं यज्ञाय गायज्ञपतये दैवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्ति- मानुषेभ्यः । ऊर्ध्व जिगातु भेषजट० शन्नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे । (का. हौ. प०२९)। "भनया" (का० हौ० ५० १०९) इति प्रादेशं वेदिश्रोणौ निदधाति । । परिधीननु प्रहरति यं परिधिमिति प्रथमम् । ॐ यं परिधि पर्यधत्था अग्ने देव पणिभिर्गुह्यमानः ।।तन्त एतमनुजोष भराम्येष नेस्वदपचेतयाते (२०१७)। इतरौ च युगपदग्नेः प्रियमिति । ॐ अग्ने: प्रियं पायो पीतम् (२०१७) । सुचौ प्रगृह्णाति सववभागा इति सनवाजुहोति । सखवभागा स्थेषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठाः परिधेयाश्च देवाः । इमां वाचमभि विश्वे गृणन्त आसयास्मिन् बर्हिषि मादयध्व स्वाहा वाट्” (२।१८)। यजमानः-इदं विश्वेभ्यो देवेभ्यो न मम । घृताची इति धुरि निधात्यनसि चेद् ग्रहणं स्फ्ये पात्र्यां चेत् । ॐ घृताची स्थो धुर्यो पात: सुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्तम् । यज्ञ नमश्च त इति वेदिमालभते । यज्ञ नमश्च त उप च यज्ञस्य शिवे सन्तिष्ठस्व स्विष्टे मे सन्तिष्ठस्व" (२।१९)। । - उडAMARRIA ।

·wome अग्नीषोमीयः पशुः। आध्वयंवपद्धतिः। (पत्नीसंयाजाः) शालाद्वायें अध्वर्युः श्राग्नीध्रीयमुत्तरेण स्तुगली आदाय गत्वा शा. लाद्वायदक्षिणेनोपविशति । वज्रठं होता, जाधनीमाज्यस्थाली चाग्नीदादाय गमनम् । ब्रह्मयजमानयोरपि तदक्षिणत उपवेशनं च । (१) जान्या पत्नीसंयाजनम् । हौत्रपद्धतिः । गेनाधस्तं तं मेदस्तः प्रतिपचताग्रभीष्टामवीवृधेतां पुरोळाशेन त्वामघर्ष माय ऋषीणां नपादवृणीतायं यजमानो बहुभ्य आसङ्ग(थे)तेभ्यः एष मे देवेषु वार्यादक्ष्यत इति ता या देवा देवदानान्यदुस्तान्यस्मा आ च शास्वा च गुरस्वेषितश्च होतरसि भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्त. वाकाय सूक्ता ठहि(२)। होता इदं द्यावापृथिवी भद्मभूदाम सूक्तवाकमुत नमोवाकमध्यात्म सू- क्ताच्यमग्ने त्वं सुतवागसि उपश्रुती दिधस्पृथिव्यारोमन्धती ते अ. स्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताङ्गवी जीवदानू अत्रस्नू अप्र. वेदे उरुगव्यूती अभयङ्कृतौ । वृष्टिद्यावा रीत्यापा शम्भुवौ मयोभुवा ऊर्जस्वती च पयस्वती च सूपचरणा च स्वधिचरणा च तयोराविदि । (आज्यभागपक्षे)- अग्निहविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । सोमा हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । (सर्वत्र)- अग्नीषोमो हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽकाताम् । (१) अन मीमांसा- संयाजयन्ति जान्या पत्नीरेतत्पशावुत । दर्शादौ तत्पशौ युकं जायन्याः समवायतः । जापनी नाम भागोऽसौ दर्शादौ समवैति हि । नोत्क्रष्टव्यं न संस्कार्या साधनत्वात्तृतीयया। (जै० न्या० मा० ३।३।३०-३८)। समुच्चयो जावनीनां न वाऽऽयो गुदवन तत् । प्रकृती नियमादर्थकर्मातोऽत्र तथात्वतः । (जै० न्या० मा० १२३४७)। (२) अवभृथरहिते कर्मणि सूक्तवाकप्रैषं समाप्य मैत्रावरुणः अनन्तरमेवाहवनीये स्वकीय दण्डमनुप्रहरेत् । सावभृथे च कर्मणि अवभृथे स्वकीयं दण्डमनुप्रहरेन्मैनाव- रुणः । तथा चोक्तमाश्वलायनेन-समाण्य प्रैषमग्नौ दण्डमनुप्रहरेदनवभूये। अवभृथेऽ. न्यत्र (१२९५०) इति । - ·२६२ अग्निष्टोमपद्धतौ- NWUS.TS / TRAINING आध्वर्यवपद्धतिः। उत्तानाया देवानाम्पत्नीभ्योऽवधति इडांच परिवानये गृहपतयेऽग्नीधे। अत्र सर्वत्र नोपस्ताराभिघारौ। तस्याएव चतुरवत्तता, पञ्चावचतावा । पक्षे-जाघनीभ्यां पत्नीसंयाजनम् । (१)यजति सोमं त्वष्टारं देवानाम्पत्तीरग्निं गृहपतिमिति । होत्रपद्धतिः। इन्द्राग्नी हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्राताम् । वनस्पतिहविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । देवा प्राज्यपा आज्यमजुषन्तावीवृधन्त महो ज्यायोऽकृत । अग्निहोत्रेण हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अस्यामृधेद्धोत्रायां देवंगमायामाशास्तेऽयं यजमानोऽस्य यज्ञ. स्यागुर उद्यमशीयेत्याशास्ते । यदनेन हविषाशास्ते तदश्यात्तद. ध्यात्तदस्मै देवा रासन्तां तदग्निर्दवो देवेभ्यो वनुतां वयमग्नेः परि मानुषाः । इष्टं च विचं चोमे चैनं द्यावापृथिवी अंहसः पातामिह गतिर्वामस्येदं च नमो देवेभ्यः । ततो होत्रा- "तच्छंयोरिति शंयोर्वाक उक्ते (२)यथाप्रपन्नमुपनिष्कम्योत्सृजते मैत्रावरुणः। ततो होता निष्क्रम्याध्वर्योहस्ताद्वेदमादाय दक्षिणावृत्पूर्वया द्वारा शाला प्रपद्य पत्नीसंयाजान्तं कर्म कृत्वा नक्तं संस्थापयति । पत्नोसंयाजे मार्जनं महावेदेमध्ये भवति । (१) अनायं विचारः। कि चतस्त्रोऽपि पत्नीसंयाजदेवता जान्या यष्टव्या उत पूर्व वे देवते, सोमत्वष्टारावाज्येन अन पूर्वपक्षोत्तरपक्षसूत्रे-आज्येन पूर्व ( का० औ० ६।१७ ) प्रथमे द्वे । “पत्रोः संयाजयन्ती” (श० ब्रा०३।८।५।६) ति प्रकृत्य "अन्तरतो देवानां पत्नीभ्योऽवद्यति" "उपरिष्टादग्नये गृहपतय" इति च श्रुतेस्तृतीयचतुथे देवते जान्या यष्टव्ये । प्रथमद्वितीयदेवते आज्येन यष्टव्ये इति पूर्वः पक्षः । सर्वा वा जान्या विशेषात् (का० श्री०६।९।१८)। चतस्रोऽपि देवताः जावन्या यष्टव्या नाज्येन पूर्व, अविशेषात् चतुष्वपि पत्नीसंयाजेष्वेवाविशेषेण जावन्याः श्रव- णात् "अथ जान्या पत्नी संयाजयन्तीति। अथवा-चतुर्णामपि यागानां पत्नीसंयाजत्वाविशेषात् । "चत्वारः पत्नीसंयाजा" इति श्रुतिनिर्देशात् । अतश्चतस्रोऽपि देवता जाधन्यैव यष्टव्या इति सिद्धान्तः । जान्या एव यागसाधनत्वेन विधानात् प्रत्याम्नानाचातल्या एवं चत्वारि चत्वार्य. वदानानि नोपस्ताराभिधारौ इति याज्ञिका धूर्तस्वामिनश्च । ( २ ) यथाप्रपन्नं येनैव मार्गेण प्रविष्टस्तेनैव होतृधिष्ण्यमुत्तरेणाप्रीधीयं वोत्तरेण निष्क्रम्य वाग्यमादिनियममुत्सृजते मत्रावरुणः । न हृदयशूलोपस्थानापेक्षा " "अग्नापो- मीयसवनीयौ परिहाप्य" ( शां० औ० ) इति कल्पवचनात् । । - .

·अग्नीषोमीयः पशु। IHAR आध्वर्यवपद्धतिः। ततो होतुर्हस्ते इडासमर्पणम् । तत्र पर्वाञ्जनान्तरेडयोरभावः । मग्नीधेऽवदानम् । भक्षणं सर्वेषाम् । लौकिकपवित्राभ्यां मार्जनम् । नाझीषोमीयेऽदब्धाहुतिः। सम्येनावृत्य दक्षिणाग्नौ जुहोत्यग्नय(१)इति, सरस्वत्या(२) इति च । उलूखल (३)इति पिष्टलेपाहुतिः । (१) ॐअग्नये सम्वेशपतये स्वाहा (२०२०)। इदमग्नये सम्वेशपतये न मम । (३) ॐसरस्वत्यै यशोभगिन्यै स्वाहा ( २०२०)। इदं सरस्वत्यै यशोभगिन्यै न मम । (३) "उलूखले मुसले यच्च सूर्प आशिश्लेष दृषदि यत्कपाले उत्प्रुषो विपुषः सञ्ज. होमि सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहा” इति पिष्टलेपाजुहोति । (का. श्री. ३।८।१) उलूखले मुसलेत्यनेन मन्त्रेणाध्वर्युः पिष्टलेपामाहुति जुहोति । अधिकाराद् दक्षिणानावेव । अन्न विप्रतिपत्तिः । केचिदाज्यं जुह्वति केचिञ्च पिष्टसम्बन्धिनो लेपान् इति । ये तु आज्यं जुह्वति तेषामयमभिप्राय:-पिष्टलेपामिति द्वितीयकवचनमाहुति- विशेषणम् । पिष्टसम्बधेन हूयमानत्वात् पिष्टलेपपदेन सा विशेष्यते ननु वह पिष्टलेपा एवं कुतो तेषामभावात् न हि पिष्टानां ( लेपाः ) शेषाः सन्ति यत्प्रतिपत्यर्थमियमाहुतिः स्यात् । पात्र्यङ्गुलिस्थाश्च ते सम्भाव्यन्ते, तेषां तु वचनात् ( का० श्रौ० २।१।२६ ) प्रक्षालनपूर्विका निनयनरूपा प्रतिपत्तिरुक्ता । नापि तेषां करण- वत्स्थापनमुपदिष्टम् । मन्त्रमध्ये च पात्र्यङ्गुलिस्थानां लिङ्गमपि नास्ति अतो वचनं विना पात्र्यङ्गुलिसंसक्ता होतुं न शक्यन्ते प्रागुक्तप्रतिपत्तिविधिविरोधात् । उलूखलादिषु तु पिष्टलेपसम्भावनैव नास्ति तदानीं हविषः पिष्टत्वाभावात् । दृषदु- पलयोश्च संश्लिष्टानां ग्रहीतुमशक्यत्वाच्च । अतो विगुड्ढोमवत् देवतार्थ गृहीतस्य हविषो यदुलूखलादिषु श्लिष्टो गृहीतुमशक्यश्च भागः तेन विना वैगुण्यं मा भूदिति तत्प्रायश्चित्ति. त्वेन तत्प्रतिनिधिभूतं आज्य होतव्यम् । यथा विद्युड्ढोमे ( का० श्रौ० सू० ९।६।२१) अभिषवकाले ग्रहणकाले वा इतस्ततः स्कन्नानां सोमविन्दूनां स्यन्दनप्रत्यवायपरि- हारार्थ तत्प्रतिनिधित्वेन आज्यं हूयते वचनात् । एवमन्त्रापि पिष्टग्रहण चाङ्गप्रधानह. विमानोपलक्षणम् । 'उत्प्रुषो विप्रष? (का० औ० ३३८॥१) इति मन्त्रलिङ्गोत् । तेनाङ्गप्र. धानहविषामाज्यपयल्यापुरोडाशादीनामवयवस्य अन्यत्र श्लिष्टस्य गृहीतुमशक्यस्य प्रति. निधिभूतोऽयमाज्यहोमः । अतश्वरुसान्नाय्याज्यपयस्यादि हविष्केपीयमाहुतिर्भवति । व्यवहाराभावे पिष्टलेपामित्येषा संज्ञा "सवनसन्तति जुहोति" "अथावतानां जुहोति" (श० ब्रा०९।०२२७ ) "अथ प्रत्यवरोहान् जुहोति" (श० ब्रा० ९।११।३२) इत्यादिवत् ज्ञेया । यस्मादप्रधानहविषां स्वावयवहीनतानिमित्तवैगुण्यनिरासार्थोऽयं प्रायश्चित्तहोमः । तेन पशोरप्ययमिष्यत एव । अस्य होमस्य प्रायश्चित्तार्थत्वं आज्य साधनत्वं चोक्तं तैत्तिरीयसूत्रे-अथ त्रुचि चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा पस(लैः)लवि पर्यावृत्या- . ।

·NEPAL २६४ अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वर्यवपतिः । अग्नीषोमीयमस्तमितेस स्थाप्य, ततः प्रतिपत्तिकर्म। वेदविमोकः। पक्षे योक्त्रविमोकः। मावेदेस्तरणम् । देवा गातुविद(१) इत्येकठ० समिष्टयजुः - । KASATISGARIVAARATHI । न्वाहार्यपचने प्रायश्चित्तं जुहोत्युलूखले मुसले यच्च शूर्प आशिफलेष कृष्णाजिने यत्क. पाले । अवगुषो विग्रुषः संयजानि विश्वेदेवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विपुषः सन्ति बह्वीरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहृता जुहोमि स्वाहेति ( बौ० औ० सू० १०२०) । त्यागश्चात्र इदं विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्येवं कर्तव्यः मन्त्रलिंगात् । ये तु पिष्टलेपानां होममिच्छन्ति तेषां पिष्टलेपानिति द्वितीयाबहुवचनम् । पिष्टस- म्बन्धिनो लेपाः पिष्टलेपाः, इति तान् जुहोति,इति होमविधानादेव पात्र्यङगुलीसंलग्नान पिष्टलेपानुपादाय होमार्थ स्थापयित्वा पात्र्यङ्गुलिप्रक्षालनं कार्यम् । तन्मते च प्रति. पत्यर्थकमव पुरोडाशसाधके एवं कर्मणि भवति नाज्यादिसाधनके । पिष्टलेपहोमप्रकारस्तु शाखान्तरे । आपस्तम्बः- फलीकरणहोम पूर्वमेतद्वा विपरीतम् । चतुर्ग्रहीत आज्ये फलीकरणानोप्याग्नेदब्धा- योऽशीततनो इति जुहोति । एवं पिष्टवेपानुलूखले मुखल इति (३।३।१०।१) तैत्तिरीय- मन्त्रपाठोऽस्ति मानवे च-तथा पुनगृहीत्वा पिष्टले द्विरवत्तमभिधार्योलुखले मुसले यत्कपाले उप. लायां दृषदि धारयिष्यति । अवप्रुषो विष, संसृजानि वैश्वदेवा हविरिदं जुषन्तां स्वा- हेति जुहोतीति । केवलाज्यहोमपक्षे आमिश्रपिष्टलेपहोमपक्षेऽपि सर्वसूत्रेषु विश्वदेवमन्त्रस्य लिङ्ग- होममन्ने दर्शनात् तदुद्देशेनैव त्यागः कार्यः । स्वसूत्रेऽपि आज्यहोमपक्षे पक्षान्तरे च होमस्य अङ्गप्रधानभूतप्रकृतसर्वदेवताहविषां वचित्संश्लिष्टानां स्वावयवहीनतानिमित्त प्रत्यवायपरिहारार्थे तत्प्रतिनिधिभूतेनाज्येन क्रियमाणत्वात् देवतान्तरस्यानुपदेशात् च प्रकृतसर्वदेवताकत्वम् । तत्सम्बन्धिद्रव्यस्य ताभ्य एव होतुमुचितत्वात् । अत एव "विश्वेभ्यो देवेभ्यो” उद्देशः । विश्वेदेवाः सवें देवा (१२॥३९॥२) इति यास्कोक्तः । किं च अनादिष्ट देवतानां मन्त्राणां प्रकृतदेवताकत्वमेव युक्तम् कुतः "तोनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेषु देवतोपपरीक्षा यद्देवतः स यज्ञो वा यज्ञाचं वा तद्देवता भवतीति" (निरु० ४।१.२) यास्कोक्तः । अत्र यज्ञाङ्गस्य हूयमानस्याज्यादिद्रव्यस्य मन्त्रलिङ्गेन प्रकृत- बहुदेवतासम्बन्धित्वं गम्यते याश्चात्र अङ्गप्रधानदेवताः प्रकृताः अतश्च बहुदेवतत्वात् विश्वेषां देवतानां देवतात्वं युज्यत एव "यत्तु किंचिद्बहुदैवतं तद्वैश्वदेवानां स्थाने युज्यत (१२।४०) इति च यास्कोक्तः । कर्काचार्यास्त्वेवमूचुः-एकयैव देवतया देवस्य सिद्धत्वात् किमर्थमनेकदेवतास्वं कल्प्यते, इति प्राथम्यादेकैवात्राग्निदेवतेति । अतस्त- न्मते प्रकृतिविकृतिरूपसर्वकर्मसु इदमन्नय इत्येवास्य त्यागः । (१) ॐ देवा गातुविदो गातुं वित्वा गातुमित । मनसस्पत इमं देव यज्ञस्वाहा वाते धाः । (शु० य०सं०८२१)।

·HARMA DAUMAR सुत्यायाः पूर्वदिनकृत्यम् । २६५ आध्वयंवपद्धतिः। एकवृद् बहिः सम्बहिरिति(१) जुहोति । न शुलावभृथः । प्रणीता निनयति परीत्य कस्त्वेति(२)। [यदि पशुपुरोडाशे प्रणीतास्तवत्र तासां निनयनम् । ] कणापासन-पूर्णपात्रनिनयन-विष्णुक्रम-भागावेक्षण-प्राशन-श्रेष- तर्पणक-पिवर्गान्तं कुर्यात् । समिष्टयोमः । पूर्णपात्रनिनयनादीनि कर्मापवर्गान्तान्यत्र पशुपुरोडाशाङ्गभूतत्वान्न भवन्तीति देवः । इत्यग्नीषोमीयः पशुः। (सुत्यायाः पूर्वदिनकृत्यम् ) ततः सुत्यायाः पूर्वदिनकृत्यम् । अध्वयुः अन्तपात्ये तिष्ठन् व्युत्क्रामतत्याह त्रिरुच्चैः। ॐ व्युत्क्रामत३ । ततः सर्वे देवयजनादु बहिनिकामन्ति ! वेद्यां शालाद्वार्यमपरेणास्ते पत्नी । उत्तरवेदिमपरेण यजमान उपस्थे सोमं कृत्वा भास्ते । महादेर्दक्षिणतः समन्त्रं ब्रह्मास्ते । मध्वर्युः शालाद्वार्यमपरेण प्राजहितं च धसतीवरीः परिहरति । दक्षिणेन द्वारेण निहत्य मार्जालीयं दक्षिणेनाहृत्य दक्षिणस्यामुत्त. रवेदिश्रोणौ निदधातीन्द्राग्न्योरिति । "ॐ इन्द्राग्न्योर्भागधेयीस्थ" (६।२४)। [(३)ता आदाय यथेतं प्रत्याहृत्य भने स्थाने निदधाति । कलश- स्थमुदकं पल्यालभते । ततोऽध्वर्युः प्राजहितमपरेण विहारं चोत्तरेण गत्वा कलशमादाय पूर्वद्वारेण निहत्याग्नीध्रीयमुत्सरेण परिक्रम्योत्तरस्यामुत्तरवेदिौणौ निद्धाति पूर्ववत् । हौत्रपद्धतिः। वेदविमोकः- तत उत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्ण्यं गत्वात्सृजते। (१) ॐ सम्बहिरङक्ता हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सम्मरुदभिः । समिन्द्रो विश्वदेवेभिरक्तां दिव्यं नमो गच्छतु यत् स्वाहा। (शुन्य०सं० २।२२) (२१) ॐ कस्त्वा विमुञ्चति स त्वा विमुञ्चति कस्मै स्वााविमुञ्चति तस्मै त्वा विमुञ्चति पोषाय ( निनयामि)। (शु.य० सं०२।२३ ॥ [३][]चिह्नितः 'क' पुस्तके पाठः । . ३४ अग्नि ·२६६ अग्निष्टोमपद्धतौ- puslim NEORIAUSYVUSE आध्वर्यवपद्धतिः। "ॐ इन्द्राग्न्योर्भागधेयी स्थ" (६।२४)।] मित्रावरुणयोरिति वा। "ॐ मित्रावरुणयोर्भागधेयो स्था(६२४)। पुनराराहृत्य निदधाति विश्वेषां देवानामित्याग्नीधे । "ॐ विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थ। अमूर्या उपसूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । तानो हिन्वन्त्वध्वरम्" (६।२४)। यजमानात सोमं चादायाग्नीध्रीये पूर्वस्थापितायामासन्धां निदधाति । दीक्षितश्च तत्र तारात्रिठ सोमठ० रक्षति । उत्करे स्थित्वा सुब्रह्मण्यां च प्रेष्यति । सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वय पैतापुत्रीयाम् । सुब्रह्मण्याह्वानान्ते परिवाप्यायै दोहनम् । (गोदोहनम् ) शालाद्वार्य दक्षिणतः समन्त्रं ब्रह्मास्ते यजमानश्च । उपसृष्टां प्रब्रूतादित्याह दोग्धारं प्रत्यध्वर्युः । उपसृष्टी प्रव्रतात् । उपसृष्टा इति दोग्ध्रा प्रत्युक्ते मध्वर्युः धौरसीति स्थाल्यादानम् ! "ॐ धौरसि पृथिव्यसि (२२)। मातरिश्वन इत्यधिश्रयति । "मातरिश्वनो घोऽसि विश्वधा अलि । परमेण धाम्ना दठहस्व मा हार्मा ते यज्ञपतिर्षीित्" (१२)। वसोः पवित्रमिति पवित्रमस्यां करोत्युदग्वा । "ॐवसः पवित्रमसि शतधारंवसाः पवित्रमसि सहस्रधारम्"(११३)। वाग्यतो दोहयत्यशद्रेण । गां धुक्ष्व इति प्रेष्यति दोग्धारम् । दोग्धा अपाकरणक्रमेण स्थाल्याः प्रत्येकं दुग्ध्वा मानीय स्थाल्या- मासेचयति । मध्वर्युः यजमानेन सहस्थाल्यन्वारब्धोदेवस्त्वेत्यासिध्यमाने जपति। "ॐ देवस्त्वा सवितापुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्वा (१३)। "कामधुक्ष" इति पृच्छति । गङ्गामिति तेनोक्ते। मध्वर्यु:- "सा विश्वायुः" (१४)। 2WANISHATRUTARVS ·सुत्यायाः पूर्वदिनकृत्यम् । आध्वर्यवपद्धतिः। इति जपति । एवमितरे उत्तराभ्यां प्रतिमन्त्रम् । पुनः गां धुदव। "ॐ देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुष्वा कामधुक्षा' (१३)। यमुनाम्। "ला विश्वकर्मा (१४)। ततस्तृतीयां गां धुक्ष्व । "ॐ देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुवा कामधुतः (१३)। सरस्वतीम् । "सा विश्वधायाः" (१४)। ततो गाः धुवेति प्रेष्यति । विसृष्टवागुत्तरा मनन्वारब्धे तत्र प्रतिदोहमासेकजपः । ततः परिक्षालनमानयति स्थाल्याम् । "ॐ सम्पृच्यध्वमृतावरीरूमिणी मधुमत्तमाः । पृञ्चतीमधुना पयो मन्द्रा धनस्य सातये" (को० श्रौ ४।२।३२)। ततस्तूष्णीं श्रपणम् । एवमेवोपसृष्टप्रैषादि परिक्षालन-निनयनान्तौ द्वौ दोहावप्रवग्य। सप्रवये तु भपाकरणक्रमेण पूर्ववत् चत्वारो दोहाः। (आतश्वनम् ) नृतेषु क्रमेणोद्वास्थ लौकिकेन द्धना आतनक्ति क्रमेण । "ॐ इन्द्रस्य सरस्वतिवतस्त्वा भागठ० सोमेनातनामि” (१।४)। इति प्रथमम् । "ॐ इन्द्रस्य त्वा भाग४० सोमेनातनमि" (२४)। इति सप्रवग्ये दधि घथिं द्वितीयम् । प्रथमवदन्त्यौ। सोदकेनामृण्मयेनापिद्धाति विष्णा हव्यमिति । "ॐ विष्णो हत्य: रक्ष" (१४)। एवमेवेतरे। प्रथमत्वादिचिन्हिता दोहाः सुगुप्ते स्थापनीयाः। इति सायं दोहः। पुनर्वत्सापाकरणम् ।

·COUNTRNA Ainmen २६८ INDIAN अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वर्यवपद्धतिः। प्रातः सवनिकपयस्यायं तेनैव शाखापवित्रेण । "ॐ वायवस्था' (११)। “ॐ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण प्राप्यायध्वमन्या" (११)। इत्युपस्पर्शनम् । "इन्द्राय मित्रावरुणवते भागम् (१।१।) अन्यतरागारे शाखापगृहनम् । "ॐ यजमानस्य पशून पाहि" (१११)। आवसथोन्मर्दनालङ्करणदन्तप्रक्षालनान्यध्वोरदीक्षितस्याध्वोरदी. क्षितस्य। इति चतुर्थमहः । PALAIMERA (अथ पञ्चममहः ।) (१) अथ सौत्यं पञ्चममहः । [ सौत्यकर्मोपक्रमः] तत्रापररात्रे(२) ऋत्विजःप्रबोधयन्ति सयजमाना यजमानपुरुषाः । औद्वानपद्धतिः (अथ पञ्चममहः) भथापररात्रे सुत्यारम्भः। सुप्तोत्थितास्सवे दन्तधावन-स्नानादि- हौत्रपद्धतिः। इत्यग्नीषोमीयः (३)पशुः । इति तृतीयोपसहिनस्यारम्भाच्चतुर्थदिनस्य कृत्यं समाप्तम् । अथ पञ्चममहः। अथ पञ्चममहः । तत्र 'ऋत्विजः प्रबुध्यध्वम्' इति यजमानपुरु. (१) इतः पूर्व श्रीमद्भिः पूज्यपाद-गुरुवर-वैदिकभूषण-पण्डितप्रवर-श्रीभगवत्प्र. सादमिन वेदाचार्यचरणैः संशोधिताः पद्धतयः सटिप्पणीप्रदानम् । सम्प्रति च पाठना- दिकार्यव्यापृतैर्गुरुपादैरय किल जनः समाज्ञापितः संशोधनाय, इति तेषामादेश शिरसा स्वीकुर्वन्निमाः पद्धतयस्तेषामेवोपदिष्टपथा सम्पादयामि । [श्री गोपालचन्द्र मिश्रः ] (२) रान्नेरपरो भागोऽपररात्रः। “पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे (पा० ३।२।१) इति समासः । “रात्राबाहाः पुंसी" ( पा० २।४।२९) ति पुल्लिङ्गत्वम् । (३) अयमग्नीषोमीयः पशुरुक्तः, सर्वेषां पशूनां प्रकृतिर्भवति । अग्नीषोमीयसवनीयानुवन्ध्यपशुस्वमी । उपाकरणमुख्यास्तु धर्माः साधारणा न वा ॥

·सौत्यं पञ्चममहः । । . आध्ययवपद्धतिः। "ऋत्विजः प्रबुध्यध्वमिति प्रेषः । ततो ब्रह्मादयः स्नाता आचान्तोदकाः शालाद्वाय अप उपस्पृशेयुः। उत्करे द्विमहावेदेर्दक्षिणतो द्विरिति चतुरासनम् । उत्करे वाच. स्पतिप्रैषः। (ब्रह्मयजमानयोरुपवेशनम् ) ब्रह्मा पूर्वोत्तरवेदिमाग्नीध्रीयमुत्तरेण शालाद्वायं पूर्वणागत्य तद्द- क्षिणतः समन्त्रमास्ते यजमानश्च । अथवोत्तरवेदेर्दक्षिणत एवोपविशतः। (परिस्तरणम् ) यजमान वाचं यच्छेति प्रेषः । वाग्यमनम् । आहवनीयशालाद्वार्थ: दक्षिणाग्नीनां परिस्तरणम्(१)। (पात्रासादनम् ) शालाद्वार्थस्य पश्चादुत्तरता वा पात्रासादनम् । अग्निहोत्रहवणी, वज्रः, शम्या, द्वेषदुपलं, पवित्रच्छेदनानि, पवित्रे, भाज्यस्थाली, कुशम- ष्टिः। पक्ष-योक्त्रम् । स्नुवो, जुहूः, उपभृद्, ध्रुवा, सन्नहनावच्छादनानि, काश्मयमयाः परिधया, ऐक्षन्यौ विधृत्यावाज्य, होतृषदनं, वपा- श्रपण्यौ, शुलं, उखासी, वसाहोमहवनी, प्राशित्रहरणे, इडापाड्यन्त- निकटश्च। ( उपकल्पनीयानि वस्तूनि) उपकल्पनीयानि-इध्मा, श्राश्वबालप्रस्तरोपलन्नद्धं बर्हिरेकवृ. स्तरणपर्याप्त, दधि, पलक्षशाखा, पृषदाज्यपात्रद्वयं, त्रिगुणरशना, उपा- औद्वानपद्धतिः । कृत्वा शालामुखीये अप उपस्पृश्य स्वं स्वं कर्म कुर्युः। हौत्रपद्धतिः । ोक्त्या उत्थाय दन्तधावनस्नानाचमनवस्त्रपरिधानाचमनतिलकान्ता- नि कृत्वा पवित्रपाणिराचम्य प्राणानायम्य शालाद्वायऽप उपस्पृश्य स्वकर्माणि प्रवर्तन्ते । ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाठात्साधारणा अमी। पशुधर्माग्रहात सोमयागे ते स्युनिरर्थकाः । अग्नीषोमीयधर्मत्वं तेषां स्थानात्प्रसिद्धयति । द्वयारितरयोः पयोः प्राप्यन्ते चोदकेन ते॥ (जै० न्या० मा० ३।६।१३-१५) । (१) परिस्तरणमौत्तवेदिकाहवनीय-शालाद्वार्थ-दक्षिणाग्नीनां, न प्राजहितस्य होमाभावात् । नाण्याग्नीधीयस्य उपदेशातिदेशयोरभावात् ।

·२७० अग्निष्टोमपद्धतौ- म PUnEPURANVEEVACANENE आध्वर्यवपद्धतिः। करणतृणं, शकलं, कुशतरुणे, अरणिद्वयं चेति मन्थनचतुष्टयं द्विगुणर- शना, पशुः, शमिता, परिपशव्याज्यं, पान्नेजनीपात्रद्वयं, हिरण्यश- कलानि षट्। अध्वोर्वाग्यमनम्। ( प्राकृतकर्माणि ) पवित्रकरणम् । लौकिकोदकेन प्रोक्षणीसंस्कारः। वज्रादिपात्रप्रोक्षणम् । शालाद्वार्यमुत्तरेण प्रोक्षणीनिधानम्(२), अन्तःपात्ये वा । वाग्विलन उभयो। कुक्कुटाहननम्। आज्यनिर्वापोऽध्वर्योः । वेदबन्धः । (३)आज्याधिश्रयणमध्धयोः (४)पर्यग्निकरणम् । उद्कोपस्पर्शः। अन्तःपात्ये प्रोक्षणीप्रेषः । तत्रैव सादनम् । श्रेषे-पते पत्नीशब्दः। द्विषत इति स्फ्योदप्रहारः । न पाण्योरवनेजनम् । औद्गात्रपद्धतिः। प्रस्तोता प्रातरनुवाकोपक्रमणात् पूर्वमाज्यप्रणयनकाले भाग्नीध्र- मण्डपे अग्नेः पश्चाङ्प्रामुख उपविश्यमं स्तोममिति यशसारथिसाम त्रिर्गायेत् । ( यज्ञसारथिसाम) कुत्स ऋषिः जगती छन्दः अग्निदेवता प्रातः सवनारम्भे विनियोगः । इमारतो २३४ माम्। अहाते २३४ जा। तो वेदसे ३।हाइ । रथामी २३४ वा । सम्माहे २३४ मा । मानीषया ३ । हायि । भद्राही २३४ नाः प्रमातो २३४ रा। स्यास ठ० सदे ३. होयि । अग्नायिसा २३४ ख्यायि । माराथिषा २३४ मा । वायन्त वा ३ । हो २३४५६ । (१)डा। (१) अग्रेण गार्हपत्यं निधायेति शाखान्तरे । (२) अग्नीधः शालाद्वार्य एवाज्याधिश्रयणमिति देवः । (३) पर्यग्निकरणमध्वयोः । (४) छ० आ०१, ३, २, ४%गे, गा०२, १,३८, (३०० ११९४१) २ 8 १ २ २८१ 6 २ A ५ . २ ·सौत्यं पञ्चममहः। २७१ । आध्वयंवपद्धतिः अन्तः पात्ये स्फ्येमाबहिषामासादनम् । वेदाप्रनिष्पत्तिः। सुवसम्मार्गः, ततस्तद्वदसेः, ततो जुम्हाः, ततस्तुणी वसाहोमह- वन्याः, तत उपभृद्धृवयोः, ततस्तुणी प्राशित्रहरणयोः, इडापाच्याश्च । सम्माजनानां रक्षणम् । पक्षे पत्नीसनहनम् । श्राज्योद्वासनम् । पत्न्या आज्यावेक्षणम् । भाज्यस्थाली-वेद-स्व-दधि-पृषदाज्यपात्रद्वय-प्रोक्षणी-स्पयेध्मा. बहीण्यादाय आग्नीध्रीयं गत्वा तत्राज्यं प्रोक्षणीश्चात्पूय प्राज्यमवे क्षते तेजोसीति यजमानो वा । "ॐ तेजोऽसि शुक्रमस्यमृतमसि' (११३१)। ततो धामनामेति (१।३१) चतुर्गृहीतं जुहूपभृतोहीत्वा पृषदाज्य. माज्यं धिमिश्रं पञ्चगृहीतं ज्योतिरलीति सकृन्मन्त्रण चतुस्तूष्णीं पृषदाज्यपात्रे गृहीत्वा ध्रुवायां च चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा आज्यान्यादाय सोमं चार्थवच्च प्राव-द्रोणकलश-ग्रह-चमसतुपात्र-सम्भरणी-परि- पलवादीनि गृहीत्वाऽऽहवनीयं गत्वा तदुत्तरतः स्फ्ये इध्माबहिषी निधाय प्रोक्षणादि करोति । ब्रह्मन्निध्मं प्रोक्षिष्यामि । तदनुज्ञात इध्मं प्रोक्षति विसस्य कृष्णाऽसीति । "ॐ कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षामिण (२१)। वेदिं च वेदिसीति । "ॐ वेदिरसि बहिषे त्वा जुष्टं प्रोक्षामि" (२१)। पश्चादुत्तरवेदेः प्रोक्षणम् । वेदेः खरोत्तरार्द्ध वा। बहिः प्रतिगृह्य वेद्यां कृत्वा पुरस्ताग्रन्थि । ब्रह्मन् बहिः प्रोक्षिष्यामि। तदनुज्ञातो बहिरलीति बहिः । "ॐ बहिरसि मुग्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामि" (२१)। सशेषो मुलावसेकः। ॐ मदित्यै व्युन्दनमसि" (२२)। बहिर्विनस्य पुरस्तात्प्रस्तरग्रहणं विष्णारिति । ॐ विष्णस्तुपोऽसि" (२२)। तूष्णीं प्रस्तरं ब्रह्मणे प्रदाय सन्नहनं विनस्य भास्तरणदेशाद्दक्षि- ·अग्निष्टोमपद्धतौ- - SINESS WAS MISWANATE आध्वर्यवपद्धतिः । णपश्चिमायां निधायाौरवच्छाद्य प्रोक्षिते देशे बहिः स्तृणात्येकवृदूर्णे म्रदसमिति । "ॐ उर्णनदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थान्देवेभ्यः ( २॥२)। बहिषि प्लक्षशाखास्तरणम् । इध्मात्समिधमादाय ब्रह्मणः प्रस्तरं चादायाहवनीयं कल्पयत्युपर्युः परि प्रस्तरं धारयन्नुल्मुके उदहति । परिधीन्परिदधाति क्रमेण मध्यमदक्षिणोत्तरान् गन्धर्व इति प्रतिमन्त्रम् "ॐ गन्धर्वस्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्वस्यारिष्टय यजमा- नस्य परिधिरस्यग्निरिड ऽईडितः। ॐ इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणा विश्वस्यारिष्टय यजमानस्य परिधि- रस्यग्निरिड ऽईडितः। ॐ मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधचा ध्रुवेण धर्मणा विश्वस्यारिष्ट्यै यजमानस्य परिधिरस्थग्निरिड ईडितः' (२२३)। प्रथमं परिधिठ समिधोपस्पृश्य वीतिहोत्रमित्यादधाति । "ॐ वीतिहानं त्वा कवे घुमन्त४० समिधीमहि । अग्ने बृहन्त- मध्वरे" (२२४)। अनुपस्पृश्य द्वितीया समिदसीति । "ॐ समिति" (२५)। सूर्यस्त्वेति जपत्याहवनीयमीक्षमाणः । "ॐ सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्याश्चिदभिशस्त्यै” (२५) । आवृत्य वेदि बहिषस्तुणे तिरश्ची निदधाति सवितुरिति । "ॐ सवितुर्बाहू स्था" (२५)। अन्ये वा युक्तत्वात्तयोः । प्रस्तर स्तृणात्यूर्णम्रदसमिति । "ॐ ऊर्णम्रदसन्त्वा स्तृणामि स्वासस्थन्देवेभ्यः" (२१५)। अभिनिधाति आ त्वा वसव इति । "ॐ आ त्वा वसवो रुद्रा भदित्याः सदन्तु' (२५)। प्रस्तरादक्षिणतस्तूष्णीं स्वासिनिधानम् । सव्याशुन्ये प्रस्तरे जुहू प्रतिगृह्य घृताचीति । ॐ घृताच्यसि जुहूर्नाम्ना सेदम्प्रियेण धाम्ना प्रिय:० सद आ. सीद, (२६)। ततस्तूष्णीं वसाहोमहवनीम् । उपभूतं घृताचीति ।

·सौत्यं पञ्चममहः । आध्वयंवपद्धतिः। घृताव्यस्युपभृन्नाम्ना सेदम्प्रियेण धाम्ना प्रियठ० सद् प्रा. द' (श६)। प्रियेणेति पृषदाज्यम् । "ॐप्रियेण धाम्ना प्रियठ सदमा सीद (श६)। ध्रुवां घृताचीति "ॐ घृताच्यसि ध्रुवा नाम्ना सेदम्प्रियेण धाम्ना प्रियर्ड सद आ. हीद" (२६)। तुणी वानस्पत्यम् । प्रियेणेत्याज्यस्थालीम् । "ॐ प्रियेण धाम्ना प्रियठ सदासीद" (२६)। ध्रुवा असदनिति प्रत्येक स्थालीपूर्वकमालम्भः सर्वेषाम् । "ॐ ध्रुवा ऽसदन्नृतस्य योनौ ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञं पाहि शपतिम्" (२६)। वानस्पत्यस्य तूष्णीं विधानालम्भने । मन्त्रेणैव वानस्पत्य- येति रामः। पाहि मामित्यात्मालम्भान्ते- "ॐ पाहि मां यज्ञन्यम्। (२६)। उदकोपस्पर्श नात्र समिधावाधायाहुतिः। पाणिप्रक्षालनम् । (सोमस्य हविर्भाने प्रवेशः) यजमानावारब्ध: सोमठ हवि ने प्रवेशयति । ईषान्तरेणार्धाधिकं सोममद्रिषु सम्मु खेषु सेोमोपनहनेनैव निद. पाति हृदे त्वेति । भवशिष्टस्यार्धान्यूनस्य सोमस्य माध्यन्दिनसवना- मीषयोरुपयेवावशेषणं तस्य च वखान्तरेणोपनहनं कर्तव्यम् । "ॐ हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय वा। ऊर्ध्वमिममध्वरन्दिवि देवेषु होना यच्छ । सोम राजन् विश्वास्त्वम्प्रजा उपावरोह" (६/२५-२६)। (याजमानं सोमोपस्थानम् ।) अद्रीणां मुखानि स्थवीयास्यभ्यन्तराणि । विश्वास्त्वामिति विसृज्योपतिष्ठते यजमानः। "ॐ विश्वास्त्वाम्प्रजा उपावरोहन्तु" (६२६)। aaaa । ३५ अग्नि SANAMKARTAIN ·२७४ अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वर्यवपद्धतिः । (सोमार्थानामीषान्तरेणाहरणम् ।) एतेनेषान्तरेणाहरणठ० सोमार्थस्याभिषवे । हिरण्यं ग्रावाणो निग्राभ्याः सम्भरणी दशापवित्रं परिप्लवापात्रं चेति । अभिषवोत्तरकालं नोद्धरणं तनो बहिर्द्धाभावात् । अभिषुतस्य चानवहरणं कृतत्वात् । (आज्यसंस्कारः) अत्राध्वर्युः सर्वार्थ प्रभूतमाज्य शालाद्वायें सस्करोति । अथवा तत्काले लौकिकठ सस्कर्तव्यम् । ( लोकद्वारीगानम्) ततो यजमानः शालाद्वार्यस्थ पश्चादुदङ्मुख उपविश्य लोकद्वारी. (१)साम गायेत् । पुष्कल ऋषिः द्विपदा गायत्री छन्दः वसवो देवताः प्रातःलवने विनियोगः। ॐ लोकद्वारमपावार्ण २ पश्येम त्वा वयं रा १२१२ हम् मा २ जायो मा ३४५। एघंत्रिः। शालाद्वायें पुरस्तात्समिधमाधाय प्राङमुखः सस्कृताज्यात्सुत्रेण जुहोति। औदानपद्धति। (लोकद्वारीगानम् यजमानः प्रातरनुवाकस्योणकरणात् पूर्व गार्हपत्यस्य पश्चादुद. ङ्मुख उपविश्य लोकद्वारमिति वासवं साम त्रिर्गायेत् । पुष्कल ऋषिः द्विपदागायत्री छन्दः वसवो देवताः प्रातःसाप- नारम्भेविनियेगः। लोकद्वारमपावार'२ पश्येम त्वा वयरा १२१२ हुम्आ २ जायो आ ३४५ ( एवंत्रिः)। (१) अन मीमांसा- नर्कसामयजुषां लक्ष्म साङ्कर्यादिति शहिते । पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसङ्करः । ( ज० न्या० मा० २।१।२७)। १ २ HAMRAPATWARVEERMANCEPAYERAINER १८ १ ·लौत्यं पञ्चममहः । २७५ आध्वयंवपद्धतिः। ॐ नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोक मे यजमानाय विन्दै. प वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहा । इदमग्नये न मम । तूष्णीं द्वितीयाम् । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये। उपरिष्टात्समित् । ॐअपजहि परिघम् । इत्युक्त्वोत्तिष्ठति । (इति लोकद्वारीगानम् ) औद्वानपद्धतिः। अथ तस्मिन्नेवाग्नौ प्राङ्मुखः सुवेण जुहोति । होमस्य पुरस्तादु- परिष्टाच्च समिद्धोमस्तूष्णीम् । "नमोऽस्त्वग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकम्मे यजमानाय विन्देष वै यजमानस्य लोक एतास्स्यत्र यजमानः पुरस्तादायुषः स्वाहा । इदमग्नये न मम । स्वाहा। इदं प्रजापतये न मम । अपजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति । अथ यजमानः प्रातरनुवाकोपाकरणात् पूर्व विश्वरूपाणां गानं में गायेत्युद्गातारं प्रत्याह । एवं (गुणातिशयलिप्सुना) यजमानेनोक्त उद्गाता गानं प्रत्याच. क्षीत । तस्य नवतिशतं स्तोत्रीया इत्युक्तचतुष्टोमस्तामलम्पदतिरेकात्- चतुःष्टोमस्याग्निष्टोमस्य स्तोमानां त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशविधानां या संपत्तिः स्यादतिरेकप्रसङ्गात् । ग्रहशस्त्राभावाच्च नाहं गायामीति । अथ यजमानः परिहरति । परिसामान्तरवत्परिसामत्वादासां न च सम्परकोपः । वसतीवो ग्रहः। प्रातरनुवाकः शस्त्रम् । तस्माद्गा. येति यजमानेन प्रत्युक्ते न मामनामन्य प्रातरनुवाकमुपाकुर्यात् इत्य. ध्वर्युब्रूयात् । उद्गाता यजमानश्च पूर्वया द्वारा हविर्भानं प्रविश्य प्रातरनुवाका- योपविष्टं होतारं पूर्वेणेत्तरता गत्वा शकटयोर्मध्ये चक्रयाः पुरस्तादु दङ्मुखस्तूष्णीमुपविशेत् । AR ·२७६ मग्निष्टोमपद्धतौ- । RALALIGARGAVITAMARH आध्वयंवपद्धतिः। (विश्वरूपागानम् ) ततो विश्वरूपाणां गानं मे गायेत्युद्गातार प्रत्याह । नाहं गायामी ति तेनोक्ते गायेति वदेत् । तत्प्रकारः सामप्रयोगे । विश्वरूपागानान्ते- अध्वर्युः होतरेहीति होतारमामन्य हविर्भानपूर्वद्वारि पृष्ठयाचरतो होतुषदनस्थापनम् । औद्ानपद्धतिः। उद्गातुः पूर्वप्रदेशे यजमानः प्रत्यङ्मुखम्मुणस्तूपविशेत् । उद्गाता विश्वरूपास्त्रिर्गायति । विश्वरूपाया पुष्कल ऋषिः पंक्तिश्च्छन्दः विश्वारूपाणि देवताः। हौत्रपद्धतिः । एहि होतरित्युक्ते होता चात्वालोत्करावन्तरेणाधीनीयं पूर्वेण प्रवि. श्याग्नीध्रीयधिष्ण्यस्य पश्चात्तिष्ठेत् । (प्रपदजप:) महाराने प्रातरनुवाकायामन्त्रितोऽनेणाग्नीध्रीयं धिष्ण्यं तिष्ठन्प्र. (१)पदों जपति । भूः प्रपद्ये भुवः प्रपधे स्वः प्रपद्ये भूर्भुवः स्वः प्रपद्ये ॐ प्रपद्ये वाचमृचं प्रपद्ये मनो यजुः प्रपद्ये साम प्राणं प्रपद्ये चक्षुः श्रोत्रं प्रपद्ये नमो देवेभ्यो नमो देवताभ्यो नमो महते देवाय नमो गन्धर्वाप्सरोभ्यो नमः सर्पदेवजनेभ्यो नमो भूताय नमो भविष्यते नमः पितृभ्यः प्रतिन. मस्कारेभ्यो वोऽपि नमः । नमः पितृभ्य इति मात्र प्राचीनावतिना अपस्पर्शश्च । (दिगुपस्थानम् ) ततः दिशो यथा रूपमुपतिष्ठते । दिगुपस्थाने समपदावस्थितस्तत्र दिङ्मुखो भूत्वोपतिष्ठते । ॐ अस्यां मे प्राच्या- दिशि सूर्यश्च चन्द्रश्चाधिपत सूर्यश्च चन्द्रश्च मैतस्यै दिशः पातां सूर्य च चन्द्रं च स देवतानामृच्छतु यो नोऽतो. भिदासति । इति प्राचम्। ॐ अस्यां मे दक्षिणस्यां दिशि यमच मृत्युधाधिपत यमश्च मृत्युश्च (१) मो. ६॥२२॥ ॐ ·र सौत्य पञ्चममहः । २७७ औद्ान्नपद्धतिः। हुम् युंजे वाच शतपदीम् । गाये सहस्र वर्तनि । गायत्रं त्रैष्टुभ जगद्विश्वारूपाणि सम्भृता २। देवा ओ कासि चा १३२२ हुं मा।२ कायि । आ३४५ (१) ॥ ३२॥ हौत्रपद्धतिः। मैतस्यै दिशः पातां यमं च मृत्यु च स देवतानामृच्छतु यो नोऽतोs. भिदासति । इति दक्षिणाम्। ॐ अस्यां मे प्रतीच्यां दिशि मित्रश्च वरुणश्चाधिपती मित्रश्च वरु- गश्च मैतस्यै दिशः पातां मित्रं च वरुणं च स देवतानामृच्छतु यो नोड तोऽभिदासति । इति प्रतीचीम्। सव्यावृदुदोचीम् । ॐ अस्यां म उदीच्यां दिशि सोमश्च रुद्रश्चाधिपती सोमश्च रुद्रश्च मैतस्मै दिशः पातां सोमं च रुद्रं च ल देवतानामृच्छतु यो नोऽतोऽभिः दासति । इत्युदोजीम् । भावा॑याम् । ॐ अस्यां म ऊवायां दिशि बृहस्पतिश्चेन्द्रश्चाधिपती बृहस्पति. श्वेन्द्रश्च मैतस्यै दिशः पातां बृहस्पति चेन्द्रं च स देवतानामृच्छतु यो नतोऽभिदालति । इत्यूर्वायाम् । अथान्तरिक्षम् । ॐ अस्मिन्मेऽन्तरिक्षे वायुश्च वृष्टिश्चाधिपती वायुश्च वृष्टिश्च मैत. स्यै दिशः पातां वायुं च वृष्टिं च स देवतानामृच्छतु यो नोऽतोऽभि. दासति । इत्यन्तरिक्षं प्राङ्मुख एव । अथ पृथिवीम् । ॐ अस्या में पृथिव्यामग्निश्चान्नं चाधिपती अग्निश्चान्नं च मैतस्मै विशः पातामग्नि चान्मं च स देवतानामृच्छतु यो नोऽतोऽभिदासति" इति पृथिवीम् । (१) ३२० आ० ९, २, ५, २ । Rain.

·DHANEMICANDIDASFIRONE KKRANTHSIONAL मनिष्टोमपद्धती- ONEYASEVYAPATRE आध्वर्यबपद्धतिः। (प्रातरनुवाकापाकरणम्) प्रागवाचं प्रवदिताः प्रातरनुवाकोपाकरणं देवेभ्यः प्रातर्यावभ्योऽनु अहि इति समिधमादधदाहवनाये । देवेभ्य इत्येके । औद्वानपद्धतिः। एकस्यां पंक्तौ त्रिर्गायत्रं गायेदिति धानंजय्यः स्वाध्यायस्वरेण अस्मिन् काले एवं मनसैव यजमानो गायेत् । हौत्रपद्धतिः । बृहद्रथन्तरे म ऊस वामदेव्यमात्मा यज्ञायज्ञीयं प्रतिष्ठा भूरहं भुषः रहं स्वरहमश्माहमश्माणः। सुत्रामाणमिति सस्वरं जपित्वा । ॐ सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं सुशर्माणमादिति सुप्रणीतिम् । देवी नावं स्वरित्रामनागसमनवन्तीमा रहेमा स्वस्तये(१)। (प्राग्नीधीये हामः)। दक्षिणावृदाग्नीधीये जुहोतीति शेषः । उपविश्य दक्षिणं आवाच्य सुवेण जुहुयात् । ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा। इदं प्रजापतये न मम । त्यागस्तु यजमानस्यैव । अग्नये स्वाहा। इदमग्नये न मम । उषसे ख्वाहा। इदमुषसे । अश्विभ्यां स्वाहा । इदमश्विभ्यां। सरस्वत्यै स्वाहा । इदं सरस्वत्यै०। जुषाणानि महांसि सवनान्याज्यस्य व्यन्तु स्वाहा । इदं सवनेभ्यो न मम । इति स्रवेण हुत्वा सव्यावृद्धविर्द्धानयोः पूर्वस्यां द्वायुपविशति । अध्वर्युणा देवेभ्यः प्रातर्यावभ्योऽनुब्रहीत्युक्ते । 2ANNAPATTI (१) ऋ० १० । ६४ । १० ।

·लौत्यं पाममहः। २७8 होत्रपद्धतिः। (प्रातरनुवाक:) अतः परं प्रकृतस्याग्निष्टोमस्य षष्टिसहितत्रिशतप्रातरतुवाकस्य प्रयोगोऽनुसन्धीयते। हिं(१) मापा रेवतीः क्षयथा हि वस्वः ऋतुं च भद्रं विभृथामृतं च। रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद्गृणते वयोधो ३ । मापो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः ऋतुं च भद्रं विभृथामृतश्च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद्गृणते क्योधेो ३ । भापो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुं च भद्रं विभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद्गृणते वयोधो ३ । [१] (२) उपप्रयन्तो अध्वरं मन्त्रं वाचेमाग्नये,मारे अस्मे च शृण्वतो ३ यः स्नीहितीषु पूयः सञ्जग्मानासु कृष्टिषु भरक्षदाशुषे गयो ३ । उत अवन्तु जन्तव उदग्निर्वृत्रहाजनि धनञ्जयो रणे रणो ३ । यस्य दुतो मसि क्षये वेषि हव्यानि वीतये दस्मत् कृणोध्यध्वरो ३ । तमित्सुहन्यमगिरः सुदेवं सहसा यहो जना आहुः सुबर्हिषो ३ । भाच वहासि ताँ इह देवा उप प्रशस्तये हव्या सुश्चन्द्र वीतयो ३। न यो रुपद्विरश्व्यः शृण्वे रथस्य कच्चन यदग्ने यासि दूत्यो ३। वो तो वाज्यहयोऽभि पूर्वस्मादपरः प्रदाश्वाँ अग्ने अस्थो ३ । उत घुमत्सुवीयं बृहदग्ने विवालसि देवेभ्यो देव दाशुषो ३ । [१०] (३)अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विज, होतारं रत्नधातमो ३ । अग्निः पूर्वभिषिभिरोड्यो नूतनैरुत स देवाँ एह वक्षतो ३ । मग्निना रयिमश्नवत्पोषमेव दिवे दिवे, यशवं वीरवत्तमो३। अग्ने यं यज्ञमध्वरं विश्वतः परिभूरसि स इद्देवेषु गच्छतो ३ । अग्नि होता कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः देवो देवेभिरागमो३। यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि तवेत्तत्सत्यमगिरो ३ । उप स्वाग्ने दिवे दिवे दोषावस्तद्धिया वयं नमो भरन्तु एमसो । राजन्तमभ्वराणां गोपामृतस्य दीदिवि वर्द्धमान स्वे दमो३ । (१) ३०१०। ३० । १२ । अन्न याः पयस्तासां त्रीन् पादान् एकीकृत्यावस्येत् । ततो द्वाभ्यां पादाभ्यां प्रणव कुर्यात् । अन्यासां ऋचामर्द्धनावसायोत्तरार्द्धन प्रणवं कुर्यात् । हि इति मध्य- मया वाचा सकृत् । होत्रा प्रातरनुवाके पव्यमाने अध्वर्युकतृकः सवनीयनिर्वापः उन्नेतृकर्तृकं पानयोजन च सहैव भवतीति रत्नमाला। (३) ०१॥ ७४|१-९। (३)३०शक्ष१-९॥

·RELAHANINAL MARRENEPALHALKALINSAR PARTMENT हौनपद्धतिः। सनः पितेष सुनवेऽग्ने सुपायनो भव सचस्वा नः स्वस्तयो ३१] (१)तमुत्वा पाध्या वृषा समीधे दस्युहन्तमं धनंजयं रणे रण३। एहयू षु प्रवाणि तेऽग्न इत्थेतरा गिरः एभिर्वर्धास इन्दुभो ३ । यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरं तत्रा सदः कृणवसो ३। नहि ते पूर्तमशिपभुवन्नेमामां वसो अथा दुचो वनवसो ३। अग्निरगमि भारत वृत्रहा पुरुचेतनः दिवो दासस्य सत्पतो ३ । स हि विश्वाति पार्थिवा रयिंदाशन्महित्वना वन्वन्नवाता अस्तृतो३। सपत्नवन्नवीयसाग्ने घुम्नेन संयता बृहत्ततन्थ भानुनो ३। प्रवः सखायो अग्नये स्तोमं यज्ञं च धृष्णुयाअच गाय च वेधसो३। स हि यो मानुषा युगा सीदद्धोता कविक्रतुः दूतश्च हव्यवाहनो ३। ता राजाना शुचित्रतादित्यान्मारुतं गणं वसा यक्षीह रोदसो३। वस्वा ते अग्ने सन्दृष्टिरिषयते माय ऊर्जा नपादमृतस्यो । क्रत्वादा अस्तु श्रेष्ठोऽध त्वावन्वन्सुरेषणाःमर्तआ नाश सुवृक्तो ३॥ ते ते अग्ने त्वाता इषयन्ता विश्वमायुः तरन्तो भयो अरातर्विन्वन्तो प्रयो अरातो ३ । [३२] (२)होताजनिष्ट चेतनः पिता पितृभ्य ऊतये प्रयक्षजेन्यं वसु शकेम वाजिनो यमो ३ । आयस्मिन्त्सप्त रश्मयस्तता यशस्य नेतरि मनुष्वदैव्यमष्टमम् । पोता विश्वं तदिन्यतो ३ । दधन्वे वा यदीमनु वाचद् ब्रह्माणि वेरुतत् परि विश्वानि काव्या नेमिश्चक्रमिवामवा३। साकं हि शुचिना शुचिः प्रशास्ता ऋतुनाजनि विद्वाँ अस्य व्रता. ध्रुवा वया इवानु रोहतो ३ । ता अस्य वर्णमायुवो नेष्टुः सचन्त धेनवः कुवित्तिसृभ्य भावरं स्वसारो या इदं ययो ३ । यदी मातुरुप स्वसा घृतं भरंत्यस्थित तासामध्वर्युरागतौ यवो वृष्टी- व मोदतो। स्वः स्वाय धायसे कृणुतामृत्विगृत्विज स्तोमं यज्ञं चादरं बनेमा ररिमा वयो। यथा विद्वाँ अरं करद्विश्वेभ्यो यजतेभ्यः अयमग्ने त्वे अपि यं यज्ञं चक्रमा वयो ३ । [४०] (१) ३०६।१६।१६-२७ । (२) ऋ० २।५।१-८ । Em 23/24

·No text on this page.

·श्रीमद्वेदव्यासविरचिता ४ श्रीपुराणसंहिता सम्पादकः-पुरातत्त्वविशेषज्ञ श्राचार्य-श्रीकृष्णप्रियाचार्यः। अयि निगमागम पुराणसंहितायामलरहस्यज्ञाः षट्त्रिंशत्तत्वेभ्योऽक्षरस्य ब्रह्मणो ब्रह्मसूत्रगोतस्य सकलप्रशासकस्य परात्परस्य कस्यचन निगमनिगूढतत्त्वस्य बहोः कालाजिज्ञासुकारशैवशाकवैष्णवसिद्धानामनन्यत्र तत्वार्थदिदृक्षोत्कलिकान्तःकरणास्तत्र- भवन्तो विद्वन्मूर्धन्या महानुभवाः । वेदविभागभारतपुराणोपपुराणब्रह्मसूत्राणि प्रणीय भगवता व्यासेन किमपि ग्रन्थान्तरं प्राणायि न वेति “अक्षरात्परतः परः" इति श्रुतेः का किल भगवदवधारितोऽविरुद्धस्तात्विकोऽर्थ इति नाद्यावधि साधु निर्णीतं विदित- चरं वेति सुविदितमेव विद्वदपश्चिमानां शास्त्ररसिकानामत्रभवतां भवताम् । प्रागुक्त- समस्तशकातमीनिराशे शरद्राकाचन्द्रिकायमाणं शैवशाक्तवैष्णवसम्मतानां तत्वाना- मपूर्वसमन्वयादशंभूतं लोकोपकृतये भगद्वेदव्यासप्रणीतं समस्ततत्त्वनिष्कर्ष निर्देशक "पुराणसंहिता"ख्यं प्रन्थरत्नं मणीनां कौस्तुमिव महर्षतामुपाददत् प्राग्गुप्तं प्रका- शितं प्रकासते । शिव-शिवसंवादरूपेण हस्तामलकवदखिलरहस्यप्रकाशकेऽद्यावधि कचनागुप्ते ऽधुनात्र सम्मुद्रिते परमदुर्लभतमे समस्ततत्त्वार्णवामृतायमानेऽमुष्मिन् प्रन्या रत्ने ज्ञान-विज्ञान-कला-कौशलादिभिस्सह प्राच्यसंस्कृतिसारोऽपि पयसो हैयङ्गवीनमिव करुणावरुणालयेन श्रीमताऽत्रभवता भगवता व्यासेन लोकालोकाय सरलतमया सरण्या संवर्णितो कस्य हि विदुषो हृदयं नावर्जयतितराम् । अन्यरत्नेऽत्र दृष्टिपथमायाते सर्वतन्त्र. स्वतन्त्र डा० म०म० पण्डितप्रवीणश्रीगोपीनाथकविराजप्रमुखा वाराणसेया विद्वद्वरेण्या अत्र वर्णितविषयविस्मितस्तिमितनयनाश्चित्रीयमाणा इदं प्रन्यरत्नं पौनःपुन्येन नितरा- मभिष्टुतवन्तः। श्रदस्सम्पादका श्रीमत्पण्डितप्रकाण्डा श्रीकृष्णप्रियाचार्यमहोदयाः श्रदसीयप्रस्तावनायां सच्चिदानान्द'स्वरूपतत्त्वस्य सरलसरससरण्या समुद्रर्णितः सार: सौवर्णसौरभगुणमावर्तयतितराम् । एवंविधेषु कतिपयेष्वेव अन्थरत्नेषु प्रकाशतेषु प्रचारं चोपगतेषु त्वरितं प्राच्यसंस्कृतिध्वजो थामुद्योतयिष्यतितमामिति नो निश्चलः प्रत्ययः । एतस्य प्रचारः समे सुरभारतीसेवका प्रन्थालयाः विद्यालयाः अपरेच कुशलास्तत्त्वजिज्ञासवो विद्वांसो विधास्यन्तीति मनसि निधाय दुर्लभे महघतमे च सर्व- विधमुद्रणसाधनेऽप्यस्य मुद्रणं मसृणोज्ज्वलपत्रेषु स्थूलाक्षः कारितमित्यविलम्वेनैतद्- प्रन्यरत्नमाददतु विद्वांस इति सानुनयं निवेयमानेन विरम्यत इति । सर्वसौलगायास्य मूल्यम् ६) मात्रम् । । EVANAGARIUARVEER SAVARSIOEPTETTAR प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस-१