·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·April 1909. THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 136. श्रीहर्षप्रणीतम् खण्डनखण्डखाद्यम्। आनन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकाविभजनाख्यया व्याख्यया 'विद्यासागरी'-ति प्रसिद्धया समेतम् । चित्सुख-शङ्करमिश्र-रघुनाथकृतटीकावल- म्बिन्या टिप्पण्या सनाथम् । द्राविड-श्रीलक्ष्मण-शास्त्रिणा परिशोधितम् । SRI HANSHA's KHANDANAKHANDAKHÂDYA, WITH THE COMMENTARY WITH EXTRACTS FROM THE COMMENTARIES OF 'khandanaphakkikavibhajana'(vidyasagari)ofAnandapurna Chitsukha, Ŝankara Misra and Raghunatha, PANDIT LAKSHMANA ŜASTRÎ DRÂVIDA, Professor of Vedanta, The Gaurishankar Central Hindu College, Benarrs. EDITED BY FASCICULUS IX. PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK -DEPOT: BENARES: AGENTS:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: PANDITA JYESHTHÂRÂMA MUKUNDAJÍ, BOMBAY. PROBŞTHAIN & Co., BOOKSELLERS, LONDON Printed by Harikrishna Düs, Proprietor, AT THE VIDYA-VILAS PRESS. BENARES. Price Rupee One.

·॥ श्रीः ॥ मानन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्तपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्यमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-१३६ 90०००००००००. ००००००००००००० - ·९०१ अनुपलब्धिप्रमाणलण्डनम् । चव्यतिरेकयोरभावादिति हेतुमाह * प्रागिति * प्राक प्रातश्चत्वरे देशे गजो नासीदिति प्राइनास्तीति आहे तदत्र न भविष्यति तत्कारणाभावादित्यादि. भाविकालीनाभावग्रहं चाऽऽश्रयसाक्षात्कारस्य व्य- भिचारात्सत्र धर्मिज्ञानमात्रस्मरणादिरूपमस्तीति चे. तुल्यमत्रापीत्यर्थः। व्यवधायकेनेन्द्रियसनिकर्षशून्ये परमार्थतश्चाना. अवस्युक्तकरणसम्पत्तेरभाषप्रमा स्यादिति यदुक्तं न सदांनष्ठमभावप्रमायास्तत्र स्वीकारादिति चोदयति ५७८ पुनः शङ्करन्तरनिरासः । ननु व्यवधायकसहावेऽपि यत्र परमार्थतोऽस्त्यभावस्त- त्रोक्तकारणादभावावधारणमस्त्येव कोविरोधः स न ताव- हावयोगिन्यपि तावता तद्विरहप्रमा प्रसज्येत । तर्हि प्रतियोग्यभावसहितोऽनुपलन्भ एवाभावप्रमाणमस्तु जही- हि योग्यताविशेषणनिवेशव्यसनम् । योग्यताविशेषणाप्रक्षे- पेऽनुपलम्भमानतो वस्तुगत्या प्रतियोग्यभाववत्यपि ना- भावनिश्चयः कदाचित्तु संशयो जायते तत्कथं तथा- ङ्गीक्रियत इति चेत् तर्हि व्यवधानेऽप्येवमेवोति योग्यता- विशषणप्रक्षेपेऽपि तुल्यम् । * नन्विति * प्रतियोगिविरहसहितयोग्यानुप- लब्धेरभावप्रमासामग्रीत्वात्सामग्यां च कार्याव्यभि. चारादिति भावः । व्यवहितेऽपवरकादौ भाववत्य- ·૮૦૨ खण्डनसणसाचे प्रथमेपरिच्छेदे भावप्रमाप्रसङ्गो विरोध इत्यत आह * नेवि * ता. पदिति निश्चय । प्रतियोगिविरहस्यापि तद्विरहप्रमायां कारणत्वाद्रावति तदभावादित्यर्थः । एवं सति व्यवशेषणवं लक्षणस्येति परिहरति * तहीति * प्रतियोग्यभावसहितो ऽनुपलम्भो ऽभावप्रमाकरणमि. त्युक्त व्यभिचाराभावायोग्यतेति विशेषणं व्यर्थमि- स्पर्थः । योग्यताविशेषणस्यार्थिवत्त्वार्थ तदनुपादाने ल- क्षणस्य व्यभिचारं दर्शयति पूर्ववादी योग्यतेति प्र. तियोग्यभावसहितानुपलम्भे सति कुतोऽभावानिश्चय- इत्यत आह *कदा चिदिति* वस्तुतोऽसत्यपि पिशा- चे किं विद्यमानः पिशाचो न उपलभ्यत उताविद्य- मान इत्यनुपलम्भात्संशयो जायतेऽतोऽस्मिन्सन्देहहे. तावनुपलम्भे योग्यताविशेषणानुपादानेऽतिव्याप्तिरित्य पः। तस्मात्सन्निवारणाय योग्यताविशेषणमुपादेयमित्यु पसंहरति तदिति तथाऽभावप्रमाकरणमितियावत् । एवं तह्मसमर्थविशेषणत्वमिति परिहरति * तीति यत्र व्यवधानमस्ति तत्र वस्तुतो घटाभावे सत्यपि योग्यानुपलम्भे संशयो जायते ऽपवरके घटोऽस्ति वा न वेति संशयस्यानुभवसिद्धन्वादतो योग्यता- विशपणेऽपि तुल्यमंतिव्यापकत्वमित्यर्थः । प्रतियोग्यभावस्य लक्षणविशेषणत्वमुपगम्य व्य. विशेषणत्वागुक्तमिदानीं तदपि न सम्भवत्यसि- डिप्रसङ्गादित्याह। ५०२ अभ्युपेत्यदूषणोक्तिः। अपि च मेयस्य वास्तवसत्त्वं प्रमाणकाटावनिवेशाहमेव ·अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम् । मेयवस्तुसत्त्वनि रणार्थमव हि प्रमाणाप्रमाणविवेचनं दि 'चारकाणाम् । अन्यथाऽनुमाने व्याप्तावपाधिनिरासायासा- यासो व्यर्थः स्यात् व्याप्तपक्षधर्मताज्ञानमात्रस्यैव कारण- स्वाङ्गीकारेण सौस्थ्यात् । प्राङ्नास्तिताप्रमितौ च यद्यभा- वप्रमाणतां मन्यसे तर्हि सा न स्यात् । तत्रेदानी जाय. मानाभावपूमोत्पत्तावभाववास्तवसत्ताविहस्यापीदानी क- चित्सम्भवात् । फलविषयकालिकाभावोपलक्षिताश्रयादः कारणकोटिनिवेशने विशंषाभावात् । तदुपलक्षितत्त्वस्यैव विशेषणस्य विशेषत्वेऽनिप्रसङ्गात् । तथापि सामान्यतो विशेषाभावोऽसिद्ध इति चेन्न । तस्य सत्वे निर्व- A कर चनापातात् । * अपि चेति * प्रमाणकोटौ-प्रमाणपत्रे । नि- शाह न भवति-प्रमाणस्य फलजमकतयोपसर्जन- यात्प्रमेयस्य फलशालितया प्राधान्यादकस्य विरो. चोभयत्वायोगादित्यर्थः । इतश्च प्रमेयसत्वं प्रमा. प्रकोटावनिवेशाहमित्याह * मेयोति * मेयसत्वसिडये प्रमाणमिदमप्रमाणं वेति लक्षणतः प्रमाणाप्रमाणवि. वेकः-क्रियते ततो लक्षणतः प्रमाणसिद्धेः प्राक् प्रमेय स्यासिद्धस्य न लक्षणविशेषणत्वमित्यर्थः । विचा- रका-निरूपकाः । प्रमाणविवचनस्य प्रमेयतत्वनिर्धार- पाथत्वानङ्गीकारे दण्डमभिधत्ते * अन्यथेति * व्याप्य. यापकयोः सम्बन्धे उपाधिनिरस्यतेऽनुमानवादिभिः ·८०४ खण्डनसावाये प्रथमपरिच्छेद मन्तव्या सति तस्मिन्व्याप्यत्वासियाऽऽभासत्वापातादित्या- भासविवेकाय सोऽपि प्रयासो व्यर्थः स्यादित्यर्थः । न तस्य वैयर्थ्य साध्यसिद्ध्युपयोगित्वादित्यत आह * व्याप्तेति * व्याप्तपक्षधर्माताज्ञानस्य प्रमेयसत्वधि- शिष्टस्य पक्षसाध्यप्रमापकत्वसम्भवादित्यर्थः । मा. प्रशन्देन निरुपाधिकत्वं व्यावय॑ते । सौस्थ्यात्सुस्थ- स्वादिति यावत् । खण्डनान्तरमाह * प्रागिति * प्रा. गत्र घटो नासीदिति प्रागभावग्रहे ऽभावस्य प्रमाण- ताऽङ्गीक्रियते न वा, पदि न सर्वत्रापि तर्हि तन्न स्यादविशेषादतस्तत्राभावस्य प्रमाणता तां यदिमन्यस इत्यनुवादः । असम्भवेन दृषयति * तहीत , प्रागभावप्रामतौ मयाभाषस्यापि प्रमा- णविशेषणतया प्रमाणता यदि तार्ह सा न स्यात्कुत इत्यत आह * तति * प्रागव घटो नासीदिति इदानी पाऽभावप्रमा तदुत्पत्ती कचित्कारणभूताभा- बवास्तवसत्ताभावस्य सम्भवात् ततः सघटेऽपि भूतलेऽयं घटः प्राइनासीदिति कदा चिदुत्पत्तेरि- स्पर्थः । नेयमन्याप्तिः फलकालिकामावोपलचिता प्रयादेः करणे निवेशात्तस्य प्राङनास्तितामिती स म्भवादित्यत आह * फलेति * प्रमेयाऽभावो न प्र माकारणकोटिनिविष्टः किं तु योग्यानुफ्लम्भरूपप्र माणस्य फलमभावप्रमायास्तस्या विषयः कालः का लस्य विषयशब्दवाच्यत्वात्तत्कालिकाभावः फलवि षयकालिकामावस्तेनोपलक्षितस्याश्रयस्य धर्मिणः प्र ·अनुपलब्धिप्रमाणखण्डनम् । लस्य विषयः प्रमेयोऽभावस्तत्कालिकश्वासावभावे. नोपलक्षितश्चति फलविषयकालिकामावोपलक्षितस्त- स्याश्रयादिरादिपदेन कालो गृह्यते अभावोपलक्षिता- पादियोग्यतानुपलम्भो भावप्रमाणमिति यावत् । वि. शेषाभावाद्भाववति परमार्थतश्चाभाषवत्यप्यभावप्रमा- करणस्य विशेषाभावात्प्रसङ्गस्तदवस्थः भाववत्यपि कदा चित्तदभावसम्भवेन तदुपलक्षितेत्यादिविशेष- णसम्भवादित्यर्थः । विशेषाभावो ऽसिद्धस्तदुपल- क्षितत्वस्यैव विशेषत्वादित्यत आह * तदिति * त- कालाभावोपलक्षितत्वमिदानीमस्ति चेत्तत्कालस्या- पीदानी प्रसङ्गो नाऽस्ति चेदुक्तातिव्याप्तिरित्यर्थः । यद्यप्ययमसौ विशेष इति वक्तुमशक्यस्तथापि वि- शेषाभावो ऽसिद्धः सामान्येन देशकालादेर्यस्य कस्य चित्सम्भवात्तदखण्डनादिति शङ्कते * तथापीति * यदस्ति तहाच्यमिति नियमाङ्गीकारवादिभिरस्ति थे. दसौ निर्वक्तव्यो न च निर्वक्तुं शक्यते इति परिहरति * नेति * न च विशेष इत्येव तत्र दोष तनिर्वचनं समाधाना सम्भवादिति भावः । इति प्रमाणखण्डनम् । एवं तावत् षदप्रमाणी खाण्डिता इदानीं तदा भासखण्डनाय प्रक्रमते । ५८० आभासखण्डनारम्भः। कश्चाऽयमसिद्धो नाम ? तथाहि व्याप्तिपक्षधर्मत्वा- ·८०६ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेद भ्यामप्रमिनोऽसिद्ध इत्यलक्षणं हेत्वाभासान्तराणामपि ह्यसिद्धप्रवेश एवं सति स्यात् । व्याप्तिं पक्षधर्मतां तत्प्र- मिति वा न विरुन्धतां हेतुदोषत्वासम्भवात् । *क इति* ननु प्रत्यक्षाभासान्परित्यज्य कस्माद- नुमानाभामा एव परास्यन्ते । अत्र ब्रूमः सूत्रकारेण प्रत्यक्षाभासानामपतिपादनात् ग्रन्थकारैस्तु तत्र प्र. सङ्गात्प्रसाधितानामत्रापि प्रसङ्गादेव तत्र तत्र निरा. करणाडेत्वाभासानां कथाङ्गतया सूत्रकारेण मुखत एव प्रतिपादनात्त एव प्राधान्येन निरस्यन्ते । संशयस्यान्य- तमपदार्थत्वेन परिगणितत्वमिति चेत्सत्यं स प्रत्यभि- ज्ञाखण्डने खण्डित एव च तुरीयपरिच्छेदेऽपि खण्डि- व्यते तथा सामान्यतो विशेषाभावोऽसिद्ध इति तस्य प्रकृततया बुद्धिस्थत्वात्सत्खण्डनमादावुपपन्नम् * कचे. ति * न कोऽपीत्याक्षेपः। व्याप्तत्वपक्षधर्मस्वप्रमाविषय. त्वात्यन्ताभाववानसिद्ध इति लक्षणसम्भवात् कुतो न कोऽप्यसिद्ध इत्यत आह * तथाहीति * गाप्ततया प. क्षधर्मत्वन न प्रमितःसोऽसिडो,नप्रमितोऽसिड इत्युक्त ऽसम्भवो व्याप्त्यादिविरहात्मना प्रमितत्वादत आह * पक्षधर्मत्वेति * पक्षधर्मत्वेन न प्रमिताऽसिद्ध इ. त्युक्ते स श्यामो मैत्रतनगत्वादित्यादिव्याप्यस्वासि- डावव्यामिस्तन्निरासायोक्तं * व्याप्तेति * व्याप्तत्वेन न प्रमितोऽसिद्ध इत्युक्तेऽनित्यः शब्दः पटस्य कृतकत्वादि- त्यादिव्यधिकरणासिहावव्याप्तिस्तन्निरामायोक्तं *पचे लिलावानियता शिEिNT.

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकङ्का । दीनां व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यामप्रमितत्वमस्ति.वा न वा, प्रथमे हेत्वाभासान्तराणामप्येवं सत्यसिद्धे प्रवेशः स्यादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । यदि द्वितीयस्तत्राह * व्या. प्तिमिति * व्याप्तिं पक्षधर्मतां प्रमिति वा ये न विरुध. न्ति तेषां धूमवत्वादिवद्धेस्वाभासवासम्भवादासा. सानाभासविवेको न स्यादित्यर्थः । विरुडादीनामसिहावन्तर्भावादिन्युक्तमुपश्रुत्या- सहमाना नैयायिकाः प्रत्यवतिष्ठन्ते । ५८१ नैय्यायिकशङ्कन । ननु नेदमीदृशं तथाहि-के चि दोषा व्याप्तिपक्षध- मैतातत्प्रमितिविरहात्मानः कचित्तु व्याप्त्यादिभङ्गे लिङ्ग- भूताः प्रतिबन्धकतयाऽनुमित्युत्पत्ति निरुन्धानाश्च के चिंदोषभूयं भजन्ते तत्र प्रथमे तावदसिद्धमध्यमध्यासते तद्यथा व्याप्यत्वासिद्धः सांपाधिरूप: अनौपाधिकसम्ब- न्धिता हि व्याप्तिः सहोपाधता चानुपापिताविरहरूपैत्र एवमधिकरणासितिरप्यसिद्धावान्तभावष्णुः पक्षपदोपा- त्तस्याश्रयस्य व्यतिरेकरूपा हि सा । * नन्विति * इदं-हेत्वाभामान्तराणामसिद्धा. स्त वित्धमीदृशन्न । विरुडादीनामसिद्वतः पृथत्कद- शनाय हेत्वाभासानां त्रैविध्यं दर्शयति * तथाही- स्यादिना * सन्ति पञ्च हेत्वाभामा असिद्धविरुद्धा. कान्तिककालात्ययापदिष्टसव्यभिचाराख्या अनध्य- अमितश्चानैकान्तिकान्त तस्तत्र के चिदाषा व्याप्ति.

·खण्डमखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छंद पक्षधर्मतयोः प्रमितिविरहात्मानः यानसिद्धानाहुः । विधान्तरमाह * केचिदिति * व्याप्तिमङ्गस्य गमक- तया लिङ्गभूता दोषा इत्यनुषङ्गः । विरुद्धानकान्तिक- कालात्ययापदिष्टा इति कथ्यन्ते । प्रकारान्तरमाह * प्रतीति * के चित्सव्यभिचाराख्या न व्याप्तिपक्ष- धर्मताविरहात्मानो नापि तत्प्रमितिविरहरूपाः किं तु सम्यक् हेतुप्रतिबन्धकतया साध्यप्रमितिं निरुन्धा- नास्सम्यक् हेतौ सत्येवाऽगृह्यमाणविशेषदशायां संशयजनकतया दोषभूयं-दोषभावं भजन्त इत्यर्थः । सर्वत्र व्यक्तिबहुत्वाबहुवचनम् । तत्र केषां किंरूपत्व- मित्यत आह * तत्रेति * असिद्धिमध्ये प्रविशन्तीत्य- र्थेऽसिद्धिमध्यमध्यासत इत्युच्यते। स्फीतालोकमध्यम- ध्यासीनो घट इतिवत् । तदेव स्पष्टयति तदिति* मैत्र- तनयत्वादिति * व्याप्यत्वासिडेः सोपाधिकमात्रेण कथमसिद्धत्वमित्यपेक्षायां तदुपपादनाय व्याप्तिस्व- रूपमाह * अनौपेति * एतावता किमित्यत आह * सहेति * उपाधिकृत उपाधेयस्तेन सह वर्तमानः स. होपाधेयस्तावः सहोपाधेयता साऽनौपाधिकसम्ब- न्धव्याप्त्यमावरुपा अभावाभावस्य भावत्वात् । "अभावेऽपोद्यमाने हि भाव एवावशिष्यत" इतिन्यायादित्यर्थः। व्याप्यत्वासिडाप्त्यभावरू- पतामुकाऽधिकरणासिद्धेः पक्षधर्मताविरहरूपतामाह *एवमिति अन्तर्भविष्णुरन्तभवनशीलागगनारविन्द सुरभि अरविन्दत्वाद्भौमारविन्दवादित्याश्रयासिद्धिर धिकरणामिद्धिरित्युच्यते। कुत इत्यत आह • पक्षति * ।

·हेस्वाभासखण्डने नैयायिकशडून । पचधर्मस्वमिति पचपदोपात्तो य आश्रयो हेतो. स्तस्येहासत्वेन पक्षधर्मत्वासम्भवात्तव्यतिरेकरूपा सेत्यर्थः ह्यणुक स्वतोन्यूनपरिमाणार कार्यद्रव्यत्वात् घटवदितिसिद्धसाधनमप्यसिद्धेऽन्तर्भविष्ण्यितिआह। ५८२ सिखसाधनस्यासिद्धेऽन्तर्भावः । सिद्धसाधनमपि तथैव । सिषाधयिषितधर्मविशिष्टो हि पक्ष उच्यते यच्च सिद्ध न तत सिषाधयिषाऽस्ति ततो वि- शेषणाभावायत्तो विशिष्टपक्षरूपस्य तत्राभावः ।नच वा- च्यं यथा सव्यभिचारत्वाद्भग्नव्याप्तिकमिति पृथगेव स. व्यभिचारस्य दोषत्त्वं तथासिद्धत्वात्तत्र सिषाधयिषा ना. स्तीति सिद्धस्वस्यापि पृथगव दोषत्वं प्राप्नोति लिङ्गद्वा- रेणासिद्धिपर्यवसायित्वात्, अन्यथा व्याप्तयादिविर- हपर्य्यवसायितामात्रेण सव्यभिचारत्वादीनामप्यसिहा- वेवान्तर्भावः स्यादिति । यतः सिषाधयिषाभावो न प्रतिपत्रा सिद्धत्वाल्लिङ्गाद्गम्यते । किं नाम ? इच्छाभावस्य तस्य यथादर्शनं प्रत्यक्षादेरेवाधिगम, इच्छैव तु त- त्र यन्नास्ति तत्र सिद्धत्वं प्रयोजकमित्येतावन्मात्रेण सिहत्वमुपन्यस्यत सिद्धसाधने न विच्छाभावमनुमा- तुं लिङ्गतयेति । एवं स्वरूपासिद्धिरपि पक्षधर्मताविर. इरूपैव ।

·खण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे सिद्धति तथैवासिऽन्तर्भविष्णु। तदुपपादनाय पक्षस्वरूपमाह + सिषाधयिषितेति * साधयितुमिष्टः सिषाधयिषितः सन्दिग्धसाध्यः पक्ष इत्युपगमात् एवं. विधस्य पक्षस्य सिद्धसाधनेऽभावं वक्तुं तद्विशेषणाभा. पमाह * यश्चेति प्रमाणान्तरामितं सिद्धं नच तत्रमा. धनेच्छाऽस्ति फलसिद्धेरिच्छानिवर्तकत्वादित्याशयः। अस्तु प्रकृते किं स्यादित्यत आह * तत इति * साधनेच्छा- रूपविशेषणाभावात्तविशिष्टपक्षाभावेन तदृत्तित्वप- क्षधर्मताविरहरूपैव सेत्यर्थः । व्याप्तिभङ्गलिङ्गतयाऽ मिडिपर्यवसायिनः सव्यभिचारादेरिव सिषाधयि- पाभावमनुमापयित्वा तद्द्वारेण पक्षधर्मनाविरहग. मकतया सिद्धिपर्यवसायिसिद्धसाधनत्वस्याप्यसि. द्वात् पृथगेव दोषत्वमित्याशमाह *न चेति विमतं इदं भग्नव्याप्तिकं सव्यभिचारत्वात्सम्प्रतिपन्नवादिति सव्यभिचारत्वस्य व्याप्तिभङ्गालिङ्गतयाऽ सिद्धात्पृथगे- व दोषत्वं तथा विमतं न सिषाधयिषितं सिद्धत्वा. मम्प्रतिपनवदिति सिद्धत्वस्यापि सिषाधयिषाभा- वानुमानद्वारा पक्षधर्मत्वाभावगमकत्वादसिद्धा. पृरागेव दोषत्वं प्रामोतीति कृत्वा लिङ्गबारेण-हे. तुद्वारेणासिन्दिपर्यवमायित्वं पृथगेष दूषणं सि. अस्वमेवेत्यर्थः । विपर्यये दण्डमभिधसे * अ. लिङ्गद्वारेणामिद्धिपर्यवसायिनः मि. समधिनश्वस्यासिन्दत्वात्पार्थक्यानङ्गीकारे सव्यभि- चारत्वादीनामप्यसिहावन्तर्मावः । स्यादविशेषादि- तिच न घाच्यमित्यत्र सम्बन्धः । असिखवष्य- न्यथेति * ·८११ हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशङ्कन । भिचारत्वयोरविशेषोन वक्तव्य इति किमियं राज्ञामा- क्षेत्पत आह * यत इति * सिषाधयिषाभावो याद सिद्धत्वलिङ्गाद्गम्येत व्याप्तिविरह इव व्यभिचारा. दिना भवेत्तर्हि सिद्धत्त्वं पृथक् दूषणं न तु तदेवे. स्याशयः । प्रतिवादिनः सिषाधयिषाभावी वादिना पद्यपि लिङ्गाद्गम्यस्तथापि न प्रतिवादिमा तेनैव तबधिगमस्य प्रयोजकत्वादित्यभिप्रेत्य प्रतिपचेति वि. शेषणम् । तर्हि बाधकाभावादिच्छाभावासिद्धिरित्यत माह * किमिति * इच्छाया आत्मगुणस्य प्रत्यक्षपक्षे पदभावोऽपि मानसः साक्षिवेद्यत्त्वे तदभावोऽपि नयेति सर्ववादिनां स्वसमयानुसारंण मानान्त- रसिद्ध इत्यर्थः । तर्हि मानान्तरसिद्धसिषाधयिषा- भावेनानुमाने दुष्टे सिद्धत्वोपन्यासः सिद्धसाधने कि- इत्यत आह * इच्छेति * तावतैव दुष्टे हेतौ कुत ति सुहृद्भावेन पृच्छति किं प्रति सिद्धत्वमुपन्यस्य. तस्येच्छाभावस्य प्रागभावरूपत्वे तदुत्पतिप्रति- धकतया प्रध्वंसत्वे साचादेव प्रयोजकत्वादित्यर्थः । मात्रणेति मात्रचो व्युदस्यमाह * नरिव. * अनित्यः शब्दश्चाक्षुषस्वादिति स्वरूपत्वासि सोऽपि पक्षवृत्तित्त्वरूपपक्षधर्मताविरहरूपे. स्थाह * एवमिति * भागासिख्यादेरत्रान्तर्भावो यथा- इत्याशयः । व्याप्त्यादिमङ्गलिङ्गभूता अपि हेत्वाभासा अ. डावन्तविष्णव आभासत्वाविशेषादिस्यताह ·बण्डनबण्डसाचे प्रथमेपरिच्छोदे ५८३ विरुद्धस्यासियतः पृथकम् । ये तु व्याप्तिपक्षधर्माताविरहलिङ्गभूतास्तेऽसिद्धत पृथगेव हेत्वाभासाः । तद्यथा विरुद्धः साध्यविपरीत व्याप्तः तत्र साध्यव्यतिरेकव्याप्तता हेतोर्न साध्यन्य सताभावः । किन्नाम ? साध्यव्यतिरेकेण सहानोपाधिक: सम्बन्धोऽन्य एवासी, इत्थमेव पक्षधर्मताविरहात्माऽपि नायम् । किन्नाम? ततः साध्यव्यतिरेकेण सह निरुपाधि- सम्बन्धत्त्वात् तत्र साध्यव्याप्तिरस्य नास्तीत्यनुमीयते । तथासति च साध्यव्याप्तिव्यतिरेकलिङ्गं सहिरुद्धः पृ. थगेव हेत्वाभासो भवति । ये स्विति तदेवोपपादपति तदिति क्रमप्रा. सविरुडस्य पृथस्कोपपादनाय तरस्वरूपमाह * विरुद्ध इति * अनित्यः शब्दः कार्यत्वादिति हेतुरनित्यत्व- साध्याभावनित्यत्वेन व्याप्तो विरुद्ध इत्युच्यते साध्य ध्यातसम्यकहेतुनिवारणाय *विपरीतति विपरीत व्याप्त इत्युक्ते साकातया कस्येत्यानर्थक्यपरिहाराय साध्येति विशेषणम् । विरुडस्यासिद्धान्तर्भाववादिना व्याप्तिभङ्गोऽन्तर्भाव उच्यते उत्त पचधर्माताभावे इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह तत्रंति * व्याप्तिमको वि. बडेऽप्यस्तीति मन्वानः पृच्छति * किमिति * भावा. भावयोरैक्पं मन्वानः प्रत्याह * साध्यति * असौ व्यतिरेकव्यासता । पक्षधर्मताभावान्तर्भाव इति हि.

·हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशडून । तीयं दूषयति * इत्थमिति * व्यतिरेकव्याप्यत्वस्य निसपाधिभावरूपसम्बन्धत्वात्पक्षधर्माताभावेनाभेदा- सम्भव इत्यनेन प्रकारेणेत्यर्थः । केन तर्हि प्रकारेण हेतुदोषत्वं विरुद्धस्येति पृच्छति * किमिति * हेतु. दोषत्वं व्याप्त्यभावलिङ्गहारेणेति परिहरति * सा- ध्येति * नायं साध्यव्याप्तस्तदभावेन व्याप्तत्वात्तद- भावव्याप्तधर्मान्तरवदित्यनुमीयत इत्यर्थः । अस्तु ता- पता किमित्यत आह * तथेति * अनुमेयादनुमाप- कस्य भिन्नत्वादित्यर्थः। विरुद्धस्य पृथक्के ऽप्यनैकान्तिकस्य व्याप्तिव्यतिरे- करूपत्वमेवेत्यत आह । ५८४ अनेकान्तिकस्य व्याप्तिव्यतिरेकरूपत्वाभावः । एवमनैकान्तिकोऽपि न व्याप्तिव्यतिरेकरूपः किन्तु तल्लिङ्गमेव । तथाहि-हेतोरन्वयस्य व्यतिरेकस्य वा व्यभि- चारो न साध्यसाधनव्याप्तिविरहात्मा, किं नाम ? व्यभि- चारो हेतोः साध्यव्याप्तिविरहं विना न सम्भवतीति लि- गभावेन व्याप्तिभङ्गं बोधयति, यदि हि निरुपाधिः साध्येन सम्बन्धोऽस्यभवत् कथं व्यभिचरितुं शक्नुयात्तस्माद्या- प्तिविरहलिङ्गं व्यभिचार: नतु व्याप्तिविरहः । पक्षधर्मतावि- रहरूपता त्वनैकान्तिकस्यासम्भावितैव । * एवमिति शब्दो नित्याप्रमेयत्वादित्यनैकान्तिकः। किं ताई तनुपमित्यत आह * किं त्विति तदेवोपपा- ·८१४ खण्डमखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेने दयति तथा हीति सव्यभिचारोऽनैकान्तो व्यभिचा. रश्चान्वया व्यतिरकस्य वा, अन्वयस्य व्यभिचारो- विपक्षत्तिता व्यतिरंकव्यभिचारो विपक्षादव्यावृत्ति- ता सा च माध्यव्यतिरेकेणान्यत्र क चित्सत्वमिति यावत् स च व्यभिचारी न व्याप्त्यभाव इत्यर्थः । प्र. श्नपूर्वकं तस्य व्याप्तिभङ्गलिङ्गत्वं दर्शयति *किमित्या. दिना * नायं साध्यव्याप्तस्तदभावेऽपि सत्वासदभाव- भाविवस्त्वन्तरवदिति व्यभिचारो व्याप्तिभङ्गमनुमा. पयतीत्यर्थः । व्यभिचार सत्येव साध्यव्यापकत्वमस्तु को दोषः तथा च विपक्षबाधकाभावान्नानुमापकत्वं व्यभिचारस्येत्यत आह * यदीति * तल्लिङ्गत्वात्ततो भेद इत्युपसंहरति * तस्मादिति *अस्तु तर्हि पक्षधर्म- ताभावाऽनैकान्तिकस्तत्राह * पक्षेति * पक्षत्रय- त्तित्वादनकान्तस्येत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षस्यासिद्धितः पृथरकं स्पष्टमिति मत्वा तत्स्वरूपमाह। ५८५ सत्प्रतिपक्षस्यासिद्धितः पृथत्कं तत्स्वरूपं च । सत्प्रतिपक्षतायां चानवगम्यमानविशेषप्रतिपक्षप्रति- रुद्धतया यत्माध्यानश्चयाजनकत्त्वं हेतोः स प्रतिबन्धक- सद्भावे कार्याजनकत्त्वमितरकारणसाधारणो वस्तुस्वभावः तस्थ व्याप्तिपक्षधर्मताविरहरूपताऽसम्भावितैव । * सदिति * सन् प्रतिपक्षो यस्थासौ मत्प्रतिपक्षः नित्यमाकाशं निरवयवद्रव्यत्वादास्मवदानित्यमाकाशं पाचन्द्रियग्राविशेषगुणाधिकरणस्वात् घटवदिति ·हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशङ्का । सत्प्रतिपक्षः सत्प्रतिपक्षतायां यत्साध्यनिश्चयाजनक- त्वं तबस्तुस्वभाव इति सम्बन्धः । तदुपपादनमनवग- म्येत्यादि । करतलानलमंयोग सति मन्त्रादिप्रतिबन्ध कसद्भावे स्फोटादिकार्याजनकत्वं धन्यादिकारणानां साधारणं इत्याह लक्ष्यमाणोपयोगितया । प्रतीतिफलि. तमाह * तस्यति * भावस्वभावस्य अभावत्वासम्भ. वादित्यर्थः । दोषत्वं चास्यासिहत्ववत् साक्षादेव न त्वनैकान्तिकवद्याप्तिभङ्गलिङ्गतया । बाधानासिद्धितः पृथक् साधनवति साध्याभावबो- धात्मस्वाध्याप्तिविरहावगमरूप एवं त्याशङ्ख्याह । ५८६ बाधस्यासिद्धितः पृथत्वम् । बाधस्तु साधनवति पक्षे साध्याभावबोधनात्मा भवन्नपि न व्याप्तिविरहावगमरूपः सामान्यतोऽनौपाधिकसम्बन्ध- रूपा हि व्याप्तिः साधनवति च पक्ष साध्यविरहो न सापा- धिता साध्याविरोधिस्वभावत्त्वात्तस्याः । नाप्यसौ सामा- न्यतः साध्यसाधनसम्बन्धस्य विग्हरूपः, बाधे सत्यपि सामान्येन साध्यसाधनयोः सम्बन्धस्य दृष्टान्तावगतस्या- मपलापात् बाधस्य किश्चिहिशेषविषयत्वात् सामान्या- कारपरिगृहीतस्य सम्बन्धस्य विशेषान्तरमादाय पर्यव. मानाऽविरोधात् । तस्माहिशेषबाधन सामान्यतः स. धस्य सोपाधिता ऽनुमीयते निरुपाधित्व बाधानुपप: । यथाह "बाधाहोपाधिरुन्नीयतेऽन्यथा वेति न क.

·मण्डनखण्डनाये प्रथमेपरियोदे चिद्विशेष" इति । * बाधस्त्विति * अग्निरनुष्णः पदार्थत्वादिस्यत्र प्रत्यक्षबाधः साध्यानुष्णस्वाभाव उष्णत्वबोधारमा भवनपि न व्याप्तिविरहावगमरूपः किं तु साध्याभाव. बानित्यर्थः । प्रत्यक्षगोचरे साधनवति पचे साध्यस्या भावारकथन व्यापत्यभावरूप इत्यत आह * सामा. न्येति * विशेषाऽननुगमात्साधनमात्रस्य साध्यमात्रे- णानौपाधिकसम्बन्धी व्याप्तिरित्यर्थः । अनौपाधि- कसम्बन्धस्य व्याप्तित्वे साध्यविरहबोधात्मकस्य बा. धस्य कथन व्याप्तिविरहावगमरूपत्वमित्यत आह * साधनेति * व्याप्त्यभावः सोपाधिकताऽभावाभा- वस्य भाववादित्युक्तं । कुत इत्यत आह * साध्येति * सोपाधिकतायाः साध्येन सह वृत्तित्वात्तदविरोधि- स्वरूपत्वात्साध्याभावस्य तबिरोधित्वात्तदवगमयो. रपि नैक्यमित्यर्थः । यद्यपि साधनपति पचे व्याप्ति- विरहात्मा न भवति तथाऽपि पदार्थत्वमात्रस्थानुष्ण- स्वमात्रेण व्याप्त्यभावरूपो पाधो भविष्यतीत्याश- माह * नापीति * कुतो न तथात्वमित्यत आह * बाध इति * बाधे सत्यपि सामान्येन साध्यसाध. नयोः सम्बन्धस्थानपलापादिति सम्बन्धः। अनपलापे हेतुर्दृष्टान्तेति । पदार्थत्वहेतोरनुष्णस्वसाध्येन घटादौ सम्बन्धस्यावगतत्वेन निराकरणत्वायोगादित्यर्थः । यथा भाति तत्तथैवेत्युत्सर्गो पाधकोपनिपातादन्यथा त्वं कस्मान भवेदित्यत आह * बाधति - अग्नौ सा- ध्यसाधनसम्बन्धाभावमात्रगोचरो बाधो बाधत इति ·हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशङ्कन । पाधस्य ज्ञानस्य विवक्षितत्वात्तथाऽपि कथन व्याप्स्य- भाग इत्यत आह * सामान्यति * बाघस्य पक्षमात्रे साध्याभावविषयत्वात् व्याप्तिग्राहकस्य सामान्यस- म्बन्धविषयत्वाद्यवस्थाया अविरोधोपपत्तिः सर्वभूता. हिंसाविधिना विरोधे ततोऽन्यपशुहिंसाविषयत्वेना. विरोधवदित्यर्थः । केन तर्हि प्रकारेण बाधस्य हेतुदोष. त्वमित्याशय व्याप्तिविरहलिङ्गत्वेनेति दर्शयन्नुपम- हरात * तस्मादिति * पदार्थत्वानुष्णत्वसम्बन्धः सो. पाधिकः विपक्षबाधकोपपन्नत्वात् हिंसात्वाधर्मत्वस- म्बन्धवदित्यनुमीयत इत्यर्थः। विपक्षे बाधमेवाह * नि- रुपति * पदार्थत्वानुष्णत्वयोः सम्बन्धस्य स्वाभावि- कत्वे साधनवति पक्षे साध्याभावबोधात्मा बाधो न भवेदित्यर्थः। बाध उपाध्यनुमापक इत्यत्राभियुक्तस. म्मतिमाह * यथेति * अन्यथेति * विपक्षबाधकतर्का- भावेन वेत्यर्थः। वाचस्पतर्मतमाह। ५८७ वाचस्पतिमतम् । अन्यस्तु सत्प्रतिपक्षवत् बाधस्यापि प्रतिबन्धकत्वमेव तेन बाधे सति प्रतिबद्धत्वान्निश्चयं न करोति हेतुरि- ति व्याप्तिपक्षधर्मतादोषमनालोच्य अन्यथैव बाधस्य दोषत्वमित्याह । • अन्यस्त्विति * अन्यस्तु बाधस्यान्यथैव दोष- स्वमाहेति सम्बन्धः। तदन्यथात्वमेव दर्शयति * सत्प्र.

·बण्डनमण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे तीत्यादिना * व्याहत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां प्रमितं लिङ्ग तद पाधे सति प्रतिबद्धत्वानिश्चयं न करोति षाघस्या- पि सत्प्रतिपक्षवत्प्रतिबन्धकत्वमेव येने, टन का. रणेन साध्याभावग्राहकप्रमाणाभावोऽपि साध्यप्र- मिती इंतुः साध्याभावप्रमाणसत्वं विसामग्रीप्रति बन्ध इति यावत् । व्याप्तिः पक्षधर्मता चानुमितिकरणं तत्र षा सति निरुपाधिसम्बन्धत्वानुपपरया सो. पाधित्वं साध्याभावनिश्चयेन सन्दिग्धसाध्यपक्षा- भावेन तस्मताविरह इति व्याप्तिपक्षधर्मताविरह दोपत्वे सति षाधस्य कथं प्रतिबन्धकत्वमन्यथा उनै कान्तिकादीनामपि तथाभावापातादित्याशमाह * व्याप्तीति * अनालांच्येत्यनेन तन्मतं निरस्तप्रायम् । हेत्वाभासवैविध्यमुपपादितमुपसंहरति । ५८८ वैविध्योपसंहारः। तस्मायाप्तिपक्षधर्मनाप्रमितत्वानां यत्र साक्षादेव विरहस्योहावनं तत्रासिन्दः । यत्र तु व्याप्त्यादिविरह- लिझोपन्यासः सत्प्रतिपक्षोपन्यासो वा तत्रान्यो हे- वाभासः । * तस्मादित्यादिना * स्वार्थानुमित्याभासाव- रोधाय शक्योदावनत्वं विवक्षितं द्रष्टव्यम् । हेत्वाभा- सान्तरस्थासिद्धितः को विशेष इत्यत आह श्योति प्रतिपक्षोपन्यासः स्वमतं अन्यमते तु कालात्ययापदे- १दर्शयतीति मधिकं सो० पु० ।

·हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशन । ८१९ शस्यापि। उक्तहेत्वासासनियमं प्रतिबन्दीग्रहेणाक्षिपति । ५८९ नियमाक्षेपपरिहारी। ननु सोपाधित्वादयोऽपि यतोऽवगम्यन्ते तत् कुतः पृथ- क् दूषणं न भवत्यनैकान्तिकत्वादिवत् । मैवम् । अ. नैकान्तिकत्वादेव्याप्त्यादिविरहबाधने लिङ्गभावनिय- मात् पृथगुपन्यासः । सोपाधित्वादेस्तु प्रत्यक्षादपि प्र- तीतेः। न तु लिङ्गभावनियतं तत्र प्रतिपादकं किञ्चिदस्ति । नच वाच्यं यत्र लिङ्गात्मापाधितादेः प्रतीतिरतीन्द्रिय- प्रभृतिविषये तत्र तत लिङ्गं पृथगव दूषणतयाऽभिधीयतां, न ह्यनैकान्तिकत्वादिकमपि सार्वत्रिक व्याप्तिविरहलि- ऋमिति हेत्वाभासाधिक्यमापन्नमिति । अनैकान्तिक- स्वादिवत्तेषां लिङ्गानामैकरूप्येण निर्देष्टुमशक्यत्वात् पृ. थक् पृथगेव वाऽभिधानमशक्यमपरिसङ्घययत्वादिति । वक्ष्यामाग्रे हेतुं तदनभिधानस्य । * नन्विति * सोपाधित्वं व्याप्तिविरह आ. दिपदेन स्वरूपासियादिसङ्ग्रहः । सोपाधित्वादिकम- सिद्धेः पृथक् दृषणं भवितुमर्हति हेतुदोषज्ञापक- स्वादनैकान्तिकस्वादिवदन्यथा उनैकान्तादेरपि पृथक दोषत्वं न स्यादित्यर्थः । पृथक् दूषणत्वे व्या. पत्यादिभङ्गलिगत्वसत्प्रतिपक्षत्वयोरन्यतरत्वं प्रयोजक- मिति परिहरति *मैवमिति सोपाधिकत्वादिग्राहक-

·८२०
खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेद
-
प्रमाणं व्याप्त्यादिविरहलिङ्ग हेतुदोषग्राहकत्वादन
न्तिकस्वादिवदिति साधनव्यापकतामाशाह *.६
पाधीति * आपो गन्धवत्यः कठिनस्वादित्यत्र प्रा
क्षेण स्वरूपासिरिर्गम्यते जलं धूमवदनग्नित्वादित्य
व्याप्त्यभावः प्रत्यक्षेण गम्यते तथाऽऽगमादेरपित
धिगमोदाहरणं द्रष्टव्यम् । तर्हि यत्र सोपाधित्व
दि लिङ्गाद्गम्यते तत्र तदनैकान्त्यादिवदसिद्धितः
थक् दूषणमिति हेत्वाभासाधिक्यमापन्नमिति चो
यति * नचति * पृथग्ग्रहणेनैन्द्रियकसङ्ग्रहः । ।
ध्वरे हिंसा ऽधर्मसाधनं हिंसात्वात् ब्राह्मणहिंस
वदित्यत्र निषिद्धत्वं उपाधिनिन्दितत्वाल्लिङ्गादगम्य
अस्ति प्रधानं विश्वपरिणामित्वादित्यत्र पक्षधर्मत
विरहोऽप्रामासिकरवलिङ्गाद् गम्यते स श्यामो मैत्र
नयस्वादित्यत्र श्यामत्वमैत्रतनयत्वयोरैन्द्रियकयोरा
शाकायाहारपरिणतिपरम्पराजन्यत्वमन्वयव्यतिरे
वश्वात् लिङ्गादगम्यते तत्र तल्लिङ्गं दूषणान्तरं स्थान
त्यर्थः । यत्र सोपाधित्वाचवगमस्तत्र सर्वत्र तल्लिम
हेतुरिति नियतन भवति प्रत्यक्षादिताऽपि तदवगम
दतोऽसार्वत्रिकव्याप्तिविरहलिङ्गत्वादपृथग्दोषत्वमिर
त आह * नहीति * अनैकान्त्यमपि न सार्वत्रि
व्याप्तिविरहलिङ्गं क चिबिरुद्धादिना तदवगमार्दाि
तदपि पृथक् दूषणं न स्यादित्यर्थः। फलितमाह *इतीति
यानि पृथग्दूषणाभिमतानि लिङ्गानि तेषामुपसङ्ग्राहक
मेकं रूपमस्ति किं वा पृथक् पृथगेव तदुद्भाव्यर्माि
PिRETIREP EICHE EART
किक

·८२१ । हेत्त्वाभासखण्डने नैयायिकशङ्कन । चारत्वसाध्यविपरीतव्याप्तत्वादिवदनुगतरूपाभावा- देकरूपशब्दाप्रवृत्तरित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति पृथगि- ति प्रतिव्यक्ति सङ्केतग्रहायोगादित्यर्थः । अशक्यत्वे हेतुमाह * अपरिसङ्ख्ययोति * सोपाधित्वादिगमक- लिङ्गानां पृथग्दूषणत्वाभावे हेत्वन्तरमपि वक्ष्यत इत्याह *वक्ष्यामश्चेति * व्याप्त्यादिविरहलिङ्गानामनैकान्तादीनां पृथग्दू- पणत्वमङ्गीकृन्यातिप्रसङ्गश्वोदित इदानीं पृथग्दूषणत्व. मेव न सम्भवतीति चोदयति । ५९० पृथग्रदूषणत्त्वाभावशङ्कन । नन्वनुचितमुच्यते व्याप्त्यादिविरहलिङगतयाऽनैका- न्तिकत्वादीनां पृथग्दुषणत्वमिति यतो व्याप्तिपक्षधर्म- तोपेतलिङ्गप्रमितिसाध्यानुमितिस्तद्वैकल्यान्न भवेत् । यतच सा न भवति तदेव तस्यां दूषणं वक्तुं युक्तमि- दमनुमित्युत्पत्तिकारणमिह नास्तीति । नच व्याप्तिपक्ष- धर्मते तत्प्रमितिश्च . विहायान्यत्तदुत्पत्तिकारणमस्ति व्यतिरेकोपदर्शनयोग्यं तस्मादनमितिदोषप्रतीतिकारण- स्वमनैकान्तिकत्वादीनां न तु साक्षादोषत्वं दोषप्रति- पादकतयापि च दोषत्वं साक्षाद्दोषत्वमनुपजीव्याशक्या- भिधानमिति प्रधानदोषस्यैव दोषतयोद्भावनं युक्तं न स- व्याभिचारत्वादीनामिति विभागसूत्रमनर्थकमिति । * नन्विति * व्याप्त्यादिभङ्गालङ्गभूतानामनै ·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे त्यत कान्तिकादीनां अनुमित्यनुत्पत्तिप्रयोजकत्वात्कथम नुचितं तद्दूषणत्वमित्यत आह * यत इति. व्याप्तिपक्षधमतापतलिङ्गप्रमितेरनुमितिसाधकत्वात दभावादेवानुमितिनं भवतीति यावत् । अस्तु लिङ्ग प्रमित्यभावस्यैवानुमित्यनुत्पत्तिप्रयोजकत्वमेतावता स्थादित्यत आह * यतश्चति * घदनप्रकारमभिनये. दर्शयति * इदमिति * व्याप्तिपक्षधर्मातावदनैकान्त्या घभावोऽपि कारणमनुमितेरतो व्याप्त्यायभाववद नैकान्त्यायभावाभावाऽनैकान्त्यादिरपि दूषणमि आह * नचंति * अनैकान्त्यायभावस्या न्वयेऽपि व्यतिरेको न दर्शयितुं शक्यते व्याप्त त्वपक्षधर्मत्वप्रमितौ सत्यामनुमित्यनुत्पत्त्यदर्शना व्यतिरेकात्कारणमवसंयमित्यर्थः।व्याप्त्यादिविरहस्या सिहदोषत्वेऽनकान्त्यायुद्भावनमनुचितामति प्रतिपा दयितुमनुमितिदोषप्रत्यायकत्वमेवेति फलितमुपसं हरति तस्मादिति * दोषप्रतिपादकतयैव दोष स्वमनैकान्तिकादीनां भवतु को दोष इत्यत आह * दोषेति * व्याप्यादिविरहस्य दोषत्वमुपजीव्य त त्प्रतिपादकतया दोषत्वं वाच्यमन्यथा तदसिडेरि त्यर्थः । तथा चापजीव्यस्य दोषत्वोद्भावनं युक्तं प्रा धान्यात्तस्येति फलं निगमयति * प्रधानति * अर्वाङ्गीकारण परिहरति । ५९१ शङ्कापारहारः । सत्यमेतत् । साक्षादोषत्वं प्रतिबन्धकस्य व्याप्तया- दिविरहस्य वा, विरुद्धवादीनान्तु तत्प्रमापकतया य- ८ ·हेवामासखण्डने नैयायिकशङ्कन । ૮૨૨ धपि दोषपक्षनिक्षेपस्तथापि विरुद्धत्वादयो यद्दोषप्रति- पादकतयोक्ता स्तदुहावनलाघवानुरोधात व्याप्त्यादि- विरहे तत्राहाव्यमाने न हेतुर्गन्तुं शक्यत । अनैका- न्तिकत्वादौ तुहाविते व्याप्तयादिविरहाऽर्थाद् गम्यत । व्याप्तयादिविरहव्यतिरेकेणानकान्तिकत्वादेरनुपपन्नत्वा- त् । यथा तस्माही?ऽयमित्युक्त अस्मात् हस्त्रः स इ- त्यर्थाद्गम्यते न तु तत्र प्रतिपाद्यान्तरापक्षा तथहापि निरग्नौ धूमोऽस्तीति प्रतिगदिते अग्निनाऽसौ न व्या- प्स इत्यर्थाद्गम्यते । न हि सम्भवत्यग्निना च व्याप्तो- ऽनग्नौ चा स्तीति । अतएवाऽऽनन्त्यादतीन्द्रियोपाध्यादि- लिङ्गानां येषां पूर्वमनभिधानं समर्थितं तेषामनभिधा- ने ऽयाप हेतुः । तानि ह्युपाधिलिङ्गानि नार्थवशादु- पाधिमनपेक्षाणि गमयन्ति येन तेषां व्याप्ति वधारिता तं प्रति तत्प्रतिपादनमन्तरेणाप्रतिपादकत्वस्यापि सम्भ. वात् । अनैकान्तिकत्वाद्यवगतौ च व्याप्तयादिविरह- बोधाय न प्रतिपादनीयान्तरापेक्षा कस्य चित्सचंतसः स- म्भवतीति पूर्वपक्षसङ्क्षपः । *सत्यमिति अङ्गीकृतमंशमनुवदति * साचादि- त्यादि निक्षेप इत्यन्तम् * अनङ्गीकृतमंशमाह * त. पापीति * यस्य दोषस्य व्याप्त्यादिविरहस्य प्रति- गदकतयोक्तास्तदुद्भावने लाघवानुरोधात्पृथग्दूषण-

·૨૪
खण्डनखंण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे
तयोपन्यस्यन्त इति शेषः । लाघवं चानन्यापेक्षत
तत्पतीत्युत्पत्तिः । लाघवानुरोधादनकान्त्यादेर्दोषरह
पन्यासो यदि तर्हि व्याप्स्यादिविरह एवोपन्यर
तां तस्य प्राधान्याल्लाघवस्य च तुल्यत्वादित्यत अ
*व्याप्तीति* अनयोन व्याप्तिरित्युक्ती कुत इति हेत
काङ्कायां सत्यामप्यसावषगन्तुं न शक्यते व्याप्त्या
विरहस्यानैकान्त्यादिहेतुदोषविशेषव्याप्तत्वादिति
ऽपि वक्तव्य इति गौरवमित्यर्थः। अनैकान्तायुद्भावने
पि व्याप्यादिविरहो नाधिगन्तुं शक्य इति तुर
गौरवमित्यत आह *अनैकेति* व्याप्यादिविरह
तिरेकेणानकान्त्यादेरनुपपत्यभावानात्तदधिगम
त्यत आह * व्याप्त्यादीति * यदि हि निरुपा
साध्येन सम्बन्धोऽस्य भवेत्कथं व्यभिचरितुं शक
यादित्युक्ते चानुपपत्तिरित्यर्थः । ययेन विनाऽ नुपप
तदभिधाने तदुपपादके बुद्धिराद्भवतीत्यत्र दृष्ट
न्तमाह तस्मादिति * दृष्टान्तप्रतिपादितमर्थ द
न्तिकेऽर्पयिष्यंत्राह * तथेति - निरग्नौ जलेर
यपि वस्तुतो धूमो नास्ति तथा ऽप्युदाहरणमात्र
योक्तमिति न दोषः । कया ऽनुपपस्या गम्यत
स्यत आह * न हीति * वक्ष्यामश्चाग्रे हेतुं ।
दनभिधानस्योति यदुक्तं तदिदानीं दर्शयति * 3
त इति अनभिधानेऽयमपि हेतुरिति योज
ना । अत एव-सापेक्षतया गौरवादेव । अत ६
वि परामृष्टं हेतुं स्पष्टयति * तानीति • कुत इत्या
आह * येनति * लिङ्गानामुपाधिना सह व्याप्ति

·८२५ हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकंगपरिहारः। ग्रहीता येन तं प्रति व्याप्तिपतिपादनमन्तरेण तत्प- तिपादकत्वासम्भवात् व्याप्तिपक्षधर्मोपेततया प्रमि- तस्य लिङ्गवादित्यर्थः । अनैकान्तिकत्वादीनामपिलि- गन्त्वाध्याप्तिप्रतीत्यपक्षा तुल्या इत्यगृहीतव्याप्तिकंप्रति तत्प्रतिपादनापेक्षत्यत आह * अनैकान्तिकति * पदा- नभिज्ञस्य कथायामनधिकारादनैकान्तविरुद्धादि. पदादेव व्याप्त्यावभावो गम्यते तथाऽनैकान्तिकस्था- युद्भावने स्वयमेव विपक्षबाधकतर्कायाप्त्यादिविरहो गम्यते न तथोपाधिलिङ्गोपन्यासे विपक्षबाधकतो. भावादित्याशयः । एवमाभासत्रैविध्योपपादनेन व्या- सत्वपक्षधर्मस्वाभ्यान्न प्रमितोऽसिद्ध इति लक्षणस्या- तिव्याप्तिं परिहृत्य पूर्वपक्षमुपसंहरति * इति पूर्वेति * सिद्धान्तोपक्रमज्ञापनायाह । ५९२ सिद्धान्तोपक्रमेऽसिखलक्षणनिरासः । एवमसिद्धलक्षणे व्यवस्थिते बाधोऽयमभिधीयते । एतेन कीदृशमसिद्धलक्षणं व्यवस्थापितमायुष्मता भ- वति । व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यामप्रमितोऽसिद्ध इति ता- वत् विरुद्वादिषु लक्षणं किन्नास्ति किं वाऽस्ति । यदि- नास्ति तदा व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां प्रमिता विरुद्धादयः प्राप्नुवन्ति । अथास्ति तदा तेऽप्यसिद्धभेदाः प्राप्ताः । अर्थतस्मिल्लक्षणे सत्यपि ते नासिद्धान्त ताः तर्हि ल- क्षणमिदमतिव्यापकमापन्नम् । अथ यत्र व्याप्तिपक्षधर्म- ·८२६ सण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे स्वामितत्वं साक्षादुहाव्यते तदसिद्धमित्युच्यते तर्हि लक्षणान्तरमिदमुक्तं स्यात् । नचैतदपि युक्तं यत्र व्या- प्यत्वासिद्धीप्तविरहमात्र प्रतिपाद्यते तत्र व्याप्तिप- क्षधर्मताप्रमितत्वानांहानं मिलितं नोहाव्यत इति ना- सावसिद्धः स्यात् । एवं सर्वासिद्धविशेषमुदाहृत्य प्रस- ङ्गो विधातव्यः । * एवमिति * एतावता प्रबन्धेन किं व्याप्तत्व. पक्षधर्मत्वाभ्यामप्रमितत्वमसिद्धिलक्षणं व्यवस्थापितं भवति किं वा व्याप्स्यादिविरहो यत्र सानादुद्भा- व्यतं सोऽसिन्छ इति विकल्पाभिप्रायेणाह * एतनेति * प्रथमकल्पमपाकर्तु वेधा विकल्पयति * व्याप्तति * प्रथ. ममपाकरोति * यदीति * भावाभावयोरन्यतरनि- पंधेऽन्यतरविधिध्रौव्यात् व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां प्र. मिततया सम्यगहेतवः स्युरित्यर्थः । द्वितीयं शङ्क- ले *अति आभासत्रैविध्यभङ्गप्रसञ्जनेन परिहरति * तऽपीति * विरुद्धादयो ऽसिद्धान्तभूतास्तल्लक्षणव. स्वात्स्वरूपासिद्धिवदित्यर्थः । विपक्षबाधकाभावेना- प्रयोजकतां शङ्कते * अति * लक्षणस्यातिव्यापक- स्वप्रसङ्गो बाध इति परिहरति * तहीति * अनसिडे विरुद्वादासिन्डलक्षणगमनादतिव्याप्तिरित्यर्थः। उक्ता- तिव्याप्तिपरिहाराय द्वितीयं शङ्कत * अथेति * यत्र व्या. प्यादिविरहः साक्षादृद्भाव्यते सोऽसिडोयत्रतल्लिङ्गोप. न्यासः स विरुद्धादिरित्यर्थः । निर्विशेषणं लक्षणम- ·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकदुगपरिहारः । भिधापातिव्याप्त्या दूषित तस्मिन्विशेषणप्रक्षेपे हेत्वन्तरनिग्रहः स्यादिति परिहरति * तौति * लक्षणत्वमुपगम्य निग्रहो ऽगादि, तदपि न युक्तमि. त्याह * न चेति * तथा हि व्याप्तत्वपक्षधर्माताप्रमि- तत्वानां हानं मिलितमसिद्धिलक्षणमुत प्रत्येकामिति विकल्प्य प्रथमेऽव्याप्तिरित्याह * यत्रेति * स श्यामो मैत्रतनयत्वादित्यादावुपाध्युद्भावनेन व्याप्तिविरहमा- नं प्रतिपाद्यते नासावसिद्धः स्यादिति सम्बन्धः । त. पपादनं तत्रेत्यादि मिलितलक्षणाभावादित्यर्थः । उक्तामगाप्तिं स्वरूपासिद्धावतिदिशति * एवमिति * गननारविन्दं सुराभि अरविन्दत्वादित्याश्रयासिडे पक्षधर्मताविरहमात्रमुद्भाव्यते शब्दो नित्यश्चाक्षुष- त्वादिति स्वरूपासिद्ध च तथा धूमस्याग्निना व्या- सत्वं पक्षनिष्ठत्वं वा येन न प्रमितं तेन प्रमित्यभा. वमात्रमुद्भाव्यत इति प्रत्येकमिलितलक्षणाव्याप्ति- रित्यर्थः। प्रत्येकपक्षं शङ्कते। ५९३ प्रत्येकपक्षशङ्कन तत्परिहारौ । अथ प्रत्येकमिदं लक्षणं व्याप्तयमिततया साक्षादु- हान्योऽसिद्धः पक्षधर्मत्वाप्रमिततया चेति । तर्हि अ- न्यान्योदाहरणाव्याप्तरव्यापकत्वमुभयोः । अथोभयोर- प्यसिद्धविशेषलक्षणत्वादन्योन्यविषयाव्यापकता न दो- षायति मन्यसे । न । सामान्यलक्षणे निर्वस्तुमशक्य ·खण्डनखण्डबाचे प्रथमपेरिच्छेदे कथमिदं विशेषलक्षणमपि घटते । अथानुमितेरसाधारण हेतुव्यतिरेकोहावनं सामान्यलक्षणमस्तु । मैवम् । सत्प्रतिपक्षोद्भावनं तथेत्यतिव्याप्तः भावरूपत- या हेतुविशेषणे च निरुपाधित्वव्यतिरेकोद्भावनाव्याप्तेः स्वरूपासिद्धिः सर्वप्रमाणसाधारणो दोष इत्यत्र तदुहा वनाव्याप्तेश्च । अथोच्यते व्याप्तत्वपक्षधर्मताभ्यां प्र- मितत्वस्य व्यतिरेको यत्र साक्षादुपन्यस्यते सोऽसिद्ध इति इदमप्यलक्षणमव्यापकत्वात् । यत्र व्याप्तयादिव्यतिरेक उपन्यस्यते तत्र वस्तुगत्या व्याप्तत्वप्रमितेर्व्यतिरेको- ऽस्तु नाम नतूपन्यस्यतेऽपि, प्रयोजनाभावात् । व्याप्ति- व्यतिरेकदर्शनादेवानुमानाङ्गवैकल्यात्मनो दोषस्योहा- वनपर्यवसानात् । तस्मात्तत्र प्रमितत्वव्यातिरकोडावनं नास्तीत्यव्यापकत्वं दोषः । * अथेति * कथं प्रत्येकमिदं लक्षणमभिधानी. यमिति तत्प्रकारं दर्शयति * व्याप्तीत्यादिना * कि. मिदमसिद्धिमात्रलक्षणमुत विशेषस्येति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तहीति * असिडविशेषलक्षणमि. दमिति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * असिद्धसामान्य- लक्षणान्तरं किन्नास्त्युतास्ति प्रथमेऽसम्भव इत्याह * नेति * सामान्यतो ज्ञाते विशेषजिज्ञासनात्सर्वत्र प्रमाणादौ सामान्यलक्षणकरणपूर्वक विशेषलक्षण- प्रणयनादन्यथा सोऽपि प्रयासो व्यर्थः स्यादित्याशयः।

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशङ्कापरिहारः । असिद्धेः सामान्यलक्षणान्तरमस्तीति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * व्याप्तिविरहः पक्षधर्मताविरहो वाऽसि. डिरिति विशेष नमोऽपि त्वनुमितेः साधारणका- रणविरह इति नैवमव्याप्तिरुभयोरपि साधारणका- रणव्यतिरेकत्त्वादित्यर्थः । यथाश्रुतमिदं लक्षणमुत भा- वत्वविशोषितमायेऽ तिव्याप्तिरित्याह # मैवमिति * तार्किकपक्षे प्रतिबन्धाभावस्य कारणत्वात्सत्प्रतिपचे तभावस्वरूपप्रतिबन्धहेतूद्भावनमनुमितिसाधारणहे. तुव्यतिरेको भवतीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * भावति * सत्प्रतिपक्षनिवृत्तये तु भावरूप. हेतुव्यतिरेक इति विशेषणं यधुपादीयते तर्हि व्या- प्तर्निरुपाधित्वेन तातिरेकसोपाधित्वोद्भावनाव्याप्ति- ातर्भावरूपत्वाभावादित्यर्थः । अव्याप्त्यन्तरमाह * स्वरूपति * अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यत्र स्वरू- पासिद्धिरुद्भाव्यते न च तत्रानुमितिसाधारणहेतुव्य. तिरेकत्वमस्ति स्वरूपासिद्धेःसर्वप्रमाणसाधारणकारण- क्वादित्यर्थः। न चान्यसाधारण्येऽप्यनुमितिसाधारण्या. विरोध इति वाच्यम् । अदृष्टादिव्यतिरेकोद्भावनस्याप्ये. वमसिद्धत्वप्रसङ्गादिति।प्रत्येकमिलितपक्षोक्ताव्याप्तिप. रिहाराय विशेषं शङ्कते * अथेति * व्याप्तत्वपक्षधर्मत्व- प्रमितत्वानां त्रयाणांव्यतिरेकस्य प्रत्येकस्य मिलितस्य पायद्यप्यव्याप्तिस्तथापिव्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां यदिशि. ष्टं प्रमितत्वं तद्यतिरेकस्य लक्षणत्वे नाव्याप्तिरित्याशय : अव्याप्त्यैव दूषयति* इदमिति* अव्याप्तिमेवोपपादयति * पत्रेति * सश्यामो मैत्रतनयस्वादित्यत्र व्यातिविरहः ·आकाशारविन्दं सुरभि अरविन्दत्वादित्यत्र पक्षधर्म ताविरहः। यत्र व्याप्त्यादिव्यतिरेक उपन्यस्यते तत्रा व्यापकत्वं दोष इति सम्बन्धः । न तत्राव्याप्ति स्तुतो व्याप्तत्वप्रमितिव्यतिरकस्य सत्वादित्य आह * तत्रेति * अनुपन्यासे हेतुः * प्रयोजने तिं * प्रमितत्वव्यतिरेकोपन्यासे ऽस्ति प्रयोजन- मनुमानाङ्गवैकल्यमित्यत आह * व्याप्तीति * ताव. ता ऽनुमानागवेकल्ये सम्भवति न प्रमितत्वव्यतिरेक उपन्यसनीय आधिक्यापातादतोऽव्याप्तिरिति निग. मयति * तस्मादिति * विशिष्टस्य विशेषणविशेष्याधीनत्वात् विशेष. णादिव्यात्प्यादिमात्रविरहोद्भावनं व्याप्तिपक्षधर्म- ताविशिष्टप्रमितत्वव्यतिरेकोद्भावनपर्यवसाय्येवति म- न्वानो ऽव्याप्तिपरिहारं चोदयति । ५९४ शनपरिहारी। ननु विशेषणाद्यभावोऽपि वस्तुतो विशिष्टाभाव ए- वेति नोक्तदोषः । न । यदि विशेषणाद्यधिकोविशिष्टस्त- दा तदभावभंदोऽपि स्यात् । अथ नाधिक स्तदा विशे- षणाभावत्वान्नान्या सा विशिष्टाभावतेति विशेष्या- भावस्यापि तथात्वे पृथगव विशिष्टाभावत्वार्थ स्तयोरित्य- ननुगम एव । स्वार्थानुमित्यसिद्ध्यव्याप्तिश्चानुहावनादिति। * नन्विति * विशेषणविशेष्यतत्संसर्गेभ्योऽन्यो विशिष्ट उत तन्मात्र इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * ने.

·हेत्वाभासखण्डन नैय्यायिकशनपरिहारः । ति * प्रतियागिभेदस्याभावभेदकत्वादिशिष्टाभावो विशेषणाद्यक्षावादन्य एवेत्यव्याप्तिस्तदवस्थेत्यर्थः। पदा र्थनियमवादिपचे विशिष्ट औपाधिको वा पदार्थान्तर- नेति द्वितीयं शङ्कते *अथेति * प्रतियोग्यैक्ये तदभावै. क्यमपि स्यादिति परिहरति * तदेति * अस्य-विशि- ष्टाभावस्य विशेषणाभावत्वान्नान्या विशिष्टाभावते. ति सम्बन्धः। न च प्रतियोग्यैक्यऽपि प्रागभावप्रध्वंस- बदत्राभावभेदः स्यादिति वाच्यम् । तत्रापि कालभेदेन तविशिष्टप्रतियोगिभेदस्यावश्योपगन्तव्यत्वात् । वि. शिष्टाभावो विशेषणाभाव एव भवतु तावता तव को लाभ इत्यत आह * इतिविशेष्यति * विशिष्टस्य विशेष. णाभेदात्तदभावाशेदवाविशेष्यविशिष्टयोरभेदात्तदभा- पाभेदोऽपि स्यादेवं च व्यासत्वपक्षधर्मत्वविशिष्टपमि. तत्वव्यतिरेको विशेषणाभावो विशष्याभावश्चेति तयोः प्रत्येक मिलिततया वा लक्षणत्वेऽव्याप्तिरित्य- धः । परोपदेशनिरपेक्षतया यत्र प्रयुज्यते तत्स्वार्थानु- मानं तत्र व्याप्त्यादिविरहसम्भवात्तत्राव्याप्तिरि- स्याह * स्वेति * उपन्यासस्य वाक्यप्रयोगात्मकस्य परपतिपत्त्यर्थतया तदनपेक्षस्वार्थानुमित्याभास उद्भा- व्यत इति विशेषणांशाभावादित्यर्थः । स्वार्थानुमित्यसिद्धावरोधाय व्याप्तत्वपक्षधर्मत्व- विशिष्टप्रमितत्वव्यतिरेको यत्र साक्षादुपन्यसितुं यो- यः सोऽसिद्ध इति शङ्कतं।

·८३२
खण्डनखण्डसाय प्रथमेपरिच्छेद
५९५ पुनः शनपरिहारो।
अथ ब्रूषे यत्र व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितेर्व्यतिरे
साक्षाच्छक्यापन्यास स्तदसिद्ध शक्योपन्यासत्वस्यानुप.
स्तेऽपि सम्भवान्नास्त्यव्यापकतति। नैतदपि युक्तम् । तर
हि शक्योपन्यासत्वं किं शक्यस्वरूपनिर्देशत्वमा
उन शक्यप्रमापणत्वम् । आयेऽनैकान्तिकादावपि वर
प्तिशून्यत्वं शक्यप्रतिज्ञम्भवत्येव । द्वितीयेऽपि यदि र
क्षादिति प्रत्यक्षेणेत्यर्थः तदा प्रत्यक्षेण प्रमापणीयत्वं ।
प्तिपक्षधर्मताप्रमितिविरहस्य प्रत्यक्षप्रतियोगिकाभाव
त्यक्षतावादिमते विरुद्धादावप्यस्तीत्यतिव्याप्तिः । अ
मत न कचिदपीति सर्वाव्याप्तिः ।
* अथेति * योग्यत्वस्य कार्यगम्यत्वात् तर
पन्यासे तयोग्यत्वमेव कुतस्तवाह * शक्येति *
गादेः स्वर्गसाधनत्वयोग्यत्वं न कार्यादवगम्यत:
रेतराश्रयत्वप्रसङ्गान्मानान्तरात्तदधिगमोऽत्रापि
दण्डवारित इत्यर्थः । विशेषान्तरोपादाने हेत्वन्तरं
ग्रहः स्यादिति दूषयति * नेति * दोषान्तरं ब
विकल्पयति * तथाहीत्यादिना * शक्य उपन्य
स्वरूपनिर्देशो यस्यस तथोक्तः । मावामिति प्रमा
व्यात्तिःशक्यं परं प्रति प्रमाणं यस्य तत्तथोक्तं त
चस्तत्वम् । प्रथमेऽतिव्याप्तिरित्याह * आद्य इति
कान्नादौ व्याप्तिशून्यत्वमस्ति तंच निदष्टुं शक

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिशनपरिहारः। घेति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयेऽपि साचादि. ति प्रत्यक्षेणेत्यर्थः किं वा लिङ्गायनपेक्षत्वं साक्षा- दर्थ इति विकल्प्य प्रथममनुवदति * वितीयेऽपीति * किमिदं प्रत्यचाभाववादिनोच्यते किं वा षष्ठप्रमाण- वादिनति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तदेति * प्रत्यक्ष- प्रतियोगिधम्मिकोऽभावः प्रत्यक्ष इति यो मन्यते तन्मते व्याप्त्यादिप्रमितिविरहस्य विरुद्धादावपि प्रमापणी- यत्वमस्तीत्यतिव्याप्तिः स्यादद्वितीये लक्षणासम्भव इति द्वितीयं प्रत्याह * अन्येति * षष्ठप्रमाणवादि- मतेऽसिद्धेऽपि व्याप्त्यादिप्रामतिव्यतिरेकस्य त्यक्षता नास्त्यनुपलब्धिगम्यत्वनियमादतः सर्वाऽव्या. सिरसम्भव इत्यर्थः। उक्तातिव्याप्त्यसम्भवपरिहाराय विशेषणं शङ्कते ५९६ विशेषणेऽपि दोषाऽपरिहारः । अथ व्याप्तिपक्षधर्माताविरहस्यापि प्रत्यक्षप्रमापणी- यता विवक्षिता सा न युक्ता उक्तलक्षणवाक्यस्य व्या- प्तिपक्षधर्माताविरहानभिधायित्वात् । तद्विरहेऽपि तात्प- Uभ्युपगमे प्रत्येकसमुदितलक्षणताविकल्पेनाव्यापक- खापातात् । अतीन्द्रियपक्षादिविरहे च विषये तदभावाद- व्यापकत्वापत्तेः। * अथेति * व्याप्तिपक्षधर्मतयोर्विरहस्य तत्पमि- तिविरहस्य च यत्र साक्षाच्छक्योपन्यासत्वं तदसि- समिति नैयायिकेनोच्यते नातोऽसम्भवो नाप्यतिव्या- १०५ ·लण्डनखरखाचे प्रथमेपरिच्छेदे तिरनैकान्तादौ तत्पमितिविरहस्य मानसत्वेऽपि व्या तिविरहस्य प्रत्यक्षस्वाभावादित्यर्थः । लक्षणवाक्या सामन दूषयति सति* कुत इत्यत आह *उक्तंति* व्याप्तत्वपक्षधर्मस्वामितेर्व्यतिरेक इति वाक्यस्य व्या स्यादिविरहाभिधाने ऽसामादित्यर्थः । व्यतिरेक पदस्य व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितत्वैः प्रत्येक सम्बन्धो विवक्षित इत्यत आह * तदिति * प्रयाणामभाव- स्थ प्रत्येक लक्षणत्वेऽव्याप्तिर्मिलितस्य तथात्वेऽसम्भव इत्यर्थः। अव्याप्त्यन्तरमाह *अतीन्द्रियोति अनित्याः परमाणवः सर्वगतत्वादिति मीमांसकेन यदा प्रयुज्यते तदा ऽतीन्द्रियपक्षधर्मत्वविरहस्तथा वन्ध्यासुतश्चतु- वेदाभिज्ञः ब्राह्मणीप्रसूतत्वादित्यतीन्द्रियव्याप्तिधिर- हः । एतदुक्तं भवति । अतीन्द्रियपक्षहेत्वोः प्र. स्पक्षप्रमापणीयत्वाभावात्त हर्मत्वादिविरहपक्षधर्म- स्वव्याप्तिव्यतिरेकस्य সবসমবাগদামাশা त्र व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितेतिरेकः प्रत्यक्षेणाश. क्योपन्यास इति लक्षणाव्याप्तिरिति । उक्तं दूषणं द्वितीयकल्पेऽप्यतिदिशति । ५९७ दूषणातिदेशः। एतेन यदि लिङ्गानपक्षत्वं साक्षादर्थः सोऽपि निर- स्तः । अथाच्यते यत्र व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितयंति- रेकः प्रतिपादनीयान्तरानपेक्षतया तत्प्रमापकस्य लि- ङ्गयोपन्यासव्यतिरकण शक्योहावनः तदसिद्धमिति। नै- तदप्युपपन्नम् । अतिव्यापकत्वात्।तथा हि-विरुद्धादौ श- ·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशनपरिहारः । ६५ क्यते तावद्विपक्षवृत्तिदण्डभूततर्काभावात सोपाधिताऽव- गन्तुम् । यदाह “यत्रानुकूल स्तों नास्ति सोऽप्रयोज- क' इति । तस्मात्तेषामप्येवं लक्षणयोगित्वादसिद्धत्वप्र- सङ्गः। नच तादृशतर्काविषयत्वमपि प्रतिपादनीयान्तरा- नपेक्षव्याप्तिपक्षधर्माताप्रमितिविरहप्रमापकलिङ्गभूतमेवे- ति वाच्यम् । तथा सति विरुद्धत्वादिवत्तस्य हेत्वाभासा- न्तरत्वप्रसङ्गात् । * एतेनेति * अतीन्द्रियपक्षधर्मत्वादिविरहस्य लिङ्गापेक्षतया सत्राव्याप्तिरित्येतेनैवेत्यर्थः। उक्ताति. व्याप्तिपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कने * अथेति * पत्र व्याप्तत्वपक्षधर्मस्वपमितर्व्यतिरेको लिङ्गस्योप- न्यासव्यतिरेकेण शक्योदावनस्तत्र हेतुस्तम्प्रमापक- स्वस्थ प्रतिपादनीयान्तरानपेचयेति। न चैवमतिव्याप्ति- बिरुडादौ विरुद्धत्वसव्यभिचारत्वादिलिङ्गोपन्यासान चाव्याप्तिरतीन्द्रियपक्षधर्मत्वादिविरहे तत्र पक्षादि. विरहस्यैव लिङ्गान्तरापेक्षतया तदवगमे सति ध्या- त्यादिव्यतिरेकाधगमकलिङ्गानुपन्यामादित्यर्थः । प- हा पत्र व्याप्तत्वपचधर्मत्वप्रमितेतिरकः प्रतिपा- दनीयान्तरानपेक्षतया यत्तत्पमापकं लिकं तपन्यास व्यतिरेकेणेति सम्बन्धः। विरुद्धादौ प्रतिपाद्यान्तरापे. क्षविरुषत्वायुपन्यासानातिव्याप्तिन वा ऽतीन्द्रियप. क्षधर्माताविरहादावव्याप्तिस्तल्लिङ्गस्थ प्रतिपाद्यान्तरा. पेक्षत्वाचन तस्य व्याप्ति वधारिता तं प्रति तस्याः ·बण्डनन्साचे प्रयमेपरिच्छेदे प्रतिपादनीयत्वादित्यर्थः । नेदं लक्षणमतिव्याप्तत्व दिति परिहरति * नेति * विरुद्धादौ प्रतिपादन पान्तरानपेक्षविरुत्वादिलिङ्गोपन्यासेन व्याप्तत्वात प्रमितिव्यतिरकस्य शक्योद्भावनस्वे कथमतिव्यादि रित्यत आह * तथा हति * अनित्यः शब्दोऽकृतक स्वादनित्यः शन्द: प्रमेयत्वादित्यादिविरुडादौ विर क्षबाधकतर्काभावादपि व्याप्तिविरहस्य शक्यावगम स्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः। विपक्षबाधकतर्काभावो विरुद्ध स्वादिवह्याप्तिव्यतिरेकगमक इत्यत्रोदयनसंवादमाह पत्रेति * अनुकूलतर्कः पक्षे स एव प्रतिकूलो विपक्ष स यत्र हेतुत्वाभिमते नास्ति सो ऽप्रयोजको व्या तिरहित इत्यर्थः । उक्तलक्षणसगृहीतत्वाविरुद्धादेर सिद्धान्तर्भावः स्यादित्युपसंहरति * तस्मादिति * विपक्षबाधकतर्कागोचरत्वं प्रतिपादनीयान्तरानपेक्ष व्याप्तिपक्षधमताप्रमितिव्यतिरेकलिङ्गमुपन्यस्यत इति नातिव्याप्तिरित्यत आह * न चेति * कुतो न वाच्य. मित्यत आह * तथेति * व्याप्स्यादिभवालिङ्गात्वाबिरुवादिवसीभावोऽ- पि हेत्वाभासान्तरं स्यात् न च तस्य विरुद्धादाव- तर्भाव एवं सति विरुद्धेऽनैकान्तादेरन्तर्भावापाता. मायमतिप्रसङ्गो दोषाय विरुद्धादेरसिद्धलक्षणोपप- नत्वेनासिद्धत्वस्यापि सम्भवादिति शङ्कते । ५९८ तर्कामावस्यहेत्वाभासान्तरत्वशनपरिहारः । अथोच्यते तथोपन्यस्यमानं तदसिद्धम्भवतु साध्य- ·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशनपरिहारः । विपरीतव्याप्तित्वादिना तु दृष्यमाणं विरुद्वाद्येव तत्, उपन्यासप्रकारभेदाच्च भेदव्यवस्था हेत्वाभासानाम् । नह्यत्र गोत्वाश्वत्वादिवदत्यन्तासङ्कर इष्यते । किं ना- म? प्रमाणप्रमेयभाववत् प्रकारासङ्करमात्रमिति। तदप्य- युक्ताभिधानम् । वक्तव्यं हि केन प्रकारेणासिद्धत्वम्भव- ति न तावदुक्तलक्षणेन, नथाशक्याद्भावनत्वस्य विरुडो- चितप्रकारणापन्यस्यमानस्य सम्भवात् । सर्वथा निष्- प्रकारकस्यासिद्धधमिणस्तदुद्भावनाशक्यत्वात् । नच त- थाशक्योहावनत्वमप्युद्भाव्यते असिद्धेः यन प्रकार. भेदव्यवस्थितिरनेन भवेत् । नच शक्याद्भावनपदस्थाने उहाव्यमानत्वमिति कृते निस्तारः सोपाधित्वाद्युहावने प्रमित्यभावोहावनं व्यर्थत्वान्न क्रियत इति तदव्यापकत्वं प्रसज्यतेति प्रागेवोक्तत्वादिति । *अथेति* * तुल्यतया प्रमाणप्रमेयव्यवहारवाविरुद्धा- दावसिद्धत्वविरुद्धत्त्वादिव्यवहारोऽस्ति प्रवृत्तिनिमित्त- भेदादेव हेत्वाभासभेदव्यवस्थेत्यर्थः *तथति* प्रागुक्त- प्रकारपरामर्शः । तर्हि विरुद्वादित्वादिलयमियादित्यत माह *साध्येति यत्र साधकताभावेन सोपाधिता गम्यते तदसिद्धं तदेव पुनः साध्यविरुद्धत्वादिना दूष्य- माणं विरुद्धादि भवतीत्यर्थः । उपन्यासभेदे ऽपि व. स्तुत एकत्वात्कथं हेत्वाभासव्यवस्थेत्यत आह * उप- म्यासेति * उपन्यासभेदीपाधिक एव हेत्वाभासे भेद

·सण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे
इत्यर्थः । अनौपाधिक एव भेदः कस्मामेष्यते इतर
भासानामित्यत आह * न हीति • जलमनग्नि धू
ववादित्यत्र व्याप्त्यादिविरहस्य साध्यविपरीत
सत्वेन सङ्करात्तथा नित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यादा
प्पसिहसाक्र्यादित्यर्थः । उक्तमर्थ सदृष्टान्तमुपपादा
तुं परमुखेन पृच्छति *किमिति* स्वरहस्यमाह *प्रर
णेति इन्द्रियादौ प्रमाकरणत्वेन प्रमाणत्वं तद्विष
त्वेन प्रमेयत्वं च व्यवहियत यहदित्यर्थः । खण्डनर
दिनं प्रति प्रमाणप्रमेयवादिति कथं सिद्धषदृष्टान
मुदाहरसीति दूषयति * तदिति * किं च प्रकार
सङ्करमात्रमिति ब्रुवता ऽसिद्धव्यवहारोचितप्रका
वक्तव्यः स च वक्तुमशक्य इत्यभिप्रेत्याह * घर
व्यं हीति * यत्र व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितेर्व्यतिरेष
लिङ्गस्योपन्यासव्यतिरेकेण शक्योद्भावनः मोऽसि
इत्याशझ्याह * न तावदिति * कुत इत्यत आह
तथेति साध्याविरुद्धव्याप्तत्वादिप्रकारेणोपन्यस्यमा
स्यापि तथानुद्भावनेऽपि तथा शक्योद्भावनत्वमस्त
त्यतिव्याप्तेरवत्यर्थः । यत्र साध्यविपरीतव्याप्तत्वात
प्रकारो नास्ति व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितेर्व्यतिरेका
लिङ्गोपन्यासव्यतिरेकेण शक्योद्भावनः सो ऽसिर
प्रकार इत्यत आह * सर्वेति * सर्वथा विरुद्धादिः
कारहीनस्यासिहधर्मिणस्तदुद्भावनस्य व्याप्त्यादि
प्रमितिव्यतिरेकोद्भावनस्थाशक्यत्वात्कचिदसङ्करेऽपि
सर्वत्रासातभावादित्यर्थः यद्यपि
विरुष
व्यवहारोचितप्रकारादावपि तथा सक्योडावना

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशंडूनपरिहारः । मस्ति तथाऽपि तन्नोद्भाव्यते यत्र च तदुद्भाव्यते सोऽ. सिद्धप्रकार इति व्यवस्थेत्यत आह * न चेति * स्वा. नुमानासिद्धाव्याप्तरित्यर्थः । तर्हि व्याप्तत्वपक्ष धर्मस्वप्रमितेर्व्यतिरेको यत्र लिङ्गोपन्यासव्यतिरेके- पोद्भाव्यमानः सोऽसिद्ध इति कृते निस्तारो विरु- डादावनुद्भाव्यमानत्वादिति समनन्तरोक्ताव्याप्ति- मपश्यन् केवलातिव्याप्तिपरिहारमाशङ्कते यस्तं प्रत्या. हन चेति * कुतो न निस्तार इत्यत आह *सोपा. धीति * सोपाधित्वं व्याप्त्यभावः व्याप्तिावरहपक्षध. नेताविरहदर्शननवानुमानाङ्गवैकल्यात्मनो दोषस्यो- भावनपर्यवसानाद्वैयर्थ्यात् प्रमित्यभावो नोद्भाव्यत इति कृत्वा तस्य लक्षणस्याव्यापकत्वं व्याप्त्यादिविरहमा- ऋतयोद्भाव्यमानासिद्धम्प्रत्यव्यापकत्वं स्यादिति प्रागु. कमित्यर्थः। इदानीं सूत्रनिःसृतलक्षणनिरस्यति । ५९९ सूत्रोक्तासिद्धलक्षणानरासः। एतेनासिद्धः साध्यसम इति प्रत्युक्तम् । यथा कथञ्चि- स्साध्यसाम्यस्य सर्वसाधारणत्वात् । साम्यावशषस्य चो- क्तप्रकारपर्यवसानव्यतिरकेणान्यस्यासम्भवात् लक्षणा- न्तरेषु चोक्तदूषणप्रकारा यथासम्भवमिह योजनीया इ- त्यलं विस्तरेणेति । * एतेनेति * साध्यन हेतोः साम्यं येन केन चि. दोकारेण किं वा साम्यविशेष इति विकल्प्य प्रथम त्साह * यथेति * अस्तित्वज्ञेयत्वादिना साध्यसाम्यं

·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे
विरुद्धादावपि तुल्यमित्यर्थः । यथा साध्यं साध्ये
व्याप्ततया न प्रमितं एकत्वाद्यथा च पक्षधर्मतया न प्र
मितं सन्दिग्धत्वादेवंरूपत्वमिह साम्यं विवक्षितमिति
द्वितीयमाशङ्ख्याह * साम्येनि * एवंविधसाम्यविशे
षस्य व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यान्न प्रमित इत्युक्तप्रकार
पर्यवसायित्वात्तस्य च खण्डितत्वादित्यर्थः । अनिश्चि
तपक्षवात्तरांसद्ध इत्यादिलक्षणान्तर को दोषस्तत्राः
* लक्षणति * व्याप्तत्वपक्षधमताप्रमितिव्यतिरे
कस्य तत्राप्यवश्यं वक्तव्यत्वादुक्तदोषाः प्रादुष्युरेवेति
यावत् । किं चेदमनिश्चितत्वममितत्वमुत अज्ञात
उत सन्दिग्धत्वमाये दत्तमेवोत्तरं द्वितीये भ्रान्त्याsf
पक्षधर्मतया विदिते सोपाधिकादावव्याप्तिस्तृतीये ५
क्षधर्मत्वादिविरहात्मनानिश्चितचाक्षुषत्वादावव्याप्ति
यर्थविशेषणविशेष्यासिद्धादौ चेत्यादि बहुवक्तुं २
क्यमपि नोच्यते ग्रन्थगौरवभयादित्युपसंहरति * ई
त्यलमिति *
विरुद्धखण्डनानि प्रस्तावयति ।
६०० विरुद्धखण्डनारम्भः ।
अपिचासिद्धलक्षणविशेषणेषु प्रमाणव्यवच्छेदकव्य
तिरिक्तेन ययवच्छद्य तत् किं कनचिद्विरुद्धं केनचिदन्य
दिति चेत् । विरुद्धमव किमुच्यते । तथा हि-साध्यविपरी
तव्याप्तो विरुद्ध इत्याहुः । तन्न । साध्यव्यतिरेकेण हि व्या
प्तिः कात्स्न्येन वा अनौपाधिको वा स्वाभाविको वा स
म्बन्ध इत्याधुक्तिभिः सविशेषेण सहभाव एव निरु

·४१ हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिशनपरिहारः । प्यते । तथा सति च साध्यव्यतिरेकेण सामानाधिकर- ण्यमेव विशेषणविशेषयुक्तं विरुद्वत्त्वमित्युक्तं स्यात् । यदा चैवं तदा साध्यव्यतिरेकसामानाधिकरण्यमेव हेतोरग. मकवे समर्थमिति तन्मात्रमुहाव्यं वृथा विशेषणप्रक्षे- पः । तथा चानैकान्तिक एवायं स्यात् । * अपि चेति * व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमितिव्य- तिरेको यत्र लिङ्गस्योपन्यासव्यतिरकेण शक्योद्भा. वनस्तदासद्धमित्यादिलक्षणेषु व्यतिरेक इत्यन्तं वि- शेषणं प्रमाणव्यवच्छेदकं तदतिरिक्तं विशेषणदय- मस्ति तेन किं व्यावय॑ न किं चिबिरुडादेरद्याप्यसि द्वत्वात् व्यावर्त्तयितुमशक्यत्वादितरेतराश्रयश्च वि. रुद्धादौ सिद्धे तद्यावर्तनेनासिद्धसिडिरसिद्धसिद्धौ च तद्यावृत्तविरुहादिसिद्धिरित्याक्षेपाभिप्रायः । क्षिप्त- मपि पृष्टं मत्वोत्तरमाह इतरः * केन चिदिति * लिङ्ग. स्योपन्यासव्यतिरेकेणेति विशेषणे न विरुद्धं व्यव- च्छद्यमनकान्त्यादि च तुल्यत्वात्केन चिच्छक्योद्भावन इत्यनेनान्यदव्यापकत्वं स्वार्थानुमानासिड इत्याशयः । विरुडस्यैव निरूपणसरणिमधिरोदुमनहतया परा- स्यत्वमित्यभिप्रेत्याह * विरुडामिति * विरुद्धानिरूक्ति- मेव प्रति पादयति * तथा हीति * साध्यस्य विप. रीतो ऽभावस्तविरुद्धो वा धर्मस्तेन व्यासो विरुद्ध इत्याहुरुदयनादयः । विपर्ययव्याप्तत्वेन निश्चितो विक- डो हेत्वाभास इति वचनात्पक्षविपक्षयोरेव वर्तमा- ना विरुह इति भूषणकृतां पचस्याप्यर्थतो न भेदः ।

·अण्डनमानाचे प्रथमेपरिच्छेद
विषयसाहचर्यमात्रमनेकान्तेऽप्यस्तीति तस्परासार
ग्यासत्यविशेषणं भङ्ग भणति • तति * लक्षण:
व्यर्थविशेषणतां वक्तुं व्याप्तिपदार्थ कथयति * साध्ये
ति * माध्यव्यतिरंकण हिहनोाप्तिरित्याधुक्तिभि
सविशेषणः सहभाष एव निरुच्यते इति सम्बन्धः
*कात्स्येनेति सार्वत्रिक इत्यर्थ सर्व एते प्रकारा अनु
मानप्रस्ताव दर्शिताः । प्रादिपदेन यत्र विपचे हेतोत्र
तो बाधकमस्ति तयोः सहभावो गृह्यते । सहभाः
एवं व्याप्तिपदार्थो निरुच्यता का नाम वस्तुक्षति
रित्यत आह * तथेति * साध्याभावेन हतो
सामानाधिकरण्यं साहचर्ग सम्बन्धी विशेषण
कारादिना युक्ता व्याप्तिः स्यादित्यर्थः । यद
र्थमुपोद्धातः कृतस्तदिदानी दर्शयति * यदति ।
हेतोः माध्याभावमम्बन्धमात्रस्यैवानुमानाङ्गवैकल्य
दोषपातपादनसामयात्तन्मात्रमुद्भाव्यं, न हि भव
ति साध्याभावसहचरितः साध्याविनामूतश्चात
ततः कास्न्येत्यादिविशेषणप्रक्षेपो मुघा। यद्यपि व्या
सिरत्युक्तं निर्विशेषणं तथापि दण्डीतिवत्तदर्थनि
बंचनेन सविशेषणत्वं तर्हि साध्यस्य व्यतिरेकसह
चरितो विरुड इत्येतावन्मावं ब्रूमस्तत्राह * तथा चे
ति. पक्षत्रयवृत्तेरनकान्तिकस्यापि साध्यव्यतिरे
कसामानाधिकरण्यमस्तीति सता भेदोन स्यादित्यर्थः
अनैकान्तिक पतिरेकसामानाधिकरण्यं तन्मा
अस्य वा गमकत्वे प्रयोजकत्वमुक्तमङ्गीकृत्य चोदयति
६०१ अनेकारतविरुदयार्भेदशङ्कनिरासः ।

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकापरिहारः । ४३ तु ननु साध्यव्यतिरेकसम्बन्धी यद्यपि विरुद्धानका. न्तिकयो ईयोरप्यस्ति तथापि वस्तुगत्या स्वाभाविका- ऽसौ विरुद्ध एवेत्येतावन्मात्रविशेषविवक्षया विरुद्धस्या- नैकान्तिकाढ़ेदोपन्यासः । मैवम् । दत्तांचरत्वात् । व. स्तुगत्या सन्नप्ययं विशेषो नोडावनाई इत्युपक्षणीय इत्युक्तम् । तथा हि नेदमस्य साधकमेतत्साध्यं प्रति विरुद्धत्वादित्यभिधीयमाने विरुद्ध शब्दार्थनिरुक्तौ विशे- षणाधिक्यस्योक्तन्यायेन दुष्परिहत्वात् । अत एवानका. न्तिके सन्देहेन प्रत्यवस्था विरुद्ध व्यतिरेकनि. श्वयेनेति विशेषादनार्भेदनोपन्यास इत्यप्यनवकाश म् । अनुमितिहेतुव्यतिरको हि हंतुदोषोऽनुमितिहतुश्चै- को व्याप्तिस्ततस्तदभावस्य दोषत्वात्तावन्मानं ज्ञाप्यं तच्च हेतुविपक्षसम्बन्धोहावनमात्रादेव गम्यत तस्मादमिति- हेतुव्याप्तिप्रमितिव्यतिरेकबोधनाय संशये व्यतिरकनि- चये चौहाव्यमानेऽपि कुतस्तावोत्यत्र विपक्षसम्ब- धमात्रानयततत्सम्बन्धाववश्योपन्यास्याविति तत्सम्ब. न्धमात्रमेवास्तु व्याप्तस्तत्प्रमितेश्च व्यतिरेकस्य लि- अत्वादुडाव्यं कृतमितराम्यामिति । *नन्वितितर्हि विशेषणवैयर्थ्यमित्यपि नवपनीयं विरुद्धस्थानकान्ताबेदज्ञापकतयाऽन्तर्वतिन्पाभ्याप्तकप. ...

·४५ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे न्यासादित्याह तथाऽपीति* फलितमाह * इत्येताव. दितिअनुपयुक्तांशसन्निध्यधिको न वक्तव्यो ज्ञेयत्वा- दिवनिग्रहापातादिति परिहरति * मैवमिति * दत्तो. तरत्वादिति हेतुरसिद्ध इत्यत आह * वस्त्विति व्यतिरेकसामानाधिकरण्यमेव हेतोरगमकत्वे समर्थ- मिति विशेषणप्रक्षेपो मुत्युक्तमित्यर्थः। नित्यः शब्दः कृतकत्वादात्मवदित्युक्त कृतकत्वं न नित्यत्वस्य सा. धकं विरुद्धत्वादित्युपन्यासे कथं विशेषणवैयर्थ्यमि- स्यत आह * तथाहीति * साध्यनिश्चयं विरुणडीति विरुद्ध इति वक्तव्यं व्याप्सिरपि सार्वत्रिकत्वादिविशिष्टं साहचर्यमित्युक्तत्यायेन साहचर्यमात्रस्यागमकत्वस- मर्थत्वेन विशेषणाधिक्यं दुष्परिहरमित्यर्थः। उक्तामेव नीतिं भड्यन्तरेऽप्यतिदिशति * अत इति * अनैका- न्तिके साध्यव्यतिरेकेण व्याप्तिसन्देहेन प्रत्यवस्थान विरुद्ध तु साध्यव्यतिरेकव्याप्तित्वनिश्चयेन प्रत्यवस्थान- मित्येवंरूपविशेषादनकान्तविरुद्धयोर्भेदकथनमत एव विशेषणवैयादेव निरवकाशमित्यर्थः । अनैकान्ति- को हि साधारणो ऽसाधारणश्चेति द्विधा, तत्र साधा- रणः साध्याभाववति विपक्षे पक्षे च साधारणत्वात्स- मानधर्मतया पचे साध्यसन्देहं करोति, असाधारणस्तु पक्षसपक्षाभ्यां साध्यतदभाववत्भ्यां व्यावृत्ततया ऽनेकधर्मतया पक्षे साध्यसन्देहं करोति, विरुद्धस्तु व्य- तिरेकव्याप्ततया पक्षे साध्याभावनिश्चयं करोतीति तयोर्भेद इति शङ्कांकृतोऽभिप्रायः । अत इति पराम टं विशेषणवैयर्थ्य दर्शयति अनुमितीति अनुमितेर्य- ·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकंशङ्कापरिहारः । कारणं तदभावो हेतुदोष इत्यर्थः। कस्तयनुमितिहेतुर्य- ध्यतिरेको हेतुदोष इत्यत आह * अनुमितीति * एको व्याप्तिरपरो हेतुः पक्षधर्मतेति यावत् । ततः कि- मित्यत आह * तत इति * व्याप्तिव्यतिरकस्य हे. तुदोषत्वात्तन्मात्रमुद्भाव्यं हेतुं दूषयतीत्यर्थः । व्याप्ति- व्यतिरेकोद्भावनमेव हतोर्विपक्षसम्बन्धनियमानियमा- भ्यामिति तदुपन्यास इत्यत आह *तचेति* साध्याभा- घसहचरितः साध्यव्याप्तश्चंत्यसम्भवाद्विपक्षत्तित्वद. र्शनेनैव व्याप्तिव्यतिरेको गम्यत इत्यर्थः । विपक्ष- सम्बन्धनियमानियमाभ्यामपि व्याप्तिव्यतिरेको ग. म्यत इति तावेवोपन्यस्याविति विपरीतं किं न स्यादित्याशयोपसंहरति * तस्मादिति * तत्स. म्बन्धमात्रमेवोद्भाव्यमस्तु कृतमलमितराभ्यां व्यतिरे- कसंशयनिश्चयाभ्यामिति सम्बन्धः । तदुपपादयति *अनुमितीति अनुमितिहतुव्याप्तेस्तत्प्रमितेश्च व्यति. रेकबोधनाय व्यतिरेकसंशयेऽनैकान्तिके व्यतिरेकनि- श्वये विरुद्ध चोद्भाव्यमाने तावेव संशयनिश्चयो कुत इति जिज्ञासायां विपक्षसम्बन्धमानं विपक्षनियतस- म्बन्धश्चावश्योपन्यस्य इति कृत्वा विपक्षसम्बन्धमात्रस्य व्याप्तस्तत्प्रमितेश्च व्यतिरेकस्य लिङ्गत्वात्तन्मात्रमुद्भा- व्यमुपजीव्यत्वाल्लाघवाचेत्यर्थः । अभृद्भवति भविष्यतीति लुडादिलकारभेदप्रयोगे विवचितोऽपि भूतादिकालः प्रतीयते देवदत्सो ग्राम- गतः इत्यादौ पुल्लिङ्गत्वादिरविवक्षितः प्रतीयते यथा वाग्निमान्पर्वत इत्यादावविवक्षितधम्मिदृष्टान्तादि ·सडनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छदे प्रतीयते - तद्विपक्षसम्बन्धमात्रोद्रावने ऽविधक्षिती नियमानियमो प्रतीयत इत्यत आह । ६०२ अविवक्षितनियमाऽनियमप्रतीतिनिरासः । लकारभेदप्रयोगे तैस्तैलंकारैः कालविषयविशेषप्र- तिपादनवद्विभक्तिभिर्लिङ्गसङ्ख्याज्ञापनवत् पर्वतोऽग्नि- मानित्यादौ धादिप्रतिपादनवच्च नेदं घटते तत्र तेषा- मतात्पर्यविषाणामपि पदप्रयोगे विशिष्टबोधने वा अ- न्यथासिद्धानां यथा बोधनं तथा यद्यत्रापि व्याप्तरतात्प. र्यविषयत्वं तदनकान्तिकसाधारण्यादेव, अन्यथोक्तदो- पापरिहारादेवोति । * लकारति * कालविशेषस्याविवक्षितत्वं का. लसम्बन्धमात्रस्य विवक्षितत्वात्पथमादिविभक्तः क. दिकारकमात्रपरत्वाल्लिङ्गादेरविवक्षितत्वमग्निपर्वत. सम्बन्धस्यैव विवचिततया प्रत्यक्षसिद्धतया च धा- देरविवक्षितत्वमित्यर्थः कुतो न घटत इत्यत आह * तत्रेति तत्र तेषामतात्पर्यविषयाणामन्यथासिद्धानां बोधनं यथति सम्बन्धः । अन्यथा सिद्धिं दर्शयति * पदेत्यादिना * पदानां लिङ्गादिबोधकत्वस्वाभाव्या- ल्लिङ्गादेरन्यथामिद्धिः कालादिविशिष्टबोधने वि. शेषणतया कालादिविशेषस्थान्यथासिद्धिरित्यर्थः।त. था व्याप्रतात्पविषयत्वमुत तात्पर्यविषयत्वमिति विकल्प्य प्रत्याह * तथेति * साधारण्यादेव न घट. त इति सम्बन्धः । व्यतिरेकनियमस्यातात्पर्यविषय.

·हेवामासखण्डने नैय्यायिकशङ्कापरिहारः । तया लक्ष्यत्वाभावाद्यतिरेकसामानाधिकरण्यमावं ल. क्षणं स्यात्तदनैकान्तेऽप्यस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । वि. तीयमपवदति * अन्यथेति * सम्बन्धनियमस्य विव. क्षितत्वे व्यतिरेकसम्बन्धमात्रस्यागमकत्वप्रयोजकत्वे सति विशेषणवैयादवेत्यर्थः । खण्डनान्तरमाह। ६०३ खण्डनान्तरम्। अनैकान्तिकत्वञ्चानुहावयता अनभिगच्छता वा विरुद्धमशक्योहावनमशक्याधिगमञ्चति तदुपजीवित्वान्न पृथक् दूषणं विशेष्यप्रतिपादनं विशष्यावगमञ्च कि. ना विशिष्टप्रतिपादनस्य विशिष्टावगमस्य चाशक्य- वात् । एवमन्यत्रापि विशेषणस्याप्रयोजकता विशेष्य- स्य सामध्ये स्वयमूहनीया । तद्यथा-इदमसाधकं सा- धारणानैकान्तिकत्वादित्यत्र साधारणेनि विशेषणे सप- क्षविपक्षगतत्वादित्यत्र सपक्षगतत्वेऽप्युहाव्यमाने एक- मसाधारणेऽपिति इदमसाधकं जातित्वादिति जातित्व- विवेचन स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरिति इत्वस्यैव सर्वमसत् ज्ञेयत्वादित्याद्यजातिजातिसाधा- स्य दृषणसमर्थत्वेनोत्तरत्वाभिधान इति । *अनैकान्तिकत्त्वामतिविरुद्धोऽनकातिकान पृथक अणमिति सम्बन्धः । तत्र हेतुः * तदिति * तस्याप्युप- दनाय *अनैकान्तिकमित्यादि विरुद्धस्यानकान्ति- स्वव्याघात.

·खण्डनखण्डखाचे प्रथमैपरिच्छेदे
कोपजीवित्वे भवदुक्तं मवेत्तदेवासिद्ध व्याप्तिभङ्गति
त्वाविशेषादित्यत आह * विशेष्येति * विपक्ष
सम्बन्धस्य विशेषणं कात्यादि कृत्स्नत्वादिवि
ष्टविपक्षसम्बन्धप्रतिपादनादिविशेष्यभूतविपक्षसम्
न्धमात्रातिपादनादिव्यतिरकेण नोपपद्यते विशे
णविशेष्यप्रतिपादनायधीनत्वाद्विपक्षसम्बन्धमा
नैकान्तिकमित्यर्थः । विशेष्यांशस्य हेतोरगमक
समर्थत्वे सति विशेषणवैयर्थ्यमन्यत्राप्यतिदिई
*एवमिति* तदुदाहरणेन विशदयति तदिति* =
ब्दो नित्यः प्रमेयत्वात् घटवदित्यत्र प्रमेयत्वमसा
साधारणानैकान्त्यादित्युक्ते साधारणेति विशेष
सति सपक्षे सपक्षविपक्षल्यावृत्तस्वादित्यत्र विपः
ति विशेषणेऽप्रयोजकता द्रष्टव्येत्याह * एवमिति
विशेषणांशस्यैव समर्थत्वे विशेष्याप्रयोजकता
द्रष्टव्येत्यभिप्रेत्याह * इदमिति * सर्व सत् ज्ञेयर
दिति प्रथमप्रयोग दृष्टान्ताभावेनासाधकत्वेऽपि
जातिना सर्वमसत् ज्ञेयत्वादिति बितीयप्रयोगे हे
रपि ज्ञेयतया ऽसत्वप्रसङ्गेन स्वव्याघतकस्वादादिप
नेदं साधकं हेतुत्वादित्यादिपरिग्रहः किमिदं जाति
जिज्ञासायां स्वव्याघातकरमुतरं जातिरिति विवेच.
जात्यजातिसाधारणस्यव्याघातकत्वर
दूषणसमर्थत्वादुत्तरमिति विशेष्यस्याप्रयोजकता
त्तररूपे व्याघाते जातित्वानङ्गीकारादुत्तरमित्यपि
क्रव्यम् ।
एवं प्रसङ्गाह्यर्थविशेषणत्वाचन्यत्रातिदिश्य

·हेत्वाभासमण्डने नैयायिकशङ्कापरिहारः। खलक्षणखण्डनं प्रकृतमनुसरति । ६०३ विरुद्धलक्षणसण्डनम् । कि साध्यविपरीतेति साध्याभावेत्यर्थे, यदा अभा- वात्मैव साध्यः कचिद्भवति तत्र तद्विपरीतस्य भावत्वात्त- दव्यापकत्वं लक्षणस्य । नच विपरीतशब्दस्य विरोधि- मातार्थत्वे भावाभावोभयव्याप्तिरिति वाच्यम् । सहानव- स्थानं हि भावाभावयोर्विरोधोऽभ्युपेयते अनवस्थान- ञ्च संसर्गनिषेधः स च भावाभावयोरन्योन्यस्यानव. स्थानमेव परस्परप्रतिषेधरूपत्वात्तयोः, तथा च सति भावाभावयोः स्वरूपस्यानुपसङ्ग्रहे प्रत्येकमव्याप्तिर्मि- लितस्यासम्भव एवेति । वक्ष्यामश्च भावाभावयोर्विरो- धनिरुक्तिनिराकरणमुपरिष्टादिति । * किश्चेति साध्यविपरीतव्याप्त इत्यत्र विप- रीतपदेनाभावो विवक्षित उत विरोधमात्रमिति वि. कल्प्य प्रथमं प्रत्याह * साध्येति * अभाव इत्यर्थे मौद्गुण इति गुण एकारे कृते अभावेत्यर्थे इति रूपे विषषित इति शेषः । न नित्यः शब्दः भावत्वे सत्य. मादित्वादित्यत्र नित्यत्वाभावे साध्ये तविपरीतेन नित्यत्वेन भावरूपेण व्याप्तोऽयं विरुडो लक्षणेन न व्याप्यत इत्यव्याप्तिरिति यावत् । द्वितीयमपवदति * चेति * यत्र भावः साध्यस्तत्र तविपरीतोऽभावो वाभाषस्तत्र तविपरीतो भाव इति कुतो नोभ- १०७ ·लण्डनखारताचे प्रथमेपरिच्छेदे * भाह पव्याप्तिर्विरसमात्रायत्व इत्यत आह * सहेति * पामावस्यैव विरोधत्वे ऽन्यतरलयप्रसङ्गादित्यर्थः । स्तु ततः किमित्यत आह - अनवस्थेति * एकसि काले देशे च भावाभावयोरवस्थानं संसर्गस्त षेषोऽनवस्थानमित्यर्थः । संसर्गनिषेधः कीदृश इ. आह* स चेति * यत्र भावस्तत्र नाभावो यत्राः पस्तत्र न भाव इत्यन्योन्यस्यानवस्थानमेव संस निषेध इत्यर्थः । कुत इत्यत आह * परस्परेति * त लक्षणस्य को दोष इसत आह तथेति भावयाः स्वरूपास्वीकारे तयोरनवस्थानस्यैव लक्षा स्वस्वीकारे किं प्रत्येक लक्षणमुत मिलितमाग्रेऽन्योन्य दाहरणाव्याप्तिः द्वितीयेऽसम्भव इत्यर्थः। भावाभाः योरनवस्थानं च यद्यपि तदुभयव्यतिरेकेण नासि तथाऽप्पङ्गीकृत्यैतदुक्तम् । भावाभावयोर्विरोधनिर्व नस्य खण्ज्यमानत्वादपि लक्षणासिद्धिरित्याह - क्ष्यामश्चेति । उत्तरवादपातनिका रचयति ६०४ मनेकान्तिकखण्डनारम्भः। किञ्च व्याप्तिपदेन लक्षणप्रविष्टेन किं व्यवच्छेद्य- म्। अनैकान्तिकमिति चेत । किं तदनैकान्तिकम् । तथा हि-अनकान्तिकः सव्यभिचार इत्यलक्षणम् । सव्य- भिचारत्वं हि यदि विपक्षवर्त्तिता तदानी विरुद्धऽपि प्रस- अः असाधारणानकान्तिकाव्याप्तिश्च । अथ सपक्षवि- ·हेवामासबने नैयायिकशापरिहारः' पक्षगताभावता तदा साधारणोदाहरणाव्यापकत्वम् । *किचेति विरुद्धलक्षणप्रविष्टेन व्याप्तिपदेन किं व्यवच्छचं न किञ्चिदिति क्षेपः प्रश्नो वा उभयत्र परि- हारं शङ्कते अनैकान्तिकामिति* असिद्धस्य सप्तमरसा. दिवदन्यवच्छेद्यत्वादनैकान्तस्य सिवितव्या सा च लक्षणायत्तेति लक्षणं पृच्छति *किमिति आक्षेपा. भिप्रायमाविष्करोति *नथा हीति एकस्मिमेव सा. ध्ये नियत एकान्तः न एकान्तोऽनैकान्तः व्यभिचा. रच सम्बन्धानियमः अनियतसाध्यसम्बन्धोऽनैकान्त इत्येतदलक्षणमिति यावत् । किमिदं सव्यभिचार- स्वं विपक्षत्तित्वमुत सपक्षविपक्षगताभावता किं स्वित्सपक्षविपक्षसाधारणतेति विकल्प्य प्रथममनुव. दति *सेति* दूषयति * तदेति * सब्दोऽनित्यः अ. कार्यवादित्यस्मिविरुदपि विपक्षवृत्तित्वं लघर्ष गतमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। दोषान्तरमाह - असाधार- ति * शब्दो नित्यः आकाशविशेषगुणत्वादित्यसा- धारणानैकान्तिकाऽव्याप्तिस्तस्य विपचवृत्तित्वासावा. तु। ननु अनध्यवसितोऽयं हेत्वाभासोनानैकान्तः सा. ध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुरनध्यवसित इति तल्लक्षणादिति । मैवम् । असाधकत्वममुमित्यजनकत्वं तयाप्तिपक्षधर्मत्वनिश्चये सत्येव उत तबिरहे वा नायो ऽसम्भवान्न हि सम्भवति व्यासपक्षधर्मतानिय. ये सत्यसाधक इत्यतिप्रमगात्। बितीयेऽसिदान्तर्भा. वः व्याप्तिविरहाचे दसाधकत्वं तदा न एकान्तोऽनका.

·मण्डनसडसाचे प्रथमेपरिषद
न्तिक इत्यन्वर्थसंज्ञासम्भवे अपूर्वसंज्ञान्तरकरण
पपलं प्रमाणाभावाद्गारवाच्च । अस्यानकान्तिक
र्भाव्यनुपसंहार्यस्यानकान्तिकान्तर्भावाभावादन
न्तिकादनध्यवासितः पृथक् स्वकिर्तव्य इति ३
समनन्तरमेव तस्याप्यन्तर्भावाभिधानात्तस्माद्भूष
कमप्यनादृत्याचार्योद्योतकरवाचस्पतिप्रभृतिभि
मेव स्वीकार्यमिति द्वितीयं शङ्कते *अथेति सपक्ष
पक्षयोर्गतोऽभावो यस्य स तथोक्तस्तद्वावस्तत्ता
व्यभिचारत्वमिति सम्बन्धः। निराकरोति तदो
शब्दो नित्या प्रमेयत्वादिति साधारणानकान्तिको
हरणाव्यापकत्वं लक्षणस्य पक्षत्रयवृत्तित्वातस्येत्य
तृतीयं शकते।
६०५ विकल्यनिरासः।
अथोच्यते सव्यभिचारत्वं सपक्षविपक्षसाधारण
अभिप्रेता सा चान्वयेन साधारणस्य व्यतिरेकेणार.
धारणस्यानैकान्तिकस्य सङ्ग्राहिका, सपक्षविपक्षसाधार'
तामात्रं त्वन्वयेन व्यतिरेकेण वेति विशेषणवत्तयान वि.
क्षिता अतः साधारणासाधारणानकान्तिकयोरुभयो
पि
सङ्ग्रहः
। विवादाध्यासितं क्षणिक सत्वादित्यादेर
पसंहार्य्यस्यापि सपक्षविपक्षशून्यत्वादेव सपक्षविपक्षम
तत्वाभावेन साम्यमिति । विचार्य्यमेतद्याख्यानं परमर
तावदापाततः, तथापि व्यतिरेकेण सपक्षविपक्षसाधारण

·हेवामासखण्डने नैयायिकपरिहारः। तायाः सपक्षाव्यपके सद्धेतौ धूमविशेषादौ गतत्वेनाति- व्यापकत्वात् । यदि त्वस्य दोषस्य परिहारार्थ सर्वविपक्ष- सपक्षसाधारणमनैकान्तिकामिति ब्रूषे । तदा व्य- तिरेकमात्रेण सर्वसपक्षाविपक्षापक्षसाधारणता धूमा- नुमानादिगामिनी न भवतु नाम । अन्वयेन तु सर्व- सपक्षविपक्षसाधारणता विपक्षसपक्षकदशगामिनं साधा- रणानैकान्तिकं शब्दो न नित्यः प्रत्यक्षग्राह्यत्वादित्या- दिकं न सङ्ग्रह्णातीत्यव्याप्तिरित्येकं सन्धित्सतोऽपरं प्रयते । अथेति * एवमपि कथमुभयसङ्ग्रह इत्यत आह सति * अन्वयः सत्त्वं, व्यतिरेकोऽसत्त्व साधारणस्यो भयत्र सत्वं समानमसाधारणस्यासत्त्वमिति अ न्वयेन व्यतिरेकेण च सपक्षविपक्षसाधारणतीभय- सवाहिका व्यापिकेत्यर्थः । अन्वयेन साधारण्यं चंद्रि- वचितमसाधारणाव्याप्तिर्व्यतिरेकेण चत्साधारणाऽ- व्याप्तिरुभयेन चेदुभयाव्याप्तिरित्यत आह * सपक्षे. तिलक्षणं व्यापकमिति शेषः । हेतुं ब्याचष्टे * अन्व. येनेति *विवादाध्यासितं सर्व क्षणिक सत्वादित्यादे- खुपसंहार्यस्य कथं सग्रहः तत्रान्वयव्यतिरेकयोर- भावादित्यत आह *विवादेति * उपसंहारो व्याप्तिस्त- विषय उपसंहार्यो दृष्टान्तः स न विद्यते यस्य सोड- संहार्यः तस्यापि सपक्षविपक्षगतत्वाभावेन व्यति- रेण साम्यमिति तदुपसङ्ग्रहस्तत्र हेतुः सपचेति न

·अण्डनखगएखाचे प्रथमपरिच्छी
हि सम्भवति सपचादिर्मास्ति तत्र गतो हेतु
दिपदेन सर्व शून्यज्ञेयत्वादित्यादिसङ्ग्रहः । न
पुष्पादिदृष्टान्त इति वाच्यम् । निरुपाख्यस्थ
पाख्यसाध्यहेत्वनाश्रयत्वादन्यथाऽऽश्रयासिडित
पप्रसङ्गादिति सपक्षविपक्षसाधारण्यं केवलर
रोकिहेतोरप्यस्तीत्यतिव्याप्तिः साध्यासाधकरव
षणे तदेव दूषणं समर्थमुद्भाव्यं व्यर्थ सपचेत्या
शेषणमित्यभिप्रेत्याह * विचार्यमिति *
कृत्याप्याह * परमिति * परं केवलमापाततो
ति अङ्गीकृतं चेल्लक्षणसौस्थ्यमित्याशा किं
क्षविपक्षसाधारण्यमानं लक्षणमुत सर्वसपक्षा
साधारण्यमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तथा
ति * गोपालघटिकोबासितधूमव्यावृत्यर्थ विशे
म्। धूमवस्वादिति सद्धेतुर्विपक्षसपक्षयोतिरक
साधारण इत्यतिव्यापकत्वं । तत्र हेतुः * सपदं
सपक्षकदेशेऽङ्गारावस्थाग्निमति तदप्रवृत्तरित्या
आदिपदेन शब्दो नित्यः सामान्यवत्त्वे सर
दादिबहिरिन्द्रियग्रायत्त्वात् घटवदित्यादिसड़
द्वितीयकल्पं शङ्कते * यदीति * सर्वसपक्ष
क्षसाधारणो ऽनैकान्तः सद्धेतौ सपक्षकदेशवृत्ती
भाव इति तनिवृत्तिरित्यर्थः । उक्तातिव्याप्तिपां
रमजीकृत्य दूषयति * तदेति * व्यतिरेकमात्रेण र
विपक्षसाधारणता धूमानुमानगामिनी न भवः
कृत्वा ऽतिव्याप्तिर्माभून्नामेत्यर्थः । न चैतावता
निरवद्यमव्यापकत्वादित्याह * अन्वयेनेति :

·हेत्वाभासखण्डने नैयाधिकशङ्कापरिहारः। नित्यः प्रत्यचत्वात् घटनादिति साधारणानैकान्तं न सगृह्णाति-न व्यानोति सपकदेशे गुरुत्वादी आ- काशादौ वा प्रवृत्तरित्यर्थः । शन्दोनित्यो ऽचलनात्म- स्वे सति सामान्यववादित्यादिरादिपदार्थः। उपसंह- रति * इत्येकमिति * अतिव्याप्तिपरिहारमिच्छतस्ते. ऽपरं-सर्वलक्ष्यव्याप्तिः प्रच्यवत इत्यर्थः। सचेतावतिव्याप्तिपरिहारमङ्गीकृत्याव्यापकत्वमु. कमिदानीमतिव्याप्तिरपि तदवस्थेत्याह । १०६ अङ्गीकृत्याऽपिदोषतादवस्थ्यम् । अपिचान्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वसपक्षविपक्षगतत्वाहू- मानुमानादौ स एव प्रसङ्गः विशेषरूपेण तयोरविवक्षित- वात् । अपि चेति • धूमादौ स एवं चणातिव्यापकरवप्रसङ्गस्तत्र हेतु: * सर्वेति * तत्रा- पिबेतुरन्वयेति । घूमवत्वं हेतुर्विपक्षं व्यतिरेकेण स. पक्षकदेशं च तेनैव सपक्षकदेशं पुनरन्वयेनेत्यन्वय- स्पतिरेकाभ्यां सर्वसपक्षादिव्यापकत्व मित्यर्थः । न्य- तिरेकेणैवान्वयेनैव वा सर्वसपक्षविपक्षसाधारणोऽनै- कान्तिक इति विवक्षितत्वान्नातिव्याप्तिरित्यत आह विशेषेति * विवचितत्वं चाव्याप्तिरित्यर्थः । सर्वसपक्षेत्यादिलक्षणवाक्ये सर्वपदं विपक्षस्या- विविशेषण, मुत सपक्षस्यैकस्यैवेति विकल्प्य प्रथम वदति।

·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छ
६०७ लक्षणविकल्पनिरासः।
किश्च सर्वसपक्षविपक्षसाधारणमनैकान्ति
वाक्ये यदि सर्वेति विपक्षस्थापि विशेषणं तदा
क्षैकदेशवृत्तेः सपक्षव्यापिन: साधारणानैकानि
त्रमरेणुः काव्वयवको महत्त्वात् घटवदित्यादेर
कं लक्षणमिदम् । अथ सचेति न विपक्षस्य वि
तदा व्यतिरेकमादाय विपक्षसर्वसपक्षसाधारणम
न्तिकमिति एतद्विपक्षैकदेशमात्रवृत्तौ विरुद्ध क्षिति
त्या सावयवत्वादित्यादौ गतत्वादतिव्यापकमिति
*किश्चेति * दूषयति * तदेति * तदा र
रणस्यानैकान्तिकस्याव्यापकमिदं लक्षणमिति :
न्धः । सर्वेति विशेषणाभावादिति दर्शयति *
क्षेत्यादि * उदाहरणमाह * प्रसरेणुरिति * ,
कामत्यर्थः । कार्यमवयवो पस्य स तथोक्तः का.
म्य इत्यर्थः । महत्वं हेतुः सपक्षे घटादौ सर्वत्र
विपक्षे परमारवादी न वर्तते दिकालादौ वर्तत
विपक्षकदेशवृत्तिः परमाणुः स्वतो न्यूनपरिमा
रब्धः द्रव्यत्वात् घटवदित्यादिरादिपदार्थः । बित
शङ्कते *अथेति अतिव्याप्तिं दर्शयितुंलक्षणवाक
पर्यवसितमर्थ दर्शयति * तदेति * व्यतिरेकमा
विरुद्ध गतत्वादित्युपरि सम्बन्धनीयम्। इदमनैका
कमित्युक्तं स्यादिति शेषः । अस्तु को दोष इत्यतः
एतदिति* उदाहरति चितिरिति साक्यवस्था

·हत्यामासखण्डने नैय्यायिशङ्कापरिहारः। तिहेतुर्विपक्षे घटादौ वर्तते बुद्ध्यादौ च न वर्तते सपक्षेप. रंमाण्वादौ सर्वत्र न वर्तत इति सर्वसपक्षविपक्षसापा- रणत्वं विपचैकदेशत्तिविरुद्धेऽस्तीत्यतिव्याप्तिरित्य- थैः । क्षितिनित्या कार्यद्रव्योपादानत्वादित्यायुदा- हार्यामिति दर्शयत्यादिपदेन । सपक्षविपक्षसाधारणामिति लक्षणस्यासाधार- बादिसकलानकान्तिकव्यापकत्वमङ्गीकृत्यातिव्यापक- स्वमुक्तमिदानी सा वाक्भगिरेवानुपपन्नेत्याह । : ६०८ वाचोयुक्तिनिरासः । का चेयं वाचोयुक्तिः सपक्षविपक्षसाधारणमनैका- न्तिकमित्युक्ते सर्व सङ्गृह्यते अन्वयेन व्यतिरेकेण चे- वि कथमनुपसंहार्य्यस्यासत्सपक्षविपक्षस्य सपक्षे विप- क्षेचा अन्वयेन व्यतिरकेण वा साधारण्यं स्यात् तयो- वाभावात् । यदि च सपक्षे च विपक्षे च साधारण- त्वमुभयत्र स्वरूपानुगमो विवक्षित स्तदानीमसाधारणा- नैकान्तिकाव्याप्तिः । अथोभयस्मिंस्तस्मिन्नसत्त्वं तद्विव- क्षितं तदा सर्वाव्याप्तिः तदसत्त्वस्यातद्धर्मत्वात् । अ. थं तदुभयवर्त्यभावप्रतियोगित्वं तदुभयसम्बन्धस्य यो- भावस्तदाश्रयत्वं वाऽभिप्रेतं तदापि साधारणोदाहर- प्राव्याप्तिः । अथ मन्यसे तदुभयसाधारण्यं नाम एक- स्मिन् यादृप्यं हेतोः सत्त्वमसत्त्वं वा तादूप्यमपरस्मिन्न- वि यत्तदुच्यते, तथा सति नाव्यापकतादोष इति । मै-

·अण्डमाखाये प्रथमेपरिच्छेद
वम् । मुख्यस्तावहूचनार्थो नोपपद्यते हेतोरैकरूप
सपक्षविपक्षावाश्रय इति। किं नाम? ऐकरूप्यवतोहेतो
वाश्रयाविति स्यात्तदा चासाधारणाव्याप्तिः तत्र र
विपक्षे च हतोरसत्त्वेन तदाश्रयत्वासम्भवात् । तर
सपक्षे विपक्षे च साधारणत्वं हेतोरनैकान्तिकल
त्यनुपपन्नमेव ।
*का चोति * साधारणासाधारणानुपसंह
मित्यर्थः । काऽनुपपत्तिरित्यत आह * कथामिति
सपक्षविपक्षयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां साधारण्य
पसंहार्पस्थासम्भवीति दर्शयितुं तत्स्वरूपमाह
असदिति * कथं या न स्यादित्यत आह * त
रिति * सपक्षविपक्षयोरेवाभावे तनिष्ठो हेतुभार
मावो वा न हि प्रमातुं शक्यते भावाभावयो
वाधिकरणतया प्रमानियमादित्यर्थः । किं च ६
क्षविपक्षसाधारणत्वं हेतोः सपक्षविपक्षयोरनुगम
तदुभपत्रासत्वं किं वा तदुभयनिष्ठाभावप्रतियोः
स्वमाहो स्वित्सपक्षविपक्षसम्बन्धाभाववत्वमिति
कल्प्य प्रथममनुवदति * यदीति * अव्याप्न्या द
यति * तदेति * असाधारणानकान्तस्य सपक्षनि
दानुगनत्वाभावादण्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयं श,
* अथेति * तत्सपक्षविपक्षसाधारण्यमित्यर्थः ।
सम्भवेनैतदृषयति * तदेति * कुतः सर्वाऽव्या।
रित्यत आह * तदिति * सपक्षविपक्षगतहेत्वमा

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशापरिहारः । स्य हेतुधर्मत्वाभावात्तत्साधारण्यवश्वासम्भवादसि- डिरित्यर्थः । तृतीयचतुर्थी कल्पावुद्भावयति * अथे. ति * सपक्षविपक्षाभ्यां हेतोः सयम्धस्तदुभयनिष्ठ इति तदभावोऽपि सदुभयाश्रय इत्यभावप्रतियो- गित्वं सपक्षविपक्षाभ्यां हेतुसम्बन्धस्य योऽभावस्त- दाश्रयत्वं वा सपक्षविपक्षसाधारण्यं विवक्षितमि- त्यनुषङ्गः । इदमव्यापकमित्याह * तदेति * साधार- जानकान्तस्य सपक्षविपक्षगतत्वादेव तदुभयनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वं तत्सम्बन्धाभाषवत्वं वा मास्ती. त्यर्थः । उक्तदोषपरिजिहीर्षया पक्षान्तरं शकते * अथेति * हेतारेकस्मिन्सपलं विपक्षे या याद्रूप्यं यदूप- एवं सत्त्वमसत्वं वा ताप्यमपरस्मिन्सपश्रादौ य. नाम तत्सपक्षविपक्षमाधारण्यमुच्यत इत्यर्थः । एवं लक्षणशिक्षायां फलमाह * तक्षति * सपक्षविपक्ष- पोरैकरूप्यं प्रति यदधिकरणत्वं सप्तम्या प्रतीयत त- विवक्षितमुत बक्षणया ताप्यवतो हेतोस्तदाश्रयत्वं विवक्षितमिति विकल्प प्रथमं दूषयति * मैवमिति हेतोरैकरूप्यं हेतुधर्मत्वान्न तदन्यनिष्ठमित्यर्थः । त. स्माद् द्वितीयः परिशिष्यत इति प्रश्नपूर्वकमाह - किमिति * अस्तु तथा वा को दोष इत्यत आह *त. देति * कुत इत्यत आह * तत्रेति * तत्रासाधार- पोदाहरण इति यावत् । सपक्षविपक्षयोरैकरूप्यं नाम असाधारणस्यासत्वं ततो हेतोः सपक्षादिनिष्ठत्व मित्यर्थः । सपक्षविपक्षसाधारणोऽनैकान्त इति ल. मणखण्डनं निगमयति * तस्मादिति *

·साडनलण्डसाच प्रथमेपरिच्छेदे
सङ्केपविस्ताराभ्यामुच्यमानं वस्तु मदबुद्धि
रूदं भवतीति कथितमेव हेतुं सङ्कियाह ।
२०९ पूर्वोक्तहेवनुवादः।
असत्वपक्षे हेतोस्तदायकत्वानुपपत्त्या सपः
पक्षे चेति सप्तमीनिर्देशस्यासङ्गतत्वात् । तदभाव
याचाश्रयत्वस्योपपत्ती हेतोस्तदाश्रयत्वे किमाया
आयातु वा किञ्चित् तथापि साधारणोदाहरणेषु
भावापेक्षया सपक्षविपक्षयो र्नाश्रयता सप्तम्यर्थः ।
डेखपेक्षयैवेति एकार्थापर्य्यवसायिवे वाक्यस्य लक्ष
व्यापकतापत्तिरेव।
* असत्व इति * यद्यपि सपक्षादिसापा
तद्गतासत्वं हेतोरित्यसाधारणानकान्तस्थले हेतोः
पक्षादिनिष्ठत्वन्नास्ति तथाऽपि तदभावस्य सप
द्याश्रयत्वमस्तीत्यत आह * तदिति * तदाश्रयर.
सपक्षादेः सप्तम्यर्थस्य सम्भवेऽपि हेतोः सपक्षादि
ठत्वे लक्षणप्रविष्टे न किं चिल्लभ्यत इत्यर्थः ।
चादिनिष्टाभावं प्रति प्रतियोगित्वं हेतोाभ
आह * आयात्विति यद्यपि सपक्षविपचगतास
प्रतियोगित्वं हेतोर्विशेषस्तथाऽपि साधारणानका
कस्थलेषु सपक्षविपक्षयोहत्वभावापेक्षया सप्तम्या
धिकरणत्वं न भवति सपचविपक्षगामित्वादेव त
त्यर्थः । कस्तहि सप्तम्यर्थोऽधिकरणत्वं तत्रेत्यत आई
१ वेत्यनेकार्थपर्यवसायित्वे इति का मु० पु० पा० ।

·८६१ हेत्वामासखण्डने नैय्यायिकशनपरिहारः । कि विति - सपचविखयोरैकरूप्यं हेतोरनैकान्त्य मिति वाक्ये साधारणोदाहरणविवचायां सपक्षादौ सत्वमैकरूप्यमितरत्र तदसत्वमेतावता प्रकृतलक्षणस्य को दोषस्तत्राह * इत्यनेकोति * सपक्षविपक्षयोः साधारणो हेतुरनैकान्तिक इत्ये- तावन्मानं लक्षणमुतान्वयादिना विशेषित इति वि. करस्य प्रथमकल्पमनुवदति । ११० सामान्यविशेषलक्षणयोर्निरासः। किञ्च सपक्षविपक्षसाधारणलं यदि सामान्य. तोलक्षणं साधारणासाधारणानैकान्तिकभेदद्वयसम- हार्थमुच्यते तदा सपक्षविपक्षयोरन्यत्वादिभिहेतोः सा- धारण्यमस्त्यन्यत्रापीत्यतिव्याप्तिः । अथातिव्याप्तिपरि- जिहीर्षयाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सपक्षविपक्षसाधारणमनै- कान्तिकमित्युच्यते तदा अन्वयव्यतिरेकयोः प्रत्यक- मिलितविकल्पानुपपत्त्या अव्यापकलापातः । किं चेति* अतिव्याप्त्यैतदपवदति तदेति* धूम- वत्वादिहेतोःसपक्षाद्यपेक्षयाऽन्यत्वसत्वज्ञेयत्वादिभी सपक्षविपक्षयोःसाधारण्यमस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यः द्वितीयं कल्पमुत्थापयति *अथेति अन्वयेन सपक्षा- रिसाधारण्ये ऽसाधारणाव्याप्तिर्व्यतिरेकेण साधारण्य- लक्षणस्य साधारणाव्यापकतामिलिताभ्यामुभाभ्यांसा. धारण्यस्य सर्वाव्याप्तिरित्यभिसन्धाय दूषयतितदेति* उक्ताव्याप्त्यसम्भवपरिहाराय प्रकारान्तरं शङ्कते।

·૮૨૨ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे ६११ प्रकारान्तरेणानकान्तिकनिरासः । स्यादेतत् स्वस्वाभावविरोधाश्रयाश्रितसपक्षविपक्षत्वं स- पक्षविपक्षसाधारण्यं विवक्षितमेवं नाव्याप्त्यतिव्याप्ती इति। तदप्यसत् । तथाह्यस्तु तावत्सर्वपदविशेषणोपादानानु- पादानपक्षोक्तदोषापातः सर्वशब्दोपादाने धूमानुमानादौ प्रसङ्गश्च । स्वस्वाभावविरोधशब्दार्थस्याप्येकस्यानुगत- स्थासम्भवेन लक्षणानुगमाभावो दोषः तत्तदभावयोहि विरोधः सहानवस्थानं अंनवस्थानञ्चावस्थानप्रतिषे. धा नच तद्रावस्याभावस्वरूपादन्यत्, नचाभाव- स्याप्यनवस्थानं भावस्वरूपादन्यत्, किन्तु तदेव भाव- स्य स्वरूपं तत्र स्वस्वाभावविरोधाश्रय इत्यस्य नार्थैक्यं किञ्चिन्मृग्यमाणमवाप्यते । स्वस्वाभावविरोधाश्रय इति वचनं विचारमर्हति स्वस्वाभावयोर्वि रोधविशेषणतया आधेयकोटिनिवेशात् विशेषणघटित- मूर्तिवाहिशिष्टपदार्थस्य तदाधारत्वानुपपत्तेः । अतिव्या- पकता च स्यात् । अन्वयमादाय सपक्षे व्यातरकमादाय विपक्षे वर्तमानस्याप्युक्तलक्षणोपेतत्वात् । स्वस्वाभा- वाविशेषितस्य तु विरोधस्याश्रयेऽभिधीयमाने सर्वानु- मानव्यापकत्वमनैकान्तिक लक्षणस्यापतेत् । *स्यादिति स्वशब्देनानैकान्तिकाभिमतहेतुरुच्य.

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशङ्कगपरिहारः । ८६३ ते स्वं च स्वाभावश्च स्वस्वाभावी तयोर्विरोधः स्वस्वा- भावविरोधस्तस्याश्रयो स्वस्वाभावविरोधाश्रयो ता- भ्यामाश्रितौ सपक्षविपक्षीयस्य हेतोःस तथोक्तस्तस्य भावस्तत्वं अनैकान्त्यमिति शेषः। अभेदविरोधाऽऽश्र. यभेदाश्रितसपक्षविपक्षत्वं सर्वानुमानसाधारणमिति तयावृत्यर्थ स्वेत्यादिविशेषणम् । सपक्षविपक्षसारणो- ऽनैकान्त इत्युक्तलक्षणपरित्यागाहेत्वन्तरतेत्यत आह *सपक्षेति* लक्षणवाक्ये कुटिलिकास्वीकारफलमाह * एवमिति * भावाभावविरोधस्योभयनिष्ठत्वाद्भा- वाभावयमपि विरोधाश्रयत्वेनैकं भवति तेन प्रत्य- कमिलितविकल्पाऽनुपपत्ति प्यतिव्याप्तिः स त्वादौ सपक्षविपक्षयोरुतविरोधाश्रयाश्रितत्वाभावादित्य र्थः । स्वशब्देन व्यक्तिपरामर्शेऽव्याप्तिः सामान्यप- रामर्शे ऽतिव्याप्तिः धूमादेः सपक्षविपक्षाभ्यामन्यत्वेन स्वस्वाभावविरोधाश्रयाश्रितसपक्षविपक्षत्वादिति दू- षयति * तदिति * असत्त्वमेव प्रकारान्तरेणोपपाद- यति * तथा हीति * सपक्षविपक्षयोर्विशेषणत्वेन स. पदमुपादीयते न वाऽऽये विपक्षैकदेशगामिनं सा- धारणानैकान्तिकं न व्याप्नोति द्वितीये व्यतिरेकण संपक्षविपक्षसाधारणतायाः सपक्षाव्यापके सडेतो धूमविशेषादौ गतत्वेनातिव्यापकमित्यर्थः । भङ्गान्तर- माह * सर्वेति * अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सपक्षविप- क्षगतत्वात् धूमादौ स एव प्रसङ्गः विशेषरूपेण त. योरविवक्षितत्वादित्यर्थः । प्रागुक्तमेव दोषं स्मारयि. त्वा दोषान्तरं दर्शयति * स्वेति * असम्भवेनापी- ·बण्डनखण्डखाच प्रथमपारच्छेद ति सम्बन्धः । कथं विरोधशब्दार्थस्यैक्यासम्भव इत्यत आह * तदिति * हेतुतदभावयोर्विरोधः सहानव- स्थान भावामावविरोधस्य सहानवस्थानस्याङ्गीका- रादित्यर्थः । एवं च विरोध एको न सम्भवतीति द. शनाय तत्स्वरूपं दर्शयति * अनवस्थेति * एक- स्मिन्देशे कालच भावाभावयोः संसर्गोऽवस्थानं तदभावोऽनवस्थानमित्यर्थः । अस्तु ततः किमित्यत आह * न चेति - भावस्य तदभावेन सहानवस्थान- मभावस्वरूपादन्यन्न सम्भवति यत्रामावस्तव भावो- नास्तीत्येकार्थत्वादित्यर्थः । एवमभावस्थापीत्याह * न चेति* अभावस्याऽप्यनवस्थानं भावस्वरूपान्नान्यत्। किं तु भावस्वरूपमभावाभावस्य भाववादित्यर्थः । उपसंहरति * तत्रेति * स्वस्वाभावविरोधः स्वस्वा. भावावेव तथा च प्रत्येकामलितविकल्पदोष इत्यर्थः । स्वस्वाभावविरोधाश्रयत्वं स्वस्वाभावयोरभ्युपगम्य- तदुक्ता च तत्सम्भवतीत्याह * स्वेति * स्वस्वा. भावविशिष्टो विरोध उत विरोधाश्रयाश्रितसपक्ष- स्वादिलक्षणमुत स्वस्वाभावाभ्यामुपलक्षितत्वं वि. रोषस्येति विकल्प्य प्रथमे दूषणमाह *स्वति* स्वस्वा- भावयोस्तदाधारस्वानुपपत्तेरसम्भव इति सम्बन्धः । तदुपपादनं * विरोधेत्यादि * तत्रापि हेतुर्विशेषणे- ति। विशिष्टपदार्थस्य विशेषणघटितमूर्तित्वात्स्वस्वा. भावविशिष्टविरोधस्य स्वस्वाभावाश्रयत्वे स्वस्वा- भाषयोरंशतः स्वत्तिः स्यादित्यर्थः। न केवलमसम्भ- वोऽतिव्याप्सिरपीस्याह अस्तीति अतिव्याप्तिमुपपा- ·हत्वाभासखण्डन मय्या येण्डापरिहारः । दयति - अन्वयामिति अनित्यः शन्दः कृतकत्वादि. त्पादेः सपक्षव्यापकस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां स्वस्वाभा. पविरोधाश्रयाश्रितसपचविपक्षत्वादित्यर्थः। द्वितीयं दर्शयति * स्वेति * अभेदविरोधाश्रयभेदाश्रित. सपक्षविपक्षत्वं सर्वानुमानसाधारणमित्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः । स्वस्वाभावाविशेषितस्य विरोधस्य सर्वानु- मानव्यापकत्वमिति सम्बन्धः। स्वस्वाभावाभ्यामुपलचितत्वं विरोषस्याऽभिप्रे. पते तेन विशेषणपक्षोक्तस्ववत्तिदोषो नेति तृतीय. कल्पमाशयाह। २१२ तृतीयकल्पनिरासः। न च वाच्यं स्वस्वाभावोपलक्षितो विरोधोऽभिमतः तेन विशेषणपक्षोक्तदोषस्य नावकाश इति, यतः स्वस्वा- भावाभ्यां विरोधमातं वा लक्ष्यते तव्यक्तिर्वा काचित् । आये यदेव स्वस्वाभावाभ्यां लक्षितं विरोधमानं तदेवा- न्यदपीत्युक्ताऽतिव्याप्तिः तदवस्थैव । स्वस्वाभावपदोपादा- नवैयर्थ्यञ्च । अथ द्वितीयस्तदा लक्षणस्याननुगमः ए. कस्य विरोधव्यक्तिविशेषस्यात परिगृहातस्यापरविरोध- व्यक्त्यनात्मत्वात् । अथ यावत्योऽपक्षिता विरोधव्यक्त- यस्ता उपलक्ष्यन्त इत्युच्यते, किन्नोपलक्ष्यन्ते, किन्तु किं केन चिदनुगतेन रूपेण, उत प्रतिस्वं व्यावृत्तेनात्मना) १व्यक्तरन्यत्त्वात् इति का० मु. पु० पा० । १०९ ·ANET प्रथमे तदेवोच्यतां किमुपलक्षणोपन्यासप्रयासेन ।न च सत्सम्भवति विरोधमात्रस्यातिप्रसञ्जकत्वात् । प्रति- त्वं व्यावृत्तेन व्यक्तीनामात्मनोपलक्ष्यत्वे तथैव तासां लक्षणप्रवेश इति मिलितानां लक्षणत्वे सर्वाव्याप्तिः प्रत्येक लक्षणत्वे परस्परांदाहरणाव्याप्तिः । मोति* कुत इत्यत आह * यत इति * यत इत्य- स्थ विरोधव्यत्यनात्मवादित्यनेनोपरि सम्बन्धः । हे. तूपपादनाय विकल्पयति * स्वेति अविवचितवि. शेष विरोधसामान्यमुपलक्ष्यते किं वाविरोधव्यक्ति रेव का बिदित्यर्थः । कस्मिन्सति किं स्यादित्यत आह * आद्य इति * विरोधमात्रस्योपलक्षितस्य लक्षणनिवि. ष्टावात्तस्य क्यादन्यत्र धूमानुमानादावपि विरोधाश्र- यशश्रितसपक्षविपक्षगतत्वेनोक्तांतिव्याप्तिरित्यर्थः । अव्याप्स्यतिव्याप्तिपरिहारफलत्वाभावात्स्वेत्यादिवि- शेषणस्य विशेषणासिद्धं च लक्षणमित्याह * स्वति * द्वितीयं दूषयति * अथेति * अननुगमे हेतुमाह * ए. कोति * एकैव तावविरोधव्यक्ति लक्ष्यते तस्याः सा. धारणगतत्वेऽसाधारणानकान्तिकाव्याप्तिस्तद्गतत्वे चतराव्याप्तिरित्यर्थः । विरोधमानं नोपलक्ष्यते नाप्ये. कैव विरोधव्यक्तिः किं तु साधारणासाधारणकृत्स्ना- नैकान्तिकोदाहरणेषु यावत्यो विरोधव्यक्तयोऽपे- ध्यन्ते तावत्यः स्वस्वाभावाभ्यामुपलक्ष्यन्तेऽतो मोक्त. दोष इति शङ्कने * अर्थति * अङ्गीकरोति, किमिति * ·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशनपरिहारः । पपलक्ष्यन्ते एवेति शेषः। विवक्षित दोषं दर्शपितुषि- कल्पयति किं वित्यादिना अपेक्षिता व्यक्तयः केन चिदनुगतरूपेण सगृहीता लक्ष्यन्त इति प्रथममपा. करोति * प्रथमे इति * तस्यैवापसङ्ग्राहकरूपस्याव्या. स्यादिपरिहारेणानेकान्तिकष्यबस्थापकत्वसम्भवादप- जीव्यस्वाल्लाघवाच तदेव लक्षणमास्तामुपलवाणा- दिप्रयासो व्यर्थ इत्यर्थः । अस्तु तर्हि तदेव लक्षणमि- स्यत आह * न चेति * असम्भवे हेतुमाह * विरो. धेति * विरोधमात्रस्यातिप्रसञ्जकत्वात्स्वस्वाभाववि. रोधाभिधाने ऽप्यभिहितदोषानिस्तार इत्यर्थः । दि. तीयमपवदति * प्रतीति * व्यक्तीनां प्रतिवं व्या- वृत्तवनाऽऽस्मनोपलक्ष्यत्वे-सेनेवाकारेण लक्षणप्रवेशे स्वीकार्य सति मिलिताना लक्षणस्वं प्रत्येक वा ss सम्भवो द्वितीयेऽव्याप्तिरित्यर्थः । अनैकान्तिकस्य लक्षणान्तरं शङ्कते। ६१३ भनेकान्तिफस्य लक्षणान्तरनिरासः । स्यादेतत् सपक्ष एवं विपक्ष एव घर्त्ततेन यः सोऽनैकान्ति- कइति लक्षणमस्तु तेन साधारणासाधारणानकान्तिको- दाहरणव्याप्तिर्भवतीति । एतदप्यलक्षणम् ।सद्धेतौ धूमादा- वपि गतत्वात् । नह्यसौ विपक्ष एव वर्तते, सर्वथा तत्रा. (१) ८३५ पृष्टस्थ९ पडौ "उक्ताति व्याप्तिपरिहारायेत्यादि एतावत्प- र्यन्तं शारीविद्यासागर्यो रेकविध एव पाठ उपलभ्यते लेखनशैली. तु शाडूरीत्त्वं नामापयति विद्यासागरीस्थ एषांशः प्रमादाच्छाइयां मिश्रित इत्यनुमीयते।

·सडनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छी वृत्तेः । नापि सपक्ष एव, पक्षेऽपि वर्तमानत्वात् । अथ पक्षवृत्तिरिति विशेषयसि तथापि सद्धेतोरपरित्यागः प- क्षवृत्तित्वादेव सपक्ष एव वृत्तरभावात् । असिद्धानका- न्तिकसङ्कराव्याप्तिश्च । अथ पक्षव्यतिरिक्त इति वि- शेषणं प्रक्षिपसि तदानीमप्रसक्तव्यावर्त्तनमनुपपन्नं । न हि पक्षाव्यतिरिक्तः सपक्षो विपक्षो वा सम्भवतीति सपक्षस्य विपक्षस्य च कुतश्चिदव्यावर्त्तकं विशेषणमेवे- दं तयोः कथं घटेत । अथ पक्षव्यतिरिक्त वर्तमान इति विशेषयसि तदानीमसाधारणाव्याप्तिः नासौ पक्षव्यति- रिक्त वर्तमानः । अथ पक्षव्यतिरेकेणेति विशेषणमुपादत्से तदाऽपि पक्षव्यतिरेकस्य पक्षविरहरूपस्योपलक्षणत्त्वं हेतुत्त्वं वा द्वयमपि पक्षमात्रवृत्तावसाधारणानकान्तिके न सम्भवति पक्षविरहस्य तत्राऽसम्भवादेव । निषेध्यविशेष- णत्वे त्वस्य सद्धेती गमनं स्यात् । * स्यादेतदिति - साधारणाऽनैकान्तिका सप. क्ष एव न वर्तते विपचेऽपि वर्तमानत्वाविपक्ष एव च नवर्तते सपक्षेऽपि धर्तमानत्वादसाधारणस्य सर्वथा सपक्षविपक्षवृत्यभावादेव सपक्ष एव न वर्तते इति ल क्षणं तुल्यं लक्ष्यावान्तरबैजात्यमात्रम् । सपक्षे यो न वर्तते सोऽनैकान्त इत्युक्त सपक्षैकदेशवृत्तौ सता. यतिव्याप्तिस्तन्निरासाय विशेषणमेवोति । सपक्ष एप ·८९ हेत्वाभासखण्डने मैग्यापिकशनपरिहारः। म पर्तते पोऽसावनैकान्तिक इत्युक्त विकलेऽतिव्याप्ति- स्तमिरासाय विपक्ष इत्युक्तम् । तथाऽपि विपक्षै. कदेशवृत्तिविरुदे ऽतिव्याप्तिपरिहारार्थमेवेति विशे- षणम् । तेन लक्षणेन किं लभ्यत इत्यत आह +ते. नेति * सपक्ष एव विपक्ष एवं वर्तते न य इति वा- क्यस्योभयत्रापि योजयितुं शक्यत्वादित्यर्थः। केवल- व्यतिरोकिहेतावतिव्यापकमित्यभिसन्धाय दूषयति * एतदिति * अतिव्याप्स्यन्तरमाह * सदिति * अ. न्वयव्यतिरोकिणिधूमादिहतावतिव्याप्तिमुपपादयतिक * न हीति * सडेतोर्विपक्षमात्रावच्छिन्नवृश्यभावे हे. तुमाह * सर्वथेति + लक्षणांशान्तरं सम्भावयति. *नापीति* वर्तते इत्यनुषङ्गः। तत्रापि हेतुः पक्ष इति । सडेतावतिव्याप्तिपरिहाराय लक्षणं विशिनष्टि * अ. थेति * सपक्षविपक्षत्तिमात्रशून्योऽनैकान्त इति ल. क्षणस्य न सद्धेतावतिव्याप्तिः पक्षवृत्तेः सतः सपक्ष एव ततते नेत्यादिनिषेधे विपक्षत्यादिकमादाय यो. जनीयवादित्यर्थः । असमर्थमिदं विशेषणमिति परि- हरति तथाऽपीति पक्षवृत्तित्वविशिष्टस्य सडेतोः सपक्ष एव न वर्तते इति लक्षणांशो नास्ति पक्षस्तित्व. विशिष्टस्य पक्षेन वर्तनादित्यत आह *पक्षेति पक्षेन घर्ततेऽथचपक्षवृत्तित्वविशिष्ट इतिव्याघातात्पत्ति. राश्रयणीया तथा चातिव्याप्तितादवस्थ्यम् । न चैवमं- शतः स्वदृश्यापात इतिषचनीयं, वृत्तिभेदोपादानेन तत्प. रिहारात्पक्षवृत्तित्वधर्मवतः पक्षवृत्तिधर्मिसम्बन्धोपगमे विरोधादेति भावः । न केवलमतिव्याप्तिरव्याप्तिरपी.

·खण्डमखंडसाधे प्रथमेपरिच्छ त्याह • असिडोति * रूपरसावनित्यौ चाक्षुषत्वादि- त्यायसिद्धानकान्तिकसङ्करस्तदव्याप्तिस्तस्य पक्षकदेशे सस्थभावादेवं स्वरूपामिडावनैकान्तिकसङ्कीर्णोदाह- रणं द्रष्टव्यम् । कथितातिव्याप्स्यव्याप्तिपरिजिहीर्षया लक्षणे विशिष्टि अथेतिपक्षव्यतिरिक्त सपक्ष एष विपक्ष एवं वर्ततेन यः सोऽनैकान्तिक इति लक्षणं, न चैवं सडेतावतिव्याप्तिः पक्षव्यतिरिक्त सपच एव प. त्तिनिषेधे विपक्षवृत्तिमादाय तथात्वात्तदभावाच नापि विरुद्धे, पक्षव्यतिरिक्तविपक्षमात्रवृत्तिनिषेधस्य सपक्ष. वृत्तिपर्यवसायित्वान्न चाऽमिजानकान्तसङ्कराव्याप्ति पक्षव्यतिरिक्त सपक्ष एवेत्यादिलक्षणभावादिति भा. वः। पक्षव्यतिरिक्त इत्येतत्सपक्षविपक्षयोर्विशेषणमुत हेतोरिति विकल्प्य प्रथममपाकरोति * तदानीमिति विशेषणं विशेष्यं कुतश्चियावर्त्तयदेव भवति व्या- तिश्चान्यप्रसक्तौ तथा च पक्षव्यतिरिक्तत्वविशेषणं प. क्षव्यतिरिक्तमपक्षादि व्यावर्तयदप्रसक्तव्यावर्तक स्या- दित्यर्थः । पक्षव्यतिरिक्तत्वविशेषणस्याप्रसक्तव्यावर्त कत्वे हेतुमाह * न हीति * साध्यसमानधर्मवतछि. परीतधर्मत्वयोस्तल्लक्षणत्वादित्यर्थः । मा भुत्पक्षाद- व्यतिरिक्तसपक्षादिव्यावर्तकमय च विशेषणम्भवत्ये. त्यत आह * सपक्षेति * "सम्भवे व्यभिचारे च स्यात् विशेषणमर्थव"दिति न्यायादित्यर्थः । हेतुविशेषणमिदमिति बिती- यकल्पं शङ्कते * अर्थति पक्षव्यतिरेके वर्त. माना सपक्ष एव विपक्ष एवं वर्तते न या सोनका.

·हेत्वामासखण्डने नैयायिकशापरिहारः । मत इति लक्ष न चैवमप्रसक्तव्यावर्तनं सदेतो त. थाभूतवृत्तेः प्राप्तायाः प्रतिषेधादिस्यर्थः । अतिव्याप्स्य. भावे ऽप्यव्याप्तिरिति दूषयति तदेति * अव्याप्तिमे- वोपपादयति * नासाविति * नित्या भूगंधववादि- त्यसाधारणः स पक्षमात्रात्तत्वात्पचव्यतिरेकेन वर्त इत्यतिव्याप्तिरिति यावत् । उक्तदोषपरिहाराय विशे- षणान्तरं शङ्कते * अथेति * मपक्ष एवं विपक्ष एव वर्तते न य इति लक्षणं सद्धेतौ यद्यप्यस्ति तथाऽपि पक्षव्यतिरेकेणावच्छिन्नविशेषणाभावा नातिन्या. प्तिर्न वा ऽव्याप्तिः पक्षमात्रवृत्तेरसाधारणस्य प- क्षव्यतिरेकेणान्यत्रावर्तनादेवोक्तलक्षणसम्भवादित्या- शङ्काकृतोऽभिमानः । पचव्यतिरेको हेतुविशेषण. मुत निषेध्यवृत्तिविशेषणामिति विकल्प्य ययाचस्त. दाऽपि व्यतिरेकेणेति तृतीया किमित्यम्भूतलक्षणो,त हेताविति विकल्पयति * तदेति * किश्चात इत्यत आ. ह * बयमिति * असम्भव हंतुमाह * पक्षेति* यदा तृतीयेत्थम्भावलक्षणा तदा पक्षव्यतिरेकेण लक्षि- त इत्यर्थः स्याचदा हेतौ तदा पक्षव्यतिरेकेण नि- पन्न इति तदुभयमपि न सम्भवति पक्षमात्रवृत्तावसा. धारणे पसव्यतिरेकस्यैवासम्भवादिति भावः । बिती- यं कल्पं शङ्कते * निषेध्यति सपक्ष एवं विपक्ष एवं पा वृत्तिई तोनिषेध्या सा पक्षव्यतिरेकेण विशिष्टैव नि: षिक्ष्यते ऽतोविशिष्टनिषेधे विशेषणपक्षम्यतिरेक- स्थापि निषेधात्पक्षे वृत्तिः सिध्यतीति ना साधा. रणा व्याप्तिरित्याशयः। निषेध्यविशेषणस्वे तस्य.को ·८७२ बण्डनबण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेद दोष इत्यध्याहारः । दोष भाषते * सदिति सडेतो धूमादौ पचविरहावच्छिन्नसपक्षमात्रवृत्तिर्नास्ति पक्षे ऽपि वर्तनाविपक्षमात्रे च न सर्वथा तत्रावत्तेरित्यति- म्याप्तिः केवलष्यतिरेकिणि घेति द्रष्टव्यम् । मुक्तन्यायमन्यत्रादिशति । ६१४ मन्यत्र दूषणातिदेशः शङ्कनन्तरनिरासश्च । एतेन पक्षं विना पक्षमन्तरेणेत्याचक्षरैविशेषाभिधा- नमपास्तम् । अथ यदि पक्षव्यतिरिक्त वर्चते तदा स- पक्ष एवं विपक्ष एव न वर्चते यः सोऽनैकान्तिकः तथा सत्यसाधारणस्यापि व्याप्तिः सद्धेतौ चाप्रसक्तिरिति मन्यसे ? तदा भ्रान्तोऽसि तराम् । एवं सति नोभयस्यापि सङ्ग्रहः । असाधारणे तावधीद पक्षव्यतिरिक्त वर्तत इत्येतन्न सम्भवति तस्य पक्षमात्रवृत्तेः कदाचिदपि प- क्षव्यतिरिक्तवृत्तिसम्भावनानुपपत्तेः । साधारणेऽपि नि- श्चितसपक्षविपक्षवृत्तौ यद्यर्थ न पश्यामो यदि पक्षव्य- तिरिक्त वर्चत इति, न हि निश्चितवृक्षभावायां शिंश- पायां प्रयुज्यते यदि शिंशपा वृक्षः स्यादिति, तत्कस्य इंतोः संशयोपस्थापितात् कोटिद्वयादेकस्यां कोटौ तदा- श्रये किश्चिद्धर्मोपदर्शनार्थमारोप्यमाणायां यदीति प्रयुज्यते नतु निश्चित एव वस्तुनि तस्मादसाधारणानकान्तिकस- ङ्ग्रहाय यदीत्याधुपात्तं तन्न साधारणमपि समग्रहीत् ।

·हेत्त्वाभासखण्डने नैयायिकशन परिहारः। * एतेनेति * विनाऽन्तरेण विहायेत्यादिपदानां व्यतिरेकेणेत्यस्मादनान्तरस्वादिस्यर्थः । पंक्षव्यतिरेके वर्तमानः सपक्ष एब विपक्ष एव वर्तते न यः सोऽनै- कान्त इति लक्षणस्थासाधारणेऽव्याप्तिमुक्तां परिहर्तु विशेषणान्तरं शङ्कते * अथेति * यदीति विशेषणेन किं लभ्यत इत्यत आह * तथा सतीति * यदि-शब्दः पाक्षिकत्वं द्योतयति तेन यदि पक्षातिरिक्त सपक्ष एव विपक्ष एव वर्तते न यः सोऽनैकान्तिक इति ल- क्षणं नाव्यापकं पक्षस्य साधारणस्य सपक्षे विपक्षेच वर्तनाभावेऽपि यदि पक्षातिरिक्त वर्तते इति पक्षा. तिरिक्तरत्तित्वस्य पाक्षिकत्वकथनात्तदभावेऽपि व्या- प्त्युपपत्तेरित्याशयः । एवमव्याप्तिं परिहत्यातिव्याप्ति परिहरति * सदिति * यदि पक्षातिरिक्त वर्तते स. हेतुस्तदा सपक्षमात्रे न वर्तते पक्षेऽपि वर्तनादिति ना. तिव्याप्तिरित्यर्थः । वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि नष्टमिति- कष्टां दशामाविष्ट इत्युपहसन्परिहरति * तदोति * अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययाशावात्कथं भ्रान्तत्वमित्यत आह * एवं हीति * उभयाव्यापकस्योभयव्यापक- स्वाभिमानादित्यर्थः। प्रतिज्ञामात्रे नेष्टसिद्धिर्विपरी- तस्यापि सुप्रतिज्ञत्वादित्यतस्तदुपपादयति * असा- धारणेति तदेव वा कुत इत्यत आह *तस्योतियदि- शब्देन पक्षव्यतिरिक्त पाक्षिकी वृत्तिरुच्यते साऽसा- धारणे न सम्भवति पक्षव्यतिरिक्त वृत्यभावस्य निश्चितत्वादित्यर्थः । असाधारणाव्याप्तावपि सा- १ विपक्षेतिसो० पु० पा०' २ मभ्रान्तत्त्वमिति सो० पु० पा० । ११० ·८७४ खण्डमखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे धारणानकान्तं व्यामोत्येवेत्यत आह * साधारणेs- पीति * यर्थ-यदि शब्दार्थ । पाक्षिकत्ववृत्तरित्यर्थः । निश्चिततपासावे यद्यर्थासम्भवं दृष्टान्तेनोपपादयति *न हि इति निश्चितो वृक्षभावो वृक्षत्वं यस्यास्तस्या- मित्यर्थः । तत्रापि यदिशब्दाप्रयांगस्तथाभावनिश्चया- दुत कारणान्तरादिति कथं निर्णेतुं शक्यं येन दृष्टा. न्तत्वेन तदुपन्यास इति पृच्छति * तदिति * तथा- भावनिश्चये सति यदि-शब्दप्रतिनिमित्तासम्भवा- देव तदप्रयोग इति निर्णतुं शक्यमिति परिहरति * संशयेति * संशयोपस्थापितकोटिबयादकस्यां को टावारोप्यमाणायां यदीति प्रयुज्यते न तु निश्चित एक वस्तुनि, तस्यां कोटौ यदि-शब्दप्रयोगः किमित्यत आह * तदिति * यद्ययं पुरुषः स्यात्तर्हि शिरःपाण्या- दि स्यादि स्थाणुस्तदा धक्रकोटरादि भवादति त. दाश्रितधर्मप्रदर्शनार्थमिति यावत् । निश्चितासाधार- गाकारे वस्तुनि मंशयापस्थापिनानेककोटिभ्यो नि. ार्यमाणैककोट्यभावेन तदाश्रगकिश्चिद्धर्मोपदर्शना- भावेन प्रयोगासम्भवादित्यर्थः। तस्माद्यदीतिविशेषण- मुपाददानो भ्रान्ताऽसि तरामित्युपसंहरति * तस्मा- दिति न समग्रहीत्-न व्याप्तवदित्यर्थः । सचेतावतिव्याप्तिपरिहारमात्रप्रयोजनतया प्रका- रान्तरेण लक्षणमुत्थापयति । ६९५ प्रकारान्तरेणानकान्तलक्षणनिरासः । अथ त्रिपक्ष एवं सपक्ष एवं यो हेत्वाभाम: सोऽनैकान्तिक इति मन्यस । तदप्यनुपपन्नम् । अनैका- ·हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशङ्कनपरिहारः । न्तिकत्वमनिश्चित्याग्रत एवं हत्वाभासत्वावधारणे तत एव हेतोरसाधकत्वं सिद्धमिति कृतं तदुपजीविनाऽनै- कान्तिकत्वोपन्यासेन । अथाग्रे हेत्वाभासत्वं नावधा. यंत तदा लक्षणस्य दुरवधारणत्वं विशेषणस्य हेत्वा- भासत्वस्यानवधारणात् । * अथेति * सो ऽयं चकबन्ध इवेति परिहरति * तदिति * एतल्लक्षणयलादनकान्तिकत्वसिद्धे- रने हेत्वाभासत्वं निरधारि न वेति विकल्प्य प्रथम प्रत्याह *अनैकान्तिकोति* द्वितीयं शङ्कते * अथेति - असम्भवन तदपाकरोति * तदेति * अनैकान्तिक त्वनिश्चयादग्रे हत्वाभासत्वानवधारणे कुतो लक्षणा. नवधारणमित्यत आह * विशेषणति विशिष्टसिर विशेषणसिद्ध्यधीनत्वाद्धवाभासत्वस्य च लक्षणविशेष- णत्वादित्यर्थः । सजातीयविजातीयाभासानाभासव्यापयर्थ ल. क्षणान्तरमनैकान्तस्य शङ्कतं । ६१६ अनेकान्तिकस्य प्रकारान्तरेण लक्षणनिरासः । अथ ब्रूषे असिन्द्धविरुद्धप्रकरणसमकालात्ययाप. दिष्टादन्यो हेत्वाभासोऽनैकान्तिक इति । तदप्युक्तन्या- येनैव निरस्तम् । किञ्चैवमसिद्ध्यादिसङ्कर्णिस्यानैका. न्तिकस्य न मङ्ग्रहः स्यात् । न च तदसिद्धादित्वाद- वाहेतुर्भविष्यतीति वाच्यम् । इतरानैकान्तिकवद्विप.

·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे क्षगतत्वादिनाऽप्युद्भावने दोषत्वसम्भवात् । *अथेति कृत्यं स्पष्टम् ।अनैकान्तिकस्वनिश्चयादग्रे हेत्वाभासत्वनिर्णये तत एवासाधकत्वसिद्धरनैकान्तो- पन्यासो व्यर्थो ऽनवधारणे विशिष्टलक्षणासिद्धिरि- त्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह * तदिति * अव्यापकं चेदं लक्षणमित्याह * किं चेति * अनित्यः शब्दश्चाक्षुष- स्वादित्यसिद्धसङ्कीर्णो ऽनैकान्तो न सम्भवति, पृ- थिवीन रूपवती भूतत्वादिति कालात्ययापदिष्ट- सङ्कीर्णः साधरणोऽनैकान्तः,पृथिवी नरूपवती गन्धव- क्वादिति तत्सङ्कीर्णोऽसाधारणः, आकाशमनित्यं प्र- मेयस्वादित्येतदाकाशं नित्यं विभुत्वादात्मवदित्यनेन सत्पतिपक्षसङ्कीर्णानैकान्तं, तदेतदनेकान्तकुलं नैतल्ल. क्षणं व्याप्नोत्यसिद्धादिसङ्कीर्णमसिद्धादित्वादेव हेत्वा- भासो नानकान्तिकत्वादतो नाव्याप्तिरित्यत आह * न चेति * पक्षधर्मत्वव्याप्तत्वप्रमितिविरहाद्यात्म- नोद्भाव्यमानस्य दोषत्वसम्भवे कस्मानासिद्धतादिरि- त्यत आह * इतरोति * असङ्कीर्णानैकान्तेषु विपक्ष- गतत्वेन पक्षमात्रवृत्तित्वेन चोद्भावने यथा दोषत्वं तथा सङ्कीर्णेष्वपि विपक्षगतत्वादिनोद्भावने दोषत्वस- म्भवादनैकान्तत्वमन्यथेतरत्रापि तन्न स्यादित्यव्या- प्तिरित्यर्थः। साधारणत्वासाधारणत्वात्यन्ताभावानधिकरण- स्वमस्तु तर्हि लक्षणमिति शङ्कते। १ अदोषत्त्वप्रसङ्गात् इति का० मु० पु० पा० ।

·हेत्वाभासखण्डने नैयायिकशनपरिहारः। ६१७ प्रकारान्तरेणानकान्तलक्षणनिरासः। अथ मन्यस साधारणत्वासाधारणत्वयोर्व्यतिरेका- भ्यां मिलिताभ्यां विशिष्टादन्यत्वं साधारणासाधारणान- कान्तिकव्यापि सामान्यलक्षणमस्तु । मैवम् । यदि व्य- तिरेकद्वयविशिष्टादन्यत्वं तर्हि तस्य विशिष्टस्य विशेष्ये विशेषणे च इदमस्तीत्यतिव्याप्तिः । यदि व्यतिरेकद्वयव- तोपलक्षणं तदोपलक्ष्यस्वरूपाणां यदि भेदेनैवोपलक्ष्यता तदा व्यतिरेकोऽप्यविशिष्टे तस्मिन्नस्ति।न हियदेवाविशि- ष्टं तन्मात्रं विशिष्टं एवमभेदेनापि । भेदाभेदात्तदेवा ति चेन्न। अतदपीति प्रसङ्गतादवस्थ्यात् । ततोऽत्यन्ता- न्यत्वं लक्षणमिति चेन्न । असिद्ध्यादिसङ्कीर्णानैकान्तिका- दाहरणाव्यापनात् ।स्वरूपाणाश्चानन्त्येन तत्प्रतियोगिका- न्यत्वावधारणस्याशक्यता तेषामानन्त्यात् । तन्मध्यपतित- कतिपयान्यत्वे चान्यत्र कतिपये प्रसङ्गतादवस्थ्यात् । उ- पलक्षणत्वे चोभयव्यतिरेकस्यान्यत्वप्रतियागिकोट्यप्रवे- शेन ततसङ्गृहीतव्यतिरेकपक्षतापातात् । एवञ्चादृष्टवा. णादिना गोत्वादेवम्भूताद्वाणादिविषाणित्वानुमानौचि- त्यापातात् । हेत्वाभासान्तरमप्येवं किन्न समग्राहीति वा- सनायां यदेवानयोरितरेभ्योवैधर्म्य वाच्यं तस्यैव लक्षणस्य निर्वचनतापत्तरिति । १त्तदेवातदपीति का.मु.पु.पा.२न्यत्त्वलक्षणावधारणतिसी० पु०पा।

·खण्डनखण्डखाथे प्रथमेपरिच्छेदे *अथेति साधारणत्वं मपक्षविपक्षयोः सत्वं त. त्रामत्वमसाधारणत्वं, तयोर्व्यतिरेकावभावौ ताभ्यां मिलिताभ्यां यद्विशिष्टं तस्मादन्यत्वं लक्षणमिति यो- जना । अन्यत्वमित्युक्ते यत्किञ्चिदन्यत्वं सर्वत्रति तनिवारणाय व्यतिरकोति पदम् । तावत्युक्ते घट- व्यतिरेकविशिष्टभूतलादन्यत्वं पटेऽपीत्यतिव्याप्ति. रेव तनिवारणायासाधारणति । असाधारणत्वव्य- तिरेकविशिष्टादन्यत्वं साधारणे नास्तीत्यव्याप्तिः त- निरासाय * असाधारगति * साधारणत्वासाधा. णत्वयोर्व्यतिरेकाभ्यां विशिष्टादन्यत्वभित्युक्त साधा- रणव्यतिरेकविशिष्टादन्यत्वमसाधारणे नास्त्यसाधा- रणव्यतिरेकविशिष्टादन्यत्वं साधारणे नास्तीत्यव्या- प्तिपरिहाराय मिलिंतत्युक्तम् । मिलितद्वयव्यतिरेक- विशिष्टादन्यत्वमुभयत्राप्यस्ति स्वव्यतिरेकस्य स्वा- रुढत्वायोगान्मैवमिति व्याप्तिः सम्यग्घेतोरसिद्धादेश्च व्यतिरेकद्रयविशिष्टत्वान्नापि सङ्कीर्णेष्वव्याप्तिस्तत्र मिलितव्यतिरेकविशिष्टान्यत्वसम्भवादिति भावः। इयं कुटिलिका ऋजुपथपस्थितान् पति शोभते नास्मान्म- तीति परिहरति *मैवभिति* व्यतिरेकवयं विशेषणमु- पलक्षणं वाऽन्यत्त्वप्रतियोगिन इति विकल्प्य प्रथमनुव- दति यदीतिदूषयतितीति*तस्य विशिष्टस्य वि- शेष्यविशेषणमात्रत्वाभावाद्विशेष्ये विशेषणे चेदमा स्तीति विशेष्ये मद्धत्वादौ विशेषणे व्यतिरेकछये चल- २ असाधारणत्त्वव्यातरकावाराष्टादन्यत्त्व साधारण नास्तीत्य व्याप्तिस्तनिरासाय साधारणेति । सोः पु० पाठोधिकः ।

·८७९ हेत्त्वामासखण्डने नैयायिकशङ्कापरिहारः । क्षणातिव्याप्तिरित्यर्थः। द्वितीयमुपादत्ते *यदीतिव्य. तिरेकडयोपललितादन्यत्वमुपलक्ष्यांशे नास्ति केवलस्पै. वोपलक्ष्यत्वादिति विशेष्यांशातिव्याप्तिपरिहारमात्र मस्मिन् पचे प्रयोजनम् । व्यतिरेकद्रयेन ये सद्धत्वादय उपलक्ष्यन्ते ते केन चिदनुगतरूपण किंवा भिन्नभिन्नरूपे- णन द्वितीयोऽनन्ततयाऽशक्यत्वादुपेत्यापि दूषणमाह *तदेति * व्यतिरेकद्वयविशिष्ट सिन्हादिरूपेण यो- पललितादन्यत्वमस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । तदेवोप- पादयति * न हीति * यद्यनिरंकछयविशिष्टं तत्के- चलमिति न सम्भवति विशेषणविगमेऽपि विशि- ष्टप्रत्ययापातादुपलक्ष्यं च कंवलमित्यर्थः। विशिष्टावि. शिष्टयोरत्यन्तभंदवादे भवेदयमुपालम्भो ऽस्माभिः पुनर्भेदाभेदाभ्युपगमान्नातिव्याप्तिरिति शङ्कते * भे- देति * तदविशिष्टं तदेवापि विशिष्टमपीति यावत् । को भावः किमब्यतिरेकवयोपलक्षितादन्यत्वमात्रं लक्षणमुतात्यन्तान्यत्वमिति विकल्प्य प्रत्याह * ने- ति * अभेदवद्भेदस्थापि भावादभेदमाश्रित्यातिव्या- प्तिपरिहारे भेदमाश्रित्यातिव्याप्तिप्रसञ्जनस्यापि स- म्भवादवक्तव्यं लक्षणमापद्यत इत्यर्थः । द्वितीयमु- स्थापयति * तत इति * व्यतिरेकबयोपलक्षिताद- त्यन्तान्यत्वं लक्षणं न च तदसिद्धावस्ति व्यतिरेकब- पविशिष्टस्य तदुपलक्षिनादन्यत्वान्न चैवमनेकान्ते- ऽपीत्यसम्भवः सर्वसङ्करपदस्थावस्तुतत्वाविशिष्टा- विशिष्टयोरेव भेदस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः । अव्याप्त्या दूषपति * नेति * सङ्कीर्णानै कान्तेष्वसिद्धादिभ्योऽ.

·Co खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे न्यत्वं नास्तिप्रकारमात्रभेदादिसव्याप्तिरित्यर्थः। न केवल मव्याप्तिरसम्भवोऽपीत्याह * स्वेति * भिन्नभिन्नाकारे- णोपलक्षितस्वरूपाणामानन्त्ये तत्पतियोगिकान्यत्वस्य लक्षणस्य दुरवधारणतयाऽसिद्धेरित्यर्थः । प्रतियोगि- नामानन्त्ये तन्निरूप्यान्यत्वानामप्यानन्यादभावभेद- स्यापि धर्मिप्रतियोगिभेदाधीनत्वादिति हेतुमाह * तेषा. मिति * उपलक्षितसर्वप्रतियोगिस्वरूपान्यत्वस्य दुरव. धारणत्वेऽपि व्यतिरेकडयोपलक्षितकतिपयस्वरूपान्य. त्वं शक्यावधारणं तदेव वा ऽत्र लक्षणं विवक्षितमतो नासम्भव इत्याशङ्याह * तदिति * उपलक्षितकतिप- यासिद्धाद्यन्यत्वं तदुपलक्षितकतिपयासिडादिव्यक्ति षु विद्यते इति तत्रैवातिव्याप्तिरित्यर्थः । किं चोपलक्ष- णस्य काकवदुपलक्ष्यादहिर्भावप्रसिद्धेरन्यत्वप्रतियोगि- भूता याऽसिद्धादिकोटिस्तव व्यतिरेकद्वयस्थानन्तर्भावे. नततोऽन्यत्वसम्भवात्तत्रातिव्यापकं लक्षणमिति भङ्गा- तरं भणति उपलक्षणत्वे चेति* उभयव्यतिरेकस्योपल- णत्वेऽन्यत्वप्रतियोगिकोट्यप्रवेशेन तत्सङ्गृहीतव्यति- रेकपक्षतापातात्-व्यतिरेकान्यत्वं लक्षणीभूतं तत्पक्ष- तापातात्तदाश्रयत्वादिति यावत् । साधारणत्वासा- धारणत्वयोतिरेकाभ्यां मिलिताभ्यांविशिष्टादन्य- दुनैकान्तिकमित्यत्र व्यतिरेकद्वयस्य विशेषणत्वे विशे- व्यांशे विशेषणांशे चोपलक्षणत्वे व्यतिरेकविशिष्ट उपलक्षणे च तस्मिन्नातिव्याप्तिमुक्त्वा ऽधुना दोषान्तरं भाषते * एवं चति * गोशब्दो वनवाणस्वर्गाधनेकार्थेषु वर्चते तत्र येनादृष्टो वाणादिस्तेनादृष्टवाणादिना पुं.

·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिशंङ्कनपरिहारः । सा वाणादिर्विषाणी गोशन्दवाच्यत्वात्सम्प्रतिप- नगोवदित्यनुमानौचित्यमापि स्यात्तत्र हेतुरेवंभू तादिति । गोत्वादित्यस्य न साधारण्यं वि- पक्षकदेशे ऽश्वादावभावान्नाप्यसाधारण्यं सपक्षेपि. भावादिति व्यतिरेकबयविशिष्टाद्गोस्वात्तदन्यत्वान कान्तलक्षणरहितात्सर्वसपक्षविपक्षसत्वं साधारण्यं तबथतिरेकविशिष्टादन्यत्वं विवक्षितमिति चेन्न । ल. वणवाक्ये सर्वपदाश्रवणात्तदुपादाने च विपक्षक- देशवृत्तः सर्वसपक्षविपचतिस्वासम्भवादेवं पृथिव्या- दिष्वनैकान्स्याद्गोत्वाविषाणित्वानुमानमुचितं स्या- दित्यनैकान्तभेदे विपक्षकदेशस्त्तावव्याप्तिरिति याव- त् । उपलक्षणं चैतच्छब्दो नित्यः प्रत्यक्षत्वादिस्यादा. वपि द्रष्टव्यम् । धर्मिग्राहकमानविरोधादनौचित्यं वि- षाणित्वानुमानस्येत्यत आह * अदृष्टेति * स्वार्थानुमा- नरूपत्वान्न प्रतिवादिप्रत्यविरोध इत्यर्थः । यदा व्यतिरे- कवयस्यापि तल्लक्षणत्वादनकान्तत्वमस्तु को दोष इ- त्यत आह * एवमिति * व्यतिरेकयस्याऽप्यनैकान्ति- कत्वेन प्रतीतं व्यवहृतं च येन तेन तध्यात्तत्त्वेनानुमानं वक्तव्यं न च तत् लोके प्रतीतं व्यवहृतं चातोऽप्रसिद्धवि- शेषणत्वेनानुमानमात्रमनुचितं स्यादथ च तदौचित्ये ऽदृष्टवाणादिना पुंसागौरियं वाणादिसदृशविषाणघ- ती गोस्वादुगवान्तरवदित्यनुमानं वाणस्यादृष्टतया प्र- सिद्धाविशेषणमुचितं स्यादसियादिविरहस्यातिरो- हितत्वादित्यतिप्रसङ्ग इत्यर्थः। दूषणान्तरमाह * हेरिख- ति* स्वव्यतिरेकमेलकविशिष्टादन्योऽनैकान्त इत्पनेन ·बण्डनमण्डलाये प्रथमेपरिच्छेदे प्रकारेणासियादिहेत्वाभासान्तराणामध्यनकान्ति- कत्वेन साहे सम्भवति किमिति तथा न समग्राहीति वासनायांचिन्तायां यदीतरेभ्यो व्यावतधर्ममनयोःसा- धारणासाधारणयोः पश्यता तथानाकारितर्हि तदेव वै. लक्षण्यं लक्षणमास्तां उपजीव्यत्वादितर व्यर्थमित्यर्थः। लक्षणान्तरं शते । ६१८ भनेकान्तिकस्य लक्षणान्तरनिरासः। असिद्धत्वादिप्रकारादन्येन प्रकारेण हेत्वाभासोऽनैका- न्तिक इति चेत् । वाच्य स्तर्हि स प्रकारः कस्यान्यथा ततस्त- तोऽन्यत्वं ज्ञयम् । किवं तर्हि असिद्धत्वादन्यदनैकान्ति- कमिति कृत्वा विरुद्धादीनामनैकान्तिकत्वेनैव सङ्ग्रहे श- क्ये विरुद्धादिवद्रूपान्तरासङ्ग्राह्ययोः साधारणासाधारण- योरेव यदनेन प्रकारेण सङ्ग्रहमकार्षी स्तत्र नियतं रुचि- रेव भवतो नियन्त्री । यदा च त्वमसिद्धादिव्यतिरिक्त- तयाऽनैकान्तिकं लक्षयसि तदा ऽसिद्धादिभेदकं प्रका- रमनवगम्य तदन्यत्वमशक्याधिगममिति तदभिधाने प्र- सक्ते तदाश्रया ये दोषा दर्शिता स्तैः स्मृतिव्यति- रिक्तत्वोक्तदोषैश्च निराकर्त्तव्योऽसि । *असिद्धति हेत्वाभासग्रहणं सम्यग्घेतुव्यावृत्य- शेषं विशदम् । अन्यत्वस्य धर्मिप्रतियोगिज्ञानाधी- नज्ञानस्वादन्यत्वधर्मिप्रकारो वक्तव्यः स च वक्तुम- शक्य इस्थभिप्रेत्य परिहरति वाच्य इति * किमि ·हेत्वाभासखण्डने नैय्यायिकशंटनपरिहारः । त्यसौ प्रकारो वाच्य इत्यत आह * कस्येति अन्य- था-ततज्ञानं विना ततस्ततो-ऽसिद्धादिप्रकारास्कस्य शेयत्वमित्यन्वयः।अतिप्रसङ्गयाधितं चेदं लचणमस- म्भवीत्याह * किश्चेति * असिखादन्योऽनैकान्त इति लक्षणेन विरुद्धादीनामप्यनैकान्तिकत्वेन शक्यसकारेण च लाघवे सति साध्याविपरीतव्याप्तत्वादिप्रकारस्य ख. एडनाद्धिरुद्धादि यथाऽसम्भवद्रूपान्तरं तथा ऽनयोर- प्पसम्भवद्रूपान्तरत्वसाम्ये सत्यनेन प्रकारेण लक्ष- णकरणे नियामकं न पश्याम इत्यर्थः । अनैकान्तस्यैवा. नेन प्रकारेण लक्षणप्रणयनमुपेत्यापि खण्डनान्तर ब- क्तुमनुवदति* यदेति * अनैकान्तादसिद्धादे दकप्रका- रमनवगम्यानैकान्तलक्षणमुच्यते किं वा तदवगम्ये ति विकल्प्य प्रथमे ऽसम्भवमाह * तदेति * स्वरूपे. णास्फुरतः प्रतियोगिस्वे स्वात्मनो ऽपि तत्प्रसङ्गात् सति भेदइति विशेषणे च करम्बितनीरक्षीरयोयभिचा- रादसियादिस्वरूपानवगमे तदन्यत्त्वलक्षणासिरिरि- त्याशयः । तस्मात् द्वितीयः परिशिष्यत इत्याह इति तदिति * स्यादन्योन्याश्रय इति शेषः । अनैकान्त सिद्धे तदन्यत्वमसिडादिप्रकारस्थ सिद्ध्येत्सिरे चत. स्मिन् तदन्यत्वमनैकान्तस्येति खण्डनान्तरमीरयति - तदिति आसिद्ध्यादिप्रकाराश्रयाये दोषास्तत्तस्वगड. नकाले व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वप्रमिती विरुद्धादेः सरेतु- त्वं तदभावे तत्रैवातिव्याप्तिरित्यादयस्तनिराकर्तव्योऽ. सि.तथा स्मृतिव्यतिरिक्तज्ञानरवमनुभवस्वामित्यत्र कि सर्वस्मृतिव्यतिरिक्तत्वं उत स्मृतिमात्रव्यातिरिकत्वमि.

·८४ खण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छदे त्यत्र ये दोषाउकास्तत्साशैःसर्वासिहदिव्यतिरेकस्या सर्वज्ञेन ज्ञातुमशक्यत्वं कतिपयतव्यतिरिक्तत्वं क- तिपयेष्ठ तत्रैवातिव्यापकं तन्मात्रव्यतिरिक्तत्वमित्यत्र मात्रशब्देन सामान्याभिधाने तत्रैवातिव्यापकं व्य. नयभिधाने पूर्वोक्तानिस्तार इत्येतैरपीत्यर्थः । अतैकान्तिकलक्षणान्तरमाशा निराकरोति । ६१९ अनेकान्तिकस्य लक्षणान्तरनिरासः। साध्येनाव्याप्यत्वे सति तदभावाव्याप्तोऽनैकान्ति- क इत्यपि न । साध्याविशिष्टेऽपि गतत्वात् । विशेषणीभू- तसाध्याव्याष्यत्वावगमाच्च । प्राथमिकाव्याप्यत्वासिद्धिरे- वोपजीव्यादृषणं स्यात् । विशेषणांशस्यैव चासाधक- वसाधनसामर्थ्याड्यर्थविशेष्यताऽपि । वस्तुगतिव्यापक- वन्मावपर्ययसायिनि तदभाववन्मात्रपर्य्यवसायिनि वा तत्कालसन्दिह्यमानान्यतरव्यापकत्वे शब्दोऽनित्यः श्री. त्रविशेषगुणत्वादित्यादावसाधारणे व्यावृत्तत्वाच्च । व- स्तुतः साध्याव्याप्ते तत्कालेऽपि च सत्प्रतिपक्षतयाऽ निर्धारितसाध्यव्याप्तिके प्रकरणसमे गतत्वाच्च । एतेनान- कान्तिकः सव्यभिचार इति प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । सव्य- भिचारस्योक्तप्रकाराधिकस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादिति । *साध्यति* साध्येनाव्याप्तोऽनैकान्त इत्युक्तविरुद्ध प्र. सक्तिनिवारणाय तदभावेत्युक्तम् । तस्य साध्यविपरी- तव्यासत्वातासम्यग्घेतुनिवारणायं साध्यति विशेषणम्।

·हेत्वामासखण्डने नैय्यायिकशापरिहारः । नचैवं कालाऽतीतप्रकरणसमयोरतिव्याप्तिस्तयोः सा. ध्यव्याप्तयोः परप्रतिबन्धस्वान्नासिद्ध व्याप्तत्वासिद्धादे- रभावव्याप्तत्वात्सङ्कीर्ण चैवं सगृहीतं स्थादित्यर्थः । अतिव्यापकत्वादिति हेतुं टीकते * साध्येति * प्र. पञ्चः सत्यः प्रमाणविषयत्वादिति तार्किकैर्यदा मी. मांसकं प्रति प्रयुज्यते तदा ऽसौ साध्याविशिष्टः स्तस्मिन्नेतदतिव्यापकं साध्यस्यैव हेतुतया तस्य भाव- तरभावाभ्यामव्याप्तत्वादिति भावः। अपि च साध्या. व्यासत्वं लक्षणं विशेषण मुपलक्षणं वा, द्वितीये त- स्य काकवद्धहिर्भावात्साध्याभावाव्याप्त इत्येव लक्ष. णमिति विरुद्ध तिव्यापकं, यदा विशेषणं तदा विशे- षणावगमव्यतिरेकेण विशिष्टायोगात्पथमावगतव्या- सत्वासिडिरेव दृषणं स्यात्सन्निहितप्रतिपत्तिकत्वा- दित्याशयवानाह*विशेषणीति * व्यर्थविशेषणासिद्धं लक्षणमित्याह * विशेषणेति न केवलमतिव्याप्तिः अव्याप्तिरपीत्याह * वस्तुगतीति * असाधारणाव्या- वृत्तत्त्वादित्यन्वयः। तस्योदाहरणं * शब्द इति तस्यैत्र विशेषणं . * तदिति * तत्काले सन्दिह्यमानमन्य. तरव्यापकत्वं प्रयोगकाले साध्यतदभावयोरन्यतर- व्यापकत्त्वं यस्य तत्तथोक्तं तत्र हेतुापकवदिति।सा- ध्यवपक्षमात्रपर्यवसायिनि। तदभावन्मात्रपर्यवसायि- नि:साध्याभाववत्पक्षमात्रपर्यवसायिनि वातत्र श्रोत्र गुणत्त्वादिति हेतुः शब्द एव पक्षे वर्तते ततोऽन्यस्याका- शविशेषगुणत्वाभावादित्यसौ साध्यव्याप्तः पृथिवी न पाकजरूपाधिकरणं गन्धववादित्ययं साध्याभावव- ·নকথা মখম न्मात्रपर्यवसायीत्यर्थः। अतिव्याप्त्यन्तरमाह * वस्तुत इति * शब्दो ऽनित्यः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादित्यत्र मकरणसने वस्तुतः साध्यव्याप्तत्वे सत्यपि प्रयोग- काले समबल हेत्वन्तरप्रतिवद्धतया साध्यव्यातेरनि- रितत्वादुक्तलक्षणं तत्रातिव्यापकमित्यर्थः । मपक्ष एवंत्यारभ्यानकान्तिलक्षणखण्डनं यदुक्तं तत्सिहाव- लोकनन्यायेन प्रानिरस्तऽपि लक्षणेऽतिदिशति *ए- तेनेति कथमन्यदीयो दोषोऽन्यत्रानुषजदित्यत आह सेति * सपक्ष एव विपक्ष एवं वर्त्तते न य इत्यादेर- न्यस्य व्यभिचारस्य निरूपयितुमसामादित्यर्थः । अनैकान्तिकखण्डनम् । उत्तरवादप्रस्तावनिकां कुर्वन्व्यर्थविशेषणतामाह। ६२० सत्प्रतपक्षखण्डनारम्भः । अपि चक्तिलक्षणविशेषणेन प्रमाणव्यवच्छेदकादन्ये. न किं व्यवच्छंद्यम् ? केन चित् सत्प्रतिपक्षः केन चिदन्य इति चेत् । कः ? पुनः सत्प्रतिपक्षः । तथा हि-सत्प्र. तिपक्षलक्षणमनुयुक्तो यद्याह-समानबलबोधितसाध्यवि- पर्ययको हेतुत्वेनाभिमतः सत्प्रतिपक्ष इति । तन्न । त- था हि-किमिह बलं विवक्षितम् । सामर्थ्यमिति चेत् । तत्- कुत्र कार्येऽभिमतं, न तावत्सर्व्वस्मिन्नेव कार्ये, सत्प्र- ·हवामासखण्डने सत्प्रतिपक्षलण्डनम् । तिपक्षहत्वोभिन्नविषयबुझ्यादिजनकतया सर्वकार्ये सम- शक्तिकताया असम्भवात्। नापि यत्र क्वचित् कार्ये प्रकृ. तसाध्यं प्रति प्रतीयमानासिद्धत्वादिदोषेणापि प्रमेयत्व- प्रतिपादनादौ समर्थन प्रतिहेतना सत्प्रतिपक्षताप्रस- क्त्या सर्वहेतूनां शक्यप्रकरणसमहेत्वाभासत्वापः । नापि पूर्वहेतुसाध्याभावबोधनरूपे कार्ये, उत्तरहेतो- रेवमसत्प्रतिपक्षत्वे स्वसाध्यसाधकतापत्तेः । प्रतिहतोरि- ति चन्न । तत्प्रतिहेतोरसामर्थ्यादेव समशक्तिकत्वा- नुपपत्तेः । इत्थमेव न हेतुसाध्यस्य विपर्यायवोधनेऽपि । * अपिचेति * असिद्धविरुद्धकालात्ययापदिष्ट- प्रकरणसमान्यो हेत्वाभासो ऽनैकान्तिक इति लक्षणे हेत्वाभास इति हेत्वाभासविशेषणं प्रमाणव्यवच्छे- दकं तदा ऽन्येन किं व्यवच्छेद्यमित्यर्थः । व्यवच्छे विशदमेवात्र सत्प्रतिपक्षादीति शङ्कते केन विदिति* अन्यः स्कालात्ययापदिष्टादिरित्यर्थः । असिद्धस्य सप्त- मरसादिवदव्यवच्छेद्यत्वात्सत्प्रतिपक्षस्य सिद्धिर्वक्त- न्या सा च दुर्वचनीयेत्याशयवानाह * क इति * सन् प्रतिपक्षो विद्यमानो यस्य स सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । समानबलेन बोधितसाध्याभावो हेतुत्वेनाभिमतः सत्प्रतिपक्ष इति लक्षणाधीनान्वयात्तसिद्धिरित्या. शमाह * तथा हीति * अनुयुक्तः-पृष्टः । बोधि- १ हेतुसाध्यस्य बोधनेऽपीति सो पु० पा०।

·खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे तसाध्यविपर्ययो नेदं रजतमिति प्रत्ययो भवति ज्ञाप्य: स्य साध्यत्वादतउक्तं * हेत्विति * , कालात्ययाप. दिष्टव्युदासाय समानपदम् । अनैकान्तिकसिद्धौ तयात्ततया सत्प्रतिपक्षो लक्ष्यते लक्षिते सत्प्रति- पक्षे ऽनैकान्त इतीतरेतराश्रयमभिप्रेत्य दूषयति * त. नेति * दूषणं विशदयितुं बलशब्देन सामर्थ्य विव- क्षितमुत पक्षधर्मत्वादीति विकल्पयति * किमिति * प्रथमं शङ्कत सेति * सामर्थ्यस्य कुत्र कस्येति विषय- प्रतियोगिनियमाविषयो वाच्यः स च ज्ञाप्य उत्पाद्यो या भवति सर्वथाऽपि तत्सामर्थ्य सर्वस्मिन्नेव स्वकार्येऽ. भिमतमुत यत्र कुत्र चित्कार्ये किं वा पूर्वहेतुसा- ध्याभाव बोधते किं वा प्रतिहेतु साध्याभाव. हेतुषोधनेऽन्यत्र वेति विकल्पाभिप्रायेणाह * त. दिति * प्रथम पराकरोति * नेति * स्वशब्देन प्र. तिहतू बावपि विवक्षितौ कुतो नैवमित्यत आह * सदिति * आकाशमनित्यमस्मदादिबाह्यन्द्रियग्रा. यगुणाधिकरणत्वाद्घटवदाकाशं नित्यं सदकारण- स्वादात्मवदिति सत्प्रतिपक्षहेतोर्भिन्ने विषये नित्य- स्वादौ वुद्धिव्यवहारजनकतया सर्वत्र स्वकार्ये सम- शक्तिताया असम्भवाल्लक्षणासिद्धिः सामर्थ्यस्य भि- नकार्यगोचरत्वे समत्वानुपपत्तरित्यर्थः । द्वितीयम- पवदति * नापीति * कुत इत्यत आह * प्रकृतोति * सर्वहेतूनां शक्यं प्रकरणसमहेत्वाभासत्वं येषां ते श- क्यप्रकरणसमहत्वाभासत्त्वास्तदापत्तेरित्यन्वयः । तदु. पपादयति प्रकृतसाध्यति * शब्दो ऽनित्यश्चाक्षुष- ·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डमम् । ८८९ स्वादित्यनेन प्रकृतानित्यत्वसाध्यं प्रति प्रतीयमानासि- छत्वादिदोषेणापि प्रमेयत्वप्रतिपादनादौ यत्र क चि. स्कायें समर्थन सत्प्रतिपक्षतायाः असत्या धूमवस्वा- दिहेतूनामपि प्रकरणसमत्वापत्तिरित्यर्थः । तृतीयं कल्पमपाकरोति नापीति प्रतिज्ञातमर्थ हेतुनोपपा- दयति * उत्तरेति * शब्दो नित्यः पक्षसपक्षयोरन्यतर- त्वात्सपचवादित्यत्र प्रथमहेतोः साध्याभावबोधनरूपे कार्ये सामोपेतेनोत्तरहेतुना प्रथमहेतोः सत्प्रतिपक्ष स्वेऽपि प्रथमहेतोः पुनः प्रथमहेतुसाध्याभावबोधने सामर्थ्यासत्वेन तेनोत्तरहेतोः सत्प्रतिपक्षता न स्या- दित्यव्याप्तिरित्यर्थः । तुरीयं कल्पं शङ्कते * प्रतीति * प्रतिहेतोः साध्याभावबोधनरूपे कायें सामर्थ्य वि- पक्षितं पूर्वहेतुरप्यत्तुरस्य प्रतिहेतुर्भवतीति नान्या- सिरित्यर्थः । एवं सति लचणासिद्धिरिति परिहरति नेति * तर्हि वादिप्रयुक्तहेतुसाध्ये वा तत्सतिहेतो. भिन्नविषयतया सामर्थ्याभावादेव समशक्तित्वानुप- पत्तियोः समर्थयोरेककार्यसामर्थ्यस्यैव समस्वादि- स्यर्थः । पूर्वहेतुसाध्यप्रतियोगिकाभावविषयत्वेन स- मशक्तित्वे वस्तुत्वाविषयतया सर्वहेतूनां समशक्ति- स्वापत्तिरित्याशयः । अन्यत्रैवेति परिशिष्टेऽपि पचे कथितदोषमतिदिशति * इत्थमिति * पूर्वहेतुसाम- Wषोधनेऽपि द्वितीयहेतोः सामर्थ्यादेव समशक्तिस्वा. नुपपत्तिरित्यर्थः। एवं मीमांसकाभिप्रायेण बलशब्देन सामग्रंमु. च्यते इति प्रथमं कल्पं पराकृत्य पक्षधर्मत्वादि बल- ११२ ·सडनखण्टबाये प्रथमेपरिच्छेदे मिति ताकिंकाभिप्रायेण द्वितीयकरपमुहावयति । ६२१ तार्किकाभिमतबलशम्दानिरासः। अथोच्यते स्वकीये स्वकीये प्रकृतसाध्ये यत् साम- ध्य पक्षसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तस्वाबाधितविषयत्वलक्षणं तत् सत्प्रतिपक्षहेत्वोस्तुल्यं तदभिप्रायेणेदं समबलाभि- धानं तेनेदमुक्तं भवति पक्षसपक्षसत्वविपक्षव्यावृत्तत्वाबा- धितविषयत्वै स्तुल्येन बोधितसाध्यव्यतिरेकः सत्प्रतिपक्ष इति । नैतदपि युक्तम् । प्रतीयमानभागासिद्धवेनापि प्र- तिहंतुना मत्प्रतिपक्षत्वप्रसङ्गात् । कियत्यपि पक्ष सत्तेन तस्य पक्षसत्तभावात् । नत्रैष्टव्यमेव भागासिद्धनापि सत्प्रतिपक्षत्वं, प्रतीयमानदोषान्तरेणापि तथा सति स- स्प्रतिपक्षत्वस्यैष्टव्यत्वापत्तेः हेत्वाभासान्तरत्वाविशेषा- त् । न च सर्वपक्ष इति कृते नायं दोष इति वाच्यम् । यत्रैक एव पक्षः प्रतिहेतौ तस्य सत्प्रतिपक्षस्यागाप. नात् । तत्र पक्षस्य सर्वशब्दार्थत्वाभावादव सर्वपक्षस- स्वाभावेनोक्तलक्षणानुपपत्तेः । एतन यावदित्यपि पक्षवि- शेषण दोष उक्तप्रायः । * अथेति * नित्यः शद्ध आकाशैकाधिकरण. स्वासद्गतमहत्ववदनित्यः शब्दः सामान्यवत्वे मति अस्मदादिपहिरिन्द्रियग्राह्यत्वाद्द्घटवदिति यत्प्रति. पक्षहतार्यत्स्वकीये साध्ये पक्षधर्मत्वसपक्षसत्वविपक्ष- ·हत्त्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षमण्डनम् । व्याहत्तन्वाबाधितविषपत्वं नाम रूपचतुष्कं तत्तुल्य मित्यर्थः । लक्षणवाक्यं बलशन्दः प्रयुक्त इदानी पक्ष- धर्मत्वादि कथ्यते इत्यसम्बरामिदमित्यत आह . तदिति * एवं स्वाभिमायमुरका लचणवाक्पस्य प. यवसितमाह * तेनेति किमित्यत आह पक्षेति. व्यतिरेको भाषा ।. पक्षसत्वमात्र विवचितमुत सर्वपक्षसत्वमिति विकल्प्य प्रथम दूषयति • नेति - कुत इत्यत आह * प्रतीति - परमाण्वाकाशी नि- स्यौ नीरूपद्रव्यत्वादात्मवदित्यस्य तावनित्यौ भू. तमहत्वाद्घटवदित्यनेन भागासिरेनापि सत्मतिप- क्षत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । भागासिदस्य पक्षसत्वामाचारक- थमतिव्याप्तिरित्यत आह • कियतीति भागासिरेन सत्प्रतिपक्षत्वमिष्यत एवातोनातिव्याप्तिरलक्ष्ये लक्षण. गमनस्यैव तथात्वादित्यत आह * प्रतीति * प्रतीयमा. नविरुद्धत्वादिदोषान्तराणामपि सत्प्रतिपक्षत्वापाता. दित्यतिप्रसङ्गादित्यर्थः । भागासिडेन सत्पतिपक्ष स्वीकारे हेत्वाभासान्तरेणापि तथास्वस्वीकारः क. स्मादित्यत आह +हेविति. प्रकरणसमावेत्वाभा. सान्तरत्वसाम्यादित्यर्थः । अस्तु तहि सर्वपक्षसत्व- मिति द्वितीयः कल्पस्तत्रोक्तदोषाभावादित्यत आह * न चोति * कुतो न घाच्यमित्यत आह . पति आकाशं नित्यं नीरूपद्रव्यत्वादात्मवदाकाशमनित्य पायेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणाधिकरणत्वाधयदित्यत्र सत्प्रतिपक्षहेतोः पक्षस्यैकतया ऽम्यासिरित्यर्थः । पच- स्यैक्यमावेण विशिष्टलक्षणस्य तदसङ्ग्रहः कस्मादि- ·८९२ खण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे त्यत आह * ततितार्ह यत्र यावान् पचो ऽस्ति तत्र तावति पचे सत्त्वं विवक्षितमतो नोक्तदोष इत्यत माह * एतेनेति * यावच्छन्दस्य परिमाणार्थत्वायत्र परिमाणमेव पक्षीकृत्याकाशपरिमाणं नित्यं सर्व- गतद्रव्यपरिमाणस्वादात्मपरिमाणवदाकाशपरिमाण- मनित्यं भुताधिकरणमहत्परिमाणत्वात्पृथिवीपरिमा- भवदिति प्रयुज्यते तत्र परिमाणस्य परिमाणान्तरा. भावाव्याप्तिदोष उक्तप्राय इत्यर्थः । पक्षधर्मत्वादिरूपचतुष्केण समानहेतुबोधितसा- ध्यव्यतिरेक इति लक्षणे सर्वेतिविशेषणोपादानेs- व्याप्यन्तरमाह। ६२२ सरप्रतिपक्षलक्षणेज्याप्तिः। किञ्चान्वयव्यतिरेकणः केवलव्यतिरेकिणा, केव- लव्यतिरेकिणश्चान्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षे लक्षण- मिदं नास्ति सपक्षसत्तया तुल्यतायास्तत्राभावात् । न च सपक्षसत्तया तुल्येनेति लक्षणे तदनुरोधान्न कर्त्तव्य- मेव, तथासत्यसाधारणानकान्तिकतया निश्चितेनापि सत्प्रतिपक्षत्वप्रसङ्गात् । नचान्वयन्यतिरोकिणैवान्व- यव्यतिरेकिणः केवलव्यतिकिणव केवलव्यतिरोकिणः सत्प्रतिपक्षता न व्यत्यासेनापीति नियमोऽभ्युपगन्तुं श- क्यः, उभयोरप्यनवगम्यमानदोषान्तरत्वदशायामक- ·८९३ हेत्त्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । सम्बधिनो दोषस्यावश्यम्भावितया केतरस्य व्याप्य- त्वपक्षधर्मत्वावगमो मे भ्रान्तिरिति बुद्धिमादाय प्रतिप- तु निश्चयोत्पत्तिप्रतिबन्धमाधातुं केवलव्यतिरोकिणि अन्वयव्यतिकिणोऽन्वयव्यतिरेकिणि च केवलव्यति- रेकिणः प्रतिहेतोः सामर्थ्यस्य दुरपवादत्वात् । एतदेव च सत्प्रतिपक्षत्वस्य दोषत्वाभ्युपगमे मूलं यन्नाम व्या- तिपक्षधर्मताप्रमितिरस्मिन् सति न भवितुमर्हतीति । ** किं चेति * आत्मा स्वव्यवहारहेतुप्र. काशोऽदृष्टत्वाद्धटवदिति केवलव्यतिरेकिणाऽऽत्मा प्र. त्यक्षः महत्वे सत्यश्रावणविशेषगुणाधिकरणत्वाद्धट- वदित्यन्वयव्यतिरोकणः सत्प्रतिपक्षत्वं, विवादाध्या- सितं सर्व चित्कर्तृकं साक्यवत्वादिति केवलव्यति- किणो विगीतमकर्तृकं शरीर्यजन्यत्वादात्मवादि- त्यन्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षत्वं तत्रेदं लक्षणं नास्तीत्यव्याप्तिः । सत्प्रतिपक्षत्व इति भावपरो नि- देशः स चेल्लक्ष्यः किमिति लक्षणाभाव इत्यत आह *सेति* केवलव्यतिरेकिणश्च त्रिरूपतया सपक्षसत्वा- भाषादित्यर्थः। तर्हि पक्षसत्वविपक्षव्यावृत्त्यबाधितवि. षयत्वैस्तुल्येन बोधितसाध्यव्यतिरेक इत्येतावलक्षणं क्रियते तत्सङ्ग्रहार्थमित्यत आह * न चेति * तत्प. रित्यागे को दोष इत्यत आह * तथा सतीति * शब्दो नित्यःकार्यत्वाद्धटवदित्यस्य नित्यः शब्दः आकाशविशे- १ एकतरस्येति सो० पु० पा० ।

·८९४ खण्डनखण्डस्त्राचे प्रथमेपरिच्छेदे षगुणत्वादित्यनेन सत्प्रतिपक्षता प्रसज्येत पक्षसत्यवि. पक्षष्यावृत्यबाधितविषयवस्तुल्यत्त्वात्सस्यापीत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकिणः केवलव्यतिरेकिणा केवलव्यतिरे- किणोऽन्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षतैव नास्ति किन्तु केवलव्यतिरेकिणैवान्वयव्यतिरेकिणोऽन्वयव्यतिरेकि- गैवेति नियमाभ्युपगमानाव्याप्तिरित्याशमाह * न चेति * इत्य नियमाभ्युपगमे को नाम विरोध इत्यत आह * उभयोरिति * अन्वयव्यतिरोकिणि केवलव्य- तिरेकिणः प्रतिहेतोनिश्चयोत्पत्तिप्रतिबन्धमाधातुं केव- लव्यतिरेकिणि वाऽन्वयव्यतिरेकिणोनिश्चयोत्पत्तिप्र. तिबन्धमाधातु सामर्थ्यस्य दुरुपपादत्वात् दुरपह्नवत्वा- दित्यन्वयः । एतदेवोपपादयाति एकतरस्यासियादि- दोषान्तरवत्वावगमे-ऽन्यस्य सहेतुत्वनिश्चयसम्भवी- ऽन्यदा तुभयोरप्यनवगम्यमानदोषान्तरत्वदशायां वि- रुखहेतुबयोपनीतधर्माध्यासस्यैकधर्मिण्यसम्भवनैकहे- तुसम्बन्धिनो दोषस्याऽऽवश्यकतया कतरस्य व्याप्तत्व- पक्षधर्मवावगमो मे भ्रान्तिरिति बुद्धिमाधाय पति- पत्नुर्विमर्शयितुरित्यर्थः । इतरेतरनिश्चयोत्पत्तिप्रति. बन्धकत्वमस्तु, माऽस्तु सत्प्रतिपक्षता तथा च कोs- त्र दण्डनिपात इत्यत आह * एतदिति * तदेव वि. शदयति * यदिति * अन्यत्रापि सत्प्रतिपक्षस्वीक- रणमिदमेव यदुत समबलप्रतिहेतौ सति व्याप्त्या. दिप्रमितिर्भवितुं नाहतीति ततोऽन्यत्रापि सत्प्रतिप- क्षता न स्यादित्यर्थः। तुल्येनेति विशेषणप्रयुक्तदोषमात्रपरिहारप्रयोज- ·हेस्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षलण्डनम् । नतया पदान्तरावापपूर्वकं लक्षणं शङ्कते । ६२३ सत्प्रतिपक्षस्य लक्षणान्तरनिरासः । अथाभिधत्से पक्षसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्यबाधित- विषयत्वयोगिना बोधितसाध्यविपर्यायः सत्प्रतिपक्ष- इति । न । निरस्तप्रायत्वात् । पक्षपदे सर्वशब्दविशेषणप्र- क्षेपाप्रक्षेपपक्षोक्तदोषस्य केवलव्यतिरेक्यव्यापकत्वस्या- पि भावात् । किञ्च सोपाधिमसिद्धभेदं वदतां मते सोपाधितया निश्चीयमानेऽपि सर्व यथोक्तमिदं लक्षण- मस्तीति तेनापि सत्प्रतिपक्षता स्यात् । * अथेति * निश्चितासिद्धादिभावेन सत्पतिप- क्षताप्रसङ्गनिवारणाय पक्षसत्वादिविशेषणं द्रष्टव्यम् । इदं च मृतकल्पं कथमुजीवितुमर्हतीत्याह * नेति * निरस्तपायत्वे हेतुं कथयति * पक्षति * सर्वेति वि. शेषणं पक्षस्योपादीयते न वा न चेङ्गागासिद्धेनापि सत्प्रतिपक्षता, प्रथमे यत्रैक एव पक्षस्तदव्यापनमिति दोषस्यान्वयव्यतिरंकिकेवलव्यतिरेकिणोरितरेतरस- प्रतिपक्षत्वाव्यापकस्य च भावादिति भावः । पार्थि- धपरमाणुरूपरसगन्धस्पर्शा अनित्याः पाजत्वा. द्धटरूपादिवदित्यस्य पार्थिवपरमाणुरूपादयो नित्याः परमाणुरूपत्वादाप्यपरमाणुरूपादिवदित्यनेनभावका. यत्वेनोपाधिना निश्चितव्याप्यत्वासिद्धनापि सत्प. तिपक्षता स्थादित्यतिव्याप्तिमाह * किं चेति * १ पदान्तरामावति सो० पु० पा०।

·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे भागासिडादिनाऽपि सत्प्रतिपक्षतामसङ्गं परि- हर्तु प्रकारान्तरेण लक्षणं शङ्कते । ६२४ प्रकारान्तरेण लक्षणनिरासः । अथ ब्रूषे-असिद्धविरुद्धानकान्तिकबाधिताविषय- खहीनेन बोधितसाध्यासत्त्वः प्रकरणसम इति । नैतदपि सुस्थम् । आपाततो ऽस्फुरदोषेण वस्तुगत्या चासिया- दिदोषत्रता सत्प्रतिपक्षतास्वीकारात् तदव्यापकत्वा- किश्च विरुद्धार्थगोचरयोः सत्प्रतिपक्षहत्वा- मध्येऽवश्यमन्यतरासियादिदोषेण भवितव्यमन्यथा ध. मिणोविरुद्धधर्माध्यासप्रसङ्गात् । तत्रैकस्य व्यव- च्छिद्य दोषानिश्चयात्प्रतिहेतावप्यसिद्ध्यादिदोषाशङ्कायामा- पतितायामसिद्ध्यादिहीननति लक्षणांशस्यानिश्चयात् ल- क्षणस्य दुरवधारणत्वम् । न च वाच्यं किमर्थ सत्प्र- तिपक्षहेत्वोरन्यतरासियादिकमवश्यमभ्युपेयं सत्प्रतिप- क्षलणदोषदुष्टत्वादेव तयो नं धार्मणो विरुद्धधर्माध्य- स्तत्वमापत्स्यत इति, यतोऽवश्यं दुष्टे हेतौ व्याप्तः पक्ष- धर्मताया वाऽभावेन भवितव्यं तत्सत्ताभ्युपगमे साध्य- सत्ताया अभ्युपगमप्रसङ्गात् । बाधादीनामप्युपाधिख्या- पनद्वारा व्याप्त्यादिभङ्ग एव पर्यवसानात् । सत्प्रति- पक्षत्वादुन्नीयमानोऽपि व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गो न विशिष्यै- ·रेखामासखण्डने सत्प्रतिपक्षमसनम् । कस्मिन् हेतौ निर्णेतुं शक्यः अन्यतरस्मिन् व्याप्त्यादिभ- लेनापि सत्प्रतिपक्षत्वस्योपपत्तेः अतो विशेषनिष्ठतया तदुन्नयने स्थिते यदि साक्षादसाववधार्यते तदानीमसिहिः। अथ लिङ्गतोऽनुमीयते तदाऽनैकान्तिकादरेन्यतमं दूषणं वस्तुगत्याऽस्ति सत्प्रतिपक्षे तत्कथमसिद्ध्यायन्यतमं ना- भ्युपेयं तत्र, तस्मात्तस्य तस्य दोषस्य कुत्र द्वयोर्मध्येऽ स्तित्वमस्तीत्यन्यतरानिर्धारणे प्रतिहेतावपि तच्छायां सत्यामसियादिहीनेनेति लक्षणांशस्य दुरवधारणत्वं दुष्परिहरमेव । * अथेति * असिखायाभासचतुष्केण सत्मति- पक्षतानिवारणाय क्रमेण विशेषणचतुष्कं द्रष्टव्यम् । असिखत्यादिदृष्टत्वप्रतीतिरहितेन पोधितसाध्यवि- शेषणत्वं किं वा वस्तुतोऽपसिरवादिहीनेनोति विकल्प्य द्वितीयं अव्याप्त्या दूषयति * नेति * कुत इत्यत आह * आपातत इति * वर्णत्वमुत्पत्तिमदा- यं वर्णाश्रयजातित्वात्सत्तावदित्यादेवर्णा नित्याः प्रा. वणत्वाच्छन्दत्वषदित्यादिना झटित्यप्रतीयमानदोषेण सत्प्रतिपक्षस्वस्वीकाराव्याप्तिरित्यर्थः । नापि प्रथमो ऽसम्भवादित्यभिप्रेत्याह * किंचति * वर्णा नित्याः ध्वन्यन्यत्वे सति श्रावणत्वाच्छन्दत्वववर्णा अनित्या सामान्यवत्वे सति श्रावणत्वात् ध्वनिवदित्यनयोः प्रतिहत्वोर्मध्येऽन्पतरस्यासियादिदोषेयावश्यं भ्र- ·लण्डनबजाये प्रथमेपरिये वितव्यमिति निश्चयादप्रतीयमानतथाश्वमसिद्धमित्या. शयः । उभयोरपि व्यासत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां प्रमितत्वा- रसतुतैव किं न स्यादित्यत आह अन्यथेति उभयो- रपि सतुत्वे नित्यत्वानित्यत्वलक्षणविरुद्धधर्मसम्ब- धार्मिभेदप्रसङ्ग इत्यर्थः। ननु द्वितीयहेतौन सत्प्रतिप- क्षासिधादिदोषस्तस्य प्रथमहेतुनिष्ठतयानिश्चयादतोऽ- सिख्यादिहीनेनेति लक्षणांशसिद्धिरित्यत आह तत्रे. ति * हेतोः प्रतिहेतोर्वैकस्य विशेषदोषनिश्चये का. रणाभावादेकतरसम्बन्धित्वनिश्चयात्प्रतिहेतावपि त. छायामापतितायो सत्यामसिद्ध्यादिहीनेनेति विशे- षणासिया विशिष्टलक्षणासिद्धिरित्यर्थः । हेतुप्रतिहे- स्वोर्मध्येऽन्यतरस्यासिद्ध्यादिकमभ्युपेयमिति यदुक्तं त. स्किमर्थमभ्युपगम्यते। धर्मिणो विरुद्धधर्माध्यासप्रसङ्गा. दिति चेन्न । सत्प्रतिपक्षतालक्षणदोषदुष्टत्वादेव तद- प्रसक्तरित्याशमाह * न चेति * कुतो न वाच्य- मित्यत आह * यत इति * व्याप्तत्त्वपक्षधर्मत्वाभ्यामु. पेतस्यैव दुष्टत्वस्वीकारे किं बाधकमित्यत आह * त. दिति * व्याप्त्याद्यभ्युपगमे व्यापकसत्ताऽभ्युपग- न्तव्याऽन्यथा व्यारवामिडरिति विरुद्धधर्माध्यासप्र. मङ्गस्तदवस्थ इत्यर्थः । यथा बाधादीनां व्याप्त्यादि- भनिरपेक्षतया दोषत्वमेवं सत्प्रतिपक्षस्यापि तन्निर- पेक्षस्य दोषत्वं किं न स्यादित्यत आह * बाधेति * अतोऽसिद्धव्यतिरिक्तहत्वाभासस्य व्याप्यादिभङ्गलिं- अत्वानयमात् सत्प्रतिपक्षत्वेनापि व्याप्त्यादिभङ्ग उन्नय इति यावत् । सत्प्रतिपक्षत्वादुनीयमानो व्याप्त्यादि- ·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । भङ्गः प्रथमहेतुनिष्ठतयोम्नीयतेऽन्यथा प्रतिहेतुनिष्ठत्वे सत्प्रतिपक्षत्वस्यैवानुपपरित्यत आह . सदिति * अर्थापत्तेरन्यथोपपत्तेरिति हेतुमाह *अन्येति* अन्य: तरदोषेणापि विरुद्धधर्माध्यासपरिहारादापाततो दो. षस्फुरणाच सत्प्रतिपक्षत्वोपपत्तिरित्यर्थः । अस्तु वि. शेषेणैव तदुन्नयनं किमेतावता प्रस्तुते स्यादित्यत आह *अत इति अविशेषनिष्ठतयेति पदच्छेदः। हेतु. प्रतिहत्वोरन्यतरमात्रनिष्ठतया व्याप्यादिभङ्गोनयने स्थिते ऽसौ साक्षादुन्नेय उत लिङ्गव्यवधानेन, यथा- यस्तदा ऽसावसिद्धः स्यादित्याशयः। द्वितीयं प्रत्याह *अथेति लिङ्गव्यवधानेन व्याप्स्यादिविरहनिश्चयेऽ. नैकान्त्यादीनामन्यतमदूषणं सत्प्रतिपक्षं स्यादित्यर्थः । अतः सत्प्रतिपक्षे ऽसिद्ध्याघभ्युपगमः किमर्थ इति क- थमवेच इत्याह * कथमिति एवं विशेषणांशासिख्या विशिष्टलक्षणासिडिमुपपादितामुपसंहरांति * तस्मा. दिति * आदिना असिद्ध्यादिहीनत्वविशेषणस्य नि- श्वयाभावेऽपि सत्प्रतिपक्षताया दोषत्वं निराकर्नु- मशक्यमिति पुनः शङ्कते। ६२५ पुनःशङ्कत । स्यादेतत् । अस्तु लक्षणांशस्यासियादिहीनत्वस्या- निश्चयः संशयोऽपि तावदस्ति ततसंशयेन शङ्कितसत्- प्रतिपक्षतादोषग्रस्तत्वादेवासाधकलं दूष्यानुमानस्य श- तितोपराधाविवासिद्धिशङ्कया । न च यामसियादिश- ·मण्डनबसाये प्रथमेपरिच्छेद कामुपजीव्य सत्प्रतिपक्षादिशङ्का दोषः स्यात सैव तदा दोष इति वाच्यम् । असियादिशङ्काया एव ताश- प्रतिहेतुदर्शनमूलकतया तदुपजीवकत्वादिति । * स्यादेतदिति * तनिश्चयाभावे कथं दोषत्वं सत्प्रतिपक्षस्वस्य तत्राह #संशयोऽपीति दोषहीनस्य निश्चयाभावेन नियतत्वाभावेऽपि सन्दिग्धतया पा- शिकमस्तित्वमस्त्येवेत्यर्थः । दोषहीनत्वविशेषणस्य सन्दिग्धतया पाक्षिकमाप्त्या किं स्यादित्यत आ- *तदिति तसंशयेन पाक्षिकप्राप्त्या दूज्यानु- मानस्य प्रथमहेतोरसाधकत्वं भविष्यति । कुत इत्यतः उक्त शङ्कितः सत्प्रतिपक्षतालक्षणो दोषस्तेन प्रस्तत्वादिति । दोषाशङ्कया हेतो राभासत्वे दृष्टा- तमाह शङ्कितेति शङ्कित उपाधिलक्षणसंशयाच्छा. काणाहारपरिणत्यादिर्यस्य तस्मिन्, शश्चमानोपाधि- नाऽसिरिया ग्रस्ततया दृष्यानुमानस्य साध्यासा- धकत्ववादित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षताऽसियादिशङ्कामु. पजीव्य दोषो भवति नान्यथा यतो दुष्टे हेतौ व्याप्तेः पक्षधर्मताया वा भावेन भवितव्यमित्यादौ कथित. त्यायेन तथाच सैव दोषो ऽस्तु उपजीव्यतया पुरः स्फूर्तिकत्वादित्यत आह * न चेति * कुतो न वाच्य- मित्यत आह *असियादीति* सत्मतिपक्षताशकामु. पजीव्यासित्यादिशङ्काया जायमानत्वावादशहेतु: दर्शनमूलतया सन्दिग्धांसियादिहीनप्रतिहेतुदर्श नासिरिं सा देतोरसियादिशङ्का, सत्प्रतिपक्षता ·7909. 147 TEN & CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A mas Rare & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 138. श्रीहर्षप्रणीतम् खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकाविभजनाख्यथा व्याख्यया 'विद्यासागरी'-ति प्रसिद्धया समेतम् । चित्सुख-शङ्करमिश्र-रघुनाथकृतटीकावल- म्बिन्यो टिप्पण्या सनाथम् । I---1360-TIETOTT GRATUITA I SRI HARSHA's KHANDANAKHANDAKHÂDYA, WITH THE COMMENTARY khandannphakkikâvibhajana'(vidyâsâgari)ofậnandapúrna WITH EXTRACTS FROM THE COMMENTARIES OF Whitsukha, Sankara Misra and Raghunatha, PANDIT LAKSHMANA ŜÂSTRÎ DRAVIDA, Professor of Vedanta, The Gaurishankar. Centrai Hindu College, Benares. FASCICULUS X. PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK - DEPÓT: BENARES: AGENTS:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:. PANDITA JYESHTHÂRÂMA MUKUNDAJI, BOMBAY. PROBSTHAIN & CO., BOOK SELLERS, LONDON Printed by Harikrishna Das, Proprietor AT THE VIDYA-VILAS PRES$. BENARES. EDITED BY Price Rupee One. Registered According to Act XXV. of 1867.

·॥ श्रीः ॥ D०००००0000000000p मानन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽतिभव्यामशतपतपरिकता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतप्रन्यमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-१३८ Do00000000000 ·अनमः। शङ्का स्वात्मनो दोषत्वार्थमसियादिशङ्कामुपजीव- ति, असियादिशङ्का तु स्वसिद्धये सत्प्रतिपक्षता- शङ्कामिति परस्परोपजीवकभावाविरोध इति यावत् । अतिप्रसङ्गेन निराकरोति । ६२६ शङ्कगनिरासः। मैवम् । यतः शङ्कितोपाधिनाऽसिद्धेनाप्येवं सत्प्रति- पक्षता प्रसज्येत। ननु भवत्वेवमपि तेन किन्नाम भवेत? तस्यासिद्धतया हीनबलस्य सिद्ध्यादिमता पक्षबाधं विधूय न किञ्चिदन्यत् । बाधादेव तर्हि न तेन सत्प्रति- पक्षतेति चेन्न । सान्दह्यमानासिद्धतया सत्प्रतिपक्षहे. तोरपि तर्हि कथं परहेत्वसाधकत्वप्रसाधकत्वं भविष्य. ति हेत्वाभासत्वाविशेषात् । हेत्वाभासान्तरं न दोषसं- शयापादकमतो नैवमिति चेन्न । तर्हि यमुपाधिमादा- य न्यूनबलतया बाध्यता तमादायैव तथाविधोपाधे. दोषसंशयक्षमत्त्वादेव । किन कचित्सत्प्रतिपक्षत्त्वनि- वयाभावे संशयानुपपत्तिः । मैवमिति * अतिप्रसङ्गमेव हेतुतया स्पष्टयति- पत इति अनिश्चितदोषहीनत्वेनापि सत्प्रतिपक्षधर्म- स्पेशहितोपाधितया सन्दिग्धासिद्धनापि सत्पतिप- अधर्मता स्थादिदन्तदुदाहरणं निस्याः परमाणवो भा. पत्वं सत्यकार्यत्वादात्मवदिश्यस्यानित्याः परमाणव: पृधिष्पादिजातीयत्वाखटादिवदित्यनेन विपक्षबाधक * ·२०२ सण्डमण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे पक्षानुकृतपक्षरहिततया शङ्कितोपाधिनाऽपीत्यर्थः। ना- ऽयं प्रसा एवमिष्टरवादेवेति चोदयति नन्विति ननु भवश्वेवमपीति केचित्पठन्ति तस्मिन् पाठे शङ्कितो- पाधिनाऽसिद्धेनाऽपि सत्प्रतिपक्षता स्यादित्याशङ्कय सिद्धान्त्येवाह * नन्विति * पुनः पृच्छति * कि. मिति * तेन सत्प्रतिपक्षत्वन्नभवेदित्यर्थः । प्रथ- मपाठ एक एवाय अन्यस्तदा तेनापि सत्प्रतिपक्षत्वे किमनिष्टं स्यादित्याशयः । उत्तरमाह * तस्येति * तस्थ प्रतिहतोरसिद्धत्वेन हीनपलस्थ सिध्यादिमता. ऽऽधहेतुना पक्षबाधसाध्यबाधं विहाय नान्यत् कि- चिद्भवेत् प्रषलेन दुर्वलबाधस्य युक्तत्वादिति का. लात्ययापदिष्टे ऽपि प्रकरणसमलक्षणं गतमित्यति- व्याप्तिरित्यर्थः । तर्हि शङ्कितोपाधेरुत्तरहेतोः पूर्वहे. तुना पाधितत्वेनाभासत्वात्तेन प्रथमहेतोः सत्प्रति- पक्षता नस्यादिति लब्धावसरः प्रत्यवतिष्ठते * बाधा- दिति अन्योन्यं समयलयोः सत्प्रतिपक्षता समवल. स्वं चान्योन्यहेतुप्रतिदर्शनात् ज्ञापते बाधे तु नैव- मित्याशयः।मतिहेतौ दोषस्य सन्दिग्धतया पूर्वहेत्वसा- धकत्वासाधकत्वं न सिद्ध्यति सन्दिग्धासियादितया तस्याभासत्वादिति परिहरति *समिति* हेत्वाभासे- नासत्प्रतिपचतापादनं न घटते यदि तर्हि वायुंक्तो हेतुरसाधकः सत्प्रतिपक्षत्वादित्यपि सत्प्रतिपक्षवा. दिना वक्तुमयुक्तमसिद्ध्यादिहीनत्वस्यानिश्चयेन प्रति. हेतोः सादग्धासिद्धतयाऽऽभासत्वाविशेषादित्या. शयः। सोपाधिकं यदसिद्ध तन्न दोषसंशयापादकं स.

·हेस्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । ९०३ प्रतिपक्षस्तु तदापादको शङ्कितोपाधित्वेन न्यूनषल. स्वाभावादतो न सोपाधिकंन सत्प्रतिपक्षतापादनाभा- वेऽपि सत्प्रतिपचहेतोः परहेत्वसाधकत्वं न भवि. व्यतीत्यभिसन्धिराशङ्कते * हत्वाभासान्तरमिति * वैषम्यासिद्ध्या परिहरति * नेति * यदि दोषसंशय जनकेन सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टं तर्हि तथाविधोपाधेः श. किलोपाधेर्दोषसंशयक्षमत्वादेव तेनापि सत्प्रतिपक्षत्वं । तदेव कथमित्यत आह * तर्हि यमिति * यथा सत्प्र- तिपक्षस्थले वितीयस्य दुष्टत्वसंशये प्रथमेऽपि दोष- शङ्का तथा ऽत्राप्युपाधिसन्देहेन द्वितीयस्य सन्दि. ग्धासिद्ध्यादिदोषतया प्रथमे ऽपि सन्देहो जायतेऽत- उभयथाऽपि दोषसंशयजनकत्वस्य तुल्यत्वाम्न वैषम्य- मित्यर्थः। यदुक्तं शङ्कितसत्प्रतिपक्षत्वं सन्न सम्भवती- स्याह - किं चेति * उक्तयुक्त्या सर्वत्र सत्प्रतिपचो. दाहरणे सत्प्रतिपक्षत्वसंशयः कचित्तनिश्चयाभावे कथं स्यादन्यत्रानिश्चितस्य संशयकोटित्वाभावानिश्च- यपूर्वकत्वात्संशयस्येत्याशयः । प्रकारान्तरेण लक्षणं शकते । ६२७ सत्प्रतिपक्षलक्षणान्तरनिरासः । अथान्यथाकारं लक्षणमभिधत्से असिद्धविरोधव्य. भिचारकालात्ययापदेशविरहितया प्रतीयमानन बोधि- तो यदीयसाध्यस्य विपर्यायः स प्रकरणसम इति । एत दपि विचारासहम् । केन तथा प्रतीयमानत्वमभिमतं किं प्रत्यनुमानप्रयोत्का ? अथ प्रथमानुमानवादिना ? हाम्या- ·मण्डनसापडखाचे प्रयमेपरिचोदे. मपि वा? येन केनचिहानतावदाद्यः स्वयं दोषं जा नतोऽपि दूषणान्तरापरिस्फूतौ यथयं दोषं न प्रतिसन्धा- स्यति तदाऽभीष्टमेव । अथ प्रतिसन्धास्यति तदानीमन्य- थापि ममास्फुरदोषान्तरस्य पराजये अनेन कक्षान्त- रारूढायां कथायां शाखान्तरं वा सङ्क्रमितुमवकाश- मासादयिष्यामीत्यभिप्रायवतोऽल्पप्रज्ञस्य मयि वदत्यस- स्पक्षोऽपि निर्बहतीति लोके प्रकर्षदर्शनार्थ कथमपि ग्रन्थकारादिभिरुक्तस्य वा तथाविधप्रतिहेतो निर्वाहार्थ- मन्यानुयुक्तस्य प्रौढ़प्रज्ञस्य स्फुरदोषेणापि प्रतिहेतुना स- त्प्रतिपक्षीकरणदर्शनात् । तत्र परेण दोषानुहावने ज- यस्यापि भावात् । * अधेति असिस्खादिरहितेन बोधितसाध्य. विपर्ययः प्रकरणसम इत्युक्त उक्तानवधारणलक्षणदो. पपरिहाराय प्रतीयमानेति विशेषणमिह तु प्रतीप. मानत्वविशेषणाधिक्यान्न पूर्वोक्तदोषावकाशस्तथा प्रतीयमानत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वाबस्तुतो ऽसिया- दिमत्वे ऽपि न तथा प्रतीतिरपि तु तडीनतयोति तात्पर्यम् । पराकरोति एतदिति- विचारासहत्वं क- थमित्यत आह * केनेति * हृदि कृताविकल्पान् क- रोति किमिन्यादिना* कस्मिन् सति किं स्यादित्यत आह * न तावदिति * अल्पप्रज्ञस्य खप्रयोक्तव्यमा तितावसिक्षादिदोषं जानतोऽपि चादिप्रयुक्तरेती ·हेस्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । ९०९ सत्पतिपक्षत्वातिरिक्तासियादिदोषान्तराऽपरिवृत्ती स्फुटदोषेणापि प्रतिहेतुना सत्मतिपक्षीकरणदर्शना- दित्यन्वयः । व्यक्तदोषेण सत्प्रतिपक्षीकरणे को ऽभि. प्रायस्तस्येत्यत आह * यदिति यद्यस्य धादी प्रति- हेतोर्दोष न प्रत्यभिजानाति तदा ममेष्ठं जेतृत्वमेव ज्ञाततत्वस्यैव कथाधिकारादप प्रतिसन्धास्यति तदा- नीमनेन- प्रतिहेतूपन्यासेन कथायां कक्षान्तरारूढा- यो सत्या शाखान्तरं- पदकान्तरं सङ्कामायतुमव- काशमासादयिष्यामीत्यभिप्रायवतः । एवमभिप्राये मूलमाह * अन्यथाऽपीति * अप्रतिपक्षेधिमति. पतिः श्रेयसीति न्यायादित्यर्थः । उद्दण्डपण्डितस्था. पीथम्भूतप्रतिहेतुना सत्प्रतिपक्षीकरणं दृश्यत इत्या. इ * प्रौढति * तस्याऽप्यभिप्रायमाह - मपीति मयि पदत्यसत्पक्षोऽपि निर्वहति किमु सस्पक्ष इति खोके स्वातिशयप्रकटनार्थम् । तस्यैव पुनराभिमापान्त. रमाह * कथमपीति * प्रन्धकारैर्गुरुभिर्वा प्रयुक्तस्य स्फुटदोषस्य प्रतिहेतोः कथं निर्वाह इत्यन्येन-शि- व्येण पादिना पा पृष्टस्य तनिर्वाहा सत्मतिपक्षी. करणदर्शनात्तत्राव्याप्तिरित्यर्थः । तत्र विजयफखम पि पाक्षिकमस्त्येवेत्याह * तति - एकान्तं परा- जयारपरं जयसंशय इत्याशयः। प्रतीयमानत्वमपि कि निश्चीयमानत्वमुत सम्भा- वनति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह । ६२८ लक्षणघटकप्रतीयमानत्वविकल्पमिरासः। किश्च प्रतीयमानता यदि निश्चीयमानता विवक्षिता ·खण्डनखंण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे सदानीमसम्भव एव, यतो विरुद्धार्थयोरेकस्यावश्यं दोषः, स च कस्यास्त्विति तदा निर्धारयितुमशक्यतया प्र- तिहेतावपि तत्संशयात् । अथ सम्भावना प्रतीयमा- नत्ता, तलोहावनसम्भावना दूषयन्तो यद्वक्ष्यामस्तदेव दू- षणमतिदेष्टव्यम् । *कि ति - असिस्यादिसावे सन्देहासत्वा. तबिरहनिश्चयः किं नेष्यते इत्यत आह यत इति* स दोषो वादिप्रयुक्तहेतुनिष्ठतया निश्चीयते इत्यत आह * स चेति * द्वितीयमनुवदति * अथेति * अपवद. तितति * व्याप्तिपक्षधर्मताभलाभदोषप्रकृतहे- स्वपेक्षविशेषवनानुदाव्यमानतया सम्भाव्यमानेन बोधितो पदीयसाध्यस्य विपर्ययः स प्रकृतःप्रकरणस- म इति लक्षणे पापनाकालारपूर्वकालिकासम्भा- वना विवक्षिता सदा पश्चादुक्के ऽपि प्रतिहेतुदोषे पूर्व- कालिकानुभावने प्रतीकारो म कश्चिदिति सर्वहेत्वा- मासः सत्प्रतिपक्षीकरणं स्या,दयोद्भावनस्य यो ऽव. सरो भविष्यति तत्कालिकतया, तदा सत्प्रतिपक्षाधु- त्पादककालेस नास्तीति विशेषणाभावाल्लक्षणाभाव इत्यनुद्भावनायाः सम्भावनानिरासयुक्त्यैव निरस्तं स्यादित्पाशयः। एवमा कल्पमपोद्य परिशिष्टानपवदति । ६२९ द्वितीयतृतीयचतुर्थकल्पनिरासः। नापि द्वितीयतृतीयचतुर्थाः, पर बुद्धेर्दुरवधारणतया. १ अपि इति कामु पु०पा०।

·हे स्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । परस्यासिद्धयादिविरहित्त्वबुद्धिरत भविष्यतीत्यग्रेऽवधा- रयितुं प्रमाणाभावेनाशक्यत्वात् कथं सत् प्रतिपक्षतां प्रतिज्ञाय व्युत्पादयेत् । शङ्कान्तरञ्चात निरसिष्यामः । * नापीति * वादिप्रयुक्तहेतोः सत्प्रतिपक्षता प्र. तिज्ञाय लक्षणप्रदर्शनेन कथं तां व्युत्पादयेत् कथं पा नेत्यत आह * परेति * परस्यात्र प्रतिहेतावसिया: दिदोषराहतस्वबुद्धिर्भविष्यतीनि निश्चेतुमशक्यत्वाद- शक्यत्वं वा कथं ? परबुद्धेः प्रमाणाभावेन दुरवधारण- सयोति । प्रतिहेतावुपन्यस्ते परेण दोषानुदावनलिनेन पश्चात् ज्ञातुं शक्यत इत्यत आह • अग्र इति * प्र- तिहेतूपन्यासकाल एव तथा प्रतीयमानत्वमुपयुक्तं प्रा. माणिकन्यवहारस्य निश्चयपूर्वकस्वादिति यावत् । प्रतिहेतोर्निर्दोषतया स्वेन निश्चितत्वात्परस्थाप्यत्र दो- षाभावबुद्धिभविष्यतीति सम्भावनेन दृष्टफलप्रवृत्ति. वत्प्रतिहेतूपन्यास इत्यत आह * शङ्केति * गदितमेव भङ्गं लक्षणान्तरे ऽप्यतिदिशति । ६३० दूषणातिदेशः एतेनासिद्धिविरोधकालात्ययापदेशव्यभिचारवत्तया व्याप्तिपक्षधर्मताविरहवत्तया वाऽगृह्यमाणेन बोधितसा- विपर्ययः सत्प्रतिपक्ष इति निरस्तम् । केनाऽगृह्य- माणत्वमिति निर्वक्तुमशक्यत्वात् । * एतेनेति * पुर्वत्रासियादिरहिततया प्रती. १ विरहितया बुद्धिरत्र न भविष्यतीति सो पु० पा० ।

·९०८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे यमानत्वमुक्तमिह तु तत्वेनाप्रतीयमानत्वमिति विशेषः । एतेनेति परामृष्टहेतुं स्पष्टयति * केनेति * प्रत्यनुमानप्रयोका दाभ्यामपि वा केन चिरति पर्यनु- युक्तेन निरुप्य दर्शयितुमशक्यतया लक्षणासिद्धेः प्रा- गुन्नीतनीत्येत्यर्थः। उक्तलक्षणत्रयस्य साधारणं दूषणमाह । ६३१ लक्षणत्रयसाधारणो दोषः। किश्च, सर्वेषामेवैषां लक्षणानां धादिग्राहकानु. मानवाधितेऽपि गतत्वादतिव्यापकत्वम् । एतेन स्वार्था- नुमाने तदाभासेऽपि का सत्प्रतिपक्षस्य दोषत्वमपोढम् । * किं चेति * परमाणुः सावयवः संयोगित्वाद्ध- टवदित्येतस्मिमणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतरतमभावत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदित्य- नेन धर्मिग्राहकेण बाधिते ऽपि गतत्वादतिव्यापकत्वं धर्मिग्राहकप्रमाणस्योपजीव्यत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मवस्वी. कारात्तद्ररहितत्वेन ज्ञायमानत्वस्यासियादिरहिततया समानबलत्वस्य लक्षणत्रयस्य भावादित्यर्थः । आदि- पदेन लिङ्गग्राहकसङ्ग्रहः।मनोविभु ज्ञानासमवायिकार- णाधिकरणत्वादात्मवदित्युदाहरणे युगपत् ज्ञानानुप- पत्त्या क्रमदृष्टृत्वलक्षणलिङ्गाग्राहकबाधिते ऽपीति । यदु- तं परबुद्धेः परस्यावधारणासम्भवेन सत्प्रतिपक्षत्वं प्रतिज्ञाय व्युत्पादयितुमशक्यमिति किं तत् स्वार्थानु- १ बोधितेऽपीति सो० पु० पा० । २त्तद्विहितत्वेनज्ञायमानति सो० पु० पा०।

·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षलण्डनम् । मान एव सत्प्रतिपक्षस्य दोषत्वात्तत्र च स्वप्रयोज्यप्र. तिहेतौ दोषराहित्यस्याग्रत एव प्रत्येतुं शक्यस्वादि- त्यत आह * एतेनेति * यावधर्मिग्राहकेऽधिकषलवत्वं विशेषो गृयते स- स्पतिपक्षे त्वगृह्यमाणविशेषबोधितसाध्यव्यतिरेकित्वं विवक्षितमतो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते। ६३२ सत्प्रतिपक्षे विशेषशङ्कगनिरासः । अथोच्यते अगृह्यमाणविशेषेण बोधितसाध्यविपर्ययः प्रकरणसम इति । अस्तु तावत् केनागृह्यमाणत्वमित्या- दिविकल्पदोषाभिधानं, यदि यः कश्चिद्विशेषो विशेषश- ब्देनाभिप्रेत स्तदा तदग्रहणं क्वचिदपि नास्तीति सर्वा- व्याप्तिः । अथ हेतुदोषलक्षणो विशेषोऽभिमत स्तदा ध- ादिग्राहकानुमानबाधितेऽपि गतत्वादतिव्यापकता, अ- गृह्यमाणहेतुदोषरूपविशेषेण बाधितसाध्यविपर्ययत्वा- त्तस्यापि, तत्र हेतुदोषस्थाभावादेवागृह्यमाणविशेषत्वा- त् । न चागृह्यमाणपरमार्थस्थितहेतुदोषरूपविशेषेणेति कृते निस्तार स्तथा सति सत्प्रतिपक्षहेतुकः सत्प्रतिपक्षो ने व्याप्यते । परमार्थतस्तिष्टतीति च दर्शनीयं न च ज्ञय- मिति च महती प्रज्ञा । न चागृह्यमाणहेतुदोषहेतुगुण- रूपविशेषेणेति विशेषण विवक्षिते निस्तारः, व्यतिरकिण्य. १ हेतुरित्यधिकं का० मु० पुस्तके।

·खण्डनस्त्रण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे न्वयव्यतिरेकिणा सत्पतिपक्ष हेतुगुणरूपो विशेषः सप- क्षसत्त्वलक्षणो गृह्यते इति तदव्यापकत्वापत्तेः । ** अथेति * इदमपि प्रागुक्तदोषलङ्घनाऽज. वालमेवेत्याह * अस्त्विति * विशेषोऽपि यः कश्चि. द्विवक्षित उत हेतुदोषरूप इति विकल्प्य प्रथममनुव- दति * यदीति * उत्तरहेतुत्वादिरूपविशेषस्य ग्रह- णाल्लचणासिद्धिरिति दूषयति * तदोति * द्वितीय- मुपादत्ते * अथेति * प्रागुक्तातिव्याप्त्यैव दूषयति * तदेति तामवातिव्याप्तिमुपपादयति * अगृह्यमाणेति* धर्मिग्राहके हेतौ कथं हेतुदोषरूपविशंषस्याग्रहणं स्या- दत आह * तत्रेति * परमार्थतो ऽविद्यमानहेतुदोष- रूपविशेषो न गृह्यने यस्मिन् तस्मिन् बोधित्तसाध्य. विपर्ययत्वं धर्मिग्राहके त्वविद्यमानस्येति न दोष इ. त्याशयाह * न चेति* कुतो न निस्तार इत्यत आह * तथेति * सन्निरवद्यः प्रतिहेतुर्यस्य सत्प्रतिपक्षस्य स सत्प्रतिपचहेतुः । आकाशमनित्यं बाधेन्द्रियग्रा. विशेषगुणाधिकरणत्वात् घटवदित्ययमाकाशनि- त्यन्निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदित्यनेन सत्प्रतिहेतुना स- त्प्रतिपक्षो न व्याप्यतेत्यव्याप्तिरित्यर्थः। परमार्थतः सतो ऽप्यग्रहणमङ्गीकृत्याऽव्याप्तिरुक्ता सम्प्रति तदेव म सम्भवतीत्याह * परमार्थेति लक्षणविशेषणतया दो. षस्थ परमार्थसत्वं परं प्रति प्रतिपादनीयं स्वयं च ज्ञे. यमिति तदज्ञानं न सम्भवतीत्याशयः।महती प्रज्ञेत्यु- पहासः । अगृह्यमाणहेतुदोषरूपो हेतुगुणरूपो वा विशे. षो यस्य तबोधितसाध्यविपर्ययत्वं प्रकरणसमत्वं वि.

·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । पक्षितमेवं च नातिव्याप्तिर्धादिग्राहके दोषरूपवि. शेषाग्रहणे ऽप्यबाधितविषयत्वगुणरूपविशेषग्रहणा. नाव्याप्तिः सत्पतिहेतुके प्रकरणसमे गुणदोषयोई. योरप्यग्रहणादित्यत आह * न चेति * कुतो न नि. स्तार इत्यत आह * व्यतिरेकीति * क्षित्यादिकं स. वित्कर्तृकं कार्यत्वादिति व्यतिरेकिणः जगत्कर्ता न सर्वज्ञः कर्तृत्वात् कुलालवादित्यन्वयिना स किश्चिद्ज्ञः कर्तृत्वात् कुलालवदित्यन्वयव्यतिरेकिणा च गृधमा- णसपक्षसत्वलक्षणसत्यतिपक्षे ऽव्याप्तिरित्यर्थः । उक्तातिव्याप्तिपरिहाराय व्यतिरेकिणा विशे. षणान्तरं शङ्कते। ६३३ विशेषणान्तरशङ्कगनिरासः । अथाऽगृह्यमाणव्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गरूपविशेषेणेति क्रियते, तदा प्रष्टव्यं किमपेक्ष्य विशेषत्वमिदमिष्टं, यदि यत्किञ्चिदपेक्ष्य तदा प्रसिद्धासियादिभावं हेत्वा- भासमपेक्ष्य विशेषो गृह्यते सदनुमानात्मके प्रतिहेतावि- ति तताव्यापकत्वम् । * अथेति * व्याप्तिपक्षधर्मतया भङ्गो ऽसस्थमभ. अश्च सत्वं तयोः सत्वं तदुभयरूपविशेषो न गृह्यते यस्य तद्बोधितसाध्यविपर्ययत्वं सत्प्रतिपक्षत्वमतोना- तिव्याप्तिर्धादिग्राहकेतपविशेषग्रहणानाप्यव्याप्तिः केवलव्यतिरोकण्यन्वयव्यतिकिणा सत्प्रतिपचे तत्रा. पि पक्षधर्मत्वादिभङ्गादेरग्रहणस्य तुल्यत्वात्सपक्षस- त्वविशेषेऽपीयर्थः । विशेषस्य प्रतियोगिनिरूप्यतया ·९१२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे प्रतियोगिरूपं यत्किञ्चिदुत प्रकृतहेतुरेवेति विकल्पय. नाह • तदेति - अस्तु प्रथम एव विशेषप्रतियो- ग्युपादाने कारणाभावादिति शङ्कते . यदीति * दूषयति तदेति * प्रसिद्धो ऽसिद्ध्यादिभावो यस्य हेत्वाभासस्य तमपेक्ष्य व्याप्तिपक्षधर्मतयोरभङ्गरूपो विशेषः सदनुमानात्मके प्रतिहेतावित्ति तव्यापकत्व- मित्यर्थः। वितीयमाशङ्कते। ६३४ द्वितीयकल्पनिरासः। अथ प्रकृतविरोधिनं हेतुमपेक्ष्य, तदा लक्षणवाक्य- मीदृशं पर्यवस्यति, व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गाभङ्गरूपः प्रकृतहेतुतो यस्य विशेषो न गृह्यते तेन बोधितो यदी- यसाध्यव्यतिरेकः स प्रकरणसम इति । ईदृशमप्येतद्वा- क्यं व्याकारमईति । तथा हि व्याप्तिपक्षधर्मातेति मिलि- तस्य भङ्गाभङ्गपदसम्बन्धे विवक्षिते प्रत्येकोदाहरणांति- व्याप्तिः तद्भङ्गाभङ्गरूप इत्यस्य च मिलितस्य विशे- षपदसम्बन्धेऽभिप्रेते सर्वथा सम्भवितया सर्वाव्याप्तिः। * अथेति • अस्मिन् पक्ष इदं दूषणमिति दर्श- यितुं लक्षणवाक्यस्य पर्यवसानं दर्शयति * तदेति * कीदृशमित्यत आह * व्याप्तीति * एवं वाक्यं पर्यव- साययित्वा दूषणानिधानायोपक्रमते * ईदृशामि- १ उदाहरणे याप्तेरिति सो० पु० पा० ।

·हेवाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । ति * व्याकारं व्याख्यानमित्यर्थः । व्याप्तिपक्षधर्मतयो- मिलितयोर्भङ्गाभङ्गपदसम्बन्ध उत प्रत्येकं, यद्यायः तदा वस्तुतो व्याप्तिपक्षधर्मतयोरन्यतरभङ्गादौ वासति तदग्रहणमात्रेणासिद्धभेदेनापि सत्प्रतिपक्षता स्या- दित्येकं पक्षं बहिरेव दूषयित्वा द्वितीयं प्रत्या- ह * तथा हीति * अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवन्नित्यः शब्दः सदकारणत्वादात्मवदित्यादौ यत्र व्याप्तेरेव भङ्गाभङ्गरूपविशेषो न गृह्यते वस्तुतः पच- धर्मतायां सत्यां तवापि सत्प्रतिपक्षतेष्टा सा न स्यादे- वमाकाशमनित्यं महाभुतत्वात्पृथिवीवदित्यत्राकाशं नित्यं क्षणिकविशेषगुणाधिकरणत्वादात्मवदित्यत्रापि पक्षधर्मताया एव तौ न गृह्येते व्याप्तिः पुनरस्त्येव तत्रा- पि सत्प्रतिपक्षता न स्यादित्यव्याप्तिरित्यर्थः। न च वा. च्यं वादिप्रयुक्तहेतौ पक्षधर्मताव्याप्तिभंगाभङ्गग्रहणे प्रतिहेतावपि तदुभयसत्वे तदुभयाग्रहणं तुल्यमेवेति, यतः कस्य चित्कदा चित्सत्येवैकतरास्मिंस्तदसत्वभ्रा. न्त्युपपत्तेस्तथापि वस्तुतो दोषाभावेन सत्प्रतिपक्षत्व. सम्भवादिति । भाभङ्गयोरपि मिलितयाविशेषप. दसम्बन्ध उत प्रत्येकं यदि प्रत्येकं तदा भङ्गरूपविशे- षाग्रहणाद्धादिग्रहबाधिते सत्प्रतिपक्षता स्यादित्य- तिव्याप्तिरेवमभङ्गरूपविशेषाग्रहणात्सोपाध्यसिद्धना- पि सत्प्रतिपक्षता स्यादित्येकमुद्ग्रन्थमेव परास्य प्रथम प्रत्याह * तदिति * भङ्गाभङ्गयोर्भावाभावात्मतया विरुद्धयोरेकत्रासम्भवेन तदुभयाग्रहणासम्भवाल्लक्षणा. सम्भव इति भावः।

·९१५ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे दोषान्तरं वक्तुं भूमिकामारचयति । ६३. दोषान्तरोपपादनम् । अपि चैवमस्य वाक्यस्यार्थोवक्तव्यः व्याप्तिभङ्गरू- पो व्याप्त्यभङ्गरूपः पक्षधर्मनाभङ्गरूपः पक्षधर्मत्वाभ- ङ्गरूपः प्रकृतहेतुतो विशेषां न गृह्यते यस्य तेन बा- धितो यदीयसाध्यव्यतिरेकः स प्रकरणसमः, तथा सति परमाणु निरवयवो विश्रान्तपरिमाणतरतमादिभावत्वा- द्योमवदित्युक्त परमाणुः सावयवी मूर्तत्वात् घटवदि- ति प्रत्यनुमानेन प्रतिवाद्युक्तेन परमाणुधर्मिग्राहिणो- ऽप्यणुपरिमाणतरतमादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः परिमा- णतरतमादिभावत्वात महत्परिमाणतरतमादिभाववदित्या. देः सदनुमानतयेष्टस्य पक्षधर्मतावलेन तदीयनिरवयव. खेऽपि प्रमाणतां गतस्य सत्प्रतिपक्षता स्यात् । यश्चा- स्य सदनुमानतां न मन्यते तं प्रत्येवम्प्रायाणि बहून्यु- दाहरणानि सन्तीति तेषु प्रमङ्गः । न च सोऽपि तथाऽ- स्त्येव, तस्य धर्मिसिद्ध्यर्थमुपजीव्यत्वेन बलवत्वात् । * अपि चेति * व्यासिभङ्गरूपो व्यानरभङ्गरूपो विशेषस्तथा पक्षधर्मतारूपमनस्तदभङ्गरूपश्च विशेषो यस्य प्रकृतहेतुमपेक्ष्य न गृह्यते बाधितंसाध्यव्यतिरेकः प्रकरणसम इति वाक्यार्थी वक्तव्य इत्यर्थः । यदर्थ वाक्यार्थ उक्तस्तमतिपसङ्गमिदानीं दर्शयति * तथे- १ मंस्यते इति का० मु.पु. पा० ।

·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । ति * विश्रान्तः परिमाणतरतमभावो यस्मिन्स त. थोक्तस्तद्भावस्तत्त्वं तस्मादादिपदेन ततो ऽप्यति. शयः स्वीक्रियते इयशुकव्यवच्छेदाय । प्रतिवायुक्त. नानुमानेन परमाणुधर्मिग्राहिणो ऽपि तदीयनिरवय. वत्वेऽपि प्रमाणतां गतस्य सत्यतिपक्षता स्यादिति सम्बन्धः । धर्मिग्राहकानुमानं दर्शयति * अणुपरिमा. णेति * अस्तु तथेति न वक्तव्यमित्याह * सदिति * कथं तस्य सत्प्रतिपक्षताप्रसङ्ग इत्यत आह * पक्षेति * वायुक्तविश्रान्तपरिमाणतरतमादिभाववादिति प्रकृ- तहेतुमपेक्ष्य प्रतिपाद्युक्तमूर्तत्वहेतोः कार्यद्रव्यत्वोपाधि- नाऽतीतः कालो गृह्यमाणविशेषत्वात्तेन द्वितीयेन परिमाणतरतमभावत्वादिस्यस्य तृतीयस्य धर्मिग्राहिणो. ऽपि सत्प्रतिपचता स्याक्तलक्षणसद्भावादिस्यतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । तर्हि परिमाणतारतम्यषिश्रामाधिकरणत्व- मेव निरवयवत्वं तदनधिकरणस्य रूपादेरपि निरवय- वत्वात्परमाण्वनिष्टेश्व कैश्चिदित्यत आह * यश्चेति * विमतः प्रत्ययो यथार्थः प्रत्ययत्वात्मम्प्रतिपन्नवदित्युक्ते विमता प्रवृत्तिः पुरोवर्तिरजतज्ञानपूर्विका रजतेच्छा. धीनपुरोवर्निप्रवृत्तित्वात्मम्प्रतिपन्नवादत्यनेन विमतः कालो यथार्थज्ञानव्याप्तो ज्ञानकालत्वात्सम्प्रतिपन्नज्ञा. नकालवदित्यायुदाहृत्य तत्र प्रसङ्गो द्रष्टव्य इत्यर्थः । नायं प्रसङ्ग एवमिष्टत्वादित्यत आह * न चेति * कुतो नेत्यत आह * तस्योति * परमाणुधर्मिग्राहिणः सावयवत्वहेतुं प्रत्युपजीव्यत्वेन ततोऽधिकबलत्वान्न तेन सत्प्रतिपक्षता धर्मिसिद्धावेव सावयवत्वधर्मस्य ·९१६ खण्डनखण्डखाये प्रयमेपरिच्छेदे साधयितुं युक्तत्वादित्यर्थः। धर्मिग्राहकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षताप्रसक्तिनि- वारणाय विशेषणान्तरपुरस्कारेण शङ्कते । ६३६ विशेषणान्तरशङ्कगनिरासः । तयवच्छेदार्थ स प्रकृतः प्रकरणसम इति कर्त्त व्यमिति चेत् तथाप्यनुपपत्तिः, अल हि यदि यस्य न गृह्यत इति सम्बन्धस्तेन यतसम्बन्धितया न- गृह्यत इत्यर्थो विवक्षित स्तदा ऽव्यापकत्वं दोषस्तथा हि-यत्र द्वयोरपि हेत्वोः परमार्थतः साधारणो व्याप्त्या दिभङ्गः सत्प्रतिपक्षदशायामगृह्यमाणः तत्र नास्त्येत- तल्लक्षणं न हि तत्र व्याप्तयादिभङ्गो विशेषोऽपि तु कृतहेतुना सह साधारण एव । * तदिति * व्याप्तिभङ्गादिरूपः प्रकृतहेतुतो वि- शेषो न गृह्यते यस्य तेन बोधितसाध्यव्यतिरेकः प्र. थमहेतुः प्रकरणसम इति विशेषणान्न धर्मिग्राहिण. स्तथात्त्वं तस्य प्रथमत्वाभावादिति भावः । असमर्थ- मिदं विशेषणं तथापि लक्षणस्यानुपपत्तेरिति परि- हरति * तथाऽपीति * कथमनुपपत्तिरित्याशङ्मय वि- शेषो न गृह्यते यस्येति लक्षणवाक्ये विशेषो यस्य न गृह्यते इत्यन्वयः, किं वा यस्य विशेषो न गृह्यते, इति विकल्प्य प्रथममनुवदति * अत्रेति * दूषणाभि- १ विशेष इत्यधिकं का० मु० पुस्तके।

·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । .. धानाय वाक्यस्य पर्यवसितमर्थमाह * तेनेति * यस्येति षष्ठ्यन्तपदस्य न गृह्यते इत्यनेन सम्बन्धा- ङ्गीकारेण यत्सम्बन्धितया न गृह्यते विशेष इति वि. वक्षितार्थः स्यादित्यर्थः । अस्तु को दोष इत्यत आह ** तदति * प्रतिज्ञातमव्यापकत्वमुपपादयति * त- था हीति * नित्यः शब्दः ध्वन्याद्यन्यत्वे सति श्रा- वणत्वाच्छब्दत्त्ववदनित्यः शब्दः सामान्याद्यन्यत्वे स. ति श्रावणत्वात् ध्वनिवदित्यादौ यत्र द्वयोरपि हे. त्वोः परमार्थतः माधारणो व्याप्त्यादिभङ्गस्तत्रैतल्ल. क्षणं नास्ति अस्ति च सत्पतिपक्षत्वमित्यव्याप्तिः । एवं तर्हि सत्पतिपक्षतैव तवे नास्तीत्यत आह *सदिति * अगृह्यमाणत्वदशायां सत्प्रतिपक्षत्वमिति यावत् । कुतो लक्षणाभाव इत्यत आह न हीति* व्याप्त्या. दिभङ्गो ह्यगृह्यमाणोऽपि न विशेष इत्यर्थः । किं रू- पस्तर्हि व्याप्त्यादिभङ्ग इत्यत आह * अपित्वि ति साध्यद्वयसाधकतया प्रसिद्धसाधनद्वयेऽपि वि. धमानत्वात्प्रकृतहेतुना सह प्रतिहेतोः साधारण ए. वेत्यर्थः। उक्तातिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते । ६३७ अतिव्याप्तिपरिहारशङ्कानिरासः । नन्वत्यन्तासतो व्याप्त्यादिभङ्गरूपस्य विशेषस्यापि तावत्तत्राग्रहणमस्ति तदादायैव लक्षणं तयापि भविष्यति?, तर्हि यत्र वादी स्वहेतुमाधारणं व्याप्तिभङ्गादिदोषं जा- नन् प्रतिहेतुनिष्ठतया परस्योद्भावयति परश्व परिह- ·९१८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदें तुं न शक्नोति तत्राप्येवं सत्प्रतिपक्षना ऽक्षतैव स्या त् पत उक्तरूपविशेषवत्तया तेनासौ न गृहीतः उ क्तरूपस्य समानतयैव तेन गृहीतत्वात् । *नन्विति यद्यप्यस्य व्याप्त्यादिभङ्गस्य हेतुबय. विशिष्टतया साधारण्यात् विशेषता नास्ति तथाऽपि विशेषाग्रहणमस्त्येव विद्यमानव्याप्त्यादिभङ्गस्य सा. धारणत्वेनाविशेषत्वादन्यस्य चा ऽसत्यत्वादत्यन्ता. सतो ग्रहणायोगादग्रहणमस्तीत्याशयः । तेन किं स्या- दित्यत आह * तदिति * तदग्रहणमादाय लक्षणं तदुदीरितोदाहरणव्यापि भविष्यति क चित्सतस्त- स्याग्रहणं क चिदसतः यदि यस्य विशेष इति स- म्बन्धस्तदा सत्सम्बन्धितया न चैवमित्याशयः । तर्हि यत्र सत्प्रतिपक्षता नास्ति तत्रापि लक्षणप्रसङ्ग इत्य- तिव्याप्त्या दूषयति * तौति * अनित्यः शब्दः कार्यत्वादिन्यादौ यत्र विषये वादिप्रतिवादिश्यां है- तुप्रतिहेतुप्रयांगे प्रतिवादी स्वहेतुसाधारणं व्याप्त्या- दिभङ्गं प्रतिहेतौ जानन्नपि प्रतिहेतुनिष्ठतया परस्योद्भा- वयति तत्राप्येवं सति सत्प्रतिपक्षता स्यादित्यति- व्याप्तिः । व्याप्तिभङ्गस्य हेतुद्रयसाधारणत्वे कथं पर प्रत्येव तदुद्भावनमित्यत आह * परश्चेति * परश्च कृतकत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तन्वान्नित्यत्वेन व्याप्तिभङ्गं परिहर्तुं न शक्नोति तेन तदपरिहरणे विजयसम्भ- वात्तदुद्भावनमित्यर्थः । कुनः सत्प्रतिपक्षतेत्यत आह * यत इति * व्याप्त्यादिभङ्गरूपविशेषवत्तया तेन ·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । ९१९ पादिनाऽसौ प्रतिहेतुर्न गृहीतो ऽतो ऽगृह्यमाणविशेष प्रतिहेतुबोधितसाध्यव्यतिरकत्वमस्त्येवेत्यर्थः । तदेव कुत इत्यत आह * उक्तति * यद्यपि थादिना ऽसौ प्रतिहेतुर्विशेषवसया न गृहीतोऽथापि प्रतिहेतुवादिना मदीयहेतोरेवाय दोष इति विशेषवत्तया गृहीतस्तेन तत्रातिव्याप्तिः प्रतिहे- तुवायभिप्रायेण विशेषाग्रहणस्थाभावादिति शङ्कते । ६३८ पुनः शङ्कगन्तरनिरासः । तथापि प्रतिहेतुवादिना तावद्विशेषवत्तयैव गृही तस्तस्य तत्साधारणभावास्फुरणात् भ्रान्त्यभ्रान्तिसा- धारणस्य चात्र ग्रहणमात्रस्य विवक्षितत्वादिति चेन्न । प्रतिहेतुवाद्यभिप्रायेणागृह्यमाणतापक्षस्य प्रागेव नि- रस्तत्वात् । किञ्च प्रतिहेतुवाद्यपि यदि साधारण- तां तस्य दोषस्य तदैव पश्येत्तदा का गतिः ? । य द्यसौ वादिहेतावपि दोषं पश्येत् तदा तमुहावयेत्त- था सति च तवैव कथासक्रमः स्यात् सत्प्रतिप- क्षमुपेक्ष्येति चेन्न । यदि पश्यन्नपि प्रतिवादी तत्र दो षमेवं मन्त्रयेत् । यदीदानी सत्प्रतिपक्षतां प्रतिज्ञा- तां विहाय दोषान्तरमुद्भावयामि तदापि प्रतिज्ञातत्यागा न्मम भङ्गः । अथ नोद्भावयामि तथापि प्रतिज्ञातदोषानि १ प्रतिज्ञात्यागो नाम भङ्गोऽधिकः इति का० मु० पु० पा०।

·९२० खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे हिान्मम पराजयः तदेवं वृथा दोषान्तरव्युत्पादना यास इति परामृश्य तूष्णीमास्ते तदा का गतिः ? । * तथाऽपीति * कुन इत्यत आह * तस्येति * साधारणस्य व्याप्त्यादिभङ्गस्य विशेषतया ग्रहणं भ्रा- न्तिरेव न तु प्रमा तत्प्रमाया विवक्षितस्वान्नातिव्या- प्तिपरिहार इत्याशयाह *भ्रान्तीति* भ्रान्यभ्रान्ति. साधारणं विशेषग्रहणं लक्षणविशषणमतोनातिव्याप्ति- रित्यर्थः । स्फुरदोषेणापि प्रतिहेतुना सत्प्रतिपक्षीकर- णस्य प्रागेव दर्शितत्वात् प्रतिवाद्यभिप्रायेणापि लक्ष- णाव्याप्त्या दत्तोत्तरमिदमिति दूषयति *नेति प्रकृत- हेतुतो विशेषो यस्य न गृह्यते प्रतिवादिना तद्बोधितसा- ध्यव्यतिरेकः सत्प्रतिपक्ष इत्युक्तं स्यादेवं पूर्वोक्ताति- व्याप्तिस्तदवस्थेत्याह * किं चेति * प्रतिहेतुवादी स्वहेतुगतदोषदर्शनकाले तस्य हेतुब्यसाधारणतां यदि पश्येत्तदा प्रतिवादिना विशेषस्थागृह्यमाणत्वपक्षेऽपि स्थादतिव्याप्तिरित्यर्थः। अस्त्येव गतिरिति परः शङ्कते *यदीति* यदि साधारणतां प्रतिवादी वादिहेतावपि दोषं पश्येत्तदा तमुद्भावयेत्तथाऽपि को दोष इत्यत आह * तथा सतीति * तत्रैव कथासक्रमः स्यात्प्रतिज्ञा तं सत्प्रतिपक्षदोषमुपेक्ष्येति उद्भावनाभावादेव न त- दोषं पश्यन्तीत्यध्यवसीयत इत्यर्थः। सत्प्रतिपक्षतात्या- गेनासिद्ध्यादिदोषोद्भावनं न सम्भवतीति परिहरति * नेति * यदि पश्यन्नपि प्रतिवादी तत्र वादिहेतौ दोषं नोद्भावयति किं तु तूष्णीमास्ते तदा का गतिः ·९२१ हेस्वाभासखण्डने सत्यतिपक्षखण्डमम । कुत एवमित्याशयाईवं चिन्तयेदित्यादि परामृश्ये- त्यन्तेन । यदि सान प्रतिज्ञाता तदान प्रतिज्ञात्याग इति प्रतिज्ञातामित्युक्तम् । अनुद्भावनेऽपि दर्शयतिः * अथेति * यदि नोद्भाव्यते तदा प्रतिज्ञातसत्प्रतिपक्ष. तानिर्वाहः प्रतिहेतोर्दुष्टत्वादुत उभयत्रापि दोषदर्श- नातूष्णीमासीनेनापि विशेषस्याग्रहणात्सत्प्रतिपक्ष. तायाः प्रतिज्ञाताया अनिर्वाहादतिव्यासिः स्यादेधे- त्यर्थः। यस्योति षष्ठयन्तपदस्य विशेषपदेन सम्बन्धायस्य विशेषो न गृह्यत इति द्वितीयकल्प एवास्तु निरवय- स्वादिति शङ्कते। ६३९ यच्छदस्यविशेषपदेन सम्बन्धपिदोषः । अथ यस्य विशेष इत्युक्तलक्षणवाक्ये पदसम्ब न्धस्तवाभिमतः ? तदा उक्त स्तावदोषो, दोषान्तरं च स्यात् । व्याप्तथभङ्गादेविरुद्धार्थहेत्वोः साधारणस्यास- म्भवाद्विशेषपदेनाव्यवच्छेदकेन सह विशेषणवियोष्यभा- वानुपपत्तेः । * अथेति * उक्तस्तावत्परिहार इत्याह * तदे- ति * प्रथमपक्षोक्तदोष एवाऽत्राप्येको दोषः यत्र छ. योरपि हेत्वोः परमार्थतो व्याप्त्यादिभङ्गः साधार- णस्तत्राऽव्याप्तिस्तत्र प्रतिहेतुसम्बन्धिनो दोषस्य वि- शेषाभावात्तत्सम्बन्धितया च दोषो वाच्य इति । न केवलमेतावदोषान्तरमपीत्याह * दोषान्तरामिति * किं तदोषान्तरमित्याकाक्षायां विशेषपदस्य सा.

·खण्डनबण्डलाये प्रथमेपरिच्छेदे धारण्यं व्यावर्य वाच्यं तदभावार्थविशेषणते. स्थाह * व्याप्तीति * व्याप्तिभङ्गगदर्विशेषपदेन सह विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः। अनुपपत्तौ हेतुविरुद्धे- त्यादि । वस्तुतो नित्यत्वानित्यत्वादिविरुद्धधर्माध्या- सप्रसङ्गपरिहारायान्यतरसाधने व्याप्त्यादिभङ्गो वा. च्यस्तथा च भङ्गामङ्गयोः साधारण्यं एवेति न व्या. वर्तकं विशेषपदमतो व्यर्थमित्यर्थः । अगृह्यमाणेनेत्यस्मिन् स्थानेऽनुद्भाव्यमानेनेति वि- शेषर्ण प्रक्षिप्य तदेव लक्षणं शङ्कते। ६४० विशेषणान्तरप्रक्षेपशङ्कानिरासः । अथोच्यते व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गाभङ्गरूपप्रकृतहे- त्वपेक्षविशेषवत्तयाऽनुहाव्यमानेन बाधितो यदीय- साध्यस्य विपर्ययः स प्रकृतः सत्प्रतिपक्ष इति । त- दपि नोपपन्नम् । यदि परस्त्वदीयोऽयं प्रतिहेतुरित्थं भग्न- व्याप्तिक इत्येवाभिधत्ते न तु मद्धेतुतोऽयं विशेष इत्यपि ब्रूते आभासान्तरत्वव्युत्पादनादेव प्रतिहेतोः सत्प्रतिपक्षतामङ्गाचदापीत्थं सत्प्रतिपक्षता न निव- त, तथा सति च प्रतीयमानासियादिनापि सत्प तिपक्षीकरणमिति साधु व्युत्पादितं सर्वानुमानानुकू लं स्यात् । * अथेति * अनुहाव्यमानेमेति विशेषणेन तत्रा- ध्येवं सत्प्रतिपक्षनेव स्वादिति यत्रातिव्याप्तिरुका ·हेत्वाभासखण्डवे संप्रतिपक्षमण्डनम् । तन्निरस्पते तत्र यदि प्रतिहेतुं ताग्विशेषवत्तयोद्रा- षयतीत्युक्त वादिति हृदयम् । पूर्वोक्तातिव्याप्तयैव दूषयति * तदपीति * तदेवोपपादयति ** यदीति * नित्यः शब्दः भावानादित्वादित्युक्त सो ऽनित्यः छ- तकत्वादिति प्रतिहेतौ वादी कृतकस्याऽपिप्रध्वंसस्य नित्यत्वाग्नव्याप्तिको ऽयं तछेतुरिस्येवं ब्रूते न पुन: प्रथमहेतुप्रतियोगिकविशेषवत्तया तत्रापि विशेष- वत्तयाऽनुद्भाव्यमानेन बोधितसाध्यव्यतिरेकत्वमस्ती. ति लक्षणातिव्याप्तिरस्तीत्यर्थः । कुतो विशेषवत्त. पा नोद्भावयति तथात्वोद्भावनमन्तरेण सत्प्रतिपक्ष- त्वानिरासादित्यत आह * आभासोत* फलितमाह * तदोत * इत्थं सति सत्प्रतिपक्षता तत्रापि स्यादेव सत्प्रतिपक्षतालक्षणलक्षितस्यात् । तत्रापि तथाव- मस्त्येवेत्यत आह * तथा चेति • प्रतीयमानोऽसि. क्ष्यादिर्यस्य तेनापि सत्प्रतिपक्षीकरणमिति सुष्टूपपा. दितम्।असिद्ध्यादिनातथात्वस्वीकारे वा काऽनुपपत्ति- रित्यत आह *सर्वेति* धूमानुमानादिभङ्गप्रसङ्ग इत्यर्थः। अनुद्भावनमपि कदाऽपेक्षितं प्रतिहेतूपन्यास काले किं वा पश्चाद्वादिवचनावसर इति विकल्पयति। ६४१ अनुद्भावनं विकल्प्य लक्षणदूषणम् । किश्च कस्मिन् काले तथाऽनहाव्यमानत्वमपेक्षितं, यदि यदा प्रतिहेतूद्भावनेन परहेतुं दूषयति प्रतिवा दी तस्मिन् कालेऽनुद्भावनं, तदा पश्चादुक्तेऽपि प्रति- हेतुदोषे पूर्वकलिकानुहावने प्रतीकारो न कश्चिदिति ·९२४ खण्डनखण्डखाचे प्रयमेपरिच्छेदे सर्वहेत्वाभासैः सत्प्रतिपक्षीकरणमदुष्टमिति गतमनु- मानकथया । अथ प्रतिवादिनाऽभिहिते यदा पुनर्वा- दिवचनावसर स्तदाऽनुहावनमिष्टं, तर्हि तत्कथमग्रे प्र त्यनुमानवादिनाऽवधारणीयमयमन विशेषतो दोषं नो- द्रावयिष्यतीति । किश्चेति प्रतिहेतुसम्बन्धदोषानुद्भावनं तदुपन्या सकालीनमपेक्षितमिति प्रथमं शङ्कते * यदीति * पूर्वोक्तातिप्रसङ्गानिस्तार एवेति दूषयति तदति - प्रतिवादिना प्रतिहेतावुपन्यस्ते वादिनो वचनावस- रस्तदैव दोषस्तेनोद्भाव्यते तदोद्भाविते ऽपि पूर्वकाली. नानुद्भावनं लक्षणविशेषणं तथैवाऽऽस्ते इति कृत्वा प्रतीयमानासियादिनाऽपि सत्प्रतिपक्षीकरणप्रसङ्गा- त्सर्वानुमानभङ्गप्रसङ्गस्तदवस्थ एवेत्यर्थः । द्विती- यकल्पं शङ्कते अथेति असम्भवेनैतदूषयति तहीं- ति मद्धतावयं वादी दोषानोभावयतीति विनिश्चि. त्याग्रत एव सत्प्रतिपक्षता प्रतिपादायतुं लक्षण- तो नेष्टे प्रतिवादी पराशयस्य पराप्रत्यक्षत्वादि. त्याशयः॥ वादिना दोषानुद्भावनस्य प्रतिवादिना निश्चेतु. मशक्यत्वात्सत्प्रतिपक्षतां न ब्रूयादित्युक्तं तत्र दोषा- नुदावनस्य शक्यावधारणत्वं शङ्कते । ६४२ दोषानुद्भावनावधारणशङ्कगनिरासः । दोषशून्यत्वात् स्वकीयस्य. प्रतिहेतोः समर्थस्त- ·हत्त्वामासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । दवधारयितुं शक्नोतीति चेन्न । उक्तमत्र प्रतीतदोषेणाऽ- पि सत्प्रतिपक्षताकरणं सम्भवति तत्र परेण दोषे - नुहाविते विजयश्च भवतीति । किश्च विशेषदोष- शून्यत्वमपि स्वकीयहेतोः कथमयमवधारयेत् विरुडा र्थयो स्तावद्धत्वोरेकस्यावश्यं दोषेण भाव्यं तत्र यथा तेन स्वहेतौ दोषो न दृश्यते तथा परहेतावपि । त- दर्शने तमेवोद्भावयेत् । को हि सचेता निश्चितं दो षमुपेक्ष्य सदोषस्य निर्दोषसामान्येन प्रत्यवतिष्ठते । त- स्मात् सदोषेऽपि दोषमपश्यन्नयं न स्वेनादर्शनं दो- षाभावे प्रमाणयितुमईतीति । *दोषेति नायं हेतुर्दोषोद्भावनयोग्यो निर्दोषत्वा- सम्प्रतिपन्नवदित्यनुमानतो निश्चिनोति प्रतिवादी- त्यर्थः । भागासिद्ध्या दूषयति * नेति * प्रौढप्रज्ञ- स्प लोके ऽणुप्रकर्षप्रकटनाय प्रतीतदोषेणापि हेतुना सत्प्रतिपक्षीकरणसम्भवानिर्दुष्टहेतुनैव सत्प्रतिपक्ष. तानियमाभावान्न दोषशून्यत्वेनानुद्भावनं निश्चिनु. म इत्यर्थः। अप्रतिपत्तरन्यथा प्रतिपत्तिः श्रेयसीति न्यायात विजयफलस्य पाक्षिकस्य भावाचाल्पप्र. ज्ञस्यापि प्रतीतदोषेण सत्प्रतिपक्षताकरणं सम्भव- तीत्याह * तति * दोषशून्यत्वहतो गासिद्धि मुकाऽसिद्धिमाह * किश्चेति * स्वकीयहेतावसि- १विशेषे इति सो० पु० पा० ।

·खण्डमखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे व्यादिदोषानुपलम्भात्तथावमवधारयदित्याशयानु- पलम्भमात्रं संशयहेतुर्ननिश्चयकारणमिति प्रतिपाद. नायान्यतरदोषावश्यकतामाह * विरुद्धति * यो. रपि हेत्वोर्निर्दोषत्व एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धध. मध्यिासप्रसङ्गाद्भवितव्यमन्यतरदोषेणेत्यर्थः। यद्येवं क्रि- मत इत्यत आह * तत्रेति * प्रतिवादिना यथा स्वहे- तौ दोषो न दृश्यते तथा परहंतावपीत्यनुपल- म्भमात्रं न दोषशून्यत्वनिश्चायकमित्यर्थः । परहेतौ दोषानुपलम्भोऽसत्वनिश्चये हेतुरित्यत आह * तदि- ति * दोषान्तरानुद्भावनलिङ्गान्न दोषान्तरमसौ प. श्यतीत्यर्थः । तदनुद्भावनं तदर्शने कथं लिङ्गमित्य त आह * को हीति * यथा परहेतौ दोषादर्शन तत्र तदसत्वानिश्चायकं तथा स्वहेतावप्यविशेषा दित्युपसंहरति * तस्मादिति * उक्ताऽसम्भवपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कते । ६४३ विशेषणान्तरेणाऽसम्भवशङ्कायाः परिहारः । अथोच्यते व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गाभङ्गरूपप्रकृतहेत्व- पेक्षविशेषवत्त्वेनानुहाव्यतया सम्भाव्यमानेन बोधितो यदीयसाध्यस्य विपर्यायः स प्रकृतः प्रकरणसम इति । नैतदपि सुस्थम् । यद्युद्भावनकालात् पूर्वका लिकी सम्भावना विवक्षिता तदा तात्कालिकानुह- वनपक्षोक्त एव दोषोऽ तिदेष्टव्यः । अथाहावनस्य यो ऽवसरो भविष्यति तत्कालिकतया, तदा सत्प्रतिप- ·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । क्षताव्युत्पादनकाले सा नास्तीति विशेषणाभावालक्ष- णाभावः । * अथेति * अनुद्भाव्यमानत्वावधारणासम्भवे. ऽपि स्वतावापाततो दोषशून्यत्वावगमादनुद्भाव्यमा नत्वसम्भावनाऽस्ति तेनानुद्भाव्यमानतया सम्भाव्य- मानेन हेतुना बोधितसाध्यव्यतिरेकः प्रकृतःप्रकरणस म इत्यर्थः । विकल्पासहत्वेनैतदूषयति * नेति * वादिनो यो दोषोद्भावनकालस्तस्मात्पूर्वकालिकी सम्भावना विवक्षिता, किं स्वित्तत्कालीना, यदि वा कालमात्रप्सम्बन्धिनीति, विकल्प्य प्रथममनुवदति * यदीति * प्रागुक्तातिव्याप्तिरिहानुसन्धेयेति परिहर- ति * तदेति * पूर्वकालिकानुद्भावनासम्भावनाऽनु- दाव्यमानदोषहेतावप्यस्तीति तेनापि सत्प्रतिपक्षता स्थादित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्वितीयो निरवद्यत्वादिति शङ्कते * अथेति * तत्कालिकतयाऽनुद्भाव्यमानत्व- विशेषणाभावारिशिष्टलक्षणस्य तत्कालिके सत्प्रति- पक्षे ऽव्याप्तिरित्यर्थः। कालमात्रसम्बन्धिनी सम्भावना विवक्षितति तृतीयकल्पं शङ्कते। ६४४ कालमात्रसम्बन्धिसम्भावनानिरासः । अथोच्यते यावत्सम्भावनाऽनुवर्तते तावत्सत्प्रतिप- क्षता, किं सम्भावनायाः कालनियमगवेषणेन । मैव. म् । एवं हि प्रतिहेतोषिऽनुहाविते प्रत्युत निर्दोष- तयैव स्वीकृते दोषोद्भावनसम्भावनाया निवृत्तः स ·९२८ खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे प्रतिपक्षता निवर्त्तते । तथाचेत्थङ्कारमेव वादी स. स्प्रतिपक्षतां परिहरेदिति साधु स्यात् । प्रतिहेतोः प्र- तिक्षेपमकृत्वा स्वीकृत्यैव तत् सत्प्रतिपक्षता प्रतिक्षप्त व्येति । न च स्वीकारादेव प्रतिहेतोः पराजयः स्या त, सत्प्रतिपक्षतापरिहारोपायतया स्वीकारस्य करणा- तु, स्वीकारे सति सम्भावनानिवृत्त्या तल्लक्षणकस्य सत्प्रतिपक्षस्यापि निवृत्तेः । तस्मात् स्वीकारोऽप्ययं परस्यानिष्टार्थ सिद्धसाधने परकीयसाध्यस्वीकारवद्गु. णाय, स्वीकर्तुं न दोषायेति । * अथेति * प्रतिहेतौ दोषे निश्चिते सत्प्रतिप- क्षता निवर्तते इति नायं नियमः किं तु तनिष्ठतया दोष नोद्भावयिष्यतीति यावत्सम्भावनाऽनुवृत्तिस्ता- वत्सप्रतिपक्षताऽनुवर्तते इति नोक्तदोष इत्यर्थः । अतः पूर्वोक्तविकल्पदूषणमनवकाशदुःस्थमित्याह * किमि ति * अतिप्रसङ्गेनैतदूषयति * मैवमिति * अ- नित्यः शब्दः कार्यत्वाद्धटवदित्यत्र नित्यः स दुःखा. समानाधिकरणविभुविशेषगुणत्वादीश्वरप्रमावदिति प्रतिहेतावुक्त दोषानुद्भाने प्रतीपत्त्या निर्दुष्टतया स्वी कारे च दोषानुद्भावनसम्भावना निवर्तते सम्भाव- नायाः संशयविशेषतयाऽन्यतरकोटिनिश्चये निवृत्ति- रिति सत्प्रतिपक्षतानिवृत्तिरित्यर्थः । तथाऽपि कि- मनिष्टमित्यत आह * तथा चेति * यतः प्रतिहेतोनि- १ तथा स्वीकार इति का मु० पु० पा०।

·हेत्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । दुष्टतया स्वीकारेण सत्मतिपक्षत्वं निवर्त्तते तत्र स. त्रैतल्लक्षणं न स्यादित्यभिप्रायः । वादिना प्रतिहेतु- रूरीकृतश्चेत्तत एव तस्य पराजयप्रसङ्गान्नैवं सम्भव इत्याशझ्याह * न चेति * वादिसाध्यविपरीतव्या- सप्रतिहेतुरदोषतया स्वीकृतश्चेत्कथं न पराजय इत्यत आह * सदिति * स्वीकारो वा कथं सत्पतिपक्षप- रिहारोपाय इत्यत आह * स्वीकार इति * यस्मात् स्वीकार एकतरकोटिनिश्चायकतया सम्भावनानिव- तकस्तस्मादित्युपसंहरति * तस्मादिति * परोप- न्यस्ताऽङ्गीकरणं प्रयोक्तुरेवानिष्टाय पर्यवस्थतीत्यत्र दृष्टान्तमाह * सिद्धेति * सिद्धसाधनानुमाने प्रयु- ज्यमानहेतुविषयस्वीकारः स्वीकर्तुरेव जयमावक्ष्य- ति न पराजयमेवं सत्मतिपक्षेऽपि परकीयहेतुस्वी- कारः स्वीकर्तुर्जयार्थमेव न पराजयार्थमित्यर्थः । समानबलबोधितसाध्यव्यतिरेकको हेतुत्वाभि- मतः सत्प्रतिपक्ष इति लक्षणेऽव्याप्त्यादयो दोषा उक्ताः पुनरपि दोषान्तरं वक्तुमनुवदति । ६४५ लक्षणमनूद्य दोषकथनम् । यदि च सतप्रतिपक्षो वादिनोः समानप्रतिपक्षदर्श- नजनितात्स्वहेतावाभासत्वसंशयात्, तदा क्वचिदपि ना स्ति सत्प्रतिपक्षता, स्वहेतुपक्षपातेन परहेतावेव दोषः कश्चिदस्ति मया तु न गृह्यत इति ताभ्यां मन्यमान- त्वात् । यदाह "निश्चितौ हि वादं कुरुत' इति । अ ११७ ·लण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे थौचित्यादावर्जता संशयेन सत्प्रतिपक्षता स्यात् तदा सर्वत्र वादे सर्वानुमानानां सत्प्रतिपक्षता दुर्निवारा । तद्यथा-शब्दानित्यत्वानुमानेन, बुद्धिमद्भिः शतशः श- ब्दनित्यत्ववादिजयात्, शब्दनित्यत्वानुमानेन च प्राज्ञैः शतशः शब्दानित्यत्त्ववादिजयात् । द्वयोः पक्षयोरनु- मानेषु कतरवस्तुतः सदनुमानमित्यहतो दोषसंशय- स्य दुर्निवारत्वादिति । * यदिति * वादिप्रतिवादिनोः समबलप्रतिप- क्षदर्शनेन स्वहेतावाभासतासन्देहो जायते तत एव सत्प्रतिपक्षत्वमित्याशयः । लक्ष्यासंसृष्टमेव लक्षणमु- तमिति प्रज्ञाकौशलमात्मनः प्रकटीकृतं स्यादित्य- भिसन्धाय परिहरति * तदेति * कुत इत्यत आह * स्वेति * स्वहेतुपक्षपातेन स्वहेतौ निर्दो- षत्वनिश्चयेनाऽऽभासत्वसंशयाभावात्सत्प्रतिपनत्वा. सिद्धिरित्यर्थः । स्वहेतौ निर्दोषत्वनिश्चय इत्यत्रा- भियुक्तवचनमुदाहरति * यदिति * ततश्च वादिना स्वहेतावदुष्टत्वनिर्णये सति परहेतो?ष्टत्वेनैव निर्ण- यो विरुखहतोरेकस्थावश्यमाभासीभवितव्यस्वाद- तश्च समानबलबोधितेत्यादिलक्षणं न कचिदपी- त्यर्थः । स्वरसतः सन्देहाभावेऽप्यौचित्यादाहार्य- सन्देहादेव लक्षणमुपपन्नमिति शङ्कते * अथे- ति * वादिनोः स्वहेतोरदोषत्वनिश्चयेऽपि परस्पर १ दार्जितसंशयेनेति का० मु० पु० पा० ।

·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । विरुद्ध हेतुदर्शनादन्योन्यस्मिन् हेतौ दोषसन्देहौचि- त्यमस्ति तत आवर्जता-ऽऽगच्छता संशयेन द्वयोरपि सत्प्रतिपक्षत्वं भविष्यतीत्याशयः । कथामात्रे प्रयुज्य- मानानुमानमात्रे लक्षणमतिव्यापकमिति परिहरति * तदेति * एकस्य सत्प्रतिपक्षतामात्रेण कथं सर्वा- नुमानानां सत्प्रतिपक्षत्वप्रसङ्ग इत्याशा विरुद्वहेतुद- शननिमित्तसन्देहौचित्यस्य समानत्वादिति दर्शयति * तद्यथेति * अहंतो-योग्यस्य । इति सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । एवं सत्प्रतिपक्षं निरस्य कालात्ययापदिष्टस्य पृ. थगनिराकार्यतामाह । ६४६ कालात्ययापदिएखण्डनारम्भः । प्रकारभेदाभावाच्च न कालात्ययापदिष्टः पृथक् । तद्यथा-बाधितविषय: कालात्ययापदिष्ट इत्यलक्षणम् । * प्रकारेति सत्प्रतिपक्षप्रकारात्कालात्ययापदि- ष्टस्याप्रकारान्तरत्वात्तन्निरासः पृथगनर्थक इत्युक्तं कथं तस्या प्रकारान्तरत्वं यावता पृथगलक्षणलक्षितः स इत्यत आह * तदिति * बाधितः साध्यो विषयो यस्य स तथोक्तः प्रमाणान्तरविरुद्ध प्रतिज्ञातार्थे वर्त- मानो हेतुःकालात्ययापदिष्ट इत्यस्यापि लक्षणवाक्यस्य नार्थतो भेदः। अलक्षणत्वमेवोपपादयितुं बलवता बोधितसा. ध्यविपर्ययत्वं बाधितविषयत्वं विवक्षित, मुताधिकष- ·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे लेन, किंस्विदनन्यथासिद्धेनेति, विकल्पाभिसन्धिराह। ६४७ त्रिधाविकल्प्याऽऽधद्वयनिरासः । तथाहि-बाधितविषयत्त्वं किं विवक्षितं, न ताव द् बलवता बोधितो विषयविपर्ययो यस्य तत्त्वम् ? यथाश्रुतस्य सत्प्रतिपक्षेऽपि गतत्वात् । तत्र प्रत्य- नुमानस्य प्रथमानुमानविषयविपर्यायबोधकस्य पक्षध- मतादिबलसम्भवात् । अथ बलवतेत्यधिकबलेनेति विवक्षितं तदापि केवलव्यतिरोकणोऽन्वयव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षे गतत्वादतिव्यापकं, तत्रान्वयव्यतिरेकिणः प्रतिहेतोः सपक्षसत्वलक्षणबलाधिक्यसम्भवात् । *तथा-हीति* आद्यमादावपवदति नेति विप- र्ययः साध्यस्याभावो यस्य तत्त्वं बोधितसाध्यविपर्य- यत्वं बाधितविषयत्वमित्यनुषङ्गः। सत्प्रतिपक्षे लक्षण- स्थातिव्यापकत्वादिति हेतुं टीकते * यथेति * तदेव कथमित्यत आह * तत्रेति * नित्यमाकाशमस्पर्शिद्र. व्यत्वादात्मवदिति प्रथमानुमानसाध्यनित्यत्वाभावो बोधितो येन तस्य प्रत्यनुमानस्याकाशमनित्यं बा- थेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणाधिकरणत्वादित्यस्य पक्ष त्यादिबलसत्त्वादित्यर्थः । द्वितीयं कल्पमवलम्बते * अथेति * एवमप्यतिव्याप्तिरेवेत्याह * तदाऽपीति * अस्य चोदाहरणं प्रागेव दर्शितम्। केवलव्यतिरेक्यपे- क्षयान्वयव्यतिरोकिणः कथं बलाधिक्यमित्यत आह *तत्रेति पञ्चरूपत्वादन्वयव्यतिरेकिणश्चतूरूपकेवल.

·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । व्यतिरोकिणोऽधिकबलत्वं, रूपस्यैव हेतुबलत्वादित्यर्थः । खण्डनान्तरमाह। ६४८ द्वितीयविकल्पस्य खण्डनान्तरम् । किञ्चैवं प्रत्यक्षेणानुमानाभासबाधो न स्यात् प्रत्य- क्षस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नाभ्रान्तज्ञानकरणत्वमा ब- लमनुमानस्य तु पक्षधर्मत्वादि भूयिष्ठं बलमिति । * किं चेति * अग्निरनुष्ण इत्यादि प्रत्यक्षविरु- हकालात्ययापदिष्टे ऽव्याप्तिरित्यर्थः । अव्याप्तिमेवोप- पादयति * प्रत्यक्षेत्यादिना * उत्पन्नस्याभ्रान्तज्ञान- कारणवत्वमात्रमदुष्टकरणजन्यत्वमात्रं बल,मनुमानस्य तु पक्षधर्मत्वादि बलं बहुलमित्यधिकवलेति विशेषणा- भाव इत्यर्थः। अन्त्यं कल्पमुत्थापयति। ६४९ तृतीयकल्पनिरासः । अथ मन्यसे ऽनन्यथासिद्धत्वं बलं विवक्षित्त्वे- दमुच्यते तेनानन्यथासिद्धेन बोधितो यदीयसाध्यस्य व्यतिरेकस्तत्त्वं बाधितविषयत्वमिति । मैवम् । त- थाऽपि वस्तुतोऽनन्यथासिद्धेन सत्प्रतिपक्षेऽपि गतत्वम् । * अथेति * प्रामाण्यप्रकारादन्यप्रकारेण सिद्धि- र्नास्ति यस्य तदनन्यथासिद्धं तत्त्वं बलं विवक्षितं तेन शङ्कितोपाधित्वेनान्यथासिद्धानुमानाभासवाधकत्वं १ गतत्त्वादतिव्यापकत्त्वमिति का० मु० पु० पा०।

·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे प्रत्यक्षस्य भवोदित्यर्थः। लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्थ दर्शयति * तेनेति * परिहरति * मैवामिति * अनि- त्यमाकाशं महाभूतत्वात्पृथिवीवदित्यत्र नित्यमाकाशं निरवयवद्रव्यत्वादात्मवदित्यनेनानुपलभ्यमानविशेष- दशायां सत्प्रतिपक्षेऽवयव विभागं विना द्रव्यनाशा- नुपलब्धेरुपाधिशङ्कासम्भवनानन्यथासिद्धेन घोधित- साध्यव्यतिरेकस्य लक्षणस्य गतत्वमित्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः। अनन्यथासिद्धबोधितसाध्यव्यतिरेकत्वं तत्वमि- तिव्याकारे चोक्तिगौरवं दर्शयति । ६५० तृतीये गौरवप्रदर्शनम् । किञ्चान्यथेत्यन्येन प्रकारणेत्युच्यते अनन्यथेति चानन्येन प्रकारेण यस्मादनन्यत्वं तेनैवेत्यर्थः सम्प द्यते तथा च वक्तव्यं किं तदन्यताप्रतियोगीति ? । प्रा- माण्यं तदिति चेत् अहो दुवैदग्धी भवतः, प्रामा- ण्येनेति वक्तव्ये प्रामाण्याद्योऽन्यः स यो न भ- वति तेन प्रकारेण यः सिद्धः प्रतीत उत्पन्नो वा तनेति ब्रुवाणस्य । * किं चेति * प्रकारवाचितडितप्रत्ययान्तत्वा. दन्यशब्दस्येत्यर्थः । अन्यथाशब्दस्यैवमर्थत्वेऽपि प्रकृते किं स्थादित्यत आह *अनन्यथेति उच्यते इत्यनुषङ्गः। १ प्रकारान्तरणति का० मु० पा० । २ दन्यत्त्वमिति का० मु० पु० पा० । * ·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । ९३५ शक्तितः प्रतीयमानमर्थमुका विवक्षितमाह यस्मादि- ति * तथाऽपि को दोष इत्यत आह * तथा चेति * अन्यत्त्वस्य प्रतियोगिघटितरूपत्वात्प्रतियोगि वक्त- व्यमित्यर्थः । प्रामाण्यस्यैव बाधकत्वोपयोगित्वात्त- देव प्रतियोगि इत्याह * प्रामाण्यामिति * सो ऽयं ब. कबन्ध इवेति परिहरति * अहो इति * दुधंदग्धी दुर्वि- दग्धता । गौरवाभावात्कथमत्र बकबन्धनन्याय इत्यत आह * प्रामाण्येनेति प्रामाण्येन प्रकारेण यः मि. इस्तेन बोधितमाध्यविपर्ययः कालात्ययापदिष्ट इति वक्तव्ये प्रामाण्यादन्येन प्रकारेण यः सिद्धो न भव- ति तेनेति पदं प्रयुञ्जताऽऽत्मन- "इष्टस्यायनमंसिडौ को विद्वान् यलमाचरे"दिति न्यायविषयत्वं दर्शितमित्यर्थः । सिडिशब्दस्य ज्ञप्त्यु- त्पत्योः पर्यायत्वात्प्रतीत उत्पन्नो वेत्युक्तम् । तहि अनन्यथासिडेनेति पदं विहाय प्रमाणेन बोधितो यदीयसाध्यविपर्ययः स कालात्ययापदिष्ट इति लक्षणं ब्रूमस्तत्र को दोष इत्यत आह । ६५१ प्रमाणेनेतिपदघटितलक्षणे दोषः। तथापि प्रमाणन बोधितविपर्ययो विषयो यस्य स कालात्ययापदिष्ट इति । न । इदं र जतमिति शुक्ति विषयीकुर्वति प्रत्यक्षाभासे नेदं रजतमिति प्रमाणन बा- ध्यमानेऽपि हेत्वाभासविशेषलक्षणमिदं गच्छदतिव्यापकता- मापद्येत। एवं बाध्यविषयिण्यामिच्छायामपि गच्छेत्। प्र-

·बण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छदे
माणेन बोधितो यदीयविषयस्यान्यथाभावः स हेतुः का-
लात्ययापदिष्ट इति चन्न । यदि मुख्याओं हेतुशब्दः तदा
हेत्वाभासत्वव्याघातः अथामुख्यार्थ स्तदा कोऽस्यार्थः
यत्रैष व्यवस्थाप्यते इति सोऽभिधातव्यः । प्रमाणन ब.
धितो यदीयविषयस्य व्यतिरेकः स हेत्वाभासः काला
त्ययापदिष्ट इति चेन्न । यद्यने हेत्वाभासत्वानिश्चयः तद
लक्षणस्य दुरवधारणत्वम् । अथ कालात्ययापदिष्टले
निरूपित एव हेत्वाभासत्वनिर्णय स्तदा तत एव दुष्ट
त्वसिद्धः कृतं पश्चात्प्रतीतिकस्य कालात्ययापदेशस्यो
पन्यासनेति । तदिदं त्वन्मते लक्षणमस्तु मा वा भूर
सामुद्रिकप्रामाण्येन पुनर्महदेतदलक्षणं कालात्ययापदेशस
येनास्य नाम हेत्वाभासभेदपदेऽपभ्रंशः प्रासाधि ।
तथाऽपीति बोधितो विपर्ययो यस्येति विषर
विशेषणमंतत् । इदं हेत्वाभासविशेषलक्षणं प्रत्यक्ष
भासऽपि गच्छदतिव्यापकमापद्यत इति सम्बन्धः
तदुपपादनमिदं रजतमित्यादि । अतिव्याप्त्यन्तरमाह
एवमिति * परदारेषु सुभ्रत्वाद्यध्यासमूलायामिच्छ
यां परस्त्रियं न गच्छेदित्यादिशास्त्रप्रमाणेन बाधितार
गच्छादित्यतिव्यातिरित्यर्थः । हेतुत्वे सति प्रमाणेन र
धितसाध्याभावः कालात्ययापदिष्ट इति विशेषणा
प्रत्यक्षाभासादावतिव्याप्तिरिति शङ्कते *प्रमाणेनेरि
लक्षणविशेषणहेतुशब्दः किं मुख्यार्थ उतोपचरित

·हेवामासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । इति विकल्प्याऽऽधं दूषयति * नेति * व्याप्तत्वपक्षधः मत्वाभ्यां प्रमुदितोमुख्यो हेतुस्तदितरश्चाभासस्तथा च तयोरेकस्मिन् कालात्ययापदिष्ठत्व एकप्रसङ्गो व्याघा- तप्रसङ्गात्। द्वितीयमुत्थापयति अथेति अमुख्यस्थापि हेतुशब्दार्थस्य लक्षणविशेषणत्वाविशेषणाधिगतिपूर्व- कत्वाद्विशिष्टाधिगमस्य लक्षणावगमाय पूर्व स वक्तव्य इत्याह * तदेति * सो ऽभिधातव्या यदभ्यधायि । त. त्राह पूर्ववादी * प्रमाणेनेति लक्षणविशेषणं हेत्वा- भासत्वं कालात्ययापदिष्टत्वनिश्चयास्प्रागेव निश्चित न वा न चेत्तत्राह * न यदीति * विशेषणानवधार- णाद्विशिष्टलक्षणासिद्धिरित्यर्थः । कल्पान्तरमनुभाषते *अथेति* प्रथमावश्यावगन्तव्यहेत्वाभासत्वात् पर- हेतौ साध्यासाधकतासिद्धेर्व्यर्थः कालात्ययापदेशोप- न्यास इति परिहरति * तदेति * सोपहासं लक्षणा- भासोऽयमित्युपसंहरति * तदिति * सामुद्रिकं कु- मारप्रणीतं स्त्रीपुरुषादिलक्षणशास्त्रम्। कथामित्यत आह * पेनेति * पुरुषलक्षणालक्षणप्रतिपादकशास्त्रे पुरु- षाणामायुरादिरूपपदभङ्गप्रसाधकं कररेखाद्यलक्षण- मिदमपि च हेत्वाभासत्वनिश्चयादेवासाधकत्वोपप- तेहेत्वाभासविशेषकालात्ययापदिष्टपदविषयत्व-भ्रंश- साधकमेतल्लक्षणस्वीकारे हेत्वाभासत्वस्थ विशेष- णस्य ज्ञानाज्ञानयोरुक्तन्यायेन तदुद्भावनासम्भवादत- स्तन्मते तावदिदमलक्षणमित्यर्थः । लक्षणविशेषणतया ऽवगम्यमानं हेत्वाभासत्वं न दोषत्वेनानुसन्धीयते ऽतो न कालात्ययापदेशवैयर्थ्य- ११८ ·सडनरमाचे प्रथमेपरिच्छेद मिति शङ्कते। ३५२ हेत्वाभासपदस्थ सहशार्थकत्त्वेऽपि प्रागुक्तदोषः । अथ ब्रूषे हेत्वाभासत्वं हेतुवदाभासमानत्वं हेतु- सदृशतया प्रतीयमानत्वं न तु हेतुदोषवत्त्वमिति । मै- वम् । हेतुना तुल्यता ह्यहेतुत्वावगमं विना न शक्यप्र- निपत्तिः सादृश्यस्य भिन्नाधिष्ठानस्य तथैव प्रतीतेः । अन्यथा हेतोरपि हेत्वाभासत्वापातात् । ततश्च हेतुरूप- वैकल्पस्यावश्यं प्रत्येतव्यत्वेन प्रागुक्तदोषानिवृत्तिः । * अथेति - हेतुबनित्यस्य स्पष्टीकरणं * डेवि. त्यादि * हेतुसारश्यप्रतिपत्यर्थमेव हेतुरूपवैकल्यं प्रथमतो ऽषगन्तव्यमिति प्रागुरुदोषतादवस्थ्यमिति परिहरति * मैवमिति * कुत इत्यत आह * सादृश्ये. ति * चन्द्रवन्मुस्खमित्यादौ सादृश्यस्य स्वाधिष्ठानभे- दप्रतीतिपूर्वकतयैव प्रतीतेरित्यर्थः । विपक्षदण्डेनोक्तं द्रढर्यात * अन्यथेति'* एतावता कथं प्रागुक्तदोषा- नुषङ्ग इत्यत आह * ततश्चेति ताहि हेत्वाभासत्वविशेषणं परित्यज्य साध्यपद- स्थाने पक्षपदं प्रक्षिप्य लक्षणमाचक्ष्मह इति शङ्कते । ६५३ पक्षपदघटितऽपि लक्षणे दोषः । प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयपक्षव्यतिरेकः स का- लात्ययापदिष्ट इति चेन्न आश्रयासिद्धव्यापनात् । आ- १दण्डनायकं इति सो० पु० पा० ।

·हेत्वाभासखण्डने कालातीतमामय । श्रयासिद्धव्यतिरिक्त इति विशेषणीयमिति चेन्न । विशे षणाद्यसिद्ध्याऽऽश्रयासिद्धेन सह सङ्कीर्णकालात्ययापदि- टोदाहरणमेवं न व्याप्येत । * प्रमाणेनेति • सिषाधयिषितधर्मवतः पक्षत्वे तद्विशेषणसाध्याभावप्राहकस्य तविशिष्टपक्षाभाषा- ग्राहकत्वानासम्भवो नापि प्रत्यक्षाभासे ऽतिव्याप्ति- स्तन पक्षव्यतिरेकबोधाभावादिति भावः । अतिव्या- प्त्या दूषयति नति* गगनारविन्दं सुरभि अरविन्द- त्वात् कासारारमिन्दवदित्यादिराश्रयासिखस्तत्र हे. तोराश्रयपक्षामावस्य प्रमाणयोधितत्वादतिव्याप्तिरि- त्यर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणमादेयाम- त्याह * आश्रयेति * अव्याप्त्या दूषयति * नेति * अनित्याः प्रधान पुरुषेश्वराः पदार्थत्वादित्ययमनित्य- त्वलक्षणविशेषयस्य पुरुषेश्वरस्वनित्यत्वग्राहकप्रमाण विरोधादसिया विशेष्यमधानग्राहकप्रमाणासत्येना- श्रयासिद्धेन सह सङ्कीर्णकालात्ययापदिष्टदृष्टान्तो न व्याप्यत इत्यर्थः। प्रमाणेन बोधितसाध्यव्यतिरेक इति प्रागुपन्यस्त- लक्षण एव न प्रत्यक्षाभासेऽतिव्याप्तिः प्रत्यक्षविषय- स्थासाध्यत्वादिति शङ्कते । ६५४ पूर्वोचलक्षणेऽतिव्याप्तिपरिहारशङ्कगनिरासः । प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न । प्रत्यक्षाभासव्यापनात | ·खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे तत्रापि हि साध्यस्य ज्ञाप्यरूपस्य व्यतिरेको बोध्यत एवं प्रमाणेन । प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य व्यापकस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न । प्रमाणेन बोध्यमानाभावस्य प्रकृतहेतुव्यापकत्वासम्भ- वात् । प्रमाणेन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य प्रतिज्ञात- स्याभावः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न । स्वार्थानु- माने कालात्ययापदिष्टस्यैवमव्यापनात् । तत्र शब्दरूप- स्य प्रतिज्ञातस्याभावात् । शब्दस्य परार्थत्वात् । प्रमा- णन बोध्यमानो यदीयसाध्यस्य पक्षनिविष्टस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति चेन्न । तथाभूतस्य पक्षाभा- सत्वाभ्युपगमेन मुख्यपक्षार्थत्वासम्भवात् । पक्षाभासनि- विष्टले सतीति तु क्रियमाणे पूर्व पक्षाभासत्वप्रतीत्य- प्रतीतिपक्षयोः पृथक् हेत्वाभासत्वप्रतीत्यप्रतीतिपक्षो- क्तदोषवद्दोषो द्रष्टव्यः । * प्रमाणेनेति * साध्यपदेन ज्ञाप्यमुच्यत व्यापकमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * तदेव स्पष्टयति * तत्रेति * द्वितीयं शङ्कते * प्रमाणेनेति * व्यापकशब्देन व्याप्तिकर्तृकत्वं विवक्षितमुत तथा प्र- तिज्ञातत्वमुत पक्षनिविष्टत्वमिति विकल्प्य प्रथम दूषयति * नेति * प्रमाणेन बोध्यमानो ऽभावो यस्य १ वक्तव्यः इति सो० पु० पा० । उत ·इत्पामासखण्डने कालातीतखण्डनम् । ९४१ तस्योति विग्रहः।अनिरनुष्णः कृतकवादित्यत्र प्रमाणेम योध्यमानाभावस्यानुष्णत्वस्य कृतकत्वहेतुव्यापकत्व- मेव नास्तीति लक्षणासम्भव इत्यर्थः । द्वितीयं श. ङ्कने * प्रमाणेनेति * प्रतिपिपादयिषया पक्षवचनरूप. प्रतिज्ञा यद्यपि स्वार्थानुमाने नास्ति तथापि तत्राs- स्ति पक्षस्तविशेषणतया तन्निविष्टस्य साध्यस्याभा. वो विशेषणतया विवक्षितो नातोऽव्याप्तिरित्यर्थः । प. क्षशब्दो मुख्यार्थोऽमुख्यार्थी वेति विकल्प्य प्रथमं नि- राकरोति * नेति * सन्दिग्धसाध्यस्य पक्षत्वेन निश्चि. तसाध्याभावस्य तथाभूतस्य मुख्यपक्षत्वासम्भवाल्लक्ष. णासम्भव इत्यर्थः। द्वितीयं पक्ष प्रतिक्षिपति *पक्षेति पक्षे निविष्टस्य तदाभासनिविष्टस्येति वा न ग्रूमः किन्तु पक्षत्वाभिमतस्यांशस्याभावो बोध्यते प्रमा. णन यत्र स इत्यत आह । ६५५ पक्षत्त्वाभिमतत्वेत्यस्य त्रेधा विकल्प्य दोषः । पक्षत्वाभिमतांशभूतस्येति च क्रियमाणे प्रष्टव्यं किं पक्षत्वाभिमतत्वं किमु पक्षतयाऽभ्युपगम्यमानत्वम् ?। अथ तत्तया प्रमितत्वम् ?। उत प्रत्यक्षतया प्रतीतत्व- म् ? । नाद्यः दूषकं प्रति तदसम्भवात् तेन बाध्यसा ध्यस्य पक्षाभासतयैव प्रत्युताङ्गीकारात् । अनुमानवा- द्यपेक्षयाऽपि नियमाभावः सदनुमानापरिस्फुत्तौ मन्दप्र- जेन प्रज्ञाभिमानभृता च मयि वदति स्फुटदोषमपि को दूषयितुं शक्त इत्यभिप्रायेण यदृच्छया ज्ञातदोष ·९४२ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे * उत स्यापि प्रयोगस्य सम्भवात् तवानुमानवादिना पक्षत्वा- ङ्गीकाराभावेन तथाभूतबाधितानुमानाव्यापकमिदं लक्षणं स्यात् । न च पक्षतयोपन्यस्यमानत्वमङ्गीकारार्थ इति युक्तं,तथा सति स्वार्थानुमाने कालात्ययापदेशाव्याप्तिः * पक्षति किं प्रष्टव्यमित्यत आह * किमिति पक्षतया स्वीकार,स्तथात्वेन प्रमा, तथा स्वप्रतीतिमात्रमेवाभिमतशब्दार्थ इति विकल्पानामर्थः । प्राधं दूषयति *नेति* अभ्युपगम्य- मानत्वं प्रतिवादिना वादिना वेति विकल्प्य प्रथमेs- सम्भवमाह * दूषकमिति * असम्भवे हेतुं दर्शयति *तेनेति बाध्यः साध्यो यस्मिस्तस्येत्यर्थः । दितीय- मपवदति अनुमेति नियमाभावोऽव्याप्तिरित्यर्थः । तामेवाव्याप्तिमुपपादयति सदिति * ग्रन्थः स्पष्टार्थः। यत्र प्रत्यक्षादिविरुद्धतया ज्ञातदोषमप्यनुमानं वादी प्रयुक्त तत्र पक्षत्वाङ्गीकारविशेषणाभावादव्यापक- मिदं लक्षणमित्याह * तत्रेति * यत्र वादी ज्ञातदोषं प्रयुङ्क्ते तत्र पक्षतयोपन्यासोऽस्ति स एषाङ्गीकारार्थ इति कथमनियम इत्यत आह * न चेति * कुत इ- त्यत आह * तथेति * तत्रोपन्यासाभावादुपन्यस्य- मानत्वाभावः उपन्यासस्य च शब्दरूपत्वात्तस्य च प. रार्थत्वादित्यर्थः। पक्षत्वन प्रमितत्वमभिमतत्वमिति द्वितीयं दूषयति। ६५६ पक्षवन प्रमितत्त्वपक्षनिरासः । नापि द्वितीयः पक्षत्त्वेन प्रमिते विषये कालात्ययाप- ..

·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । ९४३ 'देशानवकाशातू । * नापीति * कथमित्यत आह * पति * सा- ध्यधर्मविशिष्टस्य पक्षस्य प्रमितत्वे तविशेषणसाध्य- स्थापि वस्तुत्वेन बाधायोगाल्लक्षणायोग इत्यर्थः । अन्तिमकल्पं निरस्यति । ६५७ तथात्त्येन प्रतीतिमात्रमिति तृतीयकल्पनिरासः । नापि तृतीयः तदा ह्येवं लक्षणमिदं सम्पद्यते प्र. माणेन बोधितो यदीयसाध्यस्य पक्षप्रतीतिविषयांशस्य व्यतिरेकः स कालात्ययापदिष्ट इति । अस्य च वाक्यार्थ स्य न कदाचिदपि सम्भवं पश्यामः यदा तावत्प्रमा- णेन साध्यस्य व्यतिरेकबोध स्तदा पक्षप्रतीतिनास्ति विशेषदर्शने भ्रमस्यानवकाशात् ततश्च तदा पक्षप्रती- त्यभावेन तद्विषयत्वाभावात् तद्विषयांशस्येति विशेषणा- भावाधीनो विशिष्टस्य लक्षणात्मनोऽभावः । यदापि च प्र- माणेन साध्यव्यतिरेकबोधनं नास्ति तदा तस्यैव लक्षण- भागस्याभावाल्लक्षणाभाव इति नित्यमसत्त्वव्यवस्थि- तेन लक्षणेन लक्ष्यं व्यवस्थापयन् श्लाघनीयप्रज्ञो भवा- न् । न च वैशेषिकप्रक्रियामाश्रित्य विनश्यदवस्थापि पक्षप्रतीति स्तत्काले सम्भावनीया, तदीयसाध्यव्य- तिरेकावगमनिवर्तनीया हि सा, तत्साध्यव्यतिरेकावगमश्व पूर्वतरमेव भूत इत्यवश्यमभ्युपगम्यमन्यथा प्रमाणेन

·बनखणसाचे प्रथमेपरिको
बोध्यमानत्वं कथं साध्यव्यतिरेकस्य तदाऽवगम्येत ।
* नापीति * दूषणं दर्शयितुं लक्षणवाक्यस्य प
यवसितमर्थ दर्शयति तदाहीति प्रमाऽप्रमासाधार
णज्ञानं प्रतीतिस्तद्गोचरापन्नस्य पक्षस्यांशभूतसाध्या
भावः प्रमाणेन प्रबोधितो यस्य स कालात्ययापदिए
इति यावत् । पर्यवसितलक्षणस्वरूपमुका तस्या
सम्भवित्वमाह * अस्येति * पक्षप्रतीतिसाध्याभा
वबोधयोः किमेककालस्वं विवक्षित,मुत भिन्नकालत्व
मिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * यदेति * कुत इत्यर
प्राह * विशेषेति * प्रमाविषयत्वपक्षप्रतिपादन
मांप्रतीतिर्वक्तव्या तस्याश्च विशेषाग्रहमूलत्वात्स
ध्याभावरूपविशेषदर्शने नावकाश इत्याशयः। तदा
स्पतीत्यसम्भवे ऽपि विशिष्टलक्षणस्य ततोऽन्यत्वार
दभावः किंनिवन्धन इत्यत आह - ततश्चेति * हि
शेषणाद्यतिरिक्तं विशिष्टं ये नोपयन्ति तेषां विशेषण
भावे विशिष्टाभावः स्पष्ट एष, ये तु तदतिरिक्तमुर
गच्छन्ति तेषामपि विशेषणाधीनत्वाद्विशिष्ट
प्रयांजकविशेषणाभावे तत्प्रयोज्यविशिष्टाभावो ६
ण्डाभावे दण्ड्यभाववदिति भावः । अस्तु ता
साध्याभावबोधपक्षप्रतीत्योरसमसमयत्वं तथा
पक्षप्रतीतिविशेषणलाभात्तरिशिष्टं लक्षणमपि सेत्स
तीति द्वितीयं कल्पं शङ्कते * यदेति * एक सन्धित्सत
ऽपरं ते प्रच्यवत इति परिहरति * तदेति * पक्ष
तीतिलक्षणविशेषणाभावप्रयुक्तदोषाभावे ऽपि

·हेस्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । माणेन बोधितसाध्यव्यतिरेकत्त्वमिति लक्षणांशस्या- भावात्तदधीनो लक्षणात्मनोऽभावो दुष्परिहरः । एवं कल्पदयेऽपि लक्षणासम्भवमभिधाय सोपहासमुप- संहरति इति नित्यमिति प्रमाणेन साध्याभावषो. धकाले तदबोधकाले च नित्यमसत्यव्यवस्थितेने- त्यर्थः । वैशेषिकमतेन साध्याभावयोधपक्षप्रतीत्यो- रेककालत्वमाशङ्ख्याह * न चेति * वित्तीनां वध्यघा- तकमावो विरोध इति वैशेषिकप्रक्रिया तेन विनश्य- दवस्था पक्षप्रतीतिः साध्याभावप्रमितिकाले विद्यते सामादाय लक्षणं सिद्ध्यतीति शङ्काभिप्रायः । कुत इत्यत आह * तदिति * तत्साध्यव्यतिरेकरूपविशे- षदर्शननिवर्त्या पक्षप्रतीतिर्धान्तिरित्यर्थः । अस्तु तथा. ऽपि किमित्यत आह तदिति *प्रमाणेन बोध्यमानत्व. विशिष्टत्वेन ज्ञानं साध्याभावस्य बोध्यमानत्वमत. श्वास्यापि विशिष्टज्ञानत्वात्तस्य च विशेषणविशेष्य. ज्ञानपूर्वकत्वात्प्रथमतः पक्षसाध्याभावज्ञानमनन्तरच प्रमाणेन बोध्यमानत्वज्ञानं . तदनन्तरञ्च विशिष्टज्ञा- नं तदनन्तरं धर्मिज्ञानं पश्चाच प्रमाणेन बोध्यमा- नत्वविशिष्टसाध्याभावविशिष्टपक्षज्ञानमित्यत्यन्तव्य- वहितत्वात्पक्षप्रतीतिलक्षणज्ञानयोविनश्यदविनश्य- दवस्थयोरपि न साहित्यमित्यर्थः । विपर्यये दण्ड- माह • अन्यथेति * पक्षप्रतीतेः प्रागेव साध्यव्यतिरे- कप्रतीत्यनभ्युपगमे प्रमाणेन बोध्यमानत्वं साध्यव्य. तिरेकस्यावङ्गन्तुं न पार्यते विशिष्टस्य विशेषग्रादि- ज्ञानपूर्वकत्वादित्यर्थः। ११९ ·खण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे पक्षप्रतीतिविषयत्वस्य विशेषणत्वे लक्षणावगति. साहित्याभावोदोषो,न तथा, किं नाम? उपलक्षणमतो धर्म्यवगत्यभावे ऽपि तदुपलक्षितलक्षणावगतिसम्भ- व इत्याशझ्याह। ६५८ प्रतीतिविषयत्वस्योपलक्षणत्वेऽपि दोषः । न'च वाच्यं प्रतीतिविषयत्वमिदं विशेषणं न भव- ति, किन्तूपलक्षणं, उपलक्षणेन चासताऽपि व्यव- छिन्नप्रतीतिरुपजन्यते यथा काकवन्तो देवदत्तगृहा इत्युपलक्षणीभूतया काकवत्तया देवदत्तगृहस्य व्यवहार- काल इति । यत स्तनापलक्ष्यदेवदत्तगृहस्य स्वाभाविको विशेषोऽस्ति व्यवहारकाले, तेन काकवत्ताऽभावेऽपि तमा- दाय व्यवहारनियमप्रवृत्तिः न तु तत्राऽप्यसत उपलक्षण- स्य कारणत्वम् । अत्र तु व्यक्तीनामुपलक्ष्यत्वे लक्षण- स्याननुगतत्वम् । अनुगतश्च किश्चिदुपलक्ष्यं न लक्ष. यामहे । अत उक्तमेव वाक्यार्थमादाय प्रवर्त्तमाने लक्ष- णात्मके साधने विशेषणासिद्धिर्दुर्निवारा । * न चेति * उपलक्षणविशेषणयोावर्तकत्व- साम्यादुपलक्षणमपि सदेव व्यवच्छेदकमित्यत आह * उपेति * असदुपलक्षणं व्यवच्छेदकमित्यत्रोदा. हरणमाह * यति * काकवन्तो देवदत्तगृहा इत्यत्र यज्ञदत्तगृहादिभ्यो देवदत्तगृहस्य व्यवच्छिन्नव्यवहार इति न च वाच्यमिति सम्बन्धः । कुतो न वाच्यमित्यत ·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । . आह * यत इति * उपलक्षणाभावेऽपि लक्षितस्य मृ. हारुमयत्वादिः स्वाभाविको विशेषो ऽस्ति । तावता किमित्यत आह * तेनेति * कुता ऽयं निर्णयस्तत्र स्वाभाविकविषय एव विशेषहेतु सदुपलक्षणमिति तत्राह * न विति * असतः प्राक्सत्त्वलक्षणकार- णत्वाभावादित्यर्थः । तद्यत्रापि प्रतीतिविषयत्वोप- लक्षित एव पक्षो विशिष्टलक्षणव्यवहारं जनयेदित्यत आह * अत्रेति * पर्वतादिपक्षव्यक्तीनामुपलक्ष्यत्वेन लक्षणप्रवेशे तह्यात्या लक्षणाननुगतिरित्यर्थः । अस्तु तहि कन चिदनुगतरूपेण क्रोडीकूतानामुपलक्ष्यत्वं त- वाह * अनुगतमिति * लक्षणं गतिरेक्यनुमानं त. त्र लक्षणात्मके साधने पक्षप्रतीतिविषयांशस्यति विशेषणासिद्धिरित्यर्थः । उक्तन्यायमन्यत्राऽप्यतिदिशति । ६५२ हेतुत्त्वाभिमतत्वपक्षस्याऽपि निरासः । एतेन पूर्वशङ्कितस्य हेतुरित्यस्य प्रत्यक्षाभासव्यव- च्छेदार्थमुपात्तस्य स्थाने हेतुत्वाभिमत इत्येतादृशस्य करणं दूषितप्रायम् । *एतनेति प्रमाणेन बोधितो यदीयसाध्याभावः स कालात्ययापदिष्ट इत्युक्तस्य प्रत्यक्षाभासे ऽतिव्या- तिरुक्ता तयवच्छेदार्थ हेतुरित्युपात्तं तस्य च हेतु शब्दस्य मुख्यामुख्यार्थत्वविकल्पेन निरासोऽपि कृ. तस्तत्परिहाराय हेतुपदस्थाने हेतुत्वाभिमतति वि- शेषणं यदि कश्चिनिदधीत तदप्यभिमत्यर्थोक्तविक ·खण्डमखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेद स्पषणेन निरस्तमित्यर्थः । लचणान्तरं शङ्कते। ६६० बाधितस्य लक्षणान्तरनिरासः। अथ ब्रूषे प्रमाणेन बोधितो यदीयसाध्यस्याभावः स प्रत्यक्षाभासातिरिक्तः कालात्ययापदिष्ट इति । नैतदपि सुस्थम् । शब्दोपमानाभाससाधारण्यात् । * अथेति * अत्र हेतुपदाभावात्प्रत्यक्षाभास. व्यतिरिक्तत्वविशेषणाच्च न पूर्वोक्तावद्यमित्याशयः। अतिव्याप्त्यैव दूषयति * नेति * कराग्रे करि- न्दं रमत इत्यादिशब्दाभासे गोसादृश्यमेव गवय- पदप्रतिनिमित्तमित्यवधारणफलोपमानाभासे चाति. व्यापकमित्यर्थः। शङ्कते। ६६१ तद्यतिरिक्तत्वस्य त्रेधा विकल्प्यनिरासः। तयतिरिक्त इत्यपि विशेषणीयमिति चेत् । एतदपि विचार्य्यताम् । किं प्रत्यक्षाभासादिव्यतिरिक्तत्वं प्रत्यक्षाभा सादिभ्यो वैधये किश्चित् ? उत स्वरूपभेदः ? अथवाऽ- न्योन्याभावः ? । न तावदाद्यः तद्भेदकस्य धर्मस्य नि वक्तुमशक्यत्वात्। नापि द्वितीयः स्वरूपस्य परस्परव्या- वृत्ततया लक्षणानौपायकत्वात् । नापि तृतीयः व्यति- रिक्तत्वस्यान्योन्याभावात्मनः प्रत्यक्षाभासादावपि भावेन तयवच्छंदानुपपत्तेः ।

·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम । *तदिति प्रमाणेन बोधितसाध्याभावः प्रत्यक्षश- ब्दोपमानाभासव्यतिरिक्त इति विशेषणीयमित्यर्थः । अविचारितरमणीयमेवैतदिति परिहरति *एतदिति अक्षरं स्पष्टम् । आयमपवदति नतावदितिकालात्यया- पदिष्टस्य प्रत्यक्षाभासादिभ्यो वैधर्म्यमद्याप्यनिरूपितं निरूपितत्वे वा तदेव लक्षणमास्तां सन्निहितप्र. तिपत्तिकवादित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति * नापीति - परस्परमन्यत्वनैकैकस्य लक्षणप्रवेशे ऽव्याप्तिमिलि. तानामसम्भव इत्यर्थः । अनौपयिकत्वादसाधनमिति यावत् । अन्तिमं दूषयति * नापीति • व्यतिरिक्त त्वं धन्योन्याभावस्तच्च प्रत्यक्षाशासादावप्यस्ती- ति तयास्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः । एक एव त्रैलोक्ये ऽन्योन्याभाव इत्यङ्गीकृत्यो- कातिव्याप्तिं परिहर्नु शङ्कते । ६६२ अन्योन्याभावस्यैकत्वेनातिव्याप्तिशगयाः परिहारः । ननु न व्यतिरिक्तत्वमात्रमन्योन्याभावस्वरूपं विशेषणमस्माभिरुपातं, किन्नाम? प्रत्यक्षाभासादिभ्योव्य- तिरिक्तत्त्वं, न च प्रत्यक्षाभासादयः स्वात्मभ्य एवं भिन्ना स्तत्कथमुक्तस्य प्रसङ्गस्यावकाशः । अवगतमिदं त्वद्विवक्षितं, एतदेव विचार्य्यते किं प्रत्यक्षाभा सादिभिर्विशेषितोऽसावन्योन्याभाव स्त्वयाच्यते ? उत तैरुपलक्षितः यं प्रत्यक्षाभासादिष्वप्रसक्तं मन्यस ?। आद्यस्तावन्न सम्भवति न हि प्रतियोगिरूपविशेषणसहि ·९५० खण्डनखण्डखाचे प्रथमपरिच्छेदे तोऽभावः कचिदप्यस्ति ततस्तादृशस्य विवक्षितत्वे सर्वाव्याप्तिः । द्वितीये तु प्रत्यक्षाभासादिभिरुपलक्षण यदुपलक्ष्यमन्योन्याभावस्य स्वरूपमेकं तत्प्रत्यक्षाभा- सादिषु बाधितानुमानेषु च साधारणमिति कथं नोक्त- दोषप्रसङ्गः। * नन्विति * किं तर्हि विशेषणत्वेनोपात्तमित्यत आह किमिात * प्रत्यक्षाभासादिप्रतियोगिकव्यतिरि- तत्वविशेषणेन वा को लाभस्तत्राह * न चेति * फलि तमाह दिति * अप्रतिपत्तिर्नाम निग्रह इत्यर्थः । अप्र- तिपत्ति परिहराति अवगतमिति तर्हि लक्षणं सुस्थ- मिति चेन्न। विचारासहत्वादित्याह एतदिति* विचा- रमेव दर्शयति *किमित्यादि* कस्मिन् सति किं स्यादि- यत आह *आद्य इति* असम्भवमुपपादयति नहीति* भूतलनिष्ठो घटाभावो न स्वप्रतियोगिघटविशिष्टो वर्ततेऽभावत्वाविशेषादन्योन्याभावो न स्वप्रतियो- गिविशेषणो धमिर्माण वर्तितुमुत्सहते दृष्टिविरोधाचेत्य. र्थः। तथाऽपि किमनिष्टमित्यत आह तत इति* सर्वाs- व्याप्तिरसम्भवः।(यथा प्रत्यक्षव्यतिरिक्तत्वमनुमानेऽस्ति तथा प्रत्यक्षाभासादिविशिष्टव्यतिरिक्तत्वं कालायया- पदिष्टे किं न स्यादित्यत आह * कथमिति * विशेष- स्थितः व्यासतया स्वीयानुमाने विशेषात्मभावस्य विशेषात्मना यो भवति तस्य व्यारत्तरूपस्य प्रत्यक्ष- स्य कथं व्यवस्थानं न कथमपीति योजना । इदमाकूतं य. दि प्रत्यक्षविशिष्टव्यतिरिक्तत्वमनुमाने वर्तते तदा १ () एतदन्तर्गतो भागोऽसंलग्न इवभाति ।

·हेत्त्वाभासखण्डने सत्प्रतिपक्षखण्डनम् । ९५१ प्रत्यक्षमपि व्यतिरिक्तत्वविशेषणतया तत्र वर्तेत न चैतद्धटते ऽतो दृष्टान्तर्राष्टन्तिकयोषिग्रस्तत्वमि. ति । यहा प्रत्यक्षाभासविशिष्टस्य व्यतिरिक्तत्वस्य कालात्ययापदिष्टवत्तावाभासविशेषणतया प्रत्यक्ष. स्थापि तत्र वृत्तिः स्यात्सा कथं स्यादित्यर्थः ।) प्रत्य- क्षाभासादय उपलक्षणमन्योन्याभावस्येति द्वितीयं निरस्यति * द्वितीयेति * अभावस्य स्वरूपेण भेदा. नभ्युपगमाजात्याद्यसम्भवाच प्रतियोगिद्वारको भेदो वक्तव्यः स न सम्भवति प्रतियोगिनामुपलक्षणत्वेन बहिर्शवादतश्चान्योन्याभाव एक एवेति प्रत्यक्षाभा- सादिषूक्तातिव्याप्तिस्तदवस्थेत्यर्थः । यदुक्तं प्रतियोगिविशिष्टाभावस्य धर्मिवृत्तौ प्र. तियोगिनांऽप्यभावसहवृत्तिता स्यादिति तत्परिहारं शङ्कते। ६६३ पुनः शङ्कनन्तरनिरासः । अन्यदस्तु सदात्मकं विशेषणं प्रतियोगी स्वभावस्यास न्नेव तज्ज्ञानस्य विशेष्ये व्यावृत्तबुद्ध्याधानाविरोधात विशेषणम्भवतीति चेत् । अयुक्तमेतत् । विशिष्टं ता- वदभावस्य स्वरूपमिहोपात्तं तच्च विशेष्यमात्रशरीरं न भवितुमर्हति तथा सति विशेष्यस्वरूपमेवोच्यता वृथा विशेषणपदोपन्यासः तदनुपन्यासे चान्योन्याभा- ववत्त्वमात्रमुपन्यस्तं भवेत् तच्च प्रत्यक्षाभासादे यं- वच्छेद्यस्यापि सङ्ग्राहकं ततश्च विशेष्यादन्योन्याभावा- ·९५२ खण्डनखण्डसाचे प्रथमेपरिच्छेदे दधिकं किञ्चिद्वक्तव्यं तद्विशिष्टमुपन्यस्यताम् । स च यदि प्रतियोगी तदीयोऽभिधीयते तर्हि तस्याभा- वात्तदानीं विशिष्टाभावः प्रसक्तः। विशेष्यमात्रं परि- शिष्टं तच केवलमतिप्रसक्तं तस्माद्विशिष्टव्यवहार- प्रवर्तनकाले विशष्यातिरिक्तं किञ्चिदनभ्युपेत्य विशि- टसत्ता व्यवहर्तुमशक्या, अतः प्रतियोगी नाभावस्य विशेषणं भवितुमर्हति उपलक्षणन्तु स्यात् तत्र चोक्तमे- व । नचान्योन्याभाव एकोन भवति भिन्नप्रतियोगिकी हावभावौ तौ तथा च प्रतियोगिलक्षितं तत्स्वरूपमन्य- देवेति सिद्धान्ताविरोधि । न च युक्तम्, उभयं ह्यन्योन्या भावस्यैकात्मतया प्रतियोगि एकात्मतायाश्च भेदविरो- ध एव । ततश्च येन च रूपेण प्रतियोगित्वं तेन रूपेण भेदानवकशात् भिन्नप्रतियोगिकता कुतोऽन्योन्याभावस्य। येन च रूपेण भिन्नता तेनान्योन्याभावं प्रति प्रतियोगि- ता नास्ति वस्तुनोः । * अन्यदिति * गुणकांदि भावरूपविशेषण- मन्यदुच्यते विशेषणत्वात्प्रतियोगिनो ऽपि सत एवा. भावविशेषणत्वमित्यत आह * प्रतीति * असत्वे विशेषणत्वमेव तस्य कथमित्यत आह * तदिति * व्यात्तिजनकत्त्वं प्रकृते विशेषणत्वं प्रतियोगिन- श्व ज्ञानावच्छेदबाराऽभावव्यावृत्तिप्रमितिजनकत्व- ·प्रत्यक्षाभा- इत्यामासमण्डने कालातीतबमानम् । मस्त्येव प्रतियोगिज्ञानेनाभावव्यावर्तनादित्यर्थः । पद्यप्ययं ग्रन्यो युक्तः प्रथमकल्पदूषणावसाने तथाऽपि सम्प्रदायतो ग्रन्थार्थोऽवगन्तव्य इत्यत्र विरचित इति द्रष्टव्यम् । भवेदप्येवं यद्यन्योन्याभावभेदः स्यात्तदभे. दे तु सैव व्यक्तिरेकैव कथितेतिस एव प्रसङ्ग इत्यभि. सन्धाय दूषयति*अयुक्तमिति तदुपपादनाय स्वरूप- मिहोपात्तमभावस्य दर्शयति * विशिष्टमिति * ततः किमित्यत आह * तच्चेति * विशेष्याव्यतिरेकेण विशिष्टस्वरूपानिरूपणात्तन्मात्रमेवत दित्याशयाह * तथा सतीति * प्रत्यक्षाभासाचन्योन्याभाव इत्य प्राभावपदार्थातिरिक्ताभावाविशेषणं सादिपदं व्यर्थमित्यर्थः । वैयाविशेषणोपन्यास एव न क्रियते तीत्यत आह * तदिति * अन्योन्या- भावमात्रोपन्यासे वा को दोष इत्यत आह * तच्चे- ति * तन्मात्रं प्रत्यक्षाभासादावस्तीति तबिशिष्टं लक्षणं तत्रातिव्यापकं स्यादित्यर्थः । विशिष्टाभाव- स्वरूपं विशेष्यशरीरमात्रं न भवितुमर्हतीति यत्प्र. तिज्ञातं तत्सिद्धमुपसंहरति ततश्चेति ततो वा कि. मित्यत आह * स चेति * अभावकाले प्रतियो. गिनोऽभावात्तद्विशिष्टोऽभाषो लयमित्यादिति लक्ष. णाऽसम्भव इत्यर्थः । किन्तर्हि तत्र परिशिष्यत इत्यत आह विशेष्येति तर्हि तदेव लक्षणमास्तां सिद्धस्यैव लक्षणत्वादित्यत आह *तचेति* विचारफलमुपसंह- रति तस्मादिति* अतो द्वितीयः पक्षः परिशिष्यत इत्याह *अत इति * सोऽपि न घटत इत्याह * तत्रे. १२०

·खण्डनसण्डसाचे प्रयमेपरिच्छेदे
ति* अन्योन्याभावस्यैकत्वे स्यादिदं त्वदुक्तं तन्न कि
न्तु प्रत्यक्षाभासादिप्रतियोगिकोऽन्योन्यश्च कालात्य
पापदिष्टपतियोगिक इति कृत्वा प्रत्यक्षाभासादिल
क्षितान्योन्याभावस्य प्रतियोगिरूपमाह *उभयमितिः
प्रतियोगिरूपविशेषोपन्यासेन किमत्र दूषणमुक्तमि
स्थत आह * एकति * एकत्वस्याभेदैकार्थसमधायिनो
भेदविरोध इत्यर्थः । ततो वा किमित्यत आह * तन
अंति * तथापि प्रत्यवायाभासकालात्ययापदिष्टौ
दावेव, तत् कुतो भिन्नप्रतियोगित्वाभाव इत्यत आह
*येमेति *
अमत्प्रतियोगित्वप्रसङ्गाभयात्तादात्म्यप्रतियोगि-
त्वमेवान्योन्याभावस्थ नोपपद्यते घटपटयोस्तादात्म्य.
स्यासिबेरिति चोदयति ।
६६५ धर्मिप्रतियोगिनोः प्रकृते वैलक्षण्यानिरूपणम् ।
ननु वस्तुतस्तयोरेकवाभावात्कथमेकर्तया प्रतियो-
गिस्वमन्योन्याभावं प्रति घटेत वस्तुनोः । यथा वस्तु-
तो भूतलसंसर्गाभावेऽपि घटस्य भूतलसंसृष्टतया संसर्गा-
भावं प्रति, तत्र यथाऽन्यद् भूतलसंसृष्टतया दृष्टं तथाऽत्रापि
तावेव सप्रकारभेदौ तदात्मानौ दृष्टौ, सोऽयं त्वदर्शना-
भिप्रायो नास्माकं निर्वाहाह इत्यास्तां विस्तरः ।
* नन्विति * नेह भूतले घट इत्यादिनिषेधस्य
१ वस्तुना इति का० मु. पु० पा० ।
२ संसृष्टतया इति सो० पुस्तके नास्ति ।

·हेत्वाभासखण्डने कालातीतखण्डनम् । या गतिः सा तत्रापि भवतीति परिहरति * यथेति * प्रतियोगित्वमिति प्रश्नवाक्यादनुषज्यते। तत्र किं त- देशकालासंसृष्टो घटः प्रतियोगी किं वैतद्देशकालीन इहारोप्यमाणः प्रतियोगी, न तावदाद्यस्तत्र स घटो नासीदिति प्रतिषेधापत्ते पि द्वितीयोऽत्यन्ताऽसत्य- तियोगिकतापत्तेः सत्वे वा निषेधस्यैवायांगायदि तु. तीयस्तत्राह * तत्रेति * इहारोप्यमाणः प्रतियोगीति शेषः। तह्यत्रापि घटतादात्म्यं घटे दृष्टं पट आरोप्य नि. षिद्ध्यते तादात्म्यं च पटे दृष्टं घट निषिद्यत इति समः समाधिरित्याह * तथति * अन्योन्यस्मिनिषियत इति शेषः। घटतादात्म्यशब्देन घटस्यैवाभिधानात्पट- तादात्म्यशब्दनापि तस्यैवाभिधानात्तयोश्च भिन्नत्वा- कथमेकप्रतियोगिकत्वमित्यत आह * सोऽयामिति * अन्योन्याभावस्य तादात्म्यप्रतियोगित्वं त्वयोरीकृतं तत्त्यज्यते चेदपसिद्धान्तो नोचेदसत्प्रतियोगित्वमिति निर्वहणीयो नास्माभिरित्यर्थः । धर्मिप्रतियोगिभावावच्छिन्नतयैवान्योन्याभावो- पलम्भात्तदुपलम्भात्यागेव प्रतियोग्यधिकरणयोरसा- र्य वैलक्षण्यं वक्तव्यं तत् घटादौ सम्भवेदपीत्याह । ६६४ तादात्म्यप्रतियोगिकरवं भेदस्य नेति शङ्कनया निरासः । अपिच घटपटयोः स्वरूपभेदन वैधर्म्यभेदेन चो- भयकोटीकृतयोरन्योन्याभावनिरूपणं भवति । अब प्रत्यक्षाभासत्वादिना एककोटि- ताऽस्तु नाम, यत्तु प्रत्यक्षाभासत्वादिभ्यो व्यतिरिक्तत. तु प्रत्यक्षाऽभासादेः ·खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे या प्रतिपत्तव्यं तस्य केन रूपेणैककोटीकरणं, न तावत्प्रतिव्यक्ति भिन्नेन स्वरूपेण, तेषामनन्ततया बुद्धि- स्थीकर्तुमशक्यत्वात् । नापि यद्रूपोपात्तं विशेष्यं प्र त्यक्षाभासादिव्यतिरिक्तत्वेन विशेषणेन विशेषणीय तद्रूपक्राडीकृततयैवान्योन्याभावनिरूपणमिति युक्तं, त- स्य स्वरूपस्य प्रत्यक्षाभासादिसङ्ग्राहकतया कोटिद्वैतभ- ङ्गापादकत्वेनान्योन्याभावनिरूपणविरोधित्वात् । त- स्मात् स्वरूपभेदं वैधय॑भेदं वा कोटिद्वयं व्यवस्थाप- कमप्रतिसन्धाय अन्योन्याभावनिरूपणमशक्यमिति स्थि- ते स्वरूपभेदपक्षस्येह दूषितत्वाधर्मभेदः कश्चिद्वक्तव्यो न चासौ वक्तुं शक्यः शक्यत्त्वे वा तमादायैव लक्षण- व्यवस्थितिरस्तु कृतमन्योन्यव्यतिरिक्तत्वकुयुक्त्या । त- दनेन न्यायेनाऽन्यत्राप्यतिप्रसक्त्युदाहरणान्यत्वेन व्या- वर्त्तनं लक्षणवादिनो भग्नस्य शरणमस्त्रं निरसनीयम् । अत एव भेदकान्तरं विना तद्व्यतिरिक्तत्वमेव दुर्निरूप- मित्यभिप्रायेण तत्तदन्यत्वे सतीति विशेष्यमाणं वैशे- षिकहेतुं 'नैतदेवं येन येन व्यभिचारस्तदन्यत्वे सति प्र- मेयत्वादिति सत्प्रतिपक्षहेतूपन्यासादुपहसन्ति सन्त इति। इति कवितार्किकचक्रवर्ति श्रीश्रीहर्षकृते खण्डनखण्डखाये प्रमाणतदाभासखण्डनं नाम प्रथमः परिच्छेदः ।

·हेत्वाभासखण्डनसमाप्तिः। * अपि चेति * अन्योन्याभावभेदेनोभयकोटी. कृतान्योन्याभावनिरूपण आत्माश्रयादिप्रसङ्गात्स्व. रूप देत्याधुदितम् । स्वरूपभेदादिनोभयकोटीकृतयो- रन्योन्याभावनिरूपणनियमश्चदत्रापि तथैवाऽस्त्वित्यत आह * अत्र विति * प्रत्यक्षाभासान्वितायनुगत. मेकं नास्ति तथाऽप्यङ्गीकारातर्हि प्रत्यक्षाभासादित्वेन तदेककोटिं कृत्वा रूपान्तरेण कालात्ययापदिष्टं पर कोटिं कृत्वा तयोरितरेतराभावनिरूपणं सुकरमित्यत आह * यरिवति * अनुगतमेकं रूपं सङ्ग्राहकं नोपल- भ्यत इत्यर्थः । मासीदनुगत रूपं प्रतिव्यक्ति व्याहत्त. रूपेणैव तदुपपत्स्येतेति तत्राह * नेति * एककोटी. करणमिति शेषः । कुत इत्यत आह तेषामिति* प्र. माणबोधितसाध्यव्यतिरेकित्वं यन्नाम विशेष्यं प्रत्य- क्षाभासादिव्यतिरिक्तत्वविशेषणेन विशेषणीयं त. द्रूपक्रोडीकृततया तनिरूपणमस्तीत्यत आह * ना- पीति * तत्रैव तिष्ठदेव सङ्ग्राहकं वक्तव्यमिदं तु नैव. मित्याह * तस्येति * प्रमाणेन बोधितसाध्यव्यतिरे. कत्वस्य विशेष्यरूपस्य प्रत्यक्षाभासादिसाधारणतया कोटिदैविध्यभङ्गप्रसञ्जकतयेतरेतराभावनिरूपणविरो- धितया स्वरूपभेदादिनोभयकोटीकृतयोरेवेतरेतरा. भावनिरूपणमिति यदीरितं प्राक्तत् सिमित्युपसंह रति * तस्मादिति * स्वरूपभेदस्थाननुगमेन निर. स्तत्वाद्धर्मभेदपक्षपरिशेष इत्याशयः । अस्तु तर्हि स एवं व्यवस्थापक इत्यत आह *न चेति प्रमाणविरुद्ध- ·१५८ खण्डनखण्डखाधे प्रथमेपरिच्छोदे प्रतिज्ञातार्थत्वात् शिरस्कतया प्रयुज्यमानत्वादिरूपी धर्मभेदो वक्तुं शक्यत एवेत्यत आह अशक्यत्वे वेति* लाघवादावश्यकत्वाचेत्याशयः । उक्तखण्डनमन्यत्रा- तिदिशति * तदिति सामान्यवान् गुण इति गुण- लक्षणकरणे द्रव्ये कर्मणि चातिप्रसत्त्या निरासे भ- ग्नस्य लक्षणवादिनो यत् संयोगविभागहेतुजातीयेत. रत्व विशेषणेन व्यावर्तनं शरणमस्त्रं तदप्येतेनैव व्य- तिरिक्तत्वखण्डनन्यायेनैव निरसनीयमित्यभिसन्धिः। उक्तार्थ · द्रढयितुं दर्शयन्नुपसंहरति * अत इति * अत एव वैशेषिकहेतुं तदन्यत्वे सतीति विशेष्यमा- णमुपहसन्ति सन्त इत्यन्वयः । केनाभिप्रायेणेत्यत आ- इ * भेदकेति * तथाऽपि काऽत्र युक्तिरित्यत आह नैतदिति * प्रामाण्यं ज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्याश्रयं ज्ञानत्वान्यत्वे सति ज्ञानधर्मत्वादप्रामाण्यवदित्युक्त नैतदेवं प्रामाण्यमुक्तविधसाध्यं न भवति येन व्य- भिचारस्तदन्यत्वे सति प्रमेयत्वादज्ञानत्ववदिति स- प्रतिपक्षहेतूपन्यासादित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याभयानन्दशिष्या- नन्दपूर्णविरचिते खण्डनफक्किकाविभजने प्रमाण- तदाभासखण्डनं नाम प्रथमः परिच्छेदः। १ अयं पाठोऽसंलग्न एव दृश्यते ।

·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनम् । अथ द्वितीयः परिच्छेदः । प्रमाणतदाभासत्वेनाद्वैतविरोधाभावेऽपि निग्रह स्थानसत्वेनाद्वैतभङ्गः स्यादेवेति चोदयति । १ निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनारम्भः । ननु यदि दुर्लक्ष्या हेत्वाभासास्तहि निग्रहस्था- नानि प्रतिज्ञाहान्यादीनि बाधकानि भविष्यन्ति । मै वम् । का ? पुनः प्रतिज्ञाहानिः । स्वीकृतोक्तपरित्यागः प्रतिज्ञाहानिरित्यलक्षणम् । तथाहि-झटिति संवरणे निग्रहस्थानेऽपि गतत्त्वेन परदूषिते सतीत्यपि विशेष- णीयत्त्वात् । * नन्विति * हेत्वाभासरूपनिग्रहस्थानखण्डना- नन्तरं प्रतिज्ञाहान्यादिनिग्रहखण्डनं प्रसक्तमिति सम्बन्धो दर्शितः । षाधकानि-परमार्थतोऽशक्तिसूच. कानि भविष्यन्तीत्यर्थः । कथकाशक्तिसूचकं निग्न- हस्थानमिति सामान्यलक्षणस्य दुःस्वप्नादावति- व्याप्तेः, पराजयनिमित्तं निग्रहस्थानमित्यस्य च प. राजयस्य पापफलतया दुरितेऽतिव्यासः न्यानालिङ्गिन्तविशेषाणाचासिद्धेविशेषतोऽपि खण्ड- नमुपक्रमते * मैवमिति * प्रतिज्ञातं प्रतिज्ञाहान्य- निरूपणमेव निरूपयति केति * तथा प्रदर्यत इति. शेषः। तदर्थ लक्षणमुपन्यस्यति अस्वीकृतेति प्रतिज्ञा हानिरितिलक्ष्यमितरल्लक्षणम् । त्यागः प्रतिज्ञाहानिरि. . सामा.

·९६० खण्डनखण्डलाये द्वितीयपरिच्छेदे स्युक्त हिरण्यादित्यागेऽतिव्याप्तिस्ताभिरासायोक्तति- विशेषणम् । उक्तत्याग इत्युक्त प्रतिवायुक्तस्यानूच त्य- तस्य त्यागेऽतिप्रसक्तिनिवारणाय स्वीकृतेत्युक्तम् । स्वीकृतपरित्याग इत्युक्तेऽपसिद्धान्ते प्रसङ्गो माभूदि- स्युक्तमुक्तेति । कुत इत्यत आह तबाहीति नैयायिक- स्य घटोनित्य इति प्रमादानिःसृतेऽनुक्त एव सिरसाध- ने शब्दोऽनित्य इत्युक्त्वा त्यजतस्त्यागेऽतिप्रसक्तिर्घटा. नित्यत्वस्य तेन स्वीकृतत्वादतो झटिति स्वाज्ञानसम्ब- रणे-संवियतेऽनेनेति संवरणं तस्मिन् निग्रहस्थाने ग- तत्वेन परदूषितस्येति विशेषणीयं विशेषणे च हेत्व- न्तरनाम निग्रह इत्यर्थः । स्वीकारपदार्थस्य सम्मुग्धत्वात्तमग्रे विकल्पयति । २ स्वीकारपदार्थस्य विकल्प्यनिरासः । किञ्च स्वीकृतेत्यनेनाभीष्टमात वाऽभिधीयते अ- स्तित्वेनेष्टं वा । आये केन चिद्रूपेणेष्टस्य रूपान्तरे- ण त्यागः क नाम नास्तीत्यतिव्याप्तिः । स्वीकार- पूर्वकोऽस्वीकारस्त्यागः न रूपान्तरेण तत्र तत्स्वीकार: ततस्त्याग एवासी न भवतीति नातिप्रसङ्ग इति चन्न । स्वीकारस्यापि परित्यागपदार्थान्तर्भावे स्वीकृ. तेति व्यर्थ, तत्त्यागेऽपि च नाधद्वितीयौ अस्तित्वे. नेष्टस्य रूपान्तरेण सर्वत्रैवानिष्टत्त्वसम्भवात् । संयो- गाद्यन्गाप्यवृत्तितावादिपक्षे चैकस्यैव संयोगस्यास्ति- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम् । स्वनास्तित्वाभ्यामभ्युपगम्यमानस्वात् । एवञ्च काल. देशादिभेदेन सत्त्वासत्त्वाभ्युपगमेऽपि प्रसङ्गो द्रष्टव्यः । * किश्चेति * इच्छामात्रविषयत्वं सदूपतया वे. च्छाविषयत्वमिति विकल्पार्थः । इच्छामात्रविषयत्वं स्वीकार इति प्रथमं दूषयति *आद्य इति शब्दोऽनित्य इत्युक्ते भ्रमान्नित्यत्वमुक्तमिति सिद्धसाधनत्वे उदा. विते निरनुयोज्यानुयोगोद्भावनया शन्दोऽनित्य इति बदतोनैयायिकस्य प्रतिज्ञाहानिः स्यानित्यत्वस्याऽऽत्मा- दिनिष्ठतयेष्टस्य परित्यागात्प्रतिवादिनोक्तत्वाच त. स्येत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । उक्तातिव्याप्तिं परिहर्तु स्या- गपदार्थ दर्शयति पूर्ववादी * स्वीकारेति * नित्यत्वस्य वियदादिनिष्ठतया स्वीकृतस्य शब्दनिष्ठतया प- रित्यागो विद्यत एवेति कथं तत्परिहार इत्यत आह * नचेति * येन रूपेण शब्दनिष्ठत्वेन त्यागस्ते- न रूपेण स्वीकार एव नास्ति स एवाऽन्त्र विवक्षि- त इत्यर्थः । ततोऽस्य त्यागत्वाभावादुक्तातिव्याप्तिप- रिहारः सिद्ध इत्याह * तत इति * श्लेष्मचिंकि- सायां पित्तोद्रेकवदतिव्याप्तिपरिहारे व्यर्थविशेषण- त्वं लक्षणस्येति परिहरति नेति* स्वीकारपूर्वकावी- कारस्य त्यागपदेनाभिधानादुक्तत्याग इत्येतावन्मात्रं लक्षणमास्तां स्वीकृतेतिविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । त्य- जतां तर्हि स्वीकृतति पदमित्यत आह * तदिति # इष्टमात्रं वाऽस्तित्वेनेष्टत्वं वेति प्रागुक्तं पक्षबयम- पिन सम्भवतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह * अस्तित्वेने- १२१ ·अण्डनमण्डलाये द्वितीयपरिच्छेदे ति - प्रथमकल्पे. प्रागुक्तैवातिव्याप्तिः द्वितीये च शब्द- निष्ठतयाऽनित्यत्वस्येष्ठस्य व्याप्तिरूपेण परित्यागस. म्भवात्तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । येनैव रूपेणेष्टत्वं तेनै- व तस्य त्यागो विवक्षित इत्यत आह * संयोगादी- ति * घटाकाशसंयोग आकाशे वर्तते न वर्तते चा. व्याप्यत्तित्वोपगमानैयायिकैस्तत्राकाशघटी संयो- गिनाविति वदतो नैयायिकस्य प्रतिज्ञाहानिः स्यात्सं- योगामावाधिकरणताया अपि स्वीकारादादिपदेन क्ष. णिकविशेषगुणेष्वव्याप्पवृत्तिषु दर्शितातिव्याप्तिद्रष्ट व्या । उक्तातिव्याप्तिमन्यत्राऽतिदिशति एवमिति * एकस्मिन् देश एकस्मिन् काले च स्वीकृतस्य शन्दा. देईमिण उक्तस्य देशान्तर कालान्तरेवाऽनिष्टत्वा. च्छब्दो नित्य इतिवदतः प्रतिज्ञाहानिः स्यादित्यर्थः । उक्तातिव्याप्तिपरिजिहीर्षया लक्षणं विशिष्य शङ्कते। ३ देशकालपुरुषाधभेदेन स्वीकारपरित्यागयो दोषः । तस्यैव तदैव तत्रैव तेनैव तथैवेष्टत्वानिष्टत्वे विव- क्षिते अत्रेति चेत् । एवं तर्हि कालमभ्युपगम्यानभ्युपग- न्छनः प्रतिज्ञाहानिर्न स्यात् । तत्र तदेत्युक्तविशेषणांशस्या- सम्भवात् । न हि कालः कालान्तरं स्वात्मानमेव वाऽ ध्यास्ते, काले तदेति विशेषणस्य प्रतिक्षपेऽन्य च प्रक्षेपे लक्षणेकताक्षतिः । कालं प्रति च प्रतिज्ञाहानेरदोषत्वे तद्वदन्यताप्यदोषत्वापातः । यदैव स्वीकार स्तदैवास्वी.

·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनम् । कारासिद्धेश्च । तदेति तत्कथाकाला विवक्षित इति- चेन्न । तच्छब्दस्यकव्यक्तिपरत्वे लक्षणाननुगमः वादादि- वेन साम्ये कदाचिदपि तद्विपरीतवादान्तराकरणप्रसङ्गः। एवं तथैव तस्यैवेत्यादिपदस्य द्रष्टव्यम् । उक्तेतिपद स्य चापसिद्धान्तव्यवच्छेदकस्य विरुद्धन्यायनासमर्थविशे. षणत्वम् । एवं सर्वनिग्रहस्थानेषु द्रष्टव्यमिति सङ्केपः । * तस्येति * तस्य च पुनस्तस्मिन्नेव देशे तेनैव वादिना तेनैव रूपेणेष्टत्वानिष्टत्वं प्रतिज्ञाहानिलक्ष. णविशेषणत्वेनेष्टं संयोगादाववच्छंदमादाय देशभेदो. ऽस्त्येवेति तार्किकरीतिरतो न पूर्वोक्तातिव्याप्तिरि. त्यर्थः । घटमभ्युपगम्य पटं परित्यजतस्तथात्वनि- वारणाय तस्यैवत्युक्तम् । तस्यैव कालान्तरे त्यागे प्रस- क्तिवारणाय तदेवति । देशान्तरत्यागे वारणाय तत्रै- वेति । कर्तृभेदेन त्याग प्रसक्तिशारणाय तेनैवेति । रूपा- न्तरेण त्यागे वारणाय तथैवेति विशेषणं क्रमेण द्रष्ट. व्यम् । अव्याप्त्या दूषयति * एवमिति * कालस्स- न ज्ञेयत्वाद्धटवदित्युक्ते प्रागभावादी व्यभिचा रेण लोकायतेन प्रत्युक्ते तं त्यजतो नैयायिकस्य प्र. तिज्ञाहानिर्न स्यादित्यर्थः । कुन इत्यत आह * तत्रे. ति * कालोऽपि कालवृत्तिर्वस्तुत्वाद्धटवदित्याशया- * न हीति * कालस्य कालवृत्तित्त्वे स्वात्मनि वृत्ति- नोपपद्यते स्वायत्त्वप्रसङ्गानापि । कालान्तरतिरव- मेकत्वादौपाधिकभेदे चानवस्थानादित्यर्थः । काल- ·९६४ मण्डनबण्डखाचे द्वितीयपरिकले विषयप्रतिज्ञाहानिलक्षणे तदेति विशेषणं परित्या ज्यते ततोऽन्यविषये तदुपादीयत इत्यत आह । * काल इति * कालविषयतल्लक्षणे त्यागपदनिरुक्ती यदि तदेति विशेषणं न गृह्यते ततोऽन्यत्र च त्या- गपदार्थतया तदुपादीयते तदा सामान्यलक्षणासि. खिरननुगमात्तसिद्धिपूर्वकत्वाच विशेषलक्षणं न सिख्यतीत्यर्थः । कालमभ्युपगम्यानभ्युपगच्छतः प्र- तिज्ञाहानिरशक्तिसूचिका नेत्यनिग्रहस्थानत्वान्नाव्या. प्तिरित्यत आह * कालमिति * तुल्यलक्षण- स्वादित्यर्थः । न केवलमव्याप्तिरसम्भवोऽपीत्याह * पदेति * स्वीकारास्वीकारयोर्विरोधाधुगपद्भा- वाभाव इत्यर्थः । तच्छब्देन परामृष्टं कालस्व. रूपं दर्शयत्यसिद्धिपरिहाराय पूर्ववादी * तदेति * तस्यां कथायामभ्युपगम्य तस्यामेव परित्यागो विष. चितोऽतो नासम्भव इत्यर्थः। तच्छब्देन कथाव्यक्ति विवक्ष्यते किम्वा वादादित्वसामान्यमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * वादत्वं जल्पत्वं वितण्डा- त्वं चेति तिस्रो जातयस्तदधिकरणमात्रं विवक्षित- मतो नाननुगम इति द्वितीयमाशङ्ख्याह * वादेति * कदाचित्प्राभाकरमतमवलम्व्य नियोगः पदार्थ इति वादं कृत्वा पुनः कालान्तरेण भामतावलम्बनेन त. स्य पदार्थत्वनिराकरणे प्रतिज्ञाहानिः स्यादित्यर्थः । एवं जल्पवितण्डयोरपि द्रष्टव्यम् । उक्तन्यायं विशेष- गान्तरेऽप्यतिदिशति * एवमिति * . तच्छब्देन श. दादिव्यक्तिविशेष उच्यते किं वा वस्तुमावं, आधेः ·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहामिखण्डमम् । ऽननुगमो द्वितीये घटमभ्युपगम्य पटमनभ्युपगच्छत्तः प्रतिज्ञाहानिः स्यादेवं तत्रैवेतिदेशवाचकतच्छब्दस्य देशविशेषपरत्वे तत्सङ्घटितस्याननुगमो देशमानवा. चकत्वे शब्दे नित्यत्वमभ्युपगम्याकाशे तदनभ्युप- गच्छतः प्रतिज्ञाहानिः स्यादेवं तेनैवेति वादिविशेष- परत्वे तविशिष्टलक्षणाननुगमो वादिमानपरत्वे वाय. न्तरोक्तस्वीकृतस्य पाद्यन्तरपरित्यागः प्रतिज्ञाहानिः स्थादेवं तथेतिप्रकारवाचिन्यपि द्रष्टव्यमित्यर्थः। दोषा. न्तरमाह * उक्तति स्वीकृतपरित्यागःप्रतिज्ञाहानिरि- त्युक्तेऽपसिहान्ते प्रसङ्गो माभूदिति सवयवच्छेदकमु. तपदमुपात्तन्तच्च व्यर्थ विशेष्यस्वीकृतपरित्यागस्यैव दूषणसमर्थत्वाद्यथा विरुखविपक्षसम्बन्धमात्रस्य दोष. स्वसामर्थ्य विपक्ष एवेति विशेषणं व्यर्थ तहदित्यर्थः। विशेष्यमात्रस्यैव दृषणसमर्थत्वे यविशेषणमुपादीय- ते प्रतिज्ञान्तरादिनिग्रहे तत्राप्येतदृद्यमित्याह * ए. वमिति * इति प्रतिज्ञााहानिखण्डनम् । प्रतिज्ञान्तरखण्डनाय प्रस्तावनिकां करोति । ४ प्रतिज्ञान्तरखण्डनम् । प्रतिज्ञाहान्यादीत्यादिपदेन च किं सगृह्यने । प्रति- ज्ञान्तरादीति चेन्न । प्रतिज्ञान्तरमेव न निरूपयितुं श- क्यते । तद्यथा-वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य ·खण्डनखण्डखाचे द्वितीयपरिच्छेद न पूर्वानुक्तविशेषणवतोऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमित्यलक्षणम् । तथा हि यत्र वादिना प्रथमं सविशेषणः प्रतिज्ञाभा- गोऽभिहितः परेण च निर्विशेषणोक्तभ्रमात् दूषितः ततो वा- दी प्रथमाभिहितं सविशषणमेवोपन्यस्येदृशं मयोक्तं तु निर्विशेषणमतो निरनुयोज्यानुयागो भवत इति सदुत्तरमेव ब्रूते तत्रापि गतत्त्वादति व्यापकमेतत् । *प्रतीति आदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञान्तरमेव तावनिर्वचनायोग्यमित्याह नेति निर्वचनाशक्यत्व. मेव कथमित्यतस्तल्लक्षणद्वारा दर्शयति * तदिति * अभिधानमित्युक्त यत्किश्चिदभिधाने प्रसक्तिस्तदर्थ साध्यभागस्यति । तथाऽपि पूर्वोक्तविशेषणपरित्यागे- न निर्विशेषणसाध्यभागाभिधाने प्रतिज्ञाहानिभेदेऽति व्याप्तिरत उक्तं विशेषणवत इति । तथापि पूर्वोक्तवि- शेषणवत एवाभिधाने प्रसक्तिवारणाय * अनुक्तति * झटिति सम्वरणेऽतिप्रसक्तिवारणाय परदूषितेत्युक्तम् । तथाऽप्यनुक्तस्य परोक्तस्यप्रसक्तिं वारयितुं स्वेत्यादि । कुतोऽलक्षणमेतदित्यत आह * तथाहीति * वर्णा- स्मकः शब्दोऽनित्य इति नैयायिकेनोक्ते निर्विशेषण- त्वेनोक्तत्वभ्रान्त्या बादरायणीयेन ध्वनिभागे सिद्ध- साधनतया प्रत्युक्ते स यदा पूर्वोक्तविशेषणमेव सा- ध्यमुपन्यस्य परस्य निरनुयोज्यानुयोगनिग्रहमुद्भावय- ति तत्र सदुत्तरऽपि गतत्वेनातिव्यापकमित्यर्थः । पूर्वानुक्तत्वविशिष्टं लक्षणं पूर्वोक्तस्यैव विशेषण- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिमाहानिखण्डनम् । स्थाभिधाने कथमतिव्यापकं स्यादिति शङ्कते। ५ अतिव्याप्तिपरिहारशङ्कगनिरासः । पूर्वानुक्तविशेषणवत्त्वं तत्र नास्ति तत्कथमतिव्या- प्तिरिति चेन्न । प्रथमोक्तः प्रागभावस्य पूर्व स्थि- तत्वात् । विशेष्याक्तिरपि तदा नासीदिति चेत् । किमा- यात तावता विशषणानुक्त्यातप्रसङ्गस्य । * पूर्वेति* विशेषणं सम्भावयन्परिहरति नेति अनुक्तियुक्तः प्रागभावः स च प्रथमविशेषणांक्तरापि विद्यत एव नहि प्रागभावाप्रतियोगिन्या एव प्रथम मप्युत्पादस्तस्य च प्रागभावस्यानादित्वात्पूर्वमपि स- म्भव इति प्रथमविशेषणोक्तरपि पूर्वानुक्तत्त्वमस्ती. त्युक्तातिप्रसङ्गे प्रागभावसमये विशेष्योक्तिनविद्यत इति गूढाभिसन्धिः शङ्कते * विशेष्येति * विशेष्यो- तरपि प्रागभावस्तदाऽऽसीदित्यर्थः । गूढाभिसन्धि- रेव परिहरति * किमिति * प्रथमत उक्त विशेषणे पूर्वानुक्तत्वमस्तीत्युक्तातिप्रसङ्गे कः परिहारस्तावता विशेष्यस्य पूर्वानुक्तत्वमित्येतावन्मानं स्या त्तचा- नुपयुक्तमित्यर्थः । स्वाभिप्रायं प्रकटयन्पुनः शङ्कते। ६ विशेष्योक्तिसमय विशेषणानुक्तिविवक्षानिरासः । विशेष्योक्तिकाले विशेषणानुक्तिर्विवाक्षनति चेन्न । एककर्तृकाया वाचो युगपदसम्भवेन सर्वत्र तथाभावस्यैव भावात् । विशेष्योक्तरनन्तरकाल इति चन्न । नीलो- ·बण्डनमासाचे प्रथमेपरिच्छेदे त्पलमित्यादौ पूर्वनिपातिविशेषणे तदभावात् । विशे- प्याक्तरव्यवहितपूर्वकाल इति चेन्न । उत्पलं नीलमि- त्यादौ तदभावात् । अव्यवहित इति चेन्न । बहु- विशेषणके विशष्ये तदभावात् । विशेषणाभिधानोचि- तकाल इति चेन्न । नानाविशेषणके विशेष्ये क्रमवृ. त्तित्वाहाचः क्रमेणाभिधीयमाने य एकविशेषणाभिधान- काला सोऽपरेषामपि विशेषणाभिधानानां योग्यो भव- त्यवति तदाऽन्येषां क्रमभाविनामभावात्सैवातिव्याप्तिः । * विशेष्यति * विशेष्योक्तिकाल इति किमेक- क्षणत्वं विवक्षित,मुत विशेष्योक्त्युत्तरक्षणत्व,मुत तद- ध्यवाहितपूर्वक्षणत्व,मुत तदव्यवहितक्षणत्वमाव,मा. होस्विविशेषणाभिधानोचितक्षणत्व,मुताहो सर्व एव तयोग्यः कालो विवक्षित, इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * उदाहृतस्थलेऽपि विशेष्याक्तिकाले विशेष. णानुक्तिर्विद्यते क्रमभाविवादाचोऽत उक्तातिव्याप्ति- तादवस्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * विशेष्येति * विशष्योत्स्यनन्तरकालीनविशेषणानुक्तिर्लक्षणमतो न तवातिव्याप्तिरित्याशयः। परिहरति * नेति * नील- मुत्पलमिति सविशेषणे प्रतिज्ञाते निर्विशेषणभ्रान्त्या परेण दूषिते पुनर्वादी तदेव पूर्वोपन्यस्तविशेषणवि- शिष्ठं साध्यमुपन्यस्य निरनुयोज्यानुयोगमुद्भावयति तत्रैतल्लक्षणमतिव्यापकमनन्तरानुक्तिभावादित्यर्थः । तृतीयं शङ्कते * विशेष्यति * आदौ दर्शितातिव्या- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिशाहानिखण्डनम् । प्तिपरिहारायाऽव्यवहितेति विशेषणम् ।अतिव्याप्त्येव दूषयति नेति यत्र विशेष्यं पूर्व निपतति विशेषणं पश्चात्तत्र निर्विशेषणत्वभ्रान्त्या परेण दूषणानन्तरं पु- नस्तस्य तथोपन्यासे लक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । चतुर्थ शङ्कते * अव्यवहित इति * अतिव्याप्त्यन्तरं दर्शयन्प. रिहरति * नेति * चित्रगुरित्यत्र विशेष्यस्यार्थसि. तयाऽनभिधानात्तदव्यवहितकालेऽनभिधानं विशे. षणपदस्थास्तीति कृत्वा तत्रैव निर्विशेषणत्वभ्रान्त्या परदूषणानन्तरमुपन्यस्तेऽतिव्यासिरित्यर्थः। सपकार- परिहाराय कल्पान्तरं शङ्कते * विशेषणेति * दूषय. ति * नेति * नीलमुत्पलं सुगन्धि महदित्यादावनेक- विशेषणविशिष्टे य एकविशेषणस्य उपन्यासयोग्य- कालस्सोऽपरेषामपि योग्य एवं विशेषणानां पूर्वा- परनियमाभावादन्यथा प्रयोगान्तरे विशेषणानां व्यत्यासो न श्येत तस्मादनेकविशिष्टे पुनरुपन्य- स्थमाने कथितलक्षणमस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। अन्तिमं कल्पं शङ्कते। ७ अन्तिमकल्पनिरासः । सर्वस्मिन् योग्यकाल इति चेन्न । दूषणानन्तरका- लस्य योग्यकालवाभ्युपगमेऽव्याप्तिः दूषणपूर्वकालस्य तथाऽभिमतत्वे च दूषणानन्तरभाविन्या विशेषणोक्ति- व्यक्ते स्तदानीमभावात् पूर्ववदतिव्याप्तिः । सर्वस्या स्तज्जातीयाया विशेषणस्योक्तेरभावो विवक्षित इति चे- १२२ ·खण्डनखण्डवाये द्वितीयपरिच्छेद त् । न । व्यक्तीनामभावप्रतियोगिभूतानां सर्वासां पृथक् पृथक् प्रमाणेन कनापि अस्मादृशा प्रत्यतुमशक्यतया- ऽभावानिरूपणन लक्षणस्याज्ञानादसिद्धिप्रसङ्गात् । सामान्य प्रत्यासत्त्या व्यक्तयः प्रतिभान्तीति निरस्तम- नुमानावसरे । * सर्वस्मिन्निति * विशेषणाभिधानयो- ग्यकालानुक्तत्वं न विवक्षितं किन्तु तदभिधानो. चितकालोक्तत्वानधिकरणत्वं तच्चैकस्मिन्नपि योग्य. काल उक्तत्वादेव नास्तीति नातिव्याप्तिरित्यर्थः । दूष णोत्तरकालो योग्यकाला विवक्षित उत प्राकाल इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह *नेति शब्दोऽनित्य इति प्रथमं निर्विशेषणोक्त ध्वनिभागे सिरसाधनतया प्रत्युक्तेऽस्तु तर्हि वर्णात्मक इति पश्चात्मविशेषणव- चने प्रतिज्ञान्तरत्वात्तत्रेदं लक्षणं नास्ति दूषणानन्तर- कालस्य योग्यत्वं तत्र चोक्तेः सत्वादित्यव्याप्तिरित्य- र्थः। द्वितीयमपवदति *दूषणति प्रथमं सविशेषणो- के निर्विशेषणभ्रान्त्या दषिते पुनर्वादी पूर्वोक्तविशेष- णमेव वदति तत्र पूर्वकालबागभावप्रतियोगित्वं दूष- णानन्तरकालविशेषणोक्तिव्यक्तेरपि विद्यते इति तत्र सदुत्तरेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । दृषणपूर्वकालेऽनुक्तविशे- षणजातीयत्वं विवक्षितं तेन नातिव्याप्तिः उत्तरकाल- विशेषेणोक्तिव्यक्तेरभावेऽपि तज्जातीयायास्तत्र भूतत्वा- दिति शङ्कते *सर्वस्या इति*अप्रमितप्रतियोगिकप्रतिषे.

·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनम् । धायोगात्मर्वव्यक्तीनां प्रमितत्वं वक्तव्यं ततश्च वि. शेषणव्यक्तीनां भिन्नभिन्नाकारण प्रमितत्व, मुत सामान्यप्रत्यासत्तिद्वारेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * सर्वव्यक्तिविषयप्रमाणासम्भवश्च स्मृतिव्यः तिरिक्तत्वखण्डन इघ द्रष्टव्यः।हितीयमपवदति *सा. मान्यति * एका विशेषणव्यक्ति श्रोत्रद्वारा प्रत्यक्ष यता समवेतविशेषणतया सर्वव्यक्तयः प्रत्यक्षीक्रियन्त इत्यङ्गीकारे एक प्रमेयं प्रत्यक्षयतः सार्वज्ञं स्यादिति व्याप्तिखण्डने उक्तमित्यर्थः । पूर्वानुक्तविशेषणवत्त इति विशेषणस्थाने पूर्वम- विशिष्टोक्तस्येतिविशेषणं प्रक्षिप्य लक्षण विरचिते को दोष इत्यतआह। ८ विशेषणस्थाने विशिष्टोक्तिविवक्षाया भनः । एतेन पूर्वमविशिष्टोक्तस्येति विशेषणं प्रक्षेप्त- व्यमिति निरस्तम् । उत्तरकालवाच्यविशेषणकविशेष्यस्य प्रथममविशिष्टोक्तत्वसम्भवस्य दर्शितत्वात् । *एतेनेति कथमतिव्याप्त्यैव निरस्तमित्यत आह * उत्तरेति * उत्तरकालं वाच्यं विशेषणं यस्य उत्पलं नीलमित्यादेस्तस्य प्रथमविशेषणोक्तावपि केवल. स्य विशेष्यस्य प्रथममुपादानमनन्तरं विशेषणस्येति सैवातिव्याप्तिरित्यर्थः । प्रतिज्ञान्तरलक्षणे विशेषणप्रक्षेपपरम्परामुररीकृत्य दूषणमभाणि सम्प्रति सैवानुपपन्नेत्याह ।

·९७२ खण्डनखण्डखाधे द्वितीयपरिच्छेदे ९ प्रतिक्षान्तरलक्षणे विशेषणपरम्पराया अनुपपत्तिः । किश्च प्रथममविशिष्टमुरका भवता यदि विशेषण- मिदं प्रक्षिप्यते तदा हेत्वन्तरं भवतोऽपि स्यात्तथापि तदभावे वा ममापि कुतः प्रतिज्ञान्तरम् । अथ प्र. थममेवेदं विशेषणमुपादाय ब्रवीषि, तथाप्यव्याप्तिः । प्र थमं सविशेषणमुत्वा विशेषणवैयर्थ्यभ्रमेण झटिति स- म्वरणानिर्विशेषणेऽभिहिते परेण च दूषिते पुनः सविशे. षणमभिदधतो नैवं प्रतिज्ञान्तरं स्यादित्यव्याप्तिः । स्व- परसाध्यपूर्वपदानां विवेचने व्यक्तौ पतनादव्याप्तिश्च । प्रकरणादिलभ्यतया प्रागनुक्तस्य विशेषणस्य भ्रान्तप- रदूषितस्य प्रकरणलभ्यविशेषणवत्तयाऽनुवदतोऽपि स- द्वादे प्रसङ्गः ।अनुक्तस्थाने चाऽप्रतिपादितकरणेऽपि दो. पः परस्मिन्नजातप्रतिपत्तौ प्रतिपादितत्वानुपपत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम्। * किञ्चेति * प्रथमं स्वोक्तस्येत्यादिप्रतिज्ञान्तर- लक्षणमविशिष्टमुक्त्वा मया चातिव्याप्त्या दूषिते त- परिहाराय पूर्वमविशिष्टस्येत्यादिविशेषणं प्रतिपतो हेत्वन्तरं निग्रहः स्याल्लक्षणस्य केवलव्यतिरेकिहेतुत्वा- दित्यर्थः । प्रथमलक्षणनिर्वाहार्थत्वेन विशेषणप्रक्षे- पस्य प्रकृतोपयोगितया न हेत्वन्तरत्वमित्याशङ्कय तर्हि प्रतिज्ञातनिर्वाहार्थत्वेनैव विशेषणप्रक्षेपान्ममापि न प्रतिज्ञान्तरमित्याह तथापीतिप्रथममविशिष्टं लक्षणं ·निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम् । ९७३ तर्हि न बमोऽपितु प्रथममेव विशिष्टलक्षणं ब्रूम इति श- ङ्कते * अथेति * स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य प्रथममविशिष्टोक्तस्य विशेषणवतोऽभिधानमिति प्रथमत उच्यत इत्यर्थः। हेत्वन्तरनिग्रहपरिहारेऽपि दो- षान्तरं स्यादिति परिहरति * तथाऽपीति तामेवोप- पादयति * प्रथममिति ॐ पार्थिवपरमाणुरूपरसग- न्धस्पर्शा नित्या इति प्रथमं सविशेषणमुक्त्वा वि- शेषणवैयर्थ्यभ्रमाद्यत्र वादिना संव्रियते ततो नि- विशेषणमेव कथ्यते तदा प्रतिवादिना ज्ञाते बाधेन प्रत्युक्ते पुनः सविशेषणमेव पार्थिवपरमाणुरूपादि. रिति ब्रूते तत्र प्रतिज्ञान्तरमिष्टं तत्रैवाव्याप्तिः प्र. थममविशिष्टोक्तस्येति विशेषणाभावादितिभावः। प्र. थमत एव विशिष्टलक्षणोक्तावविशिष्टमुत्का पश्चा- विशेषणोपादाने च साधारणखण्डनान्तरमाह * स्वेति * स्वोक्तस्येत्यत्र स्वपदस्य परदूषितेत्यत्र प. रपदस्य साध्यभागस्येत्यत्र साध्यपदस्य पूर्वमनुक्ते. त्यत्र पूर्वपदस्य च स्वत्वाद्यनुगतार्थाभावः स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिभ्यामनुपपत्ते रतश्च व्यक्तिपरत्वे प्रत्येकव्य- क्त्युपादानेऽव्याप्तिः सर्वव्यक्त्युपादानेऽसिद्धिरित्यर्थः । भङ्गान्तरं भणति * प्रकरणेति * विवादपदं सकर्तृ- कमित्यादौ प्रकरणोपपदाभ्यां धर्मिविशेषासद्धौ सत्यामपि परेण प्रकरणादिलभ्यत्वमनालोचयता नि- विशेषणत्वभ्रान्त्या दूषिते वादिना प्रकरणादिपर्या लोचनया लभ्यमेव विशेषणमुपन्यस्यते निरनुयोज्या. नुयोगोद्भावनाय तत्र सदुत्तर एतल्लक्षणमतिव्या- ·९७४ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे पकमनुक्तत्वविशेषणभावादिति भावः । अप्रति- पादितविशेषणस्येतिलक्षणविशेषणं न स्वनुक्तस्ये. ति तत्र च प्रकरणादिना प्रतिपादितत्वमस्त्येवेति नातिव्याप्तिरित्याशमाह * अनुक्तेति * कुत इ. त्यत आह * परस्मिन्नित्ति * प्रकरणादिलभ्यमुक्त- मप्युक्तलक्षणविशिष्टतया यत्र प्रतिवादिनो बुध्यारुढं न भवति तत्र प्रतिपादितत्वमेव नास्ति परप्रतीतिज. नकत्वस्यैव प्रतिपादितस्वादित्यतिव्याप्तिरेवेत्यर्थः । नर्हि स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य पूर्वानुक्तस्य प्रकरणाचलभ्यविशेषणवतोऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमि. ति विशेष्यत इत्याशमाह * इत्यादीति * विशेष- णोपादाने हेत्वन्तरमनुपादाने पूर्वोदिताषयमित्यादि द्रष्टव्यमित्यर्थः। इति प्रतिज्ञान्तर खण्डनम् । प्रतिज्ञाविरोधखण्डनायोपक्रमते । १७ प्रतिशाविरोधखण्डनारम्भः । प्रतिज्ञान्तरादीत्यादिपदेन किमिष्टम् । प्रतिज्ञावि- राधादीति चेन्न । यन एकवक्तुकैकवाक्यांशयोमिथो व्या- घातः साध्यविपरीतव्याप्तत्वोहावनानपेक्षोद्भावनः प्रति- ज्ञाविरोधः, तदेतदलक्षणम् । तथा हि-इह भूतले घटो नास्तीत्यादावपि गतत्वेनातिव्यापकमिदम् । वचनयो. हि व्याघातोऽन्योन्यविरुद्धार्थत्वं तहास्ति, घटोऽस्ती- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम् । ९७५ त्यंशस्य घटसत्त्वबोधकत्वात् नकारस्य च तनिषे- धकत्वात् । * प्रतीति * आदिपदार्थ परः शङ्कते *प्रतिज्ञेति* आदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञाविरोधस्यापि दुनिरू- पत्वं यत इत्यभिप्रेत्य दूषयति नेति विरुखहेत्वाभा सेऽतिव्याप्तिपरिहाराय साध्यविपरीतत्यादिविशेषणम् । अन्यवाक्येन विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहाराय मिथइतिात- थापिकालभेदेनमतभेदमवलम्ब्यनित्यःशब्दोऽनित्यःश- ब्द इति वदति तद्विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहारायैकवाक्यति। तथाऽपि भिन्नकर्तृकवाक्यांशे विरोधेऽतिव्यातिपरिहा. रायैककर्तृति । अस्त्वयं प्रतिज्ञाविरोधस्ततः किमित्य- त आह * तदिति * अलक्षणत्वमेवोपपादयति * तथाहीति भूतले घटोनास्तीति वाक्यांशयोः सहाव. स्थानादप्रतिपक्षपरूपत्वाच विरोध एव नास्ति कुतोऽ. तिव्याप्तिरित्यत आह *वचनेति* शब्दयोः स्वरूपेण वि. रोधो न कर्तेश्वर इत्यादित्यदुदाहरणेऽपि नास्ति, अर्थ. द्वारको विरोधोऽत्रापिविद्यत इत्यर्थः । उदीरितं हेतूप- न्यासपुरस्कारेण स्पष्टयति * तच्चेति * भावाभावयोरपि न भावाभावत्वमेव विरोधः किंतुसहानवस्थानमेवान एकस्मिन् देशे काले तदुभयषो. धकत्वाभावान्नेह भूतले घट इति वाक्यांशयारबारा- ऽपि विरोधी नेति चोदयति । ११ व्याघातविचारः। नन्वयुक्तमिदमुच्यते, न हि घटो नास्तीत्यत्र घटोs- ·९७६ खण्डनखण्डखाधे द्वितीयपरिच्छेदे पि विधीयते घटनिषेधोऽपिच, येन मिथो व्याघातः स्या- त् किन्तु घटो निषिध्यते घटनिषेध एव तु विधी- यत इति यावत् तत्कुतो व्याहतिरिति चेत् । मैवम् । घट इत्यस्य तावदंशस्य घटविधिबोधकत्वं, नास्ती- त्यस्यापि तत्प्रतिषेधार्थत्वं भवताऽपि मन्तव्यम् । यदि- लवं नाभ्युपैषि तदा तयोरविरुद्धार्थतया घटश्चाऽपक्षित- निषेधास्तित्त्वंच भूतलाश्रितं द्वयमस्य वाक्यस्य बोधनीयं स्यादिति, तस्माद्विधिरूप एवं घट इति तत्प्रतिक्षेप एव च नेति किमतावेककर्तृकवाक्यांशो न भवतः ? परस्पर- विरोधार्थाभिधायकौ वा न भवतो ? येन लक्षणमिदं भव- तस्तत्र न गच्छेत् । न मिथो विरुद्धत्वमा मिथो व्याघातकत्वं किन्वेकदेशकालादौ परस्परविरुद्धार्थ- योरस्तित्वं, न च नास्तीत्यनेनैकदेशकालादौ विधि- निषेधौ वर्तमानौ बोध्येते इति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् देशकालाधनन्तर्भावे विरोधस्यैवानुपपत्तेः । नन्विति * अयुक्तत्वे हेतुमाह * नहीति * घटो नास्तीति घटतदभावावुभावपि अभिधेयौ न भ- वतो येन भावाभावयोरेकोपाधिसम्बन्धबोधकतया वा- क्यं विरुद्धं स्यादित्यर्थः । तीदं वाक्यमनर्थकमेव कस्याऽप्ययोधकत्वादित्यत आह * किन्विति * कि. मनया वाग्मङ्गयाऽभिहितं भवतीत्यत आह * घटोति* ·निग्रहस्थानेषु प्रतिवाविरोधखण्डमम् । इह भूतले घटो नास्तीत्यत्र घटनिषेधस्यैव प्रतिपाद्य. स्वात् घटस्थामतिपाद्यस्वाद्धट इति न इतिचाऽभिधान योर्विरोधो नास्तीत्युपसंहरति * तदिति * विदित. सङ्गतीनां पदानां स्वार्थवेदनोत्पादकत्वनियमात् घटपदस्य स्वार्थबोधकत्वं नश्पदस्य च तदभाव- बोधकत्वमवश्यं स्वीकार्यमिति परिहरति * मैवमि- ति * विधिः सत्त्वम् । उक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनोपपाद- यति * यदीति * घटतदभावविषयत्वाभावे वाक्यांश- पोरविरुद्धार्थत्वं ततश्च भूतलाधिकरणतया घटास्तित्वं निषेधास्तित्वं चेत्युभयं बोधनीयं स्थायद्यथा भाति तत्तथैवेत्युत्सर्गादित्यर्थः । तस्माविरुद्धार्थत्वमस्त्ये- वेत्युपसंहरति * तस्मादिति * न केवलं त. तप्रतिक्षेप एव नापि विधिरूप एव किन्तु भावोऽभा. पश्चेति विरुद्धरूप एव बोध्यत इत्यर्थः । तथाच प्रा. गुक्तप्रसङ्गस्तदवस्थ इति फलितमाह * किमेताविति* इह भूतले घटो नास्तीति वाक्यस्य घटतदभावविषय. स्वमापादितमङ्गीकृत्य तयोरेकदेशकालसत्वाभाषोड- विरोधस्तत्सत्वं च विरुद्धमिति यदुक्तं मया तत्तदव- स्थमेवेति चोदयति * नेति * ताशमपि व्याघात. कत्वं किमत्र न स्यादित्यत आह * नचेति * उक्तं सं. स्मर्तुमर्हसीति परिहरति *नेति* कथमुक्तोत्तरत्वमि. त्यत आह * देशेति * इह भूतले घटो नास्तीत्यस्य वाक्यस्याविरुद्धत्वे घटतदभावयोर्युगपदेव भूतले प्र.. सङ्गाबिरुडार्थाभिधायकत्वं त्वया तावत्स्वीकृतं वि. रोषश्च देशाबन्तीवेणैव भवतीति स्थादेवोक्तदो. १२३ ·सनसनारे द्वितीयपरिच्छी पइत्यर्षः। विरुयोरेकदेशकालास्तित्वं व्याघात इत्युपग. म्य दूषणमुक्त मिदानीं तदपि नेत्याह । १२ एकत्रविल्यास्तिस्वस्य प्रामाणिकत्वाप्रामाणिकरपयोदोषः। किश्च यद्यकशादी विरुडास्तिवं प्रामाणिकमभ्यु- वैषि तदा विरुद्धशब्दस्तवायमन्य एवं सामयिकार्थः कधित, प्रमाणेन तथाभूतस्य ग्रहणादेव विरुद्धत्वाभ्यु- पगमशान्तः । अथ प्रामाणिकं तन्नाभ्युपैषि तदा ऽप्रा. माणिकं मिथो व्याघातकस्वं क नाम नास्तीत्यतिव्याप्तिः। किति* विरुयोरेकदेशाचस्तित्वं प्रमितं न. वेति विकल्प्य प्रथममनुवदति यदीति • असम्भवेन दूषयति * तदेति * सहावस्थानस्यैव प्रमित तयोर- पिकडवेन विरुखशब्दः सहावस्थायिन एव वाचकः सामयिकः स्यात्तथाच सहावस्थितयोः सहावस्थान म स्पादितिव्याघातार्थः स्यादेवं च नानिष्ट किश्चि. दित्यर्थः । कुत इत्यत आह #प्रमाणेनेति * रूपरसयो- रिवेत्यर्थः। द्वितीयमनुभाषते अथेति * अतिव्याप्त्या दूषयति * तदेति * तत्-एकदेशाधवस्थानं । व्याघा- तोऽप्रामाणिक इति यत्र व्याघातोद्भावनं तत्र अप्रा. माणिकव्याघातोऽस्तीत्युक्तं स्यादेवश्च ननः किश्चिच्छि- समविरुखेऽप्यप्रामाणिकव्याघातसम्भवादतिव्यामिशेल पर्थः। स्वरूपेनाप्रामाणिकस्यापि परपचस्प निषेध- ·निमहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोधसमर प्रमाणविषयत्ववत् व्याघातस्य स्वरूपेणापामाणिक- खेऽपि परोपन्यासोपाधी प्रामाणिकत्वसम्भव इति शङ्कते। १३ स्वताऽप्रमाणस्यापि परतः प्रामाणिकत्वमितिशगमिरासः । अथ मन्यसे यथा परेणाभिधीयेते अर्थों तथा मिथो व्याघातकाविति ब्रूमः तत्र चप्रमाणं प्रसरस्येवेति । न । कथमपि तत्र प्रमाणप्रसृतौ विरोधभाषापरिभाषा- मावत्वापत्तेः। यथा परेणाक्तोऽर्थः तथा मिथो व्याघातक इत्यपि क्वचिन्मिथोव्याघातकमर्थमप्रमाय न वक्तुं शक्यम। प्रसज्यते मिथोव्याघातो न प्रसाध्यत इति चेन्न । कचि दप्यप्रमितस्य प्रसञ्जयितुमपि भवताऽशक्यत्वात् ।मा प्रमायि अप्रमायैव तयवहार इति चेन्न । कचिदप्य. प्रमितमाभासमात्रोपस्थितं क नाम नोपस्थापयितुं शक्य. मित्युक्तैवातिव्याप्तिरावर्तते । अनेकन नियतयोरेका प्रसजनमिति चेत् । न । प्रसञ्जकस्य तदद्वयस्यैकत्र स्थि. तिनियतताप्रमितावविरोधस्यानेवम्भावे चाऽनापादकल. स्यापत्तः । * अथेति * अनेन हि वाक्येनैकदेशकालामप. स्थितयोरेकदेशादौ सरवमुपनीतमिति विरुरार्थ इस्य. र्थः । विरुद्धत्वस्यैवंरूपत्वेऽपि कथं तत्र प्रमाणप्रवृ. त्तिरित्यत आह तति तत्र च तयोः सहावस्थाना. प्रमित्याऽपि तयोः सहावस्थानोपनायकत्वं वाक्यस्य ·: अण्डमसापडसाचे द्वितीयपरिकोदे। प्रतीयत एव तेन विरुद्धयोरेकदेशादावुपनयादित्यर्थः । परिहरति * नेति * यथा त्वयोपनीताविमौ विरो- धिनौ तथैकत्र स्थिताविति तेनाकारेणापि तयोरेकत्र प्रमाणेन ग्रहणाबिरोधभाषायाःसङ्केतमात्रत्वप्रसङ्ग इ- त्यर्थः । परेणाभिधीयमानाकारण व्याघातः साध्यते त्वया किंवा प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह । * यथेति * साधनस्य व्याप्तिग्रहणमूलत्वाद्यथा धूमाग्न्योरविनाभावमप्रमाय गिरिशिखरे कृशानुः साधयितुमशक्य एवं व्याघातकत्वमप्यन्यत्र स्वव्या- धातवाक्येन सहभावमप्रमाय साधयितुमशक्यमिति प्रामाणिकत्वोपगमेन विरोधोपशान्तिरित्यर्थः।दितीयं शङ्कते * प्रसज्यते इति * प्रसङ्गस्यापि तविशेषस्य व्याप्तिमूलत्वादापाचापादकयोरेकत्र प्रमितत्वाभावे न प्रसञ्जनमपि शक्यामिति परिहरति * नेति * व्या. प्तिप्रमा न प्रसङ्गमूलं व्यतिरेकाभावात् किन्तु त. ज्ज्ञानमतोऽप्रमायापि प्रसङ्गव्यवहार इति शङ्कते * * मा प्रमायीति * प्रमितं मा भूदित्यर्थः । अप्रमितं प्रसज्येतेत्यनुपलम्भस्प प्रसञ्जयितुमशक्यत्वादाभा- सोपस्थापितं प्रसज्यत इति वक्तव्यमतश्च तादृशं सर्व प्रसञ्जयितुं शक्यत इत्यतिव्याप्तिरिति परिहरति. कश्चिदपीति * शङ्कते * अनेकेति * अत्र-धर्मिणि प्रतिपादितकुम्भभावाभावयोरेकत्रावस्थानेऽपिविरो. धोऽन्यत्राप्रमितः परवाक्ये उपपद्यत इति न, येन तदमितिर्दोषाय, किन्तु तदाक्यार्थयोर्विरोधिनोर- न्यत्र प्रत्येकं प्रमितयोरेकत्रावस्थानमात्रमापायत इ- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोषलण्डनम् । त्यर्थः। विरुद्धयोरकत्र परवाक्ये प्रसञ्जनं केन चिदापा. दकेन विना न सम्भवतीति तदापादकस्यापायबये. नाविनाभूतत्वं प्रमितं नवेति विकल्प्य दूषयति * नति * अविरोधस्यापत्तरितिसम्बन्धः । व्याप्तिग्राहक प्रमाणेनैव विरोधिनोरेका प्रमिततयाविरोधशान्तिर• नेवम्भावे-प्रमितत्वाभावे व्याप्तिहीनतया प्रशिथिलमू. लवेनाभासत्वादनापादकत्वापत्तिरित्यर्थः । अनेवम्भावे चानापादकमिति यदुक्तं तदयुक्तमिति शङ्कते। १४ व्यापादनशङ्कगनिरासः। एकैकव्याप्याभ्यां पृथक् पृथक् तवयापादनमिति चेन्न । एकैकमव्याघातात् । अर्थात् द्वयं स्यादिति चेन्न। अर्थापत्त्यर्थत्वेनैवाव्याघातात् । अर्थादापादनं न साध- नमिति चेन्न । मिथो विरोधित्वेन तर्काभासत्वापचेः । इष्टापादनाच्च । मिथो व्याघातात कथं तथा स्यादिति चेन्न । तद्वयधमिकत्वात् व्याघातापत्तेधर्ममणि प्रमापेक्षाया. मव्याघातात् । * एकैकेति * योरेकत्रावस्थानं प्रमितमन्यत्रा- पायत इति नेष्यते किन्तु इयोः प्रसञ्जकयोर्याभ्यां प्रसज्याभ्यां प्रत्येक व्याप्तेरवधारणमस्ति घटतदक्षा- वादेरुभयस्य स्वतन्त्रस्य प्रमितत्वादत उभयमुभाभ्यां प्रसञ्जकाभ्यामेकत्र प्रसज्यत इत्यर्थः । विरोधिनारकदे. शादिसंसगों व्याघात एवं सतिन सिद्धयत् व्योरकत्र ·१२ । बनवण्याचे प्रथमेरिकी साधकामावादिति परिहरति नेति उभयच्या. प्यादेकैकावस्थाने सामर्थ्यात्तयापकायमेका स्या- दिति व्याघातापत्तिरस्त्येवेति शङ्को * अर्थादिति - प्रत्येक वयस्यैकत्रापादनानुपपत्या तबयस्यैकत्राप. स्थानं साध्यत उत प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथम प्रत्यार * नेति * अनुपपत्तरपि प्रमाणविशेषता स्पमितस्य च सहावस्थानस्य रूपरसयोरिवाव्याघा. तस्वमित्यर्थः । द्वितीयं शकते * अर्थादिति * अर्था- सहावस्थानमुभयोरापाद्यते न तु साध्यते नचापाद- नरूपं ज्ञानं प्रमा तस्याऽऽरोपरूपत्वादतो नोक्तदोष इत्यर्थः । यथा व्यापकव्यस्यैकर्मिसम्बन्धी व्याघातो मिथोविरोधासथा तथाप्ययोरपि विरुद्धधर्माविना. भूतयोरेकर्मिनिष्ठत्वेन व्याघातादेव न साधकरव. माभासत्वादिति परिहरति * नेति * भूतले घटो- नास्तीत्यत्र भावाभावयोरेकैकापादनस्पेष्टत्वात् त. कीभासतेत्याह इष्टेति * भावाभावयोरेकधार्मि- सम्बन्धस्याऽऽर्थिकस्य व्याघातस्वात्कथमिष्टत्वमिति शङ्कने व्याघातादिति विरोधिनोरेकसंसर्गरूपो व्या. घात एकवर्मिक अनेकर्मिको वा, आये परस्परासंस्प. द्विरोधो न स्यादित्येकं बहिरेष दूषयित्वा द्वितीय प्र. स्याह नेतियाघाताश्रयत्वेन भावाभावरूपमयस्यैक- त्रावस्थानस्येष्टत्वादित्यर्थः।अनेकाश्रयत्वेऽपि व्याघातस्य विरोधः सिद्ध इत्यत आह * धर्मिणीति * विरो. धाधिकरणे धर्मिणि प्रमाणं नास्ति चेदप्रामाणिकर्मि- निष्ठव्याघातासिन्दिर,स्ति चेत्ममितत्वेन धर्मियस्यै- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोधामम। ? का सकृत् प्रमितस्य प्रमितत्वमेवेष्टमित्यर्थः । उक्तदोषैस्त्वयाऽपि व्याघातखण्डनं क्रियते खण्डन च प्रतिषेधः स च विरोधासिडौ न सियेत् विरो- धचोदीरितरीत्या दुःस्थ इति तवाऽपि तुल्यामिति मतिबन्दीग्रहेण शङ्कते। १५ प्रतिबन्धा विकल्प्य निरासः । एवमादीनां दोषाणां पर प्रत्यभिधाने तवापि सर्वमिदं सुवचमिति चेन्न । तवाप्यन्यत्र दोषो मयाऽऽपाद्यत इति प्रतिबन्दी गृह्णत: किं परपक्षे दोषापादनमात्रं विवक्षि- तं, उत यस्त्वया तत्र समाधिरभिधेयः स मयापी- सभिप्रायात स्वपक्षे समाधिः ?। न तावदाद्यः अप्र- स्तुतत्वात् । परोक्तदोषानुद्धारे तावतैव कथायास्तदई- स्य वा पर्यवसानात निग्रहापरिहारावधित्वात्तयोः । * एवमिति * प्रतिबन्दीमेव खण्डयितुं तत्कर्तु- रभिमायं पृच्छति * न तवेत्यादिना * दोषसामा. न्यं विवक्षितमुत परिहारसाम्यमिति विकल्पार्थः । कस्मिन् सति किं स्यादित्यत आह * नेति * कुत इत्यत आह * अप्रस्तुति अर्थान्तरं निग्रह इत्यर्थः । उतार्थनिर्वाहास्वानार्थान्तरतेत्यत आह * परेति * जल्पस्य वितण्डाव्यशरीरस्वासथात्वं वितण्डाया- स्तदईत्वं तयोः परोक्तदोषानुद्वारे पर्यवसानं, वाद- स्यापि तत्वनिर्णयप्रतिवन्धकनिग्रहोदावने तदपरि. (१) दोषोऽयमापयते इति का० मु.पु० पा० ।

·बडनसावाये द्वितीयपरिच्छेदे हृत्य प्रतिवन्दिग्रहे पर्यवसानमित्यपि द्रष्टव्यम् । कुत इत्यत आह * निग्रहेति * तयोः कथातदर्डयो रित्यर्थः। परिहारसाम्यं विवचितमिति द्वितीयकल्पं दू. षयति। १६ द्वितीयकल्पनिरासः। द्वितीये तु स एवाभिधीयतां का नो हानिः । भवाँ स्तावदभिधत्तां कस्तत्र समाधिः ततो मयाप्यभिधेय इति चन्न । मया तदभिधानस्य साम्प्रतमप्रस्तुतत्वात्। नहि मया स्वपक्षसाधनं त्वया च तद्दूषणं प्रकृते व- क्तुमारब्धमस्ति किन्तु त्वया स्वपक्षो निर्वाह्यः तदूषण- श मयाऽभिधानीयमिति कथा प्रस्तुता वर्तते । ईदृशि च कथाविभागे मत्पक्षसमाधानाय मां पर्यनुयोक्तुं भ- वतः कुतोऽधिकारः । * द्वितीय इति * स एव-परिहार एव । परिहा. राभिधाने मम निग्रहविमोक इत्यत आह * केति * त्वत्पक्षे उद्भावितानां दोषाणां त्वया यः समाधिरमि. धेयः स एव मयाsपीति प्रथमं भवाँस्तं समभिधत्तां ततोऽहमभिदध इति शङ्कत्ते * भवाँस्तावदिति * परि- हाराभिधानकालोऽयं न भवति ममातो नाभिधीयते इति परिहरति * नेति * मया दूषणेऽभिधीयमाने १ भवतातावदभिधीयतामिति पु० पा०।

·निप्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाषिरोधखण्डनम् । तवाऽपि परिहारोचितकालोऽषमेवेत्यत आह न हीति किं तर्हि प्रकृतं वर्तत इत्यत आह * किन्स्वि. ति* वितण्डाया: स्वपक्षस्थापनाहीनत्वात्तत्र प्रतिव. न्युद्भावनाऽसम्भव इतरवापि स्वपक्षसाधनं मया कार्य स्वया च तदृष्यमिति नियमेन कयानारम्भणादन्यः था कथान्तरं स्यादित्यर्थः । अत एव तदभिप्रायेण प्र. तिबन्दी गृह्णतो निरनुयोग्यानुयोगनिग्रहः स्यादिति फलितमाह * ईदृशीति * स्वया मत्पचे ये दोषा उद्भावितास्तेषां परिहारो. ऽस्त्येव, नच नायमसाविति विशेषतो वक्तव्यस्तत्र प्रपोजनाभावादिति शङ्कते । १७ दोषाणां सत्त्वेऽपि परिहार इति शङ्कगनिरासः । अथ विशेषत स्तन्निष्टङ्कने किं प्रयोजन,मस्ति ताव- देतादृशि चोधे परिहारो यतस्त्वयाऽपि स्वपक्षेऽसौ स्वी- कार्य इत्याशयस्ते, सोऽपि न युक्तः न हि मत्पक्षे चे. समाधिरस्ति तावता त्वत्पक्षेऽपि तेन भवितव्यमित्यत किचिदपि प्रमाणमस्ति । साम्यादेवमिति चेन्न । वैष- म्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । यदि तद्गतमसाधारणं स्वरू- पमादाय मदर्शनं प्रतितन्त्रसिद्धान्तं वा तत्र समाधिः स्यात् अत्र च त्वत्पक्षे तदभावान्न स्यातु, तथा स. ति साम्यमावात्कथं समाधिरसावत्रापीति निश्चेतुं शक्य. ते । कोऽसौ तत्र विशेष इति चेन्न । मया साम्प्रतं त. १२४

·बडनकायकोरस
रभिधानस्याप्रस्तुतत्त्वमित्युक्तत्त्वात् ।
* अथेति * निष्टङ्कने-निर्णय इति यावत् । वि.
शेषतो निर्णयाभावे स परिहार एव न स्यादित्यत
आह * अस्तीति * तदस्तित्व लिङ्गमाह * यत
इति मत्पक्षे परिहारसत्वे स्वस्पक्षेऽपिभविष्यतीत्ये-
तत् प्रमाणाभावादयुक्तमिति परिहरति * सोऽपीति,
प्रमाणाभावोऽसिद्धाऽनुमानस्यैव भावादिति शङ्कते *
साम्यादिति मत्पक्षदोषाः परिहारवन्त एतद्दोषत्वात्
स्वरपक्षदोषवादित्यर्थः । पक्षानुकूलविपक्षप्रतिकूलत.
कीमावादप्रयोजकं इति परिहरति * नेति दोषसामा-
न्यमेव विपक्षेन स्यादित्यत आह * यदीति समाधेय.
व्यक्तिगतविशेषरूपाश्रयेण महर्शनप्रतितन्त्रसिद्धा-
नताश्रयेण वा परिहारवैषम्यं सम्भवति यथा सत्ता-
योगितया सव्यवहारगोचरता पृथिव्यादीनां सत्ता-
याः स्वभावभेदादेव तथावं तथा निरवयवस्य ज.
गदारम्भकत्वे प्रचपानुपपत्तिरिति निषदितमय ता.
किंकैरपरिक्षार्यमाप मायावादावष्टम्भेनौपनिषदैः स्क.
सिरान्तप्रतितन्त्रसिद्धान्ताश्रयेण परिहियते तददि-
स्यर्थः । फलितमाह * तथासतीति त्वत्पक्षेपि परिहा.
रोपयोगिनः सतो विशेषस्या निर्वचनापत्तिरिति श.
ते * कोसापितिः * अान्तरनिग्रहप्रासअनेक परि-
हरति * नेति ।
त्वत्पक्षे यः समाधिः स एवाऽत्रापीति न मया
साध्यते किन्तु तत्समान इति ततः स्वरूपविशेषादि.
सम्भकेऽपि कश्चित् विरोष इति शङ्कते ।

·निमहत्वाचे प्रतिक्षाविरोषनग्नम् । १८ समाधिसाम्यशानिरासः । चोयसाम्यात् समाधिसाम्यमिति चेन । दूष्पगतवि- शेषभावाभावविशेषितत्वादिनापि तद्वैषम्यसम्भवात् । यथा सयवहारस्य सत्तास्वीकारत्वे तुल्येऽपि सत्तायां तदभ्युपगमऽनवस्थया तदाश्रये च तदभावन, एवम- न्यत्रापि बहुलं दर्शनादिति । * चोयेति * दोषस्यैकजातीयत्वेऽपि दूष्यगत. विशेषमादाय समाधेर्विजातीयत्वसम्भव इति परिह. रति * नेति * दृष्यवस्तुगतविशेषस्य भावाभावाभ्यां समाधेर्विशषितश्वेन वैषम्पसम्मवादिति योजना । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति * यति * सह्यपहा. र: सत्ताजातिस्वीकारमूलं तस्य सत्तायां द्रव्यादी च तुल्यत्वेन सत्तायामपि सत्तान्तरप्रसञ्जने सत्तायां तदभ्युपगमेऽपरिहारोऽनवस्थापातस्तदाश्रये द्रव्यादी चाऽनवस्थाभावेन सत्तास्वीकार इति परिहार- वैषम्यं चोधसाम्येऽपीत्यर्थः । समवायातिरिक्ता मा. पाः समवायिन इति तार्किकपक्षे भावस्वसाम्येऽ. पि समवायस्य न समवायान्तरमनवस्थानादित्यायु. दाहरणीयमित्याह * एवमिति * प्रकारान्तरेणापि प्रतिबन्दीखण्डनाय प्रक्रमते। १९ प्रकारान्तरेण प्रतिबन्दीखण्डनम् । किञ्च परोद्भावितमसिद्ध्यादिकमपरिहृत्य प्रतिवन्दया १ स्वीकारकत्वे इति का० मु. पु० पा० ।

·सण्डनबाबाचे प्रथमेपरिचोदे प्रत्यवतिष्ठमानस्य कोऽभिप्रायः । किं यदिदं दोषतया परेणोडावितं तददूषणम् अदूष्येऽपि गतस्वात्, उत दुषणमपि सन्नोद्भावनीयं तुल्ययोगक्षेमत्त्वात् । यथाऽऽहुः- यत्रोभयोरित्यादि" । नायः यद्यत्राऽसियादिलक्ष- णमस्ति उहाविते दूषणे तदा दोषत्वस्याशक्यपरिहा- रत्त्वात् परिहारेपि वा तस्यालक्षणत्वप्रसङ्गात् । यद्येत दूषणं कथं तर्खदूष्यत्वेन वादिनाङ्गीकृतेऽपि प्रतिवन्दी- स्थाने गतमिति चेत् । यद्येतददूषणं कथं दोषलक्षणो पपन्नमित्यत्रापि दीयतां दृष्टिः । नियामकाभावे तो. तदीयदूषणत्वे सन्देहः पर्यवसित इति चेत् अस्तु दोषत्वसन्देहेऽपि भवदीयसाधनस्यासाधकत्वात् सन्दि- ग्धासिद्धवत् । किञ्च यल्लक्षणवतोऽस्य दोषत्वसन्देहस्त लक्षणक एवायमन्यवापीति तत्राप्यसिद्ध्यादेरदूषणत्वमेव स्यादितीयं प्रतीबन्दी दुरुत्तरा प्रतिबन्दीवोदिनेति । * किति * अभिप्रायमेव प्रकटयति *किमि ति * मत्पक्षे यत् त्वयोद्भावितं दूषणत्वेन, तत् दूषण. मेव न भवति दोषहीनेऽपि स्वत्पक्षे गतत्वादिति प्रथमकल्पार्थः । दूषणमपि नोद्भावनीयं वादिप्रति- वादिनोः समानयोगक्षमत्वादिति द्वितीयार्थः । उत्त- १ असाधकत्त्वं सन्दिग्धेति का० मु. पु० पा० । २ प्रबितन्दीवादिनोऽपाति फा० मु० पु० पा० ।

·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोधवडनम् । । रपक्षेऽभियुक्तवचनं प्रमाणमाह * यथेति - "यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः। नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृगर्थविचारण" इति पक्षबयसाधारणस्य दोषस्यानुदावनत्वं भट्टपादैर्दर्शितमित्यर्थः । प्रथमकल्प पराकरोति * नेति * पन्मयोद्भावितं दूषणं तत्रासिद्ध्या. दिलक्षणं किन्नास्त्युतास्ति, नास्ति चेत्सल्लक्षणही- नतयैव परिहियतां किं प्रतिपन्दीग्रहणेन, द्विती. ये न दोषत्वपरिहारस्तल्लक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः। वि. पर्यये बाधमभिधत्ते * परिहार इति * अलक्ष्यगतम्. न लक्षणमातिव्यापकं स्यादित्यर्थः । दोषलक्षणलक्षि- तत्वेऽपि न तस्य दोषत्वमदृष्यत्वनाऽङ्गीकृतप्रतियन्दी- स्थानेऽपि गतत्वादिति शङ्कते * यदीति * यथाऽनुष्ठ- पचगमनानुपपत्या दोषत्त्वाभावस्तथा दोषलक्षण- वत्वाऽनुपपन्या दोषत्त्वेन किं न रूपणं क्रियत इति परिहरति * यदीति * तर्हि विरुद्धधमिधियाऽवि. नाभूतया तदोषत्वस्याऽप्यनिश्चितत्वाद्दोषत्वेन तदु. द्भावनं तवाप्यशक्यमिति शङ्कते * नियामकेति * दोषत्वसन्देहं आपादितमङ्गीकृत्याऽपि परिहरति . अस्थिति * सन्दिग्धदोषत्वनाप्युद्भाव्यमानं प्रकृ. तसाधनं निरुणडीत्यत्रोदाहरणमाह * सन्दिग्धेति * प्रतिवन्दी प्रतियन्यैव खण्डयितुं शक्यत इत्यभिप्रे. त्याह * किश्शेति * अक्षर स्पष्टम् । दूषणमपि सन्नोद्भावनीयं तुल्ययोगक्षेमत्वादिति द्वितीयं दूषयति।

·सडनमामाचे अपमेपरियो २० समानस्थात दूषणमपि नोडावनीयमिति शडूननिरासः नापि द्वितीयः तथा ह्युभयवादिसम्मतादृष्यत्वं धूमा- नुमानादिकं यदि प्रतिबन्दीकरोति परस्तदा तदर्शने- ऽन्यत्र कचिदप्येतदसिद्ध्यादिकं नोहावनीयं परसाधनेषु तस्यैव धूमानुमानादेः प्रतिबन्धा भयादित्येषा मयापि सु- ग्रहैव तं प्रति प्रतिबन्दी अत्रापि शक्यत एवं पठितुं "यत्रोभयाः समो दोष" इत्यादि । * नापीति * तदेवोपपादयति * तथाहीति- उभयवादिनोः संमतमदूष्यत्वं यत्र तत्तथोक्तं वर्णा अ. नित्याः श्रावणत्वात् ध्वनिषदित्युक्त उपान्त्यादिभा. गेऽसिद्धिः सामान्ये ऽवा नैकान्तिक इति मीमांसकेनो- के यदि परो ब्रूयाडूमानुमानेऽपि तुल्यमेतदाकाशेऽनै- कान्त्याबूमयोगित्वस्य काष्ठप्रयुक्तप्रदेशमात्र एव भा. वाचेतितदातदर्शनेनान्यत्रापि शब्दोनित्यश्चाक्षुषत्वा- दित्यादावपि तत्रोद्भावनीयं स्यादितीयमपि प्रतिवन्दी मयापि प्रतिबन्दीवादिन प्रति सुग्रहवेत्यर्थः । कथं श्लोकोक्तन्यायसाम्याऽभावे तद्ग्रह इत्यत आह अनापीति * एवंविधासियादि नोद्भावनीयं स्वत्पा खेऽपि गतत्वादिति। यमसिद्ध्यादः प्रकारविशेषमादाय प्रतिषन्दीप- वृत्तिस्तदोषविशेषविशिष्टस्यैवानुद्भावनं न तु दो. षमात्रस्यति शङ्कने । २१ विशिष्टस्यैवोद्भावनेsपि दोषः । अथ यं विशेषमादाय प्रतिबन्दी स्यात् तन्मात- ·९९१ निप्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविषयडमल। स्यानुहावनं न तु सामान्यत एवेति चेन्न । तत्र विशे- पे प्रतिबन्दया त्याजितदुष्टत्वे गतत्वात्तलक्षणमेव नेति स्यात् विशिष्य तद्विशेषत्याजनेच तादृशस्य लक्षणस्या- सिद्धिरेव स्यादिति कृतं प्रतिबन्दया । अथ महर्श- नमात्राभ्युपगतादृष्यत्वं किञ्चित्पदार्थ प्रतिबन्दीकराति तदैतदुक्तं तेन स्यात् इह नेदं दूषणं वक्तव्यमित्यभि- धानेऽनयैव युक्त्या तवेष्टभङ्गप्रसङ्गादिति । तन्न । इदमिह दूषणं वक्तव्यमनभिधानेऽस्यैवानिष्टस्य परसिषाधयिषि- तस्य सिद्धिप्रसङ्गादित्यभिधानानुकूलाया अपि प्रतिब. न्दयाः सम्भवात् । * अथेति * एवं तर्हि लक्षणमसिद्धादेरतिव्या- पकं स्यादिति दूषयति * नेति * यो विशेषः प्रति- पन्धा त्याजितदोषस्तस्मिन्धिशेष इदं लक्षणमास्तिन घा, यदि न, तदाऽस्य दोषत्वेन कचिदप्युद्भावनन्नास्ति- घेददोषेपि गतत्वादतिव्यापकमित्यर्थः । दुष्टत्वं दोष. स्वमसियादेः सामान्यलक्षणे प्रथमत एव तादृशं वि. शेषणमादेयं यथा प्रतिबन्धा त्याजितदुष्टत्वे विशे- वेऽसिख्यादिलक्षणं नगच्छेदित्याशयाह विंशिष्योति प्रतिबन्धा त्याजितदुष्टत्वायन्यत्वेसतीति लक्षणं वि. शेष्यं तविशेषातिव्याप्तिपरिहारे चाक्षुषहेतावसिध्या- दिलक्षणाभाव एव वक्तव्यः कुतः प्रतिबन्धा अवसर इत्यर्थः । उभयसम्मतादृष्यत्वं धूमानानुमानादिप्रति- पन्दीकरणे दूषणमुका प्रकारान्तरेण प्रतिषन्दीग्रह- ·सपनबरसाये द्वितीयपरिचोदे स्य सार्थकस्वमाशाते * अथेति * विमतं मि- ध्या दृश्यत्वादिस्यत्र विषयविषयिभावसम्बन्धान. फ्रीकारे दइयत्वासिद्धिः दग्विषयस्य दृश्यस्वादित्येवं. रूपेणेत्यर्थः । किं वाऽत इत्यत आह .तदेति * तदा ते-तव कृतं प्रतिबन्येत्येतदुक्तं स्यादित्यर्थः । तामेष प्रतियन्दीमभिनयेन दर्शयति * इहेति * विषयविष. पिभावस्य व्यतिरेकाव्यतिरेकप्रयुक्तदूषणं न वक्तव्यं तदभिधाने तयैव नीत्या स्वदभिप्रेतदृश्यत्वभङ्गप्रसङ्गा- दितियावत् । विषयविषयभावान्तर्भावनिमितं दूषण- मभिधानीयं तदनभिधाने परसिषाधयिषितस्य ममानिष्टस्य विषयविषयिभावस्य सिदिप्रसङ्गादिति दूषणाभिधानानुकूला प्रतिबन्धपि सम्भवोदिति परिह- रति * तनति * प्रतिबन्दी कुर्वतः प्रतिबन्दी सदुत्तरं न भवतीति प्रतिज्ञाहानिः स्यादिति चोदयति । २२ प्रतिक्षाहान्यापत्तिनिरासः । नन्ववमेवास्तु तथाचाभिधानेऽनभिधाने चोभयतः पा- शा प्रतिबन्दीरज्जुर्भवत एव दुर्निवारा स्यात् । मैवम् मिथोविरुद्धायाः प्रतिबन्द्या स्तर्काभासत्वात् मिथोविरु- ' इत्वस्य तर्कदूषणत्वात् । सत्प्रतिपक्षानुमानवत् द्वयो- रपि परस्परप्रतिक्षेपेणवोपक्षीणत्वादिति । न्यायद्विती- याध्यायप्रथमान्हिकसूत्र च "प्रमेयेता च तुलाप्रामाण्य- १सूत्र १६॥

·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाषिरोषखण्डनम् । वत्' इत्यत्राऽऽपादितहष्टान्ताभावलक्षणदोषसाम्येन प्र- त्यवस्थितं पूर्वपक्षवादिनं निराकामाचार्यः “समानमि- त्यनुत्तरमभ्युपगमात् अभ्युपगतं तावद्भवता नास्मत्पक्ष दृष्टान्तोऽस्ती"ति ब्रुवन्नुद्योतकरो यतोभयोरित्यादि वद- तो भट्टस्य प्रतिभटीकर्तव्यः । * नन्विति * किमितो यद्येवमित्यत आह * तथा चेति * दूषणाभिधाने प्रतिबन्दीस्थाने इष्टस्य भङ्गः स्यादनभिधाने च परसिपाधयिषितस्यानिष्टस्य प्रसङ्गः स्यादत उभयतः पाशेत्यर्थः । यहा प्रतिबन्या अभिधाने प्रतिज्ञाहानिरनभिधाने प्रतिबन्धा असदुत्तर त्वमित्युभयतः पाशेत्यर्थः। सदुत्तरस्वान्न प्रतिज्ञाहानि- रिति परिहरति * मैवमिति * भवसिद्धान्ते प्रतिष. न्धास्तविशेषत्वेन मिथो विरोधादाभासत्वमिति यावत् । तदेव कुत इत्यत आह * मिथ इति * व्या. प्त्यभावादिवत् मिथो विरोधोऽपि तर्कदूषणमित्यर्थः । मिथो विरुद्धस्य दूषणत्वे दृष्टान्तमाह * सदिति * तदेव कुत इत्यत आह अद्वयोरपीति* इतरेतरसाध्य. प्रमितिप्रतिवन्धकतया स्वसाध्यप्रमितिहतुत्वाभावा- दिति भावः। यत्रोभयोःसमो दोष इत्यादिकस्य प्रति- बन्दीदूषणत्वप्रतिपादकस्य भवचनस्य तददूषणत्वे विरोध इत्याशय प्रतिषन्धा अदूषणत्वप्रतिपादकोयो. तकरवचनविरोधान्न तत्राऽऽस्माकमादर इत्याह * द्वि. १ न्यायवार्तिके १९७ पृष्टे १८ पङ्की । १२५ ·बण्डनबण्डसाचे द्वितीयपरिदे तीयेति * पञ्चाध्याये न्यायशास्त्र. एकैकोऽध्यायः ह्याहिका भवति तत्र द्वितीयाध्याये प्रथमाहिकसूत्र आपादितदृष्टान्ताभावलक्षणदोषसाम्येन प्रत्यवस्थित पूर्वपक्षवादिनं निराकर्तुमिति ब्रुवन्नुद्योतकरी भट्टस्य प्रतिकूलोभटः कर्त्तव्यः-प्रतिभटीकर्तव्य इत्यन्धयः । चक्षुरादेः प्रमेयस्य कथं प्रामाण्यं प्रमाकरणस्वप्र- माविषयत्वयोरेकस्मिन् विरोधादिति चोदयित्वा स- त्रितं "प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यव"दिति । चशब्दोऽप्य- थे। यथा प्रमेयाऽपि तुला प्रामाण्यमश्नुते तथैकस्या- प्यनेकलक्षणोपपन्नत्वादनेकव्यवहारालम्बनत्वं भव- त्येव मेकस्यैवाऽनेककारकशब्दवाच्यत्वमनेककाल यो- गिवं च तत्रोदाहृतं पूर्वा ऽपरकालसम्बन्धे च प्रमाणे कारणस्य कार्यानुगततया तत्कालेऽनुभवः तत्र चा. ननुगतमेव कारणमनन्वितमेव कार्य क्षणिकयोरेव कार्यकारणभावादिति सुगतेन प्रत्यवस्थिते कार्यस्थान- न्धितत्त्वे नास्ति दृष्टान्त इति दृष्टान्ताभावदोष आ. पादिते तरसाम्येन साध्यस्य स्थिरतया ऽन्धितत्वेऽपि दृष्टान्तो नास्तीति समानमिति पुनः सुगतेन प्रत्यक्ष- स्थिते समानमित्यनुत्तरमभ्युपगमादिति सूत्रं तदर्थवि- वरणपरमभ्युपगतमित्याधुयोतकरवचनं स्वपक्षे दृष्टा- साभावदोषमभ्युपगम्य परपक्षे तमापादयता मता- नुज्ञानामानिग्रहस्थानमापततीति ब्रुवन्नित्यर्थः । इति प्रतिज्ञाविरोधखण्डनम् । २ चतुराह्निक इति पुस्तकद्वयपाठः ।

·निग्रहस्थानेषु अपसिखान्तखण्डनम् । प्रतिबन्धादेरदूषणस्वमापादितमनुवदति निप्रहा. न्तरखण्डनं प्रसञ्जयितुम् । २३ अपसिद्धान्तखण्डनारम्भः । तत् किं प्रतिबन्धादि दूषणन्न भवत्येव, नन्वेवं भवतोऽसिद्धान्तः स्यादिति चेत् तर्हि दर्शयापसिद्धा. न्तस्य लक्षणं प्रकृतसम्बद्धतया, वाङ्मात्रेणापसिद्धा- न्ते भवतः किमिति नापसिद्धान्तः स्यात् । सिद्धान्त- विपरीताभ्युपगमोऽपसिद्धान्तः प्रतिबन्धादि च भव- ता सिद्धान्तत्वेनाभ्युपेतं मयेदं दर्शनमाश्रित्याभिधेयमि- ति भवता दर्शनविशेषस्याभ्युपेतत्वात् दर्शनस्य च तत्त. त्पदार्थस्वीकारात्मकत्वात् तंषु च पदार्थेषु प्रतिबन्दीदूष- णादेः प्रविष्टत्वादिति चेन्न । लक्षणमेव तावदपसिद्धान्त. स्य नोपपद्यते मत्सिद्धान्तविपरीतमभ्युपगच्छतो भवतोऽ. पसिद्धान्तप्रसङ्गात् । *तदिति * तल्लक्षणहीनत्त्वान्न दूषणतेत्यत आह * नन्विति * तच्छास्त्रे दूषणत्त्वेनेष्टाया अदूषणत्वेन स्वीकारादित्यर्थः । लक्षणाधीनत्वाल्लक्ष्यसिद्धेः प्रति- बन्धस्वीकारस्थापसिद्धान्तत्वसिद्धये तदनुगतं लक्ष- णं दर्शनीयमित्याह * तहीति * न चैवमर्थान्तरत्वं प्रकृतोपयोगित्वादित्यभिप्रेत्य प्रकृतेत्युक्तम् । विपक्ष १ममेदमिति पु० पा०।

·खण्डनखण्डमाघे द्वितीयपरिच्छेदे दण्डप्रदर्शनेनोक्तं दृढीकरोति वागिति* तत्रानुगतम पसिद्धान्तलक्षणमनुत्का तदुद्भावने त्वच्छास्त्रे यत्स्वी. कृतं तल्लक्षणमस्ति तदेव परं प्रति दूषणत्वेनोद्भाव- नीयमन्यथा लक्षणाधीना लक्ष्यव्यवस्थितिरितित्यागा. दपसिद्धान्तस्तवेत्यर्थः । अपसिद्धान्तलक्षणं शकते *सिद्धान्तति* अभ्युपगमोऽपसिद्धान्त इत्युक्ते स्वसि. द्धान्त एवातिव्याप्तिस्तत्परिहाराय सिद्धान्तविपरीते. त्याह । कथमेतावता ममापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्याशझ्या प्र- तिबन्धादेः सिद्धान्तत्वेनेष्टस्य विपरीततया स्वीका- रादित्याह *प्रतीति प्रतिबन्धादेः सिद्धान्तत्वेनाश्र- यणमेवासिद्धमित्यत आह * मयेति * दर्शनवि- शेषाङ्गीकारेऽपि कथं प्रतिबन्धादेः स्वीकार इत्याशङ्ख्या तदुपपादनार्थ दर्शनविशेषस्वरूपं दर्शयति * दर्शने. ति * तथासति प्रतिबन्धादेरपि दूषणत्वेन मध्यप. तितत्वेन स्वीकार इत्याह * तेष्विति * तत्सत्पदा. थनियमस्वीकारात्मकदर्शनविशेषाश्रयणे स्वीकृत- नियतपदार्थव्याघातस्थ प्रतिबन्धादेः स्वव्याघातक- त्वादिना दूषणत्वमिष्टमादित्यर्थः । एतल्लचणाधीना ममापसिद्धान्तापत्तिलक्षणमेवानुपपन्नं कथं तदापा- दकमित्यभिप्रेत्य परिहरति * नेति * अतिव्यापक- त्वादिति हेतुमाह * मादिति * आत्मनः स्वयम्प्रका- शत्वमस्मसिद्धान्तस्तविपरीतजाज्यस्वीकारादपसि. डान्तस्तवेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । स्वति विशेषणस्य विवक्षितत्वान्नातिव्याप्तिरि- ति शङ्कते।

·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । २४ स्वेतिविशेषणेन दोषधारणशङ्कगनिरासः। स्वसिद्धान्तस्तथाऽपेक्षित इति चेन्न । विशेषणप. रणमन्तरेण तदलाभात् अन्यथा सर्वत्र विशेषणांपादा- नप्रयासवैयर्थ्य स्यात् । एवमेवाभ्युपगमे भवत एवाप- सिद्धान्तकृत्या निवृत्त्योऽऽपतेत् । त्वत्सिद्धान्ते शतशो हेत्वादौ विशेषणोपादानदर्शनात् । परसिद्धान्तहेतना- ञ्चानुपात्तविशेषणानामनैकान्तिकीकृत्य वच्छास्त्रे ब- हुशो दूषितत्वात् । प्रथमं स्वशब्दं विशेषणमनुपादा- य दृषणभयेनेदानी तत्करणे च हेत्वन्तरं नाम निग्रह- स्थानं भवतः हेत्वन्तरं हि प्रथममविशेषणं साधकभाग- मभिधाय पश्चाविशेषणवत्तद्वचनम् । * स्वेति * विशेषणान्तरं लक्षणे न क्षिप्यते प्रक्षिप्यते वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * पौरुषेयप्रयोगविवक्षाया अप्यर्थविशेषज्ञापकत्वाहिशे- षणमन्तरेण विवक्षितार्थसिद्धिरिति आशमाह अ- न्यथेति सामान्यवत्वे सत्यस्मदादिबहिरिन्द्रियग्रहणा- हत्वादित्यादावपि तदुपादानमनर्थक विवक्षात एव विशिष्ठसिद्धरित्यर्थः । तर्हि विशेषणं परित्यज्य विव. क्षाबलादेव विशिष्टहेत्वायभिधानं क्रियता को दोष इत्यत आह *एवमिति* प्रयुक्तापसिद्धान्तकृत्या निव- स्य- व्याय-भवत एवाऽऽपतेदित्यर्थः।कुत इत्यत आह * २ निवृत्त्यापत्तेः इति का० मु० पु० पा०।

·खण्डनखण्डखाचे द्वितीयपरिच्छेदे
स्वदिति * विवक्षासिद्धार्थविशेषप्रकटनार्थमेव त
सर्वत्र विशेषणोपादानं नत्वपूर्वार्थप्रतिपादनार्थमिल
आह * परेति * वेदोऽपौरुषेयोऽस्मर्यमाणकर्तृकत्व
दित्यादिपरहंतूनामनुपात्तविशेषणानां जीर्णकूपार्द
व्यभिचारेण दूषणं दृश्यते तदपि तव न सिद्ध्येयभि
चारस्थलान्यत्वस्य विवक्षितत्वादतो विशेषणमन्त
रेण न विशिष्टसिद्धिरित्यर्थः । स्वतिविशेषणं तर्हि
लक्षणवाक्य निधीयत इति द्वितीयविकल्पे दूषण.
माह * प्रथममिति *
लक्षणस्य हेतुविशेषत्वा-
दविशिष्टमुक्का पश्चात् विशिष्टाभिधाने हेत्वन्तरं
निग्रह इत्यर्थः । तदुपपादनार्थ पराभिमतहेत्वन्तरनि-
ग्रहलक्षणं दर्शयति *हेत्वन्तरं हीति * सद्धेतुप्रतिज्ञा.
न्तरव्यावृत्त्यर्थ क्रमेण विशेषणम् ।
सिद्धान्तविपरीताभ्युपगम इति प्रथमं लक्षणं
निर्दिश्य पश्चादपसिद्धान्त इति लक्ष्यनिर्देशतो नि-
ग्रहान्तरं स्यादिति भङ्गान्तरमाह ।
२५ अप्राप्तकालत्त्वनिग्रहापत्तिः ।
किञ्चैवं लक्षणमभिदधानस्य भवतोऽप्राप्तकालता-
पातः अप्राप्तकालोऽवयवविपर्यास इति, लक्ष्यमभिधा-
य हि लक्षणाभिधानं युक्तं तस्य च भवता विपर्यासः
कृतः एवमेवाभ्युपगमे भवत एवापसिद्धान्तापातात् ।
*किञ्चति तदर्थ लक्षणमाह अप्राप्तेति येन क्रमे
णाऽवयवाः पर्यस्यन्ते ततोविपरीततयाऽवयवपर्यासो-
ऽप्राप्तकाल इत्यर्थः । अस्तु कथमेतावता ममाप्राप्त

·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । कालत्वमित्यत आह * लक्ष्यमिति * लक्षणस्य धूमा- दिवडेतुत्वाल्लक्ष्यस्य पर्वतादिवामित्त्वामिवचन- स्य च प्रतिज्ञात्वात्प्रथमन्तदुपन्यासो युक्त इत्यर्थः । एतावता वा किमित्यत आह * तस्यति * हेत्वभि- धानं पूर्व पश्चात्प्रतिज्ञावचनमित्येवमेवोपन्यासक्रम- स्वानोक्तदोष इत्यत आह * एवमिति * प्रतिज्ञाहे- तूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः क्रमेणोपन्यसनीया इति भवच्छास्त्रेऽङ्गीकारादित्यर्थः । निर्विशेषणलक्षणे दूषिते पश्चाविशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं निग्रहः स्यादित्युक्तं भवतु तत्र, यस्तु प्रथम- मेव सविशेषणं लक्षणमभिधत्ते तस्य किं दृषणमि- त्याकाङ्क्षायामाह । २६ प्रथमं सविशेषणोक्तेऽपि लक्षणे दोषः । यस्तु प्रथमत एव स्वेतिविशेषणमुपादत्त तं प्रत्यनुपा- त्तविशेषणपक्षाभिहितो दोषो वक्तव्यः । मदीयोहि सि- द्वान्तः स्वसिद्धान्त एव मम । *यस्त्विति तस्मिन्नपि पक्षेऽनुपात्तस्वेतिविशेष- णे योऽतिव्याप्तिदोषः स स्यादित्यर्थः । अविशिष्टो- क्तदोषः कथं विशिष्टे स्यादित्यत आह *मदीति स्व- शब्दस्य सर्वनामत्वादहमपि स्वशब्दवाच्य इति मद- भ्युपगमविपरीताभ्युपगमादपसिद्धान्तस्तवेत्यर्थः । वाक्च्छलमित्येतदभिप्रायेण लक्षणवाक्यं परो व्याकरोति ।

·खण्डनखण्डखा रितीयपरिच्छेद
२७ पुनर्लक्षणनिर्वचनेऽपि दोषः ।
अत्र वाक्येऽभ्युपगमपदश्रवणात् अभ्युपगन्ता -ल
भ्यते तस्य यः स्वकीयः स स्वशब्दार्थः पर्यवस
तीति चेन्न । ममाभ्यपगन्तृत्वात् मयापि हि किञ्चि
दभ्युपगम्यत एव । विपरीताभ्युपगन्ताऽपेक्षित इति चेन्न
अविशेषात् । सिद्धान्तविपरीताऽभ्युपगन्ता विपरीताभ्युप
न्ततिचेन्न । तथाप्यविशेषात्, ममापि त्वसिद्धान्तविपरी
भ्युपगन्तृत्वात् । स्वसिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता तथा
क्षित इति चेन्न। नूनमतिप्राज्ञोऽसि यत, स्वपदमभ्युपगन
विशेषायतुं प्रवृत्तोऽभ्युपगन्तारमेव स्वपदद्वारा विशेष
यसि, परसराश्रयादपि न बिभेषि, स्वपदेऽपि साधारण्या
स्यवस्थानं परोक्तं पुनस्तदवस्थमेवेति चन प्रतिसन्धत
*अति* अभ्युपगमस्य क्रियात्वेन कर्मक्षेपा
त्यर्थः । अभ्युपगमपदाक्षिप्ताभ्युपगन्तुर्यः स्वकीय:
स्वशब्दार्थ इति फलितं दर्शयति तस्येति तथा
तदवस्थमिति परिहरति *नति*ममाभ्युपगन्तृत्वेन
म स्वकीयोपि सिद्धान्तः स्वशब्दार्थ इति तद्विपरी
भ्युपगमादपसिद्धान्तापत्तिस्तदवस्थेति यावत् ।
ब्दानित्यत्वादि त्वया नाभ्युपगम्यत इति कथं
वाभ्युपगन्तृत्वमित्याशा तदनङ्गीकारेऽपि प्रप
निर्वचनीयत्वायभ्युपगम्यत इत्याह *मयेति* अभ
गन्तृमात्रन्न विवक्षितं किन्तु विपरीताभ्युपगन्तृत्व

·1909 www.cat TAE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES: 1 А. COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 142. श्रीहर्षप्रणीतम् खण्डनखण्डखाधम् । para quilatie aur us @hartuar व्याख्यया 'विद्यासागरी'-ति प्रसिया समेतम् । चित्सुख-शङ्करमिश्र-रघुनायकृतटीकावल- म्बिन्या टिप्पण्या सनाथम् । gilas-FISGAUT-ITIETOTI OPTINTA I SRI HARSHA'S KHANDANAKHANDAKHÂDYA, khandanaphakkikavibhajana"(vidyàsågari)ofÂnandapurna WIAE EXTRACTS FROM THE COMMENTARIES OF Chitsukha, Sankara Misra and Raghunatha, EDITED BY PANDIT LAKSHMANA SASTRI DRAVIDA, Professor of Vedanta The Gaurishankara Central Hindu College, Benares. FASCICULUS XI, WITH, TAE COMMENTARY PUBLISHED AND SOLD BY THESECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT. BENARES: AGENTS: OTTO HARRA8&OWITZ, LEIPZIG: PANDITA JYESH THARAMA MUKUNDAJÍBOMBAY. PROBSTHAIN & CO., BQOKSELLERS, LONDON. Printed by Harikrishna Das, Proprietor AT THE VIDYA-VILÂS PRESS. BENARES. Price Rupee One. priding te dok XXV. 1867

·॥ शौः ॥
मानन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता।
सुवर्णाऽङ्कितमव्याभशतपत्तूपरिष्कृता ॥१॥
चौखम्बा-संस्कृतप्रन्थमाला मम्जुलदर्शना ।
रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽमोदमोहितम् ॥ २॥

·निग्रहस्थानेषु अपसिवान्तवाडनम। तिनोक्तदोषो मम विपरीताभ्युपगन्तृत्वाभावादिति शङ्कते विपरीतति* स्वरिसद्धान्तविपरीतानिर्वच नीयत्वाम्युपगतवान्ममापि सैवातिव्याप्तिरिति परि- हरति #नेतिविपरीताभ्युपगन्तृत्वेऽपि सिद्धान्तवि- परीताभ्युपगन्तृत्वं नास्ति तथैव तव सिद्धान्तत्वात्ता. दृश एवाभ्युपगन्ता विवक्षित इति शकते सिद्धान्ते. ति, सिद्धान्तमात्रविपरीताभ्युपगन्ता विवक्षिता स्व- सिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता वेति विकल्प्य प्रथमं दूष- यति तथापीति* अविशेषमेवोपपादपति ममेति- वितीयं शङ्कते स्वति सोपहासं परिहरति नेतिक प्रज्ञामतीत्य वर्तस इति यावत् । तस्य पः स्वकीयास स्वशब्दार्थ इत्यभ्युपगन्त्रा स्वशब्दस्य विशेष्यमाणत्वा दभ्युपगन्तृनियमसिौ स्वपदार्थनियमसिरिः स्वप- दार्थनियमसिद्धावभ्युपगन्तृनियमसिरिरिति परस्प- राश्रयान्न विभषि यद्यस्मादिति हेतुमाह * पदिति* स्वाभ्युपगन्तृपदयोर्वादिप्रतिवादिसाधारणत्वाविशेष- णान्तरमन्तरेण न नियामकत्वमिति पूर्वोक्तदूषणं न प. रामृशसीति हेत्वन्तरमाह * स्वति * स्वपदं हित्वा पच्छन्दविशेषणप्रक्षेपेणापसिद्धान्त- लक्षणं शङ्कते। २८ यच्छन्दप्रक्षेपेणापसिमान्तलक्षणनिरासः । यस्य यः सिद्धान्तस्तेन तत्परित्यागोऽपसिद्धान्तस्त- दीयइति चेत् । मैवम् । यस्य यः सिद्धान्त इति पु- रुषव्यक्तिविशेषसिद्धान्तव्यक्तिविशेषपरोऽसाधारण्याद- १२६

·बनवण्डनाये द्वितीयपरिच्छेदे
व्यापकत्वं लक्षणदोषः । यस्येति सिद्धान्तसम्बन्धि
न इत्यर्थे तेनेति सिद्धान्तसम्बन्धिनेत्यर्थे च भवतोऽ
पसिद्धान्तात् । तथा हि-सिद्धान्तसम्बन्धिनो मम य
सिद्धान्तः तस्य सिद्धान्तान्तरसम्बन्धिना भवता त्या
गोऽस्त्येव ।
*यस्येति कर्तृभेदसिद्धान्तभदोदासीनेषु प्रसरि
निवारणाय विशेषणानि । तस्य यद्यपि त्यागोऽसौ.
थापि न तसिंद्धान्तस्य, तत्सिद्धान्तत्यागोऽपसिद्धा
इति न पूर्वोक्तातिप्रसक्तिरित्यर्थः । यस्य य इत्यनर
शन्दयोरसाधारणार्थत्व मुत साधारणार्थत्वमि
विकल्प्य प्रथमे लक्षणमव्यापकमित्याह . मै
ति * यस्य यः शब्दयोः पुरुषसिद्धान्तविशेषवचनस्वे
पसिदान्तान्तराव्याप्तिरित्यर्थः । यस्य यस्तेनेति
दानां साधारणार्थत्वमिति द्वितीयकल्पे लक्षणमा
ध्यापकमित्याह * यस्यति * यस्य मम यः सिमान
स्तेन मया तत्परित्यागाभावे कथमपसिद्धान्त इस
तस्तदुपपादयति * तथाहीति * मम मदीयसिद्धान्त
च यच्छन्दार्थत्वात्तछब्दार्थत्वाच तवेत्यर्थः ।
त्यागशब्दबलेनातिप्रसक्तिपरिहारं शङ्कते ।
२९ त्यागशब्दबलेनातिव्याप्तिपरिहारशननिरासः।
त्याग एव तस्य नास्ति मया परिगृहीतविषयल
तु त्यागस्यति चेन्न । यदि त्यागोऽस्वीकारस्तदा
परिगृहीतविषयतानियमः । अथ स्वीकृतस्यास्वीकारस

·निग्रहस्थानेषु अपसिबान्तमानम् । १००३ नया स्वीकृतस्य भवता अस्वीकारो भवत्येव तयेति विशेषो नास्ति । अथ तेनैव स्वीकृतस्य तेनैवास्वीकारः सोऽपि न, तेनेति स्वीकत्रेत्यर्थे, ममापि स्वीकर्तृत्वेन मया स्वीकृतस्य भवताऽस्वीकारे तवाऽपसिद्धान्तापातः । *त्याग एवेति * त्वया परिगृहीतस्य मयाऽस्वीकारा. च्याग एव न भवति कुत इत्यत आह *मयति* स्वी. कारपूर्वकास्वीकारस्त्यागः स्वरिसडान्तस्य चाऽस्वी. कारादित्यर्थः । त्यागोऽस्वीकारमात्रमुत स्वीकृतस्या- स्वीकार उत तेन स्वीकृतस्य तेनैवास्वीकार इति वि. कल्प्य पराचष्टे नेनि स्वीकृतविषयत्वाप्यागस्येन्यु. तत्वाद्यद्यपि प्रथमविकल्पावकाशो नास्ति तथापि त्यागपदेनैव स्वीकृतास्वीकाराभिधामे सिद्धान्तपदवै- ययामिति प्रथमकल्पोऽकारीति द्रष्टव्यम् । दैवपरि. त्यक्ते कः परित्याग इति न्यायेनास्वीकृतपरित्यागा. योगात्स्वीकारपुरःसरोऽस्वीकार एव त्यागपदार्थ इति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * तथाऽपि लक्षणातिव्या- पकत्वं तदवस्थमिति परिहरति * तदेति * येन म- या स्वीकृतस्य यस्य मम यः सिद्धान्तस्तस्य भवता परित्यागः स्वीकृतास्वीकारो भवत्येवेति तवैवाप. सिद्धान्ततापत्तिरित्याशयः । तत्स्वीकारपुरःसरो- ऽस्वीकारस्तस्य त्याग इति विवक्षितत्वासातिव्या- प्तिरिति तृतीयं शङ्कते * अथेति तच्छन्दस्य विशेषा. र्थत्वमुत स्वीकरीमात्रार्थत्वमिति विकल्प्य प्रथमे पुरुषस्य व्यावृत्ततया तत्सटिततल्लक्षणस्यापि व्यावृ.

·१००४ मण्डनमयसाधे द्वितीयपरिच्छदै तिरिति प्रथम प्रत्याह सोऽपीति स्वीकर्तृमात्र नोऽयं तच्छब्द इति वित्तीय आस्तां निरवचत्वादिस्य माह तेनेति तच्छन्दस्य स्वीकदृमात्रवचनवे स्व क स्वीकृतस्थ स्वीका परित्यागोऽपसिद्धान्त इत्युत् स्यात्तथाच स्वीका मया स्वीकृतस्य प्रपञ्चानिर्वधनी यस्वादेस्तरसत्तावत्वस्वीकात्वया परित्यागात्तवैवाप सिरान्त इत्यर्थः। पच्छब्दविशेषणं हित्वैकशब्दविशेषणोपादाने नापसिद्धान्तलक्षणं शकते । ३० एकशब्द प्रक्षिप्य लक्षणशङ्कानिरासः । एकेनैकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्त इति चेन्न । एकेनेति यद्येकसङ्ख्यायोगिनेति तदा मम यथैक- सङ्ख्यायोगित्वं तथा तवापीति स एवापसिद्धान्तापा- तः । अथैकनेत्यभिन्नेनेति तथापि स्वस्मादभिन्नत्वं तव च मम च समानम् । अन्यस्मादभिन्नत्वं न मम न वा तवेत्यपसिद्धान्तविषयोध्छेदः । अथ स्वीका- रस्वीकर्तृतो न भिन्नत्वं तदाऽयमर्थः स्यात् स्वीकततो न भिन्नेनैकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्तः तथा च स एव भवतोऽपसिद्धान्तः मया यदीयाङ्गीकारः किञ्चित्स्वीकर्तुरभिन्नस्य भवतस्तदीयास्वाकर्तृत्वात । *एकति स्वीकारास्वीकारवोर्विषयैक्यं तत्क- .क्यं चापसिरान्त इति नोक्त दोष इत्यर्थः । एकस्वं ·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तलखनम् । १००५ किमेकसङ्ख्यायोगित्वमुत अभिन्नवामिति विकल्प्य प्रथममनुवदति एकेनेति अर्थ इति शेषः। तथापि दो- षतादवस्थ्यमित्याह तदेति एकरवसल्ल्यायोगिना मया स्वीकृतस्यैकस्पानिर्वचनीयत्वस्य त्वयैकेनास्वीका. रादपसिद्धान्तापतिस्तवेत्यर्थः वितीयं शङ्कते *अथेति* स्वस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमुतान्यस्मादुत स्वीकर्तुरस्वीक- र्तृत इति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्यातिमाह तथेति अ. न्यस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमिति द्वितीयकल्पे लक्षणाs- सम्भव इत्याह *अन्यस्मादिति तृतीयं शङ्कते *अथेति* भस्मिन्पक्षे दूषणं स्पष्टीकर्तु वाक्यार्थ दर्शयन्परिहरति * तदेति पयेवं ततः किमित्यत आह तथाचेति कथमित्यत आह * मयेति * योऽर्थों मया स्वीक्रियते भवांस्तन्न स्वीकुरुते भवांश्च स्वीकतुर्व भिद्यते किश्चि- स्वीकर्तृत्वाद्भवत इत्यर्थः । उक्तखण्डनं लक्षणान्तरेऽप्यतिदिशति । ३१ लक्षणान्तरउक्तदक्षणातिदेशः। एतेनैकस्यैकेन स्वीकारास्वीकारावपसिद्धान्त इत्य- पास्तम् । मिलितयोरेवावयोरपसिद्धान्तापातात् । * एतेनेति * एकशब्दार्थानिर्वचनेनेत्यर्थः । यद्य- प्ययमर्थ एष समाशा निरस्तस्तथाऽपि सिद्धान्तवि. परीताभ्युपगम इतिनिर्वचनप्रसङ्गादिदं तु स्वतन्त्रमेव लक्षणं कैश्चिदुक्तमतिदेशेन निरस्यत इति न पौनरुत्य- म् । परामृष्टमेव हेतुं दर्शयति * मिलितयोरिति *प्रा. १ मिलितयो रावयोरिति का० मु.पु. पा०।

·बण्डनमण्डलाये प्रथमेपरिच्छदे वयोः- उभयोरेकसङ्ख्यायोगित्वेनैकत्वात् मत्स्वीकृ. तस्य स्वयाऽस्वीकारे स्वीकारयोरेकनिष्ठत्वात् मि- लितयोरपसिद्धान्तनिग्रहापत्तिरित्यर्थः । मिलितयोरपसिरान्तप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते। ३२ दोषपरिहारशननिरासः। अथ तत्स्वीकर्तुरेव तदस्त्रीकर्तुरभिन्नत्वमेकशब्दे- नाभिमतं तदापि यदि स्वीकारविषयाभिन्नत्वं तच्छब्दे- नोच्यते अस्वीकारविषयस्य, तदा स्वीकतन्तरस्वीकार- विषयस्य भवता किञ्चित्स्वीकभिन्नेनास्वीकारविषय- तया स्वीकारकर्तृविषयाभिन्नत्वस्वीकारेण भवतोऽपसि- हान्तप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । एकेन स्वीका न तु भि- नेन स्वीकारास्वीकारौ विवक्षिताविति चेन्न । एकेन स्वी- कर्वेत्येतदेव विवेचयन् भूयस्तदेवाकर्षन्नभिहिततदृषण- गणाव्यावृत्तयापत्तया कथय कथं न घनघनाघनसमय- समागमोदीयमानतरलतरतरङ्गिणीवेणिजलविवर्तनिर्व- नितावर्तचक्रचक्रम्यमाणतृणकदम्बविडम्बनामनुभवि- ध्यसि। स्वीकृत्यास्वीकारः स इति चेन्न त्वार्थविवेचनेनो- क्तबाधापातात अस्वीकृत्य स्वीकारे च तदभावापत्तेः । * अथेति * तस्यानिर्वचनीयवादेः स्वीकर्तुरेव तदस्वीकर्तृतोऽभिन्नत्वं एकशब्देन विवक्षितं मिलितयो- चावयोभिन्नत्वमपीति तथाभूतमभिन्नत्वं नास्ति ते. न नापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यर्थः। एकस्यैकनेत्यत्र वि.

·निग्रहस्थानेषु अपसिबान्तबण्डनम् । १००७ षयवाचकशब्दप्रयोगात्स्वीकारास्वीकारविषयैक्य- मपि विवक्षितश्चेत्तवाह तदाऽपीति* यदीत्यनुघाति- व्याप्स्या दूषयति * तदेति • स्वीक-न्तरस्वीकारवि. षयस्या निर्वचनीयत्वादेरस्वीकारकविषयाभिन्नत्वे. न स्वीकारेण भवतोऽपसिद्धान्तप्रसङ्गस्य दुर्तिवा. रत्वमेवेति सम्बन्धः। तदुपपादयति भवतेत्यादिना * कāक्यविशिष्टं स्वीकारास्वीकारविषयैक्यमपि सि- बान्तलक्षणमिष्टं तदिह क.क्याभावे कथमुक्तातिव्या- प्तिरिति शङ्कते * एकेनेति * सोपहासं परिहरति ने. ति * एकेन स्वीकत्येतदेव विवेचयंस्त्वं भूयस्तदेके. नेतिविशेषणमाकर्षन्नभिहितदूषणगणस्याऽध्यावृत्या. पच्या हेतुना कथनानुभविष्यसि कथयेति सम्बन्धः। किमित्यत आह • घनेति * घनमतिशयेन घनाघने- न प्रवर्षणशीलमेघन समयस्य वर्षाकालस्य समा. गमे-प्राश्ट्कालप्रादुर्भावे उदीयमान-मतिशयेन जा. यमानं तरो-धेगो यस्यास्तरङ्गिण्या-नद्यास्तस्या वे. णी-स्रोतोग्रभागस्तस्या- जलन्तदिवतः-प्रतीपगम- नंतेन निर्वतित-आवतों जलभ्रमणविशेषः चक्रं-तत्स- मूहस्तस्मिन् चक्रम्यमाणं-भ्रममाणं तृणकदम्ब तस्य विडम्बनामनुकारम् । एतदुक्तम्भवति एकेन स्वीकरें- त्यत्र किमिदमेकत्वसङ्ख्यायोगित्वं तद्विवेचनार्थ प्र. वृत्तेन तनिर्वचनमन्तरेणैकेनेति पुनर्विशेषयितुमशक्य एकशब्दनिर्वचनसिद्धौ विशिष्टलक्षणसिद्धिस्तरिसडा- वुक्तातिप्रसङ्गपरिहारसिडिस्तत्सिवावेकवचननिर्वच. नसिरिरिति चक्रकापत्तेरिति । उक्तदोषपरिजिहीर्ष- ·बण्डनकायबाचे द्वितीयपरिचोदे यैकशब्दपरित्यागेनापसिमान्तलक्षणं शकूते स्वं कृत्येति • * एककर्तृकयोः पौवापर्ये काप्रत्ययस्य भिधानात्तदर्थोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । क्रिपर्य पूर्वकालत्वमावं न प्रत्ययार्थः किंवककर्तृकयं ततक्यनिरूपणहारा कथितबाधापतेनेदं युक्ताि परिहरति * नेति - अध्याप्तिमाह * अस्वीकृत ति * यत्र शन्दनित्यत्ववादी तदनित्यत्वमनजीकर पश्चादनीकरोति तत्र भवत्यपसिरान्ते नेदं लक्षणम स्तीत्यव्याप्तिरित्यर्थः। एवमपसिद्धान्तलक्षणं निरस्य तस्य दूषणत्वो पन्यासप्रकारमपि निरसितुमुपक्रमते । ३३ अपसिवान्तस्य दूषणत्त्वोपन्यासनिरासः । किन सिद्धान्तपरित्यक्तरि यदपसिद्धान्तोहावन तत् किं स्वीकृतदर्शनानुमतापसिद्धान्तदूषणभावे वादि नि उतानेवम्भूते । आये पूर्वसिद्धान्तवदपसिद्धान्तेऽ- प्यनन व्युथातुं शक्यते तत्र किं वक्तव्यं, न तावन वक्तव्यमेव किश्चित् पूर्वसिद्धान्तत्यागादेवापसिद्धान्तेन निगृहीतत्वादिति युक्तम्, अपसिद्धान्ते तत्परिहारस्य त- दूषणत्वान्यतरासिद्धेस्तेनाभिहितत्वात् । अन्यथा स्वा- भिप्रायेणासिद्धिमुहाव्यैव कथां विच्छिन्दानो विजयेत परासिद्धिपरिहारं नापेक्षतेत्यनसिद्धावप्यसिद्धिमुहाव्य परं पराजित्याप्रत्यूहं गृहान् प्रतिष्ठेत ।

·निवास्थाने मपसिवान्तकापडनमः। २००९ • किश्चेति * अनुमतोऽपसिद्धान्तस्य दूषणमा- पो दूषणत्वं यस्मिन् तत्ताहक दर्शनं च तवेति त. योक्तं स्वीकृतं ताहक दर्शनं येन स तथा । दूषणस्यैवा- भिधानयोग्यत्वात् प्रथमकल्प एवास्त्वित्यत आह *आय इति कश्चित्कुटिलमतिरपसिद्धान्तं स्वीकृत्यापि पश्चा- तन्न स्वीकरोति यथा पूर्व स्वीकृतशब्दानित्यत्वादि तं प्रति किमु वक्तव्यं स्यादपसिद्धान्तदूषणभा. षस्य तेन त्यक्तत्वात्तदुद्भावनमेव तं प्रति न युग्यत इत्यर्थः । पूर्वस्वीकृतपरित्यागरूपापसिद्धान्त निग्रहे. ण निगृहीतस्वादपसिद्धान्ते परित्यक्तेऽपि न किश्चि- बक्तव्यमित्यत आह * न तावदिति * मृतस्य पुनर्मार- णाभाववभिगृहीतस्य पुनर्निग्रहाभावात्कुतो न यु. कमित्यत आह अपसिद्धान्त इति * अमृतसेकेन पूर्व- मृतिपरिहारषदपसिद्धान्तदूषणपरित्यागेन पूर्वापसि- पान्तप्रसङ्गस्यान्यतरासिद्धिलक्षणपरिहारस्य तेना- भिधीयमानत्वादित्यर्थः । यद्यपि प्रतिवादी वि. घदतेऽपसिद्धान्ते तथापि मदभिप्रायेण तस्य निगृही. तत्वान वक्तव्यमित्यत आह . अन्यथेति • अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यादौ स्वाभिप्रायेणासिद्धिमुत्का परं निगृह विजयी स्यादित्यर्थः । तत्र परेणाऽसिद्धोप. रिहियमाणस्वाल विजयी स्यादित्यत आह* परेति * पथा परेणाऽपसिद्धान्तस्यान्यतरासिद्धिपरिहारोनापे. श्यते तथा परोऽप्यसिद्धिपरिहारं नापेचेतेत्यर्थः । अ. स्तु तथा वा को दोष इत्यत आह * अनसिद्धाविति * सम्यग्घेतावप्यसिद्ध्यादिकमुद्भाव्य परनिगृह्य विजयप्र. १२७ ·१०१० अण्डनमानाचे दितीयपरिकदे सन इत्यर्थः। इममेधार्थ स्पष्टीकर्तु पुनश्चोगमुद्भावयति । ३४ उक्तार्थानुवादः। निगृहीतस्य तस्यापरमभिधानमनादरणीयमेवेति चे. न। अन्यतरासिया निग्रहपरिहारस्यैव तेनाभिधीयमा- नत्वात् । तथाऽप्यनादरणेऽनसिद्धावसिद्धिमुद्राव्य परा- भिधीयमानमसिद्धिपरिहारमनादृत्य विजयतैवेत्युक्तम् । अथ मन्यसे मध्यस्थेनैतद्विचारणीयं किमनसि- डावनेनासिद्विरुक्ता अनपसिद्धान्ते वापसिद्धान्तः, ए. तद्विचार्य तेनैव जयपराजयाववधारणीयौ, तदर्थमेव मध्यस्थापस्थापनमिति । न । तर्हि वादिना साधनेऽभिहि- ते दुष्टमतदित्यभिधायैव प्रतिवादिना निवर्तनीयं, म- ध्यस्थस्तु परमार्थतो दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा तस्य साधनस्य विचार्य जयपराजयाववधारयिष्यति, सोऽयं प्रसूय नि. वृत्तीभूतपिकदाम्पत्यापत्यपोषणकृतमहायासवायसव्यस- नं समासादयिष्यति मध्यस्थो वर।कस्तावकदुष्परामर्शप्र कर्षेण । * निगृहीतेति * अपसिद्धान्तोद्भावनेन पूर्वमेव तस्य निगृहीतत्वात्तस्य न मयाऽपसिद्धातोऽङ्गीक्रियत इति यवचनं तन्नादरणीयं निगृहीतवचनत्वादित्यर्थः । अपसिद्धान्तनिग्रहस्यान्यतरासिया परिहियमाण- स्वादनिग्रहत्वमेवेति परिहरति • नेति * अन्यतरा.

·निग्रहस्थानेषु अपसिवान्तबण्डनम् । सिदस्यापि निग्रहत्वादेव न तवचन आदर इत्यत आह * तथापीति * स्वीकृत्यापसिहान्तं पश्चायो विप्रतिपद्यते तं प्रति न किश्चिवक्तव्यं कथकेन, मध्य स्थस्यैव तत्र व्यवस्थाहेतुत्वादिति शङ्कते *अतिक- चिदसिहावुद्भावितायां किमसिद्धेऽसिडोदावनमुता. नसिद्धे तथाऽपसिद्धान्त उद्भावितऽपि किमपसिदान्ते उपसिद्धान्त उद्भावित उतानपसिद्धान्त इत्येतद्विचार्य य. यसिद्धादावसियाशुद्भावनं तर्हि तदुपदर्शकस्य जय इतरस्य पराजयोऽन्यथा वैपरीत्येन जयपराजयाविति मध्यस्थो निणेष्यतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह * एत- दिति * विचार्य जयपराजयनिर्णयार्थत्वान्मध्यस्थव- रणस्यत्यर्थः । अतिप्रसङ्गेन परिहरति * तहीति * अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्युक्तेऽसिद्ध्युद्भावनेन वा- दिनं निगृह्य प्रतिवादी तस्यासिद्धिपरिहारबचनेऽना- दरं कुर्यादित्यर्थः । तर्हि विजयासिद्धिरतोऽन्यतरा. सिद्धिपरिहारवचने आदर इत्यत आह * मध्यस्थे. ति # एवमर्थमुपपायोपहसति * सोऽयमिति प्र. सूय-जनयित्वा निवृत्तीभुतचरितार्थो यः पिकस्ताद पत्यपोषणार्थ कृतो महानायासो येन वायसेन त. यसनमिव व्यसनं प्राप्तवान्काकिलापत्यपोषणवत् वायसस्य मध्यस्थस्य निष्प्रयोजनप्रयास इत्यर्थः । याप्यसावधुना विपतिपद्यतेऽपसिद्धान्तेऽपि तथा- पिन तावता तस्य किभित्प्रयोजनमिति शङ्कते। ३५ पूर्वानुमत्यैवाऽपसिद्धान्तोपन्याम इति शङ्कगनिरासः । अथोच्यते सम्प्रति विप्रतिपद्यतां नामापसिद्धा- ·बडबडबायेद्धितीवपरिकोरे न्तेऽप्यसौ किमेतावता पूर्व स्वीकृतापसिद्धान्तदूषणभा- वस्य दर्शनस्य तावत्तेन स्वीकरणमकारि तदेवादाया- पसिद्धान्तस्योपन्यासो युक्त इति । मैवम् । यदीदानी- न्तन्यननुमतिरस्य नादियते अस्यामुपजातायामपि प्रा- क्तनानुमतिमादायैव च दूषणप्रवृत्ति स्तदाऽपसिद्धान्त- स्यापि कुतोऽवकाशः स हि पूर्वानुमतस्येदानीमननु- मतिमाश्रित्यैव प्रवर्तते नान्यथा । तस्मात् स्वीकृता- पसिद्धान्तदूषणभावमपि वादिनं प्रति विप्रतिपत्तिका- ले साधनीयमपसिद्धान्तस्य दोषत्वमिति द्वितीयानव- काशः । यस्य तु सौगतादेर्मतेऽपसिद्धान्तो न दूष- णं तं प्रत्यवश्यं साधनीयमेवास्य दूषणत्त्वम् । * अथेति * अन्यतरासिया परोद्भाषितापसि. दान्तनिग्रहपरिहारप्रयोजनमस्तीत्यत आह * पूर्वमि. ति* स्वीकृतोऽपसिद्धान्तदूषणक्षावो येन दर्शनेन त. स्थति विग्रहः । अपसिद्धान्तदूषणभावदर्शनास्वीका- रषलादेव कथं तदुपन्यास इत्यत आह * तदिति * पूर्वतनानुमतिरेव कारणं निग्रहोद्भावने नाधुनातनी- त्यर्थः । पूर्वानुमतिपदिदानींतनानुमतिरप्यादरणीयेति परिहरति * मैवमिति * इदानींतनानुमतिमनङ्गी- कृत्यापसिद्धान्तदूषणमुद्भाव्यते चेत्पूर्व शब्दनित्यत्व- मङ्गीकृत्येदानीं तदनङ्गीकारेऽप्यपसिद्धान्तोद्भावनं न स्पादिदानींतनानङ्गीकारस्याप्रयोजकत्वादिस्पर्थः । इ. - ·निप्रहरथाने मपसिबान्तवाडनर। दानीन्तनानुमतेरप्रयोजकत्वे कुतोऽपसिद्धान्तनाव- काश इत्यत आह * स हीति * एककर्तृककविषय- स्वीकारास्वीकारसमुच्चयात्मकत्वात्तस्येत्यर्थः । इदा. नीतनापसिद्धान्तानुमत्यभावे तदुद्वाषनमशक्पं त. स्मादसावापादनीयेति प्रथमकल्पमुपसंहराति त. स्मादिति * अनङ्गीकृतापसिद्धान्तदूषणभाषवा- दिन प्रति तदुद्भावनमिति वितीयविकल्पोऽस्त्वित्यत आह द्वितीय इति* अङ्गीकृतदूषणभावं प्रत्यापितदि. प्रतिपत्तिकाले यदा नावकाशस्तदाऽनङ्गीकृततवं प्रति तदनवकाश इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः। तीनङ्गीकृता- पसिद्धान्तस्य दूषणत्वे स्वीकृतपरित्यागे किमु वक्तव्य. मित्यतआह * यस्यति * अपसिद्धान्तो दूषणत्वेना. पाथ वक्तव्य इत्यर्थः। योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपद्यते तं प्रत्यपसिद्धान्तस्य दूषणत्वमापादनीयमिति यदुक्तं तदयुक्तमेकेनैकस्य स्वीकारास्वीकारसमुच्चयव्याघातस्यैवापसिरान्तमुपे- क्ष्य वक्तव्यत्वादित्याशङ्कयाह । ३६ अनङ्गीकृतापसिद्धान्तदोषं प्रति व्याघात उद्भाव्य इति शन- निरासः । नच वाच्यं योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपत्तिं करोति तं प्रति व्याघात एवाभिधेयः, दर्शनविशेष स्वीकुता प्रथमं तह- र्शनान्तनिवेशिनः प्रतिबन्दीदूषणत्वादेस्तेन स्वीकारात पश्चात्तस्यैवास्वीकार स्तावेतौ स्वीकारास्वीकारावेकनैक- स्य व्याहताविति । यद्ययमपसिद्धान्तात्मैव व्याघातः ·१०१४ लण्डनमण्डलाये द्वितीयपरिमोदे तदाऽपसिद्धान्तदूषणत्वेऽपि विप्रतिपन्नस्य विप्रतिपत्ति- मव्युदस्य नाभिधातुं युक्तः । अथ दूषणान्तरमयं व्या- घातोऽपसिद्धान्तमनुपजीव्य सम्भाव्यमानाद्भावन स्तदा सार्वत्रिकापसिद्धान्तोदाहरणेऽयमेवास्तु किमपसिद्धान्त- स्य दूषणत्वाङ्गीकारेण । * नचंति * दर्शनविशेषं स्वीकुर्वता तदन्तःपा- तितया प्रतिबन्धादेः स्वव्याघातकत्वादिना दूषण. स्वमङ्गीकृतं पश्चात्तत्याग एकोपाधावकस्य भावा. भावसंसर्गव्याघात इत्यर्थः । कुतो न वाच्यमित्याश- यायं व्याघातोऽपसिद्धान्तात्मा ततो दूषणान्तरं घेति विकल्प्य प्रथममनूध दूषयति * यदीति * द्वितीय शङ्कते * अथेति * अर्थान्तरत्वेऽपि तदुपजी. व्यत्वेऽपसिन्हान्तोऽवश्यमापादनीय इत्याशयाह . अपसिद्धान्तमिति * तर्हि सर्वानुगतैकदूषणसम्भवे क्वचित्स्वीकृतास्वीकारेऽपसिद्धान्तोद्भावनं क्वचित् व्याघातोद्भावनमिति बैरूप्यं गौरवादनुपपसमिति प. रिहरति * तदेति * प्रथममुद्भावितस्यापसिद्धान्तस्य परदूषितस्य प. रित्यागे व्याघातोद्भावने प्रतिज्ञाहानिनिग्रहः स्या. दिति दूषणान्तरमाह । ३७ व्याघातोद्भावने प्रतिज्ञाहान्यापत्तिः । किश्चैवमपसिद्धान्त उद्भाविते पश्चात्तद्विप- प्रतिपत्तावुपजातायामसिद्धान्तमुपेक्ष्य व्याघातलक्षण- ·निग्रहस्थानेषु अपसिवान्तसडनम् । १०१५ स्यास्य दोषान्तरस्याभिधाने प्रतिज्ञाहान्यापत्तेः प्रति- ज्ञाहानिः स्वीकृतोक्तत्याग इति । एवं प्रथमं किञ्चि. दूषणमुत्का तत्परिहारिणि दूषणान्तराभिधान न प्रति- ज्ञाहानिरिति गतं प्रतिज्ञाहान्यादिभिर्निग्रहैः । * किश्चेति * तदुपपादनाय तल्लक्षणमाह * प्रतीति * स्वीकृतोक्तपरित्यागेपि प्रतिज्ञाहान्यन. जीकारे को दोष इत्यत आह * एवमिति * एवंसति तत्र किश्चित् दूषणं साधनं चाऽभिधा. य पश्चात्तत्परित्यागेन दूषणसाधनान्तराभिधाने प्र. तिज्ञाहानिरित्येतल्लयमियादविशेषादेवं च निग्रहान्त- राग्यपि न सिद्ध्यरनित्यर्थः। स्वीकृतोक्तपरित्याग एवात्रन पूर्व,मपासिद्धान्तनि- प्रहमुद्भाव्य तत्साधनार्थमेव व्याघातलक्षणनिग्रहा- नारस्योद्भाव्यमानत्वान्नहि साध्यं प्रतिज्ञाय हेतूप. न्यासे साध्यपरित्याग इति शङ्कने । ३८ प्रतिशाहान्यापत्तिर्नेतिशडूननिरासः । प्राक् प्रतिज्ञातदोषनिर्वाहार्थमेव निग्रहान्तरकथना- नैष दोष इति चेन्न । पूर्वनिग्रहपरिहारमकृतवति तेनै- व पराजिते निग्रहान्तरोपन्यासस्यायुक्तत्वादिति । न- चानेन भयन भवता व्याघात एवाभिधेयः प्रथमं नाप. सिद्धान्त इति वाच्यम्।अपसिद्धान्तवैयर्थ्यप्रसङ्गात् सर्च. वापसिद्धान्तोदाहरणे व्याघाताभिधानस्यैवमङ्गीकर्त्तव्य- ·बरनवयवाचे वित्तीवपरियोदे स्वात् । न हि कचिच्छक्यतेऽवधारयितुं मयाऽपसिद्धा- न्त उद्भाविते नायं विप्रतिपत्स्यंत इति । *प्रागितिपूर्वोद्भाविते निग्रहे परिहते व्याघातनिन- होद्धावनमुतापरिहत एवाये प्रतिज्ञाहानिरेव, य. दिवितीयस्तत्राह * नेति * अकृतपरिहारे पूर्वनि- ग्रहे निग्रहान्तरोद्रावनेऽधिकं नाम निग्रहस्थानं स्यादि. स्यर्थः । यद्यपसिद्धान्तमभिधाय तबिप्रतिपत्तौ सत्यां व्याघात उद्भाव्यत तदा स्यात्प्रतिज्ञाहानिः प्रथमत एवापसिद्धान्तमुपेक्ष्य व्याघात एवोद्भाव्यत इत्याशङ्ख्या- हनचेति कुतो नैव वाच्यमित्यत आह *अपसिद्धा. तेति * स्वीकृतपरित्यागोऽपसिद्धान्त इति लक्षणत. स्तस्य निग्रहत्वप्रतिपादनवैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । न वै. पर्यमपसिद्धान्तदूषणत्वमङ्गीकृत्य यः स्वोक्तं परि- त्यजति स्वीकृतमपि तं प्रति तदुद्भावनस्यार्थवत्वा- दिसत आह * सर्वत्रेति अपसिद्धान्तदोषमनङ्गीकृत. चतः सुगतादेनये यथा व्याघात एवं तदूदूषण- स्वमङ्गीकुर्वतो नैयायिकादेमतेऽपि व्याघात एव दूष- णत्वेनोपन्यसनीय एकरूपप्रयोजनस्यैव युक्तत्वादि. त्पर्यः । यत्र मयाऽपसिद्धान्त उद्भाविते वादी विद्य तिपयत इति निश्चयस्तत्र व्याघातोद्भावनमितरत्रा- पसिदानस्येति विभागोऽप्यनुपपन्न इत्याह * नही. ति * तदुद्भावनात्प्राक् प्रमाणाभावेन विपतिपत्यभा- घा निश्चंतुमशक्य इत्यर्थः । विप्रतिपन्नम्प्रत्यपसिद्धान्तस्य दूषणत्वमापादनी- ·नित्राहस्थानेषु मपसिबान्तसडनम् । २०१७ पमित्युक्तमझीकरोति। ३९ विप्रतिपनं प्रत्यपसिबान्तवृषणस्वप्रसाधननिरासः। नन्वस्त्वेवं विप्रतिपन्नं प्रति अपसिद्धान्तस्य दूषण- खं प्रसाधनीयमिति । मैवम् । येनाप्यस्वीकारदण्डेन दूषणेन तस्वीकारयिष्यसि तदनङ्गीकारस्यापि सम्भ- वाद । उक्तञ्च सौगतैः- "न हि शास्त्राश्रया वादा भवन्ती ति नापसिद्धान्तो निग्रहाधिकरणमिति " रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य गुणदोषमपश्यतः । विलब्धा बत केनामी सिद्धान्तविषयग्रहा"इति च । * नन्विति * दूषणत्वेन तदङ्गीकृतव्याघातादि- दण्डेनापसिद्धान्तस्य दूषणत्वं साधनीयं तदपि न सम्भवति पूर्वसिद्धान्तवदेव व्याघातदण्डदूषणत्वा- दपि व्युत्थानसम्भवादिति परिहरति * मैवमिति * एवम्भूत एव नास्ति यः स्वशास्त्रस्वीकृतमपि म स्वीक- रिष्यतीत्यत आह * उक्तं चेति * रिक्तस्य-ज्ञानलवे. नापि हीनस्य जन्तो-र्जननमणादिधर्मिणः संसारिणो जातस्य-केवलं जन्ममात्रप्रयोजनस्यातएव गुणदोष. मपश्यतः-गुणदोषविवेकहीनस्य सिद्धान्तविषयग्रहा:- चणिकत्व स्थिरत्वादिसिद्वान्तस्वीकाराः केन-पापिष्ठेन १ मूलानुसारेण प्रयम नहीत्यादिग्रन्थव्याख्यानमेवोचितं परं पुस्तकत्रयेऽपि तथैवोपलम्भात्तथैव स्थापितम् । १२८ ·२०१८ मन द्वितीररिये विलब्धा-अन्यथाऽर्थ जानतैवाऽऽहार्यत्रातिमूलवा क्येन प्रतिपादिता इत्यर्ष।। पतेतिखेदे। कथायां प्र. वृत्तत्वात्कधायाश्च शास्त्राश्रयत्वात्तस्य च सिद्धान्तवि- षयत्वात्सिद्धान्तः स्वीकार्य इत्यत आह + न हीप्ति आहत्यापमिद्धान्तस्यानिग्रहत्वं वचनमाह * नेति - निग्रहत्वाधिकरणमिति भावपरो निर्देशः। इदानीं तात्पर्यपरिशुद्धौ । तदूदूषणत्वसमर्थनमु. दयनोकं दूषयितुमुपन्यस्यति । ४० उदयनमसारम्भः । तत्र कभिदाह-शास्त्रमनाश्रित्य कथारम्भानुपपत्तिः यदा हि क्षणभङ्गसाधनप्रयोक्ता अस्फूर्तिमता स्थिरवा दिना सिद्धसाधनमुहाव्य निगृह्यते तदा किं कुर्यात् । प्रथमविप्रतिपत्तिविराधमुहावयेदिति चेत् एवं तर्हि वि- प्रतिपत्त्यनुगुणप्रमेयान्तरव्यतिक्रममप्युद्भावयेदेव, अन्य- था विप्रतिपत्तिव्यतिक्रममप्युपेक्षत, न खल तत्तदनुगु- णव्यतिक्रमयो विरोधापत्तिं प्रति कश्चिद्विशेषः । न चै- कपुरुषार्थानुगुणाङ्गाङ्गिभावव्यवस्थितपदार्थजातव्युत्पाद - नादन्यन्छास्त्रं नाम, तस्मात् क्षणिकत्वस्वीकारे तदनु- गुणापोहादिसमस्तस्वीकारः तदेकपरिहारे वा समस्तत- दनुगुणपरिहार इति सर्बज्ञोऽपि नान्यथा प्रमातुं क्ष- मः । न च समस्तनदनुगुणपदार्थजातं कथारम्भे स्व- ·भपसिवातखण्डने बदखनमतोपपादनम १०१९ शब्देनाभिधातुमुचितं तदैव शास्त्रप्रणयनप्रसङ्गात् प. रिषदनपेक्षितत्वाच्च । नच तयतिक्रमोहावनाय समस्त- तदनुगुणोहः परस्परस्य शास्त्रमनाश्रित्य शक्यः । नच तत्तद्नुगुणव्यतिक्रमे तदुपेक्षणे वा तत्त्वप्रतिपत्तिजयाविति अकामेनापि तदधिकारप्रवृत्तं शास्त्रमेवाश्रयणीयमिति । तम्रति * कधारम्भानुपपस्या शास्त्रमाश्रयणीय पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहरूपत्वात्कथाया इत्यर्थः । अस्तु शा. स्त्राश्रगणन्तावताऽपसिान्तस्य दूषणत्वे किमाया. नमित्यत आह * यदा हीति यत्सत्तत् चणिकं यथा जलधरः सन्तधामी भावा इति क्षणभङ्गसाधनानु- मानप्रयोक्ता पदा सदृषणापरिस्फूर्तिमता सिर. साधनेन निगृह्यत तदा किंकुर्यात् तम्मति तद. नुडारवचने तस्यैवाप्रतिभानिग्रहण अस्तदुद्धारे वाऽपसिहानतादम्पो निग्रहो नास्तीत्य. र्थः प्रथमोकविप्रतिपत्तिप्रतिपादकवाक्यावरी- घस्वीकारद्योतकवाक्योडावनात्सयोर्वाक्यांशयोः प. रस्परविरुद्धार्थवा दस्त्येव व्याघातो निग्रहान्तरं ततः पूर्वापरव्याघातलक्षणं निग्रहान्तरं किमिति मोद्भाव- येदिस्याशङ्कते * प्रथमेति परिहरति *एवमिति यत्र स्थिरवादी स्थैर्यलक्षणविप्रतिपत्तिविषयविपरीत क्षणिकत्वं स्वीकृत्य केवलं दूषणं न वदति किन्तुविप्रति- पतिं परिहरति प्रतिपत्त्यनुगुणं यत्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यं तत्र तद्विपरीतं स्वीकृत्य तत्रापि न्यायेन विरोधोऽवश्य वाच्योऽवचने पूर्ववत्तस्य पराजयप्रसङ्गादित्यर्थः। प्रथम पराजयप्रस- ·१०२० साउनमणवाहितीवपरिषद विप्रतिपत्तिव्यतिक्रमोडायनेपि तदनुगुणप्रमेयान्त रव्यतिक्रमः कस्माद्दाव्यत इत्यत आह *न खरिष ति* तत्तदभावोपनायकयोर्यथा विरोधस्तया तदनुगु णमावाभावोपनायकयोर्विरोधोऽविशिष्ट इत्यर्थः तथाप्यपसिद्धान्तसमाश्रयणस्य किमायातमित्याश. म तदर्थ शास्त्रस्वरूपमाह * नोति * एकपुरुषार्थस- म्बन्धोपकार्योपकारकभावव्यवस्थितस्य पदार्थजा- तस्य कास्न प्रतिपादको ग्रंथः शास्त्रं शास्त्रव्ये निष्- प्रयोजने प्रकरणादौ चातिव्याप्तिपरिहाराय विशेष- णानि । इदमत्रोदाहरणं स्थिरार्थज्ञानं निश्रेयसाधिगमः स्थैर्य च प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्तन्मानत्वं च मानलक्ष. णयोगातल्लक्षणं च तर्कतोऽतिव्याप्त्यादिपरिहारे. त्यादि स्थिरवादिना स्वीकार्य तथा लक्षणपक्षा. दावपि द्रष्टव्यम् । यस्मादेव लक्षणं शास्त्रं तस्मादिति फलितमुपसंहरति * तस्मादिति - क्षणिकत्वं प्रति. जानता प्रत्यभिज्ञापामाण्यं खण्डनीयं तदप्रामाण्यं चानुगतभावे न सिद्ध्येत् अनुगतसामान्य शब्दार्थो नास्ति किन्तु तदपोहस्तच्छब्दार्थ इत्यादि स्वीकार्यमि. स्पर्धः तेषां हेतुहेतुमद्राबादेकपरित्याग.इतरपरित्याग इत्याह तदेकेति तदनुगुणपरित्यागे तत्परित्यागे वा ऽनुगतस्वीकृतपरित्यागादपसिरान्तसिद्धिरित्याशयः। स्यादेतत्सर्व कथारम्भस्य शास्त्राश्रयणापेचिरये, तदेव कुतः । शास्त्रापेक्षाव्यतिरेकेण तत्सदनुगुणपदा- र्थप्रतिपादनासम्भवादिति चेन्न । कथारम्भ एव तेषां स्वशन्दनाभिधानसम्मवादित्याशशाह * नचेति * ·मपसिबाम्तखण्डने उदयनमतोपपादनम् । १०२१ कुत इत्यत आह * तदेति • ततदनुगुणपदार्थ- जातप्रतिपादने तदैव शास्त्रप्रणयनप्रसङ्ग इत्य. धः । पूर्वप्रणीतशास्त्राभावे तत्परिज्ञातृपरिषदो- ऽभावेन तदनपेक्षत्वं च स्यादित्याह * परिष. दिति * पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेऽपि नान्योन्यशास्त्रा- पेक्षा स्वीकृततदनुगुणव्यतिक्रमोद्भावनस्य तदैव तत्सद नुगुणप्रमेयोहेनापि सम्भवादित्याशमाह * नचेति * तहिं तदनुगुण उत्क्रम्यतां तदुक्रमो वाऽपेक्ष्यतां परेण को दोष इत्यत आह अनचेति स्वीकृतपरित्यागोपेक्षाया. मन्यस्यापि दूषितस्य परित्यागेनान्यस्योपन्यासस. म्भवान कथापर्यवसितिरित्यर्थः । तत्वनिर्णयो वाद- फलं विजयो जल्पादेः । पूर्वपक्षमुपसंहरति *हत्यकामे. नेति* एकपुरुषार्थप्रतिवडाङ्गाङ्गिभावव्यवस्थितपदा- जातप्रतिपादनमधिकृत्य शास्त्रं कथामाकाङ्गमाणे- रनिच्छाद्भिरप्यच्छमतिभिराश्रयणीयमित्यर्थः । यदनङ्गीकारे तदनुगुणपदार्थविरोधमुद्भाव्यं मन्य- से स एव निरूपयितुमशक्य इत्यभिप्रेत्य परिहरति । ४१ उदयनमतखण्डनारम्मः । तदेतदपेशलम् । किं तदनुगुणं प्रमेयान्तरं यदनम्यु- पगमे विरोधमुहावयेदित्युच्यते । द्वयमभ्युपगम्यं सम्भव- ति । एकं तावद्यदनभ्युपगमे कथैव प्रवर्त्तयितुमशक्या यथा प्रमाणादि सर्वकथकसिद्धम् । इतरत्तु प्रतिदर्श- नसिद्धं किञ्चित् यथा क्षणभङ्गश्वरादि । तत्र यदि ·१०२२ बण्डनखण्डखाये द्वितीयपरिच्छरे प्रथममभ्युपगम्यैव कथाप्रवृत्तिरिति तत्स्वीकारे पश्चा तदनङ्गीकारोऽपसिद्धान्तः। तन्न । स्वव्याघातकत्वेन तर भवद्भिरेव जातिवाङ्गीकारात् । जातेश्च निरनुयोज्या नुयोगे निवेशात् । तदिति तदुपपादनीयाभ्युपगम्यं यत्तदाह - यमिति तदेव यमपि विविच्य दर्शयति * एकमि ति तदेवोदाहरणेन दर्शयति यथेति इदमेकमस्तु तदपरमभ्युपगम्पमित्यत आह इतरदिति तदप्युदाइ रणेन दर्शयति यथेति क्षणभङ्गो पौडस्य, नैयायिका- कादेरीश्वरो, नियोगः प्राभाकरादेः, स्वतन्त्रसिखवा- दित्यर्थः । एवमभ्युपगम्यवयं विविच्य दर्शयित्वा उप- सिद्धान्तस्वरूपमनुवदति दूषणाय *तति कथाम क्यनुपपश्या प्रमाणायङ्गीकृत्य पश्चात्तदनङ्गीकारोऽप- सिद्धान्तो मतो यदि इत्यर्थः। निग्रहान्तरत्वान्नासावप- सिदान्त इति दूषयति तन्नेति * कथामूलतया स्वी- कृतस्य परित्यागः स्वीकृतकथाविरोधितया स्वव्या. घातकत्वेन जातिरिति भवद्भिरेव स्वीकियते इत्यर्थः । जातिरप्यसिद्धान्तान्त नैवेति नेत्याह *जातेश्चेति* प्रतिदर्शनसिद्धक्षणभङ्गाद्यभ्युगम्य पश्चात्सत्यागोऽ- पसिद्धान्त इति द्वितीयं दूषयति । ४२ द्वितीयपक्षनिरासः। नापि द्वितीयः दर्शनभेदनियतं हि क्षणभङ्गादि य. कथारम्भेऽप्युपगन्तव्यं तत् किं तदभ्युपगमस्य प्रकृ.

·अपसिद्धान्तखण्डने उदयनमतीपपादनम् । १०२३ तसाध्यापोहाभ्युपायतयो,त तन्नान्तरीयकतया । न प्रथमः क्षणभङ्गसाधनप्रस्तावे अपोहादि परित्यजतः सौ- गतस्यापसिद्धान्ताभावापत्तेः तदभुयपगमस्य तदनुपाय- वात् । अन्योन्याभुथपगमोपायत्वे चान्योन्यविचारस्य निष्पत्तिरेव न स्यात् विचारे सति प्रामाणिकत्वप्रतीती तदभ्युपगमः तदनभ्युपगमे च विचार इति । अभ्युप- गतोपायत्यागविषय एवायमपसिद्धान्तो नान्यत्नति चेन्न । यो हि यदुपायः तमभ्युपगम्य विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव कुतः, तस्योपायतया तेन विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव युक्तं न तु तदभ्युपगमोऽपि सावता तदुपायः स्यात् तस्य च तदभ्युपगमस्य च पृथकारणत्त्वाभ्युपगमे प्रमाणस्योपदर्शयितुमशक्यत्वात् शक्यत्वेऽपि वा तत्रा- पि स्वाभ्युपगमः किमित्यभ्युपेयो वैयर्थ्यात् उपाय- त्वादेव परस्य तथा प्रतीत्युपपत्तेः । नापीति तदुपपादनायैव विकल्पयति *दर्शनेतिर तदभ्युपगतस्तस्य प्रकृतसाध्यहेतुत्वादुत व्यापकत्वा- दिति विकल्पार्थः । प्रथमं दूषयति * नेति * उपायत- या स्वीकृतस्य परित्यागोऽपसिद्धान्तश्चेत् क्षणिक- स्वसाधनकालेऽपोहादित्यागोऽपसिद्धान्तो न स्यादि- त्यव्याप्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति * क्ष. णिकत्वस्यैवापोहादिहेतुत्वेनापोहादेः चणिकत्वोपा- ·२०२५ बनसखाये.द्वितीयपरिचोदे यत्वाभावादित्यर्थः । क्षणिकत्वाभ्युपगमो पपाऽ हायभ्युपगमोपापस्तथाऽपोहायभ्युपगमोपि क्षणि कत्वोपगमस्येत्यत आह *अन्योन्यति अन्योन्योपाय स्खेऽन्योन्यविचारानिष्पत्तिरेव कस्मादित्यत आ: *विचारे सतीति * एकस्य विचारेण प्रामाणि करवातीतावन्यस्य तदुपायतया प्रामाणिकत्वमे पमितरत्रापीति परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः । अस्तु त मणिकत्वस्यैवापोहोपायवादपोहप्रस्तावेक्षणिकरथम स्तावेतत्याग एवापसिद्धान्त इति शङ्कते * अभ्युपगते. ति अपोहादि विचारयता चणिकत्वस्यैवाभ्युपगन्त. व्यस्वे मानाभावादिति परिहरति नेति* कथं तर्हियुक्त मित्यत आह तस्यति सचेदेतुस्तदभ्युपगमोपि हेतुः स्यादित्यत आह अनस्विति* उभयो.कारणत्वे प्रमाणा भावादूगौरवाचेति हेतुमाह तस्येति* अनन्यथासिद्ध. सनिधित्वमेव प्रमाणमित्याशशाङ्गीकरोति *शक्य- स्वाति अङ्गीकृतमनेनेदमिति परस्य तस्मृतीतिरेव प्र. पोजनमित्यताह * उपायेति. शानाधिगताभ्युपगमवैयर्षेपि प्रमाणोपनीता- भ्युपगममाश्रित्यापसिद्धान्तप्रवृत्तिर्भवतीति शङ्कते। ४३ पुनः शानिरासः। अथोच्यते उपेयमुपायेन साधयता उपेयवदुपायस्या- पि सत्त्वमुपगन्तव्यमिति पश्चात्तदनुपगमेऽपसिद्धान्तो. पन्यासः सावकाशः असत उपायत्यानुपपत्तेः । तर्युपा- यत्वेनोपन्यसनात्तत्सत्त्वाभ्युपगमस्तस्य साक्षादश्रुतोऽप्य- ·निप्रहस्थानेषु मपसिद्धान्तखण्डमम् । १०२५ सत्त्वेनाभ्युपगन्यमानस्योपायत्वस्वीकारानुपपत्त्या क. हपनीयः कल्पितेन तेन श्रूयमाणतत्सस्वानभ्युपग- मविरोधादपसिद्धान्तोऽभिधेयः । एवञ्च सति सत्वान- भ्युपगम एवोपायत्वानुपपत्तिप्रसङ्गो दूषणमुच्यतामु- पजीव्यत्वात् तदुपन्यासमन्तरेणाश्रूयमाणतदीयाभ्युपग- मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् कृतं तदुपजीविना पश्चात्त- नेनापसिद्धान्तेन । * अति उपेयमिच्छतोपायस्वरूपं तावदाश्रयणीयं न तत्सत्वमपि प्रमाणाभावादित्यत आह *अत इति* सम्भाव्य लघूपायतयाऽपसिद्धान्तोदावनस्य वैयर्थ्यमभि- प्रेत्य परिहरति * तीति * नियतप्राक्सत्वकारणत्वा- न्यथानुपपत्त्या साधनस्य सस्वं कल्प्यतां किमतावतेत्य. त आह * कल्पितेति * कारणत्वानुपपच्या कल्पिता. भ्रूयमाणसत्वाभ्युपगमविरोधनाऽपसिद्धान्तोपन्यास इत्युक्तं स्यादित्यर्थः । अस्त्येवमेव को दोष इत्यत आह * एवञ्चेति * सत्वाभ्युपगमे करणत्वानुपपत्ति. रेवानिष्टं दूषणमुच्यतां वृथाऽपसिद्धान्त इत्यर्थः । हे- तुमाह - उपजीव्यति तदुपजीव्यस्थमेवासिखं सत्वा. भ्युपगमस्येत्यत आह * तदिति * एवं चापजीव्यत. यावश्यप्रथमप्रत्येतव्यस्य लघूपापस्यान्यस्य सम्भ- पश्चात्प्रतीतिकापसिद्धान्तोपन्यासो गौरवात्प्रयोज. नाभावाचानुपपन्न इत्याह * कृतमिति * तन्नान्तरीयकतपा तदभ्युपगम इति वितीय क- १२९

·१०२६
बनबसा द्वितीयपरिच्छदे
स्पेऽप्युक्तखण्डनमतिदिशति ।
४७ दृषणातिदेशः ।
अतएव न द्वितीयः तनान्तरीयकाभ्युपगर
हि तत्सत्तानभ्युपगम साध्यस्याभावापत्याऽनुः
व्यः तथा च सैव दूषणमस्त्वनेभ्युपगमे कृतं त
अभुयपगमं परिकल्प्यतेनानभुयपगमविरोधादपरि
न्तोपन्यासेनेति । एवं निग्रहान्तरखण्डनमूहनीयम
इति कवितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रीहर्ष-कृते
खण्डनखण्डखाद्य निग्रहानिरुक्तिर्नान
द्वितीयः परिच्छेदः।
iane
* अत इति * अतिदिश्यमानं खण्डनमेव :
पति * तदिति * किम्बायातमितिचदिदमत्राय
मित्याह • तथा चेति • सत्तानभ्युपगमे साध्या
पत्तिमुपजीव्य तत्सत्ताभ्युपगमं परिकल्प्य पश्च
श्यागेनापसिद्धान्तोपन्यासाबरं प्रथमत एव स्व
ध्यानष्पत्त्युपन्यास इत्यर्थः । इति शब्दःसमाप्तौ ।
नुक्तनिग्रहान्तरेष्वपि यथासम्भवं स्वण्डनमूहनीय
स्याह • एवमिति, सामान्यलक्षणमेव तावत्कथक
क्तिसूचकं निग्रहस्थानमिति न सम्भवति ज्योतिः
स्त्रादावतिव्याप्तः। कथकपराजयनिमित्तमित्यपिन।
दीरितेऽतिव्याप्तरेवंशब्दतोऽर्धतश्च पुनर्वचनं पुनरु
१ मनभ्युपगम इति
नास्ति।
मू० पु०

·१०२७ निग्रहस्थानेषु पुनरुक्तखण्डमम् । त्यपि न । पादान्तरे शन्दानित्यत्वसाधनमुपन्यस्य लान्तरं तदुपन्यासे गतत्वात्तदेत्यादिविशेषणोपा. ने हेत्वन्तरं तच्छन्दार्थानिर्वचनं च । एवमेव सर्वनि- हविशेषलक्षणेषु तच्छन्दादिविशेषणानुपादानेऽननु मादित्येषादिगिति। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्याभयानन्द- पूज्यपादशिष्यस्य भगवदानन्दपूर्णस्य कृती खण्डनफकिकाविनजने निग्रहानिरुक्ति र्नाम द्वितीयः परिच्छेदः (a). :

·૨૦૨૮ बण्डनमण्डलाये तृतीयपरिच्छेदे अथ तृतीयः परिच्छेदः । एवं तावत्प्रमाणतदाभासनिग्रहस्थानानिर्वचनी यत्वप्रपनातविरोधं परिहत्य प्रश्नसत्वेनाबैतवि रोधमाशय तत्परिहारायोपक्रमते। १ किंशब्दार्थविचारारम्भः । अथ यान्यवलम्ब्य बहुलं वाग्व्यवहारास्तेषां सर्वना- म्नामाः कथं निर्वाच्याः । तथाहीश्वरसहावे किं प्र. माणमिति ब्रुवाणः प्रतिवक्तव्यः किं शब्दोऽयमाक्षेपार्थो वा, कुत्सितार्थो वा, वितर्कार्थो वा, प्रश्नार्थो वा, स्यात् । तत्र यदि प्रथमः पक्षः तदेश्वरसद्भावे नास्ति प्रमाण- मित्युक्तं स्यात् तथा च सति न प्रतिज्ञामात्रात्साध्य- सिद्धिरिति हेत्वादिकं वाच्यं भवति तच्च भवता नाभ्यधा- यि तस्मान्न्यूनत्वं दोषः । अत एव न द्वितीयः ईश्वर- सहावे कुत्सितं प्रमाणमित्यस्यापि प्रतिज्ञामानत्वात् । अथेति * अथशब्दोऽधिकारार्थः । सर्वनाम- निवचनानईता प्रस्तुता वेदितव्या । बहुलग्रहणं तत्ख- ण्डनानां सार्वत्रिकत्वप्रकटनाय । सर्वनामार्थनिर्वचने काऽनुपपत्तिरित्याशमानुपपत्ति दर्शयितुं प्रश्नमु. स्थापयति * तथाहीति * किंशब्दस्यानेकार्थसाधा- रणत्वात् विकल्पयति *किमित्यादिना * आक्षेपार्थत्व- मभावप्रतिपादनार्थत्वं, कुत्सितार्थत्वं दुष्टत्वप्रतिपा- ·१०२९ * किंशम्दर्यविचारे विकल्पयनिरासः । दनार्थत्वं, वितर्कार्थत्वं सन्देहावं, प्रश्नार्थत्वं जिज्ञा- साविषयत्वापादनार्थत्वं, तत्र प्रथमकल्पानुवादेन वा- क्यस्य परिनिष्पन्नमर्थ दर्शयति * तत्रेति * भव. स्वयमर्थस्तथाऽपि को दोष इत्यत आह • तथाचेति - प्रतिज्ञामात्रानार्थसिद्धिविपरीतप्रतिज्ञाया अपि सु- लभत्वादिति हेतुदृष्टान्तादिकं वक्तव्यमापद्यते इत्य- र्थः । हेत्वादिकमपि कथितमेवार्थादित्याशय तयो- तकपदाभावानेत्याह * तचेति तथापि किमनिष्टमा. पन्नमित्यत आह * तस्मादिति* उक्तन्यायं द्वितीयक- ल्पेऽप्यतिदिशति * अत इति* परामृष्टमेव हेतुं स्पष्टय. ति* ईश्वरेति* खण्डनान्तरमाह। २ द्वितीयविकल्पस्यैव प्रकारान्तरेणनिरासः । अपि च साध्यासाधकत्वाद्वा तत् कुत्स्यते भ- वता, अन्यथा वा । अन्यथा चेदलं तदुद्भावनया सा- ध्यसिद्धेरप्रत्यूहत्वात् । नापि प्रथमः प्रमाणश्च साध्या- साधकञ्चेति व्याघातात् । गौणोऽयं प्रमाणशब्द इति चे- न । प्रमाणत्वयोगिनि यद्ययं प्रमाणशब्दप्रयोगस्तदा गौणत्वव्याघातः मुख्यत्त्वात् अथ प्रमाणाभासे, तदा अलन्तदुहावनया । ईश्वरसहावे यः प्र. कुत्सित इत्यत्र परस्यापि सम्प्र- तिपन्नत्वात् । इश्वरसगाव इति च विशेषोपादानं माणाभासः स ·१०३० बण्डनमण्डलायें तृतीयपरिच्छेदे व्यर्थ स्यात् अन्यत्रापि हि विषये प्रमाणाभासः कुत्सित एव साध्यासाधकत्वात् । नापि तृतीयः तथा सति हि वितर्कस्य पक्षान्तरसापेक्षत्वेन पक्षान्तरमपि वचनीयं भवति ईश्वरसहावे किमेतत् प्रमाणमुतान्यदिति तच्च भवता नाभ्यधायि ततो न्यूनत्वं दोषः । * अपि चोति * साध्यासापकत्वं प्रमाणस्य' कुत्सितत्वमुतान्यदिति विकल्पार्थः । अन्तिमक- ल्पमल्पत्वात् प्रथममनूच दूषयति * अन्यथेति * कुत इत्यत आह + साध्यति * अन्यप्रकारनिमित्त- प्रमाणकुत्सनेऽपि साध्यसाधकत्वात्प्रमाणात्साध्य- सिद्धरप्रतिवन्धेनोत्पन्नत्वादित्यर्थः कत्वमेव कुत्सितत्वमिति प्रथमं प्रत्याह पीति' कुत इत्यत आह * प्रमाणं चेति * प्रमी. यते ऽनेनेति प्रमाणत्वात्तदसाधकामिति वाक्यांशयोः परस्परव्याघात इत्यर्थः । उपचरिताग्निभावस्य मा. णवकस्यादाहकत्ववदुपचरितप्रमाणभावस्यासाधकस्व- प्रतिपादनान्न कश्चिबयाघात इति शङ्कते * गौण इति* प्रमाणत्वसामान्यवति प्रमाणशब्दोपचार उत प्रमा. णवदवभासमाने तल्लक्षणरहित इति विकल्प्य प्रथम दूषयति * नेति * मुख्यार्थगुणयोगादर्थान्तरवृत्तेर्गौ- णत्वान्मुख्ये च तदभावाबिरोध इत्यर्थः । वितीयमाश- कृते * अथेति *. प्रमाणाभासस्य कुत्सितत्वोद्भावना न कार्येति परिहरति * अलमिति * इष्टापादनत्वेन त. । साध्यासाध. ना.

·१०३१ *2 किंशब्दस्यप्रश्नायकस्वनिरासः । कीभासत्वादिति हेतुमाह * ईश्वरेति * प्रमाणाभास- स्थ कुत्सितत्वापादनपक्षे व्यर्थविशेषणताऽऽपादन- वाक्यस्येत्याह ईश्वरोति * तदेव वैयर्थ्यमुपपादयति अन्यत्रेति. "सम्भवे व्यभिचारे च स्यात् विशेषणमर्थव" दितिन्यायेनान्यत्राऽकुत्सितप्रमाणाभासव्याश्य- थमीश्वरेति विशेषणं वाच्य तच्च व्यावर्त्य नास्तीत्यर्थः। वितर्कार्थः किंशब्द इति तृतीयं परास्यति * नापीति कुतइत्यत आह तथेति* अनेककोट्यवलम्बिप्रत्ययस्य संशयत्वात्प्रमाणकोट्यतिरिक्तकोट्यन्तरमपि दर्शनीय- मित्यर्थः । अभिनयेन पक्षान्तरविवेचनं दर्शयति ईश्व- रोति *अन्यदप्रमाणमितियावत्। ततः किमित्यत आह * तच्चति * तथाऽपिकिं दूषणमित्यत आह * तत इति * किंशब्दः प्रश्नार्थ इति चतुर्थ प्रतिक्षिपति । ३ किं शब्दस्य प्रश्नार्थकत्त्वनिरासः । नापि चतुर्थः प्रश्नार्थात् खलु किं शब्दात्कस्यचित् पदार्थस्य जिज्ञास्यमानता प्रतीयते सा चेह प्रमाणपद- समभिव्याहारात् प्रमाणविषयिणी प्रतीयते यहिषयश्व प्रश्नस्तदुत्तरवादिनाऽभिधेयं तत् अयं प्रश्न ईश्वरसगावे प्रमाणसामान्यविषयस्तद्विशेषविषयो वाऽभिप्रेतः आध- श्वेदीश्वरसगावे प्रमाणमित्यवोत्तरमापद्येत यद्विषयोहि प्र. श्रस्तदभिधेयं प्रमाणसामान्यविषयश्च प्रश्नः तच्च प्रमा णशब्देनाभिधीयत एव । अथ द्वितीयः तथापीश्वरसहावे

·૨૨
बण्डनबाटसाधे तृतीयपरिच्छेदे
प्रमाणमित्येवोत्तरमापद्येत यथा प्रश्नवाक्ये प्रमाणश:
विशेषपरस्तथोत्तरवाक्येऽपि ।
* नापीति काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कय तां दी
तुं प्रश्नवाक्ये प्रतीयमानं दर्शयति * प्रश्नति प्रश्न
जिज्ञासाविनाभूतत्वात्तस्याश्चेष्यमाणज्ञानविषयत्वा
स्पइनप्रतिपादकेन किंशन्देन कश्चिदी ज्ञातुमिष्य
इति प्रतीयत इत्यर्थः । जिज्ञास्यमानता च प्रमाण
स्यैव प्रतीयत इत्याह # सा चेति * प्रमाणपदसः
भिव्याहारबलात्प्रमाणस्यैव जिज्ञास्यमानता प्रतीय
नाम तावता प्रस्तुते किं स्यादित्यत आह * यदिति
यत्पष्टं तदेव वक्तव्यमन्यथाऽऽम्रान्पृष्टः कोविदारान
चष्ट इति वदनवधेयवचनत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । तत
वा किमित्याशय प्रतिवचनप्रकार दर्शयितुं प्रश्न
विषयं विकल्पयति ईश्वरेति * सामान्यव्यतिरेकेर
विशेषसियभावात्सामान्यविषय एवायं प्रश्न हा
प्रथममनूयोत्तरमाह * आयश्चेदिति * कुत इत्यपेक्षाय
पागुक्तमेव हेर्नुस्मारयति * यदीति * किंशब्दमतिपा
दितस्य प्रश्नस्य प्रमाणसामान्यमेव विषय इत्याः
*प्रमति प्रमाणसामान्यविषयत्वेप्रश्नस्य प्रमाणामि
त्युत्तरं कथं सङ्गच्छते तवाचकपदाभावेन तत्प्रतीसस
म्भवादित्यत आह * तच्चेति * प्रश्नवाक्यगतममा
पशब्देन तत्सामान्याभिधानवदुत्तरवाक्येऽपि प्रमा
शब्देन तत्सामान्यमभिधीयत एवेत्यर्थः । प्रमाण
विशेषविषयः प्रश्न इति द्वितीयकल्पऽपि प्रतिवचनं

·किंशदार्थविचारे प्रश्नस्य विशेषपरस्वनिरासः। १०३१ तारगेव भवतीत्याह • अथेति प्रतिवचनगतप्रमाण- शब्दस्य तविशेषवाचकत्वं दृष्टान्तेनाह * यथेति * ईश्वरसद्भावे यः प्रमाणविशेषः प्रमितिहेतुतया विवक्षिताकोऽसाविति प्रश्नार्थ इति शाङ्कते । “विशषपरः प्रश्न इति शङ्कगनिरासः । कोसौ विशेष इति चेन्न । पूर्ववदुत्तरस्वात्। किञ्च अस्या. पि प्रश्नस्य विशेषो विषयः किंशब्दस्य विशेषशब्देनसामा- नाधिकरण्यात तथाच सति विशेष इत्येवोत्तरं स्यात्। स्या- देतत् विशेषशब्देन न विशेषमात्रमनिर्धारितमन्न वि- वक्षितं किन्त्वसाधारणी व्यक्तिस्तत्र विशेषशब्दस्य तात्पर्य तस्मात्काऽसावसाधारणी प्रमाणव्याक्तिरिति प्र- भार्थः तत्र च तादृश्याः प्रमाणव्यक्तेरभिधानमुत्तरं युक्तं नैवम्विधाः प्रलापाइति । नैतदेवं, यतोऽत्रापि विशेष इत्ये- वोत्तरं यथा प्रश्नवाक्यगतस्य विशेषशब्दस्य सर्वतो- व्यावृत्तस्वरूपायां प्रमाणव्यक्तौ तात्पर्य तथोत्तरवाक्य- स्थितस्यापि, एवञ्च सति यत विषये भवदीयस्य प्रश्न- वाक्यस्य तात्पर्य तदेवास्माकमुत्तरवाक्येन प्रतिपादि- तमिति युक्तमुक्तम् । * क इति * कोऽसावित्यत्रापि किंशब्दस्याऽऽक्षे. पार्थानां कतमोऽर्थ इति विकल्पस्य तदूषणस्य च तुल्यत्वमिति परिहरति * नेति * खण्डनान्तरमाह १३० ·सण्डनमण्डलाये तृतीयपरिच्छदे किश्चेति * ईश्वरसावे का प्रमाणविशेष इत्यत्र किं ब्दस्य प्रश्नवाक्यस्थविशेषपदसमभिव्याहारात माणविशेषो विषयतया प्रतीयत इत्यर्थः । अस्तु शेषविषयत्वं प्रश्नस्य तथापि किमत्रोत्सरं वक्तव्याः त्यत आह * तथा चेति * विशेषपदसमभिव्याहत किंशब्दस्य विशेषणमात्रगोचरत्वे विशेष इत्युत्त सङ्गच्छत न च तन्मात्रगोचरत्वं तस्येति शङ्कते * स्य देतदिति * किं तर्हि विवक्षितमित्यत आह * कि ति * सजातीयप्रमाणव्यक्त्यन्तरेभ्यो व्यावृत्ता । माणव्यक्तिर्विवक्षितेत्यर्थः । विशेषपदस्य तवाचक सामर्थ्याभावे कथं तद्विवचेत्याशय तात्पर्यत इत्याः * तत्रेति * निगमनव्याजेन प्रश्नवाक्यार्थ दर्शयति तस्मादिति * असाधारणप्रमाणव्यक्तिगोचरप्रश्नस्येय मसौ प्रमाणव्यक्तिरित्येवोत्तरं वाच्यमन्यथा प्रश्न प्रतिवचनयोवैरूप्यप्रसङ्गादिति फलितमाह * तवेति* प्रतिवचनगतविशेषपदेनापि सर्वतोव्यावृत्तप्रमाणव्य तेरेव तात्पर्यतः प्रतिपादनात् विशेष इत्युतरं सङ्ग छत इति परिहरति * नैतदिति * प्रतिवचनगतवि शेषपदस्यासाधारणव्यक्ती तात्पर्य दृष्टान्तेनोपपाद- यति * यति * प्रश्नप्रतिवचनगविशेषपदस्यैका- थविषयतात्पर्यमुपपाय फलितं निगमयति एवश्चेति* ईश्वरसद्भावे किं प्रमाणमिति प्रश्नस्य प्रकारा- न्तरेणाऽभिप्रायं शङ्कते । ५ प्रश्नस्य प्रकारान्तरेणाभिप्रायनिरासः । अथ मन्यस किमिह प्रमाणमिति पृच्छतोऽयमभिप्रायः ·किंशब्दस्य प्रश्नार्थकस्वस्य प्रकारान्तरेणनिरासः। १०३५ अवार्थेऽनुमानं प्रमाणमितरहेति। अवाप्यनुमानमित्युत्त- रमस्माकम् । किं तदनुमानमिति चेत् । अयमपि प्रश्नोऽ- नुमानमात्रविषय, उत तद्विशेषविषयइति विकल्प्य प्र माणप्रश्नवदुत्तरं वाच्यमिति । अत्र च सङ्ग्रहालौकी- "यथाविधं यं विषयं निजस्य प्रश्नस्य निर्वक्ति परो ययोक्त्या । वाच्यस्तथैवोत्तरवादिनापि तयैव वाचा स तथाविधोऽर्थः ॥ १ ॥ प्रश्नस्य यः स्याद्विषयः स वाच्यो वाचा तया चैष भवन्निरुक्तः। इदं त्वयाप्यास्थितमेतयैव गिरा स्त्रपृच्छाविषयस्य वक्रा" ॥ २ ॥ *अथेति कोऽसावभिप्राय इत्यत आह *अत्रेति* ईश्वरेऽनुमानं प्रमाणमुताऽऽगमादिरितिविकल्पोऽभिप्रेत इत्यर्थः । यद्येवं प्रष्टुरभिप्रायस्तयनुमानमित्येवं परिह- तव्यमित्याह सिद्धान्ती *अत्रेति यदीश्वरसद्भावेऽनु. मानं प्रमाणतयोपन्यस्यते किं तदिति पृच्छयत इति शङ्कते * किमिति * किं तदनुमानमिति प्रश्नस्या. नुमानसामान्यं विषय उत तविशेष इति विकल्प्या. नुमानमित्येवोत्तरं प्रश्नवाक्यगतानुमानशब्दंन सामा- न्यं विशेषो वा यथोच्यते तथा प्रतिवचनगतानुमा. नशब्देनाऽप्यभिधानादिति परिहरति* अयमपीति* ·२०१६ खण्डमखण्डखाधे तृतीयपरिच्छदे उक्तमर्थ श्लोकाभ्यांसगृह्णाति अत्रेति परः-पृच्छ निजस्य प्रश्नस्य यं विषयं यथाविधं-यादृशं यय स्या निर्वक्ति उत्तरवादिना स विषयस्तथाविः एकयैव वाचा वाच्य इत्यर्थः । पृच्छकेन यद्यादृशं । ष्टमुत्तरवादिनाऽपि तत्ताशमेव वक्तव्यमिति नियर कुतस्तत्राह * प्रश्नस्येति * यत्पृष्टं तदेव वक्तव्य ति लौकिको न्याय इत्यर्थः । सत्यं तथापि तेनैव व क्येन कथं तदुपस्थापनमित्यत आह * चाचेति: तस्यैव शब्दस्य पृच्छकेनापि विशेषविषयतया निर्वत व्यत्वादुत्तरवादिनापि स एव शब्दस्तविषयो भवतीति हेतुमाह * इदमिति * स्वप्रश्नविषयवा त्वयाप्येतय गिरा-सच्छब्देन तनिर्वचनं स्वीकृतमित्यर्थः । दूषणान्तरं वक्तुं पीठिकां करोति । ६ दूषणान्तरकथनम् । प्रश्नार्थाच्च किंशब्दाजिज्ञासाविषयताऽर्थस्य प्रती- यते जिज्ञासा च ज्ञातुमिच्छा, इच्छा च नाज्ञाते भवत्य- तिप्रसङ्गात, तस्मादीश्वरविषयं प्रमाणं ज्ञातुमिच्छता त त्र स्त्रज्ञानमिच्छाकारणीभूतं वक्तव्यं तदयथार्थ यथा थै वा स्यात् । यथार्थश्चेत् तर्हि तेनैव ज्ञानेन स्वकीयो विषयः प्रमाणमुपस्थाप्यते विषये प्रमाणप्रवृत्तिमन्तरेण तदीययथार्थत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तेनापि प्रमाणे- न स्वगोचर ईश्वरसहाव उपस्थाप्यत इत्यनायासेनैव सिद्धोऽस्माकमीश्वरसिद्धिमनोरथः । अथाऽयथार्थ तना- ·१०३७ किंशदार्थविचारे दृषणान्तरकथनम् । स्मिन्नयथार्थज्ञानविषये यद्यस्माभिरयथार्थमेव ज्ञानमुत्पा- दनीयमिति भवतः पृच्छतो वाञ्छितं तदा केयं स्वाधी- नेऽर्थे परापेक्षा भवानेवायथार्थज्ञानोत्पादनकुशलो यथैकं तत्र मिथ्याज्ञानमजीजनत्तथा परमप्युत्पादयतु । वयं पुन यथार्थज्ञानस्योत्पादयितारो मिथ्याज्ञाने सर्वथैवाकृतिनः किमिह नियुज्येमहीति । अथ मदीयस्यायथार्थज्ञानस्य यो विषयः स मदीययथार्थज्ञानविषयो भवता क्रियतामिति स्वदीयं वाञ्छितं तदा व्याघातादीदृश्यर्थे भवतः प्रवृत्ति- रेवानुपपन्ना, शुक्तिका रजतत्वेन मम यथार्थज्ञानविष यो भवत्वित्येतदर्थ प्रेक्षावान् कथङ्कारं प्रयतेत । येन रूपे णायथार्थज्ञानविषयवं तेनैव रूपेण यथार्थज्ञानविषय- खे व्याघातात् । * प्रश्नोति * प्रश्नस्य जिज्ञासाऽविनाभुतत्वादि. ष्यमाणज्ञानस्य सविषयत्वात्प्रश्नप्रतिपादककिंशब्द. सामर्थ्यात्कस्य चिदर्थस्य जिज्ञास्थमानत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह * जिज्ञासेति * ईश्व. रप्रमाणरूपविषयाज्ञाने भवतीच्छा तज्ज्ञाने वेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह*इच्छोतिरमणीयविषयज्ञानमः न्तरेणेच्छाङ्गीकारेऽपि सर्वदा सर्वस्य सर्वविषयेच्छा. प्रसङ्ग इत्यर्थः । अतो द्वितीयकल्पः परिशिष्यत इत्या- ह * तस्मादिति * ततो वा किमित्याशा सहर्शयितुं विकल्पयति तदिति कस्मिन् सति किं स्यादित्यात

·१०३८
मण्डनखण्डखाघे तृतीयपरिच्छेदे
आह *यथार्थ इति तदेव कुत इत्यत आह*विषयेरि
ईश्वरविषये प्रमाणमन्तरेण तत्गोचरज्ञानस्य या
र्थत्वमेव न स्यादित्यर्थः । तज्ज्ञानेन प्रमाणमुपस्था.
तामिष्टेश्वरसद्भावः केनोपस्थाप्यत इत्यत आह *
नेति द्वितीयं शङ्कते * अथेति* अयथार्थ यथार्थज्ञानोत्प
दनाऽसम्भवादयथार्थमेव ज्ञानमुत्तरवादिनाप्युत्पा
नीयमिति प्रश्नार्थः स्यादित्याह #तस्मिन्निति यदी
सन्देहे । अस्तु को दोष इत्यत आह * तदेति * 3
पथार्थज्ञानोत्पादनस्य स्वाधीनत्त्वे हेतुमाह * भवानि
ति* ज्ञानोत्पादयितृत्वाविशेषात् द्वितीयमप्ययथार्थ
'नमुत्पादयन्तु भवन्त इत्यत आह * वयमिति
अकृतिनो-न पण्डिता इत्यर्थः । प्रष्टुरभिप्रायान्त
शङ्कते *अथेति यदयथार्थज्ञानं ममतस्य यो विषयः ।
यथा मदीययथार्थज्ञानविषयो भवति तथा भवत
क्रियतामित्यर्थः । येन रूपेणायथार्थज्ञानविषयत्वं ते
रूपेण यथार्थज्ञानविषयत्वं व्याहतमिति परिहरति *k
देति* उक्तमर्थ दृष्टान्तेनोपपादयति *शुक्तीति प्रेक्षा
वतस्तथाप्रत्तिर्वा
कस्मादनुपपन्नेत्यत
आह
*येनेतिः
यद्यपीश्वरसद्भावविषयज्ञानमयथार्थ तथापि त्व
सिद्धान्ते यथार्थमेव तदिति भवता तत्र यथार्थज्ञान
स्योत्पादनीयत्वात्तदर्थ भवान्पृच्छयत इति शङ्कते ।
७ परमतेऽयथार्थत्वेऽपि स्वसिद्धान्तेन सत्यज्ञानमुत्पाद्यामिति निरास
अथ मन्यसे स्वसिद्धान्तमनुरुन्धानेन भवता
यथार्थज्ञानं तत्रोत्पादनीयमतस्तदर्थ भवाननुयुज्यत

·किशब्दार्थविचारे दूषणान्तरकथनम् । १०३९ इति मैवम्। य ईश्वरसद्भावविषयो भवता प्रमाणाभासः प्रमाणतया भ्रान्त्या प्रतीतस्तस्य प्रमाणत्त्वमस्माभि- व्युत्पादनीयमिति नास्माकमीदृशः सिद्धान्तः प्रत्युते- श्वरसद्भावविषयं यत्प्रमाणं भवता प्रमाणाभासत्वेन भ्रान्त्या प्रतीतमस्ति तत्प्रमाणनीयमिति । स्यान्मतमी- श्वरसद्भावविषयस्य प्रमाणस्य भवता ज्ञापनमात्रं क्रि- यतामित्यभिमतं पृच्छतामस्माकं नतु प्रमाणेनाऽप्रमा- णेन वेति विशेषोऽप्यभिमत इति । न । ज्ञापनमात्रस्या- प्रमाणज्ञानमादायाऽप्युपपत्तेः । तत्र स्वाधीने केयं परा- पेक्षेत्याद्युक्तमनुषञ्जनीयम् । * अथेति * यत्प्रमाणाभासं प्रमाणत्वेन भ्रान्ति- गृहीतं तत्प्रमाणमापादनीयं मयेत्युक्तं स्थानायं मत्सि- द्धान्त इति परिहरति* मैवमिति * त्वत्सिद्धान्तविप- रीतत्त्वान्मात्सिद्धान्तस्यति हेतुमाह * प्रतीति * त्वया यथार्थज्ञानं तत्रोत्पादनीयमिति यदुक्तं मया तदुपेक्ष्य ज्ञापनमेव प्रार्थत इति शङ्कते * स्यादिति * मात्रचो व्यावय॑माह * नत्विति * ज्ञापनमात्रं चेद्विवक्षितं तस्याप्रमाणेनापि कर्तुं शक्यत्वात्तत्र च भवतः स्वा. तन्यात्परापेक्षा नास्तीत्युक्तमिति परिहरति * नेति * ईश्वसद्भावप्रमाणविषयं यत् मदीयज्ञानं तस्य यथार्थत्वमयथार्थत्वं वेत्यचाप्यनिश्चितामिति शङ्कते ।

·१०४०
बण्डनखण्डखाघे तृतीयपरिच्छेदे
८ ज्ञानस्य यथार्थायथार्थस्वयोः सन्देह एवे तिशटुननिरासः
स्यादेतत् येयमीश्वरसहावविषया प्रमाणप्रतीतिरर
कमुत्पन्ना सा व्यभिचारिणी सत्या वेति संशयोऽ
स्माकं तनैकपक्षनिर्धारणाधीनं यदिदं दूषणमवादि
वता तमिरवकाशमिति । नैतदस्ति। एवं हि तस्यां प्रती
यथार्थत्वायथार्थत्वसंशयेन तस्याः प्रतीतर्गोचरो यर
माणं तस्यापि योऽसौ विषय ईश्वरसद्भावस्तत्र सर्व
संशयानस्य भवतः प्रश्नोऽयं नतु विप्रतिपन्नस्ये
स्यात् तथाच स्वीकुरु शिष्यभावं, प्रसादय चिरं च
णशुश्रूषाभिरस्मान्, च्छेत्स्यामस्ते संशयमिति । विप्रति
ना एव वयमाहार्यः संशयोऽस्माकमिति चेत् तय
तैककोटय एवं वयं कार्यानुरोधात्तु संशयमालम्बार
इत्युक्तं स्यात् एवं तर्हि तदेव कोट्यवधारणं भव
यथार्थमयथार्थ वेति विकल्पोक्तयुक्त्या दूषणीयम् ।
* स्यादिति * यथार्थत्वायथार्थत्वसन्देहेन
लाभ इत्यत आह * नेनेति * अयथार्थपक्षप्रयुक्तदूर
स्वदुक्तं निरघकाशमित्यर्थः । ईश्वराभावेऽवधृते तर
दायप्रमाणप्रतीतियथार्थत्वसन्देहानुपपत्तेः सद्भावं
ति सन्दिहानस्य प्रश्नोऽयं स्यादिति परिहरति
नैतदिति * भवतु वक्तृसन्देहनिमित्तोऽयं प्रश्नर
थापि किमित्यत आह * तथाचेति *
वासिन प्रब्रूमात्" "न चाशुश्रूषचे वाच्य"मित्यादि
नासम्वत्स

·किंशब्दार्थविचारेऽनध्यवसायेन प्रश्नस्यनिरासः । १०४१
तिस्मृतिभ्यश्चरणशुश्रूषाभिर्वयं प्रसादनीयाः प्रसन्नाच
षयं संशयं छेत्स्याम इत्यर्थः । सन्देहनिमित्तश्चेत् प्र.
इनस्ताहि शिष्यभावं व्रजेमहि विप्रतिपला एव तु धयं
प्रश्नोऽप्याहार्यसंशयमूल इति शङ्कते *विप्रतीति प्र.
इनतात्पर्य दर्शयन् परिहरति * तहीति # कार्यानु-
रोधादिति-जयादिफलानुरोधादिति यावत् । भव.
स्वेककोट्यवधारणं तथापि को दोष इत्यत आह*
एवं तहीति *
अनध्यवसायज्ञानेन प्रश्नविषयं प्रतीत्य पृच्छपत
इत्यस्मिन्नपि पक्षे षणमतिदिशति ।
९ कल्पान्तरेऽपि दृषणातिदेशः ।
एतेनानध्यवसायेन तदस्माभिः प्रतिपन्नमित्यपि नि-
रस्तं वेदितव्यम् । व्यभिचारिविषयमव्यभिचारिविषयं वा
तदिति विकल्पाभ्यां तस्यापि ग्रस्तत्वात्-
"परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति"
रिति न्यायात्। एवमीश्वराभिसन्ध्यादावपि तत्तत्थाने
तिष्ठत्सर्वनामान्तरखण्डनमत्र द्रष्टव्यम् ।
इति कवितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रीहर्षमिश्रकृते
खण्डनखण्डखाये सर्वनामार्थानिरुक्तिर्नाम
तृतीयः परिच्छेदः ।

·१०४२
सण्डनखरखाचे तृतीयपरिच्छेदे
*एतेनेति परामृष्टमेव खण्डनं स्पष्टयति :
भिचारीति* अनध्यवसायज्ञानं व्यभिचारित्वा०
चारित्वकोटिवयवाहि तमेव किन्न स्यादित्यत
* परस्परेति * यसदादिशब्दानामनुगतार्थत्व
ल्पखण्डनं तत्र तत्र यदुक्तं तदस्मिन्परिच्छदे
नामान्तर ऊहनीयमित्युपसंहरति * अत्रेति
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याभयानन्द!
पादशिष्पस्यानन्दपूर्णस्य कृती खण्डनफकिक
विभजने सर्व नामा निक्तिर्नाम
तृतीयः परिच्छेदः

·भावत्वखण्डनारम्भः। अथ चतुर्थः परिच्छेदः। नैयायिकादिपरिकल्पितप्रमाणादिपदार्थानिच- नीयताप्रपश्चेनातविरोधं परिहर्तु तदनिर्वचनीयता प्रपश्चयितुमुपक्रमते । तत्र पदार्थशब्दो भावत्वान्वित रुढ इति तैरङ्गीकाराद्भावस्वखण्डनाय तत्र द्रव्यादयः षट् पदार्था इति वदतां भावत्वान्वितषलक्षणान्य. तमलक्षणयोगो विवक्षित इति प्रथमं भावत्वं खण्ड. यितुं प्रकृतव्याजन शङ्कते। १भावत्वखण्डनारम्भः। ननु तथापि भावात्मके तस्मिन्नीश्वरे विधायक किञ्चित्प्रमाणं वक्तव्यमिति चेत्। किं पुनर्भावस्वम् । वि धित्वमिति चेन्न । पर्यायाप्रश्नात् । स्वरूपसत्त्वमिति चत्। अभावस्यापि तथाभावात् । प्रतिस्त्र व्यावृत्तत्वेनाननुग- तत्वापत्तेश्च । अस्तीति प्रतीतिविषयत्त्वमितिचेन्न । अ- भावो घटस्यास्तीतिप्रत्ययसम्भवनाभावस्यापि तथात्वप्र- सङ्गात् । नास्तीतिप्रतीतिविषयत्त्वेऽपि च घटादेर्भावत्वा- निवृत्तः । * नन्विति * तथापीति पूर्वपरिच्छेदोक्तप्रकारेश किं प्रमाणमित्यादिप्रश्नस्थासम्भवेऽपीत्यर्थः । भाव. स्यापि तथाभावादिति यद्यपीश्वरसद्भावे प्रमाणं वक्तु. म पार्यते तथापि भावत्वात्तस्य विधायकप्रमाणग्य.

·खण्डममण्डलाये चतुर्थपरिच्छेद
तिरेकेणासिद्धविधायकं प्रमाणं धाच्यमित्यर्थः
परमुखेन चोदयित्वा भावत्वखण्डनं प्रस्ताति
मिति * भावत्वस्यैवानिर्वक्तव्यतया विधायक प्रा
वक्तव्यमिति आक्षेपाभिप्रायमपि प्रश्न मत्वोत्त
*विधित्वमिति * न मया पर्यायः पृष्ठ इति परि
•नतिभाषत्वलक्षणं शकते * स्वेति* सत्वमि
पर्यायत्वप्रसङ्गपरिहाराय स्वरूपति विशेषणम्।
पस्य सत्वमुत स्वरूपमेव सत्वमाथे स्वरूपसत्वयो
स्वरूपमसत् स्यात् दितीयेऽतिव्याप्तिरिति दूषय
नेति * नयसन् घटादिन घटादिरित्यक्षावस्या
रूपसद्भावाद्भावत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। न केवलमतिव्य
अव्याप्तिरपीत्याह * प्रतीति * लक्षणान्तरं ।
• अस्तीति* नास्तीतिशब्दप्रत्ययविषयाऽभाव
च्छेदार्थ अस्तीतिविशेषणं द्रष्टव्यम् । यथाश्रुतमिद
क्षणमातिव्याप्तेरिति परिहराति * नेति * तर्हि ना
प्रत्ययाविषयत्वे सत्यस्तिप्रत्ययविषयत्वं भावत्व
नचैवमतिव्याप्तिरभावस्य नास्तिप्रत्ययस्यापि वि
स्थादित्यत आह नास्तीति* देशान्तरे कालान्त
घट इहेदानीं नास्तीति नास्तिप्रत्ययविषयोपिन :
जहातीत्यव्याप्तिरसम्भवो वेत्यर्थः ।
खण्डनान्तरं वक्तुं विकल्पयति ।
२ अस्तिशब्दार्थविकल्पनिरासः ।
अस्तीति चास्त्यर्थों वा शब्दोवा विवक्षितः । ना
तस्यानिरुक्तेः । सत्ता तदर्थ इति चेन्न। सामान्यादीनां

·भावत्वखण्डनेऽस्तिशब्दार्थविकल्पनिरासः। भावादभावत्वापत्तेः । स्वरूपसत्त्वञ्च निरस्तम् । नापि द्वितीयः अभावोऽस्तीतिप्रतीतेरुक्तस्वात् । वर्त्तत इत्याद्या- कारेण च प्रतीयमानस्याभावत्वप्रसङ्गात् । सोऽप्यस्ति- पर्याय इति चेन्न । उभयसाधारणैकार्थनिर्वचनमन्तरेण पर्यायत्वस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् । यत्रैकस्यास्ति- पदप्रयोगः तवैवापरस्य वर्ततइति प्रयोगात् सामा- न्येन तावत् पर्यायत्वं शक्याधिगममिति चेन्न । प्र- मेयाभिधेयादिशब्दानां तथात्वेऽप्यपव्यत्वात् । यत्त्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तार्थत्वे च तन्निर्वचनप्रसङ्गस्तदवस्था स एवार्थों भावत्वमुच्यतां किं शब्दोलखगवेषणया । *अस्तीति * प्रतीतिविशेषणत्वेनोच्यमानोऽस्त्यर्थ उत तच्छब्द इति विकल्पार्थः। भावत्वस्यैवार्थत्वात्तस्या- पाप्यनिरूपितत्वात् न प्रथम इति परिहरति *ने. ति* अस्त्यर्थस्यानिरूपितत्वमसिद्धं सत्तायास्तदर्थत्वेन निरुक्तरिति शङ्कते * सत्तेति * अव्याप्त्या दूषयति * नेति * सामान्यविशेषसमवाया निःसामान्या इत्य- ङ्गीकारात्सत्तासामान्यसंसर्गासम्भवात्तेषामभावत्वम- सह इत्यर्थः । सामान्यादीनां सत्तासामान्याभावेपि स्वरूपसत्त्वमस्तीत्यत आह * स्वेति * सत्तैकार्थसम- वायित्वं समवायेऽव्यापकमिति द्रष्टव्यम् । शब्दो वेति द्वितीयं कल्पं दूषयति * नापीति * अस्तिशब्दविशे. षणप्रतीतिविषयत्वमभावस्यापीत्युक्तातिव्याप्तेरवेत्य.

·१०४६
मण्डनखण्डखाचे चतुर्यपरिच्छेदे
र्थः।अव्यापकं चेदं लक्षणमित्याह * वर्तत हात .
घर्तते भवति भाव इत्यादिशब्दोल्लिखितप्रत्यय
स्यापि भावस्वस्वीकारात्तदव्याप्तिरित्यर्थः । अहि
ब्देन तत्पर्यायस्यापि विवक्षितत्वादस्तिशब्दतर
पान्यतमशब्दोल्लिखितप्रतीतिविषयत्वस्य लक्षण
माव्याप्तिरिति शङ्कते * सोऽपीति * असम्भवे.
षयति * नेति * पर्यायत्वं तथैकार्थप्रतिपादकत्वं
तत्प्रतिपाद्याधुक्याचगममन्तरेण न शक्याधिग'
दवगंमं च तदेव भावत्वलक्षणमास्तामित्यर्थः ।
स्मिन्विषये तावदुभयोः शब्दयोः प्रवृत्तिरवगता
क्यावधारणेन पर्यायत्वावधारणं भवतीति शङ्क
पत्रोति * एकस्यापरस्येति पुरुषभेदो विवक्ष्यते
षयभेदो वेति द्रष्टव्यम् व्यभिचारेण दूषयति * ने
अस्त्यादिशब्दाः पर्याया एकस्मिन्विषये प्रयुज्यम
नेकशब्दत्वात्करादिशब्दवदिति वाच्यं तत्प्रमेर
च्यादिशब्दभिचरतीत्यर्थः । किञ्च यत्रेतियच्छन्
स्तिशब्दप्रतिनिमितभुतोऽर्थो विवक्षित उता
नान्यः प्रकृतानुपयोगात्प्रथमश्चेत्तत्राह * पत्रे
तन्निर्वचनं चाशक्यं स्वरूपसत्वादेर्दूषितत्वादि
शयः । शक्यत्वे वा तदेव भावलक्षणमुच्यतां लाघ
दितरथा प्रयोजकगौरवप्रसङ्गादित्याह * स इति
लक्षणान्तरं शङ्कते।
३ भावत्त्वस्य लक्षणान्तरनिरासः।
अपरप्रातषधात्मकत्व भावत्वमिति चन्न । व्य
M

·भावत्वखण्डने तल्लक्षणान्तरनिरासः । २०४७ ग्छेधासम्भवेन परपदवैयर्थ्यात् । भावाभावयोः परस्परप्र- तिषेधात्मकतास्वीकाराच्च । तथापि भावो नास्तीत्यभा- वप्रतिपत्तिवदभावो नास्तीति भावस्याप्रतीतिरिति चेन्न। तावतापि लक्षणानिरुक्तेः । अपरप्रतिषेधमुखेन प्रतीय- मानत्वमेव भावत्वमिति चेन्न । चक्षुरादिभिर्भावत्वाग्रह- णप्रसङ्गात् । नहि प्रतीयमानत्वं चक्षुरादिग्राह्यं अभा- वो नास्तीति प्रतीतनिर्विषयत्वप्रसङ्गाच्च । न हीयं भाव- विषया, भवत्पक्षे परप्रतिषेधमुखेन प्रतीयमानत्वात् । नाप्यभावविषयैव तनिषेधार्थत्वात् । नैवं प्रतीतिरेव स्या- दिति चेन्न। शाब्द्याः प्रतीतेः सम्भवात् । आकाङ्गादिमद्भिः पदैः प्रतिस्वं संसर्गबोधनात् । "अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि" । • अपरेति * परप्रतिषेधात्मको न भवती. त्यपरप्रतिषेधात्मकस्तत्वं विशेषणं चाभावव्यवच्छे. दार्थम् । प्रतिषेधात्मकत्वविशेषणेनाभावव्यवच्छेदन व्यावाभावात्परेतिविशेषणं व्यर्थमिति परिहर- ति * नेति * अभावस्य भावप्रतिषेधत्ववदभावप्र. तिषेधत्वं भावस्य स्वीक्रियत इति लक्षणासम्भवमाह भावेति * प्रतीतिमवलम्ब्य वैषम्यं शङ्कते. तथापी- ति* भावस्य स्वभावगत्याऽभावप्रतिपंधत्वेपि तनिषे- धमुखेन प्रतीतिर्नास्ति तेन परप्रतिषधमुखेनाप्रती- यमानत्वलक्षणं नासम्भवीत्यभिप्रायः। अविदितपरा- :

·१०४८ बण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
भिसन्धितया सिद्धान्ती परिहरति नेति * प्रतीत्य
वेऽप्यस्य तथास्वाल्लक्षणाऽसम्भव इति भावः।
भिप्रायं विवृणोति पूर्ववादी *अपरेति* अतिप्रसङ्ग
धितत्वेन लक्षणाऽसिद्धिरिति परिहरति नेति* प्रर
यमानत्वस्य भावत्वं तदचाक्षुषं स्यादित्यर्थः। तो
स्पष्टयति तहीति प्रतीतेः स्वयम्प्रकाशत्वं मनोवेद्य
साक्षिवेधत्वं वेतिन चक्षुरादिविषयस्थमित्यर्थः। भूत
कुम्भासावो नास्तीति स्वाभावप्रतिषेधमुखेन प्रती
मानकुम्भस्यापि भावत्वाव्याप्तिरित्याह * अभा
इति निर्विषयत्वमेवोपपादयति नहीति भावविर
स्वाभावे हेतुमाह * परेति* भावविषयत्वाभावों
न निर्विषयत्वमभावालम्बनेनोपपत्तरित्यत आह
नापीति* भावविषयत्वमभावविषयत्वं च सति धर्म
णि चिन्त्यतेऽभावो नास्तीति प्रतीतिरूपधर्येव नास्ती
ति शङ्कते *
नैवमिति * एवंविधप्रत्यक्षपतीतेर
सम्भवपि शाब्दी प्रतिपत्तिरस्त्येवेति परिहरति * ने
ति * तत्सम्भवः कुत इत्यत आह * आकाङ्केति :
कथं वा शब्दस्येदृशं सामर्थ्यमित्याशक्य किंपुना
येनाह * अत्यन्तेति *
अपरप्रतिषेधमुखेन प्रत्यक्षमितिविषयत्वं भाव
विवक्षितं घटाभावोऽस्तीतिप्रतीतिसम्भवेपि न त
भावत्वप्रसङ्गाऽभावप्रतीतः पारोक्ष्यादिति भट्टमतानु
सारेण शङ्कते।
४ भावत्वलक्षणे प्रत्यक्षप्रमितिविषयत्त्वनिवेशादिशङ्कगनिरासः
प्रत्यक्षप्रतीत स्तथा विवक्षितत्वादयमदोष इति चन्न।

·भावत्वखण्डने प्रत्यक्षप्रमाविषयत्वादिनिवेशादिनिरासः१र सर्वस्य भावस्य प्रत्यक्षत्वानङ्गीकारात् । सेश्वरपक्षे सर्व प्रत्यक्षमिति चेन्न । तेन तेषापमपरप्रतिषेधा- त्मतया ग्रहणे प्रमाणाभावात् । तेषां विधिरूपतया तथैव ग्रहणमिति चेन्न । विधिरूपत्वस्यानवधारणा. त् । यदपरप्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि बोध्यते त- तावत् भावरूपमिति चेन्न । परपदवैयर्थ्यात् । तत्त्यागेऽप्य- चाक्षुषादित्वापत्तेः । सुरभि चन्दनमित्यादाविवान्योपनीत- भागवत् तत्र चाक्षुषत्वं भविष्यतीति चेन्न । तथाविध- विषयेण विशिष्टाया बुद्धेविषयविशेषणताग्रहे स्वा- श्रयोऽप्यंशतः स्यात् । तेनोपलक्षितायास्तथात्वे चा- भावविशिष्टभावग्रहार्थस्याभावस्य तथात्वापतेः । तेन यदेवं विधं तद्भावरूपमिति च ब्रुवतैवविधत्त्वाहाव- त्वमन्यद्वाच्यमभेदे च यदेवंविधं तद्भावरूपमिति नियमानुपपत्तेः । अस्योपलक्षणत्वे चोपलक्ष्यस्या- वाच्यत्वात् । अस्यैव भावार्थत्वे चाभा- वो नास्तीति कृत्वा प्रतीयमानस्य भावस्य भावत्वा. भावप्रसङ्गात् । भिन्नश्च भावत्वं न सम्भवति षट्प- दार्थव्यतिरकप्रसङ्गात् । यच्च किश्चिद्भावत्वं तत्स्वा- त्मन्यस्ति नोवा, अस्ति चेदात्मनि वृत्तिविरोधः नास्ति चेत्स्वस्यान्यप्रतिषेधमुखेन चाप्रतीयमानस्याभावस्खप्रस- न्यस्य १३२ ·१०५० खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे इति । * प्रत्यक्षेति * धर्मादेः प्रत्यक्षत्वानङ्गीकाराद. व्यापकमितिपरिहरति * नेति - सर्वस्येश्वरप्रत्य- क्षत्वान्नाव्यापकमिति शङ्कते । * सेश्वरंति * प्रमा. गाभावादसिद्ध लक्षणमिति परिहरति * नेति * धर्मादयोऽपरप्रतिषेधमुखेन कस्यचित्प्रत्यक्षा विधि- रूपत्वात् घटवदित्यनुमानं प्रमाणं शङ्कते * तेषा- मिति * विधिरूपत्वस्य भावत्वात्तस्याद्याप्यनिरू. पणाद्धत्वासिडिरिति परिहरति * नेति* धर्मादावव्या- प्तिपरिहारं शङ्कते *यदिति अपरप्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि प्रतीयमानत्वं तद्धर्मादावप्यस्तीत्यर्थः। पूर्वो- तासङ्गबाधेन परिहरति * नेति * अस्तु तॉपर- प्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि प्रतीयमानत्वं भावत्व. मित्यत आह * तदिति * प्रतीतेश्चक्षुराद्यविषय- स्वेन तविशिष्टोऽभावोप्यचाक्षुषः स्यादित्यर्थः । ल- क्ष्यधर्मत्वाल्लक्षणस्य लक्ष्यनिष्ठं लक्षणं वाच्यं लक्ष्य- स्याचाप्यनिरूपितत्वादसिद्धिलक्षणस्येत्यभिप्रेत्याह * यदिति* अभेदे दोषमाह *अभेदेति विशेषणविशेष्य- भावनियमानुपपत्तेरित्यर्थः । यहा लक्ष्यलक्षणयोरैक्यं नष्टं वृत्यचिभ्यामनुपपत्तरित्यर्थः अप्रतिषेधात्मकतया प्रतीयमानत्वमुपलक्षणं न विशेषणमतो नाचाक्षुषादि. स्वापात इत्यत आह *अस्येति लक्ष्यलक्षणयोरेकत्वे दोषान्तरमाह *अस्यैवति* अप्रतिषेधात्मकतया प्रती. यमानत्वस्यैव भावत्वेनास्त्यभाव इति प्रतिषधात्मक- तया प्रतीयमानत्वस्य भावत्वं न स्यादित्यव्याप्ति- ·अभावत्वखण्डनम्। २०५१ रित्यर्थः । भावत्वं च षट्पदार्थानन्तर्भूतं न वेति विक- ल्प्य न प्रथमः सम्भवति पदार्थातिरेकप्रसङ्गात् द्वितीये पि द्रव्याधन्तर्भाव सामान्यादेरभावत्वप्रसङ्गः सामा- न्याद्यन्तर्भावपि समवायाधन्तर्भावत्वप्रसङ्गात नच द्रव्यादिस्वरूपमेव तदिति सम्भवत्यनुगतव्यव. हाराभावप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह * भिन्नं चेति * किश्च पत्किञ्चिद्भावलक्षणमुच्यत तत्स्वात्मन्यस्ति वा न वेति विकल्पयति * यदिति * स्ववृत्तिविरोधानाध इत्याह * अस्तीति * द्वितीये भावरूपस्यात्मन्येव न वर्तते इत्यव्याप्तिरित्याह * नास्तीति * इति भावत्वग्वण्डनम् । एवं भावत्वनिराकरणेन षट्पदार्थनियमं निरस्य योऽप्यभाव इष्यते तस्याप्यनिर्वाच्यताप्रतिपादनाय प्रकृतव्याजेन शङ्कते। ५ अभावत्व खगडनारम्भः। नन्वेवमीश्वरे प्रमाणानुपदर्शनात्तदभाव एवापद्यत इति चेत् अभावत्वं किभिधीयते । निषेधात्मकत्वमिति चेत् तद्यदि प्रतिक्षेपात्मकत्वं तदा भावेऽप्यस्ति, भावा- भावयोईयोरपि परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वस्वीकारात् । अ. थाभावत्वमेव तदा न निवृत्तः पर्यनुयोगः । एतेन नि- धमुखन प्रतीयमानत्त्वमिति निरस्तम् । नन्विति निषेधात्मकत्वमभावत्वमुत निषे. * ·बण्डनखजनाचे चतुर्थपरिच्छेद धमुखेन प्रतीयमानत्वमुत भावविरोधित्वमिति विक- रूपयना अभावत्वमिति प्रथममनुवदति निषेधेति* किमिदनिषेधत्वं प्रतिक्षेपात्मकत्वं अभावत्वं वेति विकल्प्य प्रथममनुवदति * तदिति * भावेऽतिव्या- स्या दूषयति * भावेति * तत्रापि हेतुं दर्शयति *मावेति अभावत्वं निषेधत्वमिति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * किमिदमभावत्वमिति पर्यनुयोगोऽपरिहृता स्यादिति परिहरति * तदिति * निषेधात्मकत्वमभा. वस्वमिति प्रथमकल्पोक्तदूषणं निषेधमुखेन प्रतीयमा- नत्वमिति वितीयेऽप्यतिदिशति * एतेनेति * नि- षेधत्वम्प्रतिक्षेपत्वमभावत्वं वेति विकल्पदूषणयोस्तु. स्यत्वेनेत्यर्थः। तृतीयं करपं शङ्कते। ६ तृतीयकल्पनिरासः। भावविरोधित्वमिति चेन्न । सर्वभावविरोधित्वं तद्विशेष- विरोधिलं वा। नाद्यः असिद्धेः नहि घटाभावो भूतलादि विरुणद्धि नापिद्वितीयःभावानामपि केषाश्चित्तथाभावा- त । अथ सहानवस्थानं विरोधो विवक्षितः स भावानां नास्तीति चेन्न।गोत्त्वाश्वत्वादौ तस्यापि भावात् । एकविधा- वन्यनिषेधः स इति चेन्न । भेदे भावभेदयोरेव प्र- सङ्गात् । एकविधिरेवापरनिषेधः स इति चेन्न । निषे. धस्याभावार्थत्वे भावार्थत्वे चासिद्धः । नास्तीति प्रती- यमानत्वमिति चेन्न । घटाभावो नास्तीति घटस्य तथा- ·अभावत्वखण्डनम्। प्रतीयमानतया अभावत्वापत्तेः । अस्तीति भावत्वनिरु- क्तौ यदुक्तं दूषणं तदापत्तेश्च । * भावेति * नैतद्रिकल्पासहत्वादित्याह *नेति* सर्वभावविरोधित्वस्यैव मुख्यत्वादाद्य एवास्त्वित्यत आह * नाद्य इति * तामेवासिद्धिमुपपादयति । नहीति * द्वितीयपि वध्यघातकभावो विरोध उत सहानवस्थानमिति विकल्प्य प्रथममतिव्याप्त्या दूष- पति - नेति * आखुनकुलादीनामपि वध्यघातक- भावादभावत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अथे- ति * लक्षणमावं सहावस्थितानामेव वध्यघातकभा- वात् सहानवस्थानविरोधाभावान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । गोत्वाश्वत्वादिसामान्यानां नियतव्यक्तिवृत्तीनां क- दाचिदपि सहावस्थानाभावादतिव्याप्तिरिति दूषय- ति * नेति * गौरयन्नास्तीतिबोधितेऽश्वस्य निषे. धो न सिद्ध्यति घटाभावोऽस्तीति बोधिते घटनिषेधः सिद्ध्यति तेनैकविधावन्यनिषेधो भावाभावयोः विरोधो विवक्षित इति शङ्कते * एकति * एकवि- ध्यन्यनिषेधयार्भेद उताभेद इति विकल्प्य प्रथम दूषयति * नेति * गौरयमित्युक्तेऽश्वोन भवतीति त- निषेधः सिद्ध्यत्यश्वाभावाविनाभावित्वात् गोरित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थः। अभेदपक्षमुत्थापयति *एकति* तत्र निषेधशब्देन अभाव उच्यते किं वा नास्तीतिप्रतीय- मानत्वमिति विकल्प्य नाद्योऽभावत्वस्याऽद्यापि अनि- रूप्यमाणतयाऽसिद्धरिति परिहरति * नेति* नास्ति- ·१०५४ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे प्रत्ययविषयत्वं तदिति द्वितीयं शङ्कते * नास्ती. ति * अतिव्याप्त्या दूषयति * नेति * नास्तीति प्रतीयमानत्वं विरोधस्तद्वानभाव इत्युक्तं स्यात्त- थाच घटाभावो नास्तीति स्वाभावनिषेधरूपतया प्रतीयमानस्यापि घटस्थाभावरूपत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः। दूषणान्तरमतिदिशति अस्तीति नास्तीति प्रतीते. स्त्यिर्थो विशेषणमुत तच्छन्द आये तदर्थस्थाभाव. त्वस्याद्याप्यसिद्धरसम्भवो द्वितीयेऽपिन भवतिन वर्तत इत्यादिशब्दोल्लिखितप्रत्ययस्थाभावत्वं न स्यात् भावे नास्तिप्रत्ययविषयत्वस्य दर्शितत्वादातव्याप्तिश्चेत्यादि द्रष्टव्यमित्यर्थः। अभावलक्षणान्तरं शङ्कते । ७ अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः। प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वमिति चेन्न।प्रति. योगिनः परार्थत्वेऽतिप्रसङ्गात विरोध्यर्थत्वे चैतदनिरुक्तः असदर्थखे नार्थस्यासिद्धेः अतीतानागतज्ञानादौ वि- षयादिनाऽतिप्रसङ्गात्। *प्रतीति प्रतियोगिज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमभा- वत्वमिति यावत् । भदोऽप्यन्योन्याभाव इति नातिव्या- प्तिः । प्रतियोगीति विशेषणं भावव्युदासार्थम् । प्रति- पोगिशब्देन परमुच्यते किं वा विरोध्युतासदिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * अन्यनिरूप- णाधीननिरूपणीयत्त्वमित्युक्तं स्यात्तथाचातिव्यामिः ·अभावखण्डने लक्षणान्तरनिरासः । १०५५ संयोगसमवायादिसम्बन्धस्य सम्बन्धिनिरूपणीयत्वा. दित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति*विरोधीतिविरोधानिरुक्ती विरोधिनोप्यनिरुक्तिर्विरोधश्च सहानवस्थानादिरूपो निर्वक्तुमशक्य इत्युक्तमित्यर्थः। तृतीयं प्रत्याह #अस. दिति * असत्वमभावस्तथाचाभावेनवाभावनिरूपणं इत्यात्माश्रयात् असम्भवः । असदर्थत्वेऽसत्वस्यासि- डिरिति पाठान्तरं तत्रैवमर्थः प्रतियोगिपदस्यासदर्थत्वे ऽसन्निरूपणाधीननिरूपणमित्युक्तं स्यात्तथाचासिद्धि- रभावस्याधाप्यसिद्धेर्घटाभावः पटाभाव इति भाव. (निरूपणत्वादभावस्येति । असन्निरूपणाधीननि- रूपणत्वस्थातिव्याप्तिमाह * अतीतेति * अभूदूव. ष्टिरिति ज्ञानविधाने च तत्कालमविद्यमानविषयेण निरूपणीयेऽनुमितभाविलिङ्ग तत्कालसमातिरूपणी. येनुमितभाविलिङ्गेन तत्कालमतीनिरूपणीयेति स्वप्र. देशजलपूरणाज्ञाने भाव)त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। विषयादिना निरूपणीये ज्ञानादावपि प्रसङ्गादिति सन्बन्धः । भगातरम्भणितुं विकल्पयति । ८ लक्षणेदोषान्तरकथनाय विकल्पः । यच्च किश्चिदभावस्य लक्षणमुच्यते स भावोऽभावो वा स्यात् । नाद्यः भावस्याभावानाश्रितत्वात् विष- यिधर्मेण च कथमपि तथात्वे तन्निर्वाच्यं स्यात् । अ- १ एतावान् () ग्रन्थः सो० पु० नास्ति ।

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे न्यदेव तद्वदिति चेन्न । तद्वदभावस्याभावत्वे स्ववृत्तिः भावत्वे च व्याघातात् । न द्वितीयः तस्यात्मनि वृत्ती विरोधापत्तेः अवृत्तावव्यापकत्त्वप्रसङ्गादिति । * यच्चेति * अभावस्य लक्ष्यत्वात्तल्लक्षणं भावत्वं युक्तमित्यत आह * नाय इति * भावत्वे द्रव्याद्यन्य- तमं स्यात् द्रव्यादि नाभावाश्रितमित्यसम्भवि लक्षण- मित्यर्थः। माभूद्भावस्याभावाश्रितत्वं तथापि तयवहा. र: स्यात् यथाविषयानाश्रितेनैव ज्ञानेन विषयस्तहानुप- दिश्यते ज्ञात इति तद्भावस्य लक्षणस्याभावानाश्रि तत्वेपि विषयिणि ज्ञाने वर्तमानत्वात्तविषयेऽप्यभावे लक्षणवत्वव्यपदेशः स्थादित्याशयाह * विषयीति * ज्ञानत्वादिषु परिगणितेषु विषयिधर्मेषु त्वदुक्तलक्षण- मन्तर्भवतीति निर्वाच्यमित्यर्थः । परिगणितविषयिध. मेषु ज्ञानत्वादिषु तन्नान्तर्भवति किन्तु ततोव्यतिरिक्त मेवेति शङ्कते * अन्यदिति * ज्ञानत्वादिव्यतिरिक्तमेव तहदिति तत्तुल्यं विषयिधर्मान्तरमभावलक्षणमित्य. र्थः। भवतु यत्किञ्चिदभावलक्षणं तथापि तल्लक्षण- विशिष्टानावस्याभावत्वमेवोत भावत्वमिति षिक- ल्य प्रथमं दूषयति * नेति * लक्षणविशिष्टस्य ततोप्यभावत्वे तल्लक्षणं तत्र न वर्तते वर्तते वा, यदि न वर्तते तहि तत्रैवाव्याप्तिर्यदि वर्तते तदा स्वविशिष्टे स्ववृत्तिरित्यंशत आत्माश्रय इत्यर्थः । स्वरूपेणाभा. घोऽपि लक्षणविशिष्टत्वन भाव एव भवतीति द्विती- ये दोषमाह * भावत्त्वेचेति * अभाव एव लक्षणवि.

·अमावस्य लक्षणान्तरनिरासः १०५७ शिष्टो ऽप्यभावोभाव इति वाक्यमेव व्याहतं नहि भावोऽभावो भवतीत्यर्थः । अभावलचणमभाव इति द्वितीयं कल्पं दूषयति * न द्वितीय इति * अभा- वरूपमावलक्षणं स्वात्मनि वर्तते न घेति वि. कल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तस्योति * दितीये तस्मिन्ने- पास्यापकमित्याह * अवृत्ताविति. अभावस्य लक्षणान्तरं शङ्कते। ९ अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः । प्रतिक्षेप्यविशिष्टमेव यत् प्रतिभाति सोऽभाव इति चेन्न । प्रतिक्षेपानिरुक्तौ प्रतिक्षेप्यानिरुक्तः। विशिष्टश. ब्दार्थश्व निर्वचनीयः स्यात् । तत विशिष्टं विशेषणविशे- ष्यतत्सम्बन्धेभ्यो भिन्नमभिन्नं वा । नायः दण्डपुरु- षसम्बन्धमन्तरेण दण्डिनोऽन्यस्याप्रतीतेः । दण्डिनमानये- त्युक्तेऽतदानयनप्रसङ्गाच्च । तत्सम्बन्धेनोपलक्षितत्वाच- थेति चेन्न । अतहत उपलक्ष्यत्वेऽतिप्रसङ्गात् । तद्वत- श्वान्यत्वात् । सम्बन्धोहेतुः स च तदधिकरण एवेति चेन्न। सम्बन्धात्तदधिकरणसम्बन्धान्यत्वापत्तेरित्येष न पन्थाः । तत्सम्बन्धिनि तत्र व्यवहार इति चेन्न । तस्यापि विशि. ष्टत्वेनान्यस्वापत्ती व्यवहारविषयगतविशेषस्य वक्तुमश. क्यत्वात् । एवं परम्पराकल्पनायामप्यनवस्थामात्रं नतु व्यवहार्यगतो विशेषः कश्चित् । १३३ ·१०५८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे *प्रतीति घटाभावपटाभाव इति प्रतिक्षेप्यघटादि- विशिष्ट एव यो भाति सोऽभाव इत्यर्थः । घटत्ववि- शिष्टावभासघटे प्रतिक्षेप्यविशिष्टावभासधर्मिणि चा- तिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणद्वयम् । प्रतिक्षेपोऽभावः तन्निर्वचनमन्तरेण प्रतिक्षप्यानिर्वचनात्तविशिष्टलक्ष- गासिडिरिति परिहरति *नेति प्रतिक्षेप्यानिरुत्या लक्षणं प्रतिक्षिप्य विशिष्टानिरुत्त्यापि लक्षणासिद्धि- माह * विशिष्टेति विशिष्टानिर्वचनीयतां प्रपञ्चयितुं विकल्पयति * तत्रंति * विशिष्टं विशेषणादिभ्यस्त- त्वान्नरामिति मीमांसकपक्ष प्रतिक्षिपति * नाद्य इति* दण्डी दण्डपुरुषतत्सम्बन्धव्यतिरिक्तश्चत्तानन्तरणाऽपि प्रतीयेत घटव्यतिरेकेणाऽपि पटवन्न प्रतीयतेऽतः प्रतीतिबाधितमित्यर्थः । दण्डपुरुषादिप्रतीतिविलक्ष. णप्रतीतिविषयत्वेन तानन्तरण स्वातनयेणास्ति प्रती. तिरित्याशयाह * दण्डिनमिति * विशिष्टान्यत्वे दण्डिनमानयेत्युक्त दण्डपुरुषतत्सम्बन्धानयनं न स्या- दस्ति चानयनं तस्मादानयनव्यवहारकारणीभूतं वि. शष्टज्ञानमपि विशेषणादिावषयं वाच्यं ज्ञानच्छाप्र- उत्तीनां कार्यकारणभूतानां समानविषयत्वनियमा. दत्यर्थः । दण्डिनोऽन्यत्वेपि तस्य दण्डपुरुषसम्बन्धी- लिक्षितत्वात् दण्डिनमानयेत्युक्तं दण्ड्यानयनवद- ग्डाद्यानयनमपि स्यादिति शङ्कते * तदिति * वि- शष्टमम्बन्धितया विशिष्टवाचिना शब्देन दण्डाद- गेऽप्युपलक्षिता अतस्तषामानयनमिति वा शङ्कते तदिति * दण्डादिभिरुपलक्ष्यमाणो दण्डी दण्डा ·अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः । १०५९ घसम्बन्धितयोपलक्ष्यत उत सम्बन्धितयोति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * विशिष्टमात्रस्योपलक्ष्यस्वा. दुपलक्षणस्य तद्वहिर्भावादुपलक्षणानयनं न स्याद- न्यथाऽन्यस्मिन्नुपलक्षितऽन्यत्र व्यवहार इत्यतिप्रस. क्तिरित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति * तदिति * प्रथमवि. शिष्टवत् द्वितीयविशिष्टस्यापि तद्वता विशेषणादि- भ्योऽन्यत्वात् दण्डाद्यानयनं तत्र स्यादन्यथाऽतिप्रस- तेरेवेत्यर्थः । यद्यप्पतहानुपलक्ष्यत तथापि तदुपल- क्षणे दण्डादिसम्बन्धो हतुः स च विशिष्टविशेषणा. शुभयाधिकरण इति दण्डाद्यानयनं स्यादुपलक्षणहेतु. सम्बन्धाधिकरणत्वादिति शङ्कत सम्बन्ध इति सम्ब. न्धमात्रमुपलक्षण हेतुरुत दण्डाधिकरणमाये घटादेर- प्यानधनप्रसङ्गो द्वितीये दण्डाधिकरणमम्बन्धो न दण्डादावस्ति स्वदृत्तिविरोधादिति तदानयनं न स्या- दिति परिहरति ** नेति * सम्बन्धात्-सम्बन्धमात्रा- त्तदधिकरणसम्बन्धस्थति विशेषणविशेष्यअधिकरणं यस्य सम्बन्धस्य तस्य देवदत्तदण्डविशिष्टस्य केव. लसम्बन्धादन्यत्वाद्दण्डादेर्व्यवहाराविषयत्वापतिरित्य- न्वयः । उत्तरोत्तरसम्बन्धाङ्गीकारेऽप्ययमेव न्याय इ. त्याह इतीति* उपलक्षणपक्षोक्तदोषपरिहाराय दण्ड- पुरुषतत्सम्बन्धानां दण्डिविशेषणत्वाद्दण्डिनि व्य. वह्रियमाणं तेषामपि व्यवहार इति शङ्कतं *नदिति* विशिष्टवैशिष्ट्यं यत्तस्यापि विशिष्टत्वाविशेषणादि. भ्यश्च तत्वान्तरत्वान्न दण्डादिव्यवहारनियामकत्वमि. ति परिहरति * नेति * तदपि वैशिष्ट्यं देवदत्तादि.

·12 चतुथपारच्छेद विशिष्टतया तयवहारनियामकं स्यादित्याशयाह * एवमिति * तत्तद्वैशिष्टयस्यापि विशेषणादिभ्योऽन्य- त्वात् व्यवहारनियमो न स्यात् किन्त्वनवस्थामात्रं परिशिष्यत इत्यर्थः। इदानीं विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योनन्यत्वं ता. किंकमतं दूषयति । १०विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योऽनन्यत्त्वमिति तार्किकमतनिरासः। द्वितीये तु प्रत्येक दण्डिब्यवहारप्रसङ्गो विशेषाऽभा- वात् । न ते प्रत्येकं दण्डिपदार्थाः किन्तु मिलिता इति चेत मिलिता इति किं ते च मेलकं चाभिधीयते उत तेभ्योऽन्य एव कश्चित, आये प्रत्येकं स एव प्रसङ्गः मेलकेप्यधिकः । द्वितीयस्तु प्रतीतिव्यवहारविरोधात्पूर्व- निरस्तः । एकज्ञानारूढो वा अविरलनानाज्ञानारूढो- वाऽनेकश्च सम्बन्धश्च विशिष्ट पदार्थ इति चेन्न । घटपटा- विति बुद्धावारूढौ घटपटौ सम्बन्धश्च घटपटरूपोविशिष्टः स्यात् । घटत्वपटत्वसम्बन्धानां तद्बुद्धावारूढानामभ्यु- पगमेन सम्बन्धस्यापि तबुद्ध्यारोहोपगमध्रौव्यात अन्य. था घटत्वविशिष्टरूपो घटः पटत्वविशिष्टरूपश्च पटः कथमभ्युपेयस्तत्र । नच घटपटावित्यपि विशिष्टमेव, स्वतन्त्रयोः घटपटयोः परस्परासन्बन्धयोस्तत्र व्यवहा रात् न पुनर्यथा दण्डी पुरुषस्तथा घटी पटः पटी घ.

·अभावखण्डने तार्किकमतनिरासः। १०६१ ट इति वा तत्र व्यवहारः । न चैकज्ञानाचारूढतैव तयोर्न मन्तव्या, यतो घटपटाविति द्वित्वं तयोस्तद्यान- वगाहिना कथं विज्ञानेनावगाह्येतेति प्रत्यभिज्ञाप्रस्तावो- तान् दोषानाद्वास्यामः । अत एवाविरलनानाज्ञानारूढ- तापि विशिष्टता निरवकाशा । * द्वितीय इति * दण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्ट- त्वाविशेषादित्यर्थः । दण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्टत्वा- भावात् न प्रत्येकं विशिष्टव्यवहारप्रसङ्गो मिलिताना- मेव पदार्थानां विशिष्टपदार्थत्वस्वीकारादिति शङ्कते * न त इति * तदेव दूषयितुं विकल्पयति * मिलिता इति* मेलकमिति श्रणावत् प्रत्येकं विशिष्टत्वाविशेषा- त्तयवहारप्रसङ्ग एव प्रथमकल्प इत्याह * आय इति * मेलके च दण्डिव्यवहारप्रसङ्गोऽतिरिच्यते इत्याह . मेलक इति * मेलकोविशेषणादिभ्योऽन्य एवं मिलितपदेनोच्यत इति द्वितीयं दूषयति * द्वि- तीयस्त्विति * देवदत्तादिप्रतीति विनापि तत्प- तीतिः स्यात्तथा तदानयनं विनापि दण्ड्यान. यनं स्याबस्वन्तरत्वात् घटवदिति विरोध इत्यर्थः । एकज्ञानारुढत्वेनाविरलनानाज्ञानारूढत्वेन वा मिलि. तपदप्रयोगोन तत्वान्तरत्वाभिप्रायेणातो न प्रतीतिवि. रोधो नापि केवलदण्ड्यादौ प्रसङ्ग इति शङ्कते * ए. केति * एकज्ञानारूढः सम्बन्धोऽनेकश्च विशिष्टपदार्थः अथवाऽविरलनानाज्ञानारूढः सम्बन्धोऽनेकश्च वि. शिष्टपदार्थ इत्यन्वयः । एकज्ञानारूढ इत्युक्ते घटमात्र ·१०६२ खण्डनखण्डखाद्य चतुर्थपरिच्छेदे ऽतिप्रसङ्गनिवारणाय सम्बन्ध इत्युक्तम् । केवलसम्बन्ध- निवारणायानेकश्चति । घटपटौ रूपं समवेतं इत्यनेक- प्रतीतिविषयनिवारणायैकेति । द्वितीयलक्षणपि का. लविलम्बनोत्पाद्यमाननाज्ञानारूढानांविशिष्टत्वं वार- यत्यविरति । अतिव्यापकत्वेन दूषयति * नेति विशिष्टप्रव दर्शयति * घटपटरूप इति * घटपटाविति- युद्वौ न सम्बन्धाभात्यतो न वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इत्याश- ड्याह * घटत्वति घटपटयार्मियः सम्बन्धास्फु. रणपि घटत्वसामान्यात्सम्बन्धप्रतीतिरस्तीत्यर्थः । विपक्ष दोषमाह * अन्यथेति * घटयुद्धौ घटत्त्वस्य पटयुद्धौ पटत्त्वस्य सम्बन्धाप्रतिभासे न घटत्त्वादिजा- तिसिद्धिः प्रमाणान्तराभावादित्यर्थः । घटपटरूपस्य विशिष्टस्य लक्ष्यत्वेन स्वीकारान्न लक्षणस्य तत्रातिव्या- प्तिरित्याशङ्याह * नचेति * कुत इत्यत आह *स्वतन्त्रे. ति * व्यवहारस्वातन्त्र्यमेव दर्शयति * न पुनरिति * घटपटाविति द्विवचनप्रयोगान् द्वित्वभव तयोर्भाति न पुनस्तावप्यकज्ञाननातो न वैशिष्टयप्रसङ्ग इत्यत आह । नचेति * आदिपदेनाविरलनानाज्ञानारूढत्व. ग्रहणम् । कुतो न मन्तव्येत्यत आह * यत इति * तत्तेदन्ताविशिष्टाश्रयमेकत्त्वं तवयानवगाहिनाऽनु- भवन स्मरणेन वा गृह्यतेत्युक्तं तथा घटपटस्वरूपान- वगाहिज्ञानेन तद्वित्वं नावगाह्यतेत्यर्थः । उक्तातिव्या. प्तिं द्वितीयलक्षणेऽप्यतिदिशति * अत इति * घटपंट- रूपोविशिष्टः स्थादित्युक्त होषादेवत्यर्थः । दण्डीति प्रत्ययेन घटपटावितिप्रत्ययस्य तुल्यत्वादितिद्रष्टव्यम् ।

·अभावस्य लक्षणान्तरनिरासः । १०६३ उक्तातिप्रसङ्गनिवारणाय लक्षणान्तरं शङ्कते । ११ अतिप्रसङ्गनिवारकलक्षणान्तरनिरासः । अथाप्रकाशमानासम्बन्धोऽनेक एकबुद्ध्यारूढस्तथा नचैवं घटपटौ तत्कथमुक्तदोषापत्तिरिति चन्न । अ- प्रकाशमानोऽसम्बन्धाययारित्ययमप्यर्थो विशकलित इ. ति घटत्वपटत्वव्यक्त्यादिवैशिष्टयमपि तत्र भज्येता. विशेषात् । * अथेति * घटपटावित्यस्य वैशिष्ट्यव्यावृत्तये विशेषणमप्रकाशति। एकस्वरूपव्यावृत्तयऽनकेति । अ- नेकवुद्यारूढव्याहत्यर्थमेकबुद्धीति। तथा-विशिष्ट इत्य- र्थः । घटपटयोस्तु परस्परमसम्बन्ध एव प्रकाशतेऽतो- नाप्रकाशमानासम्बन्धत्वमतो न वैशिष्टयापत्तिरिति निगमयति * नचंति * लक्षणवाक्यस्य पर्यवमितमर्थ दर्शयन्परिहरति * नेति * इत्युक्तं स्यादित्यध्याहारः। अस्त्वयमर्थः कोदोष इत्यताह * अपमपीति * घटपटा- वित्येवंरूपोऽर्थः सङ्घटितोभासमानापि त्वया विशक- लित इति कृत्वा घटपटावित्यस्मिन् ज्ञाने घटत्वपट. स्वाभ्यां सम्बन्धप्रतीतावपि तयोः परस्परसम्बन्धाप्र. तीतेः स्वजातिभ्यां वैशिष्ट्यप्रतीतिरपि न स्यादित्यर्थः । पुनरपि घटपटावित्यस्य विशिष्टत्वप्रसङ्गपरिहा- राय लक्षणान्तरं शङ्कत । १२ अतिप्रसङ्गनिवारक लक्षणान्तरनिरासः । अथ धर्मधर्मिसम्बन्धाः स्वतन्त्रा एवैकवुद्ध्यारूढा- ·१०६४ बण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे स्तथा नच घटपटौ धर्मधर्मरूपावित्यनतिप्रसङ्ग इति चेन्न । धर्मत्वस्यैकस्य दण्डादिगुणादिसाधारणस्य व- क्तव्यत्वापातात् । सोऽप्येष्टव्य इति चेत् । इष्यतां प- रं तस्यापि वालुकावद्विशकलितस्योपगन्तव्यत्वेन धम्र्ये- व किन्न धर्मः स्यात् । तथाप्रतीत्यभावान्न स्यादिति चेन्न । त्वदुक्तकप्रतीत्यारोहस्याविशेषे प्रतीतिरपि तथा कि- न स्यात् । मास्तु धर्मत्वमनुगतं तत्तद्रूपादिपदार्थस्वरू- पमेव तथा विचित्रं यत्तदेव धर्मिणा सम्बन्धेन च- सममेकबुद्ध्यारूढ़ विशिष्टं नान्यदिति चेन्न । तेषां स्वरू- पाणां भेदेन नानाभूतेषु विशिष्टेषु अनुगता विशिष्टबु- द्विन स्यात् । सम्बन्धमपि तर्हि विलुप्तैवस्वभावादेव रूपादिकं तथाविधमाधत्ताम् । एतदपि किं नस्यादितिचे. त्तर्हि वराकोधर्म्यपि विसृज्यतां यथा बिना सम्बन्धं वि- शिष्टबुद्दी रूपादिस्वभावसामर्थ्यात्समर्थिता तथा वि. ना धर्मिणमप्यास्त्विति जितं जैनैः । अथेति * स्वतन्त्रा इति विशिष्टस्यानुपसर्ज. नीभूता इतिविशेषणं-दण्डादीनां विशिष्टस्य विश- पणत्वे कथितदूषणं परिहर्तुम् । धर्माधर्मविशेषणेन क- थमुक्तप्रसङ्गनिवारणमित्यत आह * नचेति * परिहरति *नेति दण्डी देवदत्तो रक्तः पट इति द्रव्यगुणादिभि- द्रव्यगुणादेर्विशिष्टत्वं दृश्यते तस्य द्रव्यगुणादि प्रति ·भभावखण्डने विशिष्टनिरासः। द्रव्यगुणादेईमत्वं वाच्यमेवश्च तद्धर्मत्वमननुगतं चे दव्याप्तिरनुगतं चेद्दर्शनीयं तदित्यर्थः । धर्मवाधि- करणं धर्म इति दण्डादौ धर्मत्वं वक्तुं श. क्यत इति शङ्कते * सोऽपीति * विशिष्टस्याद्या. प्यसिद्धेः धर्मत्वयुक्तोधर्मइति वक्तुमशक्यत्वाद्धर्मत्वं दण्डादयश्च अयःशलाकावत् विशकलिताः स्वीका- र्यास्तथाच धर्मिणोऽपि धर्मत्वं किं न स्यात् विशक- लितधर्मत्वस्य तत्रापि भावादिति परिहरति * इष्य- तामिति धर्मिणो धर्मत्वविशिष्टत्वेन प्रतीतिव्यवहा- राभावान्न धर्मत्वमिति शङ्कते * तथेति * एकयुद्ध्या- रूढत्वं विशिष्टव्यवहारनिदानं त्वयाऽङ्गीकृतं तत्रापि सम्भवति धर्मधर्मिसम्बन्धा एकयुद्ध्यारूढा इत्युक्त स्वादतो धर्मिणोपि धर्मत्वविशिष्टव्यवहारः स्यादिति दूषयति * नेति * यदा पूर्वोक्तघटपटस्वरूपैक विशि- ष्टप्रसङ्गे तथाप्रतीत्यभावादित्याशयपरिहार इति योज्यम् । अनुगतं धर्मत्वं निरूपणन सहते चेन्माभूत का क्षतिरिति शङ्कते * माऽस्त्विति * तर्हि द्रव्यादिष्टु अनुगतधर्मयुडिन स्थानिमित्ताभावादित्याशयाह तदिति * रूपादीनां स्वरूपमेव तादृशयुद्धिनिमित्तीम- त्यर्थः । किं तद्विचित्रस्वरूपमिति दर्शयति यदिति * रूपादेः स्वरूपमेव धर्मिणा सन्वन्धेन च सहितमेक- बुद्ध्यारूढं विशिष्टं न तत्वान्तरमित्यर्थः । स्वानुगतो. पाध्यभावे क्षतिमाह * नेति * स्वरूपाणां व्यावृत्त- स्वेनानुगतवुद्धिनिदानत्वाभावात् अनुगतविशिष्टयु- डिरनुगतधर्मबुद्धिश्च न स्यादित्यर्थः । धर्मिणा ·१०६६ खण्डनस्त्रण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद सम्बन्धेन च साहित्यं यदुक्तं तदपि न सिध्यति स्वभा ववैचित्र्यं वदत इत्याह *सम्बन्धमिति यथाऽनुगतमुपा धिं लुम्पसि तथा सम्बन्धमपि लुम्प एकज्ञानारू. विशेषणं विशेष्यं च विशिष्टप्रत्ययमाधास्यति स्वभा वादेवेत्यर्थः । सम्बन्धोपि लुप्यतामयमिष्ट एव प्रसङ्ग इत्याह *एवमिति * प्रतीयमानसम्बन्धत्यागे धर्मिणो- पि त्यागप्रसङ्ग इति परिहरति * तहीति * कथं ध. मिविसर्जने धर्मिविशिष्टप्रत्यय इत्यत आह “यथेति* सम्बन्धाभावेपि रूपादिस्वरूपसामर्थ्यादेव विशिष्ट. प्रत्ययवत् धर्म्यभावेपि तत एव विशिष्टप्रत्ययः स्या- दिति न रूपादिमत्घटादि धर्मिभूतमस्ति किन्तु रू- पादिभिरेव रूपवान् घट इत्यादिव्यवहारो निर्वय॑ते स्वलक्षणत्वात् सर्वस्येति स्वीकुर्वद्भिदिजितमित्ययः । शुक्लः शङ्ख इत्यादिसमृष्टप्रत्यये धर्मातिरिक्तधर्मि- प्रतीतेस्तदपलापोऽशक्योऽनुभवविरोधादिति प्रती. तिबलेन चोदयति । १३ प्रतीतिबलेनातिरिक्तधर्मिसिद्धिनिरासः । स्यादप्येवं यदि शुक्ल इत्येतावन्म नायव प्रती- येत, किन्तु शुक्लः शङ्ख इत्यादिना प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यमुलखता धर्म्यप्यानीय दीयत हु- ति चन्न । शङ्खत्वजातरुपधिर्वा रूपादरविरल- ताहगवस्थितस्य वा स्वरूपवलक्षण्यमेव तत्पदे- ऽभिषिच्यता यन विनाऽप्याधिकरणं सामानाधिकरण्यव्य- ·अभावखण्डने धर्मिनिरासः । १०६७ वहारः स्यात् । किश्च नैतावन्मात्रं, बुद्धिमादाय तदर्थ- गतवैचित्र्यान्तरखण्डने बुद्धिरेव स्वकारणसामर्थ्यात्तथो- त्थिता तत्तद्वयवहारप्रसवित्री स्वीक्रियतां कृतमर्थव्य- सनेन । तस्मात्- "प्रत्येतव्यस्य वैचित्र्य प्रत्ययोलेखसाक्षिकम् । धियं निवेश्य लुम्पढ्यो भङ्गं सायेव यच्छति" ॥१॥ अनुभवाऽन्यथासिद्ध इति पारहरांत * नांत * शङ्खत्वस्य जातेः स्वरूपवैलक्षण्यमेव वा नैरन्तर्येणै. कघुयारूढतयाऽवस्थितस्प रूपादे स्वरूपवलक्षण्यमेव वा धर्मिपदेऽभिषिच्यतां किमन्येन धर्मिणेत्यर्थः । अ. तिप्रमगान्तरमाह * किञ्चति * नैतावन्मानं दूषणम- विरलनानाज्ञानमादाय विशेषणाद्यतिरिक्तविशिष्ट- खण्डने वैशेषिकेण क्रियमाणे न तस्य स्वरूपादिर- पि सिध्येत् पूर्वपूर्ववासनासमुत्थितसवित्तेरेव तत्त. यवहारजनकत्वसम्भवादिति बाह्यापलाप एव स. त्रि स्यादित्यर्थः । यस्माद्दण्डादिप्रत्ययविलक्ष. णे दण्डीतिप्रत्यये सति तदपलापोऽशक्यस्तस्मा. दिति फलितं श्लोकेन सगृह्णाति । एकैकस्मिन्यादृशः प्रत्ययः शब्दोवा ततो विलक्षण एव दण्डीतिप्रत्ययः शब्दश्चातो ज्ञातव्यस्य वैचित्र्यं प्रत्ययोल्लेखसाक्षिकंतन लुप्यते वैशेषिकादिभिर्विशिष्टं वस्त्वन्तरं नास्ति वि. लक्षणबुद्धिरेव तह्यवहारं जनयतीतिवदद्भिस्तेभ्यो ·१०६८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे भङ्ग मनुभव एव प्रयच्छतीत्यर्थः। अर्थवैचियस्थाने धियं निवेश्यार्थ खण्डयतोपिः नुभवविरोधो यतोऽदृश्ये प्रतियोगिनि धर्मिमात्रधिर मभावस्थानेऽभिषिक्तवानितिशङ्काव्याजेन तस्या शतोऽनुभवविरोधमाह। १४ विशिष्टनिरास युक्त्यन्तरम् । यत्तु केन चिदभावस्य स्थाने तन्मात्रधीरभिषिक्त तत्तस्य परमुचितम् । गुरुर्धियमभावस्य स्थाने स्थानेऽभिषिक्तवान् । प्रसिद्धएव लोकेऽस्मिन् बुद्धबन्धुः प्रभाकरः ॥२॥ अपि चैकबुद्धयारूढोऽनेकश्च सन्बन्धश्च विशिष्ट- इति पक्षे योप्येवंरूपवैलक्षण्यभाविशिष्ट इति कथ्यते सोऽप्ययं विशिष्टोऽविशिष्टाद्वैलक्षण्येन बोध्यमानो ज्ञानम- न्तर्भाव्यैव स्यादिति तत्र तत्रापि ज्ञानान्तरनिवेशनेऽ. नवस्था कचिदनिवेशे तदभावादविशिष्टत्वे शेषस्याऽऽमू- लमविशिष्टत्वापातः । तद्योग्यस्तथेति चेत् । न तर्हि यो- ग्यतापि तद्विशेषणं वालुकावदसंलग्नाऽतिप्रसज्जिकैवे- त्युक्तमावर्त्तते । * पत्त्विति* यत्तु परं तत्तस्यैवेतियावत् । उक्तमर्थ श्लोकेनोपनिबध्नाति * गुरुरिति * गुरुरभावस्य स्थाने धियमभिषिक्तवानितियत् तत् स्थाने स्थानेशब्दोनिपा. तत्वात युक्तमित्यस्मिन्नर्थे। बुद्धोषन्धुर्यस्य स बुद्धबन्धःक्ष- ·अभविखण्डने विशिष्टनिरासः। १०६९ णिकप्रमाणसम्बन्धिसत्वमङ्गीकुर्वताऽभावक्षणिकत्वा. धुपगमादिति भावः । विशिष्टखण्डने युक्त्यन्तरं वक्तुं पूर्वोक्तलक्षणमनुवदति * अपि चेति * एवंरूपवैल- क्षण्यहीनेभ्यो वैलक्षण्यगुणो विशिष्टोऽस्तु को दोष इत्यत आह *सोऽपीति * स तावविशिष्टः अविशि- शादैलक्षण्येन बोध्यते नवा नचेदविशिष्टाविशिष्टस्य वैलक्षण्यज्ञानाभावात् विशिष्टस्याविशिष्टाद्वैलक्षण्यन्न- सिद्धयेत् युद्यते चेत् तद्विशिष्टाद्वैलक्षण्येन युद्धादविशि- ष्टाद्विशिष्टवैलक्षण्यं युध्यत उतायुद्धाद्यद्यबुद्धात्तदा ख- तो वैलक्षण्येनाबुद्धात् स्वस्य वैलक्षण्यज्ञानाभाववत्त- तोपि तन्न स्याडुद्धाचेत्तदास्माद्वैलक्षण्येन स्वस्य वै. लक्षण्यज्ञानाभावात् सोपि न स्यात्तदर्थ तत्र तत्र ज्ञानान्तरनिवेशनेऽनवस्थेत्यर्थः । यद्यनवस्थापरिहा- राय कचिद्वैलक्षण्यज्ञानन्नेष्यते तत्राह * कचिदिति * यत्र वैलक्षण्यशृङ्खलाविच्छेदस्तत्र वैलक्षण्यज्ञानाभावेन विशिष्टत्वासिद्धरामूलमविशिष्टत्वापात इत्यर्थः । वि. लक्षणज्ञानविषयत्वाभावेऽप्यविशिष्टाद्वैलक्षण्यज्ञान- योग्यस्थ विशिष्टत्वेन विवक्षितत्वान्नानवस्थेति शङ्कते *तदिति* दूषयति *तहीति* योग्यतापि विशेषणं भवन्ती विशिष्टे विशिष्टाऽविशिष्टा वा यदि विशिष्ट तर्हि तत्तज्ज्ञानापेक्षयाऽनवस्था यद्यविशिष्टा सर्वत्रैव तन्निमित्त प्रतीतिप्रसङ्गोऽविशेषादित्यर्थः । एकज्ञानारूढत्वमित्युक्तं तदपि दुनिरूपमित्याह । १५ विशिष्टस्यैव प्रकारान्तरेण निरासः । एवमकमिति ज्ञानमित्यारूढमित्यादिद्वारै द्रष्टव्य- ·अण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छदै म् । तथाहि- "अविशिष्टाहिशिष्टस्य वैशिष्ट्ये यदि धीविशेत् । तद्वद्विधाराविश्रान्तिः स्याह। मूलाविशिष्टतेति ॥३॥ विशिष्टनिरासेन च सर्वाणि लक्षणानि निरस्ता नीति मन्तव्यं यथा गुणाश्रयोद्रव्यमित्यादि । * एवमिति * एकत्वविशिष्टमेकमुच्यते ज्ञानत्व विशिष्टं ज्ञानमारूढत्वविशिष्टं आरूढं सम्बन्धत्वविशि ष्टः सम्बन्धस्तस्य विशिष्टानभ्युपगमेऽसिद्धेर्न विशिष्ट व्यवहारसिद्धिरित्याशयः। उक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयात: तथाहीतिावाशष्टस्याऽविशिष्टाद्वैशिष्टये वैलक्षण्येधी प्रवेशमन्तरेण वैलक्षण्याऽसिहेर्यदि वैलक्षण्यधीविशेत तर्हि तद्युद्धिधारानवाधिवेऽनवस्थाप्रसङ्गात् कचिद्धि. श्रान्तौ तत्र विशिष्टत्वाऽसिद्धस्तत्मभृत्यामूलमवि. गिष्टताऽऽपद्यतइत्यर्थः । विशिष्टनिरासेन न केवलम- भावनिरासः सिद्धः किन्तु सर्वलक्षणनिरासः स्यात्प. क्षधर्मतादिविशिष्टत्वाल्लक्षणस्येति विशिष्टखण्डनस्य महत्प्रयोजनम् । विशिष्टदृष्टशन्तव्याजेन द्रव्यादिखण्डन प्रस्ताति * यति * इति अभावखण्डनं विशिष्टखण्डनश्च । द्रव्यलक्षणखण्डनेऽधिकं दूषणमाह । १६ द्रव्यलक्षणखण्डनारम्भः । इतोऽपि गुणाश्रयो द्रव्यमित्यसङ्गतं तथाहि-कथमेत- ·द्रव्यलक्षणखण्डनम् । १०७१ लक्षणमवधारणायं सङ्ख्यारूपगुणवत्तया रूपादेरपि प्रती- तः।भ्रान्तिरसाविति चेत् । पृथिव्यादौ कथमभ्रान्तिरिति वक्तव्यम् । तत्र बाधकाभावादिति चेत् । तुल्यम् । गुण- स्य गुणवत्तायां बाधकमस्माभिरवश्यं वक्तव्यं निर्गुणा गुणा इति सिद्धान्तादिति चेन । रूपादेर्गुणत्वस्यैव नि- श्वेतुमशक्यत्वात् । * इतोऽपीति * गुणत्वाचाश्रयगुणादिष्यावृत्यर्थ गुगावविशेषगन् । अनिल्याप्त्यायभाव कथमस- ङ्गतं लक्षणमित्यतस्तदुपपादयति तथाहीति सिता. सिनहरितपीनरक्ततया पञ्च रूपाणि मधुरादयः षड्. रसा इति सङ्ख्याल क्षणत्वापादातिव्याप्तिरित्यर्थः । पञ्चायाकारबुद्धिविषयतया द्रव्यमारूप्यात् रूपादौ सङ्ख्याप्रतीतिस्तत्र भ्रान्तेति तत्र नातिव्याप्तिरिति शङ्को भ्रान्तिारति भ्रान्तरभ्रान्तिपूर्वत्वात्पृथिव्यादौ तत्र अभ्रान्तिरिति वाच्यन्न तन्निश्चयोमानाभावादिति परिहरति * पृथिवीति * इयं प्रतीतिन भ्रान्तिरवा. ध्यप्रतीतित्त्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति मानं शङ्कते * त. ति* समस्समाधिरित्याह * तुल्यमिति * प्रत्यक्षवा. धाभावेपि पौक्तिकवाधाभ्रान्तत्वं शङ्कते *गुणस्यति स्ववृत्त्यनवस्थादिरूपयाधकमित्यर्थः । कुत इत्यत पाह * निरिति * रूपादेर्गुणत्वस्यासिद्धानवस्थादीति प- रिहरति * नेति * सामान्यवान् गुणः संयोगविभागयोरनपेक्षो न

·१०७२
खण्डमखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
कारणं गुण इति तल्लक्षणयोगादूगुणत्वं रूपादेरि
शङ्कते।
१७ गुणलक्षणनिरासः ।
सामान्यवान् गुण इत्यादिगुणलक्षणयोगात्तन्निश्च
इति चेन्न । अगुण इति गुणलक्षणांशस्यासिद्धेः सला
वत्तया प्रतीतेविद्यमानत्वात् । भ्रान्तिरिति चेन्न । प
पराश्रयप्रसङ्गात् । सङ्ख्यावत्तया प्रतीते_न्तित्वे गु
लक्षणसिद्धिः तत्सिहौ च बाधेन भ्रान्तित्वस्थापनम
नच हेत्वन्तराद्रूपादेर्गुणत्वसिद्धी बाधकसिद्धिः दृष्
न्तस्यापि सङ्ख्यायोगिप्रत्ययाक्रान्तत्वेन प्रसक्तद्रव्यव
टिप्रवेशतया गुणत्वेनासिद्धेः । सङ्ख्यायाः सङ्ख्यावर
नानवस्थाप्रसङ्गन्निःसङ्ख्यत्वव्यवस्थिती
सम्भविष्यतीति चेन्न । पृथक्केनापि तस्याः सम्भा
तद्रव्यकोटिप्रवेशत्वात् । एवं पृथक्त्वस्यापि सा
दृष्टान्त
वत्तयेति ।
* सामान्यति * उत्तरत्रिकद्रव्यकर्मव्यावृत्त्य
नि विशेषणानि । गुणनिश्चयमन्तरेण तत्पतियोगि
स्यास्य गुणत्त्वस्य गुणशून्यत्वस्य लक्षणांशस्यासि
विशेषणासिद्धिलक्षणस्यान्यथाऽन्योन्याश्रय इति प
हरति नेति असिद्धौ हेतुमाह* सङ्ख्यति * स
ख्यावत्वपतीते_न्तित्वादगुण इति विशेषणसिा
१मसङ्गापत्तिः । सङ्ख्यावरवेति मू.पु. पा० ।

·गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। २०७३ . रिति शङ्कते * भ्रान्तिरिति * परस्पराश्रयानकस्यापि सिद्धिरिति तदेवोपपादयति*सङ्ख्योति रूपादयोगुणाः सामान्यवत्वास्पर्शवत्वाक्रियत्वेसति बायेंद्रियग्राह्य त्वात्सङ्ख्यावदित्यनुमानतो रूपादेर्गुणत्वसिडेन पर- स्पराश्रय इत्यनवस्थाप्रसङ्गस्य बाधकत्वसिद्धिरित्याश- झ्याह *नचेति* कुत इत्यत आह दृष्टान्तेति एका स- ङ्ख्याऽनेका सङ्ख्योतसङ्ख्यावत्वप्रतीत्या गुणत्वासि. डौ साध्यवैकल्यात् दृष्टान्तस्येत्यर्थः । सख्यायाः सङ्- ख्यावत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गादगुगेत्यादिलक्षणात् गुणत्वसि- डौ सैव दृष्टान्तोभवतीति शङ्कते *सङ्ख्येति* पृथकत्व- गुणयोगित्त्वसम्भवात्तथापि साध्यशून्यं निदर्शनमिति परिहरति * नेति* तर्हि पृथत्वस्य पृथकान्तरयोगेऽन- वस्थानाद्गुणत्वसिद्धौ पृथत्वमेव दृष्टान्त इत्यत आह * एवमिति * पृथत्कान्तरायोगित्वपि हिपृथकस्य पृथत्कामिति सङ्ख्यावत्वप्रतीतेःसाध्यवैकल्यमित्यर्थः । गुणलक्षणान्तरमाशय निराचष्टे । १८ गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः । जातीतरानाश्रयोऽकर्मरूपो गुण इत्यपि न, गुण इत्यपि न, जातिव्या- पकत्वात् । जातिमात्राश्रय इत्येवार्थ इति चेन्न । अभा- वाश्रयतया सर्वाव्यापनात् । जातिमात्रभावाश्रयइति चेन्न । उपाधीनामपि तदाश्रितत्वात् । नोपाधीनामाश्र- यो रूपादिः किन्तु कथमपि सम्बन्धी तावतैवानुमादिप्र- वृत्तिरिति चेन्न । उपाधिसम्बन्धं प्रत्यप्याश्रयत्वस्य मन्त- १३५

·१०७४
ल
खण्डमखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे
व्यत्वात् । अन्यथा यदि किञ्चिद्रूपमत्र नेष्यते तदा
मान्यविशेषानुमानं तत्र न स्यात् । व्यधिकरणय
म्यगमकभावानभ्युपगमात् । तस्माद्यदेतदेव लक्षणं
त्तावन्न जातिरूपं तदिदं रूपं यदि रूपादौ नास्ति त
नीमस्ति, यद्यस्ति तदा नास्तीति विचित्रण
त्युक्ते न लगति मालगेत्युक्तं च लगतीति प्रवह्नि
मनुकरोति ।
* जतीति * द्रव्यव्यावृत्त्यर्थ जातीतरान
यत्वविशेषणं तस्य गुणाद्याश्रयत्वात् । तदन्याश्रय
निषेधेऽर्थात् जातिमात्राश्रयत्वादिकर्मरूपसिहेः
मान्यादिव्यवच्छेदः । कर्मव्यवच्छेदार्थमकर्मति
षणम् । यथाश्रुतस्यातिव्याप्तरित्याह *जातीति
तीतरानाश्रयत्वादकर्मरूपत्वाच्च गुणत्वप्रसङ्ग
र्थः । ननु जातेर्जातीतरानाश्रयत्वमसिद्धं समवा
श्रयत्वादितिचेन्मैवम् । समवायकटाक्षेण गुणस्य
तदसिद्धिप्रसङ्गादिति । विशेषनिषेधस्य शेषा
ज्ञाविषयत्वात् जातिमात्राश्रयत्वं विवक्षितन्तद
वाच्च जाते तिव्याप्तिरिति शङ्कते * जातीति *
सम्भवेन तं दूषयति *नेति गुणानां जात्याश्रय
गुणाद्यनन्ताभावाधिकरणत्वेन मात्रार्थाभावादसि
लक्षणस्थेत्यर्थः। मात्रशब्देन जातिव्यतिरिक्तभावा
श्रय त्वस्य विवक्षितत्वान्नासिन्हिरिति शङ्कते*जात
जातिव्यतिरिक्तलक्षणप्रमेयत्वादिभावोपाधीनांगु

·गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। १०७५ श्रयत्वादसिद्धिलक्षणस्यति परिहरति * नेति * उपा. धिं प्रत्याश्रयत्वन्नास्ति रूपादेरिति शङ्कते *नेति* उपा- ध्यनाश्रयत्वे रूपादेरुपाधिभिः सम्बन्धो न स्थादित्यत आह * किन्त्विति * कार्योत्पादनशक्तेः कार्यगतत्वा. भावपि कार्यसम्बन्धवदनाश्रितोऽप्युपाधिस्तनिष्ठः ताव्यवहारं स्वभावभेदादेव जनयतीत्यर्थः । कथं तर्हि लक्षणस्य केवलव्यतिरेक्यनुमानस्य पक्षधर्मतत्यत आह *तावतेति* परिहरति नेति भावस्वरूपमेव सम्बन्धोऽन्य एव वा, उभयथापि सम्बन्धस्य रूपाया- श्रयत्वमाश्रयणीयमन्यथा पक्षधर्मत्वाभावात्तद्ग- तवैधाग्रसाधनत्वप्रसङ्गात्तनिष्ठत्वे जातिमात्राश्र- यत्वासिद्धिरित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनोपपा- दयति *अन्यथेति* यदि किञ्चिद्भावरूपं गुणेषु नेष्यते तदाऽयं सामान्यगुणोऽयं च विशेषगुण इत्यनुमान- स्य व्यधिकरणसिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । व्याघातान्नैव. मभ्युपेयमित्युपसंहरन् लक्षणस्थाजातिरूपत्वं दर्श- यति *तस्मादिति* व्याघातमेव दर्शयति *तदिति* अत्यर्थ विचित्रेण प्रकारेण त्वदीयमिदं लक्षणं प्रहेलि- काक्रीडामनुकरोतीति सम्बन्धः । जातिमात्रभावाश्र- योऽकर्मरूप इति लक्षणं यदि लक्ष्ये नास्ति तदा हेतोः प. क्षधर्मत्वं यद्यस्ति तापक्षधर्मत्वं यथा बालोन्मत्तादि लगेत्युक्ते न लगति मालगन्युक्ते लगतीति विज्ञातं वै- चिव्यं तत्तुल्यमित्यर्थः । यद्वा लगत्युक्ते न लगति मा. लगत्युक्ते लगतीति । एवं गुणलक्षणानिरूपणेन रूपादेर्गुणत्वासिद्धि-

·१०७६
खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे
मुक्त्वा द्रव्यलक्षणे दूषणान्तरमाह ।
१९ द्रव्यलक्षणे दूषणान्तरम् ।
अपि च गुणाश्रय इत्यत्र कश्वाश्रयार्थः ? स
यीति चेन्न । गुणत्वादेरपि द्रव्यत्वप्रसङ्गात् गुप्
च्छिन्नस्य समवायस्य गुणत्वेऽपि विश्रान्तत्वात् ।।
समवेतो यत्र स गुणसमवायीति विवक्षितमिति चे
यत्रेत्यस्याधिकरणार्थस्याद्याप्यनिरूपणेन तेनैव त
कारानुपपत्तेः । इहेति प्रत्ययहेतुराधार इति चे
इह शङ्ख पीतिमेति प्रत्ययाच्छङ्खस्य पीतगुणाधिकर
त्वप्रसङ्गात् । भ्रान्तिरसौ यथार्थश्च प्रत्ययोऽत्र विवक्षि
इति चेन्न । तदर्थासत्त्वनिरूपणव्यतिरेकेण तदप्रामाण
स्य बोधुमशक्यत्वात् । न चाद्यापीहेति प्रत्ययस्या
प्रतीतो यत्प्रतियोगिकमसत्त्वं तत्र निरूप्यते । पीतर
प्रतियोगि तच्च क्वचित्सिद्धमेवेति चेन्न । तस्य प्रमित
वादेवासत्त्वानुपपत्तेः । तत्र न तस्य प्रमितत्वमा
चेन्न । तत्रेत्याधारत्वानिरूपणादिति ।
*अपिचेतिनकोपीत्याक्षिप्तमपि पृष्टं मत्वा तन्निर
क्तिं शङ्कते * समवायीति अतिव्यापकमिति दूषय
ति नेति प्रसङ्गमेव स्पष्टयति *गुणेति सम्बन्ध
द्याश्रयत्वादित्यर्थः।गुणः समवेतो यत्र स गुणसमवार्य
विवक्षितो नच गुणत्वादौ गुणत्त्वस्य समवेतत्वमि
त्यतिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते * गुण इति * यतिनिर्दिष्ट

·द्रव्यलक्षणे दोषान्तरम्। १०७७ स्थाधिकरणत्वस्याऽसिद्धतया तेनैव तन्निरूपणमयुक्त- मात्माश्रयादिति परिहरति *नेति* इहेत्येवंरूपायाः प्रतीतेर्यकर्मतया कारणं तदाश्रयपदार्थ इति शङ्कते * इहति* * प्रत्ययमानहेतुत्वमधिकरणत्वमुताभ्रान्तस्येति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति द्वितीयं शङ्कते *भ्रान्ति. रिति*भ्रान्तित्वमेवासिहमिति परिहरति नेतिकि- मिहेतिपदार्थस्यासत्त्वप्रतियोगित्त्वमुत पीतत्वस्यति विकल्प्याद्यं दूषयति *नचेति* इह पीतिमा नास्तीति इह पदार्थावच्छिन्नं पीतत्वं निषेध्यतया निरूपणीयं त- दाश्रयानिरूपणान्न शक्यनिरूपणमित्याशयः । पीत. त्वमानं प्रतियोगीति द्वितीयं शङ्कते * पीतत्वमि- ति * तथाप्यमितपतियोगिकनिषेधानुपपत्तिरित्यत आह * तचेति * पीतत्वस्य येन रूपेण प्रमितत्वं तेनैव रूपेण प्रतियोगित्वमुताप्रमितरूपेणेति वि- कल्प्य प्रथममसम्भवेन दूषयति * नेति * द्वितीय मुत्थापयति * तत्रेति * आध धारपदार्थघटितरूपेण तस्याप्रमितत्वं वाच्यं तस्याद्याप्यसिद्धरप्रसिद्धप्रति- योगिकनिषेधाऽनुपपत्तिरवेति परिहरति * नेति * अस्तु तर्हि समवायिकारणं द्रव्यमित्यत आह । २० द्रव्यस्य लक्षणान्तरदूषणम् । एतेन समवायिकारणं द्रव्यमित्यपि लक्षणं निरस्त- म् । कथं निर्णतव्यमिदं समवायिकारणमिदं नति रू- पादौ घटादौ च सङ्ख्यासमवायिकारणत्वयुक्तेस्तुल्यत्वा- त् । सङ्ख्यैव रूपादौ नास्तीति चेत् घटादौ कथमस्ति

·१०७८
खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे
प्रत्ययस्योभयत्रापि तुल्यत्वादित्युक्तमनुषञ्जनीयम् ।
व्य एव सङ्ख्यास्त्रीकारे तत्सम्बन्धात् गुणेऽपि त
वहारोपपत्ती कल्पनालाघवात् गुणे सङ्ख्याद्यस्वीक
इति चेत् विपरीतमेव कुतो न स्यात् सत्तासामार
द्यपि गुणादौ किमर्थमङ्गीक्रियते द्रव्यहारैव तत्र व्य
हारोपपत्तेः ।
* एतेनेति * आश्रयानिरूपणेन कार्यसमवार
यत्र तत्समवायीति तत्समवायित्वानिरुक्तेः इत्यर्थ
रुपादौ चास्य लक्षणस्य भावात् द्रव्यत्वं प्रसज्य
इत्याह * कथामिति * कथं च तन्निणेतव्यमित्यत आ
*रूपेति* एको घट इतिवदेकं रूपमितितदाधिकरण
प्रत्ययस्य समवायित्वप्रयोजकस्य तुल्यत्वादित्यर्थः
एक रूपमित्यादिप्रतीतिर्धान्तीरूपादौ गुणाभावात
गुणादीनां निर्गुणत्वादिति शङ्कते *सङ्ख्येति घटा
यादृशी सङ्ख्याप्रतीतिस्तादृश्येव रूपादौ तत्प्रतीति
न वैलक्षण्यलेशोपीत्युक्तयुक्तिरनुसन्धेयेति परिहर
ति * घटेति * लाघवतर्कावष्टम्भन शङ्कते * द्रवर
इति * द्रव्यस्य तावत्सङ्ख्याधिकरणत्वमुभयानुमः
तदेकार्थसमवायादेव गुणादौ सङ्ख्याव्यवहारोपपत्ती
न सङ्ख्यान्तरमूरीकार्य गौरवादित्यर्थः । गुण एव स.
ङ्ख्यास्वीकारो द्रव्ये पुनः तत्समवायिनिवन्धन एव
सङ्ख्याप्रत्यय इति विपरीतं किं न स्यादिति परि-
हरति * नेति * रूपादौ सङ्ख्याप्रतीतो सत्यामपि

·सामान्यक्षणखण्डनारम्भः । १०७९ लाघवतर्कतस्तन्निराकरणे सत्ताद्यपलापोपि स्याद- विशेषादित्याह * सत्तेति * आदिपदेन समवायस- अहः । गुणः सन् कर्म सदिति सदनुगतव्यवहारस्तत्प्र. योजनमित्यत आह * द्रव्येति * द्रव्य एव सत्तादि- स्वीकारे तदेकार्थसमवाया गुणादौ तद्व्यवहारोपप- तिरित्यर्थः । इति द्रव्यगुणयोलक्षणखण्डनम् । एवं द्रव्यादिलक्षणं खण्डयित्वा सामान्यलक्षण- खण्डनमारभते । २१ सामान्यलक्षणखण्डनारम्भः । ननु सामान्यार्थ एव कः ? तथाहि-अनुवृत्तप्रत्यय- कारणं सामान्यमिति न लक्षणं सामग्या सर्वकार्यो- त्पत्तेः तया तदेकदेशान्तरैश्च व्यभिचारात् । असाधा- रणविशेषणादनन्यजातीयप्रयोजकत्वश्च तदिति चेन्न । स्वसामग्न्यामपि प्रसङ्गतादवस्थात् । भेदप्रतिपत्त्यादावपि प्रयोजकत्वाच्च । एतत्प्रतिपत्तिप्रमाणकत्वमिति चेन्न । स्त्रसामग्यामप्यस्याः प्रमाणत्वात् । एतदेकप्रमाणक. त्वमिति चेन्न । अर्थक्रियाभेदादेरपि तत्र प्रमाणत्त्वात् । एतत्पत्तिपत्तिप्रमापकत्त्वमिति चेन्न । तद्विशिष्टस्यापि तत्त्वप्रसङ्गात् । तदवच्छिन्नप्रमांशप्रमापकत्त्वमिति चेन्न। तदसिद्ध्यवासिद्धेः । इयं प्रतीतिर्येन विना नोपपद्यते ·१०८० खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे तत्सामान्यमिति चेन्न। कारकान्तराणामपि तथात्वादिति। *नन्विति* क इत्याक्षेपे । सामान्यलक्षणमनूद्य दूषय- ति तथाहीति घटादिकारणविशेषव्यावृत्यर्थ विशे. षणव्यम् । कारणशब्दोऽत्र हेतुवाचक उत प्रमाणवचन- इति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्याप्तिमाह *सामग्य इति* अनुवृत्तप्रत्ययस्य जनक सामान्यमित्युक्तं स्यादेवं च विषयमात्रात्तदनुत्पत्तेः सामग्रीतश्च तदुत्पत्तेस्तस्थास्त. देकदेशेषु चक्षुरादिषु चातिव्याप्तिरित्यर्थः । अनुत्त- अत्ययस्यासाधारणं कारणं सामान्यन्नचैवमतिव्या- प्तिः सामग्यादेः सर्वकार्यसाधारणत्वादिति शङ्कते *असाधारणेति* असाधारणत्वमेव विवेचयति *अन- न्येति अनुवृत्तप्रत्ययमात्रजनकमित्यर्थः । अनुवृत्तप्रत्य- यसामग्यास्तदेकदेशानां च कार्यातराजनकत्वादसा- वारण्यादुक्तप्रसङ्गताद्वस्थ्यमिति मन्वानः परिहरति *नेति- नन्वसाधारणगिराऽनुवृत्तप्रत्ययस्य कर्मतया जनकं विवक्षितमितिन सामग्यादावतिव्याप्तिरिति। देवम्।अतीन्द्रियगुरुत्वादिसामान्ये तव्यापनात्। ज्ञा. स्थापि कर्मजत्वे प्रत्यक्षत्वापातात्।तदपि योगिप्रत्य- समितिचेन्न । तस्यैव विगानात्, योगीन्द्रियन्न गुरुत्वा- देविषयमिन्द्रियत्वादस्मदादीन्द्रियवदिति प्रयोगवि- धाच । नचादृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात् घट. इदिति सप्रतिसाधनता कस्यचिच्छब्देनास्मदाद्यन्यत- विवक्षायां बाधादस्मदादिविलक्षणविवक्षायामप्र. सेडाविशेषणत्वात्साध्यवकल्याच्च दृष्टान्तस्य, नचा.

·सामान्यलक्षणखण्डनम् । १०८१ न्यः साधारणः प्रामाणिकोस्तीत्यलम् । एवमतिव्या- प्तिमुक्त्वाऽसम्भाव चेदं लक्षणमित्याह *भेदेति गो- त्वात् महिषादिन भवतीति भेदप्रत्यये तदभिधाने व सामान्यस्य प्रयोजकत्त्वान्नानुवृत्तप्रत्यय एवासाधार- एयमित्यर्थः । कारणशब्दः प्रमाणवचन इति द्वितीयं शङ्कते * एतदिति एषाप्रतिपत्तिःप्रमाणं यत्र तत्वमि- ति तत्समासः यद्यपि सामग्रीकारणं तथापि न तस्या- मनुवृत्तप्रत्ययः प्रमाणमिति तयवछेदः। एतत्प्रतिपत्ति- प्रमाणकत्वमात्रं लक्षणमुतैतदेकप्रमाणत्वमिति विक- ल्प्य प्रथमं दूषयति नेति* सामग्न्यनुमापकत्वात् तत्रा. प्यस्याः प्रतिपत्तेः प्रमाणत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । एषा प्रतिपत्तिरेकैव प्रमाणं यत्र तत्त्वमिति द्वितीयं शङ्कते *एतदिति सामग्या नानाकारणमेलनापररूपाया न तदेकप्रमाणत्वं चक्षुरादरूपादिज्ञानानुमेयत्वादालोका- देः प्रत्यक्षत्वादिति तद्व्युदास इत्यभिसन्धिः । स्मा- रकतया तावदर्थक्रियाविशेषोपि मानं ब्राह्मणत्वजाती विशिष्टमातापितृजत्वज्ञानमतो ऽनुवृत्तप्रत्ययैकप्रमा- णत्वमसिद्धमित्याह * नेति * कारणशब्दस्यार्थान्तरं शङ्कते * एतदिति * एषा प्रतिपत्तिः प्रमा यस्मिन् तत्वं सामान्यं नच सामग्यामेषा प्रमा तदनुमापक- त्वेन प्रमाणत्वादितितनिवृत्तिः। अतिव्याप्या दूषयति नति * नहि निष्कृष्टं सामान्यं प्रतीय इति व्य- तिविशिष्टेऽनुवृत्तपतीतिः प्रमा भवती. विशेष. मवगाहितवतीति तस्यापि सामान्यरूपता स्यादि- सर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेष शङ्कत तदिति * १३६ ·૬૦૮૨ खण्डनस्त्रण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे तव विषयेऽशद्वयमस्ति व्यत्यंशः सामान्यांशश्चेति है त्र विषयतया सामान्यांशेनावच्छिन्नः प्रमशः प्रम यस्मिन् तत्वं विवक्षितन्नचासौ व्यत्यशे, तदव च्छिन्नममांशस्यैव तत्र प्रमात्वादिति नातिव्याप्ति रित्याशयः । सामान्यज्ञाने तवच्छिन्नप्रमांशज्ञा नन्तज्ज्ञाने च तद्विषयसामान्यज्ञानमितीतरेतराश्रर इति परिहरति * नति * सामान्यासियव त द्विशिष्टलक्षणासिद्धिरित्यर्थः । लक्षणान्तरं शङ्कते *इयमिति* अनुगतप्रतीतिर्येन विना नोपपद्यते तत्सा मान्यमियर्थः। नोत्पद्यत इत्यपपाठः पुनरुक्तत्वात्। नोप- पद्यत इसत्राप्यसत्ता नानुपपतिस्तथाच तदभावे तद. भाव इति व्याप्यत्वाभिधानात्तस्य च तत्प्रमाणकत्वेन पुनरुक्तत्वात्तस्मादुपपत्तिः ज्ञानं विषयनिरूप्यत्वात् ज्ञानस्येत्येवार्थः । अनुत्तप्रत्ययज्ञापकमनासंयोगा. दावतिव्याप्तिरिति परिहरति * नेति * लक्षणान्तरं दूषयति । २२ सामान्यस्य लक्षणान्तरदूषणम् । अनुवृत्तं सामान्यमित्यप्यलक्षणम्। किमिदमनुवृत्तत्वं नाम ? । अनेकाश्रितत्वमिति चेन्न । अवयविना संयोगा- दिभिश्च व्यभिचारात । नित्यत्वे सतीति चेन्न । समवायेन व्यभिचारात् । अत एव न बहुवृत्तित्वमित्यपि । अस- म्बन्धत्वे सतीति चेन्न। अणुभिर्व्यभिचारादिति। नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतं सामान्यमिति चेन्न । विकल्पासहत्वात् ।

·सास्यन्यस्य लक्षणान्तरदूषणम् । एतल्लक्षणं नित्यमनित्यं वा स्यात् । नाधः स्वात्मनि वृत्तिविरोधात विशिष्टप्रविष्टमपि हि नित्यत्वं नित्यमेव । * अनुवृत्तेति * कुत इत्यपेक्षयामनुवृत्तपदार्था- निरुक्तरित्याह *किमिति न किमपीत्यर्थः । अनुवृत्तप. दार्थ शङ्कते *अनेकेति* रूपादिव्यवच्छेदाय विशेषणम्। वृत्तिशब्दन संयोगः समवायो वा विवक्षित उभय- थाऽप्यतिव्याप्तिरिति दूषयति नेति * अवयव्यवयेषु स- मवेतः संयोगश्च सम्बन्धिनोरादिशब्देनानेकसंयुक्तश- रीरादि गृह्यत इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नित्यमनेकात्ति सामान्यन्न च संयोगादिव्याप्तिस्तस्यानित्यत्वादिति शङ्कते नित्येति समवायस्य नित्यत्वादनेकाश्रितत्वा- च्चातिव्याप्तिरित्याह *नेति* लक्षणान्तरेप्येतदतिदि- शति * अत इति * समवायव्यापनादेवेत्यर्थः । उक्ता- तिव्याप्तिं परिहर्तुमसम्बन्धत्वे सति नित्यमनेकत्ति सामान्यमिति शङ्कते * सम्बन्धेति परमाणूनां संयोग- वृत्यानित्यत्ववतामने काश्रितत्वमस्तीति तत्रातिव्याप्ति- रित्याह * नेति * वृत्तिशब्देन समवायस्य विवक्षित. त्वान्नित्यमनेकवृत्तीति लक्षणस्य न समवायेऽरवादी वा व्यभिचार इति शङ्कते *नित्येति * विकल्पासहत्वाद- सिद्धमिदं लक्षणमित्याह * नेति * तदुपपादनाय विकल्पयति *एतदिति * किश्चात इत्यत आह *नाद्य इति* स्वात्मनि वृत्तिविरोधं स्पष्टयति * विशिष्टेति * नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वं हि लक्षणं तत्रापि चेन्नि- १ वृत्त्यातपाहुमिति सो पु० पा० ।

·.. १०८४ खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे त्यत्वं वर्तेतात्माश्रयोंऽशत इत्यर्थः । अनित्यमिदं लक्षणमिति द्वितीयं दूषयति । २३ द्वितीयविकल्पदूषणम् । नापि द्वितीयः सामान्यस्य समवायस्य च नित्य- वाभावप्रसङ्गात् । आत्मत्वादी व्यक्त्यभावायत्तस्यापि विशिष्टाभावस्यासम्भवात्तस्य च कदाचिदसत्त्वानङ्गीकारे तदनित्यत्वस्यैव वक्तुमशक्यत्वात् । तद्गाहिणश्च प्रत्यय- स्यैककालिकस्य च मिथ्यात्वेऽविशेषात् सार्वकालिकस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गेन सर्वथा. तदसत्त्वापत्तेः । एकस्य च सत्यत्वेऽविशेषात् । सर्वसत्यतायां कदाचिदपि त- दसत्त्वं नास्तीति । एकदा तत्सम्बन्धेनोपलक्षि- तस्याऽन्यदापि विद्यमानत्वात् तथात्वमिति चेन्न । तादृशोपलक्ष्यासम्भवातू व्यक्तीनां भेदादनित्यत्वानुपपत्ति रेवति । एतेन नित्यत्वमन्यत्रापि प्रतिवचनीयमिति । * नापीति * नित्यमनेकसमवेतरूपं विशिष्टल क्षणं तचेदनित्यं तर्हि विशेषणादिनाशात्तन्नाशो व तव्यः स्वप्रमित्युपलक्षितसत्तायोगित्वस्यानित्यत्वरू पत्वादेवं नित्यत्वस्य लक्षणान्तर्गतस्य नाशे व्यक्त मनित्यत्वं सामान्यस्य तद्धर्मस्यैव लक्षणत्वात्समवे तांशनाशेपि विशेष्यसामान्यनाशे तस्यानित्यत्व प्रसङ्गः समवायस्य नाशे तस्यानित्यत्वप्रक्तिरित्यर्थः अनेकेति विशेषणीभूततव्यक्तिनाशादऽपि सा ·सामान्यस्य लक्षणान्तरदूषणम् । १०८५ मान्यस्य समवेतत्वनाशोपपत्तेन सामान्यादेरनित्य- वप्रसक्तिरित्यत आह आत्मेति* आत्मत्वतत्समवा- यतयक्तीनां नित्यत्वान्न व्यत्यनित्यत्वनिमित्तमपि त. समवेतानित्यत्वं सम्भवतीत्यर्थः । तथापि लक्षणा. नित्यत्वे किमायातमित्यत आह * तस्योत * सा: मान्यलक्षणानित्यत्वाभाव आत्मत्वादरनित्यत्वव्य- क्तिवेत्यर्थः । यद्यप्यात्मत्वसामान्यस्य तद्यक्तिषु स. मवेतत्वलक्षणग्राहिप्रत्ययः सदाकार एव जायते त- थापि तस्य कदाचिन्मिथ्यात्वादनित्यत्वसिद्धिलक्षण- स्येत्याशङ्ख्याह * तदिति * यदि लक्षणमनित्यं तदा जातौ कदाचित्तल्लक्षणग्राहिप्रत्ययो मिथ्यति वाच्यम- तश्च तन्न्यायेन सदैवासौ प्रत्ययो मिथ्यति न कदा- चिल्लक्षणसिद्धिरित्यर्थः । यद्वात्मत्वसमवेतत्वानुस- न्धानकालिकस्य लक्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य मिथ्या. त्वान्नास्मादेरनित्यत्वप्रसक्तिरित्याशङ्कयाह दिति * तदसत्तापत्तलक्षणानित्यत्वाभावप्रसङ्गादित्य त्रार्थः । घटत्वादेः समवंतत्वानुसन्धानकालिकस्य ल- क्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य बाधकाभावन प्रमाणत्वात् कथं सर्वथैव लक्षणानियत्वस्य मिथ्यात्वमुच्यत इत्याश याह *एकस्येति अविशेषादिति * लक्षणस्य सर्व- त्रैकरूप्यादेकत्र तदनित्यत्वप्रत्ययस्य सत्यत्वे सर्वत्र स- त्यतायां कदाचिदपि तदसत्वं लक्षणानित्यत्वस्यामि थ्यात्वं नास्तीति प्रसज्यत इत्यर्थः । एकदा नित्यत्त्वस- म्बन्धेनान्यदाप्यनित्यत्त्वं लक्षणस्य व्यवहियते नित्य- स्वोपलक्षितस्पान्यदापि विद्यमानत्त्वादिति समवेत- * त-

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
स्वस्यानित्यत्वव्यवहारेऽपि नात्मत्त्वादेरनित्यत्वः
इति शङ्कते * एकदति * एकदा घटत्वादे यदि सः
वेतत्त्वानुसन्धानकाले तदनित्यत्वसम्बन्धेन तस्य ।
मवेतत्त्वस्य लक्षितस्यान्यदात्मत्वादिसमवेतत्त्वानुर
न्धानेऽपि समवायस्यैकतया विद्यमानत्त्वात्तथात्त्व
नित्यत्त्वेन व्यवह्रियमाणत्वमित्यर्थः । अनित्या
घटादिव्यक्तिषु घटत्त्वादेः समवेतत्त्वं तावदनि
ततोऽन्यदेव नित्यासु व्यक्तिले समवेतत्वमात्मत्त्व
देर्व्यक्तीनां भेदात्तद्विशिष्टसमवेतत्वस्यापि भिर
स्वादकिञ्चिदपेक्षस्य समवेतत्त्वमात्रस्य चानुपलक्ष
स्वादेकमनुगतं वाच्यं तत्सिद्धौ तस्यैव लक्षणत्त्वो
पत्तेर्व्यर्थ लक्षणान्तरकरणमिति परिहरति * नेति *
इति सामान्यखण्डनम् ।
आगामिखण्डनं सामान्येन सङ्गमयति ।
२४ विशेषलक्षणखण्डनारम्भः ।
के चानेन लक्षणेन व्यवच्छिद्यन्ते । विशेषादः
इति चेत् विशेषा एव के ऽभिधीयन्ते । तत्र नित्येष्वेव द्र
व्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते विशेषाइत्यलक्षणम् । आत्मल
दिना व्यभिचारात् नित्यान्तरेऽसत्त्वाच्च न तत्सर्व
नित्ये वर्त्तते विशेषास्तु नैत्रं, वर्तन्तएवेति नियमादिति
चेन्न । प्रतिविशेषमव्याप्त्याऽलक्षणत्वात् । यज्जाती
एवमिति लक्षणार्थ इति चेन्न । जातेरनङ्गीकारात् । ज

·१०८७ विशेषखुण्डनम्। तीयेत्यस्यापदत्त्वात् । उपाधिरेव तथा विवक्षित इति चेन्न । तस्येतरव्यावृत्तस्यावगतौ व्यर्थमिदं तदुपजीविलक्षणं अत एव विजातीयव्यावृत्तिप्रतीतेः इतरव्यावृत्तस्य वाऽन- धिगतौ लक्षणस्य दुरवधारणत्वापत्तः इतरव्यावृत्ततया तज्जातीयत्वत्वस्याप्रतीतेः । * के चेति * विशेषा इति * विशेषलक्षणमाशा निरस्थति * तत्रंति * द्रव्येषु वर्तन्ते ये ते विशेषाइत्युक्त सत्तासामान्ये समवाये च प्रसङ्गास्तदर्थमाह * द्र- व्येष्वेवेति * तथापि गुणेषु क्रियायां च प्रसङ्गः तदर्थ- माह * नित्येष्ववेति* नित्येष्वेव वर्तन्ते ये ते विशेषा इत्युक्ते परमाणुत्वशब्दयुध्यादौ प्रसङ्गः तदर्थ वर्तत एवेति सर्वनियद्रव्यवृत्तित्वमेवेति विवक्षितमतोणुत्वा- दिधर्मव्यवच्छेदः । यथाश्रुतं तावदतिव्यापकमितिहेतु. माह * आत्मेति * आत्माण्वादीनान्नित्यद्रव्यत्वात्त- र्थव वर्तमानत्वादेवात्मत्वाणुत्वादीनां विशेषत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । वर्तत एवेति विशेषणेनेदं परिहृतमिति श. ङ्कते * नित्यान्तर इति * नित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावमा. ब्राप्रतियोगित्वमेवति विवक्षितत्वाविशेषव्यक्तिषु ना. स्ति सर्वविशेषाणामकैकद्रव्यत्तितया सर्वनित्यद्र. व्यवृत्तित्वासावादित्यसम्भवेन परिहरति * नेति * सर्वनित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजातीयत्वं विवक्षितमतो न प्रत्येकमभावेपि लक्षणासिद्धिः स- विशेषाणान्तज्जातीयस्वादिति शङ्कते यदिति जा.

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
तिशब्दो मुख्यार्थः उतानुगतधर्ममात्रवचन :
विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति* सामान्यांदित्रयस्य
सामान्यत्वस्वीकारात् जातीयेत्यस्यापदत्वादमुरु
र्थत्वादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते *उपाधिरिति * जात्य
व उपाधिरेवैकजातीयत्वव्यवहारप्रवर्तक इत्यर्थः ।
त्यन्तव्यावृत्तबुद्धिजनकत्वलक्षणो य उपाधिरुच्यते
किन्द्रव्यादिभ्यो व्यावृत्तो विशेषमात्रनिष्ठतया
गत उत नेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति *तस्यति र
नोपाधिना लक्षणप्रयोजनविशेषव्यवहारस्य सिद्धन
लक्षणमित्यर्थः। इतरव्यावृततयाऽधिगतोद्वितीयं प्र
ह* अत इति * उपाधिनिरूपणाधीनलक्षणासिद्धिां
र्थः । कुत इत्यत आह * इतरेति तस्यद्रव्यादिसा
रण्येनोपाधिविशेषपदप्रवृत्ती निमितत्वायोगा
साधारणेन निमित्तेन नैमित्तिकमसाधारणं भवति
विशेषणासिद्धिरित्यर्थः ।
इतरव्यावृत्ततयाऽधिगतोपाधिरेव विशेषल
मस्त्विति शङ्कते।
२५ विशेषलक्षणनिरासः ।
भवतु स एवोपाधिलक्षणमिति चेन्न । तस्यांनिरुत्
यतोनित्यद्रव्यव्यक्तिषु विश्वव्यावृत्तधायेगिनांस विरे
इति चन्न । स्वरूपधर्मव्यक्तिभेदेष्वपि प्रसङ्गात्। अ
था कार्यद्रव्यगुणादिव्यक्तिषु सा तेषां कुतः स्यात्
स्विव वैधन्तिरस्य नित्येष्वपि सम्भवातू विशेष

·विशेषलक्षणनिरासः। विशेषाऽसम्भवेन लक्ष्यासिद्धिरिति । *भवस्विति* उपाधेस्त्वयाऽद्याप्यनिर्वचनातक लक्षणं स्यादिति परिहरति * नेति * उपाधेर्निरुक्ति पूर्ववादी शङ्कते * यत इति * समानलक्षणासु नित्य- द्रव्यव्यक्तिषु व्यावृत्तपुद्धिहेतुत्वमुपाधिरिअर्थः । वि. मता व्यक्तिधीर्यावर्तकधर्मग्रहणनिवन्धना व्यावृत्तबु द्वित्त्वादस्मदादिव्यावृत्तबुद्धिवदित्यनुमानं मानमित्यु- कं भवति तत्सिद्धसाधनदूषितमिति परिहरति * मेति * स्वरूपभेदात् सुखादिलक्षणवैधावाऽर्थ- क्रियासामर्थ्य भेदादा पृथकगुणाबा व्यावृत्तबुद्धिस. म्भवात् स्वरूपभेदादीनां विशेषत्वप्रसङ्गानायमुपा- धिरित्यर्थः । स्वरूपभेदादीनां व्यावृत्तबुद्धिहेतुत्वमे. व नास्ति कुतोऽतिप्रसङ्ग इत्यत आह * अन्यथे. ति * कार्यद्रव्यगुणादिपदार्थानामन्त्यविशेषानगी. कारात्तेषां व्यावृत्तबुद्धिः स्वरूपभेदादिनिषन्धनैव सा कुतः स्थादित्यर्थः । नित्यद्रव्येषु विशेषातिरिक्तवै. धाभावाविशेषनिबन्धनैव व्यावृत्तबुद्धिस्तत्रेत्यत आह • तास्विति * विपक्षबाधकानुकूलतर्कविरहा- चाप्रयोजकतेसभिप्रेत्याह * विशेषवदिति * यथा तव विशेषेषु विशेषान्तरमन्तरेणैव स्वरूपमात्रात् व्यावृ. सघुद्धिस्तथा नित्यद्रव्येष्वपि स्वरूपमात्रनिबन्धमतया ध्यात्तबुद्ध्युपपत्तेलक्ष्यविशेषासिद्धिरित्यर्थः । सर्वलक्षणसाधारणभङ्गान्तरमाह। २६ विशेषस्य सर्वलक्षणसाधारणं दूषणम् । अपि च विशेषादिभ्यो विशेषलक्षणादेर्भेदात्कथं तत्र

·खण्डमखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद
.
तत्रैव तैर्विशेषादिव्यवहारः क्रियतां नान्यत्र ।
नियामकइति चेन्न । सम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्त
यामकत्वेऽनवस्थापातात् । अन्यथा स्वनियमात्
रुक्तेश्व ।
* अपि चेति * विशेषादिलक्षणन्ततो
मभिन्नं वा, यद्यभिन्नं तदा व्यवस्थापकत्वानु
रात्माश्रयाद्भेदे च विशेषलक्षणेन विशेष एव
हारः क्रियते न द्रव्यादौ द्रव्यलक्षणेनापि द्र
व्यवहारो नान्यत्रति व्यवस्था न स्यादित्यर्थ
शेषलक्षणस्य विशेषेण द्रव्यादिभिश्च भिन्न
शेषाभावेऽपि विशेषेणैव सम्बन्धात्तयवह।
कारणत्वमिति शङ्कते * सम्बन्ध इति * सम्ब
विशेषव्यवहारं नियमयन् विशेषसम्बहो नि
त्यसम्बडो वेति विकल्प्य प्रथमं दृषयति नेतिः
तीयं प्रत्याह * अन्यथेति * तदसम्बहत्त्वतद्भिन्नर
विशेषानियामकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । सम्बन्धरू
प्रस्तौति * तदिति * तदनिरुक्तेः-सम्बन्ध
रित्यर्थः।
इति विशेषखण्डनम् ।
R
तदनिरुक्तिमेव व्यनक्ति ।
२७ सम्बन्धखण्डनम् ।
तथाहि कः सम्बन्धशब्दार्थः ? समवायादय इति रे

·सम्बन्धखण्डनम् । सत्यं किन्तु केन निमित्तेनेति हि प्रश्नवाक्यतात्पर्य प्रतिस्वं व्यावृत्तेन संयोगत्वादिनाऽन्येन वा । आयेऽनु गतव्यवहारानुपपत्तिप्रसङ्गः अस्ति चासाविन्द्रियार्थसन्नि- कर्पोत्पन्नादिप्रत्यक्षं नित्यप्राप्तिः समवाय इत्यादि । मद्वितीयः तस्यैकस्यासम्भवात् । * तथाहीति * सम्बन्धशब्दार्थ शङ्कते * स. मवायादीति * सम्बन्धशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पृच्छाम इत्याह * सत्यमिति * प्रश्नवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं प्रश्नस्वरूपं दर्शयति * प्रतीति * स्वं स्वं प्रति व्यावृत्तं संयोगत्वसमवायत्वादि तेन सम्बन्धश. ब्दवाच्यत्वं संयोगादेरुतान्येनानुगनेनेयर्थः । प्रथममा- क्षिपति *आद्य इति संयोगत्वादेावृत्तस्य प्रत्येकं मिलि- तस्य वाऽनुगतव्यवहारहेतुत्वानुपपत्तेर्व्यवहारानुगति- स्यादित्यर्थः । माभूत्तयनुगतिर्व्यवहारस्येत्यत आह *अस्तीति*षोढा सन्निकर्ष इन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्पन्नं प्रत्य- शं नित्यसनिकर्षः समवाय इत्यादौसर्वत्र विद्यत इत्य. र्थः । द्वितीयमपवदति * नेति * संयोगादौ सर्वत्रा- नुगतैकरूपासम्भवादित्यर्थः । संयोगसमवाययोरतिप्रसक्तिनिवारकत्वं साधार- णं रूपमिति शङ्कते। २८ नियामकत्वस्य सम्बन्धत्त्वखण्डनम् । नियामकत्वं तदिति चेन्न । स्वभावस्यापि भवता नियामकत्त्वाङ्गीकारात् । तथाविधः सोऽपि सम्बन्ध एवे.

·१०९२
:
खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
ति चेन्न । त्वया सर्वस्वभावनियन्तृताया अवश्-
गन्तव्यत्वेन नियामकनिरुक्तिलभ्यसत्त्वादधिकांश
यांपत्तेः । नियम्यस्य च स्वस्यानतिप्रसङ्गेन
मकत्त्ववाचायुक्त्यनुपपत्तेः अतिप्रसक्तत्त्वेच तस्यै
यामकत्वादतिप्रसक्तेन नियमायोगात् भत्त्वा
करणे च प्रागनियतत्त्वापत्तेः एवमन्येनापि जन्य
अन्यदपि हि यदि पूर्व घटादिरूपेणानियतमेव
करोति तदा पटाद्यपि तथा कुर्यात् ।
* नियामकत्वमिति * अन्यत्र सयवहार
मकसत्तायाः स्वात्मनि सह्यवहारः स्वभावादि
कारादतिव्याप्तिरिति दूषयति *नेति नियाम
भावोऽपि सम्बन्ध एव ततो नातिव्याप्तिरिति
* तथाविध इति * परिहरति * नेति * स्वर
देवैवमितिवदता त्वया सर्वभावस्वभावानां
यन्तृत्वमेष्टव्यं स्वभावत्वाविशेषादेवश्च नियन्तृत
पम्यापेक्षमिति तदपेचायां न स्वयमेव नियम्य
च स्वनियतिक्रियां प्रति स्वस्य नियामकत्वेन
सत्वं वाच्यं तच्च नियामकनिरुक्तिलभ्यं तथाच
म्यनिरुक्तिलभ्यं नियतोत्तरसत्वमशक्यदर्शनं
यमेव स्वापेक्षया पूर्वमुत्तरं चेति व्याघातान्न च
स्य नियम्यत्वं नियमनमूलसम्बन्धस्याचाप्यनि
रित्यर्थः नियम्पनियामकयोरभेदपक्षेऽनतिप्र
नियम्यतेऽतिप्रसक्तं षेति विकल्स्य प्रथमं दूषयति
1

·सम्बन्धमण्डनम्।
१०९३
यम्यस्यति अतिप्रसक्तिनिषेधकत्वं नियामकत्वं तदे.
व निषिद्ध का प्रतिषेध इति न्यायेनानतिप्रसक्तनि-
पामकत्वमनुपपन्नमित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति *अतीति*
नियामकत्ववाचोयुक्त्यनुपपरित्यनुषङ्गः। तत्र हेतुमा-
ह*अतीति* स्वयमनतिप्रसक्तोऽन्यातिप्रसक्ति पारय.
ति स्वयमव्यवस्थितस्य कथं व्यवस्थापकत्वमित्यर्थः ।
नियम्याकारस्य कार्यत्वात्तदभिन्नश्चनियामकः सो.
ऽपि कार्य इत्युक्तं स्यादेवंच स उत्पथ नियमयति उ.
तानुत्पद्येति विकल्प्य प्रथमं दूषयति *भूत्वेति भूत्वा
नियमनपक्षे नियामकोत्पत्तेः पानियम्यरूपमनि-
यतमेव स्यादनियतनियामकत्वे घटमपि पटीकुर्या-
दित्यर्थः । नियम्यानियामकस्य भिन्नत्वान्नायं दोष
इत्यत आह एवमिति अन्यदपि नियामकं स्वनिय.
मनात्माग्घटादिरूपेणानियतं तथा नियमयति किंवा
नियतमाये पटमपि घटीकुर्यानियतनियमनस्य वैय.
ात् द्वितीयोपि नानवद्य इत्यर्थः ।
कार्य तु घटायात्मना सदा नियतमेव तस्य तु
कालविशेषसम्बन्धोऽनियतस्तस्मिानियामकस्य व्या.
पारो न घटादित्व इति शङ्कते ।
२९ कारणस्य कालयोगं प्रतिनियामकत्वमितिशङ्कगनिरासः ।
न घटादित्वेनियन्तृत्वमन्यस्य किन्तु घटादेःकालवि.
शेषयोग इति चेन्न । यदि नासौ घटादिकालविशेषयोगि-
ता नियतमिष्यते तदा पटादिकालविशेषयोगमपि तथा
कुर्यात् । तस्मात्-

·१०९४
खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
यदि कुर्यादसत्कालानियतं नियतं परः ।
तत्स्यादतिप्रसक्तत्वमन्यथा चानियन्तृतेति
* नेति * तत्रापि वाच्यमसौ कालविशे
नियतोऽनियतो वेति, न प्रथमो वैय्यात्
चातिप्रसक्तिरिति दूषयति * नेति * अनिर
कालविशेषयोगिता यदीष्यते तदा पटादि
शेषयोगमपि घटादिगतं कुर्यादविशेषादित्यर्थः
र्थे श्लोकं रचयति * तस्मादिति * परोऽन्यो
कार्य कालानियतं नसत्कालनियतं च कुर्याद्य
स्यादतिप्रसक्तत्वं पटमपि घटं कुर्यात्पटकाल
मपि घटं कुर्यादन्यथा कार्यस्य पूर्वमेव सत्वे ।
यतत्वे च कारणस्यानियामकत्वं तस्मात्कार
कार्यलाभ इत्ययुक्तमित्यर्थः ।
खण्डनान्तरमाह ।
३० खण्डनान्तरम् ।
कार्यकारणयोः काळभेदान्नियम्यानियामक
उत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वनियमः किन्नस्यादित्यवि
त्वापत्तिः
प्राचोत्तरस्य नियमे प्राच एव न तेन किम
अनाद्यनन्तयो वं विनिगन्ता प्रवाहयोगि
भूत्वा च करणे व्याघातात् । सम्बन्धिना
स्वात् सम्बन्धस्याधेयत्वात् तस्यैव तदाधार

·सम्बन्धखण्डनम् ।
पत्तेः । नहि सुशिक्षितोऽपि नटबटुः स्वस्कन्धमारुह्य
नृत्यति । नाप्यन्यस्यासौ सस्बन्धस्त्वयैव तथाऽनभ्युपगमा-
त् । स्वभावादेवायमीदृश इति हि स्वभाववादः तत्र प.
रस्य नियमनाभावात् कथं परः सम्बन्धी सङ्गच्छते ।
*कार्येति* कार्यकारणयोरेककालत्वे नियतप्राक्स.
स्वलक्षणकारणत्वायोगात्कालभेदोऽभ्युपेयस्तथाच पु.
वः पूर्व एव उत्तरोत्तरस्य नियामक इति कस्मादुत्तरोत्तरेण
पूर्वपूर्वस्य नियम्यत्वमेव स्याद्भिन्नकालत्वाविशेषात्प्रमा-
णाभावस्योभयत्र तुल्यत्वादित्यनिश्चयादसिद्धिरित्यर्थः।
उक्तमर्थ श्लोकेनाह* प्राचेति*प्राचा पूर्वेण कारणेनोत्त.
रस्य नियमः क्रियते चेदुत्तरेण कार्येण च कारणस्यैव
नियम इति कुतो नाभ्युपेयं कालभेदेपि यद्यदपेक्षया
पूर्वभावि तत्तस्य नियामकमित्यत आह अनादीति*
कार्यकारणप्रवाहयोराद्यन्तरहितत्वेन कालभेदाभावेन
पूर्वोत्तरत्वेनापि नियम्पनियामकभावे निश्चायकानुप.
पत्तिरित्यर्थः । अनुत्पद्य नियामकत्वपक्षं दूषयति
* अभूत्वेति * क्रियां प्रति कारणत्वेन सत्वाङ्गी-
कारादभूत्वेत्युक्तत्वेनासत्वाङ्गीकारादेकस्मिन् धर्मिणि
सत्वासत्वसमुच्चयायाघात इत्यर्थः । स्वभाव एव सर्व
इति पक्षे सम्बन्धि स्वयमेव उतान्यदिति विकल्प्य
प्रथमं दूषयति सम्बन्धीति* सम्बन्धाश्रयः सम्बन्धी-
त्येतदस्तु सम्बन्धोपि तादृग्रूप एव किं नेत्यत आह
* सम्बन्धति * सम्बन्धिसम्बन्धयोराधाराधेयभावेपि
तयोरेकत्वं किं न स्यादित्यत आह *तस्यति*आश्रया-

·खण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे
यिभावस्प भेदगर्भवादन्यथा स्ववृश्यापातादि
उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्ठयति नहीति* अन्यदेव
म्धीति द्वितीयमपवदति * नापीति * कुत
आह त्वयेति अनभ्युपगममेष दर्शयितु स्वभ
दस्वरूपं दर्शयति * स्वति * स्वभाववादस्य
तिरिक्तकारणनैरपेक्ष्यस्य कारणमात्रनैरपेक्ष्य
स्वीकारान्न सम्बन्धि कारणान्तरमस्तीत्यर्थः ।
स्वभावः स्वनियामकतया सम्बन्धश्चेत्यतः परर
यमनासम्भवात् स्वनियमनेनैव सर्वस्योपक्षयात्व
इति सम्बन्धी घटेतातोस्यानेन सम्बन्ध इति ।
रोपि तव न स्यात्स्वभाववादिन इत्याह * तत्रे
खण्डनान्तरं दर्शयितुं स्थलशुद्धिं विधत्ते ।
३१ सम्बन्धत्त्वस्य भावरूपत्त्वेऽभावरूपत्वेचानुपपत्तिः ।
यच्च किश्चित्सम्बन्धत्वमभिधीयते तत्सम
स्वीकार्य, नच समवायाधारत्वं द्रव्यादिषट्कस्य र
ति। नचोपाधिभावात् स्यात् । संयोगसमवाय
वात् । स्वभावसम्बन्धस्य च निरस्तत्वात् । न
भावोऽपि प्रतिषेध्यप्रतियोगिभावभेदाभिधानप्रस
सप्तपदार्थीपरिसमाप्तञ्च जगत परस्परविरोधेन तल्लः
वस्थापनादिति । यदपि नियम्यातू भिन्नं 6
तदपि कथं तदेव नियमयति नान्यदिति । तदा
दितिचेत ।

·सम्बन्धखण्डनम्। १०९७ । *यति.* सम्बन्धत्वाधिकरणस्यैव सम्बन्धश्चात् समवायस्थ सम्बन्धवसिद्धये तदधिकरणत्वं स्वीकार्य- मितिभावः । स्वीक्रियतां तर्हि समवायेपि तदित्या- शम तद्भावरूपमभावरूपं वेति विकल्प्य प्रथमं दू- षयति * नचेति * भावरूपस्य तस्य द्रव्याघनन्तर्भा- वे पदार्थातिरेक अन्तर्भावे समवायवृत्तित्वानुपपत्तिः। समवायस्य स्वयं द्रव्याश्रितत्वेन द्रव्यादेस्तदाश्रयत्वा- भावादित्यर्थः । नित्यः सम्बन्धः समवाय इति लक्षणोपा. धिवत्सम्बन्धिपारतन्य नामोपाधिःसम्बन्धत्वं सम- वायेपि सम्भवति उपाधिर्धर्मएव द्रव्यादिश्योनार्था- न्तरामित्याशयाह * न चेति * कुत इत्यत आह *तदिति असम्बद्धस्योपाधित्वेऽतिप्रसङ्गादुपाधिसम्ब. न्धः समवायेऽपि वाच्यो नच संयोगः सम्भवति द्र. व्यमात्रवृत्तित्वात्तस्य नापि समवाय एव स्वात्ति- 'त्वापातानेदेऽनवस्थानादित्यर्थः । संयोगादिसम्ब. न्धाभावेपि समवायस्थ स्वभाव एव सम्बन्धो म. विष्यतीत्यत आह * स्वेति * सम्बन्धत्वमभावरूपं इति द्वितीयमाक्षिपति * नचेति हेतुमाह * प्र- तीति * सम्बन्धत्वस्याभावत्वे तत्प्रतियोगी धर्मी च भावरूपो वक्तव्यः । नच द्रव्यादिपश्चकप्रतियोगि. काभावः सम्बन्धत्व, भूतलादौ तदभावेपि सम्बन्ध- स्वव्यवहाराभावादतः प्रतिषेधमहतीति प्रतिषेध्यो धर्मी तस्य प्रतियोगिनश्चानिरूपणादित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्रव्यादिपदार्थषदकात् व्यतिरिक्तमेव सम्बन्ध स्वं तथाभावाच्च को दोष इत्यत आह * सप्तेति *

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
भावपदार्थाः षडेकोऽभाव इति सप्तपदार्थात्मद
स्वयोपगम्यत इत्यर्थः । तदेव कुत इत्यत
परस्परति परस्परविरुद्धयोरेकनिषेधेऽन
धिधौव्यन्यायेनेत्यर्थः । पूर्व सम्बन्धो नियाम
शङ्किते सम्बन्धत्वं दुनिरूपमित्युक्तं भवतु
बन्धत्त्वं सुनिरूपं तथाऽपि नियम्यात् लक्षणात
कथं नियामकं स्यादित्याह * यदिति * नि
दन्यस्माच्च भेदाविशेषेपि तदाधारः सम्बन्ध
नियमयति नान्यदिति शङ्कते * तदिति *
इति सम्बन्धखण्डनम् ।
किमिदमाधारत्वं यत्रेति प्रत्ययविषयत्वमुर
तिप्रत्ययविषयत्वमुत, समवायिस्वमिति विकल्प
३२ आधारस्वखण्डनम्।
कः पुनराधारार्थः । यत्र स्थीयते तदिति चेन्न
त्रेति सप्तम्यर्थस्यापि विवेचनीयत्वात् । इहेति प्र.
षय इति चेन्न । ततेति प्रत्ययविषयस्यानाधारत
ङ्गात् । किडच प्रत्ययविशेषावगमो विषयविशेषावग
विषयविशेषावगमश्च प्रत्ययविशेषावगमादिति
मन्योन्याश्रयः । समवायीति चेत् । शशे शृङ्गा
कुण्डे बदरमित्याद्यव्याप्तेः। गौणस्तत्र प्रयोग इ.
त् । नैतावन्मात्रं प्रत्ययश्व भ्रान्त इत्यपि वक्तव्यम
भ्यते भवतः । ओमितिचेत् । अथ विपरीतमेव कुर

·आधारस्वखण्डनम्। स्यात् । शशे विषाणं नास्तीति च यदि विशेषाणाभावा- धिकरणत्त्वप्रतीतिर्धान्ता शृङ्गस्य तर्हि शशोऽधिकरणं स्यात् । भावाभावयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधिपर्यव- सायित्त्वेनाभ्युपगमात् । * क इति * प्रथमकल्पं शङ्कते * यति * स. समीप्रयोगात्सप्तम्या आधारार्थत्वादाधारस्याचाप्य. निरूपणादसिद्धिलक्षणस्योति परिहरति * नेति * द्वितीयं शङ्कते *इहेति* यत्र घटे शौक्ल्यमित्यत्र घट- स्थानाधारत्वप्रसङ्ग इहेति प्रत्ययाविषयत्वादिति प. रिहरति * नेति * विषयेणाधारण प्रत्ययनिरूपणा. त्प्रत्ययेन च विषयनिरूपणादन्योन्याश्रय इत्याह * किश्चेति तृतीयं शङ्कते *समेति* अव्याप्त्या दूषयति * नेति * कुण्डबदरयोः संयोगादभावस्य धर्मिवि. शेषणत्वात्समवायाभावात्समवायिलक्षणन्तदधिक- रणेऽव्याप्तमित्यर्थः । शशादौ सप्तम्यन्तशब्दस्य गौ- जस्वेनालक्ष्यत्वान्नाव्याप्तिरिति शङ्कते * गौण इति * आधारप्रत्ययस्य तदालम्बनस्य यथार्थत्वे तत्प्रयोगस्य गौणत्वायोगात्प्रत्ययस्यापि भ्रान्तत्वं वक्तव्यं तदपि नोक्तमिति न्यूनत्वमिति परिहरति * नेति * प्र. त्ययोपि भ्रान्त एवेति शङ्कते * अमिति * शशादावा. धारप्रत्ययः प्रमा तत्प्रयोगश्च मुख्य एव पटे शौक्ल्यमि. त्यादौ तत्प्रत्ययो भ्रान्तस्तत्प्रयोगोपि गौण इति वि. परीतं किं न स्यान्न्यायसाम्यादिति परिहरति * अति * अपशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः । शृङ्गामा

·लण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
प्रत्यधिकरणत्वं शशस्यावास्तवं चेत् शृङ्गाधिक
तर्हि वस्तु स्याद्भावाभावयोरेकतरविरहे 3
रखीकारनियमादिति दूषणान्तरमाह * शश ३
विविधं प्रतिवन्धकत्वं कार्योत्पादविरोधित
तननिवारकत्वं चेति तत्र यत्पतनप्रतिबन्धकत्वं
धिकरणत्वमिति शङ्कते ।
३३ आधारस्वस्य लक्षणान्तरनिरासः।
पतनप्रतिबन्धकमधिकरणमिति चेन्न । अवय
गुणादिकश्च प्रति तदभावात् । अव्यवहिताधःस्थित
ति चेन्न । गुणाद्यपेक्षया गुणवदादेरधःस्थितत्त्वे प्रमा
भावात् । अविशेषेण वाऽवयविगुणादीनामवयवाधार
प्रसङ्गात् । ऊईस्थितस्य संयोगिनः संयोगं प्रति
तदभावात् । सूत्रालम्बितद्रव्यादी बहुलं व्यभिचारात
* पतनेति * घटादयोऽवयविन आरम्भकार
वाश्रितास्तथापि पतमाना दृश्यन्तेऽतः सहैव र
तामवयवानां तदाश्रयत्वं न स्याद्गुणकर्मादीनां
नक्रियाभावादेव तत्प्रतिबन्धकत्वं द्रव्यस्य नास्ती
गुणायाश्रयत्वं द्रव्यस्य न स्यादिति दूषयति * नेति
प्रकारान्तरेणाधिकरणलक्षणं शकते *अव्यवहितेति
घटरूपादीनां भूतलाधिकरणत्वं निवारयत्यव्यवहितों
उपरिस्थितपटाद्याश्रयत्वमधोविशेषणानिवारयति।
पापेक्षयागुणवतो द्रव्यस्थ गुणत्वकर्मस्वापेक्षया गुण
देनाधः स्थितषे प्रमावाभावःप्रत्युत सहप्रवृत्तित्वा

·www.ARAN CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; А. COLLECTION OF RARE&EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS, NO. 143. श्रीहर्षप्रणीतम खण्डनखण्डखाथम्। arregulluaran area बाल्यया विद्यासागरी-ति प्रसिखया समेतम। चिस्सल-शरमिश रघुनायकृतटीकावल- बिन्या टिप्पण्या सनाथय । द्राविड-श्रीलक्षमा-माखिमा परिशोधितम् । SRHÆRSRA'S KHANDANAKHANDAKHADYA, WITE TAE COMMENTARY khandanaphakkikävibbajana"(vidydgågari)of Anandapurna WINÉRXTRAOTS FROM THE AIMART OF Chibsukha, bankare Misra and- Ringkusatha, PANOTTAKSHMANA SÂȘTRI DRAVIDA ProfessorneyVedanto The Gauurahankara Central Hindu College, Benares A80IOULUS XI, PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMOXSARSKBAT BOOK-DÉROT BENAR AQEMT8: ALTO HARRAB&QWITZ, LEIPZIG: PANOITA VYEONTHARAMA-MUKUNDAJI, BOMBAY, PROBÓTHAMI , BOOKSELLERS, LONDON Printed by Harikrishna Das Proprietor AT THE VIDYA-VILAS ARLBS BEN. AUS Prige Rupee One, ·॥ औः ॥ 1000sOWROOOO. मानन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णातिभव्याभशतपनपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतप्रन्थमाला-मन्जुलदर्शमा । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम ॥२॥ Iceciencboor ....

·आधारस्वखण्डनम्। ११०१ गुणादेःसहवृत्तिरेवातो द्रव्यादेर्गुणायधिकरणत्वं न स्या- दिति दूषयति नेति * न केवलमव्याप्तिरतिव्याप्तिरपी- त्याह *अविशेषेणेति* अवयविघटाया ये गुणादय- स्तान्प्रत्यवयविवदवयवस्याव्यवहिताधःस्थितत्वादधि- करणत्वप्रसङ्गः । नचावयविव्यवहिता इति वाच्यम् । तस्योपरिभावे नीरूपत्वप्रङ्गादित्यर्थः । अव्याप्त्यन्तर- माह *ऊर्वेति* घटभूनलयोः संयोगे घटस्यानाधारत्व प्रसङ्गस्तस्याधःस्थित्यभावादित्यर्थः । यस्मिन्दण्डादौ द्रव्यं सूत्रेणालम्बते तदालम्बितद्व्यायपि सूत्रादेरू- द्धत्वात्तदधिकरणं न स्यादिति लक्ष्यव्यभिचारो लक्ष णस्य दृश्यत इत्याह * सूत्रेति * यादीरितरीत्याऽधिकरणपदार्थ एको न लभ्यते तयन्य एवास्तु यथैकस्यैवाचशब्दस्य विभीतकवि. देवनेन्द्रियाण्यनेके ऽर्थास्तदादिति शङ्कते। ३४ अधिकरणशब्दस्य नानार्थत्त्वेऽपि दोषः । यद्येकोऽधिकरणार्थो नोपपद्यते तीक्षशब्दार्थवद्भिन्न एवास्त्विति चेत् । आश्रयासियादेर्भेर्दप्रसङ्गात् । सोऽ पि स्वीकार्य इति चेन्न । असियादिविधापरिगणनस्य व्यवहारतोऽन्यथाभावप्रसङ्गात् । कचिदाश्रयस्य समया- यित्वात् क्वचिच्चाभावं समवायञ्च हेतुं प्रति तदसम्भवा- त्। एकस्य च तेषामुपसङ्ग्राहकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । * यदीति * आश्रयासिद्धरधिकरणासिडेश्चै- कत्वेनेष्टाया भेदप्रसङ्गो विशेषणाश्रयपदार्थभेदादि.

·११०२ खण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे शेषणभेदे च दण्डिकुण्डल्यादिविशिष्टभेददर्शना- दिति परिहरति * नेति * इष्ट एवायं प्रसङ्गोऽक्षा- दिवदधिकरणासिध्यादेर्भेदस्वीकारादिति शङ्कते *सो- ऽपीति* असिद्धो द्वादशविध इत्यसिद्धभेदपरिगणन- प्रकारो न्यायशास्त्रासिद्धान्तस्तयवहाराऽन्यथाभावप्र. सङ्गादिति दूषयति * नेति * विधा-प्रकारः । सिध्य- भावरूपाया असिद्धेः प्रतियोगिभेदेन भेदं दयितु- मधिकरणभेदमाह * कचिदिति * विमतं द्रव्यं गु- णाश्रयत्वादित्यत्र हेतुं प्रति समवायित्वमाश्रयत्वं शब्दो नित्यः अकृतकत्वादित्यत्र कृतकत्त्वाभावं प्रति पृथिव्यबादिभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वसमवायित्त्वादित्यत्र समवायहेतुं प्रति चाश्रयत्वं समवायित्त्वं न सम्भ- वति अभावसमवाययोः समवायाभावादतो वि- शेषणविशेष्यभावसम्बन्ध आश्रयास्तत्रेत्यर्थः । सर्वएते भावाः केन चिदुपाधिनैकीकृत्य परिगण्य- न्ते तदानुगुण्येन व्यवहार इत्याशा न तेष्वनुगतोप- सङ्ग्रहकाऽदर्शनादित्याह * एकस्य चेति * आश्रयार्थभेदेनासिद्धिभेदः स्यादिति यदुक्तं त. दस्त्वेवेति शङ्कते। ३५ अधिकरणशब्दस्य नानार्थत्त्व इष्टापत्ति निरासः । बहव एवाश्रयशब्दार्थाः आश्रयासियादयोऽपि पृथ- क्पृथगेवबहवः असिद्धभेदपरिगणनग्रन्थोऽप्यन्यथाकार बोद्धव्यो बाधदर्शनादिति चेन्न । तथापीह कुण्डे बदरमित्यत्र क आधारार्थ इति वक्तव्यं न तावत्पतनप्रतिबन्धकत्वं ·आधारस्वखण्डनम्। ११०३ सहैव कुण्डेन पतति बदरे तदसम्भवात् । नापि संयो- गित्वं वैपरीत्यस्यापि प्रसङ्गात् । संयोगित्वे सत्यधःस्थि- तत्वं तत्राधिकरणार्थ इति चेन्न । तस्मिन् सत्यप्यन्यत्र च- रणतलमिलितधूलीपटलादावधिकरणप्रतीत्यनुपपत्त्या प्र- त्युत चरणतले धूलीत्येव प्रतीत्याऽऽधारत्त्वप्रतीतौ व्य- भिचारित्वेन प्रकृतेऽपि तथास्वीकाराऽनुपपत्तेः । न सार्व- त्रिकोऽयमाधारार्थः किन्तु क्वाचित्को नानारूपाधारत्ववा- दिपक्ष इति चेन्न । भवत्वन्यत्रान्यस्याधारार्थत्त्वं तस्य त्वा- धारार्थत्वं नोपपद्यतेऽनाधारप्रतीतिविषयेऽपि सत्वादित्यु- क्तेः। आधेयापेक्षया महत्परिमाणत्त्वे सतीति चेन्न। कर- तलस्थिततूलराश्यादौ तदसम्भवात् अन्यस्य च वक्तुं तत्राधारार्थस्याशक्यत्त्वात् । * बहव इति * तयसिद्धेयत्तापरिगणनग्रन्थो विरुध्यत इत्यत आह * असिद्धीति * अन्यथाका- रमन्यथाकृत्वा।सति मुख्याविरोधेऽनुपचारग्रहणस्य न्याय्यत्त्वादिति हेतुमाह * बाधेति * अक्षादिश- ब्दानामनन्यथासिद्धशिष्टप्रयोगादगतिका गतिरनेका- थताऽऽश्रीयते न तथाऽऽश्रयशब्दस्यानेकार्थत्त्वे कि- श्चिन्मानमस्ति येन शक्तिगौरवमङ्गीकृत्यापि बव्ह. र्थत्वं स्वीकार्यमिति परिहरति * नेति * किश्च य- घनेकार्थत्त्वं तयेकं प्रसिद्धलौकिकोदाहरणं किं चित् लक्षणेन योजयित्वाऽन्यदप्येवमिति : वाच्यमन्यथै- ·११०४ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे कासियाऽनेकार्थवासिझेरित्यभिप्रेत्याह.* तथाऽपी- ति * पतनप्रतिबन्धकत्वमेव तत्राधारार्थ इत्यत आह * नेति * यत्र कुण्ड बदरं च सहपतति तव्याप्तिरिति हेतुमाह * सहेति * संयोगित्वं त. यांधारत्वमस्त्वित्यत आह * नापीति * संयोगि- स्वाविशेषाद्वदरस्यैवाधिकरणत्त्वं किं न स्यादित्य- र्थः । अधःस्थितत्त्वविशेषितसंयोगित्त्वमधिकरणत्त्वं न तद्वदरस्यास्तीति शङ्कते * संयोगीति * एकत्र शा. वलेये गोत्वव्यवहारनिदानं यद्गोत्त्वं तदेवान्यत्रापि दृष्टं तथेहापि संयोगित्त्वे सत्यधःस्थितत्त्वं अन्यत्र यादृशव्यवहारप्रयोजकं दृष्टं ताशस्यैवात्र प्रयो- जकत्वं वाच्यमिति परिहरति * नेति * आर्द्रपादे यथा धूलिपटलस्थाधःस्थितसंयोगिनोऽपि पादं प्रत्यः धिकरणप्रमित्यभावः प्रत्युत पादाश्रितो धूलिपटल इति विपरीतनिश्चयः तत्सामान्यादिहापि तथात्वं स्वीकर्तुं युक्तमित्याशयः । मत्पक्ष आधारत्त्वस्याने- कात्त्विादन्यत्रान्य एवाधारोऽस्तु तथा प्रकृते चाऽयमे माधारो भवति काचित्कस्याधारस्यैवाभिधानादिति शङ्कते * नेति * अनतिप्रसक्तस्यैव प्रयोजकत्वाद- तिप्रसक्तं न तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यादिति परि- हरति * नेति * आधेयापेक्षया महत्त्वे संयोगित्त्वे च सत्यधःस्थितमधिकरणं विवक्षितं बदरस्य कु. ण्डापेक्षयाऽल्पत्त्वान्नाधारत्त्वप्रसङ्ग इति शङ्कते * आ- धेयेति * अव्याप्त्यैवैतद्दूषयति * नेति * करत. ले यदा तूलराशिः छत्रं वा तिष्ठति तदा तदपेक्षया ·अधःशब्दार्थानिरुक्तिः। ११०१ महत्त्वं करस्य नास्तीति तदव्याप्तिरित्यर्थः । तत्राऽ. म्य एवाधारार्थः प्रतिवस्त्वधिकरणार्थभेदस्वीकारा. दित्यत आह * अन्यथेति * संयोगित्वे सत्यधस्थितत्वमाधारत्वमिति लक्षण. मव्याप्त्या निरस्य सम्प्रत्यधाशब्दार्थानिरूपणादिशे- षणासिद्धं लक्षणमित्याह । ३६ अधःशब्दार्थानिरूपणाल्लक्षणासिद्धिः। अधःशद्वार्थस्य च वक्तुमशक्यत्वात् । पतनाभिमु- खदिस्थितत्त्वमिति चेन्न । पतनार्थस्य गमनाधिकस्या- धःशवार्थव्यतिरेकेण निर्वक्तुमशक्यत्वात् । अत एवाधः शब्दार्थस्य दुर्वचत्वमधिगम्याद्वैतवादिना गुरुणा शिष्या- य खण्डनमुपाचक्षाणेन भगवता पराशरेणाभिहितम्- "अधः शब्दनिगद्यं किं किञ्चोर्ध्वमभिधीयते"। * अध इति * अधःशब्दार्थनिर्वचनं शङ्कते * पतनति * यन्मुखं पतत्यतति तदभिमुखी या दि. क्साऽधःशब्दार्थः तस्यामवस्थितत्वमधास्थितत्वमित्या र्थः । अधोगमनं हि पतनं ततोऽधःशब्दार्थसिद्धौ पतनसिद्धिः सजातीयगमनान्तरव्यावत्या पतनसिद्धौ तदभिमुखदिग्रूपाधाशब्दार्थसिद्धिरिति इतरेतराश्र- य इति परिहरति * नेति * गमनाधिकस्यति गमनविशेषस्येत्यर्थः । अधाशब्दार्थानिर्वक्तव्यत्वं परा. शरेणाप्युक्तमित्याह * अतइति * ऋभुणाऽदैतवादिना शिष्याय निदाघाय यत्खण्डनमुपदिष्टं तदाचक्षाये। १३९ ·११०६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छदे नेति सम्बन्धः । वचनप्रामाण्यसिद्ध्यर्थं प्रणेतृविशेषणं द्रष्टव्यम्। प्रकारान्तरेणाधः शब्दार्थ शङ्कते। ३७ अधःशब्दार्थानिरुक्तिः प्रकारान्तरेण । पृथिव्यभिमुरवी दिगधःशद्वार्थ इति चेन्न । ऊर्ध्व- शब्दार्थस्यापि पृथिव्यभिमुरवत्त्वसम्भवात् । यदपेक्षया पृ- थिव्यभिमुखी या दिक् तदपेक्षया साऽध इति चेन्न । य- दपेक्षयेति किं यमवधीकृत्येति विवक्षितम्, उत यदी- याभिमुख्यव्यवस्थितेति । आद्य पृथिव्यूईस्थितं पदार्थ- मवीकृत्य यो. दिगिति भवद्भिर्व्यवहियते सापि पृथि- व्यभिमुखी भवतीति साप्यधः स्यात् । अत एव न द्वि. तीयोऽपि । यस्यां दिशि क्रियया पृथ्वी सन्निहिता भवति सा दिगध इति चेन्न । कूपादौ मध्यगतस्य तिर्यग्दोला- यमानस्य क्रिया पतनं स्यात् तद्गत्याक्रान्ता च तिर्यग्- दिगधः स्यात् । पृथिवीमवधीकृत्य यं चान्यं पदार्थ अव- धीकृत्य यो मध्य इति देशो व्यवह्रियते स पृथिव्यति- रिक्ततदवध्यपेक्षया ऽध इति चेन्न । पृथिव्यामेव तद- व्यवहारापत्तेः । पृथिवीं, पदार्थान्तरञ्चापेक्ष्य मध्यत्व- स्य विवक्षितस्याधःशब्दार्थप्रदर्शनमन्तरेण निर्वक्तुम- शक्यत्वात् । पृथिव्यपेक्षयो, परापेक्षया चाधः तत्र त.

·अध शब्दार्थानिरुक्तिः। ११०७ योर्मध्यमित्येवं निरुच्यते मध्यत्वम् अन्यथा तिर्यग. पि प्रसङ्गात् । तद्यथा-पृथिव्यपेक्षया पूर्वमपरापेक्षया च. पश्चिमं तयोर्मध्यमुच्यते प्रतीपदिगवस्थितयोः परस्परा- पेक्षया प्रतीपदिक्सङ्करे मध्यव्यवहारात् । * पृथिवीति * पृथिव्युपरिस्थितघटादेरधो या दिक् भवति सा पृथिव्यभिमुख्यधःशब्दार्थ इत्यर्थः । एकैकस्मादूर्ध्वदेशात्परः परः ऊईदेशो भवतीति कृत्वो- ईदेशोऽप्यूर्ध्वदेशान्तरापेक्षया पृथिव्यभिमुखोभवती- त्यतिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * उक्तातिव्या. प्तिपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कते * यदिति * यदुपाधिमपेक्ष्य या दिक पृथिव्यभिमुखी भवति सा दिक्तदपेक्षयाऽधःशब्दार्थोनचैवमतिव्याप्तिः पूर्वपूर्व- दिश उत्तरोत्तरापेक्षयाऽधोरूपत्वस्वीकारादित्यर्थः । दूषणोक्तिविभागप्रज्ञानाय विकल्पयति * नेति * यत्सम्बन्ध्याभिमुख्यं यदीयाभिमुख्यं तस्मिन्व्यवस्थि- तत्वं यदपेक्षेत्यर्थः । अपेक्षावुद्धिजन्यपदार्थे सर्वत्र प्रायेणापेक्ष्यमाणस्यावधित्वदर्शनादिहापि यदपेक्षति यमवधिं कृत्वति प्रथमकल्प एवास्त्वित्यत आह * आ. य इति * पृथिव्या उपरि यो घटादिस्तिष्ठति तम- पेक्ष्य यापि दिगूर्ध्वमिति भवद्भिः सङ्केत्यते सापि त. दुपरितनान्तरापेक्षया पृथिव्यभिमुखी भवतीत्यति- प्रसक्तिरेवेत्यर्थः । प्रथमकल्पोक्तातिव्याप्तिं द्वितीयेऽप्य तिदिशति *अत इति* सूर्यचन्द्रधुवादिमण्डलानां पूर्व- ·११०८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे पूर्वापेक्षयोर्ध्वस्थितस्वव्यवहारगोचराणामपि परस्प- राभिमुख्यावास्थितत्त्वादधस्त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । व्यव- हिताया दिशो व्यवच्छेदार्थ सन्निहितोतिविशेषणं श- इते #यस्यामिति* क्रियावत्पदार्थ प्रति यस्यां दिशि पृथिवी सन्निहिता भवति सा दिगधः शब्दार्थ इत्य- र्थः । अनिष्टापादनेन दूषपति * नेति * कूपादौ दंडा- प्रे पाषाणं सूत्रेणावलम्ब्यावस्थाप्यते तदाऽसौ पाषा- गो डोलायमानो भवति तदाश्रिता या तिर्यग्गमनरूपा क्रिया क्रियावन्तं प्रति क्रिया वा पृथिवीसन्नि. धिहेतुत्वात्पतनं स्यादित्यर्थः । एवमनिष्टमुक्त्वा लक्ष. गस्य दूषणमाह * तदिति * तिर्यग्गत्याक्रान्ता या तिर्यक् दिगधः स्थादित्यतिव्याप्तिरितियावत् । पृथिवी. मेकमवधिं स्वीकृत्यापरं चोपरि पतत् पक्षिणमव: धीकृत्य तदुभयापेक्षया यो देशो मध्यो भवति स पृ. थिव्यरिक्तावध्यपेक्षतयाऽधः शब्दार्थ इति शङ्कते * पृ. थिवीमिति * भूमौनिखातनिध्यादेः पृथिव्यपेक्षयाऽधः स्थितत्वात्तद्भूभागस्याधस्त्वमस्ति नच तत्र पृथिव्यतिरि- क्तावध्यपेक्षास्तीसव्याप्तिरितिपरिहरति नेति * मध्य: त्वविशेषणासिध्या लक्षणस्यासम्भवमाह * पृथि. वीमिति *उपरि पतत्पक्षिणोऽधः पृथिव्या यदूर्ध्व त. मध्यं वक्तव्यमिति अधस्त्वेन मध्यत्वनिरूपणं म. ध्येन चाधोनिरूपणमितीतरेतराश्रय इत्यर्थः । इतरे- तराश्रयप्रकटनाय मध्यस्वरूपं दर्शयति * पृथिवीति विपक्षे बाधमभिधत्ते * अन्यथेति * ऊर्ध्वत्वाधस्त्वाभ्यां निरूपणव्यतिरेकेण केवलइयापेक्षया मध्यत्वनिरूपपणे

·आधारस्वखण्डनम् ।
११०९
सति पृथिवीतरापेक्षया तिर्यगदिश्यपि सम्भवादति-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रसङ्गमेव स्पष्टयति * तदिति *
उर्द्ध पृथिवीभागावस्थितप्राङ्मुखपुरुषपेक्षया पूर्व ततः
किश्चित् दूरे वृक्षमूलावष्टब्धपुरुषापेक्षया च पश्चिम
तदेव पुनस्तत्पुरुषव्यापेक्षया मध्यमुच्यत इत्यर्थः
कुत इत्यत आह * प्रतीति * प्रतीपयोर्विरुद्धयो-
दिशोरवस्थितौ यो पदार्थं तयोः परस्परापेक्षया
परस्परयोर्दिशोः सङ्करे मध्यव्यहारदर्शनात्तिर्यगप्यधः
स्थादित्यर्थः। यत्रैकस्य पूर्वबुद्धिस्तत्राप्यपरस्य पश्चिमा
बुद्धिरिति सङ्कर इत्यर्थः ।
एवमधस्त्वानिरूपणेनाधास्थितत्वे सति संयोगि.
त्वमाधारत्वं न भवति चेदन्य एवाधारार्थो भवत्विति
शङ्कते।
३८ आधारार्थस्यान्यस्थानिरुक्तिः ।
अथान्यः कश्चिदाधारार्थोऽस्तु प्रतीतिसिद्धत्त्वात्प्रतीते-
चैवमनन्योपपाद्यत्वात् । मैवम् । तदनित्यं वा स्यात् नित्यं
वानाद्यः तदभावे आधारप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् गोत्वादिनि-
त्यत्त्वन्यायसाम्येऽपि अस्यानित्यत्त्वे तेषामप्यनित्यत्वापा.
ताच्च । नापि द्वितीयः तादृशमप्यनुगतमननुगतं वा स्यात्।
द्वितीयेऽनुगताधारप्रतीत्यसम्भवः सङ्केतग्रहाशक्यत्त्वश्च.
प्रथमे सामान्यवदाश्रयापरित्यागि वा स्यात् तत्त्यागि वा
आये यदेव तदाधारतया प्रतीतं तत्तदाधेयं न स्यात् । द्वि-

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे तीयेऽपिच यदि नियामकमन्तरेण तत्स्वाश्रयं भजति त्य- जति च तदा नियमानुपपत्त्या सर्वदा तहजनत्यजनोचि- तप्रत्ययव्यवहारप्रसङ्गः। * अथेति # हेतुमाह * प्रतीति * कुण्डाधारं बदरमित्यादिप्रतीतिसिद्धत्वात्तदपलापोऽनुभवविरुद्ध इत्यर्थः । एवंविधप्रतीतिरेव नास्तीत्याशय तद्प. लापोऽप्यनुभवविरुद्धः स्वानुभवसिडेरित्याह * प्रतीति * आधारस्य युक्तिवाधितत्वात्तत्प्रतीते. ओन्तित्त्वं गतिरिति परिहरति * मैवमिति * युक्ति- बाधितत्त्वं दर्शयितुं विकल्पयति * तडीति * आधा. रपदार्थोऽनित्य इत्याचं दूषयति * नेति * एकरूपप्र. तीतिगोचरतयाऽऽधारत्वस्यैक्यात्तस्यानित्यत्वेन कि- नाशे जगति काप्याधारबुद्धिन स्थादित्यर्थः । पक्षश्चा- यमनुपपन्न इत्याह * गोत्वेति * जातिनित्यत्वेऽनुग- तप्रत्ययविषयत्वमनौपाधिकं सर्वदा प्रतीयमानत्वं वा न्यायः सोत्रापि समानस्तथाप्यनित्यत्वे गोत्वादी- नामप्यनित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नित्यत्वपक्षोपि न स. म्भवतीत्याह *नापीति असम्भवं दर्शयितुं विकल्प यति तादृशमिति* अननुगतपक्षं दूषयति *द्वितीय इति* इह कुण्डे बदरमिह घटे शौक्ल्यमित्यनुवृत्तप्रसय- व्यवहारौन भवेतामित्यर्थः। दोषान्तरमाह *सङ्केतेति व्यक्तीनामानन्त्यव्यभिचाराभ्यामाधारशब्दशक्तिग्रहो न स्यादित्यर्थः । अनुगतं तदिति प्रथमकल्पं दूषयितुं विकल्पयति *प्रथम इति* आधारत्वमाश्रयन्न परित्य- ·आधारस्वखण्डनम् । जति सामान्यवदित्याद्यमनूद्य दूषयति *आद्य इति * देवदत्तस्य य आधारो दृष्टः पीठःस एव कदाचिद् देव- दत्तशिरोगततया तदाश्रितो दृश्यते तन्न स्याद्देवदत्तं प्रत्याधारत्वस्य पीठे नित्यं सत्वादित्यर्थः । आश्रयप- रित्यागीति द्वितीयकल्पेपि तस्याधारत्वस्य आश्रय- भजनत्यजनयोर्नियामकान्तरं नास्ति किं स्विदस्तीति विकल्प्य प्रथममतिप्रसङ्गेनापाकरोति द्वितीय इति* द्वितीयं शङ्कते। ३९ द्वितीयकल्पनिरासः । अथ तस्याश्रयभजनत्यजनयोर्नियामकोऽस्ति तर्हि स वक्तव्यः । सोऽपि कल्पयिष्यतेऽन्यथाऽऽधारप्रतीत्यनु- पपत्तिरिति चेन्न । तत्परिकल्पने यदेव भजने नियामक स एवाधारार्थोऽस्तु कृतं पूर्वपरिकल्पितेनेति । अस्त्वे- वमेवेति चेन्न । तस्याऽपि स्वाश्रयभजनत्यजननियाम- कस्याऽवयवाच्यत्वे तस्यापि चैवं वैयर्थ्यमित्यधिकाप- रिकल्पने नियमानुपपत्तिः । अधिकपरिकल्पने च पूर्वपूर्व- वैयर्थ्यप्रसङ्ग इति गुरुतरं व्यसनमापद्येत । परस्परेण प. रस्परस्य नियामकत्वमिति चेत् । अन्योन्याश्रयिणाव- विपि परस्पराकर्षकभावव्यवस्थया सुस्थीकुरु ततो दा- स्यामस्तवोत्तरम् । जात्यादयोऽपि तद्देवमनुपपन्ना इति चेन्नोच्चवक्तव्यं यदि कोऽपि श्टणोति तदा महदनिष्टम- स्माकं प्रकाशीकृतं स्यात् ।

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे * अथेति * तादृशनियामकानुपलेम्भान्न वक्तुं शक्यते इति परिहरति * ताँति * प्रत्यक्षानुपलम्भे- ऽप्याश्रयत्वानुपपत्तिप्रसूतार्थापत्त्या कल्प्यत इति शङ्कते * सापांति * कल्पितेन नियामकनावश्यकतया प्रथ- मप्रतीतिकेनाधारप्रतीतिव्यवहारोपपत्ती नाधारार्था- न्तरं कल्पनीयं वैयादिति परिहरति * तदिति * तर्वाधारत्वनियामकं यत्परिकल्पितं तदेवाधारव्यव- हारगोचरोऽस्त्विति शङ्कते * अस्विति * तदपि नित्य- मनित्यं वा वितीये तन्नाशेऽधिकरणव्यवहारो न स्या- नित्यत्वे वाऽऽश्रया ऽपरियागे कदाचिदाश्रितस्य पुन- स्तदाश्रितत्वानुपपत्तिस्त्यागे च नियामकानङ्गीकारे- ऽतिप्रसङ्गोनियामकस्वीकारे वैयर्थ्यमिति परिहरति *नोति उपपादितं सोपहासमुपसंहरति *अधिकेति पूर्वेण नियामकेनोत्तरस्थाश्रयभजननियमोस्तूत्तरेण पू- प्रस्थाश्रयाजननियम इति कुतो वैयर्थ्यमिति शङ्कते * परस्परेति * अन्योन्याश्रयत्वं तर्हि कापि दोषो न स्यादिति परिहरति * अन्योन्यति * पूर्वमुत्तरं नियच्छत्ते माश्रये नियतं सदुत्तरं नियच्छति उत्तरं च पूर्व निय. च्छत्तेनाश्रये नियतं सत्पूर्वनियच्छतीति वाच्यं तथा- च परस्पराधिणावर्थावित्येकस्मिन्नाकृष्यमाणे प. रोण्याकृष्ठोभवत्येवमम्यदपीत्यन्योन्याकर्षकभावव्यव. स्थिताविति प्राप्तं तत्परिहत्तुं शक्नोषि परिहारान्तरं ब्रूम इत्यर्थः । जातिगुणादीनामाश्रयभजनत्यजने नि- यामकाभावेऽतिप्रसङ्गानियामकस्य वक्तव्यत्वे तेनैवत. ह्यवहारोपपत्तौ जात्याचपलापः स्यादिति प्रतिबन्दी.

·सम्बन्धखण्डनम् । ग्रहेण शङ्कते * जातीति * सर्वानिर्वचनवादिनं प्रती. दमनिष्टत्वेन कथमुद्भाव्यत इति सोपहासं परिहरति * नेति *। खण्डनान्तरं दर्शयितु विकल्पयांत । ४० खण्डनान्तरम्। किञ्च यत्तदाधारत्वं तत् साधारमनाधारं वा । अन्त्ये के स्वविशिष्टप्रत्ययं कुर्यात् विशेषाभावात् । आये त- दाधारत्वं वाच्य । स्वरूपमेव तादृश तस्य यन स्वयं स- त्ता स्वात्मनि सत्ताप्रत्ययकारिणी सत्तान्तरमन्तरेण यथा तथेदमपि विनवाधारान्तरं आधारप्रत्ययकारीति चेन्न । भ्रान्तित्वप्रसङ्गात् । यथा विना रजतत्वं तत्प्रत्ययो. भ्रान्तिस्तथैव स्यात् उपपाद्यश्वायमर्थो भेदखण्डनप्रस्ताव इत्युपरम्यते । विनाऽप्याधाराधयभावं स्वभावसम्बन्धन नियामकत्त्वं भविष्यति यथा विषयविषयिभावनार्थज्ञान- योरिति चेन्न । स्वभावसम्बन्धस्य निरस्तत्त्वात् । यमुदा- हरसि च विषयविषयिभावं सोऽपि वक्तुं न शक्यते । *किश्चति आधारत्वं स्वयमनन्याश्रयमिति विकल्पे दोषमाह * अन्त्य इति आधारत्वस्यचकाप्यनाश्रितत्वे. नाविशेषात्तविशिष्टाधारप्रतीतिन स्यादित्यर्थः । साधा. रमिति पक्षे आधारत्वस्याप्याधारान्तरं वाच्यं तबंद- न्यान्यस्वीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गात्स्वयमेवेति वाच्यं तथा. च स्वत्तिरित्यभिप्रेत्याह *आय इति* यथा सत्तासं: १४० ·लण्डनबण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेद सर्गादन्यत्र सद्व्यवहारेपि सत्तान्तरमन्तरेण सत्ता याः सत्यव्यवहारवदाधारस्वान्तरमन्तरेणाप्याधार तथा प्रत्यय इति शङ्कते * स्वरूपमिति * येन स्वरू पेणाधारान्तरं विनैव स्वाधारप्रत्ययकारीति सम्ब धः । आधारत्वं साधारमिति प्रत्ययो बदरं साधार मित्यनेन सरूपो जायते ततोऽर्थवैलक्षण्ये भ्रान्तित्व मेव स्यादिति परिहरति * नेति * उचितालम्बना भावे जायमानप्रतीतितिरित्यत्र दृष्टान्तमाह * य थेति स्वरूपभेदवादेतिरिक्तभेदाभावेपि भिन्नो घट इति प्रतीतिःप्रमा तदादिहापि किं न स्यादित्यत आ इ * उपपाद्य इति * नियामक नियम्पादन्यत् भिन्नम- पि तदेव नियच्छति तदाधारत्वादिति न वक्तुं शक्य माधारार्थानिरूपणादित्युक्तमिदानी स्वभावसम्बन्ध खण्डनप्रसङ्ग दर्शयितुं प्रकृतव्याजेन चोद्यमुद्भावयति * विनेति * ज्ञानज्ञेययोः स्वभावातिरिक्तसंयोगादि- संसर्गासत्वेप्ययमेव विषयोऽस्येदमेव विषयीति नियम स्वभादेवेति दृष्टान्तमाह * यथेति * सम्बन्धस्य सम्बन्ध्याश्रयत्वात्स्वस्य स्वाधारत्वायोगात्स्वभावस- म्बन्धो निरस्त इति परिहरति * नेति * ज्ञानज्ञेय योर्विषविषयिभावसम्बन्धो यः स्वभाव उक्तः सो पि साध्यसम एव निर्वचनाशक्तरित्याह * यमिति सदनिर्वचनीयत्वं प्रकटयितुं विषयविषयिभाव मातिपति पृच्छति वा । ४१ विषयविषयिभावखण्डनम् । तथाहि कः पुन ज्ञानादेघटादिना विषयविषयिभावः ।

·भाधारस्वखण्डनेविषयविषयिभाषखण्डनम् । प्रकाशस्य सतस्तदीयतामात्ररूपः स्वभावविशेष इति चेन्न । इच्छादिविषयाव्यापनात् । विषयिण इति चेन्न । तत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात् । *तथाहीति* ज्ञानादेरितीच्छाक्रियादयो गृह्यन्ते । विषयविषयिभावलक्षणं शङ्कते *प्रकाशेति तदीयत्वं समवायादेरप्यस्तीतितघ्यावृत्यर्थ प्रकाशस्येति विशेष. णम् । मात्रशब्दार्थः स्वभावविशेष इत्यनेनोच्यते । वि. षयविषयिभाव इत्यनुषङ्गः । इच्छाक्रियादेरिष्यमाणा- दिना विषयविषयिभावोऽस्ति नच प्रकाशस्येतिषि. शेषणं तत्रैवाव्याप्त्या दूषयति नेति* तर्हि प्रकाशस्ये- ति विशेषणं परित्यज्य विषयिणः सतस्तदीयता- मात्रं विषयविषयिभावलक्षणं बमोऽध्याप्तिपरिहारा- येति शङ्कते * विषयीति * विषयित्वं लक्षणविशे. षणं सिद्धं चेल्लक्षणवैयर्यमसिद्धं चेविशिष्टलक्षणासि- डिलक्षणविशेषणत्त्वे स्वत्तितेति परिहरति * नेति* स्वशब्दस्थात्मात्मीयवाचकत्वादत्र स्वस्य भाव इति व्युत्पत्त्याऽऽत्मीय उच्यते किंवा स्वश्चासौ भावचे. ति स्वरूपमुच्यते इति विकल्पयति । ४२ स्वभावशब्दार्थखण्डनम् । किश्च स्वभावः स्वधर्मों वा स्वास्मा वा तस्य विव- क्षितः । आये ज्ञानत्वादिकं वा साधारणमसौ तत्तखट- ज्ञाननियतो वा कश्चित् । आये साधारण्या न विशेषत- स्तदीयतामात्ररूपत्त्वसम्भवः । द्वितीये तु प्रतिविषयं ·१९९६ बण्डनमण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे व्यावृत्तज्ञानधर्मस्वीकारे वचनभङ्गिभेदेन साकारवादस्वी कारः । किञ्च नाऽसौ धर्म उपधेयान्तराधीनो विषय- भूतघटाद्यतिरिक्तोपाधिप्रतीत्यपेक्षाप्रसङ्गात् । *किञ्चेति* प्रथमकल्पमुपादाय पुनधा विकल्पयति *आद्य इति* असौ स्वभावो ज्ञानत्वगुणत्वादिकं सा- धारण इति प्रथमकल्पार्थः । घटततज्ञानयोर्नियतः क- श्चित्पटतत्ज्ञानयोनियतः कश्चिद्धर्म इति द्वितीयक- ल्पार्थः। प्रथममसम्भवेन पराकरोति आधइति ज्ञा- नत्वादेः सर्वज्ञानसाधारण्यात घटविषयीदं ज्ञानमिति- विशेषतस्तदात्मत्वन्न सम्भवसन्यथा घटज्ञानस्य तद्- विषयित्वप्रसङ्गादित्यर्थः । घटज्ञानस्य घटं प्रत्येव नि- यतत्वं घटाकारत्वा ऽव्यतिरेकेणान्यस्य दर्शयितुम- शक्यत्वेन वचनप्रकारभेदेन ज्ञेयाकारं ज्ञानमिति विज्ञानवाद आश्रितः स्यादिति द्वितीयं दृषय- ति * द्वितीये त्विति * ज्ञानगतासाधारणधर्म- स्थ बाह्यार्थनिमितत्वान्न विज्ञानवादप्रसङ्गः इत्या. शङ्याह * किश्चेति * ज्ञानगतो यो विषयित्वाख्यो धर्मः स किमौपाधिकोजातिरूपोवा यद्यौपाधिकस्तदा घटादिव्यतिरिक्तोपाधिनिमित्त उत घटादिलक्षणो. पाधिनिमित्त एव न तावव्यतिरिक्तोपाधिनिमित्तत्वं सम्भवतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह विषयेति घटतत्- ज्ञानव्यतिरिक्तोपाधेरपि तत्र प्रतीतिप्रसङ्गात्सत्तामा- वेणातिप्रसञ्जकत्वादित्यर्थः । घटादिरेव ततज्ञानगतासाधारणधोपाधिरिति ·आधारस्वखण्डनेविषयावषार्यभावखण्डनम् । द्वितीयश्चानुपपन्न इत्याह । ४३ घटादेशानासाधारणधर्मत्त्वनिरासः। नच घटादिरेव तथा । असम्बन्धात् । तथापि सथात्वे चातिप्रसङ्गात् । नापि जातिरूपः कचि डटमात्रपटमात्रज्ञानगततया पृथग्व्यवस्थितौ स- त्यां घटपटविषयकज्ञाने सहावस्थित्या जातिसङ्करप्र- सङ्गात् । प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमे विशिष्टज्ञानानुपपत्तेः एवन्भूतविचित्रजात्यभ्युपगमे प्रत्येकोचितव्यवहारस्याप्य, भावप्रसङ्गात् । अथ जातिसङ्करोऽपीष्यते तथापि स एव विशेषो घटज्ञानत्वादिरस्त्विति विषयासिद्धिः । * नचेति * तथा-उपाधिरित्यर्थः । हेतुमाह * अ. सम्बन्धेति* ज्ञानगतासाधारणधर्मव्यतिरकेण घटतत्- ज्ञानयोरन्यसम्बन्धानिरूपणादित्यर्थः । असम्बन्ध एव घटादिनिगतासाधारणधर्मनिमित्तं किं न स्यादित्या- शक्य यकिंचिद्यकिश्चितज्ञाने तथा स्थादित्याह * तथापीति * जातिरिति द्वितीयं दूषयति *नापीति* अन्योन्यपरिहारेण व्यवस्थितयोः कचित्सहस्थितता. माह * कचिदिति * कदाचित् घटमात्रज्ञानं जायते तनिष्ठोयं धर्मः केचित्पटमात्रविषयमपि ज्ञानं जायते तदा तन्मात्रनिष्टोपि यदा पुनर्घटपटद्वयविषयं ज्ञानं लायते तत्र घटनियतत्वादिधर्मवयस्य साङ्कर्यप्रसङ्गान जातिरूपत्वमित्यर्थः । प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमाटा- देवयविषयमेकं ज्ञानमेव नास्ति यत्र सहस्थितिः कर

·१११८ बण्डमण्डखाचे चर्तुथपरिच्छेदे
रूप्यतेत्याशयाह * प्रतीति * मृगत्वपुरुषस्वजाति
भ्यामन्यैव पुरुषमृगत्वजातिर्यथैवं घटज्ञानत्वपटज्ञान
स्वव्यतिरिक्तव घटपटज्ञानत्वजातिरिति न साङ्कर्यदि
त्याशझ्याह *एवमिति पुरुषमृगे पुरुषादिप्रतिनियर
व्यवहाराभाववदिहापि घटादिप्रतिनियतजलाहरण
दिव्यवहारो न स्यात्मवृत्तिज्ञानयोरेकगोचरत्वनियमा
दित्यर्थः । येषां पक्षे जातिसङ्करो दोषत्वेनेष्टस्तेषाम
दोषो भवेयैस्तु सङ्करोन बाधक इष्यते तेषामयं कथं दो
इतिशङ्कते * अथेति * त्वन्मतेऽपि ज्ञानगतविशेषस
तत्ज्ञानत्वव्यतिरेकेणान्यस्थानिरूपणात घटाकारत्व
रूप एव घटज्ञानस्य विशेषस्तेनैव पाह्यार्थप्रयुक्त
व्यवहारोपपत्ते नव्यतिरिक्तज्ञेयासिद्धिरिति दूष
* तथापीति *
घटज्ञानं पटज्ञानमिति स्वातिरिक्तसम्बन्धस्याषा
धितानुभवविषयत्वात्सोपि सिध्यतीति शङ्कते।
४४ प्रतीत्याज्ञानशेययोः सम्बन्धकल्पनानिरासः ।
अथ विषयेणापि सम्बन्धप्रतिभासनात् सोऽपीष्यते
न। तस्यैव सम्बन्धस्य विचार्यमाणत्वात् । स एवासाविति
चेन्न । तदैक्यात् ज्ञानार्थसाधारणविषयप्रतीत्यापत्तेः । ।
योगप्रतिपत्तिवत् विषयित्वं तत्र अर्थे तु विषयत्वमन्य
दिति चेन्न । सैव हि ज्ञातता स्यात् सा च निराकरिष्य
ते। द्वितीये च स्वात्मा घटपटव्यक्तीनामिव घटपटज्ञान
व्यक्तीनां व्यावृत्तइति तत्तद्विषयविषयितागोचरानुगत

·भाधारस्वखण्डने विषयाविषयमावलण्डनम् । बुद्धिव्यवहारभङ्गप्रसङ्गः। * अथेति * यौक्तिकबाधात्सम्बन्धावभासस्य भ्रान्तित्वान्न तद्वलेन विषयसिद्धिरिति परिहरति * नेति * सम्बन्धी विषयादभिन्नो भित्रो वेति विचार्य- माणस्वादद्यापि तदसिद्धिरित्यर्थः । घटज्ञानयोर्यः स. म्बन्धो विचार्यते सोयं विषय एव तत्कथं तस्य दुनि- रूपत्वं कथं वा विषयासिद्धिः सम्बन्धस्योभयाधार- तया प्रतीतेरिति शङ्कते *स इति तीसौ विषयवि- पयिभाव एकोऽनेको वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * विषयविषयिभावस्यैकत्वात्तस्य च ज्ञानज्ञे- यस्वरूपत्वात् ज्ञानज्ञेययोईयोरपि प्रत्येक विषयत्वं विषयित्वं च प्रतीयेत संयोगस्यैकत्वे संयोगियपि सं. युक्तप्रतिभासवदित्यर्थः। द्वितीय शङ्कते * विषयित्वमि- ति* अर्थ विषयत्वमेव ज्ञाने विषयित्वं प्रतीयते तथापि बयोः सम्बन्धस्योपचारस्तव्यनिरूप्यत्वादित्यर्थः।तवि- षयभावस्य न द्रव्यान्तर्भावः सामान्यादिवृत्तित्वा- भाभावेपि अभावस्थापि विषयत्वादनन्तर्भावोपि सिद्धान्तविरोधीति विषयता ज्ञाततैवेति परिशिष्यते तदनुपपत्तिर्वक्ष्यत इत्याह * सेति * स्वस्य भावः स्व. भावइति प्रथमकल्पनिरस्य स्वमेव भावः स्वभाव इति द्वितीयं दूषयति * वितीये चेति * ज्ञानज्ञेयस्वरूपाणां ध्यात्तत्वाद्धटपटज्ञानादौ सर्वत्र विषयविषयिभावा. नुगतबुद्धिव्यवहारानुपपत्तिरित्यर्थः । विषयिताया ज्ञानस्वभावत्वेपि विज्ञानवादिनि.

·१९२० मण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे राकरणन्ते न घटत इत्यभिप्रेत्याह । ४५ विषयिताया ज्ञानस्वरूपत्वेपि विज्ञानवादानिराकरणम । किश्च तदीयता ज्ञानस्य स्वभाव इति वचनं विचार- मर्हति । तदिति तावद्विषयपरामर्शः सम्बन्धिता छ- प्रत्ययस्यार्थः तदेतदन्योन्यविशिष्टं उभयं ज्ञानस्य स्त्र भाव इति ब्रुवाणेन विषयो विज्ञानस्य स्वभाव इत्युक्तं भवतीति साधु विज्ञानवादिनिराकरणप्रकरणोपसंहरण मकारि । सम्बन्धमात्रं ज्ञानस्य स्वभावो न तु विषय इ- त्याशय इति चेन्न । विशेषानुपादाने सम्बन्धमात्रमिदं सर्वस्यैव स्यात् । यतो न तावन्न कस्यचित, सम्बन्धस्वरूप- तात्यागप्रसङ्गात् । नापि नियतस्य तादात्म्यापत्तेरुक्त- स्वात् नियामकासम्भवाच्च । कारणं नियामकमितिचेत तेन नियामकेन किं भवति । तदीयत्त्वं तस्य सम्बन्ध- स्येति चेत् । तदेव तदीयत्वं ज्ञानस्वभावभूतसम्बन्ध- स्वरूपप्रविष्ट मुत बहिर्भूतं धर्मान्तरम् । *किञ्चेति* विचारमेव दर्शयति * तदिति * आ. यनादिसूत्रेणैव ईयप्रत्ययस्य सम्बन्धार्थछप्रत्ययस्थाने विधानात्तदादेशस्तबद्भवतीतिन्यायात् छप्रत्ययस्थत्यु. कम् । ततः किमित्यतआह*तदिति* तद् छप्रत्ययाभ्यां ज्ञानज्ञेययोमिलितं रूपमुक्त्वा तस्य ज्ञानात्मत्वविधाने. अर्थोपि ज्ञाने प्रवेशित इति भवच्छास्त्रे यविज्ञानवा- ·विषयविषयिभायखण्डनम् । ११२१ दनिराकरणोपसंहारप्रकरणं तद्विरुद्धं स्यादित्यर्थः । तदीयेत्यत्र छप्रत्ययेनापि प्रतीयमानं सम्बन्धमा ज्ञानरूपं न तच्छब्दार्थो विषयीपि तेन न विज्ञानवाद- प्रसङ्ग उपलक्षणत्वेन विषयस्य बहिर्भावादिति शङ्क- ते * सम्बन्धति * सम्बन्धस्य नियमेन सम्बन्धिपारत- न्यात्सम्बन्धिविशेषानुपादाने सर्वस्यैवार्थस्य सम्बन्धो ज्ञानस्वभाव इति ज्ञानस्य सर्वाभेदप्रसङ्गान्न विज्ञान- वादापत्तिपरिहार इति दूषयति * नेति * सम्बन्धस्य स्वतन्त्रत्वात् विशेषानुपादानपि सर्वस्य सम्बन्धितया न ज्ञानाऽभेदापत्तिरित्यत आह *यत इति * सम्बन्ध कस्य चिदपि न भवति स्वतन्त्र एवेतिं तावन्नेति सम्बन्धस्तत्रहेतुः * सम्बन्धेति * घटादिनियत एवं सम्बन्धस्तहि घटादिज्ञानस्वभावो भवत्वित्यत आह * नापीति * विषयविशेषेण सम्बन्धस्य नियतत्वमपि न सिद्यति नियामकाभावादित्याह * मेति * प्रति- नियतज्ञानकारणमेव नियामकमतो नियामकाभावो. ऽसिद्ध इति शङ्कते * कारणमिति * अकिश्चित्करस्य नियामकत्वायोगात्तजन्यातिशयः कश्चित्सम्बन्धो व. तव्यो नचायं वक्तुं शक्य इति परिहरति * नेति * विषयविशेषनियतत्वं सम्बन्धस्य नियामकेन क्रियते इति शङ्कते * तेंदीति * नियामकेन यत्तदीयत्वं स. बन्धस्य भवति तत् ज्ञानस्वरूपे विषयविषयिभाव. सम्बन्धेऽन्तर्भूतमुतानन्तर्भूतमिति विकल्पयति * तदिति * प्रथममनूचापवदति। १४१ ·खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे ४६ तदीयत्वस्य विषयविषयिभावेऽन्तर्भावानन्तर्भावनिरासः। यदि प्रथमः, तच्छब्दार्थोऽपि तर्हि स्वरूपप्रविष्ट इति विषयज्ञानयोः स एवाभेदप्रसङ्गः। द्वितीये च तस्य धर्मा- न्तरस्य विषयेणाभेदः, तच्छब्दार्थस्य विषयस्य विशेषण- स्य तदीयशब्दार्थे विशिष्टरूपे प्रविष्टस्य स्वीकृतधर्मान्त- रस्वभावतया निरुक्तत्त्वात् । * यदीति * सदीयत्वमित्यत्र तच्छब्देनोच्य. मानो घटादिविषयोपि छप्रत्ययार्थः सम्बन्धिविशे- षणतया ज्ञानस्वरूपे प्रविष्ट इति ज्ञानज्ञेययोरभेद- प्रसङ्ग इयर्थः । तदीयत्वं ज्ञानस्वभावसम्बन्धादबहि- भूतमिति द्वितीयं दूषयति * द्वितीये चेति * तस्य छप्रत्ययेनोच्यमानस्य तदीयरवाख्यधर्मान्तरस्य स्व- विशेषणीभूततच्छब्दार्थविषयणाभेदः स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति * तच्छब्दार्थस्य घटा- देस्तदीयत्वलक्षणविशिष्टरूपे विशेषणतया प्रविष्टस्य स्वघटिततदीयत्वरूपप्रविष्टस्य स्वीकृतधर्मान्तरस्वरू- पतया त्वयैव निरुक्तत्वादित्यर्थः । ज्ञाने ज्ञेयसम्बन्धस्य सम्बन्धिभ्यां स्वभावसम्ब- न्धव्यतिरेकेण सम्बन्धान्तरासम्भवेन स्वभावसम्ब- न्धताङ्गीकारेण निरुक्तत्वादित्युक्तनियामकनिमित्तस्य विषयाभेदः स्यात् को दोष इति शङ्कते। ४७ अभेदेऽपि दोषः। अस्तु असौ धर्मो विषयाभिन्न इति चेत् । तथापि ·विषयविषयिभावखण्डनम् । ११२३ किमसौ स्वीकृतेन स्वभावसम्बन्धेन सम्बद्धो नवा, नचे- त तद्विज्ञानं न कस्य चित्सम्बन्धि स्यात् । सम्बद्धश्चत्किं सम्बन्धान्तरेणाऽऽहो स्वभावसम्बन्धेनैवासौ ज्ञानात्मक- सम्बन्धसम्बधीयः। आये तत्राप्येवं प्रसङ्गो यस्या भयेन स्वभावसम्बन्धः स्वीकृतः सा तदवस्थैवानवस्था। द्विती. यश्चेत् ज्ञानात्मकसम्बन्धसम्बन्धीय इत्यत्र विशिष्टस्व- रूपे ज्ञानरूपमपि विशेषणं प्रविष्टमिति पूर्वोक्तन्याये. नाधुनोक्तन्यायेन च ज्ञानस्यैकस्यैव द्वयमपि स्वात्मेति वाग्भङ्गिभेदमात्रेण ज्ञानगोचरयोरभेदस्वीकार इति । एतेनान्यत्रापि स्वभावसम्बन्धः प्रत्याख्यातव्यः । * अस्त्विति * विषयाभिन्नधर्मान्तरस्य विष- यविषयिभावसम्बन्धेन सम्बन्धोस्ति न वेति विक- ल्पयति तथापीति * सबन्धस्य तदीयत्त्वधर्मण स. ह सम्बन्धान्तरस्वीकारेऽनवस्थानादसम्बन्ध स्त्वित्यत आह * नचेदिति * विज्ञानस्यैव विषयवि. षयिभावसम्बन्धात्मत्वस्वीकाराविज्ञानमित्युक्ततदीय- स्वधर्मसम्बन्धाविज्ञानस्वभावसम्बन्धस्य न विज्ञानं घटादिविषयं स्यादित्यर्थः । प्रथमपक्षमनूध पुन: धा विकल्पयति * सम्बन्धश्चेदिति * सम्बन्धीयः स. म्बड इत्यर्थः । सम्बन्धान्तरानङ्गीकारे तयवहार- निरालम्बत्वापातात्प्रथमकल्प एवास्त्वित्यत आह * आद्य इति * तत्रापि तदीयान्तरस्वस्थ स्वी. एवा- स्य ·११२४ खण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे कर्तव्यतया सैवानवस्था स्याथस्या भयेन पूर्व स्वभाव- सम्बन्धस्वीकार इत्यर्थः । स्वभावसम्बन्धेन तदीयत्त्वं धर्मान्तरं स्वभावसम्बन्धेनैव सम्बद्धमिति द्वितीयक- ल्पमनूचापवदति द्वितीय इति ज्ञानात्मकसम्बन्धेन स्वभावसम्बन्धीत्यत्र विशिष्टरूपे ज्ञानमपि विशेषण- तया प्रविष्टं स्थादित्यर्थः । ज्ञानस्य विशेषणतया विशिष्टरूपे प्रवेशस्वीकारमात्रेण कथं ज्ञानज्ञया- भेदप्रसक्तिरित्यत आह * इति पूर्वेति * तदेतद्- न्योन्यविशिष्टमुभयं ज्ञानस्वभाव इति पूर्वोक्तन्याय- स्तच्छब्दार्थस्य तदीयत्वविशिष्टे विशेषणतया प्रवेश इत्येवंरूपः अधुनोक्तन्यायः * वाग्भङ्गिभेदेति धर्मा- न्तरमपि तत्स्वभाव इति वचनेनेत्यर्थः । समवाया- दावपि स्वभावसम्बन्धस्तेनैव न्यायेन निराकरणीय इत्याह * एतेनेति * विषयविषयिभावलक्षणान्तरं समाशा निराचष्टे। ४८ विषयविषयिभावलक्षणान्तरनिरासः । ज्ञानीयफलाधारत्त्वं विषयत्त्वं तहत्त्वं च विषयि- स्वमित्यपि दुष्टम्। तथाहि- ज्ञानीयं फलं ज्ञातता वाव्य- वहारो वा स्यात् । आद्येऽतीतानागतधीभ्रमाद्यर्थाव्या- तिः। न च तत्रैव फलजनने किं नियामकमिति प्रयोजकम- नुगतं शक्यनिर्वचनं, तथात्त्वे वा तदेव विषयत्त्वमस्तु । व्यवहारश्च यदि कराकर्षणादिः स न सार्वत्रिकः नान्त- रीयकश्वान्यनापीत्यतिव्यापकं, यदीच्छादि स्तदाधारत्व- ·विषयविषयिभावखण्डनम् । ११२५ मात्मन इति.घटाद्यव्याप्तिः तद्विषयत्त्वं च तद्विषयत्त्व- मेवापेक्षते । यश्वोपेक्षां नाम व्यवहारं नानुमनुते कथं नोपेक्षाप्रेक्षामुपेक्षते । हानादिव्यवहारज्ञानानामेव च कथं न निर्विषयत्वं प्रसज्यते । अथ सर्वत्र हानादिव्य- वहारोपगमः तदा व्यवहारज्ञानयोरनुपरम एव स्यात् । *ज्ञानीयेति* ज्ञानजन्यं फलं ज्ञानीयं प्रातिफलवत् ग्रामव्यवच्छेदार्थ विशेषणं तत्वमितितजनकत्वमि- ति यावत् । दुष्टत्वं प्रकटयितुं विकल्पयति तथाहीति* आद्यमव्याप्त्या दूषयति * आद्य इति* अभूदृष्टिभवि- व्यति दृष्टिरिदं रजतं स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिज्ञानकाले विशिष्टाभावादेव न तदाश्रितं स्फुरणफलञायते न त्यस्ति सम्भवोऽप्रत्युत्पन्नोधर्मी धर्मश्च प्रत्युत्पन्न इति तेन तद्विषयविषयिभावाव्याप्तिरित्यर्थः । दूषणान्तरमाह * न चेति * बहुसन्निधौ जायमानज्ञानेन तत्रैव फ- लजनने किं नियामकमिति वीक्षायान्न तावत्संयोगज- स्वं नियामकं चक्षुरादेरापि रूपादिज्ञानेन ज्ञाततादर्श- नानापि तविशेषितत्वमतीतादेरसतो विशेषकत्वायो. गानापि तदाकारत्वं विज्ञानवादप्रसङ्गादजडस्य ज- डाकारत्वायोगाचातो नियामकाभावादसिद्धिलक्षण.. स्येत्यर्थः । कुठारजन्यक्रियाया कुठारविषये फलजन- कत्ववत् ज्ञानमपि स्वकरणविषये फलञ्जनयतीति क- रणद्वारकसम्बन्धी नियामक इत्यत आह * तथास्व इति उपजीव्यत्वाल्लाघवात्तदेव विषयविषयिभावल- क्षणमास्तामित्यर्थः । यदि ज्ञानफलं व्यवहारस्तीसा.

·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे वुपादानादिरूप उतेच्छारूप इति विकल्प्य प्रथमं दु- षयति *व्यवहार इति आत्माकाशादौ कराकर्षणा- देरभावेनाव्याप्तिस्तथा घटज्ञानेन घटादाने तनिष्ठरूपा. देरपरिहार्यतयाऽऽदानं भवतीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः। द्विती. येऽसिद्धिमाह श्यदीति इच्छोपेक्षादिज्ञानफलं तदा- धारत्वं नच घटादेरात्मगुणस्थात्मसमवायादित्यसि डिरित्यर्थः। इछाद्याधारत्वन्न विषयत्वं किं तु तद्विषय. त्वमेव तच्च घटपटादेरप्यस्तीति नाव्याप्तिरित्यत आह * तदिति * विषयत्वस्याद्याप्यसिद्धतया तत्सिडी तसिद्धिरित्यात्माश्रय इत्यर्थः । अव्याप्त्यन्तरमाह * यश्चेति * उपेक्षाया इच्छाभावमात्रतया व्यव- हारत्वं नास्तीति चिरंतनतार्किकरीतिः तन्मते तृणादिविषयोपेक्षाजनकप्रेक्षां कथनोपेक्षेत उपेक्षेतै. वेति तृणाद्यविषयत्वापत्तिरित्यर्थः । हानादिव्यवहा. रे हानायन्तरन्नास्त्युताऽस्तीति विकल्प्य प्रथमे तत्रैवा. व्याप्तिरियाह * हानादीति * हानादिरपि हाना- धन्तरवान् ज्ञेयत्वादिति द्वितीयं शङ्कते * अ. थेति * तत्तयवहारसिद्ध्यर्थ तत्तज्ज्ञानं तत्तद्विषयसि. ध्यर्थ तत्तयवहारान्तरं स्वीकार्यमित्यनवस्था कचि. दुपरमे तत्रैवाव्याप्तिरिति परिहरति * तदिति * यत्सम्बद्धो यो व्यवहारस्तदनुकूलस्वभावज्ञानं वि. षयि अर्थश्च स विषय इति मतात्तरन्तत्राप्युक्तं ख- पडन मतिदिशति । ४९ अन्यत्र दूषणातिदेशः। एतेन तत्सम्बन्धत्त्वं यदुच्यते यत्प्रतिबद्धव्यवहा- ·शालिकनाथीयविषयलक्षणखण्डनम् । ११२७ * रानुकूलस्वभावं यद्विज्ञानं तत्तस्य विषयः तद्वत्वं विष. यित्त्वमिति, तदपि प्रागुक्तयुक्तिं नातिवर्तते । *एतेनेति तत्सम्बद्धत्वं च यदुच्यते तदपि प्रागुक्त. युक्तिं नातिवर्त्तत इति सम्बन्धः । तत्सम्बन्धप्रकारमेव दर्शयति * यदित्यादिना * स्वभावशब्दार्थव्यवहार- शब्दार्थविकल्पदूषणेनैव निरस्तमित्याशयः । शालिकनाथनोक्त विषयलक्षणमनुवति । ५० शालिकनाथीयविषयलक्षणनिरासः । अथोच्यते य एवार्थो यस्यां संविदि भासते तवेद्यः स पृथक् नेति वेद्यावेद्यस्य लक्षणमिति । तदपि नविनः यस्यां संविदीति किं संविदधिकरणं अथ तद्विषयः अथ सम्बन्धिमात्रम् । नाद्यः घटादेस्तदधिकरणत्त्वानुपग- मेनाऽव्यापनात् यथातथा निर्वचनीयज्ञानत्वाद्यतिव्या. तेश्च । द्वितीयवाद्याप्यनिरूपितः कथं निरूपकः स्यात वैपरीत्यापाताच्च । तृतीयश्वातिव्यापकः कारणादेरपि तत्सम्बन्धित्त्वात् ज्ञानान्तरेणावभासमानत्वात् । तथैव संविदा भासमानत्त्वमिति चेन्न । भासमानत्त्वस्यैव मि- रूप्यमाणत्वात् तन्निरूप्यत्त्वात्तहत्त्वस्य । यस्यां संवि- दि प्रकाशमानायां य:प्रकाशत एवेति चेन्न। प्रकाशमा- मताया एव निरूप्यमाणत्वात् । सामान्यतो विषयत्त्वे सिद्ध विशेषतो विषयाभिधाममिति चेन्न । सर्वथा विशे- ·खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदें पानुपपत्तिद्वारा सामान्यानुपपत्तौ तद्विषयप्रमावस्या पि सन्दिग्धत्त्वात् । * अथेति * योऽर्थो यस्यां संविदि भासते सोथै स्तवेद्यस्तस्याः संविदो विषयः पृथब्मेति पृथगअन्योऽनव भासमानो न विषय इति भासमानत्वमभासमानत्वं चविषयाविषयलक्षणमित्यादि यदुच्यत इसर्थः। भास मानत्वं भानकर्तृत्वं चेत् घटाद्यव्याप्ति वकर्मत्वं चे. दनुमेयाव्याप्तिस्तद्विषयत्वं चेदयापितदसिद्धिरित्यभि. प्रेत्य दूषयति तदिति यस्यामिति सप्तम्या अधिक रणमर्थ उत विषयो यद्वा सम्बन्धिमात्रमिति विधा विकल्पयति * यस्यामिति * भृतलायधिकरणघ. टादीनां ज्ञानानाश्रितानां अविषयत्वापत्तिरिति प्र- थमं निराकरोति * नाद्य इति शुक्लो घट इति वदत्र घटोविदित इति सामानाधिकरण्यप्रत्ययावे. दननिष्ठत्वं घटादेरप्युपचारत इत्यत आह * यथेति * घटज्ञाननिष्टत्वं ज्ञानत्वगुणत्वादेरस्तीति तं प्रति कि. षयत्वापत्तिरित्यर्थः । विषयसप्तमीति द्वितीयं दूषयति *द्वितीय इति तद्विषयज्ञाने योऽर्थो भाति तस्य लक्षण- मुक्तं स्यादेवंच सति विषयपदार्थानिरुक्तौ न तेन लक्षणनिरूपणमात्माश्रयादिप्रसङ्गादित्यर्थः। अनिष्टा- न्तरमाह * वैपरीत्योति # यत्प्रातिपदिकोपरि सप्तमी भवति तया तदर्थस्यैव विषयत्वप्रतिपादनात् ज्ञानस्य विषयत्वं घटादेर्विषयित्वमपि वैपरीत्यमित्यर्थः । सम्बन्धिमात्रं सप्तम्यर्थ इति तृतीयं दूषयति * तृतीये- ·शालिकनाथीयविषयविषयभावनिरासः । ११२९ ति * ज्ञानकारणानां तत्सम्बन्धितया तद्विषयत्व- प्रसङ्ग इति यावत् । ज्ञानसम्बन्धित्वे सति भास- मानत्वं विषयत्वं तत्कथमभासमानचक्षुरादोर्वषयत्व- प्रसक्तिरित्यत आह * ज्ञानेति * तत्ज्ञानभास्य. त्वं तद्विषयलक्षणन्न भास्यत्वमात्रमतो न चक्षुरा- दिव्याप्तिरिति शङ्कते * तयति * तच्छन्दस्य सा- मान्यविशेषार्थत्वानुपपत्तिमभिप्रेत्य परिहरति * ने- ति * भासमानत्वस्यैवाद्याप्यसिञ्चत्वाद्भासमानत्व- सिद्धौ तद्वत्वस्य भासमानसम्बन्धित्वं संविदि सि. द्धयेदेवं च संवित्सम्बन्धसिद्धौ भासमानत्वसि. डिस्तत्सिद्धौ च संवित्सम्बन्धित्वसिद्धिरिति पर- स्पराश्रय इत्यर्थः । शङ्कते * यस्यामिति * सप्तम्या अधिकरणत्वं विषयत्वं वा तत्सम्बन्धित्वं वा नोच्य- ते किन्तु यस्यां प्रकाशमानायां सत्यामिति सति. सप्तमीयमित्यर्थः । समूहालम्बनज्ञाने कारणानामपि ज्ञानेन सह भासमानत्वमस्तीति तद्व्युदासाय भान- नियमग्रहणं । प्रकाशमानत्वविशेषणासिया लक्षणा- सिडिरेवेति परिहरति * नेति * प्रकाशविषयता हि प्रकाशमानता विषयस्याद्याप्यनिरूपणात्प्रका- शमानत्वासिद्धिरित्यभिप्रायः । सामान्यतस्तावद्वि- षयत्वं सिद्धमिदं च विशेषणतो विषयत्वाभिधानम. तः सामान्यतः सिद्धं विषयत्वमुपजीव्य विशेषतो विषयत्वाभिधानं स्यादिति शङ्कते * सामान्येति * सामान्यस्य येन केन चिद्विशेषेण व्याप्तत्वात् विशे- पमात्रासिद्धौ निष्कृष्टसामान्यप्रसिदिरममैवेति परि- १४२ ·मण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे हरति * नेति * ज्ञाने य आकारो नास्ति तमाकारमर्पयितुं संम यो पो हेतुः स विषय इति सुगतमत शङ्कते । ५१ सौगतविषयलक्षणनिरासः। ज्ञानाकारार्पणक्षमो हेतुरेव विषय इति चेन्न । आ- कार एवं केनार्पित इति विनिगन्तुमशक्यत्वात् । न ह्या- कारस्ततो ज्ञानस्वरूपादन्यः तत्र च तथोत्पन्नानि कारणानि प्रत्येकमेव समर्थानीति कथं तेषु विशेष विनिगमयिष्यसि । यद्यपि सकलसमर्थहेत्वनुविधानमस्ति तथापि स्फुट- न्तावद्धटस्यानुविधानमिति तदेव तदाकारप्रयोजकमि- ध्यते इति चेन्न । समस्तकारणान्तरानुविधानवहटानु- विधानस्य प्रामाणिकत्वाविशेषेण किं स्फुटत्वास्फुटत्वा- भ्यां स्यात् । स्फुटानुविधानमादायैव विषयनिरुक्तिं कु- र्म इति चेन्न । सर्वहेत्वनुविधानस्य न्यायतः स्फुट- त्वात् । दृश्यमानमनुविधानं यस्येति चेन्न । दत्तोत्तरत्त्वात् । दृश्यमानतैव च विषयताऽनिर्वचनान्न शक्योपदर्शना * ज्ञानेति * चक्षुरादिव्युदासायाकारसमर्पक- स्वविशेषणम्। परिहरति * नेति * ज्ञानाकारो ज्ञान- स्वरूपं उत धर्म आये ज्ञानजनकमात्रस्यैव तदर्पकत्वे. नातिव्याप्तिद्वितीये तस्य व्यावृत्तौ लक्षणव्यावृत्तिरनु- गतत्वे तस्य भावरूपत्वे सिद्धान्तविरोधोऽभावरूपत्वे तजनकत्वमेव न कारणस्येत्यसिद्धिरित्यर्थः । स्वाभि- ·सौगतविषयलक्षणनिरासः । ११३१ प्रायमेव प्रकटयति * न हीति * अस्तु ततः किमि त्यत आह * तत्र चेति * तथोत्पन्नानि मिलितांनीति यावत् । चक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकत्वेन सर्वहेतुसापेक्षत्वं प- द्यप्यस्ति घटज्ञानस्य तथापि स्फुटमसङ्कीर्णमसाधार- ण्येनान्वयव्यतिरेकवत्वं घटस्य तत्रास्ति तेन घटाका- रज्ञाने घटस्यैव क्षमत्वमिति विनिगम्यते इति श- ऋते यदीति घटज्ञानमिति घटेन विशेषितत्वं स्फुट- त्वमिति यावत् । कारणभावेऽन्वयव्यतिरेकवत्वस्यैव प्र- योजकत्वादाकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं कार- णान्तरेष्वप्यस्ति स्फुटत्वमप्रयोजकमिति परिहरति *नेति स्फुटानुविधानत्वे सत्याकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं बमोऽतो न हेत्वन्तरव्याप्तिस्तत्र स्फुटा. नुविधानत्वाभावादिति शङ्कते * स्फुटेति * स्फुटमात्रं विवक्षिमुत प्रत्यक्षानुविधानमिति विकल्प्य प्रथम दूषयति * नेति * चक्षुरादिषु सत्स्वपि घटाभावा- पराधेन घटज्ञानं न जायत इति केवलव्यतिरेकात् घटान- विधानस्य स्पष्टत्त्ववत् सत्यपि घटे चक्षुराधेकैकाभा. वेपि घटज्ञानं न भवतीति व्यतिरेकस्य तुल्यतयाऽनु- विधानं स्पष्टमेवेत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । प्रामाणिकत्व. मानं नानुविधानस्पष्टत्वं किन्तु प्रत्यक्षतो दृश्यमानत्वं तच न चक्षुरादावस्तीति द्वितीयं शङ्कते * दृश्यति * आ. लोकाधनेककारणसन्निधौ जायमानं ज्ञानं प्रति दृश्य- मानस्य कस्याकारसमर्पकत्वमिति निश्चेतुमशक्यमित्यु- कमपि परिहरति नेति दर्शनविषयता हि दृश्यमान- ता विषयत्वानिरुक्तौ तदपि निर्वक्तुमशक्यमिति दोषा ·१९३२ खण्डमखण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे स्तरमाह * दृश्योति * ज्ञानकर्मत्वं विषयत्वं केचित् ब्रुवते तनिराकरोति ५२ केषां चिद्विषयलक्षणनिरासः । ज्ञानकर्मत्वमित्यपि न। ज्ञानेन कर्मणः सम्बन्ध निर्वक्तव्यत्वात् । तन्निरुक्तिभङ्गश्वेश्वराभिसन्धौ ज्ञाततावा दे द्रष्टव्यः । *ज्ञानेतिगमनकर्मग्रामादिव्यवच्छेदार्थ विशेषणः कुत इत्यत आह*ज्ञानेनेति ज्ञानेनार्थस्य सम्बन्धोऽसि नवा, नचेत्सर्वः सर्वस्य कर्म स्यादस्ति चेत्तनिर्वचनं का तदशक्यमित्यर्थः। कथं सम्बन्धो निर्वक्तुमशक्य इत्यर आह * तदिति * ज्ञानतत्कर्मणोन तावत् संयोगो ज्ञानस्याद्रव्यतयाऽसंयोगान्नापि समवायः ज्ञानस्था. त्मगुणस्य घटादौ तद्योगात्तादात्म्यं तु विरुद्धयोर्दूरो. त्सारितमेव नच शक्तिलक्षणः सम्बन्धस्तस्य द्रव्या- दिव्यतिरेकाव्यतिरेकयोरनुपपत्तेनिरूपयनिरूपकभावो पि मूलसम्बन्धाभावेऽतिप्रसङ्गी, विषयभावस्त्वद्या- प्यसिद्धोः जन्यजनकभावोऽपि न सम्बन्ध ईश्वरज्ञान- स्याविषयत्वप्रसङ्गादिति तदनिर्वचनं प्रकरणान्तरे यरूपमित्यर्थः। लक्षणान्तरं शङ्कते। ५३ विषयत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः । विना सम्बन्धान्तरं यद्विशेषणज्ञानं स विषयः तेन विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेष्यं विषयः विशेष्यं चेदं ·विषयविषयिभाषखण्डनम् । परिशिष्टनामक तत्त्वान्तरं यद्गतं धर्म गृहातीतिः। अ- त्रोच्यते । यद्गतं धर्म गृह्णातीत्येतावन्मात्रमेव विवक्षितं गृह्णातीत्येवेति वा, आये दण्डस्यापि विशेष्यत्त्वापातः त- गतस्यापि सत्त्वादेर्धर्मस्य ग्रहणात् । नापरा भवति हि व्यभिचारिणो धूमस्याविच्छिन्नमूलकत्वादि विशेषणं त- 'हिशिष्टं च तत्वान्तरम् । नच विशेष्यस्य धर्म व्यभि. चारितां गृह्णाति । * विनेति * मूलसम्बन्धमनपेक्ष्य यस्य विशेषण ज्ञानं स विषय इत्यर्थः । अहं ज्ञानीति समवायसम्ब- न्धादात्मविशेषणं ज्ञानमिति तन्निवृत्यर्थ विनेतिविशे. षणम् । ज्ञाननिष्ठो धर्मः कथंविषयलक्षणमपक्षधर्मस्वा. दित्यत आह * तेनेति * ज्ञातो घट इति ज्ञानेन विशेष्यो यः स विषय इति यावत् ।समवायविशेष्यघ- टव्यावृत्यर्थ ज्ञानेतिविशेषणम् ।किन्तविशेष्यमित्याका. जायामाह * विशेष्यति * विशिष्टनामान्तत्वान्तरं य. गतं धर्म गृह्णाति तद्विशेष्यं यथा दण्डी देवत्तत्वं दण्डी- देवदत्त इति सामानाधिकरण्यादतीविशेष्यो देवदत्त स्तथा ज्ञातो घट इति विशिष्टं घटत्वं गृहातीति घटो विशेष्य इत्यर्थः । विशेष्यानिरुक्तो लक्षणानिरुक्ति मन्वानः परिहरति * नेति * तदुपपादनाय विकल्प. यति तदिति किश्चिद्धर्मग्राहकत्वमुत सर्वधर्मग्राहकत्व- मिति विकल्पार्थः। प्रथमकल्पेऽतिव्याप्तिरित्याह #आय इति* सत्वज्ञेयत्वादिधर्मस्य दण्डधर्मस्य दण्डनिष्टस्या- ·११३४ खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छदे पि दण्डिना ग्रहणादिति हेतुमाह # तदिति * विती. योपि नानवद्य इत्याह * नेति * कुत इत्यत आह *भवतीति* धूममात्रस्य गोपालघटिकादिषु वर्तमान- स्याग्निव्यभिचारिणोऽविच्छिन्नमूलत्व वहुलस्वादि वि. शेषणं भवति विशेष्यधूममात्रस्य सर्ववैक्यादित्यर्थः । यद्यपि धूममात्रस्याविच्छिन्नमूलत्वादिविशिष्टविशे- षणं तथापि विशेष्यातिरिक्तं विशिष्टं न तत्रास्ति ततो नाव्याप्तिरित्यत आह * तदिति * तत्गतधर्मः मात्रग्राहित्वे धूममात्रव्यभिचारित्वधर्मस्यापि ग्राह- कत्वेन व्यभिचारित्वं स्यादतो यद्गतधर्म गृह्णात्येव विशिष्टं स विशेष्य इति लक्षणं धूमाव्यापकमित्यर्थः । अच्छिन्नमूलत्वादिन धूममात्रस्य विशेषणं किन्त्व- विरतगत्यूर्दत्वविशिष्टस्यैवेति नाध्यापकतेति शङ्कते । ५४ विशेषणं विशिष्टस्यैव न धूममात्रस्येतिशडूननिरासः। अथो विरतगतिविशिष्ट स्याविच्छिन्नमूलता विशेष- णं नच तथाभूतस्य व्यभिचारिता धर्म इत्युच्यते । मै- वम् । प्रथमविशिष्टः किं व्यभिचारी नवा, आये स एव दोषः द्वितीये विशेषणान्तरान्तर्भाववैयर्थ्य प्रथमविशि- ष्ट एव च तदोषावसरः । अथ यद्धर्मविशिष्टस्य तद्विशेषणं तद्धर्म गृह्णाति न सर्व नच व्यभिचा- रिताविशिष्टस्य तानि विशेषणानीति चेन्न । तत्किं धू- ममात्रं न व्यभिचारि । ततश्च व्यभिचारिताविशिष्टस्यैव तस्य तानि तथा भवतु व्यभिचारिता तद्विशेषणं ·विषयलक्षणान्तरमिरासः। परं सा न विशेष्यकोटिरिति चेन्न । अद्यापि विशे- प्याज्ञानातू । * अथेति * अस्तु तथापि कथमव्याप्तिपरिहार इत्यत आह *नचेति * यस्य च तविशेषणं तस्य व्यभिचारित्वमेव नास्तीति नोक्तदोष इत्यर्थः । वि. कल्पासहत्वेन दूषयति * मैवमिति * अविरतोई- गतिविशेषणविशिष्टो योधूमस्तत्र व्यभिचारित्वमस्ति नवेति विकल्पार्थः । किम्वाऽत इसत आह * आध इति * व्यभिचारित्वधर्माग्रहणाविशेषाल्लक्षणस्य धू- माव्यापकतैव दोष इति यावत् । द्वितीयं प्रत्या- ह * द्वितीयोति * अविरतोर्द्धगतिविशिष्टे धूमे- ऽविच्छिन्नमूलत्वादिविशेषणान्तरस्य यदन्तर्भावस्त- किमर्थ व्यभिचारनिवारकत्वाविशेषणस्य प्रथम- विशिष्टस्यैव वयव्यभिचारित्वादतोऽविरतो गति. विशिष्टोऽविच्छिन्नमूलश्च धूमो वहिव्याप्त इति व्या- प्तिग्रहणोपयोगिविशेषणान्तरं न स्यादित्याशयः । माभुत्तर्हि विशेषणान्तरं को दोष इत्यत आह * प्र- धमेति * धूममात्रस्यो विरतगत्या विशेष्यत्वात्तत्र च व्यभिचारित्वाख्यधर्मस्य विद्यमानत्वाविशिष्टेन च त. दग्रहणादव्याप्तिर्दोष इत्यर्थः । यद्गतं धर्म गृह्णात्येवेत्य- स्याभिप्रायान्तरं शङ्कते * अथेति * व्यभिचारित्वधर्म- विशिष्टस्य न विशेष्यत्वं किन्तु धूमत्ववत्तस्तच गृह्णात्येवेति नोक्तदोष इत्यर्थः *तानीति अविरतगत्य- विच्छिन्नमूलत्वादीनीतियावत् । यस्य धूममात्रस्य त- ·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे विशेषगंतव्यभिचारि किन्न भवति भवत्येवान्यथा वि शेषणवैयादिति परिहरति * तदिति * अस्तु ततः किं तत्राह * ततश्चेति * ततो व्यभिचारितावि शिष्टस्यैव तान्यूर्द्धगमनादीनि तथा- विशेषणानीति विशेषणान्तरविशिष्टस्यापि व्यभिचारित्वप्रसङ्ग इत्य- र्थः । व्यभिचारिता विशेषासम्बन्धिन्येव केवलं न वि. शेष्यकोटिनिविष्टेति शङ्कते*भवत्विति अद्यापि विशे- व्यस्यानिर्णीतत्वेन नेदं सुवचमित्याह * नेति * भगातरम्भणति । ५५ दोषान्तरोद्घाटनम् । किश्च तद्विशेषणमिति तत्सम्बन्धिमात्रं वा विशेष. णतया वा सम्बन्धि । आद्येऽतिप्रसङ्गः । द्वितीये तु तथै- वान्योन्याश्रयादि । किञ्च विशेष्यत्वलक्षणो यस्तद्गतो ध. मस्तं गृह्णाति न वा, आये ऽतिव्याप्तिः द्वितीये गृ. हात्यवेति नियमोऽसिद्धः। अकिञ्चति तस्य विशेषणमिति षष्टयर्थः सम्बन्ध मात्र विशेषणतया वा सम्बन्ध इत्यर्थः । यदाकदाचि. रसम्बन्धत्वमुपलक्षणस्यापीत्यतिव्याप्तिरित्याह *आद्य. इति*वितीयमपवदति *दितीति तथैवेति * विशेष. णान्तरस्वीकारेऽमवस्था भेदानङ्गीकारे स्वाश्रय इत्य. र्थः । एवं विशेष्यलक्षणस्य दुनिरूपत्वाभिधानेन वि. षयलक्षणासिद्धिमुक्त्वा दोषान्तरं दातुं विकल्पयति *किति विशेष्यत्वाकान्तोविशिष्टो भवति वा न.

·विषयविषयिभावखण्डनम् । येति विकल्पार्थः। आये गृह्णाति चेदविशेष्यपिविशिष्टे विशेष्यत्वस्य गमनादतिव्याप्तिलक्षणस्येत्याह *आद्य- इति * विशेष्यगतसर्वधर्मग्राहकत्वनियमासिया ल. क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति * द्वीति * विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेष्यो विषय इति लक्षणस्यातिव्याप्त्यन्तरमाह । ५६ पूर्वोक्तलक्षणेऽतिव्याप्त्यन्तरकथनम् । किश्च मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत भवति मत्समवायं- स्य ज्ञानं विशेषणं सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव, नच विषयः । मच गुणगुण्यादिविशेषणविशेष्यभावे यः सम्बन्धान्त- रमम्तरेणेत्युक्त्या व्यवच्छेद्यतां नीतः स एवायं समवाय इति कथं न व्यवच्छेद्यतां प्रतिपत्स्यते, यतोऽत्र तस्यैव विशेषणविशेष्यभावत्वादन्तरत्वासिद्धिरिति । तस्मात् स- म्बन्धमन्तरेण ज्ञानं विशेषणं यस्येत्युक्तं तत्र ज्ञानं सम्ब- न्धमनपेक्ष्य स्वभावत एव यथाऽर्थस्य विशेषणं तथा समवा- यस्यापीति न कश्चिद्विशेष इति साधूक्तं मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानविषयता समवायस्य स्यादिति । ज्ञानाभावे च प्रसङ्गात् । नचं तत्र स एवं सं. मवायः सम्बन्धः अत्रापि विशेषणविशेष्यभावस्यैव स. म्बन्धत्वात् । नासौ . सम्बन्धिनोऽन्यस्तादृशश्वं व्यः वच्छद्य इति चेन्न । समवायेऽपितुल्यत्त्वात् । से- ·११३८ खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे योगसमवायौ व्यवच्छिद्यत इति चेन्न । ज्ञानाभावे तथाऽपि प्रसङ्गात् ।न तत्र ज्ञानं विशेषणं किन्तूपलक्षण- मिति चन्न । अतीतानागतयोरविषयत्त्वापत्तेः । भावे चिन्तेयमिति चेन्न । अभावस्याविषयत्त्वापातात् । ज्ञाना- दन्यत् ज्ञानीयञ्च यत्कारणादि तत्रापि प्रसङ्गादिति किं विस्तरेण । नच ज्ञानाकारतायां गोचरस्य नास्त्येव ज्ञानगोचरयोर्भेदः । प्रतीतिविरोधात् । भेदमानच्छता च स प्रतिषेधुमप्यनह इति । * किश्चेति* मत्सवायो ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानस्यात्म- नि समवायं प्रति मूलसम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं विशेषणं भवति तस्यापि विषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । त- स्यापिविषयत्वादेव तत्र लक्षणगमनानातिव्याप्तिरित्यत आह * नचेति * ज्ञानान्तरविषयत्वेपि तज्ज्ञानवि- षयत्वनेत्यर्थः । गुणगुणिनोः क्रियाकारकयो विशेष- णविशेष्यभावे मूलभूतो यः सम्बन्धः समवायः स एवायं सम्बन्धः सम्बन्धान्तरमन्तरेणेति विशेषणो- क्या व्यवच्छिन्न इति कथं तत्र लक्षणगमनमित्याश- झ्याह *नचेति कुतोन वाच्यमित्यत आह *यत इति * विशेषणविशेष्यभावादतिरिक्त सम्बन्धः न्धान्तरमुच्यते मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्र समवायस्य विशेष्यत्वादन्तरशब्दवाच्यत्वाभावान्न व्यवच्छेद्य- स्वमन्यथा घटज्ञानमित्यत्रापि घटज्ञानयोः विशेषण- विशेष्यसम्बन्धभावान्न घटविषयवं स्यादित्यर्थः । सम्ब- ·विषयविषयिभावखण्डनम् । ११३९ उक्तमर्थ सङ्क्षिप्य दर्शयति * तथाचेति * ज्ञातो घट इत्यर्थेन सह ज्ञानं सम्बन्धान्तरमनपेक्ष्य स्वभावसम्ब. धेनैव विशेषणमिष्यते यथा तन्मत्समवायो ज्ञा. जस्येत्यत्रापि सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं समवायवि. शेषणामिति समवायार्थयोर्म विशेष इत्यर्थः । विना सम्बन्धं यहिशेषणं ज्ञानमिति लक्षणस्यातिप्रसङ्गा. न्तरमाह * ज्ञानेति * ज्ञानस्याभाव इत्यत्र ज्ञानं स्वा. भावविशेषणं भवतीत्यर्थः । सम्बन्धान्तरशब्दव्या वच्छेद्यो विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तसमवायो ज्ञा. नाभावेऽस्तीतिकथमतिव्याप्तिरित्यत आह अनच तत्रे. ति* (समवायाभावे हेतुमाह *अत्रेति भावाभावयो. विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तान्तरशब्दावाच्यः स. म्बन्ध इत्यर्थः । अर्थसमवाय)योः साम्यात्समवाया. विषयत्वेर्थस्याप्यविषयत्वं स्यादित्यभिप्रेत्य साम्य- मुक्तं तत्र वैषम्यं शङ्कते * नासाविति * विशेषण विशेष्यभावस्य सम्बन्धिनोऽन्यत्वनास्ति सम्बन्धि. नोन्यश्च व्यवच्छिद्यते नातोऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवम- सम्भवपरिहारे नातिव्याप्तिपरिहारो ज्ञानसमवाय. योर्व्यवच्छे द्यरूपाभावादिति परिहरति * नेति * संयोगसमवायातिरिक्तो विना सम्बन्धान्तरं ज्ञान- विशेष्यो विषय इति लक्षणाभिप्रायं शङ्कते * संयोगे. ति* कचिविशेषणविशेष्ययोः संयोगोप्यस्तीति सं. योगेतिग्रहणं नतु ज्ञानविशेष्ये तत्सम्बन्धेनेति द्रष्ट- व्यम् । संयोगादिज्ञानस्यैवं निर्विषयत्वप्रसङ्गान्नेत्याह * () एतदन्तर्गतो ग्रन्थः सो० पु० नास्ति ।

·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे नेति * अङ्गीकृत्यापि दूषयति * ज्ञानेति * ज्ञान भावः संयोगाद्यतिरिक्तत्वे सति स्वभावेनैव ज्ञान शेष्य इति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । एककालीनस्यै विशेषणत्वनियमात् ज्ञानस्य च स्वाभावेनापृथक्समर त्वाभावादविशेषणत्वेन विशेषणोक्त्यैव तदनावर वच्छेद इति शङ्कते * नेति * कथं तर्हि ज्ञानस्य स्वा भावव्यावर्तकत्वमित्यत आह * किन्विति * अ सतोविशेषणत्वाभाववाविशेष्यत्वस्यानुपपत्तेरभूदुव- ष्टिभविष्यति वृष्टिरित्यद्यर्थज्ञानानां विशेष्यस्य विषय त्वं नस्यादिति दूषयति * नेति * न विषयमावल क्षणमिदं किन्तु भावविषयस्यातो नाव्याप्तिरिति शङ्कते * भाव इति * विषयमात्रासिद्धौ त. विशेषासिडेंविषयमावलक्षणमूह्यन्तथाचातिव्याप्ति- स्तवस्थेति दूषयति * नेति * संयोगायतिरिक्त- त्वे सति विना सम्बन्धान्तरं यत् ज्ञानविशेष्य- मिति लक्षणं ज्ञानकारणचक्षुरादौ तत्फले चास्तीत्य. तिव्याप्त्यन्तरमाह * ज्ञानादिति * किश्च सुगतसम- ये ज्ञानाकारो ज्ञेयमभ्युपेयते तयोर्ज्ञानज्ञेययोर्भेद उता. भेद आयेतदाकारत्वं न स्यात्सन्तानान्तरवत । द्वितीये भेदप्रतीतिविरोध इत्यभिप्रेत्याह *न चेति एवं ज्ञान तद्गोचरयोर्मेदं खण्डयतो भेदमात्रमानष्टमुत तयोरेव, नायोऽप्रमितप्रतियोगिप्रतिषेधासम्भवात् । द्वितीये बाबैतविरोध इत्यभिप्रेत्याह * भेदमिति * इति सम्बन्धाधारत्त्वाधाशब्दार्थविषयषि- षयिभावानां खण्डनम् ।

·मेदखण्डनम् । भेदप्रतीतिमात्रेण तनिषेधोपपत्तावपि प्रमितप्र- तियोगिकत्वमेव निषेधस्योति यदि कश्चिदभिनिविश- ते तेन भेदस्वरूपं वक्तव्यमित्याह । ५७ भेदखण्डनारम्भः। वक्तव्यस्तर्हि कोसौ भेदो नाम ? सहि स्वरूपं वा स्यात् इतरेतराभावो वा धर्मान्तरं वा, नाद्यः भिन्नेऽ- भिन्नभ्रमानुपपत्तिप्रसङ्गात् । भ्रान्त्याऽपि धर्मिस्वरूपा- वगाहनात् अन्यथा कस्याभेदं सा भ्रान्तिरुल्लिखेत् । *वक्तव्य इति धर्मान्तरमिति *पृथक्त्वं वैधयं चेत्य- र्थः । लाघवात्स्वरूपभेदवाद एवास्त्वित्यत आह * नाय इति भेदाग्रहमूलातादात्म्यभ्रान्तिस्वरूपस्यैव भेदत्वे धर्मिस्वरूपप्रतीतो भेदोपि प्रतीत इति दूरस्थवनस्पत्यादा. वभेदभ्रमो न स्यादित्यर्थः । भ्रान्तिरभेदमेवावगाहते न धर्मिस्वरूपमतो भ्रमोपपत्तिरित्यत आह *भ्रान्त्येति* भ्रान्तेरुभयविषयत्वकल्पने गौरवात्तादात्म्याख्यधर्म- विषयत्वमेवास्त्वित्यत आह * अन्यथेति * अयम- भिन्न इति न भासेताभेद इत्येव भासेतेत्यर्थः । भिन्नेष्वभेदप्रकाश इति नोच्यते किन्तु ये भिन्ना स्तेष्वनारब्धावयवित्वमारोप्यते न चारोपानुपपत्ति- रारब्धावयव्यपेक्षया भेदग्रहस्प विशेषग्रहरूपतया विरोधित्वाभावादिति शङ्कते । ५८ स्वरूपभेदखण्डनम् । ननु निःसम्बन्धित्स्वेन व्यवस्थिते तरुदारुप्रभृतिषु ·११४२ खण्डन खण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे नानाधारोऽवयव्यन्य एवाऽऽरोप्यते येषु त्वासेप्यते तेऽभेले नैव भान्ति किन्त्वनारब्धावयविषु तेष्वारब्धावयवितय विभ्रम्यते । मैवम् । तेषामनुदाहरणीयत्त्वात् । अतस्मिन स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाभासार्थानां दृष्टान्तत्त्वेने टत्वात् तत्रापि धर्मान्तरारोपाभ्युपगमे तादात्म्याभाव स्य संसर्गाभावप्रवेशापत्तेः । नचैवमध्येष्टव्यमेव तथापि स्वरूपभेदग्रहे तत्राभेदस्य धर्मस्याप्यशक्यारोपत्त्वात् । *नन्विति निरन्तरावस्थितेतर्वादावनेकाधारस्ततो न्य एवावयव्यारोप्यत इति यावत् । प्रासरुचितयातर्वि त्युक्तम्। अभेद इति विषयसप्तमी।अनेकेष्वेकस्मिन्नवय विन्यारोप्यमाणे ऽनेकेषु कुसुमेष्वारोप्यमाणसूत्रे यथा नभ्रान्तिस्तद्वदत्रापि न स्यादित्यत आह *किंत्विति तत्रानेकेषु संयोगितया सूत्रस्य प्रतीतेरभ्रान्तिविषय त्वमिह त्वनेकेषु वनस्पतिष्ववयव्यन्तरं संयोगितया न प्रतीयतेऽतोनारब्धावयविष्वारब्धावयवित्वभ्रम इत्यर्थः अवयव्यापारोपो नोदाह्रियतेमया इतस्तु खण्डनमिद मिति परिहरति* मैवमिति किं तहुंदाहरणीकृतमि त्याह अतस्मिन्निति यत्र भिन्नयोश्चेत्रमैत्रयोःस एवा- यमिति प्रत्यभिज्ञाभ्रमो जायते तदेवोदाहरणीयमि स्यर्थः । आदिशब्देनाभेदसंशयो गृह्यते अतस्मिस्त. हुडियंत्र तत्रापि नैक्याध्यासः किन्तूभयनिष्ठतादा- म्याख्यधर्मान्तरमारोप्यतेऽतोधिष्ठानस्वरूपप्रतीताव- पि विरोधित्वाभावासतिरोध मालिका ·भेदखण्डनम् । ११४३ * तत्रेति *. तर्हि घटः पटो न भवतीत्यत्रापि घटस्य पटत्वं धर्मान्तरमारोप्य निषिध्यते इति वक्तुं शक्य- त्वात्तादात्म्याभावस्य संसर्गाभावैक्यापत्तिरित्यर्थः । तत्रापि बाधकप्रत्ययेन संसर्गाभाव एवावेद्यत इत्यत आह * न चेति * संसर्गाभावतादात्म्याभाषयोरभे. दाङ्गीकारेऽपसिद्धान्त इत्यर्थः । अङ्गीकृत्यापि दूषय- ति * तथापीति * तयोर्भेदाङ्गीकारे भेदाभेदयोर्विरो- धात्स्वरूपभेदग्रहे भेदारोपो न स्यात् घटपटयोरि- वत्यर्थः। इदानीमन्योन्याभावो भेद इति पक्षं दूषयति । ५९ अन्यान्याभावखण्डनम् । नापि द्वितीयः प्रतीतावन्यान्याश्रयप्रसङ्गात् । प्रांत- योगिरूपत्वेनाप्रतीताधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्व- भावत्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्च तद्ग्रहणकारणमतः क्वेतरेतराश्रय इति चेत् । मैवम् । एवं हि सति कुम्भः पटो न भवतीत्यत्र यथैव तस्याभावस्य प्रतियोगितया पटो- निषिध्यते तथा कुम्भोऽपीति सोऽपि कुम्भात्मतया नि- षितः प्रसज्ज्येत । *नापीति धर्मित्वप्रतियोगित्वव्यवस्थाप्रतीतावन्यो। भ्याभावः प्रत्येतुं शक्यते नेत्येवतदप्रतीतेरन्योन्याभा. वप्रतीतोच व्यवस्था प्रत्येतव्यान स्वरूपमात्राश्रया व्य. वस्था तस्यावधित्वे तथैव समाप्तत्वादधिकरणे च तथैवे. ति परस्पराश्रयप्रसङ्गः प्रतीतावित्यर्थः।विनैवान्योन्या. * ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे भावप्रतीतिं धादिप्रतीतिसम्भवान्नेतरेतराश्रय इति शङ्कते * प्रतीति * प्रतियोगिप्रतीतिः प्रतियोगित्व धर्ममनुल्लिखन्ती धर्मिप्रतीतिरपि धर्मित्वाकारमनु ल्लिखन्त्येव भेदप्रतीतिकारणमतो नेतरेतराश्रय इत्याश यः। ज्ञाततामात्रेण प्रतियोगितया निषेध्यत्वस्वीकारे कुम्भः पटो भवतीत्यत्र ज्ञानमावं पटस्य प्रतियोगित या निषेध्यत्ववत् कुम्भस्यापि स्वरूपेण ज्ञानतया प्रति योगित्वसम्भवानिषिद्धत्वं प्रसज्येतेति दूषयति * नै वमिति * इदानीं भेदवादी स्वमतमुपपादयति । ६० भेदवादिशङ्कन । वस्तुतोऽन्योन्याभावस्य कुम्भप्रतियोगित्वेऽपि कुम्भस्यापटत्वनिरूपणकाले कुम्भस्य प्रतियोगिता नापेक्ष्यते किन्त्वाश्रयतैवेति कुम्भाप्रतिक्षेपः । प- टस्य तु प्रतियोगितैवापेक्ष्यते नत्वाश्रयतेति कुम्भवत् पटस्यापि न सङ्ग्रहापत्तिः । यद्यप्यन्योन्याभावस्योभय- प्रतियोगिता तथाप्यन्या कुम्भाश्रयता अन्या पटाश्रयता अन्या कुम्भप्रतियोगिता अन्या पटप्रतियोगिता तेना- न्योन्याभावस्योभयप्रतियोगिकत्त्वे चोभयाश्रियतत्वे व नोभयोरपि सङ्ग्रहप्रतिक्षेपविरोधापत्तिः। नापि च प्रति- योगित्वस्यानुयोगिनो भेदोपजीवनेऽन्योन्याश्रयोऽनुपजी- वने च स्वस्मादपि भेदग्रहापत्तिः प्रसज्येत । यतः स्म- ·११४६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे स्य भेदः स्थादियत आह *नापीति कुत इत्यत आ * यत इति * धर्मिग्रहणं प्रतियोगिस्मरणं च भेदज्ञ नसामग्री प्रतियोगिता च स्मर्यमाणता अनुभूयमानत च धर्मिता तेन स्मरणादिना नियमोपपत्तेर्नेतरेतराश्र यादिप्रसङ्ग इत्यर्थः । सोऽयं देवदत्त इत्यत्रायमंशस गृह्यमाणतया धर्मित्वात्स इत्यंशस्य स्मर्यमाणतया प्रति योगित्वात्तत्रापि भेदः प्रकाशेतेत्यत आह *न चेति किमत्र नियामकमित्यत आह * वास्तवेति * भेदर तासहितप्रतियोगिस्मरणदि भेदग्रहणकारणं तद्वैक ल्यान्नात्र तथेति नियम इत्यर्थः । एवं काणादहार्द विशदयित्वा सिद्धान्तमुपक्रमते ६१ भेदवादिमताभिप्रायखण्डनम् । मैवम् । तथाहि किमधिकरणप्रतीतिरधिकरणतय प्रतीतिः उत वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण विव क्षिता । आये किमीयाऽधिकरणतया घटादेः प्रतीतिस्त स्य कारणं स्यात् । न तावदन्योन्याभावाधिकरणत या दण्डाद्यप्रतीतौ दण्डाधिकरणताया इव तदप्रतीत तदधिकरणतायाः प्रत्येतुं पूर्वमशक्यत्त्वात् विशिष्टप्रती त्या विशेषणस्यावश्योल्लेरव्यत्त्वात् विशिष्टस्य च वि शेषणघटितमूर्तित्त्वात् । नापि यस्य कस्यचिदधिकरणत या प्रतीतिस्तत्कारणं यत्र भिन्नेऽभेदभ्रमस्तत्र धर्मिणः स- स्वाद्याधारतया प्रतीतावपि तदनुत्पत्तेः । ८ .

·भेदखण्डनम् । १९४७ * मैवमिति * भेदप्रतीतिकारणतयेष्यमाणाधि- करणप्रतीतिरधिकरणत्वाकारमुल्लिखत्युत,वस्तुतोऽधिक रणस्वरूपमुल्लिखतीतिविकल्पार्थः। प्रथमकल्पेपिघटादौ किमन्योन्याभावमपेक्ष्याधिकरणतया प्रतीतिर्भेदप्रती. तिकारणमुत यत्किश्चिदपेक्षयति विकल्पयन्नाह * आद्य इति किमीया-किंसम्बन्धिनीतियावत् ।अन्यो- न्याभावलक्षणभेदस्य प्रतीयमानत्वात्तदधिकरणस्वा. च्च घटादेरन्योन्याभावापेक्षयाऽधिकरणत्वमित्याद्यमपव. दति *नतावदिति दण्डप्रतीतिव्यतिरेकेण देवदत्तस्य तदधिकरणत्वप्रतीतिव्यतिरेकवदन्योन्याभावाप्रतीतौ तद्विशिष्टाधिकरणत्वमपि घटादिनिष्ठं न निष्टङ्कनामिया- दित्यर्थः । अन्याप्रतीतौ किमन्यन्न प्रतीयतेतथाच कि- श्चित्कदाचित्प्रतीतमिति सर्वज्ञं जगदापन्नमित्यत आह * विशिष्टत * विशिष्टविशेषणयोरन्यत्वेपि वि. शेषणप्रतीतिजन्या विशिष्टप्रतीतिरित्येके। विशेषणवि- शेष्ययोरेकप्रतीतिविषयत्वमेवेत्येपरे । सर्वथा विशि. टप्रतीत्या विशेषणप्रतीतिरपेक्षितेत्यर्थः । यथोपल. क्षणं व्यावर्तकमपि अनियतप्राप्रतीतिकं व्यावर्त्यप्र. तीतिव्यवहारजनकं तथा विशेषणमपि किन्न स्या- द्यावर्तकत्त्वाऽविशेषादित्यत आह * विशिष्टेति * कदाचित्ज्ञाततामात्रेणाऽसतोऽप्युपलवणत्वाविशेष- णस्य तु कार्यान्वयित्वेनैव व्यावर्तकत्वमन्यथा वि. शेषणोपलक्षणोपाधीनां भेदो न भवेदित्यर्थः । य- किञ्चिदपेक्षयाऽधिकरणत्वप्रतीतिर्भेदप्रतीतिकारण- मिति वितीय एव मपवदति * नापीति * कु.

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे तो न कारणमित्यत आह * यत्रेति * भिन्नयोर्दे त्तयज्ञदत्तयोः स एवायमित्यभेदभ्रमो यदा जाय तदा देवदत्तस्थ सत्वद्रव्यत्वाधिकरणतया प्रतीते दग्रहस्यैव सम्भवात्तदनुत्पत्तिरभेदग्रहासम्भव इत्यर्थ न कारणमात्रात्कार्यनिष्पत्तिरपितु कारण कल्यादिहच नाधिकरणप्रतीतिरेव भेदप्रतीतिसामई प्रतियोगिस्मृत्यादिसाहिताया एव भेदप्रत्याकत्वादि च तदभावानेदाग्रह इति शङ्कते । ६२ प्रतियोगिस्मृत्यादिसाहिताधिकरणप्रतीते:दग्रहहेतुत्वनिरासः न तन्मात्रात्तदुत्पत्तिः अपि तु प्रतियोगिस्मृतिस हितात् सा च तदा नास्तीति तदनुत्पत्तिरित चेन्न । प्रतियोगिस्मृतिरपि किं प्रतियोगितया स्मृतिः उत व- स्तुगत्या प्रतियोगिनः स्वरूपेणेति विकल्प्यत्वात् । आये किमन्योन्याभावप्रतियोगितया यस्य कस्यचित् प्रतियोगितया वा। नाद्यः अन्योन्याभावाप्रतीतौ तद- नुपपत्तेः पूर्ववत् । नापि द्वितीयः तस्य वस्तुगत्या भि- नस्याभिन्नतया भ्रमविषयीकृतस्य स्वदेशेतरदेशादाव- सत्वेन प्रतीयमानत्वे स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीता- वन्योन्याभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । * न तदिति * प्रतियोगित्वाकारमुल्लिखन्ती प्रतियोगित्वस्मृतिर्भेदमतीतिहेतुरुत वस्तुतः प्रतियो- गिनः सतः स्वरूपेण तथेति पूर्ववरिकल्पयन्परिहरति ·भेदखण्डनम् । ११४९ *नेति* प्रथमकल्पेऽपि किमन्योन्याभावप्रतियोगित्व. प्रतीतिस्तत्प्रतीतिकारणं किंस्विद्यत्किञ्चिदपेचप्रतियो- गित्वप्रतीतिरित्यपि विकल्पनीयमित्याह *आद्य इति* अन्योन्याभावाप्रतीतो तद्विशिष्टाधिकरणत्वाप्रतीति. वद्विशेषणान्योन्याभावातीतौ तविशिष्टप्रतियोगि- स्वस्मृतिरनुपपन्नेति प्रथमं पराचष्टे *नाद्य इति यत्कि- चिदपेक्षप्रतियोगित्वस्मृतिः कारणमिति द्वितीयं दू. षयति * नापीति * कुत इत्यत आह * वस्त्विति * देवदत्तयज्ञदत्तो वस्तुगत्या भिन्नौ तथाप्यभिन्नतया भ्रमविषयौ भवतः प्रतियोगित्वस्मृतेश्च देशेतरदेशा- दावविद्यमानत्वेन स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीतिरस्ति यत्किञ्चिदपेक्षयाऽऽश्रयत्वप्रतीतिरपि ततः कारणपौ. कल्यात् भेदप्रतीतिरेव स्यान्न चासौ जायत इत्यर्थः । स्वदेशेतरदेशादौ विद्यमानाभावप्रतियोगित्वप्र- तीतिरनुभूतित्वान्न स्मृतिः स्मृतिश्च भेदज्ञानकारणम- तो नोक्तोदोष इति शङ्कते । ६३ स्मृतित्त्वस्य भेदप्रतीतौ प्रयोजकत्वनिरासः । प्रतियोग्यनुभूतिः सा न स्मृतिरिति चेन्न । स्मृतित्व- स्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽनुभूयमानयोरन्योन्याभा- वाप्रतीतिप्रसङ्गात् । अत्रान्तराले स्मृतिकल्पनया नान्यो- न्यात्मानाविमावित्यनुभवबाधितया प्रयोजकलेऽपि वा स्मृतित्वस्य योऽसौ तत्र नासीत् सोऽयमिति स्म-. र्यमाणाभावप्रतियोगिकत्वेऽपि वस्तुगत्या भिन्नस्याभि- ।

·१९५०
खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
नतया भ्रमेणोल्लिख्यमानस्यान्योन्याभावप्रतीत्यनुदया
दोषाभावोऽपि हेतुः स भ्रमोदाहरणे नास्तीति चेन्न
पूर्वदृष्टे स्मृतिमतो वस्तुगत्याऽन्यस्यैवानन्तरदृष्टर
पूर्वदृष्टात् भिन्नमभिन्नं वेत्यनिरूपितस्यापि सम्भवेन तो
तरेतराभावबुद्ध्यापत्तेः । बुद्ध्यत एवेति चेन्न । पश्चात्तर
शयदर्शनात् । विशेषधीरपि तत्र हेतुरिति चेन्न । कि
शेषत्वस्यान्योन्यामावनिरूपणं विना दुर्निरूपत्त्वात्। एते
न वस्तुगत्या प्रतियोगिनः स्वरूपेण स्मृतिः सहकारिणी
त्येतदपि व्युदस्तम् । वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण प्र
तीतिः सहकारिणीत्यपि, भिन्नस्याभिन्नतया वृक्षादेः प्रत
यमानस्योन्यान्याभाववत्तया ग्रहणप्रसङ्गात् ।
*प्रतीतियोगिप्रतियोगिप्रतीतौ स्मृतित्वाभावे
भेदज्ञानाभावाभावेन व्यतिरेकाभावात् स्मृतित्व
प्रयोजकमिति परिहरति * नेति * न केवलं व्यतिरे
काभावोऽन्वयोपिनास्तीतिविपक्षबाधकव्याजेनाह*
न्यथेति* इमौ घटपटौ भिन्नावित्यत्रोभयोरपि गृह्यमा
णत्वाद्भेदग्रहो न स्यादित्यर्थः। पुरोदेशेऽनुभूयमानान्यो
न्याभावप्रतीतावपि इतरान्योन्याभावप्रतीतिवदन्यो
न्याभावप्रतीत्योर्मध्ये प्रतियोगिस्मृतिः कल्प्यते भेद
प्रतीतिसिद्धत्वादित्यत आह * अत्रेति * अन्तर
स्मृतित्वकल्पनया स्मृतित्वस्य प्रयोजकत्वं न कल्प्यमि
ति शेषः । इमौ नान्योन्यात्मानावित्खननुभवादूवाधि

·भेदखण्डनम् । ११५१ ततयेति हेतूपन्यासः । बाधिताया अपि कल्पनाया बलात्स्पतित्वस्य प्रयोजकत्वस्वीकारे दोषमाह प्रयोज- कत्वेपीति*योसौ गृहे नासीत् देवदत्तः सोऽयमिति ईह- शप्रत्यभिज्ञाभ्रमस्थले स्मर्यमाणाभावप्रतियोगित्वेन स्मर्यमाणत्वं प्रतियोगिनोस्ति ततोधर्म्यनुभवः प्रतियो- गिस्मृतिश्चेत्येतस्य भेदप्रतीतिप्रयोजकत्वे तत्र भेदप्रत्यय एव स्यान्न चोत्पद्यते ततोऽप्रयोजकमित्यर्थः। प्रतियो- गिस्मृतिसहितधर्मिग्रहणं दोषाभावसहकृतं भेदप्रतीति- प्रयोजकन्न तन्मात्रमिति नोक्तदोष इतिशङ्कते दोषेति * दोषाभावे सत्यपि भेदाग्रहान्न तत्प्रयोजकत्वमिति परिहरति ॐ नेति * इदमाकूतं दोषाभावस्य कि- मिति सहकारित्वं कल्पनीयं । सति दोषे तदर्शना- दिति चेन्न।तस्मिन्सत्यपि निद्रादोषेऽन्योन्याभावप्रती- तिदर्शनात्।प्रमात्वादितिचेन्नातस्याद्याप्यसिद्धत्वादतो न दोषाभावस्य सहकारित्वं तथापि भवच्छूद्धानुरो. रोधेनोदाहरणान्तरमभिधीयते यदा पूर्वदृष्टघटादि स्मरति पश्यति च घटान्तरं स्वरूपेण पूर्वदृष्टाच्च भेद- मभेदं वा नावधारयति तत्राप्यन्योन्याभावग्रहप्रस- ङ्गो भ्रमाभावेन दोषाभावात्मतियोगिस्मरणादिभावा- चेति।कारणसद्भावात्कार्यमपि विद्यते इति शङ्कते *यु- ध्यत इति* पूर्वदृष्टोऽयमन्योवेति पुनः संशयदर्शना- नान्योभावो बुध्यत इति परिहरति * नेति * विशे- षज्ञानेन दोषाभावेन प्रतियोगिस्मृत्या च सहिता धर्मिप्रतीतिरियमन्योन्याभावज्ञानकारणं तदभावा. दत्र नान्योन्याभावज्ञानं स्यादिति शङ्कते *विशेषेति*

·१९५२ लण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
अन्योन्याभावस्य भेदत्वाड्रेदज्ञाननिरूपणीयस्वाहि
शेषस्य नान्योन्याभावज्ञानात्पूर्व विशेषसिद्धिर्सि
परिहरति * नेति * भ्रमस्थलेऽनध्यवसायस्थले च
न्योन्याभावप्रतीतिप्रसङ्गाभिधानेन परिशिष्टकल्प
न्तरमपिनिरस्तमित्याह * एतेनोति * वस्तुगत्या !
तियोगिनः स्वरूपेण स्मृतिर्वस्तुगसाऽधिकरणस्य स्वर
पेण प्रतीतिश्च भेदकारणमिति द्वितीयकल्पोपि कि
रस्त इत्यर्थः। परामृष्टमेव स्वयं स्पष्टयति *भिन्नस्येति
वैधर्म्य भेद इति तृतीयं पक्षमाक्षिपति ।
६४ तृतीयकल्पनिरासः।
नापि तृतीयः अभावस्य निर्धर्मकतापक्षे तस्य हि
श्वाभिन्नत्त्वप्रसक्ती विश्वस्याप्यभावरूपत्वेन निर्धर्मकता
धर्मलक्षणान्योन्याभावविरहिण ऐकरूप्यापत्तेः अभा
धर्माभावात् । स्वरूपमेव भेद इति चेत् । योऽसौ में
दस्तस्य स्वात्मा स किं कस्मादपि भेद उतनिष्प्रतियो
गिक एव न तावन्निष्प्रतियोगिक एवं प्रमाणाभावेन
सत्त्वप्रसङ्गात् । योऽसौ भेदव्यवहारोऽस्ति स कस्म
दपि न तु नीलव्यवहारवत् निष्पतियोगिकः स च नि
प्रतियोगिको नोपपद्यते निष्प्रतियोगिकोऽपि वा यद्य
सप्रतियोगिकव्यवहारं करोति प्रतियोगिनियमो न स्यानि
ति स्वस्मादपि भेदव्यवहारं कुर्यात् । स्वस्माद्भेदः कथं र
म्भवतीति चेत् तत् किं भिन्नाद्भेदः नन्वेवमनवस्था स्यात
..

·भेदलण्डनम् । * नापीति * अभावो निर्डर्मकः सधर्मको वा मिर्डर्मकत्वपक्षे घटे घटत्वस्य विशेषरूपवैधर्म्यस्य सत्ववदभावे धर्मान्तरलक्षणभेदाभावाविश्वाभि- नत्वं स्यात्ततश्च विश्वस्थाभावरूपतया निर्मक- स्य धर्मलक्षणभेदहीनतयैकरूपापत्तिरित्यर्थः । भाष- पदार्थानां वैधयं भेदो नाभावस्थाभावे तु स्वरूपमेव भेदः अतो नाभावस्य विश्वात्मकत्वप्रसङ्ग इति शङ्कते *अभाव इति* प्रयोगिसापेक्षत्वात् भेदस्य निष्प्रति. योगिवस्तुस्वरूपत्वासम्भवं वक्तुं भेदः सप्रतियोगिको निष्प्रतियोगिको वेति विकल्पयति * योऽसाविति * अन्त्यं कल्पं बुद्धिस्थत्वादादौ दूषयति *न तावदिति* हेतुमाह * प्रमाणेति * असम्भवमुपपादयति* य इति * प्रमाणेन यदस्ति तत् मेयमिति वदता भेदे प्रमाणं वाच्यं न च निष्प्रतियोगिभेदमुल्लिखत् ज्ञानं जायते तथा यथा नीलज्ञानमित्यर्थः । वस्तुतो नि- प्रतियोगिकोपि सत्प्रतियोगिभेदव्यवहारं करोती. त्यत आह * स चेति * ज्ञानव्यवहारयोरैकरूप्या- दित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकदण्डेन द्रढयति * निष्प्र. तीति * बहर्थसंनिधावतयवहारे किं नियामकमिति वीचायां तन्मूलज्ञानं नियामकं वाच्यमिह तु प्रति- योगिनोऽभावादेव तज्ज्ञानाभावोऽतः प्रतियोगिः विशेषघटितभेदव्यवहारे नियामकाभावेन सर्वस्य प्रतियोगित्वापत्तौ तद्वन्दान्तर्भूतस्वात्मनोपि प्रतियो- गित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । धमित्वप्रतियोगित्वयो दैका- समवायिनोरेकत्रासम्भवात्स्वनिष्ठभेदानुपपत्तिरेक- १४५

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
त्वानेकत्वयोर्विरोधादिति शङ्कते * स्वस्मादिति
अभिने भेदो न सम्भवतीत्युक्त्या भिन्ने भेद, इतर
स्यात्तत् किमभ्युपेयत इति पृच्छति*तदिति* ओमि
चेत् तत्राह *नन्विति ननु प्रसिद्धौ। स्वेन भिन्ने
वृत्तावात्माश्रयाद्भदान्तरेण भिन्न इति वाच्यमे
नवस्था स्थादित्याशयः ।
सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इति पक्षमाक्षिपति ।
६५ सप्रतियोगिस्वरूपभेदखण्डनम् ।
नापि प्रथमः वक्तव्यं हि तद्यस्मादसौ भेदः, न ।
वत् सर्वस्मात् , स्वात्मनोऽपि भेदप्रसङ्गात् । नापि घटा
घटादिना सह तस्यावध्यवधिमहावो योऽसौ स ह्यान
वा स्यात् स्वरूपमेव वा । आये तस्यापि भेदावधित
तत्राप्येवमनुयोगे यद्येतदेवोत्तरमनवस्था स्यात् । 3
तत्र स्वरूपमेव, तर्हि प्रथमस्य तथाभावे प्रद्वेषः कि
बन्धन इति प्रथमत एव स्वरूप वाच्यं तदपि न, त
हि-यदि घटादिभिः साईमवध्यवधिमद्भावसम्बन्ध
ऽस्य स्वरूपं प्रतियोगिना साई तह्यभावस्वरूप
स्यास्य निषध्यनिषेधभावलक्षणः सम्बन्धः स्वरूप
स्यात् । स्वरूपस्यैकत्वात् । अनयोश्च सम्बन्धयोर्भि-
त्वात् । न हि यदेव प्रतियोगिनः सकाशाद्भिन्नत्वं तो
तन्निषेधत्वमितिसम्भवति ततो व्यतिरिक्तत्वस्यानिषेध

·भेदखण्डनम् । ११५५ साधारणत्त्वात्। निषेध्यनिषेधभावस्य नियतवस्त्वपेक्षत्वादि. ति । एवं कार्यकारणभावादौसभावसम्बन्धान्तरेऽपि वा- च्यमूहनीयश्वाऽन्यत्रापि स्वरूपभेदे दोष एषः । *नापीति हेतुमाह वक्तव्यमिति प्रतियोग्यनि- रूपणात सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इत्यपि न सम्भवतीति भावः । किं सर्वमेव प्रतियोगि घटादि वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * सर्वान्तर्भूततया भेदा. श्रयस्यापि प्रतियोगित्वप्रसङ्गेनैकाभावप्रसङ्ग इति यावत् । द्वितीयमपवदति * नापीति * तदुपपादनाय सप्रतियोगित्वस्वरूपं दर्शयति * घटेति घटादिरवधि- स्तबच्चेतरदित्येवं रूपं इत्यर्थः । स्वरूपविशेषाभि- धानेन किमनिष्टमुक्तं भवतीत्यतो विकल्पयति *सही- ति* अवध्यवधिमद्भावोऽर्थान्तरमभावादिति प्रथमपक्ष दृषयति * आद्य इति * अभावाप्रतियोगी अवधिमा- नवध्यवधिमद्भावः एवं चावध्यादिभावस्याभावेन योसाववध्यादिभावः स तस्मादर्थान्तरं स्वरूपं वेति विकल्पे यद्यर्थान्तरमुच्यते तत्र तत्राप्येवमि- त्यनवस्थाप्रसक्तिरित्याशयः। द्वितीयमपवदत्यनूद्याथे- .त्यादिना। प्राथमिकावध्यवधिमद्भावस्य स्वरूपमेवा- स्त्वित्यत आह * तदिति *तदुपपादयति * तथाही- ति * घटादिना सार्डमभावस्थाप्यवध्यवधिमद्भावल- क्षणसम्बन्धो योऽसौ सम्बन्धस्य दिनिष्ठत्वामिप्रति- योगस्वरूपं चेत्प्रतियोगिना घटादिना सहाभावस्य निषेध्यनिषेधलक्षणो यः सम्बन्धोऽसावभावस्य स्व.

·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
रूपन्न स्यादभावस्यैकरूप्यादेकं हिरूपमिति हि
धादित्यर्थः । एकस्योभयस्वरूपत्वासम्भवान्निषेा
धनावसम्बन्धोऽ भावरूपो न स्यादित्युक्तं तदेवोप
दयति * नहीति * प्रतियोगिनः सकाशाद्भिः
प्रतियोगिनिषेधत्व चैकन्न भवतीति विलक्षणा
रप्रतीतिविषयत्वमेव । कुत इत्यत आह * तत इति
घटादन्यः पट इत्यत्र निषेध्यनिषेधभावं विन
व्यतिरिक्तत्वस्येष्टत्वादित्यर्थः । निषेध्यनिषेधभार
नैवमित्याह * निषेध्योति * प्रतियोग्यभावमात्रापे
सौ तेन न्यूनाधिककृत्योरेकत्वासम्भव इत्यर्थः । एत
ब्रोक्तं निषेध्यनिषेधभावस्य स्वरूपत्वासम्भवे निषे
त्मत्वमभावस्य न स्यादिति भावाद्वैतप्रसङ्ग इति । उ
न्यायं प्रसारयति*एवमिति*मृद्घटादेः कार्यकारण
वसम्बन्धः स्वभावाचेहिशेषणविशेष्यभावसन्बन्ध
भावो न स्यात्स्वरूपस्यैकरूप्यादनयोश्च सम्बन्धयो
नत्वादकार्यकार्यकारणसाधारण्याविशेषणविशेष्यः
वस्येत्यर्थः । अभावस्य स्वरूपभेद इवान्यत्रापि स्वरू
दपक्षे यो दोष उक्तः सोऽयं द्रष्टव्य इत्याह *
हनीय इति * भिन्न भिन्नप्रमानुत्पत्तिप्रसङ्गाद्धान्त्या
स्वरूपावगाहनादित्यादिश्वभिन्नेऽभावानाभेदभ्रम ३
चन वाच्यं धर्मिमात्रमभाव इति केषां चिडमद
नादित्याशयः।
खण्डनान्तरावतरणाय विकल्पयति ।
६६ धर्मान्तरभेदखण्डनान्तरम् ।
किश्च धर्मान्तरं भेद इति ब्रुवतः कोऽभिसनि
.

·भेदलण्डनम् । १९५७ किं घटस्वाट्य एव भेद उत भेदो नामान्य एवैकः क- श्चिद्धर्मः । आधे घटत्वादीनां स प्रतियोगिकत्वप्रसङ्गःभे- दस्य सप्रतियोगिकत्वात् । न च घटत्वादयस्तथा प- टाद्यनपेक्षतयैव प्रतीतेः। *किं चेति * घटत्वादय एव भेद इति पक्षे भेद. स्य सप्रतियोगितया भेदत्वेन निरुच्यमानघटत्वादी- नामपि सप्रतियोगित्वप्रसङ्ग इत्याह *आद्य इति सापे- क्षतया पितृत्वादिवत् सन्तु घटत्वादयोपि सत्प्रतियो- गिका इत्याशक्य मैवमनुभवविरोधादित्याहन चेति* देवदत्तस्य स्वरूपेण प्रतीतावनन्यापेक्षत्वेपि प्र- तियोगिसापेक्षतया पितृत्वव्यवहारं जनयति यथा तबत् घटत्वादीनां स्वरूपप्रतीतावनन्यापेचत्वेपि व्य- वहारजनकत्त्वं प्रतियोगिसापेक्षतयेति शङ्कते। ६७ घटस्वादीनां पटाद्यपेक्षया भेदव्यवहारजनकत्वनिरसनम् । यदा पटाद्यपेक्षया प्रतीयन्ते तदा भेदव्यवहारं कर्व- न्तीति चेन्न । प्रतीतौ कस्य पटाद्यपेक्षेति वाच्यम् । किं घटत्वादेरुत धर्मस्य कस्य चित् । आये पटापेक्षा- मन्तरेण घटत्वप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गः । नहि यदन्तरेण यदुत्पद्यते तत्तत्कारणकं नाम ? वन्हाविवावान्तरजाति- भेदे कारणभेदस्य चरितार्थयितुमशक्यत्वात् । साक्षा- कारित्वादिना सह परापरभावानुपपत्तेः। जात्योः परा- परत्वसङ्करमिच्छतामपि मते पञ्चम्याऽवधिभावः प्रतिपाद्य

·१९५८
खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
मानः केन सममन्वियात् । घटत्वस्यावधिघटितत्वे ।
थैव परं प्रतीत्यापत्तेः । तद्धर्मस्य तथात्वमिति चेन्न
तथा हि न द्वितीयः स एव सापेक्षप्रतिपत्तिर्भेदो न
घटत्वादिः । घटत्वादेश्च स भेदः स्यात् तद्धर्मकल
त् ।घटादेस्तु भेदपर्यनुयोगे तदभिधानमसङ्गतम् ।का
ञ्च भिन्नैरनुगतव्यवहारः स्यात् । तथापि तथा स
वा किन्न तैरेव तदादिव्यवहारोऽपि स्यात् ।
* यदेति * विकल्पासहत्वान्मैवमिति परिहरति
नेति * पटाद्यपेक्षा घटप्रतीतिकारणमिति प्रथमक
दोषमाह *आद्य इति * केवलव्यतिरेकावसेयत्वास
रणभावस्य व्यतिरेकश्च तन्मात्राभावे कार्याभावस्त
दुर्लभत्वात्पटाद्यनपेक्षा घटत्वप्रतीताविति हेतुमाह
नहीति*अरणिसूर्यकान्ततृणादीनामन्योन्यव्यभिचा
णामपि सकाशात् वन्हिजन्माङ्गीकारे तत्तवान्तर
तीयं प्रति एकैकस्य कारणत्ववत्प्रकृते केवलव्यां
रेकाभावान्न स्थादेव कारणता जातिभेदाभावादित
कुतो घटत्वप्रतीतेरवान्तरजातिभेदो नेष्यते तत्राह
साक्षादिति * साक्षात्कारित्वं प्रमात्वं च घटत्वप्रती
तावजातिरस्ति यश्चापरो जातिभेदस्सप्रतियोगिक
तीतित्वन्नाम कल्प्यते सा यदि साक्षात्वाद्यपेक्षया
परस्तदा स्मरणादौ सप्रतियोगिघटत्वप्रतीतिर्न स्यात
जात्यभावेऽपरजातिसमवायायोगाद्यदिपरस्तदा नि
तियोगिघटत्वप्रतीतो साक्षात्वादिनस्यात परजातिः

·भेदखण्डनम् । एवापरजातिमत्वनियमादतः परस्परव्यभिचारात्सा. चात्वादिना कल्प्यमानजातिविशेषस्य परापरभावो नोपपद्यते परापरभावशून्ययोश्च जात्योर्घटत्वप्रतीतौ समवाये वैशेषिकानिष्टजातिसङ्करप्रसङ्ग इत्यर्थः । येतु जातिसङ्करमिछन्ति तन्मते दोषमाह *जात्योरिति* पटात् घटो भिन्न इत्यत्र पञ्चम्या अवधिभावः प्रतिपा- द्यते न स तावत्प्रतीतिमात्रेण संबध्यते विषयविशे- षकृतत्त्वात्प्रतीतिगतविशेषस्यातः केन संबध्यत इति वाच्यं किं घटत्वादिनोत तहमणेति यावत् । घटत्वा. दिसम्बन्ध्यवधिभाव इति प्रथमे दोषमाह *घट इति* कदाचिदपि घटत्वादेः प्रतियोग्यपेक्षाव्यतिरेकेण प्र- तिपत्तिनं स्यात्तस्यावधिघटितस्वभावादित्यर्थः । घ- टत्वादिनिष्टधर्मस्यावधिघटितत्वमिति द्वितीयं शङ्कते *तदिति तथा प्रतीत्यभावात्परिहरति *नेति* एतेन प्रसङ्गागतेन द्वितीयकल्प एव निरस्यत इत्याह *न दि. तीय इति कुत इत्यत आह * स इति * धर्मस्या- वधिघटितत्वे स एव सापेक्षप्रतिपत्तिको भेदः स्यान्न- त्वदिष्टो घटत्वादिभेदः सियेदित्यर्थः । स धर्मलक्षणो भेदो घटत्वादिधर्मत्वात् घटत्वादेरेव धर्मः स्यादित्याह* घटत्वति तथापिकिमनिष्टमित्यत आह *घटादेरिति* घटादेः को भेद इतिपर्यनुयोगे घटत्वादिधर्मस्य घटादि- भेदतयाऽभिधानादसाङ्गत्यमतनिष्ठत्वादित्यर्थः । तर्हि घटादेर्भेवत्वंसिद्धये घटत्वादय एव भेदा इष्यन्त इत्यत आह*कथामिति* घटत्वपटत्वादिभिरन्योन्यव्यभिचा- रात्सर्वत्रानुगतभेदव्यवहारो न सियेदित्यर्थः । अन.

·..
१९६० खण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे
नुगतानामेव स्वरूपवैचित्र्याच्छक्तिवैचिन्यादाऽनु
तबुद्धिव्यवहारहेतुता स्यादित्याशय व्यावृत्तस्वेऽ
नुगतव्यवहारजनकत्वे तत्तत्पदार्थस्वभावभेदादेवा
गतबुध्यादिसम्भवेन सामान्यापलापः स्यादित्या
प्रत्याह * तथापीति *
किं घटत्वादय एव भेद उत भेदो नामान्य एवं
कश्चिद्धर्म इति विकल्प्य प्रथमे दोषमुक्त्वा द्वितीय
पवदति ।
६८ द्वितीयकल्पनिरासः ।
नापि द्वितीयः अनभ्युपगमात् । सप्तपदार्थानामनन
भीवप्रसङ्गात् स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिभ्यामनुपपत्तेश्च । ईदृश
ञ्चोपाध्यालीढ़वैचित्र्याणां जात्या समर्थने सर्वोपाध्यु'
धानानां जात्यैव समर्थनं स्यात् ।
*नापीति* अभावस्य सधर्मत्वकल्पोऽपि तन्त्र
निराक्रियत इति द्रष्टव्यमभावगतधर्मस्य घटत्वा
तिरिक्तभेदस्य वाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । अनभ्युप
मे युक्तिमाह * सप्तेति * तस्य द्रव्याद्यन्तर्भावे स
मान्यादेरभिन्नत्वप्रसङ्गात्सामान्यान्तर्भावश्च न सम्
पति घटायतिरेकाङ्गीकाराविशेषान्तर्भावे नित
व्यतिरिक्तानामभिन्नत्वप्रसङ्गः समवायान्तर्भावे भ
बाभाषयोरभेदप्रसङ्गोऽभावे समवायाभावादभावान
वोप्यत एव न इतरेतराभावभेदपक्षानङ्गीकाराम
सपदार्थानन्तर्भाव आपाधते स च वैशेषिकसमय
तिकूल इत्यर्थः । अपिच पोसौ भेद इष्यते स स्व

·भेदखण्डनम् । १९६१ स्मनि वर्तते.न वा न चे ड्रेदस्य कुतोपि भेदहीन- तया विश्वात्मतायां सत्यां विश्वमपि निर्भधभेदाभि बतया भेदहीनं स्याद्यदिवर्तते स्वयमेव चेदात्माश्रयो भेदान्तराभ्युपगमेऽन्योन्याश्रयः स्यादित्यभिमेत्याह * स्वेति * घटत्वादिव्यतिरिक्तो भेदाख्यो जातिवि- शेषः कश्चित् द्रव्यादिष्ठ भविष्यति किमिति सप्तपदा- र्थ्यामनन्तर्भाव इत्यत आह ईदृशां चंति अन्यापेक्ष- प्रतिपत्तीनां द्रव्यादिभेदानां प्रतियोग्याधुपाध्यधीन- वैचित्र्याणां जातिरूपेण समर्थने सर्वेषां दण्डित्वपा. चकत्वादीनामपि जासैव समर्थनं ते स्यादत औपा. धिकपदार्थः कोपि न स्यादित्यर्थः । उपधानमुपब. हणम् । उपाधिव्यावृत्तधर्माणामिति यावत् । घटत्वादिजातिरेव भेद इति मतं निराकृतमपि दूषणान्तरं वक्तुं पुनः शङ्कते । ६९ घटत्त्वादिरेषभेदइत्यस्य खण्डनान्तरम् । ननु घटत्वादय एव भेदा घटत्वादिज्ञानाविशेषेऽपि च प्रतियोगिज्ञानसहकारिवशाद्विचित्रव्यवहारोपपत्तिरिति चेन्न । व्यवहारसत्यत्वार्थ वास्तवानुगतविशेषस्याव- श्यं स्वीकर्त्तव्यत्वे तथैव पर्यनुयोगानुवृत्तेः । अनन्तभे- दपरम्पराभ्युपगमे च तत्क्रमज्ञेयतायां प्रतीत्यपर्यवसा- नात् । तद्युगपज्ज्ञेयतायामत्यन्तसदृशतया कस्य- चिदन्यभेदस्यान्यदीयतयापि ग्रहणसम्भवादिना सर्वत्र १ मनन्तत्वति का० मु.पु. पा०। १४६

·खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे
प्रामाण्यानाश्वासप्रसङ्गात् । सर्वप्रेतीतिनियमानङ्गी
चाप्रतीतसत्त्वे प्रमाणाभावात् । जिज्ञासायां तस्य
स्यापि ज्ञेयत्त्वे तदबुद्धीनां भेदबुद्धित्त्वात्तदर्थेष्वनुग
त्वस्याप्यनुपपत्त्या तेष्वेकजात्याद्यभ्युपगमे त देऽपि
दङ्गीकारे परस्पराश्रयाश्रयिभावप्रसङ्गात् । एवं सत्तादी-
मानन्त्यस्वीकारे द्रष्टव्यम् ।
*नन्विति* घटत्वादीनामेव भेदत्त्वे घटत्वादिज्ञ
यदा यदोदेति तदातदा रत्वादिज्ञानाविशेषाढ़ेदव्य
हारः स्यादियत आह घटत्वेति प्रतियोगिज्ञान
हितघटत्वादिज्ञानं भेदव्यवहारसामग्री न तनिरपे
मिति नियम इत्यर्थः । परिहरति नेति* घट इति
व्यवहारो यश्च घटो भिन्नः पटादितिव्यवहारस्तर
रुभयोः सत्यत्वसियर्थ व्यवाहियमाणपदार्थगतः ।
श्चिदतिशय एष्टव्योऽन्यथाऽन्यतरव्यवहारस्य मिथ्य
स्वप्रसङ्गादेवश्च स एवातिशयो भेदः स्यान्तु घटत्वा
स च कुतश्विद्भिन्नो न वाऽऽद्येऽनवस्छा द्वितीये सव
भेदापत्तिरिति पर्यनुयोगानिवृत्तिरिसाशयः । ए
भेदस्य भेदान्तभिन्नत्वे तत्सत्तानवस्थामुक्त्वा तज्ज्ञप्त
वनवस्थामिदानीमाह *अनन्ततिभेदाः क्रमेण शेर
उत युगपदाये भेदज्ञानप्रवाहाविच्छित्तिरतश्च स्वा
मोक्षाद्यसम्भव इति भावः । द्वितीयम्प्रत्याह *
दिति * तेषां भेदानामत्यन्तसदृशतयाऽस्यायं भे
इति निर्णेतुमशक्यतयाऽन्यदीयस्यापि भेदस्थान

·भेदखण्डनम्। १९६३ दीयतया . ग्रहणव्यवहारसम्भवेन सर्वभेदग्रहेष्वत- स्मिंस्तबुद्धित्वसम्भावनया प्रामाण्यनिश्चयो न स्या- दियर्थः । भेदाकारस्य धर्मिणः प्रतियोगिनश्चैक्यात्स. दृशत्वमिति यावत् । न सर्वभेदस्य प्रतीतिनियमोऽङ्गग- क्रियत एकभेदज्ञानमात्रेण घटादेभिन्नत्वप्रतीतिसम्भ- बादतो न क्रमशेयत्वादिविकल्पावसर इत्यत आह * सर्वेति यन्न कदाचिदुपलभ्यते तदसदनन्तो भेदस्तु न नियमेन नोपलभ्यते किन्तु यदा यविषया जिज्ञासा तदा स भेदः प्रतीयते नान्य इति नियमाङ्गीकारादि- त्याशङ्कयाह *जिज्ञासायामिति* जात्यादीस्यत्रादिश. ब्देनोपाधिरुच्यते तस्योपाधिरूपस्य जातिरूपस्य वाऽनु- गतभेदव्यवहारनिर्वाहार्थतयष्टस्य स्वाश्रयाद्भिन्नमेवे. ति भेदाश्रयरूपं वक्तव्यमेवं च स्वाश्रिते भेदे स्वयं व- र्तत इति परस्पराश्रय इत्याशयः । उक्तमन्यवाप्य. तिदिशतिएवमिति*सत्तायाः समवायस्य चैकत्वे स. त्ता सती तयोः समवाय इति व्यवहारो न स्यात- देदे युगपत्क्रमज्ञेयत्वादिविकल्पदूषणमित्यर्थः । अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादपि धर्मभेदपक्षोऽनुपपन्न इत्याह । ७० धर्मभेदेऽन्योन्याश्रयकथनम् । किञ्च घटत्वादे दत्त्वेऽवधिभूतपटत्वादिसापेक्ष- प्रतिपत्तिकतायां घटत्ववत् पटत्वस्याऽपि भेदरूपस्य भेदावधिप्रतिपत्तिसापेक्षतयाऽवधेश्व घटत्वादित्वेन घ- टत्वादिप्रतीत्यपेक्षायामन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गः । भेदस्व- रूपत्वे घटत्वादेरवध्यपेक्षा न तु स्वरूपमात्रप्रतिपत्ती

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
स्वरूपमात्रेण चावधित्वं तत्कुत एवमिति चेन्न ।
रूपता यदि तस्य स्वात्मैव तदा स्वरूपमात्रप्रति
नावध्यपेक्षेति शून्यं वचनम् । अथ धर्मान्तरं
स एव भेदोऽस्तु कृतं तहत्तया घटत्वादेर्भदरूप
प्रक्रियाकल्पनया। अस्तु स एव धर्मान्तरं भेद ।
चेन्न । दूष्यत्वात् । अथाऽपि स्वरूपादित्रयमिदं
इति कथं सङ्गच्छते तद्यवहारस्यैकाकारस्य नाना!
मित्तत्त्वे गोत्वाद्यनुगताकारप्रतीतेरपि कथमेकनिमित्त
सिद्धौ प्रामाण्यं व्यभिचारात् । सामान्यविशेषैरेव प
सामान्यबुद्धिव्यवहारोपपत्तौ तत्कल्पनानुपपत्तेः ।
* किश्चेति * घटत्वपटत्वयोरन्यान्यप्रतियोगि
स्वात्प्रतीतावितरेतराश्रय इति यावत् । अन्योन्याश्र
परिहारं शङ्कते *भेदरूपेति* यदा घटत्वादिर्भदरूर
भवति तदा पटाद्यपेक्षा यदा स्वरूपेणावधारितभेद
कारं घटत्वादि प्रतीयते तदा न प्रतियोग्यपेक्षा:
तियोगित्वं च स्वरूपमात्रेण प्रतिपन्नतया नतुति
न्नतया तत्कुत इतरेतराश्रय इयर्थः । भेदरूपत्वे घ.
स्वादेरवध्यपेक्षेति ब्रुवता भेदरूपत्वं घटत्वादेः स्वरू
विवक्षित मुत तद्धर्म इति विकल्प्य प्रथमं !
त्याह * नेति * शून्यवचनं निरर्थकवचनमित्यर्थः
यदि बितीय स्तबाह * अथेति * तत् धर्मान्तर
१ रवधिप्रतीत्यपेक्षेति का० मु० पु० पा० ।

·भेदखण्डनम् । १९६५ मेव भेदो• भवतु प्राप्ताप्राप्तविवेकित्वाद्यर्थः घट- त्वादेस्तद्वत्तया भेदत्त्वकल्पनमित्यर्थः । धर्मान्तरस्य भेदत्वमापादितमङ्गीकृत्य प्रत्यवतिष्टते * अस्त्विति * सप्तपदार्थान्तर्भावानन्तर्भावेन परस्पराश्रयभावेन च खण्डनीयं तदित्याह * नेति * स्वरूपान्योन्याभाव- वैधाणामन्यतमद्यथासम्भवं भेदत्वमिति मतं दृषप- ति*अथेति यदा घटत्वादौत्तधर्मान्तरं भेदस्तद्धर्मान्त- रेऽभावे च स्वरूपं घटादौ घटत्वादीतियथासम्भवमि- त्याशयाह *अथेति* स्वरूपादित्रितयेऽनुगतभेदबुद्धि. व्यवहारनिदानैकाकारादर्शनान्न तत्त्रितयं भेद इत्यर्थः। कथं च न सङ्गच्छते व्यावृत्तत्रितयस्वरूपालम्बनत्वात्त. दुच्यादेरित्यत आह *तदिति अनुगतव्यवहारस्य वि- भिन्ननिमित्तत्वाङ्गीकारे गवादेर्व्यवहारस्य तथा सम्भ- वाद्गोत्वादिजातिकल्पना निष्प्रमाणिका स्यादित्यर्थः । भङ्गान्तरं भणति * सामान्यति * खण्डादिविशेषैरे- व गोत्वादिव्यवहारोपपत्तौ गोत्वाचकल्पनवद्गोत्त्व- घटत्वादिभिरवे द्रव्यव्यवहारोपपत्तौ न द्रव्यत्वकल्पना तथा द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वैरव सयवहारोपपत्तौ स- त्ताकल्पनं न स्यादित्यर्थः। योवा को वा भेदोऽङ्गीक्रियते तास्मन् भेदान्तरम- स्ति न वेति विकल्पयति । ७१ भेदेभेदान्तरसत्त्वेऽसत्त्वे च दृषणम् । किञ्च भेदे भेदान्तरमस्ति न वा, आयेऽनवस्था द्वितीये तदभाव एवं स्यात् धर्मिण्येव तत्प्रवेशात् । भे-

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
दस्वभावत्वात् स्वात्मन्यपि स्वयमेव तद्यवहारमयं
रोति सत्तेव सद्व्यवहारमिति चेन्न । यदि स्वस्मादा
स्वमेद इति च स्वस्मादित्यवंधेयावधिभावस्वरूपः
भेदोऽन्यस्माच्च स्वस्य तदाऽस्य भेदस्य स्वात्मप्रतिय
कत्वेन स्वाश्रयत्वेन चाङ्गीकारे स्वस्मादपि स्वयं ।
किं नाङ्गीक्रियते विरोधाभावात् । स्वीक्रियताप्येवं
तथा प्रतीतिर्व्यवहारो वा स्यादिति चेन्न । अस्त
शब्दाभासादेस्तथा प्रतीतिराभासशब्दव्यवहारश्च । ३
प्रतीतिव्यवहारौ स्वीकारकारणं न च तौ स्वात्मन
स्वस्माद्भेदविषयौ स्त इति चेन्न । स्वात्मा स्वस्यैव
करणमवधिश्वेत्यपि तर्हि न सत्या प्रतीतिः सम्भ
न वा व्यवहारस्तत्कथमित्थमङ्गीकुरुषे ।
*किश्चेति प्रथममपवदति*आद्य इतिनता
इत्येव बुद्धिरुदेति किन्त्वयमस्माद्भिन्न इति विशेषण
व्यभावेन, विशिष्टबुद्धिर्दण्डादौ भेदग्रहणपूर्विका
दूररस्थतरुगिर्यादेः स्वरूपेण दर्शने विशिष्टबुध
यादतो विशिष्टप्रतिभासात्मागेव भेदान्तरङ्ग्राह्यं त
तथेत्यनवस्थेत्यर्थःहितीयमपवदति द्वितीयेति*
भावो भेदाभावस्तस्य धर्मिणो भेदविकलतया त
त्रत्वादित्यर्थः । भेदः स्वसंसर्गादन्यत्र व्यवहार
वन् स्वात्मन्यपि तद्यवहारं करोति इदमेव काणादाः
१ यदि स्वस्मादपि स्वयं भिन्नो न स भेद इति स्वस्म
का० मु.पु० पा० ।

·भेदखण्डनम् । ११६७ परनिर्वाहकत्वं निगदन्तीति शङ्कते * भेदेति * भेद- स्वभावत्वादिति वदतः कोऽभिसन्धिः किं भेदस्य भेदः स्वस्मादभिन्न इति किं वा भेदान्तरमन्तरेण भिन्न- स्वमिति, यद्याद्यस्तत्राह * नेति * किमुक्तं स्यादि- त्यत आह *स्वस्मादिति * पञ्चम्यन्तशब्दाभिधेयोव- धिभावोऽवधित्वं यस्य तत् स्वरूपः स्वयमन्यस्माच्च ध. मिणः सकाशात्स्वस्थ भेदः स्वयमिति पूर्वेण सम्बन्धः। अत्र दूषणमाह * तदिति ॐ अस्य भेदस्य भेदाभि- अस्य स्वात्मैव प्रतिगी चाऽश्रयश्चेत्यङ्गीकारे परस्मादि- व स्वस्मादपि भेदस्वीकारे विरोधाभावात् स्वीकार्यःस इत्यर्थः । न विरोधाभावमात्रेण स्वीकारः किंत्वन- न्यथासिद्धप्रतीतिव्यवहाराभ्यां तयोरत्रासत्वेन क- ल्पकाभावान्मैवमिति शङ्कते * स्वीति * प्रतीतिव्य- वहारमात्रात् स्वीकार उत सत्याभ्यामिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * प्रतिवाद्युञ्चरितात् स्वस्मा. स्वयं भिन्न इति शब्दाभासात्प्रतीत्याभासस्तयवहा- राभासश्च विद्यत इत्यर्थः। आदिशब्देनानुत्प्रेक्षादिका. रणान्तरग्रहः। द्वितीयं शङ्कते *सत्यावितितवाप्येतत् तुल्यमिति परिहरति * नेति * स्वयमेव स्वस्याधिक रणमवधिश्चेति सत्ययोः प्रतीतिव्यवहारयोरसत्वान्न तथात्वं स्वीकुर्वित्यर्थः। भेदस्वभावत्वादिति स्वभेदः स्वस्मादभिन्न इति प्रथमकल्पे निरस्ते भेदान्तरमन्तरेण भिन्नत्वमिति दि- १ दभेद इति पु० पा० २ भेदस्वामिति पु०पा०।

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
विना धर्मान्तरमुत्पद्यत
तीयमवलम्बते।
७२ द्वितीयकल्पनिराकरणम् ।
ननुन वयं स्वात्मा स्वाधिकरणं स्वावधिवेत्यर
च्छामः किन्तु धर्मान्तरे तत्प्रतियोगिके तदाधारे वा
कृते यो बुद्धिव्यवहारावुपपद्येते तावनवस्थाभया:
न्तरमन्तरेणैव स्वभावाद्भेदः करोतीति ब्रूम इति रे
तद्यन्यत्र यादृशी प्रतीतिधर्मान्तरविषया तादृरं
इति भ्रान्ता स्यात् । यर
स्वभावस्य बलेनेशी सा जायते स दोषः स्यात्
सत्यरजते रजतप्रतीती रजतत्वादुत्पन्ना ऽन्यत्र
रजतत्वं जायमाना भ्रान्ता सा भवति । यस्य च
मर्थ्यात् सा तादृशी जायते स दोष इत्युच्यते ।
रजतत्त्वं नास्ति अत्र धर्मिरूपोऽपि भेद एव सन्न
म्बनमिति चेत् । मैवम् । भिन्नप्रतीतिविशिष्ट
भेदतदाश्रयरूपोभयवस्तुविषयाऽन्यत्र यादृशी र
ऽङ्गीकृता ततो मात्रयाऽप्यन्यूनार्थाया इह जायमा
यदि द्वयं विषयं नाङ्गीकुरुषे तदा शक्रेणापि भ्रा
दुर्वारम् । अथाङ्गीकुरुषे तदाऽनवस्थाप्रसङ्गः । अ
दुभयविषयव्यतिरेकेणैव साऽत्र सत्याऽन्यत्र तर्हि
ऽन्यादृशविषया मिथ्या स्या दित्यलं पल्लवेन ।
*न वयमिति तर्हि वस्तुशून्यत्वेन बाधित

·भेदखण्डनम् । स्वादसौ प्रतीतिान्तिः स्यादिति परिहरति * ती. ति * भ्रान्तिः कारणदोषव्याप्ता दोषरहितकारणज. न्यत्वान्नेयं भ्रान्तिरित्यत आह * यस्येति * येन स्व- भावविशेषेणेदृशी प्रतीतिरुत्पद्यते स स्वभावविशेषो दोषः स्थादित्यर्थः । अन्यत्र निश्चितविषयाभावेप्य- न्यत्र जायमानप्रतीतिर्धान्तेत्यत्र दृष्टान्तमाह * य- थेति * स्वभावविशेषासामर्थ्यात्तजनकत्वे तस्य दो- षत्वं स्यादित्यत्रापि दृष्टान्तमाह * यस्येति * दृष्टान्तं विघटयन्परःशङ्कते तत्रेति शुक्तौ रजतत्वं धर्मिस्वरू- पाभिन्न भिन्नं वानास्तीति तत्र तज्ज्ञानं भ्रान्तिरिह तु धर्मिस्वरूपस्य भेदस्य सत्वात्तदालम्बनज्ञानं कथं भ्रा- न्तिरित्यर्थः । घटापटो भिन्न इत्यत्र विशिष्टभेदयु. द्विधर्मिभेदोभयगोचरा स्वीकृता तह दो भिन्न इत्यपि बुद्धिरुभयगोचराङ्गीक्रियते नाङ्गीक्रियते वेति विकल्प्य प्रथमे भ्रान्तित्वं वज्रलेपायितमिति परिहरति * मैव- मिति द्वितीयोपि प्रागुक्तानवस्थेत्याह अथेति* उक्त- मर्थ विपर्ययबाधाभिधानेन द्रढयति * अथेति * प्रती- तेरकरूप्ये सति विषयवैरूप्यमन्यतरमिथ्यात्वमानये- देवेत्यर्थः। एवं भेदस्य स्वनिर्वाहकत्वं खण्डायित्वा सत्तेवेत्यु- क्तमुदाहरणं दूषयति। ७३ उदाहरणविघटनम् । यत्तु सत्तेवेत्युक्तं तत् कटकगवोदाहरणमनुहरति यतः सत्ताप्यमुना दूषणेनास्माभिः खण्डनीया ।

·अण्डनखण्डलाचे चतुर्थपरिच्छेदै
यविति* कटकं राजधानी तत्र नाजाजनर
णे धणिक्पथमध्ये नीयमानो दुष्टोगौरेकामिषल
यत्र धावस्तत्र ताडितोऽन्यत्र प्रविशंस्तत्रापि ता
तथेदमपीत्यर्थः।
यत्तूदयनेन पौडधिकारे भेदसमर्थनं कृतं तद
दति दूषणाय।
७४ उदयनमतानुवादः।
यत्पुनरभिधीयते किमेतैर्भेदखण्डनवादिभिरभि
तं भवति किं भेदज्ञानमेव नास्ति, सदपि नित्यमनि
अनित्यमपि वा निहतुकं, सहेतुकमपि वा निर्विर
सविषयमपि वा बाध्यमानविषयम् । तत्र प्रथमः स
तोविरोधादनुत्तरः। द्वितीयः सुषुप्त्यवस्थानुरोधादुपे
णीयः । तृतीयोऽपि विरोधाद्धेयः । चतुर्थस्तु भेदोल्लेखा
त्याज्यः । पञ्चमश्चिन्त्यते किमतेष्वन्यतमो विषयः ।
न्यो वा ।द्वितीये किमेताभिय॑धिकरणानुपपत्तिभिस्त
बाध्यते एवं हि चौरापराधेन व्यक्तमयं माण्डव्यनि
हः । अथान्यतमात्मा, तत्रापि यदि धर्मान्तरमेवेति त
तदाऽनवस्थाभिया तदधिकः प्रवाहस्त्यज्यतां तस्य दु
स्त्यागः, नानवस्था प्रतिभासमानमर्थ निवर्तयति कि
प्रवाहं परिहारयति गन्धे गन्धान्तरबत् । अथेतरेत
भावमेव भेदज्ञानमालम्बते तदाऽपि कात्माश्रयः

·भेदबण्डन उदयनमतानुवादः। ११७१ हि भेदज्ञानमेव न स्यात् । अस्ति च तत्ततो हेन्त्वन्त- रमाक्षिपेत् न तु स्वात्मनि स्वयमहेतुत्त्वे स्वयमेव निवतेत । * यत्पुनरिति * नायं खण्डनन्यायो भेदापवाध- नायालमित्यभिसन्धिः । तदेव प्रतिपादयितुं विक- स्पयति * किमित्यादिना * एकैकपरित्यागेन क- स्पान्तरस्वीकारे तत्र वक्ष्यमाणदूषणं द्रष्टव्यम् विकल्पक्रमेण दूषयति * तत्रति * तत्र लोका. नुभवविरोधात्तदनङ्गीकुर्वतोऽप्रमितप्रतियोगिकनिषेध- विरोधादङ्गीकारे सुतरां तबिरोधात्प्रथमः स्वरूप- मेव न लभते कुतस्तत्रोत्सराभिधानमित्यर्थः। सामग्य. निरूपणानेदज्ञानं सदपि नित्यमित्पङ्गीकारे सर्वज्ञानो- परमरूपसुषुप्तिविरोधात् द्वितीयोऽपि हेय इत्याह दि. तीय इति कादाचित्कसतो निर्हेतुत्वे नियामकाभा. वात् स्यादेव वा नस्यादेव वेति तृतीयं दृषयति तृतीय इति* निर्विषयत्वं प्रतीतिविरुड इत्याह *चतुर्थ इति* बाध्यार्थत्वं विचारमन्तरेण दुरवधारणमिति तत् विचा- यमित्याह *पश्चेति* विचारमेव दर्शयति *किमिति * भेदज्ञानस्य स्वरूपान्योन्याशाववैधम्र्येष्वन्यतमो वि. षय उत तेभ्योऽन्य इति विकल्पार्थः । दितीयमपवदति *हीति प्रागुक्ताभिरनुपपत्तिभिःस्वरूपादिभेदविषया- भिस्त्रिविधएव भेदोषाध्यः प्रकारान्तरस्य तुव्याधिकरण- क्वान्न ताभिर्वाधसम्भव इति भावः। विपर्यये बाधम. भिधत्ते * एवमिति * स्वरूपादिभेदानां वाध्यत्वे ततो. ऽन्यभेदस्थापिषाध्यत्वस्वीकारेचोरापराधेन निरपराध. माण्डव्यमहामुनिनिग्रहः स्मर्पते ।

·११७२ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे "तस्करस्यापराधेन शूलमारोपितो यत्ति" रिति तत्साम्यं स्यादित्यर्थः । बाध्यभेदवि. षयस्थ ज्ञानस्य स्वरूपादिभेदेषु मध्येऽन्यतमो विषय इति द्वितीयं शङ्कते * अथेति * व्युत्क्रमेण प्रागुक्त- दोषानुडरति * तत्रापीति * तत्त्वमिति धर्मान्तरं भेद इति पक्षपरामर्षक इति यावत् । अत्र दूषणमाह * तदेति * तस्मिन्पक्षेऽनवस्थैव दोष उच्यते सा च द्वितीयतृतीयादिभेदप्रवाहस्वीकारं परिहारयति न पु. राद्यमपि भेदं इत्यर्थः । कुत इत्यत आह * नहीति * अनवस्थायाः प्रतिभासमानाकारापन्हवे सामर्थ्या- भावादिति यावत् । दृष्टान्तेनैतत्स्फुटयति * गन्धेति * यंदङ्गीकारनिमित्ता साऽनवस्था तमेव द्वितीयादिभेदं स्वदोषत्वसिद्ध्यर्थ निवर्तयति द्वितीयादिगन्धवदित्य- र्थः । अन्योन्याभावो भेदस्तद्विषयं च भेदज्ञानमिति पक्षान्तरमाह * अथेति * अन्योन्याभावं प्रत्यधिकर- णतया प्रतियोगितया च ज्ञायमानमन्योन्याभावज्ञा- नस्य कारणं चेत्तयन्योन्याभावज्ञानसिद्धौ तत्सि- डिरित्यात्माश्रय उच्यते न सोपीत्याह *तत्रापीति * अन्योन्याभावविशोषिताधिकरणज्ञानस्य तडेतुत्वे स दोषः स्याद्धत्वन्तराङ्गीकारे तु नात्माश्रयःतच्चावश्यवा- च्यमन्यथा भेदज्ञानमेव न स्यादिति हेतुमाह * तेनेति * मम इष्टमेवेदमित्यत आह * अस्तीति* फलितमाह *तत इति* दृश्यमानकार्यानुसारेण कारणं कल्प्यं न तु कारणादृष्ट्या दृष्टकार्यस्वरूपमपलपनीयमित्यर्थः । औपनिषदानां मतमाशङ्कते । ।

·७५ वेदान्तिमतनिरसनम् । अविद्यावशादिति चेत् किश्चातः न ह्यविद्येत्येवा- स्माश्रयनिवृत्तिः तथा सति घटादयोऽपि कुलालादिनि- रपेक्षाः स्वयमेव भवेयुः । अथात्माश्रयादिदोषोपहततया तन्न तस्यैव कारणं ततो यतः कुतश्चित्तस्य जन्म तच्च दुर्निरूपमतोऽविद्येत्युच्यते इति विचारार्थः ? नास्ति तर्हि विवादः । न च तदपि दुर्निरूपं, प्रतियोगित्त्वेन प्रतीता- वधिकरणस्वभावत्वेनाधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्वभा- वत्त्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्चेतरेतराभावग्रहणकारण- मिति निरूपणात् । * अविद्येति * दृश्यमानकार्यस्य कारणतया हे- त्वन्तरं न कल्प्यमात्माश्रयत्वेपि तस्याविद्यावशादुप- पत्तेरनुपपन्नविधानपटीयसीत्वात्तस्था इत्यर्थः । नावि- याऽनुपपन्नं विधातुमुत्सहतेऽन्यथा मुक्तानपि बनी- यादतो नाविद्याङ्गीकारेण किश्चित्प्ररोजनमिति परि- हरति * किश्चेति * दुर्घटत्वमविद्याया भूषणमिति स्वीकारादविद्यात्वमेवात्माश्रयादिदोषं परिहरतीत्यत आह * नहीति * कुत इत्यत आह * तथासतीति * अविद्यास्वीकार इत्यात्माश्रयपरिहारश्चेत् घटादीना- मपि कुलालादिनिरपेणां स्वत एवोत्पत्तेमदायुपादानं मुधा स्यादित्यर्थः।मायावादिनोऽभिसन्धिमुद्धाटयति* अथेति*प्राक्कालावच्छिन्नसत्कारणमुत्तरकालावच्छिन्न सत्कार्य तच्चैकस्य न सम्भवति स्वसिडी स्वसिद्धिरि- ·मात्माश्रयप्रसङ्गादित्यर्थः। स्वव्यतिरेकिकारणादेव क- मादपि कार्य जायत इत्याह *तत इति तर्यात्माश्र. पपरिहारेण सिई भेदज्ञानमित्यत आह * तोति * भन्नत्वादिप्रकारैः सदादिप्रकारैश्च दुर्मिरूपमित्यर्थः विद्याकार्यत्वपक्षक्षतिरित्यत आह * अत इति * यायविचारासहत्वस्याविद्यालक्षणत्वात्तदेवाविद्येत्य. हैं। अन्योन्याभावज्ञानस्य सहेतुकत्वे नास्ति विवाद- तदन्योन्याभावज्ञानं कार्यमेव स्वानुरूपं कारणं कल्प- पतीति स्वया मया च स्वीकारादिति परिहरति * ना. तीति तच्च दुनिरुपमिति यदुक्तं तत्राह *न चेति* 'दुपपादयति*प्रतीति घटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिमपे- व्य पटस्य प्रतियोगित्यप्रतीतिरितरेतराभावज्ञानका- णं चेत्स्वाश्रयादिदोषः स्थायदा तु प्रतियोगित्व. नरपेक्षाधिकरणत्वप्रतीतिस्तन्निरपेक्षा च प्रतियोगि- मृतिर्भेदज्ञानकारणमङ्गीक्रियते तदाऽऽत्माश्रयाद्यभा- वात्सुनिरूपणमेव कारणान्तरमित्यर्थः। स्वरूपादिमध्ये भेदज्ञानं स्वरूपमवलम्वत इति तं शङ्कते। ७७ स्वरूपस्य भेदश्चानविषयत्त्वनिरासः। अथ स्वरूपमेव भेदप्रतिभासस्य विषय इति तत्त्वं, तथापि सह प्रयोग एवानुपपन्नः परिहीयतां भेदेन तु किमपराद्धम् । सोऽपि दृश्यते इति चेत् सत्यं, नैमित्ति- कस्तु स्यात् न स्वरूपतः नहि घटमानय पटमवलोक- येत्यादौ भेदपदमपि प्रेक्षावानुपादत्ते व्याख्यायान्तु मूढप्र- ·बोधनार्थ घटः कुम्भ इति वत् सह प्रयोगेऽपि न दोषः। * अथेति * तत्र मण्डनोदीरितं दोषं परिहरति * तथापीति * घटव्यतिरिक्तदानङ्गीकारे घटो भिन्न इति सह प्रयोगो न स्यात्पर्यायाणां हस्तकरादिशब्दानां सहप्रयोगानुपलम्माद्यर्थत्वाच्चेति सहयोग एवा- न्याय्यो न पुनर्भेद इत्यर्थः । प्रतीयते यत्तदभ्युपगम्यत इति नियमवशात्तत्परित्याग इति शङ्कते * सोपीति * घटो भिन्नः पटो भिन्न इति सह प्रयोगो दृश्यत इत्य- थः। दर्शनस्य गत्यन्तरं दर्शयन्परिहरति * सत्यमिति * शुकः कीर इतिवत्संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिनिमित्तं पर्यायपदान्तरोपादानं इति नैमित्तिक इत्यर्थः । शुक्लो घट इति सहप्रयोगे भिन्नार्थत्वादिहापि भिन्नार्थत्व- मुत पिकः कोकिल इत्यादिवदभिन्नार्थत्वमिति सन्देहे किमत्र विनिगमकमित्यत आह * नहीति * घटादि- व्यतिरेकेण शोल्क्यादिवरेददर्शनव्यवहाराभाव एव नियामक इत्यर्थः । पर्यायत्वेऽपि प्रसिद्धपदान्तरेण स- हप्रयोगः सम्बन्धबोधनार्थमविरुखो व्याख्यातृणामिति सदृष्टान्तमाह * व्याख्योति * यद्यप्यनेकप्रकारेण वेदान्तिभिरुक्तो न्यायः सर्वथा भेदबाधक्षमो न भवति तथाप्यनेकभेदकल्पनायां गौ- रवादको भेदशब्दार्थो वक्तव्यः कोऽसाविति पृच्छति । ७८ भेदशब्दार्थनिरूपणम् । तथापि कः परमार्थः ? यथायथं त्रयमपि, घटस्य हि घटाद्यात्मना प्रतीतिः अपटाद्यात्मना च प्रतीतिस्ततो ·१९७६ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे वैशिष्टयप्रतीतिश्चेत्यनुभवसिद्धम् । तत्राभावस्य प्रथम- मात्रं, अभावान्तरधर्मान्तराभावात् । सामान्यादिषु त्रिषु द्वयं धर्मान्तराभावात् । द्रव्यादित्रिषु त्रयं त्रयस्यापि सम्भवात् । भवति हि पटोऽयं न घटः तन्तुमयश्चेति, गन्धोऽयं न रूपं सुरभिश्चेति, गतिरियं नोत्क्षेपणं ति- तिर्यक् चेति । लक्षणन्तु स्वरूपभेदस्य तादूप्येणाप्रतीती प्रतीतिः, इतरेतराभावस्य त्वबाधितः समानाधिकरणो निषेधप्रत्ययः, वैधर्म्यस्य तु विरोधः सचैकधर्म समावेश इत्येषा दिगिति । *तथाऽपीतिकचित्त्रयं * कचित् वयं कचिदेकमिति य. थायथं यथायोगं त्रयमपि तत्त्वमित्याह यथेति* यथास. म्भवत्वमेव त्रितयस्य घटादावनुभवेन दर्शयति *घट- स्येति । घटाघात्मनेति स्वरूपभेदोऽपटाद्यात्मनेत्यन्यो- न्याभावभेदो वैशिष्ट्येतिवैधर्म्यभेद उक्तः । घटादी- ति मृत्कार्यत्वादिग्रहः । क पुनरेकमात्रमित्यत आह * तत्रति * अभावस्य स्वरूपमात्रं भेदोऽन्योन्याभाव- गुणजात्याद्यभावादित्यर्थः। विभागान्तरमाह *सामा- न्येति * सामान्यविशेषसमवायेषु स्वरूपेतरेतराभाव- द्वयं भेदो गुणजात्यादिधर्माभावादितियावत् । द्रव्यगु- णकर्मसुस्वरूपेतरेतराभाववैधत्रितयमपि भेद इत्याह *द्रव्योति सम्भवमेवाह *भवतीति पट इति स्वरू- पभेदः न घट इतीतरेतराभावस्तन्तुमयश्चेति वैधर्म्यम्। गुणेषूदाहरति * गन्ध इति * तत्रापि क्रमेण त्रितयं ·द्रष्टव्यम् । कर्मण्युदाहरणमाह गतिरिति उत्क्षेपण- मिति नियतोवदेशक्षेपणमुच्यते तिर्यगितिविष्वग्ग- मनमुच्यते। त्रयस्य लक्षणत इतरेतरवैलक्षण्यं कथयति *लक्षणमिति तादूप्येणात्मनाऽप्रतीतौ प्रतीतिःप्रतीति रिति प्रतीतिविषयत्वं विवक्षितन्ताद्रूप्येणेति विशेषणं वैधतरेतराभावव्यावृत्यर्थ तयोस्तादात्म्यरूपप्रतियो- गिप्रतीतिसापेक्षत्वादितिद्रष्टव्यम्।प्रतियोग्यैक्याप्रती- तौ स्वरूपेण प्रतीतेः स्वरूपभेदलक्षणत्वात्स्वरूपाभेद- ग्रहेऽपि स्वभेदारोपो न स्यादित्युक्तं परिहृतं द्रष्टव्यम्। इतरेतराभावलक्षणमाह *इतरेति* प्रत्ययशब्देन प्रती. पत इति प्रत्येतव्यमुच्यते स्वप्रतियोगिसमानाधिकर- णोऽभावोऽषाधितोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः। नीलमुत्पल. मिति विधिसामानाधिकरण्यव्यात्त्यर्थ निषेधग्रहणम्। संसर्गाभावव्यावृत्त्यर्थ स्वप्रतियोगिग्रहणम् । एकस्मि. नारोपितभेदे सोऽयन्न भवतीति भ्रान्तिव्यात्त्यर्थम- बाधितेतिावैधर्म्य विरोधेन विरुद्धस्य विवक्षितत्त्वादि. त्यर्थः । असङ्करो भेद इति सामान्यलक्षणं द्रष्टव्य- मित्याह * दिगिति * यत्पुनरुक्तं भेदज्ञानस्य बाध्यविषयत्वं वदता कीदृशो भेदोऽभिमत इति यदुक्तं तदयुक्तं पराभि. मतभेदानुवादेन तस्य बाध्यतामात्राभिधानादित्य- भिप्रेत्य सिद्धान्तयति । ७९ उदयनमतखण्डनारम्भः। अत्रोच्यते तथा हि यत्तावत् पृष्टं किमेतेष्वन्यतमा- त्माऽस्य विषयः तदन्यो वेति तन्निर्वचनवादिनि शोभते १४८ ·११७८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे नास्मासु, प्रतिभासमानोऽयं भेदः स्वरूपादिपक्षान्ती- वानन्तीवाभ्यांवा सदसत्त्वाभ्यां वा अन्येनापि धर्मेण येन केनचिन्निरुच्यमानोऽन्वयेन च व्यतिरेकेण वा बा- ध्यतामिति तेन सर्वेणानिर्वचनीय इति ब्रूमः । एतच्च न केवलं भेदस्यापि तर्हि जगत एव, अनिर्वचनीयवादश्वायं यथा तथोदितं प्राक् । * अत्रोच्यत इति * कुतो न शोभत इत्यत आह * प्रतिभासेति * प्रतिभासमानत्वात्तुछविल- क्षणोऽप्ययं भेदः स्वरूपान्योन्याशाववैधष्वन्तभूत. त्वानन्तर्भूतत्त्वाभ्यां सत्वासत्वाभ्यां वा अन्येनापि सावयवत्वादिरूपेण तथा येन येन कार्यत्वप्रमेयत्वा- दिना निरूप्यते तेन सर्वेणापि त्वन्नये कार्यत्वादि- भावे व्यतिरेके कार्यत्वाद्यभावरूपे च बाधमेति न्या- यासहिष्णुत्वात्तेन सर्वेणाप्यनिर्वचनीय इत्यर्थः । भेदधर्मिणः सत्यत्वात्तदाश्रितो भेदः किं न सत्य. स्तत्राह * एतदिति * अपरोक्षतया भासमानस्य प्रपञ्चस्थानिर्वचनीयत्वं कथमित्यत आह * अनिर्व- चनीयेति * बाध्यत्वान्न सदपि, नासद्भवितुमर्हति त- थासति लौकिपरीक्षकाणां प्रतिभासभेदव्यवहार- विशेषव्याघातापत्तेरित्युक्तं सप्तशत्यामित्यर्थः । उक्तं चोद्यान्तरमनुवदति । ८० चोद्यान्तरमनूधनिराकरणम् । यदप्युक्तमथान्यतमेत्यादि गन्धे गन्धान्तरवदित्यन्तम्। १ असंलग्नमिव ।

·भेदखण्डनउदयनमतखण्डनम् । १९७९ तदपि न साधु। यया युक्त्यैकस्वीकारस्तयैव प्रवाहस्वी- कारस्य 'दुर्वारत्त्वात् । तत्र यदि प्रवाहस्वीकारे तस्या असाधकत्वं स्वीक्रियते एकस्वीकारेऽपि स्यात् अविशि- ष्टलक्षणत्वात् । अत एवं प्रतिभासमानत्वादेकस्त्रीकार इ. त्यप्ययुक्तम् । एकप्रतिभासिकाया युक्तः सर्वसाधारण्यात् । नहि प्रत्यक्षादेव जायमानः प्रतिभासः प्रमाणं नानुमा- नादेरित्यत्र युक्तिरभ्युपगमो वा, नचानवस्थाप्रसज्जिका युक्तिरनुमानादेरन्या नाम, तर्कस्यापि व्याप्तिमूलत्वं सर्व- श्वानुमानच्छायामापद्य दुषणमपि प्रवर्तत इति भवतैव व्युत्पादनात् अतोऽनवस्थाप्रसञ्जिकाया युक्तेर्दोषो वा वक्तव्यः त्यक्तव्यो वा स्वपक्षः । * यदिति * दूषयति * तदिति * हेतुमाह * * ययेति * घटो भिन्न इति व्यवहारानुपपत्त्या यथा घटस्य भेदस्त्वयाऽङ्गीक्रियते तथाभेदोभिन्न इति व्यवहारानुपपत्त्या द्वितीयोपि स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु भेदो भिन्न इति प्रत्ययः परेण घलादापाद्यते न प्रसि. डो लौकिकानांघटो भिन्न इति प्रत्ययस्य लोकसिद्धत्वा. देको भेदः स्वीक्रियत इत्यस्ति विशेष इत्यत आह *अत इति परामृष्टहेतुं स्पष्टयति एकति * प्रति- भासमात्रेण स्वीकारे देहात्मभावस्वीकारप्रसङ्गादवश्यं वास्तवभेदवादिना युक्तिरनुसरणीया तस्या एक- रूपत्वात्प्रवाहः स्वीकार्य इत्यर्थः । युक्तिसहकृतप्रत्य- ·बण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छोटे दायो भेदो भासते द्वितीयादिस्तु भेदप्रवाहो न योति विशेष इत्यत आह * नहीति * तर्कोपे- प्रत्यक्षजनितज्ञानमेव प्रमाणं तदनुगृहीतलिङ्गजन्य- निं प्रमाणं नेत्यत्र न कश्चिन्यायः ततस्वीकारोवा येत्यर्थः । अनुमानं च भेदो भेदवान् भिन्नइतिप्र. यमानत्वात् घटवत् भेदो भिन्न इति प्रत्ययो विशे. गप्रतिभासपूर्वको विशिष्टप्रत्ययत्वाइण्डीति प्रत्यय. दित्यादिरूपं द्रष्टव्यम् । भेदप्रवाहस्यानुमानिकत्वमेव स्ति तत्प्रतीतेयौक्तिकत्वादित्यत आह * नचेति * पं प्रसञ्जकस्यानुमानत्वमित्यत आह * तर्कस्येति * चयं भेदाधिकरणं न स्यात्तथा न प्रतीयतेत्यस्य प्र. स्य प्रतीयते चायं तस्माद्भेदाधिकरणमित्यनुमाने विसायित्वमवश्यं वक्तव्यमित्यर्थः । व्याप्तिमूलत्वे- सपक्षसत्वाचनपेक्षत्वान्नानुमानत्वमित्यत आह सर्वमिति * अनुमानछायामापाद्यमानस्तमर्थ सा- ति तच्छाया च व्याप्तिमूलत्वं तर्कस्यानुमानस्य च धारण्यं तथा तर्के मूलशैथिल्यदोषस्यानुमानेऽसिद्धे तुल्यत्वमिति भवत्स्वीकार इति यावत् । एवमाद्य- इन द्वितीयादिभेदस्य साम्यमुक्का फलितमाह * 1 इंति * अबाधितयुक्तिवलादेको भेदः स्वीक्रियते न प्र- ह इति शङ्कते। ८१ प्रवाहवदेकस्वीकारेऽपि दोषः । प्रवाहस्वीकारवदेकस्वीकारे नानवस्थेति चेत् त- मनवस्थाभावविशिष्टायास्तस्याः युक्तः साधकत्त्वं ·मेदखण्डन उदयनमतबण्डनम् । ११८१ मन्यसे एवं तर्हि द्वितीयमानस्वीकारे नानवस्थेति वि. तीयस्त्रीकारप्रसङ्गः। ओमिति चेत् पराईपर्यन्तं प्रवाह- स्वीकार को वारयिता । नैतावन्मात्रेण तुष्यति भवान् पराडीदप्यधिकमेकादिकं किं नाभ्युपगम्यत इत्यपि भ- वता वक्तव्यमेव तथा च सैवानवस्थेति चेत् सत्यं त- स्यास्तु भयात् कीदृशमभ्युपगम्यतामिति निपुणं मन्त्र- यामहे । द्वयादिकं परित्यज्यतामिति चेत् एकस्मिन्नाम कीदृशोऽनुग्रहः येनानवस्थाप्रवाहनिवेशाविशेषेऽपि द्या- दिकमुपेक्षितमेकन्तु रक्षितम् । द्वितीयमादायानवस्थेति चेत् द्वितीयेऽपि यदि भवतोऽनुग्रहः स्यात् तृतीयमा- दायानवस्थेत्यभिधाय सोऽपि रक्षितः स्यात् तावेतौ भवतोरागद्वेषौ निःश्रेयसाय यतमानस्य मानसमास्क- न्दमानौ न कल्याणोदौ तर्कयामि । गन्धे गन्धान्तर- प्रसज्जिका न च युक्तिरस्ति, तदस्तित्वे वा का नोहा- निः तस्या अप्यस्माभिः खण्डनीयत्वात् । : * प्रवाहेति * तीनवस्थाविरहविशिष्टयुक्तर्वि- शिष्टप्रतीतिः विशेषणप्रतीतिपूर्षिकेत्यादिरूपाया आयभेदसाधकत्वमित्युक्तं स्यात्तकिमङ्गीकरोषीति पृच्छति तदिति * ओमिति चेत्तत्राह एवमिति: परिगणितभेदस्वीकारे नानवस्थेति शङ्कते * ओमि- ति * परिहरति * परादेति * पराई नाम ब्र.

·११८२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे मण आयुष एको भागः तच काललक्मारभ्य सू. मदर्शिभिः परिगण्यत इति यावत् । परार्जपर्यन्त. भेदस्वीकारोऽतिप्रसङ्गादेवानुपपन्न इति पूर्ववादी श- ते * नैतावदिति * कुतो नैतावन्मात्रेण दोष इ. त्यत आह * परा दिति * एकां सङ्ख्याम्पराई प्राप्य पुनरपि एकं व्यमित्यारभ्य परार्डपर्यन्तग- जनसम्भवात्तदपि स्वीकर्तव्यमिति वक्तव्यं भवति न्यूनत्वमित्यर्थः । उच्यते एवं तर्हि को तोष इत्यत आह *तथाचेति* गूढाभिसन्धिः सिद्धान्त्याह *सत्य- मिति मन्त्रणे क्रियमाणे प्रथमभेदस्वीकरणमेव युक्तन्न पुनादिस्वीकार इति पूर्ववादी शङ्कते ४ यादीति* प्रथमस्वीकारे द्वितीयस्वीकारे च गुणदोषसाम्ये प्रथम- स्वीकारे स्वपक्षश्रद्धैव कारणं तवेत्युपहसन्नाह एकास्म. निति साम्यमसिद्धमनवस्थाभावाभावयोरेव विशेष. त्वादिति शङ्कत द्वितीयमिति अयमपि विशेषो द्वि- तीयादावपि तुल्य इत्याह *द्वितीयेपीति एवं साम्ये सति प्रथमे रागो द्वितीये च वेषः स्फुरति तावेतौ रागद्वेषौ मोक्षार्थ शास्त्रं प्रवर्तयतां न युक्तौ रागद्वेष- योर्मोक्षपरिपन्धित्वादित्युपसंहरति *ताविति* कल्या- णं पुरुषार्थरूपतया रमणीयं कैवल्यं उदर्क उत्तरकाले ययोस्तथाभूतौ न तर्कयामीति न विचारयामीतिया- वत् । प्रवाहपरित्यागे यदुक्तं दृष्टान्तेन गन्धे गन्धा- तरवदिति तविघटयति *गन्धहात* अयं गन्धो गन्ध. बवृत्तित्वरहितगन्धवन्मात्रवृत्त्यधिकरणं प्रमेयत्वात् घटवदित्यस्ति युक्तिरित्यत आह * तदिति * ·भेदखण्डनउदयनमतखण्डनम् । ११८३ पुनश्चोद्यान्तरमनुवदति । ८२ योद्यान्तरनिरासः । यदप्यथेतरेत्यादि निरूपणादित्यन्तं तदप्ययुक्तम् । त- थाहि-इतरेतराभावज्ञानं भेदव्यवहारहेतुं मन्यते यस्तस्य पक्षो नोपपन्न आत्माश्रयप्रसङ्गादित्येवं ब्रुवाणस्य न कि- ञ्चिबाधकमुक्तं स्यात्प्रतियोगिरूपत्वेनेत्यादिसमाधान च प्रागेव दूषितम् । अथ स्वरूपमेवेत्यादि न दोष इ- त्यन्तं यदुक्तं तदप्यस्मदनुक्तदोषदूषणमित्युपेक्षितम् । यदपि तथाऽपि क इत्यादि तिर्यक् चेत्यन्तं तदपि गर्त- वर्तिगोधामांसविभजनन्यायमनुहरति पक्षत्रयस्याऽप्युक्त- युक्त्याऽऽच्छादितस्य दर्शयितुमशक्यत्वेन तद्विभाग- व्यवस्थितेरवसरनिरस्तत्त्वात् । * यदिति * इतरेतराभावविशिष्टधादिज्ञा- नस्येतरेतराभावज्ञानकारणत्वादात्माश्रयत्वमित्युक्त. दोषापरिहारादयुक्तमिति दूषयति * तदिति * प्रति- योगिज्ञानमन्तराधिकरणमितिकारणनिरूपणेन प. रिहार उक्तस्तत्राह * प्रतीति * यत्किञ्चित्प्रत्यधि- करणत्वं वक्तव्यमेवं चात्माश्रयत्वं रुद्रेणापि दुर्निवार- मित्यर्थः । एवं वैधान्योन्याभावभेदबाध्यत्वमुप- पाद्य स्वरूपभेदस्यापि तदुपपादनाय तदुक्तमनुक्दति । * अथेति * स्वरूपपक्षोक्तदोषो नोधृत इत्याह * तच्चेति * व्याख्यानमपि पर्यायशब्देन चेत्पटो- ·१९८४ बण्डमबण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेद भिन्न इति सामानाधिकरण्यं न स्यादपर्यायेण चेद- धिकार्थत्वमित्यनेनापि दुष्टत्वादुपेक्षितमित्याशयः । पुनः परोक्तमनुभाषते * यदिति * सोपहासं दूष- यति * तदिति * गतः श्वभ्रं तद्वतिंगोधाया मांस- विभजनं यथा न सम्भवत्यप्राप्तविषयत्वात्तदादिदमपी- त्यर्थः । तत्र हेतुमाह * पचत्रयेति * परोक्तं लक्षणमनूय दूषयति । ८३ परोकलक्षणखण्डनम् । यच्च स्वरूपभदस्य लक्षणमुक्त ताद्रूप्यणाप्रतीती प्रतीतिरिति तदप्यवद्यम् । यदेकमेव वस्तु भ्रान्त्या भि- न्नमिति प्रतीयते तत्र तादूप्येणैकस्यैकरूपतया प्रती- तिर्नास्ति अस्ति च प्रतीतिर्न च स्वरूपभेद इत्यति व्याप्तिः । ताद्रूप्येणेत्यस्य धर्मान्तररूपभेदासङ्कीर्णोदाह- रणार्थत्वातु प्रतीतिरभ्रान्ता विवक्षितेति चेत् स्वरूप- प्रतीतेस्तत्राप्यभ्रान्तत्वात् । यच्च स्वरूपमात्रेण प्रतीयते वस्तु न तत्ताद्रूप्येणैकरूप्येण नच नानात्मतया वस्तु. चैकमेव तत् तत्रापि स्वरूपलक्षणो भेदः स्यात् । * यच्चेति * कुत इत्यत आह * यदेति * ता. द्रुप्यमेकरूपत्वमुत एवं रूपत्व माथे एकस्तावच्चन्द्रः स यदा भ्रान्त्या हौ चन्द्रमसाविति प्रतीयते तदा त- स्य चन्द्रस्यैकस्यैकत्वं ताप्यं तेन प्रतीतिर्नास्तीति १ ताप्येणेकरूप्येणेति सो० पु० नास्ति । गत्या ·भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम् । ११८५ भिन्नतया प्रतीयमानत्वात्स्वरूपप्रतीति स्तिः क- ल्पितभेदाधिष्ठानत्वेन भेदप्रतीतेश्च भ्रमत्वान्न स्वरू- पभेदसिद्धिरित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नास्त्यतिव्याप्ति- स्तस्यापि स्वरूपत्वेन कुतश्विद्भेदत्वादित्यत आह * ताप्येणेति * वैधान्योन्याभावलक्षणभेदासङ्कीर्णत- या स्वरूपभेदज्ञापनार्थ ताद्रूप्येणेति विशेषणमुपात्त- मतश्च यत्किञ्चिदपेक्षया भेदत्वे व्यर्थविशेषणत्वमित्य- तिव्याप्तिः स्यादेवेत्यर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय वि. शेषणं शङ्कते * प्रतीतिरिति* ताद्रूप्येणाप्रतीतावभ्रा. न्ता प्रतीतिः स्वरूपभेदसिद्धिनेष्यते भ्रमाभावप्रस- ङ्गादतो नास्त्यतिव्याप्तिपरिहार इत्याह * नेति * उदासीनेपि वस्तुन्यतिव्याप्तिमाह * यच्चेति * यवस्तु प्रतीयते तस्मिन्प्रतीयमाने वस्तुनि तादूप्यमेकरूपत्वन्न प्रतीयते न भेदोपि प्रतीयते वस्तुगत्या तत्र न विद्यते भेदोपित्वैक्यमेव तत्रापि स्वरूपभेदलक्षणं गतमित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थः। अवधीरितभेदाभेदरूपं वस्तु प्रतीयमानमेव ना. स्ति विरुद्धयोरेकतररूपेण प्रतीतेरावश्यकत्वादतो ना. तिव्याप्तिरिति शङ्कते। ८४ विरुयोरेकतररूपेण प्रतीत्यावश्यकत्वभङ्गः। नास्त्येवेहशमुदाहरण तादूप्यातादूप्याभ्यामकस्यावश्य प्रतीतेरिति चेन्न । प्रतीतिकलहानवकाशात् । भवति हि यत्त्वया तत्र दृष्टं तत् किमेकमनेकं वेत्यनुयुक्तो नायं विशेषो मया शङ्कितो जिज्ञासितो वा स्वरूपमात्रन्तु १४९

·खण्डमखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद
प्रतीत्याहमुदासीनोऽभूवमित्यभिधत्त इति ।
* नास्तीति * प्रतीतिकलहे घटाद्यपलापोरि
स्यात्सवापि संविदमन्तरेण तत्साधकाभावादिति परि
हरति * नेति * एवंविधलौकिकानुभवाभावे कथ
मनुभवविरोध उद्भाव्यत इत्यत आह *भवति हीति
दूरे गिरिशिखरे पुरतस्तकरमणीयो मया प्रतीतो:
पुनस्तदेकत्वन्नानात्वमिति लौकिकः कथयति परेण पृष्
इति यावत्। सन्देहाभाव एकतरविशेषनिर्णयादपि स्या
दित्यत आह * जिज्ञासितोवेति * जिज्ञासाभावा
तनिर्णयोत्पादशङ्कापि नास्तीत्यर्थः । स्वरूपमात्रं ती-
त्य-ज्ञात्वेतियावत् ।
तस्य लक्ष्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति चोदयति ।
८५ उदासीनत्वेन दृष्टस्वरूपस्य भेदत्त्वमेवेतिशङ्कगनिरासः।
ननु तदपि स्वरूपं भेद एव कस्मादपि, तत् कथमुक्तदो
पावतार इति । मैवम् । एवं हि ताद्रूप्येणाप्रतीताविति व्या
स्यात् ।प्रतीतिमात्र लक्षणं वक्तव्यम् । यत्प्रमेयं तत् कस्मा
दप्यवश्यं भिन्नमिति एकस्यैव स्वस्माद्भेदप्रसङ्गनिराक
रणार्थमपि ताद्रूप्येणाप्रतीतावित्युक्तं तच्च खण्डितमिति
ताप्यमन्यरूपत्वं विवक्षितमिति चेन्न । तदा हि तदाऽनुप
स्थापितपरामर्शवत् अन्यत्त्वस्य स्वरूपभेदत्वे आत्माश्रय
सर्वस्वरूषाणां लक्ष्यत्वात् अन्योन्याभावत्वे चान्यो
न्याश्रयः वैधम्र्षे च चक्रकम् ।

·भेदखण्डन उदयनमतखण्डन । १९८७ * नन्विति * कस्मादप्यन्यस्मात् घटादितस्तस्य भेदत्वान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । स्वरूपं सर्व यतः कुत- श्वद्भेद एव निःस्वरूपं च व्यवच्छेद्यन्नास्त्यतो व्यर्थवि. शेषणत्वमिति परिहरति * मैवमिति * कुतो विशे. प्रणवैयर्थ्यमित्यतः प्रतीतिमात्रलक्षणस्यैव समर्थस्वा. देत्याह * प्रतीति * यहा कि तर्हि लक्षणंवाच्यमित्या- काक्षायामाह * प्रतीति * नैवमतिव्याप्तिः प्रमेयमात्र. य कुतोपि भेदस्येष्ठत्वा दवादिभिरिति हेतुमाह - यदिति * प्रतीतिमात्रं चेत्स्वरूपभेदलक्षणं तथैकस्यैव वस्मात् भेदः प्रसज्येत तन्निवारणे तु विशेषणं सार्थ- कमेकत्वेनाप्रतीतावित्येकत्वेनप्रतीतित्वादेव तनिवारण. मत्याशमाह एकस्पेति एकत्वानेकत्वसन्देहाभावस्थ- उस्य यच्च स्वरूपमात्रेणेत्यत्र दर्शितत्वादित्यर्थः । ता- दूप्यमेकरूपत्वं न विवक्षितमपि त्वन्यरूपत्वं विवक्षि- मतो नोक्तदोष इति शङ्कते ताप्यमितिताप्यमि- त्यन्यरूपत्वस्य विवक्षितत्वे स्वरूपस्यैव लक्षिततया स्तुतत्वेनान्यरूपस्याप्रस्तुतत्वादप्रकृतान्यपरामर्शित्वं तच्छब्दस्य स्यादिति परिहरति * नेति तदा-तच्छन्दे- त्यर्थः । यथेदमेकं दृषणं तथा दोषान्तरमप्यस्तीत्याह * अन्यत्वति * अन्यशब्देन स्वरूपभेदो विवक्षित उता. योन्याभाव उत वैधर्म्यमाचे स्वरूपस्याद्याप्यनिरूपित. वात्तत्सिडौतत्सिडिरिति आत्माश्रयत्वमित्यर्थः। घट. स्वरूपभेदो यदा लक्ष्यते तदाऽन्यस्वरूपभेदानामलक्ष्य. वात्कथमात्माश्रय इत्यत आह *सर्वेति * अन्यथाs. व्यापकत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । यदि मध्यमः तत्राह * ·११८८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्यपरिच्छेदे अन्योत्येति * स्वरूपभेदसिद्धौ अन्योन्याभावसिद्धि- स्तत्सिद्धौ. च तदप्रतीतिवैशिष्टयेन स्वरूपभेदसि. छिरितीतरेतराश्रय इत्यर्थः । अन्तिममपवदति * वैध- Hइति स्वरूपभेदज्ञानं विनाऽन्योन्याभावज्ञानायोगा त्तेन च विना विरोधासिद्धेस्तद्यतिरेकेण च वैधासि- डिस्तत्सिद्धौ स्वरूपभेदज्ञानसिडिरिति चक्रकमित्यर्थः। स्वरूपभेदलक्षणन्निरस्यान्योन्याभावलक्षणं नि- रसितुमुपक्रमते। ८६ अन्योन्याभावलक्षणखण्डनम् । यदपीतरेतराभावस्य लक्षणमबाधितः समानाधिक- रणोनिषेधप्रत्ययः। एतदप्यशोभनम् । समानाधिकरण इ. त्यादि भाषायाः कथं कथमपि तात्पर्यगवेषणेऽपि समा- नाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययविषयोऽन्योन्याभाव इति पर्यवसाने समानाधिकरण इति किं तुल्याश्रय, उतैका- श्रय, उत तादात्म्यप्रतियोगिक, उताधिकरणभूतपदा- र्थवाचिशब्दविशेषणविशेष्यभावव्यवस्थितपदाभिधेय उ- तान्यदेव । *यदपीति प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं किं प्र. त्ययस्य किं वा निषेधस्याऽऽथे प्रत्ययस्यात्माश्रयस्य घटायधिकरणत्वायोग इत्यभिप्रेत्य दूषयति * एत. दपीति * नोपसर्जनमुपसर्जनान्तरान्वयमहतीति न्यायेन यद्यपि साक्षात्सम्बन्धो नास्ति तथापि १ तात्पर्य पर्यवसाने इति का० मु० पु० पा० ।

·भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । विवक्षाबललन इत्याह * कथमपीति * द्वितीयापि- शब्देन नानुपपत्तिसमुच्चयः । सतीदं वक्तव्यमिति शेषः । किं वक्तव्यमित्यत आह * समानेति * स- मानशब्दस्य समानो देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति सदृश- पर्यायतया प्रयोगदर्शनात्तुल्याश्रयत्वमिति प्रथमक- ल्पार्थः । तादात्म्पस्योभयनिष्ठत्वादन्योन्याभावोपि तनिष्टस्तत् प्रतियोगिक एवेति तृतीयार्थः। अधिकरण. पदार्थस्य वाचको घटोयमिति शब्दस्तेन सह विशे. षणविशेष्यभावव्यवस्थितः पटो न भवतीति पदं तदभिधेपत्वमधिकरणसाम्येनौपचारिकमिति चतु- र्थार्थः । न्यून्यतापरिहाराय कल्पान्तरम् । सदृशाधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यमिति प्रथम दूषयति । ८७ प्रथम द्वितीयविकल्पनिरासः । तत्र न प्रथमः तुहिनमयूखे प्रियामुखे च न दू- षणकणस्थापि सम्भव इति प्रत्ययस्यापि दर्शनात् । तत्र मुखचन्द्रयोरन्योन्याभावोऽस्तीति चेन्न । तस्य सत्त्वे- ऽप्युक्तप्रत्ययस्य तदविषयत्वात् । मास्तु तद्विषयो ल- क्षणं त्वस्यैत्ततच्च तदविषयत्त्वेऽप्यदुष्टमिति चेत् कीदृशं तहीद लक्षणं न तावत्समानाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययो यस्तस्य यो विषयः सोऽन्योन्याभाव इति, नापि स ए- एवान्योन्याभाव इति, नापि यत्र समानाधिकरणो नि- १भेदप्रत्यय इति का० पु० पा०।

·१९९० गा खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे षेधप्रत्यस्तत योऽस्ति सोऽन्योन्याभाव इत्यस्तु तद्ध- मस्य सर्वस्याऽन्योन्याभावत्वापातात् समानाधिकरणवै- यर्थ्यप्रसङ्गाच्च । एतेनैकमुदाहरणमादाय द्वितीयोऽपि निरस्तः । * तत्रेति * कुत इत्यत आह * तुहिनति * तुहिनमयूखे शीतरश्मौ चन्द्रे प्रियामुखे च तुल्ये दू. षणसंसर्गनिषेधस्तुल्यायो भवतीत्यतिव्याप्तिरित्या र्थः । लक्ष्यान्योन्यानावस्यापि तत्र विद्यमानत्वात् लक्ष्यमतीत्य वर्सनं तंत्र नास्तीति शङ्कते * तत्रेति * सत्यमस्ति तथाप्युक्तप्रत्ययस्तविषयो न भवत्यन्य- विषय एवेति लक्ष्यमतीत्य वर्तनमस्त्येवेति परि- हरति * नेति * अयं प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो माभूदित्युक्तमङ्गीकृत्यातिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते * मा. स्त्विति * चन्द्रप्रियावदनयोर्दोषकणो नास्तीति प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो मान्नहि मयैतत्सत्यवि- षयत्वं लक्षणमिष्ट येनान्योन्याभावमतीत्य तत्प्रत्य- यविषयस्य वर्तनादतिव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । कि त. हि लक्षणमित्यत आह * लक्षणमिति * अस्मदभि- मतनिषेधप्रत्ययविषय इत्यर्थः । ततिव्याप्तिरित्यत आह * तति * तस्य चात्यन्ताभावविषयत्वेपि नलक्षणत्वक्षतिरत्यन्ताभावस्थलेऽन्योन्याभावस्यापि विद्यमानत्वेनातिव्याप्त्यभावादित्यर्थः । स्वाभिप्रेतम- पि लक्षणं न त्वन्मनसि विपरिवर्तमानमात्रेण विप्र- तिपन्नबोधकामिति शब्दैरभिधातव्यन्तचन शक्यमिति ·भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम् । परिहरात * कीदृशमिति * समानाधिकरणनिषेधप्र- त्ययविक्षयत्वं लक्षणमुत से एव प्रत्यय उत स एव प्रत्य- यो यत्र तदाश्रितधर्मत्वमिति विकल्पाभिप्रायः । प्रथम दूषयति * नेति * तत्प्रत्ययो बाधस्तविषय इति तु. हिनदीधितिप्रेयसीमुखयोर्दोषकणोपि नास्तीत्यत्र सं. सर्गाभावेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । असम्भवादतिव्याप्तेश्च न द्वितीय इत्याह * नापीति * तृतीयमपवदति । * नापीति * मुखे चन्द्रेचाश्रितस्य धर्ममात्रस्यै- वान्योन्याभावप्रसङ्गेनातिव्याप्तेरिति हेतुमाह * तदि- ति * अस्मिन्पक्षे संसर्गाभावस्थापि तडर्मिणि बर्त- मानत्वैन व्यवच्छेदानुपपत्तेर्व्यर्थविशेषणत्वं चेत्याह * समानेति * एकाश्रयत्वं सामानाधिकरण्यमिति द्वितीयं दूषयति * एतेनेति * प्रियामुखे दोषलेशो नास्तीति निषेधप्रत्यय एकाश्रयो भवति तेना- बाधितकाश्रयनिषेधप्रत्ययोऽन्योन्याभाव इति लक्षणं संसर्गाभावेऽतिव्यापकमित्यर्थः । तादात्म्यप्रतियोगिकत्त्वं सामानाधिकरण्यामिति तृतीयं दूषयति । ८८ तृतीयविकल्पनिरासः । नापि तृतीयः तादात्म्यप्रतिसन्धानव्यतिरेकेण त- प्रतियोगिकत्त्वस्य प्रत्येतुमशक्यतया तन्निर्वचनप्रसङ्गा- त् तच्चाशक्यं तथा हि तदेकत्वं वा भेदाभायो वा, स्व- रूपन्त्वसम्भावितं तस्य भेदत्वोपगमात् तस्मिन् दृष्टे- ऽपि तन्न वेति तादात्म्यसंशयानवकाशापत्तेः । आये. - ·खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे ऽपि संख्याविशेषो वा धर्मान्तरं वा। *नापीति कुत इत्यत आह तादात्म्येति तादात्म्य- प्रतियोगिकत्वं इति ब्रुवता तत्प्रतियोगितादात्म्यनिर्व- नीयमित्यर्थः। निरूप्यतां तर्हि तादात्म्यं को दोषस्तत्राह * तचेति * तदुपपादनार्थन्तादात्म्यमेकत्व मुत भेदा- भाव इति विकल्पयति तथाहीति घटादीनां स्वरूप तादात्म्यामिति कल्पनीयमित्याशा तन्न भवति भेद. त्वेन तस्य स्वीकारादित्याह *स्वरूपं विति असम्भव हेत्वन्तरमाह * तस्मिन्निति * दूरे गिरितर्वादौ दृष्टे- पि तादात्म्यसंशयो जायते तन्न स्यात्तादात्म्यस्य स्व- रूपत्व इत्यर्थः । कल्पान्तरासम्भवेऽपि कृतविकल्पे किं दूषणमित्याशय तदर्शनाय विकल्पयति * आयेति * प्रथमं दूषयति । ८९ तृतीयविकल्पस्य प्रथमद्वितीयविकल्पखण्डनम् । नाद्यः गुणादौ तदभावप्रसङ्गात् । प्रथमे क्षणे का- यंद्रव्यस्यैकस्यापि स्वातादात्म्यप्रसङ्गात् । वैशेषिकमते व्युत्थाने चैकत्वे तदभावप्रसङ्गात् । उपाधिभिन्नावलम्बिच तादात्म्यं कथं स्वरूपमात्रावलम्बेनैकत्वीकर्तुं शक्यं वि- चित्रप्रतिपत्तिकत्वात् । नापि द्वितीयः तस्यापि धर्मान्त- रापेक्षयानवस्थापातात् अनपेक्षायां स्वातादात्म्यप्रसङ्गा- त।नापि द्वितीयः स हि भेदस्याभावो भवन्नप्यन्योन्या- भावस्यैव स्यात् अन्योन्याभावस्य च तत्प्रतिक्षेपात्मक- ·भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । ११९३ लात् तेनाप्यन्योन्याभावप्रतिक्षेपात्मना भवितव्यं पर- स्परप्रतिक्षेपात्मत्वान्निषेध्यनिषेधयोः तथा च सत्यन्यो- न्याभावप्रतीतिमन्तरेण तन्निरूपणमशक्यं निषेध्यप्रतीति- सापेक्षत्वान्निषेधबुद्धेरित्यन्योन्याश्रयः । नेति * गुणादिषु विद्यमानान्योन्याभावप्रति- योगित्वेन गुणा निर्गुणा इति न्यायेन तदभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्रव्यपि कालभेदेनाव्यापकत्वमाह * प्रथम इति * गुणारम्भे द्रव्यस्य समवायिकारणत्वानि- यमात् क्षणमात्रमुत्पन्नं द्रव्यमगुणं तिष्ठतीति वै. शेषिकाभ्युपगमस्तत्र एकत्वसङ्ख्योत्पत्तेः प्राचार्य द्र- व्यात्मकन्न स्यादित्यर्थः । असम्भवी चायं पक्ष इत्याह *उपाधीति* कस्य केनेति सप्रतियोगिन तादात्म्येन निष्प्रतियोगिकत्वं कथमशिनं स्याविरुद्धप्रतिपत्तिक- योरेकत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । धर्मान्तरं तादात्म्यमिति पक्षं दूषयति *नापीति* तादात्म्यं यडर्मान्तरं तत्रापि धर्मान्तरमस्ति नवति विकल्प्य प्रथमं दूषयति *तस्या- पीति * द्वितीयमपवदति * अनपेक्षति * भेदाभा- वस्तादात्म्यमिति द्वितीयं दूषयति * नापीति * अ- त्रेतरेतराश्रयत्वोपपादानायोपोद्धातं करोति * स हीति * स तादात्म्यरूपो भावस्तस्य भेदस्याभावो भ. चन्नन्योन्याभावस्यैवाभावाद्भेदान्योभावोऽस्तुतः कि- नष्टमित्यत आह * अन्योन्यति * तत्पतिक्षेपात्म- त्वात्तादात्म्याभावरूपत्वादन्योन्याभावस्य तेन तादा- स्थेनापि स्वाभावप्रतिक्षेपात्मकेन भवितव्यमित्युक्तं १५० ·११९४ लण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेद तत्र हेतुमाह * परस्परेति * एवं च तादात्म्यप्रतीतो तत्प्रतिक्षेपान्योन्याभावप्रतीतिस्तत्प्रतीतौ च तादा- त्म्यप्रतीतिरिति वक्तव्यमितरतराश्रयणमित्याह * त- थाचेति * अधिकरणभूतपदार्थवाचिशब्दविशेषणविशेष्य- भावव्यवस्थितपदाभिधेयत्वं सामानाधिकरण्यमिति । चतुर्थ दूषयति । ९० चतुर्थपञ्चमविकल्पनिरासः । नापि तुरीयः निर्घटं भूतलमित्यत्रापि प्रसङ्गात् । नापि पञ्चमः समानाधिकरण इति प्रतियोगिसमानाधिक- रणो विवक्षितस्तादृशश्च निषेधोऽन्योन्याभावः तत्प्रत्ययश्व तल्लक्षणमित्यस्याप्ययुक्तत्वात् । भावसमानाधिकरणस्या- न्योन्याभावस्य कुम्भः पटत्वं न भवतीत्यादेरव्याप- नात् ।तजातीयेतथात्वञ्च यं विशेषमन्योन्याभावगतमा- दाय स्यात्तदेव लक्षणीभवनसमर्थमुपजीव्यमानमस्य ल- क्षणस्योपन्यासं प्रत्यादिशति । नच तदपि सम्भवत्यन्यो- न्याभावसंसर्गाभावभेदखण्डनप्रस्तावे निरस्तत्वात् । प्र- कारान्तरस्य चाऽसम्भवात् । नापीति * कुत इत्यत आह * निरिति * अधिकरणवाचकशब्देन विशेषणादिक्षावस्थितपद- वाच्यं समानाधिकरणं तभिष्टनिषेधप्रत्ययविषयत्वमा न्योन्याभावलक्षणमुक्तं स्यातथाच निर्घमित्यादिसं- ·भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । सर्गाभावेऽतिव्याप्तमित्यर्थः । अन्यदेवेत्युक्तं/ प्रति क्षिपति * नापीति * दोषण्कटनाय पञ्चमकल्पार्थ प्रकटयति *समानेति* अयुक्तत्वे हेतुमाह भावेति* स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणो निषेधोऽबाधितोऽन्यो. न्याभाव इति लक्षणमुक्तं स्यात्तत्र च प्रमाणं तत्प्र- त्यय इति तथाच कुम्भः पटत्वन्न भवतीत्यत्र पटत्व. प्रतियोगिको निषेधो घटो वर्तते पटत्वं प्रतियोगिनि पटे वर्त्तत इत्यव्यापकत्वात् । न च पटत्वं तदन्योन्या- भावश्च पटे वर्तत इति स्वप्रतियोगिसमानाधिकरण- मिति वाच्यम् । धर्मिप्रतियोगिभेदादभावभेदे कुम्भध. मिकाभावाव्यापनात्प्रतियोगिभंदादेवाभावभेदो न धर्मिभेदादिति शपथसाध्यत्वात् धादिभेदेऽप्यभा- वस्यैकत्वेऽभावचातुर्विध्यकल्पनाया अमाणिकच्चप्र. सङ्गादिति भावः । आदिपदेन सुखं घटो न भवती- स्यादिसङ्ग्रहः । घटः शौक्ल्पन्न भवतीत्यत्र स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणो निषेधो भवति तेन स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणनिषेधजातीय इति लक्षणं सर्वा- न्योन्याभावव्यापि भविष्यति इत्याह *तजातीयेति* अन्योन्याभावानुगतविशेषानङ्गीकारे तजातीयशब्द- प्रत्ययानुपपत्तेर्य विशेषमन्योन्याभावानुगतमादाय तजातीयत्वप्रतीतिस्तस्य तत्रैव वर्तनादेव लक्ष- गीभवनसम्भवादुपजीव्यत्वेनावश्यप्रथमप्रतीतिसाध- नत्वेन लाघवात्तर्कसाहाय्याल्लक्षणत्वमस्ति व्यर्थस्त- दुपजीवकलक्षणोपन्यास इत्याशयः । अस्तु तर्हि तदेव लक्षणमित्यत आह * तदेति * रूपान्तरेण किं ·खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे निर्दिश तचैतदभिधीयत इत्यादावन्योन्याभावमा- जगतविशेषणस्य निरस्तत्वादित्यर्थः । अन्योन्या- भावसंसर्गालावभेदः खण्डनोक्तप्रकारादन्य एवासो विशेष इत्यत आह * प्रकारेति * यदुक्तं घंटः पटत्वं न भवतीत्यादावव्याप्तिरिति तदसद्यतोऽत्र तावत्पटत्वं प्रतियोगि पटः पटत्वन्न भ- वतीत्यत्रापि तदेव प्रतियोग्यैकेन घटे वर्तमानोय. मेवैष एषोप्ययमेवेति परस्परैक्यान्नास्त्यव्याप्तिस्थल- मित्याशङ्याह । ९१ लक्षणेऽव्याप्तिकथनमै । नच पटत्त्वं न भवतीत्ययमेवाभावः घटः पट- त्वं न भवतीत्येक एव एवं प्रतियोग्यैक्येन मया- त्र तथाभ्युपगमादिति क्वचित प्रतियोगिसमानदेशत्वा- दपि लक्षणसिद्धिरिति वाच्यम् । तथापि प्रति- योग्यैक्येन तदत्यन्ताभावस्यैक्यापत्तेः तादात्म्यवत्संयो- गस्यापि द्विष्ठत्वाविशेषादतिव्याप्तेः कालभेदेन च प्राग- भावादेरपि प्रतियोगिसमानाधिकरणतयाऽतिव्याप्तेः का- लैक्येन च विशेषणे च तदन्योन्यव्यतिरेकाव्याप्तेरिति । *न चेति* कुत इत्यत आह * तथापीति * संस- गाभावान्योन्याभावयोरपि तथा सति भेदो न स्या- दित्यर्थः । घटः पटत्वन्न भवतीत्यत्र पटत्वं प्रतियो- गि न भवति किन्तु तादात्म्यं तस्योभयाधिकरणत्वा- तनिषेधस्यापि व्यनिष्ठतया प्रतियोगिठ्यसामाना.

·भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । १९९७ धिकरण्यमस्तीत्यत आह * तादात्म्यवदिति * योगः संयोगस्तस्य द्विष्ठत्वात्तदभावोपि विष्ठ एवेति प्रति. योगिसमानाधिकरणत्वं संसर्गाभावेप्यस्तीत्यतिव्या- प्तिरित्यर्थः । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यत्वमानं वि- वक्षितमुताभिन्नकालिकमिति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्या. प्तिमाह कालेति * यस्यां मृदि घट उत्पत्तेः प्राङ्गासी- स एव घटः कालान्तरे तत्रैवासीदिति प्रागभावस्या- पि स्वप्रतियोगिघटसामानाधिकरण्यमस्ति तथा त- त्रैव पुनर्न भविष्यतीति प्रध्वंसस्यापि तथात्वेना- तिव्याप्तिरिर्थः । द्वितीयं प्रत्याह *कालेति* यदा प्रति- योग्यस्ति तदा तत्समानधिकृतो निषेधोन्योऽन्याभाव इत्युक्तं स्यात्तथाच तस्मिन्नेव लक्ष्ये ऽन्योन्याभा- वेऽव्याप्तिनहि घटयोस्तादात्म्ये सत्येव तदन्योन्या- भाव इत्यर्थः। वैधय॑भदलक्षणमनुभाषते दृषयितुम् । ९२ वधर्म्यभेदलक्षणखण्ढटम् । यदपि धर्मान्तरस्य लक्षणमवादि वैधय॑स्य विरो- धः स चैकधर्म्यसमावेश इति तदप्युभ्रान्तमनसो भा- षितम् । तथा हि प्रमाणप्रेमययोर्भदोस्ति नवा, नचेत्तद- भिधानस्य पर्यायत्वप्रसङ्गः किंप्रमाणिका बुद्धिरित्युक्ते बुद्धिविषयेणोत्तरप्रसङ्गश्च । नापि प्रथमः स हि न ता- वत्स्वरूपलक्षणः एकस्याप्युभयभावदर्शनात् । अत एव ना- १ तुलादिद्रव्यस्येत्यधिकं का० मु० पु० पा० ।

·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे न्योन्याभावोऽपि धर्मान्तरन्तु तयोर्भेदः ‘परिशिष्यते यतोऽन्येन रूपेण तत्प्रमाणमन्येन च तदेव प्रमेयमि- त्युच्यते तथा च सत्येकधर्म्यसमावेशो लक्षणमव्यापकम् । सोऽयं प्रमेया चतुलाप्रामाण्यवदिति पारमर्षमपि परामर्श व्यस्मादित्यास्तां विस्तरः । * यदपीति * तदपि भ्रान्तप्रलपितमित्युपेक्ष्य- मिति दूषयति * तदिति * लक्षणाव्याप्तिप्रदर्शना- र्थमुपोद्धातं करोति * तथाहीति * प्रमाणप्रमेयमि. ति पदयोरभिन्नार्थतया पर्यायत्वप्रसङ्गो हस्तकरादि- शब्दानामभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां तथात्वादिति बि- तीयं दूषयति * नचेदिति * प्रमाणप्रमेययोरैक्यता दिनां तदभिधानपर्यायत्वमपि नानिष्टमित्यत आह * किमिति * युद्धौ किं प्रमाणं घटे वा किं प्रमाण- मिति प्रमाणप्रश्नेषु बुद्धौ बुद्धिः प्रमाणं घटे घटः प्र- माणमित्युत्तरं दातव्यं स्यात्तयोरभेदे मेयस्यैव मा. नत्वादित्यर्थः । प्रमाणप्रमेययोर्भेदः स किं स्वरूपल- क्षण उतान्योन्याभाव उत वैधर्म्यमिति विकल्प्य प्रथम पराचष्टे * सहीति * कुत इत्यत आह * एकस्येति * एकस्यैव वस्तुनस्तुलादिलक्षणस्य प्रमाणप्रमेयभाव. दर्शनादित्यर्थः । प्रमाणप्रमेययोरन्योन्याभावो न स. सम्भवति इत्याह #अत इति* तस्मात् तृतीयः कल्पः परिशिष्यत इत्याह * धर्मेति * अत्र हेतुर्यत इति अन्येन प्रमाकरणस्वरूपेण प्रमाणमन्येन प्रमाविषयत्व. रूपेण प्रमेयमित्युच्यते यत स्ततोस्वरूपभेदमात्रो.

·भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । १९९९ नाम पगमावैधर्म्यभेदः परिशेष इत्यर्थः । अस्तु तर्हि स- एव पक्षः को दोषस्तत्राह * तथाचेति एकस्यैव प्र. माणत्वप्रमेयत्वोपगमात्तत्रैवैकधर्म्यसमावेशो लक्षणमव्यापकमित्याशयः । एकधर्म्यसमावेशो वैधhमिति ब्रुवन्नुदयनो न न्यायशास्त्रं श्रुतवान् श्रुत. मपि विस्मृतवानित्युपहसन्नुपसंहरति * सोयमिति* सूभ्रं तु प्रागेव विवृतम् । प्रमाणत्वप्रमेयत्वयोः प्रमाप्रमेयभेदकयोरेकमिन् समावेशः सूत्रकारेण द. शितो विस्मृत इत्यर्थः। अपरोक्षभेदप्रतिपत्तेः प्रातिस्विकेन्द्रियसंनिक- र्षानुविधायित्वात्तजन्यत्वं वक्तव्यं घटप्रतीतिवदिति चोदयति । ननु भेदप्रतिपत्तेस्तावत्प्रत्यक्षफलस्यार्थेन्द्रियसन्नि- कर्षः कारणमसाधारणं वक्तव्यं तत्र य एवेन्द्रियसन्निकर्षस्य भेदप्रतिपत्तिहेतोद्धितीयः सम्बन्धः स एव भेदोऽस्तु । न । उक्तबाधकै धितायाः प्रतीतेरर्थसन्निकर्षकारणत्वाभा- वादिति । * नन्विति * तथापि किं भेदलक्षणमित्यत आह * तवेति * इन्द्रियातिरिक्तो भेदप्रमाजनक- खसन्निकर्षाधिकरणजातीयो भेद इति लक्षणं जा- तीयग्रहणं परोक्षभेदावरोधायेत्यर्थः । प्रागुक्तान्यो- प्रयादिबाधकैर्वाधिताया भेदपतीतर्धान्तेरिन्द्रियस- ·१२०० मण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेद निकर्षजत्वमेव नास्ति तदनुविधानं स्वधिष्टानग्रहण कारणतयाऽन्यथासिद्धं रजतादिप्रतीताविवेति परिह- रति * नेति * इति भेदखण्डनम् । कारणत्वानिरुक्तेश्च सन्निकर्षकारणत्वं भेदन- तिपत्तेदुरभिधानमिलि मन्वान: कारणत्वखण्डनं प्रक्रमते । . +९४कारणत्वखण्डनारम्भः। किं पुनस्तत्कारणत्त्वम् । पूर्वभाविवमिति चेन्न । चिरापच्चस्तानामपि कारणत्वप्रसङ्गात् । अव्यवहित पूर्वभाविवमिति चेन्न । व्यापारस्यैव कारणत्त्वप्रसङ्गात। व्यापारेण न व्यवधानमिति चेन्न । कारणकारणस्यापि कारणत्वप्रसङ्गात् । कारणस्यातद्वयापारत्वात् नैवमिति चेन्न । विनाविशेषोक्तिं दुर्विवेकत्वात।यद्विना यद्यन्न ज- नयति तत् तस्यावान्तरव्यापार इति चेन्न । सहकारि- णामपि तथावप्रसङ्गात् । तज्जन्यमिति चेन्न । तथापि कारणत्वाव्यवस्थितौ विशेषोक्तरतिप्रसक्तेः' कथमपि विशेषोक्तौ गगनादेः सर्वत्र कार्ये हेतुत्वप्रसङ्गात् । * किमिति * पूर्वभावित्वमा कारणत्वमुता. व्यवाहतत्वविशिष्टमिति विकल्पाभिप्रायः। पूर्वकल्पं शङ्कते *पूर्वेति* भावित्वं कारणत्वमित्युक्त कार्येऽति- ·1970 www.MERANE WWW.WRAN... CHOWKHAMBA SANSKRITSERIES A COLLECTION OFRÆRE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 146 श्रीहर्षप्रणीतम खण्डनखण्डखाणम् । arraguitarrarement sanfermeria erant व्याख्यया 'विद्यासागरी'-ति प्रसिद्धया समेतम् । Ferge-garagaregatirea बिन्या टिप्पण्या सनाथम् । द्राविड-श्रीलक्ष्मण स्त्रिणा परिशोधितम् । SRI HARSHA'S KHANDANAKHANDAKHÂDYA, WITH EXTRACTS FROM THE COMMENTARIES OF “khandanaphakkikävibhajana' (vidyasagari)ofÂnandapurna WIAE EXTAXOTS FROM THE COMMENFANIKS OF Chitsukha, Sankara Miøra and-Raghunatha, EPIPED BY PANDIT LAKŞMANA SASTRI DRAVIDA PROFESSOR OF VEDANT, Government Sanskrit Colleged Lecturer of University Calcutta FASCICULUS XIIE PUBLISHED AND SOLD BY THE SBCRETAPY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT BENARES: KOENTK, OTTO' HARRASSOWIERZ, LEIPZIQ PANDITA ÁYESHKHARAMA MUKUNDAJI, BOMBAY PROBSTHAIN & CO, BOOKSELLERS, LONDON wided by Harikrishna Das Proprretores IN THE VOYA VLASA PRESS BENAR.

·॥ श्रीः ।। आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽवितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतप्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुयांदमदाऽमोदमोहितम् ॥२॥ - " १ अस्यां चौलम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशर सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकःस्तवको मुद्रायित्वा प्रकाश्य. एकस्मिन् स्तबके एक एव प्रन्थो मुख्यते । २ प्राचीना दुर्लभाचारमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन व्याक धर्मशाल साहित्य पुराणाविप्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुख्य ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पण्डिता अ च शाखडष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन ४ भारतवर्षीयैः, ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतमाह देयं वार्षिकमप्रिम मूल्यम्-मुद्राः ७ आणका ५ अन्यैदेयं प्रतिस्तबकम् ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ७ सास्यतं मुख्यमाणा अन्या:- मुद्रिताः स्तब- (१) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथमहकता (संस्कार) (२) शब्दकोस्तुभः । भहोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् (१) श्लोकवार्तिकम् । भाकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमि न्यायरत्नाकरात्यया अध्यालयमा सहितम् । सम्पूर्णम् । (४) भाज्योपादितं तस्वयम् । विशिशीतदर्शनन- करणम् । श्रीममलोपाचागणीतमा श्रीनारायण (बेदान्त) तीर्थ विरचित माइमाणा प्रकाशसहितम् । सं. (५).करणप्रकाशः । श्रीप्रसादेवाषिरचितः सम्पूर्णः (योतिषः) सोपान ·२२०१ व्याप्तिस्तत्परिहाराप पूर्वेत्युक्तम् । तावत्युक्ते पूर्वमसतो. पि कारणत्वं स्यात्तद्वारयति * भाविवामिति * अति. व्यापकत्वानेदं लक्षणमित्याह * नेति * चिरंमनन्वयेन निर्लेपमेव प्रध्वस्तानां जलवुवुदादीनामिदानीन्तन- घटकारणत्वप्रसङ्गः । चिरप्रध्वस्तयागादेः कारणत्व. मिति तयावृत्तये विशेषणमनम्वयेनेति । अन्वयो व्या- पारः। द्वितीयं शङ्कते * अव्यवहितेति * यागादेापा- रव्यवधानात कारणत्वन्न स्थात् व्यापारस्य च कार्यम्प्र- त्यव्यवधानात्कारणत्वं स्थादित्यव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां दूषयति * नेति * स्वाङ्गमव्यवधायकमितिन्यायेन व्यापारवतः कारणत्वं स्यादिति शङ्कते *व्यापारेणेति * तर्हि कुलालादेरपि जलाहरणादिकार्य प्रति कारण- त्वं स्यात् घटादेस्तव्यापारत्वेनाव्यवधानादिति दूषय. ति * नेति * जलाहरणादिकारणस्य घटादेः कुला- लादेापारत्वाभावात्तेन व्यवहितकुलालादेन कारण- स्वामति शङ्कते *कारणस्योति तज्जन्यः कारणमिति लक्षणे सम्भवति व्यापारत्वाभाव एव वक्तुमशक्य इत्याह अनेति* स्पन्दः प्रयत्नो वा संयोगादिर्वा व्या- पारोनद्रव्यमिति विवेक्तुमशक्यमित्यर्थः। विशेषोक्कि शङ्कते * यदिति * यदुद्यमनादि यत् कुठारादि विना छिदादिकार्य न जनयति तदुधमनादि तत्र छिदादौ कु. ठारादेरवान्तरव्यापारः घटादिस्तुकुलालानधिष्ठितो- पि यज्ञदत्ताधिष्टितः सलिलानयनं करोति तेन न तद्यापारत्वमित्यर्थः । दण्डादयोपि विना मदं न घट १ इदं मुलेऽपेक्षितम्। १५१

·१२०२
मण्डनखण्डलाये चतुर्थपरिच्छदे
जनयन्तीति तेषामप्यवान्तरव्यापारवप्रसङ्गइति
यति *नेति शङ्कते * तजन्यमिति* यछिना य
जनयति तज्जन्यं तत्रावान्तरव्यापारः दण्डा
पुनर्न मृजन्या इति तद्व्युदासः।अजन्यस्यापि सम
यस्य श्रोत्रव्यापारत्वदर्शनादनुचितिस्तामङ्गीकृत्य
दूषयति * तथापीति * येन विना यस्तु यन्न जनर
तत्तजन्यं तत्र कार्ये तवान्तरव्यापार इति विशेषो
रशक्या कारणत्वानिश्चिती तज्जन्यत्वाविशेषणा
हेरित्यर्थः। तर्हि तज्जन्यपदस्थाने तत्समवेतत्वपदं
धे इत्याशयाङ्गीकरोति *कथमपीति* भवतु वाह
पारस्थ कारणत्वानिश्चिती तज्जन्यावशेषोक्तिस्ते.
व्यवधानं माभूत्तथाप्यव्यवहितपूर्वभावित्वं कारण
लक्षणं दुष्टं गगनादावतिव्यापकत्वादित्यर्थः ।
उक्तप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते ।
९५ गगनेऽतिव्याप्तिपरिहारशानिराकरणम् ।
अनन्यथासिहपूर्वभाबित्त्वमिति चेन्न ।
हि कस्मादन्येन प्रकारेण विना, का च सिद्धिरि
यदि हि कार्यादन्येन प्रकारेण न निष्पत्ति र
ऽसिद्धिः नहि कार्येण कारणस्योत्पादनं नापि कार्याद
न प्रकारेण न ज्ञप्तिः प्रत्यक्षादेरपि कारणत्वज्ञप्तः
खलु सर्वा कार्यलिङ्गजा कारणस्य ज्ञप्तिः। नापि ५
णत्वात् व्यतिरिक्तेन प्रकारेण न निष्पत्ति तिर्वा ३
२कारणं जन्यमिति पु० पा०।
वक्त

·कारणत्वखण्डनम्। १२०३ वारमाश्रयात् । प्रकारान्तरवत्तयापि च तदुपगमात् । *अनन्यथेति गगनादेापकतया नित्यस्याऽन्य. थासिद्ध पूर्वभाषित्वमतो न सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्गः कारणं त्वनन्यथासिद्धपूर्वभावि तेन नातिव्याप्तिर्मच प्रसङ्गवाध इत्याकूतम् । अन्यथेत्यन्येन प्रकारेण अनन्य. थेति च तेन विनेत्युक्तं भवति तथा च किमन्यत्वप्र- तियोगि काच सिद्धिरुत्पत्तिज्ञप्तिति वक्तव्यमि- त्याह * नेति * अन्यत्वेनापेक्ष्यमाणं प्रतियोगि कार्य: मुच्यते सिद्धिश्चोत्पत्तिस्ततश्च सिद्धमित्यनेन सम्बन्ध इति शङ्कते * यदीति * अनन्यथासिद्धमिति कार्यप्र. कारादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नमित्युक्तं भवति तत्रा- कार्येण जन्यत्वमेवाभिहितं भवति तेनासम्भवत्वं लक्षणस्यति दूषयति तदेति तदुपपादयति * नही. ति * कार्यस्य प्रागसत्वेन न कारणनिष्पादकत्व- सम्भव इति भावः । तर्हि अन्यत्वप्रतियोगि कार्यमेव सिद्धिश्च ज्ञप्तिर्विवक्षितेत्यत आह * नापीति * कुत इत्यत आह * प्रतीति * तदेवमुक्तं भवति कार्याद- न्येन वस्तुना न ज्ञातं कारणमिति तदयुक्तं प्रत्यक्षादि. प्रमाणविषयत्वात्कारणस्य त्वत्पक्षेऽसम्भव इत्यर्थः । कारणं चेत्कार्यलिङ्गेनैव ज्ञायत इत्यत आह * नेति * आप्तोपदेशादेरपि तदवगमादिति यावत् । अन्यत्वन- तियोगिनोः कार्याकार्ययोः कार्यस्थ प्रतिक्षेपे परिशेषा. कारणत्वमन्यत्वप्रतियोगिसिद्धिश्वोत्पत्तिज्ञप्त्योरन्यत. ३ अन्ययापि तदुपगमादिति का० मु. पु० पा० ।

·१२०४ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे रा भवतीत्याशमाह * नापीति * कुत इत्यत आह * ज्ञप्ताविति * अनन्यथासिद्धमिति कारणत्वादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नं न ज्ञातं वेत्युक्तं स्याज्जनिमतो- जडस्य कारणत्वप्रकारेणैव जन्मादि कथितं स्यादेवं च स्वज्ञाने स्वज्ञानं स्वोत्पत्तौ स्वोत्पत्तिरित्यात्मा- श्रयः ज्ञप्तावित्युत्पत्तेरुपलक्षणम् । ज्ञप्तिपक्षे कारणत्व प्रकाराव्यसत्त्वादिप्रकारान्तरवत्तया ज्ञायमानस्वाद- सिद्धिरुत्पत्तावपि स्वावयवादिश्यो निष्पत्तेरसिद्धिः स्यादित्याह * प्रकारेति * अनन्यथासिखत्वमिति कारणत्वादन्येन प्रकारे- णाकारणत्वमित्येवं रूपेणासिद्धत्वं षिवक्षितमिति शङ्कते । ९६ अनन्यथासिद्धत्त्वस्यार्थान्तरनिरासः । व्यतिरिक्तत्वमकारणत्वमिष्टमिति चेन्न। उक्तदोषानि- वृत्तेः कारणत्वात् पूर्व चोत्पत्तिज्ञप्त्योरक्षणिकवादिभिर- भ्युपगमात् । अव्यवहितपूर्वतया कदाचित्तदपि कारण- मेवं तत्पूर्वतरमपि, कस्याश्चित्व्यक्तेरनेवम्भावेऽपि त- जातीयतया तथाभावित्वविवक्षिततया व्यक्तिव्यभिचारा- प्रयोजकत्वादिति चेन्न । कार्यान्तरेऽपि गगनादेरतथाभा- वस्य विनिगन्तुमशक्यत्वात् । कालदेशव्यापकतयाऽन्य- थासिद्धस्थिति तदिति चेन्न । तथा सति शब्दादौ गग. नादेरकारणत्वप्रसङ्गात् । एतेनानन्यथासिद्धान्वयव्य- ·कारणवखण्डनम्। १२०५ तिरेकानुविधायित्वमपि व्युदस्तम् । गगनादेव्यति- रेकाभावात् अकारणत्वप्रसङ्गश्चाधिकः । * अतिरिक्तोति * अन्यथेति शब्दवाच्यं व्यति. रिक्तत्वमकारणत्वं तद्रूपेणासिरिरितिपोजना। कारण- स्वज्ञानव्यतिरेकेणाकारणत्वज्ञानायोगात्कारणत्वज्ञा. नेऽनन्यथासिडकारणत्त्वज्ञानमित्यात्माश्रय इति परि- हरति * नेति * दूषणान्तरमाह * कारणत्वादिति * स्थायिवादिभिः कार्याव्यवहितपूर्वक्षणवर्तित्वं सह- कारिसमवधानं वा कारणत्वं व्यवस्थिते वस्तुनि प. श्वानिष्पद्यत इत्यभ्युपगम्यते तेन प्रकारान्तरेणापि सत्वज्ञप्त्योरभ्युपगमादव्याप्तिरित्यर्थः । यस्येदानी का. रणता ज्ञायते तत्पूर्वतरमाप कारणमेव कदाचिद- व्यहितपूर्वतया, कार्याऽव्यवहितपूर्वक्षणासम्बन्धान- धिकरणत्त्वस्य कारणत्वेन विवक्षितत्वादतोऽकारण- त्वमसिडमिति शङ्कते ॐ अव्यवहितेति * काचि- तन्तुव्यक्तिः कार्यमजनित्वैव नश्यति तत्र का वाते- त्यत आह *कस्याश्चिदिति* कार्याव्यवहितपूर्वक्षणा- सम्बन्धानधिकरणजातीयस्य तथात्वेन विवक्षितत्वाद्य- तिव्यभिचारोऽप्रयोजकः तस्यापि तज्जातीयत्वादि- त्यर्थः । अतिव्याप्त्या दूषयति *नेति यतः कार्यजन्म कदाचिदपि न दृष्टन्तस्यापि तज्जातीयतया कारण- त्वकल्पनेऽनन्यथासिद्धत्त्वकल्पने च गगनादेनित्यविभु. द्रव्यस्य स्वकार्यशब्दादिव्यतिरिक्तकार्येण समतया पू. कालसम्बन्धित्वात्कारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नच गग- ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे नादेः कारणत्वामिष्टमेब जनिमानिमित्तत्वोपगमादिति वाच्यम् । व्यतिरेकाभावादन्वयमावस्य चातिप्रसङ्गि- स्वादिति।अन्यथासिद्धेः स्फुटत्वाद्गगनादेरनन्यथासिद्ध- पूर्वभावित्वं नास्तीति शङ्कते *कालेति* देशकालव्या- पितयाऽऽकाशादेरन्यधासिद्धसन्निधित्वादकारणत्वे शब्दादावप्यकारणत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * नेति * तदनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं कारणत्य- मिति पक्षे कथितं खण्डनमतिदिशति एतेनेति* मृदा- दिगतप्रमेत्त्वादिव्युदासार्थमनन्यथोतिविशेषणम् । त- दनुविधायित्वं तद्वत्वमितियावत् । एतेनेति गगना- देरन्यथासिद्धिसम्भवाच्छब्दाद्यकारणत्वनेत्यर्थः । अ न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य कारणत्वोपगमे व्यति- रेकहीनगगनादेः कारणत्वं न स्यादिति दोषान्त. रमप्यस्तीत्याह * गगनेति * कार्यान्तरे गगनादेापाराभावान्न कारणत्वप्र. सङ्गो यतो व्यापारवत्वं कारणत्वमिति शङ्कते । ९७ कारणस्वलक्षणद्वयनिरासः । व्यापारवत्वं कारणत्वमिति चेन्न । तद्धि व्यापार- समवायित्वं वा व्यापारजनकत्वं वा । नाद्यः यागादेर- कारणवप्रसङ्गात् । नोत्तरस्तस्यैव निरूप्यमाणत्वात् । नित्यसत्वासत्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारकत्वमिति चेन्न । निवारकपदावयवस्य प्रत्ययस्य कारणत्वनिर्वचनं विनाऽ. निरूप्यमाणार्थत्वात् । अन्यतरार्थस्यैकस्य च निरु- ·সংকল। १२०७ क्त्यशक्तेः। * व्यापारोति * तत्र वत्प्रत्ययेन समवाय उच्य. किंवा जन्यजनकसम्बन्ध इति कथनीयमिति परि- हरति * नेति * यागादिव्यापारापूर्वस्य चेतनसमवा- यित्वाचागादेः स्वर्गाकारणत्वप्रसङ्गेन प्रथमं दूषयति * मेति * जनकत्वं कारणत्वं तदद्याप्यसिद्धमिति ल. क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति * नेति * लक्षणा. न्तरं शङ्कते नित्येति* कार्यस्य नित्यं सत्वमसत्वं वा प्रसज्यमानं येन निवार्यते तत्कारणं तदावस्तरवं जन्मनाशकारणयावरोधाय विशेषणमिति यावत् । निवारकपदावयवो ल्युट्प्रत्ययः तस्यार्थः कर्ता सच कारणविशेषस्ततः कारणनिर्वचनं विना तदसिद्धि- रिति दूषयति * नेति * अन्यतरशब्देन सत्त्वोपगमे नाशकारणेऽव्याप्तिरसत्योपगमे जन्मकारणाव्याप्तिरु- भयानुगतं चास्यतरत्वं जातिरुपाधिर्वा नास्ति स्वा- स्मवृश्यनुपपत्तरिति । जन्मनाशान्यान्यत्वं तत्रानुगत- मितिचेन्न । जन्मनाशविशिष्टान्यान्यत्वस्य तत्र वृ. त्तावात्माश्रयादन्यान्यत्वमात्रस्योक्तदोषानिस्तारात् । दोषान्तरमाह * अन्यति * लक्षणान्तरं शङ्कते। ९८ कारणत्वस्यैव लक्षणान्तरनिरासः । यदनभ्युपगमे यस्य तत्पूर्वसत्त्वप्रसङ्गः तत्तस्य का. रणं तद्भावश्च कारणत्वमिति चेन्न । भावस्य विनाशिवा- नभ्युपगमे तथा प्रसङ्गेनातिव्यापकत्वात् । तत्पूर्वस्थित.

·खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे त्वेन च विशेषणे सहभावनियतस्याभावेऽपि प्रसङ्गः तथात्वोपगमे सामग्यामपि प्रसङ्गः । तस्या अपि च तथात्त्वोपगमे कार्यद्वयैक्यप्रसङ्गो ऽसाधारण्यश्च । विशेषा- पेक्षित्त्वेऽतिव्याप्तिरविशेषे भाविपूर्वार्थविकल्पावकाशश्च । * यदिति * यस्य मृदादेरनभ्युपगमे यस्य घटादेर्य. स्मिन्काले सत्वं दृश्यते ततः पूर्वस्मिन्नपि काले सत्त्वप्र. सङ्गस्तस्य घटादेस्तन्मृदादि कारणं तद्भावश्च कार• णस्वमित्यर्थः। प्रध्वंसेऽतिव्याप्त्या दूषयति अति* घट- स्य प्रध्वंसप्रतियोगिस्वानङ्गीकारे यस्मिन् क्षणे सह- कारिसमवधानात्सत्त्वं दृश्यते ततः पूर्वक्षणेपि सत्त्वं प्रसज्येताविनाशिभावस्थानादित्वात्सथाच तत्प्रध्वंस- स्तत्कारणं स्यात्तदुक्तलक्षणस्य तत्र भावादित्यर्थः । यस्य पूर्वभाविनोऽनभ्युपगम इति विशेषणं विवक्षि- तमतो नातिव्याप्तिः घटप्रध्वंसस्य तस्मात्पूर्वत्वाभा. वादित्याशङ्याह * पूर्वेति * अग्निसम्पादूपरसगन्ध- स्पर्शा घटे सह भवन्ति तेषां प्रागभावानभ्युपगमेs- विशेषेणैव सत्वप्रसङ्गः एककालनियमात्ततश्च रूपप्राग- भावो रसस्य तत्प्रागभावो गन्धादेः कारणं स्या- दित्यतिप्रसक्तिरित्यर्थः । सहभावनियतस्याभावो- न्योन्यकारणमिष्यतेऽतोनायमनिष्टप्रसङ्ग इत्यत आह * तथात्वेति * सहभाविनां रूपादीनां सामग्यामि- तरेतरकारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । सहभावनियतस्य सा- मग्या अपि इतरकारणत्वमभ्युपगम्यत एवेत्याशयाह * तस्या इति * रूपसामग्रीजन्यत्वे रसस्यापि रूपत्वं ·कारणस्वखण्डनम् । १२०९ रससामग्रीजन्यत्वे रूपस्यापि रसत्वमिति जातिभेदो. व्यक्तिभेदोपि न भवेदित्यर्थः । यदनभ्युपगम इस्यत्र य- च्छब्दनं मृदादिकारणविशेषपरामर्श तन्त्वाचव्याप्तिर्व- स्तुमावपरामर्शेऽतिव्याप्तिः मृदनङ्गीकारे घटातिप्रसक्तः घटं प्रति तन्त्वादिवस्तूनां कारणत्वप्रसङ्गादित्याह*अ. साधारण्यमिति दूषणान्तरमाह *भावीति उत्तरपूर्व- शब्दार्थे विकल्पो भविष्यति तेन पूर्वार्थानिर्वचनादपि लक्षणासिद्धिरित्यर्थः । यस्य.पूर्वभाविन इत्यविशेषाभिधानेऽव्याप्तिरुक्ता तत्परिहाराय विशेषं शङ्कते । ९९ नियतत्त्वविशेषणे विकल्प्य दोषकथनम् । नियतप्राग्भावित्वमिति चेन्न । अवश्यम्भावस्य नियमार्थत्त्वे गगनादेः सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्गस्य तदव- स्थत्वात् । अवयवरूपादेवावयवितद्रसादिषु कारण- त्वप्रसङ्गात् । अनौपाधिकत्वं नियमार्थ इति चेत्। एवं हानौपाधिकपूर्वभावो हेतुत्वमित्युक्तं भवति तथा च पिपीलिकोत्थानादेर्वृष्ट्यादौ जनकत्वप्रसङ्गः सहभा- विसामग्या वा । न तत्र प्राचि पूर्वभावो नियतः किन्तु वृष्टेः परं भाव इति चेन्न । प्राग्रूपाणामेव नियतत्वात् । तानि कारणमवेति चेन्न। निदानप्राग्रूपसायप्रसङ्गात्। *नियतेति* किमिदं नियतत्त्वमावश्यकत्त्वमुतानी. पाधिकत्वं, यद्याद्यस्तर्हि गगनादिव्यतिरेकेण तत्तत्का- र्यानुत्पत्तर्गगनादेः सर्वकारणत्वप्रसङ्ग इत्याह * नेति*

·बनखण्डलाचतुर्थपरिच्छेदे
अतिव्याप्यन्तरमाह * अवयवेति * अवयविनि
तगतरूपादौ चोत्पद्यमानेऽवयवादेरवश्यम्भावादव.
यविनं तद्गतरूपादिकं च प्रति व्यत्यासेन कारणत्व.
प्रसङ्ग इत्यर्थः। द्वितीयं शकते अनौपाधिकेति लक्षणा-
तिव्यापकत्वं दर्शयितुं लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितम
दर्शयति नेत्यादिना निरुपाधिपूर्वसत्त्वस्य हेतुत्वा-
भिधाने लक्षणस्य किं क्षुण्णमित्यत आह * तथाचे.
ति * वृष्ट्यपेक्षया पूर्वभाविस्वादनौपाधिकत्वाच्च
वृष्टिसत्तां प्रति कारणता स्यादित्यर्थः । आदिपदेन
पुरोवातादिसङ्ग्रहः । अतिव्याप्त्यन्तरमाह * सहेति *
सह भाविनी यौ रूपरसौ पाकजौ तयोः सामग्या
बाऽन्योन्यकार्य प्रति हेतुत्वप्रसङ्ग इति यावत् ।
वाशन्दश्चार्थे । यदुक्तं पिपीलिकोत्थानादेवृष्ट्या-
दिषु जनकत्वप्रसङ्ग इति तदयुक्तं पिपीलिकोत्थाना-
देवष्टिज्ञानं प्रति पूर्वभावनियमपि न वृष्टिं प्रति
प्राक्सत्वप्रसङ्गस्तेन विनापि दृष्टिदर्शनादिति शङ्कते
* न तत्रेति * कस्य तर्हि नियम इत्यतः पिपीलिको.
थानादिसत्वे वृष्टिर्भवत्येवेति नियम इत्याह *
किन्विति * यानि रोगाणां पूर्वरूपाणि तेषां पर्वमपि
नियतत्वात्कारणत्वं स्यादिति परिहराति * नेति *
इष्ट एवायं प्रसङ्ग इति शङ्कते * तानीति * निदाना-
नामिव कारणत्वं पूर्वरूपाणामपि चेत् ।
"निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्त"ति
वैशास्त्रप्रसिद्धनिदानपूर्वरूपयोर्भेदो न स्यादिति
पूषयति * नेति *

·कारणस्वखण्डनम्। १२११ नियतमाएभाचि कारणं पदता पूर्वपदार्थो मिर्वका व्यःप्रापूर्वपदयोः पर्यायस्वात्तचाशक्यमिति मरवाह। १०० पूर्वशब्दार्थनिर्वचने दोषकथनम् । पूर्वार्थश्व वक्तव्यः । पूर्वकालसम्बन्धित्वं पूर्वत्त्वमि- ति चेन्न । कालस्याकारणत्त्वप्रसङ्गात् । तस्यापि किं पूर्वत्त्वमिति विवेचनीयत्त्वात् । अतीतोपाध्यवच्छिन्नत्त्वं तस्य पूर्वत्त्वमिति चेन्न । अतीत इति निष्ठान्तस्य पूर्व- कालवाचिनो विवेचनीयत्त्वात् । परत्वापरत्वयोर्गुणयोर्म- ध्ये यत्परत्वं तत्पूर्वत्त्वमुच्यत इति चेन्न । कालादौ गु- णादौ च तदनङ्गीकारात तेषामकारणत्त्वप्रसङ्गात् । तस्मि- नेव च तदभावात साक्षात्कारिज्ञानादावपि तस्याकार- णवप्रसङ्गात् । * पूर्वेति पूर्वकालेन सम्बन्धित्वं पूर्वभाविवमिति शङ्कते *पूर्वेति* अव्यापकमिति दूषयति नेति* नि. पतपूर्वकालसम्बन्धित्वमित्युक्तं स्यात्तथाच काल एवं लक्षणाव्याप्तिस्तस्य स्वत्तिप्रसङ्गेन कालसम्बन्धामा. पात्कालान्तरस्य चाभावादभ्युपगमे चान्योन्याश्रयादि. रित्याशयः। किश्च पूर्वकालत्यत्र किमिदं कालस्य पूर्व- स्वमिति विवेचनीयं न तच्छक्यमद्यापि परीक्षाकाल. स्वादतो लक्षणासम्भव इत्याह * तस्येति * कालस्य पूर्वस्वं नामातीतेनाऽऽदित्यादिगतिलक्षणेनोपाधिना- ऽवच्छिन्नत्वमिति शङ्कते * अतीतेति * स्मरणे निष्ठा- संज्ञाविषयस्यातीत इति तप्रत्ययस्य पूर्वकालवाचि.

·१२१२ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे त्वात् पूर्वकालविवेचनं विना विवेचयितुमशक्यत्वा- दात्माश्रयतापातारपूर्वकालावच्छिन्नत्वं कालस्य पूर्वत्वं निरूपयितुमशक्यमतः पूर्वकालावच्छिन्नत्वानिरुक्ती कालस्य पूर्वत्वमित्यसङ्गतमिति परिहरति * नेति * प्रकारान्तरेण पूर्वपदार्थ शकते परत्वेतिपरत्वमपरत्त्वं चपरापराभिधानप्रत्ययनिमित्तं दिक्कृतं कालकृतं चैक दिगवस्थितपिण्डयोर्मध्ये द्रष्टुः सन्निकृष्टमवधिं कृत्वा यत्र विप्रकृष्टा बुद्धिरुत्पद्यते तत्र तां बुद्धिमपेक्ष्य परेण दिक्प्रदेशेन संयोगात्परत्वमुत्पद्यते विप्रकृष्ठं चोपाधि कृत्वा यत्र सनिकृष्टबुद्धिरुत्पद्यते तत्र तामपेक्ष्यापरेण दिक्पदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तथैव युवस्थवि- रयोयुवानमवधिं कृत्वा यत्र स्थविरे परबुद्धिस्तामपेक्ष्य तत्र परेण कालप्रदेशेन संयोगात्परत्वमुत्पद्यते स्थवि- रमवधिं कृत्वा यून्यपरबुद्धिमपेक्ष्यापरेण कालप्रदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तत्र तयोर्मध्ये यत्परत्वं त- पूर्वस्वमित्यर्थः । मूर्तानामेव परत्वापरत्वयोरङ्गीका- रात्कालस्य चामूर्तत्वात् गुणादौ चागुणे तदनङ्गीका रान तेषां कारणत्वं स्यादिति परिहरति * नेति * द्रोषान्तरमाह * तस्मिान्नति * परत्वाख्यो यो गुण- स्तस्मिंस्तावदन्यत्र सर्वत्र परत्वसम्भवेप्यनवस्थाना- त्परत्वं नास्त्यस्ति च स्वविषयसाक्षात्कारिज्ञाने व्य- वहारे च कारणत्वं तन्न स्थादित्यर्थः। कारणत्वलक्षणान्तरं शङ्कते। १०१ कारणस्वस्यैव लक्षणान्तरनिरासः । सामग्येकदेशत्वं कारणत्वमिति चेन्न । एकदेश- ·कारणवखण्डनम्। स्वस्यानिर्वचनीयत्त्वात् । अवयवत्वप्रदेशत्त्वादीनां साम- ग्यामसम्भवात् । सकलकारणकलापसमवधानस्यैव च मेलकार्थत्वात् तेनैव तन्निर्वचनीयत्वात् । यदनन्तरं कार्य भवत्येव सा सामग्रीति चेन्न । विभागानन्तरं सं- योगनाशस्यावश्योत्पत्तविभागस्यापि सामग्रीत्त्वप्रसङ्गात्। एवं कर्मणो विभागेऽन्त्यतन्तुसंयोगस्य पट इत्यादि । कार्यकारणभावो नाम सम्बन्धः कोऽपीति चेत् न तदाऽ- विशेषेण कार्यकारणसाङ्कांपत्तेः । कार्यकारणविशेषित- त्वा दे तयोः पृथक् निर्वाच्यत्त्वापत्तेः । *सामग्रीति यत्किञ्चिदेकदेशव्याश्यर्थ सामग्री- ति विशेषणम् । सामग्येकदेशस्य निरूप्यमाणेऽसम्भ- धेन लक्षणासम्भव इति परिहरति * नेति * घटा. चेकदेशवत्सामग्यामप्येकदेशः किं न स्यादित्यत आह * अवयवेति * एकदेशशब्दस्यावयवप्रदेशयो- रन्यतरार्थत्वात्सामग्याश्च निरवयवत्वाददेशत्वाचा- सम्भव इत्यर्थः । अवयव आरम्भकद्रव्यम् । प्रदेश उपाध्यवच्छिन्नो विभागो भवति । आदिपदेन भेदा. दिसङ्ग्रहः । किश्च कारणमेलनं सामग्री तदेकदेशः का. रणमित्यन्योन्याधीननिरूपणत्वादप्यसम्भव इत्याह * सकलेति * तेनैवेति-मेलफेन कारणनिर्वचनाद- न्योन्याश्रय इति शेषः । कारणत्वनिरूपणनिरपेचं सामग्रीलक्षणं शङ्कते * यदिति * अतिव्याप्त्या दू. १ निर्वचनात इति टीकाऽनुसारेणाऽपेक्षितःपाठः ।

·१२१४ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद षयति नेति * विभागानन्तरमव्यवहितक्षणे सं. योगनाशस्यावश्योत्पादो न च तन्मात्रमेव सामग्न्य- दृष्टादेरपि कारणत्वादतस्तत्कारणमावं तत्र च सा- मग्रीलक्षणतिव्यापकमित्यर्थः । प्रसङ्गान्तरमाह *एव- मिति * अविनश्यदवस्थकर्म हि तत्कारणमात्रमनन्त्र- रक्षणे विभागं जनयतीति तत्रातिव्याप्तिरेवमन्त्यत- न्तुसंयोगोपि कारणं तदनन्तरं च पटकार्यमुत्पद्यते तथाऽन्त्यतुरीवेमादिसंयोगे ऽप्यतिव्याप्तिरित्याशयः । कार्यकारणसम्बन्धाधिकरणत्वं कारणत्वमिति शङ्कते * कार्येति * कोपीतीतरसम्बन्धविलक्षण इति यावत् । तस्यैकत्वेनोभयत्रापि संयोगवदविशेषात्त. दधिकरणत्वेन कारणवत्कार्यस्यापि कारणत्वं स्था- दिति दूषयति * नेति * कार्यकारणयोः साङ्कर्य च दर्शयति * कार्येति * अविशेषेण-कार्यकारण. भावसम्बन्धस्यति शेषः । कारणेन विशेषितः सम्बन्धोऽन्य एव, कार्येण च विशेषितः सम्बन्धो. ऽन्यस्ततश्चाविशेषितत्वं नास्तीत्यत आह * भेद इति * कार्यकारणयोरयाप्यनिरूपितत्वादितरेतरा- श्रयादसिद्धिरित्यभिसन्धिः । इदानीं नवीनां रीतिमाशङ्कते । १०२ विलक्षणधर्मरूपकारणवस्याऽप्रामाणिकत्वम् । कारणत्वं धर्मः कोऽपीति चेन्न । तत्सद्भावे प्रमाण- स्य वाच्यत्त्वात् । कचित्प्रत्यक्षः सः, क्वचित दृष्टानुमेय इति चेन्न । किं हि प्रति कारणतां प्रत्यक्षमुल्लिखेत् । न ·कारणवखण्डनम्। तावदनिटुंठितकार्यमप्रतीतेः अन्वयव्यतिरेकादेयकस्य च विशेष प्रत्येव सम्भवात् । नापि सामान्यतो घटादि प्रत्येवं विशेषतो घटाद्यनुत्पत्त्यापत्तेः । तावन्मात्रात विशेषोत्पत्तविशेषेषु विनिगमना न स्यात् प्रतिविशेष चोत्पत्तेः प्राग्वर्तमानत्वादसन्निकर्षाध्यक्षविषयतानुपप- त्तेः । कार्यसत्वकालश्च सामग्न्यभावात् नतजननकाल इति तदानीं तज्जननविशिष्टता कथमध्यक्षा स्यात् प्रा- क्तदग्रहणेन संस्कारमाचिव्यस्याप्यसम्भवात् । एवं क- चिदपि हेतुत्वे साक्षात्कारासम्भवेन किंमूलव्याप्तिग्रहा- तत्राऽनुमाऽपि स्यात् । प्रतिबन्दी चानिर्वचनवादिनि न स्थाने । कादाचित्कत्त्वानुपपत्त्या तद्ग्रह इति चेन्न । वैयधिकरण्यात् । कथमपि सामानाधिकरण्ये तदुपपाद- कस्योपपाद्यवदनुपपत्तावविशेषादविश्रान्तिीनादित्त्वेना- ऽपि शक्योपपादना । वैयधिकरणेऽप्युपपाद्यासम्बन्ध- श्वेदनियमः सम्बन्धश्वेदविश्रान्तिरिति । एतेन शक्तिः कारणत्वमित्यपि निरस्तम् । * कारणत्वमिति * कारणत्वं नामात्यन्ताभा- बविशेषरूपो धर्मविशेषस्तबकारणमित्यर्थः । कार्यत्वं धर्मः कार्येऽपीस्थमितिशेषः । कार्यत्वकारणत्वल. क्षणधर्मयोः प्रमाणाभावादसिद्धिरिति परिहरति । १.मिति गतार्थमितिं पु०पा० ।

·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे नेति * प्रमाणाभावोऽसिद्धः प्रत्यक्षादेर्यथायथं प्र- माणत्वादिति शङ्कते * क चिदिति * कचित्तत्र व्या. प्तिं दृष्ट्वा पश्चादनुमेय इत्यर्थः। प्रत्यक्ष कारणतामुल्लि. खत् निष्प्रतियोगिनीमुल्लिखेदुत किश्चित्प्रतियोगिनी, न तावदाद्यो लोके कारणतायाः सप्रतियोगिकत्वेन प्रसिद्ध पि द्वितीयोऽपेक्ष्यस्य निरूपणाशक्तरिति दू- षयति * नेति * अनि रितविशेष कार्यमानं प्रति. योगि तेन प्रतियोग्यनिरूपणमसिडमित्यत आह * नेति * घटकारणं पटकारणमिति विशेषविषय- कारणतोल्लेखान्नानि ठितविशेष कार्यमानं प्रति कारणतामुल्लिखेदित्यनुषङ्गः । हेत्वन्तरमाह * अन्व- येति * सत्सु तन्वादिषु पटो जायते नासस्वित्यन्व- यव्यतिरेकयोः केवलव्यतिरेकस्य कार्यविशेषोपरक्तं कारणविशेषं प्रत्येव सम्भवात्तन्न केवलकारणता प्रत्यक्षमाया सम्भवतीत्यर्थः । असम्भवादितिपाठ अन्वयव्यतिरेकसहकृतस्यन्द्रियस्यैव तत्ग्राहकत्वात्त- स्य च घटादिविशेषनिष्ठतया दृष्टत्वात्सामान्ये तद- सिद्धिरित्यर्थः।तहि सामान्यतो घटादि प्रति कारणत्वं प्रत्यक्षोल्लेख्यं भविष्यतीत्यत आह * नापीति * कु- तो नेत्यत आह * एवमिति * घटव्यक्तिविशेष प्रति किमपि कारणं प्रामाणिकं न सियेदित्यर्थः । सामा. न्यसिद्धिनान्तरीयकतया विशेषसिद्धिरित्याशमाह * तावदिति * सामान्यस्य विशेषमात्राकाङ्कत्वादे- तद्दण्डव्यक्तिरेव तत् घटव्यक्तः कारणमिति विनिग- मनन्न स्यादित्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकादेः सम्भवारिशे.

·कारणत्त्वखण्डन १२१७ पविनिगमनं स्यादित्याशङ्याह * प्रतीति * अन्व- पादिसहकृतमिन्द्रियं प्रतिविशेष प्रागुरुपसेाहक- मुत कार्यसत्वकाले, नायः प्रागुत्पत्तेरनेककार्यविशे- षितकारणत्वस्याभावादेवाक्षसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्ष स्वानुपपत्तेरित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * कार्येति * का- र्यकाले पूर्वकालाभावात्पूर्वकालस्य च कारणविशेष- णत्वात्पुनरपि विशेषणस्येन्द्रियासनिकृष्टत्वात्कथं त- विशिष्टस्येन्द्रियग्राह्यतेत्यर्थः तस्य कालस्य सामग्या- अभावेन. न जननकालः स इति तदानीं तजननवि. शिष्टकारणता कथमध्यक्षा स्यादिति योजना । वस्तुन: संस्कारोपनीतस्य कार्यकाले प्रत्यभिज्ञायामिव प्राग- वस्थाया ग्रहणं भविष्यतीत्याशयाह * प्रागिति * कार्यविशेषघटितस्य कार्यात्प्राकक्षणेऽसत्त्वात्प्रत्यचे. ण तत्ग्रहायोगात् तत्संस्कारासम्भव इत्यर्थः । अनु- मेयमेव तत्कारणत्वं तीत्याशङ्ख्याह * एवमिति * व्याप्तिग्रहणासम्भवेनानुमानप्रवृत्तेरसम्भवादनुमाननै- व व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थाप्रसङ्गादित्यर्थः । त्वयाऽपि ज- गत्कारणं ब्रह्मेष्यते तद्धि कथं प्रतीयत इत्याशझ्याह * प्रतीति * न स्थाने-न युक्ता । प्रतीयते हि शब्दात् ब्रह्मणः कारणता या च न्यायषाध्येत्यनिर्वचनीयेत्य- र्थः । माभूदनुमानेन तद्ग्रहः कार्यगतकादाचित्क- स्वानुपपस्याऽर्थापच्या कारणत्वग्रह इति शङ्कते * कादाचिदिति * कादाचित्कत्वं कार्यधर्मः कारणत्वं कारणस्यातो वैयधिकरण्यान्न तत्सिद्धिरिति दूषयति १कार्यस्येति पु० पा०। १५३ ·१२१८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद * नेति * कार्यस्य कारणतादात्म्याङ्गीकारात् कार णत्वं कादाचित्कत्वं चैकाधिकरणमित्याशझ्याह । कथमिति * उपपादकस्याप्युपपाद्यवत् कादाचि स्कत्वानुपपत्तेस्तत्रापि कादाचित्कवादिकमुपन्य सनीयमेवश्च घटस्य कादाचित्कत्वमुपपादकं वि नाऽनुपपद्यमानं स्वोपपादकमृदादेः कारणत्वं कल्प यति तदप्यनुपपद्यमानमुपपादकान्तरं कल्पयिष्यती त्यनवस्थाऽऽश्रयणीयेत्यर्थः । बीजाङ्कुरवत्कार्यकारण परम्पराया अनादित्वान्नानवस्था दोष इत्याशङ्ख्याह * नेति * कचित्कार्यकारणभावं पूर्व दृष्टवतोऽदृष्टेऽप्येक मिति भवेद्विश्वासः प्रथमत एव तु विप्रतिपन्नस्य नैक मपि सिद्ध्येत्कुतोऽनादिपरम्परावसर इत्याशयः । मा हाभिप्रायेण सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्य दृषणमभाणि वैशेषिकाभिप्रायेण दूषणान्तरं भणति *वैयधिकरण्ये पीति * उपपाधेनोपपादकस्य सम्बन्धो नास्त्युतास्ति न चेत्सर्व सर्वस्माद्म्येताविशेषादस्ति चेत्सोऽपि स- म्बन्धस्तेन सम्बद्धो नवा, नचेदसम्बन्धाविशेषः सम्ब- इश्चेदेवं सोऽपि सम्बन्धान्तरेणेत्येवमनवस्थेत्यर्थः। अर्थापत्तिगम्यं कारणत्वं न सम्भवतीत्यनेन शक्तिः कारणत्वमित्यपि निरस्तं शक्तरपत्तिगम्यत्वाद पत्तेः खण्डितत्वादित्याह * एतेनेति * शक्तिरिति । कारणत्वं प्रत्यचमित्यत्र दोषान्तरमाह । १०३ कारणवस्य प्रत्यक्षवे दोषान्तरकथनम् । १ तादात्म्याभिप्रायेणेति युक्तः पाठः परं सर्वेषु पुस्तकेषु महा भिप्रायेणेत्येषसत्वात्तथैवस्थापित इत्यवधेयम् ।

·कारणत्वखण्डनमू। १२१९ किश्च प्रत्यक्षप्रमितौ विषयस्यापि सन्निकर्षव्यापारक- स्य कारणतया स्ववृत्त्यापत्तेः अन्यथाऽक्षस्यापि तत्र कारणत्वं न स्यात् अनुविधानाविशेषात् । विषयाविशेषि- ताक्षसन्निकर्षस्य तथात्वेऽत्यापत्तेः । कचित् कारणत्वा- कारणत्वविवादस्य चानच्छेद्यत्वापत्तेः । एकेन तस्य दृष्टेरपरेण चादृष्टेः । तल्लक्षणस्य नियतपूर्वभावित्वादेः कथने कथितदोषापत्तेः । विना च तच्चिह्नाभ्रमसन्देही तत्र किं दर्शनादुच्छेद्यौ अक्षण हेतुत्वधर्मिणि दृष्टेऽपि तददृष्टया यदेवगमोऽक्षसहकारी वाच्यस्तदर्थेन सिडेन हेतुधियोऽर्थवन्ने सम्भवति तदन्यार्थकल्पनागौरवं कुतो बलात् सिध्येत् । * किश्चेति * कारणत्वं धर्मस्तचेत्प्रत्यक्षेण गृह्यते प्रत्यक्षप्रमिती विषयस्य कारणत्वात्कारणत्वस्य वि. षयत्वात्तत्र कारणत्वं वर्तत इति वक्तव्यं तचेत्तदेवा- स्माश्रयोऽन्यच्चेदननुगतं कारणत्वमिति परस्पराव्या. प्तिरनवस्था चेत्याशयः । विषयस्य सन्निकर्ष प्रत्येव' कारणत्वं न प्रत्यक्षं प्रतीत्याशमाह * अन्यथेति * व्यापारिणः कारणत्वाद्यापार प्रति तदभावात्तथापि सन्निकर्षव्यापारवतो विषयस्य कारणस्वाभावेऽक्षस्था- पि प्रत्यक्षप्रमितौ कारणत्वन्न स्यादन्वयव्यतिरेकानु. विधानाविशेषादचं चेत्कारणं विषयोपीति कारण- १ यदभ्युपगमोऽक्षेति का मु० पु० पा० । २ तदरति टोकानुसारेणापेक्षितः पाठः ।

·१२२०
कस्य
खण्डनखण्डस्लाथे चतुर्थपरिच्छेदे
स्वस्य प्रत्यक्षत्वे कारणत्वान्तरं प्रसज्येतेत्यर्थः। विषये
गाविशेषितस्याक्षसन्निकर्षस्य कारणत्वान्न विषयम
सन्निकर्षव्यापारत्वमित्याशङ्याह * विषयेति * य
त्र कापि विषये सन्निकर्षः प्रमामुत्पादयेदित्यवि
शेषितपक्षानुपपत्त्या यथा सन्निकर्षविशेषणतया अक्ष
स्थान्वयव्यतिरेकित्वात्कारणत्वं तथा ऽस्यापीत्यर्थः
किचाक्षसन्निकर्षस्थाभावे विषये केचन कारणत्वं म
न्यन्ते केचिन्नानुमन्यन्ते स विवादः कारणत्वर
प्रत्यक्षत्वे न स्यादिति दोषान्तरमाह * कचि
दिति * किमित्युच्छेद्यता न स्यादित्याशक्य कर
चित्तद्विषयप्रत्यक्षज्ञानसिद्धेः
चित्तद्विषया
त्यक्षज्ञानासिद्धेरित्याह * एकेनेति * यः प्रत्यचे
ण कारणत्वं पश्यति स एव विवादं कुरुत इति तन्नि
वृत्तिरशक्येत्युक्तम् । ननु यः प्रत्यक्षेण पश्यति कारण
त्वं तेनेन्द्रियसहकारिभृतचिहान्तरं प्रत्याय्य विवाह
उच्छेद्य इत्याशङ्ख्याह * तदिति * तचिह्नमशक्यनि
वचनं शक्यनिर्वचनत्वे तदेव कारणत्वमस्त्वित्यर्थः
कथितदोषापत्त्या लक्षणज्ञानासम्भवे किं फलित
मित्यत आह * विना चेति * अकारणे पिण्डे कार
णत्वभ्रमः सुगतादोर्विवादमूलं च संशयस्तस्योच्छे
दो न स्यात्प्रत्यक्षमात्रा)त्तत्प्रत्यक्षत्वे विवादसम्भवा
दित्यर्थः। किंदर्शनार्तिकविषयविशेषदर्शनादिति या
वत् । यत्र कारणत्वं वर्तते तस्य प्रत्यक्षत्वे दृष्टत्वा
तस्मिन् धर्मिणि वर्तमानकारणत्वविषयभ्रमसंशययो
शक्योच्छेदत्वमित्याशयाह * अक्षेणेति * कारण

·कारणवखण्डनम्। त्वधर्मिणः साधारणत्वात्तनियतचिहानामप्यभावेन दर्शनात्कारणत्वस्य चानिर्णीतत्वान्न तावुच्छेचौ स्या- तामिति भावः। तददृष्ट्वा-विशेषमदृष्ट्वा कारणरूप- संशयभ्रमावनुच्छेद्यावितिशेषः । कारणत्वस्य केवला- क्षागम्यत्वेपि चिहान्तरसहकृताचगम्यत्वं स्थादित्या- शङ्याह *तदिति * यस्य विषयस्यान्वयव्यतिरे. कादेश्चिह्नस्थापि अवगमो ज्ञानमक्षस्य सहकारि कारणं वाच्यं तस्यैवार्थस्य कारणत्वविषयत्वे सम्भ- वति तद्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वन्न कल्पनीयं गौर- वादित्यर्थः । केचिदकमेवेदं ग्रन्थमिच्छति तस्मिन् पक्ष दूषणान्तरमाहेति सम्बन्धः । हेतुत्वधियः प्रत्यक्षदृष्टः सहकारिविषयो न स- म्भवति व्योमादौ यत्र हेतुत्वमनुमेयं तत्र व्यभिचा- रादिति शङ्कते। १०४व्यञ्जकाननुगमेऽपि व्यङ्ग्यकारणत्त्वमनुगतमितिशङ्कगनिरासः तस्यान्वयानुविधानादेरनुमेयहेतुत्त्वे व्योमादावनुपप- त्तेस्तदन्यत्वसिद्धिरिति चेन्न । अन्योन्याश्रयापत्तेः । प्रत्यक्षस्यान्यस्मिन्विषये सिद्धेऽन्यत्र दृष्टान्तेन तदनुमानं तत्सिद्धौ च प्रत्यक्षस्यान्यविषयतासिद्धिः तस्य चानाग- न्तुकत्त्वे प्रागपि तत्सत्त्वादस्तीतिमतिवत्करोतीतिप्रमा. पातः । आगन्तुकत्त्वे च तदुत्पत्तेः प्राक् कारणत्त्वं कापि न स्यात्। तथाऽप्यजातत्त्वे घटायपि किं न तथा स्यात्। व्यावृत्तेषु तेष्वनुगतौ च सर्व प्रति सर्वकारणत्वापातात्।

·રરરર
सण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
प्रतिकार्यव्यक्ति तत् पृथगिति चेन्न । साधारणस्या
तगतस्य स्वरूपस्य घटादिकारणात्मतयाऽनुवृत्तौ घटक
रणत्त्वस्यापि तन्तुकारणत्त्वापत्तेः । कारणत्वमात्रेण तर
नुगतं रूपं न घटकारणत्वादिनेति चेन्न । घटादिविशे
षानुपहितकारणत्वमात्रस्य किंप्रतीत्यनिर्देश्यस्य सहा
प्रमाणाभावात् अन्यथा यदि किश्चित्प्रतिकारणे सामा
न्यतः कारणत्त्वं नाम धर्मः स्यात् तदा तस्या एव व्यक्ते
किश्चित्प्रत्यकारणत्वादकारणत्वमपि रूपं तत्र स्यादित्य
नपेक्षितविशेषकारणत्वाध्यासा देनैकमात्त्रमेवोच्छिद्येत
* तस्येति * अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्ग हा
परिहरति * नेति * अन्योन्याश्रयमेव विश
पति * प्रत्यक्षोति * तद्धि गगनादावनुमेयं कचि
दृष्ट्वाऽनुमीयते ततश्च घटादिरेव प्रत्यक्षदृष्टो हेतु
धर्मिष्टात्तश्चेत् घटादौ प्रत्यक्षेण हेतुत्वाख्यं धर्म
न्तरं गृह्यत इति सिडे तेन दृष्टान्तेन गगनादौ ।
सिद्धिः तत्सिडौ च घटादौ प्रत्यक्षस्यान्वयव्यतिरे
कानुविधानादिना व्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वामी
परस्पराश्रय इत्याशयः । तत्कारणं नित्यमनित्यं धे
विकल्प्यायं दूषयति * तस्येति * दण्डादौ यथ
सदिति मतिरस्ति तथा घटोत्पादात्प्रागपि कारणत्वर
सत्वाकरोतीति मतिप्रसङ्ग इति यावत् । द्वितीयं
१ स्तम्भेति का० मु०पु० पा०।

·कारणवखण्डनम् । त्याइ * आगन्विति * उत्पत्तिमत्वे कारणत्वस्य का. रणवोत्पत्तेः प्राकिमपि कारणं न स्यात्कारणत्व- स्यैकत्वातथाच कारणत्वोत्पत्तिरपि कारणाभावादेव न भवेदिति भावः । यद्यपि कारणस्याऽकारणत्वं ना- स्ति तथापि तदकारणादेव जायत इत्याशक्य घटा. दिरेव तर्हि कारणव्यतिरेकेण किं न जायतेत्याह * तथापीति * प्रतिकार्यव्यक्ति कारणत्वमनुगतं व्यायत्तं वोति विकल्प्याये दोषमाह * व्यावृत्तेष्वि. ति * व्यावृत्तेषु घटपटकारणेषु दण्डवेमादिषु सर्व- त्रानुगत कार्यमानं प्रति कारणत्वं यद्यस्ति तर्हि प. टकारणवेमादेः घटादौ घटकारणदण्डादेश्व पटादौ कारणत्वं स्यादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते* प्रतीति घट. कारणं पटकारणमिति व्याहत्तेषु घटपटाकारेणषु कार्य- मात्रं प्रत्यनुगतं कारणत्वं नास्ति तेन घटकारणे प- कारणत्वधर्माभावान पटकारणवप्रसङ्ग एवमित- रत्रापीत्याशयः । पृथिवीत्वाप्त्वादेरपरसामान्यरूप- वेपि पृथिव्यादिषु द्रव्यं द्रव्यमित्यनुगतप्रत्ययबलात् द्रव्यत्वाङ्गीकारात्कारणं कारणमित्यनुगतबुद्धिषलात् घटपटकारणानुगतस्य कारणत्वस्य सामान्यस्याभ्यु. पेयतया घटकारणसाधारणस्य घटकारणास्मतयानु- त्पत्तौ घटकारणत्वस्य पटादिसाधारणकारणैक्यात पटादिकारणत्वापत्तेरिति परिहरति * नेति * का. रणं कारणमित्यनुगतबुद्ध्या कारणत्वमात्रमनुगतं गृ. बते नतु घटकारणत्वमनुगतं तेन गृह्यते कारणत्व. स्थानुगतमेव कारणतामानं घटादिकारणस्य भवति

·ર
खण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे
नतु घटकारणत्वमिति कथमतिप्रसङ्ग इति शुद्ध
*कारणेति* घटाद्याकारणाविशेषितस्य कारणत्वम
त्रस्य निष्प्रतियोगिकस्य सद्भावे प्रमाणाभावात् घ
कारणत्वानुगम एव वाच्य इति प्रसङ्गतादवस्था
परिहरति घटादीति निर्देशो न विद्यते यस्य त
निर्देशम्। एतदेवानिष्टहारेण व्युत्पादयति *अन्यथेति
घटकारणे किञ्चित्प्रतियोगिविशेषानुपाधौ कारण
नाम यदि स्यात्तदा तेनैव न्यायेन प्रतियोगिवि
षानुपहितमकारणत्वं धर्मः स्यादित्यनपेक्षितवि
षयोर्विशेषानुपाहितयोः सामान्यतः कारणत्वाका
णत्वयोरेकर्मिसंसर्गाविरुधर्माध्यासस्य भेदहेतुत्व
देका कारणव्यक्ति का चिदपि न सिद्ध्येदित्यर्थः ।
विकल्पान्तरमुखेन कारणस्यानिर्वाच्यतामाह ।
१०५ विकल्पेन कारणस्यानिर्वाच्यत्वम् ।
किश्च कार्यव्यक्तेः कारणमस्ति नवा, नचेन्नित्यसत्त्व
सत्त्वयोरन्यतरप्रसङ्गः । अस्तिचेत् किं तत् कारणं । र
क्तिविशेष इति चेन्न । पूर्वभावस्य रासभादिसाधारणत्व
त् तां कार्यव्यक्तिं प्रति तस्याः किं तत्कारणत्वम्
स्वरूपमेवेतिचेन्न । तस्य व्यावृत्तत्वात् । तस्यास्तत्कार
णात्मत्वे चातदात्मनां तत्कारणत्वविरोधात् तत्कारण
त्वस्य च समवाय्यसमवायिनिमित्तभूतानेकव्यक्तिसाध
रणत्वात् अनेकस्य चैकानुगतव्यवहारबुद्धिनिदान
गोस्वाधुच्छेदप्रसङ्गस्य दर्शितत्वात् ।

·कारणत्वखण्डनम्। ૨૨૨૧ * किश्शेति * एका या घटरूपा कार्यव्यक्तिस्त. स्याः कारणमास्ति नवेति विकल्पार्थः । अन्वयव्य- तिरेकयो। सामान्याकारेण सम्भवाविशेषस्य का. रणं नास्तीति द्वितीयमनूय दूषयति * नेति * आ. काशविषाणयोरिव कारणशून्ययोर्मित्यसत्वासस्वयोर. न्यतरप्रसङ्गो न कादाचिकत्वसम्भव इत्यर्थः । का. दाचिकत्वनियामकं कारणमस्तीति प्रथमकल्पं शङ्कते *अस्तीति तर्हि तस्य कारणं सामान्यरूपं विशेषरूपं खेति विकल्पयति * किमिति * कारणसामान्यस्य कार्यसामान्यप्रयोजकत्वात्कार्यविशेषे कारणविशेषः प्रयोजक इति शङ्कते * व्यक्तीति * कार्यव्यक्ति प्रति कारणव्यक्तः कारणत्वाङ्गीकारे किन्तकारणत्वमि- त्याकाङ्कायां पूर्वभावस्य कारणत्वेनाभिधाने घटव्य- क्ति प्रति मृत्यक्तेरिव गईभव्यक्तरपि कारणत्वास- ङ्गात्कार्यव्यक्ति प्रति कारणव्यक्तः पूर्वभावमात्रं का. रणत्वन्न भवतीत्यन्यदेव तद्वक्तव्यमापद्यत इति परि. हरति * पूर्वेति * घटव्यक्तः पूर्वमवास्थितमदः स्वरूपमेष कारणं नच तद्रासभेऽस्तीति शङ्कते * स्वेति * स्वरू. पस्य व्यावृत्तत्वाहहुकारणव्यक्तिष्वनुगतप्रत्ययवेधका- रणत्वं न स्यादिति दूषयति * नेति * दोषान्तरमाह *तस्याइति* (एकस्याइति) एकस्याः कारणव्यक्तरेका कार्यव्यक्ति प्रति कारणत्वस्य स्वभावत्वे तदात्मता- शून्यानामन्यासां कारणव्यक्तीनां कार्यव्यक्ति प्रति कारणत्वं विरुध्यत नहि य एकस्या व्यक्तः स्वभावःस एवान्यस्याःसम्भवतीति भावः।एको कार्यव्यक्ति प्रति १५४ ·सण्डनखण्डखाचे चतुर्यपरिच्छेद नास्त्येयानेकस्याः कारणव्यक्तः कारणत्वमित्याशयाः *तदिति समवाय्यादीनां परस्परव्यावृत्तान्येव स्वरू पाणि कारणत्वानि तैरेव बहुष्वनुगतकारणत्वंप्रत्यय व्यवहारौ भविष्यत इत्याशमाह अनेकेति परस्पर व्यावृत्तस्य स्वरूपत्रितयस्य त्रितयानुगतव्यवहारजन करवे गोत्वायनङ्गीकारेपि वण्डादिभिरेव तव्यव हारोपपत्तेगावागुच्छेदास्यादिति पूर्वदर्शितमित्यर्थः तहि सर्वेष्वनुगतं नियतपूर्वभावित्वन्तकारण मस्तु तथासति नातिव्याप्तिरपि रासभादौ नियतत्वा भावादिति शङ्कते। १०६ रासभादिव्यावृत्तकारणलक्षणखण्डनम् । नियतपूर्वभावित्वमिति चेन्न । व्याप्त्यर्थस्य नि यमस्यैकस्य सर्वत्र व्यक्तावसम्भवात् पूर्वमात्रस्य चाति प्रसञ्जकत्वात् । तज्जातीयं प्रति नियततजातीयत्त्वमिति चेन्न । तस्य तज्जातीयव्यक्त्यन्तरसाधारण्यात् । नि यततज्जातीयत्त्वे सति तत्पूर्वत्त्वमिति चेन्न । तत्समा नकालोत्पत्तिककार्यव्यक्तिशतजनकव्यक्तिशतसाधार- ण्यात् । तथाऽभ्युपगमेचैकसमवाय्यादिनाशे सर्वतत्का येनाशप्रसङ्गः । तत्कालतज्जातीयसर्वसामग्रीतः सर्वत कालतज्जातीयोत्पत्ती सामग्रीभेदस्य कार्यभेदहेतुतय प्रत्येकमिलितसामग्रीत्त्वविकल्पेन कार्यव्यक्त्यभेदप्रति ·कारणस्वखण्डनम्। व्यक्तिस्वरूपभेदयोरन्यतरप्रसङ्गश्च । *नियतेति असम्भवेन दूषयति अमेति नियतश. ब्देनावश्यम्भावो विवक्षित उत व्यातिर्थयाचस्तदा सर्वे षु कार्येष्वाकाशादीनां कारणस्वप्रसङ्गो, यदिव्याप्तिस्त- दैकस्यांव्यक्तात सर्वासु, यकस्यां तदागोयोनेर्जाय- मानगोः पोतस्य च व्याप्तिवत्तत्पूर्वभाविनां वालादी. नां कारणत्वप्रसङ्गो, यदि सर्वासु तदाऽसिद्धिः सर्व- व्यक्तिग्रहणायोगादित्यर्थः । असम्भवपरिहारार्थ यदि नियततिविशेषणं नोपादीयते तहि रासभेऽतिप्रसङ्गा इत्याह पूर्वेति * जात्यालिङ्गितत्वेन व्यक्तीनां निय. तत्वसिद्धौ कारणत्वसिद्धिरिति शङ्कते तदिति घट. स्वजात्यालिङ्गितम्यक्त्युत्पत्ती याऽनुगता मृत्वजाति. स्तदालिङ्गितत्वङ्कारणत्वमित्यर्थः।अतिप्रसङ्गेन दूषयति * नेति * एकस्मिन् घटे जायमानेऽतीतानागतवर्तमा. नमृदां मृज्जातीयत्वनियतत्वात्कारणस्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। उक्तातिव्याप्तिपरिहृत्यै च लक्षणं विशेष्यत इति शङ्कते *नियतेति नियतजातीयत्वे सतितव्यक्तिपूर्वभावित्वं तत्कारणत्वं नचैतन्मृदाद्यन्तरेऽस्ति तजातीयेपि तत्पू. स्वाभावादित्यर्थः । एकस्मिन्नेव क्षणे जायमानानक- जातीयकार्यव्यक्ती प्रति तत्पूर्वमाविमृश्यक्तीनां सर्वा. सामपि कारणत्वं स्यानियतजातीयत्वात्पूर्वभावाचेति परिहरति * नेति * तेनैककार्येण समानकाले उत्प. तिर्यस्य कार्यव्यक्तिशतस्य तजनककारणव्यक्तिशतस्य साधारण्यासर्वकार्य प्रतीतियोजना । अस्तु तथेत्यपि

·१२२८ बण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
न वाच्यमित्याह तथेति समवाषिनाशादसमवा
नाशाच्च कार्यनाश इतितार्किकैरङ्गीकारादेकसमवा
दिनाशे सर्वस्यैककालीनकार्यस्य नाशः स्यात्सर्व
भाविनः कारणत्वाविशेषादित्यर्थः । किश्च समान
तीयाया:सर्वस्या अपि सामग्रीतः सकाशारसर्वस्य
मानकालीनैकजातीयकार्यस्योत्पत्तिस्वीकारे त्वयाः
च्यं किं मिलितसर्वसामान्य जनकत्वं प्रत्येकं वाs
कार्यव्यक्तीनामभेदप्रसङ्गो हितीये स्वेककार्यस्वर
पि भेदप्रसङ्गः सामग्रीभेदस्य प्रयोजकत्वादिति।स
कालो यस्याः सामग्याः सा तत्काला सैव जाति
स्याः सर्वसामग्या सा तज्जातीयसर्वसामग्री तर
लाचासौतज्जातीया चेति विग्रहः सर्व च तत्कालं
तजातीयं चेति तथोक्तं तस्योत्पत्तावितियावत्।तत्व
लतज्जातीयसर्वसामग्रीतः सर्वतत्कालतज्जातीयो
ताविष्टायां कार्यव्यत्त्योदप्रतिव्यक्तिस्वरूपभेदये
न्यतरप्रसङ्ग इति सम्बन्धः। तदुपपादनं सामग्रीत्या
एवं कारणत्वं सामान्येन निरस्य वैशेषिकाभिः
समवायित्वं कारणगतविशेषं निरस्यति ।
१०७ समधायिकारणत्वनिरासः ।
समवायित्वं प्रत्यपि साधानुविधायिनि नियम
त्यापत्तेः । व्यावृत्तत्त्वे चाऽनियमात् । नियततज्जातीय
सति तत्सादेश्यमिति चेन्न । समवायदेशापेक्षया कार्य
कारणयोः सादेश्यनियमानभ्युपगमात् संयोगिदेशापेक्षर

·समवापिकारणत्वलण्डनम गुणादावसम्भवात्।यथा कथश्चित्सादेश्यमात्रस्य चातिप्र. सञ्जकत्वात्। अदृष्टोदर्भिन्नदशस्यापि कारणकोपंगमे सर्व प्रति सर्वकार्यसामग्याः कारणत्वापातात् पूर्वभावनिय- मादेस्तुल्यत्वात् । अनुगते च रूपेऽन्वयव्यतिरेकसम्भवात् व्यक्तिगतसामान्ययोरेव कार्यकारणत्वापत्तेः । तद्गतसा- मान्ययोरेवान्वयव्यतिरेकौदिनियमः व्यक्त्योश्च कार्यकार- णतेति लक्ष्यलक्षणभाववैयधिकरण्यात् । सामान्याकारप्र- विष्टां व्यक्तिमादायान्वयव्यतिरेके विशेषस्याकारणत्वं स्यात् सामान्याकारेण च पूर्वसतः कार्यत्वं, द्रव्यसाम- ग्या वृक्षसामग्या शिंशपासामग्रया च पृथथग्व्यक्तिजन- नापत्तेः पृथगेव तासां सामग्रीत्वात् सर्वासाश्च व्यक्ति प्रत्येव जनकत्वात् द्रव्यत्वादीनामजन्यत्वात् । शिंशपा- सामग्रया वृक्षसामग्रीसहिताया एव सामग्रीभावान्न पृथ- क् शिंशपाव्यक्तिरिति चेन्न। वृक्षसामग्याः शिंशपासाम- ग्रीमतीत्यापि शालतमालादेवृक्षस्य जननात्पृथक्तया बृ- क्षव्यक्तिजननापत्तेः । सापि शिंशपासामग्री तन्मिलिताज- निकेति न व्यक्तिभेद इति चेन्न । शिशपातिरिक्तवृक्षा- थीभावापतेः । वृक्षशिंशपासामग्योरेकीभूतयोर्जननावि- १ नियमे व्यक्तश्चेति पु० पा० । २ सामान्याकारेण प्रविष्टामिति का० मु.पु० पा०। ३ तालादेरिति कामु पु० पा० ।

·१२३०
खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
शेषावृक्षसामग्री च वृक्षजनन एवं कथं कचिच्छिर
सामग्री कचित्तमालसामग्रीमपेक्षत इति स्यात् ! एक
वृक्षलक्षणस्य कार्यस्य सामग्रीभेदे स्वरूपभेदापाता
अननुगतायाश्च वृक्षसामग्रीत्वे पृथग्वृक्षव्यक्तेः पृथ
शिंशपाव्यक्तरुप्तत्यापत्तरित्यादि
स्वयमूहनीयम् ।
* समवायित्वमिति * यत्र समति कार्यत
मवायिकारणमित्याहुस्तव कार्यात्सर्वेषामन्यत्व
विशेषे कथं कुत्र चिदेव कार्य समवैति। यत्सालक्ष
कार्यस्य तत्र समवायो यथा पार्थिवस्य पार्थिवेष्वि
तर्हि घटस्य दण्डादिषु समवायःकिन स्यात्पार्थिवत्वे.
धात् व्याप्त्यविशेषादनिष्टप्रसङ्गेनातिव्योतिरि-
*१ समवायित्वं प्रत्यपि साधानुविधायिनि नियमेऽत्याप
त्यारभ्य-इति चेन्न वृक्षसामग्या शिशपासामग्रीमतीस्यापीत्येत
मूलमन्यव्याख्यानं विद्यासागर्यो नोपलभ्यते मन्ये तत्त्रुटि
स्यात् । सो साइटीपुस्तके अत्र गुण्डा-प्रन्थपूरणपानं पा
त्रुटितविद्यासागरीव्याख्यानं व्याख्येयमित्यनुसन्धेयम् इति
खितं परं तत्पूरणपत्रमस्माभिरविष्यापि न लब्धमिति तावद
शङ्करमिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यते-
इदानीं समवायिकारणं विशिष्य खण्डयति * समवायिक
ति * पटं प्रति तन्तुत्वेन समवायिकारणत्वे सर्वेषां तन्तूनामे
समवायित्वापत्तिः तथा च किश्चित्तन्तुनाशे सर्वपटनाशः स्य
त्यर्थः । तत्तन्तुत्त्वेन तु कारणत्वं दुर्ग्रहमित्याह * व्यावृत्तत्त्वे हा
अनियमानियमग्रहाभावात्सामान्यावच्छेदेनैव तद्भहादितिभा
ननु यत्पटसमानदेशो यः तन्तुःस तत्पंटसमवायिकारणमिति :
ते * नियतेति * तन्तुपटयोरेकरांशे वृत्तौ सादेश्यं स्यानचैवं
याऽभ्युपगम्यत इति परिहरति * समवायीति * मनु समय
-

·समवायिकारणस्वखण्डनम् । १२३१ सम्बन्धेनावयवावयविनोः सादेश्यं न धूमः किन्तु संयोगेन तथाच तन्तुपटयोभूतले सादेश्यं सम्भवत्येवेत्याशङ्याह * संयोगीति - एवं सति गुणकर्मणोः समवायिकारणासङ्ग्रहः तयोः संयोगाभावा- दिस्यर्थः । नन्वयवावयविनोरिव गुणगुणिनोरपि कथञ्चित्सादेश्यम- स्त्येवेत्याशड्याह * यथा कथश्चिदिति * किश्च त्वयादृष्टादीनां भिनदेशानामपि नियतपूर्ववर्तिजातीयस्वेन कारणस्वमभ्युपगम्यते इति सर्व सर्वत्र कारणं स्यादित्याह * अष्टादरिति * पूर्वभावोतिर धाराणसीवर्तिदण्डस्य पाटलीपुत्रीयपटजातीयपूर्ववर्तित्त्वेन कार- णत्त्वं स्यात्सदिश्यत्त्वस्य त्वयैव तिरस्कृतत्वादित्यर्थः । किञ्च दण्ड- व्यक्तिघटव्यक्तयोः कार्यकारणभावो न स्यादेव पूर्ववर्तितानिय- मस्य सामान्यद्वयमाप्रविश्रान्तत्वादिस्याह * अनुगते इति * ननु निर्विशेष न सामान्यमिति सामान्यावच्छेदेनापि व्यक्तीनामेष कार- तत्त्वं पर्यवसन्नमित्याशयाह * तद्वतेति * सामान्ययोनियतपौर्वा- पर्यलक्षणं कार्यकारणभावलक्षणं दण्डघटादी लक्ष्ये नास्तीति वैय- धिकरण्यमित्यर्थः । ननु तथापि घटजातीयनियतपूर्ववर्तित्वमेष .कारणत्त्वं प्रमाणेन सामान्यस्य परिच्छेद्यमिति विशेषयोरपि कार्य- कारणभावः स्यादेव विशेषगर्भत्त्वात्सामान्यस्येत्याशयाह * सामा. न्याकारणोति * एवं सति विशेषः कारणं न स्यादेव कारणताना. हकप्रमाणस्य विशिष्ट एव प्रवृत्तेः सामान्यविशिष्टं वस्त्वन्तरमेव कारणं स्यान दण्डादिरित्यर्थः * सामान्याकारणेति * पूर्वसत एव कार्यत्वं स्यादिति सत्कार्यवादापत्तिरथवा पूर्व सत एव घटस्य भाविदण्डकार्यत्वं स्यादित्यर्थः । किञ्च द्रव्यं वृक्षः शिंशपति सा- मानाधिकरण्यप्रत्ययो न स्यात्सामग्रीजयेण कार्यत्रयजननासम्भ- धादित्याह * द्रव्यसामग्न्येति * अत्र हेतुमाह * पृथगेवेति * ननु सामग्रीत्रयेण वृक्षस्यशिशपात्त्वादिधर्मत्रयं पृथगेव क्रियते व्यक्ति- सवभिनत्याशडूनह * सर्वासामिति * सामान्यत्रयमजन्यमेव तेन तदभेदो नापाद्यते किन्तु व्यक्तिभेद एव सामग्रीभेदादापायत इस्य. थः । ननु शिशपासामग्री वृक्षसामग्रीमिलितैव जनिति शिंशपा कथं वृक्षमिना स्यादित्याशन्ते * शिंशपेति * शिंशपा वृक्षमिन्ना मास्तु वृक्षस्तत्र शिंशपाभिन्नों भवतु नहि वृक्षसामग्या अपि शिं. सपासामग्रीसाहित्यनियम इति परिहरति * वृक्षसामग्येति *

·१२३२
बण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिसोदे
शिंशपासामग्री वृक्षसामग्री च मिलिते सामप्रै
भजमाने चेस्कार्य जनयतस्तदा शिंशपासामग्री
हाय वृक्षसामग्या तमालतालादिवृक्षस्य जनिन र
तथाच दर्शनविरोध इत्याशयः । सालो महावृक्ष
यद्यपि वृचसामग्री शिशपासामग्रीमतीत्यापि व
तथापि शिंशपासामग्री वृक्षसामग्री मिलितैव ६
जनयतीति सामग्रीभेदाभावान वृक्षव्यक्तः शिंश
व्यक्तिभेद इति शङ्कते # सापीति * शिशपा
मग्री वृक्षसामग्रीमिलितका सामग्री भूत्वा शिं
पाव्यक्तिं जनयति चेत्तदा तस्याः सामग्याः शिं
पाव्यक्तिसामग्रीत्वात्तया जातायाः शिशपाया
स्वादेव वृक्षव्यक्तिसामग्या अभावेन वृक्षव्यक्तर
बाच्छिशपातिरिक्तवृक्षार्थाभावः स्यादिति दूर
ति * नेति * वृक्षसामग्या अपि तत्सामग्रीमटर
तितायाः प्रयोजकत्वात् वृक्षाक्षेपोऽपि स्यादित्या
श्याह * वृक्षेति * शिंशपासामग्या वृक्षसामग्री
हिताया एव जनकस्वनियमात् यथा वृक्षः शिश
वृक्षसामग्या अपि शिंशपासामग्याः वृक्षसाम
सहिताया एव जनकत्वमेकत्र दृष्टमिति तत्रापि
नियमप्रसङ्गेनाशिंशपारूपो वृक्षो न स्यादित्यर्थः ।।
वृक्षसामग्यासमानादिसामग्रीसहिताया वृक्षजनक
न तवाशिंशपासामग्रीसाहित्यमिति शिंशपास
ग्यपेक्षा नास्तीति नोक्तदोष इत्यत आह वृक्षसाः
चेति काऽनुपपत्तिरित्यत आह *एकति शिंश
तमालादिसामग्रीसाहित्येन वृक्षसामग्या वृक्षस

·समयायिकारणवखण्डनम् । १२३३ ग्रीत्वे शिंशपातत्सामग्रीस्वभेदेन तद्विशिष्टयक्षसा. मग्न्या अपि भेदेन वृक्षलक्षणं कार्यमेकं न स्यात्साम- प्रीभेदस्य कार्यभेदप्रयोजकत्वादित्यर्थः । सर्वत्राव्य. भिचारिण्या वृक्षसामग्या वृक्षजनकत्वं नतु शिंशपा- दिसामग्यास्ततोन कार्यभेद इत्यत आह *अनुगतेति* शिंशपादिसामग्रीनिरपेक्षाया एव वृक्षसामग्या वृक्षज. नकत्वाच्छिंशपारक्षव्यतिरिक्तक्षकार्योत्पादः स्यादि- त्याशयः । किञ्च सामग्री जनिति कोऽर्थः किं जनेहेतुः कर्ता वा।नायोजनेर्जन्यत्वेऽनवस्थापातादेकस्योभयहे- तुत्वे भेदापातादजन्यत्वे हेतुसम्बन्धायोगात् । न द्वितीयश्चेतनत्वापातात् । क्रियाश्रयत्वमात्रं कर्तृत्वं चेत्तदपि प्राधान्येन प्रयोजकत्वेन वा।नायोघटे जाय- माने कुलालादिजायत इति प्रसङ्गात् ।नापि द्वितीयो. घटस्यजन्याश्रयात्प्रागेव सिद्धिप्रसङ्गादितिद्रष्टव्यम् । इति कारणवखण्डनम् । एवं कारणलक्षणं निरस्य तविशेषणीभूतकालख. एडनमुपक्रमते । १०८ कालखण्डनारम्भः! नियमे च प्राक्कालीनतयाऽभिधीयमाने प्रागित्यस्य व्यवच्छेद्यौवर्तमानमविष्यत्कालौ प्राक्कालश्च व्यवच्छे. दको विवेचनीयः नच तस्विचनं शक्यम् । वर्तमानादि बुद्धय एव स्वविषयवैचित्र्ये प्रमाणमिति चेन्न । तथाहि १प्राकालतयति का० मु० पु० पा०।

·खण्डनखण्डखार्थ चतुर्थपरिच्छेदे
वर्तमानादिबुद्धेरेव कोविषयः । कालविशेष इति चे
कालस्य विशेषः स्वाभाविक औपाधिको वा। नायः
लस्य भवद्भिरेकत्वाभ्युपगमात् य एव कालो वर्तम
प्रतीयते स एवं पूर्व भावीति पश्चात भूत इति च
प्रतीयेत । त्रिविधस्वभाव एवासाविति चेन्न । भेदप्र
ङ्गात् व्यवस्थानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च । यदैव वर्तत इति
त्ययस्तदैव वृत्तो वर्तिष्यत इति प्रत्ययप्रसङ्गात् ।
* नियमे चेति * नियतप्राग्भावित्वं कारण
मित्यत्र कारणनियमे प्राकालीनतयाऽभिधीयमाने
गित्येतत्पदस्य व्यवच्छेद्यौ वर्तमानभविष्यत्कालौ
चनीयौ तयोर्व्यवच्छेदकः प्राकालोपि विवेचन
स्तदज्ञाने व्यवच्छेदप्रतिपत्तेरयोगादित्यर्थः । प्राक
तानियमे कारणेऽभिधीयमान इति योज्यतां ।
इत्यत आह * नचेति * किमत्राशक्यं वर्तते व
ष्यति अवतिष्टेत्येवरूपा बुद्धय एव विषयान्विचि
न्समर्पयन्तीति तत्प्रमाणेन तद्विषयविवेचनं शर
मिति शङ्कते * वर्तमानेति *अतीतानागतबुद्धि
व्यावृत्ता तया सिखा बुद्धिः स्वविषयवर्तमानं .
स्थापयति बुद्धिव्यावृत्तिश्चार्थव्यावृत्यधीनति परस
अयप्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्य दूषयति भनेति* को विषय
यत्पृष्टं तद्दर्शयति पूर्ववादी कालेति अतीतानागत
लविशेषादन्यः कालोवर्तमानबुद्धिविषय इत्यर्थः ।
लविशेष एव दुर्निरूप इतिपरिहरति नेति स्वाभा

·বিষয়। १२३५ कोवास्तवोवा विवचितउतोपाध्यवच्छेदेनेत्यर्थः। भ- पसिद्धान्तप्रसङ्गेन प्रथममपाकरोति * नाच इतित- हिं प्रमाणप्राप्तत्वादङ्गीक्रियते कालभेदः प्रामाणिक- स्यैव सिदान्तवादित्यत माह *य एवेति यदि स्वा. भाविको भेदस्तदा वर्तमानाकालादन्य एषतीतोऽ नागतो घेति वर्तमानः कालः कालान्तरेऽप्यतीत इसनागत इति वा न प्रतीयेतेत्यर्थः । अतीताना- गतर्वतमानस्वभावोऽपि ततो नाऽतीतानागतवर्तमा. नगतत्वेन प्रतीतिविरोध इति शङ्कते * त्रीति * एक- स्वभावमेकमुच्यते नानास्वभावं च नानोच्यते काल- स्य त्रिविधस्वभावत्वे भैदस्य स्वाभाविकत्वासा इति परिहरति * नेति * दोषान्तरमाह * व्यवस्थेति * विविधस्वभावत्वे यदैव धर्चत इति प्रतीयते तदैवाती- तादि न प्रतीयते कालान्तर एव तु तथा प्रतीयत इति या व्यवस्था सा न सिद्धयेदिसर्थः । तामेव स्प. ष्टयति * यदेति * उपाध्यनिरूपणे द्वितीयकल्पोऽनुपपन्न इसाह । १०९ औपाधिकस्य कालनिष्ठविशेषस्य खण्डनम् । द्वितीयश्चेदुपाधिराभिधीयताम् । सूर्यादिक्रियासम्बन्ध- भेदः स इति चेन्न । भूतभविष्यतोरपि क्रियासम्बन्ध- प्रत्ययस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । य एवं दिवसः सूर्यगति- विशेषावच्छिन्नो बर्चत इति प्रतीतः स एव हि तद- वच्छिन्नो वृत्त इत्यवगम्यते वय॑न्निति च, न हि मिर्वि-

·१२३६
खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
शेषस्य कालस्य तदतीतत्वं प्रतीयतेऽनागतर
किन्तूपाधिविशेषेणैवावच्छिन्नस्य येनैवासौ पूर्व
न्तरात् व्यवच्छिन्नो वर्तत इति प्रतीतः तेनैवो
तत एव व्यवच्छिन्नो वृत्त इति वर्तिष्यत इति
दाचित् ज्ञायते । ननु सत्यमेतत् परं यदा तदुप
म्बन्धस्तस्य स्वरूपेणावतिष्ठमानस्तदा वर्तमान
यदा स एव विनष्टो भवति तदा भूतप्रत्ययो यदा
तस्तदा भविष्यत्प्रत्यय इति । नैतदस्ति । यद्यत्र
विवक्षितोऽर्थस्तदा तज्ज्ञानस्यैव तज्ज्ञानोपायत्त्व
त्माश्रयानवस्थयोरन्यतरप्रसङ्गः । विनष्टादिशक
तीतादिपर्यायास्तेषां सर्वेषामेवार्थे निरूप्यमाणे
ध्यपतितमेकं शब्दं प्रयुज्य तन्निरुक्तिं कुर्वाणः
नीयप्रज्ञो मातापितृमानसि ।
*द्धितीय इति* उपाध्यनिरूपणमसिद्ध सूर्यात
.यासम्बन्धस्यैवोपाधित्वादिति शङ्कते * सूर्यादी
आदिग्रहणेन चन्द्रादिग्रहः । अतीतानागतक्रिया
रिक्तक्रियासम्बन्धो वर्तमानत्वे कालस्योपाधिरित
अतिप्रसङ्गेन दूषयति * नेति * यथा वर्तमान
स्थ सूर्यगत्यादिसम्बन्धविशेषोपाधिना वर्तत
प्रत्ययविषयविषत्वं
भूतभविष्यत्कार
१ सम्बन्धोऽस्येति का मु० पु०.पाः ।

·वर्तमानकालक्षणखण्डनम् । १२३७ पि तस्यावश्यवक्तव्यतया नासावुपाधिरित्यर्थः । उ. पार्वोपहितस्य वा भेदेनैकरूपप्रत्ययविषयत्वप्रस- गो नास्तीति चेन्मैवम्। योऽयं वर्तमानो दिवसः सूर्या- दिगतिविशेषावच्छिन्नो वर्तत इति प्रतीयते स एव दिवसस्तेनैव सूर्यादिगतिविशेषावच्छिन्नो वपन्व- तिप्यमाण इति प्रतीयते यत इत्याह #य इति अत्रै. घोपपत्तिमाह नहीति कालमात्रविषयत्वेऽतीताना- गतपतीयोरेकरूपत्वप्रसङ्गानुपाधिविशेषावच्छिन्नस्यैव तथा प्रतितिरित्यर्थः । तथापि किमित्यत आह * ये- नेति * सूर्यादिगतिसम्बन्धस्योपाधेरपि त्रिविधप्र- सयहेतुत्वं न सम्भवतीत्युक्तं तत्रोपाधिविशेषं शङ्कते * नन्विति* उपाधिसम्बन्धविध्यात् त्रिविधप्रत्यय- विषयत्वं भवतीत्यर्थः । अवतिष्ठमान इति लडादेश- स्य शानचोरूपं । तब यदि लटोऽर्थीवर्तमानता यच. विवक्षितस्तदोपाधिसम्बन्धमात्रं वर्तमानप्रत्ययहेतुरि. ति कालान्तरेपि वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गादयवस्था न स्या- यदि विवक्षितस्तदोपाधिसत्वस्थ वर्तमानत्वज्ञाना- कालस्य वर्तमानत्वं ज्ञातव्यं तच्च ययेकमेव वर्तमानत्वं तर्हि तज्ज्ञानात्तज्ज्ञानमित्यात्माश्रयो यद्यपाध्यन्तरकृतं वर्तमानत्वमन्यत्तदाऽनवस्था स्यादित्यभिप्रेत्य दूष- यति नेति* यदुक्तमुपाधौ विनष्टे भुतप्रत्ययोऽनागते भविष्यत्प्रत्यय इति तत्राह विनष्टादीति* तेन तात्पर्य. वत्वेन तदर्थस्यैव निरूप्यमाणत्वात्तदर्थस्यैवाज्ञानात्त. विशेषणविशिष्टलक्षणस्याज्ञानादसिडिरित्याशयः। लक्षणान्तरं शङ्कते।

·१२३८
खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
११० अतीतानागतवर्तमानानां लक्षपान्तरनिरासः।
क्रियावच्छिन्नः कालो वर्तमानः तत्प्रागभावावा
नो
भूतः तत्प्रध्वंसावच्छिन्नो भविष्यन्निति चे
अतीतानागतप्रतीतिकालोऽपि क्रियावच्छिन्नः !
यत इति वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गस्य तादवस्थ्यात् 6
नवच्छिन्नस्य तत्प्रागभावप्रध्वंसभावावच्छेदानुपपत्ते
क्रियति * नावतिष्ठमानत्वादिकं लक्षा
पणं किन्तु क्रियावच्छेदमात्रं, अतीतादिलक्षणे ।
विनष्टादिपदोपादानं किन्तु तदुपाधिमागभार
च्छिन्नो भूतस्तत्प्रध्वंसावच्छिन्नोऽनागत इति न
दोष इयर्थः । अतिप्रसङ्गन निराकरोति * ने
अतीतानागतप्रसपा यस्मिन्काले जायन्ते तदानी
तस्य कालस्य क्रियायतीतर्वर्तत इति प्रसपप्रसङ्ग
वस्थ्यामियर्थः । अतीतादिप्रतीतिकाले क्रियाप्राग
वायवच्छेदान वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्ग इत्याशयात
क्रियति * यस्यैव कियावच्छेदो गृह्यते न तस्यैव
गभावाचवच्छेदोपि विरोधाग्निर्षिशेषणक्रियाष
दप्रत्ययहेतुत्वेऽतीतादिप्रतीतिकालपि प्रसज्येतैव
मानप्रत्यय इत्यर्थः । तस्य कालस्य क्रियानवच्छिन्नर
निर्विशेषणस्यैव तत्मागभावाचवच्छिन्नस्वमिति
जनीयम् ।
पदुक्तं प्रागभावाचवच्छिन्नो मृत इति तदूषर्या
१११ भागभावप्रध्वंसलक्षणलण्डनम् ।
प्रागभावश्च प्रागनिरुक्तौ कथं न दुरधिगम

·प्रागभाषप्रध्वंसलक्षणखण्डनम् । १२३९ प्रध्वंसस्याऽपि प्रागभावात्कथं विशेषो वक्तव्यः । अ. भावो विनाशी प्रागभाव उत्पत्तिमान् प्रध्वंस. इत्यनयो विशेष इति चेन्न । कोहि प्रागभावस्य विनाशो येन विनाशीत्युच्यते । यदि प्रतियोगिभूतो घटादिः प्रध्वंस- स्थापि प्रागभाववत्प्रतियोगीति सोपि विनाशी प्राप्तः । उत्पत्तिमांश्च प्रध्वंस इत्युत्पत्तिपदार्थो विवेचनीयः यद्य- सावसतः सत्वं तच्च सामान्यं तदाऽभावेऽसम्भव एव । अथ स्वरूपसत्वं तदा प्रागभावेऽपि प्रसङ्गः । तस्यापि कदाचिदसत्त्वात् । पूर्वमसतः पश्चात्सत्त्वं विवक्षितमिति चेन्न । पूर्वेदानीपश्चादर्थस्यैवानिरूपणात् । एतेन का- रणावच्छिन्नं सत्त्वमुत्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । पूर्वापर- निर्वचनमन्तरेण कारणानिर्वचनात् । * प्रागिति * आत्माश्रय इत्याशयः । पूर्वमावि. चमानोऽभावः प्रध्वंस इति प्रध्वंसस्य प्रागभावो वा- च्यः सच न सम्भवति प्रागानिरुक्तरतः प्रध्वंसाव. च्छिन्नोभविष्यनित्यपि लक्षणमसिद्धमित्याह *प्रेति* लक्षणभेदात्तयोविशेषाधिगम इति शङ्कते*अभाव इति* उत्पत्तिमानभाव इत्यनुषङ्गकृत्यं स्पष्टम् । प्रागभावस्य विनाशानिरुत्त्या लक्षणासिद्धिरिति परिहरति * ने. ति * विनाशवयं हि प्रागभावस्य भवद्भिरिष्यते घटश्च ध्वंसश्चेति अतो येन घटेन प्रध्वंसेन च विना. शीत्युच्यते तयोर्मध्ये कोत्रेष्ट इत्यर्थः । प्रतियोगिपक्ष-

·१२४०
खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
मनुवदति *यदीति तर्हि घटप्रतियोगित्वं प्रध्वंस
प्यस्तीति सोपि विनाशी प्राप्त इति दूषयति * :
सेति* नच प्रागभावस्यविनाशो नाम स्वध्वंस ए
कल्प्यम् । प्रागभाववानभावो ध्वंस इत्यङ्गीकाराद
न्यायप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । एवं प्रागलावलक्षणं
प्रध्वंसलक्षणं निराचष्टे *उत्पत्तीति* उत्पत्तेर्वसल
विशेषणत्वात्तनिर्वचनं कार्य तच्चाशक्यमित्या
तथाहि असतः सत्त्वमुत्पत्ति, रुत कारणावच्छिन्नर
मिति विकल्प्याद्यमनुवदति * यदीति * तदपि सत
मान्यरूपमुत स्वरूपसत्वमिति विकल्प्य प्रथममन
सम्भवमाह तदति * अभावस्य निःसामान्यत्वा
त्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते *अथेति* असतःसत्वमानं हे
प्रागसतः सत्वं वेति विकल्प्य प्रथमे प्रागभावस्य
जन्मप्रसङ्गस्तस्य प्रतियोग्युत्पत्तेरूर्वमसत्वात्पूर्व स्वः
सत्वाच्चेसाह *तदेति* प्रागसतःसत्तासमवायो ज
रिति लक्षणात् द्वितीयः कल्पोऽभिमतइति शङ्क
पूर्वमिति * पूर्वशब्दार्थानिरुत्या विशिष्टलक्षणा
डिरिति दूषयति नेति* कारणसमवेतसत्वं जन
द्वितीयकल्पेप्युक्तं खण्डनमतिदिशति एतेनेति *
तन्निरास इत्यत आह*पूर्वेति नियतपूर्वभावित्वर
कारणत्वादितियावत् ।
वर्तमानत्वे दोषान्तराभिधित्सया शङ्कते ।
११२ वर्तमानकाललक्षणखण्डनम् ।
अस्तु तावदतीतानागतयोर्यथातथा निरुक्तिः ।

·वर्तमानस्वलक्षणखण्डनम् । १२४१ क्रियांवच्छिन्नो यः कालः स तक्रियापेक्षया वर्तमानो नत्वन्यापेक्षयेति चेत् तदपेक्षयेति कोऽर्थः । किं तदुपधा- नेन, उत तदवधिकतया, उत तत्प्रतियोगिकतया, उत तेन प्रकारेणेत्येव । नाद्यः उपाध्यवच्छिन्नस्यातीतानाग- तप्रतिपत्तिविषयत्वमपि तस्येत्यसकृदुक्तत्वात् । नापि द्वितीयः अस्मादयं दीर्घ इतिवदस्मादयं वर्तत इत्य- वध्यपक्षामन्तरेण प्रतीयमानत्वात् सर्वदैव च त्रिविधा- वध्यपेक्षयां आसीदस्ति भविष्यतीति प्रत्ययाव्यवस्था- प्रसङ्गात् । अतएव न तृतीयः । नापि चतुर्थः अतीता- नागतप्रतीतिकाले क्रियावच्छेदप्रकारेण वर्तमानप्र- त्ययविषयत्वप्रसङ्गात् । नासौ क्रियावच्छेदलक्षणः प्रका रोऽतीतानागतकाले वर्तत इति चेन्न। वर्तमानताया अ. चाप्यनिरूपणेन वर्तत इत्युक्त्वा विशेषस्य दर्शयितुमश- क्यत्त्वात् । तक्रियाकाले तक्रियावच्छिन्नः कालो वर्त. मान इति चेन्न । कालस्य कालाश्रयतया निरूपणा- सम्भवात्कालान्तरस्यानभ्युपगमात्तस्यैव कालस्य तदाश्र- ययत्वे व्यक्तमात्माश्रयत्वापत्तेः । * अस्विति * अतीतानागतयोः कालयोर्याहत्ताह- निरुक्तिः स्थानास्माकमादरो ययाऽऽदित्यादिगतिलक्ष- गया क्रिययाऽवच्छिन्नो यः कालः स तां क्रियामपेक्ष्य वर्तमानो भवति। क्रियावच्छिन्नो वर्तमान इत्युक्ते ख- १५६ ·१२४४ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे मादायं लक्षणमनागतव्यवस्थानिदानमभाव: प्रध्वंस इति च प्रध्वंसस्येति मैवम् । ज्ञानाऽस्वप्रकाशतापक्षे स्वोपहितस्य स्वयं ग्रहणानुपपत्तेः कथं वर्तमानताग्रहः, ज्ञानान्तरेण च तथाग्रहे वर्तमानतावभासाङ्गीकारे तदा- ऽसौ दृष्टोमयेति प्रत्ययस्य तदाऽसौ मया दृश्यत इत्या- कारतापत्तिः ।अत एव स्वप्रकाशपक्षेऽप्यनिस्तारः ।या- वानर्थः स्वप्रकाशे वर्तमानतयोक्तस्तावत एव परेण ग्र- हणे व्यभिचारात् स्वप्रकाशतायाश्चाधिक्येऽपि विषये विशेषाभावात् । स्वरूपमेव विशेष इति चेन्न । तस्या- नुगमाननुगमाभ्यामनुपपत्तेः प्राक्प्रध्वंसाभावयोश्च स्व. रूपतोऽविशेषेऽपि कतरो भूतव्यवहारस्य कतरश्चानागत- व्यवहारस्योपाधिरित्यनुयुक्त कार्यभेदजनकतया च त- निरुक्तावुत्तरे पूर्वप्रत्युक्तां पूर्वतापरतानिरुक्तिं विना जन्यजनकत्त्वाज्ञानमिति । उपाधिभेदाच्च कालभेदे यो- ऽप्येकतयाऽभिमतः कालः सोऽपि चन्द्रसूक्रियाद्यस- ङ्योपाधिभेदसम्भवेन नाना स्यात्तत्राऽयमेवोपाधिर्नाय- मितिचाऽविनिगम्यत्वात् प्रतिक्षणस्वभावभेदवादिपक्षे च नानाक्षणेषु वर्तमानत्त्वादिव्यवहाराथमुपाध्यनुसरणावश्य- म्भावेनोक्तोपाधिदोषग्रासस्यैवापातादिति । # स्पादिति * ग्राहकविज्ञानविषयत्वमिदानीम- ·धर्तमानत्त्वलक्षणखण्डनम् । १२४५ तीतकालस्पापि सम्भवति तदर्थमुक्तं ग्राहकविज्ञाना. श्रय इति । कालान्तरग्राहकविज्ञानाश्रयत्वमतीतका- लस्थाप्यस्तीति तदर्थ ग्राहकविज्ञानविषय इत्युक्तम् । वर्तत इति कालग्राहिविज्ञानं यस्मिन्काले जायते तस्य कालस्य तज्ज्ञानविषयत्वं वर्तमानत्वमित्यर्थः । वर्तमानकाललक्षणमुक्काऽतीतकाललक्षणमाह * व. समानेति* एतद्वर्तमानकालोपाधिभूतज्ञानप्रागभावा- वच्छिन्नः कालोऽतीत इत्यर्थः । एतत्प्रध्वंसावच्छिन्नश्च कालोऽनागत इत्याह *तदिति इदानीं भागभावप्रध्वं. सनिरुक्तौ पूर्वोक्तं दृषणं परिहरनाह * प्रागिति * प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदसद्भावे मानमाह *प्रागिति स्वभावभूतस्यैव प्रागभावादिगतविशेष- स्थ कार्य प्रागवस्थामनागतव्यवस्थां चाऽऽदा. य लक्षणे तेनेतरत्कार्यद्वयकारणत्वमभावलक्षणमि- त्यर्थः । यदि हि वर्तमान इति प्रत्ययाधारत्वं तद्विष. यत्वं च वर्तमानता तर्हि तेन ज्ञानेन स्वरूपमपि ग्रा- थं स्यादुपाधिग्रहणं विनोपहितग्रहणादर्शनात्तच वै. शेषिकपक्षे नास्तीति वर्तमानज्ञानं न स्यादित्याह * मै- धमिति * अस्वप्रकाशवादिमते ज्ञानान्तरवेद्यत्वमिष्ट- मतो ज्ञानान्तरेणोपाधिभूतज्ञानग्रहे वर्तमानताव. भास इत्यत आह *ज्ञानेति* असौ वर्तमानः कालो मया दृष्ट इति ततज्ञानविषयत्वं तदाधारत्वं च तस्य कालस्य गृह्यते तदा तेनापि वर्तमानता गृही. तेति दृष्ट इत्यतीतप्रत्ययस्य वर्तमानार्थग्राहितया दृश्यत इति वर्तमानाकारतापत्तिरित्यर्थः । इष्ट इति ·१२४६ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे ज्ञानस्थ वर्तमानाकारतापत्तौ च स्वप्रकाशपक्षेपि निस्तार इत्याह *अत इति कथमित्याकाणायामा यावानिति* वर्तमानाकारज्ञानविषयज्ञानकालस्य ज्ञ नसम्बन्धः स दृष्ट इति ज्ञानस्याप्यविशिष्ट इत्यर्थः ज्ञानान्तरेण ज्ञानावच्छिन्नवर्तमानत्वग्राहकदृष्टइत्याक रस्य दृश्यतइत्यकारापत्तिरित्युक्तमयुक्तं ग्राहकज्ञाने र काशत्वाविशेषादित्यत आह*स्वति ज्ञानस्य स्वप्रक शत्वेन स्फुरणेऽपि पूर्वोक्तज्ञानविषये नास्ति विशे इत्यर्थः । कथं विशेषाभावः कालविशेषणज्ञानस स्वग्राहकज्ञानादभेदाख्यविशेषस्य भावादिति शङ्कर * स्वति * स्वशब्देन सर्वनाम्ना ज्ञानमात्राभिधा ने ज्ञानान्तरमपि स्वयमेवेति स एव व्यभिचारस्त विशेषाभिधाने नान्यस्मिन्वर्तमानकालेन्तयक्तिघटि तं लक्षणमित्यव्याप्तिरिति परिहरति * नेति * य दुक्तं प्रागभावप्रध्वंसयो स्वाभाविकभेदमादार व्यवस्थेति तत्राह * प्रागिति * अन्नुयुक्त कार्यभेद जनकतया या निरुक्तिः सेवासदुत्तरं तस्मिन्नुत्तरे य पूर्वनिरस्ता पूर्वापरता तनिरुक्तिं विना जन्यजनक स्वाज्ञानमित्यन्योन्यश्रय इत्याशयः। इतश्चोपाधिभेदा कालभेद इत्ययुक्तमित्याह*उपाधीति* योऽप्येकत याऽभिमतो वर्तमानः कालः सोऽप्यनेकसूर्यक्रियाधन- तोपाधिसम्भिन इत्येकोपाधिविशिष्टोऽप्युपाधिभेदा. दनेकः स्यादित्यर्थः । तत्र सूर्यपरिस्पन्दस्यैषोपाधि- स्वन्न . चन्द्रादिपरिस्पन्दानामवर्जनीयतया सन्नि- पानासेषामित्यत आह * तत्रेति * तास्वनन्तक्रियासु D ·वर्तमानस्थलक्षणलण्डनम् । १२४७ मध्य एकस्या एव क्रियायाः कालोपाधिस्वमित्यत्र मानाभावेन निर्णयाभाव इति यावत् । वैशेषिकप. कपक्षोक्तंदोषं सर्वक्षणेषु कालस्वभाव एव भियत इति सुगतमतेऽप्यतिदिशति *प्रतीति येन स्वाभा- विककालभेदोऽङ्गीक्रियते तेनापि वर्तमानोऽनेककाले. ध्वनुगतवर्तमानबुख्यादिसिद्धये वर्तमानत्वं कश्चि. दुपाधिरुपन्यसनीय एवमतीतेष्वतीतत्वमनागतेषु चानागतत्वमित्यनुगतोपाधिनिरुक्तौ पूर्वोक्तानामेव दृषणानां तत्र सत्त्वं क्रियावच्छदमन्तरेण वर्तमान स्वाधसिडेरित्यर्थः। इति कालखण्डनम् । संशयखण्डनोपक्रमाय सङ्गतिं करोति । ११४ संशयखण्डनारम्भः । ननु तथाऽपि तावद्विषयभेदेना ऽवश्यं भवितव्यं प्र- तीतिभेदस्य दुरपन्हवत्त्वादतः सामान्यतः सिद्धौ वि. शेषतो विवेचनाशक्तौ भेदे संशय एवास्तामितिचेन्न । संशयस्याऽपि निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तथाहि-संशयस्य निश्चयात्किमुपाधिकृतो विशेष, उत जातिकृतः । आ- घे किं विषयविशेषणोपाधिना उत कारणविशेषेण उता- न्येनैव केन चित्सम्बन्धिना कृतः । न प्रथमः तस्याऽ निर्वचनात् । उयभकोटिविषयः संशय इति चेन्न । कोटिद्वयसमुच्चयनिश्चयस्याऽपि संशयत्त्वप्रसङ्गात् । प्र.

·१२४८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे तीतिरेव नैवमितिचेन्न । भेदाभेदप्रतीतिनां शाहस्वप्न दिप्रतीतीनां च तादृशां सम्भवात् । समुच्चयप्रका कोट्योरविरोधः प्रकाशते संशयेतु विरोध इतिचेन्न पीतः शङ्ख इत्यादिषु पीतत्त्वशङ्खत्त्वादे भिन्नाश्रयता नियम विरोधं जानतोऽपि प्रत्ययात् । तथाऽपि तर बुद्धौ न भासते विरोध इतिचेन्न । कथमेवमिति प्रका शेऽपि तत्प्रकाशात् । तयोरेकाश्रययोर्विरोधप्रतीतरव श्योपेक्त्वात् । मिथ्याधियस्ता इति चेन्न । संशयस्या भवहिरतत्त्वबुद्धितयाऽङ्गीकारात् । तत्त्वातत्त्वबुद्ध्योर ताविषयत्त्वेन विशेषाभावात् नहि मिथ्यारजतबुद्धीरजत बुद्धिरेव न भवति । * नन्विति * वर्तते वय॑त्यवतिष्टेति प्रतीति भेदस्यानुभवसिद्धतया उपलपितुमशक्यत्वात्प्रतीते निर्विषयतयाऽसम्भवाद्भवितव्यं तेनापि तस्य चा ऽयमसाविति विशेषदर्शनासम्भवे सामान्यग्रहणं विशेषाग्रहणसहितं कालविषयसंशयं जनयति ते संशयैककोटिनिविष्टतया कालसिद्धिरित्यर्थः । सं शयस्यैव निर्वचनानहतया कथं कोटितया कालसि डिरिति परिहरति * नेति * तदनिर्वचनं दर्शयित विकल्पयति * तथाहीति * उपाधिकल्पं विधा विकल्पयति * आद्य इति * विषयविशेषितः क. विधर्म एवंविधविषयमवगाहमानरूपवत्तकारण- ·संशयखण्डनम् । १२४९ विशेषितः. कश्चिद्धर्मः तनिष्ठः साधारणंधर्म- दर्शनजन्यत्वादिरूप उन विषयकारणव्यातरिक्तंना. म्येन सम्याम्धिना विशेषितस्तनिष्ठो धर्म इति वि. करूपानामर्थः । सम्बन्धिनेति विशेषणं अतिप्रसङ्गपरि- हाराय । विषयविशेषकृतं संशयस्य निश्चयात् भे. दं दूषयति नेति * संशयस्य विषयनिर्वचनं शङ्कते * उभयोति * अनेककोट्यवलम्बिज्ञानं संशय इत्यर्थः । अनेककोटिसमुच्चयमात्रज्ञानं संशय उत विरोध्यने- ककोटिज्ञानमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * कोटिद्वयसमुच्चयनिश्चयज्ञानं यत्र जायते तत्राति- व्याप्तिरित्यर्थः । एकस्यानेककोटिसमुच्चयमुल्लिंग्वन निश्चय एवं नास्ति तत्कुतोऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * प्रतीतिरिति * अफ्रकान्तवादिमते भिन्नाऽभिन्नश्च घटः सन्नमश्चत्यादिप्रत्ययस्य स्थाणुश्च पुरुषश्चेति श. 'ब्दनिश्चयस्य च स्वप्नेन्द्रजालादिप्रत्ययस्य च सम्भ- वान्मैवमिति परिहरति * नेति * द्वितीयं शङ्कते *समुच्चयेति* विरोधप्रकाशे सति समुच्चयज्ञानं संश- यस्तदप्रकाशे तु निश्चय इति विशेष इत्यर्थः। अति- व्यापकमिति परिहरति * नेति * पीतः शङ्क. इति पीतत्वशङ्खयोर्विरोधज्ञानात्तस्यैव पित्तदुष्टेन्द्रि यस्य पीतत्वशङ्खवयोर्मियोविरुद्धयोरेकस्मिन् धर्मिणि ग्रहदर्शनाद्विमहानेककोटिज्ञानं संशय इत्येतदतिव्याप्तं पीतत्वशङ्खत्वयोभिन्नाधिकरणत्वेन विरोधादित्यर्थः । आदिपदेन पयस्तिक्तमित्यादिसङ्ग्रहः । यद्यपि स. हानवस्थानलक्षणो विरोधो ज्ञानान्तरेण गृह्यते तथापि १५७ ·२ १२५० खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे न तेनैव गृह्यतेऽतोविरोधग्राहकत्वे सत्यनेकको लम्बित्वं संशयलक्षणं त्वदुक्तस्थले नास्तीति नातिः प्तिरिति शङ्कते *तथापीति कथमयं शङ्खः पीतः ३ दित्यत्र कथमित्यंशस्य विरोधग्राहकत्वाच्छषस्थ कोटिखयग्राहकत्वाद्विमर्शरूपप्रत्यये ऽतिव्याप्ति परिहरति * नति * यद्यपि विमर्श विरोधः स्फुर तथापि पीतः शङ्ख इत्याश्रयतया प्रतीयम याविरोधो न स्फुरतीत्यत आह * तयोरिति * : ग्रहणव्यतिरेकेण तद्गतविरोधादित्यर्थः । पीतः इत्यादिषु समुच्चयविषयासु यद्याविरोधो भाति थापि मिथ्याधियस्ता आमिथ्यात्वेन च विधि संशयलक्षणं विवक्षितमतो नातिव्यासिरिति शह * मिथ्यति * संशयस्यापि मिथ्यावुन्हित्वेन वं काराविशेषणासिडिरिति परिहरति * नेति संशयस्य तत्त्वबुद्धित्त्वमतत्वबुद्धित्वं च विभ्रमस्येर पगम्यापि विशेषणं दूषयति * तत्वति * तयोस् स्वातत्त्वबुद्धित्वन सत्यपि विशेषे विरुहानेकप्रकारा गाहित्वऽविशेषस्तावन्मानस्यैवाऽऽभासत्वप्रयोजक- त्वेन तथत्यादिविशेषणमुपादेयं वैयदिविशेषण मुक्त्वा विशेषणान्तरोपगमे हेत्वन्तरापाताचेत्यर्थः तत्वातत्ववुद्ध्योरेकविषयत्वसम्भवे दृष्टान्तमाह में नहीति * लक्षणान्तरं शङ्कते। ११५ संशयस्य लक्षणान्तरखण्डनम् अव्यवस्थितकोटिद्वयविषयः संशय इति चेत् । के- ·संशयखण्डनम्। यमव्यवस्थितता । पाक्षिकतेति चेत् । न पर्यायं पृच्छा- मोऽपि न कि काटिद्वयस्वरूपमेवोत कोटिद्वयस्य धर्मः कश्चित् । आये कोटिद्वयनिश्चयेन सहाविशेषस्तदव- स्थः । द्वितीये यद्यसौ केन चित्प्रमाणेन सिद्धः तदा तस्यैत्र. कोटिद्वयाश्रिततधर्मविषयस्य संशयत्त्वप्रसङ्गे- न प्रमाणत्त्वव्याघातः । अथ कस्य चित्प्रमाणस्य नासो विषयः, नास्त तर्हि विषयकृतो विशेषः। एतेनान्योऽपि यः कश्चिद्विषयविशेषः स्थाणुतदभावपुरुषतदभावादिरूपो- ऽभिधीयते सोऽपि निरस्तो वेदितव्यः । अत्यन्तासत एव च तस्य प्रतिभासे जितं जिनरसख्यातिवादिभिः । कचित्सतश्चेत्तत्रैव प्रसङ्गः । * अव्यवस्थीति * समुच्चयग्राहकनिश्चयस्य स्था. णुः पुरुषश्चेतिरूपस्थ व्यवस्थितविषयत्वादव्यवस्थि- तानेककोटिविषयत्वं च संशयलक्षणमतो नातिव्या. प्तिरित्यर्थः । ज्ञानस्यैव लक्षणविशेषणत्वाव्यवस्थित त्वशब्दार्थः त्वया कथनीय इति मत्वा पृच्छति *केति* पर्यायेणोत्तरमाह * पाक्षिकति * तदर्थप्रश्ने शब्दपर्यायकथनं कथय कथं घटनांप्राञ्चतीत्याह *नेति* किं तर्हि पृच्छ यत इत्यत आह * अपि विति* अव्यवस्थितत्वं कोटिद्वयस्वरूपं तद्धर्मों वेति विक- ल्पार्थः । अनेककोटिनिश्चयस्य पूर्ववत्संशयत्वप्रसङ्गो दु- र इति प्रथम प्रत्याह #आयइति दितीयेऽपि तस्मि-

·કરકર
खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छंदे
नधर्म किञ्चित्प्रमाणमस्ति नवेति विकल्प्य प्रथमः
वदति द्वीति धर्मिग्रहणमन्तरेण तदाश्रितधर्मग्र
योगात्तत्प्रमाणं पाक्षिकत्वधर्मविशिष्टकांदिव्यग्र
मिति संशयलक्षणं तवातिव्यापकमिति परिहरति
तिद्वितीयं शङ्कतं *अथेति यन्न केन चित्प्रमीय
नास्ति शशशृङ्गवदिति भवदभ्युपगमात्पाक्षिकत्व
सिद्ध्या तविशिष्टसंशयलक्षणामिडिरिति दूषयति
ति* उक्तन्यायं पक्षान्तरेऽप्यतिदिशाति * एतेने
स्थाणुनिष्ठस्तदभावनिष्ठो वा पुरुषनिष्ठस्तदभाव
वाऽन्यो वा कश्चिद्विशेषोस्ति तद्विशिष्ठानेककोटिनि
यत्वं संशयत्वमित्यत्रापि विशेषस्य प्रमितत्वाप्रति
त्वविकल्पोक्तदूषणं तुल्यमित्यर्थः । किश्चाप्रमितं
त्प्रमायत किमसदव उत वाचत्सदितिविकल्प्य प्र
शून्यख्यातिप्रसङ्ग इत्याह * अत्यन्तेति * द्वित
दूषयति * कचिदिति * यत्र सत्वं तत्र प्रमितते
तत्प्रमायामतिव्याप्तिरित्यर्थः ।
विषयविशेषोपाधि निराकृत्य कारणविशेषो
धिं निराकरोति ।
११६ संशयस्य निश्चयात्कारणविशेषप्रयुक्तलक्षण्यस्य खण्डन
नापि द्वितीयः कारणविशेषोहि विशिष्य सामः
स्थात्तदेकदेशो वा । नाद्यः तस्या अप्रत्यक्षत्त्वेन तदु
पहितस्य प्रत्यक्षतोऽवगमानुपपत्तेः । नच तस्या अनुभे
यत्त्वं लिङ्गासम्भवात् । कार्यविशेष एव लिङ्गमितिचे
न्न । कार्यतगस्यैव विशेषस्य
चिन्त्यमानस्याद्याप्य

·संशयखण्डनम्। १२५३ प्राप्ते जातिभेदस्य दूषणीयत्त्वात् । नापि द्वितीया दृश्य- स्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेविशेषहवस्मरणा- देश्च साधारणधर्मविशेषद्वयज्ञानप्रत्यक्षादावपि हेतुत्वे- न साधारण्यात् । अदृश्ये च तस्मिलिङ्गाभावात् । तेन कार्ये विशेषजात्याधानस्य निरस्यत्त्वात् । तस्या अ- विषयत्त्वेनानुव्यवसायसाक्षिककार्यगतविशेषभिवनाऽसा- मर्थ्यात् ! * नापीति तदुपपादनाय विकल्पयति * कारणे. ति *अनिष्टप्रसङ्गन प्रथम मिराकराति * नेति * उ. पाधिप्रत्यक्षत्वे सत्येवोपहितप्रत्यक्षत्वं दृष्टं दण्ड्यादौ सामग्यश्चाप्रत्यक्षत्त्वात्तदुपहितस्य संशयत्वस्य प्र. त्यक्षत्वन्न स्यात्प्रत्यक्षं च तत् दृश्यत मानसवेद्यत्वा- दित्यर्थः। सामग्या अनुमेयत्वात्तदुपाधिकं संशय. त्वमप्यनुमेयमस्तु तत्राह * नचेति * लिङ्गाभावो. ऽसिद्धः सामग्रीजन्यकार्यगतविशेषस्यैव लिङ्गत्वादि- ति शङ्कते *कार्येति* ज्ञानगतपाक्षिकत्वलक्षणविशे. षसिहौ तदरलेन सामग्रीविशेषसिद्धिस्तत्सिडौ च तदुपाधिकविशेषसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयान्न कार्यगत. विशेषोऽद्यापि लभ्यत इत्यर्थः । तर्हि संशयत्वजा. तिरेव सामग्रीलिङ्गमास्तामित्यत आह * जातीति * नाप्यर्थापत्तितस्तत्सिद्विरुक्तन्यायेनानुपपद्यमानार्था- भावान्नाप्यागमतः कृतकस्याकृतकस्य वा तद्विषय. स्थादर्शनानाप्युपमानतस्तस्य सादृश्यमात्रविषय-

·१२९४
खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे
वा(दांववो धनोप्युपधाअभिप्रायःभावा)नाप्य
इति द्रव्यम् । सामग्येकदेशः संशयत्वोपाधि
द्वितीयं दूषयति * नापीति * दृश्योऽसावदृश्यो
विकल्प्यं दृश्यपचे दोषमाह *दृश्यस्येति * साधारण
मज्ञानं कोटिवयरूपविशेषस्मरणं च यदा मनसा गृ
विधीयते वा तदा तत्र साधारणधर्मविशेषद्वयः
रणप्रत्यक्षादावपि विषयतया हेतुत्वेन साधारण
दर्शनादौ संशयोपाधित्वन्न सम्भवति तत्प्रत्यक्षादा
प्यन्यथासंशयत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। आदिपदेनानेकघर
दिसङ्ग्रहः स्मरणादेरित्यत्रादिपदेन तदभिधानस
हाअदृश्यपक्षे दोषमाह *अदृश्ये चेति लिङ्गाभाव
व स्पष्टयति *तेनति तेनादृश्यसामग्न्यैकदेशेन क
संशये विशेषणज्ञानस्य संशयत्वसामान्यसम्बन्धर
क्षणस्य चानिरसनीयत्वात् लिङ्गाभाव इत्यर्थः । अ
श्यत्वे च संशयग्राहकानुव्यवसायप्रत्यक्षे स्फुरणमा
तस्य न स्यादतश्चोपाधिघटितरूपस्यानिर्णयाद्भदोपि
सियेदित्याह * तस्येति * उपाधेरप्रत्यक्षतया तदुर
हितविशेषस्याविषयत्वनानुव्यवसायज्ञानं यन्मम र
शयो जात इति तद्विषयस्तत्कार्य संशयज्ञानं तद्ग
विशेषीभवितुन्नास्य सामर्थ्य संशयविषयप्रत्यक्षे तद
ग्रहणादिति योजना।
अन्येन केन चित्सम्बन्धिना संशयस्य निश्चया
विशेषः कृत इति पक्षं दूषयति ।
(१) एतदन्तर्गतीग्रन्थः पुस्तकानुरोधाद्यथावत एव स्थापित
इति बोध्यम् ।

·संशयखण्डनम् । १२५५ ११७ सम्बन्धिकृतोनिश्चयाद्विशेषः संशयस्येतिपक्षखण्डतम् । नाधि तृतीयः तस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । च द्वि. तीयः धर्मिस्वरूपादेरपि तद्विषयतया संशयितत्वप्रसङ्गात्। नचैवं, नह्ययं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशये सतीदमा परा- मृष्यमाणस्योईत्त्वशालिनो धर्मिणः स्वरूपसत्त्वेऽपि स्वरूपमेव भवति नवेति तद्रष्टुरभिमानो व्यवहारोवा, किं नाम ? तत्र स्वरूपसत्त्वमात्रांशावलम्बिनस्तस्य ज्ञा- नस्य निश्चयत्वमेव । ततः किमिति चेत् एकस्यैव ज्ञान- स्य निश्चयत्वसंशयत्वजातिसङ्करः । स प्रामाण्याप्रामा- ण्यवह्नविष्यतीति चेन्न । अत एव हि तयोरपि जाति- वानङ्गीकारः, किंनाम ? तथाभूताऽनथाभतार्थतालक्षणा- पाधिद्वयरूपतास्वीकारएव तयोः। यदाच संशयत्वनिश्व- यत्वलक्षणजातिद्वयसम्भिन्नं तद्विज्ञानमास्थीयते तदा क. ञ्चिद्विषयमपेक्ष्य संशयत्वं कश्चिदपेक्ष्य निश्चयत्वमित्या- पेक्षिकी जातिव्यवस्थितिरित्यपूर्वः पन्थाः । ईदृशस्य प- थः पान्थेनापि भवता किंनियामकमभिधेयं येन धर्मि- णि तस्य निश्चयत्त्वं व्यवतिष्ठते । विशेषद्वये च संश- यत्वं विशेषदर्शनादर्शने इतिचेत् । तर्हि भवति स्थाणोः स्थाणत्वं पुरुषत्त्वं पुरुषस्य विशषः प्रतीयते चासाविति विशेषदर्शनात्तत्राऽपि निश्चयप्रसङ्गः ।

·खण्डनखण्डस्वाधे चतुर्थपरिच्छेदे
* नापीति * कुत इत्यत आह *. तस्यों
विषयकरुणातिरिक्तस्योपाधेद्दर्शयितुमशक्यत्वादि
यावत् । संशयस्य निश्चयात्किमुपाधिकृतो विशष
जातिकृत इति विकल्प्य प्रथममपाकृत्य सम्प्रति
तीयं दूषयति * नंति * संशयत्वजात्यधिकरण
नस्य संशयत्वे तद्विषयजातस्य संशयितत्त्वादयं र
णुर्वा पुरुषोवेत्यत्रेदमा निर्दिश्यमानधादिस्वर
स्थापि तद्विषयतया संशयितत्वं प्रसज्येत नित्र
विषयस्य निश्चितत्ववदिति हेतुमाह * धर्मीति
अस्तु को दोष इत्यत आह * नचेति * कुत इतः
आह * नहीति * स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशयसः
इदमा परामृश्यमान ऊर्द्धताविशिष्टों धर्मी तस्य है
रूपसमयेवि किं तत्स्वरूपं भवति नवेति द्र
संशोभिमानव्यवहारौ न स्त इत्यर्थः । किं त
तत्र स्यादित्यत आह * किमिति * तत्र संश
विषये स्वरूपसत्तांशमात्रज्ञानस्य निश्चयस्वमेव,
"सर्वज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय"
इति भवता स्वीकारादित्यर्थः। स्वाभिप्रायमेव प्रय
पूर्वकं व्यक्तीकरोति *तत इति धर्मिज्ञाने निर्णयत्वं ति
शेषांशे संशयत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिवयस्यै
स्मिन्संशयज्ञाने सङ्करप्रसङ्ग इति यावत्। यथा प्रमात्व
प्रमात्वयोरस्मिन् ज्ञाने धर्मिप्रकारभेदमादायागी
कारस्तथा संशयत्वनिर्णयत्वयोरपि सङ्करः धर्मिी
कारभैदादविरुद्ध इति शङ्कते *स इति प्रमात्वाप्रमा
स्वयोरपि जातित्वं नाङ्गीक्रियते साङ्कर्यबाधाकिन्तु

·संशयखण्डनम् । १२५७ पाधित्वामिति परिहरति * नेति * यचजातित्वं कि न्तर्हि, उपाधिता उपाधित्वे वा क उपाधिरित्यत आह * किमिति * अबाध्यार्थत्वं बाध्यार्थत्वं च प्रमावा. प्रमात्वयोरुपाधिरित्यर्थः । एकस्यामपि ज्ञानव्यक्ती विषयांशकृतभेदेन जातियस्य व्यवस्थितिरविरु- अत्युक्तमनुवदाति दूषयितुं यदेति ज्ञामव्यक्तः स्वतो निरंशत्वाविषयभेदकृतभेदानुपपत्तेर्जातम कृत्स्नव्य- क्तिगतत्वादापेक्षिकी व्यवस्थितिः कल्पयितुमशक्येत्या र्थः। एवम्भूतव्यवस्था निर्णायक किश्चिन्न पश्याम इत्या- ह* ईशस्यति * यदाऽऽपेक्षिी जातिमङ्गीकृत्यापि धर्माशे विशेषछये संशयत्वं जातिरङ्गीक्रियते तदा व्यवस्थापकं वाच्यमन्यथा नियमस्याऽऽकस्मिकत्व- प्रसङ्गस्तच न शक्याभिधानमित्यर्थः । विशेषालम्ब. नत्वं यत्र तत्र निर्णयत्वं विशेषानालम्बने तु संश. यत्वमिति विशेषालम्बनवानालम्बनत्वे विशेष इति शङ्कते * विशेषेति - तर्हिस्थाणुपुरुषयोः स्थाणुस्व. स्य पुरुषत्वस्य च विशेषस्य दर्शनं निर्णयत्वनियाम. कमस्तीति विशेषबयांशेपि निर्णयत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * तहीति. स्थाणोः स्थाणुत्वं पुरुषस्य पुरुषत्वं यचाप विशे. षस्तथापि युक्तः संशयो यतः संशयात्पूर्वनास्ति विशेषदर्शनमिति शङ्कते । ११८ संशयात्पूर्व विशेषदर्शनासस्वेन संशयेऽप्यनुपपत्तिः। संशयात्पूर्व नास्ति विशेषदर्शनमिति युक्तस्तत्रापि संशय इतिवेन्न । धर्मिधियः पूर्व तर्हि कथं तद्गतविशेषदर्शनं स्यात्।

·१२५८ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
संशयकाले चाऽस्ति विशेषदर्शनमित्यनन्तरं तर्हि संश
ऽननुवृत्तिप्रसङ्गाऽपि युक्त एव । तदीयविषयाविशेषाद्
तिरिक्तस्य विशेषस्य दर्शनं विवक्षितमिति चेन्न । स्थाण
पुरुषावेति संशयानन्तरं दारुमयो मांसमयो वाऽय
संशयो नोपपद्यत तदुभयमयत्वातिरिक्तयोः स्था
त्वपुरुषत्वयाविशेषयोः पूर्वज्ञानेनोलिखितत्वात् । अ
तरविशेषदर्शनं संशयप्रतिरोधकं संशयेन तूभयोरुपद
नमतो नोक्तदोषप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि स्थाणुः पुरुषश्रे
कुतोऽपि विभ्रमे जाते दारुमयोवा मांसमयो वेति संश
प्रतिरोधीन स्यात् पूर्वज्ञानेन विशेषद्वयोपदर्शनस्य :
तत्वात् । विशेषदर्शनं हि विशेषनिश्चयो विवक्षितो
विशेषज्ञानमात्रं येन संशयोपनीतादपि विशेषात्संश
प्रतिरोधः प्रसज्यतेति चत् । मैवम् । संशयेन यावुपदा
तौ विशेषौ तत्र न संशयस्य निश्चयत्त्वमिति व्यवस्था
सिद्धायामुपदर्शितनियामकसिद्धिर्भवति सिद्धे चाऽसि
नियामके संशयस्य विशेषद्वयं प्रति निश्चयत्वं नास्ती
सिधे दित्यन्यान्याश्रयापत्तेः को वारयिता ।
* संशयादिति * अतिप्रसङ्गन निराकरोति
नति * धर्मिज्ञानात्पूर्व धम्मिनिष्ठतया विशेषदः
नासम्भवाविशेषादर्शनानन्तरभावित्वं संशयनिर
मकं धर्यशज्ञानेऽस्तीति तत्रापि संशयत्व प्रर

·संशयखण्डनम्। : १२५९ तत्र इत्यर्थः । यद्यपि संशयोत्पत्तेः प्राग्विशेषदर्शनं नास्ति तथापि संशयकाले तत्र विशेषस्य दर्शनान्न तत्र संशय इत्यत आह * संशयेति * तदानीन्तनबि- शेषदर्शनमादाय यदि निर्णयो युक्तस्तहि धारावा- हिकतया संशयज्ञानं जायते इति स्थितिः तत्र प्रथ- मस्य विशेषदर्शनानन्तरभावित्वाभावेपि दितीय- प्रभृतीनांतदस्तीतिसंशयाननुवृत्तिप्रसङ्गो युक्त इत्यर्थः । संशयज्ञाने योऽसौ विशेषः प्रकाशते तस्मायति- रिक्तस्य विशेषस्य पूर्वक्षण दर्शनं निर्णयत्वनियामकं प्रथमसंशयेन स्थाणुत्वपुरुषत्वग्राहकं नास्त्येव स्थाणुत्वपुरुषत्वयोर्वितीयादिसंशयेऽपि वि. षयत्वादतो युक्ता संशयानुवृत्तिरिति शङ्कने * त- दिति * स्थाणुर्वा पुरुषोति प्रथमसंशय उत्पद्यते. ऽनन्तरं दारुमयो मांसमयोवेति संशयो यत्र तत्र द्वितीयसंशयो न स्यादिति दूषयति * नेति * कुत इत्यत आह * तदिति तदुभयं यद्दारुमयत्वं मांस- मयत्वं तद्यतिरिक्तस्य स्थाणुत्वादिविशेषस्य पूर्व- ज्ञानेनावगाहनादिति यावत् । एकस्यैव विशेषस्य पूर्व. क्षणे दर्शनं निर्णयनियामकं तत्संशयविरोधि संशय तु स्थाणुत्वपुरुषत्वविशेषज्ञयदर्शनमतः पूर्वसंशयेन विशेषावगाहनेप्युत्तरसंशयोत्पत्तिरिति शत * अन्येति * अनाप्तवचनादितः कुतोपि भ्रमकारणात् स्थाणुश्च पुरुषश्चेत्येकस्मिन् धर्मिणि कोटियसमु. चयभ्रमानन्तरसंशयानुत्पत्तिस्तत्पचे न स्यादित्युक्तं तन्त्र हेतुमाह * पूर्वति * निश्चयरूपज्ञानं विशेषद-

·१२६० मण्डममण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे
शनपदेन विवक्षितं सन्देहात्तिस्थले प्रथमस्य
न्देहरूपस्वान्न विशेषदर्शनत्वमिति भवत्येव स
हानुवृत्तिरिति स्वाभिप्रेतं नियामकं गढ़ते .
शेषेति * स्थाणुर्वा पुरुषोवेति ज्ञानस्य स्थाणुर
रुषत्वविशेषडये संशयत्वमेव
नतु
निर्णयस्वमिति
वस्थासिडावुक्तनियामकसिडिस्तत्सिद्धौ ततस्य
शयत्वसिद्धिरिति परस्पराश्रय इति परिहरति *
वमिति
पाते।
११९ एकधर्मिनिष्ठत्त्वेनैव विरोधेऽनङ्गीकृते दोषपरम्परा ।
स्यादेतत् संशयज्ञानस्य धर्मिविषयत्वेऽभ्युपगर
मानेऽर्डवैशसमापद्येत तच्च तदनभ्युपगम एव निवर
तेन धर्मिज्ञानं निश्चयात्मकमन्यदेव स्थाणुर्वा पुरुषोवे
चान्यदव संशयज्ञानमित्यभ्युपैष्याम इति चेत् । मैवा
एकधर्मिसम्बन्धोपनयनव्यतिरेकेण स्थाणुत्वपुरुषत्व'
विरोध एव नास्तीति स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्येतदेव न रु
नहि यस्य कस्य चित्स्थाणुत्वेन यस्य कस्य चित्पुरुष
विरुद्धयते । एकधर्मिसम्बन्धमनन्तर्भाव्य विरोधे जग
तयोरन्योन्यस्य व्यतिघ्नतोरसत्त्वमेव प्रसज्येत । तस्य :
मिणो वा पुरुषत्वनिश्चयाधथा संशयो निवर्तते नोत्पध
वा तथा स्वात्मनः पुरुषत्त्वनिर्णयात्संशयो निवर्तेत नोत
घेत वा, विशेषाभावा द्यथाऽयं द्रष्टुर्न स्वशरीरविषय

·संशयखण्डनम् । १२६१ संशयः तत्रैव पुरोवर्तिविषयोऽपि नासौ । कथं चेदमर्थेन सामानाधिकरण्याभिमानः योऽयमूर्खताधर्माः स किं स्थाणुरुत पुरुष इति । कस्माद्वा प्रत्यभिज्ञानादयोऽप्ये. कं ज्ञानमङ्गीकृता इत्युच्छिन्ना विशिष्टविज्ञानसङ्कथा । सञ्जातश्च गौरश्वः पुरुष इतिवद्विशकलितो विज्ञानसं- सार इत्यास्तां विस्तराभिनिवेशः । * स्यादेतदिति * संशयज्ञानस्य धर्मिविषय. स्वाङ्गीकारे धर्म्यशे निर्णयत्वं प्रकारांशे संशयत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिसङ्कर आपोत यदा तु ध. मिज्ञान व्यवहितक्षणोत्पन्नमन्यत्तदा धर्मिज्ञाने निर्ण- यत्वमन्यस्मिन्प्रकारज्ञाने संशयत्वमिति एकस्याः सं- शयत्वमनिर्णयत्वमिति नार्द्धवैशसमित्यर्थः स्थाणुस्व पुरुषत्वलक्षणकोटिवयस्यैकधर्मिसम्बन्धास्फुरणे पिरो- धास्फुरणात्स्थाणुर्वा पुरुषोवेति वाकारार्थसामाना- धिकरण्यप्रतीतिर्न स्यादिति दूषयति * मैवमिति एकधर्मसम्बन्धव्यतिरेकेण तयोरविरोधमेव स्फो. रयति * नहीनि * दोषान्तरमाह * एकधर्मीति * एकर्मिसम्बन्धव्यतिरेकेण पदि तयोः स्वरूपादेस्त- स्वमेव विरुद्धं तदा भिन्नाधिकरणयोरपितयोः स्वरूपन्न स्यादित्यर्थः । किश्च विशेषव्यस्य पुरोवर्तिसामाना- धिकरण्यानङ्गीकारे पुरोवर्तिनः पुरुषत्वनिर्णय एवं संशयविरोधीति तस्य द्रष्टुः स्वशरीरे पुरुषत्वनि- बयः संशयविरोधीति किं न स्यादेकविषयत्वं पिना

·રદર
खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे
विरोधित्वेऽविशेषादित्याह * तस्येति * सदृष्ट
न्तं स्पष्टयति * यथेति * ज्ञानभेदवादिनः सामान
धिकरण्यानुभवविरोधोपि भवति इत्याह * क'
मिति * अभिमानमेव विशदयति * य इति
अयं घट इति विशिष्टज्ञानवदिदमर्थेन सामाना
करण्यादेकज्ञानत्वामित्यर्थः । स्थाणुपुरुषयोरिदमरे
सामानाधिकरण्याभिमानो नास्ति किन्त्विदम
वेकनिमित्तः सामानाधिकरण्यव्यवहार इत्यत आर
** कस्मादिति * आदिपदनायं घट इत्यादिसङ्ग्रहः
प्रत्यभिज्ञानस्थले स इत्यंशस्य भिन्नज्ञानत्वमिति ।
क्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । विशिष्टज्ञानं निराकुर्वता स
स्वलक्षणमिति सुगतमतमाश्रितं स्यादित्याह *सञ्जा
इति* असंसर्गाग्रहस्य विशिष्टव्यवहारजनकत्वे सु
पत्यादौ प्रसङ्गादभावे वाऽविशेषादौपाधिकविषयेऽi
प्रतीयमानविवेकाग्रहस्य तदभावादिति भावः।
अनुभवावष्टम्भन संशयस्य निश्चयविषयाद्विर
क्षणविषयत्वं भवतीति शङ्कते ।
१२० अनुभवबलाद्वैलक्षण्यनिरासः ।
नन्वस्ति तावदयं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति परस्परविरुद्ध
विगाही प्रत्ययः स स्वाविषयं तथाभूतमुपस्थापयिष्यति
न । उक्तबाधकैः सर्वप्रकारखण्डने परिशेषासम्भवातू
*नान्वति संशयस्तावदनुभसिद्धःसच स्वानुगुणं वि.
यमुपस्थापयतीत्यर्थः । असंभवेन निराकरोति नेति
जातिनिमित्तस्योपाधिनिमित्तस्य वाखण्डनात्प्रकारा

·संशयखण्डनम् । १२६३ रासम्भवात्कल्पितत्वं सविषयस्य संशयस्येत्यर्थः । इति संशयखण्डनम् । भावाभावपोः साक्षाबिरोधस्तदनुषनादन्यत्रोत यत्कल्पनं तहसियनुगतामतिविरोधखण्डनं प्रक्रमते। १२१ विरोधखण्डनारम्भः । यच्च स्वरूपमादाय विरुद्धार्थत्वमभिधीयते तदपि निर्व- क्तुं न शक्यते । तथाहि । भावतदभावयोः को विरोधः । सहानवस्थानमिति चेन्न । देशभेदेन सहाप्यवस्थानात् । देशाभेदेनेति चेन्न । संयोगाद्यव्यापकत्वं यद्यभ्युपैषि तथाऽप्यनुपपत्तिः प्रकारभेदेन तथाभावस्याभ्युपगमात् । तस्य पक्षे एकन प्रकारेणैकस्मिन् सहानवस्थानं विरोधः, संयोगाद्यव्यापकत्वानभ्युपगन्तृपक्षेच देशाभेदेन सहान- वस्थानं स इति चेन्न । तद्धि तदुभयात्रस्थानसाहित्यनि- षेधोवा तदुभयावस्थाननिषेधसाहित्यं वा स्यादाद्येऽप्रसि- द्वप्रतियोगिकत्वं, तदुभयावस्थानसाहित्यस्य क्वचिदप्य- प्रमितेः शशविषाणनिषेधादेश्व शशकेविषाणनिषेधादिरू- पत्वाङ्गीकारेण प्रसिद्धप्रतियोगिकत्वाभ्युपगमात् । यदाहैको “ वस्तुनः प्रतियोगिते'ति । अन्यश्च- "लब्धरूपं क्वचित्किञ्चित्ताहगेत्र निषिद्धयते"इति ।

·१२६५ खण्डमखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
*यच्चेति भावाभावयोरसहावस्थानं विरो
परस्परप्रतिक्षेपास्मकत्वमिति विकल्पयति तथाई
परेविरोधं शङ्कतं *सहेति एककालत्वं सहार्थ उत
क्यमुततदुभयैक्यामिति विकल्प्यप्रथमं प्रत्याह *ने
देशोदेनैकस्मिन् कालेघटतदभावयोरवस्थानादिरो
सिद्धिरित्यर्थः । तृतीयं शङ्कने * देशोति कालभेदे
स्मिन् देशे भावाभावावस्थानाविरोधासिद्धिरिति
तीयोबहिरेव दूषितो मन्तव्यः संयोगविभागशब्द
विशेषगुणानामव्याप्यत्तित्वमुन व्याप्पटात्तित्व
विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति * देशाभेदनापि स
नवस्थानानुपपत्तिः संयोगादेरेकस्मिन्द्रव्ये भा
भावोपगमात्तदव्यापकत्वमित्यर्थः । वितीयकल्प
टाक्षेण शङ्कते * प्रकारेति * योऽपि च वैशेषिकः
योगादेरव्याप्यत्तित्वमिच्छति तस्य पचे संयोगादे
भावावयोः सहानवस्थानस्याकाशादौ कल्पितप्रदेशे
भ्युपगमादेकास्मिन्देशे सहानवस्थानं भावाभावर
विरोध इत्यर्थः। आधुनिकस्याभिप्रायमाह * संयोग
दीति * अव्याप्यत्तिपक्ष एकेन प्रकारेणेति विशेष
मुपादेयं न व्याप्यत्तिपक्ष इत्याशयः । मतदयेपि
हानवस्थानशब्दार्थो निरूपयितुं न शक्यत इति परि
रति * नेति * सहपदस्य किमसमस्तेनानवस्थान
सम्बन्ध उत समस्तेनानवस्थानपदेनेति विकल्पार्थ
भावाभावयोरेकदेशकालसंसर्गोऽवस्थानं निषेधा
योगीत्युक्तं स्यात्तन्न संभवत्यप्रमितप्रतियोगित्वप्रसर
रित्याह * आचइति * कुत इत्यत आह * तत्तदिति

·संशयखण्डनम् । १२६५ अप्रसिद्धप्रतियोगिकत्वं निषेधस्य न दूषणमप्रमितस्य शशविषाणादेनिषेधदर्शनादित्यत आह * शशेति * शशस्य के-शिरसि प्रमिते धर्मिणि गवि प्रमितं विषा- णमारोप्य निषिध्यत इत्यर्थः । अत्राभियुक्तवचन- माह * यदेति * धर्मिप्रतियोगिनी वस्तुनी एवा- स्मिन्मत इत्यर्थः । वचनान्तरमाह * अन्य इति * सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयं दूषयति । १२२ सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयकल्पदूषणम् । द्वितीये तु तदुभयावस्थानसाहित्यस्वीकार एवं स्यात्तदुभयनिषेधयोस्तदुभयतयैवाङ्गीकारात् । परस्पर- प्रतिक्षेपकत्वं विरोध इति चेन्न । तद्धि परस्परप्रतिक्षेनं प्रति कारणत्वं वा तादात्म्यं वा, न प्रथमः प्रमाणाभावेन तथाविधतत्कार्यानङ्गीकारात् । न द्वितीयः प्रतिक्षेप- शब्दार्थस्योभयानुगतस्यानिर्वचनात् । यत्रैकस्य सत्त्वं तत्रापरस्यासत्त्वं नियमेन यत्स विरोधस्तयोरिति चेन्न । सत्त्वासत्त्वयोरेकापराश्रयत्वे वैयधिकरण्यात् । सम्बन्धस्य तद्यतिरिक्तत्त्वे एकसत्त्वस्यैव चापरासत्त्वात्मकतया स्वीकारेण यत्रैकस्य सत्त्वं तत्रैकस्य सत्त्वमितिवचना- र्थप्रसङ्गेन पौनरुक्त्याद्यापातात् । यत्र घटाभाव इत्यत्र खल्वयमर्थो यन्नाम ? यस्याऽधेयतया सम्बन्धी घटाभाव स्तत्र घटो नास्तीत्यस्याप्ययमर्थः तस्याधेयतया सम्बन्धी

·१२६६
अण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे
घटाभाव इति, यत्र घट इत्यस्य कोऽर्थः यम्याधे
सम्बन्धी :घटः तत्र घंटाभावो नास्तीति कोऽर्थः ।
धेयतया, सम्बन्धी घटाभावसम्बन्धनिषेधः घटा
सम्बन्धस्य घटाभावात्मकतया घटाभावनिषेध
घटात्मकतेति। तस्मात्तस्याधेयतया सम्बन्धी घट है
वार्थ अतो घटतदभावयोर्भेदं मनसिकृत्यापि न
प्रतिपत्तव्यमिति ।
* द्वितीय इति तावेष भावाभावावुभयं
दुभयम्। तत्र हेतुमाह तदिति भावावस्थाननि
स्याभावत्वादभावावस्थाननिषेधस्य च भावत्वा
षेधसाहित्ये भावाभावसाहित्यं स्यात्तच्च न भवर
त्यर्थः । सहानवस्थाने भावाभावयोर्विरोध इ
कल्पं निराकृत्य परस्परं निषेधत्वं स इति द्विती
कल्पमुस्थापयति परस्परेति* दुषयितुं विकल्पयहि
तदिति * परस्मरप्रतिक्षेपं करतीति परस्परप्रति
पक उत परस्परप्रतिक्षेप एव परस्परप्रतिक्षेपकः स्वा
कप्रत्ययाङ्गीकारादिति विकल्पार्थः । प्रथममपवदा
* नेति * भावाभावव्यतिरिक्तप्रतिक्षेपशब्दार्थो ने
पपद्यते तार्किकैराश्याश्रयणात् कुतस्तत्कारण
कारणत्वखण्डनाचातोलक्षणासम्भव इत्यर्थः । भाव
प्रतिक्षेपत्वमभावस्य रूपमभावप्रतिषेधत्वं च भाव
स्येत्यनुगतस्य तस्याऽनिर्वचनादन्योन्याश्रयाचासिद्धि
रित्याह * न द्वितीय इति * लक्षणान्तरं शङ्कते *

·विरोधमण्डनम्। १२६७ यति * .एकस्य सत्वेऽन्यतरस्य काकतालीयासत्व- स्थ भावधर्मत्वादसत्वस्य चाभावधर्मत्वात्तयोरेक- निष्ठत्वाभावेन वैयधिकरण्यं त्वया तु यत्र सत्वं.त. त्रासत्वमिति वदता तयोरैकाधिकरण्यं विरोध इष्टः स न सिद्ध्यतीत्यर्थः। एकश्चापरश्च एकापरौ भावाभावी तदाश्रयत्व इति यावत् । सत्यासत्वयोर्भावाभावाश्रयः त्वेनासामानाधिकरण्यमित्युक्तमत्रैव दोषान्तरमाह * •सम्बन्धेति * यत्रैकस्य सत्वमित्यनेन सम्बन्ध उच्यते तत्रापरस्यासत्वमित्यनेन सम्बन्धाभाव इत्येवं सत्वासत्वयोः सन्बन्धस्य तद्व्यतिरेकरूपत्वे वि. रोधस्य परस्परप्रतिक्षेपकत्वात्सयोर्यत्र भावस्य स. त्वं तत्राभावस्यासत्वमितिवदतोक्कमेव पुनरुक्तं स्याविरोधे लक्ष्ये लक्षणस्य त्तिरपि नोक्ता स्थादितरेतरस्वरूपव्यात्याऽव्याप्तिश्चेत्यर्थः । देव दृष्टान्तेन स्फुटयति * यति * यत्र घटो. नास्तीत्याभ्यां यत्र घटाभाव इत्यस्यार्थमभिधा- य तत्र घटो । नास्तीत्यस्यार्थमाह * तत्रेति * एतदुक्तं भवति यव घटाभावोऽस्ति तत्र घटोना- स्तीत्याभ्यां यत्र घटाभावोस्ति तत्र घटाभावोस्तीत्यु- तं स्यादिति । यत्र घटस्तत्र घटामावो नास्तीति दि. तीयवाक्यस्यार्थ विमृशति *यत्र घट इति* यत्र घटः तत्र घटाभावो नास्तीति वचनस्य घटाभावसम्बन्ध- निषेधश्चेदर्थस्तर्हि न पौनरुत्त्यं सम्बन्धनिषेधस्य घटा- स्मत्वाभावादित्याशमाह *घटाभावसम्बन्धस्येति* अभावस्य संयोगसमवायानङ्गीकारात्स्वभाव एव

·१२६८ लण्डनखण्डस्त्राचे चतुर्थपरिच्छेदे
सम्बन्धः सम्बन्धनिषेधो नाम घटाभारनिषेध
तस्य घटात्मतया स्यादेव पौनरुत्त्यमित्यर्थः । एवं
स्पाचोपसंहरति *तस्मादिति * घटपटयोरिव घटर
भावयपि भिन्नत्वात्कथमेकनिषेधेऽन्यस्य विधि
त्याशयाह * अतइति * घटतदभावयो देपि घ.
दभावसम्बन्धनिषेधयोरभेद इत्यर्थः ।
उक्तदोषपरिहारायाभिप्रायं शङ्कते ।
१२३ दोषपरिहारशङ्कगनिरासः ।
यकस्यावस्थानं तत्रैकस्यैवेति नियमाभिप्रायेण
पौनरुक्त्यादिरिति चेन्न । नियमस्य यत्किश्चिदन्य
वच्छेदकत्वेऽसिद्धत्वापातात् । विरोधिव्यवच्छेदकत्व
च विरोधानिर्वचनेऽनिर्वचनात् । अभावपक्षे भाव
वच्छेदो भावपक्षे चाभावव्यवच्छेदो नियमार्थ इति चे.
एकरूपानभिधानेऽनुगतविरोधानिर्वचनात् । किं
भावाभावव्यवच्छेदयोरभावभावविधानातिरिक्तयो र
भ्युपगमे पुनरपि च यत्र भावस्तत्र भावोयत्राभावस्तत्र
भाव इत्युद्देश्यविधेयभावानुपपत्तिरभेदादिति पौनरुक्त्य
धिकफलाभाव एव ।
* यति * यत्रैकस्य सत्वं तत्रापरस्यासत्त्वमिर
नेन यत्रैकस्य सत्वं तत्रैकस्यैव सत्वमिति नियम
विवक्षितत्वान्न पौनरुत्त्यादिरित्यर्थः। एकस्यैवेत्येवक
रेण परिकश्चिद्ध्यवच्छेद्यमुत विरोधीति विकल्प्य प्रथ

·विरोधखण्डनम् । १२६९ दूषयांत स्नेति* घटाश्रयनिष्ठतया यावकिञ्चिदन्यध्य वच्छिद्यते चेदसम्भावित्वं तत्र रूपादेरपि भावादिति- यावत् । द्वितीयं दूषयति *विरोधेति विरोधासिद्धी विरोधिनोऽद्याप्यसिद्धेस्तावच्छेदो न सिध्यतीत्यर्थः। प्रकारान्तरेण नियमार्थ शङ्कते *अभावेति* यत्रैकस्या- सत्वंतत्रैकस्यैवासत्वमित्यभावपचे भावो व्यवच्छेद्यः यत्रैकस्य सत्वं तत्रैकस्यैव सत्वमिति भावपक्षे भावो व्यवच्छेद्य इति यावत् । कचिद्भावव्यवच्छेदो विरोधः कचिद्भावस्येत्युक्तं तत्रानुगतविरोधनिरुक्तिन स्या- दिति दूषयति * नेति * एवमपि पूर्वोक्तमेव पौनरुत्यं फलति नाधिकं फलं सियतीत्याह * किश्चेति * भाव- व्यवच्छेदोघभावोऽभावव्यच्छेदश्च भाव एवातो ना. न्यत् उद्देश्यविधेयभावस्य भेदसापेक्षस्थानुपपत्तेः पौ. नरुत्यमित्यर्थः। एवं भावाभावस्वरूपातिरिक्त विरोधे ध्वस्ते स्व- रूपपक्षं शङ्कते। १२४ भावाभावयोः स्वरूपत एव विरोध इति शङ्कन ।। स्यादेतत् भावाभावयोः स्वरूपमेव विरोधः, नचैवं सत्यविरुद्धतापत्तिः यथा सत्ता भावरूपैव सती स्वात्मनि सदिति भवितव्यवहारं करोति तथा भावाभावी विरो- धात्मानावेव स्वात्मनि विरुद्धरूपं भवितृव्यवहारं कुर्वात, कस्यैतौ विरोध इति चानुयोगे स्वाश्रयस्येत्युत्तरं, किं तत्र विरोधफलमिति प्रश्ने भेदव्यवस्थानमित्यभिधेयम् । यदाह-

·१२७. खण्डमखण्डस्नाचे चतुर्थपरिच्छेदे
अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुधर्माध्यार
कारणभेदश्चेति" ।
*स्यादिति* तर्हि भावाभावी विरोधाविति व्य
हारः स्यान्ननु भावं विरुणडीतिकर्तृव्यवहारो न स
त्तदा च सहावस्छानमपि प्रसज्येतेत्याशङ्याह * न
तिभावस्य स्वात्मनि भवितृव्यवहारप्रवर्तकत्वं
न्तेन स्पष्टयति *यथेति* विरोधो नाम धर्मः सच
स्य चित् धर्मिणो भवति नतु भावाभावयोरेव र्धा
त्वं स्वनिष्ठत्वापत्तरित्याशच्याह * कस्यति * यत्र भू
लादावाश्रितौ तस्यैव तौ विरोधावित्यर्थः। स र
विरोधो भवति यः स्वाश्रये विरोधफलं प्रसूते ऽतो
भावाभावयोर्विरोषत्वमाश्रये फलाऽजनकत्वादिर
शाह * किमिति * भावाभावाधिकरणयोनिया
भेद एवं फलमित्यर्थः । अत्राभियुक्तवचनमुदाहर
* यदेति भावाभावयोः स्वात्मनि भवितव्यवहारे
सुत्वाविरोधयोरपि विरुद्धं विरुधर्माभ्यासस्प चार
यभेदहेतुत्वमनेन दर्शितं तच भावाभावयोरस्ती
। हेतुफलयोरभेदोपचारादयमभेद इत्युक्ताम
द्रष्टव्यम् ।
विकल्पासहत्वेनैतदूषयति ।
१२५ विकल्प्य खरूपपक्षखण्डनम्
तदेतदनुपपन्नम् । एतयोविरोधत्त्वं प्रत्येकं ।
स्यान्मिलितयोर्वा । नाचः प्रत्येकमेवाश्रयैकत्वभङ्गप्रर
ङ्गात् । नैकत्वाभावोभेदोऽभिमतः किन्त्वन्योन्याश्रर

·विरोधशब्दार्यखण्डनम् । १२७१ पेक्षभेदरूपधर्मवत्त्वमिति चेन्न । तस्याभावात् । कालभे- दनैकस्य भावाभावाश्रयत्वाभ्युपगमात्तदभेद इति चेन्न । तदभेदस्य स्वाभाविकस्य विवक्षितत्वे विशेषणवैयर्थ्या- त् । एकोपाध्यवच्छिन्नस्य विवक्षितत्वे कालभेदाभिम- तेऽपि सम्भवात् । भिन्नोपाध्यनवच्छिन्नत्वस्य विवक्षि- तत्वेऽसम्भवात् । असहावस्थितभिन्नोपाध्यनवच्छिन्नत्व- स्य वाञ्छितत्वे सहत्वस्थैककालरूपत्वेन तत्रापि काला- भेदविकल्पानुवृत्त्यापत्तेः। * तदिति * आचमपवदति * नेति * भाव- स्वस्याऽभावत्वस्य वाऽन्यानपेक्षस्य विरोधस्वात्प्रत्येक तदधिकरणस्य विरुद्धधर्माध्यासात्स्वस्मादपि भेद- प्रसङ्गः। विशेषं शङ्कते *नैकत्त्वति नैकत्वाभावो वि. रोधफलमपि तु भेदः स च नैकत्वाभावो भावाश्रय. योरन्योन्यापेक्षया भेदरूपधर्मवत्वं विरोधफलमि. त्यङ्गीकारादतो नोक्तदोष इत्यर्थः । क्रमेण मावासा. वाश्रयत्वेऽप्येकस्य तथाभूतधर्मवत्वाभावान्मैवमिति परिहरति * नेति * कालाभेदे भावाभावाश्रययो- भदधर्मवत्वं विरोधफलामति विशेषं शङ्कते * तदि- ति * कालस्य स्वाभाविकोभेदो विवक्षित उत्तीपा- धिक इति विकल्प्याचं दूषयति * नेति * क्रमेणैक- स्य भूभागस्य भावाभावाश्रयत्वं भवत एकस्मिन् कालेऽस्तीतिविशेषणवैयर्थ्यमित्यर्थः । द्वितीयं दृष. यति * एकति * मुहूर्नयामादिभेदेऽप्पेकोपाध्यवच्छि.

·રિહર खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे मदिवस एकस्मिन् मुहूर्ते घटसंसर्गिभूतलस्य मुहू न्तिरे घटाभावसंसर्गिणो भेद एव स्यादेकोपा ध्यवच्छिन्ने काले भावाश्रयत्वादित्यर्थः । भेदेनो पाध्यनवच्छिन्नत्वं कालस्यैक्यं विवक्षितं नचैवमति प्रसङ्गस्तत्र मुहूर्तादिकालावच्छेदकोपाधीनां भेदा दित्याशमाह * भिन्नेति * सहावस्थितैरनेकैश्चन्द्र सूर्यादिपरिस्पन्दैरेकस्यापि क्षणस्यावच्छिन्नत्वादस- म्भव इत्यर्थः । सूर्यादिगतिभेदः सहावस्थायी. ततो ऽन्येनासहावस्थितभिन्नोपाधिनाऽनवच्छिन्नकालस्यैकत विवक्षितं चेत् तबाह * सहेति * असहत्वं नाम सहत्वनिषेधस्तच्च सहत्वनिरूपकं कालैक्यमेव तदपि स्वाभाविकमौपाधिकं वाऽऽये विशेषणवैयर्थ्य मौ- पाधिकत्वे च केन चिदुपाधिनाऽवच्छिन्न कालविशेष संवत्सरादिलक्षणे वर्तमानानेकोपाधिभिरवच्छिन्नत्वर म्भवेनासम्भवोयद्य सहावस्थितभिन्नोपाध्यनवच्छिन्न. त्वं तदाऽनवस्थेत्यर्थः। मिलितयोभीवाभावयोर्विशेषमिति द्वितीयं प. क्षमादाय विकल्पयति । १२६ द्वितीयविकल्पस्य विकल्पेन खण्डनम् । मिलितत्त्वं चानयोरेकदेशत्वं वाऽभिमत,मेककाल- वं वा, एकप्रकारेण वृत्तिवी, वृत्तिप्रकारान्यकोपाध्यव- च्छेदोवा । नाद्यः भावात्यन्ताभावयोस्तदभावात् । न द्वि- तीयः भावस्य प्रध्वंसप्रागभावाभ्यां तदनुपपत्तेः । न तृतीयः संयोगाद्यव्याप्यवृत्सितावादिपक्षे गगनादौ सं- ·विरोधशब्दार्थखण्डनम् । योगभावासावयो स्तदभावात् । अव्याप्यवृत्तिधर्मान- भ्युपगन्तृपक्षे भावाभावयोवृत्तौ प्रकारान्तराभाचे प्रमा- णाभावात् । * मिलितेति * एकप्रकारेणेति * येन प्रकारेण भावस्य वृत्तिरभावस्यापि तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । वृत्तिप्रकारातिरिक्तः कश्चिद्भावाभावयोरुपाधिवि. व्यति.तदवच्छिन्नत्वमेवानयोर्मिलितत्वमित्यन्तिमक- ल्पार्थः । आधं दूषयति * नेति * गवि शृङ्गं तदभाव- स्तु शशमस्तके तत्संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव उच्यते तयोर्भावात्यन्ताभावयोरेकदेशत्वाभावादविरोधाप- त्तिरित्यर्थः । तृतीयं निराकरोति * नेति * गगनादौ संयोगादितदभावयोरेकदेशप्रकारेण वृत्तिर्नास्ति प्रदे- शभेदेन तयोरभ्युपगमात्संयोगस्य च समवेतत्वप्रका- रेण वर्तमानत्वात्तदभावस्य च विशेषणविशेष्यभा- वेन वर्तनादित्यर्थः । गगनादौ संयोगादिक्षाव एव न तदभावो निरवयवेषु प्रदेशभेदाभाषादित्याशाह * अव्याप्येति * अव्याप्यवृत्तय एव चेन्न सन्ति तदा भावाभावयोरेकत्र मिलितत्वेन वृत्तौ प्रकारा- न्तराभावे प्रमाणं नास्त्येवेस्यसिद्धिरित्यर्थः । तुरीयकल्पं निराकरोति । १२७ चतुर्थविकल्पनिरासः । नाऽपि चतुर्थः । सहि यदि निर्देष्टुं शक्यते तदाऽपि भावप्रागभावयो भीविप्रध्वंसयोर्वेकदाऽनभ्युपगमेन त. १६० ·१२७४ खण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे द्विशेषितयोरप्येकदाऽवश्यमनभ्युपगन्तव्यतया-कदा वि- रोधस्य तदाश्रयतेति वक्तुमशक्यत्वात्। किश्च भावप्राग- भावयो र्भावप्रध्वंसयोर्वा यदि तथा भावोऽभ्युपगम्यते तदाश्रयभेदप्रसङ्गः, अभावान्तरेऽपि सावकाशत्त्वात् न परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वं, परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्त्वं हि भावात्यन्ताभावयोरेव । अथ नाऽभ्युपगम्यत तदा भा- वप्रागभावयोर्भावप्रध्वंसयोश्वाविरोधापत्तिः । तदसत्त्व- मात्रयोविरोधी न तु तत्तदसत्त्वविशेषयारिति चेन्न । विशेषस्य तथाऽप्यविरोधात्कदाऽपि सहावस्थितियोग्य- तापत्तेः। नियमन तथात्वे च विरोधव्याधातातू । मात्रश- द्वेन च यदि विशेषशून्यत्वमसत्त्वस्योच्यते तदा तदन- भ्युपगम एवं प्रमाणाभावात् नहि निर्विशेषासत्त्वमात्र- सद्भावे प्रमाणमभिधातुं शक्यते । अथ मात्रशब्दोपा- दानं सत्यपि विशेषेऽसत्त्वस्य साधारणरूपपुरस्कारेण विरोधव्यवस्थितिप्रदर्शनार्थ तदा भावप्रध्वंसयोस्ताहगेव दोषापत्तिः । प्रध्वंसादौ विशेषे सामान्यरूपस्यावश्याभ्यु- पगम्यत्वात्तदादायव विशेष विरोधपर्यवसानात् । * नापीति * तथाभूतोपाध्यनुपलम्भात्तथाप्य. ङ्गीकृत्य बमहे तयोरेकोपाध्यवच्छिन्नयोरप्येकदाऽव- स्थानं न सम्भवति स्वस्वाभावयोस्तथाऽनुपलब्धस्ततः कदाचिद्विरोधस्य तदाश्रयतेति वक्तुं न शक्यते ·विरोधशब्दार्थखण्डनम् । १२७५ विरोधोधुभयधर्मः स च धर्मिणोऽसहावस्थानमपेक्षते वर्तमानधर्मस्य वर्तमानधर्मिनिष्ठत्वनियमात्ततो भि. नकालींनयोन विरोधः सिद्ध्यतीत्यव्याप्तिरित्याशयः । भावाभावयोर्विरोधस्वरूपत्वं वदता किं विशेष. रूपयोर्विरोधरूपत्वमङ्गीक्रियते नवेति विकल्प्या- ऽऽयं प्रत्याह * किश्वति * आश्रयान्तरे घटे जा. तेपि प्रागभावो न निवर्तत प्रध्वंसे वान्यत्रैवोत्प. ने. घटस्तत्रैवावतिष्ठतेत्याश्रयभेदप्रसङ्गस्तथा विरुद्ध- योरपि संसर्गतदभावयोः प्रसिद्धरित्यर्थः । भावाभा. वयोभिन्नाश्रयत्वप्रसिद्धः संसर्गाभावे सावकाशत्वा- न प्रागभावभावप्रध्वंसाभ्यां तत्प्रतियोगिनःसहाश्रय. भेदेनैकदा सत्वमित्याशङ्ग्याह * अभावान्तरेपी- ति * प्रागभावादिव्यतिरिक्तसंसर्गाभावे विरुहत्त्व- स्थापि तथैव सावकाशत्वान्न पागभावादी विरो- ध इति पुनरप्येकोपाधौ प्रागभावादेः स्वप्रतियो- गिसामानाधिकरण्यमापनमित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * अथेति * प्रागभावप्रध्वंसाभ्यां भावस्य विरोधी न स्थादित्यर्थः । भावाभावयोः साधारणरूपयोर्वि- रोध इष्यते ततो घटप्रागभावाद्योर्विरोधताऽङ्गीक्रि. यते नवति विकल्पोऽनवसरग्रस्तस्तयोरपि तद. धिकरणत्वादिति एवं तर्हि प्रागभावप्रध्वंसात्य. न्ताभावानां विशेषरूपतयां विरोधाभावात्कदाचित् स्वप्रतियोगिना समानदेशत्वं स्थादिति दूषयति * नेति * विरुद्धसमानाधिकरणत्वान्न विशेषाणां सहावस्थानप्रसङ्गोऽनुपलब्धेश्च तथंत्याशमाह * क- ·१२७६ खण्डनखण्डस्नाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे दापीति * भावाभावाश्रययोरेव विरोध इल्युक्तत्वान्न स्वतो विशेषाणां विरोधो नच विरोधिसम्बन्धि. तया विरोधस्तथासति स्वाभावविरुद्धघटसंसर्गितया भूभागगगनयोरपि विरुद्वत्त्वप्रसङ्गादित्यर्थः। विशेषस्य प्रतियोग्यविरोधेपि सहस्थित्यभावनियमः किं न स्थादित्यत आह * नियमेनेति'* नियमेन विशेष- स्याप्यसहावस्थानान्न विशेषयोर्विरोध इति वचनं निरुक्तं स्यादित्यर्थः । किश्च मात्रशब्देनासत्वस्थ किं- विशेषवत्वं व्यावय॑ते, अथ सत्यपि विशेषे तद- नपेक्षया विरोधप्रयोजकत्वं, आये तदेव न स्यात् किं निर्विशेषोघटाभाव इति, विशेषघटित एव त. स्मिन्प्रमाणप्रसरादित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अथे- ति * घटतत्प्रध्वंसयोर्भन्नाश्रयत्वापत्तिस्तदवस्थैवेति दूषयति * तदेति * कुत इत्यत आह * प्रध्वंसेति* सामान्यबारेण विरोधाङ्गीकारादित्यर्थः । इति विरोधखण्डनम् । बन्धाभावं मोक्षमिच्छता बन्धतदभावयोर्वि- रोध इष्टः इदानीं तदनभ्युपगमेन तवानिष्टापत्ति रिति शङ्कते। १२८ तर्कखण्डनारम्भः। भावाभावयोर्विरोधानभ्युपगमे तबाऽप्यनिष्टापत्तिरिति चेत् । केयमापत्तिः । तर्कभेद इति चेत् अथ कस्तर्कः ? अभ्युपगतव्याप्यं प्रति व्यापकप्रसञ्जनं सः तत्प्रसञ्जनं ·तर्कखण्डनम् । १२७७ च स्वीकासईताबोधनमितिचेन्न । अव्याप्तेः अस्तिह्य- प्रसङ्गोऽपि सम्भावना नाम तर्कः तद्यथा-यदि जलं सहकारिभिः सम्पत्स्यते तदा मे तृषं शमयिष्यतीति । इष्टापादनेऽपि गतत्वाच्च । अनभ्युपगतव्यापकमित्यपीति चेन्न । तथाभूतमपि प्रत्यव्याप्यादव्यापकप्रसञ्जने गत- त्वात् ।व्याप्येनत्येपिकार्यमिति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । किं परमार्थतो व्याप्यव्यापकभावव्यवस्थितयोः स्वरूपे. गेष्टानिष्टत्वमुत व्याप्यव्यापकयोभीवेन तत् । नायः त- थात्वाज्ञानेन वैपरोत्येनेष्टेनापि प्रसञ्जने प्रसङ्गात् । अन्य- था परैस्तथात्त्वेनानङ्गीकृतेन स्वयमपि परान्प्रति तथा. वेन व्युत्पादयितुमशक्तेन परमार्थतस्तथाभूतेन प्रसञ्ज- ने जयप्रसङ्गात् । *भावति बन्धमोक्षव्यवहारोऽपि कल्पित एवेति न मेऽनिष्टापत्तिरुक्तं हि देवकीसुतेन ज्ञानमूर्तिना-- "पद्धोमुक्त इति व्याख्या गुणतो नच घस्तुतः। गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनमिति" आपत्तेरनिरूप्यत्वादिति नापत्तिरित्याह *केति प्रश्नं मत्वोत्तरमाह * तर्केति * यदाह वैशेषिकः दि. विधस्तर्कः सम्भावनात्मकः प्रमित्युत्पादोपयोगीति, प्रसङ्गरूपो विपक्षविरोधी प्रतिबन्धकापनयनार्थः त. दुभयोपहितमनुमानं श्रुतीरपि षाधत इति तत्प्रसङ्गेन ·૨૨૭૮ खण्डमखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे तर्कखण्डनमुपक्रमे * अथेति * आरम्भार्थोऽथशब्दः । तर्कलक्षयं शङ्कते * अभ्युपगतति * व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इत्युक्तेऽनभ्युपगतव्याप्यं प्रति तत्प्रसञ्जनस्या भासस्य तर्कत्वप्रसक्तिं निवारयति * अभ्युपगतेति * अव्यापकप्रसञ्जने आभासे प्रसक्तिनिवारणाय व्याप. केत्युक्तम् ।स-तर्क इत्यर्थः। किमिदंप्रसञ्जनमित्यत आह * तदिति * द्विविधेपि तर्के ऽनुगतं तर्कलक्षणं वाच्यं त्वया तु प्रसङ्गस्य लक्षणं क्रियते तत्सम्भावनायां न वर्त्तते इत्यर्थः । अव्याप्त्या दूषयति नेति अव्याप्ति. भूमिरेव नास्तीत्यत आह * अस्तीति * सम्भावना- तर्कस्योदाहरणमाह * तदिति * व्याप्तमस्ति चेया. पकं स्थादेवेति निश्चयरूपः प्रसङ्ग इदं तु सम्भावना वमित्यव्याप्तिरित्यर्थः । अतिव्यापकं चहगहेष्टेति येन गिरेरग्निमत्वमिष्टं तं प्रति यदोच्यते यद्ययमग्नि रधूमः स्यादिति तदा तस्मिनिष्टापादने तर्काभासेपि गतमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अनभ्युपगतव्यापकं प्रति अभ्युपगतव्याप्यं व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्ष- णस्वीकारान्नोक्तदोष इति शङ्कते * अनेति * दृष. यति * नेति * इन्धनवस्वे पर्वतस्यानिमत्वं प्रसज्ज्ये- तेत्यव्याप्येनानभ्युपगतपर्वताग्निं प्रति सञ्जनेऽतिव्याप्ति स्थादेवगत्या तेन व्याप्यधूमस्य स्वीकारसम्भवा. दित्यर्थः । अनभ्युपगतव्यापकमभ्युपगतव्याप्यं च प्रति व्याप्यन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति विशेषणान्नो- तदोष इति शङ्कते * व्याप्येनेति * विकल्पे क्रि- यमाणे स्वकार्य निर्वोदुमसहत्वान्मैवमित्याह #नेति .

·१२७९ तर्फखण्डनम् । विकल्पमेव दर्शयति किमित्यादिना* वस्तुगत्या व्या- प्यतया व्यापकतया च व्यवस्थितयोर्ध्यापकांशमप- हाय स्वरूपेण धूमवत्वस्येष्टत्वं अनिष्टत्वं वानिमत्व- स्योत तयोर्याप्यव्यापकाकारणेष्टत्वानिष्टत्वमिति विकल्पार्थः। प्रथमं प्रत्याह *नेति* कोष्ठं गत्वा विद्य- मानापि धूमाग्न्योाप्यव्यापकभावो यत्र न ज्ञायते तत्र धूमेन वह्नः प्रसञ्जनं तर्कः स्थान स तोऽन्यतरा. सिडव्याप्तिकतया प्रशिथिलमूलत्वाभयसिम्पारि- व तर्कमूलत्वादित्यर्थः। दूषणान्तरमाह *वैपरीत्येति * धूमस्य व्यापकत्वमग्नेश्च व्याप्यत्वं येनेष्यते तं प्रति धूमेनैवाग्नेः प्रसञ्जनं तर्कः स्यान्नचासौ तर्को धूमस्य व्याप्यत्वस्य वहिव्यापकत्वस्य तं प्रत्यसिद्धरित्यर्थः । अज्ञातव्याप्यभावस्वरूपज्ञातधूमेन यध्यापकप्रसञ्जनं स तर्क एवेत्यत आह * तथासतीति नया- पिकादिभिस्तथात्वेनानङ्गीकृतेन मिमांसकैनैयापिका दीन् प्रति व्याप्यतया प्रतिपादयितुमाशङ्कितेन वस्तु. गत्या व्याप्येन सह कारणत्वादिना नित्यत्वप्रसञ्जन उक्तलक्षणसम्भवे सतर्कत्वाजयप्रसङ्ग इत्यर्थः । अ. न्यथेति केचित्पठन्ति तदर्थ एवंविधस्यासतर्क- त्वानङ्गीकारे तथात्वेन व्याप्यत्वेन परैरनङ्गीकृतेन सहकारणेस्वेनेतियावत् तथाप्यन्यतरासिद्धं न स्या- स्वयमेव परं प्रति साधयितुं व्याप्यं शक्रोति चेदि. त्यत आह * स्वयामिति * वादिप्रतिवादिनोरपरि- ज्ञाने व्याप्यव्यापकभावस्तर्हि न स्यादित्याह * प. रमार्थेति * ·१२८० खण्डनखण्डखाद्य चतुर्यपरिच्छेदे व्याप्यध्यापकभावेनेष्टत्वानिष्टत्वमिति बितीय दू- षयति। १२९ द्वितीयविकल्पखण्डनम् : न द्वितीयः स्वयमपि तथेष्टानिष्टतायां सत्यां कृते ता. हाशि प्रसङ्गे “यत्रोभयो"रित्यादिना दोषेण सत्प्रसङ्गतया- ऽनिष्टेऽपि गततयाऽतिव्यापकत्वात् । स्वयं व्याप्यतयाऽनि- टेनेत्यपि विशेषणीयमितिचेन्न । स्वयमपि व्याप्यतयेष्टेन स्वमात्रष्टव्यापके विषये प्रसङ्गस्याऽव्यापनात् । अथ स्वयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्न भवति त- त्रानभ्युपगतव्यापकं परं प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः, एवं सति हि स्वानिष्टव्यापके स्व. यमिष्टव्याप्येन यत्र प्रसङ्गस्तत्रगमनादतिव्याप्ति या च स्वमात्रेष्टव्यापके स्वयमपि व्याप्यतयेष्टेन प्रसङ्गस्या- व्याप्तिस्ते निरस्ते भवत इति चेन्न । यद्यत्र सत्तयाऽपि घटोऽभविष्यत्तदाऽद्रक्ष्यादित्याचव्यापना तत्र स्वयमनि- ष्टदर्शनरूपव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेनैवहि दर्शनयो- ग्येन घटसत्त्वेनाऽप्रसङ्गः । अथ तत्र सत्तयाऽपि स्वयमिष्टेनेति निषेध्यकोटौ प्रविश्य निषेधोऽभिधीयते एवं यत्र भवतीति । तदपि न । एवम्भूते एवं विपर्ययाप- यवसायिनि गततयाऽतिव्यापकत्वात् । विपर्ययपर्यवसा- ·बखण्डनम् १२८१ यिनेत्यपि प्रक्षेप्यमिति चेन्न । केवलपरपक्षदूषणाय परमा- त्राभ्युपगम्यमानव्याप्यत्वनैवं क्षमस्य परंप्रति व्यापक- प्रसञ्जनस्याव्यापनात् । तत्र स्वयं व्याप्त्यनभ्युपगमेन विपर्ययपर्यवसायित्वाऽसम्भवात् । *नेति* कुत इत्यत आह स्वयमिति व्याप्यत्वेन स्वीकृतततयाऽनिष्ठे स्वयमपि व्यापकत्वेन स्वीकृततया- ऽनिष्टे परेणापि तथैव स्वीकृतविषये यथा सत्तायां सत्तानिष्टत्युभयसिद्धतया यदा परं प्रति व्यवहारयो. गात्तमापादयति तदाऽभ्युपगतव्याप्येन अनभ्युपगत. व्यापकप्रसञ्जनं भवति तथापि नासौ तर्कः स्वयमपि तथानिष्टतया यश्चोभयोरिति न्यायेन स्वस्यापि प्रति- कूलत्वा दतश्च प्रसङ्गाभासेपिगतत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः। अभ्युपगतव्याप्यमनभ्युपगतव्यापकं प्रति व्याप्येन स्व. यव्याप्यतयाऽनिष्टेन व्यापकप्रसज्जनं तर्क इत्युक्त नाति- व्याप्तिरिति शङ्कते स्वयमितिअव्याप्त्या परिहरति* नोति पत्र व्याप्यस्येष्टत्वं व्यापकस्य पर प्रत्यनिष्टत्वं च यथाऽदृष्टादेःप्रमेयत्वमुभयेष्टं तत्प्रत्यक्षत्वं च परानि. ष्टं तथदा प्रमेयत्वेन व्याप्यन नैयायिकोमीमांसकं प्रति तत्प्रत्यचत्वं प्रसञ्जयति तस्मिन्सत्तर्के लक्षणमिदमव्या. पकं स्वयमनिष्ठेनेतिविशेषणाक्षावादित्यर्थः । उक्तदोष- परिहाराय विशेष शङ्कते * स्वयामिति * स्वेनानिष्टे व्यापके स्वेन व्याप्यतयेष्टेन यत्प्रसञ्जनन्न भवति तत्रा- नभ्युपगतं व्यापकं येन परेण मीमांसकादिना तं प्रति तदभ्युपगतव्याप्येन व्यापकस्य प्रसञ्जनं तर्क इत्यर्थः ।

·* १२८२ खण्डनखण्डखाद्य चतुर्यपरिच्छेदे फलितमाह * एवमिति * याऽतिव्याप्तिर्या चाऽव्याप्ति- स्ते निरस्ते इत्यत्वयः । स्वयमव्यापकतयेष्टे स्वयं व्या. प्यतयेष्टेन यन्नेति विशेषणेन व्याप्यतयेष्टेतिविश- षणेन च क्रमेणातिव्याप्त्यव्यातिनिरास इति द्रष्टव्य म्।अव्याप्त्यन्तरेण दूषयति * नेति * तामेवाव्याप्ति- सुपपादयति * अद्रक्ष्यदिति * दर्शनरूपं यह्यापकं तत्प्र. सञ्जनमनिष्टं व्याप्यं च घटसत्वदर्शनयोग्यत्वमिष्टं तेन स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्नेतिविशेषणाभावादव्याप्तिरि- त्यर्थः। सत्वरूपेणाऽपि स्वयमनिष्टेतिविशेषणीपादानेन शङ्कते *अथेति* स्वरूपत्वव्याप्यत्वाभ्यामिष्टेन व्याप्येन यद्यापकप्रसञ्जनं न भवति तत्प्रसञ्जनं तर्क इति विवक्षि- तत्वमित्यर्थः । तदपि विशेषणं न कर्त्तव्यमतिप्रसङ्गादि- स्याह *तदिति यदाहि नैयायिको ब्रह्मविदं प्रति प्रस- अयति वेदैकगम्यं चेद्ब्रह्म तदाऽग्निहोत्रवदस्वप्रकाशं स्यादिति तस्य विपर्ययापर्ययावसायित्वात्प्रसङ्गो भ- वति यत्स्वप्रकाशं तदैकगम्यं न सम्भवतीति व्या. प्स्यनङ्गीकाराल्लक्षणं चेत्तत्र गच्छति वेदैकगम्यत्वस्थ व्याप्यस्य ब्रह्मणि स्वयं नैयायिकन सत्तयाऽप्यनिष्ट- वादित्यर्थः । शङ्कते *विपर्ययति* स्वयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेष्टेन यन्न भवति तत्रानभ्युपगतव्यापक पर प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन स्वयं सत्तयाऽप्य. निष्टेन विपर्ययपर्यवसायिताप्रसञ्जनं तर्क इति विशे. षणालोक्तदोष इत्यर्थः । अव्याप्त्या दूषयति * नेति * यदाहि नैयायिको ब्रह्मविदं प्रति ब्रूते ब्रह्मण उपा- दानत्वे तव मृदादिवद्रिकारित्वं स्यादिति तदाऽस्य ·तर्फबण्डनम्। प्रसङ्गस्थ विपर्ययपर्यवसायित्वं नास्ति निर्विकारस्याप्या. काशस्य शब्दोपादानस्वाभ्युपगमेन विपरीबव्याप्त्य. नभ्युपगमादित्यव्याप्तिः सतर्कतयेष्टस्वात्तस्येत्यर्थः । यस्य प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं नास्ति स प्रसङ्ग एव न भवति किन्तु विरोधमात्रमतो न व्याप्तिरिति शङ्कते। १३९ विपर्ययापर्यवसायिनस्तकत्वाभावशडूननिरासः । स प्रसङ्ग एव न भवति विरोधमा तदिति चन्न । अनिष्टं व्याप्पाभ्युपगमबलेन परं प्रत्यापाद्यत इत्येव- म्भूतस्यार्थस्योभयत्राऽपि तुल्यत्वात् । तुल्यत्त्वेऽपि ल. क्षणकरणासामर्थ्याद्यदि विपर्ययपर्यवसायिन्येव प्रसङ्ग- लं त्वया परिभाष्येत तर्हि मया परबाधमात्र एवं प्रस. झताया, विपर्ययपर्यवसायिनि तु तत्र विरोधतायाः प- रिभाषितं शक्यत्वादन्यथा विरोधत्त्वमेवोभयोरपि स्या- त् । प्रत्यवस्थानवैचित्रीचेत्तत्र विरोधाद्विशेषः साऽत्रा- पि तुल्यैव । अतएव सम्भावनाऽपि तदिन्यैवेति निर- स्तम् । आरोपादपि व्याप्यतानिमित्तव्यापकाभ्युपगमा- विशेषात् । अतएव परप्रमितेनेति विशिष्य परानिष्टापा- दनमात्ररूपविपर्ययापर्यवसायितर्कता निरस्येति निरस्तम्। परमार्थतो व्याप्त्यभावेऽपि पराभ्युपगममादाय प्रसङ्ग- प्रवृत्तेरुपपत्तेः । कथं हि परेण व्याप्यतयाऽनुमतात्तं ·प्रसङ्ग १२८४ खण्डनखण्डलाघे चतुर्थपरिच्छेदे प्रति व्यापकानुमत्या नापतितव्यं, नहि प्रसङ्मो वास्त- वत्वं व्याप्तेरवलम्बते। किं नाम ? अभ्युपगममात्रम् । अ- नभ्युपगती वस्तुगत्या स्थितेनाऽपि तेनापादनाप्रवृत्तेः । अत एव परस्य प्रमाणेन व्याप्यानुमतिमुत्पाद्याप्या- पादनं क्रियते । *स इति मैवं तर्कलक्षणस्योभयत्राविशेषादिति परिहरति * नेति * स्वयमनिष्टव्याप्याभ्युपगमेन प- रानिष्टव्यापकापादनं तर्क इति लक्षणे विद्यमाने विरो. धमानं न प्रसङ्ग इत्ययुक्तमित्यर्थः । एतावन्मात्रलक्षणे विद्यमानेऽपि विपर्ययापर्यवसायित्वान्नायं इत्याशमाह *तुल्यत्वेपीति* शक्यत्वात्तदुक्तं लक्षणं नेत्यन्वयः। विपक्षदण्डेनैतद्ढयति * अन्यथेति * एकत्रानिष्टप्रसञ्जनमात्रेण प्रत्यवस्थानमन्यत्र विपर्यये पर्यवसायितयेति विशेष शङ्कते * प्रतीति * विपर्यय. पर्यवसायिनि विरोधात्प्रत्यवस्थानवैचित्री तुल्येत्याह * नेति * अनिष्टव्यापकप्रसञ्जनं तुल्यमित्यर्थः । वि- पर्ययापर्यवसायिनो विरोधमात्रत्वाभिमतस्य प्रसङ्ग- तापादकन्यायात्सम्भावनायास्तांदन्यत्वं निरस्त- मित्याह * अत इति परामृष्टमेव हेतुं दर्शयति * आ. रोपादिति * व्याप्याभ्युपगमबलेन परं प्रत्यनिष्मापा- यत इत्येवं भूतोऽर्थः प्रसङ्गविरोधयोस्तुल्पस्तस्मादि. रोधोपि प्रसङ्ग एवेति मागुक्तन्यायादेव प्रमितेन व्या. प्येनेति तर्कलक्षणे विशेषणं प्रक्षिप्य विपर्ययपर्यव. सायिनस्तर्कत्वनिराकरणं निरस्तमित्याह * परमा- ·तकंखण्डनम्। १२८५ थैतिं * लदेव वा कुत इत्यत आह * कथामिति वास्तवव्याप्तेरेव प्रसङ्गमूलस्वात्तदभावे प्रसङ्गो न प्रव. र्तत इत्याई # नहीति * किं तलम्बनं इत्यत आह * किमिति * अभ्युपगममावं प्रयोजकं न वस्तुत्वं गौरवादुभयस्यापिकारणत्वमित्यर्थः। विपरीतमेव तर्हि किं न स्यादित्यत आह *अनभ्युपगताविति वास्तव्या- अपि व्याप्तेरनभ्युपगतायाः प्रसङ्गानङ्गत्वे हेतुमा * अत इति* व्याप्तयाद्यभ्युपगमाभावे प्रमाणेन व्याप्तथा- दिविषयानुमतिमापायापादनप्रवृतदर्शनादित्यर्थः । व्याप्यतया परेणाभ्युपगतं प्रसङ्गाङ्गं न पास्तव व्याप्यत्वमित्युक्तं एतच्चोधमुखन प्रपश्चयितु शङ्कामु स्थापयति । १३१ वास्तवव्याप्यत्वस्य प्रसङ्गाङ्गत्वाभावप्रपश्चनम् । वस्तुगत्या व्याप्यत्वं तथात्वेनाभ्युपगतत्वं च हृय- मपि प्रसङ्गस्याङ्गमितिचेन्न । तथावेनाभ्युपगमस्याव- श्यं प्रसङ्गाङ्गतया मन्तव्यस्य परानक्षस्यैव समथत्त्वे वास्तवप्याप्तत्वस्यापि प्रवेशने प्रमाणाभावात् । तस्मा- द्यः प्रसङ्गः स्वपक्षसिद्ध्यङ्गं तस्य विपर्ययापर्यवसापिता दोषायैव स्यात् । प्रसङ्गस्य तस्य विपर्ययपर्यवसानदा- यार्थ दण्डतयोपन्यासात् । सौगतानां सत्त्वक्षणिक- त्वव्याप्तिसाधकविपर्ययान्यथाभावदण्डप्रसङ्गवत् ताम- न्तरेण तस्य स्वपक्षसाधनाक्षमत्त्वात्तस्य च व्याप्तिवा- ·૨૨૮૨ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे स्तवत्त्वमपि मन्तव्यमन्यथा विपर्ययेऽपि व्याप्त्यभावे- न स्वपक्षसाधनाक्षमत्वादेवे । यस्तु प्रसङ्गः परपक्षबाध- नाङ्गं तत्र पराभ्युपगममात्रं प्रयोजकं तावतैव परपक्ष- प्रतिक्षेपसत्त्वेन वास्तवव्याप्तिविपर्ययपर्यपर्यवसानपर्यन्ता- ननुसारित्वादिति युक्तं पश्यामः तथा च सति कथित- लक्षणासङ्गतिस्तदवस्थैव । * पस्त्विति * प्रमाणाभावेनैतत् दूषयति # ने- ति * विपर्ययापर्यवसायिनोपि सर्कत्वं चेत्कुतस्तर्हि विपर्ययापर्यवसायिता दोष इति तद्दर्शयन्नुपसं हरति * तस्मादिति * तत्र तस्य दोषत्वे हेतुमाह * प्रसङ्गस्योति * तत्र दृष्टान्तव्याजेन हेतुमाह * सौगतानामिति * यत्सत्तक्षणिकमिति व्याप्तेः प्र.. साधनार्थ यद्येतदक्षणिकं स्यात्तह्यर्थक्रियाकारित्व. लक्षणसत्वशून्यं स्यात् स्थिरस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थ- क्रियानुपपत्तेरिति बाधकेन व्याप्तिः प्रसाध्यते ततः क्षणिकत्वात्सत्वमिति तत्र विपर्यये पर्यवसानमुप- युक्तमित्यर्थः । स्वपक्षसियङ्गतर्कस्य विपर्ययपर्यव- सापितामन्तरेणासाधकत्वाविपर्ययपर्यवसानं व्याप्ते- स्तिवत्वं च वक्तव्यमित्याह * तामिति * तमन्त. रेणेतिपाठे विपक्षबाधकमन्तरेण सत्वाख्यसाधनस्य क्षणिकत्वलक्षणसाधनाक्षमत्वादित्यर्थः । तदुपपाद- यति * अन्यथेति * सत्वात् क्षणिकत्वमित्येवंरूप. विपर्यये व्याप्त्यभावे स्वपचसाधनत्र सिख्यदित्यर्थः ।

·सखण्डनम् । १२८७ : कुतस्ताहि विपर्ययपर्यवसानन्याप्तिसत्वयोरनत्वमि- त्यत आह.* यस्त्पिति * फलितमाह * तथेति * विरोधोद्भावनस्यापि सर्कत्वे सति तथाव्याप्तिरता युक्तवेत्यर्थः । समनन्तरोक्ताव्याप्तिपरिहारमात्रप्रयोजनकतया लक्षणान्तरं शङ्कते। १३२ तर्कस्य लक्षणान्तरनिशसः । अथ व्याप्याभ्युपगमेनानिष्टस्य व्यापकस्य प्रती. तिस्तर्क इति चेन्न । इष्टार्थसम्भावनायामव्याप्तेः । ते- न व्यापकस्य प्रतीतिः स इति चेन्न । इष्टापादनेऽपि ग- तत्वात् । अप्रमितस्य तथेति चेन्न । प्रथमानुमानेऽपि गतत्वात् । अनुमाने व्याप्यस्य प्रमया तथात्वानभ्युप- गमेनेति चेन्न । वस्तुगत्या व्याप्यस्य प्रमयाऽपि प्रतिवा- घसिद्धस्य व्यापकानुमानासम्भवेन तत्राप्यभ्युपगमपर्य- न्तं गन्तव्यत्वादेव । नन्वेवमन्यतरासिद्ध व्याप्यं प्रसा- ध्यानुमानव्यवस्थापनमुच्छिन्नं तदप्रसाधनेऽन्यतरा- सिया तत्प्रसाधने परस्याभ्युपगन्तुरपसिद्धान्तादपसि- द्वान्तमनुहाव्य वादिना प्रसाधितात् व्याप्यात् व्या- पकसाधने पयनुयोज्यौपेक्षणादिति किं तत्र तथा न स्या- किमत्राप्रस्तुनया तच्चिन्तया । अन्यतरासिद्धस्य ताव- द्वयाप्यस्याभ्युपगमं परेणाकारयित्वैव न व्यापकसाधन- ·१२८८ लण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे मुपेयं तस्याऽप्रमा स इति चेन्न । मिथो विरुद्धादौ त. काभासेऽपि गतत्वात् । आश्रयासियादिव्यतिरेके स. तीति चेन्न । सन्दिग्धधूमदर्शनात् । यद्यत्र धूमस्तदाऽ- ग्निमानिति सम्भावनायाः परमार्थतस्तथार्थावस्थानात् । प्रमात्वं त्यक्तुमपारयन्त्या अव्यापनात् । तत्कालं प्रमा- वेनाप्रमीयमाण इत्यपीति चेन्न । बहुशो दत्तोत्तरत्वा- त् । सर्वस्य चाऽस्य पूर्वोक्तोभयानिष्टव्यापलेष्टव्या- प्योदाहरणे गतत्वेनातिव्यापकत्वात् । तयवच्छेदार्थमा- रोपितस्य व्याप्यस्याभ्युपगमनति करणे च सिद्धन व्याप्ये- न प्रसङ्गस्याव्यापनात् । तद्यथा कार्यत्वात् यद्यदृ- ष्टसृष्टमङ्कुरादि मीमांसकः शंसति तदानीमविशेषेण- कर्तृकार्यमपि पर्यवस्येत् अस्य तदिति । * अथेति * स्वयमप्यभ्युपगतेन व्याप्येन तर्क- त्वे परं प्रत्यनिष्टव्यापकप्रसअनं तर्क एवञ्च परपक्ष. बाधमात्रे प्रसङ्गेनाव्याप्तिस्तत्रस्वयमभ्युपगतेनेतिवि- शेषणाभावादित्यर्थः । अव्याप्त्या दूषयति * ने- ति* यद्यत्र सलिलं स्यात् तृषं मे शमयिष्यतीत्यपे. क्षितार्थसम्भावनारूपतकें लक्षणाव्याप्तिस्तत्रानिष्ठ- व्यापकत्यंशाभावादित्याशयः । अनिष्टेतिविहा- याव्याप्तिपरिहाराय लक्षणं शङ्कते * तेनेति * व्या. प्याभ्युपगमेति यदिष्टप्रसअनतर्काभासेपि गतत्वाद् तिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * व्याप्याभ्युपगमेना.

·तर्फखंण्डनम् १२९६ * अ- प्रमितस्य व्यापकस्य प्रसञ्जनं तर्क इति शङ्कते प्रमितस्येति * प्रमाणान्तरप्रमितस्य प्रसञ्जनमिष्टा. पादनमिति तद्व्युदास इत्यर्थः । पर्वते प्रमितस्य व्या- पकस्याग्नेाप्यधूमाभ्युपगमेन यत्प्रसञ्जनमनुमानरूपं तस्मिन्नप्रसङ्गरूपेपि गतत्वादतिव्याप्तिरिति दूषयति * नेति * प्रथमेतिविशेषणमप्रमितत्वोपपादनाय । अग्निमान्पर्वतोधूमवत्वान्महानसवदित्यत्र व्याप्यप्रम- या व्यापकप्रतीतिरुत्पद्यते नतु व्याप्याभ्युपगमेना. तोनानुमानेऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * अनुमान इति * वस्तुगत्या व्याप्यस्य प्रमयापि यदि प्रतिषादिना त. ध्यापना नाभ्युपगम्यते तदा हेतोरन्यतरासिद्धेः कथं ततोमितिरिति तत्रावश्यमभ्युपगमोप्पङ्गीकर्तव्य इ. त्यतिव्याप्तिस्तदवस्थेति दूषयति * नेति * तत्रानु- माने व्याप्यस्य पराभ्युपगमाङ्गीकारे दोषं शङ्कते * नन्विति * तदवोपपादयति तदिति तयाप्यं न प्र. साध्यते चेदन्यतरासिद्धत्वादनुमितिकरणं न स्यात्, प्र. साधने च परस्य स्वीकृत्य विपरीताभ्युपगमादपसि- द्धान्त इत्यर्थः। अपसिद्धान्तमनुद्भाव्य यदि प्रसाधित- हेतुनाऽनुमानमुच्यते तत्राह *अपसिद्धान्तमिति अ. न्यतरासिद्धं व्याप्यं प्रसाध्यानुमानव्यवस्थापनमुच्छिन्नं चेदस्तु तावत् न वयं तत्साधनाय प्रवृत्ता इति प- रिहरति * किमिति * अर्थान्तरं चैतदित्याह * कि- मोति* किन्तपुंचितमित्यत आह * अन्यतरेति * परेणाप्यभ्युपगमो व्याप्यस्य वाच्योऽनुमानेऽतोऽति- व्याप्तिरित्यर्थः । व्याप्याभ्युपगमेनाप्रमितस्य व्यापक- १६२ ·१२९. लण्डननण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे स्याप्रमा तर्क इति विवक्षितत्वान्नानुमानेऽतिव्या- प्तिरिति शङ्कते * तस्येति * प्रतीयमानत्वं शुक्तिरूप्या- देरिष्टं चेत्सत्त्वं सत्त्वेऽपि बाध्यत्वमिष्टं चेत्तीसत्वं प्र- सज्येतेत्याये मिथोविरुद्धतया प्रसङ्गामासेऽतिव्याप्तेमैं- पमित्याह * नेति * आदिशब्देन आश्रयासिद्ध्यादयो गृह्यन्ते । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेषं शङ्कते * आ- श्रयेति * आश्रयासियादिव्यतिरिक्तत्वे सति व्या. प्याभ्युपगमेनाप्रमितस्य व्यापकस्याप्रमा तर्क इत्यर्थः । यत्रासियादिव्यतिरेकोनास्ति सन्दिग्धासिद्धत्वान्नच प्रमात्वाभावो दैवगत्या वहेः सत्वेन यथार्थानुभव. स्वात्तेन तत्र लक्षणस्याव्याप्तिरिति दूषयति नेति* सम्भावनारूपे सत्तऽव्याप्तिपरिहाराय विशेषं श- ते * तदिति * व्याप्याभ्युपगमेनापमितस्य व्याप- कस्याश्रयासियादिव्यतिरेके सति तत्कालं प्रमात्वे. नाप्रमीयमाणा प्रमा तर्क इत्यर्थः । दूषयति * नेति स्वयमिष्टस्य परेण चानिष्टस्य व्यापकस्य यवापादनं तत्राव्याप्तिस्तेन प्रमात्वेन प्रमीयमाणत्वात्तत्काला- निरुक्तः स्वेन वादिना वा प्रमीयमाणत्वमित्यादि- विकल्पानुपपत्तेश्चत्यर्थः । पूर्वोक्तदूषणान्तरं . द. यति * सर्वस्येति * पूर्वोक्तमुभयानिष्टव्यापक- मुभयव्याप्यं यदुदाहरणं यश्चोभयारित्यादिना दो- षेण ग्रस्तं तत्रापि गतत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । आ. रोपितव्याप्यस्याभ्युपगमेन कथितलक्षणा प्रमा तर्क इ- त्याशक्य सिद्धेन व्याप्येन यः प्रसङ्गः सतर्कस्तत्रा- व्याप्तिरित्याह * तदिति * उदाहरणेन दर्शपति * ·तर्कखण्डनम् । १२११ तदिति * अङ्कुरादि तावजायमानं दृष्ट्वा कार्य वि. निश्चित्य तदृष्टसृष्टमिति मीमांसको ब्रवीति घट- दृष्टान्तेन तदा तेन 'सिडेन कार्यत्वहेतुना सकर्तृक- स्वमपि स्थादितीश्वरवादी प्रसञ्जयतीदं प्रसञ्जनं सिं- व्याप्येनैव क्रियते इति तस्मिन्सत्तऽव्याप्तिरित्य- र्थः यः । अस्य मीमांसकस्येत्यर्थः । आत्माश्रयादयः सत्तास्तेषां चाभासा इष्य. न्ते तेवाभासेषु लक्षणस्य गतत्वेनातिव्याप्तिं दर्श- यितुमात्माश्रयाद्यनुवदति । १३३ आत्माभ्रयादीनां स्वरूपनिरूपणम् । अपि चात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चककं व्याघातोऽ नवस्था प्रतिबन्दी चेत्यापायैर्भिद्यमाना षट्तीप्यते । स्वरूपं चषां स्वस्याव्यवहितस्वापेक्षणमात्माश्रयः अन्यो- न्यस्याऽव्यवहितान्योन्यापेक्षित्वमन्योन्याश्रयः, अन्त- १ स्वस्याव्यवहितस्वापेक्षणाभ्युपगमनिबन्धनमनिष्ठापादनमा- त्माश्रय इत्यर्थः । यद्यपि स्वामित्वमप्रसिद्धं तथापि घटापेक्षित्व पटेऽभ्युपगम्यमाने भवत्यात्माश्रयोदोष इति विशिष्टाप्रतीतावपि खण्डशः प्रतीतिरस्त्येव । यद्वा स्वापेक्षित्वं प्रमेयत्वादी प्रसिद्धमन्य- त्राऽभ्युपगम्यमानं दोषायेति भावः । २ अत्रामाश्रयव्यावर्तनायान्योन्यस्येति । अन्योन्यापेक्षित्वं दीर्घत्व-हस्वत्वज्ञानादौ कश्चित् द्रष्टव्यम् । ३ अन्तरितस्य व्यवहितस्य भाव्यात्माश्रयोऽन्यान्योश्रयो पा य. स्तदेव चक्रकं तेन स्वस्य द्वयापेक्षणाभ्युपगमनिबन्धनमनिष्टापादनं चक्रमित्यर्थः ।

·१९९२ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे रितस्य तदेव द्वयमात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चक्रकं, विरुद्ध समुच्चयो व्याघातः, उपपाद्योपपादकप्रवाहोऽनवधिरनव- स्था, स्वाभ्युपगतदोषतुल्यता प्रतिबन्दी । * अपि चेति * आपायभेदेनावान्तरभेदो न तु प्रकारान्तरेण । षण्णां तर्काणां समाहारः षट्तर्कीति यावत् । किमेतेषामसाधारणस्वरूपमित्यत आह *स्वे- ति * एषां लक्षणं च प्रदर्यत इत्यध्याहारः । प्रथमो. १ विरुद्धसमुच्चयाऽभ्युपगमस्तु माता वन्ध्याऽगौगौरयमपीत्या- कारणेत्यर्थः । अत्रहि मातरिवन्ध्यात्वमात्राऽभ्युपगमो गवि चाश्वमा त्राऽभ्युपगमः सम्भवत्येव सिद्धत्वात् एवमभ्युपगन्तु ाघातगापा- धते यदि मातुर्वन्ध्यात्वं गोश्चाश्वत्त्वमभ्युपैषि तदा व्याघात इति नतु विरुद्धसमुच्चय एव कचिदपि प्रसिद्ध इतिभावः । २ भदव्यवहारउपपाध, उपपादकश्च तस्य भेदः नहि भेदमन्त- रेण तद्यवहारः सम्भवति एवं सत्तायां व्यवहार उपपाद्य स्तद्गता च सत्तोपपादिकति तथाचैताहशव्यवहाराभ्युपगमनिबन्धनमनि. टापादनमननवस्थेत्यर्थः । अत्र यदि तृतीयश्चतुर्थी वा भदः प्रथम- भेदमपेक्षतइत्यभ्युपेयेत तथाऽपि प्रवाहाभ्युपगमोऽस्ति नचाऽनवस्थे- त्यतआह *अनवधिरिति* प्रवाहस्याऽनादित्वात् कार्यकारणभावो- ऽप्यसिद्धोऽभ्युपगम्यते एकैफभेदबुद्धावापाद्यमानायां भेदमानंप्र- सिद्धमेवेति भावः । आपत्तिप्रयोजकीभूतरूपवदापादनमनवस्थे- त्येके । तत्र यदिसामान्यं सामान्यवत्स्यात् द्रव्यादित्रितयान्यतमं स्यादित्यापादनमियं चाऽनवस्यैवाऽनास्थेत्युच्यते नहि द्रव्यादित्र- यान्यतमत्त्वेन सामान्य व्यवतिष्ठत इत्यूह्यम् । ३ यदि पुरुषत्वादयं चौरस्तदा एवं त्वमपि चौरः स्या इत्या- पादननामकः प्रतिबन्दी । यद्वा परापादितं दोषमभ्युपेत्य परस्मै त- दापादनेन यदनिष्टापादनं तत्प्रतिबन्दी भवति हि त्वं चोर इत्यभिद. धानस्य प्रतिबन्दीति भावः ।

·तर्कखण्डनम् । १९३ विष्टस्याऽत्माश्रयस्य लक्षणं प्रथमं दर्शयति स्वेति* स्वस्येति कर्तरि षष्टी । स्वापेक्षणमिति समासमध्य- स्था कर्मणि षष्टी । स्वस्थ स्वापेक्षणमात्माश्रय इत्यु- तेऽन्योन्याश्रयादौ प्रसक्तिनिवारणायाव्यवहितति- विशेषणम् । इदं चारमाश्रयत्वं सत्तायां प्रतीती व्यवहारे च, उत्पत्तौ स्थापेक्षा, सत्तायां प्रतीतो स्वापेक्षा, एवमितरत्रापीत्यर्थः । अन्योन्याश्रय- लक्षणमाह * अन्येति * अन्योन्यस्यान्योन्यापेक्षि- त्वमित्युक्ते चक्रकेऽतिप्रसक्तिनिवारणायाव्यवहिते. तिविशेषितम् । व्याख्यानादि पूर्ववत् । चक्रकलक्षणमा- ह * अन्तरितस्येति * अन्तरितस्य स्वापेक्षणमा न्योन्यापेक्षणं चक्रकमित्यर्थः । तदेव दयं दर्श- यति* आत्माश्रय इति तदेव च वयं चक्रकमित्युक्त तस्मिन्नेव दयेऽति व्याप्तिपरिहारायान्तरितेति विशेषणं द्रष्टव्यम् । व्याघातलक्षणमाह * विरुद्धेति * विरु- द्वयोः समुच्चय एकाश्रयासम्बन्धस्तत्र विरुद्धतिविशे- षणं रूपादेरेकार्थसमवायव्यावृत्यर्थम् । अनवस्थालक्ष. णमाह * उपपाद्येति * अनवधिककार्यकारणप्रवाहा पत्तिरित्यर्थः । चक्रकव्यावृत्त्यर्थमनवधीतिविशेषणम् । साकाङ्कतापरिहारायोपपायोपादकेत्युक्तम् । प्रतियंया लक्षणमाह * स्वेति * पार्श्वस्थाभ्युपगतदोषतुल्यता स्वाभ्युपगतगुणतुल्यतां च निवारयितुं स्वत्यादिषि- शेषणम् । तेषां सर्काणामाभासान्यतिव्याप्तिस्थलानि दर्शयति । १३४ तर्काभासप्रदर्शनम् । .

·१२१४ खण्डनखण्डखाये चतर्थपरिच्छेदे तत्राऽऽत्माश्रयस्य सम्बन्धद्वारभेदादाभासत्वं यथा प्रमेयत्त्वस्यात्मनि वृत्तौ, कचिन्नैवमपि यथाऽऽनेकका- लस्थस्य घटस्य पूर्वकालवृत्त्यात्मन उत्तरकालवृ- त्यात्मानं प्रति कारणत्वे । अन्योन्याश्रयस्य व्यक्ति- भेदात, यथा-ज्ञानेन संस्कारस्य तेन च ज्ञानस्य जनने । चक्रकस्यापि तस्मात्, यथा-बीजेनाङ्कुर- स्तेन स्तम्बः तेन बीजं जन्यत इत्यत्र । व्याघातस्योपी- धिभेदात, यथा-कालभेदादिना जननाजननादौ । अ- नवस्थायाः क्रियायै परस्परानन्त्यानपेक्षणात्, यथा सामग्या कार्यजननाय स्वसामग्यानन्त्यानपेक्षणे । तामेतामधोधावन्तीमनवस्थामाचक्षते । कचिन्नमपि, यथा-स्वाश्रये भिन्नबुद्धिजननाय स्वगतभेदानुपजीवना- १ क्रियायै-कार्यजननाय नहि कार्य स्वसामग्यधीनं साऽपि सामग्री स्वसामग्न्यधीनेव कादाचित्कत्वादिति प्रवाहाभ्युपगमोऽस्ति। किश्चेदानीन्तनकार्य न तावत्सामग्रीप्रवाहाधीनमेव तथाच तदु. त्पतिरेव न स्यात् दृश्यते चकार्योत्पत्तिरिति प्रामाणिकीयमनवस्था- भवत्याभासेति भावः। २ अनाभासरूपा मनवस्थामाह* क्वचिदिति*भेदः स्वाश्रये घटे स्व यमेव भेदबुद्धिं जनयति स्वगतं भेदान्तरं नोपजीवतीति तावद्वस्तुग- तिस्तत्र भेदस्याऽऽनन्त्ये भापाद्ये या नवस्था साऽनाभासेत्यर्थः । ननु कथमियं दोष इत्यतआह * प्राग्लोपेति * यदि भेदे भेदान्तरमनी. क्रियेत तदा प्रथमभदो लुप्तएव स्यादित्यर्थः । आदिपदादविनिग- म्यत्त्वप्रमाणापगमयोः सङ्ग्रहः । तामेवामित्यनाभासम्पामित्यर्थ इति शङ्करमिश्राः।

·तर्कखण्डनम् । १२९६ दपि भेश्यानन्त्ये प्राग्लोपादिदोषात् । तामेतामूर्चे धा- वन्तीमनवस्थामाचक्षते । प्रतिबन्धा विशेषात्, यथा धू- मानुमानेऽप्युपाधिशङ्काप्रतिबन्द्यां तर्कानुकूलत्वादिति । तदेषामापादनानि तर्काभासाः कथमुक्तलक्षणेन न स- झाह्याः सत्यपि व्याप्याद्यदोषे प्रसङ्गस्थानगतेन तेन विशेषणेनाभासीभूतत्वात् । *तत्रेति सम्बन्ध आश्रयाश्रयिभा(वे)वो बारभे. दादित्यर्थः । तेदेवोदाहरणेन दर्शयति * यथेति * प्र- मेयत्वं नाम कश्चिद्धर्मः स स्वात्मनि वर्तते स्वस्था- पि प्रमेयत्वादत आत्माश्रयत्वप्रसक्तौ घटादौ प्रमे. यत्वत्तो घटप्रमासम्बन्धो छारं प्रमेयत्वे प्रमेयत्ववृत्ती प्रमेयत्वविषयप्रमान्तरमिति द्वारभेद इत्यर्थः । छार. भेदाभावस्थलं दर्शयति * क्वचिदिति * तत्राप्युदा. हरणमाह * यथेति * घटस्तावत् स्थिरत्वादनेककालं तिष्ठति ततश्च तत्कालस्थघट उत्तरकालसम्बन्धिनं स्वात्मानं प्रति कारणीभवति अतो घटस्यैकत्वादा. स्माश्रयत्वप्रसक्तौ पूर्वोत्तरकालसम्यन्धरूपस्य भेद- मादाय तत्परिटत्तिर्भवतीत्यर्थः । अन्योन्याश्रयाभासं दर्शयति * अन्योन्यति * व्यक्तिभेदादाभासत्वमिति शेषः । एतदप्युदाहरति * यथेति * अनुभवलक्षण- १ द्वारभेदादिना विशेषेण तेषामाभासत्त्वस्य त्वयाऽपि वक्तव्य- त्वादन्यथा प्रमेयत्त्वे प्रमेयत्वमनेन दोषेण न भवेदिति केवलान्वयि- त्वं तस्य न स्यादित्यर्थः । (२) विशेषेणत्यर्थः।

·१६९ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे ज्ञानेन संस्कारो जायते तेन च स्मृतिज्ञानं, जायते ततश्च ज्ञानसंस्कारयोरन्योन्यापेत्तयाऽन्योन्याश्रयप्र- सकौ यज्ज्ञानशक्त्या यः संस्कारो जायते तेन स्वज. नकव्यतिरिक्तज्ञानव्यक्तिर्जायते इति ज्ञानत्वसंस्कार- त्वयोरभेदेऽपि न वस्तुतोऽन्योन्याश्रय इत्यर्थः । चक्रक- स्थापि व्यक्तिभेदादाभासतेत्याह * चक्रति * तद. प्युदाहरति * यथेति * बीजादङ्कुरं तावजायते अङ्. कुरात्स्तम्बस्तेन बीजमिति चक्रकप्रसको प्रथम शा- लिपीजेनाङ्कुरो जायते तेन चाङ्कुरेण स्तम्घस्तेन च बीजान्तरामिति व्यक्तिभेद इत्यर्थः । व्याघातस्य पुन- रुपाधिभेदादाभासतेत्याह * व्याघातेति * किमि वेत्यपेक्षायामाह * यथेति * वस्तु कदाचित्कार्य जनयति कदाचिन्न जनयति, कचिदस्ति कचिन्नास्तीति, व्याघाते प्रसक्त उत्पत्तौ कालदेशादिभेदादाभासत्व. मित्यर्थः । अनवस्थाया आभासत्वकारणं दर्शयति * अनवस्थेति * जायमानकार्येण सामग्रीपरम्पराक्षे- पादाभासत्वमनवस्थाया इत्यर्थः । तदेव दर्शयति * यथेति यदा घट उत्पद्यते तदा घटेन तदुत्पत्तिक्रि- यया वा सामग्यपेक्ष्यते सामग्री च कादाचित्कत्वा- स्वसामग्रीमानयति सा च तथेति घटोत्पत्त्यनुपप- स्या सामग्रीपरम्पराप्रमितेरनवस्थाया आभासत्व. मित्यर्थः । प्रसङ्गादनवस्थाभेदमाह * तामेतामि. ति * उत्तरं कार्य जनयितुं पूर्वसामग्यपेक्ष्यते तत्सिद्ध- ये ततः पूर्वेत्यधोमुखीत्यर्थः । कचित्प्रकारान्तरेणान- वस्थाया आभासतेत्याह * क चिदिति * तत्रोदा- ·तखण्डनम् । हरणमाह * यथेति * घटपटयोर्भदः स्वाश्रये भेद- बुद्धिं जनयन्त्स्वा स्वाश्रयाद्भेदमपेक्षते चेत्त दाना- मपि भेदान्तरभेद्यत्वेऽनवस्था, भेदभेदिनोभैदानुप- जीवनेन भेदानन्त्यस्वीकारे प्राग्लोपादिदोषादाभा- सतति यावत् । अनाभासाऽनवस्थोच्यते इतिकेचित् । एषोईमुरुपनवस्थेत्याह तामिति अनुकूलतर्कसद्भा- वे विशेषेणाभासत्वं प्रतिबन्धा इत्याह * प्रतीति * उदाहरति * यथेति * अनित्यः शब्दः कृतकत्वा- दित्यत्रोपाधिः शङ्ख्यत इति प्रतिबन्दीग्रहे धूमानुमाने तर्कस्य सद्भावादाभासत्वमित्यर्थः । एतेषु तर्काभा. सेष्वारोपितव्याप्येन व्यापकप्रसअनसम्भवात्स्या- ल्लक्षणस्यातिव्याप्तिरित्युपसंहरति * तदिति * आ- पादनान्यापत्तिरूपज्ञानानीत्यर्थः । 'यबस्तु न तत्स्वा. श्रयं न परस्परापत्तिसिडिकं चेत्यादिव्याप्तिसद्भाव- साम्ये कथमेतेषामाभासत्वमित्याशा द्वारभेदादि. लक्षणविशेषान्तरादित्याह * सतीति * आभासत्वप्रयोजकविशेषाणामभावे सत्यारो- पितव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्षणविशे- षणानोक्तातिव्याप्तिरिति शङ्कते । १३५ विशेषणे दत्तेपि दोषः । . प्रसङ्गस्थाने तावतां विशेषाणामभावेनाऽपि लक्षणं विशेषणीयमिति चन्न । अन्योन्याश्रयाभासत्वप्रयोजक- स्य व्यक्तिभेदस्याभावो नानवस्थाया,मेवमात्माश्रयाभास- १ इति घूमाने प्रतिबन्दीमहे इति योजना । १६३ ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिली त्वप्रयोजकस्य द्वारभेदस्यामावो नात्माश्रयान्तरादाविति व्यक्तमव्यापकत्वापत्तेः । अपि चापतिद्धान्तविरोधादि- वपि तर्कलक्षणं गच्छत्कथङ्कारं वारणीयं, यत्रैवं निग्रहे तर्कान्तराणामन्तर्भावः तत्रैवानयोरपीति पृथक् निप्रह- त्वानुपपपत्तेः । * प्रसङ्गेति * सर्वविशेषाभावस्यैकस्मिन्नसम्भवे. ना,तिव्याप्तिप्रसङ्गादेवैकैकविशेषाभावस्य विशेषणत्वे घोक्तदोषापरिहारान्मैवमिति परिहरति * ने- ति * आत्माश्रयान्तरादिशब्देनान्योन्याश्रयचक्रक- गतावात्माश्रयान्योन्याश्रयो लक्ष्येते । व्यक्तिभेदाये- कैकाभावोऽनवस्थादिसत्तकै चास्तीत्यव्याप्तिः सर्व- विशेषस्याभासेपि विद्यमानत्वादतिव्याप्तिरित्यभि- प्रायः। संस्कारस्थायित्वं चेत्सौगतेनाभ्युपगतं तर्हि तस्यापसिद्धान्तः, प्रामाणिकमपि मिथ्याऽभ्युप- गम्यते चेद्वचनविरोध इत्यादिनिग्रहस्थानेष्वप्या- रोपितंव्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनमस्तीत्यतिव्याप्तिरि- त्याह * अपिचेति * तयोरपि तर्कत्वमङ्गीक्रियते तत्कथमतिव्याप्तिरित्यत आह * यति * तयोस्त- १ अन्योन्याश्रयादीनां व्याप्त्यादिग्रहं प्रति प्रतिबन्धकतया व्या- प्यत्वासिद्धयादिनिप्रहेऽन्तर्भाव इति तदपेक्षयाऽपसिद्धान्तस्य पृथ. निग्रहत्त्वं भज्यते भवति हि भेदव्यवहारविषयत्वात् घटो भेदवा. निति स्थापनायां भेदेऽपि भेदव्यवहारस्तेनैव भेदेन चेदात्माश्रयो- ऽन्योन्यापेक्षायामन्योन्याश्रयः व्यवहितान्योन्यापेक्षायां चक्रकमन. न्तप्रवाहापेक्षयामनवस्थेत्यापादनै दाभाववति भेदे भेदव्यबहार- विषयत्वं गतमिस्यनेन व्याप्यत्वासिरिनिग्रहस्थानेऽन्तर्भावितमित्यर्थः। ड ·तर्कखण्डनम्। १२१ कन्वें निब्रहस्थानविभागे परिगणनं न स्यात्त निग्रह यो दादथ तर्कविग्रहयोभदो नाङ्गीक्रियते तहि आ- स्माश्रयादितर्काणा पस्मिन्निग्रहे तीवस्तत्रैव विरोधा तयोरन्तभावइति तयोः पृथनिग्रहत्वेन ग्रहणन्न स्या. दस्ति च तत् ततोऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमित्यर्थः । एवमात्माश्रयादेः सतर्कत्वमुपेत्य तदाभासेषु लक्षणातिव्याप्तिरुक्का, सम्प्रति परस्य तदपि दुर्घच. नमित्याह। १३६ आत्माश्रयादेरनिर्वचनीयत्वम् । आत्माश्रयादेश्च मूलव्याप्तौ प्रमाणोपगमवेत्तर्हि प्रा- माणिकत्वान्नदोषत्वं न चेन्मूलशैथिल्यमित्युभयतःपा- शबन्धः कथं मोचनीयः । अथोच्येत यदेतदाश्रयत्वमा- श्रयित्वं च तद्भेदे दृष्टं तद्यदि विवादाध्यासिते त्वयोपे. यते तदा भेदः स्यादित्याकारणाऽऽपादने नोक्तदोषापत्ति- रिति । मैवम् । एकत्र द्वयस्यापि दृष्टत्वात् । तदाश्रयत्वं तदाश्रितत्वं च मिथो भेदनियतमिति चेन्न । तन्मिथ:- शद्वाभ्यां क्षारीकृतत्वात् । * आत्मेति * आत्माश्रयादेस्तर्कस्य मूलं व्याप्ति- दि स्वस्य स्वाक्षित्वं स्यासदाऽऽत्माश्रयः स्यादित्यापाद. ग नेह येन तस्य प्रामाणिकत्वाप्रामाणिकत्वविकल्पोऽवतरेत भापितु या घट एतद्घटाश्रयः स्यादेतघटकारणं वा स्यादेतद्धट- छाप्योवा स्यात्तदेतद्धटभिन्नः स्यादित्याचापादनप्रकारे कयममा- माणिकत्वमित्यान्ते-यदेतदिति । - .

·बण्डनखण्डलाये चतुर्थपरिच दे
स्तत्र प्रमाणमस्ति न वा, यद्यस्ति तर्हि . व्याप्तिप्रमाणे
नैव व्याप्यव्यापकयोरपि ग्रहणादनिरोधेनादूषणत्व
मित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * नचेदित प्रशिथिलम
लतंया तळभासत्व मित्यर्थः । प्रमितत्वेप्येकस्यैर
भेदापादकत्वात्स्यादेव दोषत्वमिति शङ्कते * अं
थेति * आश्रयत्वाश्रितत्वयोभित्राधिकरणत्वेऽपि
प्रस्तुते किं स्थादित्यत आह * तदोति * प्रतियोगि
भेदेनाधितत्वाश्रयत्वयोरेकस्मिन्नेव दर्शनाददोषत्व
मिति परिहरति * मैवामिति घटोरूपाद्याश्रयोमृदा
श्रित इति यस्यैकत्र दर्शनादित्यर्थः । एकप्रतियोगिक
योराश्रयत्वाश्रितत्वयोर्भदापादकत्वादस्त्येव दोषत्व
मिति शङ्कते * तदाश्रयेति * घटो मृदपेक्षयाऽऽश्रितो
घटापेक्षया च मृदाश्रय इति भेदनियम इत्यर्थः । दु
षयति * नति तच्छदस्यानुगताभिधानत्वे भेदापा
दकत्वं तच्छब्दार्थस्यैव वस्तुन उभयत्वदर्शनाविशेषा
भिधानत्वेऽननुगमाव्याप्त्यभाव एव, मिथःशब्द
स्थापि परस्परमात्राभिधानत्वे इष्टापत्तिर्घटपटादिप
रस्परस्य भेदस्वीकाराविशेषाभिधानेऽननुगम इत्यर्थः
प्रकारान्तरेणात्माश्रयत्वस्य दोषत्वं शङ्कते।
१३७ अन्यथाऽऽत्माश्रयत्वस्य दोषत्वशङ्कानिरासः ।
एतदाश्रयत्वादेतदाश्रितत्वाहा नैकत्वं स्यादिति वच
नभङ्ग्याऽऽपाद्यमिति चेन्मैवम् । यद्येत देतदाश्रयादि
स्यात्तदैतन्न स्यादिति ह्यापाद्यं, नचैतद्युक्तं धाऽऽपाद्यय
ाहतत्वात् । नच वाच्यमापाद्यस्य प्रमाणबाध्यताऽनु

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.