·१९०६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- रद्वितीयकाण्डे-
(काम्येष्टियाग्यानुवाक्याभिधानम् )
विश्वा द्वेषा सि प्र मुमुग्ध्यस्मद । स त्वं ने
अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्यु-
टौ । अब यक्ष्व नो वरु॑णम् ( ३ ) राणो
वीहि मृडीकर सुहवो न एघि । प्रप्रायमग्नि-
भरतस्य शृण्वे वि यत्सूर्यो न रोचते बृहद्भाः ।
अभि यः पूरुं पृतनासु तस्थौ दीदाय दैव्यो
अतिथिः शिवो नः । प्रत यक्षि प्र त इयर्मि
मन्म भुवो यथा वन्द्यौ नो हवेषु । धन्वनिव
प्रपा असि त्वमग्न इयक्ष पूरवै प्रत्न राजन् ।
(४) वि पार्जसा वि ज्योतिषा । स त्वमग्ने
प्रतीकेन प्रत्योप यातुधान्यः । उरुक्षयेषु दी-
छन् । त५ सुप्रतीक सुदृश स्वञ्चमविद्या सो
विदुष्टर सपेम । स यक्षविश्वा वयुनानि विद्या-
न्म हव्यमग्निरमृतेषु वोचत् । अहोमुचे वि-
वेष यन्मा वि ने इन्द्रेन्द्र क्षत्रमिन्द्रियाणि शत-
कृतोऽर्नु ते दायि (५)॥
(यहीः समवराय नो वरुण रान श्चतुश्चत्वारिशच । )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके
पञ्चमप्रपाटके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥

·HA VID --- TTYA SN पा०५अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९०७ (काम्येटियाज्यानुवाश्याभिधानम् ) विश्वरूपस्त्वष्टेन्द्र वृत्रं ब्रह्मवादिनः स त्वै नासोमयाज्येप चै देवरयो वै नचि नायज्ञोऽने महात्रीनिधीतमायुष्टे द्वादश ।। १२ ।। विश्वरूपी नैनं शीतस्रावध वसु पूर्वयुर्वाजा इत्यने महानि वीतमन्या यन्ति चतुःसप्ततिः ॥ ७४ ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पञ्चमःप्रपाठकः॥५॥ LIBRARY (अथ द्वितीयाटके पचमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) मे। आयुः । ते । आयुर्दा इत्यायु:-दाः । अग्ने । एति । प्यायस्व । समिति । ते । अवेति । ते । हेडः । उदिति । उत्तममित्युत्तमम् । प्रेति । नः । देवी । एति । नः। दिवः । अनाविष्णू इत्या- विष्णू । अग्नाविष्णू इत्या-विष्णू । इमम् । वरुण । तव । त्वा । यामि । उदिति । उ । त्यम् । चित्रम् । अपाम् । नपाद । एति । हि । अस्थाद । उपस्थमित्युप-स्थम् । जिह्मानाम् । ऊर्ध्वः । विद्यु- तमिति वि-युतम् । वसानः। तस्य । ज्येष्टम् । महिमानम्। वहन्तीः । हिरण्यवर्णा इति हिरण्य- वर्णाः । परीति । यन्ति । यहीः। समिति (१)। अन्याः। यन्ति । उपेति । यन्ति । अन्याः। समा- नम् । ऊर्वम् । नद्यः । पृणन्ति । तम् । उ । शुचिम् । -

·१९०८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे--
(काम्येष्टियाज्यानुवाक्याभिधानम् )
शुचयः । दीदिवासम् । अपाम् । नपातम् । परीति ।
तस्थुः। आपः। तम् । अस्मैराः । युवतयः । युवानम् ।
मर्मुज्यमानाः। परीति। यन्ति । आपः । सः। शुक्रेणं ।
शिक्वना । वत् । अग्निः। दीदाय । अनिमः ।
घृतनिर्णिगिति घृत-निर्णिक् । अप्स्वियम्-सु।
इन्द्रावरुणयोरितीन्द्रा-वरुणयोः । अहम् । सम्रा-
जोरिति सम्-राजोः। अवः । एति । वृणे । ता ।
नः । मृडातः । ईदृशै । इन्द्रावरुणेतीन्द्रा-वरुणा ।
युवम् । अध्वराय । नः (२)। विशे । जनाय । महि ।
शर्म । यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमिति दीर्घ-प्रयज्युम् ।
जतीति । यः । वनुष्यति । वयम् । जयेम । पृतनासु ।
दूयः । एति । नः । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा ।
प्रेति । बाहवा । खम् । नः। अग्ने। वरुणस्य ।
विद्वान् । देवस्य । हेर्डः । अवेति । यासिसीष्ठाः ।
यजिष्ठः । वह्नितम इति वहि-तमः । शोशुचानः ।
विश्वा । हेपांसि । प्रेति । मुमुग्धि । अस्मत् ।
सः। खम् । नः। अग्ने । अवमः । भव । ऊती ।
नेर्दिष्टः । अस्याः । उपसंः। व्युष्टाविति वि-उष्टौ ।
जवेति । यक्ष्व । नः । वरुणम् (३)। राणः ।
वीहि । मृडीकम् । सुहव इति सु-हवः । नः। एधि ।
प्रति प्र-प्र। अयम् । अग्निः । भरतस्य॑ । शृण्वे ।
।

·SN - प्रपा०६अनु०१२ कृष्णयजुर्वेदीयतचिरीयसंहिता - (काम्येष्टियाज्यानुवाफ्याभिधानम् ) वीति । यत् । सूर्यः । न । रोचते । बृहत् । भाः। अभीति । यः । पूरुम् । पृतनासु । तस्थौ । दीदा। देव्यः। अतिथिः । शिवः । नः । प्रेत । ते । यक्षि । प्रेति । ते । इयर्मि । मन्म । भुवः । यथा । वन्धः । नः । हवैषु । धन्वन् । इव । प्रति प्र–पा । असि । स्वम् । अग्ने । इयक्षवें । पुरवै । प्रत्न । राजन् । (४)।वीति । पाज॑सा । वीति । ज्योतिषा । सः । त्वम् । अग्ने । प्रतीकेन । प्रतीति । ओष । यातुधान्य इति यातु-धान्यः । उरुक्षयेवियुरु- क्षयेषु । दीर्घत् । तम् । सुप्रतीमित सु-प्रतीक- म् । सुदृशमिति सु-दृशम् । स्वञ्चम् । अविवार- सः। विदुष्टरमिति विदुः-तरम् । सपेम । सः । यक्ष- व । विश्वा । वयुनानि । विद्वान् । प्रेति । हव्यम् । अग्निः । अमृतेषु । वोचत् । अ होमुच इयर हः- मुचे । विवेष । यत् । मा। वीति । नः। इन्द्र । इन्द्र । क्षत्रम् । इन्द्रियाणि शतकतो इति शत- क्रतो । अन्विति । ते । दायि (५) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके पञ्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥२॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापपाठे द्वितीयाष्टके पञ्चमः प्रपाठकः ॥५॥ - ।

·१९१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे- (काम्येटियाज्यानुवाक्याभिधानम् ) (अथ द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः।) होतुनियम आधारश्चोक्तमेकादशे द्वयम् ॥ अथ द्वादशे काम्येष्टियाज्यानुवाक्या उच्यन्ते । अतीते तृतीयप्रपाठक इदमानातम्-" यो ज्योगामयावी स्याद्यो वा कामयेत सर्वमायुरियामिति तस्मा एतामिष्टिं निर्वदाग्नेयमष्टाकपाल९ सौम्प चरु वारुणं दशकपालए सारस्वतं चरुमागावैष्णवमेकादशकपालम्" इति । तथा " यावतोऽश्वान्मतिगृहीयात्तावतो वारुणाचतुष्कपालानिपेत्" इति । " यद्यपरं प्रतिग्राही स्यात्सौर्यमेककपालमनुनिर्वपेत् " इति च । एतेषु सप्तसु इविःपु क्रमेण याज्यानुवाक्यामतीकानि दर्शयति- आयुष्ट आयुर्दा जन आ प्यायस्व सं तेऽव ते हेड उदुत्तमं प्र णो देव्या नो दिवोऽ- माविष्णू अग्नाविप्णू इमं मे वरुण तत्त्वा याम्युदु सं चित्रम् । , इति । तत्राऽऽग्नेयस्याऽऽयुष्टे विश्वतोऽदधदिति पुरोनुवाक्या । आयुर्दा अग्ने हविपो जुपाण इति याज्या । तदुभयं त्वमग्ने रुद्र इत्यनुवाके व्याख्यातम् । सौम्यस्य त्वा प्यायस समेतु त इति पुरोनुवाक्या । सं ते पयासि समु यन्तु वाजा इति याज्या । एतदुभयं चतुर्थकाण्डे मा नो हिसीदित्यनुवाके व्याख्यास्यते । वारुणदशकपालस्याव ते हेड इति पुरोनुवाक्या । उदुत्तम- मिति याज्या। एतच्चोभयं वैश्वानरो न इत्यनुवाके व्याख्यातम् । सारस्वतस्य मणो देवीत्यनुवाक्या । आ नो दिवो वृहत इति याज्या। आमावैष्णवस्या- माविष्णू महि तद्वामिति पुरोनुवाक्या । अग्नाविष्णू महि धामेति याज्या। चतुष्टयमप्येतत्प्रथमकाण्डस्याटमप्रपाठकस्यान्त्यानुवाके व्याख्यातम् । वारुण. चतुष्कपालस्येमं मे वरुणेति पुरोनुवाक्या । तचा यामीति याज्या । एतचो- भयमस्मिन्नेव काण्डे प्रथमप्रपाठकस्यान्त्यानुवाके च्याख्यातम् । सौर्यस्योदु त्य जातवेदसमिति पुरोनुवाक्या। चित्रं देवानामिति याज्या । एतचोभयं पूर्वका• ण्डस्य चतुर्थप्रपाठके व्याख्यातम् ॥ अयापोनप्पीयं चरुं पुनरेस निपेदित्यस्य पुरोनुवाक्यामाह- अपां नपादा ह्यस्थादुपस्थं जिह्मानामूओं विद्युतं वसानः । तस्य ज्येष्टं महिमानं ·प्रपा० १अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९११ (काम्येटियाज्यानुवाश्याभिधानम् ) वहन्तीर्हिरण्यवर्णाः परि यन्ति यह्वीः1, इति । अपामुदकानां नपादविनाशयिता तथाविधनामकः कश्चिदेव उपस्थं स्वस्योपवेशनस्थानमास्थादातिष्ठति मामोतीत्यर्थः । कीदृशो देवः, जिह्माना- पूर्व आवर्तरूपेण कुटिलगतीनामुदकानामुपरि वर्तमानः । विद्युतं वसानो मेघमण्डलमध्य उपविष्टत्वाद्विादेव तस्याऽऽच्छादकं वस्त्रम् । आपश्च तं देवं परियन्ति परितो च्याप्य वर्तन्ते । कीदृश्य आपः, तस्य देवस्य ज्येष्ठं प्रशस्तं महिमानं माहात्म्यं वहन्तीर्धारयन्त्यः । बहुलवृष्टया स्वकीयस्य स्वामिनस्तस्य देवस्य माहात्म्यं ख्यापयन्त्य इत्यर्थः । हिरण्यवर्णा बद्दूनां विद्युतां मध्ये वर्त- मानत्वाद्धेमवर्णत्वम् । यदीर्महत्यः।। तत्रैव याज्यामाह- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (काम्येष्टियाज्यानुवाक्याभिधानम् ) युक्तः शुद्धेन प्रकाशेन युक्तः, रेवद्धनवान् , घृतनिर्णिग्विलापनेन घृतं निर्णे- नेक्ति निशेपेण शोधयतीति घृतनिर्णिम् ॥ यः पाप्मना गृहीतः स्यात्तस्मा एतामैन्द्रावरुणी पयस्यां निर्वपेदित्यस्याः पुरोनुवाक्यामाह- इन्द्रावरुणयोरह५ सम्राजोरख आ वृणे । ता नो मृडात ईदृशे।, इति । सम्राजोः सम्यग्दीप्यमानयोरिन्द्रावरुणयोरवो रक्षणमहमाणे सर्वतः प्रार्थये । तो चन्द्रावरुणावीदृशे रक्षणे वृतौ नोऽस्मान्मृडातः सर्वदा मुखयताम्।। तव याज्यामाह- इन्द्रावरुणा युवमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति यो वनु- प्यति वयं जयेम पृतनासु दूव्यः।, इति । हे इन्द्रावरुणौ युवं नोऽस्मभ्यं महि शर्म महत्सुखमापन्निवारणरूपं यच्छ- तम् । किमर्थम् , अध्वराय यागानुष्ठानाय विशे प्रजासमृद्धये जनाय परिवारक. जनसिद्धये च । यः पाप्मा दीर्घप्रयज्युमति अस्मदीयं दीर्घकालभावियागमः योगमतिलड्घ्य नोऽस्पान्वनुप्यति पीडयति । वयं तु युवयोरनुग्रहवशात्पृत- नासु पापकृतामु पीडासु दूत्यो दृढ़तरा अपीडिताः सन्तस्तं पाप्मान जयेम ॥ पञ्चमकाण्डे मैत्रावरुण्यामिक्षा विहिता-" यथा वै हविः स्कन्दत्येवं वा एप स्कन्दति योऽग्निं चित्वा स्त्रियमुपैति मैनावरुण्याऽऽमिक्षया यजेत " इति । तन याज्यानुवाक्ययोः प्रतीके दर्शयति- आ नो मित्रावरुणा प्रवाहवा ।, इति । आ नो मित्रावरुणेति पुरोनुवाक्या । प्र पाहवेति याज्या । एतदुभयमना- विष्णू महि तद्वामित्यनुवाके व्याख्यातम् ॥ पुनराधेयमकरण आन्नातम्-" वीरदा वा एप देवानां योऽग्निमुद्वास- यते तस्य वरुण एवर्णपादामिवारुणमेकादशकपालमनुनिपेत्" इति । अत्र पुरोनुवाक्यामाह- वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोव यासिसीष्ठाः । यजिष्टो वह्नितमः शोशुचा- नो विश्वा देपा सिप्र मुमुग्ध्यस्मत् । इति । .

·प्रपा०५अनु१२] कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्येष्टियाज्यानुवाश्याभिधानम् ) हेऽग्ने त्वं नोऽस्माकं भक्ति विद्वान्सन्वरुणस्य देवस्य हेडोऽस्मद्विषयं क्रोध- मवयासिसीहा अपनय । यजिष्ठो यहतमोऽतिशयेन यागनिप्पादकः । वदित- मोऽतिशयेन देवहविर्वोदा। शोशुचानोऽत्यन्त दीप्यमानः। विश्वा द्वेषांसि सर्वान्विरोधिकृतान्द्वपानस्मत्ममुमुग्ध्यस्मत्तः प्रमोचय ॥ तत्रैव याज्यामाह- स वं नो अग्नेऽवमो अवोती नेदिष्ठो अस्या उपसो व्युष्टौ । अव यव नो वरुण रराणो वीहि मृडीकर सुहवो न एधि ।, इति । हेऽमे स त्वं नोऽस्माकमूत्या रक्षणेनावमो भर रक्षको भव । कीदृशस्त्वम् अस्या उपसो न्युष्टौ नेदिष्ठोऽद्यतनस्योपकालस्योपरितने मातःकालेऽत्पन्त प्रत्यासन्नी नोऽस्माकं वरुणं वरुणेन कृतमभीष्टनिवारकं पापादिकमवपक्ष नाशय । रराणो रममाणः सन्मृडीकं सुखसाधनमस्मदीयं हविर्वाहि भाय । ततो नोऽस्माकं सुहब एघि सुखेनाऽऽहातुं शक्यो भव ।। " यो भ्रातृव्यवान्त्स्यात्स स्पर्धमान एतयेष्या यजेताग्नये प्रवते पुरोग- मामष्टाकपालं निर्वपेदमये विवाधवतेऽनये मतीकवते " इत्यत्र भवनोऽईतिर पुरोनुवाक्यामाह- ·१९१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- हरद्वितीयकाण्डे- (काम्येष्टियाज्यानुवाक्याभिधानम् ) हेऽग्ने ते त्वदर्थ मयक्षि प्रकर्पण यजे ते त्वदीयं मन्म मननं मानसमनु- ग्रहविशेपं प्रकणेमि व्यामोमि । नोऽस्माकं हचेपु यागेपु वन्द्यो नम- स्कार्यों यथा भुवो येन प्रकारेण भवसि तेन प्रकारेणानुग्रहमियर्मीति पूर्वत्रा- न्वयः । हेऽने त्वमियक्षये यष्टुमिच्छते पूरचे हविः पूरयित्रे यजमानाय प्रियं दातुं धन्वन्धपेवासि मरुभूमौ शीतलपानीयपूर्णशालेचासि । हे प्रत्न पुरातन, हे राजन्दीप्यमान । एतदुभयं वहिविशेपणम् ।। अथ विवाधवतोऽग्नेर्याज्यापुरोनुवाक्ये प्रतीकेन दर्शयति- वि पाजसा वि ज्योतिषा। , इति । वि पाजसा पृथुना शोशुचान इत्येपा पुरोनुवाक्या । सेयं चतुर्थकाण्डस्य प्रथममपाठके व्याख्यास्यते । वि ज्योतिपा बृहतेति याज्या कृणुष्व पाज इत्यनुवाके व्याख्याता ।। अथ प्रतीकवतोऽनेई विपि पुरोनुवाक्यामाह- स त्वमग्ने प्रतीकेन प्रत्योप यातु- धान्यः। उरुक्षयेषु दीद्यदा, इति । हेऽग्ने स त्वं मतीकेन कर्ममारम्भमात्रेण यातुधान्यो राक्षसजातीः सर्वाः मत्योप प्रत्येकं दह । कीदृशास्त्वम्, उरुक्षयेषु विस्तीपु यागगृहेषु दीय- द्दीप्यमानः ॥ तत्रैव याज्यामाह- तर सुप्रतीक५ सुदृश५ स्वञ्चमविदाश्सो विदुष्टर५ सपेम । स यक्षविश्वा वयुनानि विद्वान्प्र हव्यमग्निरमृतेषु वोचद ।, इति । वयं तमनि सपेम समवेताः प्राप्ता भूयास्म । कीदृशमानं सुमतीकं शोभनो- पक्रमम्, अस्मास्वनुग्रहस्तेन सुष्ट्रपक्रान्तं, सुदृशं शोभनकटाक्षेणास्मान्पश्यन्तं, स्वश्चमस्मदीये कर्मणि सुष्वागच्छन्त, विदुष्टरमतिशयेन भक्तचित्तवेदिनम् । यद्यपि वयमविद्वांसस्त्वदीयं महिमानं न जानीयस्तथापि तं प्राप्तास्मः । सोऽनिर्यक्षद्यापिच्छतां पुरुपाणां विश्वा वयुनानि सर्यानभिमायविशेषान्विद्वा- आनन्नवतिष्ठति । अतः सोऽनिरस्मदीयं हव्यं प्रवोचत्मकर्पण नवीतु ।। अय " यो भ्रातृव्यवान्नस्यात्स स्पर्धमान एनयेप्टया यतेन्द्राया होमुचे पुरोहागपैकादशकपालं निपेदिन्द्राय वैधायेन्द्रायेन्द्रियावते " इत्येतेपु त्रिपु हविःप पाज्यापरोनुवाश्ययोः प्रतीकानि दर्शयति-

·1
प्रपा०
०५अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(फाम्येष्टियाज्यानुपास्याभिधानम् )
अहोमुचे विवेप यन्मा वि न इन्द्रेन्द्र
क्षत्रमिन्द्रियाणि शतक्रतोऽनु ते दायि॥, इति ॥
अरहोमुचे म भरेमेत्येपा प्रथमस्य हविपः पुरोनुवाक्या। विवेप यन्मेति
याज्या। वि न इन्द्र मृध इति द्वितीयस्य हविपः पुरोनुवाक्या । इन्द्र क्षत्रमभि
वाममिति याज्या । इन्द्रियाणि शतक्रतो, इति तृतीयस्य हविपः पुरोनुवाक्या।
अनु ते दायि मह इत्येपा याज्या। तदेतत्पदकं प्रथमकाण्डे पष्ठमपाठकेऽन्त्यानु-
वाके व्याख्यातम् ॥
अत्र विनियोगसंग्रहः-
"ज्योगामयाविनो ह्यायुरायुर्दाऽऽग्नेयके तथा ।
आप्या सं ते च सौम्ये स्यादवोदुत्तेति वारुणे ॥१॥
सारस्वते म णो ह्या नोऽनाऽयाऽग्नावैष्णवे भवेत् ।
इमं तत्वाऽश्वदानीप्टो उदु चित्रं तु सौर्यके ॥ २ ॥
अपां न समपोनप्त्र इन्द्रावत्यैन्द्रवारुणे।
मैत्रावरुण आमिक्षायागे त्वा नः प्रवेति च ॥३॥
पुनराधेयके त्वामिवारुणे त्वं न इत्युभे ।
प्रमेति मवदामेये विद्वयं वाधसंयुते ॥ ४ ॥
स त्वं प्रतीकसंयुक्ते अश्हवित्यैन्द्रयागके।
वीन्द्रेति वैमृधे हीन्द्रियाऽनु ते विन्द्रियावते ॥
मन्त्रा ह्यस्मिन्ननुवाके पश्चत्रिंशदुदीरिताः॥५॥"
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे.
दीयतैनिरीयसंहिताभाष्ये द्वितीयाण्डे पश्चममपाटके
द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥
बैदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारपन् ।
पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिरागारमेश्वरस्य
श्रीवीरकमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालन माधवाचान विर-
चिते दार्थप्रकाशै कृष्णयजुर्वेदीयचिरीपसहिवाभाचे
द्वितीयकाण्डे पक्षमः प्राकः ॥६॥

·१९१६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे-
(प्रयाजविधिः)
(अथ द्वितीयाष्टके पठ: मपाठकः।)
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः।)
हरिः ॐ।
समिधौ यजति वसन्तमेवर्तनामव॑ रुन्थे तनू-
नपतिं यजति ग्रीष्ममेवाव॑ रुन्ध इडो यजति
वर्षा एवाव॑ रुन्धे वर्हिर्यजति शरदमे॒वाव॑ रुन्धे
स्वाहाकारं यजति हेमन्तमेवावे रुन्धे तस्मा-
स्वाहाकृता हेमन्पशवोऽवं सीदन्ति समिधों
यजत्युपस एव देवानामव॑ रुन्धे तनूनपात
यजति यज्ञमेवार्य रुन्धे (१) इडो यजति
पशूनेवार्य रुन्धे वहिर्यजति प्रजामेवाव॑ रुन्थे
समानयत उपभृतस्तेजो वा आज्य प्रजा बर्हिः
मजास्वेव तेजो दधाति स्वाहाकारं यजति
वाचमेवाव॑ रुन्धे दश सं पंद्यन्ते दशाक्षरा
विराडनै विराड्विराजैवानाद्यम रुन्धे समिधो
यजत्यस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठति तनूनपतिं
यजति (२) यज्ञ एवान्तरिक्षे प्रति तिष्ठतीडो
यंजति पशुष्वेव प्रति तिष्ठति बर्हिर्यजति य
एव देवयानाः पन्थानस्तेप्वेव प्रति तिष्ठति

·प्रपा०६अनु०१] (प्रयाजविधिः) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। स्वाहाकारं यजति सुवर्ग एव लोके प्रति तिष्ठ- येतावन्तो वै देवलोकास्तेष्वेव यथापूर्व प्रति तिष्ठति देवासुरा एषु लोकेप्वस्पर्धन्त ते देवाः प्रया रेश्यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त तत्म- याजानाम् (३) प्रयाजखं यस्यैवं विदुषः प्रयाजा इज्यन्ते प्रेभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्या- चुदतेऽभिकामं जुहोत्यभिर्जित्य यो वै प्रया- जानां मिथुनं वेद प्र प्र॒जयां पशुभिमिथुन- जीयते समिधौ बह्वीरिव यजति तनूनपातमे- कमिव मिथुनं तदिडो वह्वीरिख यजति वर्हि- रेकमिव मिथुनं तदेतदै प्रयाजानी मिथुनं य एवं वेद प्र (४) प्र॒जयां पशुभिमिथुनीयते देवानां वा अनिष्टा देवता आसन्नथासुरा यज्ञ- मंजिघासन्ते देवा गायत्री व्यौहन्पञ्चाक्ष- राणि प्राचीनानि त्रीणि प्रतीचीनानि ततो वर्म यज्ञायाभवहर्म यजमानाय यत्प्रयाजानू- याजा इज्यन्ते वर्मैव तद्यज्ञाय क्रियते वर्म यजमानाय भ्रातृव्याभिभूत्यै तस्मादरूंथं पुर- स्तादपीयः पश्चाद्रीयो देवा वै पुरा रक्षोभ्यः (५) इति स्वाहाकारेणं प्रयाजेषु यज्ञ सर- ·१९१८ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे-- . (प्रयाजविधिः) स्थाप्यमपश्यन्त५ साहाकारेणं प्रयाजेषु सम- स्थापयन्वि वा एतद्यज्ञं छिन्दन्ति यत्स्वाहा- कारेण प्रयाजेपुं स५ स्थापयन्ति प्रयाजानिष्ठा हवीश्प्यभि परियति यज्ञस्य संतत्या अर्था हविरेवाकरथौ यथापूर्वमुपैति पिता वै प्रया- जाः प्रजाऽनूयाजा यत्प्रयाजानिष्ट्वा हवी व्यं- भिषारयति पितैव तत्पुत्रेण साधारणम् (६) कुरुते तस्मादाहुर्यश्चैवं वेद यश्च न कथा पुत्र- स्य केवलं कथा साधारणं पितुरित्यस्कनमेव तद्यपयाजेष्विष्टेषु स्कन्दति गायत्येव तेन गर्भ धत्ते सा प्रजां पशून्यज॑मानाय प्र जन- यति (७)॥ ( यज्ञमेवाव॑ रुन्धे तनूनपतिं यजति प्रयानानामेवं वेद प्र रक्षोभ्यः साधारणं पञ्चत्रिशच्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ (अय द्वितीयाटके पष्टप्रपाटके प्रथमोऽनुवाकः ।) हरिः ॐ। समिध इति सम्—इयः । यजति । वस- न्तम् । एव । ऋतूनाम् । अवेति । रुन्थे । तनूनपात- -- ·प्रपा०६अनु०१ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रयागविधिः) मिति त५-नपतिम् । यजति । ग्रीष्मम् । एव । जवेति । रुन्थे । इडः । यजति । वर्षाः । एव । अ- वेति । रुन्थे । वर्हिः । यजति । शरदम् । एव । अ- वेति । रुन्धे । स्वाहाकारमिति स्वाहा–कारम् । यजति । हेमन्तम् । एव । अवेति । रुन्थे । तस्माद । स्वाहाकृता इति स्वाहां-कृताः । हेमन् । पशवः । अवेति । सीदन्ति । समिध इति सम्-इधः । यज- ति । उपसः । एव । देवानाम् । अवेति । रुन्धे । तनूनपातमिति त नपतिम् । यजति । यज्ञम् । एव । अवेति । रुन्धे ( १ ) । इडः । यजति । पशून् । एव । अवेति । रुन्धे । वर्हिः । यजति । प्रजामिति प्र-जाम् । एव । अवेति । रुन्धे । समा- नयत इति सम्-आनयते । उपभृत इत्युप-भृतः । तेजः । वै । आज्यम् । प्रजा इति प्र-जाः । बर्हिः । प्रजास्थिति प्र-जासुं । एव । तेजः । धाति । स्वा- हाकारमिति स्वाहा-कारम् । यजति । वाचम् । एव । अवेति । रुन्धे । दर्श। समिति । पद्यन्ते । दशाक्षरेति दर्श-अक्षरा .। विराडिति वि-राहु । अन्नम् । विराडिति वि-राट् । विराजेति वि-रा. नौ । एव । अन्नाद्यमित्यन-अधम् । अवेतिरुन्थे। । ।

·१९२० । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (प्रयाजविधिः) समिध इति सम्-इधः । यजति । अस्मिन् । एव । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । तनूनतिमिति तनू- नपातम् । यजति (२)। यज्ञे । एव । अन्तरिक्षे । प्रतीति । तिष्ठति । इडः । यजति । पशुधू । एव । प्रतीति । तिष्ठति । बर्हिः । यजति । ये । एव । देव- याना इति देव-यानाः । पन्थानः। तेषु । एवं प्रतीति । तिष्ठति । स्वाहाकारमिति स्वाहा-कारम् । यजति । सुवर्ग इति सुवः-गे । एव । लोके । प्रती- ति । तिष्ठति । एतावन्तः । वै । देवलोका इति देव-लोकाः । तेषु । एव । यथापूर्वमिति यथा-पू- र्वम् । प्रतीति । तिष्ठति । देवासुरा इति देव-अ- सुराः । एषु । लोकेषु । अस्पर्धन्त । ते । देवाः । प्रयाजैरिति प्र-याजैः । एभ्यः । लोकेभ्यः। असु- रान् । प्रेति । अनुदन्त । तद । प्रयाजानामिति प्र-याजानाम् (३)। प्रयाजत्वमिति प्रयाज-त्व- म् । यस्य॑ । एवम् । विदुपः । प्रयाजा इति प्र- याजाः । इज्यन्ते । प्रेति । एभ्यः । लोकेभ्यः । श्रा- ह॒व्यान् । नुते । अभिक्राममित्यंभि-क्रामम् । जुहोति । अभिजिया इत्यभि-जित्ये । यः। वै । प्रयाजानामिति प्र-याजानाम् । मिथुनम् । वेदं । ।

·प्रपा०६अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रयाजविधिः) प्रेति । प्रजयेति प्र-जयां । पशुभिरिति पशु-भिः । मिथुनैः। जायते । समिध इति सम्-इधः । बह्वीः । इव । यजति । तनूनपातमिति तर्ने–नपातम् । एक- म् । इव । मिथुनम् । तद । इडः । बह्वीः । इव । यजति । बर्हिः । एकम् । इव । मिथुनम् । तद । एतत् । वै । प्रयाजानामिति प्र-याजानाम् । मिथु- नम् । यः । एवम् । वेदं । प्रेत ( ४ )। प्रजयेति प्र-जयो । पशुभिरिति पशु-भिः । मिथुनैः। जा- यते । देवानाम् । वै । अनिष्टाः । देवताः । आसन् । अर्थ । असुराः । यज्ञम् । अजिघाश्सन् । ते । देवाः । गायत्रीम् । वीति । औहन् । पञ्च । जन- राणि । प्राचीनांनि । त्रीणि । प्रतीचीनानि । ततः।

·१९२२ । । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे-- (प्रयाजविधिः) कारेण । प्रयाजेप्विति प्र-याजेपुं । यज्ञम् । स- स्थाप्यमिति सं-स्थाप्यम् । अपश्यन् । तम् । स्वा- हाकारेणेति स्वाहा–कारेणं । प्रयाजेष्विति प्र-या- जेषु । समिति । अस्थापयन् । वीति । वै। एतत् । यज्ञम् । छिन्दन्ति । यद । स्वाहाकारेणेत स्वाहा- कारेणं । प्रयाजेष्विति प्र-याजेपुं । सश्स्थापयन्तीति सं-स्थापयन्ति । प्रयाजानित प्र-याजान् । इष्टवा हवीशपि । अभीति । पारयति । यज्ञस्य । संतत्या इति सं–तत्यै । अथो इति । हविः । एव । अकः । अथो इति । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । उपेति । एति । पिता । वै । प्रयाजा इति प्र-याजाः । प्रजेत प्र-जा । अनूयाजा इत्यनु–याजाः । यद । प्रयाजानित प्र-याजान् । इष्टवा । हवीपि । अभि- घारयतीत्यभि-पारयति । पिता । एव । तद । पुत्रेणं । साधारणम् (६)। कुरुते । तस्माद । आहुः । यः । च । एवम् । वेद । यः । च । न । कथा । पुत्रस्य । केवलम् । कथा । साधारणम् । पितुः । इति । अस्कनम् । एव । तत् । यत् । प्रया- जेविति प्र-याजेपुं । इष्टेपुं । स्कन्दति । गायत्री ।

·प्रपा०६अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९२३ (प्रयाजविधिः) एव । तेन । गर्भम् । धत्ते । सा। प्रजामिति प्र- जाम् । पशून् । यज॑मानाय । प्रेति । जनयति (७)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ (अथ द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।) यस्य निश्वसितं घेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं चन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ हौत्रमाध्वर्यवं चाऽऽधारान्त पञ्चम ईरितम् । मयाजाधवशिष्टं तु वक्ति पठे प्रपाठके ॥२॥ तत्र प्रथमानुवाके प्रयाजा विधातव्याः। तेषां मत्रास्तु मत्रकाण्डे पञ्चमानु. वाक एवमानाता: समिधो अग्न आज्यस्य वियन्तु । तनूनपादन भाज्यस्य येतु । इडो अग्न आज्यस्य वियन्तु । पहिरन आज्यस्य वेतु । स्वाहाऽमिम् । स्वाहा सोमम् । स्वाहाऽमिम् । स्वाहा प्रजापतिम् । स्वाहाs. नीपोमौ । स्वाहेन्द्रामी । स्वाहेन्द्रम् । स्वाहा महेन्द्रम् । स्वाहा देवार आज्य. पान् । स्वाहाऽग्निर होत्राजुपाणाः । अग्न आज्यस्य वियन्तु ।" [बा० का०३ भ०५ अ०५] इति ॥ एतेपी मन्त्राणां विनियोग बौधायनो दर्शयति-" समिधो अग्न आज्यस्य वियन्त्विति प्रथमं तनूनपादन आज्यस्य वेत्विति द्वितीयम् " इत्यादि । हेऽग्ने समिध्यमानास्तव मूर्तय आज्यस्य वियन्तु इयमानमिदमाज्यमन्नन्तु । तनं शरीरं न पातयत्ति न नाशयति किं तु पालयतीति तनूनपात् । हेऽने द्वितीया तनूनपात्तव मूर्तिराज्यं पिवतु । हेऽग्न इड ईड्याः स्तुत्यास्तव मूर्तय आज्यं पिवन्तु । बृंहणादिः । हेऽने फलं हयन्ती तव मूर्तिराज्यं पिवतु । अग्नि प्रथमाज्यभागदेवं मति स्वाहा हुतं भविष्यति । एवं द्वितीयाज्यभागदेवं पति स्वाहा हुतमस्त्विति भविष्यतीति क्रमेण द्रष्टव्यम् । आवाहननिगदे या देवताः क्रमेण निर्दिष्टास्ता एवास्मिन्स्वाहाकारनिगदेऽपि निर्दिश्यन्त इत्यव. पेयम् । होत्रात, होमनिमित्तं स्विष्टकरणार्थमित्यर्थः । 'हेऽग्न एते सर्वे देवाः मीयमाणा इदानीं त्वन्मुखेनाऽऽज्यं पिवन्तु ।। १ क. प. च. हेऽमे तत्ते दत्त स।

·. १९२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- (प्रयाजविधिः) सैरेतैर्मकाण्डोक्तर्मः साध्यान्मयाजाविधते- समिधो यजति वसन्तमेवर्तनामव रुन्धे तनून- पातं यजति ग्रीष्ममेवाय रुन्ध इडो यजति वी एवाव रुन्धे बहिर्यजति शरदमेवाव रुन्धे स्वाहाकारं यजति हेमन्तमेवाव रुन्धे तस्मा- स्वाहाकृता हेमन्पशवोऽव सीदन्ति , इति । अत्र समिदादिशब्दैोगविशेपनामान्युच्यन्ते । ऋतवो वै मयाजा इत्येव. मृतुत्वेन स्तूयमानत्वात्तैः प्रयाजैः क्रमेण वसन्ताधवरोध उच्यते । यस्मात्स्वा. हाकारयागेन(ण) हेमन्तावरोधस्तस्माद्धमन्हेमन्ते पशवोऽवसीदन्ति, द्विपादश्चतु- प्पादश्च हिमेन पीड्यन्ते, तेन तत्र दृष्टान्तः स्वाहाकृता इति, स्वाहाकारेण भक्षिताः समिधो यथा दाहेन पीड्यन्ते तद्वदित्यर्थः । तादृश उग्रोऽपि हेमन्तोऽ. स्याधीनो भवतीति यागस्तुतिः ॥ पुनरपि विधानान्तरेण प्रशंसति- समिधो यजत्युपस एव देवतानामव रुन्थे तनूनपातं यजति यज्ञमेवाव रुन्ध इडो यजति पशूनेवाव रुन्धे वहिर्यजति प्रजामेवाव रुन्धे, इति । समिच्छब्देन समित्स्तुतिसूचनादुपसोऽवरोधः । तनूनपाच्छब्देनाविनाशनः चनात्कृत्स्नयलावरोधः । इटाव्हेनेप्यमाणाधीरादिसूनताल्पतरोधः। मजा वै पहिरिति श्रुत्यन्तराहियोगेन(ण) मनावरोधः ।। चतुर्थमयाजार्थमोपभृतस्याऽऽज्यस्य जुद्दामानपनं विधत्ते- समानयत उपभृतस्तेजो वा आज्यं प्रजा वर्हिः प्रजास्वेव तेजो दधाति , इति । उपमृतः सकाशाज्जुहामर्धमाज्यं सम्यगानयेत् । पहिर्यागस्य प्रजारूपत्वा- दाज्यस्य तेजस्त्वात्मजासु सेजः स्थापितं भवति ।। पञ्चममयाजमवशिष्ट प्रशंसति- स्वाहाकारं यजति वाचमेवाव रुन्धे, इति । १२. 'न दीठिसू।

·प्रपा अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रयाजविधिः) अस्मिन्प्रयाजे स्वाहाशब्दानामग्न्यादिशब्दानां च बहूनामुच्यमानत्वात्तेन वागवरोधः।। पूर्वोक्तवसन्ताधवरोधाः पञ्चेदानीमुक्ता उपाकालाधवरोधाः पञ्चेति दश. संख्याद्वारा यागान्मशंसति- दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराड्विराजैवान्नाद्यमव रुन्धे , इति ॥ पुनरपि तत्तल्लोकमतिष्ठामुखेन प्रशंसति- समिधो यजयस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठति तनूनपातं यजति यज्ञ एवान्तरिक्षे प्रति तिष्ठतीडो यजति पशुष्वेव प्रति तिष्ठति बर्हि- यजति य एव देवयानाः पन्थानस्तेष्वेव प्रति तिष्ठति स्वाहाकारं यजति सुवर्ग एव लोके प्रति तिष्ठत्येतावन्तो वै देवलो- कास्तेष्वेव यथापूर्व प्रति तिष्ठति, इति । समिद्यागस्य माथम्याचेनास्मिन्मथमलोके प्रतिष्ठा । प्रच्युतो वा एपोऽस्मा- ल्लोकादगतो देवलोकमित्युक्तत्वादीक्षादिरूपो यज्ञो लोकद्वयवय॑न्तरिक्षरू. पस्तस्मिन्नन्तरिक्षे द्वितीयत्वसाम्पाचनूनपायागेन प्रतिष्ठा । इब्यागस्य पशु- संवन्धः पूर्वमेवोक्तः । दिशाब्देन देवयानमार्गसाधनस्य यज्ञस्य सूचनात्त- धागेन त्रिप्वपि पूर्वोक्तेषु देवयानमार्गेपु प्रतिष्ठा । स्वाहाकारयागस्योत्तम- स्वात्तेन. स्वर्गप्रतिप्रा । भूलोकमारभ्य स्वर्गान्ता यथोक्ता. एतावन्त. एव. देवानां पूज्यानामपेक्षिता लोकास्तेषु सर्वेषु यथाक्रममेवैतेः प्रतिष्ठितो भवति ॥ इदानी नामनिर्वचनेन प्रशंसति- देवासुरा एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ते देवाः प्रयाजै- रेभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त तत्प्रयाजानां प्रयाजत्वं यस्यैवं विदुषः प्रयाजा इज्यन्ते प्रेभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यानुदते अस्माकमेवैते लोका भवेयुरित्युभयेषां परस्परं स्पर्धा । माणुदन्त विरोधिनो पोगैस्ते यागाः प्रयाजाः ।। , इति ।

·१९३६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे--
(आज्यभागविधिः)
रचमनूच्य॑ हविष ऋचा यजति तेनौभयतोदतो
दाधार मूर्धन्वती पुरोनुवाक्या भवति मूर्धानं-
मेवैन समानानां करोति (२) नियुक्त्या
यजति भ्रातृव्यस्यैव पशून्नि युक्ते केशिन ह
दाभ्यं केशी सायंकामिरुवाच सप्तपदा ते
शरीर श्वो यज्ञे प्रयोक्तासे यस्यै वीर्यण प्र
जातान्भ्रात॒व्याजुदते प्रति जनिष्यमाणान्यस्यै
वीर्यणोभयौर्लोकयोोतिर्धत्ते यस्यै वीर्यण
पूर्वार्धेनानड्वान्भुनक्ति जघनार्थेनं धेनुरिति
पुरस्तालक्ष्मा पुरोनुवाक्यो भवति जातानेव
भ्रातृव्यान्न [दत उपरिष्टालक्ष्मा ( ३ )
याज्या जनिष्यमाणानेव प्रति नुदते पुरस्ता-
लक्ष्मा पुरोनुवाक्या भवत्यस्मिन्नेव लोके
ज्योतिर्धत्त उपरिष्टालक्ष्मा यायाऽमुमिन्नेव
लोके ज्योतिर्धत्ते ज्योर्तिमन्तावस्मा इमौ
लोको भक्तो य एवं वेद पुरस्ताल्लश्मा पुरोनु
वाक्या भवति तस्मात्पूर्वार्धेनानड्वान्भुनक्त्यु-
परिष्टालक्ष्मा याज्या तस्माजघनानं धेनुर्य
एवं वेदं झुक्त एनमेतो वन जाज्यं वज्र
आज्यभागौ (४) पौ वषट्कारविर्तमेव

·प्रपा०६अनु०२] (आग्यभागविधिः) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९३७ वज्र संभृत्य भ्रातृव्याय प्र हरत्यछम्बट्का- रमपगूर्य वर्षट्करोति स्तृत्य गायत्री पुरोनु- वाक्यो भवति त्रिष्टुग्याज्या ब्रह्मनेव क्षत्रमन्वा- रम्भयति तस्माद्वाह्मणो मुख्यो मुख्यो भवति य एवं वेद वैनै पुरोनुवाक्ययाऽऽह प्र यति याज्यंया गमयति वषट्कारेणन पुरोनु- वाक्यया दत्ते प्रयच्छति याज्यया प्रति (५) वषदकारेणं स्थापयति त्रिपदा पुरोनुवाक्या भवति त्रयं इमे लोका एप्वेष लोकेषु प्रति तिष्ठति चतुष्पदा याज्यां चतुष्पद एव पशू- नव रुन्धे यक्षरो पट्कारो दिपायजमानः पशुष्वेवोपरिष्टात्मति तिष्ठति गायत्री पुरो- नुवाक्या भवति त्रिष्टुग्याज्यपा वै सप्तपदा शक्करी यहा एतयां देवा अशिक्षन्तदंशक्नुवन्य एवं वेदं शक्नोत्येव यच्छिक्षति (६)॥ (देवतांनां करोत्युपरिसालक्ष्माऽऽज्यभागी प्रति शमोत्येव द्वे च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ (अभ द्वितीयाटके परप्रपाठके द्वितीयोऽनुपाकः ।) चक्षुषी इति । वै। एते इति । यज्ञस्य । यत् ।

·१९३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे- (आज्यभागविधिः) आज्यभागावित्याज्यं-भागौ। यद । आज्यभागा- वित्याज्यं-भागौ । यति । चक्षुषी इति । एव । तत् । यज्ञस्य । प्रतीति । धाति । पूर्वार्ध. इति पूर्व–अर्धे । जुहोति । तस्माद । पूर्वार्ध इति पूर्व- अर्धे । चक्षुपी इति । प्रवाहुगिति प्र-बाईक् । जु- होति । तस्माद । प्रवाहुगिति प्र-वाहुक् । चक्षुषी इति । देवलोकमिति देव-लोकम् । वै । अग्निना । यज॑मानः । अन्विति । पश्यति । पितृलोकमिति पितृ-लोकम् । सोमैन । उत्तरार्ध इत्युत्तर–अर्धे । अग्नये । जुहोति । दक्षिणार्ध इति दक्षिण-अर्धे । सोमाय । एवम् । इव । हि । इमौ । लोकौ । अन- यो । लोकयोः । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्यात्यै । राजांनौ।वै । एतौ । देवतानाम् (१) । यत् । अग्नीपो- माचित्यग्नी-सोमौ । अन्तरा । देवताः । इज्यते इति । देवतानाम् । विधृया इति वि-धृत्यै । तस्माद । राज्ञा । मनुप्याः । विधृता इति वि- धृताः । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । किम् । तव । यज्ञे । यजमानः । कुरुते । येनं । अ- न्यतेदित इत्यन्यतः-दतः । च । पशून् । दाधारं । उभयौदत इत्युभयतः-दृतः । च । इति । ऋचम् ।

·- . प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (आज्यभागविधिः) अनूच्येत्यनु--उच्य । आज्यभागस्येत्याज्य- भागस्य । जुपाणेन । यजति । तेनं । अन्यौदत इत्यन्यतः-दतः । दाधार। ऋचम् । अनूच्येत्य- नु-उच्य । हविषः । ऋचा । यजति । तेन । उभ- यतौदत इत्युभयतः-दतः । दाधार । मूर्धन्वतीति मूर्धन्-वती । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यां । भवति । मूर्धानम् । एव ।. एनम् । समानानाम् । करोति (२) नियुत्वत्येति नि-युत्वत्या । यज- ति । भ्रात॒व्यस्य । एव । पशून् । नीति । युवते । केशिनम् । ह । दार्यम् । केशी । सात्यकामिरिति सायं-कामिः । उवाच । सप्तपदामिति सप्त-प- दाम् । ते । शक्वरीम् । श्वः । यज्ञे। प्रयोक्तास इति प्रयोक्तासे । यस्यै । वीर्येण । प्रेति । जातान् । भ्रातॄव्यान् । नुदतै । प्रतीति । जनिष्यमाणान् । यस्य । वीर्येण । उभयोः । लोकयो । ज्योतिः । धत्ते । यस्यै । वीर्येण । पूर्वार्धेनेति पूर्व-अर्धेन । अनड्वान् । भुनक्ति । जघनार्धनति जघन-अन । धेनुः । इति । पुरस्तालक्ष्मेति पुरस्ताव- लक्ष्मा । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । जातान् । एव । भ्रातृव्यान् ।

·१९४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे-- (भाज्यमागविधिः) प्रेत । नुदते । उपरष्टालक्ष्मेत्युपरिष्टाव-लक्ष्मा ( ३ ) । यायां । जनिष्यमाणान् । एव । प्रतीति । नुदते । पुरस्तालक्ष्मेति पुरस्ताद-लक्ष्मा । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । अ- स्मिन् । एव । लोके । ज्योतिः । धत्ते । उपरिटाल- क्ष्मेत्युपरिष्टाव-लक्ष्मा । याज्यां । अमुष्मिन् । एव । लोके । ज्योतिः। धत्ते । ज्योतिष्मन्तौ । अस्मै । इमौ । लोकौ । भवतः । यः । एवम् । वेद । पुर- स्तालक्ष्मेति पुरस्ताद–लक्ष्मा । पुरोनुवाक्यति पुर:-अनुवाक्यो । भवति । तस्माद । पूर्वार्धेनेति पूर्व–अर्धेनं । अनड्वान् । भुनक्ति । उपरिष्टालक्ष्मे- त्युपरिटाव-लक्ष्मा । याज्यो । तस्माद । जघना- धैनेति जघन-अर्धेन । धेनुः । यः। एवम् । वेद । भुङ्क्तः । एनम् । एतौ । वज्रः । आज्यम् । वज्रः । आज्यभागावित्याज्यं–भागी (४) । वज्रः । वप- कार इति वपद्-कारः । त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । एव । वर्जम् । संभृत्येति सं-भृत्यं । भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति । अर्छम्बट्कारमित्यर्छम्बट्-कारम् । अपगूर्येयंप-गूर्य । वर्षट् । करोति । स्तुत्य । गा. यत्री । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । .

·प्रपा०६अनु०२] (आज्यभागविधिः) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९४१ है त्रिष्टुक् । याज्या । ब्रह्मन् । एव । क्षत्रम् । अन्वारम्भ- यतीत्यनु-आरम्भयति । तस्माद । ब्राह्मणः । मुख्यः । मुख्यः। भवति । यः । एवम् । वेद । प्रेति । एव । एनम् । पुरोनुवाक्ययेति पुरः-अनुवा- क्यंया । आह । प्रेति । नयति । याज्यया । गम- यति । वषट्कारेणेति वपट्-कारेण । एति । एव । एनम् । पुरोनुवाक्ययेति पुरः-अनुवाक्यंया । दत्ते । प्रेति । यच्छति । याज्यया। प्रतीति (५)। वष- कारेणेति वषट्-कारेण । स्थापयति । त्रिपदेति त्रि-पदा । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भव- ति । त्रयः । हमे । लोकाः । एषु । एव । लोकेपुं । प्रतीति । तिष्ठति । चतुष्पदेति चतुः-पदा । या. ज्यो । चतुष्पद् इति चतुः-पदः । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । ब्यक्षर इति दि-अक्षरः । वपट्- कार इति वपट्-कारः । दिपादिति द्वि-पाव । यज॑मानः । पशुधू । एव । उपरिष्टाद । प्रतीति । तिष्ठति । गायत्री । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवा- क्या । भवति । त्रिष्टुक् । याज्यो । एपा । वै । सप्तपदेति सप्त-पदा । शक्करी । यत् । वै । एतयां । दे॒वाः । अशिक्षन् । तत् । अशक्नुवन् । । ।

·१९१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (भाज्यभागविधिः) प्रेति । नुदते । उपरष्टालक्ष्मेत्युपरिष्टाद-लक्ष्मा (३) । याज्यो । जनिष्यमाणान् । एव । प्रतीति । नुदते । पुरस्तालक्ष्मेति पुरस्ताव-लक्ष्मा । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । अ- स्मिन् । एव । लोके । ज्योतिः । धत्ते । उपरिटाल- क्ष्मेत्युपरिटाव-लक्ष्मा । याज्यो । अमुष्मिन् । एव । लोके । ज्योतिः । धत्ते । ज्योतिष्मन्तौ । अस्मै । इमौ । लोको । भवतः । यः। एवम् । वेदं । पुर- स्तालक्ष्मेति पुरस्ताद–लक्ष्मा ।• पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । तस्माद । पूर्वार्धेनेति पूर्व–अर्धेनं । अनड्वान् । मुनक्ति । उपरिष्टालक्ष्मे- त्युपरिटाद-लक्ष्मा । याज्यो । तस्माद । जघना- धैनेति जघन-अर्धेनं । धेनुः । यः। एवम् । वेद । भुङ्क्तः । एनम् । एतौ । वज्रः । आज्यम् । वज्रः । आज्यभागावित्याज्य-भागौ (४)। वज्रः । वप- कार इति वषट्-कारः । त्रितमित त्रि-वृतम् । एव । वर्जम् । संभृत्येति सं-भृत्य । भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति । अर्छम्बट्कारमित्यर्छम्बट-कारम् । अपर्येत्यप-गूर्य । वषट् । करोति । स्तुत्य । गा. यत्री । पुरोनुवाक्येति पुरः--अनुवाक्यां । भवति ।

·भपा०६ अनु०२) (आज्यभागविधिः) १९४१ -- कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । त्रिष्टुक् । याज्यो । ब्रह्मन् । एव । क्षत्रम् । अन्वारम्भ- यतीत्यनु आरम्भयति । तस्माद । ब्राह्मणः । मुख्यः । मुख्यः। भवति । यः । एवम् । वेदै । प्रेति । एव । एनम् । पुरोनुवाक्ययेति पुरः-अनुवा- क्यया । आह । प्रेति । नयति । याज्यया । गम- यति । वषट्कारेणेति वषट्-कारेण । एति । एव । एनम् । पुरोनुवाक्ययेति पुरः-अनुवाक्यया । दत्ते । प्रेति । यच्छति । याज्यया । प्रतीति (५)। वप- ट्कारेणेति वषट्-कारेण । स्थापयति । त्रिपदेति त्रि--पदा । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भव- ति । त्रयः । इमे । लोकाः । एषु । एव । लोकेषु । प्रतीति । तिष्ठति । चतुष्पदेति चतुः-पदा । या- ज्या । चतुप्पद इति चतुः-पदः । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । ब्यक्षर इति दि-अक्षरः । वषट्- कार इति वषट्-कारः । दिपादिति दि-पाद । यज॑मानः । पशुएं । एव । उपरिष्टात् । प्रतीति । तिष्ठति । गायत्री । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवा- क्या । भवति । त्रिष्टुक् । याज्यो । एषा । वै । सप्तपदेति सप्त-पदा । शक्करी । यत् । वै । एतयां । देवाः । अशिक्षन् । तत् । अशक्नुवत् ।

·१९४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- रिद्वितीयकाण्डे-- (आज्यभागविधिः) यः । एवम् । वेद । शक्नोति । एव । यत् । शिक्षति (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥ २ ॥ ( अथ द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।) आद्यानुवाके विस्पष्टं प्रयाजाः पञ्च वर्णिताः । अनुवाके द्वितीयेऽस्मिन्वक्तच्यावाज्यभागको । तन्मनास्तन्मन्त्रकाण्डे समानाताः। कल्प:-"यदा जानात्यग्नयेऽनुग्रूहीति तदाऽऽग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनु. वाक्यामन्याहाग्निीत्राणि जयनदिति पौर्णमास्यामग्निः मत्नेन जन्मनेत्यमा- वास्यायां यदा जानात्यग्निं यजेति तज्जपाणेन यजति जुपाणो अग्निराज्यस्य वेत्विति यदा जानाति सोमायानुव्रीति तत्सोमस्य पुरोनुवाक्यामन्वाह त्वर सोमासि सत्पतिरिति पौर्णमास्यां सोम गीर्भिष्ट्वा वयमित्यमावास्यायां यदा जानाति सोमं यजेति तजुपाणेनैव यजति जुपाणः सोम आज्यस्य हविषो वेत्विति" इति । तत्र प्रथमस्याऽऽग्नेयस्य पाठस्तु- " अग्निीत्राणि जड्यनत् । द्रविणस्युर्विपन्यया । समिद्धः शुरु आहुतः । जुपाणो अग्निराज्यस्य वेतु ।" [बा० का० ३ ० ५ अ०६] इति । अयमग्निरस्माननुगृह्णात्विति शेपः । कीदृशोऽग्निः । तत्राणि कर्मानुष्ठाननि- वारकाणि पापानि जयनदतिशयेन हतवान् । विपन्यया विशिष्टयाऽस्मत्कृ. तया स्तुत्या द्रविणस्युरस्मदर्थ द्रविणेच्छु: समिद्धः सम्यग्ज्वालितः शुक्रः शोचमान आहुतः समन्तादस्माभिराकारितोऽनेनाऽऽज्येनाऽऽहुतो चा । जुपाणः प्रीयमाणोऽयमग्निराज्यस्य वेवस्मदत्तमिदमाज्यमश्नातु ।। प्रथमस्य सौम्यस्य पाठस्तु- त्वर सोमासि सत्पतिः । त्वर राजोत त्रहा । त्वं भद्रो असि ऋतुः। जुपाणः सोम आज्यस्य इविपो चेतु।" [प्रा० का० ३ ० ५ अ०६] इति । दे सोम त्वं सतां सद्भिरष्टिनानां कर्मणां पतिरसि । किं च, त्वं राना ·प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९४३ (आज्यभागविधिः) दीप्तिमान् । अपि च पापघाती । किं च, भद्रः फलप्रदत्वेन मङ्गलरूपः क्रतु- रसि, तस्य क्रतोनिष्पादकत्वात् । तादृशः सोम इदमाज्यं हविरश्नातु ।। द्वितीयस्याऽऽग्नेयस्य पाठस्तु- " अग्निः मत्नेन जन्मना । शम्भानस्तनुवर स्वाम् । कविविमेण वाधे। जुपाणो अग्निराज्यस्य वेतु ।" [ ब्रा० का० ३ ० ५ अ० ६ ] इति । अयमग्निः प्रत्नेन पुरातनेन स्वजन्मना स्वां तनुवं स्वतनुं शुम्भानः शोध- यन्कविविपधित्पण्डितः पराभिमायज्ञो विमेणविजा कृतां स्तुतिं वात्वा चारधे दि माप्तः । जुपाण इत्यादि पूर्ववत् ।। द्वितीयस्य सौम्यस्य पाठस्तु- " सोम गीभिष्ट्वा वयम् । वर्धयामो वचोविदः । सुमृडीको न आविश । जुपाणः सोम आज्यस्य हचिपो चेतु।" [मा० का० ३ ० ५ अ०६]इति । हे सोम वचोचिदो वाक्यतात्पर्याभिज्ञा वयं गीभिः स्तुतिरूपाभिम्भि. पर्धयामः । स्वं तु सुमृडीकः सम्यक्सुखयनोऽस्मानाविश । तादृशः सोम आज्यं हविरश्नातु ॥ मन्त्रकाण्डोक्तस्तरेतैः साध्यावाज्यभागी विधत्ते- चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ यदाज्यभागी यजति चक्षुपी एव तद्यज्ञस्य प्रति दधाति , इति । यजमानब्राह्मणेऽनीपोमाभ्यां वै यज्ञश्चक्षुष्मानित्युक्तत्वादाज्यभागयोर्यज्ञः चक्षतम् ।। आहवनीयस्य पूर्वार्धभाग होमदेशत्वेन विधत्ते- पूर्वार्धे जुहोति तस्मात्पूर्वार्धे चक्षुपी, इति । लोकेऽपि शिरसः पूर्वभागे चक्षुपी तिष्ठतो न तु पृष्ठभागे ॥ उभयोराहुत्योः पहिरूपत्वं परिमाणवैपम्पं च वारयितुं साम्यं विपत्ते- प्रबाहुग्जुहोति तस्मात्प्रवाहुक्चक्षुषी , इति । प्रयाहुक्समं यथा भवति तथा जुहुयादित्यर्थः ।। एकस्या पसाबुत्तरदक्षिणदेश क्रमेण विधत्ते- देवलोकं वा अग्निना यजमानोऽनु प- श्यति पितृलोकर सोमेनोत्तरार्धेऽग्नये .

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे-- (आग्यभागविधिः जुहोति दक्षिणार्धे सोमायैवमिव हीमो लोकावनयोर्लोकयोरनुख्यात्यै , इति । देवलोक उत्तरदेशस्थः, पितृलोको दक्षिणदेशस्थः । अतस्तथाविधेन होमेन तयोरनुख्यातिरभिज्ञानं भवति ।। सभयोराज्यभागयोर्मध्यदेश मधानयागस्थानत्वेन विधत्ते- राजानी वा एतौ देवतानां यदग्नी- पोमावन्तरा देवता इज्येते देवतानां वि- धृत्यै तस्माद्राज्ञा मनुष्या विधृताः, इति । इज्यते इत्यत्र बहुवचनव्यत्ययो द्रष्टव्यः । प्रधानदेवता हि तयोर्मध्य इज्यन्ते । अत एवाऽऽथर्वणिका आमनन्ति- यदा लेलायते हचिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ।।" इति ।। एवं च सत्युभयतोऽवस्थिताभ्यां राजभ्यां मध्येऽवस्थिताः प्रधानदेवता विशेषेण घृता भवन्ति । अथवाऽत्र देवताशब्देनावान्तरदेवता विवक्षिताः। ता अन्तरेण तासां मध्ये राजानापनीपोमाविज्पते । ताश्य देवताः परितोऽव- स्थिताः सेवकभृत्यबदेतो राजानौ विशेपेण धारयन्ति । अथवा राजभ्यां ताभ्यामन्या देवता जीवितपदानेनैव पोपिता भवन्ति । यस्मादेवं तस्सालो. केऽपि मनुष्याः सर्वे राज्ञा विधृता वर्तन्ते ।। इत्यमाज्यभागी निरूप्य तदीये याम्यानुवास्ये उपरितनस्याऽऽग्नेयस्य मधानस्य हविपो याज्यानुवाक्ये च क्रमेण विधचे- ब्रह्मवादिनी वदन्ति किं तद्यजे यजमानः कुरुते येनान्यतोदतश्च पशून्दाधारोभयतोदतश्चेत्य- चमनूच्याऽऽज्यभागस्य जुपाणेन यजति तेनान्यतोदतो दाधारमनूच्य हविष ऋचा यजति तेनोभयतीदतो दाचार, इति । अन्यतोऽयोमाग एव दन्ता येषां ते गवादयोऽन्यतादत(न)स्तान्पमन्येन पमान यजमानो दाधार पामोति तयझाई कि नाम यजमानः कुरुने । उम. ११.प, ६.२. समि।११.घ. १. च. 'नान्तर ६३. सन्य।

·प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। १९४५ (आज्यभागविधिः) यत ऊर्ध्वाधरयोर्दन्ता येपामवादीनां त उभयतोदत(न्त)स्तान्येन मामोति तदपि किमित्येवं ब्रह्मवादिप्लेके विज्ञाः पृष्टाः (प्रचन्तः । इतरे विज्ञा उत्तरम. वदन्-आज्यभागस्य होमकाले पुरोनुवाक्यारूपेण कांचिहचं पठित्वा याज्या- रूपेण जुपाण इत्यादियजुपा यागं करोति । तेनाधोभागे संपूर्णाया ऋचः पाठेनाधोभागस्थदन्तयुक्तान्पशूनामोति । प्रधानस्याऽऽग्नेयस्य हविषो होमे पुरोनुवाक्यामप्चमेव पठित्वा याज्ययाऽप्यूचैव यजति । तेनाधऊर्ध्वभावयो- मचोः संपूर्णत्वेन भागद्वयेऽपि दन्तयुक्तानवादीन्मामोति तत्राऽऽज्यभाग- विषया पुरोनुवाक्या यजुवेत्युभयं पूर्वमेवोक्तं व्याख्यातं च । आग्नेयविपये च याज्यानुवाक्ये वक्ष्येते । तस्मादीदृशमेवोभयत्र वृक्तव्यमिति विधिः पर्यवस्यति ।। भाग्नेययागस्य याज्यानुवाक्ये सामान्येन विधाय विशेपाकारेण विधत्ते- मूर्धन्वती पुरोनुवाक्या भवति मूर्धान- मेवन समानानां करोति नियुत्वत्या यजति भ्रातृव्यस्यैव पशूनि युक्ते, इति । पूर्धशन्दो यस्यामृच्यस्ति सा मूर्धन्वती, तया समानानां मध्ये यजमानं मूर्धानं मूर्धपदुत्कृष्टं करोति । नियुच्छब्दो यस्यामृच्यस्ति सा नियुत्वती, तया वैरिणां पशुनितरां नि(वि)योजयति । एते याज्यानुवाक्ये मन्त्रकाण्डे समा- नाते । तयोविनियोगं बौधायनो दर्शयति-" अथ हविपाममिर्धा भुवो यशस्येत्यामेयस्य पुरोडाशस्य" इति । तत्र प्रथमायाः पाठस्तु- " अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत् । पतिः पृथिव्या अयम् । अपार रेतासि जिन्वति । " [ ब्रा० का० ३ ० ५ अ० ७ ] इति । अयमनिरादित्यरूपेण दिवो पुलोकस्य ककुटुच्छ्तिो मूर्धा पुलोकस्य शिरःस्थानीयः, पृथिव्याः पतिहिकारित्वेन पालकोऽप्ययं, किं चापां रेता- स्युदककार्याणि स्थावरजङ्गमात्मकानि शरीराणि जाठराग्निरूपेण जिन्वति मीणयति ॥ द्वितीयस्याः पाठस्तु- भुवो यज्ञस्य रजप्तश्च नेता । यत्रा नियुद्भिः सचसे शिवाभिः । दिदि पूर्धानं दधिषे सुवाम् । निहामने चकृपे हव्यवादम् ।" [ ब्रा० का ३० ५ अ०७] इति । स. 'भागयो।२ क. घ. इ. च. 'स्मारय । ३ क. घ. ह. च. विधिति' । ४ रा. "हपादिया। . २४ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- रद्वितीयकाण्डे- (आज्यमागविधिः) अयमग्निभूलोकस्य तत्रानुष्ठेयस्य यज्ञस्य तस्मिन्यज्ञे प्रवर्तकस्य रजोगुणस्प च नेता मवर्तको निर्वाहकः । तादृश हेऽग्ने यत्र यस्यां दिवि सूर्यरूपो भूत्वा नियुद्धी रथे नितरां योज्यमानाभिः शिवाभिरुत्तमाभिरश्वजातिभिः सचसे समपि तस्यां दिवि मुर्धानं शिरोवदुन्नतस्थिति दधिपे धारयसि । कीदर्श मूर्धानं, सुवर्षी सुवः स्वर्गलोके स्यति सर्वदा तिष्ठतीति सुवस्तिं सुवर्षाम् । सोमपावत्पुंलिङ्गोऽयंशब्दः । हेऽग्ने त्वमस्मिन्यते हव्यवाहं हविपः प्रापिका जिहां ज्वाला चकृपे करोपि ॥ तदिदं याज्यानुवाक्यायुगलमनेकमकारेण प्रशंसति- केशिन५ ह दार्य केशी सात्यकामि- रुवाच सप्तपदा ते शक्करी श्वो यज्ञे प्रयो- कासे यस्यै वीर्येण प्रजातान्भ्रातृव्यानुदते प्रति जनिष्यमाणान्यस्यै वीर्येणोभयोलो- कयोयोतिर्धत्ते यस्यै वीर्येण पूर्वार्धनान- ड्वान्भुनक्ति जघनार्धन धेनुरिति , इति । दर्भनाम्नः पुत्रः कश्चित्केशी, सत्यकामपुत्रोऽपरः केशी, तयोर्दाभ्यं प्रति सात्यकामिते-हे दार्य श्वः प्रयोज्यमाने ते त्वदीये यज्ञे सप्तभिः पदैरुपेतां शकरीछन्दस्कानूनं प्रयोक्ष्यसे । सा च अंगत्यन्तवीर्यवती। "अग्निर्पर्धा" इत्या. दयत्रयः पादाः। "भुवो यज्ञस्य" इत्यादयश्चत्वारः पादाः । तदुभयं मिलित्वा सप्तपदा शकरी भवति । शक्तिरस्या अस्तीति शकरी । सा च शक्तिरेच ट्रेप्टच्या। यस्याः शफर्याः सामर्थेन पूर्वमुत्पन्नान्भ्रातृव्यान्मणुदत्ते निराकरोति । जनि- प्यमाणाश्च यथा नोत्पत्स्यन्ते तयों करोति । प्रतिनुदते प्रतिवध्नातीत्यर्थः । किं च, तदीयेन वीर्पण भूलॊकस्वर्गलोक्योज्योतिरुप पुरुपो धत्ते । किं च, तदीयेन वीर्येण वलीवर्दो लागलशकटवाहिना स्कन्धरूपेण पूर्वभागेन(ग) स्वामिनं पालयति । धेनुश्च क्षीरमदेनोधसाऽपरभागेन(ण) स्वामिनं पालयति । तथाविधेयं शकरी ॥ पाज्यानुवाक्ययोर्लक्षणं दर्शयति- पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोनुवाक्या अवति जा- क. घर. च. 'यद्धिरामत य. य. ४. म. पवार्थव । कप. द. च. 07. परिणः । ५ स. 'पा ६ क. घ. द. न. 'लपंता ।

·- प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (आग्यभागविधिः) तानेव भ्रातृव्यान्प्र णुदत उपरिष्टालक्ष्मा याज्या जनिष्यमाणानेव प्रति नुदते,इति। मनप्रतिपाद्याया देवताया नामधेयं लक्ष्म, तद्यस्यामृचि पूर्वार्धे विद्यते सा पुरोनुवाक्या । तन्नाम यस्यामुत्तरार्धे विद्यते सा याज्या । तद्यथा- " आनिमूर्धा " इति पूर्वार्धेऽग्निशब्दः । " जिवामने चकृपे हव्यवाहम् इत्युत्तरार्धेऽनिशब्दः । पूर्वार्धगतेन लक्षणेन पूर्वोत्पन्नभ्रातृव्यान्निराकरोति । उत्तरार्धगतेन लक्ष्मणा जनिष्यमाणवैरिमतिवन्धः ॥ तदेव पूर्वोचरार्धगतं लक्ष्मद्वयमनूध पुनरपि द्वेधा प्रशंसति--- पुरस्ताल्लमा पुरोनुवाक्या भवत्यस्मिन्नेव लोके ज्योतिर्धत्त उपरिण्टाल्लक्ष्मा याज्याऽ- मुष्मिन्नेव लोके ज्योतिर्धत्ते ज्योतिष्मन्ता- वस्मा इमो लोको भवतो य एवं वेद पुर- स्तालक्ष्मा पुरोनुवाक्या भवति तस्मात्पूर्वा- र्धनानवान्भुनक्त्युपरिष्टालक्ष्मा याज्या तस्मा- जघनार्धेन धेनुर्य एवं वेद भुङ्क्त एनमेती, इति । अस्य लोकस्य पूर्वभावित्वात्पूर्वभाविना लक्ष्मणा ज्योतिर्भवति । स्वर्ग: स्योपरिवर्तित्वादुपरिवर्तिना लक्ष्मणा ज्योतिः। वेदितुरपि तदेव फलम् । एवमनडुहो धेन्वाथ पूर्वोत्तरार्धसाम्यं योज्यम् । एतस्योभयस्य वेदितारमेती धेन्वनडुहौ स्वस्थोपकारेण पालयतः ॥ अय याज्यान्ते प्रयोज्यस्य वपवारस्य विधिमर्थवादेनोन्नयति- वज्र आज्यं वज आध्यभागी वज्रो वषट्कारसितमेव बज संभृत्य भातृ- व्याय प्र हरत्यछम्बट्कारम्, इति । तानूननवाह्मणे-" घृतं खलु वै देवा वनं कृत्वा सोममन्नन् " इत्यु. तत्वादाज्यस्य वजत्वम् । " वृत्राणि जड्यनत्" इति मन्त्रान्नानादाज्य- भागयोजत्वम् | "वपदकारो वे गायत्रियै शिरोऽच्छिनदित्युक्तत्वादपदारस्य १२. लक्ष्मणा । २ स. 'तव्यनिराकरणम् । उ० ।

·१९१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे- (भाज्यभागविधि.) वज्रत्वम् । तदेतत्रयमाज्यभागाख्यकर्मणि मिलित्वा त्रिगुणो वज्रः संपद्यते । ताशेन भावन्यस्य प्रहरणे सत्ति वपदकारेण वैयर्थ्यं तस्य महारस्य न भवति ।। तस्य वपद्कारस्योचध्वनि विधत्ते- अपगूर्य वषट्करोति स्तुत्यै , इति । अपगूर्योचैर्ध्वनि कृत्वेत्यर्थः । स च ध्वनिर्धातव्यस्य हिंसाय. संपद्यते । अयं च वपदकारविधिराग्नेयादियाज्यास्वपि समानो द्रष्टव्यः । वपदकारिण्य: सर्वत्रेत्याश्वलायनवचनात् ॥ पुनरप्याग्नेयस्य याज्यानुवाक्ये छन्दोद्वारा प्रशंसति- गायत्री पुरोनुवाक्या भवति त्रिष्टुग्याज्या ब्रह्म- न्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति तस्माद्वाह्मणो मुख्यः इति। अग्निर्घा " " इति गायत्री । सा च ब्राह्मणेन सहोत्पनत्वाद्ब्रह्मस्वरूपा । भुवो यज्ञस्य " इति त्रिष्टुप् । सा च क्षत्रेण सहोत्पनत्वात्मत्ररूपा । तथा सति गायत्री त्रिष्टुभोः पौरापर्यण ब्राह्मणमनु पश्चात्क्षत्रियः प्रवर्तितवान्भवति । यस्माद्रामणः पूर्व प्रवृत्तस्तस्मान्मुख्यो भवति । मुखे भवतीति व्युत्पत्तेः ।। तवेदनं प्रशंसति- मुख्यो भवति य एवं वेद, इति ॥ पुनरपि पुरोनुवाक्यादित्रयं प्रदेयदेवतासमीपमाप्तिद्वारेण प्रशंसति- प्रैवेनं पुरोनुवाक्ययाऽऽह प्र णयति याज्यया गमयति वपट्कारेण , इति । पुरोनुवाक्यापाठेन हविपो दातारमेव देवानामग्रे प्रकर्पण कथितवान्भवति । याज्यया तं मार्गेण नयति । वपदकारेण देवान्मापयति ॥ पुनरपि तस्य प्रापितस्य यजमानस्य प्रतिष्ठापनद्वारेण मशंसनि- ऐवैनं पुरोनुवाक्यया दत्ते प्रयच्छति याज्यया प्रति वषट्कारेण स्थापयति, इति । एनं यजमानं त्रिभित्रैः क्रमादस्तेन गृहीत्या देवेभ्यः प्रदाय तत्रोप- वेशपति॥ पादसंख्यामक्षरमंस्यां च प्रशंसति- त्रिपदा पुरोनुवाक्या भवति त्रय इमे लोका क. प. २.२ । २ स. 'ट्कारोज्य ।

·प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९४९ (आज्यभागविधि.) एष्वेव लोकेषु प्रति तिष्ठति चतुष्पदा याज्या चतुष्पद एव पशूनव रुन्धे यक्षरो वषट्कारो दिपायजमानः पशुष्वेवोपरिष्टात्प्रति तिष्ठति, इति। पशुपु मातेपु सत्सु पश्चादेव ब्राह्मणभोजनादौ क्षीरादिकं दातुं तत्पी द्वाभ्यां पादाभ्यां स्थिरस्तिष्ठति ॥ पूर्वमुक्तं सप्तपदांते शकरीमिति तत्र पादोदाहरणेन मशंसति- गायत्री पुरोनुवाक्या भवति त्रिष्टुग्याज्यैषा वै सप्तपदा शक्करी यहा एतया देवा अशिक्षन्तद- शक्नुवन्य एवं वेद शक्नोत्येव यच्छिक्षति॥,इति ॥ देवा यत्कार्यमुद्दिश्याशिक्षशक्ता भवामेत्यैच्छन् । यद्वा परस्परमिदं कार्य कर्तव्यमिति शिक्षितवन्त एतया शकर्या ते तत्कार्य कर्तुं शक्ता अभवन् । एत- द्वेदिताऽपि यत्कार्य कर्तुं शक्तिमिच्छति तत्कार्ये शक्तो भवत्येव । तदेवमाग्ने- यस्य याज्यापुरोनुवाक्ययोविधानेन लक्षणेन प्रशंसया च प्राजापत्योपांशुया- जादीनां याज्यानुवाक्याः सर्वा मत्रकाण्डाम्नाता व्याख्याता द्रष्टव्याः । ताः स्वयमाम्नातक्रमेणोदाहत्याक्षरार्थ वर्णपामः । कल्प:-"मजापते स वेदेति यस्य माजापत्य उपांशुयाजो भवति" इति । पाठस्तु- "प्रजापते न त्व देतान्यन्यः। विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्का. मास्ते जुहुमस्तनो अस्तु । वयर स्याम पतयो रयीणाम् । स वेद पुत्रः पितर स मातरम् । स सूनु वत्स भुवत्पुनर्मघः । स द्यामौर्णोदन्तरिक्ष स सुवः । स विश्वा भुवो अभवत्स आऽभवत् ।" [ब्रा० का० ३ ० ५ अ०७]इति । हे प्रजापते त्वदन्यः कोऽपि पुरुप उत्पन्नानि तान्येतानि विश्वानि न परि- बभूव परिभवितुं न समर्थोऽभूत् । परिभवः सृष्टेरप्युपलक्षणम् । सृष्टिसंहारयो- रशक्त इत्यर्थः । अतस्ते तव वयं यत्कामा ज(मस्तत्फलमैस्माकमस्तु । वयं धनपतयः स्याम । " द्यौः पिता । पृथिवी माता । प्रजापतिर्वन्धुः। इति मत्रवर्णाद्रह्माण्डमध्ये सत्यलोके वर्तमानस्य मजापतेरण्डस्योपरितनं कपालं द्यौः पिता । अधस्तनकपालरूपा पृथिवी माता । स पुत्रः प्रजापतिस्तं १रा योदिधाल'। २ क. घ. ह. च.'च्या. । अस्मदीय' । ३ क घ, इ. च. 'मवि- कृतम ।

·१९५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे- (आज्यभागविधिः) पित्तरं तां च मातरं वेत्ति । अभिशः स प्रजापतिः सूनुर्भवति तयोर्मातापित्रो पुत्रो भवति । अत एव तयोर्वेदनं तस्योपपन्नमेव । मघशब्दो धनवाची । पुनः पुनर्यजमानाय दातव्यं धनं यस्य स पुनर्मयः । तादृशोऽयं प्रजापति- (वद्भवति । किं च, स प्रजापतिः सर्वव्यापि विराहरूपं धृत्वा द्यामुपरितन- कपालमौर्णोदाच्छादितवान् । तथाऽन्तरिक्षं स्वर्ग च स और्णोद । किं च, स एव विश्वा भुव इमं लोकमारभ्याधस्तनाः पूर्वा भूमीरभवत्माप्तवानाच्छा- दिववानित्यर्थः । किं च, सत्यलोके समागत्य चतुर्मुखत्वेने रूपान्तरेण परि- मितोऽभवत् ॥ कल्प:-" तथाऽग्नीपोमा सवेदसा युवमेतानीत्यग्नीपोमीयस्य पुरोडा- शस्य इति । पाठस्तु- " अग्नीपोमा सवेदसा । सहूती वनतं गिरः । सं देवत्रा बभूवयः । युवमे. तानि दिवि रोचनानि । अग्निश्च सोम सक्रतू अधत्तम् । युवर सिन्धूर- रभिशस्तेरवद्यात् । अनीपोमावमुञ्चतं गृभीतान् ।" [बा का०३०५ अ०७] इति । हेऽनीपोमो गिरोऽस्मदीयाः स्तुतीवनतं भजतम् । कीदृशी, सवेदसा समानशानयुक्ती, सहूती समानाहानयुक्ती, देवत्रा देवेषु मध्ये संवभूवयः । युवां संभूयैव स्थिती न कदाचिदप्यन्योन्पवियुक्ताचित्यर्थः । हे सोप त्वम- मिश्वेत्येतौ युवा सक्रतू समानसंकल्पी सन्तौ दिव्येतानि रोचनानि नक्षत्राण्य. धत्तमस्थापयतम् । हेऽमीपोमो गुवां गृहीतान्सिन्नथ्योदकादिनिमित्तेनापूत- स्वापवादेन पवादिरूपेणावयेन दोपेण च गृहीताः सर्वा नदीरभिशस्तेस्तस्मा. दपवादादवद्यात्पकादिदुष्टदोपाचामुश्चतं मांचितवन्तौ । यद्यप्येतत्सर्वमी पर कृतं सयाऽपि तद्रूपत्वेनती स्तूयेते ॥ कल्प:-" इन्द्रामी रोचना दिवः श्नयवमित्यैन्द्रामस्य" इति । पाठस्तु- इन्दानी रोचना दिवः । परि वाजेपु भूपयः । तद्वां चेति प्र वीर्यम् । भयत्रमुत सनोति वानम् । इन्द्रा यो अनी सहरी सपर्याद । इरज्यन्ता बसन्यस्य भूरेः । सहस्तमा सहसा वाजयन्ता। [प्रा० का०म०५ अ०७] इनि । क. स. प. ८. 'ति पयो। १च.'नन में ३ रा. 'रेणापरितो' । ४ ८. 'त्य:-अमी।

·- प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९५१ (आज्यभागविधिः) है इन्द्रानी दिवस्परि स्वर्गस्योपरि रोचना दीप्यमानौ युयां बाजेषु यज- मानसंबन्धिबन्ने निमित्तभूतेषु भूपयो दातारौ भवितुमिच्छथः । तत्वदीयं बुभूपुत्वं वा युवयोर्वीर्य सामर्थं प्रचेति चेतयति प्रकर्षेण ज्ञापयतीत्यर्थः । इन्द्रा यो अमिरित्यत्र समस्तं पदं विच्छिद्य मध्ये य इति पदमानातम् । तथा च हे इन्द्रानी इति संबोधनम् । यो यजमानो वृत्रं विरोधिनं पाप्मानं श्नथनिराक- रोति, उत वाजं हविलक्षणमन्नं सनोति ददाति,[अपि च ] सहुरी कौटिल्येन सह विद्यमानौ, हुरिः कौटिल्यं, यजमानस्य श्रद्धाराहित्यादिच्छिद्रान्वेषणेन कुटिलावपि युवा सपर्यादममत्तो यो यजमानः परिचरति, तादृशं यजमान युवामेवानुगृहीतमिति शेषः। कीदृशौ युवाम् , इरज्पन्ता, अनुग्रहेण भक्त- चिरञ्जयन्ती, भूरेबहुलस्य वसव्यस्य धनसमूहस्य, दाताराविति शेपः । सहस्तमा, अतिशयेन सहिष्णू । सहसा वलवन्तौ । वाजयन्ता वाजं हविर्लक्ष- णमन्नं यन्तौ प्रामुवन्तौ ॥ कल्पः-" पन्द्र सानसिप रयि प्रससाहिपे पुरुहूत शनित्यैन्द्रस्य यद्यै- न्द्रं सांनाय्यम् " इति । पाठस्तु- "एन्द्र सानसि५ रयिम् । सजित्वान५ सदासहम् । वर्षिष्ठमूतये भर। म ससा- हिपे पुरुहूत शत्रून् । ज्येष्ठस्ते शुक्ष्म इह रातिरस्तु । इन्द्राऽऽभर दक्षिणेना वसूनि । पति: सिन्धूनामसि रेवतीनाम् ।"[मा० का० ३ ०५१०७] इति । हे इन्द्र रपि धनमूतयेऽस्मदक्षणार्थम् । भराऽऽहराऽऽनय । कीदृशं धनं, सानसिं सनसो दानस्य संबन्धिनं बहुभ्यो दातुं पर्याप्तमित्यर्थः । सजित्वानं नित्यभिपशीलैः पुत्रादिभिरुपेतम् । सदासई सर्वदा विरोधिनां सोढार .तिरस्कारक्षममित्यर्थः । वर्षिष्ठमतिशयेन मद्धम् । हे पुरुहूत पुरुष बहुपु यज्ञे- प्वाहूयमान शत्रुन्मकर्षण ससाहिपे सर्वदा सहसे तिरस्कुरुप इत्यर्थः । ते शुप्मा ज्येष्ठस्तव बलं प्रशस्तमित्यर्थः । इहास्मिन्कर्मणि रातिरस्तु फलदान- मस्तु । हे इन्द्र दक्षिणेन हस्तेन तमूनि धनान्याभर समानय । सिन्धूनां धनवाहिनीनां समुद्रसमानानां रेवतीनां मजानां पतिरसि ।। यधु वै माहेन्द्रं महार इन्द्रो य ओजसा महा५ इन्दो नृपदा चर्षणिमा इति माहेन्द्रस्य" इति । पाठस्तु- महार इन्द्रो य ओजसा । पर्जन्यो दृष्टिमा इव । स्तोमवत्सस्य वारधे। १ क. प. इ. च. 'यात् । अपि च, अन । २ ५. ट. च. रक्षय । कल्प:

·१९५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे- आज्यभागविधिः) पितरं तां च मातरं वेति । अभिज्ञः स प्रजापतिः सूनुर्भवति तयोर्मातापित्रोः पुत्रो भवति । अत एव तयोर्वेदनं तस्योपपन्नमेव । मघशब्दो धनवाची । पुनः पुनर्यजमानाय दातव्यं धनं यस्य स पुनर्मघः । तादृशोऽयं प्रजापति- (वद्भवति । किं च, स प्रजापतिः सर्वव्यापि विरारूपं धृत्वा धामुपरितन. कपालमौर्णोदाच्छादितवान् । तथाऽन्तरिक्षं स्वर्ग च स और्णोत् । किं च, स एव विश्वा भुव इमं लोकमारभ्याधस्तनाः पूर्वा भूपीरभवत्माप्तवानाच्छा- दिवानित्यर्थः । किं च, सत्यलोके समागत्य चतुर्मुखत्वेने रूपान्तरण परि- मितोऽभवत् ॥ कल्प:-" तथाऽनीपोमा सवेदसा युवमेतानीत्यग्रीपोमीयस्य पुरोडा- शस्य" इति । पाठस्तु- " अग्नीपोमा सवेदसा । सहूती वनतं गिरः । सं देवत्रा वभूवथुः । युवमे. तानि दिवि रोचनानि । अग्निश्च सोम सक्रतू अधत्तम् । युवर सिन्धूर- रभिशस्तेरवद्यात् । अग्नीपोमावमुञ्चतं गृभीतान् ।" [ब्रा० का० ३ ० ५ अ०७] इति । हेऽनीपोमो गिरोऽस्मदीयाः स्तुतीर्वनतं भजतम् । कीदृशी, सवेदसा समानज्ञानयुक्ती, सहूती समानाहानयुक्ती, देवत्रा देवेषु मध्ये संवभूवयुः । युवां संभूयैव स्थितौ न कदाचिदप्यन्योन्यवियुक्तावित्यर्थः । हे सोम त्वम- मिथेत्येतौ युवां सक्रतू समानसंकल्पो सन्तौ दिव्येतानि रोचनानि नक्षत्राण्य- धत्तमस्थापयतम् । हेऽग्नीपोमो युवां गृहीतान्सिन्धूनथ्योदकादिनिमित्तेनापूत. स्वापवादेन पकादिरूपेणावयेन दोपेण च गृहीताः सर्वा नदीरभिशस्तेस्तस्मा. दपवादादवद्यात्पकादिदुष्टदोपाचामुञ्चतं मोचितवन्तौ । यधप्येतत्सर्वमीश्वर- कृतं तथाऽपि तद्पत्वेनैती स्तूयेते ।। कल्पः-" इन्द्रामी रोचना दिवः श्नयदृत्रमित्येन्द्रामस्य" इति । पाठस्तु- "इन्द्रामी रोचना दिवः । परि वाजेपु भूपयः । तदां चेति म वीर्यम् । भयनमत सनोति वाजम् । इन्द्रा यो अग्नी सदुरी सपर्याद । इरज्यन्ता वसव्यस्य भूरेः । सहस्तमा सहसा वाजयन्ता।" [प्रा० का० ३ ०५ अ०७] इति । १. स. प. द. ति ययो। २. नन । ३ स. 'रंगाऽसरितो । ४ . 'स्प-अमी।

·. प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९५१ (आज्यभागविधिः) हे इन्द्रानी दिवस्परि स्वर्गस्योपरि रोचना दीप्यमानौ युवां वाजेपु यज- मानसंबन्धिप्वन्नेषु निमित्तभूतेषु भूपयो दातारौ भवितुमिच्छयः । तत्तदीयं बुभपुत्वं वां युवयोर्वीर्य सामर्थ्य अचेति चेतयति मकण ज्ञापयतीत्यर्थः। इन्द्रा यो अमिरित्यत्र समस्तं पदं विच्छिद्य मध्ये य इति पदमान्नातम् । तथा च हे इन्द्राग्नी इति संवोधनम् । यो यजमानो वृत्रं विरोधिनं पाप्मानं नथनिराक- रोति, उत वाजं हविर्लक्षणपन्नं सनोति ददाति, [अपि च ] सहुरी कौटिल्पेन सह विद्यमानौ, हुरिः कौटिल्यं, यजमानस्य श्रद्धाराहित्यादिच्छिद्रान्वेपणेन कुटिलावपि युवां सपर्यादप्रमत्तो यो यजमानः परिचरति, तादृशं यजमानं युवामेवानुगृहीतमिति शेपः । कीदृशौ युवाम् , इरज्यन्ता, अनुग्रहेण भक्त- चित्तं रंजयन्ती, भूरेहुलस्य यसव्यस्य धनसमूहस्य, दाताराविति शेपः । सहस्तमा, अतिशयेन सहिष्णू । सहसा वलवन्तौ । वाजयन्ता वाजं हविर्लक्ष- णमन्नं यन्तौ प्रामुवन्तौ ॥ कल्प: एन्द्र सानसि रयिं प्रससाहिपे पुरुहूत शनित्यैन्द्रस्य यद्यै- न्द्रं सांनाय्यम्" इति । पाठस्तु- "एन्द्र सानसिप रयिम् । सजित्वान सदासहम् । वर्षिष्ठमूतये भरम ससा- हिपे पुरुहूत शत्रून् । ज्येष्ठस्ते शुष्म इह रातिरस्तु । इन्द्राऽऽभर दक्षिणेना वसूनि । पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनाम् ।" [ग्रा० का० ३ ०५१०७] इति । हे इन्द्र रयिं धनमूतयेऽस्मद्रक्षणार्थम् । भराऽऽहराऽऽनय । कीदृशं धनं, सानसिं सनसो दानस्य संबन्धिनं बहुभ्यो दातुं पर्याप्तमित्यर्थः । सजित्वानं जित्वभिर्जयशीलैः पुत्रादिभिरुपेतम् । सदासई सर्वदा विरोधिनां सोढारं तिरस्कारक्षममित्यर्थः । वर्पिष्ठमतिशयेन प्रवृद्धम् । हे पुरुहूत पुरुष बहुपु यज्ञे- प्वाहूयमान शत्रून्मकर्पण ससाहिपे सर्वदा सहसे तिरस्कुरुप इत्यर्थः । ते शुप्पो ज्येष्ठस्तव यलं प्रशस्तमित्यर्थः । इहास्मिन्कर्मणि रातिरस्तु फलदान- मस्तु । हे इन्द्र दक्षिणेन हस्तेन वसूनि धनान्याभर समानय । सिन्धूनां धनवाहिनीनां समुद्रसमानानां रेवतीनां प्रजानां पतिरसि ।। कल्प: या वै माहेन्द्रं महा५ इन्द्रो य ओजसा महा५ इन्द्रो नृवदा चर्पणिमा इति माहेन्द्रस्य" इति । पाठस्तु- महार इन्द्रो य ओजसा । पर्जन्यो दृष्टिमार इव । स्तोमैर्वत्सस्य वाहधे। १ क. प. इ. च. र्यात् । अपि च, अम। २ घ. ह. च, रक्षय ।

·- १९५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [२द्वितीयकाण्डे (आज्यभागविधिः) महा इन्द्रो नृवदा चर्पणिमाः । उत द्विवहीं अमिनः सहोभिः । अस्मद्रिय- ग्वावृधे वीर्याय । उरुः पृथुः सुकृतः कर्तृभिर्भूव ।" [ ब्रा० का० ३ ० ५ अ०७] इति । दृष्टिमान्पर्जन्य इव य इन्द्र ओजसा वलेन महान्स इन्द्रो वत्सस्थानीयस्य यजमानस्य स्तोमैः स्तोत्रैर्वाधे वर्धताम् । अयं महानिन्द्रो तृवन्मनुप्यवदा चर्पणिमाः, चर्पणीन्मनुप्यान्मति तदभीष्रदान गैः पूरयतीति चर्पणिमाः । यथा राजामात्पादिमनुप्यः सेवकानभीष्टभोगैरापूरयति तद्वत् । अपिचार्य द्वयोः प्रकृतिविकृतिरूपयोगियोर्वो वृद्धिर्यस्येति द्विवर्हाः । अमिन उपमार- हितः सहोभियुक्तो बलवानस्मद्रियगस्मत्सदृशो वाधे द्धिं माप्तः। यथा वय- मस्यानुग्रहावृद्धि प्राप्तास्तथाऽयमप्यस्मदीयैईविभिर्विवृद्धः । एतदेव प्रपञ्चयते वीर्याय सामर्थ्यसिद्धये । कर्तृभिर्यजमानरयं सुकृतोऽभूत्सुप्नु पधितोऽभूत् । कीदृशी तस्याभिवृद्धिः, उरुपेशसा विपुलः । पृथुर्वलेन विस्तीर्णः ।। कल्पः-“अथ स्विष्टकृतः पिमीहि देवानिति पुरोनुवाक्यामनूच्य ये यजामहेऽग्निर स्विष्टकृतपयाडग्निरनेरित्युक्त्वा यथादैवतं निगदमुक्त्वा जातवेदा जुपता हविरग्ने यदद्य विशो अध्वरस्येत्यृचमनूच्य यजति" इति । तत्र पुरोनुवारयायाः पाठस्तु- "पिमीहि देवार उशतो यविष्ठ । विद्वार ऋतू तुपते यह । ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने । त्वर होणामस्याऽऽयजिष्ठः । [प्रा० का० ३ ०५ अ०७] इति । हेऽने यविष्ठ युवतमोशतः कामयमानान्देवान्पिपीहि अतिशयेन भीणप । है ऋतुपते सूर्यात्मना कालपरिपालकामे त्वमृतून्यागकालविशेषान्विद्वाखान- न्वतसे । तस्मादिदोचिते काले यज । देवेषु भवा ये दैव्या ऋत्विजः सन्ति " अग्निहोता । अश्विनाऽध्वर्यु । त्वष्टाऽग्नीत् । इत्यादिनाऽऽन्नातास्तभिस्तै. दैव्यैः सह त्वमस्य यजमानस्य संवन्धिनां होतृणामृस्विनां मध्य आयनिष्ठः सर्वतो यष्टतमोऽसि ।। निगदपाठस्तु- " अग्नि स्विष्टकनम् । अयाइनिरग्नेः मिया धामानि । अयादसमस्य मिया धामानि । अपाङग्नेः पिया धापानि । अयादानापनेः मिया धामानि । अपाडनीपोमयोः मिया घामानि । अपाडिन्द्राग्नियोः प्रिपा धामानि । अगा. हिन्द्रस्य मिपा धामानि । अयापदेन्द्रस्य प्रिया धामानि । अपादेवानामा- रा. मारभारा."रिति । " ·प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीपसंहिता। (आज्यभागविधिः) ज्यपानां मिया धामानि । यक्षदने)तुः पिया धामानि । यक्षस्वं महिमानम् । आयजतामेज्या इप: । कृणोतु सो अध्वरा जातवेदाः । जुपता हविः । [ब्रा० का० ३ ० ५ अ०७] इति । स्विष्टकृतमग्निं ये यजामह इति शेपः पूरणीयः । ये वयं होतारः स्मस्ते वयं स्विष्टकृतमनिं यजामहे । प्रथमाज्यभागदेवस्याग्नेनि मियस्थानानि तेषु सर्वेषु दैव्यहोवरूपोऽगिरयाडिष्टवान् । एवमयादसोमस्येत्यादिपु योज्यम् । देवानामानुपूर्वी चाऽऽवाहननिगदसध्याख्येया । होतुरनेोमस्य स्विष्टकृत्वसं- पादकस्याः प्रियधामानि यानि सन्ति तेषु दैव्यो होता यक्षबजतु । उक्तानों सर्वेषां देवानां स्वकीयो महिमा योऽस्ति तमुद्दिश्य दैव्यो होता यक्षयजतु । आयजतामाभिमुख्येन यागं कुर्वतां यजमानानामेज्या आभिमुख्येन यष्टच्या इपोऽभीष्टा या देवताः सन्ति ताः सर्वा अध्वराऽस्मिन्यसे स जातवेदाः स्विष्टकृत्सोऽग्निः कृणोतु स्विष्टाः करोतु । तदर्थमयं स्विष्टकदनिरिदं इवि: जुंपताम् । याज्यायाः पाठस्तु अग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः । पावक शोचे वेष्वर हि यज्वा । ऋता यजासि महिना वि यद्भूः । हन्या वह यविष्ठ या ते अद्य । [ना० का० ३ म०५ अ०७ इति । हे स्विष्टकृदग्ने विशः प्रविष्टस्यानुष्ठितस्याध्वरस्य संवन्धि पद्धविरस्ति तदर्थ वेरशान भक्षय । होतोमकतः पावक शोधक शोचे दीप्यमान । तान्ये- तान्पमिविशेषणानि । हि यस्मांचं यज्वा यागस्प कर्ता तस्मात्तर्तेऽस्मदीये यज्ञे महिना महिन्ना देवान्यजासि प्रीणयसि । यद्यस्मात्कारणाद्विभूविशिष्टो भवसि तस्मात्कारणाद्धे यविष्ठ युवतमाद्य ते तव या हव्या यानि हव्यान्य- स्माभिर्दीयन्ते तानि सर्वाणि वह स्त्री कुरु । तावतोदाहृताः सर्वा याज्यानुवाक्या आग्नेययाज्यानुवाक्यादिकथनादेवाचगन्तव्या इति मत्वा ब्राह्मणेन न पृथग्व्याख्याताः । अत्र मीमांसा दशमाध्यायस्प प्रथमपादे चिन्तितम्- आज्यभागो य आग्नेयः किं मुख्यानेः स संस्कृतिः। आरादुतोपकारी स्पापूर्वन्यायेन संस्कृतिः ॥ १ रा. "यः, रिलशनार्थः, अशा । २२. च. 'स्मात्कारणार २४५ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे- (प्रधानभूतानेयपुरोडाशामियानम् ) ग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चांच्युतो भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिजियै तमब्रुवन्कथाऽहांस्था इत्यनुपाक्तोऽभूवमियंत्र- वीद्यथाऽक्षोऽनुपाक्तः ( ३ ) अवार्छत्येवम- वाऽऽरमित्युपरिष्टाभ्यज्याधस्तादुनिक्ति सु- वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै सर्वाणि कपालान्यभि प्रथयति तावतः पुरोडाशानमुष्मिल्लोकेऽभि जयति यो विदग्धः स नतो योऽशृतः स रौद्रो यः शृतः स सदैवस्तस्मादविदहता शृत- कृत्यः सदेवत्वाय भस्मनाऽभि वासयति तस्मा- माश्सेनास्थि छन्नं वेदेनाभि वासयति त- स्माद ( ४ ) केशः शिरश्छन्नं प्रच्युतं वा एतदस्माल्लोकादर्गतं देवलोकं यच्छृत हविर- नभिधारितमभिघार्योहासयति देवत्रैवैनंगमय- ति यद्येक कपालं नश्येदेको मासः संवत्सर- स्यानवेतः स्यादथ यजमानः प्र मायेत यद्दे नश्यतां दो मासौं संवत्सरस्यानवेतौ स्याता- मथ यज॑मानः प्र मायेत संख्यायोहासयत्ति यजमानस्य (५) गोपीथाय यदि नश्यदा- श्विनं दिकपालं निपेद्द्यावाष्टथिव्यंमेककपा- ·१९५७ प्रपा०६अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रधानभूतामेयपुरोडाशाभिधानम् ) लमश्विनौ वै दे॒वानां भिपजौ ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति द्यावापृथिव्य एककपालो भव- त्यनयोर्वा एतनश्यति यत्नश्यत्यनयरिवैनंदि- न्दति प्रतिष्ठित्यै (६)॥ (प्राजापत्यं तेऽक्षोऽनुपाक्तो वेदेनाभि वासयति तस्माद्यन- मानस्य द्वात्रिशच ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (अथ द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । देवेभ्यः । यज्ञान । व्यादिशदिति वि-आदिशव । सः । आत्मन् । आ- ज्यम् । अधत्त । तम् । देवाः । अब्रुवन् । एपः । वाव । यज्ञः । यत् । आज्यम् । अपीत । एव । नः । अत्र । अस्तु । इति । सः । अब्रवीत् । यां- न् । वः । आज्यभागावित्याज्यं भागौ । उपेति । स्तृणान् । अभीति । घारयान । इति । तस्माद । यन्ति । आज्यभागावित्याज्यं-आगौ । उपेति । स्तृणन्ति । अभीति । धारयन्ति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । कस्माद । सत्याव । यात- योमानीति यात-यामानि । अन्यानि । हवीश पि ।

·- १९५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (प्रधानभूतामेयपुरोडाशाभिधानम् ) अयातयाममित्ययात–यामम् । आज्यम् । इति । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् (१)। इति । म् । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । इति । छन्दांसि । देवेभ्यः । अपेति । अक्रामन् । न।वः । अभागानि । हव्यम् । वक्ष्यामः । इति । तेभ्यः । एतद । चतुर- वृत्तमिति चतुः--अवत्तम् । अधारयन् । पुरोनुवा- क्याया इति पुरः-अनुवाक्यायै । यायायै । देव- ताय । वषट्कारायेति वषट्-कारायं । यव । चतुर- वत्तमिति चतुः-अवत्तम् । जुहोति । छन्दा सि । एव । तव । प्रीणाति । तानि । अस्य । प्रीतानि । देवेभ्यः । हव्यम् । वहन्ति । अङ्गिरसः । वै। इतः । उत्तमा इत्युत्-तमाः । सुवर्गमित सुवः-गम् । लोकम् । आयन् । तव । कृपयः । यज्ञवास्त्विति यज्ञ-वास्तु । अभ्यवायनित्यंभि-अवार्यन् । ते (२)। अपश्यन् । पुरोडाशम् । कूर्मम् । भूतम् । सर्पन्तम् । तम् । अवन् । इन्द्राय । ध्रियस्व । वृह- स्पतये । ध्रियस्व । विश्वेभ्यः । देवेभ्यः । ध्रियस्त । इति । सः । न । अध्रियत । तम् । अब्रुवन् । जग्गये। ध्रियस्व । इति । सः । अग्नये । अधियत । यत् । ।

·प्रपा०६अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (प्रधानभूतामेयपुरोडाशाभिधानम् ) आग्नेयः। अष्टाकपाल इत्यष्टा-कपालः । अमावास्या- यामित्यमा-वास्यायाम् । च । पौर्णमास्यामिति पौर्ण- -मास्याम् । च । अच्युतः । भवति । सुवर्ग- स्यति सुवः-गस्य । लोकस्य । अभिजिया इत्य- भि-जियै । तम् । अब्रुवन् । कथा । अहास्थाः । इति । अनुपाक्त इत्यनुप-अक्तः । अभूवम् । इति । अब्रवीद । या । अक्षः । अनुपाक्त इत्यनुप- अक्तः (३) । अवार्छतीत्यव-ऋच्छति । एवम् । अवेति । आरम् । इति । उपरिष्टाद । अभ्यज्येत्य- भि-अयं । अधस्ताद । उपेति । अनक्ति । सुवर्ग- स्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । समष्टया इति सम्-अष्ट्यै । सर्वाणि । कपालांनि । अभीति । प्रथयति । तावतः । पुरोडाशान् । अमुष्मिन् । लोके । अभीति । जयति । यः । विदग्ध इति वि-दग्धः । सः । नैर्ऋत इति नैः-ऋतः । यः । अभृतः । सः । रौद्रः । यः । शृतः । सः । सदैव इति स-देवः । तस्माद । अविदहतेत्यवि-दहता । शृतकृत्य इतिशृत-कृत्यः । सदेवत्वायेति सदेव- खाय । अस्मना । अभीति । वासयति । तस्मात् । माश्सेन । अस्थि । छन्नम् । वेदेन । अभीति । - ·१९६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे - (प्रधानभूतामेयपुरोटाशाभिधानम् ) वासयति । तस्मात् (४)। केशः । शिरः । छन्नम् । प्रच्युतमिति प्र-च्युतम् । वै । एतत् । अस्मात् । लोकात् । अर्गतम् । देवलोकमित देव-लोकम् । यत् । शृतम् । हविः । अनभिधारितमित्यनभि- घारितम् । अभिघार्येत्यभि-चार्य । उदिति । वास- यति । देवत्रेति देव-त्रा। एव । एनव । गमयति । यदि । एकम् । कपालम् । नश्येत् । एकः । मासः । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । अनवेत इत्यनव- इतः । स्यात् । अर्थ । यजमानः । प्रेति । मीयेत । यत् । हे इति । नश्यताम् । दौ । मासौं । संवत्सर स्येति सं-वत्सरस्य । अनवेतावित्यनव-इतौ । स्थाताम् । अर्थ । यज॑मानः । प्रेति । मीयेत । संख्यायेति सं-ख्यायं । उदिति । वासयति । यज- मानस्य (५)। गोपीथाय । यदि । नश्येत् । आश्विनम् । दिकपालमिति दि-कपालम् । निरिति । वपेत् । द्यावापृथिव्यमिति द्यावा-पृथिव्यम् । एक- कपालमित्येक कपालम् । अश्विनौ । वै। देवा- नाम् । भिपजों । ताभ्याम् । एव । अस्मै । भेषजम् । करोति । द्यावापृथिव्य इति द्यावा-पृथिव्यः । एक- कपाल इत्येक-कपालः । भवति । अनयो । ।

·प्रपा०६अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (प्रधानभूतामेयपुरोडाशाभिधानम् ) एतत् । नश्यति । यत् । नश्यति । अनयोः । एव । एनन् । विन्दति । प्रतिष्ठित्या इति प्रर्ति-स्थित्य (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (अथ द्वितीयकाण्डे पठनपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) आज्यभागौ च याज्यानुवाक्या उक्ता द्वितीयके । अथ तृतीयानुवाके मधानभूत आग्नेयपुरोडाशोऽभिधातव्यः । तत्राऽऽदौ तावदुपस्तरणाभिधारणे विधत्ते- प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्स आत्मना- ज्यमत्त तं देवा अब्रुवन्नेष वाव यज्ञो यदा- ज्यमप्येव नोऽवास्त्विति सोऽब्रवीद्यजान्व आ- ज्यभागावुप स्तृणानभि घारयानिति तस्माद्य- जन्याज्यभागावुप स्तृणन्त्यभि धारयन्ति, इति । तवेदं तवेदमिति यज्ञसाधनद्रव्याणि देवेभ्यो विभज्य दत्त्वाऽऽत्मन्या. ज्यद्रव्यं प्रजापतिः स्थापितवान् । तं प्रजापति देवा एवमब्रुवन्-आज्यमिति यद, एप एव यज्ञो नाम सर्वेपु यझियेषु द्रव्येषु घृतस्यैव सारत्वात् । तस्माद- स्माकमप्यस्मिन्नाज्ये कियानपि भागोऽस्त्विति । ततः स प्रजापतिस्तान्देवा- नेवमनवीत-हे देवा युप्मानुद्दिश्य यष्टार आज्यभागी यजन्तु । मधाने च हविप्यधस्तादुपस्तरणमुपर्यभिधारणं कुर्वन्त्विति । उपस्तृणानुपस्तृणन्तु । अभि- पारयानभिधारयन्वित्यर्थः । यस्मादेवं तस्मादाज्यभागावाज्येन यजेयुः, मधानहविपोऽधस्तादुपस्तुणीगुरुपरिष्टाचाभिधारयेयुः। तदेतदुपस्तरणादिसापनमाज्यं प्रशंसति- ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्याद्यात- यामान्यन्यानि हवीश्ययातयाममाज्य- २४६ ·१ - १९६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे- (प्रधानभूताप्नेयपुरोहाशाभिधानम् ) मिति प्राजापत्यमिति ब्रूयादयातयामा हि देवानां प्रजापतिरिति इति । अन्यानि पुरोडाशचर्यादीनि हचीपि द्विवैदिवसैर्यातयामानि गतसाराणि भवन्ति । आज्यं तु ससारमेव तिष्ठति न तु स्वादिमानं परित्यजति । तत्क- स्मादिति ब्रह्मवादिनः परस्परं पमच्छुः । तत्र कश्चिदुद्धिमान्ब्रह्मवादी पाजा- पत्यमेतदाज्यमिति ग्रूयात् । इन्द्राग्न्यादयो देवाः कल्पे कल्पे विनश्वरत्वाद्त- सारास्तेषां मध्ये प्रजापतिस्तु जगदीश्वरत्वात्पुनः पुनस्तादृशानुत्पादयन्नुपसं- हरंश्च यथापूर्वमेव विष्ठतीत्यगतसारस्तदीयत्वादाज्यमपि सर्वदा ससारमिति ।। अत्र इविप उपस्तरणाभिधारणाभ्यां सह चतुरचदानं विधत्ते- छन्दार सि देवेभ्योऽपाक्रामन्न वोऽभागानि हव्यं वक्ष्याम इति तेभ्य एतच्चतुरवत्तमधारयन्पुरोनु- वाक्यायै याज्यायै देवतायै वषट्काराय यच्च- तुरवत्तं जुहोति छन्दाश्स्येव तत्प्रीणाति ता- न्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति, इति । पुरोनुवाक्यादिमन्नगतानि यानि गायत्र्यादिच्छन्दांसि तानि हविर्भाग्भ्यो देवेभ्यो विमुखानि सन्त्यपाक्रामन्वयं भागरहितानि भूत्वा युप्माकं हव्यानि न वक्ष्याम इति वदन्ति निर्गतानि । अत्र च्छन्दाशब्देन तदमिमानिदेवता उच्यन्ते । ततो हविर्भाजो देवास्तेभ्यश्छन्दोभ्यो देवताभूतेभ्यो भागत्वेन चतुरवत्तं दत्तवन्तः । तत्र पुरोनुवाक्यादिशब्दाभिधेयाश्छन्दोभिमानिन्यः । आहुत्याधारभूतोऽनिर्देवताशब्देनोच्यते । यस्मादेवं तस्मादेलच्छन्दसा पीस चतुरवत्तं जुहुयात् । तेन प्रीतानि च्छन्दांसि हविर्भाग्भ्यो देवेभ्यो हन्यं वहन्ति ।। अथाऽऽमेयं पुरोडाशं विधत्ते- अङ्गिरसो वा इत उत्तमाः सुवर्ग लोकमाय- न्तदृपयो यज्ञवास्त्वभ्यवायन्तेऽपश्यन्पुरोडाशं कूर्म भूतर सर्पन्तं तमनुवनिन्द्राय ध्रियस्व वृहस्पतये ध्रियस्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो प्रियस्वेति स नाध्रियत तमवन्नमये ·प्रपा०६अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रधानभूतामेयपुरोडासाभिधानम् ) घ्रियस्वेति सोऽग्नयेऽध्रियत यदाग्नेयोऽशकपा- लोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै , इति । अगिरोनामका ऋपय इतो भूलोकाडुत्तमा उद्गततमास्त्वरया निर्गताः स्वर्ग भाप्ताः। तत्र स्वर्गे त ऋपयो यज्ञवास्तु यज्ञभूमिमभिलक्ष्य समागताः। तस्यां भूमी पुरोडाशाभिमानी देवः स्वशरीरमन्तर्धाय कूर्मशरीरी भूत्वा मकर्षण पलायत । तं दृष्ट्वा त ऋपयोऽब्रुवन्-इन्द्रादीनां मध्येऽन्यतमस्मै(माय) त्वा दास्यामस्त्वं धियस्व त्वमवतिष्ठस्वेति । ततः स पुरोडाशो नातिष्ठन् । अन्यथ तिष्ठेत्युक्ते स्थितवान् । अती दिनद्वयेऽप्यष्टाकपालः पुरोडाश आमेयोऽच्युतः कर्तव्यः । सेन स्वर्गाभिजयो भवतीति ॥ अथ कपालेभ्य उद्वासितस्य पुरोडाशस्याभ्यञ्जनोपाजनरूपमलंकरणं विधचे- तमब्रुवन्कथाऽहास्था इत्यनुपाक्तोऽभूव- मित्यब्रवीद्यथाऽक्षोऽनुपाकोऽवार्छत्येव- मवाऽऽरमित्युपरिष्टादश्यज्याधस्तादुपा- नक्ति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै, इति । तं पुरोडाशं त ऋपयोऽब्रुवन् । केन हेतुना त्वमहास्था यज्ञदेशं परित्यक्तवा. नसि । ततः पुरोडाशोऽब्रवीत्-अनुपाक्तोऽभूवमञ्जनकृतालंकरणरहितोऽभूवम्, तस्मात्यक्तवानस्मि । यथा लोके शकटस्याक्षोऽञ्जनरहिनोऽवार्छति विनश्यति. एवमहमप्यञ्जनरहितोऽवारं विनयोऽस्मीति । तस्मात्पुरोडाशमुपरिणाद्धस्ता. चाऽऽज्येनालं कुर्यात् । तेन स्वर्गस्य सम्पग्व्याप्तिर्भवति ॥ अथोद्वासनात्पुरा कपालेपु स्थापितस्य हस्तेन प्रसारणं विधत्ते- सर्वाणि कपालान्यभि प्रथयति तावतः पुरोडाशानमुस्मिल्लोकेऽभि जयति इति । यावन्ति कपालानि स्थापितानि तावन्ति सर्वाणि यथाऽभि व्यामोति तथा मसारयेत् । तथा सति कपालसंख्यान्पुरोडाशानिवृतिसाधनत्वेन स्वर्गे माप्नोति ॥ १. प. ड, च. 'त्यज्याऽऽगतवा।

·। १९६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे-- (प्रधानभूतामयपुरोदाशाभिधानम् ) । पाके सौकर्यविशेषं विधत्ते- यो विदग्धः स नैर्ऋतो योऽशृतः स रौद्रो यः शृतः स सदेवस्तस्माद- विदहता शृतंकृत्यः सदेवत्वाय , इति । विपरीतत्वेन दग्धो विदग्धः कचित्पकः कचिदपक इति वाऽऽपभावेन वा विपरीतत्वं, तादृशो राक्षसमियः । अशृतोऽपको रुद्रस्य प्रियः । मुष्ट पको देवमियः । तस्माद्विपरीतदाहमकुर्वता पुरोडाशः शृतंकत्यः सम्यक्पको यथा भवति तथा कर्तव्यः । तथा सति देवप्रियो भवति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-"सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति वेदेन पुरोडाशे सातारं भस्माध्यूहति" इति, तदेतद्विधत्ते- भस्मनाऽभि वासयति तस्मान्माश्सेनास्थि छनं वेदेनाभि वासयति तस्मात्केशः शिरश्छन्नम् , इति । पकस्य कठिनस्य पुरोडाशस्योपरि भस्मनाऽऽच्छादनमस्न उपरि मांस च्छादनमिव भवति । आच्छादनकाले चेदगतदर्भनाडीसंस्पर्शन केशच्छन्नं शिर इव भवति । पौरोडाशिककाण्डे विद्यमानस्यापि विधेरत्रोपन्यासः प्रत्य- भिज्ञानार्थः । यद्वा ब्राह्मणयोः शाखाभेदमभिमेत्येयमीशी पुनरुक्तिः परिहर्तव्या ॥ पूर्वपवदानकालेऽभिधारणं विहितमिदानीमुद्वासनकालीनमभिधारणं विधत्ते- प्रच्युतं वा एतदस्माल्लोकादगतं देव- लोकं यच्छृत हविरनभिघारितम- भिघार्योदासयति देवत्रैवैनगमयति,इति । हविपो मवेण पाके सति लौकिकत्वमपेतमित्यस्माल्लोकात्मच्युतिः । अभि- यारणाभाचे शास्त्रीयत्वमसंपूर्णमिति स्वर्गामाप्तिः । तस्माच्छास्त्रीयत्वसंपूर्त्य- र्थमाज्येनाभिधार्य पश्चादुद्वासयेत् । तथा सति देवेवेनद्धविः प्रापितं भवति । कपालानामुदासनकाले गणनां विधत्ते- यद्येकं कपालं नश्येदेको मासः संव- सरस्यानवेतः स्यादथ यजमानः प्र क. प. ह. च. 'स्पर्धन के। .

·प्रपा०६अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९६५ (प्रधानभूतामेयपुरोडाशामिधानम् ) मीयेत यवे नश्येतां हो मासौ संवत्सरस्यान- वेतौ स्यातामथ यजमानः प्रमीयेत संख्यायो- हासयति यजमानस्य गोपीथाय, इति । एककपालनाशेन मास एको न्यूनो भवेत् । ततो यजमानो म्रियते । तथा दिकपालनाशेनापि । अतो यजमानस्य रक्षणाय गणयेत् ।। अय प्रमादादिना नाशे प्रायश्चित्तं विधत्ते- यदि नश्येदाश्विनं दिकपालं निर्वपेद्यावाप्ट- थिव्यमेककपालमश्विनौ वै देवानां भिपजो ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति द्यावापृथिव्य एककपालो भवत्यनयोर्वा एतन्नश्यति यन- श्ययनयोरेवैनदिन्दति प्रतिष्ठित्यै।। , इति ॥ स्पष्टोऽर्थः॥ अत्र मीमांसा प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- यदामेयोऽटाकपाल इति नाम गुणोऽथवा । नामामिहोत्रवन्मैवं नामत्वे देवता न हि ।। मत्रो हि नेह प्रत्यक्षस्तद्धिताद्देवताविधिः । देवद्रव्यविशिष्टस्य विधानादेकवाक्यता ॥" दर्शपूर्णपासयोः श्रूयते-" यदानेयोऽटाकपालोऽमावास्यायां च पौर्ण- मास्यां चाच्युतो भवति" इति । तत्र यथाऽग्निहोत्रशब्दोऽग्नये होत्रमत्रेत्यमु. मर्थ निमित्तीकृत्य कर्मनामधेयं तथाऽऽग्नेयशब्दोऽप्यमिसंबन्धं निमित्तीकृत्य कर्मनाम स्यादिति चेन्मैवम् । नामत्वे देवताराहित्यमसङ्गात् । अग्निहोत्रे त्वग्नि- ज्योतिज्योतिरमिः स्वाहेति सायं जुहोतीत्यनेन वचनेन विहितो मन्त्रः प्रत्यक्ष इति मात्रवणिकी देवता लभ्यते । इह तु न तादृशो मन्त्रोऽस्ति । आगेयश- ब्दस्तु देवतां विधातुं शक्नोति । अग्निर्देवताऽस्येत्यस्मिन्नर्थे तद्धितस्योत्पन्न त्वात् । न च द्रव्यदेवतयोरुभयोर्गुणयोंविधानाद्वाक्यभेद इति वाच्यम् । कर्म- णोऽमासत्वेन द्रव्यदेवतारूपगुणद्वयविशिष्टस्य कर्मणो विधानादेकवाक्यत्वोप. पत्तेः । तस्मादायशब्देन देवतागुणो विधीयते । १ स. 'शेऽपि । २ रा. च. 'क्षविहित है।

·:१९६६ ‘श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- (प्रधानभूतायपुरोडाशाभिधानम् ) तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- "यागे हविर्यजेत्कृत्स्नं कोऽप्यंश: शिप्यतेऽथवा । देवार्थत्वाद्यजेत्सर्व शिष्यते द्विरवत्ततः॥" आमेयोऽटाकपाल इत्यत्र कृत्स्नोऽपि पुरोडाशोऽनये त्यक्तव्यः । तद्धितेन कृत्स्नस्याग्निदेवतासंघन्धावगतेस्त्यागमन्तरेण तदनुपपत्तेरिति चेन्न । द्विवि- पोऽवद्यतीत्यवदानद्वयं श्रूयते । अवदेयं चाङ्गुष्ठपर्वमात्रम् । तथा च सूत्र कार:--" आमेयस्य पुरोडाशमध्यादङ्गुष्टपर्वमात्रमवदानं तिरचीनमक्यति" इति । तत्र हविषः सकाशादङ्गष्ठपर्वमात्रद्वयं घोटयित्वा त्यक्तव्यम् । इतरच्छे. पणीयम् । देवतासंवन्धश्चाशद्वाराऽप्युपपद्यते । दशमाध्यायस्याटमपादे चिन्तितम्- "चतुर्वाि पुरोडाशेऽचदानं होम्यतोक्तितः। चतुवं सहाऽऽज्येन सिद्धस्यात्रानुवादतः॥" दर्शपूर्णमासयोराम्नायते--"चतुरवत्तं जुहोति" इति । तत्र किं पुरोडाशद्र- व्यगवस्यावतस्य चतुःसंख्या । किं वा तत्र द्विसंख्या, चतुष्टं तूपस्तरणाभिया- रणाभ्यामाज्यावेत्ताभ्यां सह संपद्यत इति संशयः । तत्र चतुरवत्तस्य द्विती- याविभक्त्या होमकर्मत्वमुच्यते । न चोपस्तरणा[य] र्थस्य होमकर्मत्वपस्ति । तस्मात्पुरोडाशावदाने चतुःसंख्येति माते ब्रूमः-उपस्तरणाभिधारणाभ्या- मवदानाभ्यां मसिद्धं चतुरवत्तमनूध होमस्य विधानाद्धाविपो मध्यात्पूर्वार्धा- दिति द्विरवदानस्यैव प्राप्तिः । तस्मावि ईविपोऽवदानम् ॥ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थपादे- "अवदानादि सांनाय्ये पूर्वमायकेऽथवा । धर्मप्रतिक्रमतः सानाय्ये पूर्वतोचिता ॥ मदानं पूर्वमानेयेऽचदानं च तयोचितम् । अङ्गानां मुख्यतम्रत्वान्मुख्यक्रमबल(लि)त्वतः॥ दर्शपूर्णमासयोः सानाय्यधर्मा वत्सापाकरणदोहनादयः प्रथममाम्नाताः । पुरोडाशर्मा निर्वापावधातादयः पश्चादानाताः । ततश्च तेनैव पाठक्रमेण धर्मानुष्ठानं मत्तम् । ततः मात्तिकक्रमेणाचदानमपि सांनाप्ये पूर्वमेव कर्तव्य- मिति प्राप्ते घूमः-याज्यानुवाक्यादिमत्रबलादाने पूर्व प्रदानमित्युक्तम् । तत्र(च) प्रदान फलमत्यासत्या मुख्यमवदानं तु तदद्गम् । तथा सति मुख्यस्य क्रममनुस्त्यावदानमप्यामेये पूर्व कर्तव्यम् । मुख्यकमो हि प्रायत्तिककमात्म- १स. च. होमतों। २ स. 'वदानस्य ।३ रा. 'वदानाभ्या। - ·" प्रपा०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९६७ (प्रधानभृतामेयपुरोटाशाभिधानम् ) बलः । मात्तिके हि क्रमे सांनाय्ये पूर्वमवदानमभिधारणमासादनं च कृत्वा मदानमकृत्वैवाऽऽग्नेयेऽचदानादीनि कर्तव्यानि । तथा सति सानाय्येऽनुष्ठि- तान्यवदानादीन्यङ्गानि मुख्यपदानाद्विपकृष्यन्ते । मुख्यक्रमाश्रयणे तु आग्नेये प्रथममवदानादिमदानान्तं कृत्वा पश्चात्सांनाय्ये तदनुष्ठीयते । तत्र नास्त्य. वाद्विविमकपः । नन्ववदानादिमदानान्त एका पदार्थ इत्युक्तम् । तत्र कुतः क्रमविचारः । एवं तर्हि कृत्वाचिन्ताऽस्तु । अथवा स्विष्टकृदवदानादिविपयैव चिन्ताऽस्तु ।। तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम्- अवदानेऽनुसमयो होमान्ते वाऽवदानके । पदार्थत्वं विधेयत्वात्तेनानुसमयस्ततः ।। अवधतिः प्रदानान्तोऽवदानस्य तदर्थतः(ता)। अतोऽनुसमयस्तत्र होमान्तान तु केवलात् ।। दर्शपूर्णमासयोदिईविषोऽवद्यतीत्येकेन विधिना विहितत्वाट्विसंख्याविशि- एमवदानमेक: पदार्थः । ततस्तेनावदानमात्रेणानुसमयः कर्तव्यः । आग्नेयस्य द्विरवदानं कृत्वा तद्धोमात्मागेवानीपोमीयस्य द्विरवदानमिति प्राप्ते घूम:- अवदानं तु होमपर्यन्तमेकः पदार्थः । होमस्यावदानमन्तरेणानुपपत्तेोमविधि- नेवाऽऽक्षिप्तं होमार्थमवदानम् । अत एव चतुरव जुहोतीत्येकेन विधिना सावदानक एको होमपदार्थो विहितः । उपस्तरणाभिधारणाभ्यां सह यञ्चतु- रवचं तस्मिन्हविर्विपयमवदानद्वित्वं विधातुं दिईविपोऽवद्यतीत्युच्यते । ततो होमान्तस्यावदानस्यैकपदार्थत्वादानेयमवदाय हुत्वा पश्चादनीपोमीयावदान. मित्यनुसमयः। पष्ठाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- " अवत्तनाशे तच्छेपात्पुरोडाशादवद्यति । यजेदाज्येन वाऽऽद्योऽत्र मध्यपूर्वार्धसंभवात् ।। कृत्वस्य मध्यपूर्वार्धे ये शेपस्थे न ते ततः । हवि शादाज्यविधिः सुतरां सर्वनाशने ॥" दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशावदाने भूयते-"मध्यादवद्यति पूर्वार्धादवद्यति" इति । तत्र ययवत्तं नश्येत्तदानीमवशिष्टात्पुरोडाशात्पुनरप्यवदातव्यम् । कुता, अवदानापादानयोर्मध्यपूर्वार्धयोः शिष्टेऽपि संभवादिति चेन्मैवम् । कृत्स्नपुरोटाशगते मध्यपूर्वार्धे अपादानत्वेन भूयेते, न त्ववशिष्टभागगते मध्यपू. - - १ क.घ... अवघातः।

·. १९६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (वेदिविधिः) वार्धे । ततो मुख्यहविपो नाशादाज्यं प्रतिनिधाय यष्टव्यम् । अत एव श्रूय- ते-" यस्य सर्वाणि हवीरपि नश्येयुर्दुष्येयुरपहरेयुर्वाऽऽज्येनैता देवताः परिसंख्याय यजेत " इति । तत्र सर्वशब्दस्य निमित्तविशेषणत्वेनाविवक्षित- त्वान्नामात्रे सर्वत्राऽऽज्यस्य विधिः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (अथ द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाटके चतुर्थोऽनुवाकः ।) देवस्य वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमा दैत्ते प्रस॒त्या अश्विनौर्वाहुभ्यामित्याहाश्विनी हि देवानामध्वर्यु आस्ती पूप्णो हस्ताभ्यामि- त्यहि यत्यै शतभृष्टिसि वानस्पत्यो दिपती वध इत्याह वर्जमेव तत्स५ श्यति भ्रातृव्याय महरिष्यन्त्स्तम्वयजुर्हरेत्येतावती वै मृथिवी यावती वेदिस्तस्यां एतावत एव भ्रातृव्यं निर्भजति (१) तस्मात्रामागं निजन्ति त्रिहरति त्रयं इमे लोका एभ्य एवैन लोकेभ्यो निर्भजति तूप्णी चतुर्थः हरत्यपरिमितादेवैनं निर्भजत्युद्धन्ति यदे॒वास्यां अमेध्यं तदप हन्त्यु- द्वन्ति तस्मादोप॑धयः परां भवन्ति मूलं छि- नत्ति भ्रातृव्यस्यैव मूलै छिनत्ति पितृदेवत्याऽ- १स, 'ज्येन ता।

·प्रपा अनु०४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (वेदिविधिः) तिखातेयती खनति प्रजापतिना (२) यज्ञ. मुखेन संमितामा प्रतिष्ठाय खनति यजमान- मेव प्रतिष्ठां गमयति दक्षिणतो वयसी करोति देवयज॑नस्यैव रूपमकः पुरीपवती करोति प्रजा वै पशवः पुरीपं प्रजयैवैनं पशुभिः पुरीपवन्तं करोत्युत्तरं परिग्राहं परि गृह्णात्ये- तावंती वै पृथिवी यावती वेदिस्तस्यां एतावत एव भ्रात॒व्यं निर्भयाऽऽस्मन उत्तरं परिग्राह परि गृह्णाति क्रूरमिव वै (३) एतत्करोति यहेदि करोति धा असि स्वधा असीति योयु- प्यते शान्त्यै प्रोक्षणीरा सदिययापो वै रक्षो- नी रक्षसामपंहत्यै स्फ्यस्य वमन्त्सादयति यज्ञस्य संतत्य यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छुचैवैन- मर्पयति (४॥ (मनति प्रजापतिनेव वै त्रयविशञ्च)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके यष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अथ द्वितीयाटके पष्टप्रपाठके चतुर्थोऽनुवार ) देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । 'ति । स्फ्यम् । एति । दुत्ते । प्रस॒त्या इति प्र-- ·१९७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे- (वेदिविधिः) सूत्यै । अश्विनौः। बाहुभ्यामिति बाहु-भ्याम् । इति । आह । अश्विनौ । हि । देवानाम् । अध्वर्यु इति । आस्ताम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । इति । आह । यत्यै । शतभृष्टिरित शत-भृष्टिः । आसि । वानस्पत्यः । दिपतः । वधः । इति । आह । वज्रम् । एवं । तत् । समिति । श्यति । भ्रातृव्याय । प्रहरि- प्यन्निति प्र–हरिष्यन् । स्तम्वयजुरिति स्तम्ब- यजुः । हरति । एतावती। वै। पृथिवी । यावती । वेदिः। तस्याः। एतावतः । एव । भ्रातृव्यम् । निरिति । मजति (१)। तस्मात् । न । अभागम् । निरिति । भजन्ति । त्रिः। हरति । त्रयः । इमे।लोकाः । एभ्यः । एव । एनम् । लोकेभ्यः निरिति । अजति । तूष्णीम् । चतुर्थम् । हरति । अपरिमितादित्यपरि- मिताव । एव । एनम् । निरिति । भजति । उदिति । हन्ति । यत् । एव । अस्याः। अमेध्यम् । तत् । अपेति । हन्ति । उदिति । हन्ति । तस्माद । ओप- धयः । परेति । भवन्ति । मूलंम् । छिनत्ति । भ्रातृ- व्यस्य । एव । मूलम् । छिनत्ति पितृदेवत्येति पितृ- देवत्यो । जतिखातेत्यति-खाता । इयंतीम् । खन- ति । प्रजापति नेति प्रजा-पतिना (२)। यज्ञमुखे- - ·प्रपा०९अनु०४] (वेदिविधि ) १९७१ । । कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । नेति यज्ञ-मुखेन । संमितामिति सं-मिताम् । एति । प्रतिष्ठाया इति प्रति-स्थाय । खनति । यज॑मानम् । एव । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयति । दक्षि- णतः । वायसीम् । करोति । देवयजनस्येति देव- यजनस्य । एव । रूपम् । अकः । पुरीषवतीमिति पुरीप-वतीम् । करोति । प्रजेति प्र-जा । वै । पशवः । पुरीपम् । प्र॒जयेति प्र-जया । एव । एनम् । पशुभिरिति पशु-भिः । पुरीपवन्तमिति पुरीप- वन्तम् । करोति । उत्तरमित्युत्-तरम् । परियाह- मिति परि-ग्राहम् । परीति । गृह्णाति । एतावती । वै । पृथिवी । यावती । वेदिः । तस्याः । एताव॑तः । एव । भ्रातृव्यम् । निर्भज्येति निः-भज्यं । आत्मने । उत्तरमित्युत्-तरम् । परिग्राहमिति परि-ग्राहम् । परीति । गृह्णाति । क्रूरम् । इव । वै (३)। एतत् । करोति । यद । वेदिम् । करोति । धाः । असि । स्वधेति स्व-धा । असि । इति । योयुप्यते । शान्त्यै । प्रोक्षणीरिति प्र-उक्षणीः । एति । साद- यति । आपः । वै। रक्षोनोरिति रक्षः-त्री | रक्ष- साम् । अपहत्या इत्यर्प-हत्यै । स्फ्यस्य । वर्मन् । सादयति । यज्ञस्य । संतत्या इति सं–तत्यै । यम् । । ।

·। J १९७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे- (वेदिविधिः) विण्याद । तम् । ध्यायेत् । शुचा । एव । एनम् । अर्पयति (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके पाठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ द्वितीयकाण्डे पष्टप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ) तृतीये प्रोक्त आमेयः पुरोडाशो दिनद्वये ।। अथ चतुर्थेऽनुवाके वेदिविधातव्या । तस्याश्च वेदेः साधनभूतस्य स्फ्यस्य मन्त्रेणाऽऽदानं विधत्ते- देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमा दत्ते प्रसूया अश्विनो हुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवानाम- ध्वर्यु आस्तां पृष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै, इति । *आवर्यवशेषेण पठितम् [सं० का० १ ० ३ अ० १] । यदुक्तं सूत्रकारेण-"शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विपतो वध इति पुरस्वा. स्मत्यसमुत्करे स्फ्यमुदस्यति द्वेष्यं मनसा ध्यायन " इति, तत्रोक्तमेतं मनः मुत्पाद्य तात्पर्य दर्शयति- शतमृष्टिरसि वानस्पत्यो दिपतो वध इत्याह वजमेव तत्सपश्यति भ्रातृव्याय प्रहरिप्यन्, इति । हे स्फ्प त्वं शतभृष्टिरसि शतसंख्याका घृष्टिः पूणां संतापमपं भर्जनं यस्य स शतमृष्टिः । वनस्पतेषिकारो वानस्पत्यः । द्विपनो द्वेपं कुर्वतो परिणो बधो बघहेतुरसि । अनेन मत्रण भ्रातृच्यार्य व प्रहर्नुमिन्छन्सम्यक्तीक्षणी करोति। यद्यपि स्क्यस्यानेन पणोत्तरे प्रक्षेपो वेदिनिर्माणादूर्वभाषी नयाs- प्पादानमसाईन बुदिस्यत्वादिदानीमेवोत्तम् ।। वैदिस्पानात्सतृणस्य पांसर्मिप्रेणापत्र हरणं विधच- . * एतवाक्यस्याने-" माध्ययमेरे पटिनो मन्त्रा"ने वार युर, नन् । १.१.१.च. "रेम।

·'प्रपा अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता । (पैदिविधिः) स्तम्बयजुर्हरत्येतावती वै पृथिवी यावती वेदिस्तस्या एतावत एव भ्रातृव्यं निर्भ- जति तस्मानाभागं निर्भजन्ति, इति । यजुपा मन्त्रेण हरणीयः पांसुसहितः स्तम्यः स्तम्बयजुस्तस्य हरणं कुर्यात् । पृथिवि देवयजनीति त्रिभिराध्वर्यवोक्तैर्वेदिस्थाने स्थापितं दर्भ छित्त्वा पांसुस- हितमुत्करे निनयेत् । तत्मकारः सर्वोऽपि पौरोडाशिककाण्ड एक स्पष्टमभि- हितः । वेदिविती विद्यत एतावत्येवोपयुक्ता पृथिवी । तस्याः पृथिव्या एतावतः प्रदेशादनेन स्तम्बयजुईरणेन भ्रातृव्यं निःसारितवानेव भवति । यस्मादत्र भ्रातृव्यो भागार्थीति कृत्वा निःसायते तस्माल्लोकेऽभागं भागाभि- लापरहितं (तम)विरोधित्वानि (न निःसारयन्ति ।। उक्तस्य स्तम्बयजुर्हरणस्याऽऽवृत्ति विधत्ते- विहरति त्रय इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्यो निर्भजति, इति । चतुर्थे पर्याये वमत्रकं हरणं विधचे- तूष्णी चतुर्थ५ हरत्यपरिमितादेवनं. निर्भजति, इति । निरावृत्त्यैव लोकत्रयानिःसारितत्वाचतुर्थेन हरणेन लोकत्रयवहि तात्सर्व- स्मादपि देशानिःसारितो भवति ।। वेदिस्थाने स्थितस्योपरितनमृदागस्यापसारणं विधत्ते- उद्धन्ति यदेवास्था अमेध्यं तदप हन्ति, इति । उपरिभागस्योच्छिष्टादिस्पर्शसंभवान्मेधानहत्वम् ॥ विहितमुद्धननमनूध प्रशंसति- उद्धन्ति तस्मादोपधयः परा भवन्ति, इति । तस्मादुद्धननादनोत्पन्नास्तृणादयः पराकृता विनाशिता भवन्ति । तत्यानामोषधीनां यानि मूलानि पुनःप्ररोहाय भूमौ स्थितानि तेषां छेदन विधवे- मूलं छिनत्ति भ्रातृव्यस्यैव मूलं छिनत्ति, इति । क. सरदेश न।

·. १९७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (वेदिविधि.) पुनःप्रम्हानामन्तस्तृणानां दर्भास्तरणहविःसादनविरोधित्वाद्भातृव्यत्वम् । चु (चि) बुकमारभ्य यजमानस्य यन्मुखपरिमाणं तद्धस्तेन प्रदर्शयित्वा (श्य) तत्परिमितं खननं विधत्ते- पितृदेवत्याऽतिखातेयत्ती खनति प्रजाप- तिना यज्ञमुखेन संमिताम् , इति । पादेशपरिमाणमतिक्रम्य खनने पैतृकी वेदिः स्यात् । यज्ञस्य यज्ञानुष्ठातुर्य- जमानस्य मुखं यज्ञमुखं, तच्च प्रजापतिस्वरूपं यागद्वारा प्रजापालकत्वात् । तेन मुखेन संमितां कृतवान्भवति ॥ पक्षान्तरं विधत्ते- आ प्रतिष्ठायै खनति .यजमान- मेव प्रतिष्ठां गमयति, इति । अनायासेनापनेतुं शक्याः पांसवोऽमतिष्ठाः। या त्वधस्तादृढा भूमिः सा भतिष्ठा, तत्पर्यन्तं खननेन यजमानः प्रतिष्ठा प्रापितो भवति ।। दक्षिणभागस्यौन्नत्यं विधत्ते- दक्षिणतो वीयसीं करोति देवयजनस्यैव रूपमका इति। दक्षिणभागस्य निम्नत्वे पितृयजनस्य रूपं स्यात् ।। 'मार्दवकारिपांसुयुक्तत्वं विधत्ते- पुरीपवतीं करोति प्रजा वै पशवः पुरीपं प्रजयवैनं पशुभिः पुरीपवन्तं करोति, इति । यस्यां भूमौ प्रजापशुसंचारबाहुल्यं तस्यां पांसुबाहुल्यात्मजादीनां पुरीप स्वम् । यजमानोऽपि प्रजादिभिः पुरीपवान्भवति ।। वेदिनिर्माणात्पूर्व वसवस्त्वेत्यादिभिर्मवेर्वेदिसीमनिर्देशः पूर्वपरिग्रहः निर्माणादूर्ध्वमृतमसीत्यादिभिर्मवैस्तनिर्देश उत्तरपरिग्रहस्तमिमं विधते- उत्तरं परिग्राहं परि गृह्णात्येतावती वै पृथिवी यावती वेदिस्तस्या एतावत एव भ्रातृव्यं निर्भ- ज्याऽऽत्मन उत्तरं परिग्राहं परि गृह्णाति, इति । - marth , स. 'दाना तृणा' । २ रा. पिरामादनादिवि' । ३ रा. 'भ्य देशपर्यन्त य'।

·प्रपा०६अनु०१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९७५ (वेद्यो वहिविषयप्रयोगाभिधानम् ) पूर्वपरिग्रहेणैव वेदिमर्यादापां सिद्धायामपि पुनरुत्तरपरिग्रह आत्मने स्वकी- यत्वाय भवति ॥ पत्रकाण्डोक्तेन मण समीकरणं विधत्ते- क्रूरमिव वा एतत्करोति यदि करोति धा असि स्वधा असीति योयुप्यते शान्त्य, इति । • खननेन निम्नोन्नतभावापादनं फूरं, समीकरणेन तच्छान्तिर्भवति । हे दे धा असि धारपित्र्यसि । तदेतद्विशेष्यते-स्वधेति । तव स्वरूपं यहिरादिकं धारयतीत्यर्थः॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" मोक्षणीरभिपूर्योदश्च स्फ्यमपोह्य दक्षिणेन स्फ्य- मस स्पृष्टा उपनिनीय स्फ्यस्य वर्त्मन्त्सादयति" इति, तदेतद्विधत्ते- प्रोक्षणीरा सादयत्यापो वै. रक्षोनी रक्षसामपहत्यै स्फ्यस्य वर्मन्सा- दयति यज्ञस्य संतत्यै इति । अयविधिप्रस्तावे-" तानि ह वा एतानि रक्षासि गायत्रियाऽभिमत्रि- तेनाम्भसा शाम्यन्ति " इति श्रुतत्त्वादेषां रक्षोन्नत्वम् । स्फपरेखाया अवि- च्छिन्नत्वात्तत्र सादनं यज्ञस्याविच्छेदाय भवति ।। सादनकाले ट्रेप्यस्य पाप्मनोऽद्भिविनाशध्यानं विधत्ते- यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति ॥ इति ॥ योजयतीत्यर्थः।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ , (अथ द्वितीयाष्टके पठनपाठके पश्चमोऽनुवाकः ।) ब्रह्मवादिनों वदन्त्यद्भिर्हवी पि प्रौक्षीः के- नाप इति ब्रह्मणेति ब्रूयादृद्वि हवीशपि १ रा. च. 'यील।

·१९७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (घेद्यो वहिविषयप्रयोगाभिधानम् ) प्रोक्षति ब्रह्मणाऽप इध्मावर्हिः प्रोक्षति मेध्य- मेवैनत्करोति वेदि प्रोक्षत्यक्षा वा एषाऽलोम- काऽमेध्या यद्वेदिर्मेध्यमिवैनों करोति दिवे खाऽन्तरिक्षाय वा पृथिव्यै खेति बर्हिरासाय म ( १ ) उक्षत्येभ्य एवैनल्लोकेभ्यः प्रोक्षति क्रूरमिव वा एतत्करोति यत्खनत्यपो नि नय ति शान्य पुरस्तात्मस्तरं गृह्णाति मुख्यमेवैन करोतीयन्तं गृह्णाति प्र॒जाप॑तिना यज्ञमुखेन संमितं बर्हिः स्तॄणाति प्रजा वै वर्हिः पृथिवी वेदिः प्रजा एव पृथिव्यां प्रति प्ठापयत्यनंति- दृश्न स्तृणाति प्रजयैवैन पशुभिरतिदृश्नं करोति (२) उत्तरं वर्हिषः प्रस्तर सादयति प्रजा वै वर्हिर्यज॑मानः प्रस्तरो यजमानमेवार्य- जमानादुत्तरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमा- नादुत्तरोऽन्तर्दधाति व्यावत्या जनक्ति हवि- प्कृतमेवैन सुवर्ग लोकं गमयति वाऽनक्ति वयं इमे लोका एभ्य एवैन लोकेभ्योऽनक्ति न प्रति शृणाति यत्प्रतिशृणीयाद_भावुक यजमानस्य स्यादुपरीव प्र हरति (३) उप- रीव हि सुंवर्गो लोको नियच्छति दृष्टिमेवास्मै ·१९७७ प्रपा०६भनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (या यदिपियप्रयोगाभिधानम् ) नि यच्छति नात्यग्रं प्र हरेद्यदत्यग्रं प्रहरैद. त्यासारिण्यध्वयो शंका स्यान्न पुरस्तात्मत्य- स्येद्यत्पुरस्तात्मत्यस्यत्सुवर्माल्लोकायमानं प्र- ति नुदेत्प्राञ्चं म हरति यजमानमेव सुंवर्ग लोकं गमयत्ति न विष्वञ्चं वि युयायद्विवञ्च वियुयाव (४) स्य॑स्य जायेतोर्ध्वमुद्यौत्यूल- मिव हि पुश्सः पुमानेवास्य जायते यत्स्फ्येने वोपवेपेण वा योयुप्येत स्तृतिरवास्य सा हस्तेन योयुप्यते यजमानस्य गोपीथार्य ब्रह्म- वादिनौ वदन्ति किं यज्ञस्य यजमान इति प्रस्तर इति तस्य के सुवर्गो लोक इत्याहव- नीय इति ब्रूयाद्यत्प्रस्तरमाहवनीय प्रहरंति यजमानमेव (५) सुवर्ग लोकं गमयति वि वा एतद्यज॑मानो लिशते यत्प्रस्तरं यौयुप्यन्तै बर्हिरनु प्र हरति शान्त्या जनारम्भण इच वा एतीध्वर्युः स ईश्वरो वैपनो भर्वितोभ्रुवाऽ- सीतीमामभि मृशतीयं वै ध्रुवाऽस्यामेव प्रति तिष्ठति. न वैपनी भवत्यगाश्नगीदियोह ययादगमिरित्यग्नावमिं गमयेन्निर्यजमान सुवर्गालोका जेदगनित्येव याद्यजमानमेव सुंवर्ग लोकं गमयति (६)॥ २८ ·* १९७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (वेद्यो वहिर्विपयप्रयोगाभिधानम् ) (आसाद्य प्रातिदृश्नं करोति हरति वियूयाय मानमेवाग्नि- रिति सप्तदश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ (अय द्वितीयाटके षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः।) ब्रह्मवादिन इति ब्रह्मवादिनः । वदन्ति । अ- द्विरित्यक्-भिः । हवी पि । प्रेति । औक्षीः । केन । अपः । इति । ब्रह्मणा । इति । ब्रूयात् । अ- द्विरित्यंद-भिः । हि । एव । हवी पि । प्रोक्षती- ति प्र-उक्षति । ब्रह्मणा । अपः । इध्मावर्हिरिती- ध्मा-बर्हिः । प्रेति । उक्षति । मेध्यम् । एव । एन । करोति । वेदिम् । प्रेति । उक्षति । ऋक्षा । वै । एषा । अलोमको । अमेध्या। येव । वेदिः । मेध्यांम् । एव । एनाम् । करोति । दिवे । त्वा । अन्तरिक्षाय । त्वा । पृथिव्य । त्वा । इति । वर्हिः। आसाद्येत्या साद्य । प्रेति (१)। उक्षति । ए- भ्यः । एव । एनत् । लोकेभ्यः। प्रेति । उक्षति । फरम् । इव । वै । एतत् । करोति । यत् । खनति । अपः । नीति । नयति । शान्त्यै । पुरस्ताद । प्र. स्तरमिति प्र-स्तरम् । गृह्णाति । मुख्यम् । एव । ।

·१९७९ । प्रपा०९अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (ो बहिविषयप्रयोगाभिधानम् ) एनम् । करोति । इय॑न्तम् । गृह्णाति । प्रजापति- नेति प्रजा-पतिना । यज्ञमुखेनेति यज्ञ-मुखेन । संमितमिति सं–मितम् । बर्हिः । स्तृणाति । प्रजा इति प्र-जाः । वै। बर्हिः । पृथिवी । वेदिः । प्रजा इति प्र-जाः । एव । पृथिव्याम् । प्रतीति । स्थाप- यति । अनतिश्नमित्यनंति-दृश्नम् । स्तृणाति । प्रज- येति प्र-जयो । एव । एनम् । पशुभिरिति पशु- भिः । अनंतिदृश्नमित्यनंति-दृश्नम् । करोति (२)। उत्तरमित्युत्-तरम् । बर्हिषः । प्रस्तरमिति प्र-स्त- रम् । सादयति । प्रजा इति प्र-जाः। वै । बर्हिः । यजमानः । प्रस्तर इति प्र-स्तरः । यज॑मानम् । एव । अयंजमानाद । उत्तरमित्युत्-तरम् । करोति । तस्माद । यज॑मानः । अयंजमानाव । उत्तर इत्यु- त्-तरः । अन्तः । दधाति । व्याहत्त्या इति वि- आवृत्त्यै। अनक्ति । हविष्कृतमिति हविः-कृतम् । एव । एनम् । सुवर्गमित सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । त्रेधा । अनक्ति । त्रयः । इमे । लोकाः । एभ्यः । एव । एनम् । लोकेभ्यः । अनक्ति । न । प्रतीति । शृणाति । यत् । प्रतिशृणीयादिति प्रति- शृणीयाव । अध्यभावुकमित्यर्ध्व-भावुकम् ।

·। १९८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-२द्वितीयकाण्डे-- (वेद्या बहिविपयप्रयोगाभिधानम् ) यजमानस्य । स्यात् । उपरि । इव । प्रेति । हरति । (३)। उपरि । इव । हि । सुवर्ग इति सुवः-गः। लोकः । नीति । यच्छति । दृष्टिम् । एव । अस्मै । नीति । यच्छति । न । अयंग्रमित्यति-अग्रम् । प्रेति । हरेत् । यत् । अत्यंयमित्यति-अग्रम् । प्रह- रेदिति प्र-हरेत् । अत्यासारिणीयति-आसारिणी । अध्वर्योः । नाशुका । स्यात् । न । पुरस्ताद । प्रतीति । अस्येव । यत् । पुरस्ताद । प्रत्यस्येदिति प्रति-अस्यैव । सुवर्गादिति सुवः-गाव । लोकाव । यज॑मानम् । प्रतीति । नुदेव । प्राञ्चंम् । प्रेति । हर- ति । यजमानम् । एव । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । न । विञ्चिम् । वीति । युया- व । यत् । विष्वञ्चम् । वियुयादिति वि-युयात् । (४)। स्त्री । अस्य । जायेत । उर्वम् । उदिति । यौति । उर्ध्वम् । इव । हि । पुश्सः। पुमान् । एव । मस्य । जायते । यत् । स्फ्येनं । वा । उपवेषेणेत्यु- प-वेपेण । वा । योयुप्येत । स्तृतिः । एव । जस्य। सा। हस्तेन । योयुप्यते । यजमानस्य । गोपी- थायं । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । किम् । यज्ञस्य । यज॑मानः । इति । प्रस्तर इति - -

·१९८१
प्रपा०६अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता।
(पेद्यो वहिपियप्रयोगाभिधानम् )
प्र-स्तरः । इति । तस्य । के । सुवर्ग इति सुवः--
गः । लोकः । इति । आहवनीय इत्या-हवनीयः ।
इति । ब्रूयात् । यद । प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । आ-
हवनीय इत्या-हवनीय । प्रहरतीति प्र--हरति । यर्ज-
मानम् । एव (५) । सुवर्गमिति सुवः-गम्। लोकम् ।
गमयति । वीति । वै। एतत् । यज॑मानः। लिशते।
यत् । प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । योयुप्यन्तै । बर्हिः ।
अर्नु । प्रेति । हरति । शान्त्य । अनारम्भण इत्यं-
ना-रम्भणः । इव । वै । एतर्हि । अध्वर्युः । सः।
ईश्वरः । वेपनः । भवितोः। ध्रुवा । असि । इति ।
इमाम् । अभीति । मृशति । इयम् । वै । ध्रुवा ।
अस्याम् । एव । प्रतीति । तिष्ठति । न । वेपनः ।
भवति । अगाइन् । जग्गनीदित्यग्नि-इत् । इति ।
आह । यत् । ब्रूयात् । अर्गन् । अग्निः । इति ।
अग्नौ । अग्निम् । गमयेत् । निरिति । यज॑मानम् ।
सुवर्गादिति सुवः-गाव । लोकाव । भजेर ।
अर्गन् । इति । एव । ब्रूयात् । यजमानम् । एव ।
सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति ( ६ )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके
पठनपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५ ॥

·१९८२ श्रीमत्सापणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- (वेद्यो यहि विषयप्रयोगाभिधानम् ) (अथ द्वितीयकाण्डे पठनपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।) चतुर्थे वेदिनिर्माणमशेपेण प्रपञ्चितम् ॥ अथ पञ्चमे तस्यां वेद्यां वहिर्विपयप्रयोगोऽभिधीयते । तत्र वहिपः प्रोक्षणं विधातुं प्रस्तौति- ब्रह्मवादिनो वदन्त्यद्रिहवीषि प्रौक्षीः केनाप इति ब्रह्मणेति ब्रूयादगिर्येव हवीषि प्रोक्षति ब्रह्मणाऽपः, इति । । हेऽध्वयों शुद्धयर्थ हवीपि त्वमद्भिः मौक्षीः मोक्षितवानास । केनान्येन शुद्धेन द्रव्येणेमा अपः मोक्षितवानसीति ब्रह्मवादिभिः पृष्टेऽध्वर्युब्रह्मणा मने- णेत्युत्तरं ब्रूयात् । यस्मादेतदुभयं प्रोक्षणं तथैव वर्तते । अत एव मनव्या ख्याने श्रूयते-"मोक्षिताः स्थेत्याह । तेनाऽऽप: मोक्षिताः" इति । तेन मत्रोचारणेनेत्यर्थः॥ इदानी विधत्ते- इध्मावर्हिः प्रोक्षति मेध्यमेवैनत्करोति, इति । एनदिध्मा(धर्म) पश्चेित्युभयम् ।। इध्मावहि मोक्षणवद्वेदेरद्भिः मोक्षणं विधत्ते- वेदिं प्रोक्षत्यक्षा वा एपाऽलोमकाs- मेध्या यदेदिमध्यामेवैनां करोति, इति । लोगरहितत्वाला पूरुपा सती नारायोग्यास प्रति समायोग्यत्वाय मोक्षणम् ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थि हिरासाय दिवे त्वेत्यग्रं मोक्ष- सन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं पृथिव्य त्वेति मूलम्" इति, तदेतद्विधत्ते- दिवे खाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै खेति बर्हिरा- साद्य प्रोक्षयेभ्य एवैनल्लोकेभ्यः प्रोक्षति, इति । दिवे त्वेत्यादिमन्त्रास्तत्काण्ड एव व्याख्याताः ।। १ स.' यथोफत'।

·॥ प्रपा०६अनु०५]. कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (पेद्यो वहिर्विपयप्रयोगाभिधानम् ) यदुक्तं सूत्रकारेण-"मोक्षणीशेपं स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणायै श्रोणे. रोचरस्याः सततं निनयेत् " इति, तदेतद्विधचे- क्रूरमिव वा एतस्करोति यत्खन- सपो नि नयति शान्त्यै, इति ।। भस्तरस्य धारणं विधत्ते- पुरस्तात्प्रस्तरं गृह्णाति मुख्यमेवैनं करोति, इति । वेदिपूर्वभागे ब्रह्मा यजमानो वा प्रस्तरं धारयेत् । तच सूत्रेऽभिहितं ब्रह्मा प्रस्तरं धारयति यजमानो वा" इति ॥ धारणाय मुखसमानमन्नित्यं हस्तेनाभिनीय विधत्ते- इयन्तं गृह्णाति प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितम्, इति । वेदिखननवधाख्येयम् ॥ वेद्या स्तरणं विधत्ते- बर्हिः स्तृणाति प्रजा वै वर्हिः पृथिवी वेदिः, प्रजा एव पृथिव्यां प्रति छापयति, इति । स्तरणे नीरन्ध्रत्वं विधत्ते- अनतिदृश्न५ स्तुणाति प्रजयैवैनं पशुभिरनतिनं करोति, इति । अतिशयेन भूमेर्दर्शनमतिदृश्यं तद्यथा न भवति तथा स्तृणीयात् । तेन यन- मानं मजया पशुभिश्च सर्वतो चेष्टितत्वादि(द)तिस्पष्टं द्रगुपयोग्यं करोति ।। स्तीर्णस्य वहिप उपरि प्रस्तरसादनं विधत्ते- उत्तरं बर्हिपः प्रस्तर सादयति प्रजा वै बर्हि- र्यजमानः प्रस्तरो यजमानमेवायजमानादुत्तरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमानादुत्तरः, इति । स्तरणार्थस्य वहिंपोऽधास्थितत्वात्मजात्वम् । मस्तरस्य प्रधानभूतत्वा- घजमानत्वम् ॥ अधस्तादास्तीर्णस्य वहिप उपरिष्टात्सायमानस्य प्रस्तरस्य [च] मध्ये तिर्य- क्तया द्वाभ्यां दर्भाभ्यां व्यवधानं विधत्ते- क. घ. द. य. निनीय'।

·१९८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-- (२द्वितीयकाण्डे-- (वेद्या वहितिपयप्रयोगाभिधानम् ) अन्तर्दधाति व्यावृत्त्यै, इति । तदेतदन्तर्धानं पत्रकाण्डोक्तेन विशो यत्रे स्थ इति मन्त्रेण क्रियते ।। मस्तरस्याऽऽसादनमसङ्गेन बुद्धिस्थान्महरणकालीनान्विशेषान्विधित्सरादी मस्तरस्य घृतेनाञ्जनं विधत्ते- अनक्ति हविष्कृतमेवैन५ सुवर्ग लोकं गमयति , इति । मस्तरस्य दर्भमुटेरनदनीयद्रव्यत्वेन स्वरूपती हविष्ट्वाभावेऽप्यञ्जनेन इविष्ट कृतं भवतीति तादृशमेनं प्रस्तरं स्वर्गमाप्तियोग्यं करोति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" स्रक्षु प्रस्तरमनक्त्मक्त रिहाणा इति जुहामग्रं मनां योनिमित्युपभूति मध्यमाप्यायन्तामाप ओपधय इति ध्रुवायां मूलमेवं त्रिः" इति, तदेतद्विधत्ते- त्रेधाऽनक्ति त्रय इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्योऽनक्ति, इति ॥ प्रस्तरस्य महरणे हेयोपादेयौ प्रकारी विध- न प्रति शृणाति यत्प्रतिशृणीयादनूर्व- भावुकं यजमानस्य स्यादुपरीव प्र हरत्युपरीव हि सुवर्गो लोकः, इति । अगारेषु क्षुण्णेषु प्रतिक्षेपः प्रतिशरणं तन्न कुर्यात् । यदि कुर्यायजमानस्था- नूर्वभावुकं स्यात्, स्वर्गमाप्तिसाधनं न भवेदित्यर्थः । तस्माद्धस्तमुन्नतं कृत्वा मस्तरमनेरुपर्येव प्रहरेत्स्वर्गलोकस्योपर्येव वर्तमानत्वात्चत्माप्तिसाधनं भवति । मस्तरयुक्तस्य हस्तस्याधोमुखत्वं विधत्ते- 'नि यच्छति वृष्टिमेवास्मै नि यच्छति, इति । हस्तो न्यग्भूतो यया भवति तथा कुर्यात् । तेन यजमानार्थ दृष्टिमेव न्यग्भूतां करोति ॥ मस्तराग्रस्याऽऽहवनीयातिक्रम निपेति-- नात्यग्रं प्र हरेद्यदत्यग्रं प्रहरेदत्या- सारिण्यध्वर्यो शुका स्याव, इति । अतिक्रान्तमग्रं यस्य तदत्पग्रम् । तथथा भवति तथा न प्रहरेत् । किंतु nानीयस्योचरत एव नयेत् । अलग्रमहरणे हि दृष्टिरत्यासारिणी . ।

·- प्रपा०६अनु०५]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९८५ ( येद्यो यहि विषयप्रयोगाभिधानम् ) भवति तस्याध्वर्योविनाशनशीला स्यात् । अत्याधिक्येन वर्पणपतिसारिणीत्वं, तेन सस्यानि फलितुमयोग्यानि भवन्ति, सोऽयमध्यर्यो शः । अथ वा व्या. घिविशेषणावर्घनश्येत् ॥ पूर्वस्यां दिशि प्रस्तरस्य मूलं पश्चिमायामग्रमित्येवंविधं प्रहरणं निषेधति- न पुरस्तात्प्रत्यस्येद्यत्पुरस्तात्प्रत्यस्येत्सु- वर्गाल्लोकाद्यजमानं प्रति नुदेव, इति ।। पश्चिमाग्रत्वं निपिध्य भागनत्वं विधत्ते- प्राञ्चं प्र हरति यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयति इति।। प्रस्तरगतानां दर्भाग्राणां सर्वतो विश्लेपणं निपेधति- न विष्वञ्च वि युयाद्यदिवञ्चं वियुयात्स्यस्य जायेत, इति । विप्वञ्च नानादिग्गतं यथा भवति तथा न पियुयान विश्लेपयेत् । तद्वि- श्लेपणे यजमानस्य रुयपत्यमेव जायेत ! स्त्रीव्यञ्जनस्य विश्लिष्टरूपत्वात् ॥ दर्भाग्राणां समूहरूपेणैकीभावं विधत्ते- ऊर्ध्वमुद्यौत्यूमिव हि पुश्सः पुमानेवास्य जायते, इति । ऊय दण्डाकारेणैकाग्रं यथा भवति तथोद्यौति उत्कर्षेण मिश्रयेत् । पुंसां व्यञ्जनमूर्धाकारं भवति, ततोऽस्य पुमानेव जायते । सोऽयमानीध्रस्य व्यापारः । तथा च सूत्रकार आह-" विरजलिनाऽऽनीधो विष्वञ्च मस्त. रमुर्घमुद्यौति" इति ॥ तस्मिन्नेकीकरणे साधनान्तरं निषिध्य हस्तं विधत्ते- यत्स्फ्येन वोपवेषेण वा योयुप्येत स्तृतिरेवास्य सा हस्तेन योयु- प्यते यजमानस्य गोपीथाय, इति । योयुपनं विश्लिष्टभूतस्यैकीकरणम् । अथ या प्रस्तरस्य सम्यग्दाहायोले. पणं, तयदि स्फ्येनोपवेपेण वा क्रियेत सेयं यजमानस्य हिंसा । इस्तेनैव योयुपनं रक्षायै भवति भस्तरमहरणस्याऽधारत्वेनाऽऽहवनीयं विधत्ते- .१ स. रमूलस्य । २ रा. च, "म्यगविशिट विहा।

·. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे-- ( वेद्यो बहिर्विश्यप्रयोगाभिधानम् ) ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं यज्ञस्य यजमान इति प्रस्तर इति तस्य व सुवर्गों लोक इत्याहव- नीय इति ब्रूयाद्यत्प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयति , इति । यज्ञस्य संवन्धि किमङ्गं यजमानस्थानीयमिति ब्रह्मवादिभिः पृष्टे बुद्धिमा- मस्तर इति यादुत्तरम् ॥ खुक्षु प्रस्तरस्याञ्जनं कृत्वा तत्रकं तृणं पृथकृत्य प्रज्ञात स्थापयेत् । तस्ये- दानीमनी पहरणं विधत्ते- वि वा एतद्यजमानो लिशते यत्प्रस्तरं योयुप्यन्ते वर्हिरनु प्र हरति शान्त्य, इति । प्रस्तरमूलमुक्षिपन्तीति यदेतेन यजमानो विलिशते विशेपेणाल्पी भवति रोगेण कृशो भवतीत्यर्थः । प्रज्ञातत्वेन स्थापितस्य वहिपोऽनुमहरणे तस्या- ल्पीभावस्य शान्तिर्भवति । तदेतीप्पहरणं सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम्-"आयुपे त्वेत्यक्तस्य तृणमपादाय प्रज्ञातं निधाय इति । " अथैनमाहाऽऽग्नीध्रोऽनु- महरेति यमस्तरात्तृणमपात्तं तदनुमहरति" इति च ॥ मन्त्रकाण्डे पठितेन मन्त्रेण भूमिस्पर्शनं विधत्ते.. अनारम्भण इव वा एतद्यध्वर्युः स ईश्वरो वेपनो भवितोधुवाऽसीतीमा- मभि मृशतीयं वै ध्रुवाऽस्यामेव प्रति तिष्ठति न वेपनो भवति , इति । एतर्हि प्रस्नरपहरणादूचं मस्तररूपस्य यजमानस्य स्वर्गेऽवस्थितत्वादध्व- युरनारम्भण इव निरालम्बन इच भवति । स च वेपनो भवितोरीधरः पाल- नस्वामिराहित्यभयेन सर्वदा कम्पनीलो भवितुं समर्यो भवति , निरन्तरं भवति कम्पमान इत्यर्थः । ध्रुवाऽसीति भूमिस्पर्शनेन लब्धप्रतिष्ठो न कम्पते ।। यदुक्तं सूत्रकारेण-" अधनमाहाऽऽग्नीध्रः संवदस्त्यगाननीदित्यध्वर्युरंग- नित्याग्नीध्रः" इति, अनयोः प्रश्नोत्तरमन्नयोरुत्तरमन्त्रस्य शाखान्तरपाठनि- राकरणपूर्वक मत्रद्वयोचारणं विपत्ते- १क, प. ट. च. 'मानो' । ३ रु. प. इ.च, 'मामी।३ स.प्रो. शा।

·प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १९८७ (उपांशुयाजस्विष्टकदभिधानम् । अगाइनग्रीदित्याह यद्वयादगन्नाग्निरित्पन्नावग्निं गमयेनिर्यजमान५ सुवर्माल्लोकागजेद्गन्नित्येव ब्रूयाद्यजमानमेव सुर्वर्ग लोकं गमयति, इति ॥ हेऽमी आग्नीध्र किं यजमानः स्वर्ग गतवान् । प्रश्नद्योतनायेयं छुतिः । अगन्नमिरित्येप शाखान्तरगतो मत्रपाठस्तस्मिन्पाठे पहिः स्वर्गगत इत्यर्थों भवति, तत्त्वयुक्तम् । आहवनीयोऽत्र स्वर्गत्वेन विवक्षितः । तस्मिन्स्वर्गरूपेऽनी तमग्निमेव मापितवान्भवति । यजमानं स्वर्गाल्लोकानिःसारितवान्भवति । तस्मादमिरित्येतत्पदं मन्ने परित्यज्यागनित्येतावदेव ब्रूयात् । तेन यजमान: स्वर्ग लोकं गतवानित्यर्थो लभ्यते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ (अथ द्वितीयाटके पठनपाठके पष्ठोऽनुवाकः ।) जग्मेस्त्रयो ज्यायासो भ्रातर आसन्ते देवे- भ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सोऽमिरविभे- दित्थं वाव स्य आर्तिमाऽरिप्यतीति स निला- यत सोऽपः प्राविशत्तं देवताः प्रैपमैच्छन्तं मत्स्यः प्राबवीत्तमशपद्धियाधिया खा वध्या- सुर्यो मा प्रावाच इति तस्मान्मत्स्य धिया- चिया नन्ति शप्तः (१) हि तमन्य विन्दन्तम- वृनुपं न आ वर्तस्व हव्यं नौ बहेति सौs- ब्रवीहरं वृणै यदेव गृहीतस्याहुतस्य वहिः- १ क. घ. १. च. तदामि।

·१९८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- ( उपाशुयाजस्विष्टकृदभिधानम् ), परिधि स्कन्दात्तन्मे भ्रातॄणां भागधेयमसदिति तस्माद्यङ्ग्रहीतस्याहृतस्य वहिःपरिधि स्क- न्दति तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति परिधीपरि धाति रक्षसामपंहत्यै स५ स्पर्श- यत्ति (२) रक्षसामनन्ववचाराय न पुरस्ता- परि दधात्यादित्यो ह्येवोद्यन्पुरस्ताद्रक्षास्यप- हन्त्यूर्वे समिधावा देधात्युपरिटादेव रक्षा- स्यपं हन्ति यजुंपाऽन्यां तूष्णीमन्यां मिथुन- खाय दे आ द॑धाति दिपायजमानः प्रतिष्ठित्यै ब्रह्मवादिनौ वदन्ति स वै यजेत यो यज्ञ- स्याऽऽा वसीयान्त्स्यादिति भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानाम्(३)पतये स्वाहेति स्कनमर्नु मन्त्रयेत यज्ञस्यैव तदाा यजमानो वसीयान्भवति भूय॑सीर्हि देवताः प्रीणाति जामि वा एतय॒ज्ञस्य॑ क्रियते यदन्वञ्चों पुरो- डावुपाश्शुयाजमन्तरा यजत्यजामित्वा- याथो मिथनत्वायाग्निरमुष्मिल्लोक आसीद्य- मोऽस्मिन्ते देवा अब्रुवन्नेतेमो वि पyहामेय- नायैन देवा अग्निम् (४) उपामन्त्रयन्त राज्येन पितरौ यमं तस्मादग्निर्देवानामनादो - ·१९८९ प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (उपाशुयाजस्विष्टकदभिधानम् ) यमः पितॄणा राजा य एवं वेद प्र राज्यम- नाद्यमाप्नोति तस्मा एतद्भागधेयं प्रायच्छन्य- दृग्गय स्विष्टकृतेऽवद्यन्ति यगये स्विष्टकृतेऽ- वद्यति भागधेयेनैव तद्रुद्र समर्धयति सक- संकृद द्यति सकृर्दिव हि रुद्र उत्तरार्धादव द्यत्येपा वै रुद्रस्य (५) दिक्स्वार्यामेव दिशि रुद्रं निरवदयते दिरभि घारयति चतुरवत्त- स्याऽऽप्त्यै पशवो वै पूर्वा आहुतय एष रुद्रो यदग्निर्यत्पूर्वा आहुतीरभि जुहुयाद्रुद्रायं. पशू- नपि ध्यादपशुर्यज॑मानः स्यादतिहाय पूर्वी आहुतीर्जुहोति पशूनां गौपीथाय (६)॥ (शप्तः स्पर्शयति भूतानामग्नि रुद्रस्य सप्तत्रिशथ । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ (अथ द्वितीयाटके पष्ठप्रपाठके पष्टोऽनुवाक' ।) अमेः। त्रयः । ज्यासः । भ्रातरः । आसन् । ते । देवेभ्यः । हव्यम् । वहन्तः । प्रति' । अमी- यन्त । सः । आग्निः । अविभेद । इत्थम् । वाव । स्यः । आतिम् । एति । अरिष्यति । इति । सः । निलायत । सः । अपः । प्रेति । अविशन् । तम् । - ·-- १९९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- ( उपांशुयाजस्विष्टकृदभिधानम्) देवताः । प्रेषमिति प्र-एपम् । ऐच्छन् । तम् । मत्स्यः । प्रेति । अब्रवीत् । तम् । अशपद । धिया- धियेति धिया-धिया । त्वा । वध्यासुः । यः । मा। प्रेति । अवोचः । इति । तस्माद । मत्स्यम् । धियाधियेति धिया-धिया । नन्ति । शप्तः (१)। हि । तम् । अन्विति । अविन्दन् । तम् । अत्रुवन् । उपेति । नः । एति । वर्तस्व । हव्यम् । नः । वह । इति । सः । अब्रवीत् । वरम् । वृणै । यत् । एव । गृहीतस्य । बहुतस्य । बहिःपरिधीति बहिः-प- रिधि । स्कन्दात् । तत् । मे । भ्रातॄणाम् । भागधे- यमिति भाग-धेयम् । असत् । इति । तस्माद । यद । गृहीतस्य । बहुतस्य । बहिःपरिधीति बहिः-परिधि । स्कन्दति । तेषाम् । तत् । भागधे- यमिति भाग-धेयम् । तान् । एव । तेनं । प्री- णाति । परिधीनिति परि-धीन् । परीति दधाति । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यप-हत्यै । समिति । स्पर्श- यति (२)। रक्षसाम् । अनन्ववचारायेत्यनंनु- अवचाराय । न । पुरस्ताव । परीति । दधाति । आदित्यः । हि । एव । उद्यनियुत्-यन् । पुर- स्ताद । रक्षासि । अपहन्तीत्यप-हन्ति । ऊर्षे - ·प्रपा०६मनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (उपांशुयाजस्विष्टादभिधानम् ) इति । समिधाविति सम्—इधौ । एति । धाति । उपरिष्टात् । एव । रक्षांसि । अपेति । हन्ति । यजुषा । अन्याम् । तूष्णीम् । अन्याम् । मिथुन- त्वायेति मिथुन-स्वायं । । इति । एति । दधाति । दिपादिति दि-पाव । यज॑मानः । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । सः। तु। वै। यजेत । यः । यज्ञस्य॑ । आयीं । वसीयान् । स्यात् । इति । भूपंतय इति भू--पतये । स्वाहा । भुवनपतय इति भुवन-पतये । स्वाहा । भूतानाम् (३)। पतये । स्वाहा । इति । स्कन्नम् । अन्विति । मन्त्रयेत । यज्ञस्य॑ । एव । तव । आया। यजमानः। वसीयान् । भवति । भूयंसीः । हि । देवताः। प्रीणाति । जामि । वै । एतद । यज्ञस्य । क्रियते । यत् । अन्वञ्च । पुरो- डाशौ । उपाशुयाजमित्युपाशु-याजम् । अन्तरा । यजति । अजामित्वायेत्यजामि-त्याय । अथो इति । मिथुनवायेति मिथुन-खाय । अग्निः । अमुर्मिन् । लोके । आसीत् । यमः । अस्मिन् । ते। देवाः । अब्रुवन् । एति । इत । इमौ । वि । परीति । ऊहाम । इति । जनाद्येनेत्यन-अद्यैन । देवाः ।

·प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (उपांशुयाजस्विष्टकदभिधानम् ) अपशुः । यज॑मानः । स्यात् । अतिहायेत्यंति- हाय । पूर्वीः । आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । पशूनाम् । गोपीथार्य (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ( अथ द्वितीयकाण्डे पष्ठनपाठके पष्ठोऽनुवाकः।) भयोगो बर्हिपः स्पष्ट पञ्चमे प्रतिपादितः ॥ अथ पष्ठेऽनुवाक उपांशुयाजस्विष्टकृतौ वक्तव्यौ । तत्राऽऽदौ तावत्परिधीनां परिधान विधातुं प्रस्तीति- अग्नेस्रयो ज्यायाश्सो भ्रातर आसन्ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सोऽग्निरविभेदित्थं वाच स्य आर्तिमाऽरिष्यतीति स निलायत सोऽपः प्राविशत्तं देवताः प्रैपमैच्छन्तं मत्स्यः प्राब्रवीत्तमशपद्वियाधिया त्वा वध्यासुर्यों मा प्रावीच इति तस्मान्मत्स्यं धियाधिया नन्ति शप्तो हि तमन्वविन्दन्तमब्रुवन्नुप न जा वर्त- व हव्यं नो वहेति सोऽब्रवीदरं वृणे यदेव गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात्तन्मे भ्रातृणां भागधेयमसदिति तस्माद्यगृहीत- स्याहुतस्य वहिःपरिधि स्कन्दति तेषां तद्भा- गधेयं तानेव तेन प्रीणाति , इति । यथा भ्रातरसयो हविर्वहन्तो मृता इत्यमेव स्य आतिमारिष्यतीति यो हवि. करा. हनेन । २५० ·. . १९९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- ( उपाशुयाजस्विष्टदभिधानम् ) बहति स मरणं प्रामोतीति भीतोऽग्निनिलायत यथा देवैर्न ज्ञायते तथा निली. नोऽभूव । निलीय चोदकमध्ये प्राविशत् । तमुद्दिश्य प्रकर्षणान्वेपणं कर्तुमै- छन् । तदा जलस्थितो मत्स्यस्तन स्थितममि देवानामग्रेऽब्रवीत् । ततोs. मिस्तं मत्स्यमेवमशपत्-हे मत्स्य यस्त्वं देवानामने मामेवं ज्ञापितवानसि पिशुनो भूत्वा मानवी, तादृशं त्वां जालधारिणः कैवर्ता धियाधिया वव्यानुः, तेन तेन जालादिना साधनेन, यद्वा यदा यदा हन्तुं धीर्भवति तदा तदा रागावहनि वा वधं कुर्वन्विति । यस्मादेवं शप्तस्तस्मान्मत्स्यं तदा तदा प्रन्ति । मत्स्यमुखेन विज्ञाते बड़ी देवा(वै स्तमनिं प्रति अस्मत्समीपे समागच्छ हव्यं चास्मदीयं चहेत्युक्ते सोऽग्निचरमणीत-मुचि गृहीतस्य हविपः संवन्धि यदेव द्रव्यं होमात्पुरा परिधिभ्यो वहिः प्रच्यवेत तदस्मदीयानां भ्रातृणां भागधेयमस्त्विति । ततस्तथैव देवैर्वरो दत्तः । तेन स्कन्नेन ताननि. भ्रानन्यजमान: मीणयति ।। इदानीं विधत्ते-- परिधीन्परि दधाति रक्षसामपहयै , इति । यस्मात्परिधिभ्यो बहिर्देशोऽनेतृणामुपयुक्तस्तस्मात्परिधीननेः परितः स्थापयेत् । तत्तु रक्षसामपघाताय भवति ।। पश्चिमदिशि स्थापितस्य मध्यमपरिधेर्दक्षिणोत्तरपरिधिभ्यां संस्पर्शनं विधत्ते- स५ स्पर्शयति रक्षसामनन्ववचाराय , इति । परिधीनां समीचीने स्पर्गे सति रक्षसां प्रवेष्टुं छिद्राभावादग्निसमीपे संचारो न भवति ॥ दिक्त्रयदृष्टान्तेन पूर्वस्यामपि दिशि प्रसक्तं परिधि पारयति- न पुरस्तात्परि दधात्यादित्यो ह्येवो- धन्पुरस्ताद्रशाश्स्यपहन्ति इति । रक्षसामपघातः परिधेः प्रयोजनं, तचाऽऽदित्योदयेनैव सिध्यति । आगेय्यामैशान्यां चाऽऽधारसमिधोः स्थापनं विवत्ते- ऊर्चे समिधावा दधात्युपरिष्टा- देव रक्षास्यप हन्ति, इति । , १. प. तु च. 'न्ति । अन्यम् ।

·- - मपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १९९५ (उपांशुयाजस्विष्टकृदभिधानम् ) दक्षिणोत्तरपरिध्योरप्रदेशे स्थापनीये ते ऊर्थे । तेन स्थापनेन दिक्चतुष्टय इवोर्ध्वदेशेऽपि रससामपघातो भवति ।। तयोर्दक्षिणसमिधः स्थापने पत्रकाण्डानातं वीतिहोत्रं त्वा कव इति मत्रं विधचे- यजुषाऽन्यां तूष्णीमन्यां मिथुनत्वाय , इति । स्त्रीपुरुपयोरिव समनकामन्त्रकयोः परस्पर वैलक्षण्यानिमथुनत्वम् ।। समिधो द्वित्वं प्रशंसति- दे आ दधाति हिपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै, इति ॥ मायश्चित्तरूपेण स्कन्नानुमन्नणं विधत्ते- ब्रह्मवादिनो वदन्ति स वै यजेत यो यज्ञ- स्याऽऽया वसीयान्त्स्यादिति भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति स्कनमनु मन्त्रयेत यज्ञस्यैव तदाा यजमानो वसीयान्भवति भूयसीर्हि देवताःप्रीणाति , इति । हविपः स्कन्दने सति यशस्प विनाशेन यो यजमानो विनाशाभिमुखो भवति स कथं तत्परिहारेण वमुमत्तरो भवेदिति' प्रश्नवादिभिः पृष्टो बुद्धिमा- नुत्तरं द्यूते-त्रिभिरतर्मः स्कनमनुमन्वयेतेति । भूपत्यादयो देवताविशेषा अग्निभ्रातरो वा, तेभ्यः स्वाहेति यदनुमन्त्रणं तेन यज्ञस्याप्याा +विनाशं भाप्य यजमानो वसुमत्रो भवति । यस्मादयं भूपत्यादिका भूपसीर्देवताः भीणपत्ति तस्मायुक्तं तत्प चमुमतरत्वम् । अथोपांशुयाज विधचे- जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्ची पुरोडाशानुपाश्शुयाजमन्तरा यज. सजामित्वायाथो मिथुनत्वाय , इति । यदन्ववायनुक्रमगतावानेयाशीपोमीयपुरोडाशौ स्यातामेतेन यज्ञस्य जाम्या- + अन रा. पुस्तके विनासमप्राप्येति पाउः । स केवलं धान्या शोधनका कल्पित इति प्रतिभाति । १रा.'ति नया।

·। प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (उपांशुयाजस्विष्टकृदभिधानम् ) रुद्रस्य दिक् । सा चोत्तरभागवर्तिनी । तस्मादुत्तरार्धादवदानेन स्वकीयायामेव दिशि रुद्रं निःशेपेण तोपयति ।। इतरहविपामिव सकृदभिवारणं माप्तमपवदति- दिरभि धारयति चुतुरवत्तस्याऽऽप्त्यै , इति । उपस्तरणमेकं हविरवदानं द्वितीयं द्विरभिधारणं चान्तत इति चतुरवत्तं संपद्यते ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोत्यसंसृष्टामितराभिराहुतिभिः " इति, तदेतद्विवचे- पशवो वै पूर्वा आहुतय एप रुद्रो यदग्निर्य- त्पूर्वा आहुतीरभि जुहुयाद्राय पशूनपि दध्यादपशुर्यजमानः स्यादतिहाय पूर्वी आहुतीर्जुहोति पशूनां गोपीथाय ॥, इति ॥ पूर्वाः पुरोडाशायाहुतयः पशुस्वरूपाः पशुबदिष्टार्थमापकत्वात् । अयं त्वग्नि शूरत्वाद्रुद्रः । यदि पूर्वा आहुतीरभिसंवध्य तासामुपरि जुहुयात्तदा पशून्स. न्धिातुकाय रुद्राय प्रयच्छेत् । ततो यजमानोऽपशुः स्यात् । तस्मात्पूर्वा आहुती परित्यज्य दूरे जुहुयात् । एवं होमः पशूनां संरक्षणाय भवति ।। अत्र मीमांसा। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - " उपांशुयाज इ(मि)त्येपोऽनुवादोऽत्राथवा विधिः । विष्ण्वादिवाक्ये विस्पष्टविधेरस्यानुवादता ।। जामित्योक्तेरन्तराल उपांशुगणके विधौ । सत्यर्धवादो विष्ण्वादिस्तद्रूपं धौवमग्रतः॥" दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-"जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वश्चौ पुरोडा. शावपाशुयाजमन्तरा यजति" इति। "विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय मजा- 'पतिरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वायानीपोमायुपांशु यष्टव्यायजामित्वाय" इति [च] तत्र विष्ण्वादिवाक्येपु विहितस्य यागत्रयसमुदायस्यानुवादो जामि वा एत- दिति वाक्यमिति चेन्न । आगेयानीपोमीयपुरोडाशद्वयनरन्तर्यकृतस्य जामि- त्वदोपस्य वाक्योपक्रम उपन्यासात्पुरोडाशयोरन्तराले किंचिद्विधित्सितम् । १ रा. रा. घ. च.र्धाय । २ रा. 'य, ततो द्विरभिधारणेन चतुरखत्तसंपत्तिः । य । ३ स."तः । इदमानाय | स. च "याद इति ।

·१९९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे- (उपांशुयाजस्विष्टकृदभिधानम् ) न बन्तरालगुणविशिष्ट विधेयं विष्ण्वादिवाक्येषु प्रतीयते। पूर्ववाक्ये तु तत्मतीयत इति विधायकं तद्वाक्यम् । न चात्र यजतीति वर्तमाननिर्देशः शङ्क नीयः । पञ्चमलकारस्याऽऽश्रयणात् । अन्तरालकालबदुपांशुत्वगुणस्यापि विशेषणत्वात्तद्विशिष्टकर्मण उपांशुयाजनामकत्वम् । सत्येवं गुणयविशिष्टकर्म- ण्यायेन वाक्येन विहिते विष्ण्वादिवाक्यमर्थवाद: स्यात् । न चात्र विहितया. गानुवादेन देवताविधिः शनीयः। समाधातव्येन जामित्वदोपेणोपक्रमादजा. मित्वेन समाधानेनोपसंहाराच । जामि वा इत्यादेरजामित्वायेत्यन्तस्य सर्वस्य महावाक्यस्यैकवाक्यत्वप्रतीतेः । न खल्वेकस्मिन्वाक्ये विधेयवाहुल्यं संभवति । न चात्र विधित्सितस्योपांशुयाजस्य द्रव्याभावः । धौवस्यैव द्रव्यत्वात् । नापि देवताया असंभवः । नानाशाखामूपांशुयाजक्रमे पठितप्णवप्राजापत्याग्नीपो- मीयमविकल्पेन देवतात्रयस्य मतीयमानत्वात् । तस्माद्यजतीत्येतद्विधायकम् । दशमाध्यायस्यान्तिमपादे चिन्तितम्- उपांशुयाजे यत्किंचिद्रव्यमाज्यमुताग्रिमः । विशेपानुक्तितो मै धौवाज्यस्य विधानतः ।। "उपांशुयाजमन्तरा यजति" इत्यत्र द्रव्यविशेपस्यानुक्तत्वादैच्छिकं द्रव्यमिति चेन । आज्यस्य श्रुतत्वात् । तावद्यूतामनीपोमावाज्यस्यैव तावुपांश पौर्ण- मास्यां यजनिति श्रुतम् । न चैवमप्यनियतं यत्किचिदाज्यं स्यादिति शनी. यम् । धौवस्य विहितत्त्वात् । “ सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते । यद्धवाया- माज्पम् । इति विहितम् । विध्यश्रवणेऽपि धौवाज्यस्य सप्रयोजनवाय विपरिणामः कर्तव्यः॥ तनवान्यचिन्तितम्- सत्र यः कोऽपि देवः स्यात्तात्रिको वाऽग्रिमो भवेत् । अविशेषात्मकरणात्तात्रिकोऽत्र नियम्यते ।। तत्रोपांशुयाने या काचिदेवता स्यात् । विष्णुरुपांशु यष्टव्य इत्यादेरर्थवा- दत्वेनाविधायकत्वात्, अन्यस्य च देवताविधरदर्शनाव, यागेन देवतामात्र स्यैव कल्पनाच । मेवम् । उपायाजस्य दर्शपूर्णमासमकरणपठितवादर्शपूर्ण मासतमध्यपठित एव कथिदेवः प्रत्यासत्योपाशुपाने नियम्यने ।। तत्रैवान्यचिन्तितम्- "कोऽपि देवस्तात्रिकेप नियतो वा सदाऽपि किम् । मजापतिरुतानिः स्यादग्नीपोमानापि वा ।। " .स. घ च. काल उपा।

·प्रपा०६अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता.। (उपांशुयाजस्विटयदभिधानम् ) विष्णुर्याऽग्निमुत्सृज्य विकल्प्यं देवतात्रयम् । कोऽप्यत्रानियमान्मेवमुपांशुत्वादियत्रणात् ।। मजापतिरुपांशुत्वान तूष्णीभाषयोगतः। अनिर्मुख्यत्वतो मैवं तद्याज्यादेरपाठतः॥ अग्नीपोमौ तदुक्तेनों तत्र कालविधानतः । विष्णुर्याज्यादितस्तन्न माजापत्योक्तिवाधनात् ॥ याज्पात्रैविध्यतः प्राप्ता विकल्प्यन्तेऽत्र देवताः। विधिशेपार्थवादेऽपि प्राप्तं त्रयमनद्यते।" तात्रिकदेवेपु नियामकाभावाद्यः कोऽपीति चेन्न । वक्ष्यमाणानामुपांशुत्वा- दीनां नियामकत्वात् । “यत्किचित्माजापत्यं यः क्रियते, उपश्चेिव तत्तियते" इतिवचनादुपांशुत्वधर्मसाम्येन प्रजापतिर्देवतेति चेन्न । प्रजापति मनसा ध्याये- दिति विधेस्तूप्णीभावस्यैव प्रजापतिधर्मत्वात् । मथमयागदेवत्वेन मुख्यत्वाद- निर्देवतेति चेन्न । तदुपांशुयाजक्रमेऽमिचिपययाज्यायपाठात् । तावतामि- त्यादिपूर्वोदाहतवाक्यादनीपोमो देवतेति चेन्न । तस्य वाक्यस्य पौर्णमासी- कालविधायकत्वात् । कस्पांचिच्छाखायामुपांशुयाजक्रमे वैष्णवयाज्यापुरोनु- वाक्ययोः पागद्विष्णुर्देवतेति चेन्न । तथा सति शाखान्तरप्रोक्तयोः प्राजाप. त्ययाज्यापुरोनुवाक्ययोर्वाधः प्रसज्येत । तस्मान्नानाशाखासु पठिताभ्यां विष्णुमजापत्यानीपोमविषयाभ्यां याज्यापुरोनुवाक्याभ्यां प्राप्तास्तिस्रो देवता विकल्पन्ते । अत एवोपांशुयाजविधिशेपेऽर्थवादेऽप्येतदेव प्राप्तं देवतात्रयमनू- धते-"विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वा- यानीपोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय" इति । तस्माद्देवताविकल्पः सिद्धान्तः। तत्रैवान्यचिन्तितम् - " दर्शादिर्वा तस्य कालो दर्श एवान्य एव वा । द्विपुरोडाशसांनिध्यादायो दर्शेऽनितोऽग्रतः ॥ विष्णुयाज्योक्तितो युक्तो मध्यमः पूर्णिमाविधेः । स एव कालो याज्याया उत्कर्षः पूर्णिमादिने ।" "जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशावुपाशुयाजमन्तरा यजत्यजामित्वाय " इति पुरोडाशयोर्मध्येऽसौ यागो विहितः । पुरोडाशी च पौर्णमास्यामाग्नेयाग्नीपोमीयौ । अमावास्यायामानेयैन्द्राग्नौ । ततो द्विपुरोडा- शसंनिधेः समानत्वादर्शः पूर्णिमा चेत्युभयमपि तस्योपांशुयाजस्य काल १ क. ५. . धूयते । ३ क. प. उ. पांशु च त ।

·२००० .. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे--- (उपांशुयाजस्विष्टकृदभिधानम् ) इत्यायः पक्षः । अमावास्यां प्रकृत्य याज्याकाण्ड आग्नेययाज्याया ऊर्चमैन्द्रा. मयाज्याया अधस्ताद्वैष्णवयाज्यायाः पाठात्मकरणस्य संनिधितः प्रबलत्वाद्दर्श एच काल इति मध्यमः पक्षः । तावतामनीपोमावाज्यस्यैव तावुपांशु पौर्णमास्यां यजनिति पौर्णमास्यास्तत्कालत्वेन विधानादाचनिकस्य च विधेः प्रबलत्वात्पौर्णमास्येव कालः । तथा सति वैष्णवयाज्या प्रकरणाहुत्कृप्यताम्।। तत्रैवान्यचिन्तितम्- "पुरोडाशक्ययुक्तायां पौर्णमास्यामयं न हि । स्याद्वा नास्त्यन्तरेत्युक्तलक्ष्ये कालेऽस्ति शववत् ॥" सोमात्मागनीपोपीयपुरोडाशरहिता केवलाग्नेयपुरोडाशयुक्ता पौर्णमासी भवति । स सोमेनेट्वाऽग्नीपोपीयो भवतीति वाक्येनानीपोमयोः सोमोत्तरका- लीनत्वावगात्तस्यामयमुपांशुयाजो यागो नास्ति । कुतः । उपांशुयाजमन्तरा यजतीति पुरोडाशयान्तरालवत्वस्य गुणत्वेन विधानादिति प्राप्त ब्रूम:- किं यागे पुरोडाशावन्तरालकालस्य विशेषणभूतावुतोपलक्षणीभूती । नाऽऽद्या, अन्तरालवत्तद्विशेषणयोरप्युपांशुयाजगुणत्वासङ्गात् । न चैतद्युक्तम्, उपांशुया- जवत्तयोरपि स्वातत्रयेणैव फलान्वयात् । द्वितीये तु शलन्यायेनोपलक्षक- स्यानीपोमीयपुरोडाशस्याभावेऽप्युपलक्षिते काले यागोऽस्ति । यथा शव• ध्वनिवेलायां राजसेवार्थं प्रतिदिनमागन्तव्यमित्युक्ते कस्मिंश्चिदिने शव धमतः पुरुपस्याभावेनोपलक्षकस्य ध्वनेरभावेऽप्युपलक्षिते तस्मिन्काले सेवकार समागच्छति तथाऽनापि द्रष्टव्यम् । यदि तत्र कालोपलक्षामन्यदेव व्यापार- सूर्यगत्यादिकं संभाव्येत तत्रापि संभवत्येवाऽऽग्नेयपुरोटाश उपलक्षकः । तस्मादेवपुरोटाशायामपि पौर्णमास्यामस्त्युषांशुयाजः। तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम्- " उपांशुयाजद्रव्येण शेपकार्य भवेन्न वा। भवेद्धविर्यः सर्वेभ्य इत्युक्त्या मापितत्वतः ।। उक्ताज्यद्रव्यशेपस्तु भाव्युपस्तरणादिछन् । अतो न प्रतिपत्त्यदः शेपकार्य ततः कथम् ॥ धौवादाज्यादुपांशुयानार्थमवदाने ते तच्छेपेण धावण स्विष्टकृदादिकं शेपकार्य कर्तव्यम् । कुत्तः । तद्यत्म यो हविर्यः समपद्यति" इति वारयेन पापितत्वादिति चन्मवम् । मृतार्थद्रव्यशेपो शुस्योगापेक्षा प्रतिपछि- १२. 'मा। तस्मामांगनी ना ! " ·8354 प्रपा०६अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २००१ (उपांशुयाजस्विरदभिधानम् ) महति । धौवं त्याज्यं न कृतार्थम् । तेन कर्तव्यानां भविष्यतामुपस्तरणादीनां सद्भावात् । तस्मान्न तेन शेपकार्य भवति । चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् - स्विष्टकृत्संस्कृतौ क्षीण उत्तापूर्वोपपोम्पपि । भयोजनैक्यमेकस्मिन्युक्तं कर्मण्यतः क्षयी । मत्रेण देवसंस्कारः प्रक्षेपाव्यसंस्कृतिः। त्यागादपूर्वमुत्पन्न प्रधानापूर्वगं च तत् ।। योऽयं स्विष्टकृयागः सोऽयमुपयुक्तहविःशेपसंस्कार इत्यविवादम् । तत्र संस्कारस्य दृष्टप्रयोजनत्वेनावश्यंभावे सति तावतैवोपक्षीणः स्विष्टयागो ना- पूर्वस्योषकरोति । नवकस्मिन्कर्मणि भयोजनद्यं युक्तमिति प्राप्त घूमः कर्मण एकत्वेऽप्यंशभेदात्मयोजनभेदो न विरुध्यते । मत्रपाठी द्रव्यमक्षेपो देवतोदे- शेन त्यागथेति प्रयोऽशाः । तत्र त्यागेन परमापूर्वोपयुक्तमवान्तरापूर्वमुत्प- यते । तस्मात्स्विष्टकदुभयार्थः । एवमन्त्समयाजपशुपुरोडाशावप्युदाहायौं । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "मयोजकः स्विष्टकृतिक पुरोडाशोचरार्धयोः । यद्वा भयुक्तोपजीवी स्यादायः स्वस्य सिद्धये ।। उत्तरार्धतिशब्दस्य मकृताकाक्षणे सति । अग्न्याद्यर्थ पुरोडाशमुपजीव्यैप वर्तताम् ॥" दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-" उत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यति" इति। सोऽयं . स्विष्टम्यागः कस्यचिन्तनस्य पुरोडाशस्य तदुत्तरार्धस्य च प्रपोजकः । तदु. भयाभावे खसियभावादिति चन्मैवम् । उत्तरशब्दोऽर्धशब्दश्च सर्वनामत्वा- द्भागवाचिताच प्रकृतं कंचिद्भागिनमाकाङ्क्षतः । अग्न्यादिदेवतार्थः पुरो- डाशः प्रकृतो भागांश्च । तस्मात्तमेवोपजीव्य स्विष्टकृयागः मवर्तते न वन्य. स्य प्रयोजकः। तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - "शेपास्विष्टकृदेकस्मात्सर्वेभ्यो वैकतः कृते । शास्त्रार्थसिद्धिः सर्वेभ्यः कार्यः संस्कारसाम्यतः ॥" दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-"शेषात्विष्टकृते समवयति" इति । तत्राऽऽग्ने. यादीनां प्रयाणां हविषां मध्ये यस्य कस्पचिदेकस्य हविपः शेषादवदातव्यं, १ क. घ. द, 'म । २ स. च. क्षय. ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे- ( इहोपालानविधितन्मद्रव्याख्यानयोः प्रस्तावः ) सावतंत्र शास्त्रार्थानुष्ठानसिद्धरिति चन्मैवम् । उपयुक्तं हविः संस्कर्तुमिदमवदी- यते । संस्कारश्च सर्वेप्वपि हविःपु समानः । तस्मात्सर्वेभ्यो हविशेषेभ्यः स्विष्टकृदनुष्ठेयः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ (अथ द्वितीयाटके पष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः।) मनुः पृथिव्या यज्ञियमैच्छत्स घृतं निर्षि- कमविन्दुत्सोऽब्रवीत्कोऽस्येश्वरी यज्ञेऽपि कर्ते- रिति तावतो मित्रावरुणो गोरेवाऽऽवमी- श्वरौ कौः स्व इति तो ततो गा५ समैरयता सा यत्रंयत्र न्यामत्ततो वृतमपीब्यत तस्मा- घृतपशुच्यते तदस्य जन्मोपहूत५ रथंतर सह पंथिव्येत्यांह (१) इयं वै रथंतरमिमा- मेव सहानायेनोपं ह्वयत उपहूतं वामदेव्यर सहान्तरिक्षणेत्यांह पशवो वै वामदेव्यं पशू- नेव सहान्तरिक्षणोप ह्वयत उपहूतं वृहत्सह दिवेत्यहिरं वै वृहदिमेव सह दिवोपं ह्वयत उपहूताः सप्त होत्रा इत्याह होत्रां एवोपं ह्वयत उपहूता धेनुः (२) सहर्पभेत्यांह मि- थुनमेवोपं ह्वयत उपहूतो अक्षः सखेत्यांह सोमपीथमेवोपं हयत उपहूतां३ हो इत्या- ·२००३ प्रपा०६अनु०७) कृष्णयजुर्वेदीपतैत्तिरीयसंहिता। (इडोपाद्वानविधितन्मश्रव्याख्यानयोः प्रस्तावः) हाऽऽत्मानमेवोप ह्वयत आत्मा युपंहूतानां वसिष्ठ इडामुप॑ ह्वयते पशवो वा इडा पशूने- वोपं ह्वयते चतुरुप ह्वयते चतुष्पादो हि पशवो मानवीत्याह मनुयताम् (३) अग्रेड- पश्यद्धृतपदीयाह यदे॒वास्य पदाद्धृतमपी- ब्यत तस्मादेवाह मैत्रावरुणीत्याह मित्राव- रुणो देना समर्रयतां ब्रह्म देवकृतमुप॑हूत- मित्याह ब्रह्मैवोप ह्वयते दैव्या अध्वर्यव उप- हूता उपहूता मनुष्या इत्याह देवमनुप्याने- वोप ह्वयते य इमं यज्ञमवान्ये यज्ञपति वर्धा- नित्याह (४) यज्ञायं चैव यजमानाय चाऽऽशिपमा शास्त उपहृते द्यावापृथिवी इत्याह द्यावप्रिथिवी एवोपं ह्वयते पूर्वजे ऋतावरी इत्याह पूर्वजे येते ऋतावरी देवी देवपुत्रे इत्याह देषी येते देवपुत्रे उपहूतोऽयं यजमान इत्याह यजमानमेवोपं ह्वयत उत्त- रस्यां देवयज्यायामुप॑हूतो भूयसि हविष्करण उपहूतो दिव्ये धामनुपहूतः (५) इत्योह प्रजा वा उत्तरा देवयज्या पशवो भूयौ हवि- प्करण सुवर्गों लोको दिव्यं धामेदमसीदम- ·२००४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता--(२द्वितीयकाण्डे- ( इडोपाटानविधितन्मश्रन्यारयानयोः प्रस्ताव.) सीत्येव यज्ञस्य प्रियं धामोपं ह्वयते विश्व- मस्य प्रियमुपंहूतमित्याहाईम्बट्कारमेवोप ह्वयते (६)॥ ( आह धेनुरेतां वर्धानित्यहि घामन्नुपहूतश्चस्त्रिशच ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (अय द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाक ।) । । मनुः । पृथिव्याः । यज्ञियम् । ऐच्छत् । सः । घृतम् । निषिक्तमिति नि-सिक्तम् । अविन्दन् । सः । अब्रवीत् । कः । अस्य । ईश्वरः । यज्ञे । अपीति । कौः । इति । तौ। अबूताम् । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । गोः। एव । आवम् । ईश्वरौ । कौः । खः । इति । तौ । ततः । गाम् । समिति । ऐरयताम् । सा । यत्रयोति यत्र-यत्र । न्यकाम- दिति नि-अक्रामद । ततः। घृतम् । अपीब्यत । तस्माद । घृतपदीति घृत-पदी । उच्यते । तत् । अस्य । जन्म । उपहूतमित्युप-हूतम् । रथंतर- मिति रथं-तरम् । सह । पृथिव्या। इति । आह (१)। इयम् । वै। स्थंतरमिति रथं-तरम् । हमाम् । एव । सह । अन्नाद्येनेयन-अद्यैन । उपेति । -- . - ·२००५ प्रपा०१मनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयनसिरीयसंहिता । (इडोपाहानविधितम्मन्नव्यायानयो. प्रस्तावः) वयते । उपहूतमित्युप-हूतम् । वामदेव्यमिति वा- म-देव्यम् । सह । अन्तरिक्षण । इति । आह । पशवः । वै । वामदेव्यमिति वाम–देव्यम् । पशून् । एव । सह । अन्तरिक्षण । उपेति । ह्वयते । उपहूत- मित्युपं-हूतम् । बृहत् । सह । दिवा । इति । आह ऐरम् । वै । बृहत् । इराम् । एव । सह। दिवा । उपेति । ह्वयते । उपहूता इत्युपं-हूताः । सप्त । होत्राः । इति । आह । होत्राः। एव । उपेति । ह्वयते । उपहूतेत्युपं-हूता । धेनुः (२)। सहर्ष- भेति सह-ऋपा । इति । आह । मिथुनम् । एव । उपेति । ह्वयते । उपहूत इत्युप-हूतः। भक्षः। सखा । इति । आह । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । एव । उपेति । ह्वयते । उपहूता३म् इत्युप-हूता- ३म् । हो इति । इति । आह । आत्मानम् । एव । उपेति । ह्वयते । आत्मा। हि । उपहूतानामित्युप-- हूतानाम् । वसिष्ठः । इडांम् । उपेति । ह्वयते । पशवः । वै । इडौ । पशून् । एव । उपेति । ह्वयते । चतुः । उपेति । ह्वयते । चतुष्पाद इति चतुः-पादः। हि । पशवः । मानवी । इति । आह । मर्नुः । हि । एताम् (३)। अप्रै। अपश्यत् । घृतपदीति घृत- ·२००८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- (इहोपाहानविधितन्मत्रव्याख्यानयो प्रस्ताव ) तत्रास्मिन्ससमानुवाक इडोपाहानविधिस्तन्मत्रव्याख्यानं च प्रस्तूयते । मवास्तु मत्रकाण्ड एवं समान्नाता:- "उपहूत५ रथंतर सह पृथिव्या । उप मा रथंतर सह पृथिव्या हय- ताम् । उपहृतं वामदेव्य सहान्तरिक्षण | उप मा वामदेव्य५ सहान्तरिक्षण दयताम् । उपहूतं वृहत्सह दिवा | उप मा बृहत्सह दिवा हृयताम् । उपहूताः सप्त होत्राः । उप मा सप्त होगा हयन्ताम् । उपहता धेनुः सहर्पभा । उप मा धेनुः सहर्पमा हृयताम् । उपहूतो भक्षः सखा । उप मा भक्षः सखा हयताम् । उपहृता५३ हो । इडोपहता । उपहूतेडा । उपो अस्मार इडा हुयताम् । इडो- पहूता । उपहूतेडा । मानवी घृतपदी मैत्रावरुणी । ब्रह्म देवकृतमुपदूतम् । देव्या अध्वर्यव उपहूताः। उपहूता मनुष्याः। य इमं यज्ञमवान् । ये यज्ञपति वर्धान् । उपहूते द्यावापृथिवी । पूर्वजे ऋतावरी । देवी देवपुत्रे । उपहूतोऽयं यजमानः । उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूतः । भूयसि हविष्करण उपहूतः । दिव्ये धामनुप- हूतः । इदं मे देवा हवि पन्तामिति तस्पिनुपहूतः । विश्वमस्य मियमुपहूतम् । विश्वस्य प्रियस्योपळूतस्योपहूतः।" [बा० का० ३ ० ५ अ०८] इति । एतद्विनियोग बौधायनो दर्शयति-"उक्ता इडाया जपास्तानुपा शूक्त्वोचैर- पढयत उपहतेडेति मतीचीमिडोपहूतेति पराचीम्" इति। अस्यायमर्थः-गोशरी- ररूपाया इडाया देव्या जपा वेदे स्पष्टं प्रोक्ता उपहूतर रथंतरमित्येवपारभ्यो- पहूता५३ हो, इत्येवमन्ताः। तान्मन्त्रानुपांशु जपेत् । तत ऊर्ध्वमिडोपहूतेत्यादि- कमुच्चैः पठेत् । उपहूतशब्दस्य प्रथममयोगेऽ+पीडा प्रतीचीनमुखा भवति । चरममयोगे पराचीनमुग्वेत्युच्यत इति ।। वानेतात्मवान्व्याचिख्यामुरादापिडाजन्मप्रकारं दर्शयति- मनुः पृथिव्या यज्ञियमैच्छत्स घृतं निषिक्त- मविन्दत्सोऽत्रवीकोऽस्येश्वरो यज्ञेऽपि कर्ता- रिति तावतां मित्रावरुणो गोरेवाऽऽवमी- श्वरौ काः स्व इति तौ ततो गा५ समैर- यता सा यत्रयत्र न्यक्रामत्ततो वृतमपीध्यत तस्मादृतपयुच्यते तदस्य जन्म, इति । पुरा कदाचिन्मनः पृथिव्या उपरि यज्ञार्थ कि द्रव्यमस्तीति सर्वत्रान्वे पणमकरोत् । अन्विष्य च तत्र गोः पादाहिनेए भुपदेशेषु निपिक्तं घृतं + अपिशब्दस्यार्थी म शायने।

·भपा०६अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (इहोपाहानविधितन्मयन्यायानयोः प्रस्ताव ) लब्धवान् । लम्वा च देवानामग्रे स एवमब्रवीत्-अस्या गोः पदेप स्थितस्य घृतस्य स्वरूपं यथा लौकिकभोजनादिपूपयुक्तं तथा यज्ञेपूपयुक्तं कर्तुं का समर्थ इति । तच्छुत्वा तत्र स्थितौ मित्रावरुणौ मर्नु प्रत्यताम्-कि गोः कार्यभूतेन घृतेन, तत्कारणभूताया गोरेव यज्ञाभावं कर्तुमावां समर्थों स्त्र इति। एवमुक्त्वा तो तत अर्व तामिडारूपां गां भूमौ समरयतां समानयताम् । सा च गौर्भूमी यत्र यत्र नितरां पादं प्रक्षिप्तवती तत्र तत्र गोपदायिते भूम- देशे घृतं निप्पीडितमासीत् । यस्मादस्याः पादेभ्यो घृतं निर्गतमासीत्तस्मा- दियं घृतपदीति प्रसिद्धाऽभूत् । एचमस्या इडाया यज्ञभूमौ जन्म संपन्नम् ।। अथ मन्त्रं व्याचष्टे- उपहूत स्थंतर सह पृथिव्येयाहेयं वै रथंतरमिमामेव सहानायेनोए ह्वयते, इति । रथंतरं साम, तत्पृथिव्या सह पयोपहूत समीपे यथा तिष्ठति तथाऽऽद्वानं कृतमित्यर्थः । एतन्मत्रगतरयंतरशब्देन भूमिरुपलक्ष्यते । यथा पद्मु पृष्ठ- स्तोत्रेपु रथंतरं सामाऽऽयं तथा त्रिषु लोकेषु भूमिराया । मनगतेन पृथिवी- शब्देन तत्कार्यमन्नाद्यमुपलक्ष्पते । तथा सत्यनायेन सह भूमिरुपतेत्यैवं मन्त्र- चाक्यस्यार्थः । एवमुत्तरेऽपि मन्त्रा अनुध व्याख्यायन्ते ॥ तत्र सामविशेपवाचिना वामदेव्यशब्देन तत्सामसाध्याः पशव उपल- रूपन्ते, तदेतदर्शयनि- उपहूतं वामदेव्यः सहान्तरिक्षणे- त्याह पशवो वै वामदेव्यं पशूनेव सहान्तरिक्षणोप ह्वयते , इति ॥ इराशन्दवाच्यो दृष्टिस्तत्संबन्धि वृहस्सामरं दृष्यहत्सामसाध्यवादित्येतमर्थ दर्शयति- उपहूतं बृहत्सह दिवेत्याहैरं वै बृहदि- रामेव सह दिवोप हयते आश्वलायनेन ये होत्रका दर्शिता होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेपाऽऽग्नीधोऽच्छावाक इति, तदुपहानपरत्वं दर्शयति- १ स. 'म्-विमनेन गो. । २ रा 'ति । यदथ' । ३ रा. 'स्तोत्रसामरा र रा. स्वेष म। ५ स. च्या पटि'। ६ रा. र पुरे'। , इति ॥ २५२ ·, इति ॥ - २०१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- हरद्वितीयकाण्डे- (इयोपाहालविधितन्मत्रव्यास्यानयोः प्रस्तावः) उपहूताः सप्त होत्रा इत्याह होत्रा एवीप ह्वयते , इति ।। सहर्पभेति पदेन सूचितमर्थ दर्शयति- उपहूता धेनुः सहर्षभेत्याह मिथुनमेवोप ह्वयते , इति ॥ भक्षः सखेत्यनेन स्वोपकारकसोमपानमुपलक्ष्यत इति दर्शयति- उपहूतो अक्षः सखेत्याह सोम- पीथमेवोप हयते होशब्दः प्रयुक्तः स्वरूपवाचीत्येतदर्शयति- उपहूतां३ हो इत्याहाऽऽत्मानमेवोप ह्वयते , इति । उपहूतशब्दे रङ्गहुतिरादाबानेस्य घटनेनाऽऽदरार्था ।। आत्मन उपहाने प्रयोजनं दर्शयति- आत्मा झुपहूतानां वसिष्ठः , इति । यस्मादिहाऽऽहूतानां रथंतरपृथिव्यादीनां भक्षः सखेत्यन्तानामुपवासयि. वृतम आत्मा, तदधीनत्वादितरोपदानस्य, तस्मादात्मनोऽप्युपहानं कर्तव्यम् ।। इडोपहतेत्यारभ्य मानवीत्येतस्मात्प्राचीनस्य चाक्यसमूहस्य दर्षापति- इडामुप ह्वयते पशवो वा इडा पशूनेवोप ह्वयते चतुरुप ह्वयते चतुष्पादो हि पशवः , इति । इडाशब्देन गोशरीरधारिणी देवतोच्यते । तस्या उपहानमिडोपतेत्यादि- वाक्येन कुर्यात् । इदायाः पशुरूपत्वात्तदुपदानेन पशुमाप्तिर्भवति । आरो- दावरोहरूपयोर्वाक्ययोंदिराहत्तत्वाचनुर्वारमपदानं संपद्यते । पशूनां चतुष्प- दत्वादेतदुपपन्नम् । तयोराच्या मध्ये सेयमिडाऽस्मानुपायतामित्येतदिडा. देवतायाः प्रार्थना स्वस्मिन्देवतानुग्रहार्थम् ।। मनुः पृथिव्या इत्यस्मिनुपाख्याने मानवीत्यादिशब्दार्थः प्रसिद्ध इत्येत- दर्शयति- मानवीयाह मनुर्खेतामग्रेऽपश्यद्धृतप- १ रा.सन्दाई । २ क. घ. ४. च 'नस्यामेराद । ३ रा. 'मादुपर। तात्पर्य ·, इति ॥ प्रपा०६अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०११ (डोपाहानविधितन्मन्नव्यारयानयोः प्रस्तावः) दीत्याह यदेवास्यै पदाद्धृतमपीड्यत तस्मादेवमाह मैत्रावरुणीत्याह मित्रा- वरुणो ह्येना५ समैश्यताम् , इति । पुरा देवनिप्पादितमिडोपहानरूपं यत्परिटतं(द) कर्म तस्पोपहानं दर्शयति ब्रह्म देवकृतमुपस्तमित्याह ब्रह्मैवोप ह्वयते, इति ॥ अश्विनी हि देवानामध्वर्य आस्तामित्यादिश्रुतिपु थुता ये दैव्या अध्वर्यवो ये च दृश्यमाना मानुपास्तेपामुपाहानं दर्शयति- दैव्या अध्वर्यव उपहूता उपहूता मनुष्या इत्याह देवमनुष्यानेवीप ह्वयते , पूर्वोक्ता दैव्या मानुपाच येऽध्वर्यवस्ते सर्वेऽपीमं यज्ञमवन्तु यज्ञपति च वर्ध- यन्त्वित्येवमाशी परतां दर्शयति- य इमं यज्ञमवान्ये यज्ञपति वर्धानित्याह यज्ञाय चैव यज- मानाय चाऽऽशिपमा शास्ते, इति ॥ उपहूत रथंतर५ सह पृथिव्पेत्यत्र यथा पृथिवीशब्दोऽनलक्षको नात्र तथा द्यावापृथिवी शब्दार्थों किं तु स्वार्थपरावित्येतद्दर्शयति- उपहूते द्यावापृथिवी इत्याह या- वापृथिवी एवोप हयते , इति ॥ ते च द्यावापृथिव्यौ देवतिर्यअनुष्यापुत्पतेः पूर्वमेवोत्पन्ने, अतशब्दवाच्यो यज्ञोऽनयोर्वर्तत इति ऋतावों, नैते केवलमृत्विगादिरूपे किंतु देव्यौ, देवाः पुत्रा ययोस्ते देवपुत्रे इत्येतां विशेषणार्थसिद्धिं दर्शयति- पूर्वजे ऋतावरी इत्याह पूर्वजे ोते ऋतावरी देवी देवपुत्रे इ. त्याह देवी ह्येते देवपुत्रे , इति । यजमानः मस्तर इत्यादिवदव यजमानशब्दो नार्थान्तरलक्षक इत्येतदर्श- यति- १ रा. यरकर्म । ३ क. घ. ड. च. 'ची वाचकी कि।

·२०१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (इडोपाहानविधित्तन्मयच्यात्यानयो. प्रस्ताव.) उपहूतोऽयं यजमान इत्याह यजमानमेवोप हयते , इति ॥ येपो देवयज्यादीनामर्थ यजमानोपहान तानेतान्विस्पष्टं दर्शयति- उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहृतो भूयसि हवि- प्करण उपहूतो दिव्ये धामनुप हूत इत्याह प्रजा वा उत्तरा देवयज्या पशवो भूयो हविष्करण५ सुवर्गों लोको दिव्यं धाम , इति । सोमयागादिरूपाया उत्तरदेवयज्यायाः प्रजाहेतुत्वेन प्रजात्वम् । अस्या- मेवेष्टौ बहुहविःसंपादकस्य पशुहेतुत्वेन पशुत्वम् ।। इदं मे देवा हविर्जु पन्तामिति तस्मिनुपद्धत इत्यस्य स्पार्थस्य मत्रवाक्यस्य विवक्षितं तात्पर्य दर्शयति- इदमसीदमसीयेव यज्ञस्य प्रियं धामोपह्वयते, इति । इदं भवर्तमान मदीयं हविर्देवा जुपन्तामिति बकुं तस्पिन्दपूर्णमासक- मणि यजमान उपटूत इत्येतावदेव न भवति किं विदं निरूढपशुवन्धरूपं कर्म चिकीपुरसि सोमयागरूपमिदं कर्म चिकीपरसीत्येवं सर्वकनिष्टानविवक्षया यज्ञस्य नियमिदं धाम स्थान प्रति यजमान उपयते । सर्वकर्मविवक्षायोत. नार्था वीप्सा ॥ अन्ययजमानस्य यत्मियं तत्सर्वपुपत, तस्य चोपडूतस्य सर्वस्य पियस्य स्वामी यजमान उपस्त इत्यनेनोपादानस्य न्यूनता विचार्य संपूर्णता संपद्यत इत्येतदर्शयति- विश्वमस्य प्रियमुपहूतमित्याहाछ- म्बटकारमेवोप ह्वयते॥ , इति ।। अपेक्षितस्पार्थस्य प्रच्छादनेनानुष्ठानवयर्थ्य उम्बदकारस्तद्यथा न भवति तथैवैनं यजमानमुपदनवान्भवति ।। अन मीमांसा। नवमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्निनम् - "द्यो यशपतिनों वा दृद्धाोन्माहनोऽग्रिमः । प्रत्यक्षावत्या रम्नमन दडारों नोदनं ततः" ·प्रपा०६अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०१३ (इडाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) दर्शपूर्णमासयोरिडोपाहानमन्त्रे वाक्यमेतदानायते--"दैव्या अवयव उप- हुताः । उपता मनुष्याः । य इमं यज्ञमवान् । ये यज्ञपति वर्धान्।" इति । ये देव्या अध्वर्यवो यज्ञमवन्ति ये च मनुष्या यज्ञपति वर्धयन्ति ते सर्वेऽप्यत्रोप. हुता इत्यर्थः । अस्मिन्वाक्ये यज्ञपतेरभिवृद्धिकथनेनोत्साहजननेन समवेतोऽर्थः मतीयते । तत इडोपहानमन्त्रात्पृथकृत्याभिवृद्ध्यर्थे जपे मत्रवाक्यमिदं लिङ्गेन विनियुज्यताम् । तथा सति सत्रे यज्ञपतीनां यहुत्वाद्वहुवचनान्ततया यज्ञपति- शब्द हनीय इति प्राप्ते घूम:-प्रत्यक्षश्रुत्या कृत्स्रो मन्त्र इडोपहाने विनियुक्तः। एकवाक्यत्वं च कृत्समन उपलभ्यते । मकरणं चेदमिडायाः । अतः श्रुति- वाक्यमकरणविरोधान्न लिङ्गविनियोगः संभवति । तदभावे च यज्ञपतिवृद्धि- प्रतिपादकमवान्तरवाक्यमिडामतिपादकेन महावाक्येन सहकवाक्यतापनमिडों प्रशंसति । प्रशंसा चैकवचनान्तेनापि यक्षपतिशब्देन सिध्यतीति नास्ति सत्रे इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (अथ द्वितीयाष्टके पठनपाउकेऽष्टमोऽनुवाकः।) पशवो वा इडा स्वयमा देत्ते काममेवाऽऽ- स्मनां पशूनामा दत्ते न वन्यः कामै पशूनां प्रय- च्छेति वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीत्याह वाचमेव भागधेयन प्रीणाति सदसस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीत्याह स्वगात्यै चतुरवृत्तं भवति हविर्व चतुरवत्तं पशवश्चतुरवत्तं यद्वोता प्रा- श्रीयादोता (१) आर्तिमाळेद्यनौ जुहुया- दुद्राय पशूनपि ध्यादपर्यजमानः स्यादा- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- द्वितीयकाण्डे-- (इहापाशिवभक्षयोरभिधानम् ) चस्पतये त्वा हुतं प्राश्रामीत्याह परोक्षमेवेन- ज्जुहोति सदसस्पतये त्वा हुतं प्रानामीत्याह स्वगात्य प्राश्नन्ति तीर्थ एव प्राश्नन्ति दक्षिणां ददाति तीर्थ एव दक्षिणां ददाति वि वा एत- द्यज्ञम् (२) छिन्दन्ति यन्मध्यतः प्रानन्त्य- द्रिमौर्जयन्त आपो वै सवी देवता देवताभि- खे यज्ञ सं तन्वन्ति देवा वै यज्ञाद्रुद्रमन्तरां- यन्त्स यज्ञमविध्यत्तं देवा अभि समंगच्छन्त कल्पता न इदमिति तेऽब्रुवन्विष्टं वै न इदं भविष्यति यदिम रोधयिष्याम इति तस्वि- कृतः स्विष्टकृत्त्वं तस्याऽऽविद्वं निः ( ३ ) अकृन्तन्यवैन संमितं तस्माद्यवमात्रम घेद्य. ज्ज्यायोऽवद्येद्रोपयेत्तद्यज्ञस्य यदुपं च स्तृणी- यादभि चे घारयदुभयतः सश्वायि कुर्यादव- दायाभि धारयति दिः सं पंद्यते दिपायज- मानः प्रतिष्ठित्यै यत्तिश्वीनमतिहरेदनभिविद्वं यज्ञस्याभि विध्येदग्रेण परि हरति तीर्थेनैव परि हरति तत्पृणे पर्यहरन्तव (४) पूपा प्राश्य दुतोऽरुणत्तस्मात्पूपा मंपिष्टमांगोऽदन्त- ·प्रपा०६अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (इसाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) को हि तं देवा अब्रुवन्वि वा अयमाध्यप्राशि- त्रियो वा अयमभूदिति तबृहस्पतये पर्यहर- न्सौऽविभेबृहस्पतिरित्थं वाव स्य आति- मारिष्यतीति स एतं मन्त्रमपश्यत्सूर्यस्य त्ला चक्षुपा प्रति पश्यामीयंत्रवीन हि सूर्यस्य॒ चक्षुः (५) किं चन हिनस्ति सोऽविभेत्प्रतिगृ- हन्तै मा हिसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रेसर्वेऽश्विनौ हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति गृह्णामीयंत्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनगृह्मणा देव- ताभिः प्रत्य॑गृह्णात्सोऽविभेत्मानन्तं मा हिश- सिप्यतीत्यनेस्त्वाऽऽस्येन प्राश्नामीत्यंत्रवीन मंगेरास्य किं चन हिनस्ति सोऽविभेद (६) प्राशितं मा हिसिष्यतीति ब्राह्मण- स्योदरेणेयंत्रवीन हि ब्राह्मणस्योदरं किं चन हिनस्ति बृहस्पतेब्रह्मणेति स हि ब्रह्मिष्ठोऽप वा एतस्मात्माणाः कामन्ति यः प्राशित्रं प्राश्नात्यद्भिर्जियित्वा प्राणान्त्सं मृशतेऽमृत वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथास्थानमुप ह्वयते (७)॥

·२०१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- (इटाप्राशिवभक्षयोरभिधानम्) चस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीत्याह परोक्षमेवेन- ज्जुहोति सदसस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीत्याह स्वगात्यै प्राश्नन्ति तीर्थ एव प्राश्नन्ति दक्षिणां ददाति तीर्थ एव दक्षिणां ददाति वि वा एत- द्यज्ञम् (२) छिन्दन्ति यन्मध्यतः प्राश्नन्त्य- द्विमर्जियन्त आपो वै सवी देवता देवताभि- रेख यज्ञ सं तन्वन्ति देवा वै यज्ञाद्रमन्तरां- यन्त्स यज्ञमविध्यत्तं देवा अभि समंगच्छन्त कल्पत्तां न इदमिति तेऽनुवन्तिस्वष्टं वैन इदं भविष्यति यदिम राधयिष्याम इति तस्वि- टकृतः स्विष्टकृत्त्वं तस्याऽऽविद्वं निः ( ३ ) अकृन्तन्यवैन संमित तस्माद्यवमात्रम घेद्य- ज्ज्यायोऽवद्यद्रोपयेत्तयज्ञस्य यदुपं च स्तृणी- यादभि च धारयेदुभयतः सश्वायि कुर्यादव- दायाभि धारयति दिः सं पंद्यते दिपायज- मानः प्रतिष्ठित्यै यत्तिरश्चीनमतिहरेदनभिविद्धं यज्ञस्याभि विध्येण परि हरति तीर्थेनैव परि हरति तत्पूष्णे पर्यहरन्तद् ( ४ ) पूपा प्राश्य दुतोऽरुणत्तस्मात्म्रपा प्रपिष्टमांगोऽदन्त- -- ·२०१५ प्रपा०६अनु०८ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (इडाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) को हि तं देवा अनुवन्ति वा अयमाध्यप्राशि- त्रियो वा अयममूदिति तबृहस्पतये पर्यहर- सोऽविभेबृहस्पतिरित्थं वाव स्य आति- मारिष्यतीति स एतं मन्त्रमपश्यत्सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रति पश्यामीयंत्रवीन हि सूर्यस्य चक्षुः (५) किं चन हिनस्ति सौऽविभेत्प्रतिर- हन्त मा हिसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रेसवेऽश्विनौर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति गृह्णामीयंत्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनीणा देव- ताभिः प्रत्यगृह्णात्सोऽबिभेत्यानन्तै मा हिश्- सिष्यतीत्यग्नेस्वाऽऽस्यन प्राश्नामीत्यंबवीन य॑ग्नेरास्य किं चन हिनस्ति सौऽविभेद (६) प्राशितं मा हिसिष्यतीति ब्राह्मण- स्योदरेणेत्यंत्रवीन हि ब्राह्मणस्योदरं किं चन हिनस्ति बृहस्पतेब्रह्मणेति स हि ब्रह्मिष्ठोऽप वा एतस्मात्माणाः क्रोमन्ति यः प्रोशित्रं प्राश्नात्यद्भिर्जियित्वा प्राणान्सं मृशतेऽमृत वै प्राणा अमृतमाः प्राणानेव यथास्थानमुप ह्वयते (७)॥

·२०१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- ( इडाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) (भाश्नीयाद्धोता यज्ञं निरहरन्तञ्चक्षुराश्य किं चन हिनस्ति साँs- विभेच्चतुश्चत्वारिंशच ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ ( अथ द्वितीयाटके पष्टप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाफ ।) . पशवः । वै । इडा । स्वयम् । एति । दत्ते । कामम् । एव । आत्मना । पशूनाम् । एति । इत्ते । न । हि । अन्यः । कामम् । पशूनाम् । प्रयच्छतीति प्र-यच्छति । वाचः । पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अनामि । इति । आह । वाचम् । एव । भागधेये- नेति भाग-धेयैन । प्रीणाति । सद॑सः । पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अनामि । इति । आह । स्वगाकृत्या इति स्वगा-कृत्यै । चतुरवत्तमिति चतुः-अवत्तम् । भवति । हविः । वै । चतुरवत्त- मिति चतुः-अवत्तम् । पशवः । चतुरवत्तमिति चतुः-अवत्तम् । यत् । होता । प्रानीयादिति प्र- अश्नीयात् । होता (१) । आतिम् । एति । ऋच्छेत् । यत् । अग्नौ । जुहुयात् । रुद्रायं । पशून् । सपीति । ध्याद । अपशुः । यजमानः । स्यात् । वाचः । पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अनामि | ·२०१७ प्रपा ०६अनु०८ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (इसाप्राशिभक्षयोरभिधानम् ) इति । आह । परोक्षमिति परः-अक्षम् । एव । एनन् । जुहोति । सद॑सः । पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अश्नामि । इति । आह । स्वगाकृत्या इति स्वगा-कृयै । प्रेति । अनन्ति । तीर्थे । एव । प्रेति । अनन्ति । दक्षिणाम् । ददाति । तीर्थ । एव । दक्षिणाम् । ददाति । वीति । वै । एतत् । यज्ञम् । (२)। छिन्दन्ति । यत् । मध्यतः । प्राश्नन्तीति प्र-अश्नन्ति । अद्भिरित्यक्-भिः । मार्जयन्ते । आपः । वै । सर्वीः । देवताः । देवताभिः । एव । यज्ञम् । समिति । तन्वन्ति । देवाः । वै। यज्ञाद । . रुद्रम् । अन्तः । आयन् । सः । यज्ञम् । अविध्य- व । तम् । देवाः । अभि । समिति । अगच्छन्त । कल्पताम् । नः । इदम् । इति । ते । अब्रुवन् । स्विष्टमिति सु-इष्टम् । वै। नः । इदम् । भवि- प्यति । यत् । इमम् । राधयिष्यामः । इति । तत् । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः । स्विष्टकृत्त्वमिति स्वि- टकृत्-त्वम् । तस्य । आविद्वमित्या-विधम् । निरिति (३) । अकृन्तन् । यवैन । संमितमिति सं-मितम् । तस्माद । यवमात्रमिति यव-मात्रम् । अवेति । येव । यत् । ज्यायः। अवघेदियंव-घेव । । २५३ ·२०१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्ड- (इहाप्राशि भक्षयोरभिधानम् ) रोपर्यत् । तत् । यज्ञस्य । यद । उपेति । च । स्तृणीयात् । अभीति । च । घारयेत् । उभयतःस५ श्वायीत्युभयतः-स५ श्वायि । कुर्याद । अवदायेत्य- व-दार्य । अभीति । धारयति । दिः । समिति । पद्यते । दिपादिति दि-पात् । यजमानः । प्रति- ष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यत् । तिरश्चीनम् । अतिहरेदित्यंति-हरेत् । अनभिविद्वमित्यनभि- विद्धम् । यज्ञस्य । अभीति । विध्यद । अग्रेण । परीति । हरति । तीर्थेनं । एव । परीति । हरति । तत् । पूष्णे । परीति । अहरन् । तव । ( ४ )। पूषा । प्राश्येति प्र-अश्य । दृतः । अरुणन् । तस्मात् । पूषा । प्रपिष्टभाग इति प्रपिष्ट-भागः । अदन्तकः । हि । तम् । देवाः । अब्रुवन् । वीति । वै । अयम् । आर्छि । अप्राशित्रिय इत्यप्र-अशि- त्रियः । वै । अयम् । अभूत् । इति । तत् । बृहस्प- तये । परीति । अहरन् । सः । अविभेत् । बृह- स्पतिः । इत्थम् । वाव । स्यः । आतिम् । एति । अरिप्यति । इति । सः । एतम् । मन्त्रम् । अपश्यत् । गर्गस्य । त्वा । चक्षुपा । प्रतीति । पश्यामि । इति । वीत् । नाहि । सूर्यस्य । चक्षुः (५)। किम् ।

·२०१९ -- प्रपा०६अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (इदामाशिममक्षयोरभिधानम् ) चन । हिनस्ति । सः । अविभेव । प्रतिगृह्णन्तमिति प्रति-गृह्णन्तम् । मा । हिसिष्यति । इति । देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । अश्विनौः । वाहुभ्यामिति बाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । प्रतीति । गृह्णामि । इति । अत्र- वीत् । सवितृप्रसूत इति सवितृ-प्रसूतः। एव । एनन् । ब्रह्मणा । देवताभिः । प्रतीति । अगृ- हात् । सः । अविभेत् । प्राश्नन्तमिति प्र-अनन्तम्। मा। हिसिष्यति । इति । अग्नेः । त्वा । आस्यैन । प्रेति । अनामि । इति । अत्रवीत् । नाहि । अग्नेः । आस्यम् । किम् । चन । हिनस्ति । सः। अवि- भेत् (६) । प्रार्शितमिति प्र-अशितम् । मा। शिसिष्यति । इति । ब्राह्मणस्य । उदरेण । इति । अवीव । न । हि । ब्राह्मणस्य॑ । उदरम् । किम् । चन । हिनस्ति । बृहस्पतेः। ब्रह्मणा । इति । सः। हि। ब्रह्मिष्ठः । अपेति । वै । एतस्माद । प्राणा इति - जनाः । कामन्ति । यः । प्राशिवमिति प्र- अशित्रम् । प्रानातीति प्र–अन्नाति । अदिरित्यत्- भिः । मार्जयित्वा । प्राणानिति प्र-अनान् । समि- ति। मृशते । अमृतम् । वै । माणा इति प्र-अनाः।

·२०२० श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे- (इहापाशिवभक्षयोरभिधानम् ) अमृतम् । आपः। प्राणानिति प्र-अनान् । एव । यथास्थानमिति यथा-स्थानम् । उपेति । ह्वयते (७)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ (अथ द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।) इडोपाहानमुदितमनुवाके हि सप्तमे । इडामाशिवभक्षी द्वायुच्येते अष्टमे पुनः॥१॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" पुरस्तात्मत्यद्बासीन इडाया होतुईस्तेऽवान्तरेडा- मवद्यत्यध्वर्यः प्रथममवदानमवदधाति स्वयर होतोचरम्" इति, तदिदं होतु- रखदानं विधत्ते- पशवो वा इडा स्वयमादत्ते काममे- वाऽऽत्मना पशूनामा दत्ते न ह्यन्यः कामं पशूनां प्रयच्छति , इति । गोरूपाया इडायाः पशुत्वेन तामिडामाददानो होता पशूनामभिलपि- तार्थ स्वीकृतवान्भवति । होतुरन्यो न कश्चिदपि पशूनामिडारूपाणां कामं दातुं समर्थः॥ इडाभागमाशनमवावुत्पाद्य व्याचष्टे- वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्रामीत्याह वाच- मेव भागधेयेन प्रीणाति सदसस्पतये वा हुतं प्राश्नामीत्याह स्वगाकृत्यै , इति । इडोपाहानरूपा या वास्तस्याः पति?तुर्जीवात्मा तस्मै हुतं हे पुरोडाश त्वां भक्षयामि । अनेन मन्त्रोच्चारणेन भागं दचा वाचं देवतां प्रीणयतीत्यर्थः। सदसो यशसभायाः पतिहोंतुीवात्मा तस्मै हुतं त्वां तयामि । अनेन तस्य पुरोडाशस्य स्वोदरंकतत्वं भवति ॥ १ ख, रगत'। r ·१ प्रपा०६अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०२१ (इडाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) होतुईस्ते क्रियमाणस्यावदानस्य संख्यां विधत्ते- चतुरवत्तं भवति हवि चतुरवत्तं पशवश्चतुरवत्तम्, इति। प्रधानस्य हविपश्चतुरवत्तत्वं पूर्वमेव दर्शितं तत्साम्यादिदमपि इघिरेव भवति । चतुप्पावसंख्यासाम्पात्तस्य पशुरूपत्वम् ॥ प्रकारान्तरेण भक्षणं प्रशंसति- यदोता प्राश्नीयादोताऽऽर्तिमाईद्यदग्नौ जुहुयाबुद्राय पशूनपि ध्यादपशुर्यजमानः स्याहाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीत्याह परोक्षमेवैनज्जुहोति सदसस्पतये खा हुतं प्रानामीत्याह स्वगाकृत्यै इति । देवतारूपाया इडाया भक्षणेन होता मरणं प्राप्नुयात् । माशनं परित्य- ज्यानौ तद्भागहोमे सतीडारूपगवादिपशूनग्निरूपाय राय रुद्राय समर्पितवा. न्भवति । ततो यजमानः पशुरहितः स्यात् । तस्माद्वाचस्पतये त्वा हुतामिति मथममुक्त्वा पवाद्भक्षणे सति साक्षादग्नौ हुतं न भवतीति रुद्राय पशुसमर्पणं न भवति, वाचस्पतिव्यवधानेन परोक्षमेव हुतत्वात् । तथाऽयमपि साक्षादिडां न मानाति किं त्वन्यस्मै हुतमेव माश्नातीतीडाप्राशनप्रयुक्तो मरणदोपो न भवतीति। ईदृशस्य भक्षितस्य स्वात्मगतत्वेन स्थापनाय सदसस्सतय इत्यादिक पठनीयम् ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-"यजमानपञ्चमा इडां मानन्ति" इति, तदिदं विपत्ते- प्राश्नन्ति तीर्थ एव प्राश्नन्ति दक्षिणां ददाति तीर्थ एव दक्षिणां ददाति, इति । तीर्थे दुःखोत्तरणावसरे प्राशनेन हि दुःखमुत्तीर्यते । ऋत्विग्भिः माशने सति दक्षिणाऽपि दत्ता भवति । तदानमेतस्मिन्प्रधानयागोत्तरणावसरे ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" मनो ज्योतिरित्यद्भिरन्तर्वेदि मस्तरे मार्जयित्वा" इति, तदिदं विधत्ते- वि वा एतद्यज्ञं छिन्दन्ति यन्मध्यतः प्राश्नन्त्यद्भिर्जियन्त आपो वै सर्वा दे- . रा. 'वारस्वय' । २ क. घ ८. च. सन्त' ।

·। २०२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (२द्वितीयकाण्डे- (इसाप्राशिवमक्षयोरभिधानम्) वता देवताभिरेव यज्ञसं तन्वन्ति, इति । सत्यमायः सर्वा देवता आपः" इतिश्रुत्यन्तरादपां सर्वदेवतारूपत्वम्॥ अथ माशिवावदानपरिमाणं विधत्ते- देवा वै यज्ञाद्रमन्तरायन्स यज्ञमविध्यत्तं देवा अभि समगच्छन्त कल्पतां न इदमिति तेऽनुवन्त्स्विष्टं वै न इदं भवि- प्यति यदिम५ राधयिष्याम इति तत्स्वि- टकृतः स्विष्टकृत्त्वं तस्याऽऽविद्वं निरकृन्त- न्यवेन संमितं तस्माद्यवमात्रमव घेव, इति । देवाः पुरा यज्ञं प्रथममकुर्वस्तदा स्विष्टकृदग्निरूपं रुद्रमन्तरितवन्तः, तेना- न्तरायेण कुपितः सन्रुद्रस्तदीयं यज्ञमविध्यदिकलमकरोत् । तं रुद्र देवा आभिमुख्येन गत्वा तदिदं यज्ञानुष्ठानमस्माकं कल्पता संपूर्ण भवत्विति माधि- तवन्तः । तदानी केचिद्युद्धिमन्तो देवा इतरान्मत्येवमन्वन्-यदि वयं तं रुद्रं हविष्मदानेनाऽऽराधयिप्पामस्तस्माकमिदं कर्म स्विट भविष्यतीति । ततो हविराराधनेन स्विष्टकरणाद्ररूपस्पाग्नेः स्विष्टकत्वं संपन्नम् । ततो देवा- स्तमाराध्य तस्य संवन्धि यद्यवपात्रं पुरोडागांशरूपमाविद्धमासीत्तदाविद्धमु. पहतं निरकन्तनिष्कप्प च्छिन्नवन्तः । यस्मादेवं तस्मात्माशिवभागं पर- मात्रमवयेत् ॥ अधिकावदानं प्रतिपेपति- यज्ज्यायोऽवद्यद्रोपयेत्तद्यज्ञस्य, इति । अधिकावदाने यशस्य तदनं रोपन्मादयपक्षमयोगे भ्रान्ति जनयेदित्यर्थः । रुद्रेण कृतो योऽयं पुरोडाशस्य वेधस्तस्मादेय वेपदेशादिदमत्र प्राशित्रभागाव दानं मनीयते च । विस्पष्टपयमर्थः शाखान्तर आम्नायते" अग्यायो यवमात्रादाव्यापारकृयतामिदम् । मा रूराम यज्ञस्य शुद्ध स्विष्टपिद' हविः" इति ॥ उपस्तरणादिचनुरवदाननिन्दापुरःमरं सहदवदानाभिधारणे विधवे-- यदुप च स्तृणीयादमि च धारयेदुभयतः- ·प्रपा०६अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०२३ (इदाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) सश्वायि कुर्यादवदायाभि धारयति द्विः सं पद्यते दिपायजमानः प्रतिष्ठित्यै , इति । यद्यवदानात्पूर्वमुपस्तरणं पश्याचाभिधारणं कुर्यात्तदानीमुपात्तस्य पुरोटाश- स्योभयोः पार्थयोः संचायि कुर्यात् । सम्यक्वाय उकळूनत्वरूपो रोगविशेपो यस्याङ्गस्य तदङ्ग संधायि । सकृदवदानाभिधारणाभ्यां द्विपदो यजमानस्य मतिष्ठा भवति ।। यदुक्तं सूत्रकारेण " अग्रेणाऽऽहवनीयं ब्रह्मणे प्राशि परिहरति" इति, तदेतद्विधत्ते- यत्तिरश्चीनमतिहरेदनभिविद्धं यज्ञस्यामि विध्ये- दनेण परि हरति तीर्थेनैव परि हरति, इति । चेदेरुत्तरतः स्थितोऽध्वर्युर्वेदिमध्यस्थिते पुरोडाशे प्राशिवभागमवदायाऽऽह- वनीयस्य दक्षिणे भोगे स्थिताय ब्रह्मणे वेदेरुपरि हस्तं प्रसार्य तिरश्चीनं यथा भवति तथा यदि दद्यात्तदानीं यज्ञस्य यदङ्गं रुद्रेणानभिविद्धं तदप्यभि. विद्धं भवेत् । तस्मादुत्तरस्यां दिश्यवस्थितोऽध्वर्युः प्रामुखो गत्वाऽऽहवनीय. स्याग्रेण देशेन ब्रह्मसमीपं प्राप्य तस्मै भागं परिहरति परितो नयति सम्यग्द- द्यादित्यर्थः। तथा सति तीर्थेनैव नद्यवतरणसदृशेनैव मार्गेणैवाऽऽनीतवान्भ- वति ॥ अत्र सूत्रकारेण प्राशित्रमवदीयमानं प्रेक्षत इत्युपक्रम्यैतदुक्तं " सूर्यस्य त्वा चक्षुपा प्रतिपश्यामीत्याहियमाणं सावित्रेण प्रतिगृह्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गु- ल्याऽऽदायाग्नेस्त्वाऽऽस्येन मानामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेब्रह्मणेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यसम्लेत्याभिगिरति" इति । असम्लेत्य दन्तैरचूर्णीकृत्यः । तत्र दर्शनमन्त्रमुत्पाद्य विनियोक्तुं प्रस्तौति- तत्पूष्णे पर्यहरन्तत्पूपा प्राश्य दतोऽरुणत्तस्मा- त्पूपा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि तं देवा अत्रु- वन्वि वा अयमार्यप्राशित्रियो वा अयमभू- दिति तबृहस्पतये पर्यहरन्सोऽविभेबृह- स्पतिरिस्थं वाव स्य आर्तिमारिष्यतीति, इति । १क, घ. इ. च. “य प्रा। १ घ. इ.च. मार्ग।

·२०२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (इडापावित्रभक्षयोरभिधानम्) पुरा कदाचिद्देवास्तत्माशित्रं पूष्णे समर्पयन् । स च पूपा मत्रमन्तरेणाऽs. तस्य माशित्रस्य दन्तैर्वलादशनं कृत्वा माश्य तदन्नं दशनेनोपपाय तेन स्वकी- यान्दन्तान्पातितवान् । यस्मादेवं तस्मात्पूष्णः सर्वत्र चरोः पिष्टमेव भाग कुर्यात् । ततो देवास्तं दन्तहीनं पूपणमुद्दिश्य परस्परममुवन् । अयं पूषा व्याधि समृद्धिरहितोऽभूद्यस्मात्तस्मादयं प्राशिवानोऽभूदिति विचार्य तत्मा- शित्रं बृहस्पतये समर्पयन् । स वृहस्पतिर्मनस्येवमविभेत् , यथा पूपा प्राशि माश्याऽऽर्तिमगमदित्थमन्योऽपि यःमानाति स आतिमारिप्यति गमिष्यतीति॥ अथ दर्शनमत्रमुत्पादयति- स एतं मन्त्रमपश्यत्सूर्यस्य खा चक्षुषा प्रति पश्यामीत्यब्रवीन हि सूर्यस्य चक्षुः किं चन हिनस्ति , इति । मनुष्यचक्षुः केनापि रोगेण हिसितं भवति । आरोग्यमदस्य सूर्यस्य चक्षुर्न केनापि हिंस्यते । तस्मादनेन मन्त्रेण पश्यामीत्यर्थः ।। अथ प्रतिग्रहमत्रमुत्पादयति- सोऽविभेत्प्रतिगृह्णन्तं मा हिसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति गृह्णामीत्यत्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनगृह्मणा देवताभिः प्रत्यगृह्लाद , इति । ब्रह्मणा मन्त्रेण देवताभिरश्चिना(श्व्या)दिभिस्तादृशः प्रतिग्रहो न हिनस्ति । तस्माचेन मन्त्रेण प्रतिगृह्णीयात् ।। अथ प्राशनमत्रस्य भागत्रयं क्रमेणोत्पादयति- सोऽविभेत्यानन्तं मा हिसिप्यतीत्यग्नेस्त्वाऽऽ- स्येन प्राश्नामीत्यत्रवीन ह्यग्नेरास्यं किं चन हिन- स्ति सोऽविभेत्प्राशितं मा हिसिप्यतीति त्रा. ह्मणस्योदरेणेत्यत्रवीन हि ब्राह्मणस्योदरं किं चन हिनस्ति बृहस्पतेब्रह्मणेति स हि ब्रह्मिष्टः, इति । स.च. 'रणे तस्य । २ प. ४. च. 'श्विन्यादि।

·प्रपा०६अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०२५ (इसाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) प्रौढमरण्यं दहतोऽपि दावानर्मुखमास्यं शुष्ककाष्ठकण्टकादिना केनापि न हिंस्यते । श्राद्धादौ परान्नं भुखानस्यापि ब्राह्मणस्योदरं केनापि प्रत्यवायन न हिसितं भवति । यस्माबृहस्पतिर्बलिष्ठो मत्रवित्तमस्तस्माद्धृहस्पतेर्ब्रह्मणे. त्येतद(म)पि मन्त्रभागं पटेत् ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीति नाभिदेशमभि- मृशति वाडा आसन्निति यथालिङ्गमहानि" इति, तदेतदभिमर्शनं शिरो- मार्जनपूर्वकं विधचे- अप वा एतस्मात्माणाः कामन्ति यः प्राशित्रं प्राश्ना- यद्भिर्जियित्वा प्राणान्त्सं मृशतेऽमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथास्थानमुप ह्वयते॥, इति ।। अत्र मीमांसा पष्टाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् --- " इडायर्थस्य नाशेऽन्यः शेपादायो न वाऽग्रिमः। शेपसत्वान्न शेपेऽन्यप्रतिपत्त्यवरोधनात् ॥" इडाभक्षणार्थ प्राशिवभक्षणार्थ वाऽवत्तं यदि नश्येत्तदा शेपस्य सद्भावात्त- स्माच्छेपात्पुनरवदेयमिति चेन्न । तस्य शेपस्यान्यथाप्रतिपत्त्या शंयुवाककाली- नभक्षरूपयाऽवरुद्धत्वात् । तस्मादवचनाशे द्रव्याभावादिडादिकं लुप्यते । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "शेपभक्षाः किमन्येपामृत्विजां वाऽन्यभक्षणम् । इडायाः परिसंख्यानात्स्वाम्यमाप्तौ ततोऽन्तिमः ॥ दर्शपूर्णमासयोर्ये माशिवादिशेषभक्षास्तेपां भक्षणमूत्विम्भ्योऽन्यैः कार्यम् । कुतः, ऋत्विजां परिसंख्यातत्वात् । ऋत्विजां कर्मकरत्वादेव भक्षमासौ सत्या पुनरप्येवमानायते-" यजमानपञ्चमा इडां भक्षयन्ति " इति । तदेतत्पुन- रानातं परिसंख्यार्थम् । यजमानसहिता ऋत्विनः प्राशिवादिकं न भक्षये- युरित्यर्थः । तस्मादविग्भ्योऽन्येषां पाशित्रादिभक्षणमिति चेन्मैवम् । यजमा- नस्य कर्मकरत्वाभावेन पूर्वपमाप्तं भक्षणमनेन विधीयते । तस्मादपरिसंख्यात- स्वात्विजामेव माशित्रादिभक्षणम् । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- १ क. घ. इ. च. माशन्ति ।

·" श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे- (इडाप्राशिवभक्षयोरभिधानम्) "प्रपिष्टभागः पूषेति प्रकृतौ विकृतावुत । इटिमकरणादेव प्रकृचाविति युज्यते ॥ संतर्दनादिवद्वाक्याद्विकृतौ पूपसंभवात् । सिद्धस्य पुनरप्युक्तिरधिकस्य विवक्षया ॥ दर्शपूर्णमासमकरणे श्रूयते--" तस्मात्पूपा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि" इति । तत्र दन्तरहितस्य पूष्णः पिष्टभागत्वं संतर्दनायधिकरणन्यायेन मकर- गादुकृप्यतया विकृतिगामीत्यवगम्यते । तथाऽप्युत्तराधिकरणेपु तस्मिन्नेव विषये विशेपं वक्तुमिह प्रस्तूयते । तत्रैवान्यचिन्तितम्-- "चरौ पशौ पुरोडाशे चरावेवोत पेषणम् । विशेपादर्शनादेतत्सर्वेष्वपि विधीयते ।। प्राप्तत्वान्न पुरोडाशे हृदाद्याकारनाशनात् । न पशौ पारिशेप्येण चरावेव हि पेपणम् ॥ " पौणं चरं निर्वपेत्" इति चरुविहितः । " पौप्ण श्याममालभेतान- कामः" इति पशुविधिः पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतीत्येतचोदकेन पौप्णपशी माप्तम् । तत्र यद्देवत्यः पशुस्तदेवत्यः पुरोडाश इति न्यायेन पुरोडाशस्य पूपा देवता । तत्र पूर्वोक्तपेपणं विषयीकृत्योच्यमानाः संशयपूर्वोत्तरपक्षाः स्पष्टाः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- "द्विदेवकेऽपि किं पिंप्यादुत पैकदेवके । द्विदेवकेऽपि तत्पूष्णः सत्त्यापेपणभागिनः॥ देवता विफलत्वेन पेपणं न प्रयोजयेत् । यागस्य तत्त्वे भागोक्तेन यागान्तरगामि तत् ॥" राजसूये भूयते-" सोमापाणं चरं निपैदैन्द्रापाणं चरम्" इति । सत्र द्विदेवके चरौ पिष्टभाजः पूष्णः सत्वात्पेपणं पूपार्य कर्तव्यमिति चेत् । तदं वक्तव्यं, कि पेपणस्य देवता भयोनिका किं वा यागः । नाऽऽद्यः। पागमन्तरेण केवलदेवता फलजनकरवाभावेन पेपणं प्रयोकं न प्रभवति । पोष्णस्प यागस्य पेषणायोजकत्वे तु तत्पेपणं विदेवके यागान्तरे गर्नु नाईति । पूपा भपिष्टभाग इत्यत्र यागो न श्रुत इनि चेन्मवम् । भागशब्दा: न्ययानुपपत्या यागस्य करप्यत्वात् । नदि देवतात्वमन्तरण पिष्टद्रव्यभावत्वं १ रा. गटन।

·प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०२७ (अनूगजसूफवाकानामभिधानम् ) सिध्यति । सत्ति च देवतात्वे द्रव्यदेवतयो मायागः कल्प्यते । तस्मादेकदे- वकयागस्य पेपणप्रयोजकत्वान्न द्विदेवके यागे पेपणमस्ति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठकेड- प्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ (भय द्वितीयाटके पाठप्रपाठक नवमोऽनुवाकः । अनीध मा देधात्यग्निमुखानेवहून्पीणाति समिधमा दंधात्युत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथौ समित्येव जुहोति परिधीन्सं मार्टि पुनात्यनान्सकृत्संकृत्सं मार्टि पराजिव ह्ये- तहि यज्ञश्चतुः संपद्यते चतुष्पादः पशवः पशू- नेवाव॑ रुन्धे ब्रह्मन्प्र स्थास्याम इत्याहात्र वा एतहि यज्ञः श्रितः (१) यत्र ब्रह्मा यत्रैव यज्ञः श्रितस्ततं एवैनमा रभते यदस्तैन प्रमीवेटेपनः स्यायच्छीर्णा शीर्षक्तिमान्त्स्याद्यत्तूष्णीमासी- तासंपत्तो यज्ञः स्यात्प्रतिष्ठेत्येव ब्रूयाहाचि वै यज्ञः श्रितो यत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैन सं म यच्छति देव सवितरेतत्ते प्र (२) आहेत्याह प्रस॒त्यै बृहस्पतिर्ब्रह्मेत्यहि स हि ब्रटिः स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स मां पाही- त्यौह यज्ञाय यजमानायाऽऽत्मने तेभ्य एवाऽऽ- ·. २०२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितंभाष्यसमेता- द्वितीयकाण्डे- (इडाप्राशिवभक्षयोरभिधानम् ) "मपिष्टभागः पूति प्रकृती विकृतावुत । इटिमकरणादेव प्रकृताविति युज्यते ।। संतर्दनादिवद्वाक्याद्विकृती यूपसंभवात् । सिद्धस्य पुनरप्युक्तिरधिकस्य विवक्षया ॥" दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते तस्मात्पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि" इति । तत्र दन्तरहितस्य पूष्णः पिष्टभागत्वं संतर्दनायधिकरणन्यायेन मकर- णादुकृप्यतया विकृतिगामीत्यवगम्यते । तथाऽप्युत्तराधिकरणेपु तस्मिन्नेत्र विपये विशेपं वक्तुमिह भस्तूयते । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "चरौ पशौ पुरोडाशे चरावेवोत पेपणम् । विशेषादर्शनादेतत्सर्वेष्वपि विधीयते ॥ प्राप्तत्वान पुरोडाशे हृदाद्याकारनाशनात् । न पशी पारिशेप्येण चरावेव हि पेपणम् ।। " पौष्णं चरुं निर्वपेत् " इति चरुविहितः । " पौष्ण श्याममालभतान्न- कामः" इति पशुविधिः । पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतीत्येतचोदकेन पौष्णपशी माप्तम् । तत्र यदेवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाश इति न्यायेन पुरोडावास्य पूपा देवता । तत्र पूर्वोक्तपेषणं विपयीकृत्योच्यमानाः संशयपूर्वोत्तरपक्षाः स्पष्टाः। सत्रैवान्यचिन्तितम्- "दिदेवकेऽपि किं पिंप्यात पैकदेवके । दिदेवकेऽपि तत्पूष्णः सच्चापेपणभागिनः ॥ देवता विफलत्वेन पेपणं न प्रयोजयेत् । यागस्य तत्वे भागोक्तेन यागान्तरगामि तम् ॥" राजसूये श्रूयते--" सोमापोष्णं चरं निर्वपदेन्द्रापाणं चरम्" इति । सत्र द्विदेवके चरौ पिष्टभाजः पूष्णः सत्वात्पेपणं पूपाय कर्तव्यमिति चेत् । तत्रेदं वक्तव्यं, कि पेपणस्य देवता प्रयोनिका किं वा यागः । नाऽऽधः। यागमन्तरेण केवलदेवता फलजनकत्वाभावेन पेपणं प्रयोचु न प्रभवति! पोष्णस्य यागस्प पेपणमयोजकत्वे तु तत्पेपणं द्विदेवके यागान्तरे गन्तुं नाईति । पूपा मपिष्टभाग इत्यत्र यागो न श्रुत इति चेन्मवम् । भागशब्दाः न्पयानुपपत्या यागस्य कल्प्यत्वात् । नहि देवतात्वमन्नरेण पिष्टद्रव्यभापत्र १२.कृष्टत। vie ·प्रपा०६अनु.९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०२७ (अनूगाजसूफवाकानामभिधानम् ) सिध्यति । सति च देवतात्वे द्रव्यदेवतयोर्लाभाद्यागः करप्यते । तस्मादेकदे- वकयागस्य पेपणप्रयोजकत्वान्न द्विदेवके यागे पेपणमस्ति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठकेड- प्टमोऽनुवाकः॥८॥ (अथ द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाक । अग्नीध आ द॑धात्यनिमुखानेवप्पीणाति समिधमा दधात्युत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथौ समित्येव जुहोति परिधीन्सं मार्टि पुनात्यनान्सकृत्संकृत्सं मार्टि पराङिव बै- तहि यज्ञश्चतुः संपंद्यते चतुष्पादः पशवः पशू- नेवा रुन्धे ब्रह्मन्प्र स्थास्याम इत्याहात्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितः (१) यत्रं ब्रह्मा यत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैनमा रंभते यद्वस्तैन प्रमीवेटेपनः स्याद्यच्छीर्णा शीर्षक्तिमान्त्स्याद्यत्तूष्णीमासी- तासंपत्तो यज्ञः स्यात्मतिष्ठेत्येव याहाचि वै यज्ञः श्रितो यत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैन सं म यच्छति देव सवितरेतत्ते प्र (२) आहेत्याह प्रमूत्यै बृहस्पति त्यहि स हि ब्रह्मिष्ठः स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाही- त्यहि यज्ञाय यज॑मानायाऽऽस्मने तेभ्य एवाऽऽ- .

·२०२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे- (अनूयाजसूक्तवाकानामभिधानम् ) शिपमा शास्तेऽनाल् आश्राव्यांऽऽह देवान्य- जेति ब्रह्मवादिनों वदन्तीष्टा देवता अर्थ कतम एते देवा इति छन्दासीति ब्रूयाद्गायत्रीं त्रिष्टु- भम् (३) जगतीमित्यथो खल्लाहुर्ब्राह्मणा वै छन्दाश्सीति तानेव तद्यजति देवानां वा इष्टा देवता आसन्नथाग्नि दज्वलत्तं देवा आहुतीभिर- भूयाजेप्वन्यविन्दन्यदन्याजान्यज॑य॒ग्निमेव तत्स- मिन्ध एतदुवै नामाऽऽसुर आसीत्स एतर्हि यज्ञ- स्याऽऽशिपमङ्क्त यद्व्यादेतव (४) उ द्यावा- पृथिवी भद्रमभूदित्येतर्दुमेवाऽऽसुरं यज्ञस्याऽऽ- शिष गमयेदिदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदित्येव बृयाद्यज॑मानमेव यज्ञस्याऽऽशिपं गमयत्याम सूक्तवाकमुत नमोवाकमित्याहेदमंरात्स्मेति वा- वैतदाहोनितो दिवः प्रथिव्योरियाह यावा- पृथिव्योहि यज्ञ उपश्रित मोमवती तेऽस्मि- न्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी (५) स्तामियां- हाऽऽशिपमेवैतामाशास्ते यढ्यातूंपावसाना चं स्वध्यवसाना चेति प्रमायुको यजमानः स्या- • यदा हि प्रमीयतेऽथेमामुपावस्यति सूपचरणा च स्वधिचरणा चेत्येव व्यादरीयसीमेवास्मै ·२०२९ प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अन्याजसूचवाकानामभिधानम् ) गव्यूतिमा शास्ते न प्रमायुको भवति तयोरा- विद्याग्निरिः हविरंजुपतेत्याह या अयांक्ष्म (६) देवतास्ता ओरीरधामेति वावैताह यन्न निर्दि- शेत्प्रतिवेशं यज्ञस्याऽऽशीगच्छेदा शास्तेऽयं यजमानोऽसावित्याह निर्दिश्यैवैन सुवर्ग लोकं गमयत्यायुरा शास्ते सुप्रजास्त्वमा शास्त इत्याहाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते सजातवनस्या- मा शास्त इत्याह प्राणा वै संजाताः प्राणा- नेव (७) नान्तरैति तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनते वयमग्नेमानुपा इत्योहानिर्देवेभ्यो वनुते वयं मनुष्यभ्य इति वावैताहेह गतिवीमस्येदं च नमो देवेभ्य इत्याह याश्चैव देवता यति याश्च न ताभ्य एवोभयीभ्यो नमस्करोत्यात्म- नोऽना] (८)॥ (श्रितस्ते प्र त्रिष्टुभमेतद्यावापृथिवी या अक्ष्मि प्राणानेव पट्चत्वारिशच )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥ ९॥ (अय द्वितीयाटके घटप्रपाठके नवमोऽनुवारः।) अनीध इय॑ग्नि-इधै । एति । दधाति । अमि-

·श्रीमत्सायणाचार्यविचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे-
(अनूयाजसूकवाकानामभिधानम् )
मुखानित्यनि-मुखान् । एव । ऋतून् । प्रीणाति ।
समिधमिति सम्-इधम् । एति । दधाति । उत्तरा-
सामित्युत्-तरासाम् । आहुतीनामित्या हुतीनाम् ।
प्रतिष्ठिया इति प्रति-स्थिय । अथो इति । समि-
इतीति समित्-वति । एव । जुहोति । परिधी-
निर्ति परि-धीन् । समिति । मार्टि । पुनाति ।
एव । एनान् । सकृसंकृदिति सकृद-सकृत् ।
समिति । मार्टि । पराङ् । इव । हि । एतर्हि ।
यज्ञः । चतुः । समिति । पद्यते । चतुष्पाद् इति
चतुः-पादः । पशवः । पशून् । एव । अवेति ।
रुन्धे । ब्रह्मन् । प्रेति । स्थास्यामः । इति । आह ।
अत्र । वै। एतर्हि । यज्ञः । श्रितः (१)। यत्र ।
ब्रह्मा । यत्रं । एव । यज्ञः। श्रितः । ततः । एव ।
एनम् । एति । रभते । यत् । हस्तैन । प्रमोवेदिति
प्र-मीवेत् । वेपनः । स्यात् । यत् । शीर्णा ।
शीर्षक्तिमानिति शीपंक्ति-मान् । स्यात् । यत् ।
तूप्णीम् । आसीत । असपत्त इत्यसं-प्रत्तः । यज्ञः।
स्यात् । प्रेति । तिष्ठ । इति । एव । ब्रूयात् । वाचि।
वै।
। यज्ञः । श्रितः । यत्रं । एव । यज्ञः । श्रितः ।
ततः । एव । एनम् । सम् । प्रेति । यच्छति । देव ।
।
।
।

·२०३१ । प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अनूगाजसूतवाकानामभिधानम् ) सवितः । एतत् । ते । प्रेति (२)। आह । इति । आह । प्रसूया इति प्र-सूत्यै । बृहस्पतिः । ब्रह्मा। इति । आह । सः । हि । ब्रह्मिष्ठः । सः । यज्ञम् । पाहि । सः । यज्ञप॑तिमिति यज्ञ-पतिम् । पाहि । सः । माम् । पाहि । इति । आह । यज्ञायं । यज- मानाय । आत्मनै । तेभ्यः । एव । आशिषमि- त्या-शिर्षम् । एति । शास्ते । अनायै । आश्रा- व्येत्या-श्राव्यं । आह । देवान् । यज । इति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः। वदन्ति । इष्टाः । देवाः । अर्थ । कतमे । एते । देवाः । इति । छन्दांसि । इति । ब्रूयात् । गायत्रीम् । त्रिष्टुभम् । (३)। जगतीम् । इति । अथो इति। खलु । आहुः । ब्राह्मणाः । वै । छन्दा सि । इति । तान् । एव । तत् । यजति । देवानाम् । वै । इष्टाः । देवताः । आसन् । अर्थ । अग्निः । न । उदिति । अज्वलत् । तम् । देवाः । आहुतीभिरित्याहुति-भिः। अनूया- जेविय॑नु-याजेपुं । अन्विति । अविन्दन् । यत् । अनूयाजानित्यनु-याजान् । यति । अग्निम् । एव । तद । समिति । इन्ये । एतदुः। वै। नाम । मासुरः । आसीत् । सः । एतर्हि । यज्ञस्य॑ । आशि- ·२०१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- २ द्वितीयकाण्डे- (अनूयाजसूफयाकानामभिधानम् ) पमित्या-शिषम् । अत । यत् । ब्रूयाद । एत. व (४)। उ । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी। भद्रम् । अभूव । इति । एतर्दुम् । एव । आसुरम् । यज्ञस्य । आशिषमित्या-शिषम् । गमयेव । इदम् । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भद्रम् । अभूत् । इति । एव । ब्रूयाद । यज॑मानम् । एव । यज्ञस्य । आशिपमित्या-शिपम् । गमयति । आम । सूक्त- वाकमिति सूक्त-वाकम् । उत । नमोवाकमिति नमः-वाकम् । इति । आह । इदम् । अरात्स्म । इति । वाव । एतत् । आह । उपश्रित इत्युप-श्रितः। दिवः । पृथिव्योः । इति । आह । द्यावप्रिथिव्यो- रिति द्यावा-पृथिव्योः । हि । यज्ञः । उपश्रित इत्युपं-श्रितः । ओमन्वती इत्योर्मन्–वती । ते । अस्मिन् । यज्ञे । यजमान । द्यावापृथिवी इति द्या: वां-पृथिवी (५)। स्ताम् । इति । आह । आशि- पमित्य-शिपम् । एव । । एति । शास्ते । - - .

·। - प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( अनूगाजगकवाकानामभिधानम् ) इमाम् । उपावस्यतीत्युप-अवस्यति । सूपचर- णेति सु-उपचरणा। च । स्वधिचरणेति सु-अ- धिचरणा। च । इति । एव । ब्रूयाद । वरीयसीम् । एव । अस्मै । गव्यूतिम् । एति । शास्ते । न । प्रमायुक इति प्र-मायुकः । भवति । तयोः । आवि- दीया-विदि । अग्निः । इदम् । हविः । अजुपत । इति । आह । याः । अक्ष्मि ( ६ ) । देवताः । ताः । गरीरधाम । इति । वाव । एतत् । आह । यत् । न । निर्दिशेदिति निः-दिशेत् । प्रतिवेश- मिति प्रति-वेशम् । यज्ञस्य॑ । आशीरिया-शीः । गच्छेत् । एति । शास्ते । अयम् । यजमानः । अ. सौ । इति । आह । निर्दिश्येति निः-दिश्यं । एव । एनम् । सुवर्गमित सुवः--गम् । लोकम् । गमय- ति । आयुः । एति । शास्ते । सुमजास्त्वमिति सुप्र- जाः-त्वम् । एति । शास्ते । इति । आह । आशि- पमित्या-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । सजातवनस्यामिति सजात-वनस्याम् । एति शास्ते । इति । आह । प्राणा इति प्र-अनाः । वै । सजाता इति स-जाताः । प्राणानिति प्र-अनान् । एव (७)।न । अन्तः । एति । तद । अग्निः । देवः ।

·२०१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे- (अनूयाजस्तयाकानामभिधानम् ) पमित्या-शिषम् । अङ्क्त । यत् । ब्रूयाद । एत. व (४) । उ । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भद्रम् । अभूत् । इति । एतर्दुम् । एव । आसुरम् । यज्ञस्य । आशिपमित्या-शिर्षम् । गमयेत् । इदम् । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भद्रम् । अभूद इति । एव । ब्रूयात् । यज॑मानम् । एव । यज्ञस्य॑ । आशिषमित्या-शिर्पम् । गमयति । आर्म । सूक्त- वाकमिति सूक्त-वाकम् । उत । नमोवाकमिति नमः-वाकम् । इति । आह । इदम् । अरात्स्म । इति । वाव । एतत् । आह। उपश्रित इत्युप-श्रितः। दिवः । पृथिव्योः । इति । आह । द्यावप्रिथिव्यो- रिति द्यावा-पृथिव्योः । हि । यज्ञः । उपंश्रित इत्युप-श्रितः । जोमन्वती इत्योमन्–वती । ते । अस्मिन् । यज्ञे । यजमान । द्यावापृथिवी इति द्या: वा-पृथिवी (५)। स्ताम् । इति । आह । आशि- पमित्या-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते यत् । ब्रूयात् । सूपावसानेति सु-उपावसाना । च । स्वध्यवसानेति सु-अध्यवसाना । च । इति । प्रमायुंक इति प्र-मायुकः । यज॑मानः । स्यात् । यदा । हि । प्रमीयत इति प्र-मीयते । अर्थ । ।

·---- प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। (अनूशाजनकवासनामभिधानम् ) इमाम् । उपावस्यतीत्युप--अवस्यति । सूपचर- णेति सु-उपचरणा । च । स्वधिचरणेति सु-अ- धिचरणा । च । इति । एव । ब्रूयात् । वरीयसीम् । एव । अस्मै । गव्यूतिम् । एति । शास्ते । न । प्रमायुक इति प्र-मायुकः । भवति । तयोः। आवि- दीया-विदि । अग्निः । इदम् । हविः । अजुपत । इति । जाह । याः । अयक्ष्मि ( ६ ) । देवताः । ताः । अरीरधाम । इति । वाव । एतत् । आह । यत् । न । निर्दिशेदिति निः-दिशेत् । प्रतिवेश- मिति प्रति-वेशम् । यज्ञस्य॑ । आशीरित्या-शीः । गच्छेत् । एति । शास्ते । अयम् । यज॑मानः । अ. सौ । इति । आह । निर्दिश्येति निः-दिश्यं । एव । एनम् । सुवर्गमित सुवः-गम् । लोकम् । गमय- ति । आयुः । एति । शास्ते । सुप्रजास्त्वमिति सुप्र- जा:-त्वम् । एति । शास्ते । इति । आह । आशि- पमित्या-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । सजातवनस्यामिति सजात-वनस्याम् । एति । शास्ते । इति । आह । प्राणा इति प्र-जनाः । वै । सजाता इति स-जाताः। प्राणानिति प्र-अनान् । एव (७)। न । अन्तः । एति । तत् । अग्निः । देवः । २५५ ·t २०३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (अनूयाजमूकवाकानामभिधानम् ) देवेभ्यः । वनते । वयम् । अग्नेः। मानुपाः । इति । आह । अग्निः । देवेभ्यः । वनुते । वयम् । मनुष्यै- भ्यः । इति । वाव । एतत् । आह । इह । गतिः । वामस्य । इदम् । च । नमः । देवेभ्यः । इति । आह । याः। च । एव । देवताः । यजति । याः । च । न । ताभ्यः । एव । उभयोभ्यः । नमः । करो- ति । आत्मनः । अनायै (८)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाप्टके पाठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ । (अथ द्विनीयकाण्डे पाठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।) अष्टपे स्पष्टमुदितमिडामाशिवभक्षणम् । अनूपाजाः सूक्तवाका नवमे द्वपमीर्यते ॥१॥ तत्राऽऽदी तावदानीधभागस्प मदानं विधत्ते- अग्नीध आ दधात्यग्निमुखानेवर्तन्प्रीणाति , इति । पारोडाशिक तु काण्डेऽग्नीधे प्रथमायाऽऽदयातीनि भागमदानं प्रथमस्प यु(स्पो)क्तम् । तस्मादामीधणेध्यमानस्याग्रेर्मुपत्यम् । नस्मिन्नव काण्टे "सक- दुपस्तीर्य दिरादधन् । उपस्तीर्य विरभिधारयति" इत्युक्त(क्त)पटवर्चस- ख्यासामान्याहनुमंबन्धः । तस्मादमिमुग्वानामनां प्रीतिः ।। यदुक्तं भूत्रकारेण-" अनुमानो मायणाऽऽनीधः समिधमादयात्पपा वे अप्रेसमित्" इति, नदेन द्विपत्ते- समिधमा धात्युत्तरासामाहुतीनां पति- प्टिया जथो ममिहत्येव उहोति , इनि! १. ' दम'।११. दिग्नि में ग.नुवाति l ·- N प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अनूयाजसूकवाकानामभिधानम् ) अनूपाजा उत्तरा आहुतयस्ताश्चास्यां समिधि प्रतितिष्ठन्ति । किं च, समि- घुक्त एवामावन्याजानुहोति' । पुनः शोधन विधचे- परिधीन्स मार्टि पुनात्येवैनान् , इति ॥ पूर्वपदाति प्रसक्तां वारयति- सकृत्सकृत्सं मार्टि पराङिव ह्येतर्हि यज्ञः, इति । योऽयमाघारयोर्मध्ये पूर्वोक्तः संमार्गस्तस्य काले यज्ञः परारभूतो न भवति किं तु मत्यग्भूतः । तत अर्व प्रधानयागानां मवर्तिप्यमाणत्वात् । अनूयाज. समिध ऊर्च संमार्गकाले तु यज्ञः पराग्भूतस्तत ऊर्च प्रधानयागस्य कस्या. प्यभावात् ॥ अग्नरपि सकृत्समार्गमध्याहृत्यानेन सह परिधित्रयगतां संमार्गसंख्यां प्रशंसति- चतुः सं पद्यते चतुष्पादः पश- वः पशूनेवाव रुन्धे , इति ॥ अनूयाजार्थं गमिप्यतोऽध्वर्योर्ब्रह्माणं प्रत्यनुज्ञापनमत्रमुत्पाद्य तस्य तात्पर्य दर्शयति- ब्रह्मन्न स्थास्याम इत्याहात्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा यत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैनमा रभते , इति । यस्मिन्नाहवनीयस्य दक्षिणे देशे ब्रह्मा वर्ततेऽत्रैवैतस्मिन्काले यज्ञ आश्रि. तस्तत्समीपे स्थित्वा होतच्यत्वात् । अतो ब्रह्मानुज्ञापनेन यज्ञो यस्मिन्देश आश्रितस्तत एव देशाद्यज्ञमुपक्रान्तवान्भवति ।। ब्रह्मणो वाचैवानुज्ञापदानं विधत्ते- यद्धस्तेन प्रमीवेवेपनः स्याद्यच्छीर्णा शीर्ष- क्तिमान्त्स्यायत्तूष्णीमासीतासंप्रत्तो यज्ञः स्या- प्रतिष्ठेत्येव याहाचि वै यज्ञः श्रितो यत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैन५ सं प्रयच्छति , इति । १ स. 'ति । शो!

·२०३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (अन्याजसूक्तवासनामभिधानम् ) मन्द्रो हर्पणशीला, कविर्विद्वान् , सत्यमन्मा सत्यमननः, आयजी शास्त्री यया मर्यादया यष्टा होता देवानामाहाता । होतु)तुरायजीयाल्लोके यो यो होता तस्मात्तस्मात्सर्वस्मादतिशयेन शास्त्रीयमर्यादानुल्लड्यनेन यष्टा । हेऽग्न ईदृशस्त्वं यान्देवानयाड्यष्टवानसि, यांश्च देवानपिः प्रीणितवानसि, ये च देवास्ते तब होत्रे होत्र(त)कृत्येऽमत्सत यजनेऽमाद्यन्हष्टवन्तः, दिवि स्थितेपु देवेषु ससनुपी हविर्दत्तवती देवंगमां देवानवगच्छन्तीं तो होत्रां होत- क्रियामिममस्मदीयं यज्ञमेरयाऽऽभिमुख्येन प्रापय, अस्मदीये यज्ञे सर्वदेवतु- प्टिकरी होतृकियां त्वमनुतिष्ठेत्यर्थः । हेऽने त्वं स्विष्टकृद्धोता चाभूर्यदस्माभि- रिष्टं तच्छोभनं त्वया कृतं तादृशो होमस्य कर्ताऽभः । अतो नमोवाके यज- मानस्य नमस्कारोक्तो सत्यां वसुवने धनस्य संभजनाय वसुधेयस्य वीहि अमावाधीयमानमिदमाज्यरूपं द्रव्यं भक्षय ॥ तैरेतैर्मकाण्डोक्तैर्मन्त्रैः प्रसिद्धा अनूयाजाः प्रपञ्चिताः । अथ प्रस्तरमह- रणागभूतः सूक्तवाको व्याख्यातव्यः । सूक्तवाकस्यानूयाजानन्तरभावित्वं पौधायनेन दर्शितम्-" अनूयाजानां प्रथमं यजति देवं वहिर्वसुवने वसुधे. यस्य वेत्विति देवो नराशरसो वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति द्वितीयं देवो अग्निः स्विष्टकृदिति तृतीयमनवानमनूयाजान्यजतीति ब्राह्मणमुत्तमे वाऽमत्सतेति ध्यनिति यदा जानाति सूक्तवाकाने क्या [2] इति तदा सूक्तवाकमन्वाहेदं द्यावापृथिवी (वी इ) ति प्रतिपद्य " इति । सोऽयं सूक्तवाकस्य प्रथमो भागो मन्त्रकाण्ड एवमानात:- "इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत् । आर्भ सूक्तवाकम् । उत नमोवाकम् । ऋध्यास्म सूक्तोच्यमग्ने । त्वर सूक्तवागसि । उपश्रितो दिवः पृथिव्योः । ओमवती तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम् । शंगये जीरदानू । अनः सू अपवेदे । उरुगन्यूत्ती अभयंकृतौ । दृष्टिद्यावा रीत्यापा। शंभुवा मयोभुवौ । ऊर्जस्वती च पयस्वती च । सूपचरणा च स्वधिचरणा च । तयोराविदि । [ग्रा० का० ३ ० ५ अ० १०] इति । हे घावापृथिवी इदमीदृशं भद्रं कल्याणमभूत् । कीदृशमिति तदुच्यते-ते वयं सूक्तवाकमा , श्रद्धालरयं यजमानः सम्यगनेन हविर्दत्तमित्यादिवा- क्यानि सूक्तानि तेपां सूक्तानां देवैर्मनुष्यैर्वा वचनं चाकस्तद्यथा भवति तथा समृदि गताः स्मः। अथवा "अग्निरिद इविरजपत । अवीधत महो ज्यायोऽ. " १२. साध्या । ३ क. च. 'ननुस्या । ३ स. नस्त्वाऽनुहाति । ४ रा. गमस्माक्म' ।

·- प्रपा०६भनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०३९ (अन्याजरकवाकानामभिधानम् ) कृत।" इत्यादीनि सूक्तानि तेपां वचनमत्र यथा भवति तथा वयमृद्धिं गताः। अपि च नमो देवेभ्य इति उक्तिर्नमोवाकः, स यथा भवति तथा वयमूदि प्राप्ताः । हेऽने त्वया सूक्तोच्यं यजमानः समृद्ध हविर्दत्तवानियेतादृशं सूकं वक्तव्यं, तेन वयमृध्यास्म समृद्धि प्राप्ता भूयास्म । यथा त्वं द्यावापृ. थिव्योरुपश्रितोऽवस्थितो भूत्वा सूक्तवागास सूक्तं वक्तुं क्षमोऽसि । हे यजमान तव संवन्धिपस्मिन्यज्ञे द्यावापृथिव्याचोमन्चत्ती रक्षणवत्यो स्ताम् । कीदृशे(शौ), शंगये सुखस्य प्रापयित्र्यौ, जीरदान वृष्ट्यादिद्वारेण जीवनपदाच्यौ, अत्र भयरहिते, अश्वेदे अस्मदीयानां दोषाणामकथयिन्यौ, उरुगन्यूती प्रभूततृणोदकयुक्तत्वेन विस्तीर्णगोपचारेण, अभयंकृतावस्मास्वभयस्य कन्यो, वृष्टियावा दृष्टेः प्रकाशयित्र्यौ, रीत्यापा रीतेः सन्मार्गदृत्तिमकारस्य मापयिन्यौ, शंभुवौ रोगाद्यनिष्टशान्तेः मापयित्र्यौ, मयोभुवावन्नपानादिमुखस्य मापयिन्यौ, युवयोमध्ये द्यौरियमूर्जस्वती वृष्टिरू. परसवती, पृथिवीयं पयस्वती तृणोदकद्वारा बहुलक्षीरादियुक्ता । तथेयं द्यौः सूपचरणा देवताधिवासस्थानत्वेन सुष्पचरितव्या । इयं पृथिवी स्वधिचरणा मुखेनाऽऽश्रयितुं शक्या । तयोर्यावापृथिव्योराविदि आज्ञायां सत्याम, अग्नि- रिदं हविरजुपतेत्यनेन वक्ष्यमाणेनान्वयः॥ अस्य सूक्तवाकस्य प्रथमवाक्यं शाखान्तरेऽन्यथा पठितम्-" पतदु द्यावापृथिवी भद्रमभूत् " इति, तदिदं दूपयित्वा स्वशाखापाठं प्रशंसति- एतदुर्वै नामाऽऽसुर आसीत्स एतर्हि यज्ञ- स्याऽऽशिषमवृक्त यव्यादेतदु द्यावाप- थिवी भद्रमभूदित्येतदुमेवाऽऽसुरं यज्ञस्याऽऽ- शिषं गमयदिदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदित्येव त्रूयाद्यजमानमेव यज्ञस्याऽऽशिपंगमयति इति । एतदुनामा कश्चिद(दा)सुर आसीत् । स कस्यचिद्यज्ञ एतस्मिन्सूक्तवाक- काले समागत्याऽऽयुराशास्ते सुमनास्त्वमाशास्त इत्यादिकामाशिपं यजमान- संबन्धिी विनाश्य स्वसंवन्धिनीमकरोत् । तस्मादेतदु द्यावापृथिवी (वी इति यदि होता पठेचदाऽऽसुरस्यैवाऽऽशी माप्तिः स्यात् । ततः शाखान्तरपाठ परित्यज्येदं द्यावापृथिवी भद्रमित्येव पटे । तथा सति यजमानस्यैवाशी:- माप्तिर्भवति ॥ १ रा. यस्मात्व द्या' । २ रा. तोऽभूः स्।

·6 २०३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (अन्याजसूक्तवाकानामभिधानम् ) मन्द्रो हर्पणशील:, कविविद्वान् , सत्यमन्मा सत्यमनना, आयजी शास्त्री यया मर्यादया यष्टा, होता देवानामाहाता । होतुझेतुरायजीयालोके यो यो होता तस्मात्तस्मात्सर्वस्मादतिशयेन शास्त्रीयमर्यादानुल्लङ्घनेन यष्टा । हेऽग्न ईदृशस्त्वं यान्देवानयाड्यष्टवानसि, यांश्च देवानपिप्रेः प्रीणितवानसि; ये च देवास्ते तव होने होत्र(त)कृत्येऽमत्सत यजनेऽमाचन्हप्रवन्तः, दिवि स्थितेषु देवेपु ससनुपी हविर्दत्तवती देवंगमा देवानवगच्छन्तीं तां होत्रां होत- क्रियामिममस्मदीयं यज्ञमेरयाऽऽभिमुख्पेन मापय, अस्मदीये यज्ञे सर्वदेवतु- टिकरी होतृक्रियां त्वमनुतिष्ठेत्यर्थः । हेऽने त्वं स्विष्टकद्धोता चाभूर्यदस्माभि- रिष्टं तच्छोभनं त्वया कृतं तादृशो होमस्य कर्ताऽभूः । अतो नमोवाके यज- मानस्य नमस्कारोक्ती सत्यां वसुवने धनस्य संभजनाय वसुधेयस्य वीहि अमावाधीयमानमिदमाज्यरूपं द्रव्यं भक्षय ॥ तैरतैर्मकाण्डोक्तैर्मः प्रसिद्धा अनूयाजाः प्रपञ्चिताः । अथ प्रस्तरमह- रणाभूतः सूक्तवाको व्याख्यातव्यः । सूक्तवाकस्यानूयाजानन्तरभावित्वं चौधापनेन दशितम् -" अनूयाजानां प्रथमं यजति देवं चर्चिसुवने वसुधे- यस्य वेत्विति देवो नराशसो वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति द्वितीयं देवो अमिः स्विष्टकदिति तृतीयमनवानमनूयाजान्यजतीति ब्राह्मणमुत्तमे वाऽमत्सतेति व्यनिति यदा जानाति सूक्तचाकाने क्या [१] इति तदा सूक्तवाकमन्वाहेदं द्यावापृथिवी (ची इ) ति प्रतिपद्य " इति । सोऽयं सूक्तवाकस्य प्रथमो भागो मन्त्रकाण्ड एवमानात:- "इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत् । आर्भ सूक्तवाकम् । उत नमोवाकम् । ऋध्यास्म सूक्तोच्यमग्ने । त्वर सूक्तवागसि । उपश्रितो दिवः पृथिव्योः । ओमवती तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम् । शंगये जीरदानू । अत्रः खू अप्रचेदे । उरुगव्यूती अभयंकृतौ । दृष्टिद्यावा रीत्यापा। शंभुवा मयोभुवौं । ऊर्जस्वती च पयस्वती च । सूपचरणा च स्वधिचरणा च । तयोराविदि । [मा० का० ३ ० ५ अ० १०] इति । दे द्यावापृथिवी इदमीदृशं भद्रं कल्याणपभूत् । कीदृशमिति तदुच्यते--ते वयं सूक्तवाकमा , श्रद्धालरयं यजमानः सम्यगनेन हविर्दत्तमित्यादिवा- क्यानि सूक्तानि तेषां सूक्तानां देवमनुष्यैर्वा वचनं वाकस्तद्यथा भवति तथा समृदि गताः स्मः । अथवा "अग्निरिद हविरजुपत ! अबीटधत महो ज्यायोऽ. १ स. साध्या । ३ क. च, 'मनुक्या । ३ स. 'नगरयाऽनुहोति । ४ स. "पमस्मारम।

·- प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०३९ (अन्याजसूफवाकानामभिधानम् ) कृत।" इत्यादीनि सूक्तानि तेषां वचनमत्र यथा भवति तथा वयमृद्धिं गताः। अपि च नमो देवेभ्य इति उक्तिर्नमोवाकः, स यथा भवति तथा वयमृद्धि प्राप्ताः । हेऽने त्वया सूक्तोच्यं यजमानः समृद्ध हविर्दत्तवानित्येतादृशं सूक्तं वक्तव्यं, तेन वयमृध्यास्म समृद्धि प्राप्ता भूयास्म । यथा त्वं धावापृ. थिन्योरुपश्रितोऽवस्थितो भूत्वा सूक्तवागास सूक्तं वतुं क्षमोऽसि । हे यजमान तव संवन्धिन्यस्मिन्यज्ञे द्यावापृथिव्यावोमन्वंती रक्षणवत्यौ स्ताम् । कीदृशे (शौ), शंगये सुखस्य प्रापयियो, जीरदान दृष्ट्यादिद्वारेण जीवनपदाच्यौ, अबव भयरहिते, अमवेदे अस्मदीयानां दोपाणामकथयिन्यौ, उरुगव्यूती प्रभूततृणोदकयुक्तत्वेन विस्तीर्णगोमचारेण, अभयंकृतावस्मास्वभयस्य कन्या, वृष्टिद्यावा वृष्टेः प्रकाशयित्र्यौ, रीत्यापा । रीतेः सन्मार्गत्तिमकारस्य मापयित्र्यौ, शंभुवौ रोगाधनिष्टशान्तः भापयिन्यौ, मयोभुवावन्नपानादिमुखस्य मापयिन्यौ, युवयोमध्ये द्यौरियमूर्जस्वती दृष्टिरू- परसवती, पृथिवीयं पयस्वती तृणोदकद्वारा बहुलक्षीरादियुक्ता । तथेयं द्यौः सूपचरणा देवताधिवासस्थानत्वेन सुष्पचरितव्या । इयं पृथिवी स्वधिचरणा सुखेनाऽऽश्रयितुं शक्या । तयोर्यावापृथिव्योराविदि आज्ञायां सत्याम्, अग्नि- रिदं हविरजुपतेत्यनेन वक्ष्यमाणेनान्वयः॥ अस्य सूक्तवाकस्य प्रथमवाक्यं शाखान्तरेऽन्यथा पठितम्-" एतदु द्यावापृथिवी भद्रमभूत्" इति, तदिदं दूपयित्वा स्वशाखापाठ प्रशंसति- एतदुवै नामाऽऽसुर आसीत्स एतर्हि यज्ञ- स्याऽऽशिपमवृक्त यव्यादेतदु द्यावाप्ट- थिवी भद्रमभूदित्येतदुमेवाऽऽसुरं यज्ञस्याऽऽ- शिर्ष गमयेदिदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदित्येव ब्रूयाद्यजमानमेव यज्ञस्याऽऽशिषं गमयति इति । एतदुनामा कश्चिद(दा)मुर आसीत् । स कस्यचिद्यज्ञ एतस्मिन्सूक्तवाक- काले समागत्याऽऽयुराशास्ते सुप्रजास्त्वमाशास्त इत्यादिकामाशिपं यजमान- संबन्धिी विनाश्य स्वसंवन्धिनीमकरोत् । तस्मादेतदु द्यावापृथिवी(वी इति यदि होता पठेत्तदाऽऽसुरस्यैवाऽऽशीमाप्तिः स्यात् । ततः शाखान्तरपाठं परित्यज्येदं द्यावापृथिवी भद्रमित्येव पठेत् । तथा सति यजमानस्यैवाऽऽशी:- माप्तिभवति ॥ १ रा. यस्मात्त्वं था'। २ स. तोऽभूः ।

·२०४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (अनूयाजसूक्तवामानामभिधानम् ) सूक्तवाकनमोवाकशब्दयोः क्रियाविशेषणत्वं दर्शयति- आर्भ सूक्तवाकमुत नमोवाकमित्या- हेदमरात्स्मेति वावैतदाह , इति । इदं द्वयं यथा भवति तथा समृद्धि प्राप्ता इत्येवैतन्मत्रवाक्यं ब्रूते ।। यज्ञस्यानिरूपेण पृथिच्या फलरूपेण दिवि चाऽऽश्रितत्त्वं प्रसिद्धमित्येतह- र्शयति- उपश्रितो दिवः पृथिव्योरित्याह यावा- पृथिव्योर्हि यज्ञ उपश्रितः , इति ॥ रक्षणवत्यौ स्तामित्येताहगाशीरत्र विवक्षितेति दर्शयति- ओमवती तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्याहाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते , इति ॥ शाखान्तरपठितमवसानशब्द दूषयित्वा स्वपाठ प्रशंसति- यद्यात्सूपावसाना च स्वध्यवसाना चेति प्रमायुको यजमानः स्याद्यदा हि प्रमीयतेऽथेमामुपावस्यति सूपचरणा च स्वाधिचरणा चेत्येव ब्रूयादरीयसीमेवास्मै गव्यूतिमा शास्ते न प्रमायुको भवति, इति । यदा पुरुपो म्रियते तदानी पर्यशयनादिपरित्यागेनेमां भूमिमुपेत्याव- सानं गच्छति तस्माचादशस्यार्थस्य सूचके सूपावसानशब्दे प्रयुक्ते सति पर- पशीलो भवति । भूमिविषयकेण स्वधिचरणतिशब्देन परीयसीमतिबहुला गव्यूति गोपचारभूमि कामितवान्भवति ॥ सूक्तवासस्य द्वितीयभागपाठस्तु- "अग्निरिद५ हचिरजपत । अवीधत महो ज्यायोऽकृत । सोम इदरह- विरजुपत । अवीधत महो ज्यायोऽकृत | आग्निरिद हविरजुपत । अवी. धत महो ज्यायोऽकृत ! प्रजापतिरिद हविरजुपत । अधित महो ज्यायोऽ. कृत । अग्नीपोमाविदः हविरजुपेताम् । अवीटधेता महो ज्यायोऽकाताम् । इन्द्रामी इदर हविरजुपेताम् । अवीवृधेता महो ज्यायोऽप्राताम् । इन्द्र इदर हविरजपत । अवीधत महो ज्यायोऽकृत । महेन्द्र इद हविरजुपत । अवी:

·भपा० ०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०४१ (भनयाजसूक्तवासनामभिधानम् ) धत महो ज्यायोऽकृत । देवा आज्यपा आज्यमजुपन्त । अवीरयन्त महो ज्यायोऽकत । अमिहोत्रणेद हविरजुपत । अवीधत महो ज्यायोऽकृत "। [ब्रा० का० ३ ० ५ अ० १०] इति । आज्यभागदेवोऽयमग्निर्दत्तं इविरसेवत । सेवित्वा च यजमानं पित्तवान् । तस्य च यजमानस्याधिकं तेजः कृतवान् । एवं सोमादिप स्विष्टकदमिपर्यन्तेपु योज्यम् । देवताक्रमश्चात्राऽऽवाहननिगदवत् । तत्र होत्रण होमनिमित्तेन होमस्य स्विष्टकृत्त्वं कर्तुमित्यर्थः॥ तस्यैतस्य मन्त्रकाण्डानातस्य सूक्तवाकमध्यभागस्य तात्पर्य दर्शयति-. तयोराविद्यनिरिद हविरजुपतेत्याह या जया- क्ष्म देवतास्ता अरीरधामेति वावैतदाह, इति । पूर्वमार्भ सूक्तयाकमित्यनेन वयं वृद्धि प्राप्ता इति स्वकीयैवाभिवृद्धिरुक्ता। इदानीममिरिदं हविरजुपतेत्यादिभिर्देवताविषयाऽभिवृद्धिरुच्यते । या देवता चयमयाक्षम वयमिष्टवन्तस्ता देवता अरीरधाम यथा राध्नुवन्ति समृदा भवन्ति तथाऽकार्मेत्येतमेवार्थमनिरिदमित्यादिमत्रवाक्यं चूते ॥ सूक्तवाकस्य चरमभाग एवमानात:- " अस्यासघद्धोत्रायां देवंगमायाम् । आशास्तेऽयं यजमानोऽसौ । आयु- राशास्ते । सुप्रजास्त्वमाशास्ते । सजातवनस्यामाशास्ते । उत्तरां देवयज्यामा- शास्ते । भूयो हविष्करणमाशास्ते । दिव्यं धामाऽऽशास्ते। विश्वं पियमाशास्ते । यदनेन हविपाऽऽशास्ते । तदश्यात्तदृध्यात् । तदस्मै देवा रासन्ताम् । तदग्नि- देवो देवेभ्यो वनते । वयमग्नेर्मानुपाः । इष्टं च वीतं च । उभे च नो द्यावा- पृथिवी अहसस्पाताम् । इह गतिर्वामस्येदं च । नमो देवेभ्यः । "[ना. का० ३ ० ५ अ० १०] इति । अस्पां सूक्तवाकपाठपूर्विकायां होनायां मस्तरमहरणरूपायां होमक्रियायां देवंगमायाँ देवान्माप्नुवत्यां सत्यामृधनोतु यजमानः समृद्धिं मामोतु । असो विष्णुरुद्रादिशर्मा यजमानः स्वस्याऽऽयुः मार्थयते, सुप्रजास्त्वं शोभनापत्ययु- क्तत्वं सजातवनस्यां समानजातीयैर्वननं सेव्यत्वमात्मन इच्छतीति व्युत्पत्ति- मभिप्रेत्यैतत्सजातवनस्पत्युच्यते । उत्तरा. देवयज्या कालान्तरभाविनी सेय- मिष्टिः । भूयो हविष्करणं प्रभूतसोमयागादिरूपम् । दिव्यं धाम स्वर्गस्थानम्। किंबहुना, विश्वं प्रियं, ययत्सर्वमात्मनोऽनेन हविपा मस्तराख्येन(ण) १ रा. 'यदयगन्तव्य । त। २ फ, रा. घ., 'यत्तस ।

·- २०४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (अनूयाजसूक्षवाकानामभिधानम् ) यजमानः फलमाशास्ते तदश्यात्तत्फलं भुताम् । तच फलमृध्यात्समृद्धमस्य भवतु । तत्सर्वमस्मै यजमानायाग्न्यादयो रासन्तां साधयन्ताम् । तत्फलम- निर्देवो देवेभ्यः सर्वेभ्य आनीय वनते यजमानं तद्भागिनं करोति । वयं च होत्रादयो मानुपाः सन्तोऽग्नेः प्रसादासंभावितफलं मनुष्येभ्य आनयाम इति शेपः । किं तदैवं मानुपं च फलमिति तदुच्यते-~-इष्टं च वीतं चेति । इष्टं यागनिमिचं स्वर्गसाधनं पुण्यं यदस्ति नदेव, चीतमशनखाद्यादिरूपं यदस्ति तदेतन्मानुपम् । कि त्वेते द्यावापृथिवी उभे अपि नोऽस्मानंहसः पापात्फलम. तिवन्धकात्पातां रक्षताम् । इहास्मिन्कर्मणि वामस्य कमनीयस्य धनस्य गति: प्राप्तिरस्तु । इदं च इनिर्देवैः स्त्री क्रियतामिति शेपः । नमस्कारः सर्वेभ्यो देवेभ्योऽस्तु ।। मन्त्रगतेनासाविति पदेन यजमाननामनिर्देशो विवक्षित इत्याह-- यन्न निर्दिशेत्प्रतिवेशं यज्ञस्याऽऽशीर्ग- च्छेदा शास्तेऽयं यजमानोऽसावित्याह निर्दिश्यैवैन सुवर्ग लोकं गमयति इति । यद्यत्र न यजमानस्य नाम निर्दियोस् , यज्ञसंवन्धिन्यायुरादिरूपा येयमाशी सा मतिवेशं गच्छेद्यजमानप्रतिरूपकं यज्ञशाला भविष्टं पार्थस्थं यं कंचित्युरूपं मामुयात् । असाविति नाम निदिशेत् । यजमानमेव स्वर्ग प्रापयति । एतमेव नामनिर्देशमभिमेत्यान्यनाऽऽन्नातम्-" यहि होता यजमानस्य नाम गृही. यातहि यादमा अग्मन्" इति ।। आशास्तेऽयं यजपान इत्यस्मिन्याम्प यहाशासनीयं संग्रहम्पेण विवशिनं तदेवाऽऽयुरादिवाक्यः मपञ्चितमित्येतदर्शयति- आयुरा शास्ते सुप्रजास्त्वमा शास्त इत्याहाऽऽशिपमेवेतामा शास्ते , इति । जीवात्मना सहोत्पन्नत्वात्माणाः सजातशब्देन विवक्षिता इन्पतयति- सजातवनस्यामा शास्त इत्याह प्राणा वै सजाताः प्राणानेव नान्तरेति , इति । सजातशब्दाभिधेयः माननस्य संभजनस्य मार्यमानन्यात्माणानामन्त .स.मानो य पल । ३पनधि। भ ·प्रपा०६अनु०९ कृष्णयजुर्वेदीपतैत्तिरीयसंहिता । २०४३ (अनूयाजगूरुवाकानामभिधानम् ) रायं न करोति । एतैश्च प्राणैरितरेऽपि सेवका उपलक्षिताः । अतः पूर्वोक्तं मत्रव्याख्यानमविरुद्धम् ।। देवसकाशान्मनुष्यसकाशाच फलमग्नौ होतरि व्यवस्थितमित्येतादृशमभि- मायं दर्शयति- तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनते वयमग्ने- मानुषा इत्याहाग्निर्देवेभ्यो वनुते वयं मनुष्येभ्य इति वायतदाह , इति । दिव्या मानुषाश्च भोगा विवक्षिता इत्यर्थः ॥ इह कर्मणि हविभिरसत्कृता अपि देवा नमस्कारेण सत्कृता भवन्तीत्येत. दर्शयति- इह गतिर्वामस्येदं च नमो देवेभ्य इत्याह याश्चैव देवता यजति याश्च न ताभ्य एवोभ- यीभ्यो नमस्करोत्यात्मनोऽनात्यै ॥, इति ॥ उभयविधदेवप्रसादात्स्वस्याऽऽतिनं भवेदिति ॥ अत्र मीमांसा। (+दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - "अनूयाजोऽन्तिमो योऽसौ किमारादुपकारकः । स्विएकत्संस्कृतिर्वाऽऽद्योऽनूयाजान्तरसाम्यतः ।। स्विष्टकृत्वगुणस्याग्नेः प्रत्यभिज्ञार्थवत्त्वतः। दृष्टार्थत्वाच संस्कारो भवेदन्त्यमयाजवत् ।। दर्शपूर्णमासयोस्त्रयोऽनूयाजाः समाम्नाताः। तत्र प्रयमद्वितीयानूयाजवत्त. तीयोऽप्यारादुपकारक इति पूर्वपक्षः । अस्ति प्रधानहोमनारिष्ठहोमानन्तरभावी प्राशिवादिभक्षणात्माचीनः पुरोडाशादिद्रव्यकः स्विष्टकृद्धोमः, सर्वेषां हवि. पामुत्तरार्धात्सकृत्सकृत्स्विष्टकृतेऽवद्यतीत्यादिना तदभिधानात् । माशिवादि- भक्षणोत्तरकालीनेष्वाज्यद्रव्यकेवनूयाजेपु तृतीये स्विष्टकृत्वगुणेन मत्यभि- शाऽस्ति, देवो अग्निः स्विष्टकृदिति मत्रपाठगत् । सा च पूर्वस्विष्टकद्देवता स्मरणसंस्कारे सत्यर्थवती स्यात् । प्रथमद्वितीययोस्तु नास्ति सेति वैषम्यम् । + धनविहान्तर्गतो प्रन्य. स. पुस्तकस्था ।

·" २०१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (अनूयाजसूचवाकानामभिधानम् ) किंच, संस्कारपक्षे दृष्टार्थस्तृतीयः स्यात् । तस्मादन्त्यमयाजवदन्त्योऽनू- याजः स्यात् ।) तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- "मस्तरं सूक्तवाकेन प्रहरेदिति कालधीः । अङ्गाङ्गिता वा स्यात्कालोऽजुपतेत्याद्यनन्वयात् ॥ प्रहृतेरिष्टदेवार्थसंस्कारत्वात्तदन्वयः । संपाद्यो देवताद्वारा तृतीयाश्रुतितोऽङ्गता ॥ दर्शपूर्णमासयोराम्नायते-"सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति" इति । " इदं द्यावापृथिवी" इत्यादिवः सूक्तवाकः । तस्मिन्मवेग्निं संबोध्य त्वं सूक्त- वागसीत्याम्नानाद । प्रस्तरो दर्भमुष्टिस्तस्य प्रहरणमग्नौ प्रक्षेपः । तत्र सूक्तवा. केनेत्येतत्पदं कालं लक्षयति । होत्राऽस्मिन्मने पठ्यमाने तत्पाठकालेऽध्वर्युः प्रस्तरं महरेत् । न त्वत्र प्रहरणे मत्रोऽयं विनियोक्तुं शक्यः, पूर्वोक्तपमत्र- चदत्रान्वयाभावात् । “ अग्निरिदं हविरजपत । अवीरधत महो ज्यायोऽकृत ।" इत्यादिकं भने पठन्यते । पुरोडाशसेवयाऽभिवृद्धोऽग्निस्तस्मिन्यजमाने तेजीचाहुल्यं कृतवानिति तस्यार्थः । न चासौ प्रस्तरमहरणेऽन्वेतुं शक्य इति मासे चूमः-सूक्तवाकेनेति तृतीयाश्रुत्या प्रहरणे मनो विनियुज्यते । न चात्य न्तमन्वयाभावः । मनो ह्ययं पूर्वमिष्टानम्यादिदेवाननुस्मारयति । प्रस्तरमहरणं चेष्टदेवतासंस्कारः । अतो देवताद्वारा मन्त्राहरणयोरन्वयान्मन्त्री विनियुज्यते । ननु महरणं नाम प्रक्षेपमात्र, न तु देवतोदेशेन प्रक्षेपः, यनिधातोरश्रवणात् । तथा सति देवतानामनाभावात्तद्वाराऽपि नान्वय इति चेन्मवम् । देवतानां सद्भावात् । अग्न्यादिदेवतामकाराकस्य सूक्तयाकस्य तृतीयाथुत्या प्रस्तरमहर: गाङ्गत्वं चोध्यते । यदि प्रहरणेऽन्यादयो देवता भवेयुस्तदा तत्प्रकाशने दृष्टोऽयों मनस्य लभ्येत । ततो देवतामकल्पने तदुईशापूर्वकस्य प्रक्षेपस्य यागत्वं सिध्यति । तस्माद्देवताद्वाराऽस्त्येवान्वयः । तत्रैवान्पश्चिन्तितम्- " प्रत्हतेरखिलः सूक्तवाकोऽङ्गं स्याद्विभज्य वा । समाख्या कृत्स्नगा तेन विभक्तस्याङ्गता नहि । दर्शपूर्णिमयोर्देवाननुसृत्य विभज्यताम् । आख्यां लिट्रेन वाधित्वा भागे नाम निरुच्यते ।। क. प. ९. च. दम्यान्व' । घ. द.न् । विपिनाऽन्या । घ.. प्रदरमस्य मक्षेपात्मनाया।

·" इति, प्रपा०६अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०४५ (अनूयाजसूफवाकानामभिधानम् ) पूर्वोदाहते' मन्ने सूक्तवाकसमाख्या कृत्समनविपया याज्ञिकः कृत्से तच्छब्दप्रयोगात् । ततः सर्वोऽपि प्रहरणाङ्गमिति चेन्न । लिङ्गेन समाख्याया वाधितत्वात् । तस्मिन्मने पूर्णमासदेवताम्नानं कस्मिंश्विनागे दृश्यते-"अनी- पोमाविदः हविरजुपेताम्" इति । भागान्तरे तु दर्शदेवताम्नानम्-- "इन्द्रामी इद५ हविरजुपेताम् इन्द्र इद हविरजुपत " इति, “ महेन्द्र इद हविरजुपत" इति च । इन्द्राग्नीन्द्रमहेन्द्राः पुरुपभेदेन दर्शे व्यवस्थिताः । तथा सति मन्त्रलिङ्गेन तत्तद्भागें एव तत्तत्काले व्यवतिष्ठते । सूक्तवाकादश्व भागे यौगिकः सूक्तं वक्तीति तद्व्युत्पतेः। यागकाले तत्तन्मण सम्यगुक्तं देवं वक्तीत्यर्थः । अत एव ग्राह्मणेन व्याख्यातम् - अग्निरिद हविरजु- पतेत्याह या अयाम देवतास्ता अरीरधामेति वावैतदाह" इति । अरी- रधामाऽऽराधिता(ता)स्तुष्टान(अ)कुर्मेत्यर्थः । तस्मादयं विभज्य विनियुज्यते । (+तत्रैव तृतीये चिन्तितम्- " अग्नीपोमाविदं हव्यमजुपेतामितीरितात् । अपच्छिद्येदमित्यादिः सर्वशेपो भवेन्न वा ॥ प्रक्रियातो भवेन्मै प्रक्रियाऽन्तरिता त्रिभिः। वाक्यं द्वधन्तरितं तेन भवेत्मकरणादलि ॥" सूक्तवाके श्रूयते-" अग्नीपोमाविदः हविरजुपेताम् । अवीवृधेतां महो ज्यायोऽकाताम् । इन्द्राग्नी इद हविरजुपेताम्" इत्यादि । तत्र देवतावाच. कमनीपोमादिपदं पौर्णमास्यादिकाले यथादैवतं विभज्य प्रयोज्यामिति पूर्वपादे निर्णीतम् । यत्विदं हविरित्यादिकमवशिष्टं पदजातं तदनीपोममवगतमप्यमा. चास्यापामग्रीपोमपदपरित्यागेन पठनीयम् | एवमिन्द्राग्निमवगतमपि पौर्णमा- स्यामिन्द्रामिपदपरित्यागेन पठनीयम् । तथा सत्येपो मत्रभागांनां (ण) सर्व- शेपत्ववोधको दर्शपूर्णमासमकरणपाठोऽनुगृह्यत इति प्राप्ते चूम-अग्नीपोम- मनशेपस्येन्द्राग्निपदान्वयाश्रवणात् । प्रकरणेन प्रथमं तदन्वयरूपं वाक्यं कल्पनीयम् । तेन च वाक्येनेन्द्रादिप्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिङ्ग कल्प्यते । तच. लिगमनेन मश्रभागेने(णे)न्द्रामिविषया क्रियाऽनुष्ठेयेति विनियोजिका तृतीयाथुर्ति कल्पयति । ततः प्रकरणविनियोजकयोर्मध्ये त्रिभिर्व्यवधानं + धनुचिहान्तर्गतो प्रन्यः स. च. पुस्तक्योनास्ति । १ क. प. ह. "तेच सू'। २ क. घ. ह. या स'1३ क. प. ड. लिपि । . 'गस्तित्त'१५. प. ४, 'स्माद्यं । .

·२०४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (२द्वितीयकान्डे- (अन्याजमुक्तवाकानामभिधानम् ) भवति । अग्नीपोमपदान्वयरूपं तु वाक्यं श्रूयमाणत्वाल्लिङ्गश्रुतिभ्यामेव व्यव• धीयते । तस्मादाक्येन प्रकरणस्य बाधित्तत्वात्तत्तच्छेपस्तत्र तत्र व्यवतिष्ठते ।) नवमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- " यजमानो नोहितव्य उह्यो वा नहि पूर्ववत् । मन्त्रः फलप्रधानोऽत ऊह्यः सर्वफलिस्वतः ॥" दर्शपूर्णमासयोः “सक्तवाकेन मस्तरं प्रहरति" इति प्रहरणकरणत्वेन चिनियुक्ते सूक्तवाकमन्ने वाक्यमेतदानायते--" अयं यजमान आयुराशास्ते" इति । तत्र पूर्वोक्तयज्ञपतिशब्दवत्सत्रेषु यजमानशब्दो नोहितव्य इति चेन्न । वैपम्यात् । तथा हि-सर्वत्र प्रकरणे मनो द्विविधा-क्रियामकाशक: फल. प्रकाशकश्चेति । पूर्वोदाहतो मन्त्र इडोपादानक्रियामकाशकः । उपतर रथंतर सह पृथिव्येत्यनुवाके तदुपाहानमन्त्ररूपे सर्वस्मिन्नपि तदवभा. सात् । " इडोपहता । उपहूतेडा । उपो अस्मा५ इडा द्वयताम् । इडोप- हता । उपतेडा । दैव्या अवयव उपहृताः।" इत्यादिभिरवान्तरवाक्यैरुषा- छानक्रियाया एच प्राधान्यावभासात्तन्मध्यपतितं त्वेकमेव यज्ञपतिवाक्यं वृद्धिरूपं फलं गमयतीति न तस्य स्वार्थो विवक्षितः । सूक्तवाकमनस्तु फल- मेव प्रकाशयति न तु पहरणक्रियाम् । " इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत् " इत्ये. तस्मिन्ननुवाके सूक्तवाकमन्ने सस्मिन्नपि फलावभासात् अयं यजमान आयुराशास्ते सुप्रजास्त्वमाशास्ते सजातवनस्यामाशास्त उत्तरां देवयज्या- माशास्ते" इत्यादिभिः सर्वैरप्यवान्तरवाक्यैः फलस्यैवावभासनात् । तस्मा. द्विवक्षितं फलं, फलिनश्च सर्वे यजमानाः। ततः सर्वेषां . फलसिद्धये यज मानशब्दो वहुवचनान्तत्वेन सर्वेपु सत्रेपूहनीयः । दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्--- सूक्तवाकाशासनं स्यान्न वा नित्यप्रवृत्तितः । स्पान्मैवं फलनिर्देशात्फलेच्छाऽस्था न युज्यते ।।" " इदं द्यावापृथिवी" इत्यादिः सूक्तवाको होत्रा पठ्यते । तत्रैवं धूयते- आशास्तेऽयं यजमानोऽसौ । आयुराशास्ते " इत्यादि । तत्र सूक्तवाकगतो योऽयं यजमानाशासनप्रतिपादको मनभागस्तपस्थियज्ञ होता पदेन वेति संशयः । अस्थियज्ञगतायाः प्रायणीयादेरिष्टेः मस्तरमहरणमई, तस्य नित्य वात्तस्मिन्विनियुक्तस्य सक्तवाकपत्रस्य नित्यप्रयुक्तनया तद्भागपाठोऽपि स्यादिति पूर्वः पक्षः । यथा सर्गकाम इत्सन कमियोगेन स्वर्गस्य साध्यता .

·प्रपा०६अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०४७ (सूक्तवाकमश्रव्यास्यापत्नीसयाजानामभिधानम् ) प्रतीतः स्वर्गशब्देन फलनिर्देशः, एवमाशासनयोगादायुरादिशब्दैः फलं निर्दिश्यते । फलेच्छा चास्नां न युक्ता । तस्मात्तद्भागपाठो वाध्यते । तत्रैवान्यचिन्तितम्- मृतेः मागायुराशीनों स्याद्वा नो मृतिकामनात् । मागार्भयाज्जीवनार्थमायुराशासनं भवेत् ॥" होत्रा पठितव्ये सूक्तवाके योऽयमायुरा शास्त इति भागो यजमानविपय: स किं सर्वस्वारे यजमानमरणात्पूर्व वर्जनीयः पठितव्यो वेति संशयः । मुमू- पोर्यजमानस्याऽऽयुनिरपेक्षत्वेनार्थलोपाद्वर्जनीय इति पूर्वः पक्षः । आर्भवा- ख्यस्य पवमानस्य स्तूयमानत्वं यजमानस्य मरणकालः । ततः पूर्व जिजीवि. पुत्वात्पठनीयः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ (अथ द्वितीयाटके पष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) देवा वै यज्ञस्य॑ स्वगाकर नाविन्दन्ते शेयं वर्हिस्पत्यमब्रुवनिमं नो यज्ञ स्वगा कु- विति सोऽब्रवीदर वृणे यदेवाब्राह्मणोक्तोऽश्रद्द- धानो यजाते सा में यज्ञस्याऽऽशीरसदिति तस्माद्यबाह्मणोक्तोऽश्रद्दधानो यजते शंयु- मेव तस्य वार्हस्पत्यं यज्ञस्याऽऽशीर्गच्छत्येत- न्ममेत्यंत्रवीकि मै प्रजायाः ( १ ) इति योऽपगुराते शतेनं यातयाद्यो निहनत्सहस्रेण यातयाद्यो लोहितं करवद्यार्वतः प्रस्ती पार- सून्संगृह्णात्तावतः संवत्सरान्तृिलोकं न प्र

·२०१८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- २द्वितीयकाण्डे-
(सूकवाकमन्नव्याख्यापलीसयाजानामभिधानम् )
जानादिति तस्माद्ब्राह्मणाय नापं गुरेत न नि
हन्यान लोहितं कुर्यादेताता हैनसा भवति
तच्छंयोरा वृणीमह इत्याह यज्ञमेव तत्स्वगा
करोति तत् (२) शंयोरा वृणीमह इत्याह
शंयुमेव वर्हिस्पत्यं भागधेयेन समर्धयति गातुं
यज्ञार्य गातुं यज्ञप॑तय इत्योहाऽऽशिपमेवैतामा
शास्ते सोम यजति रेत एव तद्दधाति त्वष्टार
यजति रेत एवं हितं त्वष्टा रूपाणि वि करोति
देवानां पत्नौर्यजति मिथुनत्वायामि गृहपति
यजति प्रतिष्ठित्यै जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते
(३) यदाज्येन प्रयाजा इज्यन्त माज्यन
पत्नीसंयाजा ऋचमनूच्य॑ पत्नीसंयाजानामृचा
यजत्यजामित्वायायो मिथुनत्वार्य पङ्क्तिा-
यणो वे यज्ञः पङ्क्त्युदयनः पञ्च प्रयाजा
इंज्यन्ते चत्वारः पत्नीसंयाजाः संमिष्टयजुः
पञ्चमं पङ्क्तिमेवार्नु प्रयन्ति पक्तिम-
नूद्यन्ति (४)॥
(प्रनार्याः करोति तलिंयने प्रयाखाच)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके
पष्टप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

·२०४९ प्रपा०६अनु.१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सूफपाकमनव्याख्यापलीसंयाजानामभिधानम् ) (अभ द्वितीयाष्टके पष्टप्रपाठके दशमोऽनुवाकः।) देवाः। वै । यज्ञस्य॑ । स्वगाकर्तारमिति स्वगा-- कुरिम् । न । अविन्दन् । ते । शंयुमिति शं–युम् । बार्हस्पत्यम् । अब्रुवन् । इमम् । नः । यज्ञम् । स्वगेति स्व-गा। कुरु । इति । सः। अब्रवीत् । वरम् । वृणै । यव । एव । अब्राह्मणोक्त इत्यब्राह्म- ण-उक्तः । अश्रद्दधान इत्यवेद-दधानः । यजति । सा । मे । यज्ञस्थ । माशीरित्या-शीः। असत् । इति । तस्माद । यत् । अब्राह्मणोक्त इत्यत्राह्मण- उक्तः । अश्रद्दधान इत्यवेद-दधानः । यजते । शंयुमिति शं-युम् । एव । तस्य । बार्हस्पत्यम् । यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः। गच्छति । एतत् । मम । इति । अब्रवीत् । किम् । मे । प्रजाया इति प्र--जायाः (१) । इति । यः । अपगुराता इत्यप- गुराते । शतेन । यातयात् । यः निहन- दिति नि-हनद । सहस्रेण । यातयात् । यः । लोहि- तम् । करवंद । यावतः । प्रस्कोति प्र- स्को । पासून् । संगृह्णादिति सं-गृह्णात् । ताव- तः । संवत्सरानिति सं-वत्सरान् । पितृलोकमिति पितृ-लोकम् । न । प्रेति । जानात् । । . २५७ ·२०५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- द्वितीयकाण्हे-- (मूकवाकमब्रव्यारयापत्नीसयाजानामभिधानम् ) इति । तस्माद । ब्राह्मणाय । न । अपेति । गुरेत । न । नीति । हन्यात् । न । लोहितम् । कुर्यात् । एतावता । है । एनसा। भवति । तव शंयो- रिति शंयोः । एति । वृणीमहे । इति । आह । यज्ञम् । एवं । तद । स्वगेति स्व-गा । करोति । तव (२)। शयोरिति शं–योः । एति । वृणी- महे । इति । आह । शंयुमिति शं-युम् । एव । वार्हस्पत्यम् । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । समि- ति । अर्धयति । गातुम् । यज्ञायं । गातुम् । यज्ञपं- तय इति यज्ञ-पतये । इति । आह । आशिषमि- या-शिषम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । सो- मम् । यजति । रेतः । एव । तद । दधाति । त्वष्टा- रम् । यजति । रेतः । एव । हितम् । त्वष्टा । रूपा- णि । वीति । करोति । देवानाम् । पत्नीः । यज- ति। मिथुनवायेति मिथुन-वाय । अग्निम् । गृह- पंतिमिति गृह-पतिम् । यजति । प्रतिष्ठिया इति प्रति-स्थित्यै । जामि । वै । एतत् । यज्ञस्य॑ । क्रियते (३)। यद । आज्यैन । प्रयाजा इति प्र- याजाः । इज्यन्ते । आज्येन । पत्नीसंयाजा इति पत्नी-संयाजाः । ऋचम् । अनुच्येत्यनु-उच्य ।

·। प्रपा०६अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। ( कपाश्मव्यायाधरनीगयाजानामभिधानम् ) पत्नीसंयाजानामिति पत्नी-संयाजानाम् । ऋचा । यजति । अामित्वायेयजामि त्वाय । अथो इति । मिथुनवायेति मिथुन-वार्य । पङ्क्तिमायण इति पतित-प्रायणः। वै । यज्ञः। पत्युदयन इति पङ्- ति-उदयनः । पञ्च । प्रयाजा इति प्रयाजाः । इज्यन्ते । चत्वारः । पत्नीसंयाजा इति पत्नी-सं- याजाः । समिष्टयजुरिति समिष्ट--यजुः । पञ्चमम् । पङ्क्तिम् । एव । अन्विति । प्रयन्तीति प्र-यन्ति । पङ्क्तिम् । अर्नु । उदिति । यन्ति (४) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापर्दपाठे द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ । । । ( अथ द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) अनूयाजाः सूक्तवाकव्याख्या नवम ईरिताः ।। अय दशमे शंयुवाकमवव्याख्या पत्नीसयाजाच वक्ष्यन्ते । तत्र शंयुवाकमत्रान्व्याख्यातुं प्रस्तौति- देवा वै यज्ञस्य स्वगाकर्तारं नाविन्दन्ते शंयु वार्हस्पत्यमवनिमं नो यज्ञ स्वगा कुर्विति सोऽब्रवीदरं वृणे यदेवाब्राह्मणोकोऽश्रद्दधानो यजात यज्ञस्याऽऽशीरसदिति तस्माद्यब्राह्मणोक्कोऽश्रद्दधानी यजते शंयुमेव तस्य बार्हस्पत्यं यज्ञस्याऽऽशीर्गच्छयेतन्ममे- त्यत्रवीरिक मे प्रजाया इति योऽपगरात सा मे ·. २०५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे-- (सूतवारुमत्रव्यात्यापनीसयाजानामभिधानम् ) शतेन यातयाद्यो निहनत्सहस्रेण यातयायो लोहितं करवद्यावतः प्रस्कय पाश्मुन्संगृह्णा- त्तावतः संवत्सरान्पितृलोकं न प्रजानादिति तस्माद्वाह्मणाय नाप गुरेत न नि हन्यान्न लोहितं कुर्यादेतावता हैनसा भवति, इति । यस्मै देवाय यद्धविविहितं तस्य इविपः सांकर्यमन्तरेण तस्य तस्य देवस्य स्वंगतं कुर्विति बृहस्पतिपुत्रं शंयुनामानं प्रति देवा अब्रुवन् । तदाऽसौ शयुर- प्येवं चिन्तितवान् एतत्काम एतेन यज्ञेन यजेतेत्येतादृशेने ब्राह्मणेनानुक्तो यः कश्चियजेत स्वेच्छयैव, यश्चान्यः श्रद्धारहितो यजते, तयोरुभयोर्यज्ञफलं ममा. स्त्विति वरः । तत आरभ्य तत्फलद्वयं शंयुमैव पामोति । पुनरपि शंयुरेवमुचाच- तदेतदुभयं मम संपन्नं, मदीयायाः पुत्रपौत्रादिरूपायाः प्रजायाः किं दास्य- सेति । ततो देवा अपगोरणादिकर्तुर्यातना त्वत्पुत्राधीना भवत्तिति वरं दत्तः वन्तः । अपगोरणं ताडनोद्योगः । तमुद्योगं ब्राह्मणविपये यः करोति तं पुरुष शतनिष्कदण्डेन यातयारलेशयेत् । यो निहनत्ताडयेत्तं सहस्रनिष्कदण्डेन क्लेशयेत् । यस्तु ब्राह्मणशरीरे लोहित ताडनेन ग्राहयति, लोहितं भूमौ पतित्वा यावतः परमाणून्व्यामोति तावतः संवत्सरानयं पिहलोकं न मामोति, किंतु यमयातनामनुभवति तत्सर्वं त्वत्मजाधीनमिति वरः । यस्मादुक्तरीत्या ब्राह्म- णाधिक्षेपादौ प्रत्यवायोऽस्ति तस्मात्तन्न कुर्यात् । करणे चैतावता पूर्वोक्तपापेन युक्तो भवति ।। यस्य शंयुवाकस्य व्याख्यानायायं प्रस्तावः कुतस्तस्य शंयुवाकमनस्य विनियोग बौधायन आह-" यदाऽनुजानाति शंयोरनुगृहीति तच्छंयुवाक- मन्वाह तच्छंगोरायणीमह इत्येतदनुवाकस्य इति । स चानुवाको मत्र- काण्डे समानात तच्छंयोराणीमहे । गातुं यज्ञाय । गातुं यज्ञपतये । दैवी स्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुपेभ्यः । ऊब जिगातु भेपनम् । शं नो अस्तु द्विपदे । शं चतुष्पदे " [ब्रा० का ३ प्र०५ अ० ११ ] इति । तत्तादृशं मशस्तं फलं शंयोर्हस्पत्यादाटणीमहे मार्ययामहे । किं तत्फल- मिति क्रमेणोच्यते-यज्ञाय गातुं यक्षस्य प्रति गमनमारणीमहे । यज्ञपतये यजमानस्य गातुं देवान्पति गमनमावृणीमहे । नोऽस्माकं देवी स्वस्तिर्देवनि- क. ५. ६. च. स्वागत । २ स. 'न विधायकेन प्रा । ३५ च.'योऽनु ।

·प्रपा०६अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०५३ (सूक्तवाक्मत्रव्याख्यापत्नीसंयाजानामभिधानम् ) मित्तं विघ्नोपशमन मानुपेभ्यः स्वस्तिविघ्नोपशमनमस्तु । भेषजं सर्वपापानामौ. पधमिदं को जिगातु अविघ्नेन समाप्ति मामोतु । अस्मदीयाय द्विपदे मनु- प्याय चतुष्पदे पशवे च शं सुखमस्तु ।। तस्यैतस्य मन्त्रस्य पाठ प्रशंसति- तच्छंयोरा वृणीमह इत्याह यज्ञ. मेव तत्स्वगा करोति, इति । तत्रानेन मनपाठेनेमं यज्ञं तत्तद्देवानामसांकर्येण स्वगतं करोति ।। प्रकारान्तरेण पुनः प्रशंसति- तच्छंयोरा वृणीमह इत्याह शंयुमेव बार्हस्पत्यं भागधेयेन समर्धयति, इति । मर्षवाक्यपाठ एवास्य दातव्यो भागस्तत्तुष्टिहेतुत्वात् ।। आशीपरत्वं मन्नभागस्य देर्शयति- गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतय इत्या- हाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते, इति ॥ अयं चतुरः पत्नीसंपाजाविधत्ते- सोमं यजति रेत एव तद्दधाति त्वष्टारं यजति रेत एवं हितं त्वष्टा रूपाणि वि करोति देवानां पत्नीर्यजति मिथुनवा- थानिं गृहपति यजति भतिष्ठित्य, इति ॥ एतेषां चतुर्णा पत्नीसंयाजानां प्रत्येकं याज्यानुवाक्ये विधत्ते- जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदाज्येन प्रयाजा इज्यन्त माज्येन पत्नीसंयाजा ऋचमनूच्य पत्नीसंयाजानामृचा यज- यजामित्वायाथो मिथुनस्वाय, इति । मयानानां पत्नीसंयाजानां च तावद्रव्यकृतं चैपम्यं नास्ति, मप्रकृतमपि १ स. 'प्रपा'। २ रा. प्रशंसति । ३ क. घ. ड. च. "जानामन्याजाना ता'। क. प. रु.च, नास्तीति । अनाप।

·२०५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे-' (सूकवाकमधव्याख्यापलीसंयाजानामभिधानम् ) सप्त होत्राः । उप मा सप्त होता हयन्ताम् । उपहूता धेनुः सहपभा । उप मा धेनुः सहर्षभर हयताम् । उपहतो भक्षः सखा । उप मा भक्षः सखा हुयताम् । उपहूता३५ हो । इडोपहता । उपहूतेडा । उपो अस्मार इडा हयताम् । इडो. पहूता । उपहूतेडा | मानवी धृतपदी मैत्रावरुणी । ब्रह्म देवकृतमुपहृतम् । दैव्या अध्वर्यव उपद्दताः । उपहूता मनुष्याः। य इमं यज्ञमवान् । ये यज्ञपत्नी वर्षान् । उपहूते द्यावापृथिवी । पूर्वजे ऋतावरी । देवी देवपुत्रे । उपहूते यजमाना । इन्द्राणीवाविधवा । अदितिरिव सुपुत्रा । उत्तरस्यां देवपज्याया- मुपहूता । भूयसि हविष्करण उपहूता । दिव्ये धामनुपर्ता । इदं मे देवा हषिर्जुपन्तामिति तस्मिन्नुपहृता । विश्वमस्याः प्रियमुपहूतम् । विश्वस्य प्रियस्यो. पहूतस्योपहूता।" [ बा० का० ३ ० ५ अ० १३ ] इति'। • पूर्वोक्तपिडोपाडानं यजमानार्थम् । इदं तु पत्न्यर्थम् । अत एव तत्र तत्र स्त्रीलिङ्गप्रयोगः । ब्राह्मणे पत्नीसंयाजयाज्यानुवाक्ये विधायेडोपाहानमत्रस्य पूर्ववम्याख्येयत्वादसावत्रोपेक्षितः ।। अय समिष्टयजुर्विधिमर्थवादेनोनयति- पङ्क्तिमायणो वै यज्ञः पङ्क्तयुदयनः पञ्च प्रयाजा इज्यन्ते चत्वारः पत्नीसं- याजाः समिष्टयजुः पञ्चमं पङ्क्तिमे- वानु प्रयन्ति पङ्क्तिमनूद्यन्ति ॥, इति ॥ पञ्चाक्षरा पतिरित्यन्यत्र श्रुतत्वादत्र पशिशब्देन पञ्चसंख्या लक्ष्यते । सेयं पतिः प्रायणे प्रारम्भे यस्य सोऽयं पशिप्रायणो योगः पतिरुदयने समाप्तौ . यस्य सोऽयं पकत्युदयनः। अत्र दर्शपूर्णमासेष्टी मारम्भे पञ्च मयाजा इज्यन्ते समाप्तौ पत्नीसंयाजाथत्वारः समिष्टयजुः पञ्चपम् । तथा सति पनिमेष भार- भन्ते पतिपेव संपादयन्ति । तस्मात्समिष्टपहपादिति तात्पर्थिः । देवा गातुविद इत्ययं मत्र इष्टिसंपूर्तिकारित्वात्समिष्टयजुरित्युच्यते । स च मन्त्र आध्वर्यवकाण्डे समानातो व्याख्यातच ॥ अत्र मीमांसा। तृतीयाध्यायस्य चतुर्यपादे चिन्तितम्- 'विप्रायावगुरेन्नेति ऋत्वर्थो वा पुमर्थता । फलवक्रतुसांनिध्यारक्रत्वर्थः पूर्वपत्रवत् ।।

·. प्रपा अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०५७ (राकवाकमश्रव्याख्यापनासयाजानामभिधानम् ) यातनापरिहारस्य निषेधफलतोचिता। निषेधोऽयं पुमर्थत्वात्मक्रियातोऽपकृप्यताम् ॥" दर्शपूर्णमासमकरणे श्रूयते-“यो ब्राह्मणायावगुरेत्तं शतेन यातयातस्मा. ब्राह्मणाय नावगुरेद " इति । तत्र यथा पूर्वाधिकरणे मत्रपाठस्य फलरहितस्य फलवति ऋतावद्गत्वं प्रकरणेनावगम्यते, एवमत्रापि ब्राह्मणावज्ञानिषेधस्य प्रतापश्रुतत्वादिति चेन्मैवम् । वैपम्यात् । पूर्वत्र यात्ममाणापानधारण मन्त्री- धारणफैलं न संभवति तस्य मागेव सिद्धत्वात् । इह त्वैवगोरणे शतसंवत्सर- यातनामुपन्यस्यांवगोरणनिषेधायातनापरिहारस्य निषेधफलत्वमुचितम् । तस्मानिषेधस्य केवलपुरुपार्धतया प्रकरणादपकर्पो युक्तः ।। तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम्- "संयाजयन्ति जापन्या पत्नीरेतत्पशावुत । दर्शादौ तत्पशौ युक्तं जायन्याः समवायतः ।। जापनी नाम भागोऽसौ दर्शादौ समवैति हि । नोत्क्रष्टव्यं न संस्कार्यसाधनत्वात्तृतीयया ॥" दर्शपूर्णमासमकरणे थूयते-" जायन्या पत्नी संयाजयन्ति" इति । जापनी पशोः पुच्छम् । पत्नीशब्दोऽत्राऽऽहुतिचतुष्टयात्मकस्य कर्मणो नाम. धेयैकदेशः । अत एव श्रूयते-“पञ्च मयाजा इज्यन्ते चत्वारः पत्नीसं. पाजा: इति । तत्र तृतीयाँहुतौ देवपत्नीनां देवतात्वात्तद्वारा कर्मनाम्नः पत्नीसंयाजशब्दस्य प्रवृत्तिः । तत्र जापनीमद्दिश्य पत्नीसंयाजसंस्कारो विधीयते । जापनी च पशौ समवेता न तु दर्शपूर्णमासयोः । अतः प्रकरणा- दुत्कृप्य पशी निवेश्यतापिति मासे ब्रूमः-जायनीशब्देन पशोर्भागोऽभिधी- पते । स च दर्शपूर्णमासयोः पशुयागत्वाभावेऽपि क्रयादिना संपादयितुं शक्यते । न चात्र पशौ विद्यमानाया जायन्याः पत्नीसंयाजैः संस्कार्यत्वं, तृतीयया साधनत्वावगमात् । तस्मान्न प्रकरणादुत्कर्षः। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १॥ " .फ. घ... फलमविदित' । १ स च. 'ति । ।३ क. घ. ४. च. 'त्वपगो'। क. घ. ए. 'स्यापगों 1५ . घ... 'याभुत्या दे । ६. च.. "वेशनमि'। २५० ·२०५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्टे- (सबर्गेष्टिहानमन्वाभिधानम्) (अय द्वितीयाष्टके पष्टप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।) युवा हि देवहूतमा अश्वा अग्ने रथी- रिव । नि होता पूर्व्यः संदः । उत नौ देव देवार अच्छ| वोचो विदुष्टरः । श्रविश्वा वायी कृधि । त्व ह यद्यविष्ठय सहसः सून- वाहुत । ऋतावा यज्ञियो भुवः । अयमग्निः सेहस्रिणो वाजस्य शतिनस्पतिः । मूर्धा कवी रयीणाम् । ते नेमिमृभवों यथाऽऽ नमस्त सहूतिभिः। नेदीयो यज्ञम् (१) अगिरः । तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् । कमु विदस्य सेनयाऽने- पाकचक्षसः । पणि गोपुं स्तरामहे । मा नौ देवानां विशः प्रस्रातीरिवोस्राः । कृशं न हासु- रनिंयाः । मा नः समस्य दूव्यः परिवेपसो महतिः । ऊर्मिन नावमा वंधीव । नमस्ते अग्न जोजसे गृणन्ति देव कृष्टयः। अमैः(२) अमित्रमर्दय । कुविसु नो गष्टियेऽनै संवे- पिंपो रयिम् । उस्कृदुरु णंस्कृधि । मा नौ अस्मिन्महाधने पर वीरभृयथा । संवर्ग सर रयिं जय । जन्यमस्मद्भिया इयमग्ने ।

·APAL LIBRARIE ... प्रपा०६अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (संवर्गेटिहौलमत्राभिधानम् ) सिषक्तु दुच्छुना । वी नो अम॑वच्छवः यस्यार्जुषन्नमस्विनः शमीमदुर्मखस्य वा । तं घेदग्निधाऽवति । परस्या अधि (३) संवतोऽ- वरा अश्या तर । यत्राहमस्मि तार अव । विद्मा हि ते पुरा वयम पितुर्यथाऽवसः । अर्धा ते सुम्नमीमहे । य उग्र ईव शर्यहा तिग्मशृङ्गो न वसंगः । अग्ने पुरौ रुरोजिथ । सर्खायः सं वः सम्यञ्चमिषर स्तोमै चाग्नये । वर्षिष्ठाय क्षितीनामू| नत्रे सहस्वते । स५ समिधूवसे वृषनग्ने विश्वान्यर्य आ । इडस्पदे समिध्यसे स नो वसुन्या भर । प्रजापते स वैद सोापूपणेमो देवी (४॥ ( यज्ञममधिं वृषन्नेकानविशतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥११॥ ( अथ द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः।) युक्ष्म । हि । देवहूतमानिति देव-हूर्तमान् । अश्वान् । अग्ने । रथीः । इव । नीति । होता । पूर्व्यः । सदः । उत । नः । देव । देवान् । अच्छं । ।

·२०६० -- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (सवर्गेष्टिहोत्रमन्त्राभिधानम् ) वोचः । विदुष्टर इति विदुः-तरः । श्रद । विश्वा । वायीं । कृधि । त्वम् । ह । यत् । यविष्ठय । सह- सः । सूनो । आहुतेत्या-हुत । ऋतावेत्यृत-वा । यज्ञियः । भुवः। अयम् । अग्निः । सहस्रिणः । वाजस्य । शतिनः। पतिः । मूर्धा । कविः । रयी- णाम् । तम् । नेमिम् । ऋभवः । यथा । एति । नमस्व । सहूतिभिरिति सहूति-भिः । नेदीयः । यज्ञम् (१) । अङ्गिरः । तस्मै । नूनम् । अभि- व इत्यभि-द्यवे । वाचा । विरूपेत वि-रूप । नित्यया । वृष्णे । चोदस्ख । सुष्टुतिमिति सु-स्तु- तिम् । कम् । उ । स्वित् । अस्य । सेनया । अग्नेः। अपांकचक्षस इत्यपाक-चक्षसः। पणिम् । गौषु । स्तरामहे । मा। नः । देवानाम् । विशः। प्रस्ना- तीरिति प्र-सातीः । इव । उस्राः । कृशम् । न । हासुः । अन्नियाः । मा । न । समस्य । दूयः । परिदेपस इति परि-द्वेपसः । अश्हतिः । उर्मिः । न । नार्वम् । एति । वधीद । नमः । ते । अग्ने । मोजसे । गृणन्ति । देव । कृष्टयः । अमः ( २ )। अमित्रम् । अर्दय । कुवित् । स्विति । नः । गविष्टय इति गो-इष्टये । अग्ने । संवेपिप इति सं-वेषिपः । ।

·प्रपा०६अनु० ११३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०६१ (संवर्गाष्टिहीनमाभिधानम् ) रमिम् । उस्कृदित्युरु-कृव । उरु । नः। कृधि । मा । नः । अस्मिन् । महाधन इति महा-धने । परेति । वर्षं । भारअदिति भार-भृत् । यथा । संवर्गमिति संवर्गम् । समिति । रयिम् । जय । अन्यम् । अस्मत् । भियै । इयम् । अग्ने । सिषक्तु । दुच्छुना । वर्धं । नः । अर्मवदित्यम-वत् । शवः । यस्य । अर्जुपद । नमस्विनः। शमीम् । अदुर्मख- स्येत्यदुः-मखस्य। वा । तम् । घ । इद । अग्निः । वृधा । अवति । परस्याः। अधीति (३) । संवत इति सं-वतः । अवरान् । अभि । एति । तर । यो । अहम् । अस्मि । तान् । अव । विन । हि। ते । पुरा । वयम् । अग्ने । पितुः । यथा । अवसः । अर्ध । ते । सुम्नम् । ईमहे । यः । उग्रः । इव । शर्यहेति शर्य-हा । तिग्मशृङ्ग इति तिग्म-शृङ्गः न । वसंगः । अग्ने । पुर। रुरोजिथ । सखायः । समिति । कः । सम्पञ्चम् । इपम् । स्तोमम् । च । अग्नयै । वर्षिष्ठाय । क्षितीनाम् । उर्जः। नत्रै । स- हस्वते । सश्समिति सं-सम् । इत् । युवसे । - पन् । अग्ने । विश्वानि । अर्यः । जा । इडः । पदे । समिति । इध्यसे । सः। नः । वमूनि । एति । भर। । ।

·२०६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-द्वितीयकाण्डे- ( संवर्गेष्टिहोत्रमन्त्रभिधानम् ) प्रजापत इति प्रजा-पते । सः । वेद । सोमापूपणेति सोमा-पूपणा । इमौ । देवौ (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।) दशमे शंयुवाकश्च पत्नीसंयाजकाः स्थिताः । या दर्शपूर्णमासाख्या सेटिरत्र समापिता ।। १ ।। अथैकादशे संवर्गेष्टिहोत्रमन्ना अभिधीयन्ते । ननु "सत्यं प्रपये" इत्यादिव एको हौत्रकाण्डः । “उभा वा मिन्द्रामी" इत्यादिरन्त्यानुवाकात्मकोऽपरः। सयोर्मध्ये ॥ युवा हि" इत्यनुवाको न समानातः । तत्कथमस्य हौत्रत्वम् समाख्ययेति वदामः । यथा तयोः काण्डयोर्याक्षिकानां समाख्यया हौत्रर तथाऽस्याप्यनुवाकस्येति द्रष्टव्यम् । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" अमर्य संवर्गाय पुरोडाशपटाकपालम् " इत्युक्तं (क्त्वा) “ युक्ष्वा हि देवहूतमानिति पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह नित्यया परिदधाति कुवित्सु नो गविष्टय इति याज्यानुवाक्ये यस्याजुपद्विमाहित इति संयाज्ये " इति । नित्यया आ जुहोत दुवस्पतेत्यनयेत्यर्थः। तत्र प्रथमायाः सामिधेन्याः पाठस्तु- युवा हि देवहूतमा५ अश्वार अग्ने रथीरिव नि होता पूर्व्यः सदः, इति । हेऽग्ने त्वं देवहूतमान्देवानामादाहतमान्देवान्योजय । हिशब्दः प्रसिद्ध चाची । मसिद्धेऽस्मिन्कर्मणीत्यर्थः । योजने दृष्टान्तः-स्थीरश्वानिवति । रय स्वामी ययाऽश्वान्योजयति तद्वत् । किं च त्वं पूर्व्यः पुरातनो होता होमोत्पा दको भूत्वा निपदोऽस्मिन्पागस्थाने निपीद ।। अथ द्वितीया- उत नो देव देवाश् अच्छा वोचो विदुष्टरः। अविश्वा वार्या कृधि ।, इति । 440N ·प्रपा०६अनु.११] कृष्णयजुर्वे यतैचिरीयसंहिता। २०६३. (सवर्गेष्टिहीममन्त्राभिधानम् ) अपि च हे देवाने त्वं विदुष्टरोऽतिशयेनास्मदभिप्राय विद्वान्देवान्प्रत्य- स्छाऽऽभिमुरुयेन गत्वा यजमानो हचिस्पत्तीति चोची माहि । विश्वा वार्या सर्वाणि वरणीयान्यस्पदभिपेतानि अकृषि श्रद्धेपानि विश्वसनीयानि यथा भवन्ति तथा कुरु॥ भध तृतीया- वह यद्यविष्ठय सहसः सूनवा- हुत । ऋतावा यज्ञियो भुवः।, इति । हे पविष्ठय युवतम हे सहसः सूनो वलस्य पुत्र मथनशक्त्योत्पनत्वावल- पुत्रत्वम् । हे आहुत देवानामाहाता, त्वं ह त्वमेव यद्यस्माहतावा सत्यवांस्त. स्मायझियो भुवो यज्ञसाधनो भव ।। अथ चतुर्थी- अयमग्निः सहस्रिणो वाजस्य शतिन- स्पतिः । मूर्धा कवी रयीणाम् ।, इति । भयोमध्यमानोऽमिः सहस्रसंख्याकस्य शनसंख्याकस्य च वाजस्यानस्य पतिरत एव मूर्धा शिरोवदुन्नतः कविर्विद्वानरयीणां धनानां दाता भवतु ।। अथ पञ्चमी- तं नेमिमृभवो यथाऽऽ नमस्व सहू- तिभिः । नेदीयो यज्ञमङ्किरः ।, इति । हेऽङ्गिरोगसौष्ठचयुक्ताग्ने समाना तिर्देवानामाहानं येपामृत्विजों से सह- तपस्तैः सतिभिर्युक्तस्त्वं तं यज्ञमस्माकं नेदीपः सामिपं प्रत्यानमस्वाऽऽनीय घशं कुरु । तत्र दृष्टान्त:-ऋभवो यथेति । यथा देवतक्षाणो रथचक्रस्य नैमिमानीय स्ववशत्वेन परिभ्राम्यमाणां कुर्वन्ति तद्वत् ।। अथ पट्टी- तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया। वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम्, । इति । हे विरूप विविधरूपयुक्तानेऽभिधवे सर्वतो धोतमानाय कृष्णे काम्पानां वयित्रे तस्मै यष्टन्याय देवाय नित्यया वैदिकमत्ररूपया वाचाऽस्माभिः क्रियमाणां सुष्टुतिं शोभनां स्तुति नूनं चोदेस्व सर्वथा मेरय तदने कथयेत्यर्थः।। १. घ. ह. च. "जो तादशोऽमे स । २ स. 'कस्तादृश त्व त । ३स. घ. 'दयस्व ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचिवमाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (संवर्गटिहोत्रमन्त्राभिधानम् । अथ सप्तमी- कमु बिदस्य सेनयाऽग्नेरपाकच- क्षसः । पणि गोषु स्तरामह।, इति । पाकोऽल्पः । चक्षो ज्ञानम् । अपाकं चक्षो यस्यासावपाकचक्षाः सर्वज्ञ इत्यर्थः । सर्वे जानतोऽस्याग्ने सेनया परिचारकजनेन सह गोपु गवादिद्रव्य- विपये कमु पणि स्तरामहे स्वित्कं नाम व्यवहारमाच्छादयामः । एतदीयं परिचारकजनं वञ्चयित्वा न कोऽपि व्यवहारोऽस्माभिः कर्तुं शक्यते । तस्मा. सर्वमपि व्यवहारमस्पानुग्रहेणैव कुर्म इत्यर्थः ।। अथाष्टमी- मा नो देवानां विशः प्रनातीरि- वोस्राः। कृशं न हासुरनियाः, इति । देवानां संवन्धिनो विशो वाणिज्यकारिण्यः प्रजा नोऽस्मान्या हासुनै परित्यक्तवत्यः । का इव, प्रस्नातीः प्रस्नुता उस्राः क्षीरादिमदानेन वासद्दे- सवोऽनिया इव । किमिव, कृशं नाल्पवयस्क वत्समिव । यथा क्षीरपूर्णस्तन. युक्ता गाव: शिशुं वत्सं न त्यजन्ति तद्वदित्यर्थः ।। अथ नवमी- मा नः समस्य दूव्यः परिवेषसो अ५- हतिः । ऊर्मिन नावमा वधीत् ।, इति । समस्यास्माभिः समानस्य दूढ्यो दुधियः परिद्वेपसः सर्वतो द्वेपं कुर्वतः वानोरंहतिरस्पासु कृतो द्रोहो नोऽस्माना समन्तामा चीत् । कां केत्र, नावे- मूमिर्न । यथा नद्या गच्छन्ती नावमिन नापति तद्वैरिकृतो द्रोहोऽस्मान्मा विनाशयतु । सर्वशब्दपर्यायो वाऽयं समशब्दः, सर्वस्य वैरिणो द्रोही मा विनाशयतु ॥ अथ दशमी- नमस्ते अग्न ओजसे गृणन्ति देव कृष्टयः । अमैरमित्रमर्दय ।, इति है देवामे कृष्टयो मनुप्यास्ते तवोनमे बलाय नमो गृणन्नि नमस्कारवा एच."मस्य ।

·- प्रपा०६अनु०११ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०६५ (संवर्गेष्टिहीनमन्त्राभिधानम् ) चिनं शब्दं प्रयुञ्जते यजमानादयस्त्वदीयं बलं नमस्कुर्वन्तीत्यर्थः । अतस्त्वम- मित्रमस्माकमपकारिणमर्दय मारय, अमै रोगादिभिः ।। एवं दश सामिधेनीरुक्त्वा पुरोनुवाक्यामाह- कुवित्सु नो गविष्टयेऽने संवेषिषो रयिम् । उस्कृदुरु णस्कृधि ।, इति । हेऽग्ने त्वं नोऽस्माकं रयिं धनं कुविद्धाहुल्यं यथा भवति तथा मुटु संवे. पिपः सम्पान्पाप्तिमकरो। किमर्थ, गविष्टये गोभिः सहितेप्टिविष्टिस्तद- र्थमुरुकृत्मभूतकारी त्वं नोऽस्माकं कर्मफलमुरु कृधि मभूतं कुरु ॥ अथ याज्या- मा नो अस्मिन्महाधने परा वरि- भृद्यथा । संवर्ग५ सय रयिं जय ।, इति । नोऽस्मभ्यं त्वया दचेऽस्मिन्महाधने मा परावर्पराभवकारणं वर्जनं विना- शनं मा कुरु । तत्र दृष्टान्त:-भारभृययेति । लोके यया भारवाही पलीव- दिव्यादिकं न नाशयति तद्वत् । किं च, संवर्ग संदृज्य *संदृश्य देये धनराशौ पुनः पुनः समानीय रयिं [संजय प्रभूतं धनं सम्यक्प्रापय ।। तत्रैव विकल्पितां याज्यामाह--- अन्यमस्मद्भिया इयमने सिषक्तु दुच्छना। वर्धा नो अमवच्छवः ।, इति । हेऽम इयं दुच्छुना रोगरूपा दारिद्यरूपाऽनेकरूपा वा पीडाऽस्मदन्यमस्म- तो व्यतिरिक्तं वैरिणं संबध्नातु । किमर्थ, भियै भीत्यर्थम् । यथा पीडया वैरी भीतः पलायते तथा पीडां मामोतु । नोऽस्माकं शवो वर्ष वलं वर्धय । किंत(च)द, अभवत् । यश्च(था) चैरिणाममो रोगो वधि()त तद्वत् ।। अथ स्विष्टकृत्पुरोनुवाक्या- यस्याजुपन्नमस्विनः शमीमदुमखस्य वा । तं घेदनिधाऽवति ।। इति । दुष्टोऽङ्गविकलो मखो यज्ञो दुखः । न विद्यते दुर्मखो यस्य यजमानस्य सोऽयमदुर्मखः, सम्यगनुष्ठितयज्ञ इत्यर्थः, तस्य, नमस्विनो भक्त्या नमस्कु- वत्तो यस्य यजमानस्य शमी सुखकरीमाहुतिमजुपदमिरसेवत । अदुखस्य * संदृश्येला संज्येति एकस्मिन्पुस्तके पाठ इत्ति रा. पुस्तके टिप्पण्याम् ।

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभार्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (सवर्गेटिहोत्रमन्त्राभिधानम् ) सम्यगनुष्ठायिनो वा यस्य यजमानस्य शमीमजुपत्तं घेत्तमेवोभयं नमस्कुर्वन्तं सम्यगनुतिष्ठन्तं वाऽयमग्निधा धनादिवर्धनेनापति रक्षति ॥ तत्रैव विकल्पितां पुरोनुवाक्यामाह- परस्या अधि संवतोऽवरा अभ्या तर । यत्राहमस्मि तार अव ।, इति । सम्यग्वनुते भजते यस्यां सा क्रिया संवत, परस्याः संवतोऽधि उत्क. शाया अस्या इप्टेरधिष्ठानमवरानिकृष्टानप्यस्मानभ्यातराऽऽभिमुख्येनाऽऽगत्य दुःखानि नाशय । येपु वन्धुप्वहमस्मि तान्वन्धूनप्यच रक्ष ॥ अथ स्विष्टकृतो याज्यामाह- विद्मा हि ते पुरा वयमग्ने पितुर्यथाऽ- वसः । अधा ते सुम्नमीमहे ।, इति । हेऽने यस्मात्पुरा वयं ते तवावसो रक्षणं विद्म ज्ञातवन्तः । कस्येव, पितु. यथा । लोके पुरा यथा पितुः पालनं जानन्ति तद्वत् । अध तस्मात्कारणात्ते सुम्नमीमहे त्वया संपादितं सुखं मामुमः ॥ अधात्र तिस ऋच उपहोमार्थाः । तत्रेयं प्रथमा- य उग्र इव शर्यहा तिग्मशृङ्गो न व- सगः । अग्ने पुरो रुरोजिथ ], इति । हेऽग्ने यस्त्वमुग्र इव रो राजेव शर्यहा शर्याणां हिंसकानां हन्ता, तिग्म- शृगो न तीक्ष्णशृङ्गो मृग इव, वंसगो वंसानि वनानि गच्छतीति वंसगा दावाग्निरूपो भूत्वा वनेषु तिष्ठतीत्यर्थः । तादृशस्त्वं पुरो रोजिथ शपूर्णा पुरागि तजितवानसि ।। अथ द्वितीया- सखायः सं वः सम्यञ्चमिप५ स्तोमं चाग्नये । वर्पिष्ठाय क्षितीनामू| नप्त्रे सहस्वते ।, इति । हे सखायः परस्परसख्ययुक्ता ऋविग्यजमाना वो युप्माकं सम्यनमिष समीचीनमप्यभीष्टार्थ( र्थमग्निः ) संपादयन्तु(त) | समित्युपसर्गस्यापेक्षितः शेपोऽध्याहृतः । यूयं चामये स्तोमं स्तोत्रं संपादयन्तु(त) । कीदृशायामये, क. घ. ८ च अथ । २ख च. "णि भाज'। .

·यः प्रपा०६अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। २०६७ (संग टिहीप्रमन्त्राभिधानम् । क्षितीनां निवासहेतूनां मध्ये वर्षिष्ठाय वृद्धतमाय, उजों नजे बलस्थ न पात- पित्रे विनाशनमकुर्वते, सहस्वते स्वयमतिशयेन बलवते ।। अथ तृतीया- सश्समिावसे पन्नग्ने विश्वान्यर्य आ । इड- स्पदे समिध्यसे स नो वसून्या भर ।। इति । हे कृपन्कामानां वर्षकाने विश्वानि सर्वाणि फलानि संसमिसंपाद्यैव युवसे यजमानेन मिश्रयसि । अर्य आ ईश्वरस्त्वमागत्येडस्पदे पृथिवीरूपाया वेद्याः स्थाने समिध्यसे सम्यग्ज्वाल्यसे । स तादृशो महानुभावो नोऽस्मभ्यं वसूनि धनानि संभर सम्यगाहृत्य प्रयच्छ ।। यः पनाकामः स्यात्तस्मा एतं प्राजापत्यं गार्मुतं चरुं निर्वपेत् पशुकामः स्यात्तस्मा एत५ सोमापौणं गार्मुतं घबै निर्वपेत् " इत्यनयोर्याज्या- नुवाक्यामतीकानि दर्शयति- प्रजापते स वेद सोमापूपणेमौ देवौ।, इति ॥ "प्रजापते न त्वदेतान्यन्यः" इति मजार्थस्य हविपः पुरोनुवाक्या । सा च "सोमस्य विपिरसि" इत्यनुवाके व्याख्याता । “स वेद पुत्रः पितरम्' इत्येपा याया। सा च " हिरण्यगर्भ आपो ह यत्" इत्यस्मिन्ननुवाके व्याख्याता । पपर्धस्य इविपः " सोमापूपणा जनना " इति पुरोनुवाक्या ।“ इमो देवी जायमानौ" इति याज्या । एतदुभयम् “ अनाविष्णू महि " इत्यस्मिन्ननुवाके व्याख्यातम् ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- "संवर्गेष्टौ सामिधेन्यो दश तिस्रस्तु याज्यकाः । संयाज्यास्तिस्र उदिता उपहोमात्रयो मताः ॥ १ ॥ प्रजासवे द्वयं योज्यं गार्मुते प्रथमे भवेद । सोमेमो तद्वितीये स्तस्त्र (ऽन त्र) योविंशतिरीरिताः॥२॥"इति । अत्र मीमांसा। तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- घेदत्रयोक्तधर्माणामृत्विग्भिः संगतिसिमिः। अनियत्या नियत्या वा नियति निरूपणात् ।। हौत्रकादिसमाख्यानं नियतेर्गमकं स्वतः। निर्वाध चान्यवत्तच तेनात्र विनियोजकम् ॥ S ·२०६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (पितृयज्ञहविहस्यमन्त्राभिधानम् ) याज्यापुरोनुवाक्यापाठादयो धर्मा ऋग्वेदे मोक्ताः । दोहननिर्वापादयो यजुर्वेदे । आज्यस्तोत्रपृष्ठस्तोत्रादयः सामवेदे । एतस्यैते धर्मा इति नियामकस्प दुनिरूपत्वायेन केनाप्यत्विजा यः कोऽपि धर्म इच्छया संगच्छत इति चेन्मै- वम् । हौत्रमाध्वर्यवमौद्गात्रमिति समाख्यानेन नियतिर्बोध्यते । न च समा. ख्यानस्य बाधकं किंचित्पश्यामः । तस्मादवोधकत्ववाधितत्वयोरमामाण्यका- रणयोरभावाच्छ्रतिलिङ्गादिपञ्चकवत्ममाणेन समाख्यानेन धर्मा व्यवस्थाप्यन्ते। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११॥ (अथ द्वितीयाष्टके पष्टप्रपाठके द्वादशोऽनुवाक.1) उशन्तस्त्वा हवामह उशन्तः समिधीमहि । उशनुशत आ वह पितॄन्हविषे अति॑वे । स्वर सौम प्रचिकितो मनीषा व रजिष्ठमर्नु नेषि पाम् । तव प्रीती पितरौ न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीराः । त्वया हि नः पितरः सोम पूर्व कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । वन्वन्नातः परिधीरपोर्ण वीरेभिरश्वर्मघा भव ( १ ) नः । त्वर सौम पितृभिः संविदा- नोऽनु द्यावापृथिवी आ तंतन्थ । तस्मै त इन्दो हविपा विधेम क्य५ स्याम पतयो रयी- णाम् । अग्निप्वात्ताः पितर एह गच्छत सदः- सदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवीपि प्रय- तानि वहिप्यों रयि सर्ववीरं दधातन । - ·२०६९ ते प्रपा०६अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पित्यशविहींत्रमन्त्राभिधानम् ) वहिपदः पितर ऊर्यागिमा वो हव्या चकमा जुषध्वम् । त आ गतासा शर्तमेनाथास्म- भ्यम् (२) शं योररपो देधात । आऽहं • पितॄन्सुविदवा अवित्सि नातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिपदो ये स्वधयां सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहाऽऽगमिष्ठाः । उपहूताः पितर सोम्यासौ बर्हिष्यैषु निधिए प्रियेषु । त आ गंमन्तु तं इह श्रुवन्त्वधि ब्रुवन्तु अवन्त्वस्मान् । उदीरतामवर उत्परांस उन्म- ध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुंम् ( ३ य ईयुका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवैषु । इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वीसो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वो नूनर सुदृजनासु विक्षु । अधा यथा नः पितरः परासः प्रनासो जग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरपं व्रन् । यद॑ग्ने ( ४ ) कव्यवाहन पितॄन्यक्ष्मृताधः । म च हव्यानि वक्ष्यसि देवेभ्यश्च पितृभ्य आ । स्वमग्न ईडितो जात- वेदोऽवाढव्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः

·२०७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [रद्वितीयकाण्डे-
(पितृयज्ञहविहींप्रमत्राभिधानम् )
पितृभ्यः स्वधया ते अक्षनद्धि त्वं देव प्रयता
हवीपि । मातली कव्यैर्यमो अङ्गिरोभिबृह-
स्पतिवभिर्वाधानः । याचं देवा वार्य
च देवान्त्स्वाहाऽन्ये स्वधयाऽन्ये मंदन्ति (५).
इमं यम प्रस्तरमा हि सीदाङ्गिरोभिः पितृभिः
संविदानः । आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वह-
न्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व । अङ्गिरोभिरा
गहि यज्ञियमियम वैरूपैरिहं मादयस्व । विव-
स्वन्त५ हुवे यः पिता तेऽस्मिन्यज्ञे बर्हिष्या
निषद्य । अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अर्थ-
र्वाणो भृगवः सोम्यासः। तेषां वय सुमती
यज्ञियानामर्पि भद्रे सौमनसे स्याम (६)॥
(भवात्मभ्यममुं यदने मदन्ति सौमनप्त एक च ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके
पष्टप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥ १२ ॥
समिधश्वर्धापी मनापति राज्य देवस्य स्फ्यं ब्रह्मवादिनोऽनिमेखयो
मर्नु पृथिव्याः पशवोऽग्नीधे देवा वै युवौशन्तस्त्वा द्वादश ॥ १२ ॥
समियो याज्यां तस्मान्नाभा५ हितमन्वित्साह प्रजा वा उत्तरा
आहेत्यहि युक्ष्व सप्ततिः ॥ ७० ॥
हरिः ॐ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके
पष्ठः प्रपाठकः ॥६॥

·२०७१ प्रपा०६अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पित्यशहविहस्त्रमाभिधानम् ) (अथ द्वितीयाप्टके पष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) - उशन्तः । खा। हवामहे । उशन्तः । समिति । इधीमहि । उशन् । उशतः । एति । वह । पितृन् । हविषै । अत्तवे । त्वम् । सोम । प्रचिकित इति प्र- चिकितः । मनीषा । त्वम् । रजिष्ठम् । अन्विति । नेपि । पन्थाम् । तव । प्रणीतीति प्र-नीती । पितरः । नः । इन्दो इति । देवेषु । रत्नम् । अभ- जन्त । धीराः । त्वया । हि । नः । पितरः । सोम । पूर्व । कर्माणि । चक्रुः । पवमान । धीराः । वन्वन् । जातः । परिधीनिति परि-धीन् । अपेति । ऊर्यु । वीरेभिः । अश्वैः । मघवेति मघ–वा । भव (१)। नः । त्वम् । सोम् । पितृभिरिति पितृ-भिः । संवि- दान इति संविदानः । अन्विति । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । एति । ततन्थ । तस्मै । ते । इन्दो इति । हविषा । विधेम । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् । अग्निप्वात्ता इत्यग्नि-स्वात्ताः। पितरः । एति । इह । गच्छत । सदासद् इति सदः-सदः । सदत । सुप्रणीतय इति सु-प्रणीतयः। अत्त । हवीशषि । प्रर्यतानीति प्र-यतानि । बर्हि- पि । अर्थ । रयिम् । सर्ववीरमिति सर्व-वीरम् । - ·२०७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-रद्वितीयकाण्डे-- (पितृयशइविहीनमन्त्राभिधानम् ) दधातन । बर्हिपद् इति बहिः-सदः । पितरः । ऊती । अर्वा । इमा । वः । हव्या । चक्रम । जुष- ध्वम् । ते । एति । गत । अवसा । शंतमेनेति शं- तमेन । अर्थ । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् ( २ )। शम् । योः । अरपः । दधात । एति । अहम् । पितॄन् । सुविवानिति सु-विवान् । अविसि । नपातम् । च । विक्रमणमिति वि-क्रमणम् । च । विष्णोः । वर्हिपद् इति वर्हि-सर्दः । ये । स्वधयेति स्व-धयो । सुतस्य । भजन्त । पित्वः । ते । इह । आगमिष्ठा इत्या-गमिष्ठाः। उपहूता इत्युपं-हूताः। पितरः । सोम्यासः । वर्हिष्यपु । निधिप्विति नि- धिए । प्रियेपुं । ते । एति । गमन्तु । ते । इह । श्रुवन्तु । अधीति । ब्रुवन्तु । ते । अवन्तु । अस्मान । उदिति । ईरताम् । अवरे । उदिति । परांसः । उदि- ति । मध्यमाः। पितरः । सोम्यासः । असुंम् । ( ३ ) । ये । ईयुः । अबकाः । ऋतज्ञा इत्यृत- ज्ञाः। ते । नः । अवन्तु । पितरः । हवैषु । इदम् । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । नमः । अस्तु । अद्य । ये । पूर्वीसः । ये । उपरासः । ईयुः । ये । पार्थिवे । रजसि । एति । निर्पत्ता इति नि-मत्ताः । ये। वा। । ।

·- भा०१भनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पितृयशहविहीत्रमवाभिधानम् ), नूनम् । सुजनास्विति सु-वृजनासु । विक्षु । अर्थ। या । नः । पितरः । परांसः। प्रत्नासः । अग्ने । ऋतम् । आशुपाणाः । शुचि । इत् । अयन् । दी- धितिम् । उक्थशास इत्युक्थ-शासः । शाम । भिन्दन्तः । अरुणीः । अपेति । वन् । यत् । अग्ने । (४) । कव्यवाहनेति कव्य-वाहन । पितॄन् । यक्षि । ऋताध इत्यूत -वृधः । प्रेति । च । हव्या. नि । वक्ष्यसि । देवेभ्यः । च । पितृभ्य इति पितृ- भ्यः । आ । त्वम् । अग्ने । ईडितः । जातवेद इति जात-वेदः । अवाट् । हव्यानि । सुरभीणि । कृत्वा। प्रेति । अदाः । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । स्वध- येति स्व-धयां । ते । अक्षन् । अद्धि । त्वम् । देव । प्रयतेति प्र-यता । हवीपि । मातली । कव्यैः । यमः । अङ्गिरोभिरित्यङ्गिरः-भिः । बृहस्प- तिः । ऋक्तभिरित्यक्वं-भिः। वाधानः । यान् । च । देवाः । वावृधः । ये । च । देवान् । स्वाहा । अन्ये । स्वधयेति स्व-धयां । अन्ये । मदन्ति । (५) । इमम् । यम । प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । एति । हि । सीदं । अङ्गिरोभिरित्यद्भिरः-भिः । पितृभिरिति पितृ-भिः । संविदान इति सं-वि- ·२०७४ । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- रिद्वितीयकाण्डे-~ (पितृयज्ञहविहीत्रमन्त्राभिधानम् ) दानः । एति । त्वा । मन्त्रां । कविशस्ता इति क- वि-शस्ताः । वहन्तु । एना । राजन् । हविर्षा । मादयस्व । अङ्गिरोभिरित्यरिः-भिः । एति । गहि। यज्ञियेभिः । यमं । वरूपैः । इह । मादयस्व । विव- वन्तम् । हुवे । यः । पिता । ते । अस्मिन् । यज्ञे। वहिपि । एति । निपयेति नि-सी । अङ्गिरसः । नः । पितरः । नवग्याः । अर्थाणः । भृगवः । सो. म्यासः । तेषाम् । वयम् । सुमताविति सु-मतौ । यज्ञियांनाम् । अपीत । भद्रे । सौमनसे । स्या- म (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीयाष्टके पष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥ १२॥ । हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे द्वितीया- टके पष्टः प्रपाठकः ॥६॥ ( अथ द्वितीयकाण्डे पष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) एकादशे तु कथितं संवर्गेष्ट्यादि हौत्रकम् । द्वादशे पितृयज्ञस्य हरिपां हौत्रमुच्यते ॥ १ ॥ कल्प:-" एकां सामिधेनी निरन्वादोशन्तस्त्वा हवामह इत्येताम्" इति। पाठस्तु- उशन्तस्त्वा हवामह उशन्तः समिधीमहि । - ·- प्रपा०६अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०७२ (पितृयशहविहींप्रमाभिधानम् ) उशनुशत आ वह पितृन्हविषे अत्तवे।, इति । हेऽग्ने वयमुशन्तः पितॄन्कामयमानास्त्वामाहयामः । पुनरपि पितृनुशन्तस्त्वा समिधीमहि । त्वमपि कामयमानः कामयमानस्य यजमानस्य पितृनावहै । किमर्थम्, इविपेऽत्तवे हविर्भोक्तुम् ।। कल्प:-"द्वे पुरोनुवाक्ये अन्वाइर्चमुक्त्वा प्रणीत्यपरामुफ्त्वा मणौति स्वर सोम मचिकित इत्येता आम्नाता भवन्त्येका याज्या" इति । तत्र पथमां पुरोनुवाक्यामाह- व सोम प्रचिकितो मनीषा व रजिष्ठ- मनु नेषि पन्थाम् । तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीराः। , इति । हे सोम त्वं मनीपा मनीपया त्वदीयया बुद्ध्या प्रचिकितः प्रकर्पण शातः । किंच, वं रजिष्ठं ये(४)मनोदकसंपूर्त्या रञ्जकं मार्गमनुनेपि अनुक्तमेव प्रापयसि । हे इन्दो तब प्रणीती प्रणीत्या परिचरणेन नोऽस्माकं पितरो देवेषु मध्ये स्थित्वा धीराः सन्तो रत्नं रमणीयं हविरभजन्त ।। द्वितीय पुरोनुवाक्पामाइ- खया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रः पवमान धीराः । वन्धनवातः परि- धीरपोर्ण वीरेभिरश्वैर्मघवा भवानः, इति । हे पवमान शोधक सोम हि यस्मानोऽस्माकं पूर्वे पितरस्त्वयाऽनुगृहीताः कर्माणि चका, परिस्मरन्तो जन्मानि धीरास्तिष्ठन्ति [च] [तस्माद ] त्वम- प्यवातो वायुमनपेक्ष्य ज्वलनेनास्मदीयहविर्वन्वन्संभक्षयन्परिधीपरिधिवत्स- चतोऽवस्थितान्मतिबन्धकानपोणु निराकुरु । कैः साधनैः, वीरेभियुद्धकुश- लैरवैः। तथा नोऽस्मदर्य मघवा धनवान्भव ॥ अथ याज्यामाह- व सोम पितृभिः संविदानोऽनु द्यावाष्टथिवी या ततन्थ । तस्मै त इन्दो हविषा वि- .स. वाभ्यमा। २ स. च. 'ह बद। कि।३स. च. यमलोक । ४ क. घ. इ. च. 'रजन्मा।

·२०७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- रिद्वितीयकाण्डे- (पितृयज्ञहविहीनमत्राभिधानम् ) धेम क्य५ स्याम पतयो रयीणाम् ।, इति । है सोम त्वं पितृभिः संविदानः संविदं प्राप्तोऽनुक्रमेण द्यावापृथिवी आत- तन्याऽऽतते व्याप्ते कृतवानसि । हे इन्दो हे सोम तस्मै ते ताशाय तुभ्यं हविषा विधेम परिचरेम । त्वत्प्रसादाद्वयं धनानां पतयः स्याम । इत्थं " सोमाय पितृमते पुरोडाशर पटकपालम्" इत्यस्यानुवाक्याद्वयं याज्या चेति मनत्रयमुक्तम् । अथ " पितृभ्योऽग्निप्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम् " इत्येतस्य प्रथमा पुरोनुवाक्योच्यते । यद्यपि पाठक्रमेण कृतीपमिदं. हविस्तथाऽपि लिङ्गस्य बलवत्वात्तत्र विनियोगो द्रष्टव्यः॥ पाठस्तु- अग्निप्वात्ताः पितर एह गच्छत सदासदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवीषि प्रयता- नि बर्हिप्यथा रयि सर्ववीरं दधातन ।, इति । अत्र ये वा अयज्वानो गृहमेधिनस्ते पितरोऽग्निष्वात्ता इति श्रुतत्वाधाग मकृत्वैव प्रेत्य पितृलोकें गता अग्निप्वात्ताः शोभना प्रणीतिरस्मत्कृवा परि- चर्या येषां ते सुमणीतयस्तथाविधा हे पितर इह कर्मण्यागच्छत । सदासद- स्तत्तदात्मीयं स्थानं सदत प्रामुत । अस्मिन्यर्हिषि यज्ञे प्रयतानि प्रयत्नेन संपादितानि हवापि अत्त भक्षयत । अथानन्तरं रयिं सर्वेषु वैदिककर्मसु वीरः कुशलो यः पुत्रस्तादृशं पुत्रं च दधातन संपादयत ।। अथ द्वितीया पुरोनुवाक्या याज्या चेत्यभयमानात, तच ये अग्निप्वात्ता इत्यादिकं काफिल्यां सौत्रामण्यामानातमतस्तत्रैव व्याख्यास्यते । अप पितृभ्यो वहिपन्यो पाना इत्यस्य मयमा पुरोनुवाफ्यामाह- बर्हिपदः पितर ऊत्यर्वागिमा वो हव्या चकमा जुपध्वम् । त आ गतासा शंत- मेनाथास्मभ्यः शं योररपो दधात ।, इति । वहिपि यज्ञे सीदन्तीति वर्दिपदः । अत्रापि ये वे यज्वानस्ते पितरो चर्हिपद इत्यक्तत्त्वायागं कृत्वा प्रेत्य पितृलोकं माता वहिंपदः । तादृशा है पितरो गर्वाचीनानामस्माकमूती रक्षा भवद्भिः कर्तव्येति चेपः । वो युप्म- दयिमा हव्या एतानि वीपि चकमातस्तानि जुपध्वमितिम् । ते) हविर्जष्ट- - ·प्रपा०६अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीपतैत्तिरीयसंहिता । २०७७ (पितृयज्ञहविहीप्रमन्त्राभिधानम् ) वन्तो यूयमवसा रक्षणेन शंतमेन सुखतमेनास्मानागत तनिमित्तमागच्छते. त्यर्थः । अथास्मभ्यं प्रथममन्ते च शं सुख दुःखवियोगं चारपः पापराहित्य चदधात दत्त ॥ अय तत्रैव द्वितीया पुरोनुवाक्या- आऽहं पितॄन्सुविदवा अविसि न- पातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हि- पदो ये स्वधया सुतस्य अजन्त पित्वस्त इहाऽऽगमिष्ठाः ।, इति। अहं यजमानः सुविदत्रान्मदीयां भक्ति सुष्टु जानतः पितॄनपि आवित्स्या- भिमुख्येन लब्धवानस्मि । विष्णोर्व्यापिनोऽस्य यज्ञस्य नपातं विनाशाभावं विक्रमणं विशेषेण प्रवृत्तिं च लब्धवानस्मि । ये पितरो वर्हिपदस्त इहात्र -कणि आगमिष्ठा अतिशयेनाऽऽगताः । आदरपूर्वकमागत्य पित्वः मीति भजन्त मामुवन्तु । केन साधनेन, सुतस्य स्वधया सोमसमस्य हविपः स्वादुत्वेन ॥ अथ तत्रैव याज्यामाह- उपहूताः पितरः सोम्यासो वर्हि प्येषु नि- धिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह श्रु- वन्त्वधि ब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् । , इति । सोम्यासः सोम्या अस्मदनुग्रहपराः पितरो वहिंप्येषु यागाहेपु तृप्तिक- रेपु निधिसदृशेषु हविःपु निमित्तभूतेषु सत्सूपडूता अस्माभिराहूतास्ते पितर आगमन्त्वागच्छन्तु । आगत्य चेहास्मिन्कर्मण्यस्माभिः प्रयुक्ताः स्तुती: शुवन्तु । श्रुत्वा चाधिवन्तु साधुरयं यजमान इत्यादरेण कथयन्तु । तत ईशाः पितरोऽस्मानवन्तु ॥ अत्रैवोपहोमास्तिस्र ऋचस्तासु प्रथमामाह- उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । जसुं य ईयुरसका ऋत- ज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु।, इति । - १ क, घ. इ. च. स्म-प्राप्यमन्ते । + ·२०७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [२द्वितीयकाण्डे- (पितृयज्ञहविहीवमन्त्राभिधानम् ) त्रिविधाः पितर उत्तमा मध्यमा अधमाश्यति । यथाविध श्रोतं कर्मानुष्ठाय पितृत्वं प्रासा उत्तमाः। स्मातकर्ममात्रपरा मध्यमाः । तत्रापि केचित्संस्कारैर्वि- कला अधमाः। एतदेवाभिमेत्य ये अग्निदग्धा येऽनग्निदग्धा इत्यादिर्मन आम्नातः । तेष्ववरे निकृष्टा उदीरतामुत्तमं हविः प्रामुवन्तु । परास उत्तमाः पितर उदीरताम् । मध्यमाः पितरथोदीरताम् । ते सर्वेऽप्यस्मिन्विषये सोम्यासः सोम्या अनुग्रहपराः सन्तु । ये पितरोऽका कवदरण्यश्ववदस्मासु हिंसा. मकुर्वन्त ऋतज्ञा अस्मदनुष्ठितं यज्ञं जानन्तोऽसुमस्मत्माणमीयू रसितुं भासास्ते पितरो हवेषु अस्मदीयाहानेपु नोऽस्मानवन्तु ।। अथ द्वितीया- इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नून५ सुजनासु विक्षु ।, इति । पूर्वासो यजमानोत्पत्तेः पूर्वमुत्पन्ना ज्येष्ठभ्रातृपितृपितामहादयो य ईयुः पितृलोकं प्राप्ताः । ये चान्य उपरासो यजमानजननादुपर्युत्पन्नाः कनिष्ठ- भ्रातृस्वपुत्रादय ईयुः पितृलोकं प्राप्ताः । येऽप्यन्ये .पार्थिवे पृथिवीसंबन्धिनि रजसि रजोगुणकार्येऽस्मिन्कर्मण्यानीता हविः स्वीकर्तुमागत्योपविष्टाः । ये वा ये चान्ये वन्धुवर्गरूपाः पितरो वहुवन्धुरूपासु विक्षु प्रजास्वनिपत्ताः श्राद्धा. दिस्वीकारायाऽऽगत्योपविष्टाः । कीदृशीपु विक्षु, सुजनासु सृज्यते परित्य. ज्यते दारिद्यमनेनेति सृजनं धनं शोभनं सृजनं यासां ताः सुजनास्तादृशीपु धनसमृद्ध्या श्राद्धादिकर्मपरास्वित्यर्थः । तेभ्यः सर्वेभ्य उक्तेभ्यः पितृभ्योऽ. चास्मिन्कर्मणीदं नमोऽस्त्वयमाहुतिपदानपूर्वको नमस्कारो भवतु ।। अथ तृतीया- अधा यथा नः पितरः परासः प्रनासो अग्न ऋतमाशुपाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप ब्रन् । , इति । हेऽमेधाधस्तादतीते काले नोऽस्माकं पितर मतमाशुपाणा यज्ञमनुवाना: शुचीच्छदमेव स्थानं यथा येन प्रकारेणायन्माप्तवन्तो दीधित्ति दीप्यमानां पितृरूपां देवतामुग्यशासः शवः शंसन्तो वयमपि तथैवोचमेव स्थान प्राप्ताः - + ११.घ.. च. 'या विवि रा. 'दिमत्र मानाना. तऽप्य'।

·प्रपा०६अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०७९ (पितृयज्ञविहीत्रमन्त्राभिधानम्) स्म इति । कीदृशाः पितरः, परासोऽस्मत्त उत्कृष्टाः पितृपितामहादया मत्नास: पुरातनाः पित्रादिभ्योऽपि पूर्वभाविनः । किंच, क्षाम क्षयहेतुं स्वकीयं क्षुदु- पद्रव भिन्दन्तोऽन्नेन हविषा नाशयन्तोऽरुणीस्तेजोरूपा देवतास्ताः पाप्या- पत्रफलमतिवन्धकं पापमपाकृण्वन् । अस्मिन्निह(न्हि) पितृयज्ञकर्मणि शाखान्तरेऽन्यदपि हवियं विहितं तदमये कन्यवाइनायक यमायाङ्गिरस्वते पितृमते द्वितीयमिति । अत एव सूत्रकार आह--" अधकेपां सोमाय पितृमत आज्यं पितृभ्यो वहिपयः पदपालं पितृभ्योऽमिष्वात्तेभ्यो धाना अग्नये कव्यवाहनाय यमाय वा मन्थं यमाया- शिरस्वते पितृमते " इति । तत्र कन्यवाहनस्य प्रथमां पुरोनुवाक्यामाद- यदग्ने कव्यवाहन पितॄन्यक्ष्यतावृधः । प्रच हव्यानि वक्ष्यसि देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ।, इति । कव्यं वहतीति कव्यवाहनः पितृभ्योऽमिः । अत एवान्यत्र श्रुतम्- "भयो वा अमयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितॄणार सहरक्षा असु. राणाम्" इति । कन्यस्यास्प हविपो वाहक हेऽग्ने यद्यस्मात्कारणाहतायो यशवर्धकान्पितन्यक्षि यजसि तस्मादेव कारणाचं देवेभ्यः पितृभ्यश्च हव्यानि मावक्ष्यसि पुनः पुनः प्रकर्पतः परमपि हविर्वहनं करिष्यसि ॥ द्वितीयां पुरोनुवाक्यामाह- स्वमग्न ईडितो जातवेदोऽवाड्ढव्यानि सुर- भीणि कृत्वा । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षनद्वि त्वं देव प्रयता हवीशप I, इति । जात सर्व जगद्वेदेति जातवेदास्तथाविध हेऽने त्वमीडितो यजमानेन स्तुतः संस्तदीयानि हव्यानि सुरभीणि सुगन्धीनि कृत्वाऽवाहनं कृतवानसि । कृत्वा च पितृभ्यः पादाः। ते च पितरः स्वधया स्वधाकारेण प्रत्तं हव्यमक्ष. बदन्तु । हे देव त्यमपि प्रयता प्रयत्नसंपादितानि हवींप्यद्धि भक्षय ॥ - अथ याज्या- - भातली कव्यैर्यमो अङ्गिरोभिबृहस्पतिव्रक्व- भिर्वाधानः । याश्च देवा वाधुर्ये च देवान्त्स्वाहाऽन्ये स्वधयाऽन्ये मदन्ति ।, इति । मातलिरिन्द्रस्य सूतस्तद्वानिन्द्रो मातली ।' स च कव्यैः कन्यभाभि ·२०८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- रिद्वितीयकाण्डे- (पितृयज्ञहविहोत्रमन्त्राभिधानम् ) पितृभिः सह चाधानो वर्धमानो भवति । यमचाङ्गिरोभिः पितृविशेषः सह वर्धमानो भवति । बृहस्पतिश्च ऋकभित्र प्रतिपाद्यैः पितृविशेषैः सह वर्धमानो भवति । तत्र देवा यान्कम्पभागादीन्पितन्वाधुर्वर्धयन्ति । ये च कव्यभा. गादयः पितर इन्द्रादीन्देवान्वर्धयन्ति, तेषां मध्य इन्द्रादयः स्वाहा मदन्ति स्वाहाकारेण तृप्यन्ति । अन्ये पितरः स्वधया स्वधाकारेण तृप्यन्ति ।। अथाङ्गिरस्वतो यमस्य प्रथमा पुरोनुवाक्यामाह- इमं यम प्रस्तरमा हि सदाङ्गिरोभिः पितृभिः संविदानः । आ खा मन्त्राः कवि- शस्ता वहन्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व ।, इति । हे यमागिरोभिरेतनामकः पितृभिः संविदान ऐकमत्यं प्राप्त इमं मस्तरं मस्तीर्ण यज्ञविशेपमासीदाऽऽगत्योपविश । हि यस्मादुपविशसि तस्मात्कवि- शस्ता विद्वद्भित्विग्भिः प्रयुक्ता मन्त्रास्त्वामावहन्तु । हे राजन्नेनाऽनेन हविषा तुष्टो मादयस्व यजमान हर्पयस्व ॥ अथ द्वितीया पुरोनुवाक्यामाह- अङ्गिरोभिरा गहि यज्ञियेभिर्यम वैरूपै- रिह मादयस्व । विवस्वन्तर हुवे यः पिता तेऽस्मिन्यज्ञे बर्हिप्या निपद्य । , इति । हे यम वैरूपविविधरूपयुक्तरूपसामप्रियैर्वा यज्ञियेभिर्यज्ञयोग्यरगिरोभिः सहाऽऽगहि आगच्छ । आगत्य चेह मादयस्व यजमान हर्षय । यस्ते तब पिता विवस्वानस्ति तं विवस्वन्तमस्मिन्यसे हुव आदयामि । स च वहिप्यस्मिन्पज्ञ आनिपद्याऽऽगत्योपविश्य यजमान हर्पयतु ।। अथ यायामाह-- अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथर्वाणी भृगवः सोम्यासः । तेषां वय सुमती यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ।, इति । अगिरोनामका अथर्वनामका भृगुनामकाय नोऽस्माकं पितरो नवग्वा अभिनवागमनयुक्तास्तदा तदा नूतनवत्मीतिजनका इत्यर्थः। ते च सोम्यास:- सोममर्हन्ति सौम्याः। यझियानां तेपा.मुमनावयुक्त(नुग्रह)युक्तायां बुद्धी वयं ·- प्रपा०६अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०८१ (पिटयाहविहानमन्त्राभिधानम् ) स्याम सर्वदा तिष्ठेम । अपि च सौमनसे सौमनस्यकारणे भद्रे कल्याणे फले स्याम सर्वदा तिष्ठेम ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- उशन्तः सामिधेन्मेका पितृयज्ञे महत्यसौ । त्वं सोमेत्यनुवाश्ये द्वे पितृमन्नामके तथा ॥१॥ त्वं याज्याऽग्निवेति मन्थेऽनुवाक्या प्रथमा भवेत् । चर्दूि अनुवाक्ये तु याज्यका वहिपद्यजौ ॥२॥ उपहोमा उदीरेति यस्तत्रययागके । कन्यवादनयागे तु यदने तिस्र ईरिताः॥३॥ पुरोनुवाक्ये द्वे तत्र याज्यका याम्पयागके । इमं पुरोनुवाक्ये द्वे याज्यैका पूर्ववन्मता ॥ अन्तिमे ह्यनुवाकेऽस्मिन्मन्त्राः सप्तदशेरिताः ॥ ४॥" इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयदीयतैत्तिरीयस- हितामाप्ये द्वितीयकाण्डे पाठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ वेदार्थस्य मकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।। पुपर्योश्चतुरो देयाविद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरकमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिताभाप्ये द्वितीयकाण्डे पट: प्रपाठकः ॥६॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजविराज- परमेश्वरस्य श्रीवीरबुकमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपाल- केन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये द्वितीयः काण्डः समाप्तः ॥ २ ॥ , मूलकमेण द्वितीयाष्टके-प्र० ६ ० ७६ भाष्यक्रम द्वितीयकाण्डे--प्र. ६ अ. ७५ मूलकमेणाऽऽदितः समष्टाका:-का० २ प्र० १४ अ० २२१ भाध्यकमेणाऽऽदित. समाहा.-~का. २३० १४ अ. २१५ ·समाप्तोऽयं श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यस- हितकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताया द्वितीयः काण्डः।

·BHARAT अय सभाप्यसपदपाठकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीय काण्डम् । (तत्र प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुयाकः।) यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ पावश्चेष्टयः काम्या विधिशेपस्तथैष्टिकः । मोक्ताः काण्डे द्वितीयेऽथ सोमशेपोऽत्र वर्ण्यते ॥२॥ एतच्च तृतीयकाण्डमापानुवाक्यमिति (+काण्डानुक्रमण्यामुक्तम् ) । अनु- वाकानां समीपमुपानुवाकम् । तत्रान्वेतुं योग्यानामर्थानां प्रतिपादकत्वादिदं काण्डमौपानुवाक्पम् । यद्यप्येतत्सर्वमनारभ्याऽऽन्नायते तथाऽपि तेन तेन प्रमाणेन तत्र तत्रानुवाकैप्वन्वय उत्प्रेक्षणीयः । सोममकरणान्नातेपु तेषु तेष्व- न्वयं तत्र तत्रैवोदाहृत्य मदर्शयिप्यामः । तदयमर्थः-कर्मण्युच्यमानो मयो चाकः । तम्घाख्यानरूपं ब्राह्मणमनुवाकः । तत्रैकैकं मनमानाय तस्य तस्य समीपे पठितमुपानुवाकम् । तत्संवन्धि काण्डमौपानुवाक्यमुच्यते ॥ (इति भाष्यकारोपोद्घातः।) (अथ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयोऽष्टकः ।) (तत्र प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाफः।) हरिः ॐ। प्रजापतिरकामयत प्रजाः स॒जेयेति स तोऽतप्यत स सर्पानसृजत सोऽकामयत प्र॒जाः स॒जेयेति स द्वितीयंमतप्यत स वा- स्यस्टजत सौऽकामयत प्रजाः स॒जेयेति स + स पुस्तके सप्रदायविद आहुरिति पाठान्तरम् । १ क. स. ६. च. तेप्व'। २ स, घ, ड. च, 'वास्यम् ।

·धीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (दीक्षितेन वकाव्यमत्राणा तद्विधीनां चाभिधानम् ) तृतीयंमतप्यत स एतं दीक्षितवादमपश्यत्तमवद- त्ततो वै स प्रजा असृजत यत्तस्तिप्त्वा दीक्षि- . तवादं वदति प्रजा एवं तद्यजमानः (१) सृजते यदै दीक्षितोऽमेध्यं पश्यत्यपास्माद्दीक्षा क्रीमति नीलमस्य हरो व्ययवद्धं मनो दरिद्र चक्षुः सूर्यो ज्योतिपाद श्रेष्ठो दीक्षे मा मां हासीरित्याह नास्माद्दीक्षाst कामति नास्य नीलं न हरो व्यति यदै दीक्षितमभिवर्षति दिव्या आपोऽशान्ता ओजो बलं दीक्षाम् (२) तपोऽस्य निनन्त्युन्दतीर्वलं धत्तौजो धत्त बल धत्त मा मै दीक्षां मा तपो निर्वधि- ऐयाहेतदेव सर्वमात्मन्धत्ते नास्योजो वलं न दीक्षां न तपो निनन्यनिर्वे दीक्षितस्य देवता सोऽस्मादेतर्हि तिर ईव यहि याति तमीश्वर रक्षासि हन्तोः (३) भद्राभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वियाह ब्रह्म देवानां बृहस्पतिस्तमेवान्यारंभते स एन५ सं पास्यत्येदमंगन्म देवयजनं पृथिव्या इत्याह देवयजन वेष मृथिव्या आगच्छति यो यजते विश्वे देवा यदर्जुपन्त पूर्व इत्याह विश्व बैत- वै + ·प्रपा०१अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता। २०८५ (दीक्षितेन पफव्यमार्गा तद्विधीना चाभिधानम् ) देवा जोपर्यन्ते याह्मणा ऋक्सामाभ्यां यजुपा संतरन्त इयोहर्सामाभ्याः येष यजुषा संतरति यो यजते रायस्पोपण समिपा मंदेमे- योहाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते (४) । (यमानो दीक्षा हन्ता क्षणाचविशतिथ ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ (अथ कृष्णयजुवेंदीयतैतिरीपसंहितापदपाठे हतीयोऽएकः ।) (तत्र प्रथमपारे प्रथमोऽनुगाः।) हरिः ॐ। प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । जकामयत । प्रजा इति प्रजाः । सृजेय । इति । सः। तपः । जत. प्यत । सः । सपनि । नसृजत । सः । जकामयत । प्रजा इति प्र-जाः। सृजेय । इति । सः। द्विती- यम् । जतप्यत । सः । वयो सि । जसजत । सः । कामयत । प्रजा इति प्र-जाः। सृजेय । इति । सः । तृतीयम् । जतप्यत । सः। एतम् । दीक्षित वादमिति दीक्षित-वादम् । वपश्यन । तम् । नव- दुव । ततः। वै। सः। प्रजा इति प्र-जाः । असृजत । यद । तपः। तप्त्वा । दीक्षितवादमिति ·२०८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (दीक्षितेन वक्तव्यमन्त्राणां तद्विधीना चाभिधानम् ) दीक्षित-वादम् । वर्दति । प्रजा इति प्र-जाः। एव । तत् । यजमानः (१)। सृजते । यत् । वै। दीक्षितः । अमेध्यम् । पश्यति । अपेति । अ- स्मात् । दीक्षा । कामति । नीलम् । अस्य । हरः । वीति । एति । अबदम् । मनः । दरिद्रम् । चक्षुः । सूर्यः । ज्योतिषाम् । श्रेष्ठः । दीक्षे । मा । मा।. हासीः । इति । आह । न । अस्मात् । दीक्षा । अपेति । कामति । न । अस्य । नीलम् । न । हरः । वीति। एति । यत् । वै। दीक्षितम् । अभिवर्पतीत्यभि- वर्षति । दिव्याः । आपः। अशान्ताः। ओजः । वलम् । दीक्षाम् (२)। तपः । अस्य । निरिति । नन्ति । उन्दतीः। वलम्। धत्त । जोजः। धत्त। वलम् । धत्त । मा । मे। दीक्षाम् । मा । तपः । निरिति । वधिष्ट । इति । आह। एतद । एव । सर्वम् । आत्मन् । धत्ते । न । अस्य । ओजः । वलंम् । न । दीक्षाम् । न । तपः । निरिति । नन्ति । अग्निः । वै । दीक्षि- तस्य । देवता । सः । जस्मात् । एतर्हि । तिरः । इव । यहि । याति । तम् । ईश्वरम् । रक्षासि । हन्तोः (३)। भद्रा । जमीति । श्रेयः । प्रेति । इहि । बृहस्पतिः । पुरएतेति पुरः-एता । ते ।

·२०८७ प्रपा० १अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (दीक्षितन वक्तव्यमत्राणां तद्विधीना चाभिधानम् ) अस्तु । इति । आह । ब्रह्म । वै । देवानाम् । बृह- स्पतिः। तम् । एव । अन्वारंभत इत्यनु-आरंभते । सः । एनम् । समिति । पारयति । एति । इदम् । अगन्म । देवयजनमिति देव-यज॑नम् । पृथिव्याः । इति । आह । देवयजनमिति देव-यजनम् । हि । एपः । पृथिव्याः। आगच्छत्तीया-गच्छति । यः । यजते । विश्व । देवाः । यत् । अर्जुषन्त । पूर्व । इति । आह । विश्व । हि । एतत् । देवाः । जोपर्यन्ते । यत् । ब्राह्मणाः । ऋक्सामाभ्यामित्य॒- क्साम-भ्याम् । यर्जुषा । संतरन्त इति सं–तरन्तः । इति । आह । ऋक्सामाभ्यामित्य॒क्साम-न्याम् । हि। एषः । यजुंपा । संतरतीति सं–तरति । यः । यजते । रायः । पोषण । समिति । इषा । मदेम । इति । आह । आशिषमित्यां-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥ १ ॥ अत्र दीक्षायाः प्रथमभावित्वादीक्षितेन वक्तव्या मन्त्रास्तद्विषयश्वास्य प्रथमप्रपाठकस्य प्रथमानुवाके प्रतिपाद्यन्ते । तत्र दीक्षितवादं विधित्सुः मस्तौति-- प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति स तपोऽ- ·२०८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (दीक्षितेन वक्तव्यमन्त्राणां तद्विधीनां चाभिधानम् ) तप्यत स सानसृजत सोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति स द्वितीयमत्तप्यत स वयाए- स्यसृजत सोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति स तृतीयमतप्यत स एतं दीक्षितवादमपश्यत्त- मवदत्ततो वै स प्रजा असृजत , इति । पुरा प्रजापतिः प्रजाष्टिं कामयमानो नियमविशेषरूपं तप एव द्विवारम नुष्ठितवान् । न तु दीक्षितबादम् । अतस्तद्विकले तपसि नीचानां सर्पाणां पक्षिणामेव सृष्टिमकरोत् । न तूत्तमानां मनुष्यादीनाम् । अमिष्टोमोऽत्र प्रजाप- तेस्तपः ।“ अनिष्टोमेन वै प्रजापतिः मजा असृजत ता अमिष्टोमेनैव पर्यट- हाव" इति सप्तमकाण्डे वक्ष्यमाणत्वात् । तस्य च तपसस्तृतीये पर्याये दीक्षि- तवादवैकल्याभावान्मनुष्याधुत्तमसटिसाधनत्वं संपन्नम् ॥ अथ नियमविशेषरूपतपोयुक्तस्य दीक्षितस्य दीक्षितवादं विधत्ते- यत्तपस्तप्त्वा दीक्षितवादं वदति प्रजा एव तद्यजमानः सृजते , इति । तपःशब्देन सानादिनियमोऽभिधीयते । अगिरसः सुवर्ग लोकं यन्तोऽमु दीक्षातपसी प्रावेशयन्नप्सु नाति साक्षादेव दीक्षातपसी अवरुन्धे" इत्याम्नातत्वात् । स्नानादीत्यादिशब्देन दानमनशनं वैदिकमत्रपाठश्चेत्येतत्रयं विवक्षितम् । " एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यः खं ददाति" इति । · नानशनात्परं यदि परं तपस्तदुर्धर्षम् " स्वाध्यायमधीते तप एव तत्तप्यते तपो हि स्वाध्यायः" इति वचनानां तत्र तताऽऽन्नातत्वात् । शाखान्तरे च व्यहं नामातीति दीक्षितस्यानशनं तपो विहितम् । ईदृशं तप- खप्त्वा तन्निपमं स्वीकृत्य दीक्षितवादं वदेत् । दीक्षितेन पटितव्यो मत्रो दीक्षितवादस्तत्पाठेन मजाः सृजते । तत्रैक मनमुत्पाद्य तत्पाठं नैमित्तिकत्वेन विधते- यहै दीक्षितोऽमेध्यं पश्यत्यपास्माद्दीक्षा कामति नीलमस्य हरो व्येत्यवद्धं मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषार श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीरि- १स. प. . च 'मो विधी । "तपो - ·प्रपा०१अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २०८९ (दीक्षितेन वकच्यममाण तद्विधीना चाभिधानम् ) त्याह नास्माद्दीक्षाऽप कामति नास्य नीलं न हरो व्येति, इति । अमेध्यदर्शनेन दीक्षाया अपक्रपणं नाम दीक्षायां फलराहित्यम् । किं चा. मेध्यं दृष्टवतोऽस्य नीलं भवति कृष्णं पापमित्यर्थः । किं च हरो व्येति तेजो विगतं भवति । जुगुप्सया शरीरस्य विक्रियमाणत्वाच्छक्तिरपगच्छतीत्यर्थः । अवमित्यादिको मन्त्रः । यदेतन्मदीयं मनस्तदेतदवद्धमनियतम् । अत एव यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति संकल्पयति । चक्षुश्च मदीयं दरिद्र कृपणम् । अतः समीचीनमेव प्रकाशयामीत्येतादृशं प्रभुत्वं तस्य नास्ति । अत्र चोभयत्र निमित्तं छन्दोगा उद्गीथविद्यायां देवासुरसङ्घामाख्यायिकया समा. मनन्ति-" अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्त- स्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीय चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्" इति । अयमेवार्थो वाजसनेयिभिरप्युद्गीयब्राह्मणे अपश्चितः । अतोऽवशयोर्मनश्चक्षु- पोर्दोपो हे दीक्षे त्वया न गणनीयः । दर्शनहेतुभूतानां ज्योतिषां मध्ये श्रेष्ठोऽयं सूर्यः । स एव चक्षुर्दोपं समाधास्पत्तीत्यभिमायः । तन्मानप्रमादका रिणं मां है दीक्षे मा हासीर्मा परित्यजेति मन्त्रार्थः । एतस्य मन्त्रस्य पाठन दीक्षाऽप्यस्मानापकामति । नीलं चास्य न भविष्यति । हरश्च न व्येति ॥ दृष्टिलेदन निमित्तीकृत्य मत्रान्तरमुत्पाद्य विनियुङ्गे- यदै दीक्षितमभिवर्षति दिव्या आपोऽशान्ता ओजो बलं दीक्षां तपोऽस्य निर्जन्त्युन्दती- बलं धत्तौजो धत्त वलं धत्त मा मे दीक्षां मा' तपो निर्वधिष्टेत्याहैतदेव सर्वमात्मन्धत्ते ना. स्यौजी बलं न दीक्षां न तपो निन्नन्ति , इति । दिव्या अन्तरिक्षे वर्तमाना भूमिस्पर्शरहिता या आपस्ता अशान्ताः प्रत्य- वायहेतवः । अत एव स्मर्यते-"न वर्पधारास्वाचामेत् " इति । ताश्च दिव्या आप ओजोवलदीक्षातपांसि नाशयन्ति । रेतःपरिपाकरूपशरीरबल- हेतुरष्टमो धातुरोजः । उन्दतीरित्यादिको पत्रः । हे आपो यूयमुन्दतीः संक्ले- दयन्त्यो माथि शारीरवलं स्थापयत । तत्कारणीभूतमोजोऽपि स्थापयत । पुन. रपीन्द्रियगतं बलं स्थापयत । मदीयां दीक्षां मां निर्वषिष्ट मा विनाशयत । १ क. घ. ४. च. 'क्षे मा मा ।

·२०९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-- [श्तृतीयवाण्डे- (दीक्षितेन वक्तव्यमन्त्राणां तद्विधीनां चाभिधानम् ) तपोऽपि मदीयं मा विनाशयतेति मन्त्रार्थः । अत्र सूत्रकारेण " स चाग्यतस्त- पस्तप्यमान आस्ते" इत्युक्त्वा बहुविधनियमानुपन्यस्यैतदुक्तम् --"अबद्धं मन इत्यमेध्यं दृष्ट्वा जपत्युन्दतीर्वलं धत्तेत्यवस्ष्टे" इति ॥ अध्वर्युमन्त्रकाण्डे "भद्रादभिश्रेयः" "एदमगन्म देवयननम्" इत्येतौ मघा. चान्नातौ । ब्राह्मणे त्वच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या इत्येतं पूर्वमन्त्र व्याख्याय भद्रा- दभीत्यादिको द्वापेक्षितौ । तयोर्याजमानत्वेन दीक्षितवादमसगादुक्तावुभावत्र व्याख्यायेते । एतेनापद्धं मन इत्यादिको मन्त्री दैवीं धियं मनामह इत्यनुवाके संगताविति सूचितं भवति । भद्रादभीत्येष रथमारुख देवयजनमध्यवसि(सा) गमने विनियुक्तो मत्रः । एदमगन्मेति देवयजनाध्यवसाने । तयोरायं मयं व्याचष्टे- अग्नि दीक्षितस्य देवता सोऽस्मादेतर्हि तिर इव यहि याति तमीश्वर रक्षासि हन्तोभद्रा- दभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वित्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिस्त- मेवान्वारभते स एन५ संपारयति , इति । यदा दीक्षितो गृहात्मयाणं करोति तदा तत्स्वामी वहिः कोपेन तिरोभूत इव भवति । तेन स्वामिरहितं दीक्षितं रक्षांसि मार्गेऽन्तरा भूत्वा हन्तुमीश्वरं समर्था भवन्ति । तत्परिहाराय भद्रादभीत्यादिमन्त्रं पठेत् । हे. रथ भद्रान्मदी यागृहाच्छ्रेयोऽत्यन्तप्रशस्तं देवयजनस्थानमभिमहि आभिमुख्येन प्रतियाहि । तव पुरतो बृहस्पतिर्गन्ताऽस्त्विति मार्यः । देवानां मध्ये वृहस्पते ह्मणत्वा- द्रशासि रातुं सामर्थमस्ति । शं च वृहस्पति यजमानोऽनुगच्छति सन बृहस्पतिः सम्यक्पारं नयति ।। द्वितीपमनस्य प्रथमभागार्थः प्रसिद्ध इति दर्शयति- एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इत्याह देवय- जन ह्येष पृथिव्या मागच्छति यो यजते, इति । पृथिव्याः संघन्धि यद्देवयजनं तदिदमागन्माऽऽगताः स्म इति तस्याः । स च प्रत्यक्षेण दृश्यमानत्वात्मसिद्धः ।। द्वितीयभागे देवशब्देन ब्राह्मणा ऋत्विम्भूता विवक्षिता इत्येतद्दर्शयति- विश्वे देवा यदजपन्त पूर्व इत्याह विश्वे ·- प्रपा०१अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०९१ (दीक्षितेन धक्तव्यमन्त्रागां तद्विधीना चाभिधानम् ) ह्येतद्देवा जोषयन्ते यद्वाह्मणाः , इति ।। तृतीयभागे यागं कुर्वतो वेदत्रयापेक्षा प्रसिद्धति दर्शयति- ऋक्सामाभ्यां यजुषा संतरन्त इत्याहसीमा-. भ्याह्येष यजुषा संतरति यो यजते , इति । सम्यग्यागस्य पारं मामोति ॥ चतुर्थभागे धनपुष्टयाऽनेन च संभूय हृष्टत्वमार्थनमाशीरित्येतदर्शयति- रायस्पोषेण समिपा मदेमेत्या- हाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते ॥, इति ।। अस्मिन्काण्डे यदिदमनारभ्याधीतं तस्य सर्वस्य सामान्येन प्रकृती संवन्धः । विशेषतस्त्वयद्धमित्यादेरनुवाकसंबन्धो दर्शितः । अमेध्यदर्शनवर्पणमययो- थाऽऽवृत्यांवो दैवीं धिवमित्यस्मिन्नेवानुवाके विचारितः ।। अत्र मीमांसा। तृतीयाध्यायस्य पष्ठपादे चिन्तितम्- " प्रकृती विकृतौ वा स्याधस्य पर्णेत्यसौ विधिः। प्रकृतावेव वा तुल्याचनादुभयोरसौ ॥ जुहमाश्रित्य पर्णत्वविधिः प्रकृतिमात्रगः । चोदकेनोभयमाप्तेधिकृतौ विधिनात्र किम् ।। अनारभ्य श्रूयते-" यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न पाप५ श्लोक शृणो- ति" इति । तत्राव्यभिचरितक्रतुसंबन्धवती जहूमाश्रित्य तद्धेनुः पर्णक्षो वाक्येन विधीयते । या जुहूः सा पर्णमयीति वाक्यं सर्वमकृतिविकृत्योस्तुल्यमेव भवर्तते । उभयत्राऽऽश्रयभूताया जुहाः सद्भावाद । तस्मात्मकृतिविकृत्योरुभयोर- प्ययं विधिरिति माप्ते घूम-किमयं विधिविकृतौ चोदकात्पूर्व निविशते पश्चाद्वा । नाऽऽधः । आश्रयभूताया जुहाथोदकमन्तरेणासंभवात् । द्वितीयेऽपि पर्णत्वमपि जहा सहैव चोदकेनातिदिश्यते । तत्र पुनधिपादयं विधिः प्रकृतिमात्रगः । एवं यस्य खादिरः सुवो भवतीत्याधुदाहरणीयम् ॥ तत्रवाष्टमपादे चिन्तितम्---- नानाति यहमित्येतत्तपः कस्य तयोईयोः। दुःखत्वाद्भोक्तृसंस्कारादध्वयोर्युज्यते तपः ।। " १ रा. घ. इ. च. भावे 1 २ स. प.ह. च. 'विधेःप्र।

·२०९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (सोमोपस्थानमत्रोत्पादनम् ) फलान्तराय पापस्य नाशकत्वेन संस्कृतिः । लिगात्तपः स्वामिगामि संस्कारान्तरवन्मतम् ।।" ज्योतिष्टोमे यहं नानाति व्यहं नानातीत्यादिनोक्तं तपोऽध्वर्योर्युक्तं तस्य दुःखात्मकत्वेन परिक्रीतपुरुषैः कर्तुमुचितत्वात् । दुःखत्वादेव फलभो- तृसंस्कारत्वाभावायजमानस्य न युक्तमिति चेत् । मैवम्, भाविनः सुखरूपस्य फलस्य प्रतिबन्धकं दुःखजनकं यत्पापं तस्य नाशकत्वेन दुःखरूपस्यापि तपसः स्वामिसंस्कारत्वसंभवात् । अस्मिन्नर्थे वाक्यशेषगतं लिङ्गं कल्पसूत्रकारेणैवो- दाहृतम् - "यदा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ मेध्यो भवति, यदाऽस्मिन्नन्तन किंचन भवत्यथ मेध्यो भवति, यदाऽस्य कृष्णं चक्षुपोर्नश्यत्यय मेध्यो भवति, यदा वाऽस्य त्वचाऽस्थि संधीयतेऽथ मेध्यो भवति, पीवा दीक्षते कृशो यजते, यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायते " इति । नहि दुःखरूपं तपो विना दुःखप्रदं पापं नश्यति । यथा लोके पाटनमन्तरेण विषम मणानां नोपशान्तिस्तद्वत् । तस्माद्वपनादिसंस्कारवत्तपोऽपि यजमानस्यैव ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमंप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ (अथ वतीयाट के प्रथमप्रपाटके द्वितीयोऽनुवाकः।) एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय बतादेष ते त्रैष्टुंभो जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूता- च्छन्दोमाना५ साम्राज्यं गच्छेति मे सोमाय बताद्यो वै सोम राजान साम्राज्यं लोकं गंमयित्वा क्रीणाति गच्छति स्वाना साम्रा- ज्यं छन्दासि खलु वै सोमस्य राज्ञः साम्राज्यो लोकः पुरस्तात्सोमस्य क्रयादेवमभि मन्त्रयेत १स. 'वयतः । ज्यो ।

·२०९३ प्रपा० १अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सोमोपस्थानमन्त्रोत्पादनम् ) साम्राज्यमेव ( १ ) एनं लोकं गंमयित्वा क्रीणाति गच्छति स्वाना साम्राज्यं यो वै तानूनत्रस्य प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति ब्रह्म- वादिनों वदन्ति न प्राश्नन्ति न जुह्वत्यथ के तानूननं प्रति तितृतीति प्रजापती मनसीति 'ब्रूयात्रिरवं जिप्रेत्प्रजापतौ वा मनसि जुहो- मीत्येपा वै तानून त्रस्य प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति यः ( २ ) वा अध्वर्योः प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति यतो मन्येतानभि- क्रम्य होण्यामीति तत्तिष्ठना श्रावयेदेपा वा अध्वर्योः प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति यदभिकम्य॑ जुहुयात्प्रतिष्ठायां इयात्तस्मात्स- मानत्र तिष्ठता होतव्यं प्रतिष्ठित्य यो वा अध्वर्योः स्वं वेद स्वानेव भवति घुग्या अस्य स्वं वायव्यंमस्य ( ३ ) स्वं चम- सोऽस्य स्वं यदायव्य वा चमसं वाऽनन्वार- भ्याऽऽश्रावयेत्स्वादियात्तस्मादन्वारभ्याऽऽश्रा- व्य स्वादेव नैति यो वै सोममप्रतिष्ठाप्य स्तोत्रमुपाकरोत्यप्रतिष्ठितः सोमो भवत्यप्रति- टितः स्तोमोऽप्रतिष्टितान्युक्थान्य प्रतिष्ठितो ·२०९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [इतृतीयकाण्डे- (सोमोपस्थानमत्रोत्पादनम् ) यजमानोऽप्रतिष्ठितोऽध्वयुवीयव्यं वै सोमस्य प्रतिष्ठा चमोऽस्य प्रतिष्ठा सोमः स्तोमस्य स्तोम उक्थानां ग्रह वा गृहीखा चमसं वोनीय स्तोत्रमुपाकुर्यात्मत्येव सोम स्थाप- यति प्रति स्तोमं प्रत्युक्थानि प्रति यजमान- स्तिष्ठति प्रत्यध्वर्युः (४)॥ (एव सिधति यो वायव्यमस्य ग्रह वैकान्नविशतिर्थ ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अथ तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।) एषः । ते । गायत्रः । भागः । इति । सोमाय । ब्रूताव । एषः । ते । त्रैष्टुंभः । जागतः । भागः । इति । मे । सोमाय । ब्रूताद । छन्दोमाना- मिति छन्दः-मानाम् । साम्राज्यमिति सां-रा- ज्यम् । गच्छ । इति । मे। सोमाय । तात् । यः। वै। सोमम् । राजानम् । साम्राज्यमिति सां- राज्यम् । लोकम् । गमयित्वा । क्रीणाति । गच्छंति । स्वानाम् । साम्राज्यमिति सां-राज्यम् । छन्दासि । खलुं। वै। सोमस्य । राज्ञः। साम्राज्य इति सां- ·२०९५ प्रपा० १अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( सोमोपस्थानमत्रोत्पादनम् ) राज्यः । लोकः । पुरस्तात् । सोमस्य । कयाद । एवम् । अभीति । मन्त्रयेत । साम्राज्यमिति सां- राज्यम् । एव (१)। एनम् । लोकम् । गमयित्वा। क्रीणाति । गच्छति । स्वानाम् । साम्राज्यमिति सां-राज्यम् । यः । वैः । तानूनप्त्रस्येति तानू-न- वस्य । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । वेद । प्रती- ति। । एव । तिष्ठति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वा- दिनः । वदन्ति । न । प्राश्नन्तीति प्र-अनन्ति । न । जुह्वति । अर्थ । वं । तानूनप्वमिति तानू-न- प्त्रम् । प्रतीति । तिष्ठति । इति । प्रजाताविति प्र- जा-पतौ । मनसि । इति । ब्रूयात् । त्रिः । अवेति। जिब्रेव । प्रजापताविति प्रजा-पतौ । त्वा । मन- सि । जुहोमि । इति । एषा । वै.। तानूनप्त्रस्येति तानू-नवस्य । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था । यः। ए. वम् । वेद । प्रतीति । एव । तिष्ठति । यः (२) । वै। अध्वयोः। प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । वेदं । प्रतीति । एव । तिष्ठति । यतः । मन्यत । अनभित्र- म्येयनमि-क्रम्य । होप्यामि । इति तद । तिष्ठन् । एति । श्रावयेत् । एपा । वै । अधर्योः । प्रतिति प्रति-स्था । यः । एवम् । वेद । प्रतीति । एव । । -- ·२०९६ । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (सोमोपस्थानमन्त्रोत्पादनम् ) तिष्ठति । यत् । अभिकम्येत्यभि-क्रम्य । जुहुयाद। प्रतिष्ठाया इति प्रति--स्थायाः । इयात् । तस्माद । समानत्र । तिष्ठता। होतव्यम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यः । वै । अध्वर्योः । स्वम् । वेदं । स्ववानिति स्व–वान् । एव । भवति । मुक् । वै। अस्य । स्वम् । वायव्य॑म् । अस्य (३)। स्वम् । चमसः । अस्य । स्वम् । यत् । वायव्यम् । वा। चमसम् । वा । अनन्वारभ्येत्यननु-आरभ्य । आ- श्रावयेदित्या-श्रावयेत् । स्वात् । इयाद । तस्माद । अन्वारभ्येत्यनु-आरभ्य । आश्राव्यमित्या-श्राव्यं- म् । स्वाद । एव । न । एति । यः । वै। सोमम् । अप्रतिष्ठाप्येत्यप्रति-स्थाप्य । स्तोत्रम् । उपाकरो- तीत्युप-आकरोति.। अप्रतिष्टित इत्यप्रति-स्थितः । सोमः । भवति । अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । स्तोमः । अप्रतिष्ठितानीत्यप्रति-स्थितानि । उ- क्थानि । अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । यजमानः। अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । अध्वर्युः । वायव्यम् । वै। सोमस्य । प्रतिष्ठति प्रति-स्था । चमसः । अस्य । प्रतिति प्रति-स्था। सोमः । स्तोमस्य । स्तोमः । उक्थानाम् । ग्रहम् । वा । गृहीत्वा ।

·प्रा०१अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०९७ (सोमोपस्थानमन्त्रोत्सादनम् ) चमसम् । वा । उन्नीयेत्युत्-नीय । स्तोत्रम् । उपाऊर्यादित्युप-आकुर्याद । प्रतीति । एव । सोम- म् । स्थापयति । प्रतीति । स्तोमम् । प्रतीति । उक्थानि । प्रतीति । यजमानः । तिष्ठति । प्रतीति । अध्वर्युः (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥ २ ॥ (अय तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।) आये संकीतिती मत्री दृष्टी चामेध्यदर्शने ।। द्वितीयानुवाके सोमोपस्यानमत्राश्चत्वार उत्पायन्ते- एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय बतादेष ते त्रैष्टुभो जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच्छन्दोमानाय साम्रा- ज्यं गच्छति मे सोमाय ब्रूतात् , इति । हे देवतात्मक सोम राजनेप पुरतो दृश्यमानः क्रेतव्यो वल्लीरूपस्ते स्वदीयो भागो गायत्रः प्रातःसक्ने गायत्रीछन्दसा संस्कार्य इत्येताहरपजमान- रूपस्प मे गायत्री देवता सोमाय ब्रूतात् । एवं अणुभो माध्यंदिने सपने त्रिएप्छन्दसा संस्कार्यः । अस्मिन्नेप त इति मन्त्रो नानुपज्यते । भाग इति मे सोमाय चूतादित्ययमुत्तरांशोऽनुपज्यते । जागतस्तृतीयसबने जगतीछन्दसा संस्कार्यः । अत्रैप त इत्ययं पूर्वाश एवानुपज्यते । छन्दोभिर्गायत्रीत्रिपुन्जगती- भिरक्षरसंख्यया मीयन्त उपमीयन्त इति चतुर्विशचतुश्चत्वारिंशाष्टाचत्वारिं- शाख्याः स्तोमास्त्रयश्छन्दोमास्तेपां साम्राज्यं द्वादशाहादिपूत्तरतुपु विद्यते सत्साम्राज्यं गच्छेत्येतद्यमानस्य मे वचनं तेन तेन स्तोमेनाऽऽराध्या देवता सोमाय राज्ञे व्रतात् । अत्र चतुर्विशाख्यस्तोमरूपस्य च्छन्दोमस्य विद्युतिः सामनाह्मण इत्थं समानाता-" अष्टाभ्यो हिं करोति स तिमभिः स ·२८९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (सोमोपस्थानमत्रोत्सादनम् ) तिष्ठति । यत् । अभिक्रम्येत्यभि-क्रम्य । जुहुयाद। प्रतिष्ठाया इति प्रति-स्थायाः । इयात् । तस्माद । समानत्र । तिष्टता। होतव्यम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यः । वै । अध्वर्योः । स्वम् । वेद । स्ववानिति स्व–वान् । एव । भवति । मुक् । वै । अस्य । स्वम् । वायव्यम् । अस्य (३)। स्वम् । चमसः । अस्य । स्वम् । यत् । वायव्यम् । वा। चमसम् । वा । अनन्वारभ्येत्यननु-आरभ्य । आ- श्रावयेदित्यां-श्रावयेत् । स्वाद । इयात् । तस्माद । अन्वारभ्येत्यनु-आरभ्य । आश्राव्यमित्यां-श्राव्य- म् । स्वाद । एव । न । एति । यः । वै। सोम॑म् । अप्रतिष्ठाप्येत्यप्रति-स्थाप्य । स्तोत्रम् । उपाकरो- तीत्युप-आकरोति.। अप्रतिष्टित इत्यप्रति-स्थितः । सोमः । भवति । अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । स्तोमः । अप्रतिष्ठितानीत्यप्रति-स्थितानि । उ- क्थानि । अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । यजमानः। अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । अध्वर्युः । वायव्यम् । वै। सोमस्य । प्रतिष्ठति प्रति-स्था । चमसः । अस्य । प्रतिति प्रति-स्था । सोमः । स्तोमस्य । स्तोमः । उक्थानाम् । ग्रहम् । वा । गृहीत्वा । HAPA ·. मरा०१अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०९७ (सामोपस्थानमन्त्रोत्पादनम् ) चमसम् । वा । उन्नीयेत्युत्-नीय । स्तोत्रम् । उपाकुर्यादित्युप-आकुर्याद । प्रतीति । एव । सोम- म् । स्थापयति । प्रतीति । स्तोम॑म् । प्रतीति । उक्थानि । प्रतीति । यजमानः । तिष्ठति । प्रतीति । अध्वर्युः (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥ २ ॥ (अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।) आये संकीतिती मघौ वृष्टौ चामेध्यदर्शने ।। द्वितीयानुवाके सोमोपस्यानमत्राश्चत्वार उत्पायन्ते- एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय बतादेष ते त्रैष्टुभो जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच्छन्दोमाना साम्रा- ज्यं गच्छेति मे सोमाय ब्रूताव , इति । हे देवतात्मक सोम राजन्नेष पुरतो दृश्यमानः क्रेतव्यो बल्लीरूपस्ते त्वदीयो भागो गायत्रः प्रातःसबने गायत्रीछन्दसा संस्कार्य इत्येतादृग्यजमान- रूपस्य मे गायत्री देवता सोमाय ब्रूतात् । एवं त्रैष्टुभो माध्यंदिने सपने त्रिएप्छन्दसा संस्कार्यः । अस्मिन्नेप त इति मन्यो नानुपज्यते । भाग इति मे सोमाय दूतादित्ययमुत्तरांशोऽनुपज्यते । जागतस्तृतीयसबने जगतीछन्दसा संस्कार्यः। अत्रैप त इत्ययं पूर्वाश एवानुपज्यते । छन्दोभिर्गायत्रीत्रिजगती- भिरक्षरसंख्यया मीयन्त उपमीयन्त इति चतुर्विशचतुश्चत्वारिंशष्टाचत्वारिं- शाख्याः स्तोमात्रयश्छन्दोमास्तेपां साम्राज्यं द्वादशाहादिपूत्तरतुपु विद्यते सत्साम्राज्यं गच्छेत्येतद्यजमानस्य मे वचनं तेन तेन स्तोमेनाऽऽराध्या देवता सोमाय राज्ञे ब्रूतात् । अत्र चतुर्विशाख्यस्तोमरूपस्य च्छन्दोमस्य विधुतिः सामवालण इत्थं समानाता--" अपाभ्यो हिं करोति स तिसभिः स ·२०९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे-- (सोमोपस्थानमोत्पादनम् ) चतसृभिः स एकया । अष्टाभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स चत- मृभिः । अष्टाभ्यो हिं करोति स चतमृभिः स एकया स तिमभिरित्येपा वै प्रतिष्ठा चतुर्विंशस्य विष्णुतिः" इति । अस्यायमर्थः--सामाधारभूतस्य तृचस्य भयमपर्याये प्रथमामचं त्रिर्गायेत् । द्वितीयां चतुर्गायेत् । तृतीयां सकृद्रायेत् । द्वितीये पर्याये प्रथमा सकृद्रायद्वितीयां त्रिगायतृतीयां चतुर्गायेत् । तृतीये पर्याये प्रथमां चतुर्गायेहितीयां सकृद्गायत्तृतीयां त्रिर्गायेत् । सेयं चतुर्विंशस्तो- मसंवन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः । अथ चतुश्चत्वारिंशस्तोम एवमाम्नायते- पञ्चदशभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकादशभिः स एकया । चतुर्द- शभ्यो हिं करोति स एकया स तिमृभिः स दशभिः । पञ्चदशभ्यो हि करोति स एकादशभिः स एकया स तिमभिरित्येपा वै प्रतिष्ठिता चतुश्चत्वा- रिंशस्प विष्टुतिः" इति । प्रथमपर्याये प्रथमा त्रिर्गायेत् । द्वितीयामेकादश- कृत्वो गायेत् । तृतीया सकृद्रायेत् । द्वितीये पर्याये प्रथमा सकृद्गायेवितीयां विर्गायेत्तृतीयां दशकृत्यो गायेत् । तृतीये पर्याये मथमामेकादशकृत्वो गाये- वितीयां सकृद्गायतृतीयां त्रिर्गायेत् । सेयं चतुश्चत्वारिंशस्तोमाख्यस्य छन्दो- मस्य विपुतिः । अथाटाचत्वारिंशस्तोमस्य विष्णुतिरेवमाम्नायते--"पोडशभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स द्वादशभिः स एकया । पोडशभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स द्वादशभिः । पोडशभ्यो हिं करोति स द्वादशभिः स एकया स तिमभिरित्येपा वै प्रतिष्ठिताऽटाचत्वारिंशस्य विष्टुतिः" इति । भथमे पर्याये प्रथर्मा त्रिर्गायेत् । मध्यमां द्वादशकृत्वो गायेत् । उत्तमा सद्दा येत् । द्वितीये पर्याये प्रथमां सकृद्गायेन्मध्यमा निरुत्तमा द्वादशकृत्वः । तृतीये पर्याये प्रथमो द्वादशकृत्वो द्वितीयां सकतृतीयां त्रिर्गायेत् । सेयमष्टाचत्वारिं- शस्तोमाख्यस्य च्छन्दोमस्य विष्णुतिरिति । द्वादशाइक्रतोरप्टममहश्चतुर्षिशस्तोम. साध्यं नवमयहश्चतुश्चत्वारिंशस्तोमसाध्यं दशममहरष्टाचत्वारिंशस्तोमसाध्यम् । तस्माच्छन्दोमानां साम्राज्यं द्वादशाहाद्युत्तरक्रतुपु प्राप्यते ॥ एप ते गायत्र इत्यादींश्चतुरो मन्त्राविनियोक्तुं प्रस्तौति- यो वै सोमय राजान साम्राज्य लोकं गमयित्वा क्रीणाति गच्छति स्वाना साम्राज्यं छन्दासि खलु वै सोमस्य राज्ञः साम्राज्यो लोकः , इति । यजमानः सोमदेवता राजानं साम्राज्य लोकं प्रापय्य पश्चादृष्टी ·प्रपा०१अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २०९९ (सोमोपस्थानमन्त्रोत्पादनम् ) रूपं सोमं क्रीणाति । स स्वानां मध्ये साम्राज्यं गच्छति । गायत्रीत्रिष्टुज- गतीरूपाणि च्छन्दांसि तैरुपलक्षिताश्छन्दोमाय सोमस्य राज्ञः साम्राज्ययुक्तो लोक इत्युच्यते ॥ अथ चतुरो मम्रान्सोमाभिमत्रणे विनियुङ्क्ते-- पुरस्तात्सोमस्य कयादेवमभि मन्त्रयेत साम्राज्यमेवैनं लोकं गमयित्वा क्रीणा- ति गच्छति स्वाना साम्राज्यम् , इति । एवमिति एप ते गायत्र इत्यादिभिश्चतुभिरित्यर्थः । प्राकरणिकानुवाकसं- वन्धस्तु पुरस्तात्सोपस्य क्रयादेव स्पष्टमवगम्यते । सोमं ते क्रीणामीति मवेण सोमय आरब्धस्तत्पूर्वमशुना ते अश्शुरित्यनुवाकस्यावसाने मजास्त्वामनु- माणन्त्वित्येतदूर्ध्वमेप ते गायत्र इत्यादयश्चत्वारो मत्रा द्रष्टव्याः । पूर्वोक्त- योरवद्धं मन उन्दतीर्घलमित्येतयोर्मययोर्यद्यपीदृशं स्पष्टं वचनं नास्ति तथाऽपि दीक्षितस्य वाद इति वाक्येन प्रकरणप्रसिद्धं दीक्षितमनूद्य वादवि. धानादीक्षितत्वसिद्धेसप्रभावित्वं गम्यते । दीक्षितत्वमाकूत्यै प्रयुजेऽनये स्वाहेत्यनुवाके संपन्नं तदीयवाह्मणे दीक्षितत्वावेदनस्याऽऽन्नातत्वाद स्वाहा यज्ञं वातादारभ इत्याहायं वाव यः पवते स यशस्तमेव साक्षा- दारभते मुष्टी करोति वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्या अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति त्रिरुपारवाह" इति । तस्माद्य वातादारभ इत्येतस्मादुपर्यवद्धं मन उन्दती- चलमित्येतो द्रष्टव्यौ । एवमुत्तरत्रापि सर्वत्रौपानुवाक्ये योजनीयम् ।। अथ तानूनप्वाख्याघ्राणं विधातुं प्रस्तौति- यो वै तानूननस्प प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति ब्रह्मवादिनो वदन्ति न प्राश्नन्ति न जुह्वत्यथ व तानूननं प्रति तिष्ट- तीति प्रजापतौ मनसीति याद, इति । तनुनप्त्रे त्वा गृह्णामीत्यादिभिर्मन्त्रैश्चमसे यदाज्यं गृह्यते तत्तानूनप्त्रं तस्य प्रतिष्ठा न ज्ञायते । सोमरसस्य तु वहौ हुतत्वात्त्विग्भिः पीतत्वाचास्ति प्रतिष्ठितत्वम् । तानूनने तु तदुभयं नास्तीति ब्रह्मवादिभिः पृष्टो बुद्धिमानु- त्तरं घूयान्मनसा प्रजापतौ स्थापनादस्ति प्रतिष्ठति ॥ १ स. वासर यो।

·, इति। श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे--- । सोमोपस्थानमत्रोत्पादनम् ) इदानी मन्त्रेणावघ्राणं विधत्ते- त्रिरख जिघ्रत्प्रजापतो त्वा मनसि जुहोमीत्येषा वै तानूनस्य प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति , इति । मजापतावित्यादिमत्रः । हे तानूनप्य त्वां प्रजापतौ जुहोमीत्येवं मनसि स्मरामीति शेपः । अयं च मनोऽनेरातिथ्यमसीत्यनुवाकस्यान्ते द्रष्टव्यः।। त एते पूर्वोक्ता मन्त्रा विधयश्च याजमानाः । इत ऊर्ध्वं त्वाध्वर्यवाः ।। तत्राऽऽश्रावणं विधत्ते- यो वा अध्वर्योः प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति यतो मन्येतानभिक्रम्य होण्यामीति तत्ति- पन्ना श्रावयेदेपा वा अध्वर्योः प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति आश्रावणमारभ्य होमपर्यन्तमेकत्रावस्थानमध्वर्योः प्रतिष्ठा । आहवनी- यसपीपादिषु होमदेशेषु मध्ये यस्मादेशादभिक्रमणमकृत्वा यं होम होप्यामीति मन्पेत तोमार्थ तस्मिन्नेत्र देशे तिष्ठन्नाश्रावयेत् ।। आश्रावणदेशादन्यत्र गत्वा होम निन्दति- यदभिक्रम्य जुहुयात्प्रतिष्ठाया इयात्तस्मात्स- मानत्र तिष्ठता होतव्यं प्रतिष्ठित्यै , इति । इयात्मच्यचेत । समानत्र समानदेशे यत्राऽऽश्रावणं तत्रैवेत्यर्थः सोऽयं विधि: सर्वाश्रावणसाधारणत्वात्सर्यत्रान्वेति । मयाजेपु त्वभिमाम जुहोतीति वाचनि- कमभिक्रमणम् ॥ आश्रावणकाले होमसाधनस्य हस्ते धारणं विधत्ते- यो वा अध्ययोः वेद स्ववानेव भवति खुरवा अस्य स्वं वायव्यमस्य स्वं चमसोड- स्य स्वं यदायव्यं चा चमसं वाऽ. नन्वारभ्याऽऽश्रावयेत्स्वादियात्तस्मादन्वार- भ्याऽऽश्राव्यर स्वादेव नति इति।

·प्रपा०१अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सोमोपस्थानमश्रोत्पादनम्) झुग्नहार्येन्द्रवायवादिसोमरसंग्रहणाधारभूतं पात्रं वायव्यं वायुना परस्य तत्त्वाव , मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यान्ता इति । तस्मान्नानादेवत्यानि सन्ति वायव्यान्युच्यन्त इत्यान्नातः सोमरसोनयनपात्रविशेषश्चमसः । यद्यपि नुग- प्यत्रोपन्यस्ता तथाऽपि सोमव्राह्मणशेपत्वाद्वायव्य चमसयोरेवान्वारम्भणं धार- णमत्र विधीयते । तेन घुचां धारणमप्युपलक्ष्यत इति द्रष्टव्यम् । अन्वारभ्य हस्ते गृहीत्वेत्यर्थः।। अथ मातःसवनादिस्तोत्राणां कालविशिष्टमुपाकरणं विधत्ते-- यो वै सोममप्रतिष्ठाप्य स्तोत्रमुपाकरोत्यप्र- तिष्ठितः सोमो भवत्यप्रतिष्ठितः स्तोमोऽप्रति- ठितान्युक्थान्यप्रतिष्ठितो यजमानोऽप्रतिष्ठि- तोऽध्वर्युर्वायव्यं वै सोमस्य प्रतिष्ठा चमसोऽस्य, प्रतिष्ठा सोमः स्तोमस्य स्तोम उक्थानां ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोनीय स्तोत्रमुपाकुर्या- त्प्रत्येव सोम५ स्थापयति प्रति स्तोमं प्रत्यु- स्थानि प्रति यजमानस्तिष्ठति प्रत्यध्वर्युः॥ इति ।। स्तोत्रस्योपाकरणप्रकारमापस्तम्बो दर्शयति-" वायुहिकर्तेति प्रस्तोत्रे बहिर्मुष्टिं प्रयच्छति सर्वेषु पवमानेप्वेवमुपाकरणोऽसय॑सर्जि वागसज्पैन्द्रा सहोऽसयुंपावर्तध्वमिति वहिामन्यानि पवमानेभ्यः स्तोत्राण्युपाकरोति" इति । ग्रहे चमसे वा सोमरसस्य प्रक्षेपः प्रतिष्ठापनम् । तदकरणे सोमोऽमति- ठितो भवति । सोमस्यामतिष्ठायां स्तोमस्य प्रगीतमबसाध्याया(?)स्तुतेना- भतिष्ठा भवति । तदप्रतिष्ठायां स्तुतमनुशंसतीति विहितानाममगीतमत्रसाध्य- स्तुतिरूपाणामुक्थशब्दाभिधेयानां शस्त्राणामप्रतिष्ठा भवति । तदप्रतिष्ठायां च यस्यासिद्धेर्यजमानोऽध्वर्युश्वेत्युभावप्रतिष्ठितौ भवतः । कथं तर्युक्तपरम्प- राया उत्तरोत्तरमतिष्ठा भवतीति । तदुच्यते-यदि वायव्ये चमसे वा सोमः प्रतिष्ठितो भवति । ततः स्तोगशस्त्रयजमानाध्वर्गुणामुत्तरोत्तरप्रतिष्ठा । तस्मा. द्वायव्य कर्चपाचे सोमरसं गृहीत्वा वा चमसं सोमरसेन पूरयित्वा वा सूत्रोक्तमकारेण स्तोत्रमुपाकुर्यात् । आश्विनग्रहात्पूर्वभाविष्वैन्द्रवायवादिग्रहेषु गृहीतेपु वहिप्पवमानस्य यदुपाकरणं तत्र चमसोनयनाभावाद्भदणमेवोपाकरण- १ रा. 'यव्यादूल'।

·२१०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (तृतीयकाण्डे-- ( सोमक्रयणीपदाअनादिविध्यभिधानम् ) कालस्योपलक्षणम् । तृतीयसपने पात्नीवतान्तेपु ग्रहेपु हुतेपु चमसान्पूरयित्वा यज्ञायज्ञियस्तोत्रमुपाकरोति । तत्र ग्रहग्रहणाभावाचमसोनयनमेवोपाकरणका. लोपलक्षणम् । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह--" होचमसमुख्यांश्चमसानुनय- सर्व राजानमुन्नीय दशाभिः कलशौ मृप्ता न्युजति यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्र- मुपाकरोति" इति । यदि तृतीयप्रपाठके-एतद्वै सर्वमध्वर्युरुपाकर्षनुद्दाभ्य उपाकरोतीत्येप उपाकरणविधिः स्याहि तदनुवादेनात्र कालविधिरस्तु । ग्रह- चासोन्नयनोर्घकालभाविना स्तोत्रोपाकरणेने च सोमस्तोमादिपरम्पराया: प्रतिष्ठा संपद्यते । सोमं प्रतिष्ठापयतीत्यन्वयः। स्तोत्रमुक्थानीत्यत्रापि तथाs. न्वेतव्यम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ (अथ तृतीयाटके प्रधमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) यज्ञं वा एतत्सं भरन्ति यत्सोमक्रयण्यै पदं यज्ञमुख हविधीने यहि हविर्घाने प्राची प्रव- तयेयुस्तर्हि तेनाक्षमुपांड्याद्यज्ञमुख एव यज्ञ- मनु सं तनोति प्राञ्चमग्निं प्र हरन्त्युत्पत्नीमा नयन्त्यन्वनास प्र वर्तयन्त्यथ वा अस्यैप विप्णियो हीयते सोऽनु ध्यायति स ईश्वरो रुद्रो भूत्वा (१) प्रजां पशून्यज॑मानस्य शम- यितोर्यर्हि' पशुमाप्रीतमुदञ्च नयन्ति तर्हि तस्य पशुश्रर्पण हरेत्तेनैवैनै भागिर्ने करोति यज- मानो वा जाहवनीयो यजमानं वा एतदि १७. मानक्षति । ३ स.च. 'न सो'।

·प्रपा०१अनु०३] कृष्णपजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सोमक्रयणीपदाञ्जनादिविध्यभिधानम् ) कर्षन्ते यदाहवनीयात्पशुश्रर्पण५ हरन्ति स वैव स्यानिमन्थ्य वा कुर्याद्यज॑मानस्य सात्म- खाय यदि पशोर्रवदानं नश्येदाज्यस्य प्रत्या- ख्यायमवं येत्सैव ततः प्रायश्चित्तिर्ये पशुं विमनीरन्यस्तान्कामयेताऽऽर्तिमा,युरिति कु- विदङ्गेति नमोक्तिवत्यर्चाऽऽनीधे जुहुयानमो- वृक्तिमेवैपी वृक्ते ताजगार्तिमाछन्ति (२)॥ (मूत्या ततः पविशतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (अय तृतीयाटके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) । यज्ञम् । वै । एतत् । समिति । भरन्ति । यद । सोमक्रयण्या इति सोम-क्रयण्यै । पदम् । यज्ञमु- खमिति यज्ञ-मुखम् । हविर्घाने इति हविः-धा- ने । यहि । हविर्घाने इति हविः-धाने । प्राची इति । प्रवर्तयेयुरिति प्र-वर्तयेयुः । तर्हि । तेन । अक्षम् । उपेति । अङ्ग्यात् । यज्ञमुख इति यज्ञ- मुखे । एव । यज्ञम् । अनु । समिति । तनोति । प्राञ्चंम् । अग्निम् । प्रेत । हरन्ति । उदिति । पत्नी- ·२१०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे-- ( सोमक्रयणीपदाअनादिविध्यभिधानम् ) कालस्योपलक्षणम् । तृतीयसवने पानीवतान्तेपु ग्रहेपु हुतेपु चमसान्पूरयित्वा यज्ञायज्ञियस्तोत्रमुपाकरोति । तत्र ग्रहग्रहणाभावाचमसोनयनमेवोपाकरणका. लोपलक्षणम् । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" होत्चमसमुख्यांश्चमसानुनय- सर्व राजानमुन्नीय दशाभिः कलशो मृष्ट्वा न्युजति यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्र मुपाकरोति" इति । यदि तृतीयमपाठके-एतदै सर्वमध्वर्युरुपाकर्वयुदातृभ्य उपाकरोतीत्येप उपाकरणविधिः स्याहि तदनुवादेनात्र कालविधिरस्तु । ग्रह- चमसोन्नयनोकालभाविना स्तोत्रोपाकरणेने च सोमस्तोमादिपरम्पराया: प्रतिष्ठा संपद्यते । सोमं प्रतिष्ठापयतीत्यन्वयः। स्तोत्रमुफ्थानीत्यत्रापि तथाs. न्वेतव्यम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ (अय तृतीयाष्टके प्रधमप्रपाठके कृतीयोऽनुवाकः।) यज्ञं वा एतत्सं भरन्ति यत्सोमक्रयण्यै पदं यज्ञमुख हविर्धाने यहि हविर्धाने प्राची प्रव- तयेयुस्तर्हि तेनाक्षमुपाङ्याद्यज्ञमुख एव यज्ञ- मनु सं तनोति प्राञ्चमग्निं प्र हरन्त्युत्पनीमा नयन्त्यन्वनास प्र वर्तयन्यथ वा अस्यैष धिणियो हीयते सोऽर्नु ध्यायति स ईश्वरो रुद्रो भूत्वा (१) प्रजा पशून्यज॑मानस्य शम- यितोर्यर्हि पशुमाप्रीतमुदञ्चं नयन्ति तर्हि तस्य पशुश्रर्पण हरेत्तेनैवैनै भागिर्न करोति यज- मानो वा जाहवनीयो यजमानं वा एतदि १७. मृरानुक्षति । २ स. च, 'न सौं।

·अपा०१अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सोमायणीपदाअनादिविध्यभिधानम् ) कर्पन्ते यदहिवनीयोत्पशुश्रण हरन्ति स वैव स्यानिमन्थ्य वा कुर्याद्यज॑मानस्य सात्म- वाय यदि पशोरंवदानं नश्येदाज्यस्य प्रत्या- ख्यायम येत्सैव ततः प्रायश्चित्तिर्ये पशुं विमनीरन्यस्ताकामयेताऽऽर्तिमार्छयुरिति कु- विदड्नेति नमौक्तिवत्यर्चाऽऽमीधे जुहुयान्नमो- वृक्तिमेवैपी वृङ्क्ते ताजगार्तिमाछन्ति (२)॥ (मृत्वा ततः पविशतिश्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (भय तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाक ।) यज्ञम् । वै । एतत् । समिति । भरन्ति । यत् । सोमक्रयण्या इति सोम-क्रयण्यै । पदम् । यज्ञमु- खमिति यज्ञ-मुखम् । हविर्घाने इति हविः-धा- नै । यहि । हविर्धाने इति हविः-धाने । प्राची इति । प्रवर्तयेयुरिति प्र--वर्तयेयुः । तर्हि । तेन । अक्षम् । उपेति । अङ्ग्यात् । यज्ञमुख इति यज्ञ- मुखे । एव । यज्ञम् । अनु । समिति । तनोति । प्राञ्चम् । अग्निम् । प्रेति । हरन्ति । उदिति । पत्नी- ।

·- २१०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता [३तृतीयकाण्डे- (सोमक्रयणीपदालनादिविध्यभिधानम् ) म् । एति । नयन्ति । अन्विति । अनारसि । प्रेति । वर्तयन्ति । अर्थ। वै । अस्य । एपः। धि- ब्णियः । हीयते । सः । अन्विति । ध्यायति । सः । ईश्वरः । रुद्रः । भूत्वा ( १ )। प्रजामिति प्र-जा: म् । पशुन् । यजमानस्य । शमयितोः । यहि । पशुम् । जानीतमित्या-प्रीतम् । उर्दश्चम् । नय- न्ति । तर्हि । तस्य । पशुश्रर्पणमिति पशु-श्रर्पण- म् । हरेत् । तेन । एव । एनम् । भागिनम् । क- रोति । यजमानः । वै । आहवनीय इत्या-हवनी- यः । यज॑मानम् । वै । एतत् । वीति । कर्षन्ते । यत् । आहवनीयादिया-हवनीयांद । पशुश्रर्पण- मिति पशु-अर्पणम् । हरन्ति । सः । वा । एव । स्यात् । निर्मन्थ्यमिति निः--मन्थ्यम् । वा । कुर्या- व । यजमानस्य । सात्मत्वायेति सात्म-खायं । यदि । पशोः । अवदानमित्यव-दानम् । नश्यैद । जाज्य॑स्य । प्रत्याख्यायमित प्रति--आख्यायम् । अवेति । येन् । सा । एव । ततः । प्रायश्चित्तिः । ये। पशुम् । विमश्नीरनिति वि-मश्रीरन् । यः । तान् । कामयैत । जातिम् । एति । ऋच्छेयुः । इति । कुवित् । जन । इति । नमोक्तिवत्येति नमोक्ति- ·प्रपा०१अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २१०५ (सोमरूयणीपदामनादिविष्यभिधानम् ) वत्या । ऋचा । आगीघ्र इत्याग्नि-इधे । जुहुयात् । नोवृत्तिमिति नमः-वृक्तिम् । एव । एषाम् । वृक्ते । ताजक् । आतिम् । एति । ऋच्छन्ति (२)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥३॥ । । (अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) द्वितीये स्वामिनो मनाथाध्वर्योंविधयः श्रुताः ॥ अप तृतीये सोमक्रयणीपदाञ्जनादिविधयः धूयन्ते । तत्र पष्ठकाण्ड यद्वि- हितं पन्युपानक्ति पत्नी हि सर्वस्य मित्रमिति तस्मिन्दविर्धानयोरक्षाअने पूर्व संगृह्म स्थापितस्य सोमक्रयणीपदपांसोः साधनत्वं विधत्ते-- यज्ञं वा एतत्सं भरन्ति यत्सोमक्रयण्यै पदं यज्ञमुख हविधीने यहि हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयुस्तर्हि तेनाक्षमुपापाद्यज्ञ- मुख एवं यज्ञमनु सं तनोति , इति । सोमायण्याः पदपदान्यनुनिष्क्रम्य सप्तमे पदे हुत्वा तेनाऽऽज्येनातस्य पांसोर्यत्संभरणं कृतं तद्यज्ञस्यैव संभरणं कृतं तस्य पांसोर्यज्ञोपकारित्वाद । ये तुभे हविषार्धारके शकटे यामुखस्थानीय प्रधान दविषः सोमस्य धारकत्वेन पुख्यत्वात् । एवं सति यदा गार्हपत्यसमीपस्थे ते उभे शकटे प्राङ्मुखे मवर्तये- युस्तदा तेन पदपांसुना घृताक्तनासस्य धुरमुपाग्यात् । तथा सति हविर्धा- नात्मन्येव यज्ञमुखे पदपांसुरूपे यज्ञमनु संततं कृतवान्भवति ।। अय प्राचीनवंशस्य पश्चिमदेशस्थितात्पुरातनगाईपत्यादग्नीपोमीयपशुश्रप- णार्थस्पामेः श्रपणदेशं मति नयनं विधत्ते- प्राञ्चमनिं प्रहरन्त्युत्पत्नीमा नयन्यन्वनाए- सि प्र वर्तयन्त्यथ वा अस्यैष धिष्णियो. हीयते सोऽनु ध्यायति स ईश्वरो रुद्रो भूत्वा +क. घ... 'पणस्या। २६४ + ·. - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (सोमक्रयणीपदाजनादिविध्यभिधानम् ) प्रजां पशून्यजमानस्य शमयितोर्यर्हि पशु- माप्रीतमुदञ्चं नयन्ति तर्हि तस्य पशु- श्रपण५ हरेत्तेनैवैनं भागिनं करोति , इति । पष्ठकाण्डे यदानातम्-"आ सोमं ददत आ ग्राव्ण आ वायव्यान्या द्रोण. कलशमुत्पत्नीमा नयन्त्यन्वनाशस प्रवर्तयति" इति । यदपि सूत्रकारेणोक्तम्- " अयं नो अग्निर्वरिवः कृणोत्वित्यग्निपथमाः सोमप्रथमा वा प्राचोऽभिमत्र- जन्ति " इति, तत्र पूर्व पश्चिमदिगवस्थिते गाईपत्ये स्थितोऽग्निः शालामुखीये पुरातनाहवनीये प्रथमं नीतः। अनन्तरं ततोऽपि माइमुखोद्धतः। तदिदपुच्यते- माञ्चमनि प्रहरन्तीति । पश्चिमदिगवस्थितायां पत्नीशालायामवस्थितां पत्नीमपि शालामुखीय पुरातनाहवनीयं प्रत्युदानयन्ति । प्रतीचीनगाहपत्यसमीपस्थितानि शकटान्यपि माग्देशेऽनुक्रमेण प्रवर्तितानि । यदैतत्सर्व संपद्यते तदानीमेवास्य पुरातनगाईपत्यस्य चिप्णियः स्थानविशेपो हीयते शून्यो भवति। स चामिः पुनः पुनर्मनसि चिन्तयति । चिन्तयमानश्वासौ रुद्रः यूरो भूत्वा यजमानस्य प्रजा पशूशमयितोविनाशयितुं समर्थो भवति । तस्य का प्रतीकार इति तदुच्यते-- आमीसंज्ञकाभिः प्रयाजयाज्याभिरापीतं तोपितं पशुं यदोदमुखं नयन्ति तदा तस्य प्रतीचीनगाईपत्यस्य संवन्धिनं पशुश्रपणकारिणपनि हरेत् । तेनैव हरणेनेनं मतीचीनगाईपत्याग्निं भागयुक्तं करोति । ततः प्रजायविनाश इति द्रष्टव्यम् ॥ नन्वाहवनीयादेव पशुश्रपणमग्निं कुतो न हरेयुरित्याशय तत्र दोष दर्शयति- यजमानो वा आहवनीयो यजमानं वा एतद्वि कपन्ते यदाहवनीयात्पशुश्रपण५ हरन्ति स वैवं स्यानि- मन्थ्यं वा कुर्याद्यजमानस्य सात्मत्वाय , इति। आहवनीयादग्नि विकृप्य हरणे यनमानस्यायं विकपः स्यात् । आहवनी- यस्य प्रधानत्वेन यजमानरूपत्वात् । तस्मात्पूर्वोक्तः सोऽग्निरेव वा स्यात् । अथवा निर्मयनेन लौकिकेन कंचिदग्निं श्रपणार्यमुत्पादयेत् । एवं सति यन- मानो विकर्षरहितः संपूर्णस्वरूपो भवति ॥ अथ पशुमसङ्गन किंचिन्मायश्चित्तं विधत्ते- रा.प.र.च.'शिरिद ·प्रपा०१अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २१०७ (पशूपाकरणमन्त्रानानम् ) यदि पशोरखदानं नश्येदाज्यस्य प्रत्या- ख्यायमव येत्सव ततः प्रायश्चित्तिः, इति । मत्याख्यायं प्रत्यके गणयित्वा यावन्त्यवदानानि नष्टानि तावत्कृत्व आज्यमवयेत्सेयमवदानक्रियैव ततो दोपाविमोचनाय मायश्चित्तिर्भवति ।। अथ मासनिकं काम्यं विधत्ते- ये पशु विमनीरन्यस्ताकामयेताऽऽर्तिमार्छयुरिति कुविदनेति नमोवृक्तिवत्यर्चाऽऽमीधे जुहुयान- मोक्तिमेवैषां वृक्ते ताजगार्तिमार्छन्ति ॥, इति ॥ ये वैरिणः पशुमुद्दिश्य विमथ्नीरन्कलई कुरिन्नस्मदीयोऽयं पशुरिति यदि हरेयुस्तदानीमपहर्तन्मति यो यजमान आतिमाशुयुरिति कामयेत सोऽयं कुवि- दनेत्यूचाऽऽनीधिष्णियस्थवही जुहुयात् । तस्या अचः सामर्थ्य चोतयितुं नमोक्तिवत्येत्युक्तम् । ये वहिपो नमोक्तिं न जग्मुरित्येवं नमोक्तिशब्दोऽ. स्यामस्तीति नमोक्तिवती । एपामपहर्तृणां नमोक्तिमेव हरु नमस्कार्यत्व- वर्जनमेव करोति । वन्धुमित्रादयः शिष्टादयोऽन्यजना अपि यथा तान नम. स्कुर्वन्ति तथा वहिष्करोतीत्यर्थः । ते मानहानि प्राप्तास्तदानीमेव नियन्ते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरनिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके सृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (मथ तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक ।) प्रजापतेजीयमानाः प्रजा जाताश्च या इमाः । तस्मै प्रति प्र वैदय चिकित्वा५ अनु मन्यताम् । इमं पशुं पशुपते ते अद्य बनाम्यने सुकृतस्य मध्ये । अर्नु मन्यस्व सुयजा यजाम जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यम् । प्रजानन्तः प्रति गृह्णन्ति पूर्वं प्राणमङ्गेभ्यः पर्याचरन्तम् । सुवर्ग ·२१०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (पशूपाकरणमत्रानानम्) याहि पथिभिर्देवयानैरोपंधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः । येषामीशे (१) पशुपतिः पशूनां चतुष्पदामुत च द्विपदाम् । निष्क्रीतोऽयं य- ज्ञिय भागमैतु रायस्पोपा यज॑मानस्य सन्तु । ये वध्यमानमर्नु वध्यमाना अभ्येक्षन्त मनसा चक्षुषा च । अग्निस्ता५ अग्रे प्र मुंमोक्तु देवः प्रजापतिः प्रजयां संविदानः। य आरण्याः पशवो विश्वरूपा विरूंपाः सन्तो बहुधैकरूपाः । वायुस्ता अग्रे प्र मुमोक्तु देवः प्रजापतिः प्रजयां संविदानः । प्रमुञ्चमानाः (२) भुवनस्य रेतो गातुं धुत्त यजमानाय देवाः । उपाकृत शश- मानं यदस्थाजीवं देवानामप्यतु पार्थः । नाना प्राणो यज॑मानस्य पशुना यज्ञो देवेभिः सह देवयानः । जीवं देवानामप्यतु पाय: सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः। यत्पशर्मा- युमकृतोरौ वा पद्भिराहते । अनिर्मा तस्माद- नसो विश्वान्मुञ्चत्वहसः । शर्मितार उपतन यज्ञम् (३) देवेभिरिन्वितम् । पाशात्पशं म मुंञ्चत बन्धाद्यज्ञप॑तिं परि । अदितिः पाशं प्र मुंमोक्त्वेतं नमः पशुभ्यः पशुपतये करोमि।

·२१०९ प्रपा० १अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (पशुपाकरणमत्रानानम्) अरातीयन्तमधरं कृणोमि यं विष्मस्तस्मिन्प्रति मुञ्चामि पाशम् । त्वामु ते देधिरे हव्यवाहे शृतकर्तारमुत यज्ञियं च । अग्ने सदक्षः सत- नुर्हि भूत्वाऽथ हव्या जातवेदो जुषस्व । जात- वेदो वपयां गच्छ देवान्त्व५ हि होता प्रथमो बभूथं । तेन त्वं तनुवौ वर्धयस्व स्वाहाकृ- त हविरदन्तु देवाः । स्वाहाँ देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा (४)॥ (ईशे प्रमुञ्चमाना यज्ञं त्व" पोडश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (भय तृतीयाटके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः।) प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । जार्यमानाः । प्रजा इति प्र-जाः । जाताः । च । याः । इमाः । तस्मै । प्रति । प्रेति । वेदय । चिकित्वान् । अन्विति ।म- न्यताम् । इमम् । पशुम् । पशुपत इतिं पशु-पते । ते । अद्य । बध्नामि । अग्ने। सुकृतस्येति सु-कृ- तस्य । मध्य । अन्विति । मन्यस्व । सुयजेति सु- यो । यजाम । जुष्टंम् । देवानाम् । इदम् । अस्तु । हव्यम् । प्रजानन्त इति प्र-जानतः । प्रतीति ।

·२११० - । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (पशूपाकरणमत्रानानम् ) गृह्णन्ति । पूर्वे । प्राणमिति प्र-जनम् । अङ्गेभ्यः। परीति । आचरन्तमित्या चर॑न्तम् । सुवर्गमिति सु- वः-गम् । याहि । पथिभिरिति पथि-भिः । देव- यानैरिति. देव-यानः । ओषधीषु । प्रतीति । तिष्ठ । शरीरैः । येषाम् । ईश (१)। पशुपतिरिति पशु- पतिः । पशूनाम् । चतुष्पदामिति चतुः-पदाम् । उत । च । द्विपदामिति दि-पदाम् । निष्क्रीत इति नि:-क्रीतः । अयम् । यज्ञियम् । भागम् । एतु । रायः । पोषः । यजमानस्य । सन्तु । ये । बध्यमां- नम् । अन्विति । वध्यमानाः । अभ्यैक्षन्तेत्यभि- ऐक्षन्त । मनसा । चक्षुषा । च । अग्निः । तान् । अz । प्रेत । मुमोक्तु । देवः । प्रजापतिरिति पूजा- पतिः । प्रजयेति प्र-जयो । संविदान इति सं–वि. दानः । ये। आरण्याः । पशवः । विश्वरूपा इति विश्व-रूपाः । विरूपा इति वि-रूपाः । सन्तः । बहुधेति बहु-धा । एकरूपा इत्येक-रूपाः। वायुः। तान् । जनै । प्रेति । मुमोक्तु । देवः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः। प्रजयेति प्र-जयां संविदान इति सं- विदानः। प्रमुञ्चांना इति प्र–मुञ्चमानाः(२॥भुवनस्य। रेतः । गातुम् । धत्त । यजमानाय । देवाः । उपा- - ·। । प्रपा०१अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पशूपाकरणमत्रानानम् ) तमित्युप-आकृतम् । शशमानम् । यत् । अस्था- व । जीवम् । देवानाम् । अपीति । एतु । पार्थः । नाना । प्राण इति प्र-अनः । यजमानस्य । पशु- नां । यज्ञः । देवेभिः। सह । देवयान इति देव- यानः । जीवम् । देवानाम् । अपीति । एतु । पार्थः। सत्याः । सन्तु । यजमानस्य । कामाः। यत् । पशुः। मायुम् । अर्कत । उरः । वा । पद्भिरित पद-भिः। आहत इत्या-हते । अग्निः । मा । तस्माद । एन- सः । विश्वाद । मुञ्चतु । अहसः । शमितारः। उप- तनेत्युप-एतन । यज्ञम् ( ३ ) । देवेभिः । इन्वि- तम् । पाशाद । पशुम् । प्रेति । मुञ्चत । बन्धात् । यज्ञप॑तिमिति यज्ञ-पतिम् । परि । अदितिः। पा- शम् । प्रेत । मुमोक्तु । एतम् । नमः । पशुभ्य इति पशु-भ्यः । पशुपतय इति पशु-पतये । करोमि अरातीयन्तम् । अधरम् । कृणोमि । यम् । विष्मः । तस्मिन् । प्रतीति । सुञ्चामि । पाशम् । त्वाम् । उ । ते । दधिरे । हव्यवाहमिति हव्य-वाहम् । शृतंक- रिमिति शृतं कर्तारम् । उत । यज्ञियम् । च । अग्ने । सदक्ष इति स-दक्षः । सतनुरिति स-तनुः, हि । भूत्वा । अर्थ । हव्या । जातवेद इति जात-- । - ·२११२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेत्ता- [३तृतीयकाण्डे- (पशुपाकरणमत्रानानम्) वेदः । जुपस्व । जातवेद इति जात-वेदः । वृपयां । गच्छ । देवान् । त्वम् । हि । होता । प्रथमः। बभू- थे । घृतेन । त्वम् । तनुवः । वर्धयस्व । स्वाहां- कृतमिति स्वाहा-कृतम् । हविः । अदन्तु । देवाः । स्वाहा । देवेभ्यः । देवेभ्यः । स्वाहा (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ ( अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) पदाञ्जनं पशोः पाकवहियोक्तौ तृतीयके । अथ चतुर्थे पशूपाकरणमत्रा आम्नायन्ते । कल्पा-"हियो प्लक्षशाखया च पुरस्तात्मत्यवं पशुमुपाकरोत्युपो देवान्दैवी विंशः प्रजापतेजीयमाना इति चैताभ्यामुपस्पृशन्" इति । प्रजापते. रित्यादिके द्वे प्राचौ ॥ तत्रेयं मथमा- - . प्रजापतेजीयमानाः प्रजा जाताश्च या इमाः । तस्मै प्रति न वेदय चिकित्वा अनु मन्यताम् ।, शति । याः मजा इदानीं जायमाना याश्चेमाः पूर्व जातास्ताः सर्वाः प्रजापतेरेव यत्ममूता अतस्तस्मै प्रजापतये प्रति प्रत्येकं रहसि गत्वा भवेदय हे पशो त्वदीयं वृत्तान्तं कथय । स च मजापतिश्चिकित्वांस्त्वदीयां स्वर्गमाप्ति जान- मनुमन्यताम् ।। अथ द्वितीया- इमं पशुं पशुपते ते अद्य वनाम्यने सुकृतस्य मध्ये । अनु मन्यस्व सुयजा यजाम जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यम्।, इति । - ·-- 'प्रपा०१अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २११३ (पशुपाकरणमत्रानानम् ) है पशुपतेऽग्ने यदस्मिन्दिने सुकृतस्य मध्ये सम्यगनुष्ठितस्य ज्योतिष्टोमस्य कर्मणो मध्य इमं पशु वध्नामि अतस्त्वमनुमन्यस्त्र । वयं सुयजा शोभनेन यझेन यजाम । इदं हव्यं देवानां जुष्टं प्रियमस्तु । कल्प: मनानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पञ्च हुत्वा" इति । तत्रेयं मथमा- प्रजानन्तः प्रति गृह्णन्ति पूर्व प्राणमङ्गेभ्यः पर्याचरन्तम् । सुवर्ग याहि पथिभिर्दे- वयानैरोषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः ।, इति । हे पशो पूर्वे देवास्त्वदीयं वृत्तान्तं जानन्तोऽङ्गेभ्यः परि त्वदीयावयवेभ्य ऊर्ध्वमाचरन्तं ते त्वदीयं माणं भतिगृह्णन्ति अस्माकमधीनोऽयमिति स्त्री कुर्वन्ति । त्वं तु देवा ये पथिपु यान्ति तैः पथिभिः स्वर्ग याहि । माणरू- पेण स्वर्ग गत्वाऽवशिष्टैः शरीरावयवैरोपधीपु प्रतितिष्ठ पुरोडाशादिवविर्भ- वेत्यर्थः ।। अथ द्वितीया- येषामीशे पशुपतिः पशूनां चतुष्पदामुत च द्विपदाम् । निष्क्रीतोऽयं यज्ञियं भाग- मेतु रायस्पोषा यजमानस्य सन्तु ।। इति । पशुस्वामी रुद्रो द्विपदां चतुप्पदां च येषां पशूनामीशे स्वामित्वेन वर्तते सेपो पशूनां मध्ये स्वामिनः सकाशादस्माभिनिष्क्रीतोऽयं पशुर्यज्ञियं यायोग्य भागमैतु भागत्वं प्राप्नोतु । यजमानस्प रायस्पोपा धनपुष्टपः सन्तु ।। अथ तृतीया- ये बध्यमानमनु बध्यमाना अभ्येक्षन्त म- नसा चक्षुपा च । अग्निस्तार अग्ने प्रमुमो- क्तु देवः प्रजापतिः प्रजया संविदानः।, इति । अस्य पशोः पितृमातृभ्रातृसगर्यसयूभ्यरूपा ये पशव एतदीपस्ने हैन स्वयमपि वध्यमानमेनं पशुमनु वध्यमानाः सन्तो मनसा चक्षुपा चाभित १ क. घ. र. च. 'तृप्रारमातम ।

·- २११४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [श्तृतीयकाण्टे- (पापाकरणमन्त्रानानम् ) ऐक्षन्त तान्पशूननिरग्रे मर्पण मोचयतु । ततः प्रजापतिर्देवः स्वकीयया प्रनया संविदान ऐकमत्यं गतस्तान्पशून्मोचयतु ॥ अथ चतुर्थी- य मारण्याः पशवो विश्वरूपा विरूपाः सन्तो बहुधैकरूपाः । वायुस्ता५ अग्रे प्र मुमोक्तु देवः प्रजापतिः प्रजया संविदानः ।, इति । जातिभेदैविश्वरूपा वर्णभेदेनोचनीचत्वादिभेदैश्च बहुधा विविधरूपाः सन्तोऽपि पशुत्वेनैकरूपाः । शेषं पूर्ववत् ॥ अथ पञ्चमी- प्रमुञ्चमाना भुवनस्य रेतो गातुं धत्त यजमानाय देवाः । उपाकृत शशमानं यदस्थाज्जीवं देवानामप्येतु पाथः ।, इति । हे देवा भुवनस्य रेतो यागद्वारेणोत्पत्तिहेतुमिमं पशुं प्रमुञ्चमानाः प्रकर्षण माणमातृपित्रादिभ्यो यज्ञार्थ मोचयन्तो यजमानस्य(नाय) गातुं धत्त स्वर्गलोक- प्राप्ति धत्त । उपाकृतमुपाकरणक्रियया संस्कृतं शशमानं हविर्भुक्षु देवेषु व्यामि- यमाणं यदस्थाघदगजातमस्मिन्पशौ स्थितं तत्पाथोऽन्नं भूत्वा देवानां जीवमेतु जीवनार्थमुपाकरोतु । अपिशब्दाद्यजमानस्य स्वर्ग ददात्विति गम्यते ॥ कल्प: -" नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति" इति । पाठस्तु- नाना प्राणो यजमानस्य पशुना यज्ञो देवेभिः सह देवयानः । जीवं देवानामप्येतु पाथः सत्याः सन्तु यजमानस्थ कामाः । , इति । यजमानस्य माणः पगुना सह नाना पृथग्भवंतु । अयमनुष्टीयमानो यज्ञो देवेभिर्देवनशीलैः पशुपाणैः सह देवयानो भवतु हविर्भुजो देवान्प्रति गच्छतु । पाथः पशुपमन्नं देवानां जीवमप्येतु जीवनहेतुत्वं मामोतु । तेन यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु । कल्पा-" यत्पशुर्मायुमकृतेति संज्ञप्तदोमं जुहोति" इति । १. प्राणं गा।

·। . प्रपा १अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २११५ पापाकरणमत्रानानम्) पाठस्तु- यत्पशुर्मायुमकृतोरो वा पद्भिराहते । अग्निर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वहसः ।, इति । अयं पशुारणवेलायां मायुं दुःखहेतुकं शब्दमकुरुत । अथवा यतस्ततश्चा- त्यमानः पादैरुरस्ताडयति । तत्र यदेनो निप्पन्नं तस्मादेनसोऽग्निमा मोच. पतु । किंचान्पेनापि बन्धनाघुपद्रवेण यद्यदंदो निप्पन्नं तस्मात्सर्वस्मादंहसो मां मोचयतु ॥ कल्प: "शमितार उपेतनेति वपाश्रपणीभ्यां पशुमुपेतोऽध्वर्युर्यज- मानश्च" इति । पाठस्तु- शमितार उपेतन यज्ञं देवेभिरिन्वितम् । पा. शात्पशुं प्र मुञ्चत बन्धाद्यज्ञपति परि ।, इति । हे शामितारो विशसनस्य कर्तारो देवा देवेभिरिन्वितं देवाप्तं यज्ञमुपेतन मामुत मवर्तयतेत्यर्थः । इमं पशुं पाशाद्वन्धनरज्ज्वा यज्ञे प्रमुञ्चत यज्ञपति च पन्धनजन्याहोपात्परिमुश्चत । अनेन मवेणाध्वर्युयजमानौ वपाश्रपणहेतुभ्यां काष्टनिर्मिताभ्यामेकशूलाद्विशुलाभ्यां युक्तौ सन्तौ शामित्रदेशं समागच्छतः ।। कल्प:- पशो पाशं प्रमुञ्चत्यदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वेतमिति" इति । पाठस्तु- अदितिः पाशं प्र मुमोक्त्वेतं नमः पशुभ्यः पशुपतये करोमि ।, इति । अदितिः पृथिवी पशोरेतं पाशं प्रमुञ्चतु । अहं च पशुभ्यः पशुपतये च मदपराधनित्यर्थ नमस्करोमि ।। कल्पा-" यद्यभिचरेदरातीयन्तमधरं कृणोमि यं द्विप्मस्तस्मिन्मतिमुञ्चामि पाशमिति तया वृक्षं स्थाणुं स्तम्भं वाऽपिदध्यात्" इति । पाठस्तु- जरातीयन्तमधरं कृणोमि यं विप्म- स्तस्मिन्प्रति मुच्चामि पाशम् ।, इति । “ १ ख. घ. १. च. "राभ्या।

·२११६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (पशूपाकरणमद्रानानम् ) यः पुरुपोऽस्माकमरातित्वं कर्तुमिच्छति तमध्वरं मतोऽवरं करोमि। यस्त्विदानीमरातित्वं नेच्छति तथाऽपि कालान्तरे तत्संभावनया वयमिदानी तं द्विष्मः । तस्मिन्पुरुषे पाशमिमं प्रतिमुञ्चामि अनया रशनया तं वना- मीत्यर्थः।। कल्प:-" त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति स्रवेण वपामभिजुहोति" इति । पाठस्तु- त्वामु ते दधिरे हव्यवाह शृतंकारमुत यज्ञियं च । अग्ने सदक्षः सतनुर्हि भू- खाऽथ हव्या जातवेदो जुषस्व ।, इति । हेऽग्ने देवेभिरिन्वितमिति पूर्वोक्ता ये देवास्ते त्वां दधिरे त्वामेव कार्यक- रत्वेन निश्चितवन्तः । कीदृशं त्वां, हव्यवाहं देवान्मति हविपो वोढारं शृतं. कर्तारमाकं हविः पकं कुर्वन्तम् । अपि च यज्ञियं यज्ञसंपादनाईम् । हे जात- वेदो हि यस्मात्र सतनुढशरीरो भूत्वा सदक्षः सोत्साहोऽथ तस्मात्कारणा. द्धन्या जुपस्व हवीपि वोढुं प्रीतियुक्तो भव ॥ कल्प:-" :-"जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वपद्कृते हुत्वा" इति । पाठस्तु- जातवेदो वपया गच्छ देवान्त्व५ हि होता प्रथमो बभूथ । वृतेन त्वं तनुवो वर्ध- यस स्वाहाकृत हविरदन्तु देवाः ।, इति । हे जातवेदस्त्वं चपया सह देवानगच्छ । हि यस्माचं प्रथमो होता वभूथ भनुष्यहोतुः पूर्वभावी वभूविथ तस्मात्त्वं घृतेन देवानां तनूर्वर्धयस्व । ते च देवाः स्वाहाकारेण समर्पितमिदं हविर्भक्षयन्तु कल्प:-"स्वाहा देवेभ्य इति पूर्व परिवयं हुत्वा" इति, "देवेभ्यः स्वाइत्युचरं परिवप्प हुत्वा" इति च । पाठस्तु- स्वाहा देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा ॥, इति ॥ ये देवाः पुरस्तात्स्वाहाकारास्तेभ्य इदमाज्यं वपाहोमारपूर्व स्वाहाकृतमस्तु । तस्य च होमस्य वपाहोमाइत्वादप्यत्वम् । ये तु देवा उपरिष्टात्स्वाहाकारा. स्तेभ्यो वपाहोमादूर्वमिदमाज्यं हुतमस्तु । वपाया उभयपार्थस्थितानां .

·प्रपा०१अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २११७ (पश्पारणमामानम्) स्वाहाकारेण वपासामीप्यविच्छेदो मा भूदिति स्वाहाकारस्य पुरस्तादुपरि- शच भयोगः ।। अत्र विनियोगसंग्रह:- प्रजापतेरिति द्वाभ्यां स्यादुपाकरणं पशोः । मना पञ्च जुहोत्यग्नौ नाना तन्नयने जपेत् ॥ १ ॥ यत्पशर्मतहोमः स्याच्छमिता गच्छतः पशुम् । अध्वर्युयजमानौ द्वापदि पाशप्रमोचनम् ॥ २ ॥ अरा क्षादिपु क्षेयं त्वां जुहोति वपोपरि । जा वपाहुतिरेतस्याः स्वाहा इत्यभितो हुतिः॥ अनुवाके चतुर्थेऽस्मिन्मनाः पोडश वर्णिताः ॥ ३ ॥ अत्र मीमांसा। नवमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- पाशं पाशान्द्वयोः पश्चोरेको मनोऽथवा द्वयम् । *एकत्वे च यत्वे किमेकस्योहोऽथवा द्वयोः॥ एकेनैव कृतार्थत्वादेको मनस्तदाऽपि च । अविकारेण पर्य+एकार्यासमवायः॥ माकृतत्वावुभावह्यावे(ह्य ए)कार्योऽत्र विवक्षया। घड्र्योऽप्यूहनीयोऽत्र द्वयोः शक्तेरकृप्तितः॥ ज्योतिष्टोमेऽमीपोमीयपशावेकवचनान्तबहुवचनान्तौ द्वौ पाशमत्रौ भिन्नयोः शाखयोरान्नाती-"अदितिः पाशं ममुमोक्त्वेतम्" इत्येकत्र । "पाशा- न्ममुमोक्त्वेतान्" इत्यपरत्र । तावुभौ पशुद्वयोपेतायां विकृती चोदकेनाति- दिष्टौ । सा च विकृतिरेवमानायते-" मैत्र श्वेतमालभेत वारुणं कृष्णमा चौपधीनां च संधावनकामः" इति । तत्रैकेनैव मत्रेण चरितार्थत्वान्न द्वयो- रतिदेश इत्याधः पक्षः । तदाऽप्यविकृतस्य प्रयोक्तुं शक्यत्वादहुवचनान्तो मत्रो युक्तः । पछतायेकस्मिन्पशावसमवेतार्थतया बहुवचनस्य विकतावनूहनी- पत्वादित्येक पक्षः । तादृग्बहुवचनोपेतत्वादेव मवोऽप्यसावसमवेतार्थ: महतो भवति । एकवचनान्तस्तु मन्त्रः प्रकृतौ समवेतार्थत्वाद्विकृतावतिदि- श्पताम् । स च द्विवचनान्तत्वेनोहनीय इति पक्षान्तरम् । प्रकृती विद्यमा. * एकै फत्य इति न्यायमालापाठ ।+ एकार्यः समवायत इति न्यायमाटापाठः । १. प. ह. 'म् । क एक्त्वे द्व। २ . घ. १. च. 'तः । प्रा। - ·२११८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (पशुपाकरणादिमन्त्रवादणम् ) नयोरुभयोर्मन्नयोर्विकृतावतिदेशस्य वारयितुमशक्यत्वादेकमन्त्रपक्षस्यावान्तर- त्वेनोपन्यस्तावुभावपि पक्षावयुक्तौ । मबयातिदेशपक्षे तु एकवचनान्तः प्रकृतौ समवेतार्थतया विकृतावूहनीयः । वहुवचनान्तो यथास्थित एव पठनीय इति पूर्वपक्षः । लोके वेदे वा बहुवचनस्य द्वयोरर्थयोरमृप्तशक्तित्वाद्विवचनान्ततया सोऽप्यूहनीय इति सिद्धान्तः ॥ सवान्पचिन्तितम्- उत्क्रष्टव्यो न वा मन्त्रो वर्थोऽसंगतत्वतः। उत्कर्पोन विकल्पोऽसौ गुणे त्वन्याय्यकल्पना ॥ योऽयं पूर्वत्रोदाहतो बहुवचनान्तः पाशमनस्तस्य प्रकरणादुत्को बहुपा- शयुक्तेषु पशुगणेषु कर्तव्यः । कुतः । एकस्मिन्पशी प्रकृते तस्यानन्वितत्वा- दिति चेत् । नासावुकष्टव्यः किं त्वेकवचनान्तेन मत्रेण सह विकल्पनीयः । न हि पाशानित्यत्र प्रधानस्यांशस्यानन्वितत्वमस्ति मातिपदिकविभक्त्योः मातिपदिकं प्रधान धमिवाचकत्वात् । विभक्तिस्तु कर्मत्वकरणत्वादिधर्मवाच- कत्वानुणभूता। तथा विभक्तिवचनयोविभक्तेः कर्मादिकारकवाचित्वात्मा- धान्यं वचनस्य कारकगतसंख्याभिधायित्वाद्गुणत्वम् । तथा सति बहुवचना- तपाशशब्दे मातिपदिकं कर्मकारकविभक्ति वैकस्मिन्नपि पाशे संगच्छेते । गुणभूते तु बहुवचने लक्षणा वृत्तिः कल्पनीया, पाशावयवगतं घटुत्वं लक्ष्यत इति । तस्माद्गुणभूतं वचनमात्रमनुसृत्य कृत्स्सस्य मन्त्रस्य प्रकरणपाठो न पापनीयः। किंतु प्रधानानुसारेण मन्त्रयोः समानवलवाद्विकल्पः कर्तव्यः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतेत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ (अप वतीयाटके प्रथमप्रपाटके पचमोऽनुवाक।) प्राजापत्या वै पशवस्तेपार रुद्रोऽधिपतिर्य- देताभ्यांमुपाकरोति ताभ्यामेवेने प्रतिप्रोच्याऽऽ लभत आत्मनोऽनावस्काय द्वाभ्यांमुपाकरोति क. इ. प. क्षाबुपय' । ३ ख. 'वनुपयु। ३स प. १. च. राधान्त. । ४ ख, हि पापाच. 'दि पासी पा।

·प्रपा०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पशूपाकरणादिमत्रनामणम् ) दिपायजमानः प्रतिष्ठित्या उपाकृत्य पञ्च जु- होति पाइताः पशवः पशूनेवाव॑ रुन्धे मृत्यवे वा एष नीयते यत्पशुस्तं यदन्वारभेत प्रमायु- को यज॑मानः स्यानाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्याह व्यावृत्त्यै (१) यत्पशुर्मायुमकृ- तेति जुहोति शान्त्यै शमितार उपेतनेत्याह यथायजुरेवैतद्दपायां वा आह्रियमाणायामग्ने- मधोऽप कामति त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति वपामभि जुहोत्यमेरेव मेधम रुन्धेऽयो शृत- स्वायं पुरस्तात्स्वाहाकृतयो वा अन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकृतयोऽन्ये स्वाहा देवेभ्यो दे- वेभ्यः स्वाहेत्यभितो वपां जुहोति तानेवोभ- योन्प्रीणाति (२)॥ (व्यावृत्त्या अभितो वपा पञ्चं च।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ (भय तृतीयाटके प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक 1) प्राजापत्या इति प्राजा-पत्याः । ३। पशवः । तेषाम् । रुद्रः । अधिपतिरित्यधि-पतिः । यत् । एताभ्याम् । उपाकरोतीत्युप-आकरोति । ताभ्याम् ।

·२१२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (पशुपाकरणादिमत्राह्मणम्) एव । एनम् । प्रतिप्रोच्येति प्रति-प्रोच्य । एति । लभते । आत्मनः । अनावस्कायेया-वस्काय । हाभ्याम् । उपाकरोतीत्युप-आकरोति । दिपादित हि-पाव । यजमानः । प्रतिष्ठित्या इति प्रति- स्थित्यै । उपाकृत्येत्युप-आकृत्यं । पञ्च । जुहोति । पाताः । पशवः । पशून् । एव । अवेति । रुन्धे । मृत्यवै । वै । एपः । नीयते । यत् । पशुः । तम् । यत् । अन्वार तेत्यनु आरभेत । प्रमायुंक इति प्र- मायुकः । यज॑मानः । स्यात् । नाना । प्राण इति प्र-अनः । यजमानस्य । पशुना । इति । आह । व्यावृत्त्या इति वि-आवृत्त्यै (१) । यत् । पशुः। मायुम् । अकृत । इति । जुहोति । शान्त्य । शर्मि- तारः । उपेतनेत्युप-एतन । इति । आह । यथाय- जुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । वपायांम् । वै आहियाणायामित्यां-ह्रियमाणायाम् । जनः । मेधः । अपेति । कामति । त्वाम् । उ । ते । दधिरे । हव्यवाहमिति हव्य-वाहम् । इति । वपाम् । अभीति । जुहोति । अग्नेः । एव । मेधम् । अवेति । रुन्धे । अथो इति । शृतत्वायेति शृत-वायं । पुरस्तात्स्वाहाकृतय इति पुरस्ताव-स्वाहाकृतयः । । NuTN ·२१२१ प्रपा०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (पशुपाकरणादिमन्त्रनादाणम् ) वै । अन्ये । देवाः । उपरिष्टात्स्वाहाकृतय इत्युपरि- टाव-स्वाहाकृतयः । अन्ये । स्वाहा । देवेभ्यः । देवेभ्यः । स्वाहा । इति । गभितः । वपाम् । जुहोति । तान् । एव । उभयान् । प्रीणाति (.२) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ । (अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ।) चतुर्थ वर्णिता मघ्राः पशूपाकरणादिगाः ।। अथ पञ्चमे तेपां मन्त्राणां ब्राह्मणमभिधीयते । तत्राऽऽदावुपाकरणं विधचे- प्राजापत्या वै पशवस्तेषा५ रुद्रोऽधिपतिर्य- देताभ्यामुपाकरोति ताभ्यामेवैनं प्रतिप्रो- च्याऽऽ लभत आत्मनोऽनावस्काय, इति । मनापतिः पशूनां जनकः । अग्निश्च रुद्रशब्दाभिधेयस्तेषां स्वाम्यतस्तदुभ. यतिपादकाभ्यां मजापतेर्जायमाना इमं पशुमित्येताभ्यां मन्त्राभ्यामुपाकुर्यात् । तथा सति ताभ्यां देवाभ्यां भत्तिमोच्या पशुमालब्धवान्भवति । तच कथन स्वस्यानपराधत्वाय भवति । मद्वित्वं प्रशंसति- द्वाभ्यामुपाकरोति दिपायजमानः प्रतिष्ठित्य, इति ।। उपाकरणादूर्व प्रजानन्त इत्यादिभिः पञ्चभिर्महोमं विधत्ते- उपाकृत्य पञ्च जुहोति पाङ्क्ताः पशवः पशूनेवाव रुन्धे, इति । पुच्छेसहितेपु पादेपु पञ्चसंख्यायोगात्पशूनां पाङ्गत्वम् ।। १ स. घ. . ."च्छरोहते।

·. - २१२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (पमपाकरणादिमखनाह्मणम्) संज्ञपनाय पशुनयनकालेऽध्वयोर्जपमन्त्रस्य नानाशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति- मृत्यवे वा एष नीयते यत्पशुस्तं यदन्या- रमेत प्रमायुको यजमानः स्यानाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्याह व्यावृत्त्यै, इति । पशोः पृष्ठतो हस्तेन स्पर्शोऽन्वारम्भः। व्यावृत्तिवाचकस्य नानाशब्दस्य प्रयोगो यजमानप्राणस्य म्रियमाणात्पशोात्त्यै भवति । संशप्तहोम विधत्ते- यत्पशुर्मायुमकृतेति जुहोति शान्त्य, इति । अंहसो मुञ्चस्वित्यनया मन्त्रगतया मार्थनया पापस्य शान्तिर्भवति ।। अध्वर्युयजमानयोर्वपाश्रपणीव्यवधानेन पशुप्राप्तिपत्रस्प स्पष्टार्थता दर्श- पति- शमितार उपेतनेत्याह यथायजुरेवैतव, इति । यद्यप्यसौ मन्त्रः पादवद्धत्वारगेव तथाऽपि यजुर्वेदानातत्त्वाचकर्मणि विनियोज्यमानत्वाद्वा यजुरित्युच्यते ।। चपाया उपरि होमं विधत्ते- वपायां वा आह्रियमाणायामग्नेमधोऽप कामति खामु ते दधिरे हव्यवाहमिति वपामभि जुहोत्यमेरेव मेधमव रुन्धेऽथो शृतत्वाय, इति । यदा वपा होतमाहियते तदानीमग्नेः सकाशाद्यज्ञोऽपक्रामति । तस्य च यज्ञस्यानेन होमनापक्रमणं निवारितं भवति । अत एव मन्त्रे दधिर इति मयु. ज्यते । अनि यज्ञस्य धारकं कृतवन्त इत्युक्तं भवति । किं च भूतकर्तारमिति विशेपितत्वादयं होमो पायाः पकत्वाय संपद्यते ।। परिवप्यहोमो विधत्ते- पुरस्तात्स्वाहाकृतयो वा अन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकृतयोऽन्ये स्वाहा देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्यभितो वपां - ·प्रपा०१अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २१२३ (ममिमर्शनविधीनो मप्रविशेषाणां चाभिधानम् ) वपासामीप्यं वाञ्छतां स्वाहाकारव्यवधानादिभ्यतामुभयविधानां देवानां प्रीत्यै स्वाहाशब्दस्य मन्त्रयोय॑त्यासेन प्रयोग इत्यर्थः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक. ॥ ५॥ (भय तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाउके षष्ठोऽनुवाकः।) यो वा अयथादेवतं यज्ञमुंपचरत्या देव- ताभ्यो दृश्यते पापीयान्भवति यो यथादे- वतं न देवताभ्य आ दृश्यते वसीयान्भवत्या- मेय्यर्चाऽऽयोधमभि मृशेवैष्णव्या हविर्धान- माग्नेय्या खुचौ वायव्यंया वायव्यान्यन्द्रिया सदो यथादेवतमेव यज्ञमुप॑ चरति न देवताभ्य मा दृश्यते वसीयान्भवति युनज्मि ते पृथिवीं ज्योतिपा सह युनज्मि वायुमन्तरिक्षण (१) ते सह युनज्मि वाच सह सूर्येण ते युनज्मि तिस्रो विष्टचः सूर्यस्य ते । अग्निर्देवा गायत्री छन्द उपाशोः पात्रमसि सोमो देवता त्रिष्टु- प्छन्दोऽन्तर्यामस्य पात्रेमसीन्द्रौ देवता जगती छन्दै इन्द्रवायुवोः पा–मसि बृहस्पतिर्देवताऽ- नुष्टुप्छन्दौ मित्रावरुणयोः पात्रमस्यश्विना देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽश्विनोः पात्रमसि सूर्यो ·। २१२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता--- [श्तृतीयकाण्डे- (अभिमर्शनविधीना मनविशेषाणां चाभिधानम् ) म् । असि । पृथिवी । देवता । विराडिति वि- राट् । छन्दः । ध्रुवस्य । पात्रम् । असि (३) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके प्रथमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ( अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः।) पूर्वानुचाकमवाणां पञ्चमे ब्राह्मणं श्रुतम् ।। अथ पष्टेऽभिमर्शन विधयो मनविशेपाश्च केचिदानायन्ते । तत्र सुत्यादिनगतमयोगारम्भेऽभिमर्शन विधत्ते- यो वा अयथादेवतं यज्ञमुपचरत्या देवताभ्यो वृश्यते पापीयान्भवति यो यथादेवतं न देव- ताभ्य आ वृश्यते वसीयान्भवत्याग्नेय्यर्चाss- ग्नीध्रमभि मृशेवैष्णव्या हविर्धानमाग्नेय्या सुचो वायव्यया वायव्यान्यन्द्रिया सदो यथा- देवतमेव यज्ञमुप चरति न देवताभ्य आ वृश्चयते वसीयान्भवति इति। आनीध्रहविर्धानादीनां मध्ये यस्य या देवता तो देवतामभिक्रम्य तस्योप- चारे सति देवताभ्योऽवच्छियते दरिद्रश्च भवति । अतस्तत्तद्देवताप्रतिपादक- मन्त्रैरेव तस्य तस्याभिमर्शने सति नोक्तदोपो भवति । तांश्च मन्त्रविशेपानाप- स्तम्ब उदाजहार-" महाराने बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्याग्नीध्रमभिमृशतीदं विष्णर्षि- चक्रम इति हविर्धानमम आयूपि पवम इति ब्रुच आ वायो भूप शुचिपा इति वाय-पान्याघा ये अग्निमिन्धत इति सदः " इति । तेषु चत्वारो मत्राः प्रथमकाण्ड एवाऽऽन्नाता व्याख्याताश्च । आधा ये अग्निमिति मनस्तु ब्राह्म- णमन्थे द्वितीयकाण्डस्य चतुर्थप्रपाठके पासो अशुरित्यस्मिन्ननुवाक आना- स्यमानत्वात्तत्रैव व्याख्यास्यते ।। १च.'यो विच्छि'।

·कल्प: प्रपा० १ अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २१२७ (अभिमर्शनविधीनो मनविशेषाणां चाभिधानम् ) युनज्मि ते पृथिवीं ज्योतिपा सह युनज्मि वायुम- न्तरिक्षण ते सह युनज्मि वाच५ सह सूर्येण ते- कल्प:-"युनज्मि ते पृथिवीं ज्योतिपा सहेति दक्षिणस्य हविर्धानस्या- धस्तात्पश्चादक्ष द्रोणकलशं सदशापवित्रं युनज्मि वायुमन्तरिक्षण ते सहेत्युत्त- रस्य हविर्धानस्योपरिष्टान्नीड आधवनीयं युनज्मि वाच५ सह सूर्येण त इति प्रधुरे पूतभृतम्" इति । अत्र सर्वत्र प्रयुनक्तीति पदमनुवर्तते । हे द्रोणकलश ते तव स्वरूपभुर्ता पृथिवीं ज्योतिपाऽमिना सहैतस्मिन्स्थाने युनज्मि सादयामि । हे आधवनीय ते स्वरूपभूतं वायुं तदाधारेणान्तरिक्षण सहास्मिन्स्थाने युनज्मि । उच्यते नानाविधैर्मन्त्रैः प्रतिपाद्यत इति धुलोको वाक् । हे पूतभृत्तव स्वरूपभूतां वाचं सूर्येण धुलोकस्थेन सहास्मिन्स्थाने युनज्मि ।। युनज्मि तिस्रो विटचः सूर्यस्य ते । ." युनज्मि तिस्रो विपृचः सूर्यस्य त इति चुचः सन्ना अभिम- चयते" इति । जुहूपभृद्धृवाख्यास्तिस्रो याः स्रुचस्ता विपृचः परस्परसंपर्करहिता यथा भवन्ति तथा सूर्यस्य तव प्रकाशेन परीक्ष्य युनज्मि ॥ अग्निर्देवता गायत्री छन्द उपाशोः पात्रमसि- कल्प:-"अथैतानि वायव्यान्यभिमृशत्यनिर्देवता गायत्री छन्द उपा५शो: पानमसीति दशभिर्दश" इति । हे ऊर्ध्वपात्रानिर्देवता त्वां रक्षतु । गायत्री छन्दस्त्वां रक्षतु । त्वमुपांशुना- मकस्य सोपरत्तप्रवणस्य पात्रमसि । एवमुररेणु सहुँ पाणु योच्यम् । तेषां पाठस्तु- सोमो देवता त्रिष्टुप्छन्दोऽन्तर्यामस्य पात्रम- सीन्द्रो देवता जगती छन्द इन्द्रवायुवोः पात्र- मसि बृहस्पतिर्देवताऽनुष्टुप्छन्दो मित्रावरुण- योः पात्रमस्यश्विनौ देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽ- श्विनोः पात्रमसि सूर्यो देवता बृहती छन्दः १ रा. 'न युजन्मीति । २ क. इ. 'सु यो ।

·- २१२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमैता- [स्तृतीयकाण्डे- (अभिमर्शनविधीनां मत्रविशेषाणां चाभिधानम् ) शुक्रस्य पात्रमसि चन्द्रमा देवता सतोबृहती छन्दो मन्थिनः पात्रमसि विश्वे देवा देवतो- ष्णिहा छन्द आग्रयणस्य पात्रमसीन्द्रो देवता ककुच्छन्द उक्थानां पात्रमसि पृथिवी देवता विराट्छन्दो ध्रुवस्य पात्रमसि ॥, इति ।। इन्द्रवायुवोरित्यादिभिर्देवतावाचकैः शब्दैस्तदीयं सोमरसग्रहणमुपलक्ष्यते । (*आग्रपणादिपु हे स्थालीति संवोधनीयम् । शस्त्रवाचकनोक्यानामिति शब्देन तत्तच्छस्त्रसंघन्धिसोमरसग्रहणमुपलक्ष्यते । ) अस्मिन्ननुवाके मोक्ताः सर्वे मत्रा हृदे त्वा मनसे त्वेत्यनुवाकात्मागेव द्रष्टव्याः ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- " आग्नेय्याने नयेतीदं विष्णुरित्येव वैष्णवी । अम आयंपि चाऽऽग्नेयी आ वायो इति वायवी ॥१॥ आघा ये अग्निमैन्द्री स्याधुनज्मीति त्रिभिः क्रमात् । सायन्ते द्रोणकलशाधवनीयौ च पूतभृत् ॥ २ ॥ युनेति मवणं कुर्यात्सवनीयमुवमुचाम् । अमिरित्यादिदशभिर्ग्रहपात्राणि संस्पृशेत् ।। पष्ठानुवाके संप्रोक्ता मन्त्रा एकोनविंशतिः ॥ ३ ॥" [इति ।] अथ मीमांसा। तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमित्यग्निदेवताका ऋचोऽखिला:। उपस्याने प्रयोक्तव्याः प्रकृता एवं ता उत ॥ साधारण्येन शब्दोक्तेः सर्वाभिस्तदुपस्थितिः । विशेष(पे) विधिसंक्रात्या प्रकृताभिरितीप्यताम् ।। ज्योतिष्टोमै थ्यने-" आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते " इति । तत्राऽऽनीध्र- नामकस्य मण्डपस्य यदुपस्थानं तद्यया कयाचिद्दाशतयीगतयाऽनिदेवतया संवन्धिन्या कर्तव्यम् । अनिर्देवता यस्या ऋचः साऽऽग्नेयीतिसाधारणोक्ताट- विशेषस्थापनीतरिति चेन्मैवम् । ऋतुप्रकरणपठितानापाप्रेयीनामचा क्रतुप- * धनुधिानमंद रा. पुस्तक एव ।

·प्रपा १अनु०७]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २१२१ (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनैमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ) पुक्तव्यापारसाधनत्वं प्रकरणादेव । कोऽसौ व्यापार इति विशेषत्रुभुत्साया- मानीधोपस्थानरूपोऽयमिति बोधयन्नयं विधिविशेषमान(a) संक्रामेतीति लापवम् । अप्रकृतानां तु ऋतुमयुक्तव्यापारसाधनत्वं सम्यापारविशेषश्वेन्यु. भयं चोध्यत इति गौरवम् । तस्मात्मकृताभिरामेयी भिस्तदुपस्थानम् । एवमै- न्द्रया सदो वैष्णव्या हविर्धानमित्यत्र सदोहविर्धाननामकयोर्मण्डपयोरुपस्थाने मकृतानामधेन्द्रीणां वैष्णवीनां च प्रयोग इति द्रष्टव्यम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ (अप ततीयाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) वै इष्टर्गो वा अध्वर्युर्यज॑मानस्येष्टर्गः खलु पूर्वोऽर्युः क्षीयत आसन्यान्मा मन्त्रात्साहि कस्यांश्चिदभिशस्त्या इति पुरा प्रतिरनुवाका- ज्जुहुयादात्मन एव तध्वर्युः पुरस्ताच्छम न- यतेऽनात्य संवेशाय त्योपवेशार्य त्वा गायत्रि- यास्त्रिष्टुभो जगत्या अभिभूत्यै स्वाहा प्राणा- पानौ मृत्योमी पातं प्राणापानौ मा मा हा- सिष्टं देवासु वा एते माणापानयोः ( १ ) व्यायच्छन्ते येपार सोमः समृच्छतै संवेशाय खोपवेशाय वेत्याह छन्दांसि वै संवेश उपवेशश्छन्दोभिरेवास्य छन्दा सि वृङ्क्ते , १ स. 'देवावगतम् । कोऽच 'देवावगन्तव्यम् । कोई 1 २ ख. 'मयती। २६० ·- २१२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- ३तृतीयकाण्डे-- (अभिमर्शनविधीनां मन्त्रविशेषाणां चाभिधानम् ) शुक्रस्य पात्रमसि चन्द्रमा देवता सतोबृहती छन्दो मन्थिनः पात्रमसि विश्वे देवा देवतो- ष्णिहा छन्द आग्रयणस्य पात्रमसीन्द्रो देवता ककुच्छन्द उक्थानां पात्रमसि पृथिवी देवता विराट्छन्दो ध्रुवस्य पात्रमसि ॥ , इति ॥ इन्द्रवायुवोरित्यादिभिर्देवतावाचकैः शब्दैस्तदीयं सोमरसग्रहणमुपलक्ष्यते । (आग्रयणादिपु हे स्थालीति संबोधनीयम् । शस्त्रवाचकेनोक्यानामिति शब्देन तत्तच्छखसंघन्धिसोमरसग्रहणमुपलक्ष्यते । ) अस्मिन्ननुवाके मोक्ताः सर्वे मन्ना हदे त्वा मनसे त्वेत्यनुवाकात्मागेव द्रष्टव्याः ॥ अन विनियोगसंग्रहः- "आमेय्पने नयेतीदं विष्णरित्येव वैष्णवी। अग्न आयूपि चाऽऽग्नेयी आ वायो इति वायवी ॥१॥ आधा ये अग्निमैन्द्री स्पायनज्मीति त्रिभिः क्रमात् । सायन्ते द्रोणकलशाधवनीयौ च पूतभृत् ।। २ ।। युनेति मवणं कुर्यात्सवनीयनुबनुचाम् । अमिरित्यादिदशभिर्ग्रहपानाणि संस्पृशेत् ॥ पष्टानुबाके संमोक्ता मना एकोनविंशतिः ॥ ३॥"[इति ।) अथ मीमांसा तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- आमेय्याऽऽमीभ्रमित्यनिदेवताका ऋचोऽखिलाः । उपस्थाने प्रयोक्तव्याः प्रकृना एक ना उन ।। साधारण्येन शन्दोक्तेः सर्वाभिस्तदुपस्थितिः । विशेष(पे) विधिसंकात्या प्रचनाभिरिनीप्यनाम् ।। ज्योतिष्टोमे ध्यने-" आप्रैय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठन " इनि । नत्राऽऽनीध्र- नामकस्य मण्डपस्य यदुपस्यानं नयया कपाचिद्दाशनयीगतयाऽनिदेवनया मंचन्धिन्या कर्तव्यम् । अभिर्देवना यस्मा ऋरः माऽऽयीनिसाधारणोक्तार- विशेपणाप्रती वैरिनि चन्मवम् । अनुप्रकरणपठिनानापायीनामृचां अनुम. * भान्स पुग्नक एन ।

·प्रपा १अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २१२९ (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनैमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ) युक्तव्यापारसाधनत्वं प्रकरणादेव । कोऽसौ व्यापार इति विशेषबुभुत्साया. मामीधोपस्थानरूपोऽयमिति वोधयन्न विधिविशेषमात्र(त्रे) संक्रामतीति लाघवम् । अप्रकृतानां तु ऋतुमयुक्तव्यापारसाधनत्वं सब्यापारविशेपश्चेन्यु. भयं वाध्यत इति गौरवम् । तस्मात्मकृताभिरामेयीभिस्तदुपस्थानम् । एवमै- न्द्रया सदो वैष्णव्या इविर्धानमित्यत्र सदोहविर्षाननामकयोमण्डपयोरुपस्थाने प्रकृतानामेवेन्द्रीणां वैष्णवीनां च प्रयोग इति द्रष्टव्यम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णपदीय तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ (अय तृतीयाटके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः।) वै इष्ट! वा अध्वर्युर्यज॑मानस्येप्टर्गः खलु पूर्वोऽर्घः क्षीयत आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिदभिशस्त्या इति पुरा प्रतिरनुवाका- ज्जुहुयादात्मन एव तध्वर्युः पुरस्ताच्छ, न- ह्यतेऽनात्य संवेशाय खोपवेशायं त्वा गायत्रि- यास्त्रिष्टुभो जगत्या अभिभूत्यै स्वाहा प्राणा- पानी मृत्योमी पातं प्राणापानौ मा मा हा- सिष्टं देवासु वा एते प्राणापानयोः ( १ ) व्यायच्छन्ते येषार सोमः समृच्छतै संवेशार्य खोपवेशाय त्वेत्यांह छन्दांसि वै संवेश उपवेशश्छन्दौभिरेवास्य छन्दा सि वृक्ते १ ख. 'देवावगतम् । कोऽ। 'देवावगन्तन्यम् । कोऽ। २ स. मयती। २६५

·..
२१३०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे-
(परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनैमित्तिकप्रयोगाभिधानम् )
प्रेतिवन्त्याज्यानि भवन्त्यभिजित्यै मरुत्वतीः
प्रतिपदो विजित्या उभे बृहद्रथंतरे भवत इयं
वाव रथंतरमसौ बृहदाभ्यामेवैनमन्तरेत्यय
वाव रथंतर५ श्वो बृहदाश्चादेवैनमन्तरेति
भूतम् ( २ ) वाव रथंतरं भविष्यबृहद्भुता-
चैवैनै भविष्यतश्चान्तरैति परिमितं वाव रथंत.
रमपरिमितं बृहत्पारमिताचेवैनमपरिमिताचा-
न्तरैति विश्वामित्रजमग्री वसिष्ठेनास्पर्धेतार
स एतज्जमदनिर्विहव्यमपश्यत्तेन वै स वर्सि-
प्रस्येन्द्रियं वीर्यमवृक्त यदिहव्यं शस्यत
इन्द्रियमेव तहीय यजमानो भ्रातृव्यस्य वृक्ते
यस्य भूयासो यज्ञकृतव इत्याहुः स देवता
वृक्त इति यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादु-
क्थ्य कुर्वीत याक्थ्यः स्यादतिरात्रं कुर्वीत
यज्ञक्रतुभिरेवास्य देवता वृङ्क्ते वसीयान्भ-
वति (३)॥
(प्राणापानयोर्भूतं वृतेऽष्टाविंशतिश्च । )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके
प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

·- २१३१ प्रपा०१अनु०७]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनैमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ), (भय तृतीयाप्टके प्रथमप्रपाटके सप्तमोऽनुवाकः ।) इष्टगः । वै। अध्वर्युः । यजमानस्य । इष्टगः । खलु । वै । पूर्वः। अष्टुंः । क्षीयते । आसन्याद । मा । मन्त्राव । पाहि । कस्याः । चित् । अभिश- स्त्या इत्यभि-शस्त्याः। इति । पुरा । प्रातरनुवा- कादिति प्रातः-अनुवाकाद । जुहुयाव । आत्मने । एव । तव । अध्वर्युः । पुरस्ताद । शर्म । नह्यते । .अनार्य । संवेशायेति सं–वेशाय । त्वा । उपवेशा- येत्युप-वेशाय । त्वा । गायत्रियाः । त्रिष्टुभः । जगत्याः । अभिभूत्या इत्यभि-भूत्यै। स्वाहा । प्राणापानाविति प्राण-अपानौ । मृत्योः । मा। मा । हासिष्टम् । देवतासु । वै । एते । प्राणापा- नयोरिति प्राण-जपानयोः (१)। व्यायच्छन्त इति वि-आयच्छन्ते । येषाम् । सोमः। समृच्छत इति सम्-ऋच्छते । संवेशायेति सं-वेशाय । त्वा । उपवेशायेत्युप-वेशाय । त्वा । इति । आह . । छन्दांसि ।।.संवेश इति संवेशः । उपवेश इत्युप-वेशः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः। एव । अस्य । छन्दांसि । वृक्ते । प्रेतिवन्तीति प्रति- ·। २११२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे- (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयामागयोनैमित्तिषप्रयोगाभिधानम् ) वन्ति । आज्यानि भवन्ति । अभिजिया इत्यभि- जित्यै । मरुत्वतीः। प्रतिपद इति प्रति-पदः । विजित्या इति वि-जित्यै । उभे इति । बृहद्रथंतरे इति बृहद-रथंतरे । भवतः । इयम् । वाव । रथं- तरमिति रथं-तरम् । असौ । बृहद । आभ्याम् । एव । एनम् । अन्तः । एति । अद्य । वाव । रथंतर- मिति रथं-तरम् । श्वः । बृहत् । अद्याश्वादित्यद्य- श्वाद । एव । एनम् । अन्तः । एति । भूतम् (२)।. वाव । रथंतरमिति रथं-तरम् । भविष्यत् । बृहत् । भूतात् । च । एव । एनम् । भविष्यतः । च । अन्तः । एति । परिमितमिति परि-मितम् । वाव । रथंतरमिति रथं-तरम् । अपरिमितमित्यपरि-मि- तम् । बृहत् । परिमितादिति परि-मिताद । च । एव । एनम् । अपरिमितादित्यपरि-मिताद । च । अन्तः । एति । विश्वामित्रजमदग्नी इति विश्वामित्र- जमदगी । वसिष्ठेन । अस्पर्धेताम् । सः । एतत् । जमदग्निः । विहव्यमिति वि-हव्यम् । अपश्यत् । तेन । वै। सः । वसिष्ठस्य । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अदृक्त । यत् । विहव्यमिति वि-हव्यम् । शस्य- ते । इन्द्रियम् । एव । तत् । वीर्यम् । यजमानः ।

·प्रपा० अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ) भ्रातृव्यस्य । वृत्त । यस्य । भूया सः । यज्ञकतव इति यज्ञ-कृतवः । इति । आहुः । सः । देवताः । तृङ्क्ते । इति । यदि । अग्निष्टोम इत्यनि-स्तोमः । सोमः । परस्ताव । स्यात् । उक्थ्यम् । कुर्वीत । यदि । उक्थ्यः । स्यात् । अतिरात्रमित्यति-रात्रम् । कुर्वीत । यज्ञक्रतुभिरितिं यज्ञऋतु-भिः । एव । अस्य । देवाः । वृक्ते । वसीयान् । भवति (३) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ । . (अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः।) आनीधस्पर्शनाद्यर्था मन्त्राः पष्ठ उदीरिताः ॥ अय ससमे परस्परमात्सर्येण प्रवृत्तयोर्यजमानयोः कश्चिन्नैमित्तिका प्रपोगो वक्तव्यः। सत्रादौ तावदेकं नित्यमयोग विधचे- इष्टौ वा अध्वर्युर्यजमानस्येष्टर्गः खलु वै पूर्वोऽgः क्षीयत आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिद- भिशस्त्या इति पुरा प्रातरनुवाकाजुहुयादात्मन एव तध्वर्युः पुरस्ताच्छम नातेऽनासै , इति । इष्ट काममृच्छति प्रमादालस्यादिना विवरतीनोमनमानस्पै. पुगों चै यागविधानेपु प्रमादादेनिवारपिनुहलाचावर पैडविना- शेनाऽऽति गच्छतो यजमानापर्वः सीने स त त विनम्पति । तस्प स्वविनाशस्य परिहारायाऽऽमन्पाहिलादिन होतंजन्मिनः मात रनुवाकपागपुराऽऽज्यमध्वर्युरानी जुहलाइ । देन होनावरात्मायें प्रथम ·२१३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्पसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनैमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ) शर्म नह्यते मुखं बध्नाति । तच्च यजमानस्यानात्य संपद्यते । मवस्यायमर्थः- आसन्याद्वैरिणामास्ये भवान्मन्त्रादभिचाररूपान्मां पाहि हे देव मां पालय । तथा कस्पाश्चिदभिशस्त्याः सर्वस्मादप्यपवादान्मां पाहीति ॥ मात्सर्येण सोमयागं कुर्वतोयोर्यजमानयोरासन्यमन्त्रस्थाने मन्त्रान्तराणि पश्च दर्शयति- संवेशाय खोपवेशाय त्वा गायत्रियोस्त्रिष्टुभो जगत्या अभिभूत्यै स्वाहा प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टम् , इति । संवेशः शयनम् । उपवेश आसनम् । मम विश्रम्भेण तदुभयसिध्द्यर्थ गाय- ध्या [अ]भिभूत्यै गायत्रीकर्तकवैर्यभिभवार्थ च हेऽग्ने त्वां प्रति स्वाहुतमिद- मस्तु । गायच्या इति पदादूर्ध्वमभिभूत्यै स्वाहेति पदद्वयस्यानुपगः । त्रिष्टुभ इति पदस्य संवेशायेत्यादिः पूर्वानुपङ्गः । अभिभूत्यै स्वाहेत्युत्तरानुपङ्गः। जगत्या इति पदस्य संवेशायेत्यादिः पूर्वानुपगः । एवमेते त्रयो मत्राः । हे माणा- पानौ मृत्योः सकाशान्मां पातम् । सोऽयं चतुर्थो मन्त्रः । हे प्राणापानी मां कदाचिदपि मा हासिष्टं मा परित्यजतम् । सोऽयं पञ्चमो मन्त्रः। अत्रोभयत्र स्वाहेत्यनुपज्यते ॥ एतेषां मषाणां ब्राह्मणमुच्यते- देवतासु वा एते प्राणापानयोप्यच्छन्ते येपा५ सोमः समृच्छते संवेशाय खोपवेशाय खेत्याह छन्दासि वै संवेश उपवेश- श्छन्दोभिरेवास्य छन्दा५ सि वृक्ते , इति । येपां यजमानानां सोमयागः समृच्छते मात्सपेण संभूय प्रवर्तते । एते यज- माना देवताविपये माणापानविषये च व्यायच्छन्ते विमतिपद्यन्ते । एतद्देवतादिकं ममैवास्तु नान्यस्येत्येको मन्यते । अपरोऽपि तथेति विप्रतिपत्तिः। तस्यां विपति- पत्तौ सत्यां संवेशायेत्यादिभिः पञ्चभिर्मत्रः प्रातरनुवाकात्पुराऽऽनीधे जुहु- यात् । तत्र विश्रम्भपूर्वकयोः शयनासनयोचिकाभ्यां संवेशोपवेशशब्दाभ्यां तत्कारणीभूतानि गायत्र्यादिच्छन्दांस्युपलक्ष्यन्ते । तथा सति यः संवेशादिम- धैर्जुहोति अस्य यज्ञे प्रवृत्तश्छन्दोभिः प्रतिस्पर्धियज्ञगतानि च्छन्दांसि पिना- ,क. तत्तये । २ रा. 'रण । - ·प्रपा १अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोनैमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ) शितानि भवन्ति । ततो देवतानां माणापानयोग्य स्वाधीनत्वात्स्वयं निरुप- द्रवः मुखेन संवेष्टमुपवेषु च मभुर्भवति ।। अथ मात्सर्यप्रवृत्तायध्वर्युकर्तव्यान्युक्त्वोद्गातुः कर्तव्यविशेष विधत्ते- प्रतिवन्त्याज्यानि भवन्त्यभिजित्यै मरुत्वतीः प्रतिपदो विजिया उभे बृहद्रथंतरे भवतः, इति । प्रकृष्टा गतिः प्रेतिः । सा येवाज्यस्तोत्रेषु विद्यते तानि प्रतिवन्ति । साह शान्याज्यस्तोत्राण्युद्गातृभिरनुष्ठेयानि भवन्ति । तानि चाभिजयाय संपद्यन्ते । मात्सर्यनिमित्तं विहाय नित्यप्रयोगेऽग्न आयाहि वीतय इत्यादीन्याज्यस्तो. त्राणि । मात्सर्यमहत्तरूपे त्वस्मिन्संसवे म यो वाजा इत्यादीन्याज्यस्तोत्राणि। तत्र गतिमकर्पवाचिनः प्रशब्दस्य विद्यमानत्वादेतानि प्रतिवन्तीत्युच्यन्ते । ननु ब्राह्मणग्रन्थ एकैको चै जनतायामिन्द्र इत्यस्मिन्ननुवाके यो दौ ससु- नुत इति द्वयोर्मात्सर्येण प्रवृत्तं संसपशब्दाभिधेयं सोमयागमुपक्रम्यैवमाना- तम्-" एतिवन्त्याज्यानि भवन्त्यभिजित्यै " इति । आभिमुख्येन गमन- मेतिः । सा येवाज्येष्वस्ति तान्येतिवन्ति । अग्न आयाहीत्यस्यामृच्यागम. नस्य प्रतीतत्वात्तदादीन्येतिवन्त्याज्यानि । तान्येव नित्यमयोग इवात्रापि विधीयन्त इति चेत् । एवं तर्हि वचनद्वयवलात्मेतिवतामेतिवतां चात्र समुच्च- योऽस्तु नात्र विकल्पः शङ्कनीयोऽपूर्वभेदेन कार्यकत्वाभावात् । मरुत्वच्छन्दो यास्वृक्ष्वस्ति ता मरुत्वत्यः । प्रतिपद्यन्ते प्रारभ्यन्त आज्यस्तोत्राणि याभि- मग्भिस्ताः प्रतिपदः । उदाहता मरुत्वत्य आज्यस्तोत्रेषु प्रतिपदो भवन्ति । तच विजयाय संपद्यते । नित्यायोगे पृष्ठस्तोत्रे बृहत्साम रथंतरसाम वेत्यु. भयपिच्छया विकल्प्यते । इह तु संसवे बृहद्रथंतरे समुचित कार्ये ।। अथ तयोः समुचितयोर्वहुधा प्रशंसामाह- इयं वाव रथंतरमसौ बृहदाभ्यामेवैनमन्तरे- यद्य वाव रथंतर श्वो बृहदद्याश्वादेवैनमन्तरेति भूतं वाव रथंतरं भविष्यवृहताचैवैनं भवि- प्यतश्चान्तरेति परिमितं वाव रथंतरमपरिमितं बृहत्परिमिताचैवैनमपरिमितावान्तरेति, इति । बृहद्रयंतरे भूलोकादिमाप्तिहेतुत्वाचद्रूपेण स्तूयते । तदुभयं समुचित्य मः १ स. विज्ञाय । २ क. घ. इ. 'कल्पते ।

·२१३६ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- ( परस्परमात्सर्यप्रवृत्तयजमानयोर्नमित्तिकप्रयोगाभिधानम् ) जान आभ्यां लोकाभ्यामेनं प्रतिस्पर्धिनमन्तरेति प्रच्युतं करोति । तथा वर्त- मानदिनरूपेण भविष्यदिनरूपेण च ते स्तूयेते । तथा सत्यद्यावादिनद्वया- देनं च्यावयति । तथा भूतभविष्यच्छ्योरूपेण स्तुत्वा ताभ्यां श्रेयोभ्यामेनं च्यावयति । तथा परिमितापरिमितरूपाभ्यामपि श्रेयोभ्यां च्यापयति ।। इत्यं द्वयोः संवेशेत्यादिनाऽत्र कर्तव्यमभिधाय हौत्रं कर्तव्यं दर्शयति- विश्वामित्रजमदग्नी वसिष्ठेनास्पर्धेता स एत- ज्जमदग्निर्विहव्यमपश्यत्तेन वै स वसिष्ठस्ये- न्द्रियं वीर्यमवृक्त यदिहव्यशस्यत इन्द्रिय- मेव तदीर्य यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते, इति । आ नो भद्रा इत्येतनित्यमयोगे वैश्वदेवशस्त्रगतं सूक्तं तस्य स्थाने ममामे वों विहवेष्वस्त्वित्येतत्सूक्तं मात्सर्पग्रस्तः प्रयुञ्जीत । तेन प्रतिस्पधिन इन्द्रि- यसामर्थ्य वृने विनाशयति । यो जमदग्निर्वसिप्ठस्य वीर्य तद्वत् ।। एवमृस्विज एकैकस्य कर्तव्यविशेपमुक्त्वा यजमानस्य कर्तव्यविशेष दर्शयति- यस्य भूयाश्सो यज्ञकतव इत्याहुः स देवता यद्यग्नि- टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत याक्थ्यः स्यादतिरात्रं कुर्वीत यज्ञक्रतुभिरे- वास्य देवता वृङ्क्ते वसीयान्भवति।।, इति ।। देवतामुद्दिश्य हविस्त्यागमात्रं यज्ञ इत्युच्यते । अहोरागसहितः संपूर्ण ऋतुः । यज्ञश्चासौ ऋतुश्चेति यशक्रतुः । हविस्त्यागसामान्यस्य विद्यमानत्वाध- शोऽपि भवति । अङ्गोपाङ्गविशेषसद्भावात्तुरपि भवति । यथा चूतक्षा पनस- वृक्ष इति सामान्यविशेषाभ्यां निर्दिश्यते तद्वत् । द्वयोः स्पर्धमानयोर्यजमान- योर्मध्ये यस्य यज्ञक्रतुरङ्गोपायान्भवति स यजमानः प्रतिस्पर्धिनो देवान्वि. नाशयति । ततो यदि प्रतिस्पर्धिनो द्वादशस्तोत्रयुक्तोऽनिष्टोमः परस्तादनुष्ठान- समाप्तौ पर्यवसितो भवेत्तदानीमितरः पञ्चदशस्तोत्रयुक्तमुक्थ्यं कुर्वीत । यदि प्रतिस्पर्धिन उक्भ्यः स्यात्तदानीमितर एकोनत्रिंशत्स्तोत्रयुक्तमतिरात्रं कुर्वीत । -- वृक्त इति क. प... 'पा पसि।

·प्रपा.१अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । . २१३७ (उपांशुग्रहार्थाभिषयमन्त्राणामभिधानम् ) एवं सति भूयोभिः स्वकीययज्ञऋतुभिः प्रतिस्पर्धिनो देवता विनाश्य सय वसुमत्तमो भवति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहा- आसन्येति पुरा होमः स्यात्मातरनुवाकतः । स्पर्धया सुन्वतः सोमं संवेशाहुतिपञ्चकम् ॥ १॥ मशन्दयुक्तान्याज्यानि मरुत्वत्य उपक्रमे । वृहद्रथंतरे द्वे च विहव्यं च निमित्ततः ॥ नित्यमयोगादेतावान्विशेषः स्पर्धया भवेत् " ॥२॥ अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य पष्ठे पादे चिन्तितम् - संसवादी द्वयोरेकं पृष्ठं यद्वा समुचितम् । एकं प्रकृतिवद्विश्वजितीवान्यत्र चेतरत् ।। वचनाद्विश्वजित्येते साम्नी दे स्तोत्रयोदयोः । नेहास्ति तत्पृष्ठ एव साहित्यं स्यात्पुनर्विधेः॥ इदमानायते-" संसव उभे कुर्यात, गोसव उभे कुर्यात् , अभिजित्ये. काह उभे बृहद्रथंतरे कुर्यात् " इति । किमत्र बृद्धतरयोरेकं पृष्ठस्तुतावितरद- पस्तुतौ स्यात् , किं वा समुच्चितमुभयं पृष्ठ एवेति संशयः । प्रकृती योविक- ल्पितत्वादेकस्मिन्मयोग एकस्य पृष्ठत्वादन्यत्रापि तथात्वं युक्तम् । तथा सत्य- चशिष्टं सामं सर्वपृष्ठविश्वजिन्यायेन स्तोत्रान्तरे प्रयोक्तव्यमिति पूर्वः पक्षः । तादग्वचनाभावेनात्र विश्वजिपम्यात्मकृतिवदिकल्पे सति पूर्वविधानवैया.. समुचय इति राद्धान्तः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ . (भय तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽटमोऽनुवाकः। निग्राभ्याः स्थ देवश्रुत आयुर्मे तर्पयत प्राणं में तर्पयतापानं मै तर्पयत व्यानं में तर्प- २६ ·+ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (उपांशुप्रहार्थाभिषयमन्त्राणामभिधानम् ) यत चक्षुर्मे तर्पयत श्रोत्रं मे तर्पयत मनो मे तर्पयत वाच मे तर्पयताऽऽत्मान में तर्पयता- ङ्गानि मे तर्पयत प्रजां में तर्पयत पशून्मै तर्प- यत गृहान्मै तर्पयत गणान्मे तर्पयत सर्वगणं मा तर्पयत तर्पयंत मा (१) गणा मे मा वि तृपन्नोपंधयो वै सोमस्य विशो विशः खलु वे राज्ञः प्रदातोरीश्वरा ऐन्द्रः सोमोऽवीधं वो मनसा सुजाता ऋतप्रजाता भग इईः स्याम । इन्द्रेण देवीर्वीरुधः संविदाना अर्नु मन्यन्ता सर्वनाय सोममित्याहीपंधीभ्य एवैन५ स्वार्य विशः स्वायै देवतायै निर्याच्याभि घृणोति यो वै सोमस्याभिषयमाणस्य (२) प्रथमोऽ५- शुः स्कन्दति स ईश्वर इन्द्रियं वीर्य प्रजी पशून्यज॑मानस्य निहन्तोस्तमभि मन्त्रयेताऽऽ माऽस्कान्सह प्रजयां सह रायस्पोणेन्द्रियं में वीर्थ मा निधीरित्याशिषमेवैतामा शास्त इन्द्रियस्य॑ वीर्यस्य प्रजाय पशूनामनिर्घाताय द्रप्सश्चंस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनि- मनु यश्च पूर्वः । तृतीयं योनिमर्नु संचरन्तं द्रुप्सं जुहोम्यर्नु सप्त होत्राः (३) ॥

·२१३९ प्रपा०१अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (उपांशुमहाभिषवमत्राणामभिधानम् ) (तर्पयत माऽभिपूयर्माणस्य यश्च दर्श च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ (मय तृतीया के प्रथमप्रपाठकोऽष्टमोऽनुवाकः।) - निग्राभ्यां इति नि-ग्राभ्यः । स्थ । देवश्रुत इति देव-श्रुतः । आयुः । मे । तर्पयत । प्राणमिति प्र-अनम् । मे । तर्पयत । अपानमित्यप-जनम् । मे । तर्पयत । व्यानमिति वि-अनम् । मे । तप- यत । चक्षुः । मे । तर्पयत । श्रोत्रम् । मे। तर्पयत । मनः । मे । तर्पयत । वाचम् । मे । तर्पयत । आत्मानम् । मे । तर्पयत । अङ्गानि। । तर्पयत । प्रजामिति प्र-जाम् । मे । तर्पयत । पशून् । मे । तर्पयत्त । गृहान् । मे । तर्पयत । गणान् । मे। तर्पयत । सर्वगंणमिति सर्व-गणम् । मा। तर्पयत । तर्पयंत । मा (१)। गणाः । मे। मा। वीति । तृपन् । ओषधयः । वै । सोमस्य । विशः। विशः । खलुं । वै। राज्ञः। प्रदातोरिति प्र-दातोः । ईश्वराः । ऐन्द्रः । सोमः । अवधम् । वः । मन॑सा । सुजाता नही ·२१४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे- (उपांशप्रहार्थाभिपवमन्त्राणामभिधानम् ) मम तादृशं माम् । किं बहुना तर्पयत मेत्युपसंहारः । त्वदीयेन तर्पणेन मदीया गणास्तृपादिरहिता भवन्तु । पूर्वानुवाकोक्ता आसन्यादित्यादिका मत्रा हृदे त्वेत्यनुवाकात्पूर्व द्रष्टव्याः । अयं तु निग्राभ्याः स्थेति मनस्तस्मादूर्च द्रष्टव्यः॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-"धिपणे वीडु इत्यधिपवणफलके, अवीर, वो मनसा मुजाता इति राजानमेवाभिमच्य" इति, तमिमं मन्त्रमवतार्य व्याचष्टे- ओषधयो वै सोमस्य विशो विशः खलु वै राज्ञः प्रदातोरीश्वरा ऐन्द्रः सोमोऽवीवृधं वो मनसा सुजाता ऋतप्रजाता भग इहः स्याम । इन्द्रेण देवीर्वीरुधः संविदाना अनु मन्यन्ता सवनाय सोममित्याहौपधीभ्य एवैन स्वायै विशः स्वायै देवतायै निर्याच्याभि पुणोति,इति । यः सोमो राजा तस्यौपधय एवं विशः प्रजास्थानीयाः । अत एव ता ओषधिरूपा विशो राज्ञः प्रदातोरीश्वराः सोमं राजानमीश्वरमस्मभ्यं दातुं समर्थाः । सोमश्वेन्द्रदेवत्यः । तस्मादोपधीन्द्रविपयेणावीस्थमित्यादिमत्रेण सोमाभिमन्त्रणं युक्तम् । तस्य च मत्रस्यायमर्थ:-हे सुजाताः सर्वजनोपका- रित्वेन शोभनजन्मानो विशेषतच ऋतमजाता यज्ञार्थ प्रकर्पणोत्पन्नास्तादृश्यो हे ओपधयो यो युप्मान्मनसाऽवीरधं वर्धयामः । वो युप्माकं भग इद्भजन एव वयं स्याम सर्वदा युष्मद्भजनरूपे कर्मणि तिष्ठामेत्यर्थः । देवीवरुधः सोमवल्लीरूपा देव्य इन्द्रेण संविदाना ऐकमत्यं गताः सवनाप प्रातः- सवनकर्मणे सोममनुमन्यन्तामिति । एतन्मनपाठेनौपधिरूपा सोमस्प पा विदस्तकीयमजा या चेन्द्ररूपा सोमस्य स्वकीयदेवता तस्याः मजाया देवता- पाच सकाशात्सोमं विशेपेण याचित्वाऽभिपुणोति ॥ यदुक्तं मूरकारेण-"आ माऽस्कानिति प्रथमटनमंशमभिमनयते " इति, तदिदं विषचे- यो वे सोमस्याभिषयमाणस्य प्रथमोऽश्शुः स्कन्दति स ईश्वर इन्द्रियं वीर्य प्रजां पशून्य- -saat सह. च. तदीयेन ।

·-- प्रपा १अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (उपांशुमहाभिषयमत्राणामभिधानम् ) जमानस्य निहन्तोस्तमभि मन्त्रयेताऽऽ माऽ. स्कान्सह प्रजया सह रायस्पोपेणेन्द्रियं मे वीर्य मा निर्वधीरित्याशिपमेवैतामा शास्त इन्द्रिय- स्य वीर्यस्य प्रजायै पशूनामनिर्घाताय, इति । अधिपवणफलकयोरवस्थाप्य ग्रावभिरभिपूपमाणस्य सोमस्य यः प्रथमोऽ. शुर्लेशो भूमौ पतति स लेशो यजमानस्येन्द्रियादीनिःशेपेण विनाशयितुं समर्थः। तस्मात्तत्परिहारार्थमा माऽस्कानित्यादिमत्रेण तमंशुमभिमत्रयेत । तस्य च मत्र- स्यायमर्थ:-हे भूमौ पतितांशो त्वं प्रजया धनसमृद्ध्या च सह मा प्रत्यास्का- न्पुनरागतोऽसि । तस्मान्मदीयमिन्द्रियं वीर्य च मा निर्वधीर्मा विनाशयेति । अनेनाभिमषणेन मजादीनामविनाशायाऽऽशिपमेवाऽऽशास्ते ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-"द्रप्सचस्कन्देति विग्रुपः" इति । अभिमन्यत इत्य- नुवर्तते । तमिमं मन्त्रं पठति- द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनि- मनु यश्च पूर्वः । तृतीयं योनिमनु संच- रन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्राः॥, इति ।। द्रप्सः सोमरसबिन्दुः पृथिवीमनु चस्कन्द पृथिव्यां पतित इत्यर्थः । स च द्रप्सो हुतः सन्स्थानत्रयेऽनुसंचरति घुलोकेऽन्तरिक्षलोके भूलोके च । तदेतद- भिमेत्य स्मर्यते स्म- " अग्नी प्रास्ताऽऽहुतिः सम्पगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते दृष्टिटटेरनं ततः प्रजाः" इति ।। योऽयमों द्यामित्यादिनाऽभिधीयते धामिमं च योनिमनु अन्तरिक्षरूप' मिदं स्थानमनुसंचरति। यश्च पूर्वो योनिः पृथिवीमनु चस्कन्देति पूर्वोक्तस्थान- विशेषः, तमप्यनुसंचरति । तृतीयं योनि धुलोकरूपमादित्यस्थानमनुसंचरति, तमिमं त्रिपु स्थानेष्वनुसंचरन्तं द्रप्सं जुहोमि मनसा हुतमिव भावयामि । कुत्र होम इति तदुच्यते--अनु सप्त होत्रा इति । यस्यां दिशि द्रप्सः पतितस्तय. तिरिक्तहोमयोग्याः सप्त दिशो याः सन्ति तास्वनुक्रमेण जुहोमि । ययाऽयं द्रप्सो हुत आदित्यादिस्थानत्रयेपु संचरनुपकरोति तथा भावयामीत्यर्थः । त एते मन्त्रा वाचस्पतये पवस्वेत्यस्मादनुवाकात्पूर्व द्रष्टव्याः ॥ .अत्र विनियोगसंग्रहः- .

·२११८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (सक्नाहुत्यादिमश्राणामभिधानम् ) वै। अन्याः। आईतय इत्या-हुतयः । हूयन्ते । अनायतना इत्यना-यतनाः । अन्याः । याः। आधारवतीरित्यापार -वतीः । ताः। आयतनवतीरि- त्यायतन-वतीः । याः (२) । सौम्याः। ताः। अनायतना इत्यना–यतनाः । ऐन्द्रवायवमित्येन्द्र- वायवम् । आदायेत्या-दार्य । आधारमित्या-पारम्। एति । घारयेत् । अध्वरः । यज्ञः । अयम् । अस्तु । देवाः । ओषधीभ्य इत्योपधि-भ्यः । पशवै । नः । जनाय । विश्वस्मै । भूताय । अध्वरः .। असि । सःपिन्वस्व । मृतवदिति घृत-वद । देव । सोम । इति । सौम्याः । एव । तव । आहुतीरित्या हुतीः। आयतनवतीरित्यायतन–वतीः । करोति । आ- यतनवानित्यायतन-वान् । भवति । यः । एवम् । वेदै । अथो इति । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । एव । हत्तेनं । वीति । उनत्ति । ते इति । व्युत्ते इति वि-उत्ते । उपजीवनीये इत्यु- प-जीवनीयै। भवतः । उपजीवनीय इत्युप-जीव- नीयः । भवति (३)। यः । एवम् । वेदै । एषः । ते । रुद्र । भागः । यम् । निरयांचथा इति निः- जांचथाः । तम् । जुपस्व । विदेः । गौपत्यम् ।

·२१४९ --- - प्रा०अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अवनाइलादिमत्राणामभिधानम् ) रायः । पोपम् । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । संवत्सरी- णामिति संवत्सरीणाम् । स्वस्तिम् । मनुः । पुत्रेभ्यः । दायम् । वीति । अमजद । सः । नाभा- नेदिष्ठम् । ब्रह्मचर्यमिति ब्रह्म-चर्यम् । वसन्तम् । निरिति । अभजत् । सः। एति । अगच्छत् । सः। अब्रवीत् । कथा। मा। निरिति । अभाव । इति । न । त्वा । निरिति । अभाक्षम् । इति । अब्रवीद । अङ्गिरसः । इमे । सत्रम् । आसते । ते (४)। सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । न । प्रेत । जा- नन्ति । तेभ्यः । इदम् । ब्राह्मणम् । ब्रूहि । ते । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । यन्तः । ये । एषाम् । पशवः । तान् । ते । दास्यन्ति । इति । तत् । एभ्यः । अब्रवीद । ते । सुवर्गमित सुवः- गम् । लोकम् । यन्तः । ये । एषाम् । पशवः । आसन् । तान् । अस्मै । अददुः । तम् । पशुभि- रिति पशु-भिः । चरन्तम् । यज्ञवास्ताविति यज्ञ- वास्तौ । रुद्रः । एति । अगच्छत् । सः । अब्रवीत् । मम । वै । इमे । पशवः । इति । अदुः। वै (५)। मह्यम् । इमान् । इति । अब्रवीत् । न । वै। तस्य । ते । ईशते । इति । अब्रवीत् । यत् । यज्ञवास्तावित - ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (सवनाहत्यादिमत्राणामभिधानम् ) यज्ञ-वास्तौ । हीयते । मम । वै । तत् । इति । तस्मात् । यज्ञवास्त्विति यज्ञ-वास्तु । न । अभ्यवे- यमित्यभि-अवेत्यम् । सः । अब्रवीत् । यज्ञे । मा। एति । भज । अर्थ । ते । पशून् । न । अभीति । मश्स्ये । इति । तस्मै । एतम् । मन्थिनः । सश्सा- वमिति सं-स्रावम् । अजुहोस् । ततः । वै । तस्य । रुद्रः । पशुन् । न । अभीति । अमन्यत । यत्र । एतम् । एवम् । विद्वान् । मन्धिनः । सश्स्रावमिति सं-सावम् । जुहोति । न । तत्र । रुद्रः । पशून् । अभीति । मन्यते (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ । (अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।) उपांशुग्रहसंयुक्ता मना अष्टम ईरिताः॥ अप नवमे सवनाहुत्यादिमत्रा वक्तव्याः । तत्राऽऽदी तावदहमन्त्राणां क्रमेण नीचमुचं च धनि विधत्ते- यो वै देवान्देवयशसेनापयति मनुप्यान्म- नुप्ययशसेन देवयशस्येव देवेषु भवति मनुप्ययशसी मनुष्येपु यान्प्राचीनमायय- णाद्वहान्गृह्णीयात्तानुपाश्शु गृहीयाद्यानू- श्स्तिानुपब्दिमतो देवानेव तद्देवयशसेना- ·प्रपा०१अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सवनाहुत्सादिमन्त्राणामभिधानम् ) र्पयति मनुष्यान्मनुष्ययशसेन देवयशस्येव देवेषु भवति मनुष्ययशसी मनुष्येषु, इति । देवानां यशः कीतिर्देवयशसं तेन देवान्यो यजमानोऽर्पयति योजयति मनुष्यानपि मनुष्ययशसेन योजयति स स्वर्गे देवेषु मध्ये देवयशसवानेव भवति । भूलोके मनुष्येषु मध्ये मनुष्ययशसवानेव भवति । तदुभयसिद्ध्यर्थ क उपाय इति, तदुच्यते-आग्रयणग्रहात्माचीनं पूर्वस्मिन्काले यान्ग्रहानंशूपा- अन्तर्यामैन्द्रचायवादीन्गृह्णाति तान्सर्वानुपांशु यथा भवति तथा गृहीयान । मवा यया पार्श्वस्थैर्न श्रूयन्ते तथोचार्य गृह्णीयादित्यर्थः । यानाग्रयणग्रहादूर्ध्व. भाविन उक्थ्यादीन्ग्रहान्गृह्णीयात्तानुपन्दिमतो गृह्णीयात् । समीपस्थैरीपच्छ्व- णमुपन्दिस्तयोचार्य गृहीयादित्यर्थः । तत्रोपांशचारणेन देवानां कीर्तिमाप्तिः । ईपदुच्चध्वनिना मनुष्याणां कीर्तिमाप्तिः । तेनोभयेन स्वस्यापि लोकद्वपे कीतिर्भवति ॥ कल्प:-" अमिः प्रातःसवने पात्वस्मानिति सस्थिते सवन आहुति जुहोति" इति । पाठस्तु- अग्निः प्रातःसवने पात्वस्मान्वैश्वानरो महिना विश्वशंभूः । स नः पावको द्रविणं दधात्वायुप्मन्तः सहमक्षाः स्याम । इति । अयममिः प्रातःसवनेऽस्माभिरनुष्ठिते सत्यस्मान्पातु । वैश्वानरो विश्वेपा नराणां स्वामित्वेन संबन्धी । महिना स्वकीयेन माहिना विश्वशंभर्विश्वस्य मुलापका । स तादृशोऽग्निरस्मभ्यं विषं दधातु पनं दद्याद् । कीदृशः, पावकः शोधयिता पापक्षयं कृत्वाऽस्माशोघयतीत्यर्थः । किं च, वयमायुप्मन्त्री दीर्घायुपः सहभक्षा भक्षपितृभिः सर्वैः सहिताश सर्वशः स्याम । सोऽयं मातःसवनसमाप्ती होममयः॥ कल्प:--"विश्वे देवा मरुत इति संस्थिते सरन आहुति जुहोति" इदि । पाठस्तु- विश्वे देवा मरुत इन्द्रो वस्मानस्मिन्दि- तीये सवने न जाः। नायुप्मन्तः प्रियमेषां 17. ' जिना।

·२१५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- [स्तृतीयकारे- (सवनाहुत्यादिमन्त्राणामभिधानम् ) वदन्तो वयं देवानार सुमतौ स्यामा, इति । ये मरुतो यश्चन्द्रस्ते विश्वे देवाः सर्वे देवा अस्मिन्दितीये माध्यंदिन सक्ने नोऽस्मान्न जर्मा परित्यजेयुः । वयमप्यायुप्मन्तो दीर्घायुपो येषां देवानां स्तोत्रादिकं वदन्तस्तेषां सुमतावनुग्रहबुद्धौ स्याम तिष्ठेम । सोऽयं माध्यंदिनस- वनसमाप्तौ होममत्रः॥ कल्प: इदं तृतीय सवनं कवीनामिति संस्थिते सवन आहुति जुहोति" इति । पाठस्तु- इदं तृतीय सवनं कवीनामृतेन ये चमस- मैरयन्त । ते सौधन्वनाः सुवरानशानाः स्विष्टिं नो अभि वसीयो नयन्तु ।, इति । कवीनां विदुपामृत्विजां संबन्धि यदिदं तृतीयसवनं तदिदं देवा वसीयो घसुपत्तरं कृत्वा नोऽस्माकं या स्विष्टिः शोभनो यागस्तां स्विष्टिपभिलक्ष्प नयन्तु मापयन्तु । कीदृशा देवास्तदुच्यते-ये देवाश्चमसं चमसगणमैरयन्त मेरितवन्तस्ते देवाः सौधन्वनाः सुधन्वन इन्द्रस्य संबन्धिन अभुनामानः सुव- रानशानाः स्वर्ग प्राप्नुवन्तः । तादृशा देवा नयन्त्वित्यन्वयः । सोऽयं तृतीय- सवनसमाप्तौ होममत्रः । एतेषु मप्रेमिः प्रातःसवन इत्ययमाद्यो मन्त्र ओमा- सथर्पणीधृत इत्यनुवाकादूचे द्रष्टव्यः । विश्वे देवा इत्ययं द्वितीयो मत्रो महार इन्द्रो नृवदित्यनुवाकार्य द्रष्टव्यः । इदं तृतीय सवनमिति तृतीय मनो वृहस्पतिमुतस्येत्यनुवाकादू द्रष्टव्यः ।। यदुक्तं सूत्रकारेण-"अध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा इति परिवयाऽऽधारमा- पारयति" इति । परिष्ठवावान्देन होमसाधनं काप्टपात्रमुच्यते । तमिममाघारं विपत्ते- मायतनवतीर्वा जन्या आहुतयो हूयन्तेऽनाय- तना अन्या या माघारवतीस्ता आयतनव- तीर्याः सौम्यास्ता अनायतना. ऐन्द्रवायवमा- दायाऽऽघारमा घारयेदध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा .. १. प. ३.च.वाया।

·SN.... प्रपा०१भनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सवनाहुत्यादिमत्राणामभिधानम् ) ओषधीभ्यः पशवे नो जनाय विश्वस्मै भूतो याध्वरोऽसि स पिन्वस्व वृतवदेव से LIBRA सौम्या एव तदाहुतीरायतनवतीः करोत्यायत- नवान्भवति य एवं वेदाथो द्यावापृथिवी एव घृतेन व्युनत्ति ते व्युत्ते उपजीवनीये भवत उपजीवनीयो अवति य एवं वेद , इति । हूयमाना आहुतपो द्विविधा आयतनयुक्तास्तद्वहिताश्च । आधारेण व्यव- स्थापित होमस्थानं होतन्यानामायतनं यत्तद्राह्मणे पुरोडाशाचाहुंतीनामस्ति । भाघारस्य प्रकरणे विहितत्वात् । सौम्यास्त्वंशूपांश्चन्तर्यामग्रहा आधाररहि- तत्वादनायतनास्तद्दैन्द्रवायवग्रहाद्याहुतीनामप्यनायतनत्वं माप्तम् । अतस्त- यात्त्यर्थं यदैन्द्रवायचं होतुमादचे तदा वामहस्ते तं धृत्वा दक्षिणहस्तेनाघरो यज्ञ इत्यादिमन्त्रेणाऽऽघारं जुहुयात् । दक्षिणं परिधिसंधिमन्वबहल माद दश्च सोमरसं पातयेत् । सोऽयमाघारः । मन्नार्यस्तु-हे देवा अपमलाक यज्ञोऽध्वरो हिंसकरहितोऽस्तु किमर्थमिति तदुच्यते-ओषधीयः पसरे जनाय चास्माकं सर्वमाणिभ्यश्च हे सोम त्वमध्वरो हिंसारहितोऽनीवि घुदर- सिञ्चति । तत्तेन सौम्या ऐन्दवायवादिनइंसंबन्धिन्योऽप्याहुतीरापानी करोति । यश्चैवं वेद सोऽप्यायतनवान्भवति । अपि च नादिलाला पात्रा- पृथिव्यावपि घृतेन विविधं क्लेदयति । वे च विविध लेदिवे सला समां माणिनामुपजीवनीये भवतः । य एवं वेद सोनीपनीरोपादि।। यदुक्तं सूत्रकारेण-"चरालदिवसाता चहिनाशि नि तस्मिन्मन्थिना स सावं जुहोलेर दे द मानो नियति । पाठस्तु- ·२१५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-- तृतीयकाण्टे- ( रायनाहुत्यादिमत्राणामभिधानम्) संवत्सरनिप्पाधानामोपधीनामविनाशं च विदर्जानासि । तस्मात्सर्वमस्मदर्थ संपादयेत्यभिमायः॥ समिम संस्रावहोमं विधातुं पीठिकामारचयति-- मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजरस नाभा- नेदिष्ठं ब्रह्मचर्य वसन्तं निरभजत्स आगच्छत्सोऽब्रवीत्कथा मानिरभागि- ति न त्वा निरभाक्षमित्यत्रवीद , इति । मनोर्बहवः पुत्रास्तेषु कनिष्ठो नाभानेदिष्ठनामको पालो वेदाध्ययन करोति । तदानी पिता प्रबुद्धेभ्यः पुत्रेभ्यः स्वकीयं धनं विभज्य दत्तवान् । अध्ययनपरं वालं भागरहितमकरोत् । स च वाल आगत्य केन हेतुना मां भागरहितमकापीरितिं पितरमब्रवीत् । स च पिता त्वां भागरहितं न कृतवा. नस्मीत्सववीदुक्त्वा च तत्माप्त्युपायं पुत्रायोपदिदेवा ॥ अनन्तरं च पुत्रस्तेनोपायेन भाग प्राप्तवानित्येतदर्शयति- अङ्गिरस इमे सत्रमासते ते सुवर्ग लोकं न प्रजानन्ति तेभ्य इदं ब्राह्मणं ब्रूहि ते सुवर्ग लोकं यन्तो य एषां पशवस्ताश्स्ते दास्य- न्तीति तदेभ्योऽब्रवीत्ते सुवर्ग लोकं यन्तो य एषां पशव आसन्तानस्मा अदुः, इति । अगिरोनामका इमे महर्षयः सत्रमनुतिष्ठन्ति । ते तु स्वर्गमाप्तिसाधनान, नाभानेदिष्ठनामकशवादीलामपरिज्ञानात्स्वर्ग न जानन्त्यतस्तेभ्य इदं वपाड- धीतं शस्त्रादिप्रतिपादकं ब्राह्मणं ब्रूहि । तेऽपि सत्रं परिसमाप्य स्वर्ग गरछन्तो यागोपयुक्तेभ्योऽवशिष्टानस्वकीयान्पशून्सर्वांस्तुभ्यं दास्यन्ति । सोऽयं भागमाप्त्युपायः । इत्येवं प्रोक्तः पुत्र इदं ब्राह्मणं तेभ्योऽभिदधे । ततस्तदी- यानयशिष्टान्सर्वान्पशूल्लैब्धवान् ॥ अथ नाभानेदिष्ठस्य रुद्रेण सह संचादं दर्शयति- तं पशुभिश्चरन्तं यज्ञवास्तौ रुद्र आगच्छ- सोऽब्रवीन्मम वा इमे पशव इत्यवं मह्य- मिमानित्यनवीन वै तस्य त ईशत इत्यवधी- ·प्रपा०१अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २१५५ (सवनाहुत्यादिमत्राणामभिधानम् ) द्यद्यज्ञवास्तौ हीयते मम वै तदिति त- स्माद्यज्ञवास्तु नाभ्यवेत्य५ सोऽब्रवीद्यज्ञे माऽऽ अजाथ ते पशून्नाभि मश्स्य इति तस्मा एतं मन्थिनः सश्स्रावमजुहोत्ततो वै तस्य रुद्रः पशूनाभ्यमन्यत , इति । अगिरोभिर्दतान्पशून्स्वगृहे नेतुं तदीये(यायां) यज्ञभुवि यज्ञशेपैः पशुभिः संचरन्तं नाभानेदिष्ठं रुद्र आगत्य मदीया एते पशव इत्यव्रवीत् । ततः स नाभानेदिष्ठो मामगिरस इमान्पशून्दत्तवन्त इत्यब्रवीत् । ततः स रुद्रस्तस्प यज्ञशेपस्य द्रव्यस्य तेऽगिरसो न स्वामिनस्तस्मात्तैर्दत्तं पशुद्रव्यमस्वामिदत्त- स्वाचच न योग्यमित्यवचीत् । कस्तहि स्वामीति चेच्छृणु-गव्यं यज्ञभूमी हीयते यशसमाप्रूर्वमवशिष्यते तत्सर्वं ममैव स्वम् । तस्मान्ममानुज्ञामन्तरेण यज्ञभूमिः केनापि न प्रवेष्टव्या । यदि तव शिष्टपश्वपेक्षाऽस्ति तहि मां यह भागिनं कुरु ततस्तुभ्यं दत्तानेतान्पशून्न मारयिष्यामीति रुद्रोऽब्रवीत् । ततो नाभानेदिष्ठस्तस्मै रुद्रायैत मन्थिनः संसावमजुहोत् । मन्थिग्रहं हुत्वा तत्पा. अस्थं द्रव्यशेपं परिधेहिस्थापितेऽकारे हुतवान् । ततस्तुष्टो रुद्रस्तस्य नाभाने. 'दिष्ठस्य पशून्नैव हिसितवान् ।। आख्यान परिसमाप्य विधत्ते- यत्रैतमेवं विद्वान्मन्थिनः सर सावं जुहो- ति न तत्र रुद्रः पशूनभि मन्यते ॥ , इति ॥ ऐन्द्रवायचादिपूक्थ्यान्तेप ग्रहेप गृहीतेषु ऋतुपात्रयोः सोमग्रहणात्मागेवै- न्द्रवायवमान्धग्रहमचारस्य काल(य)त्वान्मधुश्च माधवश्वेत्येतस्मादनुवाकात्मागे. वाध्वरो यज्ञ इत्याधारमन एप ते रुद्र भाग इति संस्रावमवश्व द्रष्टव्यः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ १ स. च. 'तान्प। २ स. च. 'ऋतु' ।

·२१५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे- (प्रवृतहोमादिमन्त्राणामभिधानम् ) द्रप्सः। अश्शुः । पतितः । पृथिव्याम् । परिवापा- दिति परि-वापार (१)। पुरोडाशांव । कर- म्भाव। धानासोमादिति धाना-सोमाव । मन्थिनः। इन्द्र । शुक्राव । स्वाहाकृतमिति स्वाहां-कृतम् । इन्द्राय । तम् । जुहोमि । यः । ते । द्रुप्सः । मधु: मानिति मधु-मान् । इन्द्रियावानितीन्द्रिय-वान् । स्वाहांकृत इति स्वाहा-कृतः । पुनः । अप्येतीत्य- पि-एति । देवान् । दिवः । पृथिव्याः । परीति । अन्तरिक्षाव । स्वाहाकृतमिति स्वाहां-कृतम् । इन्द्राय । तम् । जुहोमि । अध्वर्युः । वै । ऋत्वि- जाम् । प्रथमः । युज्यते । तेन । स्तोमः । योक्तव्यः । इति । बाहुः । वाक् । अग्रेगा इयग्रे-गाः । अप्रै। एतु । ऋजुगा इत्यूंजु-गाः । देवेभ्यः । यशः । मयि । दर्धती । प्राणानिति प्र-अनान् । पशुधू । प्रजामिति प्र-जाम् । मयि (२) । च । यज- माने । च । इति । आह । वाचम् । एव । तद । यज्ञमुख इति यज्ञ-मुखे । युनक्ति । वास्तु । वै । एतद । यज्ञस्य॑ । क्रियते । यद । ग्रहान् । गृहीत्वा । वहिप्पवमानमिति वहिः-पवमानम् । सर्पन्ति । परांश्चः । हि । यन्ति । परांचीभिः । स्तुवते ।

·-इन । पति।
-
मपा०१अनु० १०] कृष्णदीप रीतीन
(प्रवृतहोमादिमत्राणामनिवार)
वैष्णव्या । ऋचा। पुनः। एवेयां-
तिष्ठते । यज्ञः।। विष्णुः । यज्ञम् । एव । जा
विष्णो इति । तम् । नः । ननः । शर्म।
यच्छ । सहन्त्य । प्रेति । ते । वागः । मचत इति
मधु-श्रुतः । उत्सम् । दुहने । नर्तितम् । इति ।
आह । यद । एव । नस्य । शयांनस्य । उपर
तीत्युप-शुप्यति । त३ । एव । अस्य । तिने
एति । प्याययति (३)॥
।

·२१६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (प्रवृतहोमादिमन्त्राणामभिधानम् ) अहं वाग्देवतायाः प्रियो भूयासं, तथा वाचां पालको यो देवस्तस्यापि प्रियो भूयासम् । हे वाग्देवि शब्दरूपाया वाचः संवन्धि यन्मधुरं पदं तस्मि- न्मा धा मां स्थापय । सरस्वत्यै तुभ्यमेतदुतमस्तु ।। द्वितीयमत्रपाठस्तु- ऋचा स्तोम समर्धय गायत्रेण रथं- तरम् । बृहदायत्रवर्तनि ।, इति । है वाग्देवि मचा योनिभूतया स्तोमं स्तोत्रं सामात्ति वा समर्धय समृद्धि कुरु । तथा गायत्रेण साना सहितं रथंतरं साम समर्धय । गायत्रस्य भार्गो यस्य वृहतः सान्नस्तद्गायत्रवर्तनि । तादृशं यथा भवति तथा बृहत्साम समय । कर्मानुष्ठानाय दृतेषु ऋत्विक्षु ऋक्सामादिगतं यद्वैकल्यं तत्परिहत्य समृद्धं कुर्विति तात्पर्यायः॥ कल्प:-“यस्ते द्रप्सो यो इप्स इत्पतेः प्रतिमन्त्रं वैमुपहोमा होति" इति । यस्ते द्रप्स इत्येतद्वयोः मतीकं ततस्त्रयो मवास्तैमन्त्रः पवमानार्थ प्रसर्पणा- पूर्व जुहुयात् । वैमुपान्सप्तहोतारं च हुत्वा वहिप्पवमानवमाध्यंदिनं पब- मानं मसर्पन्तीति सूत्रकारेणोक्तत्त्वात् । तत्र प्रथमामृचमाह- यस्ते द्रप्सः स्कन्दति यस्ते अश्शुर्वाहुच्युतो धिपणयोरुपस्थात् । अध्वर्योः परि यस्ते पवित्रात्स्वाहाकृतमिन्द्राय तं जुहोमि ।, इति । हे सोम तव संवन्धी यो द्रप्सो रसविन्दुरथवांऽशरधिपवणफलकयोरुप. स्थादुपरिभागात्स्कन्दति भूमौ पतत्यपवाऽध्ययॉर्षाहुच्युतः स्कन्दति । अथवा यस्ते रसविन्दुः पवित्रादशापवित्रादा भूमौ पतति तं द्रप्स तं चांशुमिन्द्राय स्वाहाकृतं स्वाहाकारेण सपर्पितं कृत्वा जुहोमि ।। अप द्वितीयामृचमाद- यो द्रप्सो अश्शुः पतितः पृथिव्यां परिवापात्पु- रोडाशात्करम्भाद । धानासोमान्मन्थिन इन्द्र शुक्रात्स्वाहाकृतमिन्द्राय तं जुहोमि । , इति । परिवापादीनि सबनीयपुरोडाशद्रव्याणि । परिवापो लानानां समूहः । पुरोडाशः मसिद्धः । करम्भः सक्तवः । पाना भृष्टयवतण्डुलाः । सोमः ·- प्रपा १ अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २१६१ (प्रवृतहोमादिमन्त्राणामाभिधानम् ) प्रसिद्धः । धानाश्च सोमश्च धानासोमं तस्मात् । मन्थी शुक्रश्च ग्रहौ । हे इन्द्रो. तानां परिवापादीनां सकाशाद्यो द्रप्सो भूमौ पतितो यथांशु मौ पतितस्तं द्रप्स तं चांशुं स्वाहाकारेण समर्पितं कृत्वा तुभ्यमिन्द्राय जुहोमि ॥ अथ तृतीयामाह- यस्ते द्रप्सो मधुमा५ इन्द्रियावान्त्स्वाहाकृतः पुनरप्येति देवान् । दिवः पृथिव्याः पर्यन्त- रिक्षात्स्वाहाकृतमिन्द्राय तं जुहोमि ।, इति । हे सोम यस्ते द्रप्सो मधुमान्माधुर्यवानिन्द्रियवानिन्द्रिपटद्धिकारी मया स्वाहाकृतः सन्दिवो वा पृथिव्या वाऽन्तरिक्षादा परितः पतितस्ततस्तस्मात्सर्व- स्मादागत्य पुनर्देवानप्येति प्रामोति तं द्रप्समिन्द्राय स्वाहाकारेण समर्पितं कृत्वा जुहोमि ।। यदुक्तं सूत्रकारेण- उदश्चः महा वहिष्पवमानाय पञ्चत्विजः समन्वा. रब्धाः सर्पन्त्यध्वर्यु प्रस्तोताऽन्वारभते प्रस्तोतारं प्रतिहर्ता प्रतिहारमुद्गातो. गातारं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः " इति । " पूर्वोऽध्वर्युवहिर्मुष्टिं धन्वन्सर्पति वागग्रेगा अग्र एस्विति" इति च, तदेतद्विधत्ते- अध्वर्युर्वी ऋत्विजां प्रथमो . युज्यते तेन स्तोमो योक्तव्य इत्याहुर्वागग्रेगा अग्र एत्र- जुगा देवेभ्यो यशो मयि दधती प्राणान्प- शुषु प्रजां मयि च यजमाने चेत्याह वाचमेव तद्यज्ञमुखे युनक्ति इति । वहिप्पवमानाय सप्तामृत्विजां मध्येऽध्वर्युरेव प्रथमो युज्यते पूर्वभावी- सन्सर्पणे प्रवर्तते । तस्मात्तेनाध्वर्युणा स्तोमो योक्तव्यः । वहिप्पवमानस्तोत्रं मस्तोत्रादिपु योजनीयमित्यभिज्ञा आहुः । तद्योजनाय वागग्रेगा इति मग्न पठेन । अग्ने गन्तुं शक्नोतीत्यग्रेगाः । तादृशी वाग्देवतत्विजामग्रे गच्छतु । कथंभूता वाक्, ऋजुगा देवेभ्यो देवमाप्त्यर्धमृजुना मार्गेण गच्छन्ती, मथ्य- ध्वयों यशो दधती कीर्ति स्थापयन्ती, पशुपु गादिपु माणान्मुस्थिर दयनी, मपि च यजमाने च पुत्रादिरूपां मजा दधतीति मन्त्रस्यार्यः । तेन मत्रपाठेना- ध्वर्युर्यज्ञमुखे वद्दिष्पवमानारम्भे वाचमेव योजितवान्भवति ।। बहिष्पवमानसर्पणस्य कालं विषते- १ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे- ( कासाचित्पोनुवाक्यानामभिधानम् ) हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके प्रथमः प्रपाठकः ॥१॥ ( अथ तृतीयकाण्डे प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः) ये वहिप्पधमानाङ्गमत्रास्ते दशमे श्रुताः। - अधैकादशे काविस्पुरोनुवाक्या उच्यन्ते । चित्रपा पजेत पशुकाम इत्यत्र सप्तैतानि हवीपि भवन्तीति श्रुतम् । तत्र प्रथमस्य इविप आग्नेयस्य पुरोनुवाफ्यामाह-- अग्निना रयिमभवत्पोषमेव दिवे- दिवे । यशसं वीरवत्तमम् । , इति । अनेनामिना रयिं धनानि अश्नवत्सों जनः पामोति । न केवलं धनस्य स्वरूपमात्रं किं तु दिवेदिये तस्य धनस्य पुष्टिमेव मामोति न तु हासम् । कीदृशं पोपं, यशसं कीर्तिकर वीरवत्तमं वीरा अस्मदीयाः पुत्रा अस्पति वीर- चत, अतिशयेन तथाविधम् ।। तत्रैव याज्यामाह--- गामा अमेऽविमा५ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृप्यः । इडावा५ एपो असुर प्रजा- वान्दीर्घो रयिः पृथबधः सभावान् । , इति । हेऽने पुनरावर्तनाय मार्यमानो यज्ञ एतविशेपणविशिष्टो भूयात् । यद्दवो गावोऽस्य सन्तीति गोमान् । एकपविमानश्चीति योज्यम् । नृवत्सखविग्रूपै- मनुष्यैर्युक्ता देवाः ससायो यस्य यज्ञस्य तादृशः । सदमित्सदैवाप्रमृप्योऽन. भिभवनीयः । इटावानन्नवान् । प्रजावान्वहपत्यप्रदः । दीर्घः पुनः पुनरनु धानादविच्छिन्नः । रपिहुधनोपेतः। पृथवलो विस्तीर्णमूलो मधेष्वनुष्ठानेषु च मूलभूतेषु च वैकल्परहितः । सभावानविकलं यज्ञ द्रष्टुं मिलन्त्या विद्वत्स- भपा युक्तः । असुः माणः सोऽस्यास्तीत्यसुरो हेऽसुर प्राणवन्नान एप पुनः पुनः मार्यमानो या उक्तविशेषणविनिष्टो भूपात् ।। द्वितीपहविपः सौम्यस्य याज्यानुवाक्ययोः प्रतीके दर्शयति- - ·, २१७३ प्रपा०१अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (कासांचित्पुरोनुवाश्यानामभिधानम् ) आ प्यायस्व सं ते । , इति । एतच्चोभयं चतुर्थकाण्डे मा नो हिसीदित्यत्र व्याख्यास्यते ॥ तृतीयहविपस्त्वाष्ट्रस्य पुरोनुवाक्यामाह- इह त्वष्टारमग्रियं विश्वरूपमुप हये । अस्माकमस्तु केवलः । इहास्मिन्कर्मणि त्वष्टारं देवमुपहय आहयामि । कीदृशमग्रियं मुरुपं विश्व- रूपं विश्वानि रूपाणि गर्भ विकर्तुं योग्यानि यस्यासौ विश्वरूपस्तम् । स च त्वष्टाऽस्माकं केवलोऽस्तु असाधारणत्वेन पालकोऽस्तु ॥ तत्रैव याज्यामाह- तन्नस्तुरीपमध पोषयित्नु देव त्वष्टर्वि राणः स्यस्व । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तयावा जायते देवकामः।, इति । हे त्वष्टदेव तद्धनं नोऽस्मभ्यं विगेपेण स्यस्व समर्पय । कीदृशं धनं, तुरीप तूर्ण प्रामोतीति तुरीपम् । अघापि च पोपयित्नु पोपयित् । त्वं च राणो दानशीलः । यतो यस्माद्धनादस्माभिलब्धाहीरः शूरः पुत्रो जायते । की तच्छूरत्वमिति वाच्यते-कर्मन्यो लोकिके वैदिकं च कर्मणि कुशलः । मुदसा: सम्पगुत्साही भीत्रकारीयः । युक्ताः सोमाभिपवार्थ प्रयुक्ता ग्राणो यस्यासौ युक्तधारा मदा सोमयागस्यानुष्ठानेत्यर्थः । देवकाम ईदृशः सेवा कोऽस्माकं भूयादिति देवः काम्यमानो देवाना मेवितुं स्वयं कामयते ।। तत्रैव इविपि विकल्पितां पुरोनुवाक्यामाद- शिवस्त्वष्टरिहाऽऽ गहि विभुः पोप उत त्मना। यज्ञेयज्ञे न उदव ।, इति । हे त्वष्टस्त्वं शिवः सुखकरः सनिहास्मिन्कर्मण्यागदि आगच्छ । उनापि च पोपेऽस्मदीये पोषविपये त्मना विभुः परनरपेक्ष्यण स्वयमेव समर्थः । नाह शस्त्वं तस्मिस्तस्मिन्यज्ञे नोऽस्मानुदवोत्कण पालय ।। तव विकल्पिता याज्यामाह- पिशङ्गस्यः सुभरो वयोधाः श्रुष्टी वीरों १स, विगतु । २ ग. च. पण।

·२१७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (कासांचित्पुरोनुवाक्यानामभिधानम् ) जायते देवकामः । प्रजां त्वष्टा वि प्यतु नाभिमस्मे अथा देवानामप्येतु पाथः। इति। यस्य त्वष्टः प्रसादादस्माकं वीरः पुत्रो जायते । कीदृशः पिशङ्गरूपः, त्रिव- र्गस्य सेवितेत्यर्थः । सुभरः सुष्ठु पोपकः । वयोधा दीर्घस्य वयसो धारकश्चिरं- जीवीत्यर्थः । श्रुष्टी क्षिप्रकारी सत्यवादी वा। देवकाम इति पूर्ववत् । यस्य त्वाः प्रसादादीदृशो वीरो जातस्तादृशस्त्वष्टा नाभि चक्रस्य नाभिवत्पशस्तां मजां पुत्रपौत्रादिरूपामस्मे अस्मासु विष्यतु विशेपेण समर्पयतु । अथानन्तरं देवा- नामपि पाथोऽन्नमेतु * प्रामोतु ।। अथ चतुर्थस्य हविषः सरस्वतीदेवताकस्य याज्यापुरोनुवाक्ययोः प्रतीके दर्शयति- प्र णो देव्या नो दिवः। , इति । प्र णो देवी सरस्वतीति पुरोनुवाक्या। आ नो दिवो बृहत इति याज्या। एतच्चोभयमनाविष्णू महीत्यत्र व्याख्यातम् ॥ पञ्चमस्य हविपः सरस्वदेवताकस्य पुरोनुवाक्यामाह- पीपिवाश्स५ सरस्वतः स्तनं यो विश्व- दर्शतः। धुक्षीमहि प्रजामिपम् । , इति । सरस्वतः सरस्वनामकस्य देवस्य यः स्तनो विश्वदर्शतो विश्वविषयकदर्श नोपेतः क्षुधितान्यालानिय पालयितुं जानातीत्यर्थः । तादृशं स्तनं यज्ञलक्षणं पीपिवांसमस्मान्वर्धितवन्तं प्रजा पुत्रादिरूपामिपमन्नं च धुक्षीमहि । यथा गां पयो दुहन्ति तद्वदेतद्देवताकं यागमनुष्ठाय मजादिकं प्राप्ताः स्मेत्यर्थः ।। तत्रैव विकल्पितां पुरोनुवाक्यामाह- ये ते सरस्व ऊर्मयो मधुमन्तो वृत- श्रुतः । तेषां ते सुम्नमीमहे । , इति । हे सरस्वः सरस्वन्ममुद्र त्वदीया य अर्मयो मधुपन्तो माधुर्ययुक्ता घृतथुतो घृतसमानमुदकं क्षारयन्तो वर्तन्ते ते त्वदीयानां तेपासूर्मीणां संबन्धिसुनं मुखपीमहे मामुमः ॥ तत्रैव याज्पामाह- यस्य व्रतं पशवो यन्ति सर्व यस्य व्रतमुप- * प्रापयतु इति स. पुस्नरे पाटान्तरम् ।

·प्रपा०१अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (कासाचित्पुरोनुवाश्यानामभिधानम् ) तिष्ठन्त आपः । यस्य व्रते पुष्टिपति- निविष्टस्त५ सरस्वन्तमवसे हुवेम 1, इति । यस्य सरस्वतः संवन्धि व्रतं कर्म पशवो यन्ति द्विपादचतुप्पादश्च सर्वे पशवः प्राप्नुवन्ति । एतदीयेन कर्मणा पशवो लभ्यन्त इत्यर्थः । तथा दृष्टिरूपा आपो यस्य व्रतमुपतिष्ठन्ते सेवन्ते । अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिरिति न्यायेन तृप्टेरेत. स्कर्मसाध्यत्वात्पुष्टिपत्तिर्धनपोषकस्य पालको यजमानो यस्य व्रते निविष्टस्तदी- येन व्रतेन धनपुष्टेः सुलभत्वात्तादृशं सरस्वन्तं देवमस्माकं रक्षणाप हुवेम होम ।। तत्रैव विकल्पितां याज्यामाह- दिव्य सुपर्ण वयसं बृहन्तमपां गर्भ वृपभमोपधीनाम् । अभीपतो वृष्ट्या तर्पयन्तं त५ सरस्वन्तमवसे हुवेमा, इति । अत्र चतुर्थः पादः पूर्ववत् । कीदृशं सरस्वन्तम् । दिवसईतीति दिव्यं, सुपर्ण शोभनाभ्यां पक्षाभ्यामुपेतम् । यदा पक्षिरूपं धृत्वा दिवि गच्छति तदानीमेतौ पक्षी द्रव्यो । वयसं पक्षिरूपिणं, बृहन्तं महान्तम् । अपां नृपभं जलानां वर्पितारम् । ओपधीनां गर्भ ब्रीद्यादिमञ्जरीरूपम् । अभीपतो दृष्ट्या तर्पयन्तं दृष्टिरूपेणाभितः पतनात्सर्वेषां तृप्तिहेतुं वायुना नीयमानैर्जलबिन्दुभिः पक्षसदृशैः पक्षियदिवि मेघेपु गत्वा जलवाहुल्यं प्राप्य स्वयमेवापां वर्षिता भूत्वोपधीपु ब्रीधादिरूपेण गर्भो भवति । पुनश्च वृष्टिरूपेण सर्वतः पतन्सर्व जगतर्पयतीत्यर्थः । तादृशं सरस्वन्तमाहयामेत्यर्थः ।। अथ पष्टस्य हविपः सिनीवालीदेवताकस्य पुरोनुवाक्यामाह- सिनीवालि पृथुष्टके या देवानामसि स्वसा । जुपस्व ' हव्यमाहुतं प्रजां देवि दिदिड्ढि नः। , इति । अमावास्या सिनीवालीति श्रुतत्वादमावास्पातिथ्यभिमानिनी देवता सिनीवाली । हे सिनीवालि या सं देवानां स्वसाऽसि भगिनीचद्वितकारि- प्यसि दर्शष्टिसाधनत्वात् । स्तुकं स्तोत्र, पृथु स्तुकं स्तोत्रं यस्याः सा पृष्ठुका । तस्याः संवोधनं हे पृथुष्टुके । अनेन सिनीवाली विशेष्यते । ताहमी तपा. १स. च. गर्भो । २ स. च. 'त्यन्वयः !भ।

·२१७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता [३तृतीयकाण्डे- ( कासांचित्पुरोनुवाश्यानामभिधानम् ) उपरितनमत्रे मरुत इति पदं प्रयुज्यते, त एव मरुतोऽत्रेदंशब्देन परा- भृश्यन्ते ! एषां मरुतां संवन्धिनी वृष्टिर्यदसजि यदा सृष्टा भवति तदा गर्न- नसहिता विद्युन्मरुतः प्रति वाव वाश्यमानेव शब्दं कुर्वतीव मिमाति मीयते प्रतिभातीत्यर्थः । सिपक्ति सज्यते मरुद्भिः संवध्यत इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्त:- वत्सं न पातेति । माता वत्सपिव यथा प्रस्रवन्ती गौर्वत्सं प्रति हम्भारवं कुर्वाणा मनुष्यैरवलोक्यते तेन वत्सेन संवध्यते तद्वदियं विद्युदित्यर्थः ।। अथ तृतीया- पर्वतश्चिन्महि वृद्धो विभाय दिवश्चित्सानु रेजत स्वने वः । यत्क्रीडथ मरुत ऋष्टि- मन्त आप इव सध्रियश्चो धवध्वे 1, इति । हे मरुत ऋष्टिमन्तो वज्रायुधवन्तो यूयं यदा क्रीडां कुरुथ तदानी व स्वने युष्माकं गर्जने सति पर्वतश्चिद्विभाय पर्वतोऽपि विभेति। कीदृशः पर्वतः। महि वृद्धस्तिर्पकममाणेनात्यन्तं महानूर्ध्वप्रमाणेन वृद्धः । किंच दिवश्चित, उन्नतत्वेन दिवोऽप्युपरि वर्तमानः । सानु रेजत भवतां गर्जने सति प्रौढोऽपि पर्वतसानुः कम्पते । किं च यूयमाप इच सध्रियञ्चो धबध्वे व्यापका इव सन्तः क्रीडन्तश्च धावध्वम् । ईदृशैर्मरुद्भिर्युक्तोऽयं पुनर्नवाधूमो दृष्टिमुत्पादयविति मनयोस्तात्पर्यायः॥ कल्प: "कृष्णोऽश्वः पुरस्तात्मत्यमुखोऽवस्थितो भवति तमेतेन वास. साऽभिपिनष्टयभिक्रन्देति " इति । यथाऽयमश्व उपद्रवं सोदुमसहमानः ऋन्दति तथा कृष्णवस्त्रेण तस्य शरीर पर्पोस्। पाठस्तु- अभि क्रन्द स्तनय गर्भमा या उदन्वता परि दीया रथेन । इति सु कर्ष विपित न्यञ्च समा भवन्तूहता निपादाः । , इति । हेऽम्याभिकन्द सर्वतः शब्दं कुरु । स्तनय मेघगजितमिवोचध्वनि कुरु । गर्भपाषा मेघस्योदरे जलरूपं गर्भमाधेहि । किं च, उदन्वतोदकवता रथेन रथमदृशेन मेघेन सह परिदीय सर्वतो गच्छ । विपितं विमुक्तद्वारं न्यञ्चमवा. भृतं इति चर्मपयजलाधारमहर्म मे मुकर्ष मुखेनाऽऽकृष्एं कुरु । पम्भावन ·। प्रपा १अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २१७९ (कासाचित्पुरोनुवाक्यानामभिधानम् ) पद्यन्त इति निपादा निम्नदेशास्ते चोदकपूर्णाः सन्त उद्तोन्नतेन स्थलेन समा भवन्तु ॥ अयानये धामच्छदे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेन्मारुत५ सप्तकपाल९ सौर्य- मेककपालमित्येतेषां हविषां क्रमेण याज्यानुवाक्या उच्यन्ते । तथा च बौधा- यन:-"तस्या एते भवन्ति त्वं त्या चिदच्युताग्ने भूरीणि तव जातवेदो दिवो नो वृष्टिं मरुतो रीचं पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानव उदु त्यं चित्रमिति" इति । तत्राऽऽद्यस्य हविपः पुरोनुवाक्यामाह- त्वं त्या चिदच्युताने पशुन यवसे । धामा ह यत्ते अजर वना वृश्चन्ति शिक्वसः ।, इति । हेऽजर विनाशरहिताने यदनानि यान्युदकानि ते धामा ह त्वदीयं स्थानं शिकसोऽचापि च दृश्वन्ति विनाशयन्त्येव । त्वं तु त्याचित्तान्यप्युदकान्यच्यु- तानि विनाशरहितानि कुर्विति शेपः । तत्र दृष्टान्तः-पशुर्न यवसे तृणे भक्षिते सति पशुरिव। यथा गवादिकः पशुस्तृणं भक्षयित्वा क्षीरमच्यतं करोति तद्वदित्यर्थः । तत्रैव याज्पामाह- अग्ने भूरीणि तव जातवेदो देव स्वधावोऽ- मृतस्य धाम । याश्च माया मायिनां विश्व- मिन्व वे पूर्वीः संदधुः पृष्टबन्धो ।, इति ।

·२१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (तृतीयकाण्डे- (पवमानमहत्रयविधिः) इति पूतभृतं पर्वमानमेव तत्सं तनोति सर्व- मायुरेति न पुराऽऽयुपः प्र मीयते पशुमान्भ- वति विन्दतै प्रजाम् (३) (एते वि द्विचत्वारिशच ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ तृतीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः।) (तत्र प्रथमोऽनुवाकः।) हरिः ॐ। यः । वै । पर्वमानानाम् । अन्वारोहानियनु- मारोहान् । विद्वान् । यजते । अन्विति । पर्वमा. नान् । एति । रोहति । न । पर्वमानेभ्यः । अवेति । छिद्यते । श्येनः । असि । गायत्रछन्दा इति गाय- त्र-छन्दाः । अन्विति । वा। एति । रभे । स्वस्ति । मा। समिति । पारय । सुपर्ण इति सु-पूर्णः । असि । त्रिष्टुप्छन्दा इति त्रिष्टुप् छन्दाः । अन्विति । खा। एति । रमे । स्वस्ति । मा। समिति । पारय । सो । असि । जगतीछन्दा इति जगती-छन्दाः । अन्विति । त्वा । एति । रमे । स्वस्ति । मा । समिति । पारय । इति । आह । एते (१)। वै । पर्वमानानाम् । अन्वारोहा इयनु आरोहाः। तान् ।

·प्रपा०२अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। २१८५ (पवमानमहानयविधिः) यः। एवम् । विद्वान् । यजते । अन्विति । पर्वमा- नान् । एति । रोहति । न । पर्वमानेभ्यः। अवेति । छिद्यते । यः । वै । पर्वमानस्य । संततिमिति सं- ततिम् । वेदं । सर्वम् । आयुः । एति । न । पुरा । आयुपः । प्रेति । मीयते । पशुमानित पशु-मान् । भवति । विन्दते । प्रजामिति प्र-जाम् । पर्वमान- स्य । ग्रहाः । गृह्यन्ते । अर्थ । वै । अस्य । एते । अहीताः। द्रोणकलश इति द्रोण-कलशः । आध- वनीय इत्या-धवनीयः । पूतभृदिति पूत-भृत् । तान् । यद । अमृहीत्वा । उपाकुर्यादित्युप-आकु- र्यात् । पर्वमानम् । वीति (२)। छिन्द्यात् । तम् । विच्छिद्यमानमिति वि-छिद्यमानम् । अध्व- योः। प्राण इति प्र-अनः । अनु । वीति । छियेत। उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । प्रजा- पंतय इति प्रजा-पतये । त्वा । इति । द्रोणकलश- मिति द्रोण-कलशम् । अभीति । मृशेव । इन्द्राय । खा । इति । आधवनीयमित्या-धवनीयम् । विश्व- भ्यः । त्वा । देवेभ्यः । इति । पूतभृतमिति पूत- मृतम् । पर्वमानम् । एव । तव । समिति । तनोति सर्वम् । आयुः । एति । न । पुरा । मायुषः। प्रेति । २७४ ·२१८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे-- (पवमानग्रहनयविधिः) संभवति । मत्रकाण्डे ध्रुवग्रहर्तुग्रहयोर्मध्ये परमानग्रहार्थानां मन्त्राणामनाना तत्वात्पष्ठकाण्डे तद्विध्यभावाच । तदेतदुच्यते-अथवा अस्यतेऽगृहीता द्रोण- कलश इत्यादिना । यद्यपि पवमानस्य संवन्धिन एते द्रोणकलशाधवनीयपू- तभृतस्तूप्णी गृहीता एव तथाऽपि मन्त्राभावादगृहीतमायास्तेपु चागृहीतेपूपा. करणे पवमानविच्छेदस्तस्मिन्विच्छिन्नेऽध्वर्युपाणविच्छेदः स्यादिति मवैस्ता- नभिमृशेत् । ततश्च नोक्तविच्छेद इत्यर्थः ॥ मवैस्तदभिमर्शनं विधत्ते- उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये खेति द्रोणकल- शमभि मृशेदिन्द्राय खेत्याधवनीयं विश्वेश्य- स्त्वा देवेभ्य इति पूतभृतं पवमानमेव तसं तनोति सर्वमायुरेति न पुराऽऽयुषः प्र मीयते पशुमान्भवति विन्दते प्रजाम् ॥, इति ।। मनाथस्तु हे सोमरस त्वमुपयामेन पार्थिवपात्रेण कलशेन गृहीतोऽसि । इयं वा उपयाम इति श्रुतेः पार्थिवपात्रमुपयामशब्दस्यार्थः । तेन गृहीतं त्वां प्रजापत्यर्थमभिमृशामि । अनेन मन्त्रेण द्रोणकलशमभिमृशेत् । उत्तरयोरपि मन्त्रयोरुपयामगृहीतोऽसीत्यनुपज्यते । तत्राऽऽधवनीयः कलशः पूतभृत्कलश- थोपयामशब्दस्यार्थः । हे सोमरसोपयामेन मृन्मयेन भाण्डेनाऽऽधवनीयकल- शेन त्वं गृहीतोऽसि । अतस्त्वामिन्द्रार्थमभिपृशामि । अनेन मन्त्रेणाऽऽधवनी. यमभिमृशेत् । हे सोमरसोपयामेन मृन्मयभाण्डेन पूतभृत्कलशेन गृहीतोऽस्य- तस्त्वां विश्वेभ्यो देवभ्योऽभिमृशामि । अनेन मत्रेण पूतभृतमभिमृशेत् । तेन पात्रत्रयाभिपर्शनेन पवमानस्तोत्रं संततं करोति । यद्यप्येषु पात्रेवन्द्रवायवा- दिवत्समवक ग्रहणं नास्ति तथाऽपि रसस्तेपस्ति । अत एव सूत्रकार आह-" अभिघुतमध्वर्युरञ्जलिना संसिञ्चति तमुन्नेताऽन्तरेपे णो(चो)द्धृत्यो- तरत आश्वनीयेऽवनयति" उद्गातारो द्रोणकलशं प्रतिष्ठाप्य तसिनदीचीनदशं पवित्रं वितन्वन्ति, पवित्रस्य यजमानो नाभिं कृत्वा तस्मिन्होचमसेन घारां सावपति" इति च, "पूतभृतो विल उदीचीनदर्श पवित्रं वितत्य य आधवनीये राजा तमस पूतभृत्ययनीय" इति च । तदेवं त्रिपु पात्रेषु सोमरसस्यावस्थितत्वादभिपर्शनमण संस्कृतत्वाच केनापि प्रका- रेण गृहीता एव परमानग्रहा भवन्ति । तेन पवमानस्य संततत्वायजमानोऽ. इति, ·- प्रपा०२अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २१८९ (सवननिरूपणम् ) प्यायुरादिकं प्राप्नोति । त एते पूर्वोक्ता अन्वारोहमचा अभिमर्शनमन्नाथ मूर्धानं मधुश्चेत्यनयोरनुवाकयोरन्तराले द्रष्टव्याः ॥ अथ विनियोगसंग्रहः- श्येनस्त्रीन्पवमानेपु त्रिपु मन्नान्क्रमाजपेत् । प्रजेन्द्रा विश्वे मन्त्राः स्युरुपयामादिकास्त्रपः ॥ तैद्रोणकलशादीनां स्पर्शो मन्त्रास्तु षण्मताः ॥१॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी- यतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ (अथ तृतीयाएके द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।) त्रीणि वाव सर्वनान्यथं तृतीय सर्वनमर्व लुम्पन्न्यनशु कुर्वन्त उपाशुश हुत्वोपांशु- पात्रेऽशुमवास्य तं तृतीयसवनेऽपिसृज्याभि पुणुयाद्यदाप्याययति तेनाश्शुमद्यदभिपुणोति तेनापि सीण्येव तत्सर्वनान्यशुमन्ति शुक्र- वन्ति समावदीर्याणि करोति द्वौ समुद्रौ वित- तावों पर्यावर्तेते जठरेव पादाः । तयोः पश्यन्तो अति यन्त्यन्यमपश्यन्तः ( १ ) सेतु- नाऽति यन्त्यन्यम् । हे द्रधंसी सती वस्त एकः केशी विश्वा भुवनानि विद्वान् । तिरो- धायैत्यसितं वसानः शुक्रमा दैत्ते अनुहाय जाय । देवा वै यद्यज्ञेऽकुंर्वत तदसुंरा अकुर्वत ·२१९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (सवननिरूपणम् ) पादाः । तयोः पश्यन्तो अति यन्त्यन्य- मपश्यन्तः सेतुनाऽति यन्त्यन्यम् । द्वे द्रधसी सतती वस्त एकः केशी विश्वा भुव- नानि विद्वान् । तिरोधार्यत्यसितं वसानः शुक्रमा दत्ते अनुहाय जाथै । इति । तन्त्र प्रथममत्रेण समद्रद्वयरूपत्वमहोरात्रयरूपत्वं चाऽऽरोप्य पूतभृदाधव- नीयो स्तुयेते। द्वौ समुद्री विततो विस्तीर्णावजूर्यावजीर्णो कदाचिदप्पशुप्यन्ती। ताशावेतो पर्यायेणाऽऽवतेते । तत्र दृष्टान्तः--जठरा समुद्रम्योदरे पादा इव यथा पादसदृशा ऊर्मयः समुद्रमध्ये पर्यायेणाऽऽवर्तन्ते प्रथममेक आगच्छति पश्चादपर इति तथा पूतभृत्कदाचिदुपयुज्यते कदाचिदाधवनीय इति पर्यायः । तौ समुद्रात्मको पूतभृदाधवनीयौ पुनरहोरात्ररूपी वर्तते । तयोर्मध्येऽन्यमह- रात्मकं जनाः पश्यन्तोऽतियन्ति उत्तरन्ति । अथान्यं रात्रिरूपमपश्यन्तो जना: सेतुसदृशेन नौरूपेण साधनेनातियन्ति । उत्तरस्य हविर्धानस्योपरिष्टान्नीडे परिश्रितेऽवस्थितस्याऽऽधवनीयस्य तिरोहितत्वादपश्यन्त इत्युच्यते । तस्यैव इविर्धानस्य मधुरे तिरोधानरहिते पृतभृतोऽवस्थितत्वात्पश्यन्त इत्युच्यते । चमसगणे पयसां धारकत्वादुभयोः समुद्रत्वम् । अथ द्रोणकलश आदित्या- स्मना स्तूयते--एक आदित्यो द्वे द्रधसी अहोरात्रे उभे वाससी वस्तेऽह. स्कार्याच्छादयति । कीदृशे द्रधसी, सतती सातत्येनाविच्छेदेन वर्तते । •न हो राश्च मध्ये कश्चिद्विच्छेदोऽस्ति । कीदृश एक आदित्यः, केशी केश- समानरश्मियुक्तो विश्वा भुवनानि विद्वान्सल्लिोकान्स्वरश्मिभिः प्रकाशयमानः। उक्तयोर्वयोर्मध्ये रात्रिरूपं वस्त्रं मलिनमहोरूपं तु शुक्रम् । यदा रात्रिरूपम- सितं वस्त्रं वसानो वर्तते तदा स्वात्मरूपं तिरोधाय गन्छति । अथ जायें जीर्णाया रात्रेः पवादनुहाय तदसितं वस्त्रं परित्यज्य शुक्लमहोरूपं श्वेतं वस्त्र- मादत्ते । यथाऽयमादित्या कटाचित्तिरोहितो भवति कदाचिदाविर्भवत्येवमयं द्रोणकलशोऽपि विधनस्याधस्तात्तिरोभूतो वर्तते । हारियोजनग्रहणाय तस्मात्मदेशागहिरानीत आविर्भवति । तस्मादयमादित्यसदृश इत्यर्थः ॥ अथ यम्य मोमयागस्य प्रकरणोक्तभ्यो मत्रेभ्यो विधिभ्यश्वान्यापरिशि- टापत्राविधीव दीयनुमिदमापानुवाक्यकाण्टमारब्धं तमिमं सोमयागं विधान प्रस्तानि- ·प्रपा०२अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २१९५ (सवननिरूपणम् ) देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा एतं महायज्ञमपश्यन्तमतन्यतामिहोत्रं व्रतम- कुवैत तस्माद्दिवतः स्यादिमिहोत्रं जुह्वति पौर्णमासं यज्ञमनीपोमीयं पशुमकुर्वत दार्थ यज्ञमाग्नेयं पशुमकुर्वत वैश्वदेवं प्रातःसवनम- कुर्वत वरुणप्रघासान्माध्यंदिन सवन५ साक- मेधान्पितृयज्ञं ञ्यम्बकाश्स्तृतीयसवनमकुर्वत तमेपामसुरा यज्ञमन्ववाजिगासन्तं नान्ववाय- न्तेऽब्रुवन्नध्वर्तव्या वा इमे देवा अभूवनिति तद्- ध्वरस्याध्वरत्वं ततो देवा अभवन्पराऽसुराः,इति । देवाः पूर्वमसुरविजयार्य यज्ञे यद्यदगमकुर्वत तत्सर्वमसुरा अपि ज्ञात्वा तथैवाकुर्वत । ततो देवानां जयाभावे सति पुनरपि विचार्य जयोपायमेत सोमाख्यं महायज्ञ निश्चितवन्तः । तं च महायज्ञमसुरा यथा न जानन्ति तथा भंच्छन्नमनुष्ठितवन्तः । संचार ते चा)ग्निहोत्रं जहुम इति वहिः प्रसिद्ध कृत्या रहसि दीक्षावतमर्वत । यस्मादमिहोत्रं सायं प्रातर्विहिर्जुहति तस्मा- दभ्यन्तरे क्षीरपानरूपं व्रतं सायं प्रातश्चेति द्विरनष्ठेयम् । तथा वहिः पौर्ण- मासं यह प्रसार्याभ्यन्तरेऽग्नीपोमीयं पशुमकुर्वत । तथा बहिर्दर्शसंबन्धियोग्य यज्ञं प्रसार्याभ्यन्तर आग्नेयं सवनीयं पशुमकुर्वत । ततश्चातुर्मास्यरूपं वैश्वदेवं पर्व बहिः मसार्यान्तः मातःसबनमकीत । तथा वरुणमयासान्वहिः प्रसार्या- न्तर्माध्यंदिनं सवनमकुर्वत । तथा साकमेधानिपतृयज्ञं यम्बकांच बहिः प्रसा- र्यान्तस्तृतीयसवनमकुर्वत । तदानीमसुरा देवैः क्रियमाणं यज्ञमनुक्रमेणारगन्तु- मैच्छंस्तदानी वहिः प्रसारितैरग्निहोत्रादिभिर्हविर्यशैर्धान्ता अन्तस्तं गोप्य सोमयागमनुक्रमेणानवगतयन्तः । ततोऽवगन्तुमशक्ताः परस्परमिदमत्रुचन्- इमे देवा अवर्तव्या अस्माभिर्वरित हिसितुमशक्या अभूवन्निति । तत्तस्मा. कारणान्न ध्वर्यन्तेऽनेन सोमयागेनेत्यध्वरत्वं तस्य संपन्नम् । ततोऽध्वरानुष्ठा- नादेवा विजयिनोऽभवन्नसराथ पराभूताः ।। इदानी सोमयागं विधत्ते- १४.ब. प्रच्छिन। २ रा. घ. . तय नामि । ३ रा. प. ड. च. 'मेयस।

·२अनु०३]]
सु-प्रजाः। प्रजयेति
प्रपा
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सोमापेक्षणाभिधानम् )
यम् । त्वा । सोमैन । अतीतृपम् । यम् । त्वा । सोमैन ।
अमिदम् । सुप्रजा इति
प्र-जयां । भूयासम् । सुवीर इति सु-वीरः ।
वीरैः । सुवर्चा इति सु-वीः । वर्चसा । सुपोष
इति सु-पोपः । पोपैः । विश्वेभ्यः । मे । रूपेभ्यः ।
वर्चीदा इति वर्चः-दाः (२)। वर्चसे । पवस्व ।
तस्य । मे। रास्व । तस्य । ते। अक्षीय । तस्य ।
ते । इदम् । उदिति । मृजे । बुर्भूपन् । जवेति ।
ईक्षेत । एपः । वै । पात्रियः । प्रजापतिरिति पूजा-
पतिः । यज्ञः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । तम् ।
एव । तर्पयति । सः । एनम् । तृप्तः । भूयो । नभी-
ति । पयते । ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्मवर्चम-का-
-
-

·। श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (सोमावेक्षणाभिधानम्) अभिचरनित्यभि-चरन् । अवेति । ईक्षेत । एषः । वै। पात्रियः । प्रजापतिरिति प्रजापतिः । यज्ञः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । तम् । एव । तर्पयति । सः। एनम् । तृप्तः । प्राणापानाभ्यामिति प्राण- अपानाभ्याम् । वाचः । दक्षकतुभ्यामिति दक्षकतु- भ्याम् । चक्षुामिति चक्षुः—याम् । श्रोत्राभ्याम् । आत्मनः । अङ्गेभ्यः । आयुपः । अन्तः । एति । ताजा । प्रेति । धन्वति (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - (अप तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ) अनुबाके द्वितीये तु सोमयागविधिः स्मृतः ।। अथ तृतीयानुवाके सोपावेक्षणमुच्यते । कल्प:-"परिभूरग्निमिति सर्व राजानं माणाय म इत्युपाशुमपानाय इत्यन्त ध्यानाय म इत्युपा शमवनं वाचे म इत्येन्द्रवायवं दक्षयतुभ्यां म इति मंत्रावरुणं चक्षुभ्यो म इति शुक्रामन्थिनी श्रोत्राय म इत्याश्विनपात्मने म इत्याग्रयणमद्भ्यो म इत्युक्थ्यमायुपे म इति ध्रुवम् " इति, ओजस मे वर्चसे मे वीर्याय मे वर्षोंदा वर्चसे परस्त्यनैः प्रतिपत्रपतिग्राधा- पोडशिनम्” इति, “ विष्णोर्जरममीनि द्रोणकलशपिन्द्रस्येत्याधनीयं विश्वेषां देवानामिनि पूनभृतं कोऽसि को नामेत्याहवनीयम्" इति, "विश्वेभ्यो मे रूपेभ्य इति मर राजानम्" इति च ।। नर प्रथममत्रपाटस्तु- परिभूरमिं परिभूरिन्द्रं परिभूविश्वान्देवान्परि- "तेजसे म ·, प्रपा०२अनु.३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २२०१ (सामावेक्षणाभिधानम्) भूमी सह ब्रह्मवर्चसेन स नः पवस्व शं गवे. शंजनाय शमर्वते श राजनोषधीभ्योऽच्छि- नस्य ते रयिपते सुवीर्यस्य रायस्पोषस्य ददितारः स्याम । तस्य मे राव तस्य ते भक्षीय तस्य त इदमुन्मृजे इति। हे सोम त्वममि परिभूः परितो व्याप्तवानसि । एवमिन्द्रं विश्वान्देवांश्च व्यासवानसि । मां तु ब्रह्मवर्चसेन सह तिष्ठन्तं व्याप्तवानसि । स त्वं नोऽस्मा- पवस्व शोधय । हे राजन्नस्मदीयाभ्यो गोजनाचौपधीभ्यः शं सुखं प्रय- छ । हे रथिपते धनपते त्वत्मसादाद्वयमच्छिन्नस्यानुपध्वस्तस्य सुवीर्यस्य शोभनपुत्रोपेतस्य धनपोपस्य दातारो भवाम । तस्य दानार्थिनो मम रास्त्र धनं देहि । तस्य तादृशस्य ते तव रसं भक्षीय काले प्राप्त पिवानि । तस्य पीतस्य ते तव प्रसादादिदमपेक्षितं फलमुन्मृज उत्कर्षणात्युज्ज्वलं करोमि । अनेन मवेण सर्व राजानं सामान्याकारणावेक्षते । उपरितनैस्तु मौस्तत्वत्पानगवं सोमं विशेषाकारणावेक्षते ॥ तेषां मन्त्राणां पाठस्तु- प्राणाय मे वर्णोदा वर्चसे पवस्वापानाय व्यानाय वाचे दक्षकतुभ्यां चक्षुया मे वदो वर्चसे पवेथा श्रोत्रायाऽऽत्मनेऽङ्गेभ्य आयुपे वीर्याय विष्णोरिन्द्रस्य विश्वेषां देवानां जठरमसि वर्चीदा मे वर्चसे पवस्व कोऽसि को नाम कस्मै त्वा काय वा यं वा सोमे- नातीतृपं यं वा सोमेनामीमद सुप्रजाः प्रजया भूयास सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोपः पोषैर्विश्वेभ्यो मे रूपेभ्यो वर्चीदा वर्चसे पवस्व तस्य मे राव तस्य ते भक्षीय तस्य त इदमुन्मृजे । इति । .रा..च. पिशामि। २रा, च. त्य ते।

·२२०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (तृतीयकरण्ठे-- ( सोमावेक्षणाभिधानम्) हे उपांशुपात्र त्वं वचोंदा वलभदोऽसि । ततो मे प्राणायोच्यासाय वर्चसे चलाय पवस्व मां शोधय । अपानायेत्यादिपु मनेषु मे वर्षोदा वर्चसे पवस्वेति शेपोऽनुषज्यते । सूत्रोक्तान्यन्तर्यामपात्रादीनि संबोध्य शेष पूरयि- स्वाऽपानायेत्यादयो मन्त्रा योजनीयाः । अपानो निःश्वासोऽधोवृत्तिः । व्यानो विष्वरवृत्तिः वाक्प्रसिद्धा । दक्षक्रतू प्राणापानौ "प्राणो वै दक्षोऽपान: ऋतुः" इति श्रुतेः । चक्षुपी मसिद्धे। अत्र शुक्रामन्थिनोहित्त्वावोंदाविति द्विव- चनान्तत्वं द्योतयितुमनुपजमानस्य पुनः पाठः । श्रोत्रं मसिद्धम् । आत्मा जीवः । अङ्गानि इस्तपादादीनि । आयुः प्रसिद्धम् । वीर्य सामर्थ्यम् । वि. णोरिन्द्रस्येत्यनयोर्मयोजठरमसीत्याद्यनुपज्यते । हे द्रोणकलश त्वं विष्णो- जठरमसि । अतो वक़दास्त्वं वर्चसे मां पवस्व । एवमाधवनीयपूतभृतोर्मन्त्रा. विन्द्रस्य विश्वपां देवानामित्येतो योज्यौ । हे आहवनीय त्वं कोऽसि मजापति- रूपोऽसि, को ह चै नाम प्रजापत्तिरिति श्रुत्पन्तरात् । तथा को नाम कः शब्दस्तव नाम यागसाधकत्वेन सुखहेतुत्वात् । अतः कस्मै प्रजापतितुष्टये त्वामवेक्षे काय सुखार्थ त्वामवेक्षे । हे आहवनीय यमेवंविधं त्वां सोमैनातीपं तपितवानस्मि । तथा यं त्वां सोमेनामीमदं इपितवानपि । अतस्त्वत्मसादात्मजया भृत्यरू. पया सुमजाः शोभनभृत्ययुक्तो भूयासम् । वीरैः पुत्रपौत्रादिभिः सुवीरः शोभनपुत्रपौत्रादियुक्तो भूयासम् । वर्चसा वलेन मुघर्चाः शोभनबलयुक्तो भूयासम् । पोपेर्धनादिपुष्टिभिः सुपोपः शोभनतत्पुष्टियुक्तो भूयासम् । हे सर्व समष्टिरूप सोम मे विश्वेभ्यो रूपेभ्यो मम पूर्वीक्तमाणापानादिसर्वफलसि- ध्धर्य वक़दास्त्वं वर्चसे मां शोधयस्वेत्यादि पूर्ववत् ।। इदानीमत निब्रह्मवर्चसायुरभिचारार्थिनां सोमावेक्षणं क्रमेण विधचे- बुभूपनवेक्षेतेप. वै. पात्रियः प्रजापतिज्ञा प्रका- पतिस्तमेव तर्पयति स एनं तृप्तो भूत्याऽभि पवते ब्रह्मवर्चसकामोऽवेक्षेतैप वै पात्रियः प्रजापतिर्यज्ञः प्रजापतिस्तमेव तर्पयति स एनं तृप्तो ब्रह्मवर्चसेनाभि पवत आमयाव्य- क्षेतैप वै पात्रियः प्रजापतिर्यज्ञः प्रजापति- .. स्तमेव तर्पयति स एनं तृप्त जायुपाऽभि पब- तेऽभिचरनवेक्षेतैप वे पात्रियः प्रजापतिर्यज्ञः ·-- प्रपा०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२०३ (स्फ्यादुपस्थानमत्राभिधानम् ) प्रजापतिस्तमेव तर्पयति स एनं तृप्तः प्राणापानाभ्यां वाचो दक्षक्रतुभ्यां चक्षु- या श्रोत्राभ्यामात्मनोऽङ्गेभ्य आयुपोऽ- न्तरेति ताजप धन्वति ॥ , इति ॥ बुभूपन्भवितुमिच्छन्नैश्वर्यकाम इत्यर्थः । पात्रियः पायेऽवस्थित एप सोगः प्रजापतिस्वरूपः । अनेन साध्यो यज्ञोऽपि प्रजापतिस्वरूपः। अतोऽनेनावेक्ष- णेन तमेव प्रजापति तर्पयति । स च तृप्त एनं यजमानमैश्वर्यार्थमभितः शोध- पति । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् । चतुर्थपर्याये वेनमभिचारविषय वैरिणं यज्ञा. स्मा प्रजापतिः माणादिभ्योऽन्तरेति वैरिणं वियोजयत्तीत्यर्थः । स च वैरी सदानीमेव प्रधन्वति म्रियते । अत्र प्राणापानाभ्यामित्यनेन सह पौनरुक्त्यं निवारयितुं दक्षकतुभ्यामित्यस्य योगक्षेमाभ्यामित्यर्थों व्याख्यातव्यः ।। अय विनियोगसंग्रह:- आदौ समष्टिरूपण परिभूः सोममीक्षते । प्राणेत्युपांशुमन्येषु मे वर्चेत्यनुपज्यते ॥ १ ॥ अपाऽऽन्तर्यामिक व्यान शिलां वाचैन्द्रवायवे । दक्षेति मैत्रावरुणं चक्षुः शुक्रं च मन्थिनम् ॥ २॥ श्रोत्रेत्याधिनमात्माऽऽग्रयणमङ्गेभ्य उक्थ्यकम् । आ ध्रुवं ची पोडशिनं विष्णोस्तु द्रोणकुम्भकम् ॥३॥ इन्द्रेत्याधवनीपाख्यं जठशेपस्तपोईयोः । विश्वे पूतभृतं कोऽसि वीक्षेताऽऽहवनीयकम् ।। विश्व पश्येत्सर्वसामान्मत्राः सप्तदशेरिताः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (अध तृतीयाटके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक.) स्फ्यः स्वस्तिर्विधनः स्वस्तिः पशुवैदिः परशुनः स्वस्तिः । यज्ञियां यज्ञकृतः स्थ ते ·२२०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (स्फ्यायुपस्थानमन्त्राभिधानम् ) सृप्यं । दक्षिणार्धमिति दक्षिण-अर्धम् । परेति । ईक्षेत । एति । अगन्त । पितरः । पितृमानित पितृ-मान् । अहम् । युष्माभिः । भूयासम् । सुप्र- जस इति सु-प्रजसः । मया । यूयम् । भूयास्त । इति । तेभ्यः । एव । नमस्कृत्येति नमः-कृत्यं । सदः । प्रेत । सर्पति । आत्मनः । अनात्य (५)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः 1) कल्पा-" स्फ्यः स्वस्तिरित्युत्करे वेदिकरणानि परास्योपतिष्ठते " इति । पाठस्तु- स्फ्यः स्वस्तिर्विधनः स्वस्तिः पशुदिः परशुर्नः स्वस्तिः । यज्ञिया यज्ञकृतः स्थ ते माऽस्मिन्यज्ञ उप ह्वयध्वम , इति। स्फ्यः खननहेतुः । विघनो भूमिघटनहेतुः । पर्शस्तृणादिच्छेदनहेतुः । परशुक्षादिच्छेदनहेतुः । तत्रायं स्फ्यः सस्तिरविनाशहेतुरस्तु । एवमितरे- प्वपि योज्यम् । एतैः स्फ्यादिभिर्निप्पन्ना वेदिरपि नोऽस्माकं स्वस्तिरस्तु । हे स्फ़्यादयो यूयं यज्ञिया यज्ञार्दा अतोऽत्र यज्ञकृतः स्थ यज्ञसंपादका भवत । ते यूयं मामस्मिन्यज्ञ उपहयध्वमनुजानीत उप मा द्यावापृथिवी इति द्यावापृथिवी उपाऽऽस्ताव इति वहिप्पवमानास्तावं कलश इति कलशं सोम इति सोपपग्निरित्यग्निमुप देवा इति देवानुष यज्ञ इति यज्ञमुप मा होत्रा इति होत्रकान्वयेतां हयन्तां यता- मिति यथालिङ्गं सर्वत्रानुपजति " इति । कल्प: " एतेषां पाठस्तु- उप मा द्यावाष्टथिवी ह्वयेतामुपाऽऽ- ·, इति । प्रमा०२अनु०४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २२०९ (रफ्याद्युपस्थानमन्माभिधानम् ) स्तावः कलशः सोमो अग्निरुप देवा उप यज्ञ उप मा होत्रा उपहवे हयन्ताम् इति। इमे पावापृथिन्यो मामुपहयेता मामनुजानीताम् । अयमास्तावो हिप्प- चमानदेशः । अत्र यथायोगमनुपङ्गद्योतनायोपशब्दः प्रयुक्तः । एवं द्रोणकल.. शादिपु योज्यम् । तत्र तत्रोपशब्दश्चानुपद्द्योतनाय प्रयुक्तः । उपक्ष्यतेऽस्मि- नित्युपहवो यज्ञस्तस्मिन्यसे प्रशास्तृवाह्मणाच्छंस्थादयो होत्रका मामुपक्ष्य न्ताम् । एतैर्मधैर्यथावद्यज्ञानमुपस्थातव्यम् ॥ आहवनीयस्योपस्थानं विधत्ते- नमोऽग्नये मखन्ने मखस्य मा यशोऽर्यादि- त्याहवनीयमुप तिष्ठते यज्ञो वै मखो यज्ञं वाव स तदहन्तस्मा एवं नमस्कृत्य सदः प्र सर्पत्यात्मनोऽनात्यै नमस्काराभाचे मावं यज्ञं हन्तीति परखहा तस्मै मखन्नेऽग्नये नमोऽस्तु । तस्य प्रसादान्मखस्य यशो यज्ञानुष्ठानकीति मर्यात्मामोतु । अस्मिन्मन्ने मखशब्देन यज्ञ उच्यते । यज्ञमेव सोऽग्निस्तदा हन्ति यदा नमस्कारो न क्रियते । अतस्तस्मा एव नमस्कृत्य सदमाप्तौ सत्यां यजमानशरीरस्याऽऽतिर्न भवति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण" नमोऽग्नये मखन्न इत्याहवनीयं नमो रुद्राय मखन इत्यागी, नम इन्द्राय मखन इति होत्रीयम्" इति । उपतिष्ठत इत्पनुवर्तते । तत्राऽऽहवनीयोपस्थानं विधायाऽऽग्नीध्रस्योपस्थानं विधत्तें- नमो रुद्राय मखन्ने नमस्कृत्या मा पा- हीत्यागीधं तस्मा एवं नमस्कृत्य सदः प्र सर्पत्यात्मनोऽनात्यै इति। आनीधीये धिष्णियेऽवस्थितोऽग्निर्मखहा रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । अनया नमस्कृत्या हे रद्र मां पाहीत्यनेन मत्रेणाऽऽमीभ्रमनिमुपतिप्रेत । तस्मा इत्यादि पूर्ववत् ।। अथ होत्रीयस्य धिष्णियस्योपस्थान विधये- नम इन्द्राय मखन्न इन्द्रियं मे वीर्य मा निर्वधीरिति होत्रीयमाशिपमेवैतामा शास्त इन्द्रियस्य वीर्यस्यानिर्याताय इति । २७ १ ·२२१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-- श्तृितीयकाण्डे- (स्फ्याद्युपस्थानमत्राभिधानम् ) परमैश्वर्ययोगाद्धोत्रीयो पिणियोऽग्निरिन्द्रो यज्ञघाती तस्मै नमोऽस्तु । है इन्द्र मदीयमिन्द्रियं वीर्य च मा विनाशय । अनेन मन्त्रेण होत्रीयस्योप- स्थाने सत्याशिपमेव माथितवान्भवति । सा चाऽऽशीरिन्द्रियस्य धीर्यस्या- विनाशाय संपद्यते ॥ उक्तमत्रत्रयोपस्थानं प्रशंसति- यावै देवताः सदस्यार्तिमार्पयन्ति यस्ता विहान्प्रसर्पति न सदस्यार्तिमार्छति नमोऽग्नये मखन्न इत्याहैता वै देवताः सदस्यार्तिमाऽपयन्ति ता य एवं विद्या- प्रसर्पति न सदस्यार्तिमाईति, इति । अग्निरुद्रेन्द्ररूपा या देवताः सदस्यवस्थितयजमानादीनाति मापयन्ति यो यजमानस्तत्कृतं विद्वांस्ता देवताः सर्पति नमस्कारेण भजतेऽसौ सदसि पवि. योऽध्याति न पामोति । तस्मान्नमोऽग्नय इत्यादीन्पूर्वोक्तान्मत्रान्पठेत् ।। कल्प:-" दृढे स्थः शिथिरे समीची इति द्यावापृथिवी उपतिष्ठते सूर्य घायुमर्मि यमं सरस्वती सदसो द्वाराविति पातं पात्विति यथालिङ्गं सर्वधा. नुपजति" इति । ततः(त्र) प्रथममत्रपाठस्तु- दृढे स्थः शिथिरे समीची माऽश्हसस्पातम्, इति । हे द्यावापृथिवी उपस्थानरहितं मति शिथिले अपि युवामुपस्थातारं प्रति समीची अनुकूले सत्यो दृढे स्थः। अत उपस्थातारं मां प्रतिबन्धकादंहसः पातम्।। द्वितीयमपाटस्तु- सूर्यो मा देवो दिव्यादरहसस्पातु, इति । युलोकविषयान्मया कृतादंहसो मां सूर्यो देवः पातु ।। उत्तरमन्त्रपाठस्तु- वायुरन्तरिक्षादग्निः पृथिव्या यमः पितृभ्यः सरस्वती मनुष्येभ्यो देवी दारौ मा मा सं ताप्तम् , इति । पायनियमसरस्वतीमधेपु पावित्यनुषचनीयम् । हे द्वाररूपे देव्याचपस्था- तारं मां युवां मा संताप्तमिति संतापयुक्त मा कुरुतम् ।।

·प्रपा०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२११ (स्फ्यायुपत्यानमत्राभिधानम् ) नमः सदसे नमः सदसस्पतये नमः सखीनां पुरोगाणां चक्षुषे नमो दिवे नमः पृथिव्यै, इति । कल्प: नमः सदस इति सदो नमः सदसस्पतय इति ब्रह्माणं नमः सखीनां पुरोगाणामित्यत्त्विजो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति चावापृथिवी उपस्थाय" इति। तृतीयमत्रान्ते चक्षुप इतीदमानातम् । ऋत्विजो यजमानस्य सखायस्तदी- यकार्यनिप्पादकत्वात् । ते च वसव्यापारे पुरतो गच्छन्तीति पुरोगास्तेषां चक्षुषे चक्षुःस्थानीयाय स्वस्त्रमयोगाभिज्ञाय नमः ॥ कल्प:-" अहे दैधिपत्येत्यायतनात्तृणं निरस्य" इति । औदुम्बर्या दक्षिणभागो यजमानस्याऽऽयतनम् । अत एव सूत्रकार आह- अपरेण ब्रह्मसदनं यजमानायतनम्" इति । पाठस्तु- अहे दैधिषव्योदतस्तिष्ठान्यस्य सदने सीद योऽस्मत्पाकतरः, इति । धारणसमर्थ स्थान दिधिपुस्तत्रोत्पनत्वाधिपच्यत्वम् । अहिशब्दस्तृणल- सकः सर्पवदुपदवकारित्वात् । यजमानायतने समुत्पन्न हे तृण त्वमतोऽस्मा- स्थानादुत्तिष्ठ । पोऽन्यः पुरुपोऽस्मत्पाकतरो वालतरोऽमबुद्धस्तस्यान्यस्य सदने स्थाने तिष्ठ ॥ उनिवत उदुदतश्च गेषम् , इति । ." उन्निवत उदुद्वतश्च गेपमित्युपविशति इति । ये पुरुपा मत्तो न्यग्भूतास्ते निवन्तो न्यग्भूतेषु निशब्दस्य विद्यमानत्वात् । तान्पुरुपानहमुझेपमुद्गतोऽस्मि । येऽपि मत्त उद्गतास्ते पुरुपा उदन्त उछूिते- पूच्छन्दस्य विद्यमानत्वात् । तानप्यमद्वेषमुल्लयोपरि गम्यासम् ।। पातं मा द्यावापृथिवी अद्यागः, इति । कल्प: पातं मा द्यावापृथिवी अथाह इत्युपविश्य जपति" इति । अद्यास्मिन्दिवसे यदिदमहःशब्दवाच्यममिष्टोमानुष्ठानं तस्मान्मां हे धावा- पृथिव्यौ पातं तस्मिन्नानि चैकल्यं यथा न भवति तथा रक्षतमित्यर्थः ।। 1 कल्प:-- ·२२१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (स्फ्याद्युपस्पानमागिधानम् ) यदुक्तं सूत्रकारेण-" आगन्त पितरः पितृमानिति दक्षिणा परेक्षते" इति, तदेतद्विधत्ते- सदो वै प्रसर्पन्तं पितरोऽनु प्र सर्पन्ति त एनमीश्वरा हिसितोः सदः प्रसृप्य दक्षि- णार्ध परेक्षताऽगन्त पितरः पितृमानहं युष्मा- भिर्भूयास सुमजसो मया यूयं भूयास्तेति तेभ्य एव नमस्कृत्य सदःप्रसर्पत्यात्मनोऽनात्यै ॥, इति । सद: पसर्पन्तं यजमानमनु पितरः मसर्पन्ति तं यजमानमनमस्कृताः पितरो हिंसितुं प्रभवन्ति । अतः सदसो दक्षिणभागमवेक्षमाण आगन्तेत्यादिमत्रं पठेत् । हे पितर आगन्त नः सदसः स्थानमागच्छत । आगतैर्युष्माभिरहं पित. मान्भूपासं यूयं च मया सुपजसः शोभनापत्ययुक्ता भूयास्त । अनेन मत्रेण पितृणां नमस्कृतत्वायजमानस्याऽऽतिर्न भवति ।। अथ विनियोगसंग्रहः- स्पप उत्करे परिक्षितं स्पं तत्रैवोपत्तिष्ठते । उप धुभूमी अन्येपूप मा इत्यनुपज्यते ॥ १॥ आस्ता चेति स्तोत्रदेशं कलेति द्रोणकुम्भकम् । सोमः सोमं चाग्निरसिमुप देवेति देवताः ॥ २ ॥ उप यज्ञेति यज्ञं तमुप मेति तु होत्रकान् । नमस्त्रयविधिः स्पष्टो दृढे स्थो युभुवौ भजेत् ॥ ३ ॥ सूर्यः सूर्य वायुर्वायुं पावित्येपोऽनुपज्यते । अग्निर्यमः सरत्येतान्दे द्वारौ सदसो भजेत् ॥ ४॥ सदो ब्रह्मा चत्विजो द्यौ नमःपञ्चभिः क्रमात् । अहे तृणं निरस्योनीत्युपविश्यान पा जपेत् ।। आगन्त दक्षिणं पश्येन्मत्रा विंशतिरीरिताः॥५॥ इति श्रीमनसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥ .स. "रेक्षत।

·२२१३. प्रपा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। (भक्षमन्त्राभिधानम् ) ( भय तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठक पञ्चमोऽनुवाकः।) 'भक्षेहि माऽऽ विश दीर्घायुत्वाय शंतनु- स्वाय रायस्पोषांय वर्चसे सुप्रजास्त्वायेहि वप्तो पुरोक्सो मियो में हृदोऽस्यश्विनौस्त्या बाहुभ्या सध्यासं नृचक्षसं खा देव सोम सुचक्षा अव ख्येपं मन्द्राऽभिभूतिः केतुर्यज्ञानां वाग्र्जुषाणा सोमस्य तृप्यतु मन्द्रा स्वर्वाच्य- दितिरनहितशीम वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्य- स्वेहि विश्वचर्षणे (१) शंभूर्मयोभूः स्वस्ति मा हरिवर्ण प्र चर क्रत्वे दक्षाय रायस्पो- पाय सुवीरताय मा मा राजन्धि बीभिषो मा मे हादि विषा बंधीः । वृषणे शुष्मायाऽऽयुषे वर्चसे । वसुंमद्गणस्य सोम देव ते मतिविदः प्रातःसवनस्य गायत्रछंन्स इन्द्रपीतस्य नरा- शसंपीतस्य पितृपीतस्य मधुमत उपहूत- स्योपंहूतो भक्षयामि रुद्रवद्गणस्य सोम देव ते मतिविदो माध्यंदिनस्य सर्वनस्य त्रिष्टुपर्छ- न्दस इन्द्रपीतस्य नराशसंपीतस्य ( २ ) पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपंहूतो भक्षया- म्यादित्यवगणस्य सोम देव ते मतिविदेस्तृती- ·२२१४ श्रीमत्सायंणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीयकाण्हे-- (भक्षमत्राभिधानम् ) यस्य सर्वनस्य जगतीछन्दस इन्द्रंपीतस्य नराशसंपीतस्य पितृपीतस्य मधुमत उप- हूतस्योपहूतो भक्षयामि । आ प्यायस्व समैतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य संगथे । हिन्व मे गात्रा हरिवो गणान्मे मा वि तीतृषः । शिवो मे सप्तर्षीनुप तिष्ठस्व मा मेऽवाङ्नाभिमति ( ३ ) गाः । अपाम सोमममृता अभूमादर्भ ज्योतिरविदाम देवा- न् । किमस्मान्कृणवदरांतिः किमु धूतिरमृत मर्यस्य । यन्म आत्मनौ मिन्दा दग्निस्तत्पु- नराऽहर्जाितवैदा विचर्षणिः । पुनरग्निश्चक्षुर- दात्पुनरिन्द्रो वृहस्पतिः । पुनर्मे अश्विना युवं चक्षुरा धत्तमक्ष्योः । इष्टयंजुपस्ते देव सोम स्तुतस्तौमस्य ( ४ ) शस्तोक्थस्य हरिवत इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योप॑हूतो भक्ष- यामि । आपूर्याः स्थाऽऽ मां पूरयत प्रजयां च धनेन च । एतत्तै तत ये च सामन्येतत्ते पि- तामह प्रपितामह ये च त्वामवत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वं नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो. जीवाय ·प्रपा ०२अनु०५] (भक्षमत्राभिधानम्) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२१५ नमो वः पितरः (५) स्वधायै नौ कः पितरो मन्यवे नौ वः पितरो घाराय पितरो नौ वो य एतस्मिल्लोके स्थ युष्मा स्तेऽनु येऽस्मिल्लोके मां तेऽनु य एतस्मिल्लोके स्थ यूयं तेषां वसिष्ठा भूयास्त येऽस्मिल्लोकेऽहं तेषां वसिष्ठो भूयासं प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव (६) यत्का- मास्ते जुहुमस्तनौ अस्तु क्य५ स्याम पतयो रयीणाम् । देवकृतस्यै सोऽवयजनमसि मनु- प्यकृतस्यै सोऽवयनमसि पितृकृतस्यै सोऽ- वयनमस्य॒प्सु धौतस्य॑ सोम देव ते नृभिः सुतस्य॒ष्टयंजुपः स्तुतस्तोमस्य शस्तोक्यस्य यो भक्षो अश्वसनिर्यो गोसनिस्तस्य ते पितृभि- भक्षकृतस्योपंहूतस्योपहूतो भक्षयामि (७)॥ (विश्वचर्षणे त्रिष्टुप्छन्दस इन्द्रपीतस्य नराशसंपीतस्याति स्तुतस्तोमस्य जीवाय नमो वः पितरो बभूव चतुश्चत्वारि शच । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५ ॥ (अथ तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाके पञ्चमोऽनुवाकः ।) भक्षं । एति । इहि । मा । एति । विश । दीर्घा- ·२२१६ । । - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (भक्षमत्राभिधानम् ) युवायेति दीर्घायु-स्वायं । शंतनुत्वायेति शंतनु- स्वायं । रायः । पोय । वर्चसे । सुप्रजास्त्वायेति सुप्रजाः-स्वायं । एति । इहि । वसो इति । पुरो- वसो इति पुरः वसो । प्रियः । मे । हृदः । असि । अश्विनौः । त्वा । बाहुभ्यामिति वाहु-भ्याम् । सध्यासम् । नृचक्षसमिति नृ-चक्षसम् । त्वा । देव । सोम । सुचक्षा इति सु-चक्षाः। अवेति । ख्येपम् । मन्द्रा । अभिभूतिरित्यभि--भूतिः । केतुः । यज्ञानाम् । वाक् । जुपाणा। सोमस्य । तृप्यतु मन्द्रा । स्वर्वाचीत सु-अर्वाची । अदितिः। अनाह- तशीणीत्यनांहत-शीर्णी । वाक् । जुपाणा । सो- मस्य । तृप्यतु । एति । इहि । विश्व- चर्पण इति विश्व-चर्पणे (१)। शंभूरिति शं-भूः। मयोभूरिति मयः-भूः । स्वस्ति । मा। हरिवर्णेति हरि-वर्ण । प्रेत । चर । क्रत्वै । दक्षाय । रायः । पोपाय । सुवीराया इति सु-वीरताय । मा । मा । राजन् । वीति । वीभिपः । मा। मे । हादि। विपा । वधीः । वृषणे । शुप्माय । जायुपे । वर्चसे। वसुमद्गणस्येति वसंमन्-गणस्य । सोम । देव । ते । मतिविद इति मति-विदः । प्रातःसवनस्येति । । ।

·२२१७ प्रपा०२अनु०१] - कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (भक्षमाभिधानम्) प्रातः सवनस्य । गायत्रछंन्दस इति गायत्र-छन्द- सः । इन्द्रपीतस्येतीन्द्र-पीतस्य । नराशसंपीत- स्येति नराशसं-पीतस्य । पितृपोतस्येति पितृ- पीतस्य । मधुमत इति मधु-मतः। उपहूतस्येत्युपं--- हूतस्य । उपहूत इत्युप-हूतः । अक्षयामि । रुद्रव- द्रणस्येति रुद्रवंद-गणस्य । सोम । देव । ते। मति- विद् इति मति-विदः। माध्यदिनस्य । सर्वनस्य । त्रिष्टुप्छन्दस इति त्रिष्टुप् छन्दसः । इन्द्रपीतस्ये- तीन्द्र-पीतस्य । नराशसंपीतस्येति नराशसं- पीतस्य (२)। पितृपीतस्येति पितृ-पीतस्य । मधुमत इति मधु-मतः । उपहूतस्येत्युपं-हूतस्य । उपहूत इत्युपं-हूतः । भक्षयामि। आदित्यवद्गण- स्येत्यांदित्यव-गणस्य । सोम । देव । ते । मति- विद् इति मति-विदः । तृतीय॑स्य । सर्वनस्य । जगतीछन्दस' इति जगती-छन्दसः । इन्द्रपीतस्ये- तीन्द्र-पीतस्य । नराशसंपीतस्येति नराशसं- पीतस्य । पितृपीतस्येति पितृ-पीतस्य । मधुमत इति मधु-मतः । उपहूतस्येत्युप-हूतस्य । उपहूत । अक्षयामि । एति । प्यायस्व । समि- ति । एतु । ते । विश्वतः । सोम । वृष्णियम् । भव । . इत्युप-हूतः ·२२१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३ तृतीयकाण्डे - (भक्षमन्त्राभिधानम्) वाज॑स्य । संगथ इति सं-गथे। हिन्वं । मे। गात्रा । हरिव इति हरि-वः । गणान् । मे । मा। वीति । तीतृषः । शिवः । मे । सप्तर्षीनिति सप्त-ऋपीन् । उपेति । तिष्ठस्व । मा। मे। अवाङ् । नाभिम् । अतीति (३)। गाः । अपाम । सोमम् । अमृताः । अभूम। अदर्भ । ज्योतिः । अविदाम । देवान् । किम् । अस्मान् । कृणवर । अरांतिः । किम् । उ । धूर्तिः। अमृत । मय॑स्य । यद । मे। आत्मनः । मिन्दा। अभूत् । अमिः । तव । पुनः । एति । अहाः । जातवेदा इति जात- वेदाः । विपणिरिति वि-चर्षणिः । पुनः । अमिः । चक्षुः । अदात् । पुनः। इन्द्रः । बृहस्पतिः। पुनः । मे । अश्विना । युवम् । चक्षुः । एति । धत्तम् । अक्ष्योः । इष्टयंजुष इतीष्ट--यजुपः । ते। देव । सोम । स्तुतस्तौमस्येति स्तुत--स्तोमस्य (४)। शस्तोक्यस्येति शस्त-उक्थस्य । हरिवत इति हरि-वतः । इन्द्रपीतस्येतीन्द्र-पीतस्य । मधुमत इति मधु-मतः । उपहूतस्येत्युपं-हूतस्य । उपहूत इत्युपं-हूतः । भक्षयामि । जापूर्या इत्या-पूर्वीः । स्थ । एतिं । मा । पूर्यत । प्रजयेति प्र-जयां । । है ·प्रपा०२अनु०५] (भक्षमत्राभिधानम्) २२१९ । - कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। च । धनेन । च । एतत् । ते । तत।ये। च । वाम् । अन्विति । एतत् । ते । पितामह । प्रपितामहेति प्र-पितामह । ये । च । त्वाम् । अन्विति । अत्र । पितरः । यथाभागमिति यथा-भागम् । मन्दध्वम् । नमः । वः । पितरः । रसाय । नमः । वः । पितरः । शुष्माय । नमः । वः । पितरः । जी- वायं । नमः । वः । पितरः (५)। स्वधाया इति स्व-धाय । नमः । वः । पितरः । मन्यवे । नमः। वः । पितरः । घोराय । पितरः । नमः । वः । ये । एतस्मिन् । लोके । स्थ । युष्मान् । ते । अन्विति । ये । अस्मिन् । लोके । माम् । ते । अन्विति । ये । एतस्मिन् । लोके । स्थ । यूयम् । तेषाम् । वसि- प्ठाः । भूयास्त । ये । अस्मिन् । लोके । अहम् । तेषाम् । वसिष्ठः । भूयासम् । प्रजापत इति प्रजा-पते । न । त्वम् । एतानि । अन्यः । विश्वा । जातानि । परीति । ता । बभूव ( ६ )। यकामा इति यत्-कामाः। ते । जुहुमः । तद । नः । अस्तु । वयम् । स्याम । पतयः। रयीणाम् । देवतस्येति देव-कृतस्य । एनसः । अवयजनमि- यव-यजनम् । असि । मनुष्यकृतस्येति मनुष्य- ।

·२२२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [इतनीयकाण्डे- (भक्षमाभिधानम्) कृतस्य । एनसः । अवयजनमित्यंव-यज॑नम् । गसि। पितृकृतस्येति पितृ-कृतस्य । एनसः । अवयजन- मित्यंव-यज॑नम् । असि । अप्स्वित्यप्-सु । धौ- तस्य । सोम । देव । ते । नृभिरिति नृ-भिः । सु- तस्य । इष्टयंजुष इतीष्ट यजुपः । स्तुतस्तौमस्येति स्तुत-स्तोमस्य । शस्तोक्थस्येति शस्त-उक्थस्य । यः । भक्षः । अश्वसनिरित्यश्व-सनिः । यः । गो- सनिरिति गो-सनिः । तस्य । ते । पितृभिरिति पितृ-भिः । भक्षकृतस्येति भक्षं--कृतस्य । उपहू- तस्येत्युपं-हूतस्य । उपहूत इत्युप-हूतः । अक्ष- यामि (७)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ ( अथ तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक 1) स्पयाद्युपस्थानपत्रा ये ते चतुर्थे समीरिताः।। अथ पञ्चमे भक्षमत्रा उच्यन्ते । कल्प: "भक्षेहीति भक्षमाहियमाणं प्रतीक्ष्य" इति । पाठस्तु- मक्षेहि माऽऽ विश दीर्घायुत्वाय शंतनु- त्वाय रायस्पोपाय वर्चसे सुप्रजास्त्वायेहि वसो पुरोक्सो प्रियो मे हृदोऽसि , इति ।

·२२२१ प्रपा०२अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (भक्षम प्राभिधानम् ) हे भक्षयोग्य सोमरस त्वं दीर्घायुत्वादिसिद्ध्यर्थमागच्छ मां प्रविश । सुख- कारित्वं देहे शंतनुत्वम् । है वसो निवासदेतोऽस्मान्वासयितुमागच्छ । हे पुरोवसो वासयितॄणां धनादीनां मध्ये प्रथमं वासयितृत्वान्मे हृदो मम चित्तस्य मियोऽसि ॥ अश्विनोस्त्वा बाहुभ्या सध्यासम्- कल्प:- "अश्विनोस्त्वा बाहुभ्या सध्यासमिति प्रतिगृह्य" इति । हे भक्षाधिनोर्देवानां भिपजोर्वाहुभ्यां त्वा सध्यासं गृहामि । कल्प: ---" नृचक्षसं त्वा देव सोमेत्यवेक्ष्य" इति । पाठस्तु- नृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा अव ख्येषम्, इति । हे सोम नृचक्षसं मुंश्चष्टे पश्यति तादृशं त्वां सुचक्षा: सुष्टु द्रष्टाऽहमवख्येप. मवक्षे॥ कल्प:-" मन्द्राऽभिभूतिरिति प्रातःसबने सर्वानन्द्रान्भक्षयति नराशर सपीतस्येति नाराशरसामुद्रवद्गणस्येति माध्यंदिने सवने सर्वानन्द्रान्भक्षयति नराशरसपीतस्यति नाराशरसानादित्यवद्गणस्येति तृतीयसवने सर्वानन्द्रान्भ- क्षयति नराशसपीतस्येति नाराशसान्यदन्यत्माग्वसुमद्गणात्तत्सर्वत्रानुपज- त्यप्यन्यदे (दै )वतानिन्द्रपीतस्येति यथादेवतं वा" इति । अत्र नाराशंसनामकानां चमसानां लक्षणं सूत्रकारेणैव दर्शितम्-" भक्षि. तानाप्याययन्त्याप्यायस्व समेतु त इति ते नाराशंसाः" इति । पाठस्तु- मन्द्राऽभिभूतिः केतुर्यज्ञानां वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यतु मन्द्रा स्वर्वाच्यदितिरनाहतशीम वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्तेहि विश्वचर्पणे शंभूर्मयोथूः स्वस्ति मा हरिवर्ण प्र चर क्रत्वे दक्षाय रायस्पोपाय सुवीरतायै मा मा राज- चि बीभिषो मा मे हार्दि विषा वधीः । कृपणे शुष्मायाऽऽयुषे वर्चसे । वसुमद्गणस्य १ स. प. ह. च. देहर्श।

·२२२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (भक्षमाभिधानम्) सोम देव ते मतिविदः प्रातःसवनस्य गायत्र- छन्दस इन्द्रपीतस्य नराशश्सपीतस्य पितृ- पीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामि रुद्रवद्गणस्य सोम देव ते मतिविदो माध्यं- दिनस्य सवनस्य त्रिष्टुप्छन्दस इन्द्रपीतस्य नराशसपीतस्य पितृपीतस्य मधुमत उप- हूतस्योपहूतो भक्षयाम्यादित्यवद्गणस्य सोम देव ते मतिविदस्तृतीयस्य सवनस्य जगती- छन्दस इन्द्रपीतस्य नराशश्सपीतस्य पितृपी- तस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामि ।, इति । मुखस्थिता वाग्देवता सोमस्य जुपाणा सोमं सेवमाना तृप्यतु । कीदृशी चाक् । मन्द्रा हर्पहेतुः । अभिभूतिविघ्नानामभिभवित्री । यज्ञानां केतुः कारण- भूता । आदरार्थ पुनरपि मन्द्रेत्यादिना प्रार्थ्यते । मन्द्रा हर्पहेतुः । स्वर्वाची सुष्ठ आभिमुख्येन वर्तमाना । अदितिरखण्डनीया । अनाहतशीी। शिरः- शब्देन प्राधान्यात्मारम्भो लक्ष्यते । अप्रतिवद्धमारम्भेत्यर्थः । वागित्यादि पूर्ववत् । चर्पणयो मनुप्याः । विश्वे चर्पणयः स्वभूता यस्यासौ विश्वचणिः । तथाविध हे सोमेह्यागच्छ । कीदृशः सोमः शंभूः शान्तेर्भावयिता । मयोभूः सुखस्य भावयिता। तादृशः सन्नित्यन्वयः । हे हरिवर्ण हरिपूर्ण स्वस्ति मा प्रचर यथा वान्तिरूपो विनाशो न भवति तथा मां प्रविश । किमर्थ प्रात्वादिसिद्धयर्थम् । दक्ष उत्साहः । हे राजन्मां वान्त्युपद्रवेण मा विवभिपो विशेपेण मा भीपय । हृदयपुण्डरीकेऽवस्थितं मनो हार्दि । तच मनस्त्विपा त्वदीयया दीप्त्या मा वधीहिसां मां कुरु । मनसि हिंसारहिते सति पादयः सिध्यन्ति । पेन्द्रियम् । शुष्मो बलम् । आयुर्दीर्घायुः । वर्चः कान्तिः। हे सोम देव ते तव संबन्धि यत्मातःसवनं तस्य संवन्धी यो मधुमान्स इतरैरुपहूतोऽनुज्ञातः, तस्योपहूतस्याहमप्युपतो भक्षयामि । कीदृशस्य ते वसुमद्गणस्याष्टसंख्याका व. सबो यस्मिन्गणे सोऽयं वसुमान् । तथाविधो गणो यस्य तव स त्वं वसमद्गणस्त- याविधस्य । मतिविदः श्रद्धायुक्तानां यजमानानां मतिं वेत्तीति मतिवित्तस्य । मीदशस्य मातःसवनस्य, गायत्रछन्दसो बहिप्पवमानादिपु मत्रेषु गायत्र्याख्यं उन्दो यस्य तद्गायत्रछन्दस्तस्य । इन्द्रपीतस्येन्द्रेण पीतः सोमो यस्मिन्सवने ·“ 4 कल्प:- प्रपा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२२३ (भक्षमन्त्राभिधानम्) तदिन्द्रपीतं तस्य । नराशसपीतस्य पितृपीतस्येति पदद्वयं नराशंसचमसभक्षण एव प्रयोक्तव्यं नान्यत्रेत्येकः पक्षः । सर्वत्र पठितव्यमित्यपरः पक्षः । नरैः शस्यन्त इति नराशंसाः पितृविशेपास्तैः पीतः सोमो यस्मिन्सवने तन्नराशंस- पीतं तस्य । अयमेवार्थः पितृपीतस्येत्यनेन स्पष्टीकृतः। रुद्वद्गणस्याऽऽदित्य- वद्गणस्येत्येतावपि मम्रो पूर्ववद्याख्येयो । तत्रोभयत्र मन्द्रादिरनुपज्यते ॥ कल्पः भक्षितानाप्याययन्त्याप्यायस्व समेतु त इति ते नाराशं- साः" इति । पाठस्तु- ा प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य संगये।, इति । हे सोम त्वमाप्यायस्व सर्वतो वर्धस्व । ते तव दृष्णियं वीर्य विश्वतः समेतु सर्वतः संगच्छताम् । त्वमपि वाजस्यान्नस्य संगथे संगमने निमित्तं भव ॥ --" हिन्व मे गात्रा हरिव इति भक्षयित्वा नाभिदेशानभिमृ. शन्ते " इति । पाठस्तु- हिन्व मे गात्रा हरिवो गणान्मे मा वि तीतृषः । शिवो मे सप्तीनुप ति- ठस्व मा मेऽवाङ्नाभिमति गाः।, इति । हे हरिवो हरितवर्ण सोम मे गात्रा ममाङ्गानि हिन्व प्रीणय । मदीयान्गणा- पुत्रादिसमूहान्मा वितीतृपः सोमपाने तृष्णारहितामा कुरु । कितु सर्वदा तदिच्छान्कुरु । किं च त्वं शिवो भूत्वा सप्तपीन्मूर्धच्छिद्रसप्तकावस्थितान्मदी. यान्माणानुपनिष्ठस्व तर्पयेत्यर्थः । किंच मे मदीयां नाभिमतीत्य मा गा अधी- द्वारेण मा निर्गच्छेत्यर्थः ॥ कल्प:-" समित्पाणय उन्नेतारं पुरस्कृत्यामतीक्षमायन्त्यपाम सोममिति महीयां वदन्तः" इति । अतः पूर्वोक्ताः सर्वे मन्त्रा ऋतुग्रहानुवाकात्पूर्व द्रष्टव्याः। अपाम सोमेत्ययं तु मयोऽवभृयाङ्गत्वादुरुः हि राजेत्यनुवाके प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इत्यस्मा- दुपरिटाद्रष्टव्यः। पाठस्तु- अपाम सोमममृता अभूमादमै ज्यो- ·२२३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (भक्षमन्त्राभिधानम्) तत्रवान्यचिन्तितम्- " ऊहपक्षे यदूह्य तचिन्त्यते न्यायपश्चके । इन्द्रे हुतेऽथ तच्छेपे होत्रकैश्चमसस्थिते ।। सोमोऽभ्युन्नीय देवेभ्यो हुत्वा संभक्ष्यते तदा । इन्द्रो न लक्ष्यो लक्ष्यो वा न शेपेऽन्यार्थता यतः ॥ उन्नीत एव संबद्धो न पूर्वो देवतान्तरैः । अत इन्द्रस्य सिद्ध्यर्थ लक्ष्योऽसावितरैः सह ॥ पूर्वाधिकरणे योऽयमूहरूपो द्वितीयः पूर्वः पक्षः, तत्मसङ्गात्कृत्वाचिन्तारूपेण न्यायपञ्चफेनोहविपयश्चिन्त्यते । मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंसिपोत्रादय ऋत्विजो होत्रकाः, तेषां सन्ति चमसाः। पात्रविशेपस्थिताः सोमरसाश्चमसाः, तैर्वप- दकारानुवपदकारयोोतव्यम् । तेषां चमसानामैन्द्रत्वादोतुर्वपदकारे प्रथममिन्द्रो हुतः । अनन्तरं चमसस्थे हुतशेषे पुनः सोमान्तरमभ्युन्नीय तेन देवतान्त- रेभ्यो होत्रका जुवति । तत्र मैत्रावरुणो मित्रं वयं हवामह इति मत्रेण मित्रावरुणौ यजति । ब्राह्मणाच्छंसी-इन्द्र त्वा वृपमं वयमिति मत्रेणेन्द्र यजति । पोता मरुतो यस्य हि क्षय इति मत्रेण मरुतो यजति । एवं हुत्वा पश्चात्सोमो भक्ष्यते । तस्मिन्भक्ष्यमाणे मित्रावरुणपीतस्येति मन्त्र अहनीयः । तदानीपिन्द्रमित्रावरुणपीतस्येत्येवं मित्रावरुणाभ्यां सह नेन्द्र उप- लक्षणीयः । कुतः । शेपस्यान्यार्थत्वात् । इन्द्रशेपे पुनरभ्युनीतस्य तेन शेपेण सह मित्रावरुणाद्यर्थत्वे सति तस्येन्द्रसंवन्धराहित्यात्पुनरुन्नीतस्यैवान्यार्थत्वं न पूर्व शेपस्येति चेन । उन्नयनकाले मित्रावरुणाद्यर्थोऽयमितिसंकल्पाभा- वात् । प्रदानकाले तु पूर्वशेपेण सहैव मित्रावरुणादिभ्यः प्रदीयते । तस्मा- दिन्द्रसंवन्धराहित्यानेन्द्रो लक्षणीय इति प्राप्ते ब्रूमः-मा भूत्संकल्पः । तथाऽप्युनयनं करिष्यमाणं मैत्रावरुणादियागार्थमेव न तु तस्य पूर्वानु- प्ठितेन्द्रयागार्थत्वं संभवति । तस्मादुबीते मैत्रावरुणादिसंबन्धः शेप इन्द्र- संवन्ध एवेत्युभयभक्षणे मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्रोऽप्युपलक्षणीयः। तत्रैवान्यचिन्तितम् -- “दिदेवशेष आदित्यस्थाल्या आग्रयणाभिधाम् । स्थाली माप्तस्ततः पात्नीवतस्य ग्रहणे सति ॥ १ स. च. ऐन्दे । २ स. च. य दें' । ३ स. का अनुवपट्कारे जु'17 स. च. 'तः। इ।५, च. तस्य शेपत्त्ये'।६स. च, "बन्धशे'।

·- प्रपा०२अनु०५ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२३१ (भक्षमन्त्राभिधानम् ) तदक्षणे द्विदेवाः किं साधं पारनीयतेन ते । उपलक्ष्या न वा पूर्वन्यायेनास्तूपलक्षणम् ॥ अन्य आग्रयणात्पात्नीवतो नैतस्य विद्यते । आकाङ्क्षा पूर्वदेवेषु पत्नीवानेव लक्ष्यते ॥ ऐन्द्रवायवादयो विदेवत्याः । तेपा शेप आदित्यस्थालीमागच्छति । पुन- रपि तस्याः स्थाल्या आग्रयणस्थालीमागच्छति । तस्या आग्रयणस्थाल्या: पात्नीवतो गृह्यते । तस्य पात्नीयतस्य भक्षण इन्द्रवारवादय उपलक्षणीयाः। पूर्वाधिकरणे यथा मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्र उपलक्षितस्तद्वदिति प्राप्त बम:- यदुपाशुपात्रेण पात्नीवतमाग्रयणादृहातीत्याग्रयणपात्रस्यापादानत्वश्रवणा- ततो निःसृतस्य सोमरसस्य तत्संबन्धे ज्ञाते सति पथारपात्नीवदेवतायै ग्रहण भवति । तथा सत्यत्यन्तभिन्नस्य पात्नीवतस्य पूर्वदेवेप्वाकाङ्क्षा नास्ति । पुनरभ्युन्नीतस्तु सोम ऐन्द्रशेपेण संसृष्टः । तस्य संसृष्टस्य भक्षण मित्रावरु- णादीनामिवेन्द्रस्यापि संवन्धो नापतीति वैपम्यम् । तस्मात्पात्नीवतभक्षण इन्द्रवाय्यादयो नोपलक्षणीयाः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- सह पत्नीवता त्वष्टा तद्हे लक्ष्यते न वा। सह त्वष्टा पिवेत्युक्तर्देवत्वात्सोऽपि लक्ष्यते ।। सहयमात्रं त्वष्णुः स्यान्न पातृत्वमशब्दनात् । चोदनायामभौनाच न देवोऽतो न लक्ष्यते ।। तस्मिन्नेव पानीवतंग्रहे शेपभक्षणमत्रेण पत्नीवता सह त्वष्टाऽप्युपलक्ष- णीयः । कुतः । त्वपुरपि तदेवत्वात् । तच्च होममन्त्रादवगतम् । अग्नाइ पत्नीचा३: सजूदेवेन त्वया सोमं पिय स्वाहेत्यस्मिन्मने पत्नीवन्तमसिं पुता- न्तेन पदेन संयोध्य तस्य त्वष्टा देवेन सह पिवेत्यभिधानास्पातृत्वेन पत्नीवत इव स्वास्तदेवत्वम् । तनः पत्नीवचपीतस्येत्युपलक्षणमिति मासे वमः-पान- काले सहायस्थानमात्र त्वष्णुः सरित्यनेन पदेन प्रतीयते न तु पातृत्वमसंबो- धितस्य त्वाः पिवेत्यनेन सामानाधिकरण्पाभावात् । न च पात्सहभावमात्रेण पातृत्वं सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभीत्यत्र पुत्राणां चोदृत्वादर्शनाद । आस्तां मनविधियलाचष्टुर्देवतात्वमिति चेन । पानीवतमाग्रयणागृहातीत्यत्र त्वपुरमतीतेः । तस्माददेवता त्वष्टा नोपलक्षणीयः। १ रा. घ. ड. न. गधते । २ रा. च. "गे मैना। 3 रा घ. ह. च. तद्गुणे रक्षणेन च । स'। का. घ. इ. स्वभाव त्य। ५ रा. च. भावाच । ६ रा प. १, च.नेपानी । 11 ·२२३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता:- [श्तृतीयकाण्डे- (मक्षमत्राभिधानम् ) तत्रैवान्यचिन्तितम्- "पत्नीवन्तस्त्रयविंशदेवास्तान्मादयेत्यगी। लक्ष्या न वा याज्ययोक्तेर्दैवत्वादुपलक्षणम् ।। एकोऽग्निर्यजमानेन मादितोऽन्ये तु वदिना । अतोऽनेरेव देवत्वान्नान्येपामुपलक्षणम् ।।" तस्यैव पानीवतग्रहस्य याज्यायामनि संवोध्य पत्नीवनामधारिणत्रयस्त्रि- शदेवान्मादयेत्यभिधीयते-" पत्नीवस्त्रिंशतं त्रांश्च देवाननुप्वधमावह माद यस्त्र " इति । अनुष्वधमनुप्रदानम् । अत्र हूयमानेन सोमरसेन मादनीयत्वा- त्रयस्त्रिंशती तद्देवत्वम् । अतस्तेऽपि भक्षणे लक्षणीया इति चेन्न । यजमानेन मादनीयस्यामेरेव देवतात्वात् । त्रयस्त्रिंशदेवतास्तु बहिना माघन्त इति न तेपामत्र देवत्वम् । तस्मानोपलक्षणम् । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "सोमस्यान इति प्रोक्ताऽनुवषट्कारदेवता । लक्ष्या न वा देवतात्वाल्लक्ष्या त्रिंशद्विलक्षणा । प्रकृतौ विद्यमानोऽग्निरनुद्देशादलक्षितः । उद्देश्येन्द्रो लक्षितोऽतो विकृतावपि तत्तथा ॥ सोमस्याग्ने वीहीत्यनुपजतीति श्रूयत्ते । तत्रानुवपट्कारस्य मात्रवर्णिकोऽ- निर्देवता । न च त्रयस्त्रिशतामिव वझेरदेवतात्वं मन्ने वह्नि संबोध्य सोमपा- तृत्वाभिधानात् । तस्मादग्निर्लक्षणीय इति चेन्न । प्रकृतावलक्षितत्वात् । ऐन्द्र- चमसः प्रकृतिरितरे विकृतिरूपाः । तथा हि । ऐन्द्रः सोमो गृह्यते मीयते च । तैनन्द्रप्वेव सोमः । अनेन्द्रेषु सोय एव नास्तीति सर्वे सोमधर्मा ऐन्द्रेष्वेव । अनैन्द्रा अधर्मकाः । धर्माकाङ्क्षायां चोदकेन सधर्मका इति विकृतित्वम् । गृह्यमाणस्य मीयमानस्य च सोमस्यैन्द्रत्वमिन्द्राय त्वा वसुमत इत्यादेग्रहणम. प्रादवगम्यते । तस्य प्रकृतिभूतस्येन्द्रचमसस्य भक्षणेऽग्निरनुवपदकारदेवो नोप- लक्षितः । कुतः । ग्रहणे तदुद्देशाभावात् । इन्द्रस्तूद्देश्यत्वादुपलक्षितः । एवं विकृतावप्युद्देश्यदेवानामेवोपलक्षणं न्याय्यम् । तस्मादमिनॊपलक्ष्यः । तत्रैवान्यचिन्तितम्- अमत्रप(भ)क्षमाश्रित्य कृत्वाचिन्तान्तरत्रेयम् । होऽस्ति नो विकृतौ तस्य संभवात् ॥ घ इ. 'क्या तथा या ख. ऐन्द्रस्थ. गों। . घ. द.च. 'णेन त'१५ स. च, । AL ·प्रपा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२३३ ( भक्षमन्नाभिधानम् ) सोपेनेति विधेः सर्वपदानेपु समत्वतः । अविकारेवनूहोऽतो नैन्द्र निर्मभक्षणम् ॥" 'उक्ताभ्यः पञ्चभ्यः कृत्वाचिन्ताभ्यः पूर्वस्मिन्नधिकरणे योऽयमनेन्द्रप्वमन- भक्षणमिति प्रथमः पूर्वः पक्षस्तमेव मनसि निधाय पुनः कृत्वाचिन्तानां त्रय- मभिधीयते । अनेन्द्रपूक्तरीत्या विकृतित्वेनोहसंभवादस्स्यूह इति चेन्न । अनै- . न्द्राणां विकृतित्वासंभवात् । सोमेन यजेतेत्युत्पत्तिश्रुतः सोमः कर्मणोऽङ्गन तु प्रदानविशेषस्य कस्यचिदङ्गम् । स एव च सोमः सर्वप्रदानेष्वभ्यस्यत इति सर्वाणि समाधानानि । अत ऐन्द्राणामनन्द्राणां च प्रकृतिविकृतिभावासं- भवान्नास्त्यत्रोहः । इन्द्राय त्वा वसुमत इत्यादिमत्रो लिङ्गादैन्द्रविपयोऽस्तु । नैतावता प्रकृतिविकृतिभावः सिध्यति । तस्माद्भक्षमत्रस्य लिनादैन्द्रमात्रविप- यत्वादनन्द्रप्वमनभक्षः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- " समयकममन्त्रं वा स्यादैन्द्रामादिभक्षणम् । ऐन्द्राग्नेऽपीन्द्रपीतत्वसंभवाचत्समयकम् ।। न पानमशरीरस्य युक्तं दानं तु मिश्रितम् । मनोऽयं तु न मिश्रोईस्तस्मादेतदमन्त्रकम् ॥ यदेतदैन्द्रानं गृह्णातीति विहितं शेपभक्षणं तन्द्राग्निभ्यां पीतः सोम इन्द्रेणापि पीतो भवतीति लिङ्गनैव विनियोगात्समकं भक्षणमिति चेन्म- वम् । नवमाध्याये वक्ष्यमाणदेवताधिकरणन्यायेनाशरीरस्येन्द्रस्य पानासंभ- चात् । अथ पीतशब्देन दानं विवक्ष्येत तदानीमिन्द्राय दत्तः सोम इति मनार्थो भवति । न चात्र यजमान इन्द्रमुद्दिश्य ददौ किं त्विन्द्रामी उद्दिश्य । तस्मादानं मिश्रविपयं मनस्तु न मिश्रविषय इत्यमनकमत्र भक्षणम् । अत्रैवान्यचिन्तितम्- " ऐन्द्रदानेऽपि गायत्रमात्रयुक्तेऽथवेतरः । छन्दोभिरपि युक्त स्यादाद्यो मन्ने तयोक्तितः ।। द्वयोः समो बहुव्रीहिरेकच्छन्दास्तु न कचित् । नानाछन्दस्यैन्द्र एव कृत्वाचिन्तेत्यमीरिता ।। सवनार्थेन्द्रपीतोक्तिरित्युद्धाटनमीरितम् । तेन सर्वपदानेपु मत्रपागे यथास्थितः ।। १ रा. घ ह. च. विधिः । २ . च अधिकारेऽप्यन् । ३ स घड. च. 'सध्यस्य । रा. च. मिथ्रगम् । ५ रा. प. च. प्रार्थस्त'। ६ क. स घड. च. विहिते । २८.

·। श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- तृतीयकाण्डे- (पृपदाज्याभिधानम्) नाम् । तनूः । ऋध्यासंम् । अद्य । पतीनाम् । ग्रहम् । पतीनाम् । ग्रहः । असि । विष्णोः । हृद- यम् । असि । एकम् । इए । विष्णुः । खा। अर्नु । वीति । चक्रमे । भूतिः । दुघ्ना । घृतेनं । वर्धताम् । तस्य । मा । इष्टस्य । वीतस्य॑ । द्रविणम् । एति । गम्याव । ज्योतिः । असि । वैश्वानरम् । पृश्रिय दुग्धम् । यावती इति । द्यावापृथिवी इति द्यावा- पृथिवी । महित्वेति महि-खा । यावत् । च । सप्त । सिन्धवः । वितस्थुरिति वि-तस्थुः । ताव न्तम् । इन्द्र । ते (१)। ग्रहम् । सह । ऊर्जा । गृह्णामि । अस्तृतम् । यत् । कृष्णशकुन इति कृष्ण- शकुनः । पृपदाज्यमिति प्रपद-आज्यम् । अवमू- शेदियव-मृशेव । शुद्राः । अस्य । प्रमायुका इति प्र-मायुंकाः । स्युः । यद । श्वा । अवमृशे- दियव-मृशेत् । चतुप्पाद् इति चतुः-पादः । अस्य । पशवः। प्रमायुका इति प्र-मायुंकाः । स्युः। यत् । स्कन्दैव । यज॑मानः। प्रमायुक् इति प्र-मायुकः । स्यात् । पशवः। वै। पृपदाज्यमिति पद-आज्यम् । पशवः । वै । एतस्य॑ । स्कन्दन्ति । यस्य । पृपदा- ज्यामिति पत्-आज्यम् । स्कन्दति । यत् । पर. । । ।

·- - प्रपा०२अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । • (पदाज्याभिधानम् ) दाज्यमिति प्रपद-आज्यम् । पुनः । गृह्णाति । पशून् । एव । अस्मै । पुनः । गृह्णाति । प्राण इति प्र-अनः । वै । पृपदाज्यमिति पृपद-आज्यम् । प्राण इति प्र-अनः। (२)। एतस्य । स्कन्दति । यस्य । एपदाज्यमिति टपत्-आज्यम् । स्कन्दति । यत् । पृषदाज्यमिति गृह्णाति । प्राणमिति प्र-अनम् । एव । अस्मै । पुनः । गृह्णाति । हिरण्यम् । अवधायेयव-धार्य । गृह्णाति । अमृतम् । वै। हिरण्यम् । प्राण इति प्र- अनः । पृषदाज्यमिति एपद-आज्यम् । अमृतम् । एव । अस्य । प्राण इति प्र-अने । धाति । शत- मानमिति शत-मानम् । भवति । शतायुरिति शत-आयुः । पुरुषः । शतेन्द्रिय इति शत- इन्द्रियः । आयुषि । एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । अश्वम् । अवेति । घ्रापयति । प्राजापत्य प्राजा-पत्यः । प्राण इति प्र-अनः । स्वाद । एव । अस्मै । योनैः । प्राणमिति प्र-अनम् । निरिति । मिमीते । वीति । वै। एतस्य । यज्ञः । छिद्यते । यस्य । पृषदाज्यमिति पृषव-आज्यम् । स्कन्दति ।

·२२३८ श्रीमत्सायणाचार्यावराचतभाष्यसमेता- तृतीयकाण्डे- (पदाज्याभिधानम् ). वैष्णव्या । ऋचा । पुनः । गृह्णाति । यज्ञः । वै । विष्णुः । यज्ञेन । एव । यज्ञम् । समिति । तनोति(३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ ( अथ तृतीयकाण्डे द्वितीयम्रपाठके पष्ठोऽनुवाक:) “ .. अनुवाकै पञ्चमे तु भक्षमत्रा जदीरिताः ।। अथ पष्ठे पृपदाज्यपुच्यते। कल्प:- आज्यग्रहणकाले चतुर्जुवां गृह्णाति चतुरुपभृति दधन्याज्यमा नीय महीनां पयोऽसीति पृपदाज्यधान्यां पञ्चगृहीतं पृपदाज्यम्" इति । पाठस्तु- महीनां पयोऽसि विश्वेषां देवानां तन-ध्यास- मद्य पृपतीनां ग्रहं पृपतीनां ग्रहोऽसि विष्णोह- दयमस्येकमिष विष्णुस्त्वाऽनु वि चक्रमे भूति- देना वृतेन वर्धतां तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणमा गम्याज्ज्योतिरसि वैश्वानरं पृश्नियै दुग्धम्, इति । हे पृपदाज्य त्वं महीनां गवां पयोऽसि । विश्वपां सर्वेषां देवानां तनुरसि शरीरस्थितिहेतुत्वात् । पृपत्यो मरुतामश्वाः । अधास्मिन्दिने पृपतीनां ग्रह- स्थानीय स्वामृध्यासं वर्धयामि । वं पृपतीनां ग्रहोऽसि ग्रहस्थानीयमसि । विष्णोर्यक्षस्य हृदयं प्रियमप्ति । हे इप सर्दवैरियमाण विष्णुयशस्त्वमेकं मुख्यं विचक्रमे विशेषेण स्वीकृतवान् । अत्रत्येन घृतेन दना च तव भूति- महिात्म्यं वर्धताम् । तस्य तादृशस्येष्टस्य देवेभ्यो हुतस्य वीतस्य देवीक्ष- तस्य च यद्गविणं फलमस्ति तन्मां प्रत्यागम्यादागच्छतु । त्वं वैश्वानरं ज्योति- रप्ति विश्वेषां नराणां हितस्य भासकमसि । पृश्निये दुग्धमसि श्वेतवर्णाया गोः क्षीरमसि । अस्य च पृपदाज्यस्य पश्चन्यानार्थवादग्नीपोपीयपशुपा. उके पृधिव्य त्वाऽन्तरिक्षाय त्वेत्येतस्मादनुवाकात्पूर्वमयं मत्रो द्रष्टव्यः ।।

·.
प्रपा०२अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पृपदाज्याभिधानम् )
कल्पः-" आनीधे प्रतिप्रस्थाता दधिधर्म गृह्णात्यौदुम्पर्या५ बुच्युः
पस्तीर्य यावती द्यावापृथिवी इति दधि गृहीत्वाऽभिवार्य" इति ।
पाठस्तु-
यावती द्यावापृथिवी महित्वा यावच्च
सप्त सिन्धवो वितस्थुः । तावन्तमिन्द्र
ते ग्रह सहोर्जा गृह्णाम्यस्तृतम् ।, इति ।
सप्त सिन्धवः समुद्राः । ते च भागवतस्य पञ्चमस्कन्धे स्मर्यन्ते-क्षारोदे-
क्षुरसोदसुरोदघृतोददधिमण्डोदक्षीरोदशुद्धोदाः सप्त जलधयः । हे इन्द्र
द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ महित्वा स्वकीयेन महिम्ना यावती यावत्यो
यत्परिमाणे वर्तते । किं च सप्त सिन्धवो वा याचद्वितस्थुर्यावन्तं कालं स्थिता.
स्तावन्तं ग्रई गृहामि सर्वस्मिन्देशे सर्वस्मिन्काले त्वदीयं ग्रहमा सारेण
सहास्तृतमविनाशितं यया भवति तथा गृहामि । सोऽयं मत्रो ग्रहमपाठक
इन्द्र मरुत्व इत्यस्मादनुवाकादूर्ध्व द्रष्टव्यः ।।
यदुक्तं सूत्रकारेण-" पृपदाज्यं स्कन्नमभिमन्यापोऽभ्यबहत्य निर्णिज्य
खुचर शतमानं हिरण्यं च्यवधायेदं विष्णुर्विचक्रम इत्वन्यत्पृपदाज्यं गृही.
त्वाऽनावघाप्पाऽऽयतने सादयेत् " इति ।
तत्र पुनर्ग्रडणं विधत्ते-

·२२४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (स्तुतस्त्राभिधानम्) तम् । यः । एवम् । विद्वान् । यजते । दुहे । एव । यज्ञम् । इष्वा । वसीयान् । भवति (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ ( अथ तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) पृपदाज्यं भवेस्पष्ठे मवथ दधिधर्मगः । अथ सप्तमे स्तुनशस्त्र अभिधीयते । कल्प:-"ग्रामस्तोप्यापः प्रशास्तरित्युच्यमाने देव सवितरेतरी माहेत्य- नुदुत्य राश्मिरारी पयाय त्वा पं जिन्वत्रत्वों स्तुतेत्ति प्रसाति" इति । पाटस्तु- देव सवितरेतत्ते प्राऽऽह तत्म च सुव प्रच यज बृहस्पतिर्ब्रह्माऽऽयुप्मत्या ऋचो मा गात तनपारसाम्रः मत्या व आशिप: सन्तु सत्या नाकूनय ऋतं च सत्यं च वदत स्तुत देवस्य सवितुः प्रसवे, इति । हे सवितर्देवायमुहाना नोप्याप इस्पेतद्वार में नुभ्यं माद नन्म्यो र ममत्र मागानुश च देहि । मयन र मकण र यागं निषादयाई रहा. नारो पनिरलाई प्राया ननु मनुष्यमाप्रः । गोडा घो प्रीमीनि शेपः । आयुप्मापा को मा गान । आयु:स्थानीयो निहोड. स्यामृत्यस्तीनि आयुप्मनी । नम्पा फरः मरागान्मापगाउन अगरी. पारणे मावपाना भरनेत्यर्थः । नया ननृपान्मानी मा गच्उन । म्नोप्रस्य सनः वीरपत्र भरना ननं पातीनि नन माप । ऋगागभित्र्यनिरि माना वियते । नाम्मिन्यूयमममचा भरनेनि । गीपमान मात्र यो कुमार गंव. पिलो पनमानविपया आधिपी याः मनि टाः मशः मत्वाः मन्नु । पात्र भरमामानमः मंसपास्ता अरि मलाः सन्न् । अयं मनमा पयार्य M ·प्रपा ०२अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२४५ (स्तुत शनाभिधानम् ) स्मरत । वाचा च सत्यं वदत । सवितुर्देवस्य प्रसवेऽनुज्ञायां सत्यां स्तुत स्तोत्रं पठत ।। 'कल्पा-" स्तुतस्य स्तुतमसीति स्तोत्रमनुमन्त्रयते शस्त्रस्य शस्त्रमसीति शस्त्रमिन्द्रियावन्तो बनामह इत्युभयत्रानुपजति" इति । पाठस्तु- स्तुतस्य स्तुतमस्यूर्ज मह्य५ स्तुतं दुहामा मा स्तुतस्य स्तुतं गम्याच्छत्रस्य शत्रम- स्यूर्ज मार शस्त्रं दुहामा मा शस्त्रस्य शस्त्रं गम्यादिन्द्रियावन्तो वनामहे धुक्षी- महि प्रजामिपम् । सां मे सत्याऽऽशीर्दै- वेषु भूयाद्ब्रह्मवर्चसं माऽऽ गम्याद । यज्ञी बभूव स आ बभूव सप्र जजेस वावृधे । स देवानामधिपतिर्वभूव सो अस्मा अधिपती- करोतु क्य५ स्याम पत्तयो रयीणाम् ।। इति । सोऽयं मनो याजमानः । उद्गातृभिर्गीयमान हे स्तोत्र स्वं स्तुतस्य स्तुतमसि स्तोत्रस्यापि स्तोत्रमसि स्तोत्रजालावुत्तममसीत्यर्थः । तादृशं स्तुतं स्तोत्ररूपं त्वां मह्यं मदर्थपूर्जे दुहां सारं दुहे । ततः स्तुतस्य स्तुत मुत्तमं स्तोत्रं मां प्रत्यागम्यादागच्छतु । एवं होतभिः शस्यमान है शस्त्र स्वं शस्त्रस्य शस्त्रमसि शखजातायुत्तममसि । शेष पूर्ववत् । युवयो। स्तुतशस्त्रयोः प्रसादादिन्द्रियावन्त इन्द्रियैर विकलयुक्ताः सन्तो वनामहे स्वापेक्षितफलं भजामहे । प्रजा पुत्रादिरूपामिपमन्नं च धीमहि संपाद. यामः । किंच देवेषु विषयभूतेषु मे मदीया यजामीत्याशीर्याऽस्ति सा सत्या भूयात् । ब्रह्मवर्चसे यज्ञानुष्ठानरूपं मां प्रत्यागम्यादागच्छतु । उत्तरोत्तरमभि- वर्थतामित्यर्थः । इदानीमनुष्ठीयमानो यज्ञः संपूर्णो भवति । स यज्ञ आवभ्व पुनरप्पावृत्तो भवतु । स यज्ञः मजतेऽस्माननालस्येनानुष्ठातृम्मति भजातवान् । अत एवास्महे स यज्ञो वाहधे पुनः पुनरनुष्टानेन वर्षताम् । स यज्ञोऽस्मा- मिरिज्यमानानां देवानामधिकं पालपिता भवतु । स यज्ञोऽस्मानप्पधिपती. नधिकमनुष्ठानस्य पालकान्करोतु । चयमपि तस्य यज्ञपुरुपस्प प्रसादायीणां यासाधनानां धनानां पतयो भूयारम ॥ क. प्रशान।

·२२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३ तृतीयकाण्डे- (स्तुतशनाभिधानम् ) तदिदमनुमवणं स्तुतशस्त्रयोर्दोह इति वैदिकैः परिभाष्यते, तमिमं दोई विधचे- यज्ञो वा वै यज्ञपति दुहे यज्ञपतिर्वा यज्ञं दुहे स यः स्तुतशस्त्रयोोहमविहान्यजते ते यज्ञो दुहे स इष्ट्वा पापीयान्भवति य एनयो- दोहं विद्वान्यजते स यज्ञं दुहे स इवा वसी- यान्भवति स्तुतस्य स्तुतमस्यूर्ज मह्य स्तुतं दुहामा मा स्तुतस्य स्तुतं गम्याच्छत्रस्य शस्त्रम- स्यूर्ज महशस्त्रंदुहामामा शस्त्रस्य शस्त्रं गम्या- दित्याहैष वै स्तुतशस्त्रयोर्दोहस्तं य एवं विद्वान्य- जते दुह एव यज्ञमिष्ट्वा वसीयान्भवति ॥ इति।। अत्र दोहनं नाम रिक्तीकरणं गा दोग्धीत्यत्र तदर्शनात् । तथा सत्येत- विचार्यते-किं यज्ञो यजमानं रिक्ती करोति किंवा यजमानो यज्ञमिति । तत्र यतो दोहमविद्वान्यः कोऽपि दोहनामकमभिमत्रणमज्ञात्वा यजेत तमेवं पुरुष यज्ञो रिक्ती करोति । स चेष्ट्वा दरिद्रो भवति । विद्वांस्तु यज्ञ दुग्ध्वा वसीया- न्भवतीति । यद्यप्येतदभिमत्रणं सर्वत्र संचारि तथाऽपि वहिप्पवमानस्तो. त्रस्याऽऽज्यशस्त्रस्य प्रथमभावित्वात्तदर्थस्तोत्रमन्त्र ऋतुग्रहानुवाकात्माक्पठ- नीयः । शस्त्रमन्त्रस्त्वैन्द्रानग्रहानुवाकादूर्ध्वं पठनीयः ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- देव ब्रह्मा सौति गातून्स्तुतस्य यजमानकः । स्तोत्रं संमन्य शस्त्रस्य मन्त्रयेच्छसमेतयोः ॥ इन्द्रः शेषः स णामन्तो मन्त्रा अत्र त्रयो मताः॥१॥ अत्र प्रथममत्र ऋचो मा गात तनपात्सान्न इत्यत्राक्षराभिव्यञ्जकतया सामानि ऋचः शरीरं रक्षन्तीत्युक्तम् । सोऽयमर्थो नवपाध्यायस्य द्वित्तीयपादे मीमांसित:- "सामर्च प्रति मुख्य स्याद्गुणो वा वाह्यपाठतः । मुख्यमभ्यसितुं पाठो गुणो गीतीक्षः स्तुतेः ॥ १ रा. समन्त्र । २ क.घ. . 'तादिरस्त्वतः ।।

·--- .. प्रपा०२अनु०७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२४७ (स्तुतशस्त्राभिधानम् ) स्थतरं गायतीत्यादौ यद्गानं विहितं तदेतत्सामशब्दार्थ इति प्रतिपादित सारितं च । तदेतद्गानमृचं मति प्रधानकर्म स्यात् । कुतः, यागमयोगादहि- रध्ययनकालेऽपि पठ्यमानत्वात् । गुणकर्म चेद्ब्रीहिमोक्षणादिवद्यागप्रयोगमध्य एव गानमनुष्ठीयेत । ततो यागाद्वहिर्गानस्य विश्वजिदादिवत्फलं कल्पनीयम् । मध्यकालीनं गानं तु प्रयाजादिवदुपकारकम् । तस्मान्गुख्यमेतन्न गुणकर्मेति माप्ते बम:- न तावहिः पाठः प्रधानकर्मत्वं कल्पयितुं शक्नोति । भूमि- रथिकाप्केष्टिन्यायेन प्रयोगपाटवाय गानाध्ययनोपपत्तेः। यथा भूमिरथिको भूमौ रथमालिख्याभ्यासं करोति यथा वा छात्रः शुप्कैय्या प्रयोगपाटवं संपा- दयति तद्वव । नापि गुणकर्मत्वे प्रयोजनाभावात्मधानकर्मत्वमिति वाच्यं, गानेन संस्कृतैगक्षरैः स्तुतिसंभवात् । आज्यैः स्तुवते पृष्ठैः स्तुवत इति स्तुति विधानात् । तस्मादृगक्षराणां स्वरविशिष्टत्वादक्षराभिव्यक्तिदृष्टं प्रयोजनमिति अहटस्थाकल्पनीयत्वाद्गानं संस्कारकर्म ।। द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "मउगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता । दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोपशस्त्रयोः॥ स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशस्योर्धात्वोः श्रीतार्थवाधनम् । तेनादृष्टमुपेत्यापि माधान्यं स्तुत्तपे मत्तम् ।। ज्योतिष्टोमे श्रूयते--" मउगं शंसति निकेवल्पं शंसति आज्यैः स्तुवते पृष्ठैः स्तुवते " इति । मउगनिप्केवल्यशब्दो शस्त्रविशेषनामनी । आज्यपृष्ठ- शब्दौ तु स्तोत्रयाचित्वेन चित्राधिकरणे व्याख्यातौ । अप्रगीतमन्नसाध्या स्तुतिः शस्त्रं, प्रगीतमन्नसाध्या स्तुतिः स्तोत्रं, तयोः स्तुतशस्त्रयोर्गुणकर्मत्वं युक्तम् । तुपविमोकवदृष्टार्थत्वलाभात् । पव्यमानेपु मन्त्रेप्वनुस्मरणेन देवता संस्क्रियत इति माते मः-स्तोतव्याया देवतायाः स्तावकैर्गुणैः संवन्धः स्तौतिशंसतिधात्वीर्वाच्योऽर्थः । यदि मन्त्रवाक्यानि(णि) गुणसंवन्धाभिधान- पराणि तदा धात्वोर्मुख्यार्थलाभातिरनगृहीता भविष्यति । यदा तु गुण- द्वारेणानुस्मरणीयदेवतास्वरूपप्रकाशनपराणि मनवायपानि(णि) स्युस्तदा धा. वो ख्यार्थो न स्यात् । लोके हि देवदत्तचतुर्वेदाभिज्ञ इत्युक्तेः स्तुतिः प्रती- * न्यायमालाविस्तरे तु " श्रुतये " इति पाठः । ९ रा. 'मवे तु मोहि ।

·२२५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- स्तृितीकृतीयकाण्डे- (तृतीयसवनमाध्यंदिनसवनगतहोमविशेषमन्त्राभिधाभिधानम् ) स्तोको । अपेति । तो । रराध । समिति । नामिमं दोई ताभ्याम् । सृजतु । विश्वकर्मेति विश्वकर्मा घोराः । ऋषयः । नमः । अस्तु । एभ्यः । चक्षुषः । एषाम् । मनसः । च । संधाविति सं-धौ । बृह- स्पतये । महि । सद । शुमदिति घु-मत् । नमः । नमः। विश्वकर्मण इति विश्व-कर्मणे । सः । उ । पातु । अस्मान् । अनन्यान् । सोमपानिति सोम-पान् । मन्य॑मानः । प्राणस्येति प्र–अनस्य । विद्वान् । समर इति सम्-अरे । न । धीरः । एनः। चकृवान् । महि । बद्धः । एषाम् । तम् । विश्वकर्म- निति विश्व-कर्मन् (२) । प्रेति । मुञ्च । स्वस्त- ये। ये । भक्षयन्तः । न । वसूनि । आनुहुः । यान् । अग्नयः । अन्वतप्यन्तेत्यनु-अत्तंप्यन्त । धिष्णियाः। इयम् । तेषाम् । अवया । दुरिष्टया इति दुः-इष्टचै । विष्टिमिति सु-इष्टिम् । नः। ताम् । कृणोतु । विश्वकर्मेति विश्वकर्मा । नमः । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । अभीति । ये । नः । अत्यन् । यज्ञ- कृत इति यज्ञ-कृतः । यज्ञामा इति यज्ञ-कामाः। सुदेवा इति मु-देवाः । अकामाः । वः दक्षिणाम् । न । नीनिम । मा। नः । तस्माद । एनसः । पाप- ·२२५३ ०२अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (तृतीयसवनमाध्यदिनसवनगतहोमविशेषमन्त्राभिधानम् ) यिष्ट । यावन्तः । वै । सदस्याः । ते । सधै । दक्षि- ण्याः। तेभ्यः । यः । दक्षिणाम् । न (३)। नयैव । एति । एभ्यः । वृश्येत । यद । वैश्वकर्म- णानीति वैश्व-कर्मणानि । जुहोति । सदस्यांन् । एव । तव । प्रीणाति । अस्मे इति । देवासः । वपुंपे । चिकित्सत । यम् । आशिरा । दंपती इति । वामम् । अश्नुतः। पुमान् । पुत्रः । जायते । विन्दते । वसु । अर्थ । विश्व । अरपाः । एधते । गृहः । आशीर्दायेत्यांशीः -दाया। दंपती इति । वामम् । अश्नुताम् । अरिष्टः । रायः । सचताम् । समौकसेति सम्-ओकसा । यः। एति । असिंचन । संदुग्ध- मिति सं-दुग्धम् । कुम्भ्या । सह । इप्टेन । याम॑न् । अमंतिम् । जहातु । सः। सर्पिीवीति सर्पिः- ग्रीवी (४)। पीरी। अस्य । जाया। पीवानः । पुत्राः । अशासः । अस्य । सहजानिरिति सह- जानिः । यः। सुमखस्यमान इति सु-मखस्यमानः। इन्द्राय । आशिरम् । सह । कुम्भ्या। अदि । आशीरित्या-शी। मे । ऊर्जम् । उत । सुप्रजा- स्त्वमिति सुप्रजाः त्वम् । इर्षम् । धातु । द्रवि- णम् । सर्वर्चसमिति स–वर्चसम् । संजयनिति सं- ।

·- २२५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [ तृतीयकाण्डे- (तृतीयसवनमाध्यदिनसवनगतहोमविशेषम त्राभिधानम् ) ये नोऽस्मानभ्यख्यन्नाभिमुरुयेन पश्यन्ति ते यज्ञस्य कारयितारोऽस्माकं यझं कामयमानाः सुदेवाः सुष्ठ योतमानास्तादृशा हे पितरो वयं ममादालस्या- दिभिरकामा यज्ञं कर्तुमिच्छारहिताः सन्तो वो युप्मभ्यं दक्षिणां दक्षिणोपल- क्षितं यज्ञं न नीनिम नय नीतवन्तस्तस्मादेनसोऽस्मान्मा पापयिष्ट तेन पाप- नास्पान्पापिष्ठान्मा कुरुत ॥ तैरतमबैहोम विधत्ते- यावन्तो वै सदस्यास्ते सर्वे दक्षिण्यास्तेभ्यो यो दक्षिणां न नयेदेभ्यो दृश्येत यद्वैश्वकर्म- णानि जुहोति सदस्यानेव तत्पीणाति , इति । यज्ञसभायां द्रष्टुमागत्यावस्थिता ये ब्राह्मणास्ते सवें दक्षिणास्तेिपामदा- नेन यत्पापं तनिवारणाय यथोक्तानि वैश्वकर्मणानि जुहुयात् । अयं च होम ऋत्विग्दाक्षिणानन्तरभावीति कृत्वा तन्मत्रा उदु त्यं जातवेदसमित्यस्यावसाने एव्याः॥ कल्प:- ." पूतभृतो विल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य तस्मिन्यजमानः पुरस्तात्मत्य तिष्ठन्सह पत्न्याऽऽशिरमवनयत्यस्मे देवासो पपुपे चिकित्सतेति चतसृभिः" इति । आशिरशब्देन मथितं दध्यभिधीयते । आनीधे पल्पाशिरं मथित्वेति सूत्र- 'कारेणोक्तत्वात् । तत्र प्रथमाया नाचः पाठस्तु- अस्मे देवासो वपुषे चिकित्सत यमाशिरा दंपती वाममश्नुतः । पुमान्पुत्रो जायते विन्दते वस्वथ विश्वे अरपा एधते गृहः। , इति । देवासो हे देवा अस्मे अस्माकं वपु शरीराय चिकित्सत । अस्माकं शरीरं यया पापरहितं भवति तथा कुरुतेत्यर्थः । यत्तीरे दोहनपात्रस्थमेवाक्षतादि- प्रक्षेपेण धनी भवति तादृशं दघि रेफान्ताशीःशब्देनाभिधीयते । चिकित्सा- विशेष प्राप्य दंपती पत्नीयजमानावाशिरा दना यं वापं सौन्दर्यमभुतस्तेन कृत्वा पुमान्पुत्रो जायते वसु च विन्दते । अथापि च विश्व एतत्संवन्धिन: सर्वेऽरपा ज्ञानवन्तः । एतस्य गृह एघते ।। . स. 'स्येनादयन्, ।

·प्रपा०२अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २२५९ (तृतीयसवनमाध्यदिनसवनगतहोमविशेषमन्त्राभिधानम् ) अथ द्वितीयामाह- आशीर्दायादंपती वाममश्नुतामरिष्टो रायः सचता५ समोकसा । य आऽसित्संदुग्धं कुम्भ्या सहेप्टेन यामन्नमति जहातु सः । इति । आशीर्दीया, आशिरं पूर्वोक्तं दधि दत्त इत्याशीयो । तादृशी दंपती वाममभुतां कल्याणं मामुताम् । कीदृशौ दंपती । समोसा सम्यगोको ययो. स्तो समोकसौ द्वाकगृहवासिनावित्ययः। अरिष्टो हिंसारहितः पत्नीयुक्तो यजमानो रायो धनानि सचतां समवैतु मानोत्वित्यर्थः । यो यजमान इष्टेन सह मीत्या युक्तो यामन्नाधारभूते सोमे संदुग्धं यथोक्तदधिभावमापन सम्य- क्षीर कुम्भ्या संपूर्णेन घटेनाऽऽसिचत्सर्वतः सिक्तवान्स यजमानोऽमति रोग दुर्बुद्धिं जहानु ॥ अथ तृतीयामाह- सर्पिीपी पीवर्यस्य जाया पीवानः पुत्रा अकृशासो अस्य । सहजानिर्यः सुमखस्यमान इन्द्रायाऽऽशिर सह कुम्भ्याऽदात् । , इति । अस्य यजमानस्य जाया सर्पिीवी स्निग्धकण्ठा कोमलध्वनियुक्ता पीवरी पुष्टसर्वावयवयुक्ता भवतु । अस्प यजमानस्य पुत्राः पीवानः पुष्टसर्वाङ्गा अकशासः कदाचिदपि व्याध्यादिजनितकार्यरहिताः सन्तु । यो यजमानः सुमखस्यमानः शोभनं यज्ञ कर्तुमिच्छन्निन्द्रायाऽऽशिरं पूर्णया कुम्भ्या सहा. दात्मभूतं दत्तवानित्यर्थः । तस्यास्य यजमानस्य जायेति पूर्वत्रान्वयः । कीहशो यजमानः सहनानिः सहावस्थिता जाया यस्यासौ सहजानिः । आशीदनिकाले जायाऽपि सहावस्थितेत्यर्थः ।। अथ चतुर्थीमाह- माशीम ऊर्जमुत सुप्रजास्त्वमिपं दधातु द्रवि- ण सवर्चसम् । संजयन्क्षेत्राणि सहसाऽहमिन्द्र कृण्वानो अन्या५ अधरान्सपत्नान् ।, इति । सकारान्तोऽयमाशीःशब्द: प्रार्थनामाचष्टे । हे इन्द्र म आशीर्ममेय १ स.च'धन। २ रा. च. 'टेन यथाऽसि'।

·" २२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- [३तृतीयकाण्हे- (तृतीयसवनमाध्यंदिनसयनगतहोमविशेषमन्त्राभिधानम् ) प्रार्थना भवानूनं दधातु मदर्थं धारयतु प्रयच्छत्वित्यर्थः । उतापि च सुम- जास्त्वं शोभनापत्यत्वमिपमन्नं द्रविणं सवर्चसं वर्चःसहितं प्रयच्छतु । अई त्वत्मसादात्क्षेत्राणि वैरिसंबन्धीनि सहसा बलेन संजयन्स्वात्मनि धारयन्नन्या. सपत्नान्वैरिणोऽधरान्कृण्वानोऽस्मदाज्ञाधारिणः कुर्वाणो भूयासम् । अस्याss- शि(शी)रवनयनस्य तृतीयसवनगताभिपवार्थत्वादेते मन्त्राः कदा चन वाममये- त्यनयोरनुवाकयोमध्ये द्रष्टव्याः ।। कल्प:-" भूतमसि भूते मा धा इति प्रतिमस्थाता ध्रुवमवेक्ष्य " इति । पाठस्तु- भूतमसि भूते मा धा मुखमसि मुखं भूयासम्, इति । हे ध्रुव भूतमसि नित्यसिद्धस्वरूपमसि भूते नित्यसिद्ध स्वरूपे स्वर्गादौ परमात्मनि वा मा धा मां स्थापय । किंच, मुखमसि सर्वेषु ग्रहेप मुख्योऽसि । आयुर्वा एतद्यज्ञस्य यद्धृवः" इति श्रुतेः । अतस्त्वत्मसादान्मुखं भूयासं सर्वेपां मुख्यो भूयासम् ॥ द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परि गृह्णामि- द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्यञ्जलिना परिगृह्य " इति । हे ध्रुव द्यावापृथिवीसदृशाभ्यामञ्जलिपुटाभ्यां त्वां स्त्री करोमि ॥ कल्प:-" विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः प्रच्यावयन्विति पूर्व अंच्याव्य " इति । पाठस्तु- विश्वे खा देवा वैश्वानराः प्र च्याव- यन्तु दिवि देवान्दृश्हान्तरिक्षे वयाश- सि पृथिव्यां पार्थिवान् , इति । हे ध्रुव वैश्वानरा विश्वेषां नराणां हितकारित्वेन संबन्धिनः सर्वे देवास्त्वां मच्यावयन्तु स्वस्थानाचालयन्तु । त्वं च दिवि देवान्ढी कुरु । अन्तरिक्ष वयास पक्षिणो दृढी कुरु । पृथिव्यां पर्वतादीन्हढी कुरु । न तु त्वदीयेन चलनेन सर्व जगचालय ।। कल्पः-भुवं ध्वेणेति पुरस्तात्मत्यासीनो होचमसे ध्रुवमवनयति" “ कल्प:- इति । + १ क. प. द. "शिराव।२. प्रच्यावयति।

·अपारअनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२६१ (तीयसयनमाध्यंदिनरायनगतहोमविशेषमन्त्राभिधानम् ) पाठस्तु- ध्रुवं ध्रुवेण हविषाऽव सोमं नयामसि । यथा नः सर्वमिजगदयक्ष्म सुमना असद । यथा न इन्द्र इदिशः केवलीः सर्वाः समनसः करव । यथा नःसंर्वा इद्दिशोऽस्माकं केवलीरसन्, ॥ इति ॥ वयं ध्रुवेण इविपेदानीमवनीयमानेन ध्रुवस्थालीगतेन सोमरसेन पूर्व होह- चमसे स्थितं ध्रुवं सोममवनयामास अधस्तानयामस्तस्योपरि त्वां सिञ्चाम इत्यर्थः । यथा येन प्रकारेण नोऽस्माकं सर्वमिज्जगत्सर्वमेव जङ्गमं गवादिकम- यक्ष्म रोगरहितं सुमनाः शोभनमनस्कमसद्भवेत् । यथा च नोऽस्माकं विशः प्रजाः सर्वा अपि केवली रोगरहिताः समनसोऽनुकूलमनसश्वेन्द्र: करदिन्द्रश्व कुर्यात् । यथा च नोऽस्माकं सर्वा इदिशो दिग्वतिन्यः सर्वा एवं मजा अधीना: स्युरिति शेषः। किंचास्माकं केवलीरसन्नसाधारण्येन वर्तेरन्। यथैतत्सर्व सिध्यति तथा होत्चमसेऽवनयामीति पूर्वत्रान्वयः । त एते मत्रा बृहस्पतिसुतस्य हरि- रसीत्यनयोरनुवाकयोमध्ये द्रष्टच्पाः ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- श्येना तृतीयसवने सप्तभिश्चमसाहुतिः। वपट्कृते मत्रहोमो वडित्यनुवपद्कृते ॥ १॥ तृम्पन्तां सर्वचमसान्हुत्वा जपत्ति मध्यमे । सक्ने वैश्वकर्माख्यहोमा मात्रैस्तु पञ्चभिः ॥२॥ यज्ञ-घोरा-अनन्या-ये भक्षयन्तो-नमः पिभिः । पूतभृत्याशिरं त्वस्मे क्षिपेन्मन्नचतुष्टयात् ॥ ३ ॥ भूतं ध्रुवमवेक्षेत मतिमस्थातकर्म तत् । द्यावाऽअली गृहीत्वा विश्धे होतृचर्मसे नयेत् ॥ ४॥ ध्रुवमेकी करोत्यत्र मत्रान्तोऽसन्नितीरितः। अष्टमे त्वनुवाकेऽस्मिन्नष्टाविंशतिरीरिताः ॥५॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे द्वितीयमपाठ- केटमोऽनुवाकः ॥८॥ १ रा. प. च. 'मसंन ।

·२२६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीयकाण्डे- (प्रतिगरानन्तरभाविमत्राभिधानम् ) (अथ तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।) यदै होताऽध्वर्युमन्याह्वयते वज्रमेनमभि प्रवर्तयत्युक्थशा इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य त्रीण्येतान्यक्षरांणि विपदा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं गायत्रियैव प्रातःसवने वज्रमन्त- धत्त उक्थं वाचीत्याह माध्यदिन सर्वनं प्रति- गीर्य चत्वार्यतान्यक्षरांणि चतुष्पदा त्रिष्टुप्त्रै- भं माध्यदिन५ सर्वनं विष्टभैव माध्यदिने सर्वने वज्रमन्तधत्ते (१) उक्यं वाचीन्द्राये- त्यहि तृतीयसवनं प्रतिगीर्य सप्तैतान्यक्षराणि सप्तपदा शक्वरी शाक्वरो वो वजेणैव तृतीय- सवने वनमन्तर्धत्ते ब्रह्मवादिनौ वदन्ति स त्वा अध्वर्युः स्याद्यो यथासवनं प्रतिगरे छन्दासि संपादयेत्तेजः प्रातःसवन जात्मन्दधीतेन्द्रियं माध्यदिने सर्वने पशूस्तृतीयसवन इत्युक्थशा इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य त्रीण्येतान्यक्ष- रोणि (२) त्रिपदो गायत्री गायत्रं प्रांत:- सवनं प्रांतःसवन एवं प्रतिगरे छन्दासि सं पादयत्यथो तेजो वै गायत्री तेजः प्रातःसवनं ·२२६३ प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (प्रतिगरानन्तरभाविमत्राभिधानम् ) तेज एव प्रातःसवन जात्मन्धत उक्थं वाची- यहि माध्यदिन सर्वनं प्रतिगीर्य चत्वार्य- तान्यक्षर्राणि चर्तुप्पदा त्रिष्टुपत्रेष्टुंभं माध्यंदि- न५ सर्वनं माध्यंदिन एव सर्वने प्रतिगरे छ- म्दासि सं पादयत्यथो इन्द्रियं वै त्रिष्टुर्गि- न्द्रियं माध्यदिन सवैनम् (३) इन्द्रियमेव माध्यदिने सर्वन आत्मन्धत्त उक्थं वाचीन्द्रा- येत्यौह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य सप्तैतान्यक्षराणि सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवो जागतं तृतीयप्त- चनं तृतीयसवन एव प्रतिगरे छन्दांसि संपादय- यो पशवो वै जगंती पशवस्तृतीयसक्नं पशू- नेव तृतीयसन आत्मन्धत्ते यदै होताऽध्वर्यु- मभ्यायंत आव्यमस्मिन्दधाति तद्यन्न (४) अपहनीत पुराऽस्य संवत्सरागृह आ वैवीर- छोरसा मोई इवेति प्रत्याहयते तेनैव तदप हते यथा का जायतां प्रतीक्षेत एवमध्वर्युः प्र. तिगरं प्रतीक्षते यदभिप्रतिगृणीयाद्यथाऽऽय- तया समृच्छत तागेव तद्यर्चाल्लुप्येत यथा धावट्यो हीयते तादृगेव तत्मवाहुग्वा ऋषि- र्जामुद्गीथा उद्गीथ एवोद्रातॄणाम् ( ५) ऋचः

·२२६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यमेता- [३तृतीयकापट्टे ।
(प्रतिगरानन्तरमाविमन्त्राभिधानम् )
प्रणव उक्थशसिनी प्रतिगरोऽध्वर्युणां य एवं
विहान्प्रतिगृणात्यनाद एव भवत्याऽस्य मजायां
वाजी जायत इयं वै होताऽसावध्वर्युर्यदासीनः
शसत्यस्या एव तद्वोता नैत्यास्त इव हीय-
मथौ इमामेव तेन यजमानो दुहे यत्तिष्ठन्प्र-
तिगृणात्यमुप्या एव तध्वर्युर्नति (६)तिष्ठ-
तीव घसावो अमूमेव तेन यजमानो दुहे
यदासीनः शसंति तस्मादितःप्रदानं देवा उप
जीवन्ति यत्तिष्ठन्प्रतिगृणाति तस्मादमुत प्रदानं
मनुष्या उप जीवन्ति यत्प्राङासीनः शसति
प्रत्यतिष्ठन्प्रतिगृणाति तस्मात्प्राचीन५ रेते
धीयते प्रतीचीः प्रजा जायन्ते यदै होताऽध्व-
युमभ्याह्वयते वज्रमेनमभि प्र वर्तयति पराका
वर्तते वज्रमेव तन्नि करोति (७) ।
(सर्वने वजमन्तधत्ते त्रीण्येतान्यक्षरांणीन्द्रियं माध्यदिन सर्वन नोगा-
तृणामध्ययुनति वर्तयत्यष्टौ ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके
द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

·२२६५ प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। (प्रतिगरानन्तरभाविमश्राभिधानम् ) (अप वतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।) . - - । यत् । वै । होता । अध्वर्युम् । अध्याह्वयंत इयभि-आह्वयते । वज्रम् । एनम् । अभि । प्रेति । वर्तयति । उक्थशा इत्युक्थ-शाः । इति । आह । प्रातःसवनमिति प्रातः-सवनम् । प्रतिगीति प्रति- गीर्य । त्रीणिं । एतानि । अक्षराणि । त्रिपदेति त्रि- पदा । गायत्री । गायत्रम् । प्रातःसवनमिति प्रातः- सवनम् । गायत्रिया । एव । प्रातःसवन इति प्रातः- सबने । वर्वम् । अन्तः । धत्ते । उक्थम् । वाचि । इति । आह । माध्यदिनम् । सर्वनम् । प्रतिगीति प्रति-गीर्य । चत्वारि । एतानि । अक्षराणि । चतु- प्पदेति चतुः-पदा । त्रिष्टुप् । त्रैष्टुंभम् । माध्यदि- नम् । सर्वनम् । त्रिष्टुमा । एव । माध्यदिने । सर्वने । वज्रम् । अन्तः । धत्ते (१) । उक्थम् । वाचि । इन्द्रीय । इति । आह । तृतीयसवनमिति तृतीय- सवनम् । प्रतिगीर्येति पति-गीर्य । सप्त । एतानि । अक्षराणि । सप्तपदेति सप्त--पदा । शक्करी । शाक्वरः । वज्रः । वज्रेण । एव । तृतीयसवन इति तृतीय- सक्ने । वज्रम् । अन्तः । धत्ते । ब्रह्मवादिन इति ·२२६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे-- (प्रतिगरानन्तरमाविमत्राभिधानम् ) ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । सः । तु । वै । अध्वर्युः । स्यात् । यः । यथासक्नमिति यथा-सवनम् । प्रतिगर इति प्रति-गरे । छन्दासि । संपादये- दिति सं-पादयेत् । तेजः । प्रातःसवन इति प्रातः-सबने । आत्मन् । दधीत । इन्द्रियम् । माध्यदिने । सर्वने । पशून् । तृतीयसवन इति तृती- य-सवने । इति । उक्थशा इत्युक्थ-शाः । इति । आह । प्रातःसवनमिति प्रातः-सवनम् । प्रतिगी- पैति प्रति-गीय । त्रीणि । एतानि । अक्षराणि (२)! त्रिपदेति त्रि-पर्दा । गायत्री । गायत्रम् । प्रातःस- वनमित प्रातः-सवनम् । प्रातःसवन इति प्रातः- सबने । एव । प्रतिगर इति प्रति-गरे । छन्दांसि । समिति । पादयति । अथो इति । तेजः । वै। गायत्री । तेजः । प्रातःसवनमिति प्रातः-सवनम् । तेजः । एव । प्रातःसवन इति प्रातः-सवने । आ- स्मन् । धत्ते । उक्थम् । वाचि । इति । जाह । माध्यदिनम् । सर्वनम् । प्रतिगीति प्रति-गीर्य । चत्वारि । एतानि । अक्षरांणि । चतुष्पदेति चतुः- पदा । त्रिष्टुप् । त्रैष्टुंभम् । माध्यंदिनम् । सर्वनम् । माध्यदिने । एव । सर्वने । प्रतिगर इति प्रति-गरे। ।

·२२६७ प्रपा ०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रतिगरानन्तरभाविमन्त्राभिधानम् ) छन्दांसि । समिति । पादयति । अथो इति । इन्द्रियम् । वै । त्रिष्टुक् । इन्द्रियम् । माध्यदिनम् । सर्वनम् (३)। इन्द्रियम् । एव । माध्यदिने । सर्वने । आत्मन् । धत्ते । उक्थम् । वाचि । इन्द्राय । इति । आह । तृतीयसवनमिति तृतीय-सवनम् । प्रतिगीर्येति प्रति-गीय । सप्त । एतानि । अक्ष- . राणि । सप्तपदेति सप्त--पदा । शक्करी। शाक्वराः । पशवः । जागतम् । तृतीयसक्नमिति तृतीय-सवनम् । तृतीयसवन इति तृतीय-सवने । एव । प्रतिगर इति प्रति-गरे । छन्दासि । समिति । पादयति । अथो इति । पशवः । वै । जगती । पशवः । तृतीय- सवनमिति तृतीय-सवनम् । पशून् । एव । तृतीय- सवन इति तृतीय-सवने । आत्मन् । धत्ते । यत् । वै। होता । अध्वर्युम् । अभ्याह्वयंत इत्यभि-आ- ह्वयते । आव्यम् । अस्मिन् । दधाति । तत् । यत् । न (४) । अपहनीतेत्यप-हनीत । पुरा । अस्य । संवत्सरादिति सं-वत्सराद । गृहे । एति । वेवीरन् । शोसा । मोदः । इव । इति । प्रत्याहयत इति प्रति-जाह्वयते । तेनं । एव । तव । अपेति । हते । यथा । वै । आर्यतामित्या–यताम् । प्रतीक्ष- ·२२६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [स्तृतीयकाण्डे- (प्रतिगरानन्तरमाविमन्त्राभिधानम् ) त इति प्रति ईक्षते । एवम् । अध्वर्युः । प्रतिगर- मिति प्रति-गरम् । प्रतीति । ईक्षते । यत् । अभि- प्रतिगृणीयादित्यभि-प्रतिगृणीयात् । यर्था । आर्यत- येत्या-यतया । समृच्छत इति सम्-ऋच्छते। तादृक्। एव । तत् । यत् । अर्धचर्चादित्यर्ध-ऋचार । लुप्येत । या। धावन्द्य इति धावत्-भ्यः। हीयते। तादृक् । एव। तव । प्रवाहुगिति प्र-वाहुक् । वै। ऋविजाम् । उ- द्गीथा इत्युत्-गीथाः । उद्गीथ इत्युत्-गीथः । एव। उद्गातॄणामित्युत्-गातृणाम् (५) । ऋचः। प्रणव इति प्र-नवः । उक्थशसिनामित्युक्थ-शसि- नाम् । प्रतिगर इति प्रति-गरः । अध्वर्गुणाम् । यः । एवम् । विद्वान् । प्रतिगृणातीति प्रति-गृणा- ति । अन्नाद इत्यन-जदः । एव । भवति । एति । अस्य । प्रजायामिति प्र-जायाम् । वाजी । जायते । इयम् । वै । होता । जसौ । अध्वर्युः । यत् । आ- सीनः । शसति । अस्याः। एव । तव । होता। न । एति । जास्ते । इव । हि । इयम् । जथो इति । इमाम् । एव । तेनं । यजमानः । दुहे । यद । ति- न् । प्रतिगृणातीति प्रति-गृणाति । अमुप्याः ।। एव । तत् । अध्वर्युः । न । एति (६)। तिष्ठति ।

·२२६९ । - प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रतिगरानन्तरभाविमश्राभिधानम् ) इव । हि । असौ । अथो इति । अमूम् । एव । तेन । यज॑मानः । दुहे । यत् । आसीनः । शसंति। तस्माद । इतःप्रदानमितीतः–प्रदानम् । दे॒वाः । उपेति । जीवन्ति । यत् । तिष्ठन् । प्रतिगृणातीति प्रति-गृणाति । तस्मात् । अमुतःप्रदानमित्यमुतः- प्रदानम् । मनुष्याः । उपेति । जीवन्ति । यत् । प्राङ् । आसीनः । शसति । प्रत्यङ् । तिष्ठन् । प्र- तिगृणातीति प्रति-गृणाति । तस्माद । प्राचीनम् । रेतः । धीयते । प्रतीचीः । प्रजा इति प्र-जाः । जा- यन्ते । यद । वै । होता । अध्वर्युम् । अभ्यायंत इत्यभि-गाह्वयते । वज्रम् । एनम् । अभि । प्रेति । वर्तयति । पराङ् । एति । वर्तते । वज्रम् । एव । तत् । नीति । करोति (७)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ (अथ तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुगाकः।) उक्ताः प्रस्थितयाज्याख्यहोमाचा अष्टमेऽखिलाः॥ अथ नवमे प्रतिगरानन्तरभाविमत्रा वक्तव्याः । शंसितुर्मश्रेण प्रोत्साहनं भतिगरस्तस्य प्रतिगरस्यानन्तरभाविपु मन्त्रेषु प्रथममुत्पाद्य विनियुले- यदै होताऽध्वर्युमभ्याह्वयते वजमेनमभि प्र वर्तयत्युक्थशा इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य ·२२७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- (श्तृतीयकाण्डे- (प्रतिगरानन्तरभाविमन्त्राभिधानम् ) उक्थं वाचीत्याह माध्यंदिन सवनं प्रतिगीर्य चत्वार्येतान्यक्षराणि चतुष्पदा त्रिष्टुप्त्रेष्टुभं माध्यंदिन सवनं माध्यंदिन एव सबने प्रति- गरे छन्दासि सं पादयस्यथो इन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रियं माध्यंदिन माध्यंदिन सवनमिन्द्रि- यमेव माध्यंदिने सक्न आत्मन्धत्ते, इति । माध्यंदिनपवमाने प्र तु द्रवेति सूक्तस्य त्रिष्टुप्छन्दस्कत्वात्तत्सवनं त्रैष्टुभं मजापतेरसो बाहुभ्यां चेन्द्रेण सहोत्पन्नत्वादिन्द्रसष्टस्येन्द्रियस्य त्रिष्टुप्त्वम् ।। तृतीयसपनोचितच्छन्दःसंपत्ति पशुमाप्तिं च सप्ताक्षरमत्रेण दर्शयत्ति- उक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रति- गीर्य सप्तैतान्यक्षराणि सप्तपदा शक्करी शाक्वराः पशवो जागतं तृतीयसवनं तृती- यसवन एवं प्रतिगरे छन्दासि सं पादय- त्यथो पशवो वै जगती पशवस्तृतीयसवनं पशूनेव तृतीयसवन आत्मन्धत्ते, इति । शारीजगत्योः पशुमाप्तिहेतुत्वं सवनगतस्तोत्रशस्त्रर्चा जगतीछन्दस्कत्वाच- त्सवनं जागतम् । अतः शकरीद्वारा सवनोचितच्छन्दःसंपत्तिस्तृतीयसवनस्य पशुमामिहेनुत्तया पशुत्वम् ।। अथ मत्याहानं विधत्ते- यदै होताऽध्वर्युमभ्याह्वयत आव्यम- स्मिन्दधाति तद्यनापहनीत पुराऽस्य संवत्सराद्गृह आ वेवीरञ्छोश्सा मोद इवेति प्रत्यायते तेनैव तदप हते,इति । आ समन्ताद्यते पीड्यते येन रोगविशेपेण स रोगविशेष आव्यः । यदा होताऽध्वर्यु संयोध्य शोसावोमिति प्रष्टमाभिमुख्येनाऽऽहयते तदानीमस्मिन्न- ध्वो रोगविशेष स्थापयति सावधानत्वहेतोश्चिचक्लेशस्योपद्रवत्वात् । तद्रोग- १ स.'रा स्वस्वोषित ·प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता । २२७३ (प्रतिगरानन्तरभाविमाप्राभिधानम् ) स्थापनं यद्यध्वर्यु पहनीत न निराकुर्यात्तदानीमस्याध्वर्योहे संवत्सरात्पु. रैच मजा आचेवीरन्सर्चरोगादिभिः पीडयरन् । ततस्तत्परिहाराय शोसा मोद इवेति मन्त्रेणाध्वर्युः प्रत्यारानं कुर्यात् । तेनैव प्रत्याहानेन तदभ्यादान कृतं रोगजातमपहते विनाशयति । प्रश्नरूपस्याऽऽभिमुख्येनाऽऽद्वानस्य प्रत्यु- तररूपमाहानं परिहारः । मन्त्रस्यायमर्थः--हे होतस्त्वं शोसा सर्वधा शंसैव मोद इवास्माकं हर्ष इव हर्ष एवेति ॥ इदानीमध्वोरममत्त्वं विधत्ते- यथा वा आयतां प्रतीक्षत एव- मध्वर्युः प्रतिगरं प्रतीक्षते, इति । यथा लोके पृच्छन्तं वादिनं प्रत्याभिमुख्येन नियतां वाचं वक्तुं प्रतिवादी सावधानः प्रतीक्षते । यथा वा राजामात्यादिकं प्रति सेक्को भृत्य आभि. मुख्येन नियतां वाचं वक्तुमप्रमत्तः प्रतीक्षते, एवमसावध्वर्युः प्रतिगरं प्रत्युत्तरं वक्तुं सर्वदा सावधान: प्रतीक्षेत ॥ भतिगरकालमतिक्रम्प वा तस्मात्कालात्मागेव वा प्रतिगरे वाधं दर्शयति- यदभिप्रतिगृणीयाद्यथाऽऽयतया समृच्छते तागेव तत् , इति । अर्धर्चसमाप्तिः प्रतिगरस्प कालस्तस्यामितो यदि प्रतिगृणीयात्तदा यया भागतीते वा काले प्रत्युत्तरमाभापमाण आपत्तया वाचा समृच्छत आभिमु. ख्येन या वाग्वक्तव्या तया नियतया वाचा हीनो भवतीत्यर्थः। तदेतदकाले भतिगरोचारणं ताहरभवति ।। भतिगरविसरणे धाधं दर्शयति- यदर्धर्चाल्लुप्येत यथा धाव- यो हीयते तागेव तक, इति । अर्धर्चसमाप्तेरनन्तरं यदि प्रतिगरो लुप्यते । तत्र दृष्टान्तो यथा लोके चोर- व्याघ्रादिभयाकुले महारण्ये शीघ्रं धावयः सार्थगतेभ्यः पुरुपेभ्यः सकाशा- कश्चिद्धावितुमशक्तो हीनो गच्छन्सवोरादिभिरुपलुतो भवति । तदेतदर्धर्च- प्रतिगरलोपनं ताडगेव । तस्मात्सावधानः प्रतिगरकालं प्रतीक्षेत ।। उद्गातृहोतृसाम्येनाध्वर्योः प्रतिगरं प्रशंसति- प्रवाहुग्या ऋत्विजामुद्गीथा उद्गीथ २८५ ·२२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [तृतीयकाण्डे-- (प्रतिगरानन्तरमाविमाभिधानम् ) एवोद्गातृणामृचः प्रणव उक्थ- शसिनां प्रतिगरोऽवणाम्, इति । ऋत्विनामुद्गातृहोत्रध्वणामुद्गीथा उत्कृष्टगानविशेपाः प्रबाहुग्दै समाना एव । समानत्वं कथमिति तदुच्यते-उद्गातां सामगानामुद्गीथनाम्नेव गान- विशेषः प्रसिद्धः । प्रस्तावमत्रादुपरितना भक्तिरुद्गीथः। स च प्रणवपुरःसरं गीयते । एवमुक्थशंसिनां होतॄणां संवन्धी प्रणव उद्गीथः । अध्वर्गुणां.तु प्रति. गर उद्गीथः । तथा च श्रूयते-" ओमिति सामानि गायन्ति । ओर शोमि. ति शस्त्राणि शसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति" इति । औं शोसा मोद इवैति ध्रुवन्सामवदुञ्चारयति ॥ प्रतिगरवेदनं प्रशंसति- य एवं विद्वान्प्रतिगृणात्यनाद एव भव- त्याऽस्य प्रजायां वाजी जायते , इति । होतुः शंसनकाल उपवेशनमध्वर्योश्च पतिगरकाल उत्थान क्रमेण विधचे- इयं वै होताऽसावध्वर्युर्यदासीनः शश्स- त्यस्था एव तरोता नैत्यास्त इव हीयमथो इमामेव तेन यजमानो दुहे यत्तिष्ठन्प्रतिर- णात्यमुप्या एव तध्वयु ति तिष्ठतीव ह्यसावथो अमूमेव तेन यजमानो दुहे,इति । होतुर्भूमिस्वरूपत्वादयमासीनः शंसेनेनोपवेशनेनास्या एव भूमेोता नाप- गच्छति । भूमिश्चाऽऽसीनेव दृश्यते । किंच, तथा सति यजमानो भूमि दुग्धे तत्रत्वं सारं गृह्णातीत्यर्थः । अध्वर्योः स्वर्गरूपत्वादुस्थित एवायं प्रतियणी. यात् । तथा सति अयमध्वर्युरमुष्या दिवो नापगच्छति । धौथ तिष्ठतीय दृश्यते । उपरिवर्तमानत्वात् । किंचाध्वर्योरुत्थितत्वेन यजमानो दिवं दुग्धे तत्रत्यं सारं गृह्णाति ॥ मकारान्तरेणोपवेशनोत्थाने मशंसति- यदासीनः शश्सति तस्मादितःप्रदानं देवा उप जीवन्ति यत्तिष्ठन्प्रतिगृणाति तस्मा-

·प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता ।
२२७५
(प्रतिगरानन्तरमाविमाभिधानम् )
दमुतःप्रदानं मनुष्या उप जीवन्ति , इति ।
यस्मादासीनो होता शसति तस्माद्देवा इतम्मदानमुपजीवन्ति । अस्मि-
लोके यत्मदीयते इविस्तदुपजीवन्तीत्यर्थः । यस्मादध्वर्युस्तिष्ठन्मतिटणाति
तस्मान्मनुष्या अमुतामदानमुपजीवन्ति । अमुप्य लो(माल्लो)कादेवैः मेरित
वर्षमुपजीवन्तीत्यर्थः ।।
होतुः पाड्मुखत्वमध्वर्योः प्रत्यक्ष्मुखत्वं च विधत्ते-
यत्पाङासीनः शश्सति प्रत्यतिष्ठन्प्र-
तिगृणाति तस्मात्प्राचीन रेतो धीयते
प्रतीचीः प्रजा जायन्ते
इति ।
यस्माद्धोता मामुखस्तस्मात्माचीनं पत्नीक्षेनाभिमुखं रेतः स्थाप्यते ।
यस्मादध्वर्युः पत्याखस्तस्मात्मजाः क्षेत्रविमुखा उत्पद्यन्ते ।।
होतुरभ्याहानात्पूर्वमिडा देवरिति मलं जपतः प्रामुखस्याध्वयोरभ्या-
हानार्ध्व प्रत्यमुखत्वाय पराशत्ति विधत्ते,
यदै होताऽध्वयुमश्याह्वयते वज्रमे-
नमभि प्र वर्तयति पराङा वर्तते
वज्रमेव तनि करोति ॥, इति ।
यद्यपि शोसायोमिति होतुरभ्यावानं सकृदेव तथाऽपि श्रीनविधातुं
द्वितीयानुवादस्तस्मिन्नेव काले प्रामुखस्य परायत्तिं विधातुं तृतीयानुवादः ।
अत एवाऽऽपस्तम्वेनोक्तम्-" प्रदक्षिणमावर्तमानः शोसा मोदेवेति प्रत्या-
हयते " इति ॥
अत्र विनियोगसंग्रहः--
प्रत्याहयेत शोसार्यों सवनेषु त्रिपूचरेत् ।
उक्यादिमन्त्रास्त्रीनत्र मनाचत्वार ईरिताः॥१॥
इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीधे घेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय.
तैत्तिरीयसंहिताभाप्ये तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥९॥

·२२७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [स्तृतीयकाण्डे- (प्रतिनिधिमन्त्राभिधानम्) इति वाक्-पाः। वार्चम् । मे । पाहि । मयि । वसुः । विदईसुरिति विव-वसुः । चक्षुष्पा इति चक्षुः-पाः। चक्षुः। मे। पाहि । मयि । वसुः । संयहसु. रिति संयत्-वसुः । श्रोत्रपा इति श्रोत्र-पाः । श्रोत्रम् । मे । पाहि । भूः । असि । श्रेष्ठः । रश्मी- नाम् । प्राणपा इति प्राण-पाः । प्राणमिति प्र- अनम् । मे। पाहि । धूः । असि । श्रेष्ठः । रश्मीनाम् । अपानपा इस्यपान-पाः । अपानमि- त्यप-अनम् । मे। पाहि । यः । नः । इन्द्रवायू इतीन्द्र-वायू । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । अश्विनौ । अभिदासतीत्यभि-दासति । भ्रातृव्यः । उत्पिपीत इत्युत्-पिपीते । शुभः । पती इति । इदम् । अहम् । तम् । अधरम् । पादयामि । यथा इन्द्र । जहम् । उत्तम इत्युद-तमः । चेतयोनि (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) प्रतिगरः साहः समत्रो नवमे स्फुटम् ।। । उच्यन्ते।

·- : प्रपा०२अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२७९ (प्रतिनिर्माखमाभिधानम् ) कल्प:-" उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसीति प्रतिनिर्माद्यं गृहीत्वा न सादयति " इति । पाठस्तु- उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसि वा- क्पाभ्यां खा क्रतुपाभ्यामस्य यज्ञस्य ध्रुवस्याध्यक्षाभ्यां गृह्णामि , इति । हे प्रतिनिय त्वमुपयामेन पार्थिवपात्रेण गृहीतोऽसि । वाक्षो वागिन्द्रियं तत्रावस्थितोऽसि । “वाग्वा एपा यदैन्द्रवायवः" इति श्रुतेः । तादृशं त्वां वाच: पालकाभ्यां तोर्यज्ञस्य पालकाभ्यां ध्रुवस्याविनाशिनोऽस्य यज्ञस्याध्य. क्षाभ्यां स्वामिभ्यामिन्द्रवायुभ्यां गृहामि तदर्थ गृहामीत्यर्थः ॥ कल्प:-"ग्रहाणां प्रतिनि ह्याणां ग्रहणादित्योपस्थानावनयनमदाना- न्युत्तरोत्तरैर्मः " इति । अस्यायमर्थः-प्रतिनिधिनामका ये ग्रहा ऐन्द्रवायवमैत्रावरुणविनसंव- धिनस्तेषां ग्रहणादिक्रियाऽऽम्नानक्रमेणोत्तरोत्तरैर्मत्रैर्द्रष्टव्येति । तत्रैन्द्रवायवप्रतिनिह्यस्थ ग्रहणमन्त्र उक्तः । मैत्रावरुणप्रतिनिह्यस्य ग्रहणमन्त्र:- उपयामगृहीतोऽस्य॒तसदसि चक्षुप्पा- भ्यां वा क्रतुपाभ्यामस्य यज्ञस्य ध्रुव- स्याध्यक्षाभ्यां गृह्णामि ऋतं सत्यं यज्ञो वा तत्र सीदतीत्यृतसत् ।। आश्विनमतिनियिमत्र:- उपयामगृहीतोऽसि श्रुतसदसि श्रोत्र- पाभ्यां खा क्रतुपाभ्यामस्य यज्ञस्य ध्रुवस्याध्यक्षाभ्यां गृह्णामि इति । श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियं तत्र सीदतीति श्रुतसत् “चक्षुमत्रावरुण श्रोत्रमाश्चिनम् ।" इति " श्रुत्यन्तरात् ॥ देवेभ्यस्त्वा विश्वदेवेभ्यस्त्वा विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः- इति। , रा. घ. . च. 'शिपालनस्यात्य।

·.. २२८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (प्रतिनिधिमात्राभिधानम्) कल्प:-" देवेभ्यस्त्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थाताऽऽदित्यस्थाल्यां संपा- तमवनीय" इति । हे पेन्द्रवायवप्रतिनिग्राह्य देवार्थ त्वामवनयामीति शेषः । एवं विश्वदेवेभ्प- स्त्वा विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति मत्राभ्यामुत्तरयोः संपातायनयनं कुर्यात् । गणमाधान्येन विश्वदेवेभ्य इति समासनिर्देशः । प्रत्येकमाधान्येन विश्वेभ्प इति व्यासनिर्देशः॥ विष्णवुरुक्रमेष ते सोमस्त५ रक्षस्व तं ते दुश्चक्षा माऽव ख्यद- कल्प: विष्णबुरुक्रमैप ते सोमस्तर रसस्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्र. स्थाताऽऽदित्यस्थालीमपिदधाति" इति । तं ते दुश्चक्षा माऽव ख्यदित्येप आन्नातो मत्रशेपः। हे उरुक्रम विष्णो रक्षणार्थमेप सोमस्तवाधीनः । अतस्तं रक्षस्व । ते त्वदीयं सोमं दुश्चक्षाः पापदृष्टिः पुरुपो माऽवख्पन्मा द्राक्षीत् ।। कल्प:-" ग्रहमध्वर्युरादाय सिमर होतारमतिद्रुत्प मयि वसुः पुरोवमु. रिति ग्रहर होने प्रयच्छति" इति । पाठस्तु- मयि वसुः पुरोवमुक्पिा वाचं मे पाहि, इति । । चमुर्घनरूपः सोमो मयि वर्तते । स कीदृशः, पुरोवमुः पुरस्कृतेतरसमस्त- धनः । यद्वा पुरस्तात्माणादीनां वासयिता । तथाविधस्त्वं वाक्पा वाच: पालकः । अतो मम वाचं पाहि ॥ पयाऽनेन मणेन्द्रवायवग्रहो होने दच एवमुत्तराभ्यां मन्त्राभ्यां मंत्रावरु- णाधिनग्रही देयौ । तयोः पाठस्तु- मयि वसुर्विदहसुश्चक्षुप्पाश्चक्षुर्मे पाहि मयि वसुः संयहसुः श्रोत्रपाः श्रोत्रं मे पाहि, इति । विदद्वमुर्लयसमस्तधनः । संपदमुः प्राप्तसमस्तधनः ।। मूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां प्राणपाः प्राणं मे पाहि- ·प्रपा०२अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२८१ . (प्रतिनियमनाभिधानम् ) कल्पा--"हुते चाऽऽदित्यमुपतिष्ठते भूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां माणपाः माणं मे पाहीति" इति । हे हस्तस्थ सोम त्वं भूरसि सुखाना भावयिताऽसि । अतो रश्मीनां सुख- प्रकाशकानां वस्तूनां मध्ये त्वं श्रेष्ठोऽसि । त्वमेव 'माणस्य फलकस्तस्मान्मे माणं पाहि पालय ॥ यथाऽनेन मन्त्रेणैन्द्रवायवग्रहहोमादूर्ध्वमादित्योपस्थानं तथैवोत्तरेण मन्त्रेण मैनावरुणग्रहहोमादूर्ध्वमादित्यमुपतिष्ठते । पाठस्तु- धूरसि श्रेष्ठो रश्मीनामपानपा अपानं मे पाहि, इति । है मैत्रावरुण ग्रह त्वं धूरति दुःखानां हिंसिताऽसि । शेषं पूर्ववत् । आश्विन नग्रहहोमादूप्रभावी तूपस्थानमन्त्रः शाखान्तरे द्रष्टव्यः॥ कल्प:-- " यदि मन्येत यजमानः पूर्वो माऽतिक्रान्तो भ्रातृव्य इति भाग्यमादपृष्ठेनाङ्गुलिमवगृहीपाद्यो न इन्द्रवायू अभिदासतीति" इति । पाठस्तु- यो न इन्द्रवायू मित्रावरुणावश्विनावभिदासति भ्रातृव्य उत्पिपीते शुभस्पती इदमहं तमघरं पादयामि यथेन्द्राहमुत्तमश्चेतयानि ॥, इति ।। हे इन्द्रवायू यो भ्रातृव्यो नोऽस्मानभिदासति हिनस्ति, उत्पिपीतेऽस्मानु- ल्लड्प सोमं पियत्ति हे शुभस्पती शुभस्य कर्मणः पालयितारौ तं भ्रातृव्यमह- मधरं पादयाम्यपकृत्य पीतयामि । इदमितिशब्देन तजेन्पा झुल्याङ्गुष्ठनाव- ग्रहणमभिनीय मदयते । हे इन्द्र यथाऽहं भ्रातृच्यादुत्तमः संवेतपानीहलोक- परलोकज्ञानवान्भूयासं तथा त्वमनुगृहाणेति शेपः। मित्रावरुणाविति द्वितीय- मोऽधिनाविति तृतीयमन्त्रे च शेपं सर्वमनुपज्य व्याख्येयम् ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- उपेति प्रतिनि ह्या ग्रहीतव्यात्रिभिः क्रमात् । देवेभ्यो निनयेच्पांसिभिरादित्यपात्रके ॥१॥ विष्णो तत्पानमाच्छाद्य दिदेवत्यग्रहानपि । होने दद्यात्रिभिः सूर्यमुपतिष्ठेत भूयात् ॥ २॥ - स. पादयामि।

·२२८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (प्रतिनिधिमन्त्राभिधानम् ) कल्प:-" देवेभ्यस्त्वेत्यादित्यपात्रेण मतिमस्थाताऽऽदित्यस्थाल्पां संपा- तमवनीय" इति। हे ऐन्द्रवायवप्रतिनिर्ग्राह्य देवार्थ त्वामवनयामीति शेपः । एवं विश्वदेवेभ्य. स्त्वा विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति मन्त्राभ्यामुत्तरयोः संपातावनयनं कुर्यात् । गणमाधान्येन विश्वदेवेभ्य इति समासनिर्देशः । मत्येकमाधान्येन विश्वेभ्य इति व्यासनिर्देशः॥ विष्णवुरुकमैप ते सोमस्त५ रक्षस्व तं ते दुश्चक्षा माऽव ख्य- कल्प:-"विष्णबुरुक्रमैप ते सोमस्त रसस्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिम- स्थाताऽऽदित्यस्थालीमपिदधाति" इति । तं ते दुश्चक्षा माऽव ख्यदित्येप आम्नातो मनशेपः। हे उरुक्रम विष्णो रक्षणार्थमेप सोमस्तवाधीनः । अतस्तं रक्षस्व । तं ते त्वदीयं सोमं दुश्चक्षाः पापदृष्टिः पुरुपो माऽवख्यन्मा द्राक्षीत् ॥ कल्प:-“ग्रहमध्वर्युरादाय क्षिम होतारमतिदुत्प मयि चसुः पुरोवमु- रिति ग्रह होने प्रयच्छति" इति । पाठस्तु- मयि वसुः पुरोवसुक्पिा वाचं मे पाहि, इति । चमुर्धनरूपः सोपो मयि वर्तते । स कीदृशः, पुरोवमुः पुरस्कृतेतरसमस्त- धनः । यद्वा पुरस्तात्माणादीनां वासयिता। तथाविधस्त्वं वाक्पा वाच: पालकः । अतो मम वाचं पाहि ॥ ययाऽनेन मत्रेणेन्द्रवायवग्रहो हो। दत्त एवमुत्तराभ्यां मत्राभ्यां मैत्रावरु- णाधिनग्रही देयौ । तपोः पाठस्तु- मयि वसुर्विदहसुश्चक्षुप्पाश्चक्षुर्मे पाहि मयि वसुः संयहसुः श्रोत्रपाः श्रोत्रं मे पाहि, इति । विददमुटब्यसपस्वधनः । संपर्मुः माप्तसमस्तधनः ।। मूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां प्राणपाः प्राणं मे पाहि- ·- प्रपा०२अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २२८१ (प्रतिनिधिमन्नाभिधानम् ) कल्पा-"हुते चाऽऽदित्यमुपतिष्ठते भूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां माणपा: माणं मे पाहीति " इति । हे हस्तस्य सोम त्वं भूरसि सुखाना भावयिताऽप्ति । अतो रश्मीनां सुख- प्रकाशकानां वस्तूनां मध्ये त्वं श्रेष्ठोऽसि । त्वमेव 'माणस्य फलकस्तस्मान्मे प्राणं पाहि पालय ॥ यथाऽनेन पत्रेणैन्द्रचायवग्रहहोमादूर्ध्वमादित्योपस्थानं तथैवोत्तरेण मत्रेण मैत्रावरुणग्रहहोमादूर्ध्वमादित्यमुपतिष्ठते । पाठस्तु- धूरति श्रेष्ठो रश्मीनामपानपा जपानं मे पाहि, इति । हे मैत्रावरुण ग्रह त्वं धूरसि दुःखानां हिंसिताऽसि । शेषं पूर्ववत् । आश्वि. नग्रहहोमादूप्रभावी तूपस्थानमन्त्रः शाखान्तरे द्रष्टव्यः॥ कल्प:--" यदि मन्येत यजमानः पूर्वो माऽत्तिकान्तो भ्राहय इति भाग्योमादपृष्ठेनाङ्गुलिमवगृहीयाद्यो न इन्द्रवायू अभिदासतीति" इति । पाठस्तु- यो न इन्द्रवायू मित्रावरुणावश्विनावभिदासति भ्रातृव्य उत्पिपीते शुभस्पती इदमहं तमघरं पादयामि यथेन्द्राहमुत्तमश्वेतयानि ॥, इति । हे इन्द्रवायू यो भ्रातृव्यो नोऽस्मानभिदासति हिनस्ति, बसिनीनेऽसतु लय सोमं पिबति हे शुभस्पती शुभस्य कर्मणः पालरिवारों में धान्यका- मधरं पादयाम्यपकृत्य पातयामि । इदमितिशब्देन वनामुल्वाटेनार- ग्रहणमभिनीय मदर्यते । हे इन्द्र यथाऽहं भ्रातृत्पात मचानीहोर परलोकज्ञानवान्भूयास तथा स्वमनुगृहाणेति मेषः। विचारलाकिति दिन मस्त्रेऽश्विनाविति तृतीयमन्त्रे च शेपं सर्वमनुपञ्च माह ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- उपेति प्रतिनिया ग्रीनन्दाकिरिन । देवेभ्यो निनयेच्यांनिमितदिला !!!! विष्णो तत्पात्रमामय हिमानी । होत्रे दयात्रिभिः सूमादिद।

·२२८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीयकाण्डे-- (धातवीयेष्टिविषयमन्त्राभिधानम् ) यो नखिभिस्तर्जनी तामङ्गुष्ठेनोपपीढयेत् । इन्द्रमित्राविभिभिन्ना मत्राः पञ्चदशात्र ते ॥३॥ त एते मना अतुग्रहानुवाकात्पूर्व द्रष्टव्याः!! इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ (अय तृतीयाष्टके द्वितीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।) प्र सो जमे तवोतिभिः सुवीरांभिस्तरति वाजकर्मभिः । यस्य व५ सख्यमाविथ । प्र होत्रै पूर्व्य वचोऽग्नये भरता बृहद । विपां ज्योतीष विभंते न वेधसे । अग्ने त्री ते वार्जिना त्री षधस्था तिस्रस्तै जिह्वा ऋतजात पूर्वीः । तस्र उ ते तनुवो देवातास्ताभिर्नः पाहि गिरो अप्रेयुच्छन् । सं वां कर्मणा समिपा (१) हिनोमीन्द्रीविष्णू अपंसस्पारे अस्य । जुपैथीं यज्ञं द्रविणं च धत्तमरिष्टैनः पथिभिः पारयन्ता । उभा जिग्यथुन परी जयेथे न परां जिग्ये कतरश्चनैनौः । इन्द्रंश्च विष्णो यदपस्टधेथां त्रेधा सहस्रं वि तदैरये- थाम् । त्रीण्यायूपि तवं जातवेदस्तिस्र आजा- नीरुपसंस्ते अग्ने । ताभिर्देवानामवो यक्षि

·२२८३
अपा०२अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।
(प्रेधातवीयेथिविषयमाभिधानम् )
विद्वानर्थ (२) भव यजमानाय शं योः ।
अग्निस्त्रीणि त्रिधातून्या क्षेति विदा कविः ।
स त्रीरैकादशार इह । यक्षच पिप्रयच्च नो
विमो दूतः परिष्कृतः । नभन्तामन्य॒के संमे ।
इन्द्रीविष्णू दृहिताः शम्बरस्य नव पुरी
नवतिं च श्नथिष्टम् । शतं वर्चिनः सहस्रं च
साकर हथो अप्रत्यसुरस्य वीरान् । उत माता
महिपमन्ववेनदमी त्वा जहति पुत्र देवाः ।
अथाब्रवीत्रमिन्द्रो हनिष्यन्ससै विष्णो
वितरं वि क्रेमस्व (३)॥

·२२९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (स्तोत्रौपारणप्रतिगराजमात्राभिधानम् ) देवहूमनुर्यजनीवृहस्पतिरुक्थामदानि शसि- पदिश्च देवाः (१) सूक्तवाचः पृथिवि मातर्मा हिल्सीमधु मनिष्ये मधु जनिष्ये मधु वक्ष्यामि मधु वदिष्यामि मधुमती देवेभ्यो वाचमुद्यास शुश्रूपेण्यां मनुष्येभ्यस्तं मां देवा अवन्तु शोभाय पितरोऽनु मदन्तु (२॥ (शसिपद्विश्व देवा अष्टाविशतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ (अथ तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक.।) वायुः । हिकति हिं-कर्ता । अग्निः । प्रस्तोतेति प्र-स्तोता । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः। साम । बृहस्पतिः । उद्गातेत्यु-गाता । विश्वे । देवाः । उपगातार इत्युप-गातारः । मरुतः । प्रति- हर्तार इति प्रति-हरिः । इन्द्रः । निधन मिति नि- धनम् । ते । देवाः । प्राणभृत इति प्राण-भृतः । प्राणमिति प्र-अनम् । मर्यि । दधतु । एतत् । वै । सर्वम् । अध्वर्युः । उपाकुर्वनियुप-आकुर्वन् । उद्गातृभ्य इत्युद्गातृ-भ्यः । उपाकरोतीत्युप-आर्क- रोति। ते । देवाः। प्राणभृत इति प्राण-भृतः । प्राण- ·२२९७ इति सूक्त- प्रपा०३अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (स्तोत्रोपाकरणप्रतिगराङ्गमन्त्राभिधानम् ) मिति प्र-अनम् । मयि । धतु । इति । आह । एतद । एव । सर्वम् । आत्मन् । धत्ते । इडा। देवहूरिति देव-हूः । मनुः । यज्ञनीरिति यज्ञ-नीः । बृहस्पतिः । उक्थामदानीत्युक्थ-मदानि । शसि- पत् । विश्व । देवाः (१)। सूक्तवाच वार्चः । पृथिवि । मातः । मा। मा। हिश्सीः। मधु । मनिष्ये । मधु । जनिष्ये । मधु । वक्ष्यामि । मधु । वदिष्यामि । मधुमतीमिति मधु-मतीम् । देवेभ्यः । वाचम् । उद्यासम् । शुश्रूषेण्याम् । मनुष्येभ्यः । तम् । मा । देवाः । अवन्तु । शोभाय । पितरः । अन्विति । मदन्तु (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ • ( अथ तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः) अतिग्राह्यगता मन्त्राः प्रयमे समुदीरिताः । अथ द्वितीय स्तोत्रीपाकरणमतिगराङ्गमन्त्रा उच्यन्ते । कल्प:-- अथाध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति वाहि कर्नेति मत्तोत्रे बाल मयच्छति सपु परमानेवेवमुपाकरणे" इति । पाठस्तु- वायुर्हिकर्ताऽग्निः प्रस्तोता प्रजापतिः माम बृहस्पतिरुद्राता विश्वे देवा उपनानारो ·२३०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अदाभ्याशुमहापेक्षितमाभिधानम् ) प्र हन्तु जागतेन छन्दसा विश्वेषां देवा- नी प्रियं पाथ उपैहि मान्दासु ते शुक्र शुक्रमा धूंनोमि भन्दासु कोतनासु नूतनासु रेशीष मेपीपु वाशीपु विश्वभृत्सु मावीपु ककु- हासु शक्वरीष्ठ ( १ ) शुक्रासु ते शुक्र शुक्रमा धूंनोमि शुक्र ते शुक्रेणं गृह्णाम्यह्नौ रूपेण सूर्य- स्य रश्मिभिः। आऽस्मिंजुना अचुच्यबुर्दिवो धारा असश्चत । ककुह५ रूपं दृषभस्यं रोचते बृहत्सोमः सोम॑स्य पुरोगाः शुक्रः शुक्रस्य पुरोगाः। यत्तै सोमादाभ्यं नाम जावि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहोशिक्त्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसाग्नेः (२) प्रियं पाथो अपाहि वशी त्वं देव सोम त्रैष्टुंभेन छन्दसे- न्द्रस्य प्रियं पाथो अपीयस्मसंखा वं देव सोम जागतेन छन्दसा विश्वेषां देवानां प्रियं पाथो अपीह्या नः प्राण एतु परावत आऽन्त- रिक्षाद्दिवस्परि । आयुः पृथिव्या अध्यमृतमसि प्राणाय॑ त्वा । इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतां वर्चः सोमो बृहस्पतिः । वर्षों में विश्वे देवा वर्गों मे धत्तमश्विना । धन्वे वा यदीमनु वोचद्व- ·प्रपा०३अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अदाभ्याशप्रहापेक्षितमन्त्राभिधानम् ) ह्माणि वेरु तत् । परि विश्वानि काव्यां नेमि- श्चक्रमिवाभवत् (३)॥ (शकरीप्वग्ने हस्पतिः पञ्चविश्शतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (अथ तृतीयाटके तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवार ।) वसंवः । त्वा । प्रेत । वृहन्तु । गायत्रेणं । छन्दसा । अग्नेः । प्रियम् । पार्थः । उपेति । इहि । रुद्राः । त्वा । प्रेति । वृहन्तु । त्रैष्टुभेन । छन्दसा । इन्द्रस्य । प्रियम् । पार्थः । उपेति । इहि । आदित्याः । त्वा । प्रेति । वृहन्तु । जागतेन । छन्दसा । विश्वैपाम् । देवानाम् । प्रियम् । पार्थः । उपेति । इहि । मान्दासु । ते । शुक्र । शुक्रम् । एति । धूनोमि । अन्दनासु । कोतनासु । नूतनासु । रेशीषु । मेषीषु । वाशीप । विश्वभृत्स्वित्ति विश्व- भृत्-सु । मावीषु । ककुहासुं । शरीषु (१)। शुक्रासु । ते । शुक्र । शुक्रम् । एति । धूनोमि । शुक्रम् । ते । शुक्रेणं । गृह्णामि । अह्रः । रूपेण ।। सूर्यस्य । रश्मिभिरिति रश्मि-भिः। एति । अस्मिन् । उग्राः । अचुच्यः । दिवः । धाराः । असश्चत । ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- ( अदाभ्यांशुग्रहापेक्षितमन्त्राभिधानम् ) मान्दास्वप्स्वाधूनोमि सर्वतः कम्पयामि । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । भन्दनासु भद्रास कल्याणकारिणीपु, कोतनासु ज्ञानकारिणीपु, नूतनास्त्रभिनवासु, रेशीपु शीघ्रगमनेन भुवो हिंसिकासु, पीपु स्पर्धमानामु, वाशीपु शब्दवतीपु, विश्वभृत्सु विश्वस्य धारिकासु, माध्वीपु मधुररसवतीपु, ककुहासु ककुत्सदृशीपु प्रधानभूतासु, शकरीपु शक्तिमतीपु, शुक्रासु दीप्यमानामु । तानेतान्द्वादश मन्त्राननुपङ्गेण सह मतिविभज्य चतुष्पञ्चकृत्वः सप्तकृत्वो वा द्वादशमन्त्रैरा- धावनं कुर्यात् ॥ कल्प:-" अंशुमदाभ्यं वा प्रथमं गृह्णाति शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णामीति दनः पयसो निग्राभ्याणां वा " इति । पाठस्तु- शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णाम्यहो रूपेण सूर्यस्य रश्मिभिः ।, इति । हे दधिद्रव्य ते शुक्रं तव सारं शुक्रेण सोमादिरूपेण सारेण सह गृह्णामि । केन साधनेनेति तदुच्यते-ये सूर्यस्य रश्मयोऽहो रूपं रसाख्येन तेन रूपेण ।। कल्प:-“आऽस्मिन्नुमा अचुच्ययुरित्यादाय" इति । पाठस्तु- आऽस्मिन्नुमा अचुच्यवुर्दिवो धारा असश्चत ।, इति । अस्मिन्पात्र उग्रा धारास्तीवाः सोमरसधारा आचुच्यचुरागत्य पतिताः। किं च । पतितास्ता धारा असश्चत पात्रे संगताः ॥ ककुहर रूपमिति हरति " इति । पाठस्तु- ककुह५ रूपं वृपभस्य रोचते बृहत्सोमः सोम- स्य पुरोगाः शुक्रः शुक्रस्य पुरोगाः। , इति । पभस्य वर्पयितुरिन्द्रस्य ककुहं ककुत्मधानभूतं रूपं गृष्टिलक्षणं स्वरूप रोचते शोभते । तत्र(च) बृहत्मोढम् । अयं सोमो वल्लीरूपो राजरूपस्य सोमस्य देवस्य पुरोगाः प्रथमगामी शुक्रो दीप्यमानो रसः शुक्रस्य दीप्यमान- स्पेन्द्रस्य पुरोगाः॥ यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीति जुहोति " इति । पाठस्तु- कल्प: . कल्पः ·प्रपा०३अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २३०५ (भदाभ्यांशप्रहापेक्षितमत्राभिधानम् ) यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहा , इति । हे सोम ते यन्नामादाभ्यं केनाप्यतिरस्करणीयं जागृवि सदा जागरणशीलं हे सोम तस्मै सोमाय सोमनाम्ने ते त्वदीयाय स्वाहा हुतमिदमस्तु ।। कल्पः-" आधवनानंशून्मज्ञातान्निधायोशिकत्वं देव सोम गायत्रेण छन्द- सेत्पतेः प्रतिमनमनुसवनमेकैकं महाभिपवेवपि सृजति" इति । पाठस्तु- उशिकत्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसाऽग्नेः प्रियं पाथो अपीहि वशी त्वं देव सोम त्रैष्टुभेन छन्दसेन्द्रस्य प्रियं पाथो अपीह्यस्म- सखा वं देव सोम जागतेन छन्दसा विश्वेषां देवानां प्रियं पाथो अपीहि , इति । हे सोम देव त्वमुशिकमनीयस्तथाविधप्रथमांशुरूपस्त्वमग्नेः प्रियं पायोs- नभावं यथा प्रतिपद्यसे तथा गायत्रेण छन्दसा सोमसमूहात्पृथकृत इदानी- मपीदि पुनरपि सोमसमूहं गच्छ । एवं द्वितीयतृतीयाशुविपययोरुत्तरमनयो- योजनीयम् । सर्वेपा प्राणिनां वशोऽस्यास्तीति वशी द्वितीयोऽनुरस्मासु सखिवत्मीतिमत्त्वादस्मत्सखा तृतीयोऽशुः ।। कल्प: -" अंशं गृह्णन्नेकग्रहायाऽऽप्तं राजानमुपरे न्युप्य सकदाभिपुत्य वाम देव्यं मनसा गायमानोऽनवानं गृह्णाति यदि व्धवानेदा नः माण एतु परावत इति शतमानं हिरण्यमभिव्यनेयातामध्वर्युर्यजमानश्च " इति । पाठस्तु- आ नः प्राण एतु परावत आऽन्तरिक्षा- दिवस्परि । आयुः पृथिव्या अध्य- मृतमसि प्राणाय त्वा । । , इति । परावतो दूरदेशात्माणो नोऽस्मान्मत्येतु आगच्छतु अन्तरिक्षादप्यागच्छतु । दिवसरि स्वर्गस्योपरि स्थितोऽप्यागच्छतु । हे हिरण्य पृथिव्या अध्युपरि ख. घ. ४, च. व्यने। २८९ ·- " इति । A श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३ तृतीयकाण्डे- (भदाभ्यांशुमहापेक्षितमन्त्राभिधानम् ) त्वमायुरमृतमसि आयुहेतुरमृतत्वहेतुश्वासि । तादृशं त्वा प्राणाय माणस्थितय एवं क्षिपामीति शेषः॥ कल्प: इन्द्रानी इत्युदकमुपस्पृश्य पाठस्तु- इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतां वर्चः सोमो बृहस्पतिः । वर्षों मे विश्वे देवा वर्गों मे धत्तमश्विना ।। इति । यावेताविन्द्राग्नी तो मे चर्चः कृणुतां वलं कुरुताम् । तथा सोमो बृहस्पति- थोभी वर्चः कृणुताम् । विश्वे देवाश्च मे वर्चः कुर्वन्तु । हैऽश्विनौ मे वर्षो धत्तं संपादयतम् ॥ कल्प:--" दधन्वे वा यदीमित्यनिरुक्तया भाजापत्यया पाण्यापान्यानवानं जुहोति " इति । पाठस्तु- धन्वे वा यदीमनु वोचद्ब्रह्माणि वेरु तव । परि विश्वानि काव्या नेमिश्चक्रमिवाभवत् ।।, इति ।। वेर्वेतव्यस्य गन्तव्यस्य यज्ञस्य संवन्धीनि ब्रह्माणि परिढानि दीक्षादीन्य- जान्यनुवोचदनुक्रमेण वेदो पक्ति यदीमित्येतादृशं यदस्ति तदु दधन्वे तद- प्यहं मनसि धारयामि वेदोक्तं किमपि न विस्मरामीत्यर्थः । काव्या काव्य- सदृशानि विस्पष्टमनभिहितानि विश्वानि सर्वाग्यङ्गानि पर्यभवत् । अयं यः परितो व्याप्तवान् । व्याप्तौ दृष्टान्त:-नेमिश्चक्रमिवेति । यथा रथस्य चक्र कृत्स्नं परितो नेमियामोति तद्वत् । अत्र देवताविशेषस्य कस्यचिदपि विस्प- एमातीतत्वादियमनिरुक्ता भाजापत्या। ततः प्रजापतये जुहोमीति तात्पर्यायः ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- वसत्रिभिहीतच्या नद्ध सोमांशवत्रयः। मान्दा द्वादश मधास्तबमसस्था अपोंऽशुभिः ॥१॥ आध्नोत्यय शुक्रं तेऽदाभ्यपाने दधिग्रहः । आऽस्मिन्नदाभ्यमादचे ककुहं सोऽपनीयते ॥२॥ पत्ते जुहोत्युगिमोक्तानंशनभिपवाये । - ·प्रपा०३अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (भदाभ्योशप्रहार्थमनाक्षणाभिधानम् ) त्रिीभः संसृजते वा नः स्वोपरि समुच्छ्यसेत् ।। इन्द्रा स्पृष्ट्वोदकं होपो दधन्वे पञ्चविंशतिः ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये येदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ (अथ तृतीयाटके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) एतद्दा अपां नामधेयं गुह्यं यदोधांवा मा- न्दासु ते शुक्र शुक्रमा धूनोमीत्याहापामेव नामधेयेन गुनि दिवो दृष्टिम रुन्धे शुक्र ते शुक्रेणं गृह्णामीत्यतिदा महौ रूपं यद्रात्रिः सूर्यस्य रश्मयो वृष्ट्या ईशतेऽहं एव रूपेण सूर्यस्य रश्मिभिर्दिवो दृष्टिं च्यावयत्याऽस्मि- चुनाः (१) अचुच्यबुरित्याह यथायजुरेवैत- ककुह५ रूपं दृषभस्यं रोचते बृहदित्या- हैतहा अस्य ककुह५ रूपं यदृष्टी रूपेणैव वृष्टिमव॑ रुन्धे यत्तै सोमादाभ्यं नाम जागृवी- त्यहिप ह वै हविषां हविर्यजति योऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय जुहोति परा वा एतस्याऽऽयुः प्राण ऐति (२) योऽशुं गृह्णात्या नः प्राण एतु परावत इत्याहाऽऽयुरेव प्राणमात्मन्धत्तेऽ- मृतमसि प्राणाय वेति हिरण्यमभि व्यनित्य- - ·समिम । रूपम् । वृपभस्य । रोचते । २३०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अदाभ्यांशुप्रहार्थमन्त्रब्राह्मणाभिधानम् ) मृतं वै हिरण्यमायुः प्राणोऽमृतेनैवाऽऽयुरात्म- न्धत्ते शतानं भवति शतायुः पुरुषः शते- न्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठत्यप उप स्पृशति भेषजं वा आपो भेपजमेव कुरुते(३)। (उग्रा एत्यापस्त्रीणि च)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अथ तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक ।) एतव ।वै । अपाम् । नामधेयमिति नाम-धेयम्। गुह्यम् । यत् । आधावा इत्या-धावाः । मान्दासु । ते । शुक्र । शुक्रम् । एति । धूनोमि । इति । आह । अपाम् । एव । नामधेयेनेति नाम-धेयेन । गुह्येन। दिवः । दृष्टिम् । अवेति । रुन्थे । शक्रम !.ते । । शुक्रेणं । गृह्णामि । इति मिरोपी महः । रूपम् । यत् । रामिक्ष वृष्टया । ईशते । अह्नः रश्मिभिरिति रश्मि- यति । एति । अमित नर बास्मन् । उग्राः (१)। अचुच्यः तीण आह । एतत् । वै । देवः। सूर्यस्य । रश्मयः । तित एव । रूपेणं । सूर्यस्य । भः । दिवः । वृष्टिंम् । च्याव- - । इति । आह । कं छ । कम्पमा यथायजुरिति यथा-यजुः । एव ।

·२३०९ । er w प्रपा०३अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (भदाभ्यो प्रहायमाप्राह्मणाभिधानम् ) बृहद । इति । आह । एतद । वै । अस्य । ककु- हम् । रूपम् । यद । वृष्टिः । रूपेण । एव । दृष्टिम् । अवेति । रुन्धे । यत् । ते । सोम । अदाभ्यम् । नाम । जावि । इति । आह । एषः । ह । । हविपा । हविः । यजति । यः । अदाभ्यम् । गृहीत्वा । सोमाय । जुहोति । परेति । वै । एतस्य । आयु: । प्राण इति प्र-अनः । एति (२)। यः । अश्शुम् । गृह्णाति । एति । नः । प्राण इति प्र- अनः । एतु । परावत इति परा-वतः । इति । माह । आर्युः । एव । प्राणमिति प्र-जनम् । आत्मन् । धत्ते । अमृतम् । असि । प्राणायेति प्र- अनार्य । त्वा । इति । हिरण्यम् । अभि । वीति । अनिति । अमृतम् । वै । हिरण्यम् । आयुः । प्राण इति प्र–अनः । अमृतेन । एव । आयुः । आत्मन् । धत्ते । शतमानमिति शत-मानम् । भवति । शता- युरिति शत-आयुः । पुरुषः । शतेन्द्रिय इति शत- इन्द्रियः । आयुषि । एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । अपः । उपेति । स्पृशति । भेषजम् । वै । आपः। भेषजम् । एव । कुरुते (३) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - ·२३१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अदाभ्यांशुप्रहार्यमत्रामाणाभिधानम् ) { अथ तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) अदाभ्यांशुग्रहार्थास्तु मत्राः प्रोक्तास्तृतीयके । अथ चतुर्थे तेषां ब्राह्मणमुच्यते । सत्र मान्दास्वित्यादिमत्राणां तात्पर्य दर्शयति- एतदा अपां नामधेयं गुह्यं यदाधावा मान्दासु ते शुक्र शुक्रमा धूनोमीयाहापामेव नाम- धेयेन गुह्येन दिवो दृष्टिमव रुन्धे, इति । एतदेव मान्दा इत्यादिपदजातमा गोप्यं नामधेयं, लोके मसिद्ध्यभावाद्वै- दिकमन्न एव मतीयमानतया गोप्यत्वम् । आधूयन्ते सर्वतः कम्प्यन्त आपो यैर्मान्दादिमन्त्रैस्ते मत्रा आधावाः। त एते आधाचा इति यदेतदेव गुह्यं नामेति पूर्वप्रान्वयः । तस्मादवभिमानिदेवतानां प्रीत्यै मान्दादिमत्रान्पठेत् । ततो गुह्येन नामधेयेन देवताः परितोप्य दिवः सकाशादृष्टिं संपादयति ॥ ग्रहणमन्त्रे त्वदो रूपेण सूर्यस्य रश्मिभिरित्यमुमंशं व्याचष्टे- शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णामीत्याहैतहा अह्नो रूपं यद्रात्रिः सूर्यस्य रश्मयो वृष्ट्या ईशतेऽह्न एवं रूपेण सूर्यस्य रश्मिभिर्दिवो दृष्टिं च्यावयति, इति । रात्रिरिति यदेतदेवाहो रूपमहनिरूप्यते येन तददो रूपं निरूपकमित्यर्थः । एतावदह तोऽधिकमित्या इयचा राव्या निरूप्यते । सेयं रात्रिः सूर्यस्य रश्मयश्व दृष्टिस्वामिभूताः । न खलु रात्रिरूपं सूर्यरश्मियुक्तं च कालं मुक्त्वा वृष्टेरन्यः कालोऽस्ति । तस्मादेतं मनभागं पठन्नहो निरूपकेण रात्रिलक्षणेन कालेन सूर्यस्य रश्मिभिर्यक्तेन च कालेन दिवः सकाशादृष्टिं भूमी पातपति ।। पात्रादानमवस्प स्पष्टार्थता दर्शयति-- आऽस्मिन्नुमा अचुच्यवरित्याह यथायजुरेवैतव, इति ।। हरणमचे प्रधानरूपवाचिभ्यां ककुई रूपमिति पदाभ्यां वृष्टिविवक्षितेति दर्भपति- ककुहर रूपं वृषभस्य रोचते वृह- क..च. 'तदाया।

·प्रपा०३अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २३१
(अदाभ्यासुमहामअवाक्षणाभिधानम् )
दित्याहैतहा अस्य ककुहर रूपं
यदृष्टी रूपेणेव वृष्टिमव रुन्धे , इति ।।
होममने सोमायेत्ति देवतामुद्दिश्य दधिद्रव्यहवने तात्पर्य दर्शयति-
यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीया-
हैप ह वै हविषा हविर्यजति योऽ.
दाभ्यं गृहीत्वा सोमाय जुहोति , इति ।
यो यजमानोऽदाभ्यनापकं दधिग्रहं गृहीत्वा सोमाय देवाप जुहोति एप
एव पजमानो हविपा दना हविःस्वरूपं देवमुद्दिश्य यजत्तीत्युक्तम् ।।
हिरण्यस्योपरि श्वासमख्ने प्राणशब्देनाऽऽयुर्विवक्षितमित्येवं दर्शयति-
परा वा एतस्याऽऽयुः प्राण एति योऽ१-
शुं गृह्णात्या नः प्राण एतु परावत
इत्याहाऽऽयुरेव प्राणमात्मन्धत्ते , इति ।
यो यजमानोंऽशुनामकं सोमरस पात्रे गृहात्येतस्याऽऽयुः प्राणः परैति
गच्छत्यतो मत्रेणाऽऽयुप्पदं प्राणमात्मन्येव स्थापयति ॥
हिरण्यस्योपरि श्वासविशेष विधत्ते-
अमृतमसि प्राणाय वेति हिरण्यमभि
व्यनित्यमृतं वै हिरण्यमायुः प्रा-
णोऽमृतेनैवाऽऽयुरात्मन्धत्ते इति ।
श्वासबायोवहिः परित्यागः माणनमन्तराकर्षणमपानने माध्यस्थ्येन धारणे
व्याननम् ।
अथ यःमाणापानयोः संधिः स व्यानः" इवि श्रुत्यन्तराद ।
हिरण्यस्योपरि व्याननेन स्वात्मन्यायुर्धारयति ।
हिरण्यस्याऽऽयुष्परिमाणं विधत्ते-
शतमान भवति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय
आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति , इति ।
इन्द्रामी इति मन्त्रेण यदु(उ)दकस्पर्शस्तमिमं विधत्ते-
अप उप स्पृशति भेपनं वा
आपो भेषजमेव कुरुते, इति ॥

·२३१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- ( अदाभ्यांशुग्रहार्थमश्राह्मणाभिधानम् ) आपो वै शान्ता इत्यन्यत्र श्रुतत्वादपां भैपजत्वम् । एतेऽदाभ्यांशुग्रहमत्रा आददे ग्रावेत्यनुवाकात्पूर्वं द्रष्टव्याः । अथ मीमांसा। द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- यददाभ्यं गृहीत्वेति गृहात्यंशुमिति द्वयम् ।. तधागो वा गुणो यागः स्याददाभ्यांशुनामतः ।। ग्रहयोरेव नाम स्यादानन्तर्याविधिस्तयोः। गुणोऽतस्तस्य चाक्येन ज्योतिष्टोमाभिगामिता ॥ अनारभ्य थूयते-अदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजतेंऽशुं गृह्णातीति च । तत्रादाभ्यशब्दस्य ज्योतिरादिवदपूर्वनामत्वात्तन्नामको यागो यजत इत्या. ख्यातेन विधीयते । अंशुमित्यत्र यजतेरश्रवणेऽपि नामविशेपवलादेवापूर्वया- गविधिः । न चात्र द्रव्यदेवतयोरभाषा, ग्रहणलिनेन ज्योतिष्टोमविकृतित्वाव. गतौ तदीयविध्यन्तातिदेशेन तत्सिद्धेरिति प्राप्ते ब्रूमः-भवत्वदाभ्यांशुशब्द. योनमित्वम् । ते च नामनी ग्रहयोरेव स्यातां न तु यागयोहीत्वेति शब्दस्या. नन्तरमेव पाठात् । यजतिस्तु व्यवहितस्तादृशोऽपि यजिरंशुवाक्ये नास्ति । तस्माद्योरत्र विधिः । ग्रहणं च ज्योतिष्टोमगतस्य सोमरसस्य संस्काररूपो गुण ऐन्द्रवायवादिग्रहणसमानरूपत्वात् । यद्यप्यमकृतो ज्योतिष्टोपस्तथाऽपि तत्संवन्धिग्रहणद्वारा वाक्याज्ज्योतिष्टोमगामित्वम् । अत एव सोमार्थमदाभ्यं गृहीत्वेति निर्दिश्यते । अथवा तैत्तिरीयाणां पष्ठकाण्डस्य पष्ठमपाठके प्राकर- णिकं विनियोजकं वाक्यं द्रष्टव्यम् । तस्माज्ज्योतिष्टोमे गुणविधिः ।। तृतीयाध्यायस्य पष्ठे पादे चिन्तितम्- प्राइधर्मा अनार पोक्तांश्चदाभ्पहये नहि। विद्यन्ते वा प्रकरणादायो वाक्यादिहान्तिमः ।।. अनारभ्य द्वौ ग्रहौ श्रुतावं| गृह्णातीति । अदाभ्यं गृहीत्वेति च । तयोः सादनसंमार्गादयो ग्रहधर्मा न विद्यन्तेऽननारभ्याधीतेवेन्द्रवायवादिप्वेव प्रक- रणेन व्यवस्थापितत्वादिति चेन्मैवम् । ग्रहाः सायन्त इत्यादिवाक्येन ग्रहधर्म: स्वावगमे तयोरपि ग्रहयोरनिवार्यत्वात् । न चैन्द्रवायवादयः प्रकरणिनो ज्योतिष्टोमो हि प्रकरणी । तस्मात्सन्ति तयोर्धर्माः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी- यसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपीठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ १. घ.ह, च. इत्यस्यान्तेन । १ स. 'न्तेऽना'।

·प्रपा०३अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। (विकृतिरुपद्वादशाहशेष भिमहाभिधानम् ) (अथ तृतीयाटफे तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक ।) . वायुरसि प्राणो नाम सवितुराधिपत्येऽपानं मे दाश्चक्षुरसि श्रोत्रं नाम धातुराधिपत्य आ- युर्मे दा रूपमसि वो नाम बृहस्पतेराधिपत्ये प्र॒जां मैदा ऋतमसि सत्यं नामेन्द्रस्याऽऽधिपत्ये क्षत्रं में दा भूतमसि भव्यं नाम पितॄणामाधि- पत्येऽपामोपंधीनां गर्भ धा ऋतस्य॑ त्वा व्यो- मन ऋतस्य ( १ ) त्या विभूमन ऋतस्य त्वा विधर्मण ऋतस्य॑ त्वा सत्यार्तस्य या ज्यो- तिषे प्रजापतिर्विराजमपश्यत्तयां भूतं च भव्य चासृजत तामृषिभ्यस्तिरोऽदात्तां जमदग्नि- स्तपसाऽपश्यत्तया वै स पृश्नीकामानसृजत तत्पश्नीनां पृश्नित्वं यत्पृश्नयो गृह्यन्ते प्रश्नौनेव तैः कामान्यजमानोऽव॑ रुन्ये वायुरंसि प्राणः (२) नामेत्याह प्राणापानावेवाव॑ रुन्धे च - रसि श्रोत्रं नामेत्याहाऽऽयुरेवाव॑ रुन्धे रूपमसि वर्णों नामेत्यांह प्रजामेवा रुन्ध ऋतमसि सत्यं नामेत्यांह क्षत्रमेवाव॑ रुन्धे भूतमसि भव्यं नामेत्याह पशवो वा अपामोषधीनां गर्भः पशूनेव (३) अर्व रुन्ध एतावदै पुरुषं परि- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-- [३तृतीयकाण्डे- (विकृतिस्पद्वादशाहशेषपश्निप्रहाभिधानम् ) तस्तदे॒वाव॑ रुन्ध ऋतस्य॑ त्वा व्योमन इत्या- हेयं वा ऋतस्य व्योमेमामेवाभि जंयत्य॒तस्य॑ वा विभूमन इत्योहान्तरिक्षं वा ऋतम्य विभू- मान्तरिक्षमेवाभि जयत्य॒तस्य॑ त्वा विधर्मण इत्याह द्यौर्वा ऋतस्य विधर्म दिवमेवाभि जयत्य॒तस्य (४) त्वा सत्यायेत्यांह दिशो वा ऋतस्य॑ सत्यं दिर्श एवाभि जयत्य॒तस्य त्वा ज्योतिष इत्याह सुवर्गों वै लोक ऋतस्य ज्योतिः सुवर्गमेव लोकमभि जयत्येतावन्तो वै देवलोकास्तानेवाभि जयति दश सं पंद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराविराज्येवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति (५)॥ ( व्योमन मृतस्य प्राणः पशूनेव विधर्म दिवमेवामि जयत्य॒तस्य पट्चत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५॥ (अथ तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक ।) वायुः । असि । प्राण इति प्र-अनः । नाम । सवितुः । आधिपत्य इत्याधि-पत्ये । अपानमित्यं- प-जनम् । मे । दाः । चक्षुः । असि । श्रोत्रम् । ।

·-- प्रपा०३अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (विकृतिरूपद्वादशाहशेषनिग्रहाभिधानम् ) नाम । धातुः । आधिपत्य इत्याधि-पत्ये । आयुः । मे । दाः । रूपम् । असि । वर्णः । नाम । बृहस्पतः । आधिपत्य इत्याधि-पत्ये । प्रजामिति प्र-जाम् । मे । दाः । ऋतम् । असि । सत्यम् । नाम । इन्द्रस्य । आधिपत्य इत्याधि-पत्ये । क्षत्रम् । मे । दाः । भूतम् । असि । भव्यम् । नाम । पितृणाम् आधिपत्य इत्याधि-पत्ये । अपाम् । ओषधीनाम् । गर्भम् । धाः । ऋतस्य । त्वा । व्योमन इति वि- ओमने । ऋतस्य (१) । वा । विर्भूमन इति वि-भूमने । ऋतस्य । त्वा । विधर्मण इति वि- धर्मणे । ऋतस्य । त्वा । सत्यार्य । ऋतस्य । वा । ज्योतिपे । प्रजापतिरिति मजा-पतिः । विराज- मिति वि-राजम् । अपश्यत् । तयो । भूतम् । च । भव्यम् । च । असृजत । ताम् । ऋषिभ्य इत्यपि- भ्यः । तिरः । अधात् । ताम् । जमदग्निः । तपसा । अपश्यत् । तयो । वै । सः । पृश्नीन् । कामान् । असृजत । तव । पृश्नीनाम् । पृश्रित्वमिति पृश्नि-खम् । यत् । पृश्नयः । गृह्यन्ते । पृश्नीन् । एव । तैः । कामान् । यज॑मानः । अवेति । रुन्थे वायुः । असि । प्राण इति प्र-जनः (२)। नाम।

·२३१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (विकृतिरूपद्वादशाहशेषपृश्निमहाभिधानम् ) दा रूपमसि वर्णों नाम बृहस्पतेराधिपत्ये प्रजां मे दा ऋतमसि सत्यं नामेन्द्रस्याऽऽधि- पत्ये क्षत्रं मे दा भूतमसि भव्यं नाम पितृणा- माधिपत्येऽपामोषधीनां गर्भ धा ऋतस्य वा व्योमन ऋतस्य त्वा विभूमन ऋतस्य त्वा विध- मण ऋतस्य त्वा सत्यायर्तस्यत्वा ज्योतिपे, इति। हे सोम त्वं यजमानेन पीतः सञ्शरीरमध्ये धारणादिना वायोराप्यायन- कारित्वाद्वायरसि सामान्याकारेण वायुभूत्वा विशेपाकारेण प्राणो नामासि वहिनिर्गमनशीलस्त्वमुच्छ्वासरूपोऽसि । तादृशस्त्वं सवितुः प्रेरकस्य परमे- श्वरस्याऽऽधिपत्ये स्थित्वा मे मामपानमन्तःप्रवेशवन्तं वायुविशेष दा देहि । तथा चक्षुःश्रोत्रयोराप्यायनकारित्वात्तदुभयरूपोऽसि । अतो धातुर्देहेन्द्रियादि- स्रष्टुराधिपत्ये स्थित्वा मह्यमायुर्देहि । तथा शरीरावयवसौष्ठवलक्षणस्य रूपस्य कान्तिलक्षणस्य वर्णस्य च हेतुत्वात्तदुभयरूपोऽसि । अतस्तदुभयकारिणो बृह- स्पतेराधिपत्ये स्थित्वा मह्यं पुत्रपौत्रादिरूपां मजां देहि । तथा मनसा चिन्त्यमा- नस्य ऋतस्य]वाचोचार्यमाणस्य सत्यस्य च हेतुत्वात्तदुभयरूपोऽसि । अतस्तदुभ- यपालकस्येन्द्रस्याऽऽधिपत्ये स्थित्वा मह्यं वलं देहि। तथा शरीरमध्ये यद्भूतं पूर्व सिद्ध धातुवैषम्पं यच्च भव्यमितः परं भविष्यत्तदुभयसमाधान हेतुत्वात्तदुभयरू- पोऽसि । अतस्तदुभयसमाधातॄणां पितॄणायाधिपत्ये स्थित्वाऽपामोषधीनां च संबन्धी यो गर्भः पशुरूपस्तं धाः संपादय । हे सोम ऋतस्य व्योमने सत्यस्य विशेषेण रक्षणाय त्वां मिमे । ऋतस्प सत्यस्य विभूमने विशेपेण बाहुल्पाय त्वां मिमे । ततस्य विधर्मणे सत्यस्य विशेपेण धारणाय त्वां मिमे । तय- तस्य सत्याय सत्यस्य सत्याय प्रमादरूपानृतराहित्याय त्वां मिमे । तथ. तस्य ज्योतिपे सत्यस्य प्रकाशाय त्वां मिमे ।। तैरेतैर्दशभित्रैः सोमोन्मानरूपा ये पृश्निग्रहास्तान्विधातुं प्रस्तौति- प्रजापतिविराजमपश्यत्तया भूतं च भव्य चासृजत तामृपिभ्यस्तिरोऽदधात्तां जम- दग्निस्तपसाऽपश्यत्तया वै स पृश्नीन्कामा- नसृजत तत्पश्नीनां नित्वम् , इति ।

·प्रपा०३अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वितिस्पद्वादशाहशेषभिमहाभिधानम्) प्रजापतिः पूर्व विचार्य सृष्टेः साधनभूतां विराजमपश्यत् । वायुरसीत्यादि- मवसमष्ट्रिर्दशसंख्योपेतत्वादशाक्षरयुक्तच्छन्दःसाम्येन विराडित्युच्यते । तया च विराजा भूतं भविष्यच जगदसृजत । कृत्सं जगत्सृष्ट्वा तत्र किंचिद्भूतं किंचिद्भविष्यदिति विभागमकरोदित्यर्थः । ततस्तां विराजमृपिभ्यो न मका- शितवान् । तदा जमदग्निम्तपः कृत्वा प्रजापत्यनुग्रहेण तां विराजमपश्यत् । तया विराजा स जमदग्निः पृश्नीन्धेनुस्वरूपान्कामान्भोगानमृजत । यस्माद्वा- युरसीत्यादिभिर्दशभिर्मः पृश्निशब्दाभिधेयान्धेनुरूपान्भोगानमृजत तस्मात्का. रणात्पृश्निनामकानां वायुरसीत्यादीनां पृश्निनाम संपन्नम् । पृश्नपः कामधे- नवः सृष्टा यैर्मत्रैस्ते मनाः पृश्नय इति निर्वक्तुं शक्यत्वात् ॥ अथ विधत्ते- यत्पृश्नयो गृह्यन्ते पृश्नीनेव तैः कामान्यजमानोऽव रुन्धे, इति । ग्रहणं नाम न पात्रेपु सोमरसस्य धारणं किं तु नद्धस्य सोमस्योन्मानम् । पृश्निशब्दाभिधेयैर्वायुरसीत्यादिभिर्महीतव्याः सोमभागाः पृश्नयस्ते च गृह्यन्ते ग्रहीतव्या इत्यर्थः । तैरुन्मानलक्षणेहेर्यजमानः कामधेनुसदृशान्भोगा- मामोति ॥ तत्र प्रथममत्रेण माणापानपोपणलक्षणं कामं दर्शयति- वायुरसि प्राणो नामेत्याह प्राणापानावेवाव रुन्धे , इति द्वितीयमन्त्रेण चक्षुःश्रोत्रस्थैर्यहेतोरायुपः माप्तिं दर्शयति- चक्षुरसि श्रोत्रं नामेत्याहाऽऽयुरेवाव रुन्धे , इति ॥ तृतीयमत्रेणावयवसौष्ठवकान्तिभ्यामुपेतायाः मजायाः संपत्ति दर्शयति- रूपमसि वर्णो नामेत्याह प्रजामेवाव रुन्धे, इति ।। चतुर्थमवेण मानसवाचिकसत्यसाधनस्य संपत्ति दर्शयति- ऋतमसि सत्यं नामेत्याह क्षत्रमेवाव रुन्धे , इति ॥ पञ्चममत्रेण भूतभविष्यदस्वास्थ्यपरिहारहेतूनां पशूनां प्राप्तिं दर्शयति-- भूतमसि भव्यं नामेत्याह पशवो वा अपामोषधीनां गर्भः पशूनवाव रुन्धे, इति । -

·,
२३२०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे-.
(विकृतिरूपद्वादशाहशेषपृश्निमहाभिधानम् )
अपामोपधीनां गर्भ धा इति तस्मिन्मन्ने समानातं तत्र तृणोदकपरिणाम-
रूपत्वात्पशव एव तादृशो गर्भ इह विवक्षितः ।।
पञ्चममत्रफलमुपसंहरति-
एतावदै पुरुषं परितस्तदेवाव रुन्धे इति ।
पाणापानस्वास्थ्यप्रभृति पशुमाप्तिपर्यन्तं यावत्फलमुक्तमेतावदेव पुरुप
परितो वर्तते पुरुपस्य सर्वतोऽपेक्षितं फलमित्यर्थः ।।
उत्तरस्मिन्मत्रपञ्चके व्योमन इत्यादिभिः पञ्चभिश्चतुर्थ्यन्तपदैर्लोकत्रयस्य
दिशा स्वर्गस्य च विवक्षितत्वातद्विजयः फलमित्येतदर्शयति--
ऋतस्य वा व्योमन इत्याहेयं वा ऋतस्य
व्योमेमामेवाभि जयत्यृतस्य वा विभूमन
इत्याहान्तरिक्षं वा ऋतस्य विभूमान्तरिक्षमे-
वाभि जयत्तस्य त्वा विधर्मण इत्याह द्यौर्वा
ऋतस्य विधर्म दिवमेवाभि जयत्तस्य
त्वा सत्यायेत्याह दिशो वा ऋतस्य सत्यं
दिश एवाभि जयत्तस्य त्वा ज्योतिप
इत्याह सुवर्गो वै लोक ऋतस्य ज्योतिः
सुवर्गमेव लोकमभि जयत्येतावन्तो वै
देवलोकास्तानेवाभि जयति इति ।
ऋतशब्दः सत्यवाची॥
काममापके पूर्वमवपञ्चके लोकजयहेतावुत्तरमन्त्रपञ्चके चावस्थितां संख्या
प्रशंसति-
दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडन्नं
विराविराज्येवानाद्ये प्रति तिष्ठति ॥ इति ॥
अत्र विनियोगसंग्रहः-
वायुर्दश द्वादशाहे पृश्निग्रहणमन्त्रकाः ।। १ ।।
इति श्रीमन्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाटके
पचमोऽनुवाकः ॥ ५॥

·भपा०३अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( गयामयनगतपर रांशकातिप्रात्यविशेषाभिधानम् ) (भय तृतीयाष्टके रत्तीयप्रपाट के पष्ठोऽनुयाकः ।) २३२१ देवा वै यद्यज्ञेन नावारुंन्धत तत्परैरवा- रुन्धत तत्परांणां परत्वं यत्परै गृह्यन्ते यदेव यज्ञेन नावरुन्धे तस्यावरुद्ध्य यं प्रथमं गृह्णा- तीममेव तेनं लोकमभि जयति यं द्वितीयमन्त- रिक्षं तेन यं तृतीयममुमेव तेन लोकमभि जयति यदेते गृह्यन्त एषां लोकानामभिजित्य (१) उत्तरेष्वहःस्वमुतोऽर्वाञ्चौ गृह्यन्तेऽभिजित्यैवेमा- लोकान्पुनरिमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति यत्पूर्वेष्व- हस्वितः पराञ्चो गृह्यन्ते तस्मादितः पराञ्च इमे लोका यदुत्तरेप्वहःस्वमुतोऽर्वाञ्चों गृह्यन्ते तस्मादमुतोऽर्वाञ्च इमे लोकास्तस्मादयांत- यानो लोकान्मनुष्या उपं जीवन्ति ब्रह्मवा- दिनों वदन्ति कस्मात्सत्याश्य ओषधयः सं भवन्त्योपंधयः (२) मनुष्याणाम प्रजापति प्रजा अनु प्र जायन्त इति परानन्विति ब्रूया- द्यद्गृह्णात्यद्भ्यस्त्वौपंधीभ्यो गृह्णामीति त- स्माद्भ्य ओपंधयः सं भवन्ति यद्गृह्णात्योप- धीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृहामीति तस्मादोषधयो मनुष्याणामन्नं यद्गृह्णाति प्रजाभ्यस्त्वा प्रजाप- ·२३२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (गगामयनगतपर.संज्ञकातिप्रायविशेषाभिधानम् ) तये गृह्णामीति तस्मात्प्रजापतिं प्रजा अनु म जायन्ते (३).॥ ( अभिनित्या ओषधयोऽष्टाचत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ (अथ तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ।) देवाः । वै । यत् । यज्ञेन । न । अवारुंन्धतेत्य- व-अरुन्धत । तत् । परैः । अवेति । अरुन्धत । तत् । परीणाम् । परत्वमितिं पर-त्वम् । यत् । परें । गृह्यन्तै । यत् । एव । यज्ञेनं । न । अवरुन्ध इय॑व-रुन्धे । तस्य । अवरुद्ध्या इत्यव-रुद्ध्यै । यम् । प्रथमम् । गृह्णाति । इमम् । एव । तेन । लोकम् । अभीति । जयति । यम् । द्वितीयम् । अन्तरिक्षम् । तेन । यम् । तृतीयम् । अमुम् । एव । तेन । लोकम् । अभीति । जयति । यव । एते । गृह्यन्तै । एषाम् । लोकानाम् । अभिजिया इत्य- भि-जित्यै (१)। उत्तरेवित्युद-तरेषु । अहः- स्वित्यहः-सु । अमुतः । अर्वाञ्चः । गृयन्ते । अभि- जित्येयंभि-जित्यं । एव । इमान् । लोकान् । पुनः । इमम् । लोकम् । प्रत्यवरोहन्तीति प्रति- ·प्रपा०३अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (गवामयनगतपर सशकातिप्रायविशेषाभिधानम्) अवरोहन्ति । यत् । पूर्वपु । अहःस्वित्यहः-सु । इतः । पराञ्चः । गृह्यन्ते । तस्माद । इतः । परांञ्चः । इमे । लोकाः । यद । उत्तरे- वित्युत्-तरेषु । अहःस्वित्यहः-सु । अमुतः । अञ्चिः । गृह्यन्ते । तस्माद । अमुतः । अर्वाञ्चः । इमे । लोकाः । तस्माद । अयातयाम्न इत्यात-याम्नः । लोकान् । मनुष्याः । उपेति । जीवन्ति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । कस्मात् । सत्यात् । अन्ध इत्यत्-भ्यः । ओर्ष- धयः । समिति । भवन्ति । ओषधयः (२)। मनुष्याणाम् । अन्नम् । प्रजापतिमिति मजा-पतिम् । प्रजा इति प्र-जाः । अर्नु । प्रेति । जायन्ते । इति । परीन् । अन्विति । इति । ब्रूयात् । यत् । गृह्णाति । अभ्ध इत्यत्-भ्यः । त्वा । ओपंधीभ्य इत्योप- घि-भ्यः । गृह्णामि । इति । तस्माद । अभ्य इत्य- --भ्यः । मोषधयः । समिति । भवन्ति । यत् । गृह्णाति । ओषधीभ्य इत्योपंधि-भ्यः । त्वा । प्रजाभ्य इति प्र-जाभ्यः । गृह्णामि । इति । तस्मात् । ओषधयः । मनुष्याणाम् । अन्नम् । यद । गृह्णाति । प्रजाभ्य इति प्र-जाभ्यः । त्वा । पूजा- ·२३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-[३ तृतीयकाण्डे- ( गवामयनगतपःसज्ञकातिप्राविशेषाभिधानम् ) पंतय इति प्रजा-पतये । गृह्णामि । इति । तस्माद । प्रजापतिमिति पूजा-पतिम् । प्रजा इति प्र-जाः । गर्नु । प्रेति । जायन्ते (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके तृतीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः॥ ६ ॥ ( अथ तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः) पृश्निग्रहाख्या उन्मानविशेपाः पञ्चमे श्रुताः। अथ पठे गवामयनगताः परःसंज्ञका अतिग्राह्यविशेपा उच्यन्ते । कल्पः-"त्रिपु पर:सामसुत्रीनतिग्राधान्गृह्णात्युपयायगृहीतोऽस्यद्भ्यस्त्वौ- पधीभ्यो जुष्टं गृह्णामीति प्रथमेऽहनि गृहात्योपधीभ्यस्त्वा मजाभ्य इति द्वितीये मजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इति तृतीय एतानेवाऽऽवृत्तानक्सामसु तानू/ना- वृत्तांश्च विपुवति" इति । अस्ति गवामयनं नाम संवत्सरसत्रं, तस्य पूर्वमासपदकमुत्तरमासपदकं चेति द्वौ भागौ, तयोर्मध्ये विपुवत्संज्ञकमेकं प्रधानमहर्भवति । तस्य चाहः पूर्वभा- वीनि परःसामनामकानि त्रीण्यहानि भवन्ति । तानि पूर्वस्य , मासपटकस्या- न्तिमानि । तथा विपुवतोऽह उत्तरभावीन्यनन्तराण्यक्सिामनामानि त्रीण्य- हानि भवन्ति । तान्युत्तरस्य मासपटकस्याऽऽदिभूतानि । तत्रापि परम्सामना. मकेपु त्रिवहःसु क्रमेणोक्तैत्रिभिर्मत्रैखयोऽतिग्राह्याख्याः सोमरसा ग्रहीतव्या। अक्सिामनामकेपु त्रिवहासु तेपामेव मत्राणां विपरीतक्रमेण त्रयोऽतियाद्या ग्रहीतव्याः । विपुवन्नामके तु मुख्यदिने समानातक्रमेण विपरीतक्रमेण चेत्येवं पडतिग्राहा ग्रहीतव्याः ।। तानेतानतिग्राह्यान्विधातुं प्रस्तीति- देवा वै यद्यज्ञेन नावारुन्धत तत्प- वारुन्धत तत्पराणां परत्वम् , इति । पुरा यज्ञमनुतिष्ठन्तो देवा विधास्यमानातिनाहरहितेन कैवलेन योन यत्फलं न प्राप्तवन्तस्तत्फलं पराख्यैहैरामुवन् । पारयन्त्यभीष्टसमाप्तिं गमय- न्तीति परा:।

·प्रपा ३अनु८६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २३२५ ( गवामयनगतपर सशकातिप्रायविशेपाभिधानम् ) विधचे-- यत्परे गृह्यन्ते यदेव यज्ञेन नायरुन्धे तस्यावरुद्ध्यै , इति ॥ समुदायाकारेण मशस्य विशेषाकारेण प्रशंसति- यं प्रथमं गृह्णातीममेव तेन लोकमभि जयति यं द्वितीयमन्तरिक्षं तेन यं तृती- यममुमेव तेन लोकमभि जयति यदेते गृह्यन्त एपां लोकानामभिजित्यै, इति ।। विपुवतोऽह उपरितनेवहामु विपरीतक्रमं विधत्ते- उत्तरेबहःस्वमुतोऽर्वाञ्चो गृह्यन्तेऽभिजित्यैवेमा- ल्लोकान्पुनरिमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति , इति । अमुतोऽन्त्यादर्वाञ्चो व्युत्क्रमस्थितान्गृहीयात् । तथा सति पूर्वानुष्ठितैरनु- लोमगतैङ्ग्रहः पृथिव्यन्तरिक्षधुलोकानभिनित्यैव पुनर्युलोकाझूलोकं प्रत्यारूढ- वान्भवति ॥ अथाऽऽम्नातक्रमं विपरीतक्रमं च मिलित्वा पुनः प्रशंसति- यत्पूर्वेप्वहःस्वितः पराञ्चो गृह्यन्ते तस्मादितः पराञ्च इमे लोका यदुत्तरेष्वहःस्वमुतोऽर्वाञ्चो गृह्यन्ते तस्मादमुतोऽवञ्चि इमे लोकास्तस्माद- यातयानो लोकान्मनुष्या उप जीवन्ति , इति । विपुवतोऽहः पूर्वेप्वहःसु इतः मधमादतिग्राह्यादारभ्य क्रमेणैव पराधी गृह्यन्ते । परमुत्तममञ्चन्तीति पराञ्चः । प्रथमं गृहीत्वा ततः परं द्वितीयोऽति- ग्राह्यः । द्वितीयं गृहीत्वा ततः परं तृतीयोऽतिग्राह्यः । एते पराञ्चः । यस्मादेवं गृह्यन्ते तस्मादितो भूलोकादारभ्य प्रयो लोकाः पराञ्च उत्तरोत्तरगतयो भवन्ति । विपुक्त उत्तरेष्वहःस्वमुतस्तृतीयग्रहादारभ्यार्वाञ्चोऽधस्तना गृह्यन्ते । मयमेऽहनि तृतीयो ग्रहो द्वितीयेऽहनि द्वितीयो ग्रहस्तृतीयेऽहनि प्रथमो ग्रहः । त एतेऽश्चिः । यस्मादेवं तस्मादमुतो धुलोकादधस्तनोऽन्तरिक्षलोकस्तस्माद- धस्तनो भूलोकः । त एतेऽर्वाञ्चो लोका यस्मात्पराञ्चो श्वश्च परस्परवि.

·वै श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- ३तृतीयकाण्डे- (सोमानत्वेनाऽऽश्रावयेत्यादिमप्रविधि.) स्थांतोरिति सं-स्थातोः । इति । आहुः । इन्द्रस्य । । एपा । यज्ञियां । तनूः । यद । यज्ञः । ताम् । एव । तव । यजन्ति । यः । एवम् । वेदै । उपेति । एनम् । यज्ञः । नमत्ति (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ । ( अथ तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) पठे प्रोक्ता अतिग्राह्या गवामयनिकास्त्रयः ।। अथ सप्तमे सोयाङ्गत्वेनाऽऽधावयेत्यादयो मन्त्रा विधीयन्ते- प्रजापतिर्देवासुरानसृजत तदनु यज्ञोऽसृज्यत. यज्ञं छन्दासि ते विष्वञ्चो व्यक्रामन्सोऽ- सुराननु यज्ञोऽपाक्रामद्यज्ञं छन्दासि ते देवा अमन्यन्तामी वा इदमभूवन्यदयर स्म इति ते प्रजापतिमुपाधावन्त्सोऽब्रवीत्प्रजाप- तिश्छन्दसां वीर्यमादाय तहः प्र दास्या- मीति स छन्दमा वीर्यमादाय तदेभ्यः प्रायच्छत्तदनु छन्दाश्स्यपाक्रामन्छन्दारसि यज्ञस्ततो देवा अभवन्पराऽसुराः । इति । कदाचित्मजापतिर्देवानसरांश्च पुराऽसजत सृष्टवान् । ताननु तेन यज्ञोs. प्यसृज्यत । यज्ञमनु च्छन्दांसि च ससर्ज । तदानी ते देवाः परस्परमैकमत्या- भावाद्विपञ्चो नानागतयो भूत्वा व्यकामन्विविधं देशं गताः । अथ स यशोऽमुराननुसृत्य देवेभ्योऽपाक्रामत् । तं च यज्ञमनुसृत्ये च्छन्दांस्यपि देवेभ्योऽपाफ्रामन् । तदानी ते देवाः परस्परमेकमत्यं प्राप्य विचारितवन्तो ·प्रपा०३अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। . (सौमाहत्वेनाऽऽभावयेत्यादिमत्रविधिः ) वयं यदैश्वर्य माप्य स्थिताः स्पस्तदिदं सर्व माप्यासुरा एवेदानीमवस्थिता अभवन्निति विचार्य ते देवास्तथाविधं परिभवमसहमानाः प्रजापतिमुपाधा- चन् । अथ देवैरुपसेवितः प्रजापतिस्तान्प्रत्येवमनवीद । छन्दसा वैदिकम. त्राणां मध्ये वीर्य सारमादाय युप्मभ्यं तत्पदास्यामीत्युक्त्वा तथैव कृतवान् । अथ तवीर्यमनु सर्वाणि च्छन्दांस्यसुरेभ्योऽपक्रम्य देवान्माप्नुवन् । तानि च्छन्दांस्यनुसृत्य यज्ञोऽप्यसुरेभ्योऽपक्रम्य देवान्मामोत् । ततो देवा विजयि. नोऽभवन्नसुरास्तु पराभूताः ।। अथ मनाविधते- य एवं छन्दसां वीर्य वेदाऽऽ श्रावयास्तु औषड्यज ये यजामहे वषट्कारो अव- त्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति, इति । यो वीर्य वेद स स्वयमेव विजयी भवति । तस्य भ्रातृव्यः पराभवति । तस्माद्रीय विदित्वा प्रयुञ्जीत । आश्रावयेत्यादिमत्रपञ्चकं तवीर्यम् । एतेषां मत्राणामी यो वै सप्तदशमित्यस्मिन्ननुवाके [सं० का० १ ० ६ अ० ११ ] प्रपञ्चिताः । इष्टवङ्गत्वेन तत्र विधिः । अत्र तु सोमाङ्गत्वेन । सोमस्येष्टिवि. कारत्वाभावेन चोदकात्ते मवा अप्राप्ताः ॥ इदानी तानेतान्पश्चान्प्रशंसति- ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मै कमध्वर्युरा श्रावयतीति छन्दसां वीर्यायति ब्रूया- देतदै छन्दसां वीर्यमा श्रावयास्तु श्रीप- ड्यज ये यजामहे वपट्कारः, इति । कस्म के कस्मै कामाय प्रयोजनायाध्वर्युराश्रावणं करोतीति ब्रह्मवादिभिः पृष्टो बुद्धिमानुत्तरं घूयात् । प्रजापतिनोवृतवीर्याणा छन्दसा पुनयिमाप्तिला- भायाध्वर्युराश्रावयतीत्युत्तरम् । स एवोत्तरवादी वीर्य दर्शयितुमाश्रावयेत्या. दिकमनुवदति ॥ इदानी वीर्यवेदनं प्रशंसति- य एवं वेद सारेव छन्दोभिरर्चति यति चार्चतिइति। अस्मिन्यज्ञे लोकव्यवहारे या वीर्यवेदी यत्किचिद्देवादिकं पूजयति तत्सर्व सवीरेव च्छन्दोभिः पूजितवान्भवति ।।

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अवभृयागहोमायभिधानम् ) अथैतैर्मयुक्तं यज्ञं प्रशंसति- यदिन्द्रो वृत्रमहन्नमेध्यं तद्यधतीनपाव- पदमेध्यं तदथ कस्मादैन्द्रो यज्ञ आस- स्थातोरित्याहुरिन्द्रस्य वा एपा यज्ञिया तनूर्यद्यज्ञस्तामेव तद्यजन्ति, इति । इन्द्रो वृत्रं हतवानिति यत्तदेतद्वधरूपममेध्यमयज्ञियम् । किंचायमिन्द्रो यती- नपावपत्सालावृकेभ्यः प्रायच्छदिति यत्तदपि पापरूपत्वादयज्ञियम् । अथैवं सति कस्मात्कारणादयं यज्ञ आ संस्थातोः समाप्तिपर्यन्तमैन्द्रः संपन्न इति ब्रह्मवादिन आहुः । तत्र बुद्धिमानेवमुत्तरं ब्रूते--इन्द्रस्य हि वे सन्वावय- ज्ञिया यज्ञिया च । राज्यं कुर्वती क्षत्रादीन्हिसन्ती तनूरयज्ञिया । सा च राजसी । यज्ञ इति यदेपेन्द्रस्यैव यज्ञिया यज्ञार्दा तनूः । सा च सात्त्विकी वक्ष्यत इति । यज्ञे हविपा पूजनीयो यज्ञागदेवतारूपः सात्त्विकविग्रह इत्यर्थः । तत्तस्मिन्यज्ञे तामेव सात्त्विकी यज्ञाहीं तनूं यजमानाः प्रयजन्ति ।। यज्ञरूपतनुवेदन प्रशंसति- य एवं वेदोपैनं यज्ञो नमति ॥, इति ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- "आशावयेत्यादयोऽत्र पश्च मन्त्रा उदीरिताः। आश्रावणादि सोमार्थमत्र प्राक्तनामिष्टिगम् ॥ १॥" इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (अथ तृतीयाटके तृतीयप्रपाटकेऽटमोऽनुवाकः।) आयुर्दा अंग्ने हविषो जुषाणो घृतप्रेतीको घृतयोनिरधि । घृतं पीत्वा मधु चारु गव्य पितेवं पुत्रममि रक्षतादिमम् । ना दृश्यते वा क. घ. इ. च. "मार्थे मन्त्रं प्रा।

·२३३३ . प्रपा०३अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (भवभृयागहोमायभिधानम् ) एतद्यजमानोऽग्निभ्यां यदैनयोः शृतंकृत्याथा- न्यत्रावभृथमायुर्दा अंग्ने हविषो जुाण इयवभृथमवैष्य हुादाहुत्यैवैनौ शमयति नाऽऽर्तिमाछति यजमानो यत्कुसौदम् (१) अप्रतीत्तं मयि येनं यमस्य बलिना चरामि । हैव सनिरवदये तदेतत्तदने अनृणो भवामि । विश्वलोप विश्वावस्य॑ त्वाऽऽस होम्यग्धा- देकोऽहुतादेक समसनादेकः । ते नः कृण्वन्तु भेषज५ सदुः सहो. वरेण्यम् । अयं नो नभंसा पुरः सश्स्फानो अभि रक्षतु । गृहाणामसमय बहवो नो गृहा असन् । स त्वं नः (२) नभ- सस्पत ऊजै नो धेहि भद्रयो । पुनों नष्टमा कृधि पुनर्नो रयिमा कृधि । देवं सश्स्फान सहस्रपोपस्यशिपे स नो रास्वाज्यानिः राय- स्पोप सुवीर्य संवत्सरीणाई स्वस्तिम् । अग्निर्वाव यम इयं यमी कुसीद वा एतद्यमस्य यजमान आ दत्ते यदोपंधीभिर्वेदि स्तुणाति यदनुपौष्य प्रयायाद्वववदमैनम् (३) अमु. मिल्लोके नैनीयेरन्यत्कुसीमप्रतीतं मयीत्यु- पौपतीहैव सन्यमं कुसौदं निरवदायांनृणः .

·२३२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- श्तृितीयकाण्डे- (अवभृयाह्नहोमाद्यभिधानम् ) अमुमिन् । लोके । इष्टापूर्तेनेतीप्ट–पूर्तेन । गच्छते। अयम् । नः । नभंसा । पुरः (५)। इति । आह । अग्निः । वै। नर्भसा । पुरः । अग्निम् । एव । तत् । आह । एतत् । मे । गोपाय । इति । सः । त्वम् । नः । नभसः । पते । इति । आह । वायुः । वै । नभंसः। पतिः। वायुम् । एव । तत् । आह । एतत् । मे । गोपाय । इति । देवं । सश्स्फानेति सं- स्फान । इति । आह । असौ । वै । आदित्यः । देवः । सश्स्फान इति सं-स्फानः । आदि- त्यम् । एव । तत् । आह । एतत् । मे । गोपाय । इति (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ (अथ.तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः।) सोमागाश्रावणादीनां मत्राणां सप्तमे विधिः॥ अथाष्टमेऽवभृथाङहोमादयो वक्तव्याः। कल्प:-"आयुर्दा अने हरिपो जुपाण इत्यवभृथमप्यन्नादयनीये हुत्वा" इति। पाठस्तु- आयुर्दा अग्ने हविपो जुषाणो वृतप्रतीको वृतयोनिरेवि । घृतं पीसा मधु चारु ·- प्रपा०३अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अवभृथाहोमायभिधानम् ), गव्यं पितेव पुत्रमभि रक्षतादिमम्। , इति । हेऽने त्यमायुर्दा एधि यजमानस्याऽऽयुष्पदो भव । कीदृशस्त्वम् । हविपो जुपाणो हविः सेवमानो घृतमतीको धृतोपक्रम आधारमयाजादीनां घृतेन ह्य- मानत्वात् । घृतयोनिरवसानेऽप्यनूयाजादौ घृतमेव योनि लोत्पत्तिकारणं यस्यासौ घृतयोनिः । तादृशस्त्वं मधु स्वादुतमं चारु शोधितत्वेन निर्मलं गव्यं घृतं पीत्वा पिता पुत्रमिवेमं यजमानमभितो रक्ष ।। अनेन मत्रेण होम विधत्ते- आ वृश्यते वा एतद्यजमानोऽग्निभ्यां यदेनयोः शृतंकृत्याथान्यत्रावभृथमवैत्यायुर्दा अग्ने हविषो जुपाण इत्यवभृथमवैष्यञ्जुहुयादाहुत्यैवैनौ शमयति नाऽऽर्तिमाछति यजमानः , इात । एनयोराहवनीयगार्हपत्यपोई विः पकं कृत्वाऽत्रानभृधहविपो चारुणपुरो- डाशस्य पकस्य होममकृत्वाऽन्यत्र जलसमीपेऽवभूधकर्मार्थ गच्छतीति यदेनेना. पराधेन यजमान आहवनीयगार्हपत्याभ्यामग्निभ्यां विच्छिन्नो भवति । अतोऽ. वभृथं जिगमिपुरायुर्दा अंग्न इति मन्त्रेणाऽऽज्यमाहवनीये जुहुयात् । एतयैवाऽऽ. हुत्यैनावाहवनीयगार्हपत्यो शान्तौ करोति । तयोः शान्तयोः सतोर्यजमान आति नमामोति ॥ कल्प:--" आहवनीयादुल्लुकमादाय वेदिमुपौपति यत्कुसीदममतीत- मिति" इति । अवभृयोदयनीयानूपन्ध्याख्येभ्यः कर्मभ्य ऊर्ध्वमयं वेदिदाहः । मम्रपाठस्तु- यत्कुसीदमप्रतीत्तं मयि येन यम- स्य बलिना चरामि । इहैव सन्निरव- दये तदेतत्तदने अनृणो भवामि ।, इति । यत्कुसीदमृणममतीत्तमनर्पितं मयि. वर्तते, येन यमस्य पलिनोचर्मणस्य वलिः प्रत्यर्पणीयमणं येनाहमृणेन युक्त इदानी वर्ते तदेतहणमिहैव सनस्मिन्नेव जन्मनि यज्ञदेशे वर्तमानो निरवदये निःशेपेणापाकरोमि तत्तेनैव कारणेन हेऽने यमरूपादुत्तमदहमनृणो भवामि ॥ - ·२३४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (अवभृथानहोमाद्यभिधानम्) कल्प:-" यदि मिश्रमिव चरेदञ्जलिना सक्तून्मदाव्ये जुहुयाद्विश्वलोप विश्वदावस्य त्वेति" इति । अस्मिन्पक्षे यदद्नं संकीर्णमिव यजमानोऽनुतिष्ठेत्तस्य सांकर्यस्य परिहाराय वेदिदाइके दावामी सक्तूनख्खलिना जुहुयात् । मत्रपाठस्तु- विश्वलोप विश्वदावस्य त्वाऽऽमञ्जुहोम्य- ग्धादेकोऽहुतादेकः समसनादेकः । ते नः कृण्वन्तु भेषज सदः सहो वरेण्यम् ।, इति । हे विश्वलोप सर्वस्य पापस्य विनाशक हे सक्त्वञ्जले विश्वदायस्य कृत्स- पापदहनाय मवृत्तस्य दावानेरासन्नास्ये त्वां जुहोमि । अनेन होमेन संतुष्टा अग्नयत्रयस्तेप्पेकोऽग्धं होमेनाऽऽगतमत्तीत्यग्धात् । अहुतं होमरहितमत्तीत्य- हुतात्तादृश एकः। समसनं समस्तमप्यत्तीति सपसनात्तादृश एकः । ते प्रयोऽ. प्यमयोऽस्माकं भेपनं कृण्वन्तु । क्षुधः परिहारं कुर्वन्तु । तथा सदो निवास. स्थानं कुर्वन्तु । सहो वलं कुर्वन्तु । वरेण्यं घरणीयं धनादिकं श्रेष्ठं युर्वन्तु ।। कल्प:-" अयं नो नभसा पुर इत्येतर्पथावाह्मणमुपस्थाय" इति । प्रथममत्रपाठस्तु- जयं नो नभसा पुरः सरस्फानो अभि रक्षतु । गृहाणामसमर्प वहयो नो गृहा असन् ।, इति । अयमग्निः पुरो वर्तमानो नभसा मंस्फानस्तेजसा वर्धमानो नोऽस्मानमिर- सतु । किमर्थं गृहाणामसमय समतिः सम्पग्विनाशस्तद्रादित्यार्थम् । ततोऽग्नि- रसणामोऽस्माकं पहनो गृहा असन्सन्तु ।। द्वितीयमनपाठस्तु- स वं नो नमसस्पत ऊर्ज नो धेहि भद्रया । पुन: नष्टमा कृधि पुनर्नो रयिमा कृधि ।, इति । नमसरसन आरामस्य पालक हे बापो म त्वं नोऽस्मभ्यं भद्रपाऽनुग्रह रुपया वाचार्न धेहि अमादिरमं मयन्छ ।किंचाम्माकं नहपानादिरमं पुनर कृषि आनीप देहि । पुनरप्पस्मभ्यं रपिपपतिनं धनपानीय दहि ॥ रानीपमत्रपाटस्तु- ·प्रपा०३अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २३४१ (अवभृयाह्नहोमायभिधानम्) देव सश्स्फान सहस्रपोपस्येशिषे स नो रास्वाज्यानि रायस्पोप५ सुवीर्य संवत्सरीणा स्वस्तिम् ।, इति। हे संस्फान सम्पगभिरद्धियुक्ताऽऽदित्य देव त्वं सहस्रपोपस्य सहस्रसं- ख्याकथनपश्वादिपुटेरीशिपे भभुर्भवसि । स त्वं नोऽस्मभ्यं रास्त्र देहि । किं किमिति तदुच्यते-अज्यानिमक्षीणत्वं दारिद्याभावं रायस्पोपं धनपुष्टिं मुवीर्य शोभनापत्यं. संवत्सरीणां तत्तत्संवत्सरसंवद्धा स्वस्तिमनिष्टनाशरूपां संपदं च ॥ अथ वेदिदाहं विधातुं मस्तौति- अग्निर्वाव यम इयं यमी कुसीदं वा एतद्य- मस्य यजमान आ दत्तें यदोपधीभिर्वेदिश स्तृणाति यदनुपौष्य प्रयायाद्वीवबद्दमे- नममुप्मिल्लोके नेनीयेरन् इति । यमस्य पलिना चरामीत्यस्मिन्मन्त्रेऽभिधीयमानी यमोऽग्निरेव तस्य होमा- धारत्वेन नियतत्वात् । इयं वेदिरूपा भूमिर्यमी । यजमानो वेदिमदग्ध्वा भूमे- निर्गत्य प्रयाणं कुर्यात्तदानी यमस्य भृत्या गले रज्ज्वा बद्धमेनं यजमान स्वर्गलोकं भृशं नयेयुः ॥ इदानी दाई विधचे- यत्कुसीदमप्रतीत्तं मयीत्युपौपतीहैव सन्यमं कुसीदं निरवदायानृणः सुवर्ग लोकमेति , इति । उपौपत्ति दहेदित्यर्थः । इहैवास्मिन्नेव जन्मनि यज्ञप्रदेश एवावस्थितः सन्यमं पति विद्यमानं कुसीदमृणं निशेपमनेन दाहेनापाकृत्यानन्तरमृणरहितः स्वर्ग प्रामोतीति ॥ विचलोपेतिमप्रेण होम विधचे- यदि मिश्रमिवं चरेदनलिना सक्तून्प्र. दाव्ये जुहुयादेष वा अग्निवैश्वानरो यत्पदाव्यः स एवैन५ स्वदयति, इति । 3 ·२३४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीयकाण्डे- (अवभृपाइहोमायभिधानम्) यद्यगजातं संकीर्णमिव यजमानोऽनुतिष्ठेत्तस्य सांकर्यस्य परिहाराय वेदि. दाहके दावामी सकूनअलिना जुहुयात् । एप एवानिवैश्वानरः सर्वपुरुपसं- पदः सर्वपुरुषापेक्षितम्यवहाराय पर्याप्तत्वात् । स एवाग्निः सक्नुहोमेन तुष्टो मिश्रचारिणमेनं यजमानं स्वदयति स्वादू करोति मिश्रणदोषरहितं करोती- त्यर्थः॥ अथ घेदिदाहमसनेन बुद्धिस्थमन्यदपि किंचिदाहरूपं कर्मान्तरं विधत्ते- अह्नां विधान्यामेकाष्टकायामपूपं चतुःशरावं पक्त्वा प्रातरेतेन कक्षमुपौषेद्यदि दहति पुण्य- समं भवति यदि न दहति पापसमम् , इति । एकाप्टका नाम माघकृष्णाष्टमी । सा चाहां विधानी प्रतिपदादितिथीनां प्रवर्तयित्री संवत्सरनामकस्य पुरुपस्य पत्नीत्वात् । अत एवान्यत्र श्रूयते- एपा वै संवत्सरस्य पत्नी यदेकाप्टका" इति । अथवा गवामयने संव. सरसत्रे यान्यहान्यनुष्ठेयानि कर्माणि तेपामियं प्रवर्तयित्री तदारम्भकाल- स्वात् । अत एवान्यत्र श्रूयते-" संवत्सराय दीक्षिप्यमाणा एकाप्टकायां दीक्षेरन् ” इति । द्विपस्थः शरावः । तथाविधशरावचतुष्टयपरिमितद्रव्यनिर्मि- तमपूपमेकाष्टकायां पक्त्वा तेनात्यन्तमुप्णेनापूपेन परेयुः प्रातररण्ये कसं दहेत् । अपूपस्योपर्युल्मुकं मक्षिप्य तस्योपरि जीर्णतृणं प्रक्षिपेत् । तदेतत्सर्वं कक्षमध्ये कर्तव्यम् । तथा कृते सति यद्ययमपूपाणिः कृत्स्नं कक्षं दहति तदानीं यत्का- यमुद्दिश्येदं दहनं कृतं तत्कार्यं पुण्यसमं भवति सम्यक्पारं गच्छतीत्यर्थः । अदाहे तु पापसमं तत्कार्य विनश्यति ॥ कक्षदइनेन यदेतदभिवृद्धिज्ञानं तदेतद्गवामयनादिप्रौढकर्मारम्भे परीक्षणी- यमित्येतदर्शयति- एतेन ह स्म वा ऋषयः पुरा विज्ञा- नेन दीर्घसत्रमुप यन्ति , इति । एतेन कक्षदाहरूपेण निर्विघ्नसंपूर्तिज्ञानेन निचित्य दीर्घे संवत्सरसत्रादिक मौढं कर्म पूर्व महर्षयः प्रारभन्ते । अथायं नो नभसेत्साद्युपस्थानमन्त्रत्रयं व्याख्यातुं प्रस्तौति- यो वा उपद्रष्टारमुपश्रोतारमनुख्यातारं ·प्रपा०३अनु०८ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २३४३ (अवभृथाहहोमायभिधानम् ) विद्वान्यजते सममुष्मिल्लोक इष्टापूर्तेन गच्छतेऽग्निर्वा उपद्रष्टा वायुरुपश्रोताऽऽ- दित्योऽनुख्याता तान्य एवं विद्वान्यजते सममुष्मिल्लोक इष्टापूर्तेन गच्छते, इति । इष्टं श्रौतं कर्म पूर्त स्मात कर्म तदुभयफलेन स्वर्गलोके संगच्छते । कोऽसौ योऽग्न्यादीनामुपद्रष्यादिरूपता ज्ञात्वा यजते तस्येयमिष्टापूर्तफलसंगतिः ।। अय मन्त्रान्व्याचष्टे- अयं नो नभसा पुर इत्याहानि नभसा पुरोऽग्निमेव तदाहैतन्मे गोपायेति स वं नो नभसस्पत इत्याह वायुर्वे नमसस्पति- युमेव तदाहैतन्मे गोपायेति देव स५. स्फानेत्याहासौ वा आदित्यो देवः सश्स्फान आदित्यमेव तदाहैतन्मे गोपायेति॥, इति ॥ पुरोदेशे नभसा ज्वालय युक्तोऽमिदृश्यतेऽतोऽग्निर्नभसा पुर इतिशब्दाभ्यां विवक्ष्यते । तादृशमग्निमेव प्रत्युपस्थाता मदीयमेतत्कर्मफलं गोपायेति मार्थित- वान्भवति । नभसि संचारेण तत्पालकत्वाद्वायुरेव नभसस्पतिः । रश्मिभिः सर्वनाभिवर्धमानत्वादादित्य एव देवः संस्फानः । अत्राऽऽयुर्दा इति मन्त्र उरु हि राजेत्यस्मादनुवाकात्पूर्व द्रष्टव्यः । यत्कुसीदमित्यादिमन्त्रास्तु तस्मा. दूर्वा द्रष्टव्याः॥ अत्र विनियोगसंग्रहः-- आयुस्त्ववभृथमेप्सोझैम आहवनीयके । पत् वेदि दहेत्तत्र विश्व सक्त्वाहुतिर्भवेत् ।। अयं त्रिभिरुपस्थानं पण्मत्रा अष्टमे स्थिताः॥१॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठकेऽ- एमोऽनुवाकः ॥ ८॥ -

·२३४४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (श्तृतीयकाण्डे-
(पालम्भारयकर्माभिधानम्)
(भय तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाउके नयमोऽनुयाक. ।)
एतं युवानं परि वो ददामि तेन क्रीडन्ती-
चरत प्रियेणं । मा नः शाप्त जनुषी सुमागा
रायस्पोर्पण समिपा मंदेम । नौ महिम्न उत
चक्षुषे ते मरुतां पितस्तदुहं गुंणामि । अनु
मन्यस्व सुया यजाम जुष्टं देवानामिदमस्तु
हव्यम् । देवानामेष उपनाह आंसीदपां गर्भ
जोप॑धीषु न्यक्तः । सोमस्य ऐप्सम॑वृणीत
पूषा (१) बृहनद्रिस्मवत्तदेषाम् । पिता
वत्सानां पतिरनियानामथी पिता महतां
गगैराणाम् । वत्सो जरायु प्रतिधुक्पीयूष
आमिक्षा मस्तु घृतमस्य रेतः । त्वां गावोs-
वृणत राज्याय स्वा५ हवन्त मरुतः स्वीः ।
वर्मन्क्षत्रस्य ककुभि शिश्रियाणस्ततो न उग्रो
वि भजा वमूनि । व्यूवेन वा एप पशुना
यजते यस्यैतानि न क्रियन्त एष ह वै सर्मू-
द्वेन यजते यस्यैतानि क्रियन्तै (२)॥
( पूषा क्रियन्त एपेोऽष्टौ च ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके
तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥

·प्रपा० ०३अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (पालम्भात्यकर्माभिधानम्) (अप तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुगकः।) । ॥ एतम् । युवानम् । परीति । वः । ददामि । तेनं । कीर्डन्तीः। चरत । प्रियेण । मा। नः। शाप्त । जनुपा । सुभागा इति सु-भागाः । रायः । पो. पेण । समिति । इपा । मदेम । नमः। महिम्ने । उत । चक्षुपे । ते । मरुताम् । पितः । तव । अहम् । गृणामि । अन्विति । मन्यस्व । सुयजेति सु- यो । यजाम । जुष्टंम् । देवानाम् । इदम् । अस्तु । हव्यम् । देवानाम् । एषः । उपनाह इत्यु- प-नाहः । आसीत् । अपाम् । गर्भः । ओषधीषु । न्यक्त इति नि-अक्तः । सोमस्य । द्रप्तम् । अ- णीत । पूपा (१)। बृहन् । अद्रिः । अभवत् । तव । एषाम् । पिता । वत्सानाम् । पतिः । अनि- यानाम् । अथो इति । पिता । महताम् । गर्गरा- णाम् । वत्सः । जरायु । प्रतिधुगिति प्रति-धुक् । पीयूषः । आमिक्षा । मस्तु । घृतम् । अस्य । रेतः । त्वाम् । गावः । अणत । राज्याय । त्वाम् । हव- न्त । मरुतः । स्वको इति-सु-अर्काः । वर्मन् । क्षत्रस्य । कुकुभि । शिश्रियाणः । ततः । नः। उग्रः । वीति । भज । वसूनि । व्यूद्धेनेति वि-ऋद्धेन । । - ·२३४८ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (वृपालम्भाव्यकर्माभिधानम् ) तनानां बालानां वत्सानां पिताऽथो अपि च महतां गर्गराणां पिता । गम्भी. रध्वनियुक्ता बहयो वृपभा गर्गरास्ते च शरीरवृद्ध्या महान्तः । पूर्व ब्रह्मान- पादानां महान्तो वृषभाः संपतास्तेपामप्ययं पिता। किं च गवामुदरे गर्भरूपो यो वत्सो यच जरायुरूपं गर्माधिकरणं यच्च प्रतिधुग्दोहनपात्रस्थं दुग्धं यच्च पीयूप ऊधस्थममृतसमानं क्षीरं या चाऽऽमिक्षा रन्धनेन निप्पन्ना यच्च मस्तु नवनीतं यदपि पकं घृतं तत्सर्वमस्य वृषभस्य रेत एतदीयसारभूतरसपरिणाम- रूपम् । एवं महाभागो पभो देवांस्तर्पयत्वित्यभिप्रायः ।। सौविष्टकृतमत्रपाठस्तु- खां गावोऽहणत राज्याय त्वा हवन्त मरुतः स्वीः । वर्मन्क्षत्रस्य ककुभि शिश्रि- याणस्ततो न उग्रो वि अजा वसूनि । , इति । हे उपभ गावः सर्वास्त्वां राज्यायावृणतास्माकमयं राजा भवत्विति वृत- वत्यः । स्वर्काः सुष्टवर्चनीया मरुतो देवास्त्वां हवन्त त्वामेव हविःस्वरूपमा- हयन्ति । क्षत्रस्य क्षत्रियजातेः ककुभि ककुत्समाने प्रधानभूते वर्णशरीरे शिश्रियाण आश्रित्य बलरूपेणावस्थितः क्षत्रियजाती प्रधानभूते राजविग्रहे त्वमेव वललोणावस्थितोऽसि । यथा वृषभस्य सर्वेषु पशुषु वलाधिक्यमेवं राजविग्रहस्य सर्वनियामकत्वं दृश्यत इति राजविग्रहेऽयं वृपभः स्थित इत्यु. पचर्यते । ततो राजसदृशस्त्वमुग्रो भूत्वा नोऽस्मदर्थ शत्रूणां वसूनि तेभ्यो विभज ॥ एतं युवानमित्यादिभित्रैः साध्यानि यानि कर्माणि तानि विधत्ते- व्युद्धेन वा एप पशुना यजते यस्यै- तानि न क्रियन्त एप ह वै समृ- द्वेन यजते यस्यैतानि क्रियन्ते ।।, इति ।। यस्य यजमानस्यतान्यगानि क्रियन्त एप यजमानः सर्वाङ्गसमृद्धेन पशुना यागं करोति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- गोयूथे जीर्णपभस्याऽऽलम्भं यदि वाञ्छति । तदा युवानं वृषभं तत्रतमिति योजयेत् ।। १ ।।

·मपा०३अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २३४९ (पशुप्रायश्चित्तविशेषाभिधानम् ) नमो जीर्णमुपाकुर्यादेवानां तद्वपाहुतिः । पिताऽहोमस्त्वां गायः स्विष्टकृत्पश्च वर्णिताः ॥२॥ इति श्रीमसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ (अय तृतीयाटके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) सूर्यो देवो दिविपन्धौ धाता क्षत्राय वायुः प्रजाभ्यः । बृहस्पतिस्त्वा प्रजापतये ज्योति- प्मती जुहोतु । यस्यास्ते हरितो गर्भोऽथो योनिर्हिरण्ययौ । अङ्गान्यहता यस्य तां देवः समंजीगमम् । आ वर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नर्दबुद । भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभिरा वर्तया पुनः । वि ते भिननि तकरी वि योनि वि गैवीन्यो । वि (१) मातरै च पुत्रं च वि गर्भ च जरायुं च । बहिस्ते अस्तु द्रप्सो विश्वरूप इन्दुः पर्वमानो धीर आनञ्ज गर्भम् । एकपदी हिपदी त्रिपदी चतुष्पदी पञ्चपदी षट्पदी सप्तपद्यष्टापदी भुवनाऽर्नु प्रथता स्वाहा । मही द्यौः पृथिवी च न बालित । उरु- ·२३५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयका - (पशुप्रायश्चित्तविशेषाभिधानम् ) इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिटतां नो. भरीमभिः (२)॥ (गवीन्यों वि चतुश्चत्वारिशच)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ (अथ तृतीयाएके तृतीयप्रपाठक दशमोऽनुवाकः।) । सूर्यः । देवः । दिविषभ्य इति दिविषद-भ्यः । 'धाता । क्षत्राय । वायुः । प्रजाभ्य इति प्र- जाभ्यः । बृहस्पतिः । त्वा । प्रजापतय इति प्र- जा-पतये । ज्योतिष्मतीम् । जुहोतु । यस्याः । ते । हरितः । गर्भः । अथो इति । योनिः । हिर- ण्ययीं । अङ्गानि । अहुता । यस्य । ताम् । देवैः । समिति । अजीगमम् । एति । वर्तन । वर्तय । नीति । निवर्तनेति नि–वर्तन । वर्तय । इंन्द्र । नर्दबुद् । भूम्याः । चतस्रः । प्रदिश इति प्र-दिशः। ताभिः। एति । वर्तय । पुनः । वीति । ते । भिन- मि। तकरीम् । वीति । योनिम् । वीति । गवीन्यौ । वीति (१)। मातरम् । च । पुत्रम् । च । वीति । गर्भम् । च । जरायु । च । बहिः । ते । अस्तु । बाल् । इति । उरुद्रप्स इत्युरु-द्रप्सः । विश्व- ·। प्रपा०३अनु.१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पशुप्रायश्चित्तविशेषाभिधानम् ) रूप इति विश्व-रूपः । इन्दुः । पर्वमानः । धीरः । आनञ्ज । गर्भम् । एकपदीयके-पदी । विपदीति दि-पदी । त्रिपदीति त्रि-पदी । चतुष्पदीति चतुः-पदी । पञ्चपदीति पञ्च-पदी । षट्पदीति षट्-पदी । सप्तपदीति सप्त--पदी । अष्टापदी- त्यष्टा-पदी। भुवना । अन्विति । प्रथताम् । स्वाहा । मही । धौः । पृथिवी । च । नः । इमम् । यज्ञम् । मिमिक्षताम् । पिताम् । नः । भरीमभि- रिति भरीम-भिः (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ (अथ तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः।) नवमे जीर्णशपभालम्भ उक्तोऽनुवाकके । अथ दशमे पशुप्रायश्चिचविशेष उच्यते ।। कल्प:-" ययष्टापदीत्यनुबुध्येत धाता रातिः सूर्यो देव इत्याहुती हुत्वा " इति । यद्यतिरात्रादिषु पशुविकृतिभूतायां छाग्यां संज्ञप्तायामियमष्टापदी भि- णीति चुध्येत तदा द्वे आहुती जुहुयात् । पाठस्तु- सूर्यो देवो दिविषभ्यो धाता क्षत्राय वायुः प्रजाभ्यः। बृहस्पतिस्त्वा प्रजा- पतये ज्योतिष्मती जुहोतु ।, इति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (पशुप्रायश्चित्तविशेषाभिधानम् ) सूर्यों देवो दिविपढामभिवृद्ध्यर्थं धाता देवः क्षत्राय तदभिटद्धयर्थं वायु: प्रजाभिवृद्ध्यर्थ बृहस्पतिः प्रजापतिमाप्त्यर्थं ज्योतिष्मती त्वां जुहोतु ॥ कल्प:-" अथैनामभिमन्त्रयते यस्यास्त इति" इति । पाठस्तु- यस्यास्ते हरितो गर्भोऽथो योनिर्हिरण्ययी। अङ्गान्यहता यस्य तां देवैः समजीगमम् ।, इति । यस्यास्त हरितो हृतसारो हरितवर्णों वा गर्भः, योनिहिरण्ययी हृतसारा हरितवर्णा वा, यस्यै यस्या अद्गान्यताऽपिहिता कुटिलानि) तामिमां देवैः संगतां करोमि ॥ कल्प: आ वर्तन वर्तयेति प्रदक्षिणं गर्भपात्य" इति । पाठस्तु- मा वर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्त- येन्द्र नर्दबुद । भूम्याश्चतस्रः प्रदि- शस्ताभिरा वर्तया पुनः । इति । वर्तन गर्भस्य प्रवर्तक हे देव गर्भमावर्तप । हे निवर्तन गर्भस्य निर्गमकदेव गर्भ निवर्तय निर्गतं कुरु । हे इन्द्रेश्वर नर्दवुद गर्भस्य शब्दयितनिशाम- कपूर्वान्वित भूम्या यायनसः प्रकृष्टा दिशस्ताभिः पुनर्गर्भमावर्तय तद्व्याप्त फुर्वित्यर्थः ।। कल्प:-"वि ते मिनप्रीति गर्भमाच्छिनति" इति । पाठस्तु- वि ते भिनभि तकरी वि योनि वि गवीन्यौ । वि मातरं च पुत्रं च वि गर्भ च जरायु च । , इति । हे व ते तब तकरी विभिनाय विच्छिन्ननि योनि च विभिनाम । गवीन्यो तृपणस्थानीया योन्यन्तर्गतगनिविशेषनिमित्तभुनी प्रचनको मातरं पुत्रं गर्भ जरायु च विभिननि विश्पयामि ।। बहिस्ते अम्नु वालिवन्तरा सस्थिनी गर्म निरस्य " इति । पाटस्तु- ·प्रपा अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २३५३ (पशुप्रायश्चित्तविशेषाभिधानम् ) बहिस्ते अस्तु बालिति ।, इति । हे (ते) वाल्यालहेतुमाणत्तिरूप आत्मा वहिः सर्वव्याप्यस्त्विति विभिन- प्रीलि पूर्वत्र हेतु:॥ कल्प:--"उरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति गर्भरसाय पात्रमुपोहति " इति । उरुद्रप्सो विश्वरूप पवमानो धीर आनञ्ज गर्भम् ।, इति । उरुद्रप्सो बहुसारावयवो विश्वरूपो नानारूप इन्दुः शुक्रः पवमानः शुद्ध- रूपो धीरः स्थिरः । ईदृशो यः प्रजापशुरूपोऽवयरसंघात आनञ्ज गच्छतु गर्भ जननान्तरमित्यर्थः॥ कल्प:-" एकपदी द्विपदीति पुरस्तास्टिकृतो जुहोति" इति । आज्यमित्यर्थः। पाठस्तु- एकपदी विपदी त्रिपदी चतुष्पदी पञ्चपदी षट्पदी सप्तपद्यष्टापदी भुवनाऽनु प्रथताय स्वाहा ।, इति । एपा दशैक्रपद्यादिरूपा भुवनानि भूतजातान्यनुक्रमेण मथताम् ॥ कल्प:-"गर्भ पुरोडाशं चोत्तरेण गाईपत्यस्य शामित्रस्य वा शीते भस्मन्युपोष्य मही द्यौरिति शीतेन भस्पनाऽभिसमू(मुद्य" इति । पाठस्तु-- मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमि- क्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः॥ , इति ॥ महती द्यौः पृथिवी चेमं नो यज्ञं मिमिक्षतामासिञ्चतां नोऽस्मांश्च भरीम- भिर्भरणप्रकारः पितां पालयताम् ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- सूर्यो हुत्वाऽऽज्यं गर्भिण्या यस्या इत्यनुपत्रणम् । आवर्त गर्भमाहत्य वि ते गर्भ छिनति हि ॥१॥ x- L १६. घड. पोप्य म'।

·२३५५ ०३अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । याज्यापुरोनुवाफ्याभिधानम् ) स नः पूर्णेन वावनद । धाता प्रजायां उत राय ईशे धातेदं विश्वं भुवनं जजान । धाता पुत्रं यजमानाय दाता (२) तस्मा उ हुव्यं घृतविधेम । धाता ददातु नो रयिं प्राची जीवातुमक्षिताम् । वयं देवस्य धीमहि सुम- तिर सत्यरांधसः । धाता ददातु दाशुपे वसूनि . प्रजाकामाय मीढुष दुरोणे । तस्मै दे॒वा अमृ- ताः सं व्ययन्तां विश्वे देवासी अदितिः स- जोषाः । अर्नु नोऽद्या मतिर्यज्ञं देवेषु मन्यताम् । अग्निश्च हव्यवाहनो भवतां दाशुषे मयः । अन्विदनुमते त्वम् (३) मन्यांस शं च नः कृधि । क्रत्वे दाय नो हिनु प्र ण आयूपि तारिषः । अनु मन्यतामनुमन्यमाना प्रजाव- न्त५ रयिमक्षीयमाणम् । तस्यै क्य५ हेसि माऽपि भूम सा नो देवी सुहवा शर्म यच्छतु । यस्यामिदं प्रदिशि यहिरोचतेऽनुमतिं प्रति भूषन्त्यायवः । यस्यां उपस्थं उर्वन्तरिक्ष सा नौ देवी सुहवा शर्म यच्छतु (४.) राकाम- ह सुहार सुष्टुती हुवे शृणोतु नः सुभगा बोधतु त्मना । सीव्यत्त्वपः सूच्याऽच्छिंद्यमा-

·२३५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- (३,
(11नुष
नया ददातु वीर शतदायमुक्थ्य॑म् । यास्ते
राके सुमतयः सुपेशंसो याभिर्ददासि दाशुषे
वर्मूनि । ताभिर्नो अद्य सुमनां उपागहि
सहस्रपोपर सुभगे राणा । सिनीवालि या
सुंपाणिः। कुहूमह५ सुभगां विनापसमस्मि-
न्यज्ञे सुहवीं जोहवीमि । सा नौ
ददातु श्र-
वणं पितॄणां तस्यास्ते देवि हविषां विधेम ।
कुहूदेवानाममृतस्य पत्नी हव्या नो अस्य
हविषश्चिकेतु । सं दाशुषे किरतु भूरि वाम
रायस्पो चिकितु दधातु (५)॥
( भामांसो दाता त्वमन्तरिक्ष सा ने देवी सुहवा
शर्म
यच्छतु
श्रवणं चतुर्विशतिश्च ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके
तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अग्ने तेजस्विन्वायुर्वसंच एतद्वा अपां नामधेय वायुरसि देवा वै यद्यज्ञेनं
प्रजापतिर्देवासुरानायुर्दा एतं युवान सूर्यो देव इदं वामेकादश ॥ ११ ॥
अमें तेजस्विन्वायुरसि छन्दसा वीय मातरं च पत्रिशत् ।। ३६ ॥
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके
तृतीयः प्रपाठकः ॥३॥

·-- 'प्रपा ३ अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। याज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) (अथ तृतीयाष्टके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः।) इदम् । वाम् । आस्यै । हविः । प्रियम् । इन्द्रा- बृहस्पती इतीन्द्रा-बृहस्पती । उक्थम् । मदः । च । शस्यते । अयम् । वाम् । परीति । सिच्यते । सोमः । इन्द्राबृहस्पती इतीन्द्रा-बृहस्पती । चारुः । मदाय । पीतये । अस्मे इति । इन्द्रा- 'बृहस्पती इतीन्द्रा-बृहस्पती । रयिम् । धत्तम् । शतग्विनमिति शत-विनम् । अश्वावन्तमित्य- श्व-वन्तम् । सहस्रिणम् । बृहस्पतिः । नः । परीति । पातु । पश्चात् । उत । उत्तरस्मादित्यु- त्-तरस्मात् । अधरान । अघायोरित्यघ-योः। इन्द्रः । पुरस्ताद । उत । मध्यतः । नः । सखां ।। सखिभ्य इति सखिभ्यः । वरिवः । कृणोतु । वीति । ते । विष्वक् । वातजूतास इति वात-जू- तासः । अग्ने । भामासः (१)। शुचे । शुचयः । चरन्ति । तुविम्रक्षास इति तुवि-म्रक्षासः । दि- व्याः। नवग्वाः । वन । वनन्ति । धूपता रुज. न्तः । वाम् । अग्ने । मार्नुपीः । ईडते । विशः । होत्राविमिति होवा-विदम् । विविचिमिति वि-- विचिम् । रत्नधातममिति रत्न-धातमम् । गुहा । - ।

·२३६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसपेता-२, ( याज्यापुरोनुवाक्याभिधाना त्युप-आगंहि । सहस्रपोपमिति सहस्र-पोषम् सुभग इति सु-भगे । राणा । सिनीवालि । या । सुपाणिरित सु-पाणिः । कुहूम् । अहम् । सुः भगामिति सु-भगाम् । विझनापसमिति विद्मन- अपसम् । अस्मिन् । यज्ञे । सुहवामिति सु-हर्वाम् । जोहवीमि । सा । नः । ददातु । श्रवणम् । पितृ- णाम् । तस्याः । ते । देवि । हविपां । विधेम । कुहूः । देवानाम् । अमृतस्य । पत्नी । हव्यो । ना अस्य । हविषः । चिकेतु । समिति । दाशुषे । कि- रतु । भूरि । वामम् । रायः । पोपम् । चिकितुषे । धातु (५)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके तृतीयः प्रपाठकः ॥३॥ (अथ तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाक ।) दशपे पाशुकं गर्भमायश्चित्तमुदीस्विम् । अथैकादशे याज्या[पुरोनुवाक्या स्तन्द्रापाईस्पत्यपुरोनुवाक्पा-इदं घामास्प इति यं कामयेत राजन्यमनपोधो जायतेति चरौ ।

·प्रपा०३अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (याज्यापुरोनवाश्याभिधानम् ) पाठस्तु- इदं वामास्ये हविः प्रियमिन्द्राबृह- स्पती । उक्थं मदश्च शस्यते।, इति । हे इन्द्राबृहस्पती इदं हविर्वापास्ये प्रिपमस्तु इयते वा । उक्थं शस्त्रं मदो हर्पहेतुः प्रतिगरश्च शस्यते युधामे(चां मोतीत्यर्थः ।। तत्रैव याज्पा- अयं वां परि पिच्यते सोम इन्द्राबृ- हस्पत्ती। चारुर्मदाय पीतये।, इति । अयं हवीरूपः सोमो वां परिपिच्यते युवाभ्यामर्थे परित्यज्यते । हे इन्द्रा. बृहस्पती चारुरयं वां युवयोः पीतये मदाय च परिपिच्यते ।। तत्रैव विकल्पिता पुरोनुवाक्या- अस्मे इन्द्राबृहस्पती रयिं धत्तर शतग्वि- नम् । अश्वावन्तर सहस्रिणम् ।, इति । हे इन्द्रावृहस्पती युवामस्मभ्यं शतग्विनमवावन्तं सहस्रिणं च रयिं धत्तम्।। तत्रैव याज्या- बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मा- दधरादधायोः । इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो परिवः कृणोतु ।, इति । वृहस्पति!ऽस्मान्पशादुतापि चोचरस्मादधरायायायोहिसकाल्पातु । इन्द्रश्च पुरस्तादुत मध्यतो नः पातु । सखा सखिभ्योऽस्मभ्यं सखा बृहस्पतिरिन्द्रश्च वरिवः सुखं कृणोतु ॥ यस्याऽऽहितानेरन्यैरमिभिरमयः ससृज्यन्त इत्यत्र विविचीष्टौ पुरोनु- वाक्या- वि ते विष्वग्वातजूतामो अग्ने मामासः शुचे शुचयश्चरन्ति । तुविम्रक्षासो दिव्या नवरया बना वनन्ति धृपता रुजन्तः ।, इति । हेऽग्ने शुचे ते शुचयो दीप्तयो विष्वक्सर्वतो विचरन्ति । कीदृशो वातजू. १२. घ. . च. 'दृश्यो धा।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता--- [३तृतीयकाण्डे- (यायापुरोनुवास्याभिधानन्) तासो वायुना परिता भायासोऽन्यामिमिश्रणेन क्रोधनशीलास्तुविम्रशासो पडूनां शोधका दिव्या पुलोकस्थानार्हा नवग्या भूतनगतयो नित्याभिनया इत्यर्थः । धृषता रुजन्तो धर्पणेन बलात्कारेण वैगुण्यभङ्गं कुर्वन्तः । तथाविधा दीप्तिविशेपा चनाऽस्मदीयानि चननीयानि इवीपि वनन्ति संभजन्ताम् ।। तव याज्यामाह- स्वामग्ने मानुपीरीडते विशो होत्राविदं विवि- चि रत्नधातमम् । गुहा सन्त सुभग विश्व- दर्शतं तुविष्मणस५ सुयजं वृतश्रियम्।, इति । हे सुभग सौभाग्ययुक्ताने मानुषीविंशो मनुष्यरूपाः प्रजास्त्वामीहते स्तुवन्ति । कीदृशं त्वां होत्राविदं होमविशेषाभिनं विविचिं मिश्रितानामनीनां विवेचक रत्नधातमं रत्नमण्यादीनां धनानामतिशयेन संपादक गुहा गोप्येपु मन्त्रेषु स्थानेषु वा सन्तं वर्तमानं विश्वस्य प्रदर्शयितारं तुविष्मणसं सुमद्ध- मनस्कं सुगनं सुष्टु यहूं शक्यं घृतथियं घृतसेविनम् ॥ अथ देविकाख्यानां हविषां याज्यानुवाक्या उच्यन्ते । तानि हवींपि देविका निर्वत्मनाकाम इत्यादौ विहितानि । तेषां स्वरूपं तत्रैवाऽऽन्ना. तम्-"धाने पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्बपत्यनुमत्यै चरुर राकाय चरु५ सिनीवाल्यै चरुं कुबै चरुम्" इति । तत्र प्रथमे हविपि पुरोनुवाक्यामाह- धाता ददातु नो रयिमीशानो जगत- स्पतिः। स नः पूर्णेन वावनः ।, इति । धाता विश्वस्य धारयिता जगतस्पतिर्जगतः पालक ईशानः परमेश्वरी नोऽस्मभ्यं रयिं धनं ददातु । स परमेश्वरो नोऽस्मान्पूर्णेन समृद्धन धनेन वावनत्संभजतां संयोजयत्वित्ययः॥ तत्रैव याज्यामाह- धाता प्रजाया उत राय ईशे धातेदं विश्व भुवनं जजान । धाता पुत्रं यजमानाय दाता तस्मा उ हव्यं कृतवविधेम ।, इति । अयं धाता पजायाः पुत्रादेरीश ईष्टे स्वापी भवति । उतापि च रायं। ईशे धनस्यापि स्वामी भवति । धाता सर्वमिद भुवनं प्राणिजातं ·- प्रपा०३अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (याग्यापुरोनुकास्य भिधानम् ) स्पादितवान् । स च धाता यजमानाय पुत्रं दास्यति । तस्मा उ तथाविधायैव देवाय इन्यमिदं घृतवद्विधेम घृतयुक्तं करवाम ।। अथ तत्रैव विकल्पितामन्यां पुरोनुवाक्यामाह- धाता ददातु नो रायें प्राची जीवातुमक्षिताम्। वयं देवस्य धीमहि सुमतिय सत्यराधसः। इति । स च धाता जीवातुमक्षितां जीवनाय पर्याप्तामक्षीणां प्राची प्रकर्पणास्मा- स्वनुकूला रयिं नोऽस्मभ्यं ददातु । सत्यराधसः सत्येन यज्ञेनाऽऽराधका वयं देवस्य सुमत्तिमनुग्रहयुक्तं चित्तं धीमहि ध्यायेम प्रार्थयाम इत्यर्थः ।। अथ तत्रैव विकस्पितामन्यां पापामाह- धाता ददातु दाशुषे वसूनि प्रजाकामाय मीदुपे दुरोणे । तस्मै देवा अमृताः सं व्ययन्तां विश्वे देवासो अदितिः सजोपाः, इति । स धाता दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय वसूनि ददातु । कीदृशाय मजा- कामाय दुरोणे स्वगृहे मीढपे देवानामाज्येन सेचितवते । अमृता मरणरहिता विश्वे देवासः सर्वे देवाः सजोपाः समानीतिरदितिर्देवाश्च तस्मै तथावि.. धयजमानार्थ संख्ययन्ता तगृहे सरत्यावतिष्ठन्ताम् ।। अथ द्वितीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह-- अनु नोऽद्यानुमतिर्यज्ञं देवेषु मन्यताम् । अग्निश्च हव्यवाहनो भवतां दाशुषे मयः ।, इति । अद्यास्मिन्नियमनुपतिशब्दाभिधेया देवता नोऽस्माकमिमं यज्ञं देवेष्वनु- मन्यता देवानामने प्रशंसत्वित्यर्थः । हव्यवाहनोऽग्निश्च दाशुषे इविदत्तवते यजमानाय मयो भवतां सुखं भावयतु ।। तत्रैव पाज्यामाह- अन्विदनुमते वं मन्यासै शं च नः कृधि । क्रत्वे दक्षाय नो हिनुप्र ण आयूपि तारिषः ।, इति। हेऽनुमते त्वमन्विदन्वेव मन्यासै सर्वथेदमनुमन्यस्वेत्यर्थः । किं च नोऽ. स्मभ्यं शं कृधि सुसं कुरु । किंच नोऽस्माकं दक्षाय क्रत्वे दक्षतौ समृद्ध- १घ८. च सेवित'। २ क. घ. है. च. 'तिध देवास्तस्मै ।

·२३६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [स्तृतीयकाण्डे-
( याज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् )
इयं कुहूर्देवी नोऽस्मदीयस्यास्य हविपश्चिकेतु सारं जानातु । कीदृशी
कुहर्देवानां संबन्धि यदमृतं दर्शपूर्णमासादिहवी रूपं तस्य पत्नी पालयित्री।
हव्याऽऽहानपृच्छार्दा । तादृशी देवी दाशुपे यजमानाय भूरि भूयिष्ठं वाम
वननीयं पारलौकिक फलं संकिरतु सम्यग्ददातु । किं च चिकितुपे त्वदीय-
महिमानं ज्ञातवते यजमानाय रायस्पोपं दधातु धनपुष्टिं संपादयतु ।।
अत्र विनियोगसंग्रहः-
-भवेदिदं वामित्यैन्द्रावार्हस्पत्ये चतुष्टयम् ।
वि ते विविचिमद्यागे धातेत्येतच्चतुष्टयम् ॥ १॥
देविकास्वाद्ययागे स्यादन्वित्यनुमते चरौ ।
चतुष्टयं स्याद्राकां तु राकादेव्याश्चरौ तथा ॥
सिनी या सु सिनीवाल्याः कुर्दू कुताश्च विंशतिः ॥ २॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसहितामाध्ये तृतीयकाण्डे तृतीयप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।
पुपर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमद्वियातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य
श्रीवीरबुम्महाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण चिर-
चिते वेदार्थमका कृष्णयजुर्वेदीपसंहिताभाप्पे
तृतीयकाण्डं तृतीयः पाठकः ॥३॥

·२३६७ प्रपा०४अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता। (वशागर्भदर्शनानिमित्तपूर्वोतमन्धव्याख्यानम् ) ( अथ तृतीयाटके चतुर्थः प्रपाठकः ।) (तन प्रथमोऽनुवाकः ।) हरिः ॐ। वि वा एतस्य यज्ञ कंध्यते यस्य हविरति- रिच्यते सूर्यो देवो दिविषम्य इत्याह बृहस्प- तिना चैवास्य प्रजापतिना च यज्ञस्य व्यृद्ध- मपि वपति रक्षासि वा एतत्पशु संचन्ते यदेकदेवत्यं आलब्धो भूयान्भवति यस्यास्ते हरितो गर्भ इत्याह देवत्रैवैनां गमयति रक्षसा- महत्या आ वर्तन वर्तयेत्याह (१) ब्रह्म- णैवैनमा तयति वि ते भिनद्मि तकरीमि- त्यहि यथायजुरेवैतदुरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरि- त्यांह प्रजा वै पशव इन्दुः प्रजयनै पशुभिः समर्धयति दिवं वै यज्ञस्य व्यृद्धं गच्छति पृ. थिवीमतिरिक्तं तद्यन्न शमयेदार्तिमार्लेद्य मानो मही द्यौः पृथिवीच इति (२) आह द्यावापृथिवीभ्यामेव यज्ञस्य व्यृद्धं चातिरिक्तं च शमयति नाऽऽर्तिमाईति यजमानो भस्म- नाऽभि समूहति स्वगात्या अथौ अनयो एष गर्भोऽनयरियेनं दधाति यद्यदति तद्रे- ·२३६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- (श्तृतीयकाण्डे- (चशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोक्तमन्त्रव्यारयानम् ) चयेद्यन्नावोत्पशोरालब्धस्य नाव येत्पुरस्ता- नाभ्यां अन्यदेवयेदुपरष्टादन्यत्पुरस्तादै नाभ्य .(३) प्राण उपरिष्टादपानो यावानेव पशुस्त- स्या द्यति विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोति यद्दे यज्ञस्यातिरिच्यते यः पशो मा या पुष्टिस्त- विष्णुः शिपिविष्टोऽतिरिक्त एवातिरिक्तं दधा- त्यतिरिक्तस्य शान्त्या अष्टापूँडिरेण्यं दक्षिणाऽ- टापदी वैपाऽऽस्मा नवमः पशोराप्त्या अन्तर- कोश उष्णीपेणाऽऽविष्टितं भवत्येवमिव हि पशुरुल्वमिव चर्मेव माश्समिवास्थीव यावा- नेव पशुस्तमाप्त्वाऽर्व रुन्धे यस्यैपा. यज्ञे प्रायश्चित्तिः क्रियत इष्ट्वा वसीयान्भवति (४) ॥ (वर्तयेत्याह न इति वै नाम्या उल्वमिवैकविशतिश्च !) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ तृतीयाष्टके चतुर्थः प्रपाठकः ।) (तम प्रथमोऽनुयारः।) हरिः ॐ। वीति । वै । एतस्य । यज्ञः ऋध्यते । यस्य । हुविः । अतिरिच्यत इत्यति-रिय॑ते । सूर्यः । देवः।

·प्रपा०४अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (वशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोतम श्रव्याख्यानम् ) दिविषभ्य इति दिविषत्-म्यः । इति । आह । बृहस्पतिना । च । एव । अस्य । प्रजापतिनेति प्रजा-पतिना। च । यज्ञस्य॑ । व्य॒द्धमिति वि-ऋ- द्वम् । अपीति । वपति । रक्षांसि । वै । एतत् । पशुम् । सचन्ते । यद । एकदेवत्यं इत्यैक-देवत्यः । आलब्ध इत्या-लब्धः । भूर्यान् । भवति । यस्यो। ते । हरितः । गर्भः । इति । आह । देवत्रेति देव- वा। एव । एनाम् । गमयति । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यर्प-हत्यै । एति । वर्तन । वर्तय । इति । आह (१)। ब्रह्मणा । एव । एनम् । एति । वर्तयति । वीति । ते । भिननि। तकरीम् । इति । आह । यथायज्जुरिति यथा--यजुः । एव । एतत् । उरुद्रप्स इत्युरु-द्रुप्सः । विश्वरूप इति विश्व-रूपः । इन्दुः । इति । आह । प्रजेति प्र-जा । वै । पशवः । इन्दुः। प्रजयेति प्र-जयो । एव । एनम् । पशुभिरिति प- शु-भिः । समिति । अर्धयति । दिवम् । वै। य- ज्ञस्य । मिति विऋद्धम् । गच्छति । पृथि- वीम् । मतिरिक्तमित्यति-रिक्तम् । तद । यव । न । शमयेद । आतिम् । एति । ऋच्छेद । यज- मानः । मही । द्यौः । पृथिवी । च । नः । इति । ।

·। २३७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयका (वशाग दर्शनानिमित्तपूर्वोचमत्रव्याख्यानम् ) (२)। आह । द्यावापृथिवीभ्यामिति द्यावापृथि- वीभ्याम् । एव । यज्ञस्य॑ । व्यद्धमिति वि-ऋद्धम् । च । अतिरिक्तमित्यति-रिक्तम् । च । शमयति । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । यजमानः। भ- स्मना । अभि । समिति । उहति । स्वगाकृत्या इति स्वगा-कृत्यै । अथो इति । अनयोः । वै। एपः । गर्भः । अनयोः । एव । एनम् । दधाति । यव । अवोदित्यंव-घेव । अतीति । तत् । रेचयेत् । यत् । न । अवोदित्यव-येत् । पशोः। आध- स्येत्या-लब्धस्य । न । अवेति । चेत् । पुरस्ताद । नाभ्याः । अन्यत् । अवोदित्यव-येत् । उपरि- टाव । अन्यत् । पुरस्तात् । वै । नाभ्य (३)। प्राण इति प्र-अनः । उपरिष्टात् । अपान इत्य- प-अनः । यावान् । एव । पशुः । तस्य । अवेति । धति । विष्णवे । शिपिविष्टायेति शिपि-विष्टाय । जुहोति । यत् । वै। यज्ञस्य । अतिरिच्यत इत्य- ति-रिच्यते । यः । पशोः । भूमा। या। पुष्टिः । तव । विष्णुः । शिपिविष्ट इति शिपि-विष्टः । अति- रिक्त इत्यति-रिक्ते । एव । अतिरिक्तमित्यति-रि- कम । धाति । अतिरिक्तस्येन्यति-रिक्तस्य ।

·२३७१ प्रपा०४अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोक्तमत्रव्याख्यानम् ) शान्त्य । अष्टापूडित्यष्टा-फूट् । हिरण्यम् । दक्षिणा। अष्टापदीत्यष्टा-पदी । हि । एषा । आत्मा । न- वमः । पशोः। आप्त्यै । अन्तरकोश इत्यन्तर- कोशे । उष्णीषेण । आविष्टितमित्या--विष्टितम् । भवति । एवम् । इव । हि । पशुः । उल्बम् । इव । चर्म । इव । माश्सम् । इव । अस्थि । इव। यावान् । एव । पशुः । तम् । आप्वा। अवेति । रुन्धे । यस्य । एषा । यज्ञे । प्रायश्चित्तिः । क्रियते । इया । वसीयान् । भवति (४)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ .. .( अर्थ तृतीयकाण्डे चतुर्थ प्रपाठक ।) (तन प्रथमोऽनुवाक ।) यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमद्देश्वरम् ।। १॥ प्रपाठके तृतीयेऽपि सोमशेषः कियानपि । उक्तः कर्मान्तरं किंचिदपि तत्रोपवर्णितम् ॥ २॥ प्रपाठके चतुर्थे तु किचिन्नैमित्तिकं तथा । पश्चिष्टिविहोमाश्च वाच्याः काम्याय केचन ॥३॥ तत्राऽऽयेनानुवाकेन चशागर्भस्प दर्शननिमित्ताः पूर्वोक्ता मन्त्रा व्या. ख्यायन्ते। तत्र प्रथममत्रगतयोवृहस्पतिप्रजापतिशब्दयोस्तात्पर्य दर्शयति- १रा च "पि होम'।

·२३७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीयकाण्डे- (वशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोकमब्रव्यारयानम् ) वि वा एतस्य यज्ञ ऋध्यते यस्य हविरतिरिच्यते सूर्यो देवो दिविषय इत्याह बृहस्पतिना चैवास्य प्रजाप- तिना च यज्ञस्य व्युद्धमपि वपति,इति । यस्य यजमानस्य हविरतिरिच्यतेऽधिकं भवति । वशायाः शरीरमेक हवि- 'प्लेन संकल्पितं तत्र गर्भे सति वपाद्याधिक्यं हविरतिरेक इत्युच्यते । ईदृशा- तिरेकवत एतस्य यजमानस्य यज्ञो व्युध्यत एवं विगुण एव भवति । तत्र सूर्यों देव इतिमवेण होमे सत्येतन्मयोक्ताभ्यां बृहस्पतिप्रजापतिभ्यां यज्ञस्य व्युद्धमपि वपति वैगुण्यं समादधाति ॥ अनुपन्त्रणमन्त्रे देवैः समजीगममित्यस्यांशस्य तात्पर्य दर्शयति- रक्षासि वा एतत्पशु सचन्ते यदे- कदेवत्य आलब्धो भूयान्भवति य- स्यास्ते हरितो गर्भ इत्याह देवत्रै- वैनां गमयति रक्षसामपहत्यै , इति । एकदेवत्य आलब्धएका देवतामुद्दिश्योपाकृतः पशुगर्भधारणेन भूयान्भ- बतीति यदेतेन वैकल्येन रक्षांसि समययन्ति तत्परिहाराय यस्यास्त इत्य- भिमत्रणेन कृतेन तां देवैः समनीगममित्युक्तत्वाद्देवेप्वेवा. वशां पापित. वान्भवति । ततो रक्षांस्यपहन्यन्ते ।। लौकिकस्य गर्भपर्यावर्तनस्य व्यायत्तये मत्रेणैव तत्पर्यावर्तनमित्येतद्द- र्शयति- आ वर्तन वर्तयेत्याह ब्रह्मणैवेनमा वर्तयति , इति । उल्वच्छेदनमन्त्रस्य स्पष्टार्थता दर्शयति- पि ते भिनान तकरीमित्याह यथायजरेवैतव , इति । रसधारणार्थपात्रोपोहनमनगतस्येन्दुशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति- उस्द्रप्सो विश्वरूप इन्दुरित्याह प्रजा वै पशव इन्दुः प्रजयैवैनं पशुभिः समर्धयति , इति । - 1 स. 'ति । द्रप्मधा।

·प्रपा०४अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (वशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोतमन्त्रव्यात्यानम् ) इदि परमैश्वर्य इत्यस्माद्धातोरुत्पन्न इन्दुशब्दः। प्रजानां पशूनां चैश्वर्य- रूपत्वादिन्दुत्वम् । अत इन्दुशब्दमयोगेण मजादिभिरेनं रसं समृद्धं करोति ॥ तस्याभिसमूहनमन्ने घुशब्दस्य पृथिवीशब्दस्य च तात्पर्य दर्शयति- दिवं वै यज्ञस्य व्युद्धं गच्छति पृथिवीमति- रिक्तं तद्यन्न शमयेदार्तिमाईद्यजमानो मही द्यौः पृथिवी च न इत्याह द्यावा- पृथिवीभ्यामेव यज्ञस्य व्युद्धं चातिरिक्तं च शमयति नाऽऽर्तिमाईति यजमानः , इति । यज्ञस्य संवन्धि यदङ्गं व्युद्ध न्यूनं तद्दिवमेव गच्छति । यदतिरिक्तं तत्पून थिवीं गच्छति । तथा सति तयद्यधुभयं न शमयेचदा यजमान आति मामुयात् । अतो मन्त्रे द्यौः पृथिवीतिप्रयोगात्ताभ्यां तदुभयं शमयित्वा यजमान आति न मामोति ॥ अथ विधत्ते- भस्मनाऽभि समूहति स्वगाकृत्या अथो अन- योर्वा एष गर्भोऽनयोरेवैनं दधाति , इति । कथं नाम द्यावापृथिवीभ्यां गर्भोऽयमात्मसात्क्रियतेति विचार्य तस्यै स्वगा- कृत्यै शीतेन भस्मना गर्भमाच्छादयेत् । किंचैप गर्भोऽनयोर्यावापृथिव्योरेव समुत्पन्नः । अतोऽनेन मन्त्रेण भस्माच्छादने सत्यनयोर्यावापृथिव्योरेनं गर्भ स्थापयतीति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" पशोर्दैवतान्यवद्यन्गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदव- दाय दैवतेष्ववदधात्युपरिष्टादन्यत्सौविष्टकृतेषु इति, तदेतद्विधत्ते- यदवोदति तद्रेचयेद्यनावोत्पशोरालब्धस्य नाव येत्पुरस्तानाभ्या अन्यदवद्येदुपरिष्टाद- न्यत्पुरस्तादै नाभ्ये प्राण उपरिष्टादपानो यावानेव पशुस्तस्याव द्यति इति । यदि गर्भस्य हृदयाघनमवोत्तदा पशुहृदयाघपेक्षया हविरतिरिक्तं भवेत् । यदि तद्दोपपरिहाराय नावयेत्तदानीमालब्धस्य पशोरवदानं न कृतं स्यात् । १२. स. च. 'या।

·२३७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे-- (वशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोक्कमप्रव्याएयानम् ) अत उभयदोपपरिहाराय नाभ्याः .पुरस्तात्किचिदगमवद्येदुपरिष्टाचान्यत्ति- चिदवोत् । एवं सति यावानेव पशुस्तत्सर्वमवत्तं भवति । तत्कथमिति तद्- च्यते-तिरश्यां हि नाभ्याः पुरस्तात्माणो मुखे संचरति । अपान उपरिष्टा- स्पुच्छदेशे संचरति । अत उभयावदानेन सर्वावदानसिद्धिः । कल्प:-"गर्भस्य दक्षिण पूर्वपाद मच्छिद्य विष्णु शिपिविष्टं यजति" इति, तदेतद्विधत्ते- विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोति यदै यज्ञ- स्यातिरिच्यते यः पशो मा या पुष्टिस्त- द्विष्णुः शिपिविष्टोऽतिरिक्त एवातिरिक्त दधात्यतिरिक्तस्य शान्त्य इति । यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिरिति श्रुत्यन्तरात्पशुस्वामी कश्चिद्यज्ञदेवः शिपिविष्टो विष्णुस्तस्मै जुहुयात् । यज्ञस्य संवन्धि यदद्गमुपाकृतादतिरिक्त भवति यश्च पशो मा बहुत्वं हविराधिक्यहेतुर्या च पशोः शरीरे पुष्टिराधिक्य- हेतुस्तत्सर्व शिपिविष्टस्य विष्णोरधीनम् । अतो विष्णमुद्दिश्य तद्धोमे सत्य- तिरिक्तहेतावेवातिरिक्तं स्थापितं भवति । तच्चातिरेकदोपस्य शान्यै भवति ।। देया दक्षिणां विधत्ते- अष्टाढिरण्यं दक्षिणाऽष्टापदी ह्ये- पाऽऽत्मा नवमः पशोराप्त्यै , इति । अष्टाभिविन्दुभिाञ्छिनमष्टामूदतादृशं हिरण्यं दद्याद्यस्मादियं वशा सगर्भा साऽष्टाभिः पादैर्युक्ता । आत्मा पशोहो यस्मादतिरिक्तो नवमस्त. स्मादष्टाभिन्दुिभिर्युक्तं हिरण्यमष्टाभिः पादैर्युक्तेन पशुना च सदृशं भातीति पशुमाप्त्य संपद्यते ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" अष्टाइढिरण्यमुष्णीपेणाऽऽचेष्टा कोशेऽवधाय द्वितीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति " इति, वदेतद्विधत्ते- अन्तरकोश उप्णीपेणाऽऽविष्टितं भवत्येवमिव हि पशुरुत्वमिव चर्मेव माश्समिवास्थीच यावानेव पशुस्तमाप्त्वाऽव रुन्थे , इति।

·प्रपा ४अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (भूत्यादिवामस्य घशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् ) घायकोशमारभ्य योऽयमभ्यन्तरस्तृतीयः कोशस्तस्मिन्कोशे तद्धिरण्यमुष्णी- पेण सर्वतो वेष्टनीयस् । यथैव तद्धिरण्यं चतुभिर्वेष्टितं तथैव गर्भरूपः पारपि चतुभिर्वेष्टितो भवति । तत्कथमिति तदुच्यते--उत्वं चहिर्वेष्टन तस्याभ्यन्तरे चर्म तस्याभ्यन्तरे मांसं ततस्तस्याभ्यन्तरेऽस्थि अस्नोऽभ्यन्तरे पशोर्जीवः । एवं हिरण्यस्य पशुसादृश्ये सति तदानेन यावान्संपूर्णः पशुस्तं प्राप्य स्वाधीनं करोति ॥ इदानीमेतत्साझं कर्म विधत्ते- यस्यैषा यज्ञे. प्रायश्चित्तिः कि- यत इष्ट्वा वसीयान्भवति ॥, इति ।। यस्य यजमानस्य यज्ञे वशागर्भमपराध निमित्तीकृत्य यथोक्तहोमरूपा प्रायश्चित्तिः क्रियते स यजमानः मायश्चित्तेन प्रकृतेन यज्ञेनेष्ट्वा वसुमत्तरो भवति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ (अध तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक ।) आ वायो भूप शुचिपा उपं नः सहस्र ते नियुतो विश्ववार । उपौ ते अन्धो मद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयम् । आकृत्यै त्वा कामाय वा समृधैं त्वा किक्किदा ते मनः प्रजापतये स्वाहाँ किक्किटा ते प्राणं वायवे स्वाहां किकिटा ते चक्षुः सूर्याय स्वाहा किक्किटा ते श्रोत्रं द्यावापृथिवीभ्या५ स्वाहा किक्किदा ते वाचः सरस्वत्यै स्वाहा (१)॥

·२३७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- तृतीयकाण्डे- (वशागर्भदर्शननिमित्तपूर्वोक्तमन्त्रव्यारयानम् ) अत उभयदोपपरिहाराय नाभ्याः ,पुरस्तात्किचिदगमवयेदुपरिष्टाचान्यत्किं- चिदवयेत् । एवं सति यावानेव पशुस्तत्सर्वमवत्तं भवति । तत्कयमिति तदु- च्यते-तिरथां हि नाभ्याः पुरस्तात्माणो मुखे संचरति । अपान उपरिष्टा- त्पुच्छदेशे संचरति । अत उभयावदानेन सर्वावदानसिद्धिः ।। कल्प:--"गर्भस्य दक्षिण पूर्वपादं प्रच्छिद्य विष्णु शिपिविष्टं यजति" इवि, तदेतद्विधत्ते- विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोति यदै यज्ञ- स्यातिरिच्यते यः पशो मा या पुष्टिस्त- विष्णुः शिपिविष्टोऽतिरिक्त एवातिरिक्तं दधात्यतिरिक्तस्य शान्त्य इति । यज्ञो चै विष्णुः पशवः शिपिरिति श्रुत्यन्तरात्पशुस्वामी कश्चिद्यज्ञदेव: शिपिविष्टो विष्णुस्तस्मै जुहुयात् । यज्ञस्य संवन्धि यदगमुपाकृतादतिरिक्त भववि यश्च पशो मा बहुत्वं हविराधिक्यहेतुर्या च पशोः शरीरे पुष्टिराधिक्य- हेतुस्तत्सर्व शिपिविष्टस्य विष्णोरधीनम् । अतो विष्णुमुद्दिश्य तद्धोमे सत्य तिरिक्तहेतावेवातिरिक्तं स्थापितं भवति । तचातिरेकदोपस्य शान्य भवति ॥ देयां दक्षिणां विधत्ते- अष्टापूढिरण्यं दक्षिणाऽष्टापदी ह्ये- पाऽऽत्मा नवमः पशोराप्त्यै , इति । अभिविन्दुभि मिलुनमायलटनादा, हिरण्यं दण्टाम्सादियं वदा सगर्भा साऽष्टाभिः पादैर्युक्ता । आत्मा पशोर्देहो यस्मादतिरिक्तो नवमस्त. स्मादष्टाभिविन्दुभियुक्तं हिरण्यमष्टाभिः पादयुक्तेन पशुना च सदृशं भवतीति पशुमाप्त्यै संपद्यते ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण-" अष्टाइढिरण्यमुष्णीपेणाऽऽवेष्ट्य कोशेऽधाय द्वितीयेऽवधाय तृतीपेऽवदधाति " इति, तदेतद्विधत्ते-- अन्तरकोश उणीपेणाऽऽविष्टितं भवत्येवमिव हि पशुरुल्वमिव चर्मेव माश्समिवास्थीव यावानेव पशुस्तमाप्त्वाऽय रुन्थे . , इनि।

·प्रपा०४अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २३७९ (भूत्यादिकामस्य वशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् ) वाह्यकोशमारभ्य योऽयमभ्यन्तरस्तृतीयः कोशस्तस्मिन्कोशे तद्धिरण्यमुप्णी. पेण सर्वतो वेष्टनीयम् । यथैव तद्धिरण्यं चतुभिर्वेष्टितं तथैव गर्भरूपः पशुरपि चतुभिर्वेष्टितो भवति । तत्कथमिति तदुच्यते-उल्वं बहिर्वेटनं तस्याभ्यन्तरे चर्म तस्याभ्यन्तरे मांसं ततस्तस्याभ्यन्तरेऽस्थि अस्थोऽभ्यन्तरे पशोर्जीवः । एवं हिरण्यस्य पशुसादृश्ये सति तदानेन यावान्संपूर्णः पशुस्तं माप्य स्वाधीनं करोति ॥ इदानीमेतत्साझं कर्म विधत्ते- यस्यैषा यज्ञे प्रायश्चित्तिः क्रि- यत इष्ट्वा वसीयान्भवति ॥, इति । यस्य यजमानस्य यज्ञे वशागर्भमपराधं निमित्तीकृत्य यथोक्तहोमरूपा मायश्चितिः क्रियते स यजमानः प्रायश्चित्तेन प्रकृतेन यज्ञेनेष्ट्वा बसुपत्तरो भवति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ - (अथ तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक ।) आ वायो भूष शुचिपा उप नः सहस्र ते नियुतो विश्ववार । उपौ ते अन्धो मद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेर्यम् । आकूत्यै स्वा कामाय त्वा समृधै त्वा किक्किटा ते मनः प्रजापतये स्वाहाँ किक्किटा ते प्राणं वायवे स्वाहाँ किक्किदा ते चक्षुः सूर्याय स्वाहा किक्किटा ते श्रोत्रं द्यावापृथिवीभ्या५ स्वाहा किक्किदा ते वाचर सरस्वत्यै स्वाहा (१)।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (मूत्यादिकामस्य घशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् ) त्वं तुरीयां वशिनी वशाऽसि सकृयत्त्वा मन- सा गर्भ आऽशयद । वशा वं वशिनी गच्छ देवान्त्सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः । अजाऽसि रयिष्ठा पृथिव्याः सीदो ऽन्तरिक्ष- मुप॑ तिष्ठस्व दिवि ते बृहद्भाः । तन्तु तन्वर- जसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् । अनुल्वणं वयत जोगुवामपो मनुर्भव जनया दैव्यं जनम् । मनसो हवि- रसि प्रजापतेर्वर्णो गात्राणां ते गावभाजों भूयास्म (२)॥ (सरस्वत्यै स्वाहा मनुस्त्रयोदश च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ (अथ तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।) एति । वायो इति । भूप । शुचिपा इति शुचि- पाः । उपेति । नः । सहस्रम् । ते । नियुत इति नि-युतः । विश्ववारेति विश्व-वार । उपो इति । । अन्धः । मद्यम् । अयामि । यस्य । देव । दुधिपे। पूर्वपेयमिति पूर्व-पेयम् । आकृत्या इत्या- कूत्यै । त्वा । कामाय । त्वा । समृध इति सम्- ·२३७७ । । प्रपा ४ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (भूयादिकामस्य वशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् ) ऋधे । वा । किक्किटा । ते । मनः । प्रजापतय इति प्रजा-पतये । स्वाहा । किक्किटा। ते ! प्राणमिति प्र--अनम् । वायवै । स्वाहा । किकिटा । ते । चक्षुः । सूर्याय । स्वाहा । किछिटा । ते । श्रोत्रम् । द्यावापृथिवीभ्यामिति धावा-पृथिवीभ्याम् । स्वा- हो । किक्किटा । ते । वाचम् । सरस्वत्यै । स्वाहा । (१) । त्वम् । तुरीयो । वशिनी । वशा । असि । सकृत् । यत् । वा । मनसा । गर्भः। एति । अर्श. यत् । क्शा । त्वम् । वशिनी । गच्छ । देवान् । सत्याः । सन्तु । यजमानस्य । कामाः । अजा। असि । रयिष्ठेति रयि-स्था । पृथिव्याम् । सीद । ऊर्ध्वा । अन्तरिक्षम् । उपेति । तिष्ठस्व । दिवि । ते । बृहद । भाः । तन्तुम् । तन्वन् । रजसः । भानुम् । अन्विति । इहि । ज्योतिष्मतः । पृथः । रक्ष । धिया । कृतान् । अनुल्बणम् । वयत । जो[वाम् । अपः । मनुः । भव । जनयं । दैव्यम् । जनम् । मनसः। हविः । असि । प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । वर्णः । गात्राणाम् । ते । गात्रमाज इति गात्र-भाजः । भूयास्म (२)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ - २१८ ·२३७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (भूत्यादिकामस्य वशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् ) त्वं तुरीयां वशिनी वशाऽसि सकृद्यत्त्वा मन- सा गर्भ आशयत् । वशा वं वशिनी गच्छ देवान्त्सत्याः सैन्तु यजमानस्य कामाः । अजाऽसि रयिष्ठा पृथिव्या५ सीो ऽन्तरिक्ष- मुप॑ तिष्ठस्व दिवि ते बृहद्भाः । तन्तु तन्वर- जसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् । अनुल्वणं बयत जोगुवामपो मर्नुभव जनया दैव्यं जनम् । मनसो हवि- रसि प्रजापतेर्वों गात्राणां ते गात्रभाजों भूयास्म (२)॥ (सरस्वत्यै स्वाहा मनुप्रयोदश । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाटके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ (भप धृवीयाटके चतुर्थप्रपाठक द्वितीयोऽनुवारः।" - एति । वायो इति । भूप । शुचिपा इति शुचि- पाः । उपेति । नः । सहस्रम् । ते । नियुत इति नि-युतः । विश्ववारेति विश्व-वार । उपो इति । ते । अन्धः । मद्यम् । अयामि । यस्य । देव । दृधिपे। पूर्वपेयमिति पूर्व-पेयम् । आकृत्या इत्या- कृत्य । त्वा । कामाय । वा । समृध इति सम्- ।

·२३७७
।
प्रपा अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।
(भूत्यादिकामस्य वालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् )
ऋधे । त्वा । किक्किटा । ते । मनः । प्रजापतय इति
प्रजा–पतये । स्वाहाँ । किक्किटा। ते । प्राणमिति
प्र-अनम् । वायवै । स्वाहा । किक्किटा । ते ।
चक्षुः । सूर्याय । स्वाहा । किक्किटा । ते । श्रोत्रम् ।
द्यावापृथिवीभ्यामिति द्यावा-पृथिवीभ्याम् । स्वा-
हो । किक्किटा । ते । वाचम् । सरस्वत्यै । स्वाहा ।
(१) । त्वम् । तुरीयो । वशिनी । क्शा । असि ।
सकृद । यद । खा। मनसा । गर्भः । एति । अर्श-
यव । वशा । त्वम् । वशिनी । गच्छ । देवान् ।
सत्याः । सन्तु । यज॑मानस्य । काः । अजा ।
असि । रयिष्ठेति रयि-स्था । पृथिव्याम् । सीद ।
अर्वा । अन्तरिक्षम् । उपेति । तिष्ठस्व । दिवि । ते ।
बृहद । भाः । तन्तुम् । तन्वन् । रजसः । भानुम् ।
अन्विति । इहि । ज्योतिष्मतः । पृथः । रक्ष ।
धिया । कृतान् । अनुल्बणम् । वयत । जोगुवाम् ।
अपंः । मनुः । भव । जनयं । देव्यम् । जनम् । मनसः।
हविः । असि । प्रजापतेरिति प्रजा-पत्तेः । वर्णः ।
गात्राणाम् । ते । गात्रभाज इति गात्र-भाजः।
भूयास्म (२)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके
चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

·२३७८ . श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (भूत्यादिकामस्य वशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् ) ( अप तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।) वशागर्भनिमित्तोऽयं होमोऽस्मिन्मयमे श्रुतः॥ अथ द्वितीयानुवाके भूत्यादिकामस्य वशालम्भार्थ मन्त्रा वक्तव्याः। कल्प:--" वायव्यामालभेत भूतिकाम इत्युक्तानि देवतानि वायव्यामु. पाकरोत्या वायो भूप शुचिपा इति" इति । पाठस्तु- आ वायो भूष शुचिपा उप नः सहस्रं ते नियुतो विश्ववार । उपो ते अन्धो मद्यम- यामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयम् ।, इति । हे वायो त्वमागत्य पशुं भूपालंकुरु । हे शुचिपाः शुद्धहविःपालक त्वं नोऽस्मानुपगच्छ । हे विश्ववार विश्वव्यापक ते सहस्रं नियुतः सन्ति । नियु- च्छब्देन वायुवाहनभूता अश्वा उच्यन्ते । ते तवान्धः पशुरूपमन्नं मयं हर्पकर तस्मादुपो समीपे त्वामयामि पामोमि । तद्धे देव यस्य पशोः संवन्धि इतिः पूर्वपेयं सोमसदृशमिति मनो दधिषे मनो धृतवानसि तादृशेन हविपा त्वाम- यामीत्यन्वयः ॥ --"आफूत्यै त्वा कामाय त्वेति पर्यनौ क्रियमाणे जुहोति" इति । कल्प:- आकूत्यै त्या कामाय वा समृधे त्वा किक्विटा ते मनः प्रजापतये स्वाहा किक्किटा ते प्राणं वायवे स्वाहा किक्किटा ते चक्षुः सूर्याय स्वाहा किक्किटा ते श्रोत्रं द्यावापृथिवीभ्यार स्वाहा किक्किटा ते वाच५ सरस्वत्यै स्वाहा इति । हे पशो, आफूत्यै मदीयसंकल्पसिद्धयर्थ लामाप्य तथा कामायाभीपा- लनार्थं त्वां प्राप्य तथा समृधे समृद्धिसिद्धयर्थं त्वां प्राप्य किमिटाकारपूर्वक ते मनः मीणयित्वेदमाज्यद्रव्यं प्रजापतये स्वाहा हुतमस्तु । किफिटेत्यनुकरण- शन्दः। मनुप्पा हि पशूनामाभिमुख्याथै मुखमध्ये स्वजिज्ञानमूर्धमाकुश्प क. प. .. . स्वाहा

·प्रपा० ४ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(भूत्यादिकामस्य वशालम्भनार्थमन्त्राणामभिधानम् )
कंचिद्ध्वनिविशेपं कुर्वन्ति सोऽयं ध्वनिः किफिटाशब्देनानुक्रियते । आफूत्या
इत्यादिकमुपरितनमधेप्वनुपज्य सर्व पूर्ववद्याख्येयम् ॥
कल्पा- त्वं तुरीयेत्युदीची नीयमानामनुमत्रयते" इति ।
पाठस्तु-
खं तुरीया वशिनी वशाऽसि सकृयत्त्वा
मनसा गर्भाशयत् । वशा वं वशिनी गच्छ
देवान्त्सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः ।, इति ।
हे वशे त्वं तुरीयोपरितनम लोकत्रयस्य वक्ष्यमाणत्वात्तदपेक्षया चतुर्थी
वशिनी । वश इन्द्रियनियमः । कृपभसंयोगापेक्षापा अभावात् । चशोऽस्या
अस्तीति वशिनी । वशाऽसि वन्ध्या भवसि । तदेतद्वशिनीत्वं वशात्वं प्रति.
पादयति । यद्यस्मात्कारणात्पुरुषाभिलापयुक्तेन मनसा सकदेव गर्भस्त्वामा.
शयचामागत्य त्वदुदरे शयनं कृतवान् , तस्माद्वितीयतृतीयादिपुरुषसंयोगेच्छा-
रहितत्वावं वशिनी । अपत्यान्तरराहित्याशा । तादृशी त्वं हवी रूपेण देवा.
गच्छ । तेन च गमनेन यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु ।
कल्प:-" अजाऽसि रयिष्ठेति निहन्यमानाम् " इति ।
अनुमनयत इत्पनुवर्तते ।
पाठस्तु---
अजाऽसि रयिष्ठा पृथिव्या५ सीदोोड.
न्तरिक्षमुप तिष्ठस्व दिवि ते बृहद्भाः ।, इति ।
हे पशो त्वमजाऽसि जातितश्छागी भवसि । रयिष्ठा धने स्थिता हविः-
स्वरूपत्वेन देवानां धनभूताऽसि । तादृशी त्वमादौ पृथिव्यां सीदोपविश ।
तत अर्बोनीता सत्यन्तरिक्षमुपतिष्ठस्व मामुहि । दिवि ते बृहदाः मौदं तेजः।
एवं त्रिषु लोकेषु तिष्ठ ॥
कल्प:-" तन्तुं वन्वन्निति वां जुहोति " इति ।
पाठस्तु-
तन्तुं तन्वत्रजसो भानुमन्विहि ज्योति-
प्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् ।, इति ।
हे पशो रजसो रजआत्मकस्य इविपस्तन्तुं तन्वन्विस्तारं कुर्वन्भानुमन्विहि

·२३८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (काम्यपश्वालम्भनविधिः) चं न वदेवाग्वै सरस्वती सरस्वतीमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्मिन्वाचे दधाति प्राजापत्यामा लभेत यः कामयेतानभिजित- मभि जयेयमिति प्रजापतिः सर्वी देवता देव- ताभिरेवानभिजितमभि जयति वायव्यंयोपा- करोति वायोरेवैनामवरुध्याऽऽ लभत आकू- यै त्वा कामाय त्वा (४) इत्याह यथाय- जुरेवैततिक्विाकार जुहोति किक्किटाकारेण वै ग्राम्याः पशवो रमन्ते प्राऽऽरण्याः पतन्ति य- स्किक्किटाकार जुहोति ग्राम्याणां पशूनां धृयै पर्यनौ क्रियमाणे जुहोति जीवन्तीमेवैना सु- वर्ग लोकं गमयति त्वं तुरीयो वशिनी वशाऽ- सीत्यौह देवत्रैवैनी गमयति सत्याः सन्तु यज- मानस्य कामा इत्याहैप वै कामः (५) यज- मानस्य यदनात उदृचं गच्छति तस्मादेवा- हाजाऽसि रयिष्ठेत्याहे प्वैवैनी लोकेषु प्रति धापयति दिवि ते बृहदा इत्याह सुवर्ग एवा- स्म लोके ज्योतिर्दधाति तन्तु तन्वरजसो भानुमन्विहीत्योहेमानेवास्मै लोकाज्योतिष्म- तः करोत्यनुल्वणं वयत जोगुंवामप इति ·प्रपा० ०४अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्यपश्चालम्भनविधिः) (६) आह यदेव यज्ञ उल्बण क्रियते तस्यै- वैपा शान्तिर्मनुर्भव जनया दैव्यं जनमित्याह मानव्यों वै प्रजास्ता एवाऽऽद्याः कुरुते मनसो हविरसीत्याह स्वगाकृत्य गात्राणां ते गात्रभा- जो भूयास्मेत्याहाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते तस्यै वा एतस्या एकमेवादेवयजनं यदालब्धाया- मनः (७) भवति यदालेब्धायामधः स्या- दुप्सु वा प्रवेशयेत्सी वा प्राश्नीयाद्यदप्सु प्रवेशयद्यज्ञवेशसं कुर्यात्सीमेव प्राश्नीयादि- न्द्रियमेवाऽऽस्मन्धत्ते सा वा एषा त्रयाणामे- वावरुद्धा संवत्सरसर्दः सहस्रयाजिनौ गृहमे- धिनस्त एवैतयां यजेरन्तेषामेवैपाऽऽप्ता (८)॥ ( यत्स्वेन सारस्वतीमा लभेत य कामाय त्वा कामोऽप इत्यभ्रो द्विचत्वारिशच ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (भय तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाक.।) इमे इति । वै । सह । आस्ताम् । ते इति । वायुः। वीति । अवाद । ते इति । गर्भम् । अदधाताम् । तम् । सोमः । प्रेति । अजनयत् । अग्निः । अग्र- ·२३८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [श्तृतीयकाण्डे- (क्राम्यपश्वालम्भनविधि.) सत । सः । एतम् । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । आनेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । अप- श्यत् । तम् । निरिति । अवपत् । तेन । एव । ए- नाम् । अग्नेः । अधि । निरिति । अक्रीणाव । त- स्माद । अपीति । अन्यदेवयामित्यन्य-देवत्यांम् । आलभमान इत्या-लभमानः। आमेयम् । अष्टा- कपालमित्यष्टा-कपालम् । पुरस्ताद । निरिति । वपेत् । अनेः । एव । एनाम् । अधीति । निष्क्री- येति निः-क्रीयं । एति । लभते । यद (१)। वायुः । व्यवादिति वि-अवाद । तस्माद । वाय- व्यो । यत् । इमे इति । गर्भम् । अदधाताम् । तस्माद । द्यावापृथिव्येति द्यावा-पृथिव्यां । यद । सोमः। प्रेति । अजनयत् । अग्निः । अयंसत । त- स्मात् । अनीपोमीयेत्यंनी-सोमीयो । यत् । अ- नयो । वियत्योरिति वि-यत्योः । वाक् । अवदत् । तस्माद । सारस्वती । यत् । प्रजापतिरिति प्रजा- पतिः । अग्नेः । अधीति । निरक्रीणादिति निः-अ- क्रीणाद । तस्माद । प्राजापत्येति प्राजा-पत्या। सा।। एपा । सर्वदेवत्येति सर्व-देवत्यो । यत् । जजा । वशा । वायव्याम् । एति । लभेत । भूर्ति- - ·२३८२ प्रपा०४अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्यपश्वालम्भनविधिः) काम इति भूर्ति-कामः । वायुः । वै । क्षेपिष्ठा । देवा । वायुम् । एव । स्वेन (२)। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् । भूर्तिम् । गमयति । द्यावाप्रथिव्यामिति द्यावा-पृथिव्याम् । एति । लभेत । कृपाणः । प्रतिष्ठाकाम इति प्रतिष्ठा-कामः । दिवः । एव । अस्मै । पर्जन्यः । वर्षति । वीति । अस्याम् । ओर्ष- धयः । रोहन्ति । समधुकमिति सम्--अधुकम् । अस्य । सस्यम् । भवति । अग्नीपोमीयामित्यंग्री- सोमीयांम् । एति । लभेत । यः। कामयेत । अन्न- वानित्यन-वान् । अन्नाद इत्यन-अदः । स्याम् । इति । अमिना । एव । अन्नम् । अवेति । रुन्धे । सोमैन । अन्नाद्यमित्य॑न-अद्यम् । अन्नवानियन- वान् । एव । अन्नाद इत्यन-अदः । भवति । सार- स्वतीम् । एति लभेत । यः (३)। ईश्वरः। वाचः। वदितोः। सन् । वाचंम् । न । वदेव । वाक् । सरस्वती । सरस्वतीम् । एव । स्वेन । भागधेयेने भाग-धेयेन । उपेति । धावति । सा। एवं । अस्मिन् । वाचम् । दधाति । प्राजापत्पामिति प्राजा-पत्याम् । एति । लभेत । यः । कान। s.- ·२३८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्पसमेता- (श्तृतीयकाण्डे- (काम्यपश्वालम्भनविधिः) अनभिजितमित्यनमि-जितम् । अभीति । जये- यम् । इति । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । सर्वाः । देवताः । देवाभिः । एव । अनभिजितमित्यनंभि- जितम् । अभीति । जयति । वायव्यंया । उपार्क- रोतीत्युप-आकरोति । वायोः। एव । एनाम् । अवरुध्येत्यंव-रुभ्यं । एति । लभते । आकूत्या इत्या--कूत्यै । त्वा । कामाय । त्वा (४)। इति । आह । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतद । किक्किटाकारमिति किक्किटा-कारम् । जुहोति । किक्किदाकारणेति किक्किटा–कारेणं । वै । ग्राम्याः। पशवः । रमन्ते । प्रेति । आरण्याः । पतन्ति । यद । किक्किटाकारमिति किक्किटा-कारम् । जुहो- ति । ग्राम्याणाम् । पशूनाम् । धृत्यै । पर्यनाविति परि-अग्नौ । क्रियमाणे । जुहोति । जीवन्तीम् । एव । एनाम् । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । त्वम् । तुरीयां । वशिनी । शा। असि । इति । आह । देवत्रेति देव-त्रा । एव । एनाम् । गमयति । सत्याः । सन्तु । यजमानस्य । कामाः। इति । माह । एपः । वै। कामः (५)। यज॑मानस्य । यत् । जनतिः ।

·२३८७ । । प्रपा० ४ अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्यपश्वालम्भनविधिः) उदृचमित्युत्-ऋचंम् । गच्छति । तस्मात् । एवम् । आह । अजा । जसि । रयिष्ठेति रयि-स्था । इति । आह । एषु । एव । एनाम् । लोकेपुं । प्रतीति । स्थापयति । दिवि । ते । बृहत् । भाः । इति । आह । सुवर्ग इति सुवः-गे । एव । जस्मै । लोके । ज्योतिः । धाति । तन्तुम् । तन्वन् । रजसः । भानुम् । अन्विति । इहि । इति । जाह । इमान् । एव । अस्मै । लोकान् । ज्योतिष्मतः । करोति । अनुल्बणम् । वयत । जोगुवाम् । वः। इति (६ ) । आह । यद । एव । यज्ञे । उल्बर्णम् । क्रियते । तस्य । एव । एपा । शान्तिः । मनुः । भव । जनयं । दैव्यम् । जनन् । इति । आह । मानव्यः । ३ । प्रजा इति प्र-जाः । ताः । एव । नाया। कुल्ते । मनसः । हविः । असि । इति । बाह । स्वगात्या इति स्वगा-कृत्यै । गात्राणाम् । ते । गात्रमाज इति गात्र-भाजः । भूयास्म । इति । जाह । आशिप- मित्या-शिर्षम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । तस्यै । वै। एतस्याः । एकम् । एव । अदेवयजन- मित्यदेव-यजनम् । यत् । जालंयायामित्या- ·। २२८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- ( काम्यपश्वालम्भनविधिः) लब्धायाम् । अनः (७)। भवति । यत् । बाल- ब्धायामित्या-लब्धायाम् । अभ्रः । स्यात् । अप्स्वित्यप्–सु । वा । प्रवेशयेदिति प्रवेशयेत् । सर्वाम् । वा । प्रेति । अश्नीयाव । यद । अप्स्वि- त्यप्-सु । प्रवेशयेदिति प्रवेशयैव । यज्ञवेशस- मिति यज्ञ-वेशसम् । कुर्याद । सीम् । एव । प्रेति । अश्नीयात् । इन्द्रियम् । एव । आत्मन् । धत्ते । सा । वै । एपा । त्रयाणाम् । एव । अवरुद्धैत्यवं. रुद्वा । संवत्सरसद इति संवत्सर-सदः । सहस्रया- जिन इति सहस्र-याजिनः । गृहमेधिन इति गृह- मेधिनः । ते । एव । एतयां । यजेरन् । तेषाम् । एव । एपा । जाप्ता (८)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - - - (अथ तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः1) मम्राः काम्पपशोरत्र द्वितीये समुदीरिताः। अय तृतीये तदिधिरुच्यते । तत्राऽऽदा त पशुपालभमानस्य पूर्व कर्तव्यम- शाकपालं पुरोडा विधार्नु मस्तांति- इमे वै सहाऽऽस्तां ते वायुर्व्यवात्ते गर्भ- मदधातां त५ सोमः प्राजनयदग्निरग्रसत ·प्रपा० ४ अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता । (काम्यपश्चालम्भनविधिः) स एतं प्रजापतिरानेयमष्टाकपालमपश्यत्तं निरवपत्तेनैवैनामनेरधि निरक्रीणाव,इति। इमे द्यावापृथिव्यौ पुरा सहाऽऽस्तामवियुक्त अभूताम् । ते च सहस्थिते उभे वायुवाद्वियुक्ते अकरोत् । ते' च पुनर्वायुना संपरिप्वक्ते सत्यौ वशा- रूपं गर्भ धारितवत्यौ । तं च गर्भ सोम उत्कर्षादजनयत् । उत्पादितं तमेतम- निग्रसितवान् । ततः प्रजापतिरोरुत्कोचरूपेण पुरोडाशं निरुप्प तस्मादमेरेता वशां निकीतवान् ।। इदानीं विधत्ते- तस्मादप्यन्यदेवत्यामालभमान आने- यमष्टाकपालं पुरस्तानिवपेदग्नेरेवेना- मधि निष्क्रीयाऽऽ लभते , इति । यस्मादनेः सकाशात्प्रजापतिना वशा निष्क्रीता तस्माद्वशाया यद्यप्याने रन्या देवता तथाऽपि तदालम्भात्पूर्वमानेयं पुरोडाशं कुर्यात् । तेन पुरोडाशे- नामः सकाशाद्वशां निष्क्रीय तदालम्भे प्रत्तो भवति ।। काऽसावन्यदेवत्येत्याकाक्षायां तद्योग्यान्देवताविशेपान्दर्शयति- यहायुर्व्यवात्तस्मादायव्या यदिमे गर्भमद- धातां तस्माद्यावापृथिव्या यत्सोमः प्राज- नयदग्निरग्रसत तस्मादग्नीपोमीया यदनयो- वियत्योगिवदत्तस्मात्सारस्वती यत्प्रजाप- तिरग्नेरधि निरकीणातस्मात्माजापत्या सा वा एपा सर्वदेवत्या यदजा वशा , इति । कारकत्वस्य पूर्व दर्शितत्त्वाचत्तदेवतात्वं युक्तम् । संश्लिष्टे द्यावापृथिव्यौ यदा वियुज्यते तदा वेणुदलविभागध्वनिः समुत्पन्नस्तदिदं वाचो वदनम् । तस्मादुपकारित्वात्सरस्वत्यत्र देवता । तदेवं वायुद्यावापृथिव्यग्नीपोमसरस्वती- प्रजापतीनामा देवतात्वात्सेयमना वन्ध्या सर्वदेवत्येत्युच्यते ॥ तधर्यसिद्धये देवताविशेपं विधत्ते- वायव्यामा लभेत भूतिकामो वायु क्षेपि- १ क. घ. इ. च. तेन । - ·२५९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- स्तृितीयकाण्डे- (काम्यपश्वालम्मनविधि) ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोप धा- वति स एवैनं भूतिं गमयति , इति ॥ कृषीवलस्य सस्यसमृद्धिरूपां प्रतिष्ठा कामयमानस्य देवतां विधत्ते- द्यावापृथिव्यामा लभेत कृषमाणः प्रतिष्ठा- कामो दिव एवास्मै पर्जन्यो वर्षति व्यस्यामो- षधयो रोहन्ति समईकमस्य सस्यं भवति, इति। विविध रोहन्त्युत्पद्यन्ते । ततोऽस्य यजमानस्य सस्यं समृद्धिशीलं भवति॥ अन्नसमृद्धिं तद्भोगसामथ्र्य च कामयमानस्य देवता विधत्ते- अग्नीपोमीयामा लभेत यः कामयेता- नवाननादः स्यामित्यनिनवान्नमव रुन्ये सोमेनानाद्यमनवानेवान्नादो भवति,इति। अन्नाघमन्नभक्षणसामर्थ्यम् ॥ राजादिसभारानयोग्यां वाचं कामयमानस्य देवतां विधत्ते- सारस्वतीमा लभेत य ईश्वरो वाचो वदितोः सन्वाचं न वदेवाग्वै सरस्वती सरस्वतीमेव स्खेन भागधेयेनोप धा- वति सेवास्मिन्वाचं दधाति, इति । वेदशास्त्रपारगतत्वादाचं वदितुं समर्थः सम्नपि सभाकम्पादिप्रतिवन्धेन यो न वदेत्तस्यायं विधिः ॥ यत्फलमुपायान्तरेण न संपादितं तत्संपादनकामस्य देवता विपत्ते- प्राजापत्यामा लभेत यः कामयेतानभिजित- मभि जयेयमिति प्रजापतिः सर्वा देवता देवताभिरेवानभिजितममि जयति आ वायो भूपेत्येतामृचं विनियक- वायव्ययोपाकरोति वायोरेवै- नामवरुध्याss लभते , इति । , इति ॥

·प्रा०४ अनू०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २३९१ (काम्यपश्वालम्भनविधिः) एनां वशामवरुध्य संपाय ।। होममन्त्राणां स्पष्टधार्थता दर्शयति- आकूत्यै वा कामाय खे- याह यथायजुरेवैतत् , इति ॥ जिहानाकुञ्चननिप्पाधाः पशुभिया ये धनिविशेषास्तत्पूर्वकं होमं विधत्ते- किक्किटाकार जुहोति किकिटाकारेण वै ग्राम्याः पशवो रमन्ते प्राऽऽरण्याः पतन्ति यत्किक्कि- टाकार जुहोति ग्राम्याणां पशूनां धृत्यै, इति । आकृत्या इतिमन्त्राचार्य जिहाग्रेण ध्वनिविशेपं कृत्वा पवाजुहुयात् । तेन ध्वनिना गोमहिपादयो ग्राम्याः पशवः क्रीडन्ते । आरण्यास्तु मृगाः प्रकर्षण पलायन्ते । अतोऽयं ध्वनि म्यपशुधृत्यै भवति ॥ अस्याऽऽज्यहोमस्य कालं विधत्ते- पर्यनौ क्रियमाणे जुहोति जीवन्तीमेवैना सु- वर्ग लोकं गमयति वं तुरीया वशिनी वशाऽ- सीत्याह देवनां गमयति इति । उल्मुकेन पशोः प्रदक्षिणाष्टत्तिः पर्यनिकरणं तबदाऽनुष्टीयते तदैवायं होमस्तथा सति जीवनयुक्तानां स्वर्ग प्रापयति । मवेषु मनादीनां मजा- पत्यादिपु हुतत्वाभिधानात् ।। नीयमानपश्चनुमन्त्रणमने देवानगच्छेत्यस्पाभिमायं दर्शयति- सत्याः सन्तु यजमानस्य कामा इत्या. हैप वै कामो यजमानस्य यदनात उदृचं गच्छति तस्मादेवमाह , इति । अयं यज्ञोऽना? विनरहित उहचमुत्तमामृचं समाप्ति गच्छत्तीति पदेप एव यजमानस्य मुख्यः कामस्तत्समाप्त्या फलस्यावश्यंभावात् । तस्मादध्वर्यु: कामाः सत्याः सन्त्वित्येवं ब्रूते ॥ इन्पमानानुमाणपत्रे पृथिव्यां सीदेल्यादेस्तात्पर्प दर्शयति- अजाऽसि रयिष्ठेत्याहवेनां लोकेषु प्रति टापयति , इति ।

·२३९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचिवमाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (काम्यपक्षालम्भनविधि) चरमस्य मनभागस्य तात्पर्य दर्शयति- दिवि ते बृहद्भा इत्याह सुवर्ग एवा- स्मै लोके ज्योतिर्दधाति , इति । अस्मै यजमानाय स्वर्गे प्रकाशमुत्पादयति॥ चपाहोममत्रे पथ इति लोका विवक्षिता इति दर्शयति- तन्तुं तन्वरजमो भानुमन्विहीत्याहेमा- नेवास्मै लोकाञ्ज्योतिष्मतः करोति, इति ॥ हविहोमपत्रस्य तात्पर्य दर्शयति- अनुल्वणं वयत जोगुवामप इत्याह यदेव यज्ञ उल्वणं क्रियते तस्यैवैपा शान्तिः , इति । विधिमतिक्रम्यानुष्ठितमग मुल्यणम् । अनुल्लणशब्दोचारणेन तस्य शान्ति- भवति ॥ - तस्प मनस्योचरभागे मनुशव्दमयोगस्प तात्पर्यमाह- मनुर्भव जनया दैव्यं जनमित्याह मानव्यो वै प्रजास्ता एवाऽऽद्याः कुरुते , इति । स्वायंभुवस्य मनोः प्रजापनिम्पत्वान्प्रजापतिसृष्टा दव्यजनादयः सर्वाः मना मानन्यो भवन्ति । अनोऽनेन मनभागेन(ण) ताः सर्वा आधा भोग्या: कुरुते ।। इविशेषमागनमय() [६चिम्गेष]स्योदरगत(त्वं) कर्ने मनाशन्दप्रयोग इति दर्शयति- मनमो हविरमीन्याह स्वगाकृत्यै , इति ।। तस्मिन्मन उत्तरभागस्याऽऽमी पग्लं दर्शयनि- गात्राणां ते गात्रमाजो भूयास्मे- त्याहाऽऽशिपमेवेतामा शास्ते एतस्या वयागा आतम्भे पननीयं दिनं दर्शयनि- तस्य वा एतस्या एकमेयादेपयननं यदालव्यायामन्त्रो भवति , इति । , इति ॥

·प्रपा०४ अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (जयात्यमत्रहोमाभिधानम् ) अस्यां वशायामालब्धायां सत्यां गगने मेघावरणेन यदुर्दिनं भवति तदेवैक दिनमैतस्पा वशाया देवयागानईम् । तस्मायदा मेघो न भविष्यतीति निश्चयो मनसि जायते तदानीमेवैतामालभेत ॥ तथा कृतेऽपि प्रमादादभ्रदर्शने सति नैमित्तिकं प्रयोगविशेपमाह- यदालब्धायामधः स्यादप्मु का प्रवेशयेत्सर्वा वा प्राश्नीया , इति । तत्र जलमवेशः पूर्वः पक्षः । सर्वस्याः माशनं राद्धान्तः ।। तदुभयं स्पष्टी करोति- यदप्सु प्रवेशयेद्यज्ञवेशसं कुर्यात्सवीमेव प्राश्नीयादिन्द्रियमेवाऽऽत्मन्यत्ते , इति । यज्ञवेशसं यशविघातम् । यजमानः सर्वमाशननेन्द्रियमात्मनि धारयति । एतदेवाभिमेत्य सूत्रकारेणोक्तम्-सर्वां वा यजमान एवान्वहं पानी- यादिति ॥ एतस्यां चशायां मुख्याधिकारिणो दर्शयति-- सा वा एषा त्रयाणामेवावरुद्धा संव. सरसदः सहस्रयाजिनो गृहमेधिनस्त एवैतया यजेरन्तेषामेवैपाऽऽप्ता, इति ॥ सेयं वशा त्रयाणामेवाधिकारिणामधीता । कस्य कस्येति तदुच्यते-गवा. पयनादिरूपं संवत्सरसत्रं योऽनुतिष्ठति सोऽयं संवत्सरसत्तस्य । सहस्रसंख्या- कदक्षिणायुक्तेन यज्ञेन यो यजते सोऽयं सहसयाजी तस्य । संवत्सरसदर्वाची- नेप्वपि सत्रेषु यो गृहपतित्वेन दीक्षितो भवति सोऽयं गृहमेधी तस्य । त एव त्रयोऽधिकारिण एतया वशया यजेरंस्तेपामेवैषा वशा युक्ता ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ (अथ तृतीयारके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक. । ) चित्तं च चितिश्चाऽऽकूतं चाऽऽकूतिश्च वि- ३०० ·२३९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे-- (जयात्यमन्त्रहोमाभिधानम् ) ज्ञातं च विज्ञानं च मनश्च शकरीश्च दर्शश्च पूर्णमासश्च बृहचं रथंतरं चं प्रजापतिर्जया- निन्या॑य॒ वृष्णे प्राय॑च्छदुग्रः पृतनाज्येषु तस्मै विशः समनमन्त सर्वाः स उग्रः स हि हव्यो बभूवं देवासुराः संयत्ता आसन्स इन्द्रः प्रजा- पतिमुपांधावत्तस्मा एताञ्जयान्प्रार्यच्छत्तान- जुहोत्ततो वे देवा असुरानजयन्यदर्जयन्तज्ज- यांनां जयत्व स्पर्धमाने ते होतव्या जयंत्येव तां पृतनाम् (१)॥ ( उप पञ्चविशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अम तृतीयाटके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) - चित्तम् । च । चितिः। च । आकुंतमित्या- कूतम् । च । आकूतिरित्या कूतिः । च । विज्ञात- मिति वि-ज्ञातम् । च । विज्ञानमिति विज्ञानम् । च । मनः । च । शक्करीः । च । दर्शः। च । पूर्ण- मास इति पूर्ण-मासः । च । बृहत् । च । रथंतर- मिति रथं-तरम् । च । प्रजापतिरिति प्रजापतिः ।

·प्रपाः ४ अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (जयाख्यमत्रहोमाभिधानम् ) जयोन् । इन्द्राय । वृष्णे । प्रेति । अयच्छन् । उग्रः। पृतनाज्येषु । तस्मै । विशः । समिति । जनमन्त । सर्वाः । सः । उग्रः । सः। हि। हव्यः । बभूव । देवासुरा इति देव-असुराः । संयंत्ता इति सं-यत्ताः। आसन् । सः । इन्द्रः। प्रजापतिमिति प्रजा-प- तिम् । उपेति । अधावत् । तस्मै । एतान् । जयोन् । प्रेति । अयच्छन् । तान् । अजुहोस् । ततः । वै। देवाः । असुंरान् । अजयन् । यद । अर्जयन् । तव । जयानाम् । जयत्वमिति जय- खम् । स्पर्धमानेन । एते। होतव्याः। जयति । एव । ताम् । पृतनाम् (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अथ तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः।) अजा वशा या तु काम्या तद्विधिः स्यात्तृतीयके । अथ यदुक्तं सूत्रकारेण "जयानभ्यातानावाष्ट्रभृत इति ब्राह्मणव्याख्याता अस्मिन्ब्रह्मन्नित्यभ्यातानेष्वनुपजति" इति । तत्र चतुर्यानुवाकै जया उच्यन्ते । तत्राऽऽदी जपसंझकांखयोदश मत्रान्पति-~ चित्तं च चित्तिश्वाऽऽकूतं चाऽऽकूतिश्च विज्ञातं च विज्ञानं च मनश्च शक्करीश्च दर्शश्च पूर्णमा- सश्च बृहच रथंतरं च प्रजापतिर्जयानिन्द्राय ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अभ्यातानमन्त्राभिधानम् ) वृष्णे प्रायच्छदुनः पृतनाज्येषु तस्मै विशः समनमन्त सर्वाःस उग्रःस हि हव्यो बभूव, इति । सामान्याकारण निर्विकल्पकज्ञानेन प्रतीतं वस्तु चित्तम् । वक्ष्यमाणापे क्षया समुच्चयार्थश्चशब्दः । इदं चित्तं मयि ममास्त्विति शेपः । एवमुत्तरत्र योज्यम् । चित्तिनिर्विकल्पकज्ञानम् । आफूतं संकल्पितं वस्तु । आकूतिः संकल्पः । विज्ञातं विशेषाकारेण निश्चितं वस्तु । विज्ञानं तनिश्चयः । मनो ज्ञानसाधनमन्तःकरणम् । शक्करीश्चक्षुरादिवाह्ये- न्द्रियशक्तयः । दर्शपूर्णमासौ यागविशेषौ । बृहद्रथंतरे सामनी । पृतनाज्येपु सङ्घामाभिगमनेपूनः प्रजापतिर्दृष्णे वर्पयित्र इन्द्राय जयाञ्जयहेतून्मत्राने तान्मायच्छत् । तस्मा इन्द्राय विशः प्रजाः सर्वाः समनमन्त सम्यगानता विधेया अभवन् । स चन्द्रः स्वासु मजासूनः शिक्षकोऽभवत् । हि यस्मात्स इन्द्रो हन्यो होमयोग्यो वभूव तत्तस्मिनिन्द्रे प्रजापतेरनुग्रहो युक्तः ।। अयेतैर्मधैोमं विधातुं प्रस्तौति- देवासुराः संयत्ता आसन्स इन्द्रः प्र. जापतिमुपाधावत्तस्मा एताञ्जयान्पा- यच्छत्तानजुहोत्ततो वै देवा असुरानज- यन्यदजयन्तजयानां जयत्वम् , इति । जयन्त्येभिरिति जयाः ॥ अथ विधत्ते- स्पर्धमान ते होतव्या जयत्येव तां पृतनाम् ॥, इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिने माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी. यतैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अय तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठये पञ्चमोऽनुवाकः।) अमिभूतानामधिपतिः । स माऽवविन्द्रो ज्येष्ठानां यमः पृथिव्या वायुरन्तरिक्षस्य सूर्यो ·प्रपा अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अभ्यातानमन्त्र भिधानम् ) दिवश्चन्द्रमा नक्षत्राणां बृहस्पतिर्ब्रह्मणो मित्रः सत्यानां वरुणोऽपा समुद्रः स्रोत्यानामन्न साम्राज्यानामधिपति तन्माऽवतु सोम ओष- धीना सविता प्रेसवाना रुद्रः पशूनां त्वष्टां रूपाणां विष्णुः पर्वतानां मरुतो गणानामधि- पतयस्ते माऽवन्तु पितरः पितामहाः परेऽवरे तस्तितामहा इह माऽवत । अस्मिन्ब्रह्मन- स्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधार्यामस्मिन्क- मनस्यां देवहूत्याम् (१)॥ ( अवरे सप्तश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ (अय तृतीयाटके चतुर्थप्रपाठके पचमोऽनुवाकः ।) .. अग्निः । भूतानाम् । अधिपतिरित्यधि-पतिः । सः । मा। अवतु । इन्द्रः । ज्येष्ठानाम् । यमः। पृथिव्याः । वायुः । अन्तरिक्षस्य । सूर्यः । दिवः । चन्द्रमाः । नक्षत्राणाम् । बृहस्पतिः । ब्रह्मणः । मित्रः । सत्यानाम् । वरुणः । अपाम् । समुद्रः । स्रोत्यानाम् । मनम् । साम्राज्यानामिति सा-राज्यानाम् । अधिपतीत्यधि--पति । तत् ।

·२३९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अभ्यातानमन्त्राभिधानम् ) वृष्णे प्रायच्छदुग्रः पृतनाज्येषु तस्मै विशः समनमन्त सर्वाः स उग्रःस हि हव्यो बभूव, इति । सामान्याकारेण निर्विकल्पकज्ञानेन प्रतीतं वस्तु चित्तम् । वक्ष्यमाणापे क्षया समुच्चयार्थश्वशब्दः । इदं चित्तं मयि ममास्त्विति शेषः । एवमुत्तरत्र योज्यम् । चित्तिनिर्विकल्पकज्ञानम् । आफूर्त संकल्पित वस्तु । आकूतिः संकल्पः । विक्षातं विशेषाकारण निश्चितं वस्तु । विज्ञानं तनिश्चयः । मनो ज्ञानसाधनमन्तःकरणम् । शक्करीश्चक्षुरादिवाो. न्द्रियशक्तयः । दर्शपूर्णमासौ यागविशेषौ । बृहद्रथंतरे सामनी । पृतनाज्येपु सामाभिगमनेनः प्रजापतिर्दृष्णे वर्पयित्र इन्द्राय जयाजयहेतून्मत्राने. तान्मायच्छत् । तस्मा इन्द्राय विशः प्रजाः सर्वाः समनमन्त सम्यगानता विधेया अभवन् । स चेन्द्रः स्वासु मजासूनः शिक्षकोऽभवत् । हि यस्मात्स इन्दो हव्यो होमयोग्यो बभूव तत्तस्मिन्निन्द्रे प्रजापतेरनुग्रहो युक्तः ॥ अपैतर्महामं विधातु प्रस्तौति- देवासुराः संयत्ता आसन्स इन्द्रः प्र- जापतिमुपाधावत्तस्मा एताञ्जयान्या- यच्छत्तानजुहोत्ततो वै देवा असुरानज- यन्यदजयन्तजयानां जयत्वम् , इति । जयन्त्येभिरिति जयाः॥ अथ विधत्ते- स्पर्धमानेनते होतव्या जयत्येव तां पृतनाम् ।।, इति ॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी- यतैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अथ तृतीयाटके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः।) अग्निर्भूतानामधिपतिः ‘स माऽवविन्द्रौ ज्येष्ठानी यमः पृथिव्या वायुरन्तरिक्षस्य सूर्यो ·२३९७ प्रपा०४अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अभ्यातानमत्र भिधानम् ) दिवश्चन्द्रमा नक्षत्राणां बृहस्पतिर्ब्रह्मणो मित्रः सत्यानां वरुणोऽपा संमुद्रः स्रोत्यानामन साम्राज्यानामधिपति तन्माऽवतु सोम ओप- धीना सविता प्रसवानाई रुद्रः पशूनां त्वष्टा रूपाणां विष्णुः पर्वतानां मरुतो गणानामधि- पतयस्ते माऽवन्तु पितरः पितामहाः परेऽवरे ततास्ततामहा इह माऽवत । अस्मिन्ब्रह्मन- स्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायांमस्मिन्क- मनस्यां देवहूत्याम् (१)॥ ( अवरे सप्तदंश ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ (अय तृतीयाटके चतुर्थप्रपाठके पथमोऽनुषाकः ।) । अग्निः । भूतानाम् । अधिपतिरित्यधि-पतिः । सः । मा। अवतु । इन्द्रः । ज्येष्ठानाम् । यमः । पृथिव्याः । वायुः । अन्तरिक्षस्य । सूर्यः । दिवः । चन्द्राः । नक्षत्राणाम् । बृहस्पतिः । ब्रह्मणः । मित्रः । सत्यानाम् । वरुणः । अपाम् । समुद्रः । स्रोत्यानाम् । अन्नम् । साम्राज्यानामिति सां-राज्यानाम् । अधिपतीत्यधि-पति । तत् ।

·२३९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (अभ्यातानमाभिधानम्) मा । अवतु । सोमः । ओषधीनाम् । सविता । प्रस- वानामिति प्र-सवानाम् । रुद्रः । पशूनाम् । त्वष्टा । रूपाणाम् । विष्णुः । पर्वतानाम् । मरुतः । गणा- नाम् । अधिपतय इत्यधि-पतयः । ते । मा । अवन्तु । पितरः । पितामहाः । परे। अवरे । तताः। ततामहाः । इह । मा । अवत । अस्मिन् । ब्रह्मन् । अस्मिन् । क्षत्रे । अस्याम् । आशिषीया-शिर्षि । अस्याम् । पुरोधायामिति पुरः-धार्याम् । अस्मिन् । कर्मन् । अस्याम् । देवहूत्यामिति देव-हूत्याम(१)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ ( अथ तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः।) जयाख्यमनतद्धोमाश्चतुर्थे समुदीरिताः ।। अथ पञ्चमेऽभ्याताना उच्यन्ते । तन्मत्रपाठस्तु- अग्निर्भूतानामधिपतिः समाऽवविन्द्रो ज्येष्ठानां यमः पृथिव्या वायुरन्तरिक्षस्य सूर्यो दिवश्च- न्द्रमा नक्षत्राणां वृहस्पतिर्ब्रह्मणो मित्रः सत्यानां वरुणोऽपा समुद्रः स्रोत्यानामन साम्राज्यानामधिपति तन्माऽवतु सोम ओप- धीना सविता प्रसवांना५ रुद्रः पशूनां त्वष्टा रूपाणां विष्णुः पर्वतानां मरुतो गणाना- ·प्रपा०४ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अभ्यातानमत्राभिधानम् ) मधिपतयस्ते माऽवन्तु पितरः पितामहाः परेऽवरे ततास्ततामहा इह माऽवत । अस्मिन्ब्रह्मनस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरो- धायामस्मिन्कमन्नस्यां देवहूत्याम् ॥, इति ॥ अयपनिर्भूतानां प्राणिनामधिपतिः स्वामी । स तादृशो मापवतु । अधि- पतिः स माऽवत्वित्येतत्पदचतुष्टयं वक्ष्यमाणेषु पठायन्तेपु वाक्यशेषत्वेना. नुवर्तते । ज्येष्ठानां वृद्धतमानां लोकपालानामिन्द्रोऽधिपतिः । यमशब्देना. मिविशेष उच्यते । अग्निव यम इति श्रुत्यन्तरात् । अग्निवायुसूर्यचन्द्रवृह- स्पतयः पृथिव्यन्तरिक्षधुनक्षत्रव्राह्मणजातीनामधिपतयः मसिद्धाः। मित्रः सत्य- वचनानामधिपतिः । वरुणः कूपादिगतानां स्थिराणा[मपा]मधिपतिः । समुद्रः सोत्यानां नदीप्रवाहगतानामपामधिपतिः । अन्नं साम्राज्यानां सार्वभौमरा- जभोग्याना द्रव्याणां स्वामी । अनुवर्त्यमानस्य लिङ्गव्यत्ययं द्योतयितुमधि- पति तन्माऽवत्वित्यान्नातम् । सोमसवितुरुद्रत्वष्टार ओषध्यनुज्ञापन शुरूपा- णापधिपतयः प्रसिद्धाः । विष्णुः पर्वतानां गोवर्धनादीनामधिपतिः । मरुत्तो गणानामादित्यवस्वादिगणदेवतानां स्वामिनः । अत्रानुपज्यमानस्य वचन- व्यत्ययं द्योतयितुमधिपतयस्ते माऽवन्वित्यान्नात्तम् । पितर इत्यादीनि यजु. मंत्राणां पदानि । पिपितामहशब्दो जीवद्विपयौ । ततततामहशब्दो मृतवि- पयों । सपिण्डता तु पुरुपात्सप्तमाद्विनिवर्तते । ततः सप्तमादूर्वा ये विमक- शास्ते परे । ततोऽर्वाचीनाः संनिकृष्टा अवरे । हे पित्रादयो यूयमिदेव तेपु तेषु विषयेषु मामवत रक्षत । कुत्र कुत्रेति तदुच्यते--अस्मिन्ब्रह्मन्नस्यां ब्राम- जातावस्मिन्सनेऽस्यामाशिष्याशासनीये प्रजापवादिरूपेऽस्मिन्फलेऽस्या पुरोधायां पुरस्करणरूपेऽस्मिन्प्राधान्येऽस्मिन्कर्मणि क्रियमाणेऽस्मिन्ननुष्ठान- विशेपेऽस्यां देवहूत्यां देवान्मति यदेतदस्मदीयमाहानं तस्मिन्नाहाने । एतेषु सर्वेप विषयेपु मां रक्षत । पितर इत्यादिके चरममन्त्रे समानातमस्मिन्ब्रह्म- नित्यादिकं पूर्वेपु सप्तदशमलेवनुपञ्जनीयम् । तथा सत्यग्निर्भूतानामधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्ब्रह्मनिन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिः स माऽवत्वस्मिन्ब्रह्मन् , इत्येवं सर्वत्र पाठः संपद्यते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयौत्तिरीयसं- हितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ * सर्वपस्तकेषु पशुस्वरूपाणामिति वर्तते तत्मामादिकम् ।

·२४००
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (श्तृतीयकापडे--
(अभ्यातानहोमाभिधानम् )
( अथ तृतीयाष्टके चतर्थप्रपाठके पछोऽनुवाक.।)
देवा वै यद्यज्ञेऽर्वत तदसुरा अकुर्वत ते
देवा एतानभ्यातानानपश्यन्तानभ्यान्वित य-
देवानां कमीऽऽसीदायँत तबदसुंराणां न
तदायत येन कर्मणेर्सेत्तत्रं होतव्यां ऋनो-
त्येव तेन कर्मणा यदिश्वे देवाः समभरन्तस्मा-
दभ्याताना वैश्वदेवा यत्प्रजापतिर्जयान्माय-
च्छत्तस्माज्जयाः प्राजापत्याः (१) याद-
मुद्री राष्ट्रमाऽदित तद्राष्ट्रभृताई राष्ट्रभृत्त्वं ते
देवा अभ्यातानेरसुरानभ्यान्वित जयैरजयनरा-
भृद्री राष्ट्रमाऽदत यद्देवा अभ्यातानेरसुंरा-
नभ्यान्वित तदभ्यातानानामभ्यातानत्वं य-
ज्जयरजयन्तज्जयांनां जयत्वं यद्रोद्री राष्ट्र
माऽद्दत तद्रांमृता राष्ट्रमृत्त्वं ततो देवा
अवन्पराऽसुरा यो भ्रातृ॑व्यवान्त्स्यारम एता-
जुहुयादभ्यातानेरेव भ्रातृव्यान यातनुते ज-
यैर्जयति राष्ट्रमृद्रो राष्ट्रमा देत्ते भवत्यात्मना
पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति (२)॥
(प्रामापत्याः मोऽशादंश च)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां तृतीयाष्टके
चतुर्थप्रपाके पष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

·२४०१ प्रपा०४अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अभ्यातानहोमाभिधानम् ) (भय तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ।) देवाः । वै । यव । यज्ञे । अकुर्वत । तत् । अ- सुराः । अकुर्वत । ते । देवाः । एतान् । अभ्याता- नानित्यभि-आतानान् । अपश्यन् । तान् । अभ्या- तन्वतेत्यभि-आन्वित । यत् । देवानाम् । कर्म । मासीत् । आयत । तत् । यत् । असुराणाम् । न। तद । आयत । येनं । कर्मणा । ईर्सद । तत्र । होतव्याः । ऋनोति । एव । तेन । कर्मणा । यत् । विश्व । देवाः । समभरनिति सम्--अभरन् । तस्माद। अभ्याताना इत्यभि-आतानाः। वैश्वदेवा इति वै. श्व-देवाः। यत् । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । जान् । प्रेति । अयच्छत् । तस्माद । जयाः । प्राजापत्या इति प्राजा-पत्याः (१)। यद । रा- ष्ट्रभृद्भिरित राष्ट्रभृव-भिः । राष्ट्रम् । एति । अददता तव । राष्ट्रभृतामिर्ति राष्ट्र--भृताम् । राष्ट्रभृत्वमिति राष्ट्रभृत्-त्वम् । ते । देवाः । अभ्यातानैरित्यभि- आतानैः । असुरान् । अभ्यान्वितेत्यभि-आतंन्वत । जयः । अजयन् । राष्ट्रभृद्भिरिति राष्ट्रभृत्-भिः । राष्ट्रम् । एति । अदत । यद । देवाः । अभ्याता- नैरित्यभि-आतानैः। असुरान् । अभ्यान्वितेत्य- ।

·२४०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे-' (अभ्यातानहोमाभिधानम्) भि-आन्वित । तत् । अभ्यातानानामित्यभि- आतानानाम् । अभ्यातानत्वमित्यभ्यातान-त्वम् । यत् । जयः । अर्जयन् । तव । जयानाम् । जयत्व- मिति जय-त्वम् । यत् । राष्ट्रभृद्भिरिति राष्ट्रभृक्- भिः । राष्ट्रम् । एति । अदत । तत् । राष्ट्रभृता- मिति राष्ट्र-भृताम् । राष्ट्रभृत्त्वमिति राष्ट्रभृद-त्वम्। ततः । देवाः। अभवन् । परेति । असुराः । यः । भ्रातृव्यवानिति भ्रातृव्य-वान् । स्यात् । सः। एतान्। जुहुयात् । अभ्याता रित्यभि-आतानः । एव । भ्रातृव्यान् । अभ्यातनुत इत्यभि-आतनुते । जयः । जयति । राष्ट्रभृद्भिरिति राष्ट्रभृत्-भिः । राष्ट्रम् । एति । दत्ते । भवति । आत्मना। परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ (अप तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः।) - अभ्यातानाभिया मनाः पञ्चमे समुदीरिताः।। अब पष्ठे तदोपविधिरभिधीयने । तत्र होमं विधातुं प्रम्नाति- देवा वे यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा एतानभ्यातानानपश्यन्तान- ·प्रपा०४अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २४०३ (अभ्यातानहोमाभिधानम् ) भ्यातन्वत यद्देवानां कर्माऽऽसीदा_त तद्यदसुराणां न तदाऱ्यात , इति । अभ्यातानाख्यान्मत्रान्कर्मसमृद्धिहेतून्दृष्ट्वा तानाभिमुख्येनाऽऽनीय देवा अजुहस्तेन देवानां कर्म समृद्धमासीत् । तद्धोमाभावादसुराणां कर्म न समृद्धम् ॥ अथ विधत्ते- येन कर्मणेर्सेत्तत्र होतव्या ऋनो- येव तेन कर्मणा इति । ईसेंद्धिमिच्छेत् । ऋन्मोत्येव समृद्धि प्रामोत्येव ।। अथ भ्रातल्यवतः समुचितानामभ्यातानजयराष्ट्रभृतां होमं विधत्ते- यदिश्वे देवाः समभरन्तस्मादभ्याताना वैश्वदेवा यत्प्रजापति यान्प्रायच्छत्तस्माज्जयाः प्राजा- पत्या यद्राष्ट्रभृनी राष्ट्रमाददत तद्राष्ट्रभृता राष्ट्र- भृत्त्वं ते देवा अभ्यातानैरसुरानभ्यातन्वत जयैरजयन्राष्ट्रभृद्भी राष्ट्रमाऽददत यद्देवा अभ्या- तानैरसुरानण्यातन्वत तदभ्यातानानामभ्या- तानत्वं यज्जयैरजयन्तज्जयानां जयत्वं यदाष्ट्र- भृद्दी राष्ट्रमाऽददत तद्राष्ट्रभृता राष्ट्र- भृत्त्वं ततो देवा अभवन्पराऽसुरा , इति । यस्मात्सर्वेऽपि देवाः पूर्वोक्तमकारेणाभ्यातानमत्रान्समभरन्संपादितवन्तस्त- स्मादेते वैश्वदेवा इत्युच्यन्ते । यस्मात्मजापति यानिन्द्राय मायच्छत्तस्माते प्राजापत्या इत्युच्यन्ते । यस्मादुपरितनानुवाकान्नातै राष्ट्रभृत्संज्ञकर्मत्रैरसुरसं. पन्धिराष्ट्र देवाः स्वीकृतवन्तस्तस्माते राष्ट्रभृत उच्यन्ते । देवास्तु प्रथममभ्या- तानैरसुरान्वशीकृत्य जयविनऐश्वर्यान्कृत्वा राष्ट्रभृद्भिस्तदीयं निवासस्थान- मपहृतवन्तः । अभ्यातन्यत एभिरित्यभ्यातानत्वम् । जयन्त्येभिरिति जयत्वम् । राष्ट्र भ्रियते स्त्री क्रियत एभिरिति राष्ट्रभृत्वम् । समुचितैरतैत्रिभिहोंमदेवा विजयिनोऽभवन् । असुरास्तु पराभूताः ।। अथ विधत्ते- - ·२४०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [इतृतीयकाण्डे- (राष्ट्रमन्मन्त्राभिधानम् ) यो भ्रातृव्यवान्त्स्यात्स एताजुहुया- दभ्यातानैरेव भ्रातृव्यानभ्यातनुते जय- जयति राष्ट्रभृद्धी राष्ट्रमा दत्ते भवत्या- स्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति, इति । अभ्यावत्तिवंशीकारः। जयोऽन्यदीयैश्वर्यनाशनम् । राष्ट्रादानं तदीयभूमेर- पहारः। तत्रिविधफलसिद्ध्यर्थे त्रिविघान्समुचित्य जुहुयात् ।। अथ मीमांसा। वतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - येनेर्सेरकर्मणा तत्र जयहोमोऽखिलार्थता । वैदिकप्वेव चा सर्वशेपोऽसंकोचकत्वतः ।। होम आहवनीये स्यात्कृप्यादिपु न सोऽस्ति हि तेनानारभ्यपाठेऽपि वैदिकेष्वेव ते जयाः ॥ अनारभ्य भूपते-" येन कर्मणेर्से तत्र जयाहुयाचदाभृतो जुहोत्य- भ्यातानाजुहोति" इति । ईसेंद्धिमिच्छेत् । चित्तं च स्वाहेत्यादयो जयाः। ऋतापाटित्यादयो राष्ट्रभृतः । अनि तानामित्यादयोऽभ्यातानाः। तत्र वैदिक- कर्मणीघ लकिककृप्यादिकर्मण्यप्युद्धरिष्यमाणत्वात्संकोचे कारणाभावाजया. दिहोमः सर्वशेप इति चेन्नैवम् । पदाहवनीये अजुहति तेन सोऽस्याभीष्टः मीत इति वाक्येन होममदिश्याऽऽहवनीयविधानात्कृप्यादौ तदभावाद्वैदिके- प्वेव जयादिहोमः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवाय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाध्ये तृतीयकाण्डे चतुर्धप्रपाटके पष्टोऽनुवाकः ॥ ६॥ (अपवतीयार चतुर्धप्रपार गप्तमोऽनुदारः।) तापातामाऽग्निर्गन्धर्वस्तस्योपंधयोऽ- प्सरस ऊर्जी नाम स इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु ता इदं ब्रह्म क्षत्रं पान्तु तस्मै स्वाहा ताभ्यः मोति" अनि प. पुस्तकस्य पालन्तरम् ।

·२४०५ प्रपा०४ अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राष्ट्रभून्मत्राभिधानम्) स्वाहां सहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्व- स्तस्य मरीचयोऽप्सरसं आयुर्वः सुषुम्नः सूर्य- रश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसों वेकुरयो भुज्युः सुपणों यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसः स्तवाः प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनः (१) गन्धर्वस्तस्यमिान्यप्सरसो वह्नय इपिरो विश्वयंचा वातो गन्धर्वस्त- स्याऽऽपोऽप्सरसो मुदा भुवनस्य पते यस्य त उपरि गृहा इह च । स नौ रास्वाज्यानिए रायस्पोष सुवीर्य संवत्सरीणाई स्वस्तिम् । परमेष्ठ्यधिपतिर्मृत्युगन्धर्वस्तस्य विश्वमप्स- रसो भुवः सुक्षितिः सुभूतिर्भद्रकृत्सुवर्वान्पर्जन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतोऽप्सरसो रुचौ दूरेहेतिर- मृडयः (२) मृत्युगन्धर्वस्तस्य॑ प्रजा अप्स- रसों भीरुवश्चारुः कृपणकाशी कामो गन्धर्व- स्तस्याऽऽधोऽप्सरसः शोचयन्ती म स इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु ता इदं ब्रह्म क्षत्रं पान्तु तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहा स नौ भुवनस्य . पते यस्यं त उपरि गृहा इह चं । उरु ब्रह्मणेऽस्मै क्षत्राय महि शर्म यच्छ (३)॥

·२४०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- ( राष्ट्रभृन्मन्त्राभिधानम् ) (मनोऽमृडयः पट्चत्वारिशच ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (अय तृतीयाटके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाक ।) । । । । ऋतापाइ । ऋतधामेत्यृत-धामा । अग्निः । गन्धर्वः । तस्य । मोषधयः । अप्सरसः । उजः । नाम.। सः । इदम् । ब्रह्म । क्षत्रम् । पातु । ताः । इदम् । ब्रह्म । क्षत्रम् । पान्तु । तस्मै । स्वाहा । ताभ्यः । स्वाहा । सहित इति सं-हितः । विश्व- सामेति विश्व-सामा । सूर्यः। गन्धर्वः । तस्य । मरीचयः । अप्सरसः । आयुव इत्या-युवः । सुपुम्न इति सु-सुम्नः । सूर्यरश्मिरिति सूर्य-रश्मिः । च- न्द्रमाः । गन्धर्वः । तस्य । नक्षत्राणि । अप्सरसः । बेकुरैयः । भुज्युः । सुपर्ण इति सु–पूर्णः । यज्ञः । गन्धर्वः। तस्य । दक्षिणाः। अप्सरसः । स्तवाः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । विश्वकर्मेति विश्व- कर्मा । मनः (१) । गन्धर्वः । तस्य॑ । ऋक्सामा- नीत्यृक्--सामानि । अप्सरसः । वह्नयः । इपिरः । विश्वव्यचा इति विश्व-व्यचाः । वातः । गन्धर्वः । तस्य । आपः । अप्सरसः । मुदाः । भुवनस्य । ।

·२४०७
।
प्रपा
०४अनु०७]
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(যদুন্সমিশন}
पते । यस्य । ते । उपरि । गृहाः । इह । च । सः।
नः । रास्व । अज्यानिम् । रायः । पोषम् । सुवीर्य-
मिति सु-वीर्यम् । संवत्सरीणामिति संवत्सरी-
पाम् । स्वस्तिम् । परमेष्ठी । अधिपतिरित्यधि-
पतिः । मृत्युः । गन्धर्वः । तस्य । विश्वम् । अप्स-
रसः । भुवः । सुक्षितिरिति सु-शितिः । सुभूति-
रिति सु-भूतिः । भद्रकृदिति भद्र-कृव । सुवा-
निति सुवः-वान् । पर्जन्यः । गन्धर्वः । तस्य ।
विद्युत इति वि-द्युतः
। अप्सरसः । रुचः । दूरेहेति-
रिति दूरे-हेतिः । अमृडयः (२) । मृत्युः । ग-
न्धर्वः। तस्य । प्रजा इति प्र-जाः । अप्सरसः ।
भीरवः । चारुः। कृपणकाशीति कृपण-काशी।
कामः। गन्धर्वः। तस्य । आधय इत्या-धर्यः ।
अप्सरसः । शोचयन्तीः । नाम । सः । इदम् । ब्रह्म।
क्षत्रम् । पातु । ताः । इदम् । ब्रह्मे । क्षत्रम् । पा-
न्तु । तस्मै । स्वाहां । ताभ्यः । स्वाहा । सः। नः ।
भुवनस्य । पते । यस्य । ते । उपरि । गृहाः । इह ।
च । उरु । ब्रह्मणे । अस्मै । क्षत्राय । महिं । शर्म।
यच्छ (३)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके
चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

·२४०६ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (तृतीयकाण्डे- (राष्ट्रमन्मन्त्राभिधानम् ) ( मनेोऽमृडयः पट्चत्वारिशच !) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ (अथ तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाक 1) ऋतापाद । ऋतधामेत्यृत-धामा । अग्निः । गन्धर्वः । तस्य । ओषधयः। अप्सरसः । उजः । नाम.। सः । इदम् । ब्रह्म । क्षत्रम् । पातु । ताः । इदम् । ब्रह्म । क्षत्रम् । पान्तु । तस्मै । स्वाहा । ताभ्यः । स्वाहा । सहित इति सं–हितः । विश्व- सामेति विश्व-सामा । सूर्यः। गन्धर्वः । तस्य । मरीचयः । अप्सरसः । आयुव इत्या-युवः । सुषुम्न इति सु-सुनः। सूर्यरश्मिरिति सूर्य-रश्मिः । च- न्द्रमाः । गन्धर्वः । तस्य । नक्षत्राणि । अप्सरसः । वेकुरैयः । भुज्युः । सुपर्ण इति सु-पर्णः । यज्ञः । गन्धर्वः । तस्य । दक्षिणाः । अप्सरसः । स्तवाः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । विश्वकर्मेति विश्व- कर्मा । मनः (१)। गन्धर्वः । तस्य । ऋक्सामा- नीत्यृक्-सामानि । अप्सरसः । वह्नयः । इपिरः । विश्वव्यंचा इति विश्व–व्यचाः । वातः । गन्धर्वः । तस्य । आपः। अप्सरसः । मुदाः । भुवनस्य ।

·२४०७ प्रपा ४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। (राष्ट्रभन्मत्राभिधानम्) पते । यस्य । ते । उपरि । गृहाः । इह । च । सः । नः । रास्व । अज्यानिम् । रायः । पोपम् । सुवीर्य- मिति सु-वीर्यम् । संवत्सरीणामिति सं-वत्सरी- णाम् । स्वस्तिम् । परमेष्ठी । अधिपतिरित्यधि- पतिः । मृत्युः । गन्धर्वः । तस्य । विश्वम् । अप्स- रसः । भुवः । सुक्षितिरिति सु-क्षितिः । सुभूति- रिति सु-भूतिः । भद्रकृदिति भद्र-कृव । सुवी- निति सुवः-वान् । पर्जन्यः । गन्धर्वः । तस्य । विद्युत इति विद्युतः । अप्सरसः । रुचः । दूरेहेति- रिति दूर-हेतिः । अमृडयः (२) । मृत्युः । ग- न्धर्वः । तस्य । प्रजा इति प्र—जाः । अप्सरसः । भीरवः । चारुः । कृपणकाशीति कृपण-काशी। कामः । गन्धर्वः । तस्य॑ । आधय इयां-धयः । अप्सरसः । शोचर्यन्तीः । नाम । सः । इदम् । ब्रह्म। क्षत्रम् । पातु । ताः । इदम् । ब्रह्म । क्षत्रम् । पा- न्तु । तस्मै । स्वाहा । ताभ्यः । स्वाहाँ । सः। नः । भुवनस्य । पते । यस्य॑ । ते । उपरि । गृहाः । इह । च । उरु । ब्रह्मणे । अस्मै । क्षत्रार्य । महि । शर्म । यच्छ (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ ।

·२४०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (राष्ट्रमन्मत्राभिधानम्) (अप तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके ससमोऽनुवाकः।) अभ्याताना जय राष्ट्रभृद्भिः पठे तु वर्णिताः। अथ सप्तमे राष्ट्रभृन्मवा उच्यन्ते । तेषां विनियोगविशेषमग्निकाण्डे सूत्र- कारो दर्शयति-"पइभिः पर्यायदिश राष्ट्रभृतो जुहोत्य॒तापादृत्तधामेति पर्या- यमनुगुत्य तस्मै स्वाहेति मथमाहुति जुहोति ताभ्यः स्वाहेत्युत्तरामेवमितरान्पञ्च पर्यायान्विभजति भुवनस्य पत इति पर्यायाणां सप्तम्याहुतीनां त्रयोदश्पतेन व्याख्यातं भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाऽऽहुतीर्जुहोति दश वो " इति । अत्राऽऽद्येपु पट्पर्यायेपु प्रथमं पर्यायमाह- ऋताषाइतधामाऽग्निर्गन्धर्वस्तस्यौषध- योऽप्सरस ऊों नाम स इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु ता इदं ब्रह्म क्षत्रं पान्तु तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहा, इति । ऋतेन सत्येन सह सर्वमनृतमभिभवतीत्यतापाट् । तशब्दवाच्यं धाम स्थान यस्यासारतधामा । तादृशोऽग्निनामकः कश्चिद्गन्धर्वस्तस्यौपधिदेवता अप्स. रसः प्रियभार्याः । ऊर्ज इति तासां नामधेयम् । उर्जयन्ति वलवन्तं प्राण- वन्तं वा कुर्वन्तीत्यूर्जः । स गन्धर्व इदं ब्रह्म बृहत्सनं फलसमर्थमिदं कर्म हविर्वा पातु रक्षतु फलपर्यवसनं करोतु । ताश्चाप्सरस इदं ब्रह्म क्षत्रं च पान्तु तथा रक्षन्तु । तस्मै गन्धर्वाय स्वाहा हुतमस्तु । ताभ्योऽप्सरोभ्य इदं स्वाहा हुत्तमस्तु ।। अथ द्वितीयपर्यायमाह- सहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्व- स्तस्य मरीचयोऽप्सरस जाय॒वः, इति । संघीयते सर्वमनुसंधीयतेऽनेनेति संहितः । विश्वानि सामान्पवसितान्य- स्मिन्निति विश्वसामा । तादृशः सूर्यनामकः कश्चिद्गन्धर्चस्तस्य मरीचिदेवताः मिया भार्या आयुव इति तासां नामधेयम् । आयन्ति शीघ्रमागच्छन्तीत्यायुवः। नाम स इदं ग्रहोत्यादिकं सर्ववानुपसनीयम् ।। अथ तृतीयपर्यायमाह- १२. 'सेन । २ सं. च । ३ क. तस्मै । घ. च. स्वाई।५ घ. इ च हवाई।

·प्रपा०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राष्ट्रभृन्माभिधानम्) सुपुनः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो बेकुरयः , इति । शोभनं मुम्नं सुखमस्येति सुषुम्नः । सूर्यस्येव रश्मिर्यस्यासौ सूर्यर- शिमः । चन्द्रमोनामकः कश्चिद्गन्धर्वस्तस्य नक्षत्रसदृशानि शरीराणि भार्या. स्ताश्च चेकुरिनामिकाः । चित्तविकारहेतुत्वाद्रेकरय इत्युच्यन्ते ।। अथ चतुर्थपर्यायमाह- मुज्युः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसः स्तवाः, इति । भुनक्ति पालयति विश्वमिति भुज्युः । पक्षिवदाफाशवशगामित्वात्सुपर्ण- स्ताहशो यज्ञनामकः कश्चिद्गन्धर्वस्तस्य च दक्षिणारूपा देवता भार्यास्ताच स्तूयन्त इति व्युत्पत्या स्तवा इत्युच्यन्ते ॥ अथ पञ्चमं पर्यायमाह- प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनो गन्धर्वस्त- स्यसामान्यप्सरसो वह्नयः, इति । भनानां पालकः प्रजापतिः । विश्वं कर्म करणीयं यस्यासौ विश्वकर्मा ताशो मनोनामकः कश्चिद्गन्धर्वस्वस्य च ऋक्सामदेवता भार्यास्ताच सौन्दर्य वहन्तीति बर्य इत्युच्यन्ते ॥ अय पष्ठं पर्यायमाह- इपिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्व- स्तस्याऽऽपोऽप्सरसो मुदाः, इति । इप्यमाणवस्तुसंपन्नत्वादिपिरः । विश्वं विशेपेणाञ्चति गच्छत्तीति विश्व- व्यचाः । तादृशो वातनामकः कश्चिद्गन्धर्वस्तस्यान्देवता भार्यास्ताच हर्पयुक्त- स्वान्मुदा इत्युच्यन्ते ।। अथ पर्यायपु सप्तमं त्रयोदशाहुत्यर्थं मनमाह- भुवनस्य पते यस्य त उपरिगृहा इह च । सनोरास्वाज्यानि रायस्पोप सुवीर्य५ संवत्सरीणा खस्तिम् ।, इति । स.सगा।

·.
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- तृतीयकाण्ड--'
(राष्ट्रभृन्मत्राणा काम्यप्रयोगाभिधानम् )
संजाता राष्ट्रेणैवास्मै राष्ट्र संजाताना रुन्धे
ग्रामी (१) एव भवत्यधिदेवने जुहोत्यधिदे-
वन एवास्मै सजातानव॑ रुन्धे त एनमवरुद्धा
उप तिष्ठन्ते रथमुख ओजस्कामस्य होतव्या
मोजो वै राष्ट्रभृत मोजो रथ जोर्जरीवास्मा
ओजोऽव॑ रुन्ध ओजस्व्यैव भवति यो राष्ट्रा-
दर्पभूतः स्यात्तस्मै होतव्या यान्तिोऽस्य रथाः
स्युस्तान्द्र्याधुग्ध्वमिति राष्ट्रमेवास्मै युनक्ति
(२) आहुतयो वा एतस्याक्लप्ता यस्य
राष्ट्रं न कल्पते स्वरथस्य दक्षिणं चक्रं प्रय
नाडीमभि जहुयादातीरेवास्य कल्पयति ता
अस्य कल्पमाना राष्ट्रमर्नु कल्पते सयामे
संयत्ते होतव्या राष्ट्र वै राष्ट्रभृतौ राष्ट्रे खलु
वा एते व्यायच्छन्ते ये संग्राम संयन्ति
यस्य पूर्वस्य जुह्वति स एव भवति जयंति
तसंग्रामं मान्धुक इध्मः (३) भवत्यनारा
एव प्रतिवेष्टमाना अमित्रांणामस्य सेनां प्रति
वेष्टयन्ति य उन्मायेत्तस्मै होतव्या गन्धर्वा-
पसरसो वा एतमुन्मादयन्ति य उन्मावत्येते
खलु वै गन्धर्वाप्सरसो याष्ट्रभृतस्तस्मै

·मपा०४अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राष्टभृन्मत्राणां काम्यप्रयोगाभिधानम् ) स्वाहा ताभ्यः स्वाहेति जुहोति तेनैवैनाच्छ- मयति नैयग्रोध औदुंम्बर आश्वत्थः प्लाक्ष इतीध्मो भवत्येते वै गन्धर्वाप्सरसी गृहाः स्व एवैनान् (४) आयतने शमयत्यभिचरता प्रतिलोम होतव्याः प्राणानेवास्य प्रतीचः प्रति यौति तं ततो येन केन च स्तृणुते खत इरिणे जुहोति प्रदरे वैतहा अस्यै नितिगृहीतं नितिगृहीत एवैनं नित्या ग्राहयति यहाचः क्रूरं तेन वर्षट्करोति वाच एवैनं क्रूरेण प्र व॑श्चति ताजगार्तिमार्छति यस्य कामयैतानाचम् (५) आ ददीयेति तस्य सभायांमुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि सं गृह्णीयात्मजापति भुवनस्य पतिः प्रजापतिनवास्यानाद्यमा दत्त इम॒ह- ममुष्योऽऽमुष्यायणस्यानाद्य हरामीत्याहाना- छमेवास्य हरति पभिहरति पड्वा ऋतर्वः प्रजापतिनवास्यान्नाचमादायतोऽस्मा अनु म यच्छन्ति (६) यो ज्येष्ठबन्धुरर्पभूतः स्यात्तर स्थलेऽवसायं ब्रह्मानं चतुःशरावं पक्वा तस्मै होतव्या वम वै राष्ट्रभृतो वर्ण स्थलं ·२४१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकावे. (राष्ट्रमन्मन्त्राणां काम्यप्रयोगाभिधानम् ) वर्मणवैनं वर्म समानानां गमयति चतुःश- रावो भवति विश्वैव प्रति तिष्ठति क्षीरे भवति रुचमेवास्मिन्दधात्युद्धरति शृतत्वायं सर्पिष्वां- न्भवति मेध्यस्वायं चत्वार आर्षेयाः प्रान्ति दिशामेव ज्योतिषि जुहोति (७)॥ (ग्रामी युनक्तीम. स्व एवैनाननाय यच्छन्त्येकानपश्चाशचं ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ (अथ तृतीयाटके चतुर्थप्रपाठकेऽटमोऽनुवाक ।) , राष्ट्रकामायेति राष्ट्र-कामाय । होतव्याः । राष्ट्र- म् । वै । राष्ट्रभृत इति राष्ट्र-भृतः । राष्ट्रेण । एव । अस्मै । राष्ट्रम् । अवेति । रुन्धे । राष्ट्रम् । एव । भवति । आत्मर्ने । होतव्याः । राष्ट्रम् । वै । राष्ट्र- भृत इति राष्ट्र-भृतः । राष्ट्रम् । प्रजेति प्र-जा । राष्ट्रम् । पशवः । राष्ट्रम् । यत् । श्रेष्ठः । भवति । राष्ट्रेणं । एव । राष्ट्रम् । अवेति । रुन्चे । वंसिधः । समानानाम् । भवति । ग्रामकामायेति ग्राम-का- माय । होतव्याः । राष्ट्रम् । वै। राष्ट्रभृत इति रा- ष्ट्र-मृतः । राष्ट्रम् । सजाता इति स-जाताः। ।

·. २४१५ । प्रपा ०४अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राष्ट्रभृन्मात्राणां काम्यप्रयोगाभिधानम् ) राष्ट्रेण । एव । अस्मै । राष्ट्रम् । सजातानिति स-जातान् । अवेति । रुन्धे । ग्रामी (१)। एव । भवति । अधिदेवन इत्यधि-देवने । जुहोति । अधि- देवन इत्यधि-देवने । एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् । अवेति । रुन्धे । ते। एनम् । अवरुद्धा इत्यव-रुद्धाः । उपेति । तिष्ठन्ते । रथमुख इति रथ-मुखे । ओजस्कामस्ययोजः-कामस्य । होत- व्याः । ओजः । वै । राष्ट्रभृत इति राष्ट्र-भृतः । मोज। रथः । ओज॑सा । एव । अस्मै । ओजः । अवेति । रुन्धे । जोजस्वी । एव । भवति । यः। राष्ट्राव । अर्पभूत इत्यर्प-भूतः । स्यात् । तस्मै । होतव्यः । यावन्तः । अस्य । राः । स्युः । तान् । ब्रूयात् । युग्ध्वम् । इति । राष्ट्रम् । एव । अस्मै । युनक्ति (२)। आहुतय इत्या-हुतयः । वै । एत- स्य । अक्लंसाः । यस्य । राष्ट्रम् । न । कल्पेत । स्वरथस्येति स्व-रथस्य । दक्षिणम् । चक्रम् । प्रह- ह्येति प्र-वृह्यं । नाडीम् । अभीति । जुहुयात् । आ- हुतीरित्या-हुतीः । एव । जस्य । कल्पयति । ताः । अस्य । कल्पमानाः। राष्ट्रम् । अन्विति । कल्पते । संग्राम इति सं-ग्रामे । संयत्त इति सं-यत्ते । हो- ।

·A + । २४१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (श्तृतीयकाक- (राष्ट्रमन्मत्राणी काम्यप्रयोगाभिधानम् ) तयाः । राष्ट्रम् । वै। राष्ट्रमृत इति राष्ट्र-भृतः । राष्ट्रे । खलुं । वै । एते । व्यायच्छन्त इति वि- मार्यच्छन्ते । ये। संग्राममिति सं–ग्रामम् । संय- न्तीति सं-यन्ति । यस्य । पूर्वस्य । जुह्वति । सः । एव । भवति । जयति । तम् । संग्राममिति सं–ग्रा- मम् । मान्धुकः । इध्मः (३) । भवति । अङ्गाराः। एव । प्रतिवेटमाना इति प्रति-वेष्टमानाः । अमित्रां- णाम् । अस्य । सेनाम् । प्रतीति । वेष्टयन्ति । यः । उन्मादित्युत्-मायेद । तस्मै । होतव्याः । गन्ध- प्सिरस इति गन्धर्व-अप्सरसः । वै। एतम् । उ- दिति । मादयन्ति । यः । उन्माद्यतीत्युत्-माद्यति । एते । खलुं । वै। गन्धर्वाप्सरस इति । गन्धर्व- अप्सरसः । यत् । राष्ट्रभृत इति राष्ट्र-भृतः । तस्मै । स्वाहा । ताभ्यः । स्वाहा । इति । जुहोति । तेनं । एव । एनान् । शमयति । नैयग्रोधः । औदु- म्बरः । आश्वत्थः । प्लाक्षः । इति । इध्मः । भवति । एते । वै। गन्धर्वाप्सरसामिति गन्धर्व-अप्सरसांम् । गृहाः । स्खे । एव । एनान् (४)। आयतन इत्या-यतने । शमयति । अभिचरतेयंभि-चरता। प्रतिलोममिति प्रति-लोमम् । होतव्याः। प्राणा- -- ·२४१७ प्रपा०४अनु०८० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राष्ट्रभृग्मत्राणा काम्यप्रयोगाभिधानम् ) निति प्र-अनान् । एव । अस्य । प्रतीचः। प्रती- ति । यौनि । तम् । ततः । येनं । केन । च । स्तृणुते । स्वकृत इति स्व-कृते । इरिणे । जुहोति । प्रदर इति प्र-दरे । वा । एतव । वै। अस्यै । नि- तिगृहीतमिति निति-गृहीतम् । नितिगृहीत इति निति-गृहीते । एव । एनम् । निर्ऋत्येति निः-ऋत्या । ग्राहयति । यत् । वाचः । क्रूरम् । तेनं । वर्षट् । करोति । वाचः। एव । एनम् । रेणं । ति । वृश्चति । ताजक् । आर्तिम् । एति । ऋच्छति । यस्य । कामयत । अन्नाद्यमियन- अद्यम् (५) । एति । ददीय । इति । तस्य । सभा- याम् । उत्तान इत्यत्-तानः । निपति नि-पर्छ। भुवनस्य । पते । इति । तृणानि । समिति । गृह्णी- यात् । प्रजापतिरिति प्रजापतिः । ३ । भुवनस्य । पतिः। प्रजापतिनति प्रजा:-पतिना । एव । अस्य । अन्नाद्यमियन-अद्यम् । एति । दत्ते । इदम् । अहम् । अमुष्यं । आमुष्यायणस्य । अनाद्यमित्य- न-अद्यम् । हरामि । इति । आह । अनावमित्य- न-अद्यम् । एव । अस्य । हरति । पभिरिति पद-भिः । हरति । पट् । वै। ऋतवः । प्रजाप- - ·२४१८ . श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे- (राष्ट्रभृन्मत्राणा काम्यप्रयोगाभिधानम् ) तिनेति प्रजा-पतिना । एव । अस्य । अन्नाद्यमि- त्यन-अर्थम् । आदायेत्या--दाय । ऋतवः । अस्मै । गर्नु । प्रेति । यच्छन्ति (६)।यः । ज्येष्ठबन्धुरिति ज्येष्ठ-बन्धुः। अपभूत इत्यपं-भूतः । स्यात् । तम् । स्थले । अवसाय्येत्यव--सायं । ब्रह्मोदनमि- ति ब्रह्म-जोदनम् । चतुःशरावमिति चतुः-- शरावम् । पक्त्वा । तस्मै । होतव्याः । वम । वै। राष्ट्रभृत इति राष्ट्र-भृतः । वम । स्थलम् । वर्मणा । एव । एनम् । वम । समानानाम् । गम- यति । चतुःशराव इति चतुः-शरावः । भवति । दिक्षु । एव । प्रतीति । तिष्ठति । क्षीरे । भवति । रुचम् । एव । अस्मिन् । धाति । उदिति । हरति । शृतत्वायेति शृत-स्वार्य । सर्पिवान् । भवति । मेध्यत्वायेति मेध्य-त्वायं । चत्वारः । आयाः । प्रेति । अनन्ति । दिशाम् । एव । ज्योतिपि । जुहोति (७)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाष्टके चतुर्यप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ( अथ तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।) अनुचाके सप्तमेऽस्मिभुक्ता राष्ट्रभृतोऽखिताः।

·प्रपा०४ अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४१९ (राष्ट्रभन्मत्राणां वाम्यप्रयोगाभिधानम् ) अथाष्टमे तेषां काम्या प्रयोगा उच्यन्ते । तत्र प्रयोग विधत्ते- राष्ट्रकामाय होतव्या राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो राष्ट्रेणै- वास्मै राष्ट्रमव रुन्धे राष्ट्रमेव भवति , इति । य एते पूर्वानुवाकोक्ता राष्ट्रभृत्संशका मनास्तेषां राष्ट्रमाप्तिहेतुत्वाद्राष्ट्रमि- त्युपचर्यते । अतस्तन्मवहोमलक्षणेन राष्ट्रेणैव यजमानार्थमध्वर्यु मिविशेपरूपं राष्ट्रं संपादयति । स च यजमानो राष्ट्रं मामोत्येव । अतो राष्ट्रमासिकामयज- मानार्थमेते मना होतव्याः॥ अथ प्रजापयादिनाऽऽत्मोत्कर्थ तैरेव महोम विधत्ते- आत्मने होतव्या राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो राष्ट्र प्रजा राष्ट्रं पशवो राष्ट्रं यच्छ्रेधो भवति राष्ट्रेणैव राष्ट्रमव रुन्धे वसिष्ठः समानानां भवति , इति । मवाणां पूर्ववत्साधनत्वाद्राष्ट्रत्वम् । सत्यपि भूमिविशेषरूपे राष्ट्र मनापशु- श्रेष्ठथानामभावे सति भोगासंभवाद्भूमिवद्भोगहेतुत्वेन भजादीनामपि राष्ट्र- त्वम् । अतो रापूरूपमण राष्ट्रेण प्रजादिरूपात्मोत्कर्परूपं राष्ट्रमवरन्धे । तथा सति समानानामन्येषां स्वयमेवाविशयेन निवासहेतुर्भवति ॥ अथ ग्राममाप्तये होमं विधत्ते- ग्रामकामाय होतव्या राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो राष्ट्र सजाता राष्ट्रेणैवास्मै राष्ट्र५ स- जातानव रुन्धे ग्राम्येव भवति, इति । स्वेन सहोत्पन्ना शातय एकग्रामनिवासिनश्च सजातास्तेपु सर्वेषु सत्सु राष्ट्र संपूर्ण भवतीति तेपा राष्ट्रत्वमतो मवरूपेण राष्ट्रेण सजातरूपं राष्ट्रमवरुन्धे ग्रामस्वामी भवत्येव ।। तस्य होमस्य देशविशेपं विधत्ते- अधिदेवने जुहोत्यधिदेवन एवास्मै सजाता- नव रुन्धे त एनमवरुदा उप तिष्ठन्ते, इति । अधिदीव्यन्ति प्तेन क्रीडन्त्यस्मिन्स्थान इत्यधिदेवनं तत्र होमे सति ·- - - (M २४२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाणे- ( राष्ट्र मन्त्राणां काम्यप्रयोगाभिधानम् ) तस्मिन्नेव स्थाने ये सजाता: समागतास्तान्सनिधीनान्करोति । ते चाधीनाः सन्त एव सेवन्ते ॥ अथ वललाभाय होमं विधत्ते- रथमुख ओजस्कामस्य होतव्या ओजो वै राष्ट्रभृत जोजो रथ ओजसैवास्मा ओजोऽव रुन्ध ओजस्व्येव भवति , इति । रथस्य यदीपाग्रं तदग्नेरुपरि धारयित्वा तत्र जुहुयात् । राष्ट्रभृन्मत्राणां रथस्य च ऋतहेतुत्वादोजस्त्वम् । अतस्तदुभयरूपेणौजसैव यजमानस्प चल. मधीनं करोति । ततो बलवान्भवत्येव ।। अथ रामाद्धष्टस्य तत्मासये होमं विधत्ते-- यो राष्ट्रा पभूतः स्यात्तस्मै होतव्या यावन्तोऽस्यं स्थाः स्युस्तान्ब्रूयाद्यु- ध्वमिति राष्ट्रमेवास्मै युनक्ति, इति । अस्य राष्ट्रभ्रष्टस्य सतोऽपि यावन्तो रथाः सन्ति तान्सन्निर्योजयध्व- मिति भैपं ग्रूयात् । अनेन गैपेण होमेन चास्मै भ्रष्टाय राष्ट्र संपादयति ।। यदा लब्धमपि राष्ट्रमिष्टसाधनसमर्थ न भवति तदा प्रयोगविशेष विधत्ते- आहुतयो वा एतस्याक्लप्ता यस्य राष्ट्रं न कल्पते स्वरथस्य दक्षिणं चक्रं प्रवृह्य नाडी- मभि जुहुयादाहुतीरेवास्य कल्पयति ता अस्य कल्पमाना राष्ट्रमनु कल्पते, इति । न कल्पते भोगे क्षमं यस्य न भवति, एनस्य पूर्वा आहुतयः सकार्यक्षमान भवन्ति तदानीमपं स्वकीपरथस्य यदक्षिण चक्रं तदग्नेरुपरि धारयित्वा तस्य पक्रस्य रन्ध्राभिमुसत्वेन जुहुयात् । तदानीपस्याऽऽहुतीः कल्पयत्यैर स्त्रका- र्यक्षमा एवं करोति । ताथ क्षमाः सत्यो राष्ट्र भोगे क्षमं कुर्वन्ति । अतस्ता आहुतीरनु राम् क्षमं भवतीत्युच्यते ।। अय युद्धे प्रत्ते गर्थिनो होमं विपत्ते-- सद्ग्रामे संयत्ते होतव्या राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो राष्ट्र ·प्रपा०४अनु.८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४२१ (राष्ट्रमन्मात्रामा काभ्यप्रयोगाभिधानम् ) खलु वा एते व्यायच्छन्ते ये संग्राम संयन्ति यस्य पूर्वस्य जुति स एवं अवति जयति तर संग्रामम् , इति । ये युद्ध प्रामुवन्ति एते राष्ट्र निमित्तभूते सति कलई कुर्वन्ति । तेषां च कलहं कुर्वतां मध्ये प्रथमं होमे प्रवृत्तस्य यस्यैता राष्ट्रभृतो जुहति स एक सपर्यों भवति न त्वन्यः । समर्थत्वाच तं सामं जयति ।। श्रौतानि प्रज्वलयितुं काष्ठविशेपं विधत्ते- मान्धक इध्मो भवत्यगारा एवं प्रतिवेष्टमाना अमित्राणामस्य सेनां प्रति वेष्टयन्ति , इति । मधूकरक्षस्य संबन्धी काष्ठविशेपो मान्धुरः । तेन प्रत्यमित्रं पृथगमिमुपस- माधाय जुहुयात् । तत्र मधुककाठजन्या येऽङ्गारास्त एवास्य यजमानस्य विरो- धिपुरुपाणा सेना प्रत्येक वेष्टयन्ति । परकीये कटकेऽनिवाधा जायते । पुरु- पाणां वा शरीरेषु ज्वरादिसंतापो जायत इत्यर्थः ।। अयोन्मादपरिहाराय होम विधत्ते- य उन्माद्येत्तस्मै होतव्या गन्धर्वाप्सरसो वा एतमुन्मादयन्ति य उन्माद्यत्येते खलु वै गन्ध- प्सिरसो यद्राष्ट्रभृतस्तस्मै स्वाहा ताभ्यः स्वाहेति जुहोति तेनैवैनाञ्छमयति , इति । यः पुरुप उन्मत्तो भवत्येतं गन्धर्वाप्सरस एवोन्मत्तं कुर्वन्ति । राष्ट्रभृन्म- प्राश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदेवत्यत्वाद्गन्धर्वानुद्दिश्य तस्मै स्वादेति अप्सरस पदिश्य ताभ्यः स्वाहेति जुहुयात् । तेन होमेनोभयविधानुन्मादयितृशान्तान्करोति ।। अत्रापि पूर्ववर्मि प्रचालयितुं काष्ठविशेषान्विकल्पितान्दर्शयति- नैयग्रोध औदुम्बर आश्वत्थः प्लाक्ष इती- ध्मो भवत्येते वै गन्धर्वाप्सरसां गृहाः स्व एवेनानायतने शमयति एते न्यग्रोधादयः । वैशब्दो लोकमसिद्धि दर्शयसि ।। , इति ।

·२४२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीयकाहे- (राष्ट्रमन्माण काम्यप्रयोगाभिधानम् ) अभिचारार्थततदोमं विधत्ते- अभिचरता प्रतिलोम होतव्याः प्राणानेवास्य प्रतीचः प्रति यौति तं ततो येन केन च स्तृणुते , इति । प्रतिलोममन्त्यादिक्रमेण । अस्याभिचरितस्य प्राणान्मतीचः प्राणापानादी- विपरीतस्थान प्रतियोति मतिकूलखेन योजयति । ततस्तमनायासेनैव हिनस्ति । देशं विधत्ते- स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वैतद्दा अस्यै नि- ऋतिगृहीतं नितिगृहीत एवैनं नित्या ग्राहयति यहाचः क्रूरं तेन वषट्करोति वाच एवैनं क्रूरेण प्र वृश्चति ताजगार्तिमाईति, इति । पररूपायां मुपिररूपायां वा भूमावभिचारदेवतायाः स्वस्थाने तमेन शर्बु निर्ऋत्या तया देवतया ग्राहयति । वाचः पूरेण पदकारेणनं मकण वृश्चति छिनत्ति । ततो झटित्यातॊ भवति ।। शत्रोरन्नाचस्यान्नादनशक्तेश्य हरणकामस्य कर्मविशेष विधत्ते- यस्य कामयेतानाद्यमा ददीयेति तस्य सभायायुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि सं गृहीयात्प्रजापति भुवनस्य पतिः प्रजापतिनैवास्यानाद्यमा दत्त इदमहममुप्याऽऽमुप्यायणस्यान्नाद्य हरामीत्याहानाद्यमेवास्य हरति , इति । सभायामुत्तानशरीरो निपतितः संस्तृणानि भुवनस्य पत इति संगृहीया।। तत्र मनसंख्या विधत्ते- पहिरति पड्डा ऋतवः प्रजापतिनवास्थाना- द्यमादायतवोऽस्मा अनु म यच्छन्ति , इति । + • अन किचिटितमिति प्रतिभाति, व्यायानस्यापूर्ण वात् । स. च. पुस्तकातिरिक्त पुस्त- केषु शुटिचिामपि वर्तते ।

·प्रपा ४अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४२३ (राष्ट्र मन्त्राणो काम्यप्रयोगाभिधानम् ) पभिः स नो भुवनस्य पत इत्यन्तैः ॥ परकतभयवतस्तत्परिहाराय कर्गान्तरं विधत्ते- यो ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त स्थलेऽवसाय्य ब्रह्मोदनं चतुःशरावं पक्त्वा तस्मै होत- व्या वर्म वै राष्ट्रभृतो वर्म स्थलं वर्मणैवैनं वर्म समानानां गमयति , इति । ज्येष्ठबन्धुः सन्योऽपभूतः स्वयं ततो निकृष्टस्तत्पराभूत इति यावत् । तं स्पल उच्चपदेशेऽवसाय्योपवेश्य तस्मै तरफलसिद्धये होतच्या राष्ट्रभृतः स्थलं च वर्म शरीरमुभयविधेन वर्मणैव यजपानं स्वसमानानां पुरुपाणां शरीर- स्थानीयं करोति । असौ शरीरवत्प्रधानभूत इतरे हस्तादिवदुपसर्जनभूता यथा भवन्ति तथा करोतीत्यर्थः॥ शरावसंख्यां मशंसति- चतुःशरावो भवति दिवेव प्रति तिष्ठति , इति । दिशा चतुष्टयात्तत्संख्यया तत्र प्रतिष्ठा युक्ता । पाकसाधनद्रव्यं विधत्ते- क्षीरे भवति रुचमेवास्मिन्दधाति , इति । रुचं स्वादुत्तम् ॥ पच्यमानस्यौदनस्यापकत्वपरिहारार्थ दाँदरणं विधत्ते- उद्धरति शृतत्वाय , इति । शृतत्वाय पकत्वाय ॥ पफस्य घृतालुतत्वं विधत्ते-- सर्पिष्वान्भवति मेध्यत्वाय , इति ।। हुतशेपस्प ऋपिसमानरेवान्पैः प्राशनं विधत्ते- चत्वार मायाः प्राश्नन्ति दि- शामेव ज्योतिपि जुहोति।।, इति॥ - ·२४२४ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकावे- (देविकाख्यपञ्चविधहषिरत्कर्षवरणपूर्वकबहुविधकाम्यप्रोगाभिधानम् ) चतुर्दिसंवन्धिवद्विस्थानीयाश्चत्वारो ब्राह्मणा अतस्तैः माशितममावेव हुर्त भवति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरनिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामाप्ये तृतीयवाण्डे चतुर्थप्रपाठकेड टमोऽनुवाक |॥ ८ ॥ (अप तृतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाक।) देविका निर्वपेत्प्रजाकामश्छन्दास वै देविकाश्छन्दासीव खलु वै प्रजाश्छन्दौभिरे- वास्मै प्रजाः प्र जनयति प्रथमं धातार करोति मिथुनी एव तेन करोत्यन्वेवास्मा अनुमतिर्म- न्यते राते राका प्र सिनीवाली जनयति प्रजा- स्वेव प्रजातासु कुह्वां वाचं दधात्येता एवं निवपेत्पशुकामश्छन्दारसि वै देविकाश्छदार- सि (१) इव खलु वै पशवश्छन्दोभिरेवास्म पशून्प्र जनयति प्रथमं धातार करोति प्रैव तेन वापयत्यन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते राते राका प्रसिनीवाली जनयति पशूनेव प्रजातान्ह्वा प्रति ठापयत्येता एव निपेद्वामकामश्छन्दाई- सि वै देविकाश्छन्दा सीव खलु वै ग्रामश्छ- न्दोभिरेवास्मै ग्रामम् (२) अव॑ रुन्चे मध्य- तो धातारै करोति मध्यत एवैनं ग्रामस्य दधा- ·प्रपा.४अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( देविकास्यपथविधहविरत्कर्षकरणपूर्वक्यदुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) स्येता एव निवपेज्ज्योगामयावी छन्दोसि देविकाश्छन्दासि खलु वा एतममि मन्यन्ते यस्य ज्योगामयति छन्दौमिरवैनमगदं करोति मध्यतो धातारं करोति मध्यतो वा एतस्या- क्लप्तं यस्य ज्योगामयति मध्यत एवास्य तेन कल्पयत्येता एव निः (३) वपेद्यं यज्ञो नोप- नमेच्छन्दांसि वैदेविकाश्छन्दासि खलु वा एतं नोपं नमन्ति यं यज्ञो नोपनमंति प्रथम धातारं करोति मुखत एवास्मै छन्दांसि दधा- त्युपैनं यज्ञो नमत्येता एव निवपेदीजानश्छ- न्दासि वै देविका यातयामानीव खलु वा एतस्य छन्दासि य ईजान उत्तमं धातारै करोति (४) उपरिष्टादेवास्मै छन्दाश्स्या- तयामान्य रुन्ध उपैनमुत्तरो यज्ञो नमत्येता एव निर्वधं मेधा नोपनमेच्छन्दास वै देविकाश्छदासि खलु वा एतं नोपं नमन्ति यं मेधा नोपनमंति प्रथमं धातारं करोति मुखत एवास्मै छन्दासि दधात्युपैन मेधा नमत्येता एव निपेद (५) रक्कोमश्छन्दार- सि वै देविकाश्छन्दासीव खलु वै सक्छन्दौ-

·२४२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- तृतीषकाणे-
( देविकाख्यपञ्चविधहषिरत्कर्षकरणपूर्वकबहुविधताम्यप्रयोगाभिधानम् )
भिरेवास्मिन्रुच दधाति क्षीरे भवन्ति रुचमे-
वास्मिन्दधति मध्यतो धातारं करोति मध्यत
एवैन रुचो धाति गायत्री वा अनुमतिस्त्रि-
ष्टुग्राका जगती सिनीवाल्य॑नुष्टुप्कुहूर्थाता वैष-
ट्कारः पूर्वपक्षो राकाऽपरपृक्षः कुहूर्रमावास्या
सिनीवाली पौर्णमास्यनुमतिश्चन्द्रमा धाताऽष्टी
(६) वसंवोऽष्टाक्षरा गायव्येकादश रुद्रा
एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्दादशाऽऽदित्या बादशा-
क्षरा जगती प्र॒जाप॑तिरनुष्टुब्धाता पट्कार
एतदै देविकाः सर्वाणि च छन्दासि सर्वाश्च
देवता वषट्कारस्ता यत्सह सर्वी निर्वदीश्वरा
एनं प्रदही द्वे प्रथमे निरुप्य धातस्तृतीय
निपेत्तयों एवोत्तरे निपेत्तथैनं न प्रहन्त्य-
थो यस्मै कामाय निरुप्यन्ते तमेवाऽऽभिरु-
पाऽऽमोति (७)॥
(पशुकामश्छन्दांसि 4 देविकाउन्दा सि ग्राम कल्पयत्येता एव निरुत्तम
घातार करोति मेधा नमत्येता एव निदष्टौ दहन्ति नव च ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके
चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

·२४२७
प्रपा०४अनु०९)
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता ।
( देविकात्यपथविधहविषरकर्पकरणपूर्वकपहुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् )
(अप तृतीयाटके चतुर्थप्रपाटके नवमोऽनुवाक ।)
देविकाः।निरिति । वपेत् । प्रजाकाम इति प्रजा-
कामः । छन्दांसि । वै । देविकाः। छन्दांसि। इव ।
खलुं । वै। प्रजा इति प्र-जाः। छन्दौभिरिति
छन्दः-भिः । एव । अस्मै । प्रजा इति प्र-जाः ।
प्रेति । जनयति । प्रथमम् । धातारम् । करोति ।
मिथुनी । एव । तेन । करोति । अन्विति । एव ।
अस्मै । अनुमतिरित्य -मतिः । मन्यते । राते ।
राका । प्रेति । सिनीवाली । जनयति । प्रजास्विति
प्र-जासुं। एव । प्रजातास्विति म-जातासु । कुह्वा ।
वाचम् । दधाति । एताः । एव । निरिति । वपेत् ।
पशुकाम इति पशु-कामः । छन्दांसि । वै ।
देविकाः । छन्दांसि (१)। इव । खलुं। वै ।
पशवः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । अस्मै ।
पशुन् । प्रेति । जनयति । प्रथमम् । धातारम् ।
करोति । प्रेति । एव । तेन । वापयति । अन्विति ।
एव । अस्मै । अनुमतिरित्य -मतिः । मन्यते ।
राते । राका । प्रेति । सिनीवाली । जनयति ।
परन् । एव । प्रजातानिति प्र-जातान् । कुहा ।
।

·+ २४२८ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [स्तृतीयकाणे ( देविकाख्यपञ्चविधहविक्षरकर्षकरणपूर्वक्बहुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) प्रतीति । स्थापयति । एताः । एव । निरिति । वपेत् । ग्रामकाम इति ग्राम-कामः । छन्दांसि । वै। देविकाः । छन्दांसि । इच । खलु। वै। ग्रामः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । अस्मै । ग्रामम् (२)। अवेति । रुन्धे । मध्यतः । धाता- रम् । करोति । मध्यतः । एव । एनम् । ग्रामस्य । दधाति । एताः । एव । निरिति । वपेव । ज्योगा- मयावीति ज्योक्-आमयावी । छन्दसि । वै । देविकाः । छन्दांसि । खलुं । वै । एतम् । अभीति। मन्यन्ते । यस्य॑ । ज्योक । आमयति । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः। एव । एनम् । जगदम् । करोति । मध्यतः । धातारम् । करोति । मध्यतः । वै । एत- स्यं । अक्लप्तम् । यस्य । ज्योक् । आमयति । मध्य- तः । एव । अस्य । तेन । कल्पयति । एताः । एव । निरिति (३)। वपेत् । यम् । यज्ञः। न। उप- नमेदियुप-नमैन् । छन्दांसि । वै। देविकाः । छन्दांसि । खर्छ । वै । एतम् । न । उपेति । नमन्ति । यम् । यज्ञः । न । उपनमतीयप-नमंति। प्रथमम् । धातारम् । करोति । मुखतः । एव । अस्मै । छन्दांसि । दधाति । उपेति । एनम् । यज्ञः । । । + ।

·२४२९ । । सपा-अनु०९] कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( देविरास्यपञ्चविघहविश्वकरणपूर्वकपडुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) नमति । एताः । एव । निरिति । वपेत् । ईजानः। छन्दांसि । वै । देविकाः । यातयोमानीति यात-- यामानि । इव । खर्छ । वै। एतस्य । छन्दांसि । यः । ईजानः । उत्तममित्युत्-तमम् । धातारम् । करोति (४)। उपरिष्टा । एव । अस्मै । छन्दो- सि । अर्यातयामानीत्यांत-यामानि । अवेति । रुन्धे । उपेति । एनम् । उत्तर इत्युत्-तरः । यज्ञः । नमति । एताः। एव । निरिति । वपेत् । यम् । मेधा। न । उपनमेदित्युप-नमेव । छन्दांसि । वै। देविकाः । छन्दांसि । खलुं । वै । एतम् । न । उपेति । नमन्ति । यम् । मेधा । न। उपन- मतीत्युप-नर्मति । प्रथमम् । धातारम् । करोति । मुखतः। एव । अस्मै । छन्दांसि । दधाति । उपेति । एनम् । मेधा । नमति । एताः । एव । निरिति । वपेव (५) । रुकाम इति रुक्-कामः। छन्दांसि । वै। देविकाः । छन्दांसि । इव । खलुं । वै। रुक् । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । अस्मिन् । रुचम् । दधाति । क्षीरे । भवन्ति । रुचम् । एव । अस्मिन् । दृधति । मध्यतः धाता- रंम् । करोति । मध्यतः । एव । एनम् । रुचः।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयकाणे- (देयिकाश्यपथविधहपिकवर्षकरणपूर्वस्यहुविधताम्यप्रयोगाभिधानम् ) दधाति । गायत्री। वै। अनुमतिरित्यनुमतिः । त्रिष्टुक् । राका । जगती । सिनीवाली । अनुष्टुबियं- नु-स्तुप । कुहूः। धाता । वषट्कार इति वपट्- कारः। पूर्वपक्ष इति पूर्व-पक्षः। राका । अपरपक्ष इत्यपर-पक्षः । कुहूः। अमावास्येत्यमा-वास्यां । सिनीवाली । पौर्णमासीत पोर्ण-मासी। अनु- मतिरित्य -मतिः । चन्द्रमाः । धाता । अष्टौ (६) । यसवः । अष्टाक्षरेत्यष्टा-अक्षरा । गायत्री । एका- दश । रुद्राः । एकादशाक्षरेत्येकादश-अक्षरा । त्रिष्टुप् । द्वादश। आदित्याः । द्वादशाक्षरेति द्वादश- अक्षरा । जगती । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । अनुष्टुवित्यनु-स्तुम् । धाता । वपदकार इति वप- ट-कारः । एतत् । वै । देविकाः । सर्वाणि । च। छन्दांसि । सर्वीः । च । देवताः । वपद्कार इति वप- टू-कारः । ताः । यद । सह । सः । निर्वपेदिति निः-वपेतू । ईश्वराः । एनम् । प्रदह इति प्र- दहः । । इति । प्रथमे इति । निरूप्येति निः- उप्प । धातुः । तृतीयम् । निरिति । वपेत् । तथा इति । एव । उत्तरे इत्युत्-तरे । निरिति । वपेत् । तथा । एनम् । न । प्रेति । दहन्ति । अथो इति । - ·प्रपा०४अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४३१ (देविकाख्यपविधहषिरुवर्पकरणपूर्वकबहुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) यस्मै । कामाय । निरुप्यन्त इति निः-उप्यन्ते । तम् । एव । आभिः । उपेति । आमोति (७) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे तृतीयाप्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ । : (अथ तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः।) अष्टपे राप्रभृद्धीमास्तत्तत्कामाय वणिताः। अथ नक्मे देविकाख्यानां राजसूयमकरणोत्पन्नानां धाने पुरोडाशमित्या- दीनां पञ्चहविपामुत्कर्ष कृत्वा बहुविधकाम्यमयोगो निरूप्यते । तत्रै प्रयोग विधत्ते- देविका निर्वपेत्प्रजाकामश्छन्दासि वै देविकाश्छन्दाश्सीव खलु वै प्रजाश्छ- न्दोभिरेवास्मै प्रजाः प्र जनयति, इति । दीव्यन्त्यपेक्षितं फलविशेष प्रकाशयन्तीति धात्रादयः पञ्चेष्टयो देविकाः । अनुमत्यादयः स्त्रीरूपत्वादेव्यस्तदीयत्वादेता देविकाः । गायत्री वा अनुमति- रित्यादिच्छन्दोरूपत्वमनुमत्यादीनापुच्यते । तद्द्वारा देविका अपि च्छन्द- स्येव । यया छन्दास फलहेतुत्वात्मुखकराणि एवं प्रजा अपि सुखहेतुत्वा- च्छन्द:समानाः । अतो देविकारूपैश्छन्दोभिरेव यजमानार्थ मजा उत्पादयति।। धात्रादीनां पश्चानां मजोत्पत्ती दृश्पगुणयोगं प्रशंसति- प्रथमं धातारं करोति मिथुनी एव तेन करोत्यन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते राते राका प्रसिनीवाली जनयति प्रजास्वेव प्रजातासु कुह्वा वाचं दधाति , इति । पञ्चाना देवाना मध्ये धातारं प्रथमं करोतीति यत्तेन यजमानं स्वपल्या सह मिथुनी करोत्येव । अनुमतिरस्मै यजमानाय सन्मिथुनीकरणमनुमन्यत । - ·1 F २४३२ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [श्तृतीयका (देविकारयश्चविघहविरुवर्षकरणपूर्वकबहुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) एव । राका मजां ददाति । सिनीवाली गर्भस्था प्रजामुत्पादयति । उत्पभामु प्रजासु कुहूदेवताद्वारेण वाचं दधाति संभाषणाभ्यासं करोतीत्यर्थः ।। अथ फलान्तराय विधत्ते- एता एव निर्वत्पशुकामश्छन्दासि वै देवि. काश्छन्दाश्सीव खलु चै पशवश्छन्दोभि- रेवास्मै पशून्म जनयति प्रथमं धातारं करोति प्रैव तेन वापयत्यन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते राते राका प्र सिनीवाली जनयति पशू- नेव प्रजातान्कुता प्रति प्ठापयति , इति । प्रथमेन धात्रा गवादिपु वीजावापः संपद्यते । मजातानां पशूनां वणोदका. दिपोपणेन प्रतिष्ठापनं कुहा क्रियते । शेपं पूर्ववत् ।। फलान्तराय विधत्ते- एता एव निर्वपेद्रामकामश्छन्दामि वै देवि- काश्छन्दाश्सीव खलु वै ग्रामश्छन्दोभिरे- वास्मै ग्राममव रुन्धे मध्यतो धातारं करोति मध्यत एवैनं ग्रामस्य दधाति, इति । अनुमतिराकाभ्यामूर्य सिनीवालीकुहुभ्यामधस्तान्मध्यं तत्र धातारं स्थाप. येत् । तेनैनं यजमानं ग्रामस्य मध्य एवाऽऽधिपत्ये स्थापयति ।। फलान्तराय विधत्ते- एता एव निर्वपेज्ज्योगामयावी छन्दासि वैदेविकाश्छन्दासि खलु वा एतमभि मन्यन्ते यस्य ज्योगामयति छन्दोभिरेवै- नमगदं करोति मध्यतो धातारं करोति मध्यतो वा एतस्याक्लप्तं यस्य ज्योगाम- यति मध्यत एवास्य तेन कल्पयति, इति । यस्प पुरुषस्य ज्योक्चिरमामयति व्याविवाघा भासेनं पुरुष उन्दास्प- ·प्रपा०४अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४३३ ( देविकाल्यपविघहविरुवर्षकरणपूर्वकवविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) भिमन्यन्तेऽभिध्यन्ति । अतो देविकानिपतुटैश्छन्दोभिरेवेनं रोगरहितं करोति । अत्रापि पूर्ववद्धातारं मध्यतः कुर्यात् । यस्य दीर्घव्याधिस्तस्योदर- मध्ये यत्किंचिदप्तमसामर्थ्य भवति । अतस्तेन धातुर्मध्यस्थापनेनास्य रोगिण उदरमध्य एव कल्पयति सामर्थ्य जनयति ॥ अथ ज्योतिष्टोमादियज्ञमाप्तये विधत्ते- एता एव निर्वपेद्यं यज्ञा नोपनमेच्छ- न्दासि वै देविकाश्छन्दासि खलु वा एतं नोप नमन्ति यं यज्ञो नोपनमति प्रथमं धातारं करोति मुखत एवास्मै छन्दासि दधात्युपैनं यज्ञो नमति, इति । यं पुरुपं केनापि विघ्नेन यशो न प्राप्नोति, एन(त) पुरुष यज्ञसाधनानि च्छन्दांस्येव प्रथमं न मामुवन्ति । तत्र धातुः मथम स्थापने सत्यनुकूलत्वेन मथमत एव यजमानार्थ छन्दांसि धृतानि भवन्ति । छन्दास्वनुकूलेपु सत्सु यज्ञ एनं पामोति ॥ भासयशस्योत्तरयशसिद्ध्यर्थं विधत्ते- एता एव निर्वपेदीजानश्छन्दासि वै देविका यातयामानीव खलु वा एतस्य छन्दासि य ईजान उत्तमं धातारं करोत्युपरिष्टादेवास्मै छन्दाश्स्ययातयामा- न्यव रुन्ध उपेनमुत्तरो यज्ञो नमति, इति । यः पुरुष ईनानः पूर्वमिष्टवान्भवति, एतस्य च्छन्दांसि पूर्वयज्ञ व्याप्तत्त्वा. दृतसाराणीव भवन्ति । तत्र चरमस्थाने धातुः करणेनोपरिष्टाकरिष्यमाण- यज्ञ छन्दांस्यगतसाराणि संपादयति । तत उत्तरो यज्ञ एनमुपनमति पुनरपि प्रतिष्ठां गच्छतीत्यर्थः ।। अथ मेधामाप्तये विधचे. एता एवं निर्वपेचं मेधा नोपनमेच्छ. न्दासि वै देविकाश्छन्दासि खलु वा - ·२४३४ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [...] (देविकाक्ष्यपञ्चविधविश्वर्षकरणपूर्वक्वटुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) एतं नोप नमन्ति यं मेधा नोपनमति. प्रथमं धातारं करोति मुखत एवास्मै छन्दासि दधात्युपैन मेधा नमति, इति । ग्रन्थधारणशक्तिर्मेधा । एतद्वाक्यं यज्ञप्राप्तिवाक्यवद्याख्येयम् ॥ अथ कान्तिमानये विधत्ते- एता एव निर्वपेढुक्कामश्छन्दासि वै देविकाश्छन्दासीव खलु वै रुक्छन्दो- भिरेवास्मिन्रुचं दधाति क्षीरे भवन्ति रुच- मेवास्मिन्दधति मध्यतो धातारं करोति मध्यत एवैन५ रुचो दधाति , इति । कान्तेः प्रियतेन च्छन्दःसाम्यम् । अत्र चरूणां चतुर्णा पाकसाधनं क्षीरं धातुमध्यतः करणेन कान्तेर्पध्यत एव यजमानं स्थापयति ।। गायत्र्यादिच्छन्दोरूपेणानुमत्यादिदेवताः प्रशंसति- गायत्री वा अनुमतिस्रिष्टग्राका जगती सिनीवाल्यनुष्टुप्कुहूर्धाता वषट्कारः, इति । गायच्यादिच्छन्दांसि यथाऽभीष्टं साधपन्त्येवमनुमत्यादीनामभीष्टसाधन- खाद्गायत्र्यादिरूपत्वम् ॥ अनेनैव न्यायेन पूर्वपक्षादिरूपत्वं दर्शयति- पूर्वपक्षी राकाऽपरपक्षः कुहूरमावास्या सिनी- वाली पौर्णमास्यनुमतिश्चन्द्रमा धाता, इति । पूणे राका निशाकर इत्युक्तत्वात्पूर्णचन्द्रमण्डलोपेता राका । सा च शुक्ल- पक्षस्वरूपा । नरेन्दुकला हरित्युक्तत्वाचन्द्रकलालेशेनापि हीना बहः । सा च कृष्णपक्षस्वरूपा । सा दृष्टेन्दुः सिनीवालीयुक्तवाचतुर्दशी मिश्रिता कृष्णा पञ्चदशी सिनीवाली । सा चात्रामावास्यास्पत्वेन विवक्षिता । कलाहीने साऽनुमतिरित्युक्तत्वाचतुर्दशीमिश्रा शुरूपञ्चदश्यनुमतिः।सा चान पार्णमासी. तिषिरूपत्वेन विवक्षिता । उक्तयोः पक्षयोस्तिथ्योश्च निप्पादको यश्चन्द्रमा: सोत्र पाइपण विवक्षितः ॥

·. मपा. २४ अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४३५ (देविकारयपवविध विरलपकरणपूर्वकवदुविधकाम्यप्रयोगाभिधानम् ) इत्थं पूर्वपक्षादिरूपेण प्रशस्य पुनर्वस्वादिरूपेण प्रशंसति- अष्टौ वसवोऽटाक्षरा गायत्र्येकादश रुद्रा एका- दशाक्षरा त्रिष्टुब्दादशाऽऽदित्या हादशाक्षरा जगती प्रजापतिरनुष्टुब्धाता वपट्कारः, इति । या अनुमत्यादयो गायत्र्यादिभावमापादितास्तासां संख्यासाम्पादस्वादि- रूपत्वम् । या कुहूरनुष्टुप्त्वेन निरूपिता सा मजापतिरूपा । 'अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इति शाखान्तरे मजापतिवदनुष्टुभः सर्वोत्पादकत्वश्रय- णात् । वपदारवन्मुख्यत्वेन धातुस्तद्रूपत्वम् मशंसां निगमपति- एतद देविकाः सर्वाणि च छन्दा- सि सर्वाश्च देवता वषट्कारः, इति । 'यत्प्रशंसाथै गायत्री वा अनुमतिरित्यादिनिरूपणमेतदेव देविकाना सर्व- छन्दोरूपत्वं सर्चदेविकारूपत्वं चपट्टाररूपत्वं च ।। अथ पञ्चानामेतेषां त्रेधा निर्वापं विधत्ते- ता यत्सह सर्वा निर्वपेदीश्वरा एनं प्रदहो दे प्रथमे निरुप्य धातुस्तृतीयं निर्वपत्तथो एवोत्तरे निर्वपेत्तथैनं न प्र दहन्त्यथो यस्मै कामाय निरु- प्यन्ते तमेवाऽऽभिरुपाऽऽनोति॥ इति ॥ ता देविकाः पश्चापि सह निरुताः सत्य एनं यजमानं मदग्धुमीश्वराः। तस्मादनुमत्या राकायाश्च चरुद्वयं निरुप्य ततस्तृतीयत्वेन धातुः पुरोडाशं निपेत् । तत ऊर्ध्वं सिनीवाल्याः कुदाश्च च]रुद्वयं निर्वपेत् । तथा सत्येनं यजमानं देविका न प्रदहन्ति । अथ यस्मै कामाय निरुप्यन्ते तं काममाभिर्दे. वताभिः प्रामोत्येव ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [३तृतीयकाण्डे- (प्रयाण करिष्यतोऽमिहोमिणोऽमिसमारोपणाभिधानम् ) (भप वतीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाक ।) वास्तोप्पते प्रति जानीयस्मान्त्स्वावेशो अनमीवो भवा नः। यत्त्वेमंहे प्रति तो जुषस्व शं न एधि दिपढे शं चतुष्पदे । वा- स्तोष्पते शग्मयां सश्सदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्यां । आवः क्षेम उत योगे वर नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः । यत्सायंपांतरग्निहोत्रं जुहोत्याहुतीष्टका एव ता उप धत्ते (१) यजमानोऽहोरात्राणि वा एतस्येष्टका य आहिताग्निर्यत्सायंप्रांतर्जुहोत्यं- होरात्राण्येवाऽऽप्त्वेष्टकाः कृत्वोप॑ धत्ते दर्श समानत्र जुहोति दक्षिरा विराविराजमेवाऽऽ- प्वेष्टकां कृत्वोपं धत्तेऽथों विराज्येव यज्ञा- प्रोति चित्यश्चित्योऽस्य भवति तस्माद्यत्र दशौपित्वा प्रयाति तद्यज्ञवास्त्वांस्त्वेव तद्य- ततोऽ/चीनम् (२) रुद्रः खलु वै वास्तो: प्पतिर्यदर्हत्वा वास्तोपतीय प्रयायाद्द्र एन भूत्वाऽग्निरेनूस्थाय हन्यादास्तोप्पतीय जुहोति भागयेयेनैवैनं शमयति नाऽऽर्तिमाईति यज- मानो यद्युक्ते जुहुयाद्या प्रति वास्तावाहुति

·प्रपा० ४ अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
२४३७
(प्रयाण करिष्यतोऽमिहोत्रिणोऽमिसमारोपणाभिधानम् )
जुहोति तागेव तद्यदयुक्त जुहुयाद्यथा क्षेम
आहुतिं जुहोति तागेव तद तमस्य वास्तो-
पतीयं स्यात् ( ३ ) दक्षिणो युक्तो भवति
सन्योऽयुक्तोऽर्थ वास्तोप्पतीय जुहोत्युभयमे-
वाकरपरिवर्गमेवैन५ शमयति यदेकया जुहुया.
ईविहोम कुर्यात्पुरोनुवाक्यांमनूच्यं याज्यया
जुहोति सदेवत्वाय यद्भुत आध्याद्रं गृहा-
नन्वारोहयेद्यवक्षाणान्यसंप्रक्षाप्य प्रयायाद्या
यज्ञवेशसं वाऽऽदहनं वा तागेव तयं ते
योनिविय इत्यरण्योः समारोहयति (४)
एष वा अग्नेर्योनिः स्व एवैनं योनौ समारो-
हत्यथो खल्लाहुर्यदरण्योः समारूढो नश्ये-
दुर्दस्यामिः सीदेपुनराधेयः स्यादिति या ते
अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्या रोहेयात्मन्समारो-
हयते यजमानो वा अग्नेर्योनिः स्वामिनं
योन्या समारोहयते (५)॥
(घत्तेऽर्वाचीनर स्यात्समारोहयति पर्श चत्वारिशच ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके
चतुर्यप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

·- २४४४ श्रीमत्सायणाचार्यविचितभाष्यसमेता-तृतीयकाडे- (प्रयाण करिष्यतोऽमिहोत्रिणोऽमिसमारोपणाभिधानम् ) स्यात् । तरंयुक्त वलीवर्दद्वये जुहोत्विति चेत् । तदप्यसंगतम् । यथा क्षेमे सति प्रयाणप्रसङ्गमन्तरेण जुहोति तथैतत्स्यात् । उभयथाऽप्यहुतमस्य वास्तो- प्पतीयं भवेत् । प्रयास्यता हि वास्तोष्पतीयं होतव्यम् । उभययोगे हि प्रपा. णस्य निष्पन्नत्वान्नायं प्रयास्यन्भवति । तयोरुभयोरप्ययोगे प्रयाणभसगस्या- भावान्नैव प्रयास्यन्भवति । दक्षिणवलीवर्द एकस्मिन्नेव युक्ते तु प्रयाणस्य प्रसक्तत्वादनतीतत्वाचायं प्रयास्यन्भवति । अतस्तदा वास्तोपतीयं जुहु- यात् । तथा सत्युभयमेव कृतवान्भवति । प्रयाणस्य प्रसक्तत्वमेकमनिप्पनत्व द्वितीयमित्युभयम् । एनं फरमान तथाविधेन होमेनापरिवर्गमेव शमयति शम- नीयस्यांशस्य कस्यचिदपि वर्जनमकृत्वा सर्वात्मना शान्तमेनं कृतवान्भवति । वास्तोष्पते प्रतिजानीहि वास्तोष्पते शग्मयेत्येतस्य मवद्वपस्य होमाता विधते- यदेकया जुहुयादर्विहोमं कुर्यात्पुरोनुवाक्याम- नूच्य याज्यया जुहोति सदेवत्वाय , इति । आश्रावयेत्यादिवोंपडित्यन्तो मत्रसंघो याज्यापुरोनुवाक्ययोः सहाय(यो) वर्तते । पाज्यापुरोनुवाक्ये तु प्रधानभूते । तत्पूर्वको होमो देवानां प्रियस्वद्र- हितस्तु दविहोमः । अग्नये स्वाहेत्येवं मन्त्रमुचार्याऽऽश्रावणादिभिविना केव- लया दा हयमानत्वात्तादृशो देवानामत्यन्तं प्रियो न भवति । एवं सत्यत्र यधेकयैव दा जुहुयात्तदानीमाश्रावणादिमन्त्राणामबकाशाभावेन दविहोमः स्यात् । अतो दविहोमत्वं मा भूदित्यभिप्रेत्य वास्तोष्पते प्रतिजानीहीत्येतां पुरोनुवाक्यामन्च्य वास्तोपते शम्मपेत्यनया याज्यया जुहुयात् । तथा सति देवानामत्यन्तमियस्वा(त्सदे)वत्वं भवति ।। अथ क्रमेण शकटे भाण्डस्थापनमरण्योरमिसमारोहणं च विधत्ते-- यदुत आदध्याद्रुद्रं गृहानन्वारोहयेद्यवक्षा णान्यसप्रक्षाप्य प्रयायाद्यथा यज्ञवेशसं वाss. दहनं वा तागेव तदयं ते योनिविय इत्यरण्योः समारोहयत्येप वा अग्नोनिः स्व एवेनं योनी समारोहयति , इति । यद्यग्निहोत्रे हुते सति पश्चाद्भाण्डानि शक्टे स्थापयेत्तदानी गृहोपकरण भाण्टादीन्यनु रुद्रनामकमनिमपि शरटे स्थापयेत् । ततः शक्टं दमेत ।

·प्रपा०४अनु०१० कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४४५ (प्रयागं करिष्यतोऽमिहोनिणोऽपिसमारोपणाभिधानम् ) होमादूर्ध्वमग्निः पूर्वदेो तिष्ठति पूर्व तु होमार्य तिष्ठत्पेव । तस्मादहुतेऽमिहोने बद्धोमात्मागेव भाण्डानि शकट स्थापयेदिति विधिरुन्नीयते । ज्वलितानि काष्ठान्यगाररूपाण्यवक्षाणशब्दाभिधेयानि । यदि तान्यसंमक्षाप्यामिराहित्य यया न भवति तथा शान्तान्यकृत्वा प्रयाणं कुर्यात्तदा केनचिया विधाता कृतो यथा वा गृहदइनं कृतं तादृशमेत्र नदगाराणामशमनं स्यात् । अतस्तत्प रिहारार्थमयं ते योनिरिति मत्रेण तमग्निभरण्योः समारोहयेव । एपोऽरण्योः संघो यः कारणं ताभ्यामुत्पन्नत्वात् । ततस्तमनि स्त्रको योनौ समारूढ़ करोति । मनस्तूपमयन्तो अध्वरमित्यनुवाके समानातत्यासत्रैव व्याख्यातः ।। अरणिसमारोहणं पाक्षिकदोपग्रस्तत्वादुपेक्ष्प स्वात्मनि समारोहणं विधत्ते- अथो खल्लाहुर्यदरण्योः समारूढो नश्ये- दुदस्याग्निः सीदे पुनराधेयः स्यादिति या ते अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्या रोहेत्या- स्मन्समारोहयते यजमानो वा अग्नेयोनिः स्वायामेवैनं योन्या समारोहयते ॥, इति ।। अथ केचित्खल्लाहुररण्योः समारूदो यचरणिदाहापहारादिना नश्येचदा यजमानस्य पूर्वमादितोऽग्निरुत्सीदेदतोऽग्निः पुनराधातव्यः स्यादिति, तस्य दोपस्य परिहाराय यजमानो या ते अग्न इति मत्रेण स्वात्मन्यग्नि समारोह येत् । यथैवारण्योरग्युत्पादकत्वमेवं यजमानोऽपि शास्त्रीयामेरुत्पादकत्वा- योनिर्भवति । तस्माघजमाने समारोहितोऽग्निः स्वकीयायामेव योन्या समा- रोहितो भवति । अयं तु मत्रो ब्राह्मणान्ये द्वितीयकाण्डे पञ्चममपाठके समा- नास्पमानत्वात्तत्रैव व्याख्यास्पते ।। अन विनियोगसंग्रह:-- अग्निहोत्री तु सगृहः मयास्य द्यावयम् । वास्तोः पुरोनुवाक्यका याज्या चान्येति तद्वयम् ॥ १॥ अथ मीमांमा। अष्टमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- दविहोमो गुणो नाम वा गुणो दधिहामवन् । गुणासंभवनो लोकवेदयो म तद्भवेत् ।। - ·२४४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [.. (प्रयाण करिष्यतोऽग्निहोनिमोऽमिसमारोपणाभिधानम् ) इदमाम्नायते-"यदेकया जहुयादविहोम कुर्याद " इति । तत्र दया होमो दविहोम इति तृतीयासमासे सति दध्ना जुहोतीत्यादाविव होमानु- धादेन गुणविधित्वसंभवाघाख्यो गुणो विधीयत इति चेन्मेवम् । न ताव- लोकसिद्ध स्थालीपाकाष्टकादिहोमे दविंगुणो विधातुं शक्यो लौकिकशिष्टा- चारादेव तत्र साधनमाप्तेः । नापि चेदसिद्धेऽग्निहोत्रनारिष्ठादिहोमे विहित- जहादिवाघमसङ्गात् । तस्माद्दविहोम इति कर्मनामधेयम् । तत्रैवान्यचिन्तितम्- लौकिकस्योत सर्वस्य नामाऽऽयोऽम्बष्टवाक्यतः। निमित्तसाम्यावेदेऽपि तदुक्तः सर्वनाम तत् ।। " अम्बष्ठानां दाविहोमिको ब्राह्मणः" इति श्रु(स्म)तावम्बष्ठस्वामिके स्मार्तहोमे तत्मयोगाल्लौकिकस्यैव होमस्य तन्नामेति चेन्मैवम् । दा होम इति भत्तिनिमित्तस्य लौकिकवैदिकयोः समानत्वादविहोमं कुर्यादिति श्रुत्युक्त- वैदिक होमनामलिङ्गत्वात्सर्वस्य होमस्यैतन्नाम । तत्रैवान्यचिन्तितम्- तधजेरपि नाम स्याज्जुहोतेरेव चाऽग्रिमः । अविशेषेण मुख्यत्वाज्जुहोतेर्लक्षणाऽन्यथा ।। तन्नाम जुद्दोतिचोदनानां यजतिचोदनानां च भवितुमईति । कुतः । अवि- शेषश्रवणादिति चेन्पैवम् । जुहोतिचोदनासु होमशब्दस्य मुख्यत्वात् । यजतिचोदनानां तन्नामत्वे लक्षणा स्यात् । तस्माज्जुहोतिचोदनानामेव । तत्रैवान्यचिन्तितम्- दपिहोमे सोमधर्मा अपूर्वत्वमुताग्रिमः। अव्यक्तर्यज्यभावाच स्वाहोक्त्यादरपूर्वता ।। जयाभ्याताननारिष्ठादिप दाहोमेपत्पत्तिवास्ये देवतापा अश्रवणादध्य क्तिलिङ्गेन सोपधर्माः कर्तव्या इति चेन्मेवम् । सोमे श्रुतस्य यजतिलिङ्गस्या भावात् । किंच । 'पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहा' इति दर्षिहोमेप स्वाहा कार आन्नातः । स च सोमविध्यन्तातिदेशे विरुध्यत । तेन स्वाहाकारविरो पिनो वपदकारस्य प्राप्यमाणत्वात् । किंचोदाहृतमश्वगतचतुर्थ्यन्तः पदैर्देवता .. १५ घटनामदापिहोमको । च, छानामदविहोमको । ख. ति श्रीताम्ब' । ३५ घ. च. 'कनामहोगाले।

·प्रपा० ४भनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोन्याश्याभिधानम् ) समर्पणानास्त्यव्यक्तत्वम् । तस्मादविहोमानामपूर्वकर्मत्वामास्ति तक स्वारे विध्यन्तस्यातिदेशः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश गोरे तैत्तिरीयासहितामाप्ये तृतीयकाण्डे चतुर्थप्रपाके दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ (अय तृतीयाटक चतर्थप्रपाठक का ·२४४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [श्तृतीयकाण्डे. (काम्ययाज्यापुरोनुगस्याभिधानम् ) मा नो गोषु मा (२) नो अश्वेषु रीरिषः। वीरान्मा नौ रुद्र भामितो बधीर्हविष्मन्तो नमसा विधेम ते । उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा वादतो अभियस्येव घोषाः । गिरिभ्रजो नोर्मयो मदन्तो बृहस्पतिमभ्यर्का अनावन् । हसैरिव सखिभिवविद्भिरश्मन्मयानि नहना व्यस्यन् । बृहस्पतिरभिकनिद्रा उत प्रास्तो- दुच्छ विहार अंगायत् । एन्द्र सानसि रयिम् (३) सजित्यांन५ सदासहम् । वर्षिष्ठमूतये भर । प्र संसाहिपे पुरुहूत शत्रुज्येष्ठस्ते शुम इह रातिरस्तु । इन्द्राऽऽ भर दक्षिणेना वसूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनाम् । स्वर सुतस्य पीतये सद्यो वृद्धो अंजायथाः । इन्द्र ज्यैष्ठ्या- य सुकतो । भवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान्भुवो विश्वेषु सर्वनेषु यज्ञियः । भुवो नृश्योत्नो विश्वस्मिन्भरे ज्येष्ठश्च मन्त्रः (४) विश्वच- पणे । मित्रम्यं चर्षणीधृतः श्रवो देवस्य सान- सिम । सत्यं चित्रश्रवस्तमम् । मित्रो जना- न्यातयति प्रजानन्मित्रो दोधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिपाऽभि चष्टे सत्यार्य

·प्रपा ४ अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीपसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवास्यामिधाम)
हव्यं तदियेम । प्रस मित्र म?' अस्तु
प्रय॑स्वान्यस्तं आदित्य शिक्षति व्रतेनं । न
हन्यते न जीयते सोतो नैनमहो अश्नोत्य-
तितो न दूगद । यत् (५) चिद्धि ते विशो
यथा प्र देव वरुण व्रतम् । मिनीमसि धर्वि-
धवि । यत्किं चेदं वरुण दैव्ये जनैऽभिद्रोह
मनुष्याश्चरांमसि । अचित्ती यत्तव धर्मी युयो-
पिम मा नस्तस्मादेनसो देव रीरिपः। कित-
वामो
यद्रिरिपुर्न दीवि यहां पा सत्यमुत
यन्न विद्म । सर्वा ता वि प्य शिथिरेवं देवार्था
ते स्याम वरुण प्रियासः (६)॥
(सोमो गोपु मा रयि मन्त्री यच्छिपिरा सप्त च ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाष्टके
चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
वि वा आ वायो इमे वै चित्तमग्मि ताना देवा वा नापाहा-
एकामाय देविका वास्ताप्पते त्वममे बृहदय एकादश ॥११॥
वि वा इत्याह यथायजुरेवैतन्मृन्युगन्धर्वोऽव रुन्धे
चममे वृहद्वयः पदचत्वारिश्शन ॥४६॥
हरिः ॐ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयमंहितायां तृतीयाप्टके
चतुर्थः प्रपाठकः ॥४॥

·- - २४५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता-.३तलीयकाणे- (काम्ययाउयापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तत्रैव याज्यामाह- हव्यवाडमिरजरः पिता नो विभुर्विभावा सुदृ- शीको अस्मे । सुगार्हपत्याः समिषो दिदीह्यस्म- द्वियक्तं मिमीहि श्रवाशसि । , इति । अयमग्निर्हव्यं बहतीति हव्यवाट् । अजरो जरारहितः । नोऽस्माकं पितो त्पादकः पालयिता वा विभापी, विभावा विशेषेण भानशीलः । सुदृशीक, सुखदर्शनः । ईदृशो योऽग्निः स त्वमस्मे अस्माकमिषोऽन्नानि संदिदी सम्यक्प्रयच्छ । कथंभूता इपः । सुगार्हपत्याः शोभनगृहपतित्वहेतुभूताः किंच । अस्मद्विपगस्मदाभिमुख्येनाऽऽगत्तः सन्धवांसि श्रोतव्यानि पशासि संमिमीहि सम्यहनिप्पादय ॥ अथ सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुमित्यस्य पुरोनुवाक्यामाह-- खं च सोम नो वशो जीवातुं न मरा- महे । प्रियस्तोत्रो वनस्पतिः । , इति । हे सोम त्वं च स्वपपि नोऽस्मान्जीवातुं शो जीवयितुं कामयमानोइसि अतो न मरामदे त्वत्मसादान्न म्रियामहे । कीदृशस्त्वम् । भियस्तोत्र: सोम चा ओषधीनार राजेत्यादिस्तुतिमियः । वनस्पतिर्वनानां पालकः ।। तत्रैव याज्यामाह- ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृपिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणा५ स्वधि- तिर्वनाना सोमः पवित्रमत्योत रेभन् ।, इति । देवानां मध्ये ब्रह्मा श्रेष्ठः । पदं वेत्यवगच्छतीति पदवीः कवीनां विदुप मध्ये पदवीः पदवाक्यप्रमाणाभिज्ञः श्रेष्ठः । विप्राणां मध्य ऋपिरनुष्ठानसा मथैनातीन्द्रियवस्तुद्रष्टा श्रेष्ठः । मृगाणां चतुप्पदानां मध्ये शक्त्याधिक्यान्म हिपः श्रेष्ठः । तथैव गृध्राणां पक्षिणां मध्ये शक्त्याधिक्याच्छयेनः श्रेष्ठः वनानां मध्ये स्वधितिः श्रेष्ठः । स्वधितिशब्देन करवालादियदृढस्वरूप भास्वान्क्ष उच्यते । यथा ब्रह्मादयः स्वजातिपु श्रेष्ठा एवं सोमोऽपि पवित्र शुद्धिहेतुं कुशादिकमत्रोत्पत्तिकामति । कीदृशः सोमः । रेभञ्शब्दभावस्तूय. मान इत्यर्थः।।

·॥ अ अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४५७ (म्ययाण्यापुरोनुषाफ्याभिधानम् ) अटता परमेश्वरः पुरुषार्थप्रतिवन्धकमपाकरोत्येवं वावदद्भिरतिशयेन है। सखिभिक्रस्तिभिः परितोपितो बृहस्पतिः प्रतिबन्धमपाकरोतीत्यपे- शेपमध्याहृत्य विकर" थेन्द्राय ज्येष्ठाय 'पुरोडाशमेकादशकपालं महाबीहीणामित्यस्य पुरोनु- माह- एन्द्र सानसि५ रयिय सजिवान र्थया. सदासहम् । वर्षिष्ठमूतये भर। , इति । ।ऽयं वि रयिं धनमूतये रक्षार्थमाभराऽऽनय । कीदृशं धनम् । सानसि नस्य संवन्धिनं बहुभ्यो दातुं पर्याप्तमित्यर्थः । सजित्वानं जित्व- तत्रैवलैः पुत्रादिभिरुपेतम् । सदासह सर्वदा विरोधिनां सोढारं तत्तिर- मित्यर्थः । पिष्ठमतिशयेन प्रद्धम् ॥ याज्यामाह- प्र ससाहिपे पुरुहूत शत्रूञ्ज्येष्ठस्ते शुष्म इह सां रातिरस्तु । रुण दैव्ये : दक्षिणेना वसूनि नं। पतिः सिन्धूनामसित्तीतीनाम् । , इति । न पुरुहूत पुरुष बहुपु योवाहूयमान शन्कर्पेण ससाहिपे सर्वदा सहसे घरी रोपीत्यर्थः । ते शुष्मो ज्येष्ठस्तव पलं प्रशस्तम् । इहास्मिन्कर्मणि 'स्तु फलदानमस्तु । हे इन्द्र दक्षिणेन हस्तेन वसूनि धनान्याभर+ समा. असिन्धूनां समुद्रसमानानां रेवतीनां प्रजानां पतिरसि ।। य तत्रैव विकल्पितामन्यां पुरोनुवाक्यामाह- खर सुतस्य पीतये सद्यो वृद्धो अजा- यथाः । इन्द्र ज्येष्ठयाय सुक्रतो ।, इति । सुक्रतो शोभनकर्मन्निन्द्र स्वं सुतस्याभिपुतस्य पीतये पानाय सद्यस्तदा- वृद्धोऽजायथाः मरदो जातोऽसि । एतच सर्वेपां देवानां मध्ये तब याय संपद्यते ॥ जैव विकल्पितामन्यां याज्यामाह- + सर्वपुस्तकेयु ' आहर' इति पाठ. ! पर. अ सधामा ३ धि।