·In preparing this edition of the $ áranguthara Suihkuta uiy chief ziu was to put before the public a tolerably correct copy of this, one of the most elementary works on Indian medicine. In my cursory attempts to assign & satisfactory date to the work I bare failed. That being not the principal object in view, I did not go deep into the matter. I wanted only to put in the hands of the students of medicine a svod edition of the work. I hope I have done it. 7 Then a student begins to study Indian medicinc, this is the first work put in his hanus by luis, tutor. Such an elementary and important work should necessarily be free from interpolations and misprints often found in many books prepared without any'eilitorial care. In these days, when the study of this branch of Indian - learning is so little encouraged, the absence of fair editions of the works would lead to a still inore falling down of the study. Mine is only a l'oor attempt but its appearance eren web ·(?) all its short-comings may instigate others for co-operation. This edition is based on two manuscript and two printed copies, the only four that I could very easily procure. Of the two pinted the first was published by Chintaman Joshi Nagarkar in the S'ake year 1782. The edition is now out of print. It is tolerally correct. A trans. lation in Marathi is also printed with it. Very little care seems to have been taken in comparing the nianuscript with other copies and noticing different readings occurring in them. The other printed copy consulted is the one publisliel at Calcutta. It is often incorect but its having come from a part to which none of the other three belongs, helped me nuch by way of kiving, in a place or two, better readings than those found in the others. The third, a manuscript copy, Fas procured for me by my friend the lon, Ir. Jarenilal Umias'ankar Yajnik, from the library of tho Boinbas Branch of the Royal Asiatic Society.

·his cory, which forms one of the collections of
e late Dr. Bhau Daji, seems to be considerably
d. It is tolerably correct. The first printed
py seems to have been based on a copy coming
om the same motller copy as this.
The fourth and the last is my own manuscript
py. This I copied myself wben studing under
e late Vaidya Vittal Bhattji of Jámnagar.
be original from which this is very faithfully
opied is now in the possession of his son the
ellknown Zandu Blattji, Vaidya tu H. II. Sir
ibhaji Babádur of Jamnagar.
These four I have very carefully collated and
have adopted readings, where inore than one
ccuried, those which I thought the best and
jost likely to be original. With the intention
f not making the book very costly I have
voided giving all the various readings found
the copies, which instead of adding any
ciglot to the substance would wake the volume
ulky, at the same time not omitting to notice
hose which seemed to bo important. I base
laced the latter in the foot-notes.

·I have also compared yarious prssages of this with the corresponding passages in the printed and manuscript copies-within my reach-of Bhivaprakas'a, whose author seems to have often, quoted from this work. One more work-Frium Sangraha-was also consulted. The last work is certainly older than Sarangdhart Samhita. In Sirangdhara Saüliti we find passages whichi seem to have been taken without any material change from the Vrind Sangraha. In short, I have spared no pains to make the edition as correct as my means can make it. How far I have succeeded, I leave it to the reader to judge, Lastly I cannot conclude this withont expressing my best thanks to the Hon. Mr. Javerilal who allowed me, with great readiness, use of the copy in the library; and without noticing the diligence and care with which mir, Kesharlal Haririm and my popil Naranji Jatáshanker arried it through the press. P. J. Oruhadha'laya, PRABHURS'H JIVAYRA'S 29 Nov. 1801, VAIDYA.

·शार्ङ्गधरसंहिता प्रथमखंडस्यानुक्रमणिका अथ प्रथमोऽध्यायः। पृष्ठ श्लो. ३ १ ३ २ ३ " " मंगलाचरणम् समूलं ग्रंथप्रयोजनम् रोगाणां निश्चयपूर्विका चिकित्सा ओषधिमभावः ग्रंथप्रयोजनम् खडाध्यायानुक्रमः ग्रंथसंख्या मागधीया परिभाषा योगपरिभाषा मात्रापरिभाषा 'कलिंगपरिमाया १३ ... ... ... ९ .. " ANN ... ... ... . 1 ·... पृष्ठ श्लो. युक्तायुक्तविचार: इति श्रीसाईधरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखंडे परिभाषा- नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ ... 4.4 ... ... ... .. " .." अथ द्वितीयोऽध्यायः। तत्रोपधप्रहणकाला: १३ १ रमा: १५ १३ गुणाः वीर्यम् विपाकः प्रभावः ऋतुभेदेन वातादीनां संचयापचयोपशमादयः दोषाणां भोजनादिना चयकोपापचयाः इति श्रीशाई घरसहितायां सूत्रस्थाने प्रथमसहे भैपण्या- ख्यानकं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥ ... 12 " अथ तृतीयोऽध्यायः। तत्र नाडीपरीक्षा सुमाऽशुभस्वप्नपरीक्षा ។ ... १ ·पृष्ट, शो. . ... २२ दूतपरीक्षा... शुभाऽशुभशकुनम् २४ चिकित्सालक्षणम् २२ २६ इति श्रीशाधरसहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखहे नाडीपरीक्षा. दिविधिर्नाम उतीयोऽध्यायः ॥ ... ... ... अथ चतुर्थोऽध्यायः। तत्र विविधोषधयः... २३ इति श्रीशाहधरसंहितायां सूवस्थाने प्रथमखडे दीपनपाच- नादिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ។ ... ... अथ पंचमोऽध्यायः। तत्र शारीरम् १ मृष्टिक्रमः इति श्रीशाईधरसंहितायां सूर्यस्याने प्रथमखंहे कलादिका• ख्यानं नाम पेचमोऽध्यायः ॥ ... अथ पष्ठोऽध्यायः । तत्राद्वारपाकगर्भोत्पत्तिालपोपणानि १ ·पृष्ठ हो. अथ वातादिप्रकृतिलक्षणानि २१ इति श्रीशाधरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखंडे आहारादिग- तिकथन नाम षष्टोऽध्यायः॥ ... ४१ १ ... ... ... .. ... " ... " अथ सप्तमोऽध्यायः। तत्र रोगाणां गणना ... नत्र ज्वररोगभेदाः अतिसारभेदाः ४२ प्रहणीपांचविध्यकयनम् प्रवाहिकाचातुर्विष्यकथनम् त्रिविधाजीर्णनामानि लक्षणानि च विपाजीर्णहेतुकथन-मलसरोगविष्यकथनं न ४३ विपची विधा तन्नामानि पविपाशीसि तद्भेदी च... विविधचमकिलाः एकविंशतिविधकृमिमेदाः पंचविधः पांडुरोगः एकविधा कामला नही भेदी च " " .. १२ ... १३ ... ४४ १९ ...

·(५) . पृष्ट . रत्तापित्तं विधा... कासाःपंच ... ... " क्षयाः पंच २१ २२ २३ शोषाः पद " ... " " २५ २६ २७ २८ ... " एचविषः वासरोगः ... पंचविधा हिकारोगः चतुर्विधोऽमिविकाररोगः पंचविधोऽरोचकरोगः ... मतविपरछदिरोगः पविधः स्वरभेदरोगः तृष्णा पविधा मुच्छारोगचतुर्विधः एकविपी भ्रमरोगः एककपा निदातंद्रासन्यासग्लानिरोगाः मप्तधा मदरोगः... चतुर्घा मदात्ययः ... " " ३२ " " " ३३ ३४ परमद कथा ... " " एककपा पानाजीशनरिभ्रमपानाचगरोगाः सप्तया दादगेगः ... " ·पृष्ट शो. ... ... " ... " ... " " ४२. ४३ ... .. " " " पोहा चोन्मादरोगः, ... विशतिघा भूतोन्मादरोगः चतुर्विधोऽपस्माररोगः चत्वारश्चामवाता: अष्टधा शूटरोगः अविधः परिणामशलरोगः त्रयोदशोदावर्ताः द्विधाऽऽनाहरोगः एकचोरोप्रहरोगः हृद्रोगाः पंचधा मताः ... अष्टविध उदररोगः अष्टधा गुल्मरोगः मूत्राघातात्रयोदश अष्टया मूत्ररोगः चतुर्धा चाइमरीरोगः दिशतिधा प्रमेहरोग: एकथा सोमरोगः दसधा प्रमेहपिटिकारोग: एकपा मेदोदोषरोगः " " ४८ ... .. " " ५३. ५७ ... ५९ ... " M ... .. " " ... ... ... " ·पृष्ठ श्लो. ... ... " ... ... " ... " " ६८ ... " " ... " शोफरोगा नव स्मृताः... वृद्धिरोगाश्च सतपा अंडवृद्धिस्तथा चैकः गंडमालारोगश्चैकया एकथा गंडाळजीरोगः... नवधा प्रथिरोगः पविपश्चार्युदो रोगः त्रिधा श्तीपदरोगः पड्विधौ विदधिरोगः ... परदशया व्रणरोगः सद्योव्रणरोगस्त्वष्टया कोठभेदो द्विधा अस्थिभंगोऽष्टधा ज्ञेयः चतुर्धा वद्विदग्धरोगः नाडीरोगच पंवधा अश्वविधो भगंदररोगः पंचविध उपदंशरोगः चतुर्विशविधः शूकरोगः अष्टादशविधः कुष्ठरोगः ... .. .. " .. " .५२ " " ... " ... ... " ... .. . " ... ... ८७ .

·पृष्ठ पो. . ... ... ... ... " १०२ ५५.१०२ ... "१०३. ... " .. पटिया क्षुदरोगा' निसर्परोगी नवधा उदर्दरोगश्वकथा शीतपित्तरोग_क: अम्लपित्त त्रिपा वातरक्तमष्टया अशीतिर्वातरोगाः चत्वारिंशत्पित्तरोगाः विंशतिः कंफरोगाः रक्तरोगा दश झेयाः चतुःसप्ततिर्मुखरोगाः अष्टादशकर्णरोगाः • पंच कर्णमूलरोगाः अष्टादश नासारोगाः दश शिरोरोगाः ... नव कपालरोगाः चतुर्णवतिर्नेत्ररोगाः पंच पुंस्त्वदोषरोगाः ... अटी शुक्रदोषरोगाः १०५ ५७ ११५ ५८ १२२ १२५ ... ... " १२७ ... " ... " ६२ ५१ ... " .

·. पृष्ठ श्लो. " ... ... " U ... ६ ८० .. " " .. " अथ स्त्रीरोगनामानि प्रोच्यन्ते अशावातवदोषरोगाः चतुर्विध रक्तप्रदरम् विंशतियोनिरोगाः ... चतुर्धा योनिकंदरोग: अष्टी गर्मरोगा:... ८१ पंच स्तनरोगाः विधर स्तन्यरोगः ८३ सूतिकारोगाः द्वाविंशतिर्यालरोगाः ... ... द्वादश पालमहरोगाः अनुक्तरोगाणां संग्रहः पंचकर्मणां मिथ्यायोगेभवितारो रोगाः... ६८ नेहादिपड्भ्यो भवितारो रोगाः... एकैकया शीतोष्णरत्यक्षारोपद्रवाः विषाणां भेदास्तद्रोगकथनं च विषाणां विभेदाः चलार आगन्तुकोपदवाः ६९ २०२ " " ... " "" " ... .. " ... " ... ...

·(१०)
पृष्ठ लो,
" २०३
चत्वार आगन्तुकमदाः...
शेषा अप्रसिद्धरोगा अनुमानतश्चिकित्स्याः २०४
इति श्रीशाईघरसंहितायां प्रथमखंडे रोगगणनानाम
सप्तमोऽध्यायः॥

·. अथ मध्यमखंडस्यानुक्रमणिका॥ ... तत्र प्रथमोऽध्यायः। पंच कायानुगणना... स्वरसविधिस्तद्भेदसन्मानमयनं च सरसे मवादिप्रक्षेपमानपरिभाय पुटपाकविधिस्तन्मानं च ... पुटपाकै मध्वादिदव्यागों मानम् ७३ " ... १ ... ... अथ द्वितीयोऽध्यायः। पायल्पना तन्मानं नए प्रक्षेप्यायमान प्रमणादिसपायभेदस्तन्मान ग গ্রশন यूपकल्पना मृगोरकल्पना पारिधिः माधि:... ... ... ... " ... ... ... " ...

·(१२) छ लो. + ... .... " " विलेपीविधिः पेयाविधिस्तद्गुणाश्च यूपकल्पना तद्गुणाथ मंडविधिस्तद्गुणाश्च " १०२ ७१ ... अथ तृतीयोऽध्यायः। फांटकल्पना तन्मानं तत्र प्रक्षेप्योपधिमान च १०३ मथकरपना तन्मानं च .:. १ ... ... १०४ अथ चतुर्थोऽध्यायः । हिमकल्पना तन्मानं च १०५ १ ... अथ पंचमोऽध्यायः। कककल्पना तन्मानं तत्र क्षेप्यद्रव्यमानं च १०६ अथ पष्ठोऽध्यायः। चूर्णकल्पना तन्मानं तन क्षेप्यद्रव्यमान तदनु- पानं तद्भावनामानं च... - ...

·पृष्ठ .
अथ सप्तमोऽध्यायः।
वटयाकल्पना तर क्षेप्यद्रव्यमानं
যাগিণ স্ব
...
१
अथाएमोऽध्यायः।
आलेहकल्पना तन्मान च
अय नवमोऽध्यायः।
गृतादिकल्पना नम क्षेप्याव्यमान
तेगा पाप्रकारकपन
१
अध दशमोऽध्यायः।
रिटरपना तदंदास्तन्मान राम
क्षणाच्यमान
...
अर्थकादशोऽध्यायः।
भसानि।
सांदिपायुस्थनं तव्योधनस्यनंग

·(१४) पृष्ठ लो. ។ .. ... " ... ... ... ... ..1 ... ... " .. " ३ " स्वर्णभस्मप्रकाराः तारमस्मप्रकारी ताम्रमस्मप्रकारः आरभस्मप्रकार कांसमस्मप्रकारः ताम्ररीतिध्वनिमस्मप्रकारान्तरम् नाराभस्मप्रकार गमत्मप्रकार: लोहमस्मप्रकामः सुराणादिसप्तधातूनां मारणेऽन्यः प्रकारः उपधातवः। मप्तोपधातुकथनम् বর্গমাদি ঘরম रायमाक्षिास्य गोधनमारणे तुलस्य शेषनम् अनकस्य गोधनमारणानकारी नीलांजनस्य शोधनम् गरिकसामीमदंकणाराटिकातोरीसिकायुष्ठा- नांशोधनम् ... ५४ . ... " 1.. ... " ... ... " U ·पृष्ठ. शो. " ... ... " .. ... २०४ ... ... " ७४ मनःशिलाशोधनम् तालस्य शोधनम् रसकस्य शुद्धिः सर्वधातूनां सत्वमोचनम् रवादीनि। वनशुद्धिस्तन्मारणप्रकाराश्च वक्रांतस्य शोधनमारणे सर्वरत्नानां शोधनमारणे शिलाजतुशोधनम् शिलाजतुकृतिः मंदूरस्य कृतिः ... क्षारकल्पना ... ७७ ... २०४ ... २०५ .. ८४ .. " ... ... ... " ९२ " अथ द्वादशोऽध्यायः। पारदस्य गुणास्तमामानि च सूर्यादिनवग्रहाणां नामभिस्ताम्रा. दिनवधातूनां नामानि पारदशोधनम् .. " ३ ... .." ...

·पृष्ठ श्लो. २१० ... " १३ १५ १६ १८ .. " " ... गधकशोधनम् ... हिंगुलशोधनम् ... ... हिंगुलाच्छुद्धपारदमहणम् शुद्धपारदस्य मुखकरणप्रकारों कच्उपयंत्रेण गंधकजारणम्... पारदभस्मप्रकाराः ... [अनुक्करलोकाः।] जपालशुद्धिः विपशुद्धिप्रकारी. इति मध्यमखेडः। ... २४८ १ .. ... २ . ... ...

·अथोत्तरखण्डस्यानुक्रमणिका। २५३ १ ... " ૨ اسع " " " प्रथमोऽध्यायः। स्नेहविधिः। स्रहप्रकारस्तस्पानसमयकथनं च स्नेहस्य द्वैविध्यम् स्नेहानां परस्परसंमिलनेऽमिधानम्, स्नेहपानाय वासरकथनम् स्नेहानां सात्मीभवनकालः खेहमानाया योग्यस्थले योजना मेहसामानाया ग्रहणे विकृतिकथनम् दीप्तामिमध्यामिस्वत्पामिभ्यो मामाकथनम् अथवा संहस मानायकथनम् अल्पादिमात्राणां गुणाः. यथादोपमनुपानविशेषः घृतस्नेहाईरोगी तलहाहरोगी ... " " ६ - " ६ ... " १ .. " ... ... " १२ ·(१८) पृष्ठ श्लो. १३ " ... ... ... " २५५ ... ... ... " " ~ ... ... . १९ ... . " २० " मांसस्नेहाईरोगी 'अस्थिनेहाहरोगी नेहग्रहणयोग्यकालकथनम्... स्थलविशेषेण सेहस्य योजना स्नेहस भिमभिन्नान्यनुपानानि मक्तयुक्तस्नेहाईकथनम् सद्यः स्नेहनकरीयवागूपानम् ... सद्यःौदनं धारोष्णयुक्तघृतस्नेहपानम् मिथ्याचागदिना जीर्णनेहस्य प्रतीकारः बैहाजीणस्य प्रतीकारः सहपानात्पित्तकोपोत्यतृष्णाप्रतीकारः मेटगानानीः स्नेहपानाः नेहपानात्सुनिग्धस्य लक्षणम् अतिनेहपानत उपद्रवकथनम् सक्षस्य निग्धीकरणं निग्यस्य रक्षीकरणम् प्रेदमेवनेन स्वास्थ्यकथनम् मेटपाने वाः पदार्थाः " ... ” २३ २५ ... ... ... " ... ... " ... २५७ ३० ... " ..

·(१९) पृष्ट श्री. २५८ १ ... ... ३ ... " ... " ... ८ ... ... अथ द्वितीयोऽध्यायः। स्वेदविधिप्रकरणम् । स्वेदस्य भेदाः स्वेदगुणाः यथाशक्ति स्वेदयोजना गविशेषे स्वेदविशेषः पूर्वस्वेदनाहीः पश्चात्सेव्याः स्वेदनानुकूलप्रदेशकालाः स्वेदनादोषस्य गमनमार्गकथनम् स्वेदनाज्जातविरकस्य चिकित्सा स्वेदनानहींः अन्यधर्मस्य स्थानानि अतिस्तेदनोत्यापदाचिकित्सा तापमनस्तेदलक्षणम् उप्मसंशस्वदस्य लक्षणम् उपनाइसक्षस्सेदस्य लक्षणम् महाशाखायोग: " ९ ९ १० ... ... : ... .. " ... .. " . ... ... ... १६ . ... ... ... " ·(२२) पृष्ठ लो. १ ... ... " ३ ... ... ... २६८ ... ... " ... "" ... ... " अथ चतुर्थोऽध्यायः। विरेचनविधिः। वमनोत्तरं विरेकस विधिः... विरेकस्य द्वितीयो विधिः विरकस्य सामान्यसमयाः विशेषतो विरेकाही व्याधयः दोषानां दूरीकरणे विरेकोत्कृष्टता विरकानी रोगिणः विरेका ः विरेक मृदुमध्यवरकोष्ठविचारः २६९ मृदुमध्यरकोप्टेपु मृदमध्याद्योषधानि उत्तमादिभेदेन विरेकस्य प्रमाणम् ... ... विरकाय करायादीनां मात्राकथनम् शिकाय कल्कादिप्रमाणम् . दोषापेक्षया विरके विवापियप्रहणप्रकार: अपिराद्विरेकोपायः... ऋतुभेदेन विरेकोपधानां मिनमिप्रकथनम् ... मुख विरेकायामयामोदकः... ८ ... ... " १२ ... ... १५ " ... ... . .,१८ १० ... ...

·(२३) पृष्ठ लो. ... ... ... ... ८ ... الله السعد ... " ... " विरकस्य साहाय्यकराणि विरेकमहोत्तरं सेव्यासव्यकथनम् ... विरेकोषधैर्यवत्पायुद्वारा पहिः पतति तत्कथनम् दुविरेकोत्योपद्रवकथनम् दुरिताय चिकित्सा अतिविरित्तोपद्रवक्रयनम् अतिविरिक्तोपद्रवचिकित्सा... विरेकशमनोपायाः सम्यग्विरिक्तस्य लक्षणम् विरेकसेवनगुणाः विरितस्य चर्च्यपदार्थाः विरिक्तस्य पथ्यम् " 4 ... " " ४५ " इति विस्कविधिः ॥ अथ पंचमोऽध्यायः। वस्तिविधिः। द्विधा पस्तिलक्षणम् १ ·(२०) पृष्ठ शो. २६२, २८ .. ... वसंज्ञस्वेदस्य लक्षणम् स्वेदः केतु कदा कार्यः ... स्वेदनोत्तरोपचाराः इति स्वेदविधिः ॥ ३ ... " १ .. "... २६३ २ ... ... ... " ६ " अथ तृतीयोऽध्यायः। वमनविधिः। वमनविरेचनकालः दमनाही वमनानहीं: विशेषण वमनानहीः वमनीषधापूर्व सेप्याय: वमने हितपदार्याः ... नमनापथस्य कायकरणे प्रमाणम् नमनाय सयकायस्य मात्रा चमनाय कलमादीनां मात्रा दमनविण्य उत्तममध्यानिष्ट' मानां प्रमाणम् १२ ... .. " ... " ·(२१) पृष्ठ ली. " १८ ... " ... २१ . २४ " ... " वमनादौ प्रस्थप्रमाणकथनम् दोषविशेषे वमनीषधविशेष.... ग्रहीतवमनस्य बाह्योपचारः दुर्वान्तरुपद्रवकथनम् अतिवांतेरुपद्रवकथनम् अतिवान्तस्य चिकित्सा वांतेरन्तःप्रविष्टायां जिह्वायां चिकित्सा वांतहिनिस्तायां जिह्वायां प्रतीकारः वतिरक्ष्णोविकारे चिकित्सा... वांतेईनुस्तंभचिकित्सा वान्तेरक्तपाते चिकित्सा वान्तः समुत्यतृष्णादिपीडासु चिकित्सा ... सम्यग्वांतस्य लक्षणानि मम्यग्वांताय पथ्यभोजनकथनम् सम्यग्यांतस्य य उपद्रवा न जायते तत्कयनम् चमनविषय निषिद्धपदार्थाः ... इति वमनविधिः ॥ " " ... ... " " ... ... २८ " " " ... " ·(२४) पृष्ठ यो. ... ५ .. .. ... " .. ... " . . " ... " १० १३ ... " ... ... " ... ... " अनुवासनयस्तिमात्रा २७५ अनुवासनाहीः ... अनुवासनानहीः बस्तिनेत्रकरणाय सुवर्णादिकथनम् रुग्णस्य वयानुरूप नेत्रदीर्धीकरणम् नेत्रस्य छिद्रप्रमाणम् ૨૭૬ यत्तिनिर्माणम् प्रणवस्तेनंत्रप्रमाणम् यस्तैर्गुणाः वस्तिकर्मणः कालकथनम् पस्तेहानमानाया अतिरिक्तमात्रायाच गुणाः. २७७ उत्तमादेर्मात्राकथनम् हे सैंधवादिमात्रायाः परिमाणम् . विरेचनोतरमनुवासनपस्तिविधानम् पस्तियोजनाप्रकार: यस्तैः पीडनकाल: २७८ मात्राकालस्य प्रमाणम् यस्तिकर्मणः उत्तरकरणीयम् सम्यक्प्रयुक्तयस्तेगुणाः १५ १६ ... ... " १९ " .... " . २२ ... ... ... " ... " ... " ... .. ... " ·... " ... ४ ... .. " .. पृष्ठ लो. स्नेहविकृतिदरीकरणोपायः वातादिदोषानुसारेण बस्तिमात्रापरिमाणम् ... ३४ यस्तेर्गुणाः अनुवासननिरूहाहीः २८० केवलस्नेहे बहिरायाते प्रतीकारः स्नेहो यहि याति तदुपद्रवास्तदुपायश्च अनुवासन उपेक्ष्यरोगी अहोरावाहि यातनेहोपायः अनुवासनतैलम् २८१ अनुवासने विपर्यासेन रोगोत्पत्तिः तदुपायकथन च बस्तिकर्मणि पथ्यम्... इति स्नेहबस्तिविधिः॥ " " ... .. .. » ... ... " " अथ पष्ठोऽध्यायः। निरूहवास्तिविधिः। निरुदवस्तिस्तमामान्तरं च... निष्पस्ती कपायादिपरिमाणम् ... २८२ १ ३ " ·(२६) पृष्ठ श्लो. ४ ६ ... " २८३ ... .. " .. " ११ १२ ... " १३ ... २८४ -१५ " निरुवस्त्यनहींः ... निरूहाहीः निरूवस्तिप्रकारः पहि यातनिरूहचिकित्सा सुनिरूढलक्षणम् दुनिरूढलक्षणम् सम्यक्पक्तयोगस्थापनस्नेहपस्त्योलक्षणानि दोपापेक्षया निरूहवस्तेः संख्याकपनम् लघुतीक्ष्णनिरूहयस्त्येहानईकथनम् आदिमध्यावसाने बस्तियोजना उटवेशनमस्तेलेक्षणम् दोपहरयस्तिलक्षणम् समनयस्तिः शोधनयस्तिः लेखनमस्तिः हणास्तिः... पिलिपस्तिस्तन्मानं च '... निरूहास्तेमांत्राविधिः मधुतलस्वस्तिः " ... " ... २० ... ... " २१ ... ... " २८५ २२ २३ ... ... ... " २४ ... .." " २५ ... ... " ... २८५ ... ... २८६.. ३१ ·(२७) पृष्ठ ओ. ३४ ... .. " ... " दीपनबस्तिः युत्तरथवस्तिः ... सिद्धपस्तिः.. पलिकर्मणि सेव्याऽसेव्यपदार्थाः इति निरूहमस्तिविधिः ।। . ... ... २८७ ३७ ... ...२८७ ... ... ... " अथ सप्तमोऽध्यायः। उत्तरपस्तिविधिः। उत्तरपस्तिलक्षणम् . वयोनुमानेन मात्राप्रमाणम् ... उत्तरबस्तेर्योजनाप्रकारः स्त्रीणां बस्तिविधिः ... मालानां यस्तिकर्मप्रमाणम् ... ... स्त्रीणां यालानां च बस्तिकणि स्नेह- मानाप्रमाणम् शोधनद्रव्ययस्तविधानम् सम्यग्दत्तरस्तेलक्षणानि गुदे फलवा योजना इति उत्तरपस्तिः।। - Norr७ २८८ " . .. ११ " ·(३०) पृष्ठ शो. . ... ६१ ... " , अतिशुद्धिलक्षणम् हीनशुध्यादौ चिकित्सा अतिनिधिलक्षणम् . नस्यकमणि पथ्यम्... पचकर्मणां नामानि... इति नस्यविधिः। " ... . २ ... ... ... ... ... अथ नवमोऽध्यायः। धूमपानविधिः। धूमभेदाः शमनादिपर्यायाः धूमानहीः .. धूमोपद्रवचिकित्सा.. धूमपानाईकालः धमात्स्वास्थ्यकथनम् धूमनाटीनिर्माणकयनम् धूमपानार्थीपिकाविमानम् चामनायपेक्षया धुम्रपाने भिममिनदयाणां फत्वपोजना: " ... " ११ ... ... " ... ३०१ १९ ·(३१) पृष्ठ श्लो, २२ ... " पालप्रहादिरोगदूरीकरणाय धूपनम् धूमेशु परिहारकपना .. इति धूमपानविधिः॥ ... ... १ " २ ... ... ४ " अथ दशमोऽध्यायः। गंडूपकवलप्रतिसारणविधिः । गंडूषकवलयोः प्रकारकथनम् ... नैहिकादिगंडूषस्य दोपभेदेन योजना गंडूषकवलयोर्लक्षणम् ... गंदपकवलयोरोपधप्रमाणम्... गंडूपयोग्यावस्था-गंडूषसंख्याकथनं च गंडूषधारणप्रमाणम् . वातरोगे नैहिकगंधः पित्तरोगे शमनसंज्ञगंडूषः व्रणादिरोगे मधुगंड्यः ... " ... " ६ ... ... ... ... " ... ... " ... ... ... ... ११ " विषादी गडूपः दंतवाले गंडूषः मुखशोघे गड्पः ... ... ... " " १२ ... ... ... " ·(२८) पृष्ट लो. १ ... ... २ ... ... ... ३ ... " ... ... " ६ n. ... V ... . ८ अथाष्टमोऽध्यायः। नस्यविधिः। नस्यलक्षणं तत्पर्यायश्च नस्यभेदाः गस्यसमयः .... ... नस्यनिषेधः... ... नत्यकर्मणि योग्यायोग्यी रेचकनस्यविधानम् रेचननस्यप्रमाणम् नस्यकर्मण्योषधप्रमाणम्, विरेचननस्यद्वी भेदी अपनाभमननस्यपोर्टक्षणानि रेचनहननस्याहीः- अवपीडननस्याः प्रधमननस्याही: रेचनसानस्यम् रेचननस्यद्वितीयाकारः रेचननस्पतीयमकार: " ९ ... ११ ... " १२ " ... " ... १८ ... " १० ... " २१ " ·(२९) पृष्ठ . श्लो. प्रथमनसं नस्यम् .... .. " ... ... " २४ ... .. ... ... ... " ३२. ... " ३६ ... . २९५ ११ ... ... बृंहणनस्यकल्पना जातेऽतिनस्य प्रतीकारः बृंहणनस्याही: गेगापेक्षया विविधद्रव्यैचेहणनस्यम्... पक्षाघातादिरोगेषु नस्यम् .... प्रतिमर्शनस्यमात्रा बिन्दुसंज्ञकमात्राकथनम् प्रतिमर्शनस्यसमयः प्रतिमर्शनस्येन तृप्तस्य लक्षणम् प्रतिमर्शनस्याईकथनम् अकालपलिते नस्यम् नस्यविधिः नस्यग्रहणे नियमः नस्यसंधारणप्रकारः... नस्यविध्युत्तरं वयंकथनम् . नस्यशुद्धादिभेदत्रयम् उत्तमशुद्धिलक्षणम्... हीनशुद्धिलक्षणम् " " ४५ ... .. " ... २९६ ४७ ... " " २९७ ... : ... : ... ... ... " ·(३२) पृष्ठ लो. प्र " १३ ... ... " " ... ... ... ... ३०४ १५ ... ... " कफ गड्पः... कफरक्तपित्तयोर्गद्दयः मुखपाके गंड्यः गंडूपकवलादस्तुल्यौषधग्रहणकयनम् कबलविधिः प्रतिसारणभेदः प्रतिसारणचूर्णम् गंडूपादेहीनयोगादेर्लक्षणम् ... शुद्धगंपलक्षणम् ... इति गंड्यादिविधिः ॥ १७ ... १८ ... ... " १९ ... .. " ... अर्थकादशोऽध्यायः। लेपविधिः। “अथ लेपस्य नामानि तद्भेदाश्च ३०५ अय द्वितीयनिधिस्तद्भेदाच ७१ तयोः सम्यरममाणम् तयोर्योग्यस्थानयनम् ३१५ ' ७३ लेपस्य निरोधः ... ... ... ... ... ... " ·... " ... ... ... (३३) पृष्ठ शो. रात्री लेपनिषेधे हेतुकथनम् ३२० रात्री लेपादिविधियोग्याः अथ शिरसि तैलधारणप्रकारः ३२१ १२१ शिरोयस्तविधिः... १२२ शिरोपस्तिधारणप्रमाणम् .... ३२२ १२४ शिरोयस्तये योग्यसमयकथनम् ... १२५ शिरोरस्त्युत्तरक्रियाकथनम् १२६ अय कर्ण औपभप्रक्षेपविधिः कर्ण औषधधारणकालः... मामालक्षणम् ग्सादितलादीनो कर्णे पूरणममयकानम् ३२३ १३१ ... ... " ... " " " " ... , २ " अय द्वादशोऽध्यायः। रत्तयायधिधिस्तत्ममार्ण च रक्तमायस्थ सामान्यकार: रक्तस्वरूपम् ग्ने भिव्यादीनां गुणागतम् ... रत्तविकृतिलक्षणम् २ ... ... ३ : ... " ... ...

·पृष्ठ लो. ६ ... ... " " ... .. " १० " " ... ३२८ १२ ... " .. " पतद्धिलक्षणम् ३२७ क्षीणरत्तलक्षणम् वातदूषितरक्तलक्षणम् पितदूषितरक्तलक्षणम् ... कफपितरक्तलक्षणम् संघटदोषैर्दुष्टरक्तलक्षणम् ... विपद्धितरक्तलक्षणम् विकारहीनरक्तलक्षणम् ... ... रतासवाहाः ... रक्तानिष्कासनप्रकारः रक्तसावानहाः वातादिभिपितरक्तस्रावप्रकार: शृंगादे रक्तप्रहणप्रकारः रक्तस्याऽसावे कारणम्... रक्तस्यासवि चिकित्सा... रत्तमोक्षणकाल: अतिप्रवृत्तरतस्य प्रतिनियाकयनम् रक्तस्यातिप्रवृत्तायुपायः गानारोगप्रशांतयेऽजयवदाहस्यनम् " १८ ... .. . ... ... " ... २५ " ... ... ।.. " ... ... . .. " ... " ·पृष्ठ हो. ... ... .. ... विमतरत्तदोषा:... रत्तरक्षणप्रयोजनम् रत्तस्रावोत्तर दोपत्रकोपोपायः रतासावे पध्यम् सम्यप्रतासावस्य लक्षणम् रक्तसावे निषिद्धानि इति रससानिधिः ४२ " " ... ... " ... १ २ ... ... " ३ अथ त्रयोदशोऽध्यायः। नेत्रप्रसादनकर्माणि सेकलक्षणम् सेकस्य प्रकाराः सकस्य मात्राकथनम् सेकस्य समयः ... आश्चोतनलक्षणम् लेखनाद्याश्चोतने विन्दुप्रमाणम्... वातादावाधोतनयोजना आथोतनमानालक्षणम् ... ... " १२ " ... ... " ·25. ... ... ... . ... ... " " .. " ... " पिडीतक्षणम् विधासम्लक्ष तन्मांगा प ... যাবেন सर्परिधानम् .. तनमानाप्रमाणम् सपंगेन ग्रहयोगासमादरायः तपंगगमरमर्यादा तर्पणेन तिलक्षणम् अतितर्पगलक्षणम् हीनतपंगलक्षणम् तपणेनाऽतिनिधिदानग्निग्धोपायः पुटपारुकल्पना.. नेप्रयोः पुटपाकासनिरेकविधानम् मेहनादिभेन पुटपाययोजना मेलपुटपाकः लेसनपुटपाफा: रोपणपुटपानः अंजनविधानं तत्समयकथन प अंजनभेदाः ... " ५२ ... ... " " ... ... ... " ... ... ६० ... ... ... . ३४२ ६२ ... " ·पृष्ठ श्लो. ... ... ३४२ ६६ ... " .. .. ६० ३४३ ... ... " ... " अंजनप्रकाराः अंजनानहींः अंजनमात्राप्रमाणम् अंजने रसप्रमाणम् वैरेचनांजने चूर्णप्रमाणम् अंजनशलाकाविधानम् ... लेखनादी शलाकाप्रमाणम् अंजनयोग्यकाल: अंजनक कार्यम् ? रसक्रियाविधिः... स्वाभिमानपरिहारः ग्रंथपाठनफलम्... इति शाहधरानुक्रमणिका. ७२ . " " ८७ ... ... ३४५ ३५१ १२५ १२७ ... ३ अथ औपधगुणाः॥ अरतिहरमधूकपुष्पादिफांट: आयुप्यं चंदनादितटम् कान्तिकृत्कशोरगुग्गुलुः ६८ ... १४२ ·(३०) पृष्ठ सो. .. ... केशोत्पादकानि । यष्टिमधुतलम् केशस्थिरीकरणनीलिकादितैलम् कशोत्पादकलेपः केशोत्पादकप्रलेपः केशद्धौ लेपः केशश्यामीकरणलेपः ... ३०८ २३ ... " " .. २६ ... " केशशातनम् । ८५ ... ... ... ... ... ११३ २४ करवीरादितैलम् लोमशातनलेपी क्षारगुणाः गर्भप्रदम् । योगराजगुग्गुलुः वंध्याय कामदेवघृतम् वंध्यायै पुत्रद त्रिफलाघृतम् शतायुःपुत्रदं फलघृतम् गर्भपुष्टिदं लाक्षादितैलम् पुत्र नारायणतैलम्... .. ५६ ... ... ... १६४ ... ... .

·(३९) पृष्ट श्लो. बलादितैलम् दशमूलारिष्टः १९१ ग्राहि ... ... ... १३ ६७ - गुडूच्यादिकाथः न्यग्रोधादिवाथः तंडुलादियरागः हरीतश्यादिचूर्णम् लघुगंगाधरचूर्णम् दाडिम्यादिचूर्णम् ११७ ४६ ... ११७ ... ... ... तर्पणकरम् । ... ... १०१ तंडुलादियवागूः विलेपीपानम् लवगादिचूर्णम् ... ... ... ११९६५ त्रिदोपहरम् । ... ... ... .. ... ... धान्यादिमहः अभयादिकल्कः सुदर्शनचूर्णम् लवंगादिचूर्णम् ... ... ११९ ६५ ·(४०) पृष्ठ श्लो. ४० ... ... ... १४५ ८८ ... ... .. २९२ ११२ १० ११२ १२ ... ... ... ... .. ... " ८८ ७४ ... चंद्रप्रभागुटी... त्रिफलामोदकः उत्कटदोपेषु प्रधमननसम् त्रिफलालक्षणगुणाः त्र्यूषणलक्षणं तद्गुणाश्च दीपनानि । धान्यादिकायः धान्यादिकायः ... गुडूच्यादिक्वायः ... .... उष्णोदकपानम् ... शुंग्यादिमंडः ... धान्यादिमंहः पप्यादिकल्कः आमलवयादिचूर्णम् विपलाचूर्णम् पणचूर्णम् ... पंचकोलचूर्णम् ... ... रवणपंचकचूर्णम् दादिम्यादिचूर्णम् ... ... ... १०० ... १.२ ७२ ... ... " ... ... ... १०९ १११ ... ... ... ... ... ... " ... १० १२ १३ ... ११३ ....११८ ५८ ... " ... ... . ... ...

·(४१) पृष्ठ शे. .. १२९ ૨૮ ... ... ... ... ... " ८७ ... " भास्करलवणचूर्णम् ग्रहणीदीपनो द्राक्षासवः ग्रहणीकपाटरसः मधुतैलयस्तिः दीपनबस्तिः पाचनानि । धान्यादिकाथः धान्यादिकायः दीयेरादिकपायः गुडच्यादिकायः शुष्ट्यादियुक्तमंद: पथ्यादिकल्कः आमलक्यादिक्वाथः पंचकोलचूर्णम् तालीसादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् ... पुष्टिकराणि । धान्यादिमहः ८८ ... ७४ " ... १०२ ... २५ ... ... ... ... १३ १२८ ... ... ... ...

·(४२) पृष्ठ . ६ ... चंदनादितलम् प्रतिमर्शनस्यम् २९५ ४५ वल्यानि । १०१ ... ... ... १३८ ४० १५० २२ .. ... ... ... ... तडुलादियवागू: लवंगादिचूर्णम् चंद्रप्रभागुटी ... कूष्मांडकावलेहः .... अगस्त्पहरीतकी कामदेवघृतम् ... चंदनादितैलम् कुमारिकासवः द्राक्षारिष्टः... ... दशमूलारिष्टः मृगाङ्कपोटलीरमः लोहरसायनम् मधुतैलरस्तिः चहणनस्यम् । इन्द्रियबलदं प्रतिमर्शनस्यम् १५७ १५८ २५ १७९ ८६ १८३ १० ... ... ... ... ८० १९१ ७४ २१९ २४५ २८६ ३३ ...

·पृष्ठ लो. ... ... ... भेदीनि। आमलक्यादिक्वाथ: १११ त्रिफलादिचूर्णम् ११५ ३७ बूंणम् । विलेपीपानम् जीवनीयगणः कूष्मांडकारलेहः २२ कुमारिकासवः १८३ १८ मेध्यानि बुद्धिहितानि च । मूरणादिवटको मध्यः १३६ २८ च्यवनप्राशावलेहो मध्यः १० बुद्धिहितं नारायणराम् स्वर्णभस्म सपिप्पानम् ... ११ रसायनानि। त्रिफलाचूर्णम् ११२ पंचनिम्यचूर्णम् पाहुबालगुडः ... ... १४९ ... ... ... ... ... ... .. ... ...

·(४४) पृष्ठ शो. ... १३६ २८ ४० ... ... ... ... ... १४९ १० ... सूरणादिवटक: ... चंद्रप्रभागुटी ... च्यवनप्राशावलेहः अगस्यहरीतकी कामदेवघृतम् सुवर्णभस्म अभयामोदकः .. १५० ... १९४ ५ ... ... रोपणम् । कासीसादिघृतम् ... १६. ४९ वशीकरणम् । ... चन्दनादितैलम् बचादिलेपः... ... ३२१ १२० .. वृष्याणि । ... ... ११२ ११९ ६५ ... जीवनीयगण: लांगादिचूर्णम सूरणादिवटकः चंद्रप्रभागुटी कूष्मांडकावलेहः ... ... ४० ... १३८ १५० ... २२ ·पृष्ठ हो. ... ११२ ३५ १८३ ... ... ... ... ... - ... ... ... ... .. ...१४९ .. ... फलतम् ... शतावरीतैलम् ... कुमारिकासवः लोहरसायनम् मधुतलपस्तिः ... वर्णकरम् । चातुर्मातचूर्णम् च्यवनप्राशावलेहः अगस्त्यदरीतकी कामदेवघृतम् कासीसादिषतम् कुमारिकामवः ... लोहरसायनम् मधुतैलपस्तिः... मुखकोतिकतेपी शरीररक्तवर्णरोगेाक्तसापरिधिः याजीकरणम् । सातार्यादिचूर्णम् ... ... १५० १६. ... ... ४९ १८ ... २८६ ... ... १ ... ... ...

·... पृष्ठ श्री. १४६ १.१ ...१४९ २४३ ५८ ... २४४ ... १० ... माधादिमोदकः च्यवनप्राशावलेहः तारादिरसः कंदर्पसुंदरी रसः शुक्रदम् । कामदेवघृतम् दशमूलारिट: शुकास्तंभनमा कारकरभादिचूर्णम् ...१५ .. ... ... .. ...१३२ ६१ शोधनम् । ५७ ... ६२ " ७३ ... ... पंढहद्वस्तिशोधनः कुलित्यादियूपः... यस्तिशोधनमुणोदकपानम् ... पस्तिशोधनो पान्यादिर्मत:... स्रोतःशोधनो धान्यादिहिमः कासीसादिघृतम् मलमोधनो दाक्षारिष्टः हृद्यम्। विलेपीपानम् मरिवादिचूर्णम ... .. ... ... १०१ ... ... ... ...

·पृष्ठ श्लो. ... ... ... .... ८ ... (४७) फामदेवघृतम् सर्वरोगहरम् । सुदर्शनचूर्णम् ... ११४ चप्रभागुटी १३८ कैशोरेगुग्गुरुः १४२ अथाग्निदग्धरोगे ५२ ७८ तुगाक्षीर्यादिलेपः ३१९ रोपणो यवादिर्लेपः सर्पिषः पयसो वा गंडूपः ११ अग्निविकाररोगे विपमानौ हपुपादिचूर्णम् १२२ मंदाग्नौ । अरलुखपटपाकः... गुड्च्यादिगणवायः... ८० त्रिफलादिचूर्णम् ११५ हरीतक्यादिचूर्णम् मरीचादिचूर्णम् दाडिमाटकचूर्णम् ... ... ... .... .... ... 1 ... ... ... ... ... ... ५२ ...

·(४८) पृष्ठ सो. ... ... ... ... ७५ १२१ ८१ १२३ १२५ १२ ... १२७ २६ १२८ ३४ " ... लवंगादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् चित्रकादिविरेचनम् लवणत्रितयादिचूर्णम् चित्रकादिचूर्णम् 'वडवानलचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् . सितोपलादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् .. मुसलीकंदादिचूर्णम् ... मूरणादिवटकः पिप्पलीमोदकः चंद्रप्रभागुटी योगराजगुग्गुल: कैशोरगुग्गुलुः कृप्मांडखंडकावलेहः पिप्पल्यादिघृतम् त्रिफलादिघृतम् कुमारिकासवः ... ... २८ ... ... ... ४० १४० १४२ १५१ २९ ... १९ ... ... १८ १८३ ...

·.. ... ... ... १८७ १९१ .. ... ... ... ... .. ... २२१ ९६ २३८ २१ ... ... २६३ १ ... ... २७१ ... लोहासवः कुटजारिष्टः... दशमूलारिष्टः लोकनाथरसः हेमगर्भपोटलीरसः सूतादिवटी... लोहरसायनम् वमन अभयामोदकः ... निहास्तिः महानये। वसालेहपानम् दीप्ताग्नये। मनानेहपानम् अजीर्णरोगे.... निदिग्धिकादिकायः चिमकादिविरेचनम् हपुपादिचूर्णम् २८२ ... २५४ १३ ... .... १२ ... ४८ ८५ ... ... ... १२२ ...

·... ... ... ... ... ... १३८ २१ ... " ... १ ... ... ... २६१ पृष्ठ शो. विडंगादिगुटी १३५ १८ गुडपिप्पलीयोगः त्रिफलादिवटक: १३७ ३४ लोकनाथो रसः ... सूतादिवटी... अजीर्णकंटकरसः कनकसुन्दरो रसः वमनम् अतिसाररोगे.... :... ४२ स्थूलपम्यूलिकापत्ररसः १२ योनाककुटजवासः कुटजत्वपुटपाकः... तंडुलवारि २८ अरलुत्लपटपाक न्यग्रोधादिकल्कपुटपाकः ३० सोपवातिसारे कुटजादिकार्थः ६७ चिरोत्यातिसारे द्वारादिकगायः पालानामतिसार धातक्यादिस्तः यशादिशायः .... ७४ ... ... ... ... " ... ८८ " ... ... ..

·पृष्ठ शो. " " ... १०९ २३ ... ४९ ... " ... ... ... " ... ... १२० ... आम्रास्थ्यादिवाथः. अंकोलमूलकल्कः मुस्तादिचूर्णम् मुस्तादिचूर्णम् कपित्यादिचूर्णम् दाहिमाटकचूर्णम् लवगादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् ... तालीसादिचूर्णम् कुटजल्लगायवलेहः कुटजत्वगायवलेहः... मसूरादिघृतम् पन्यूल्यरिष्टः लोकनाथरसः हेमगर्भपोटलीरसः वमनम् आमातिसारे। मुंठीपुटपाकः ... ... ...१२८ ... ... १२७ २६ २७ १५२ ३८ १५३ ४५ १५७ २५ १८९ ६६ ... ... ... ... २२२ ६ ... :.. ... १ ... ... ... ७८ ·(५२) पृष्ट यो. ८७ ... ... ... ... ...११६ ४५ ... ... ... ... २२४ १६ ११ ... ... ... वत्सकादिस्तः शुंठ्यादिचूर्णम् हरीतक्यादिचूर्णम् त्रिदोषोत्थातिसारे। आनंदभैरवो रसः रक्तातिसारे। जम्च्चाम्रामलकीनां पल्लवासः मुस्तादिपच्या बदरीमूलकल्कः वमनम् ... अपस्माररोगे .... पक्करसोनकल्कः योगराजगुग्गुलुः त्रिफलादिघृतम् लाक्षादितैलम् चंदनादितैलम् कुमार्यासवः... दमनम् १०९ २० २६३ १ ... .... ८ ... ... १४० ... १५९ ... ... ... १८३ ... १ ... ...

·(५३) पृष्ठ हो. १४ २९२ ... ... ... ३२६ ६७ १३८ १६७ ९९ ... ... १ रेचननस्यम् .. द्वितीयं रेचननस्यम्... अंगपाकरोगे। रक्तसावविधिः अंडवृद्धिरोगे चंद्रप्रभागुटी नारायणर्तलम् लोहरसायनम् वमनम् निरूद्दवस्तिः मुष्कशोथे शिरादाहः अंत्रवृद्धिः.... रास्नादिक्वाथः रास्नादिक्वाथः कुरंडरोगे अजाज्यादिलेपः अंसरोगे धृहणनस्यम्... ... .... .... .... २८२ १ ३५ ५० ६७ ९१ ९५ १२५ ... ... ... ३१९ ४ २९३ ३० ·पृष्ठ लो. १५२ ३८ २२७ ४२ १ ... २२० .... .... १२ २७ १३ ... ... ... ८ ... cy ४८ ... ३ अम्लपित्तरोगे कुटजत्वमाधवलेहः... वसंतकुसुमाकररस:... निरूहात्तिः अरोचकरोगे आदिकस्वरसः गुडूच्यादिगणवायः... निदिग्धिकादिकाथ: वर्धमानपिप्पलीकल्कः आमलक्यादिचूर्णम् मामाऽरुची व्यूषणचूर्णम् पंचकोलचूर्णम् चानुजीतचूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् कट्फलादिगम् ব্যাবিৰূর্গন सवंगादिचूर्णम् जातिफ्लादिचूर्णम् . चित्रमादियणम् १२ १३ १५ " " ४. ... ... ... ... ७० ८ .

·पृष्ठ ओ. ... १२६ ... ... ... २६ २७ ... १२८ ... ... १३१ १३६ १३० ... ... ... ...१४० ... हिंग्यादिचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् ... तालीसादिचूर्णम् सितोपलादिचूर्णम् मुसलीकंदादिचूर्णम् व्योपादिगुटिका चंद्रप्रभागुटिका योगराजगुग्गुलुः अगस्त्यहरीतकी कुटजत्वगाद्यवलेहः... पिप्पल्यादिघृतम् कुमारिकासवः लोहासव रोहितारिष्टः दशमूलारिष्टः लोकनाथरसः ... मृगांकपोटलीरसः हेमगर्भपोटलीग्सः वमनविधिः... १८३ ... ... ... ७७ " ... २१६ २१९ २२१ ... ... ... ... ។ ... ...

·पृष्ठ हो. १ ... ... ... ... २९१ .... .... ४० ... ... ... १३८ १४६ १८९ ६० १ ।.. ... ... विरेकविधिः... रेचननस्यम् अर्बुदरोगे चंद्रप्रभागुटी कांचनारगुग्गुलु: खदिरारिष्टः... वमनम् ... सर्पपादिलेपः रक्तस्राव: ... अर्शरोगे सूरणपुटपाकः वर्धमानपिप्पलीकल्कः मरिचादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् चित्रकादिविरेचनम् ... हपुपादिचूर्णम् पचममचूर्णम् लवत्रितयादिचूर्णम् हिंग्वादिचूर्णम् २१८ ३२८ १५ १३ ४१ ३ .... ... ... ... ... ... ... ... ८१ ... ... १२३ ... ... १२६ १९ ·(५७) पृष्ठ थो. ... १२७ २६ ... ... ... १३३ १३६ ६ २५ .. ... ... ... ... ... " " .. " २८ ... . ... यवानीखांडवचूर्णम् .... भास्करलवणचूर्णम् . मुसलीकदादिचूर्णम् बाहुशालगुडः गुडाभयायोगः वृद्धदारकादिमोदकः. सूरणादिपिडिका मूरणादिवटकः त्रिफलादिवटकः चद्रप्रभागुटी कांकायनगुटिका योगराजगुग्गुलुः त्रिफलागुग्गुलुः कूष्मांडखडावलेहः अगस्यहरीतकी कुटजत्वगायक्लेहः... कुटजस्वगाद्यवलेहः चांगेगितम् धृपाद्यतम् ... ... ... .. १३८ ... १३९ ५० १४० ... १५१ ... " १५२ ३८ ... ... ... ... ... १५७ २१ ·(५८) पृष्ठ सो. १७३ १४० ... १३ ... ... ... .. ... ... ... १८८ ५३ ७३ ...१९१ " ... कासीसादितलम् उशीरासवः... पिप्पल्यासवः लोहासवः द्राक्षासवः देवदार्वरिष्ट:... रोहितारिष्टः... दशमूलारिष्टः लोकनाथरसः पूर्वस्वेद्यः विरेकविधिः अभयामोदकः रक्तार्शःसु । अपामार्गमोजानां कल्कः वितादिकल्यः महातिक्ततम् अश्मरीरोगे चंद्रप्रभागुटी... ... ... ६ २५८ २६७ ... १ २६ १९ ... २६ " ... .... .... .... ... १३८ ... ४० ·-पृष्ठ श्लो. ...१४४ ... ... ८४ गोक्षुरादिगुग्गुलुः कुमार्यासवः... ... ... १८३ विडंगारिष्टः... त्रिविक्रमो रसः ... २३१ २५८ ६ ... २७१ २६ २८२ १ ४८ १९ .... .... .... ... ११२ १२६ १२७ १३ १९ ... ... ... पूर्वस्वेद्यः ... अभयामोदकः निरूहणवस्तिः आनाहरोगे पंचकोलचूर्णम् हिग्वादिचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् ... चंदप्रभागुटी चांगेरीघृतम् निरूहबस्ति:... आमरोगे। चित्रकादिचूर्णम् व्योपादिगुटिका गुहशुंठीयोगः ... ... २८२ ... १ ८ ... "" .. ... " ·पृष्ठ श्लो. १ १७ ११ .... .... ... ७८ ४० ... ... ... ९० ... " १०० ... . ... विरेकविधिः... आमवातरोगे शुंठीकल्कपुटपाकः. धान्यादिकाथ: रानादिद्यायः रानादिवायः ... कुलित्यादियूपः उष्णोदकम्... शुठ्यादिकल्कः पंचसमर्णम्... अजमोदादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् . वाहुशालगुडः आर्तवरोगे चंद्रप्रभागुटी... योगराजगुग्गुलुः इन्द्रियध्वंसरोगे। नारायणतैलम् उदर्दरोगे ... ... १८ १२३ ९३ १२६ १३ १२ ३८ १३३ ६ ... ... .... .... .... ... ... १४० ५६ ... - ... ... .... ....

·पृष्ठ श्रो. ... १८५१ .... .. ... ७८ ... ... ... ९४ ११९ ९५ १२० १०६ ३ ११२ १३ ११७ ... ... १२० सिद्धार्थादिलेपः उदररोगे पुनर्नवादिकाथः चव्यादिक्वाथ: पुनर्नवादिक्वायः वर्धमानपिप्पलीकल्कः पंचकोलचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् चित्रकादिविरेचनम्... हपुपादिचूर्णम् पंचसमचूर्णम् कृष्णादिचूर्णम् लवणत्रितयादिचूर्णम् तुंबर्वादिकायः भास्करलवणचूर्णम् . मुसलीकंदादिचूर्णम् . योगराजगुग्गुलुः फैशोरगुग्गुलः ... ... ... ९० १२२ १२३ ९३ ... ... ... ... ... ... ... ५ ... ... .. १२४ १२५ १३१ १४० ५६ १४२ ...

·(६२) पृष्ठ लो. ... .. ... १४५ १५३ १६२ ५८ १८३ १८४ ८८ ३४ ... ... ... ... ... १९१ ... त्रिफलामोदकः कुटजवगाद्यवलेहः... विन्दुपृतम् .. कुमारिकासवः पिप्पल्यासवः लोहासवः द्राक्षासवः रोहितारिए:... महाबहिरसः ... विरेकविधिः अभयादिमोदकः निलहस्तिः हीहोदरे। पथ्यादिकायः चंद्रप्रभागुटी खदिरादिवाय: लोकनाथरसः घातोदरे। याहुशालमुहः १ ... ... ... २७१ ... १ ... २८२ ९५ १२१ ४० ... ... ... ... ... ... ६ ·(६३) पृष्ठ श्लो. .... ... ... ... १४० १६२ ५८ १८३ १८ ... ... ... ... २८२ ... १ ३१ उदावर्तरोगे .... योगराजगुग्गुलुः विन्दुपृतम् कुमार्यासवः... द्राक्षासवः ... नाराचरसः ... निरूहबस्ति: मधुतैलयस्तिः उपदंशरोगे पटोलत्रिफलाक्वाथः मंजिष्टादिवायः ... अश्वत्यादिश्तः कासीसादिघृतम् करवीरादिलेपः रोपत्रिफलादिलेपः रसांजनादिलेपः रक्तसावविधिः उन्मादरोगे ब्राझीस्वरसः ... ... ... ३१९ .." " ८ ... .. ... ... ३२० .... ... ...

·(६४) पृष्ठ हो. ८५ ... " " " ८ .. ... .. .. .. ... कुष्मांडस्वरसः १८ पग्रंथास्तरसः शंखिनीस्वरसः पकरसौनकल्कः त्रिफलादिघृतम् १५९ ३६ लाक्षादितलम् चदनादितैलम् १७९, ८६ वमनविधिः ។ रेचननस्यम्... भूतोन्माद 'भूतयक्षरक्षोहरं त्रिफलादिघृतम् १५९ ३६ यक्षराक्षसदूरीकरणं लाक्षादितैलम् ... १६६ ९१ पिशाचराक्षसजिपनम् २२ उरोगहरोगे वर्धमानपिप्पलीकल्कः १०६ ३ हिंग्वादिचूर्णम् १२६ योगराजगुग्गुलुः च्यवनप्राशावलेहः १४९ उरोधातरोगे। लाक्षाकल्कः १०९ ... .... .... .... ... ... १४० ...

·पृष्ठ शो. २२ ... २९५ ४५ .... ६२ ५१ ... ... " ५८ २२ .... .... ८ ... कृष्मांडकावलेहः अर्ध्वजत्रुरोगे प्रतिमर्शनस्यम् कपालरोगभेदेऽरुपिकारोगे पिण्याकादिप्रलेपः खदिरादिप्रलेपः कफरोगे वासास्वरसः क्षुद्रायाः पुटपाकः वरुणादिगणवायः कुलित्यादियूषः उष्णोदकपानम् यवमंड: लाजमंड: वर्धमानपिप्पलीकल्कः निश्कल्कः आमलक्यादिचूर्णम् त्रिफलाचूर्णम् ३ ... ... ... " ... ... १०२ ७३ १७६ ... ... " ... ३ ... ५ ... ... १११ ७ ११२ ... ... ...

·पृष्ठ श्लो. ११२ ... ११६ ... ... ... ४२ " ... ... ... ... ... त्र्यूषणचूर्णम्... चातुर्जातचूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् कट्फलादिलेहः जातिफलादिचूर्णम् ... कृष्णादिचूर्णम् चित्रकादिचूर्णम् अजमोदादिवर्णम् त्रिफलादिवटकः योगराजगुग्गुलुः चांगेरीघृतम् प्रसारणीतैलम् मृगांरुपोटलीरसः हेमगर्मपोटलीरसः मंथानुभैरवो रसः लोहरसायनम् तैलनेहपानम् वमनम् रेचननस्यम्... ... १२३ ९५ १२५ ८ १२६ १३ १३७ ३४ १४० १५७ २१ १७० १७ ... ... ... ... ... ... ... २३९ २६ .. ... २४५ .. १ ... १४ ·पृष्ठ श्य. ... ... ३०३ १२ १३ २२ " ... ... ५० ... .. ... ३२६ १ ... ... .r. सेंधवादिगंडूष विफलादिगंडूषः ... । तंद्रारोगे रंचननस्यम्... हणनस्यम् ... रनघावविधिः नीलोत्पलादिलेखनीवर्तिः जातीपुष्पाजनम् निद्रारोगे नीलोत्पलादिलेखनीवर्तिः क्षौदादिलेखनीरसनिया कर्णरोगे पलादितम्... क्षारतलम् विस्कविधिः... रेननस्यम् सर्जिकादितलम् कर्णकीटहरयोगा:... कर्णनाडीरोगेसंदूकतैलम् ... ... ९१ ५८ २२ ८१ ९० ६० ४२ १६४ ७३ ... ... ... ... २९२ ... ... ... ... ३२५ ५१ ... .

·(६८) पृष्ठ श्लो. ६० ४२ ... ... ... " ... ... ... ३२३ १३३ ३२८ ३२५ ५० ४२ ... ... कर्णनादरोगे वृंहणनस्यम्... यथ्यादितैलम् अपामार्गक्षारतलम् .. कर्णपाकरोगे . कोणबस्तमूत्रपूरणम् दाहे च रक्तस्रावः पूतिकणे आम्रादितैलम्... वाधिर्यरोगे पिल्वादितलम् अपामार्गक्षारतलम् . कर्णनावे दाहे च... कर्णनावेचूर्णम् कर्णनावदाहयोः सर्जिकाचर्णयोगः कामलारोगे वासास्वरस:... त्रिफलारसः... दावीरसः निरसः ... ३२४ ४५ ४३ ३२५ ... ११ १९ .... .... ७४ ८ ... .. " ... .. ग ... ए .. ... .4 " ·पृष्ट श्लो. . ... ... ... ... ... ८९ ११४ २६ १२२ १३७ ३४ ४० ... ... ... १५२ ३८ ... ... ... २२ अलंबुपास्वरसः फलनिकादिक्वाथः सुदर्शनचूर्णम् हपुषादिचूर्णम् त्रिफलादिवटकः चंद्रप्रभागुटी... कुटजत्वगाद्यवलेहः... कामदेवधृतम् शतावरीतेलम् दशमूलारिष्टः कासरोगे वासास्वरस:... आईकस्वरसः वृषपत्रपुटपाकरमः क्षुद्रायाः पुटपाकरसः विभीतकत्वक्पुटपाकः निदिग्धिकादिक्वाथ:... पुनर्नवादिक्वाथः वासादिकाथः ... १५८ १७२ १९१ ... ... .... .... .... १४ २१ V ३ " ... ७७ my ... " mr ... ७८ ... ... ८५ ८९ ... ७८ .. ... " ८.

·(७०) पृष्ठ शो. ... ... ८२ ... " ८२ ९ ... ... ... ... ... " ९२ १०२ ६२ १०१ ६४ ७ १०५ १०६ قسم ... ... वासककाथः चासादिकाधः क्षुद्राक्वाथः। क्षुदादिक्वाथः दशमूलमृतः उष्णोदकपानम् पंचमूलीक्षीरपाकः वासाहिमः ... वर्धमानपिप्पलीकल्कः सुदर्शनचूर्णम् त्रिफलादिचूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् कट्फलादिलेहः दाहिम्यादिचूर्णम् दाडिमाटकचूर्णम् लवंगादिचूर्णम् जातिफलादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् ... ...११४ २६ ... ... ... ११५ ३८ ४० .. ... ... ११६ ४२ ११८ ५८ ११८ ११९ .. ... १२० १२० ... ...

·पृष्ठ लो. ... १२१ ८१ ... ... ... ... ... ... " (१) चित्रकादिविरेचनम् .... लवणत्रितयादिचूर्णम् हिग्वादिचूर्णम् तालीसादिचूर्णम् सितोपलादिचूर्णम् .... भास्करलवणचूर्णम् . मरिचादिगुटी शुंठ्यादिगुटी विभीतकत्व च व्योपादिगुटिका सूरणादिवटकः पिप्पलीमोदकः चंद्रप्रभागुटी योगराजगुग्गुलुः कैशोरगुग्गुलु:... कटकार्याचवलेहः च्यवनप्राशावलेहः कूष्मांडकावलेहः अगस्त्यहरीतकी त्रिफलादिघृतम् १२६ १९ १२८ ३४ ... १२९ ३० १३४ १३ ... १३५ १३५ १६ १३६ २२ ... ... ... ... ... १३८ ३७ ... १४० ... ... ७० -- . १४२ १४८ १४९ १५० १५१ ... २२ ... ... ... ... ...

·1 पृष्ठ लो.. ९१ ... ... १८५ ३४ ६० ... ... ... १९१ ... ... ... लाक्षादितैलम् लोहासवः खदिरारिटः... यन्बूल्यरिष्टः ... द्राक्षारिष्टः दशमूलारिष्ट: लोकनाथरसः... द्वितीयलोकनाथरसः मृगांकपोटलीरसः हेमगर्भपोटलीरसः द्वितीयहेमगर्भपोटलीरस: स्वयमग्निरसः लोहरसायनम् यमनम् अभयामोदकः धूमः... कुष्ठरोगे.... .... मंजिष्ठादिकायः मंजिष्ठादिवाथः ... ... २१९ ८३ ... २१९ ८५ २२१ २२२ ... २२९ ५२ २४५ २६३ २६ ... .. ... १ .. ... ... ... २७१ ... .. ८७ .... ... ... Adda ... " ·पृष्ठ लो. ... ११२ ... १२ ... " १२१ ... ... ... ... १२९ ... १२२ ९० ३८ १३० १३१ ૧૩૭ ૩૪ ... ... ... ... त्रिफटाचूर्णम् यूपणचूर्णम् ... चित्रकादिविरेचनम्... हपुपादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् . पंचनियचूर्णम् मुसलीकंदादिचूर्णम्... त्रिफलादिवटकः ... चंद्रप्रभागुटी:.. गोगगजगुग्गुलः कशोरगुग्गुलुः निपलामोदकः कांचनारगुग्गुलु: अमृतागृतम्... महातिक्तगतम् कामीसारिपृतम् मिन्नम् Tपा गतम्... गाला १४२ १४५ ८८ ... ... ... ... ४२ ... " ... ... ... ...

·(७४) पृष्ठ सो. ...१८३ ... १८५ ३४ ... ... ... ६६ ... ... ... ... " ... ... ... . उशीरासवः... लोहासवः द्राक्षासवः ... खदिरारिष्टः... ... युब्यूल्यरिटः... रोहितारिष्टः... दशमूलारिष्टः... ... महातालरसः... कुछकुठाररसः... स्वर्णक्षीरीरसः... कनकसुंदररसः .... वमनम् विरेकः ... अभयामोदकः रेचननस्यम् रक्तस्रावः ... दगुरोगे... कासीसादिघृतम् देवदारिया... ... ... २३९ ३२ १ २६७ १ ... ... १४ ... ។ ... ... ... ८७ ... ... ... २८८ ५३ ... ... ...

·पृष्ठ श्लो. २३३ ८३ ... ... ३१२ ५१ " उदयादित्योरसः अपुग्नाटादिलेपः हेमक्षीर्यादिलेपः द्वादिलेपः... पामारोगे फाप्तीसादिघृतम् सार्यपतरम्... मरिचादितलम् प्रपुमाटादिलेपः देमक्षीयोदिलेपः पुंडरीककुठे मरिचादितलम् मंडलकुठे १७४ ४६ ... ... ... ... ३१२ ५१ ५३ ८७ ... ... मधरो मः ... ... ... रतले मरिमादितरम् विमफुले धान्मारिकार: मरिचालिम ... ...

·(७६) श्लो. पृष्ठ ३१० ५३ ४० ... ... . ... ... ... ... ... ... ... चित्रहरलपी श्वेतकुठे उद्यादित्योरसः सिध्मकुष्ठे मरिचादितैलम् सिध्महरमलेपो कृमिरोगे त्रिफलादिक्वायः निबदलकल्कः विस्तादिकल्क: मरिचादिचूर्णम् मुसलीकंदादिचूर्णम् .. काकायनगुटिका १७४ ४६ २११ ४५ ४१ १४ .. ... १०७ ... ... ... ... ... १३१ ... गौरायं घृतम् .. १६३ ८५ ... ... ... ... १३ ... .. वृषाद्यघृतम् . उशीरासवः कुमायांसवः... द्राक्षासवः सदिगरिष्ट:... ... ... १८२ १८३ १८६ ... ... ... ... ... ...

·. (७७) पृष्ठ ओ. ... ... विकः मधुर्तलपस्तिः अवपीइननस्यम् कृमिकोठे तैलनेहपानम् १ ... २८६ ३१ ... २९१ २५४ १२ १४ २२ ... ७४ ८ ... क्षयरोगे .... .... ... ... ... ... ८९ ... ... १०६ ३ २१ ... ११२ यासास्वास:... पपनपुटपाकरसः यामरुपाय: धान्यकादिहिमः वर्धमानपिप्पलीकल्कः साक्षाफल्क.... जीवनीयगणः अपर्णम्... फट्फलादिपूर्णम् फटालादिचूर्णन फपित्यादिपूर्णम् दादिमाटरगर्णन सांगादिपूर्णम् जातामसादिगर्गम् ... ... ... ४. .. ५४ ...१८ १८ ... ... ... U ·(00) पृष्ट भो. ... १७४ ... ९६ ... ... ... ... ... ... ... सार्पपादितैलम् मरिचादितैलम् ... जात्यादितलम् ... कंडूरोगे चंद्रप्रभागुटी... त्रिफलादिघृतम् ... लाक्षादितलम् ... मरिचादितेलम् ... शृंगराजतैलम् ... लोहासवः हेमक्षीपादिलेपः दूर्वादिलेपः... नीलिकारोगे मातुटुंगादिलेपः ... वटपत्रादिलेपः रकसरोगे हेमक्षीर्यादिलेपः विचचिकारोगे चद्रप्रभागुटी... ... १८५ ३४ " ... ५४ ... १० १४ ... ... ... ... ३१२ ५१ ... ...

·पृष्ठ सो. ... ... .. ... ... ... १७४ ... ... २३३ ८३ ३११ ५० ३१२ ५१ ९१ २६३ ។ ३२८ .. ... ... (-१) कासीसादिघृतम् सार्पपादितैलम् मरिचादितलम् उदयादित्योरसः प्रपुनाटादिलेपः हेमक्षीर्यादिलेपः विदारीरोगे वमनम् रक्तसाव: विस्फोटरोगे कासीसादिपृतम् गौरायघृतम्... विरेकः दमागलेपः लांगल्यादिलेपः व्यंगरोगे पन्दनादिटैग: मातुल्गादिलेपः अर्जुनरागादिलेपः ... ... ... ... ... १६० ४९ १६३ २६७ ... ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १. " ...

·पृष्ठ ये. १७४ ४५ ... ... ... ... ... ... ... ... १६६ ... ... नारंपादितैलम् मरिचादितरम् जात्यादितलम् कंडूरोगे चंद्रप्रभागुटी... त्रिफलादिमृतम् लाक्षादितटम् मरिचादितलम् शृंगराजतटम् लोहासवः हेमक्षीर्यादिलेपः दूर्वादिलेपः... नीलिकारोगे मातुटुंगादिलेपः वटपत्रादिटेपः रकसरोगे हेमक्षीर्यादिलेपः विचचिकारोगे चंद्रप्रभागुटी... ... ... ... ... " ... १० ९१ ... ५४ ... ४० प ·... ... ... पृष्ठ लो. २१६ ५८ २१९ २२१ ९६ २२२ ... ... ... .. ... २२९ ५२ २४५ २७१ ... ... ... ... ... ... ४४ लोकनाथरसः मृगांकपोटलीरसः हेमगर्भपोटलीरसः ... द्वितीयहेमगर्भपोटलीरसः राजमृगांकरसः स्वयममिरसः लोहरसायनम्... अभयामोदकः... उराक्षतरोगे. वासादिक्वायः लवंगादिचूर्णम् च्यवनप्राशावलेहः कूष्मांचकावलेहः कामदेवघृतम् द्राक्षारिष्टः क्षुद्ररोगे महातितमृतम् रत्तासारः ... करोगे .. ... ... ... ... ... ... १४९ ... २२ १५० १५८ ... - ... .. .... .. ... ...

·। पृष्ठ श्लो. । ... .. .. ... ... ... १२५ २६ १२८ २७ ....१२८ ३४ ... १२९ ३८ ... १३३ ६ १३६ २८ १४० ५६ १४९ ... (७८) यवानीखांडवचूर्णम् ... तालीसादिचूर्णम् सीतोपलादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् याहुशालगुहः सूरणादिवटकः ... योगराजगुग्गुलुः च्यवनप्राशावलेहः कूष्मांडकावलेहः ... अगस्त्यदरीतकी त्रिफलादिघृतम् नारायणतलम् ... ... शतापर्यादितलम् चंदनादितलम् कुमारिकासवः पिप्पल्यासवः पम्यूटपरिष्टः... द्राक्षारिष्ट:... दशमूलारिटः ... ... ... १५१ १५९ ३६ ... १६७ १७२ १७९ .. ... .. ... १८ .. ... ... १८४ ... ... ... १९१ ...

·पृष्ठ सो. गुदरोगे ... १२३ १७ ... .... लवणत्रितयादिचूर्णम् . विरेकः गुभ्रंशरोगे... चांगेरीघृतम् ... लोहरसायनम् गुल्मरोगे दशमूलमतः... पथ्यादिकायः वरुणादिगणवायः न्यूरणचूर्ण मरिचादिचूर्णम् कपित्यादिचूर्णन दादिमाटकचूर्णम रगादियुग मरिनादिन निगविगनन् ६२१०२ ९५ १२१ ... ... ... ११२ १२ ११८६० ... ११९ ६५ ... .. ... १२१ ... ठान ... ... ...

·(२) पृष्ठ हो. ... .... ... .. ... ... ... ... ... वटपनादिलेपः गंडमालारोगे अलंबुपास्वरसः कांचनारत्वचः क्वाथ:... वरणत्वचः काथः कांचनारगुग्गुलुः ... महातित्तावृतम् ववादितैलम्... निर्गुडीतलम्... विडंगारिष्टः... सर्पपादिलेपः... ... गंडापचीरोगे कन्यास्वरसः... अलंयुपास्वरसः कांचनारगुग्गुलुः यमनम् सादिरेप.... रतसावरिधिः ... १४६ १६० ४३ १८. १९० १८. १९३ १८७ ४७ ... .... ... .... ... ... ... ... .. ... ... २६३ १ ... ... ... १२८ १५ ·(८५) ... ... .. पृष्ठ श्लो. २३७ १२ १ २७१ २६ २८६ ३१ ४८ ५२ १२६ १२९ ... ... ... .. ... ... ... ... ४८ ... १९ १२६ ... ... विद्याधररसः... विरेकः अभयामोदकः मधुतलपस्तिः कफगुल्मरोगे हिग्वादिचूर्णम् भास्करलवणम् वातगुल्मरोगे हिंग्यादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् प्रन्थिरोगे कांचनारगुग्गुलुः सदिगरिट विरकः रतासाविधिः संग्रहणीरोगे आमादियगगः मानीताहियुसरल्या ... .... .... .. ... १८९ ... ३२८ ८ .... .... .... ... ... १.२८ ·(८४) ... पृष्ठ श्लो. ... १२४ ... १२५ ८ ... १३३ ६ १३५ १८ ... ... .... १४० १४२ १४४ ... ८२ ... ... ८८ तुंधर्वादिचूर्णम् चित्रकादिचूर्णम् बाहुशालगुडः विढंगादिगुटिका कांकायनगुटिका योगराजगुग्गुल: कैशोरगुग्गुलुः त्रिफलागुग्गुलुः त्रिफलामोदकः कांचनारगुग्गुलुः महातिक्तघृतम् बिन्दुघृतम् ... पिप्पल्यासवः लोहासवः द्राक्षासवः खदिरारिष्टः.... रोहितारिटः... दशमूलारिष्टः... टोकनाथरसः ... १४६ १६० ४३ ... ... ... ८८ १८९ १९१ १९१ ७७ २१६ ५८ ... ... ...

·L पृष्ठ लो. ... 1 ... ... २३७ १२ १ २७१ २६ २८६ ३१ ४८ ५२ १२६ १९ 1 ... ... ... ... ४८ (८५) विद्याधररसः... विरेकः अभयामोदकः मधुतलपस्तिः कफगुल्मरोगे हिंग्वादिचूर्णम् भास्करलवणम् चातगुल्मरोगे हिंग्यादिचूर्णम् भास्करलयणपूर्णम् ... ग्रन्थिरोगे .... कांचनारगुग्गुलुः खदिगरिष्टः.. विक रत्तसारिधिः संग्रहणीरोगे সামাঘি: नवनीतादियुत्ताक ... ... ३८ .. ... ... ... ... ... ... ३१८ १५ ८ ४२ .... .... . २८ ·पृष्ठ शो. २८ ... ११७ ४९ ... ... " ... ६० ... ११९ .. ... १२० ... ८१ १२१ १२५ ८ ... वृहतीकल्कः मुस्तादिचूर्णम् ... मरिचादिचूर्णम् कपित्यादिचूर्णम् दाडिमाष्टकचूर्णम् लवंगादिचूर्णम् जातीफलादिचूर्णम् ... चित्रकादिविरेचनम् चित्रकादिचूर्णम् हिग्वादिचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् ... तालीसादिचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् . पाहुशालगुहः 'कांगायनगुटिका योगगजगुग्गुलुः अगस्त्यदरीतकी फुटजाधवलेदः चांगेर्गतम् ... ... ... ... ... ... १२६ १२७ १२८ १२९ ६ १३९ ५० १४० .. ... ... ... 4. ... ... १५२ ३८ ... ... ... ...

·(८७) पृष्ठ श्लो. ... N .. ... १२४ .. १८५ ... १८८ ५३ ... १९१ ७३ ... ... .. ... २१६ ५८ ... ... मसूरादिघृतम् पिप्पल्यासवः लोहासवः देवदार्वरिष्टः... रोहितारिष्ट दशमूलारिष्टः लोकनाथरसः मृगांफपोटलीरसः हेमगर्भपोटलीरसः द्वितीयहेमगर्भपोटलीरसः हंसपोटलीरसः प्रहणीकपाटरतः ग्रहणीवनकपाटरसः लोहरसायनम् आमसंग्रहण्याम् गुडूच्यादिकायः चातग्रहण्याम् शालिपादिमृतः पिप्पल्यादिचूर्णम् ... २२१ ...२२२ ... ... ९६ ६ २३१ २४१ २४२ ५२ २४५ ४ ४२ ८ .. ८८ ... ... ४२ ८८ ...

·पृष्ठ श्लो. ८ .... ... .... .... ४५२८ ३२ ... ... ... ... " .. ८ A ८ . :(८) सूरणादिवटकः कफग्रहणीरोगे सूरणादिवटकः छदिरोगे पीजपूरपुटपाकरसः . ... आम्रपुटपाकरसः जंजटापुटपाकरसः... गुडूच्यादिगणवायः... आम्रादिफांट मरिचादिदिमम् .... नियदलकल्कः कमलादिचूर्णम् फट्फलादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् यानीवांदवपूर्णम् ... तालीमादिचूर्णम् फूप्मांडसावलेह दसलारिट:... सोनागरमः ६ ... ... १०३ १०५ ... ... ३ ५ .. ... ... ... ४० ... ... ... ११६ १२० ... ... १२८ ... ... ... ... ... २१६ ५८ ·... ... पृष्ठ शो. १ ४५ ४८ ८५ ... ... ... ... ... " " १०४ ११ .. ... ... ११ .... .... २ (८९). विरेकः त्रिदोपच्छर्दिरोगे.. बिल्वलकायः गुडूचीकाथः... मसूरसत्तुमंथः एलादिचूर्णम्... पित्तच्छी पर्पटक्काथः ज्वररोगे ..... वासकस्वरसः पपत्रपुटपाकरसः गुडूच्यादिगणवायः... क्षुद्रादिकाय:... कट्फलादिवायः निदिग्धिकादिकायः... हीरादिवायः वासादिकायः... उशीरादिपानम् उणोदकपानम् धान्यादिमंडः... ... ... ३४ ... ... ४८ ... ... ८८ ... ... ८९ ६० ... ... " ... १०२ ५३ ...

·पृष्ठ श्रो. .... १०२१७६ १.३ ६ ... .. ... ... ... C ... ३ ... ... " ... १११ ... ११२ ... ११४ २६ ११५ ... राजामंड: आम्रादिफांट: वासाहिमः धान्यकादिहिमः वर्धमानपिप्पलीकल्कः आमलक्यादिचूर्णम् ... जीवनीयगणचूर्णम् सुदर्शनचूर्णम् ... त्रिफलादिचूर्णम् करफलादिचूर्णम् कल्फलादिलेहः दाडिम्यादिचूर्णम् चित्रकादिविरेचनम् ... यवानीखांडवचूर्णम् ... तालीसांदिचूर्णम् सितोपलादिचूर्णम् कूष्मांडकावलेहः अगस्यहरीतकी त्रिफलादिधृतम् ... ... " ... ... ११८ ... ... १२७ ... ... ... १२८ ३४ १५० २२ ... ... ... ... १५९ ·पृष्ठ श्लो.. ... .. ... महातिक्तवृतम् ... १६० ४३ अंगारकतैलम् १६६ नारायणतैलम् चंदनादितैलम् ८६ कुटजारिष्ट:... ज्वरांकुशो रसः ... ... २१४ ४२ ज्वरारिरसः.. ... २१४ ज्वरघ्रीगुटिका ... २१५ ५५ लोकनाथरसः २१६ ५८ कनकमुंदरो रसः ... २३९ ३२ यमनम् मयूरपिच्छादिधूपः ... २२ नवज्वरे पूर्वे नागरादिपाचनम् पाचनाय पटोलादिः कंटकार्यादिश्च काथः ८२ पटोलादिकाथः पातज्वरे २ गुइच्यादिकायः ११ शालिपादिकापः... ... ... ... ... ... ...

·लो. . पृष्ठ ८० १३ . ... २ १४ ८० .. ... ८१ १५ ८१ ... ८१ फारमोदिनाथः लोकनाथरस:... पित्तज्वरे ... कट्फलादिकाथः पर्पटादिकाथः द्राक्षादिक्वाथ: पर्पटादिक्वायः पर्यटक्वायः लोकनाथरसः कफवरे पाचनाय बीजपूरादिक्वाधः भूनियादिक्काथः पटोलादिकाथः त्रिकटकादियुक्तदुग्धपाकः लोकनाथरसः वातपित्तज्वरे पर्पटादिपंचभद्रायः मधूकपुप्पादिफांटः. निलोत्पलादिहिमम्... ८५ २१६ ५ ४१ २ ... ८१ ११ ... .. ... ... " ... ... १०१ ५८ ... ... २ ... ... २२ ... ... ४१ ८२ १०३ १०५ ३ ... ... ... ...

·पृष्ठ श्लो. २ ८२ २३ २५ ... ... ... ... १९ ... १३६ ४१ २ ८२ (९३) वातकफज्वरे क्षुद्रादिकायः आरग्वधादिक्वाथः शालिपदिक्वायः... पिप्पल्यादिक्वाथः हिग्वादिचूर्णगुटिका.. पित्तकफज्वरे अमृताटककाथः पटोलादिक्वाथः वासककाथः... त्रिदोपज्वरे... शुद्रादिकायः... अभयादिवाथः सन्निपातज्वरे शालिपादिकाथ:... पिप्पल्यादिकायः कैरातादिकायः कुलित्यादियूपः संजीवनीगुंटी .. ... ... २८ ८१ . ... ४१ २ २३ ... ... ... ४१ २ ... ८३ WW ... ... ४३ ... ...

·पृष्ठ श्लो. ... ... ... १५९ ३६ ... २ ... ... ८७ ... ... ... ... ८७ ६१ ... " गुडूच्यादिकायः त्रिफलादिघृतम् चातुर्थकज्वरे देवदादिकाथ: त्रिफलादिघृतम् ज्वरातिसाररोगे गुडूच्यादिक्वाथः नागरादिवायः तारुण्यपिटिकारोगे लोध्रादिलेपः... वटपत्रादिलेपः तृष्णारोगे .... गुड्च्यादिगणकाथः.. उशीरादिपानम् साजमंडः मधूकपुष्पादिफांट:... आम्रादिफांट: मधूकपुप्पादिफांटः... ११ १४ ३०७ ... .... ८० ६० ... ... १०२१७६ १०३ ३ ६ १०४ " ...

·पृष्ठ शो. १२ ३ ... GAD ८ ... ... ... ... १० ... १४९ १५० २२ ... ... यवसत्तुमंथः... मरिचादिमिः धान्यामहिमः... धान्यकादिदिमः जीवनीयगणः आमलादिगुटी च्यवनप्राशावलेहः फोहकाबलेहः मभत्तसहसेवनम् निरुदयतिः... प्रतिमर्शनसम् मधुगंगा दाहरोगे गुादिगणार.... निरूलादिफायः न्यग्रोधादिकापः मरणादिफाटा... मधुमपुपादिफाटः... यगमंशः... ... ... २८२ 1 ... ... ... ... .... .... ... ८. ९२१.० ... ३ ... ..१.४ ११२ ... ४ ·पृष्ठ शो. ८६ ५८ ... २ ... C७ ... ... ८७ .. गुडूच्यादिकायः त्रिफलादिघृतम् चातुर्थकज्यरे देवदादिकायः त्रिफलादिघृतम् ज्वरातिसाररोगे गुइच्यादिकाथः नागरादिकायः तारुण्यपिटिकारोगे लोध्रादिलेपः... वटपत्रादिलेपः तृष्णारोगे गुच्यादिगणवायः... उशीसदिपानम् लाजमंडा मकपुष्पादिफांदः... मानादिफांट: मधूकपुष्पादिफांटः.. ११ ... ... ... .... ८० ... १०० ... ... ... ३ ६ ... ... " ... ...

·पृष्ठ शो. ... ... २९३ ३० ... ... १७८ ... १७८ १७ ... .. ... ... १ ... बूंदणनस्यम् .. नासाऽशारोगे गृहधूमादितलम् क्षवथुरोगे कुष्टादितलं वा घृतम् नासादाहे रतासावः नासापाके वमनम् रत्तासावविधिः पीनसरोगे ... निदिग्धिकादिकायः यासादिफाय: शरणपूर्णम्... दारिमाटकपूर्णम् लगादिपूर्णन पादुमालगु योगादिगुटिका अगरन्यहीतरी ... ... ४८ ... ४८ ... ११२ ... ... ६ ... ...

·पृष्ठ ... १ ... ... ... १०६ ११२ १२८ ३४ २७ ... ४ ... ... (९८) अन्तर्दाहे धान्याकहिमः, धान्यकादिहिमः जीवनीयगणचूर्णम् हस्तपादाङ्गदाहे सितोपलादिचूर्णम् उरोदाहे कामदेववृतम् अमयामोदका मधुगंडूपः यिभीतकमजालेपः रक्तसावविधिः द्विजिसकरोगे वमनम् धातुक्षयरोगे .... पिप्पलीमोदकः ... शुक्रोजःक्षये कामदेवघृतम् .. नशुक्र नारायणतैलम् दशमूलारिष्टः नासारोगे ६१ ४६ पलादिमृतम् विरेकविधिः... रेचननस्यम् . २९२ १ १ ... .... .... २७ ... ... .... .... १ .. ... ... .. १८ ·T 1 पृष्ठ २९३ ३० .. ... ... मुंहणनस्यम् .... नासाऽशारोगे गृहथूमादितलम् क्षयधुरोगे कुष्ठादितलं वा घृतम् नासादाहे रक्सावः नासापाके যমন रतलावारिधिः पीनसरोगे निदिग्धिकारिफायः यासादिकाय: ध्यपणर्णम्... दारिमाटरचूर्णम् सांगादिपूर्ण पादपालगुर चारदिशा गरमीयती १ ...३२८ १७ .. ४८ ८५ १८ ... ... .. ... ... ... ... ... . ...

·पृष्ठ . लो. ७६ १४ .. " .. .. ... ३२८ १६ . ... १३ .. ७४ ... (१००) पाठादितैलम् रेचननस्यम्... ... पूतिनासारोगे व्याध्यादितैलम् रक्तस्त्रावः प्रतिश्यायरोगे आईकस्वरसः विभीतकलपुटपाक: जातीफलादिचूर्णम् . बाहुशालगुटः व्योषादिगुटिका त्रिफलामृतम् लाक्षादितैलम् रेचननस्यम्... नासारक्तनावरोगे लोकनाथरसः आमलादिलेपः रक्तसावविधिः नेत्ररोगे ... १२० ... ... १३६ २२ १६६ २९१ .. ... २१६ ५८ .. ... ३२६ .... .... ....

·पृष्ठ लो. ... ... ... ... ... ... ११२ १३० १४० ... ... ७० ... १४२ ... ... १६४ ७३ मंजिष्टादिक्वाय:: .... अमृतादिक्काथः त्रिफलाचूर्णम्... चंद्रप्रभागुटी... योगराजगुग्गुलुः कैशोरगुग्गुलः त्रिफलादिघृतम् पलादिघृतम्... द्राक्षासवः ... अभयामोदकः रेचननस्यम्... बृंहणनस्यम् ... हरीतक्यादिलेपः रसोजनादिलेपः यस्यादिलेपः रसांजनादिलेपः संघवादिलेपः निम्पुरसलेपः तर्पणम् २६ १८ ... २९२ ... ... " ... ... " ... ... ... " ·(१०२) पृष्ठ सो. ३४८ ११० ... " ११५ ३४९११४ ३५० ११८ ... ... ११९ १२१ ... " चंद्रोदयादतिः मृदुचूर्णाजनम् सौवीरांजनम् नानौषधसिक्तनागशलाका प्रत्यंजनप्रयोजनम् प्रसादनचूर्णावकाश:... नयनामृतप्रत्यंजनम्... नयनप्रसादनपाणितलस्पर्शप्रकारः नयनप्रसादनशीतोदकसेचनप्रकार:... ३५० १२४ नेपाशिघातरोगे वापरादिसेकः ३३४ नेत्राधिमंथरोगे रत्तत्मावविधिः ३२० शिरोविरेचनम् अधिमयोपचारी अभियंदरोगे ... याताभियंदरोगे एदादिमे पित्वाचायोतनम् ... ... ८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... पृष्ठ श्लो. ३३५ १८ २० २१ ... ... " .. ... ... ... ... ३३६ २७ ... आश्चोतनम्... स्त्रीस्तन्याचोतनम् आश्चोतनम् ... पिंडिका पिताभियंदरोगे आश्चोतनम्... स्त्रीस्तन्याश्चोतनम् पिडिके पिटिका त्रिफलापिंडिका लेप्माभियंदे शिरोविरेचनम् पिटिका पिंक्षिका त्रिफलापिटिका रक्ताभियंदरोगे रतासाव: सेकी आधीतनम् ... ... ३३६ २२ ... ... ... " " २८ ... " ... ३२८ १६ ... ... २३५ .10 ...

·(१०४) पृष्ठ ो. २० ... : ३३७ २८ ६२ ५३ ३३५ २० १ ... . ... स्त्रीस्तन्याश्चोतनम् ... आश्चोतनम्... ... पिहिका .. सर्वाभियंदरोगेषु आश्चोतनम् ... ... पिडिकायधनम् अधुरोगे दाादिरसक्रिया अंजननामिकारोगे प्रतिसारणम् अन्धत्वरोगे... अंजनम् अर्जुनरोगे रोपणीवर्तिः ... अर्मरोगे मरिचादिलेपः तुत्यादिरसक्रिया लेखनपूर्णम् ... नेत्रस्य कफादिमलरोगे.... लेसनांजनम् नेत्रकंट्ररोगे... ३४८ १०५ ... . ... ... ... ८७ ... ३४५ . ... .... ... ... ३४८१०८ ...

·(१.५) पृष्ठ शो. ... ... ... ... ... " - .... " १०० .... ३४८ १०० ... '... ... S ३४७ ९८ ३४८ १०० शंठ्यादिपिंडिका रोपणीरसक्रिया. गुड्च्यादिरसक्रिया. सानुपानः पुनर्नवायोगः लेखनांजनम्.. काचरोगे तुत्थादिरसक्रिया गुडूच्यादिरसक्रिया लेखनांजनम्... लेदरोगे रोपणीरसक्रिया तिमिररोगे स्नेहपानम् ... रोपणीवतिः... तुत्पादिरसक्रिया गुड्च्यादिरसक्रिया नेत्रदाहरोगे... दायादिरसक्रिया नकाभ्यरोगे.... ... ... ... ... २५६ २७ .... .. ......"

·... ... . ... ... ३४८ १०७ । ... ... ... ... (१०६). पृष्ठ श्लो. पथ्यादिकायः रसांजनादिवतिः सानुपानपुनर्नवायोगः लेखनांजनम् पटलरोगे पथ्यादिचायः पक्ष्मरोगे रोपणीरसक्रिया नेत्रपाकरोगे... पयादिसेकः ३३३ पित्तविकारे शायरादिसेकः नेत्रपुप्परोगे... द्विमासिककुसुमहरीवटक्षीरादिरसनिया ३४६ ८९ सानुपानपुनर्नवायोगः... लेसनचूर्णोजनम् ३४८ १०६ धूरोगे निपलामोदका.... मांसवृद्धिरोगे रोपणीपतिः नेत्ररक्तरोगे... .. ६ ... ... ... ... ... ...

·... ८७ ... ... • (१०७) पृष्ठ श्लो. शायरादिसेकः . ... ३३४ द धात्र्यादिस्लेहनीवतिः... ... ३४५ दाादिरसक्रिया लिङ्गनाशरोगे गुडूच्यादिरसक्रिया ९८ वर्मरोगे तुत्यादिरसक्रिया नेत्रयातरोगे... पयादिसेकः ३३३ ६ धान्यादिस्नेहनीवतिः... नेत्रशिरोत्पातरोगेंऽजनम् शुक्ररोगे ६२ ५३ पथ्यादिकाथः शुकादिरोगेंऽजनवर्तिप्रकारी ३४४ लेखनीदंतवर्तिः ३४५ रोपणीवर्तिः तुल्यादिरसक्रिया शुक्लकृष्णमार्गरोगे गुडुच्यादिरसक्रिया ३४७ ९८ शुष्कनेत्ररोगे पयआदिसेक.... ३३३ नेत्रशोथरोगे मुंठ्यादिपिडिका नेत्रत्राचरोगे... ... ... ३४८ १०४ ... ... .. ... ... ... ७८ ... Go ८२ ... ... . ... ...

·1१०८) ... पृष्ठ श्लो. ३४५ ८६ ३४७ १०.. ... " .. " ...१२१ १७४३ ... धाच्यादिनेहनावतिः सानुपानपुनर्नवायोगः... रोपपीरसक्रिया रोपणीरसक्रिया परिकर्तिकरोगे चित्रकादि विरेचनम् परिणामशूलरोगे .... विष्णुकान्ताजटाकल्कः पांडुरोगे.... .... पुनर्नवादिकायः वर्धमानपिप्पली चित्रकादिविरेचनम् ... हपुपादिचूर्णम् हिंग्यादिचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् . तालीसादिचूर्णम् मुसली कंदादिचूर्णम् ... पाहुनालगुः .... ८५ ३ ... ... ... १२१ ... १२२ ... १२७ २६ १२ ... ... ६ ...

·(१०९) पृष्ठ श्लो. .. ... १३८ ४० .. १४२ ." १५२ ३८ १५८ ... ... .. .. त्रिफलादिवटकः पिप्पलीमोदकः चंद्रप्रभागुटी... योगराजगुग्गुलुः केशोरगुग्गुलः कुटजलगावलेहा कामदेवघृतम् त्रिफलादिमृतम् महातिक्तघृतम् वृपाद्यघृतम् शतावरीतैलम् ... उशीरासवः पिप्पल्यासवः लोहासवः खदिरारिष्टः रोहितारिष्टः... दशमूलारिष्टः लोहरसायनम् विरकः .... .... ... १८२ १३ ... १८४ २८ ... १८५ ३४ ... .. ... ७३ . ... १९१ ७७ ... . ... १ ·(१९०) पृष्ठ शो. ... २७१ २६ ५७११५ .... .... ८ ... ... ... ९३ १०९ ... १.१ ६८ १०२ ७३ ... ... ... १०४ ... ... अभयामोदक पित्तरोगे वासास्वरसः गोक्षुरकाथः विलेपीपानम् ... यवमंडः लाजभंडा मधूकपुष्पादिफांट:... नियजकल्कः त्रिफलाचूर्णम् सितोपलादिचूर्णम् ... योगराजगुग्गुलुः च्यवनप्राशावलेहः लाक्षादितैलम् वप्ततकुसुमाकरो रसः सर्पिध्यानम् वमनम् .. विरका वृंहणनस्यम् ११२ १० ... ... १२८ ... १० ... .. ... १४९ २२७ ४२ ... ... ... २६३ १ १ ...

·पृष्ठ हो. . ... ५७ ११५ १२१ ८१ १५७ ३५ ५७ ११५ ... ... .. .. ... ... ... ... ३२१ २९२ ... ३२८ ३२८ १६ समनसंज्ञगंडूपः विइभंगरोगे .. चित्रकादिविरेचनम् मसूरादिघृतम् शरीरदुर्गधरोगे लाक्षादितलम् लेपी पृष्ठरोगे प्रधमननस्यम् पूतिदेहरोगे रक्तस्रावः प्रदररोगे सशूलप्रदरे दाादिकापः गोक्षुरादिगुग्गुलु: महातिक्तघृतम् रक्तप्रदरे तंदुलीयजटाकल्कः शतावरीतैलम् निरूहयस्तिः प्रमेहरोगे अमृतास्वरसः .... ... ९४ ११२ . ... ... १४४ ... ... ... ... १.९ २२ २७१ २८२ ។ ... .... .... ७ ·(११२) पृष्ठ सो. ९३११० ... ... . ... १४ ११३ ११२ १० ११२ १२ ... ११९ ६५ १३३ ६ ... ... १३७ । ३४ धाभ्याः स्वरसः वरादिकायः... न्यग्रोधादिकायः त्रिफलाचर्णम् यूपणचूर्णम् लवंगादिचूर्णम् ... बाहुशालगुडः ... ... सूरणादिवटकः त्रिफलादिवटकः चंद्रभागुटी. योगराजगुग्गुलुः कैशोरगुग्गुलुः गोक्षुरादिगुग्गुलुः त्रिफलादिघृतम् शतावर्यादितलम् ... उशीरासकः... कुमायासवः... ... .... विहंगारिष्टः... देवदारिष्टः ... ... . ... १४० १४२ ७० ... .. ... ३१ १८ .

·(११३) पृष्ठ श्रो. १८९ ६६ ... ... ... ७७ ... .44 ... २३५ ३ १ बब्ल्यरिष्टः दशमूलारिष्टः वसंतकुसुमाकरो रसः प्रमेहबद्धरसः वमनम् विरेकः अभयामोदकः निरूहयस्तिः... प्रमेहपिटिकारोगे कैशोरगुग्गुलुः मातुळगादिलेपः ... १ २६७ २७१ २८२ ... ૨૬ १ :" १२ ९ प्रवाहिकारोगें .... मुस्तादिचूर्णम् मुस्तादिचूर्णम् फुटजत्वगायवलेहः कुटजस्वगायक्लेदः चांगेरीघृतम् : मसूरादिषुवम् १५२ ३८ . ... ... .

·(११६) पृष्ठ शो. ... ... १३८ ४० १४० ५६ ... १४४ ८२ १४५ ८८ १४६ ९५ ... १६२ ५८ .. ... ४७ चंद्रप्रभागुटी योगराजगुग्गुलुः त्रिफलागुग्गुरुः शिफलामोदकः कांचनारगुग्गुलः कासीसादिघृतम् विन्दुगृतम् लोहासकः विडंगारिष्टः दशमूलारिटः कनमसुंदरोरसः पूर्वस्वेद्यः विरेकः अभयामोदकः भग्नरोगे.... न्यग्रोधादिकायः भुजरोगे रेचननस्यम् बृंहणनस्यम् .. ... १ २३९ ३२ २५८ ६ २६७ २७१ २६ ५२ ७७ .. ... ... . .... .... .... ... .... १८ ... ...

·पृष्ठ लो. ... ... .... .... .... ... ... १ .... .... (११७) रक्तालावविधिः- १४ भ्रमरोगे मधुकपुष्पादिफांट.... ..... ३ मधूकपुष्पादिफांट:... .. कुष्मांडकावलेहः १५० २२ वमनम् अभयामोदकः २७१ २६ मदात्ययरोगे मद्यविकारे खरादिमंथः .... मदरोगे ३७ दुष्टकादवोत्यमदे कूष्मांडकस्वासः... ७५ मधूकपुष्पादिफांट.... १०३ ३ मनोविकाररोगे अवपीहननस्यम् मुखरोगे .... ५८१२७ मरिचादिचूर्णम् इरिमेदादितलम् क्षारतलम् . ... १०४ .... १९ .... ... ... .... .... ... १२० ... ... ... ... १७७ ·(११६) ... १३८ १३० ४० १४ ८२ १४५ ... चंद्रप्रमागुटी योगराजगुग्गुनुः विपलागुग्गुलुः विफलामोदकः कांचनारगुग्गुलुः कामासादिघृतम् पिन्दुगृतम् लोद्दासरः निगारिटः दशमूलारिटः पनरमुंदरीरमः पारोपः .. ४७ ... ... ... . .. ... ... ... अनामोदयः भग्नरांग.... ममोपारिताः भुमरोगे .... .... ..

·पृष्ठ हो. ... .... .... ... ... ... ... .... (११७) रक्तस्रावविधिः ३२८ मरोगे ४६३२ मधूकपुष्पादिफांटा.... .... १०३ ३ मधूकपुष्पादिफांट:... ... कुष्मांडकावलेहः वमनम् १६३ १ अभयामोदक मदात्ययरोगे मद्यविकारे खजूरादिमंथः ... मदरोगे दुष्टकाद्रवोत्यमदे कूष्मांडकस्वरसः... ७५ १५ मधूकपुष्पादिफांट:... १०३ ३ मनोविकाररोगे अवधीदननस्यम् ... २९१ १६ मुखरोगे .... मरिचादिचूर्णम् ... १२० इरिमेदादितलम् ६१ क्षारतलम् .. ... १०४ ... .... ... ... ... ...

·पृष्ठ श्लो. १ १ ... ३०३ १३ ... ... ... ... ... १२ " . ... ... विरकः ताल्वोष्ठपाके वमनम् मुखपाके गंडूषः ओष्ठवपाके दाहे च रक्तस्रावः मुखकार्ये प्रलेपः मुखवणे मधुगंडूपः मुखशोपवरस्ययोर्गपः ... पूतिमुखे रक्तसावः... गलरोगे... ... यूपणचूर्णम् कपित्यादिचूर्णम् लवंगादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् त्रिफलामोदकः यलादिघृतम् द्राक्षासवः द्राक्षारिष्टः अवपीडननस्यम् ... १२ .. ... ... १२० ८८ -- ... ... ...

·पृष्ठ ओ. .. २९२ १८ ... ... ... ... " (११९) रेचननस्यम् ... गलगंडरोगे... अभयामोदकः सर्वपादिलपः वातगलगंडे निचूलादिलेपः कफगलगंडे देवदादिलेपः गलग्रहरोगे.. दाहिमाष्टकचूर्णम् चित्रकादिविरेचनम्... हिंग्वादिचूर्णम् गलगुंडीरोगे चमनम्... जोहारोगे यवानीखांडवचूर्णम् ... त्रिफलामोदकः बलादिघृतम्... उपजिहकरोगे नीलिकादितैलम् सुप्तजिहारोगे सितोपलादिचूर्णम् तालुरोगे त्रिफलामौदकर दंतरोगे ६० ८१ ... १ ... ... १२७ ...१४५ ..१६४ ७३ ... १२८ ३४ .. ८८ .. " ... ५८ १२७ ·(१२०) पृष्ठ शो. १३० ४० ... ... ... ... २६७ २ .... चंद्रप्रभागुटी नारायणतैलम् इरिमेदादितलम् १७६ ६१ हणनस्यम् .. दंतचाले गंडूषः दंतपाते पथ्यादिकाथः दंतरक्तस्रुतिपीडाशोथदाहेषु प्रतिसार- णचूर्णम् ... १८ मूत्ररोगे विरेकः मूत्रकृच्छरोगे १९५७ सदाहमूत्रकृच्छ्रे हरीतक्यादिकायः ९२ १०३ गोक्षुरक्वाथः... हिग्वादिचूर्णम् जीरगुढयोगः... १३६ २५ चंद्रप्रभागुटी... गोक्षुरादिगुग्गुलुः ...१४४ च्यवनप्राशावलेहः .... चांगेरीघृतम्... १५५:२१ ९३ १०९ १९ ८४ ... ... ... ..

·पृष्ठ श्लो. ... ३६ १८ ... १८८५३ '१९१ ... .... २७१ ... २८२ १ (१२१) कामदेवघृतम् . त्रिफलादिधृतम् कुमार्यासवः देवदावरिष्टः... दशमूलारिष्टः .... ... लोहरसायनम् ... अभयामोदकः निरूहास्तिः मूत्राघातरोगे.... वीरतादिकाथ: चंद्रप्रभामुटी गोक्षुरादिगुग्गुलुः मूर्छरोगे मधूकपुष्पादिफांट:... आमादिफाट: मधूकपुष्पादिफांट:... योगराजगुग्गुलुः निरुदयस्तिः १८ ५३ .. ९२१०४ ... ४० १५२१ .... .... ... ... ... ... १०३ ... १०४ ... ... १४. १ ·(१२२) पृष्ठ श्लो. .... ९१ .. ... ... ... ... १ ३२० १२ ५० ६५ .... .... ... ... ११८ मेरोगे रालादि मेहनव्यथायामेरंडादिकायः मेहनग्रंथिरोगे चंद्रप्रमागुटी विरेक: लिगस्तनवृद्धिकरौ लेपो मेदोरोगे न्यप्रोधादिवायः सिल्वादिकायः त्रिफलाकाथ: उष्णशीताम्बु शास्त्रोटकादिक्काथः वरुणादिगणक्वायः मंजिष्ठादिक्वायः उष्णोदकपानम् त्र्यूषणचूर्णम्... योगराजगुग्गुलुः तैलस्नेहपानम् ... ... " ... .. " ... " ... ९६ १२७ १३० ९७ " ३ ... ११२ ... ... १२ ५६ १२ १ ... २५४ २६३ ...

·पृष्ठ हो. (१२३) मधुतेलपस्तिः यकृद्रोगे .... लवणत्रितयादिचूर्णम् हिग्वादिचूर्णम् .... १२३ ... ... रक्तस्राव: शिशोर्यकृति दाहः ... ... ३३१ ६५७७ .... .... ... ... ... ... योनिरोगे न्यप्रोषादिकापः लघुफलघृतम् विरक: योनीगावीशरणलेपी योनिद्रावणेदवारुणिकादिलेपः वंध्यायोनिरोगे रामादिकाय: जीवनीयगणचूर्णम् पुत्र शतावरीतेलम् रक्तरोगे दीरादिकायः... ३२० ११० ३२० १६ ... ... ... ... ... ... ९० १६ १७२ ३१ ५८ १२५ ८८ .... ...

·(१२४) पृष्ट शो. .. १२८ ३४ ५८ १२५ ... ... ... १०२ ७३ २१ ... २५४ १३ २५६ २७ ... ४४ २० .... .... उर्ध्वगरक्त सितोपलादिचूर्णम् कुटजत्वगायवलेहः... रक्तक्षयरोगे... धान्यादिमंडः लाक्षाकल्का वसानेहपानम् स्नेहपानम् रक्तपित्तरोगे .... अमृतायाः स्वरसः... वासास्वरतः... वृषपत्र पुटपाकरसः ... गुड्च्यादिकायः वासादिक्वायः वासककाथ.... त्रिफलादिकायः यवमंडः मधूकपुष्पादिफांटः यवसक्तुमंथः... ७४ ... ८ ... ... " ... ... .. . ८१ " ९२ १०० ... ... ... .. ... १०२ ... १०३ ३ १०४ ११२ ...

·(१२५) पृष्ठ श्लो. ... .... १०५ ... " . ... u ... ... ... ११२ १५० .. १५२ ३० ... ... ... आम्रादिहिमः वासाहिमः घान्यकादिहिमः जीवनीयगणः कृष्मांडकावलेहः कुटजत्वगादवलेहः कामदेवतृतम्... महातिवृतम् शतावरीतलम् चन्दनादितलम् उशीरासवः कुमार्यासवः... लोकनायो रसः त्रिफलादिगंडूपः चंदनादिलेपः रक्तसावः लूतारोगे ..... कामीसादिघृतम् गौरायवृतम् ... ... १८२ ... १७२ ३१ ... १७९ ८६ १३ १०३ १८ २१६ ५८ ... ... ... ... ... ... ३२० १७ .... ....

·(१२६) पृष्ठ लो. .... .... ९२१०४ ... १०१ ३ ७ ... ... ... ११५ ३८ वातरोगे वीरतादिनाथः गोक्षुरक्वाधः... कुलियादियूपः तंडुलादियवागूः वर्षमानपिप्पलीफल्कः रसोनस्थफल्कः जीवनीयगणचूर्णम् कट्फलादिपूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् जातिफलादिचूर्णम् .... चित्रकादिविरेचनम् अजमोदादिचूर्णम् योगराजगुग्गुलुः गोक्षुरादिगुग्गुलुः च्यवनप्राशावलेहः चागेरीवृतम्... लाक्षादितलम् नारायण लम् ४० ... ... ... ११९ १२१ १२६ १४० १३ ... ... ८४ ..१४४ १. ... ... ... ..

·(१२) पृष्ठ श्लो. ... २६७ ४७ २८२ १ २९३ ३० ... ... .... ३२२ २७ ३२६ ७४ १३ ។ ... १५१ २९ ... अनुवासनतैलम् निल्हास्तिः हणनस्यम् हिकगंडूषः शिरोवस्तिः सपीहदुर्जयेऽनिले रक्तस्रावविधिः वृषणवाते आईकस्वरसः उष्णवायो गोक्षुरक्वायः . मूदवाते कूष्मांडकावलेहः मुदवाते महावहिरसः... अनंतवातरोगे वांदिलेपः अपतंत्रकरोगे परसोनकल्कः रेचननसम् ... अपवाहुकरोगे नयम् गुंजापिटलेपः अंगपाडारोगे गावाने सादगारवे रतलावः VO ... ८ २९२, १० ... ... ... ३१८१.१ ... ... ३२८ १५ ·... ... ... ... .. ... २६५ ... २७१ ... ... ... C (१३) 22 शा. आतापर्यादितलम् नाराचरसः इन्छादिरसः विरक अभयामोदयः ... २६ अरमहरोगे ... ... पार्थपृष्टोस्पीडायां राम्रादिकायः पकरसोनकल्कः १०७ पिप्पल्यादिकल्कः १६ त्रिफलावटकः विडंगारिटः. कटीमहरोगे... ५५ १०५ जंघाकटीग्रहे रासादिकायः स्तनस्तापकटीमेद्रहृदयौत्यव्यथोपरि ए. रंडमूलादिकायः सधिकटीपृष्टगुदाजधानां रजि अजमोदा- दिचूर्णम् १२६ १३ विक्रपृष्ठप्रहे लाक्षादितलम् ... कंपरोगे ५५ १०५ ... ... ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ... ... (१३१) पृष्ठ शे. हस्तशिरोमन्याशिराकपे वारुण्या. दिलम् कार्यरोगे ५५ १०५ कुटमत्वगायवलेहः.. १५२ ३८ कामदेवघृतम् ... १५८ ३७ पिप्पल्यासवः १८४ २८ दशमूलारिष्टः लोकनाथरसः ... २१६ ५० मृगांकपोटलीरसः २१९ ८५ कोष्ठवायुरोगे बीजपूररसः गृध्रसीरोगे.. ५५ १०५ दशमूलतः ९० ८६ शेफालीपत्रसृतः रालादिकायः... ९१ महानिम्बजटाकल्कः ६ पकरसोनकल्कः अजमोदादिचूर्णम् नारायणतेलम् शतावर्यादितैलम् १७२ ३१ ... ... ... ... ... ... ... " " ... ... ... ८ ... ... ... ...

·.. ... (१३२) पृष्ठ शे. गुंजापिटलेपः ३१८१०१ तूणीरोगे अजमोदादिचूर्णम् ... ... १२६ १३ दंडापतानकरोगे शतावयादितलम्... १७२ ३१ निद्रानाशरोगे लोकनाथरसः... २१६ पक्षघातरोगे... मंजिष्ठादिकायः माषादिनस्यम् ... प्रतूणीरोगे अजमोदादिचूर्णम् १२६ १३ प्रत्यष्ठीलारोगे विहंगारिटः... प्रसुप्तिरोगे ५५ १०५ मंजिष्टादिकायः ... ... १०५ ... सर्वधरो रसः... .. स्वर्णक्षीरीरसः पद्धविट्करोगे कृष्णादिचूर्णम् मन्यास्तंभरोगे मन्यापृटप्रहे बलादिधृतम् २३५ २०० १२३ ... रचननसम् ... ... २९२ १८ हणनस्यम् ... ... २९३ ३.

·(1) ... ... .. ... ... ... ... ... .. .. २९४ ६ पिमहरोगे... विस्वादिका रामांगरून् লাশন मायणम् भागरलागगूर्णम् ...१२९ १० गंदप्रभागुटी... नागगामः... इमामदिक्षमः २७ विश्याचीरोगे ५५१०५ अजमोदादिगणम् गुंजापिटलेषः ३१८१.१ गाग्रस्फुरणरोगे लाक्षादितलम् हगुस्तंभरोगे... विडंगारिष्टः चननस्यम् विविधवातरोगे रामादिकारः सपीडदुर्जयेऽनिले रक्तरगवविधिः ३२६ ... ... ... ... ... ... ... ... २९२ ... १ ·(१३४) पृष्ठ शो, ... " ... ३८ ३ ३ ... ... १४० ... ... १४२ ८४ ... ... ... वातरक्तरोगे.... अमृतादिकाथः सदाहे पटोलादिकायः मंजिष्ठादिवाथः वर्धमानपिप्पली योगराजगुग्गुलुः त्रिदोषवातरक्त कैशोरगुग्गुल: गोक्षुरादिगुग्गुलुः च्यवनप्राशावलेहः कामदेवघृतम् त्रिफलादिधृतम् अमृतावृतम् महातिक्तधृतम् कामीसादिघृतम् सदाहे शतावरीतलम् पिंढतेलम् लोकनाथो रसः कुठकुठारो रसः लोहरसायनम् ... १५८ २७. ... ... ... ... १६. ४२ ४३ ४९ " ... ... ... ... ... १७४ २१६ ५८ ... ... .. . ..

·. ... ... .. १ ... ४७ १ ... (१३५) पृष्ठ शो. विकः १ निसहपस्ति:... २८२ १ पित्तवातरत्ते मास्यादिलेपः... रतस्त्रावविधिः १ विद्रधिरोगे विडंगारिए:... ... विरकः रतासाः .. ... ३२८ .१६ मध्यविद्रधिरोगे सिमुकायः वरुणादिगणकाथ: १२९ अभ्यंतरविद्रधी वरुणादिगणकायः... यातविद्रधी शिवादिलेपः . पित्तचिद्धी लाजादिलेपः कफविद्धाविष्टकादिलेपः आगन्तुकरक्तविद्धौ रक्तचंदना- दिलेपः विपरोगे.... ६८ २६ ७० ... " ... ... ... .... .... ... ...

·(१३६) पृष्ठ रो. ... ... ९४ ११३ .. १०९ २३ ११२ १५ १२१ ८१ १६३ .७० ... . ... ... ... ... २५४ ११ न्यग्रोधादिधायः अंकोलमूलमल्कः चातुर्जातचूर्णम् विरेचननारायणचूर्णम् गौरायधृतम् शतावर्यादितलम् सुवर्णभस्म फनकसुंदररसः सपिप्पानम् . वमनम् गरच्याप्त विरेकः दुग्धस्स मपियो वा गंडूषः दशांगलेपः विपन्नलपो विपदुष्टशोणिते रक्तसावविधिः द्विविधविपरोगे.. वंध्याकर्कोटिकामूलकल्क पाटलाया जटाकल्कः बिल्वजटाकल्कः ... ។ ... - ... ... ... ... .. " ·... ... ... c ... ... ... (१३७) पृष्ठ शो. चित्रकादिविरेचनम्... त्रिफलादिधृतम् कीटविपरोगे लांगल्यादिलेपः मुपकविणे योगराजगुग्गुलु:... .... १४० २६ सर्पविपे संजीवनीगुटिका १३५ १८ लघुसूचिकाभरणरसः ... २२४ २० अजनम् ३५० १२१ विपूचिकारोगे मरिचादिचूर्णम् विहंगादिगुटिका अजीर्णकेटकरसः २३८ २३ विरेकः पाणिदाहकर्म विसर्परोगे त्रिफलादिघृतम् १५९ ३६ महातिक्तघृतम् कासीसादिघृतम् .... ... - .... .... ... ... ... ... ... " ·(१३०) पृष्ट लो. ७० ... ... ... ... .. ... १ ... ... ... ... ... ३१३ ५८ ... " गौरादिवृतम् वृषायंघृतम् .. कनकसुंदरी रसः चमनम् दशांगलेपः रक्तस्रावः ... चातविसर्प रातादिलेपः पित्तविसर्प मृणालादिलेपः । कफविसर्प त्रिफलादिलेपः विसंज्ञरोगे .... प्रधमननस्यम्... रेचननस्यम् ... व्रणरोगे .... गांगेरुकीमूलरसः न्यग्रोधादिवायः अश्वत्यादिश्तः प्रणशोधनरोपणो निषदलकल्का कैशोरगुग्गुलुः .... १७ ... ... ५१७१ .... .... .... ... ७५ २० ... ... ... ... १४२ ...

·... ... ... ... ... १७४ ५१ ... ... ... . (१३९) पृष्ठतो. कांचनारगुग्गुलुः नाडीदुष्टयणेषु कासीसादिघृतम् ... १६. ४९ जात्यादिघृतम् १६१ ५६ गौराद्यधृतम्... त्रिफलादितैलम् जात्यादितैलम् १७७ द्राक्षासवः ... सर्पिध्यानम् ... विरेकः २६७ अभयामोदकः २७१ धूमपानम् २१ दुष्टवणे दशांगलेपः शोथगंभीरव्रणे रात्री प्रलेपः ३१५ ७६ घणेपु लेपक्रमः... वणस्य वातशोथे प्रलेपः व्रणस्य पित्तशोथे प्रलेपः मणस्य फफशोथे प्रलेपः मणस्याऽऽगंतुकशोथरक्तशोथयोः प्रलेपः ... ... १ .. ... " .. ... ... ८० ... " ८१ ... ... ... " ·(१४०) 2 शो. " ... ... ८९ .. " ९० ." ... " " .... . १४५ ८८ १६४ ७३ व्रणपतये शणादिलेपः यणदारणप्रलेपाः ... व्रणशोधनप्रलेपः प्रणशोधनरोपणप्रलेपः वणशामिहरलेपाः दुष्टवणशोधनरोपणार्थ लेपः शिरोरोगे .... त्रिफलामोदकः पलादिघृतम् ... द्राक्षासवः विरेक: ... रेचननस्यम्. हणनस्यम् ... चंदनादिलेपः ... वर्यादिलेपः रक्तासावः अकालपलितरोगे निववीजतेलम् नीलिकादितैलम ... १ ... ... .. २५२ १८ .. ... ७० ... १७ ... .. ३२८ ... ... ... ... ... ... " ·(१४१) पृष्ठ मे. ... ... ... ... २९३ ... ... " ... ... ३०८ २७ ... ५८ भृगराजतलम् जरापलितरोगेऽध्रकमस्म लोहरसायनम् अभयामोदकः श्रृंहणनस्यम् ... वलीपलितनं प्रतिमर्शनस्यम् नस्यम् पलितहरलेपाः अर्धशिरोरोगे पथ्यादिवायः अर्धावंभेदकरोगे घृहणनस्यम् सारिवादिलेपः कफशिरोरोगे प्रलेपी शिरःकंपादिरोगे शिरोवस्तिः शिरोमहरोगे नारायणर्तलम् दारुणरोगे नीलिकादितलम् प्रियालादिप्रलपः खाखसवीजादिलेपः पित्तशिरोरोगे धात्र्यादिलेपः... ... .. ३२२ २७ ... ... ... १८ ... " ...

·छ, भो. ... ... ... ... .. ... ... .... (१४२) वातशिरोरागे प्रलेपी शंखकरोगे वदिलपः सूर्यावर्तरोगे... हणनस्यम् सारिवादिलेपः शिरःस्फोटरोगे कासीसादिघृतम् । १६. ४९ शर्कराश्मरीरोगे वीरता दिवायः एलादिकाय: दशमूलारिष्टः शुक्ररोगे .... रास्नादिकायः चद्रप्रभागुटी १३८ ४० योगराजगुग्गुलुः १४० गोक्षुगदिगुग्गुलुः च्यवनप्राशावलेहः क्षीणरेतसि बलादिनलम् कुमार्यासवः .. ... ... ... ... ... .. ... १४४ ८४ .. ... १४९ ... १० ...

·(१४३) पृष्ठ हो. २५४ १३ २५६ ... .... .... .... ४८ ... ... ... ९२ १०२ ... ... ... ४० ... शुष्कशुक्र वसापानम् क्षीणरेतसि स्नेहपानम् शूकरोगे कासीसादिघृतम् शूलरोगे.... निदिग्धिकादिकायः... पुनर्नवादिक्वायः दशमूलकाथः कट्फलादिचूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् पंचसमपूर्णम् तुंधर्वादिचर्णम् यवानीखांडवचूर्णम् भास्करलवणचूर्णम् चद्रप्रभागुटी... ... कांकायनगुटिका बिन्दुघृतम् दशमूलारिष्टः लोकनाथो रसः नाराचरसः... .. ... ... ... २६ १२९ ३८ ... ... ... ... ... ... .. २१६ ५८ ...

·(१४४) पृष्ठ भो. ... २३० ... ... १ . १ ...२८२ ... ... १७२ ३१ ... ... ... ... १०० सूर्यावर्ती रसः शूलगजकेसरीरसः विरका निरूहअस्तिः... अंगशूले शतावरीतेलम् आमशूले धान्यादिक्वाथः ... हीरादिक्वायः दुग्धपाकविधिः उदरशूले मदनफलादिलेपः कटीशूले सुदर्शनचूर्णम् लववितयादिचूर्णम् चंद्रप्रभागुटी... त्रिफलादिघृतम् कफशले एरंडमूलकाः कर्णशूले पथ्यादिकायः ... .. ... ... ... ... ... ९२१०१ ... ... ... ... ... ... ... ...

·(१४५) पृष्ठ को. ... १७७१७० ३२३ १३२ ..... .." .. " ... .. ... १२६ १९ .. ... ... " हिंग्दादितलम् प्रयोगा: पंच दीपिकादितलम् स्पोनाकतलम् गुदशूले हिंग्वादिचूर्णम् जानुशूले सुदर्शनचूर्णम् त्रिकाले सुदर्शनपूर्णम् नाभिशूले योगराजगुग्गुलुः नेत्रशूले लोधादिसेकः पक्तिले युमार्यासनः प्रिनेत्रो रसः ... पार्श्वभूले पीजपूररसः. एपमूलगायः पंचमूलीक्षारपाका गुदर्शनपूर्णम् सितोपलादिचूर्णम् ... ... ... २३७ १४ ... ... ... ... ... ... ... ...

·(१४६) पृष्ठ शो. . ... १५८ २७ ४७ ४३ ... ... ... ९२ १०० ... १२३ ... ... ११४ २६ ४० ४३ ... ... ... फामदेवघृतम् ... नारायणतेलम् पित्तशूले शतावरीरसः त्रिफलादिकाथः कृष्णादिचूर्णम् पृष्ठभूले सुदर्शनचूर्णम् यस्तिशूले पीजपूररसः... दिग्वादिचूर्णम् योनिशूलरोगे हिंग्वादिचूर्णम् फलघृतम् शतावरीतलम् रक्तशूले वत्सकादिः शृतः वातमूले नागरादिवायः शिरःशूले वरुणादिगणकाथ: ७४ .... १२६ १९ ... ... " " ८७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4. ... ... ... ...

·पृष्ट शे. ૬૮ ૪૬ ... ... ... ... ... ... ४ ... v८४२ ... (१४) पत्यादिवायः सातावरीतलम् रंगननस्सम् . ... हृदयशूले पीजपूरिसः हरिणगपुटपाका पदमलकापः दिग्गादिपूर्णम् सोथरोगे राहतोय पुनर्नरादिकाय:... पुनर्नवादिकाः अधरपादित विसलापूर्णम् ব্যাংক भामादागिन् भारतलपमपूर्णम् ... गुगनीमारिन . मामा पिसार .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11 ५५ १९ २ .. ...

·(१४८) पृष्ठ शो. ... ... १४४ ... ... . ... १८२ १२ .. योगराजगुग्गुलुः कैशोरगुग्गुलुः १४२ त्रिफलागुग्गुलुः कुटजल्लगाधवलेहः.. कासीसादिधृतम् पिन्दुसृतम् .. १६२ ५८ उशीपसवः. लोहासवः ... १८५ ८४ रोहितारिटः.. १६१ ७३ विरेकः रेचननस्यम् ... १४ दोपलेपः ३ दशांगलेपः रक्तस्रावविधिः पाणिपादोदरमुखशौथे पुनर्नवादिकाथः ९५१२२ वातकफकृतपणशोथे फलनिककाथः १२४ शोपरोगे.... जीवनीयगणचूर्णम् ११२ अष्टवर्गचूर्णम्... ११३ २० १ ... ... ... ... ... ... ४ ... ... " " .... .... .... .... .. ... ...

·.. ... पृष्ठ ग्रे. १५० २२ ४४ १३५ ... .. ... ... ... .. ... ... १४९ .. १० .... (१४९) कूष्मांडकाऽक्लेहः मुखशोपे आमलादिगुटी बृहणनस्यम् .. प्रतिमर्शनस्यम् ध्यचायशोपे च्यवनप्राशावलेहः व्यायामकर्षिताय वसापानम् श्लीपदरोगे.... रामादिज्ञायः... शाखीटकादिकायः... मंजिष्ठादिकायः सूरणादिवटकः वमनम् -धत्तुरादिलेपः रक्तस्रावविधिः श्वासरोगे মানুষ: विभीतरुवझपुटपाक ५१७० ९१ १६ १२७ ... ... ... ... १ ... ... ... ३ ३२८ २४ ... .... .. ... ... १३ ...

·. ... ... १९१ ... ... ... ... ६ ... ... २४५ १ ... (१५२) पृष्ठ हो. द्राक्षारिष्टः .. दशमूलारिष्टा... लोकनाथरसः मृगांकपोटलीरसः हेमगर्भपोटलीरसः २२१ ९६ द्वितीयहेमगर्भपोटलीरसः ... २२२ लोहरसायनम् वमनम् तमकरोगे लवंगादिचूर्णम् .... ....११९ ६५ सूतिकारोगे .... सूतिकायाः शूलकासज्वरश्वासमू_कंप- शिरोऽतिजिद्देवदादिकायः बलादितैलम्... स्तनरोगे रक्तस्राविधिः स्तन्यरोगे वमनम्। १ स्तन्यनाशे जीवनीयगणचूर्णम् १६ .... .... ... .. ... ... ... .. ... ... ...

·४ शो. ... .... .. ७८ ... . ... ... 1. . ... स्वरभंगरोगे १५ २९ विभीतकत्वचः पुटपाका वासादिकाथः कटमासादिचूर्णम् ११५ ३८ दाडिम्यादिचूर्णम् ११८ व्योपादिगुटिका स्वरक्षीणतायां च्यवनप्राशावलेहः कामदेववृतम् १५८ २७ रेचननत्यम्... हलीमकरोगे .... १४ २० हपुपाद्यचूर्णम् चंद्रप्रभागुटी... कामदेवघृतम् १५८ २७ हिकारोगे रेणुकादिकाथः लबहादिचूर्णम् लवणत्रितयादिचूर्णम् १२३ ९७ हिंग्वादिचूर्णम् १२६ १९ ... ... १२२ ... ... .... ... ...

·(१५) पलो. ... .. ११६ २० १५१ ३० ... ... ... १८५० .... .... ... ... ९२ ११४ ... .. सूरणादिवटकः कंटनार्यायवदेहः अगस्यहरीतकी लोकनायो रसः हृद्रोगे .... एरंदादिकायः दशमूलएतः... सुदर्शनचूर्णम् लवंगादिचूर्णम् मरिचादिचूर्णम् चित्रकादिविरेचनम्... लवतियादिचूर्णम् शुंट्यादिनम् यवानीखांडवचूर्णम् . भास्करलवणचूर्णम् . मुसलीकंदादिचूर्णम् ... कांनायनगुटिका च्यवनप्राशावलेहः महातिक्ततम् ... ... ... १२० ७५ १२१ १२३ ... ... १० ... ...

·(१५५) पृष्ठ शो. ... ... ... ... ... १९१ ... ... ... १ १ १ .. लोहासवः ... १८५ ३४ खदिरारिष्टः.. रोहितारिए:... ७३ वमन विरेकः निरूहस्तिः... २८२ हल्लासरोगे शुयादिगणवायः... वमनम् इति श्रीशार्ङ्गधरानुक्रमणिका समाप्ता. .. .... ८० ... ... ។ ... ... ..

·and
अथ
शार्ङ्गधरसंहिता
पूर्वखण्डः।

·श्रीगणेशाय नमः । आदिवैद्याय नमः।
अथ शार्ङ्गधरसंहिता।
तत्र पूर्वखण्डे प्रथमोऽध्यायः
मङ्गलाचरणम्
श्रियं स दद्याद्भवतां पुरारि-
र्यदङ्गतेजामसरे भवानी।
विराजते निर्मलचन्द्रिकायां
महोपधीच ज्वलिता हिमाद्री ॥१॥
समूल ग्रन्थप्रयोजनम्
प्रसिद्धयोगा मुनिभिः प्रयुक्ता-
थिकित्सकै बहुशोऽनुभूताः।
विधीयते शार्ङ्गधरेण तेपां
मुसंग्रहः सज्जनरञ्जनाय ॥२॥

·४ शाधरसंहिता। रोगनिश्चयपविका चिकित्सा हेखादिरूपाकृतिसात्म्यजाति- भेदैः समीक्ष्यातुरसर्वरोगान् । चिकित्सितं कर्पणवृंहणाख्यं कुर्वीत वैद्यो विधिवत्सुयोगः ॥३॥ ओपधिप्रभावः दिव्यौपधीनां बहवः प्रभेदा वृन्दारकाणामिव विस्फरन्ति । ज्ञालेति संदेहमपास्य धीरैः संभावनीया विविधमभावाः ॥४॥ अन्य प्रयोजनम् स्वाभाविकागन्तुककायिकान्तरा रोगा भवेयुः किल कर्मदोपजाः। तच्छेदनार्थ दुरितापहारिणः श्रेयोमयान्योगवरात्रियोजयेत् ॥५॥ प्रयोगानागमासिद्धान्मत्यक्षादनुमानतः ।

·-- ६ - पूर्वखण्डे प्रथमोऽध्यायः। सर्वलोकहितार्थाय वक्ष्याम्पनतिविस्तरात्॥६ खण्डाध्यायानुक्रमः प्रथमं परिभाषा स्याद्भपज्याख्यानकं तथा । नाडीपरीक्षादिविधिस्ततो दीपनपाचनम् ॥७॥ । ततः कलादिकाख्यानमाहारादिगतिस्तथा । • रोगाणां गणना चैव पूर्वखण्डोऽयमीरितः॥८॥ स्वरस कायफाण्टौ च हिमः कल्कश्च चूर्णकम् । तथैव गुटिकालेहौ स्नेहः सन्धानमेव च ॥९॥ धातुशुद्धी रसाचैव खण्डोऽयं मध्यमः स्मृतः । स्नेहपान खेदविधिर्वमनं च विरेचनम् ॥१०॥ ततस्तु स्नेहवस्तिः स्यात्ततश्चापि निरूहणम् । ततश्चाप्युत्तरो वस्तिस्ततो नस्यविधिर्मतः॥१२॥ धूमपानविधिचैव गण्ड्पादिविधिस्तथा । लेपादीनां विधिः ख्यातस्तथा शोणितवितिः नेत्रकर्मप्रकारश्च खण्डः स्यादुत्तरस्वयम् ।

·८ शार्ङ्गधरसंहिता । अष्टमानं च स ज्ञेयः कुडवाभ्यां चमानिका २६ शरावोऽएपलं तज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः। शरावाभ्यां भवेत्सस्थश्चतुप्पस्थैस्तथाढकम् २७ भाजनं कांस्यपात्रं च चतुःपष्टिपलं च तत् चभिराढोणः कलशो नल्वणोन्मनी ॥२८ उन्मानश्च घटो राशिट्टैणपर्यायसंज्ञकाः । द्रोणाभ्यां शूर्पकुम्भौच चतुःपष्टिशरावका:२९ शूर्पाभ्यां चभवेद्रोणी वही गोणी च सा स्मृता। द्रोणीचतिष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः३० चतुःसहस्रपलिका पण्णवत्यधिका च सा । पलानां द्विसहस्रं च भार एकः प्रकीर्तितः॥३१॥ तुला पलशतं ज्ञेया सर्ववप निश्चयः। मापटकाक्षविल्यानि कुडकः प्रस्थमाढकम् ३२ राशिर्गाणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः। १ याह इति पाठान्ताम्।

·पूर्वखण्डे प्रथमोऽध्यायः। गुआदिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः॥ द्रवाशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् । प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद्र्वार्द्रयोः॥३४॥ मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न कचित्स्मृतम् । मृदक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यचतुरङ्गुलम् ॥ ३५ ॥ विस्तीर्ण च तथोचं च तन्मानं कुडवं वदेत् । योगपरिभाषा यदौपधं तु प्रथमं यस्य योगस्य कथ्यते ॥३६॥ तन्नाम्नैव स योगो हि कथ्यतेऽत्र विनिश्चयः । कालिङ्ग मागधं चैव द्विविध मानमुच्यते॥३७॥ कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठं मानं मानविदो विदुः। मात्रापरिभाषा स्थितिनास्त्येव मात्रायाकालमग्निं वयोवलम्।। प्रकृति दोपदेशी च दृष्ट्वा मालां मकल्पयेत् । कलिङ्गपरिभाषा यतो मन्दाग्नयो इस्खा हीनसत्वा नराः कलौ३९ ·शाधिरसंहिता। व्याधेरयुक्तं यद्रव्यं गणोक्तमपि तत्त्यजेत् । अनुक्तमपि यद्युक्तं योजयेत्तत्र तद्बुधः ॥५४॥ आग्नेया विन्ध्यशैलायाः सौम्यो हिमगिरिर्मतः। अतस्तदोपधानिस्युरनुरूपाणि हेतुभिः॥५५॥ अन्येप्वपि प्ररोहन्ति बनेपूपवनेषु च । गृह्णीयात्तानि मुमनाः शुचिःमातः सुवासरे। आदित्यसंमुखो मौनी नमस्कृत्य शिवं हृदि । साधारणधराद्रव्यं गृहीयादुत्तराश्रितम् ॥१७॥ वल्मीककुत्सितानूपश्मशानोपरमार्गजाः । जन्तुवहिहिमव्याप्ता नौपध्यः कार्यसिद्धिदा। शरद्यखिलकार्यार्थ ग्रामं सरसमौषधम् । विरेकवमनार्थं च वसन्तान्ते समाहरेत् ।। ५९॥ अतिस्थूलजटाया स्युस्तासां ग्राह्यास्तचो बुधः गृहीयात्सूक्ष्ममूलानि सकलान्यपि बुद्धिमान् ।।

·पूर्वखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । १३ तालीसादेश्च पत्राणि फलं स्यात्रिफलादितः६१ धातक्यादेश्व पुष्पाणि सुह्यादेः क्षीरमाहरेत् । इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखण्डे . परिभाषा नाम प्रथमोऽध्यायः । अथ द्वितीयोऽध्यायः। तम्रीपधग्रहणकालाः भैपज्यमभ्यवहरेत्यभावे प्रायशो बुधः । कपायांश्च विशेषेण तव भेदस्तु दर्शितः ॥२॥ ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैपज्यग्रहणे नृणाम् । किंचित्सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने ॥२॥ सायन्तने भोजने च मुहुथापि तथा निशि । मायः पिचकफोद्रेके विरेकवमनार्थयोः ॥३॥ लेखनार्थं च भैपज्यं प्रभाते तत्समाहरेत् । एवं स्यात्मयमः कालो भैपज्यग्रहणे नृणाम् ४ भपज्यं विगुणेऽपाने भोजनाने प्रशस्यते ।

·१४ शाईधरसंहिता। अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मिश्रं रुचिरमाहरेत् ॥५॥ समानयाते विगुणे मन्देऽनावग्निदीपनम् । दद्याद्भोजनमध्ये च भैपज्य कुशलो भिपक्॥६ व्यानकोपे च भैपज्यं भोजनान्ते समाहरेत् । हिकाक्षेपककम्पपु पूर्वमन्ते च भोजनात् ॥७॥ एवं द्वितीयकालश्च प्रोक्तो भैपज्यकर्मणि। उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ॥८॥ ग्रासे ग्रासान्तरे देयं भैपज्यं सांध्यभोजने प्राणे प्रदुष्टे सांध्यस्य भुक्तस्यान्ते च दीयते ९ औपध मायशोधीर: कालोऽयं स्यानृतीयकः। मुहुर्मुहुश्च तृछदिहिकाचासगरेषु च ॥१०॥ सानं च भेपनं दद्यादिति कालचतुर्थकः । ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु लेखने बृंहणे तथा ॥ ११ ॥ पाचनं शमनं देयमन भेपज निशि। इति पश्चमकालश्च मोक्तो भैपज्यकर्मणि||१२॥

·पूर्वखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । रमाः द्रव्ये रसो गुणो वीर्य विपाकः शक्तिरेव च । संवेदनक्रमादेताः पञ्चावस्थाः प्रकीर्तिताः॥१३ मधुरोऽम्लः पटुश्चैव कडुतिक्तकपायकाः। इत्येते पडूसा ख्याता नानाद्रव्यसमाश्रिताः१४ धराम्बुक्ष्मानलजलज्वलनाकाशमारुतैः । वाय्वग्निक्ष्मानिलभूतद्वय रसभवः क्रमात्॥१५॥ गुणाः गुरुः सिग्धव तीक्ष्णश्च रूक्षो लघुरिति क्रमात् । धराम्वहिपवनव्योम्नां पायो गुणाः स्मृताः ।। एप्वेवान्तर्भवन्त्यन्ये गुणेपु गुणसंचयाः। वीर्यम् वीर्यमुणं तथा शीतं पापशो द्रव्यसंश्रयम् ॥१७ तत्सर्वमग्निपोमीयं दृश्यते भुवनतये । अवैवान्तर्भविप्यन्ति वीर्याप्यन्यानि यान्यपि।।

·शार्ङ्गधरसंहिता।
विपाकः
निधा विपाको द्रव्यस्य स्वादम्लकटुकात्मकः ।
मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः१९
कपायकतिक्तानां पाकः स्यात्सायशः कटुः।
मधुराज्जायते श्लेप्मा पित्तमम्लाच जायते २० ,
कटुकाज्जायते वायुः कर्माणीति विपाकतः ।
प्रभाव:
मभावस्तु यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः२१
समापि कुरुते दोपत्रितयस्य विनाशनम् ।
कचित्तु केवलं द्रव्यं कर्म कुर्यात्मभावतः||२२||
ज्वरं हन्ति शिरोवद्धा सहदेवी जटा यथा।
कचिद्रसो गुणो वीर्य विपाकः शक्तिरेच च २३
कर्म वं खं प्रकुर्वन्ति द्रव्यमाश्रित्य ये स्थिताः।
ऋतुभेदेन वातादीनां सचयापचयोपशमादयः
चयकोपशमा यस्मिन्दापाणां संभवन्ति हि २४
ऋतुपदकं तदाख्यातं रवे राशिपु संक्रमात् ।

·पूर्वखण्डे द्वितीयोऽध्यायः। ग्रीष्मे मेपटपौ पोक्ती पामिथुनकर्कयोः२५. सिंहकन्ये स्मृता वास्तुलावृश्चिकयोः शरत् । धनुाहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनयोः २६ ग्रीमे संचीयते वायुः पादृट्काले मकुप्यति । 'वर्षासुचीयते पित्तं शरत्काले प्रकुष्यति ॥२७॥ हेमन्ते चीयते श्रीप्मा बसन्ते च प्रकुप्यति । मायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः ॥२८॥ शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रारतौ कफः । कार्तिकस्य दिनान्यष्टावावाग्रहणस्य च ॥२९ यमदंष्ट्रा समाख्याता खल्पभुक्तो हि जीवति । दोषाणां भोजनादिना चयकोपापचयाः चयकोपशमा दोपा विहाराहारसेवनः॥३०॥ समानर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैविपर्ययम् । लघुरूक्षमिताहारादतिशीताच्ठमात्तथा ॥३२॥ प्रदोपे कामशोकाभ्यां भीचिन्तारात्रिजागरैः ।

·शायरसंहिता ।
अभियातादपांगाहाजीर्णऽन्ने धातुसंक्षयात् ॥
वायुः प्रकोपं यात्येभिः मत्यनीकैश्च शाम्यति ।
विदाहिकटुकाम्लोणभोज्यरत्युणसेवनात् ३३
मध्याह्ने क्षुत्तृपारोधाजीर्यत्यन्नेऽर्धरात्रके।
पित्तं प्रकोपं यायेभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति३४
मधुरस्निग्धशीतादिभोज्यैदिवसनिद्रया ।
मन्देऽनौ च प्रभाते च भुक्तमात्रे तथा श्रमात् ३५
श्लेमा प्रकोपं यात्येभिःमत्यनीकश्च शाम्यति॥
इति श्रीशाङ्गधरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखण्डे
भैपज्याख्यानकं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
तत्र नाहीपरीक्षा
करस्याङ्गुष्टमूले या धमनी जीवसाक्षिणी ।
तचेया मुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पण्डितैः॥१॥

·पूर्वखण्डे तृतीयोऽध्यायः। १९ नाडी धत्ते मरुत्कोपे जलौकासर्पयोर्गतिम् । कलिङ्गकाकमण्डूकति पित्तस्य कोपतः ॥२॥ हंसपारावतगतिं धत्ते श्लेभमकोपतः । लावतित्तिरवर्तीनां गमनं संनिपाततः ॥३॥ कदाचिन्मन्दगमना कदाचिद्वेगवाहिनी । द्विदोपकोपतो ज्ञेया हन्ति च स्थानविच्युता ४ स्थिखा स्थिता चलति या सा स्मृता प्राण- नाशिनी। अतिक्षीणा चशीता च जीवितं हन्त्यसंशयम् ५ ज्वरकोपे तु धमनी सोणा वेगवत्ती भवेत् । कामक्रोधाद्वेगवहा क्षीणा चिन्ताभयप्लुता ।।६।। मन्दाक्षीणधातोश्च नाडी मन्दतरा भवेत् । असक्पूर्णा भवेत्कोणा गुर्वी सामा गरीयसी ७ लम्वी वहति दीप्ताग्नेस्तथा वेगवती मता। मुखितस्य स्थिरा ज्ञेया तथा बलवती स्मृता ८ ·२० शाधरसंहिता । चपला क्षुधितस्य स्यानृप्तस्य वहति स्थिरा । शुभाशुभस्वमपरीक्षा स्वमेषु नमान्मुण्डांश्च रक्तकृष्णाम्बराटतान् ॥९ व्यांश्च विकृतान्कृष्णान्सपाशान्सायुधानपि । बनतो निन्नतश्चापि दक्षिणां दिशमाश्रितान १० महिपोष्ट्रखरारूढान्त्रीपुंसो यस्तु पश्यति.। स स्वस्यो लभते व्याधि रोगी यात्येव पञ्चताम्।। अधो यो निपतत्युच्चाजलेऽग्नौ वा विलीयते । श्वापदैहन्यते योऽपि मत्स्यायगिलितो भवेत् १२ यस्य नेत्रे विलीयेते दीपो निर्वाणतां व्रजेत् । तैलं मुरां पिवेद्वापि लोहं वालभते तिलान् १३ पकानं लभतेऽश्नाति विशेकूपं रसातलम् । सस्वस्थो लभते रोग रोगी यात्येव पञ्चताम् १४ दुःखमानेवमादीय दृष्ट्वा यान कस्यचित् । सानं कुर्यादुपस्येव दद्याद्धेमतिलानयः॥१५॥ १ कुट्यां च मानव इति क्वचित्पाठः ।

·पूर्वखण्डे तृतीयोऽध्यायः ।
पठेत्स्तोत्राणि देवानां रात्रौ देवालये वसेत् ।
कृवं त्रिदिनं मयों दुःस्वमात्परिमुच्यते ॥१६
स्वमेपु यः सुरान्भूपाञ्जीवतः सुहृदो द्विजान् ।
गोसमिद्धाग्मितीर्थानि पश्येत्सुखमवामुयात् १७
तीर्खा कल्पनीराणि जिला शत्रुगणानपि ।
आरुह्य सौधगोशेलकरिवाहान्मुखी भवेत् ॥१८
शुभ्रपुप्पाणि वासांसि मांसमत्स्यफलानि च ।
भाप्यातुरः सुखी भूयात्स्वस्थो धनमवाप्नुयात्॥
अगम्यागमनं लेपो विष्ठया रुदितं मृतिः।
आममांसाशनं स्वप्ने धनारोग्याप्तये विदुः॥२०
जलौका भ्रमरी सर्पो मक्षिका वापि यं दशेत् ।
रोगी स भूयादारोग्यः स्वस्थो धनमवामुयात् ।।
दूतपरीक्षा
दूताःस्वजातयोऽव्यङ्गाः पटवो निर्मलाम्बराः।
मुखिनोऽश्वपाम्ढाः शुभ्रपुप्पफलैर्युताः २२

·२२ शाधरसंहिता। मुजातयः सुचेष्टाथ सजीवदिशि संश्रिताः। भिपज समये प्राप्ता रोगिणः मुखहेतवे ॥२३॥ यस्यां माणमरुद्वाति सा नाही जीवसंयुता। शुभाशुभशकुनम् वैधाहानाय दूतस्य गच्छतो रोगिणः कृते ॥२४ न शुभं सौम्यशकुनं प्रदीतं च सुखावहम् । चिकित्सां रोगिणः कर्तुं गच्छतो भिपजःशु- भम् ॥ २५॥ यात्रायां सौम्यशकुन प्रोक्तं दीसं न शोभनम् । चिकिरस्थलक्षणम् निजप्रकृतिवर्णाभ्यां युक्तः सत्वेन संयुतः २६ चिकित्स्यो भिपजारोगी वैद्यभक्तो जितेन्द्रियः। इति श्रीशाईधरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखण्डे नाडी- परीक्षादिविधिर्नाम तृतीयोऽध्यायः । 1 ·-U पूर्वखण्डे चतुर्थोऽध्यायः । अथ चतुर्थोऽध्यायः। तत्र त्रिविधीपधयः पचेन्नामं वह्निकृच दीपनं तद्यथा मिशिः। पचत्यामं न वहि च कुर्याद्यत्तद्धि पाचनम्।॥१॥ नागकेशरवद्विन्द्याचित्रो दीपनपाचनः । न शोधयति न द्वेष्टि समान्दोपांस्तथोद्धताना२ समीकरोति विपमाञ्शमनं तद्यथाऽमृता। कृखा पाकं मलानां यद्भिवा बन्धमधो नयेत्३ तञ्चानुलोमनं ज्ञेयं यथा मोक्ता हरीतकी । पक्तव्यं यदपक्सैव श्लिष्टं कोष्ठे मलादिकम्॥४॥ नयत्ययः वसनं तद्यथा स्यात्कृतमालकः । मलादिकमवद्धं यदद्धं वा पिण्डितं मलैः ॥६॥ भिवाधः पातयति तद्भेदन कटुकी यथा । विपकं यदपकं वा मलादि द्रवतां नयेत् ॥६॥ रेचयत्यपि तज्ज्ञेयं रेचनं लिहता यथा ।

·शाधरसंहिता। अपकपित्तश्लेमाणौ वलादूर्ध्व नयेत्तु यत्॥७॥ वमनं तद्धि विज्ञेयं मदनस्य फलं यथा । स्थानाबहिर्नये मधो वा मलसंचयम् ॥८॥ देहसंशोधनं तत्स्यादेवदालीफलं यथा । श्लिष्टान्कफादिकान्दोपानुन्मूलयति यदलात्।। छेदनं तद्यवक्षारो मरिचानि शिलाजतु । धातून्मलान्या देहस्य विशोप्योल्लेखयेञ्च यत्१० लेखनं तद्यथा क्षौद्रं नीरमुणं वचा ययाः। दीपनं पाचनं यत्स्यादुणसावशोपकम्॥११ ग्राहि तञ्च यथा शुण्ठी जीरकं गजपिप्पली । रौक्ष्याच्छैत्याकपायखाल्लघुपाकरच यद्भवेत् ॥ वातकृत्स्तम्भनं तत्स्यायथावत्सकटुण्टुको । रसायनं च तज्ज्ञेयं यजराव्याधिनाशनम् १३ यथाऽमृता रुदन्ती च गुग्गुलुश्च हरीतकी । यस्माद्रव्याद्भवेत्स्त्रीपुहोचाजीकरं च तत् १४

·पूर्वखण्डे चतुर्थोऽध्यायः।
२५
यथा नागवलाधाः स्युर्वीजं च कपिकच्छुजम् ।
यस्माच्छुक्रस्य वृद्धिः साच्छुकलं च तदुच्यते॥
यथाऽश्वगन्धा मुसली शर्करा च शतावरी ।
दुग्धं मापाश्च भल्लातफलमज्जामलानि च॥१६॥
प्रवर्तकानि कथ्यन्ते जनकानि च रेतसः।
मवर्तनं स्त्रीशुक्रस्य रेचनं बृहतीफलम् ॥१७॥
जातीफलं स्तम्भकं च शोपणी च हरीतकी।
देहस्य मूक्ष्मच्छिद्रेपु विशेद्यत्सूक्ष्ममुच्यते ॥१८
तद्यथा सैन्धवं क्षौद्रं निम्बस्तैलं स्वृद्भवम् ।
पूर्व च्याप्याखिलंकार्य ततः पाकं च गच्छति१९
व्यवायि तद्यथा भङ्गा फेनं चाहिसमुद्भवम् ।
सन्धिवन्यांस्तु शिथिलान्यत्करोति विकाशि
तत् ॥ २०॥
विश्लेप्योजश्च धातुभ्यो यथा ऋमुककोद्रयाः।
बुद्धि लुम्पति यद्रव्यं मदकारितदुच्यते॥२१॥

·२६ शायरसंहिता। तमोगुणप्रधानं च यथा मद्यं सुरादिकम् ।। व्यवायि च विकाशि स्यात्सूक्ष्मं छेदि मदाव- हम् ॥ २२॥ आग्नेयं जीवितहरं योगवाहि स्मृतं विपम् । निजवीर्येण यद्रव्य स्रोतोभ्यो दोपसंचयन३ निरस्यति ममाथि स्यात्तद्यथा मरिचं बचा। पैच्छिल्यागौरवाड्रव्यं रुद्धारसबहाः शिराः२४ धत्ते यगौरवं तत्स्यादभिप्पन्दि यथा दधि । इति श्रीसाईघरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखण्डे दीपनपाचनादिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः । अथ पञ्चमोऽध्यायः। तत्र शारीरम् धालाशयान्तरस्थस्तु यः लेदस्वधितिष्ठति । देहोषणा विपको यः सा कलेत्यभिधीयते ॥१ कला: सप्ताशयाः सप्त धातवः सप्त तन्मलाः।

·.
.
पञ्चमोऽध्यायः। २७
सप्तोपधावतः सप्त वचः सप्त प्रकीर्तिताः॥२॥
त्रयो दोपा नवशतं स्नायूनां संधयस्तथा ।
दशाधिकं च द्विशतमस्थां च त्रिशतं तथा।।३
सप्तोत्तरं मर्मशतं शिराः सप्तशतं तथा ।
चतुर्विंशतिराख्याता धमन्यो रसवाहिका ४
मांसपेश्यः समाख्याता नृणां पञ्चशतं बुधैः ।
स्त्रीणां च विंशत्यधिकाः कण्डराश्चैव पोडश
नृदेहे दश रन्ध्राणि नारीदेहे त्रयोदश ।
एतत्समासतः प्रोक्तं विस्तरेणाधुनोच्यते ॥६॥
मांसासृङ्मेदसा तिस्रो यकृत्प्लीहोश्चतुथिका ।
पञ्चमी च तथाऽन्त्राणां पष्ठी चाग्निधरा मता ॥
रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्त कलाः स्मृताः।
श्लेष्माशयः स्यादुरसि तस्मादामाशयस्वधः।।
ऊर्धमन्याशयो नाभेर्वामभागे व्यवस्थितः।
तस्योपरि तिलं ज्ञेयं तदधः पवनाशयः ॥९॥

·शार्ङ्गधरसंहिता। मलाशयस्तधस्तस्माद्वस्तिमूत्राशयस्वधः । जीवरक्ताशयमुरो ज्ञेयाः सप्ताशयास्तमी।।१० पुरुपेभ्योऽधिकाश्चान्ये नारीणामाशयालयः। धरागर्भाशयःमोक्तः स्तनौ स्तन्यायौ मतौ।' रसामृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः। जायन्तेऽन्योऽन्यतः सर्वे पाचिताः पित्ततेजसा रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः मजायते । मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्जायाः शुभसंभवः। जिहानेलकपोलानां जलं पित्तं च रञ्जकम् । कर्णविदूसनादन्तकक्षामेदादिर्ज मलम् ॥१४॥ नखनेत्रमल वले स्निग्धत पिटिकास्तथा । जायन्ते सप्तधातूनां मलान्येवमनुक्रमात॥१५॥ स्तन्यं रजश्व नारीणां काले भवति गच्छति । शुद्धमांसभवः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता ।। खेदो दन्तास्तया केशास्तथैवौजश्व सप्तमम् ।

·पूर्वखण्डे पञ्चमोऽध्यायः। २९ इति धातुभवा ज्ञेया एते सप्तोपधातवः||१७|| ओजः सर्वशरीरस्थं शीतं स्निग्धं स्थिरंमतम् । सोमात्मकं शरीरस्य वलपुष्टिकरं मतम् ॥१८॥ ज्ञेयावभासिनी पूर्व सिध्मस्थानं च सा मता। द्वितीया लोहिता ज्ञेया तिलकालकजन्मभू:१९ श्वेता तृतीया संख्याता स्थानं चर्मदलस्य सा। ताम्रा चतुर्थी विज्ञेया किलासचित्रभूमिका । पञ्चमी वेदनी ख्याता सर्वकष्टोद्भवस्ततः । विख्याता रोहिणी पष्ठी ग्रन्थिगण्डापची- स्थितिः ॥२१॥ स्थूला सक्ससमी ख्याता विद्रध्यादेः स्थि- विश्व सा। इति सप्त वचःमोक्ता स्थूला ब्रीहिद्विमात्रया। वायुः पित्तं को दोपा धातवश्च मलास्तथा। तत्रापि पश्चधा ख्याता प्रत्येकं देहधारणा२३ ·शायरसंहिता । संधिवन्धनकारिण्यो दोपधातुबहाः शिराः३८ धमन्यो रसवाहिन्यो धमन्ति पवनं तनौ। मांसपेश्यो वलाय स्युरवष्टम्भाय देहिनाम ३९ प्रसारणाकुञ्चनयोरङ्गानां कण्डरा भताः । नासानयनकर्णानां द्वे दे रन्ध्र प्रकीविते॥४॥ मेहनापानवाणामकैकं रन्ध्रमुच्यते । दशमं मस्तके प्रोक्तं रन्ध्राणीति नृणां विदुः४१ स्त्रीणां त्रीण्यधिकानि स्युः स्तनयोगर्भवर्त्मनः। सूक्ष्मच्छिद्राणि चान्यानि मतानि सबि जन्मि- नाम् ॥४२॥ तद्वामे फुप्फुसप्लीही दक्षिणाने यकृन्मतम् । उदानवायोराधारः फुप्फुसामोच्यते बुधैः४३ रक्तवाहिशिरामूलं प्लीहा ख्याता महर्षिभिः। यकृद्रआकपित्तस्य स्थानं रक्तस्य संश्रयः॥४४ जलवाहि शिरामूलं तृष्णाच्छादनकं तिलम् ।

·+ ३ ३ पूर्वखण्डे पञ्चमोऽध्यायः। तृको पुष्टिकरी मोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः ४५ वीर्यवाहिशिराघारौ कृपणी पौरुपावहौ । गर्भाधानकर लिङ्गमयनं वीर्यमूत्रयोः॥४६॥ हृदयं चेतनास्थानमोजसश्चाश्रयो मतम् । शिरा धमन्यो नाभिस्थाः सा व्याप्य स्थि- तास्तनुम् ॥ ४७॥ पुणन्ति चानिशं वायो संयोगात्सर्वधातुभिः। नाभिस्थः प्राणपवन:स्पृष्ट्वा हल्कमलान्तरम४८ कण्ठादाहिर्विनिर्याति पातुं विष्णुपदामृतम् । पीला चाम्वरपीयूपं पुनरायाति वेगतः ॥४९. मीणयन्देहमखिलं जीवयञ्जठरानलम् । शरीरमाणयोरेवं संयोगादायुरुच्यते ॥ ५० ॥ कालेन तद्वियोगाच पञ्चसं कथ्यते बुधैः । न जन्तुः कश्चिदमरः पृथिव्यां जायते कचित्॥ अतो मृत्युरवार्यः स्याकिंतु रोगानिवारयेत् । १ ·शाधिरसंहिता । शरीरदूपणादोपा धातवो देहधारणात् । वातपित्तकफा ज्ञेया मलिनीकरणान्मला: २४ पित्तं पङ्गुः कफः पङ्गुः पङ्गयो मलधातवः । वायुना यत्र नीयन्ते तत्र.गच्छन्ति मेघवत् २५ पवनस्तेपु वलवान्विभागकरणान्मतः। रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतो रूक्षो लघुश्चलः २६ मलाशये चरेकोष्ठे वह्विस्थाने तथा हदि । कण्ठे सर्वाङ्गदेशेषु वायुः पञ्चमकारतः ॥२७॥ अपानः स्यात्समानश्च भाणोदानौ तथैव च । व्यानश्चेति समीरस्य नामान्युक्तान्यनुक्रमात् ॥ पित्तमुणं द्रवं पीतं नीलं सत्त्वगुणोत्तरम् । कटुतिक्तरसं ज्ञेयं विदग्धं चाम्लतां प्रजेत् २९ अग्याशये भवेत्पित्तमग्निरूपं तिलोन्मितम् । सचि कान्तिकरं शेयं लेपाभ्यनादिपाचकम् ॥ १ हदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः । उदानः कष्टदेशस्यो न्यानः सर्वशरीरगः ॥

·पूर्वखण्डे पञ्चमोऽध्यायः । दृश्यं यकृति यत्पित्तं तसं शोणितं नयेत् । यत्पित्तं नेत्रयुगले रूपदर्शनकारि तत् ॥३१॥ यत्पित्तं हृदये तिष्ठन्मेधामज्ञाकरं च तत् । पाचकं भ्राजकं चैव रञ्जकालोचके तथा॥३२॥ साधकं चेति पञ्चैव पित्तनामान्यनुक्रमात् । कफ स्निग्धो गुरुः श्वेतः पिच्छिल: शीतलस्तथा तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत् । कफश्चामाशये मूर्ध्नि कण्ठे हृदि च संधिपु॥३४ तिष्ठन्करोति देहस्य स्थैर्य सर्वाङ्गपाटवम् लेदनः स्नेहनश्चैव रसनश्वावलम्बनः ॥३५॥ श्लेभकश्चेति नामानि कफस्योक्तान्यनुक्रमात् । स्नायवो बन्धन भोक्ता देहे मांसास्थिमेदसाम्।। सन्धयथागसन्धानादेहे प्रोक्ताः कफान्विताः। आधारश्च तथासार: कायेऽस्थीनि युधा विदुम्मा मर्माणि जीवाधाराणि मायेण मुनयो जगुः ।

·शार्ङ्गधरसंहिता। संधिवन्धनकारिण्यो दोपधातुपहाः शिरा३८ धमन्यो रसवाहिन्यो धमन्ति पवन तनौ । मांसपेश्यो वलाय स्युरवष्टम्भाय देहिनाम् ३९ प्रसारणाकुञ्चनयोरङ्गानां कण्डरा मताः । नासानयनकर्णानां द्वे द्वे रन्धे प्रकीर्तिते॥४॥ मेहनापानवकाणामेकैक रन्ध्रमुच्यते । दशमं मस्तके प्रोक्तं रन्ध्राणीति नृणां विदुः४१ स्त्रीणां त्रीण्यधिकानि स्युः स्तनयोर्गर्भवर्त्मनः। सूक्ष्मच्छिद्राणि चान्यानि मतानि सचि जन्मि- नाम् ॥४२॥ तद्वामे फुप्फुसप्लीही दक्षिणाङ्गे यकृन्मतम् । उदानवायोराधारः फुप्फुसामोच्यते बुधैः४३ रकवादिशिरामूलं प्लीहा ख्याता महर्षिभिः। यकृद्रजकपित्तस्य स्थानं रक्तस्य संश्रयः ॥४४ जलवाहि शिरामूलं तृणाच्छादनकं तिलम् ।

·पूर्वखण्डे पञ्चमोऽध्यायः । वृक्को पुष्टिकरी प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः ४५ वीर्यवाहिशिराधारौ पणौ पौरुपावहौ । गर्भाधानकरं लिङ्गमयनं वीर्यमूत्रयोः॥४६॥ हृदयं चेतनास्थानमोजसश्चाश्रयो मतम् । शिरा धमन्यो नाभिस्थाः सर्वां व्याप्य स्थि- तास्तनुम् ।। ४७॥ पुणन्ति चानिशं वायोः संयोगात्सर्वधातुभिः । नाभिस्थःमाणपवनःस्पृशा हकमलान्तरम्४८ कण्ठादहिर्विनिर्याति पातुं विष्णुपदामृतम् । पीला चाम्बरपीयूपं पुनरायाति वेगतः ॥४९. प्रीपयन्देहमखिलं जीवयञ्जठरानलम् । शरीरमाणयोरेवं संयोगादायुरुच्यते ।। ५०॥ कालेन तद्वियोगाच पञ्चल कथ्यते बुधैः। न जन्तुः कश्चिदमरः पृथिव्यां जायते कचित् ।। अतो मृत्युरवार्यः स्याकिंतु रोगानिवारयेत् । २ ·1 शार्ङ्गधरसंहिता। याप्यलं याति साध्यस्तु याप्यो गच्छत्यसा- ध्यताम् ।। ५२॥ जीवितं हन्त्यसाध्यस्तु नरस्याऽमतिकारिणः । अतो रुग्भ्यस्तनुं रक्षेन्नरः कर्मविपाकवित् ५३ धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः। थातयस्तन्मला दोपा नाशयन्त्यसमास्तनुम्५४ समाः सुखाय विज्ञेया वलायोपचयाय च । सृष्टिक्रमः जगद्योनेरनिच्छस्य चिदानन्दैकरूपिणः॥५॥ .पुंसोऽस्ति प्रकृतिनित्या प्रतिच्छायेव भाखतः। अचेतनापि चैतन्ययोगेन परमात्मनः ॥५६॥ अफरोद्विश्वमखिलमनित्यं नाटकाकृति । प्रकृतिविश्वजननी पूर्व बुद्धिमजीजनत् ।।५७।। इच्छामयी महहपामहङ्कारस्ततोऽभवत् । त्रिविधा सोऽपि संजातो रजःसत्त्वतमोगुणैः ।।

·पूर्वखण्डे पञ्चमोऽध्यायः। तस्मात्सत्वरजोयुक्तादिन्द्रियाणि दशाभवन् । 'मनश्च जातं तान्याहुः श्रोतलमयनं तथा॥१९॥ जिहानाणवचोहस्तपादोपस्थगुदानि च। . पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्याहुः माक्तनानीतराणि च कर्मेन्द्रियाणि पश्चैव कथ्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः । तमःसत्वगुणोत्कृष्टादहकारादयाभवत् ॥६१॥ तन्मानपञ्चकं तस्य नामान्युक्तानि हरिभिः। शब्दतन्मात्रकं स्पर्शतन्मानं रूपमानकम्।।६२॥ रसतन्मान गन्धतन्मानं चेति तद्विदुः । तन्मात्रपञ्चकात्तस्मात्संजातं भूतपञ्चकम्॥६॥ व्योमानिलानलजलक्षोणीरूपं च तन्मतम् । शब्दःस्पर्शश्वरूपं च रसगन्धावनुक्रमात् ६४ तन्मात्राणां विशेपाः स्युः स्थूलभावमुपागताः बुद्धीन्द्रियाणां पञ्चैव शब्दाचा विपया मता! कर्मेन्द्रियाणां विपया भापादानविहारिताः।

·- शाधरसंहिता। आनन्दोत्सर्गको चैव कथितास्तत्त्वदशिभिः॥ प्रधानं प्रकृतिः शक्तिनित्या चाविकृतिस्तथा । एतानि तस्या नामानि शिवमाश्रित्य या स्थिता महानहङ्घतिः पञ्च तन्मात्राणि पृथक्पृथक् । प्रकृतिविकृतिश्चैव सप्ततानि बुधा जगुः ॥६॥ दशेन्द्रियाणि चित्तं च महाभूतानि पञ्च च । विकाराः पोडश ज्ञेया सर्व व्याप्य जगत्स्थिताः एवं चतुर्विशतिभिस्तत्वैः सिद्ध वपुःहे । जीवात्मा नियतो नित्यो वसति स्वान्तदूतवान् स देही कथ्यते पापपुण्यदुःखमुखादिभिः। व्याप्तो बद्धश्च मनसा कृत्रिमैः कर्मबन्धनः ७१ कामक्रोधी लोभमोहावहारथ पञ्चमः । दशेन्द्रियाणि थुद्धिय तस्य पन्धाय देहिनः७२ आमोति बन्धमज्ञानादात्मज्ञानाच मुच्यते । निम्न इति पाठान्तरम् । .

·T पूर्वखण्डे पष्ठोऽध्यायः। तदुःखयोगकृत्याथिरारोग्यं तत्सुखावहम् ७३ इति श्रीशाङ्गधरसंहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखण्डे कलादिकाख्या नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ अथ पष्ठोऽध्यायः। तबाहारपाकगात्पत्तियालपोषणानि यात्यामाशयमाहारः पूर्व माणानिलेरितः। ' माधुर्य फेनभावं च पडूसोऽपि लभेत सः॥१॥ अथ पाचकपित्तेन विदग्धश्राम्लतां व्रजेत् । ततः समानमरुता ग्रहणीमभिनीयते ॥२॥ पष्ठी पित्तथरा नाम या कला परिकीर्तिता। पकामाशयमध्यस्था ग्रहणीत्यभिधीयते ॥३॥ अहण्या पच्यते कोष्ठचहिना जायते कटुः । रसो भवति संपकादपकादामसंभवः ॥४॥ वहेलेन माधुर्य स्निग्धतां याति तद्रसः ।

·४
शाधरसंहिता।
वाल्यं वृद्धिछेविर्मेधा बग्दृष्टिः शुक्रविक्रमौ ।
बुद्धिः कर्मेन्द्रियं चेतो जीवितं दशतो इसे२०
अथ वातादिप्रकृतिलक्षणानि
अल्पकेशः कृशो रूक्षो वाचालश्चलमानसः।
आकाशचारी स्वमेषु वातप्रकृतिको नरः २१
अकाले पलितैर्व्याप्तो धीमान्खेदी च रोपणः
खमेषु ज्योतिपा द्रष्टा पित्तमकृतिको नरः२२
गम्भीरचुद्धिः स्थूलाङ्गः स्निग्धकेशो महाबलः।
खमे जलाशयालोकी श्लेप्मप्रकृतिको नरः२३
ज्ञातव्या मिश्रचिव द्वितिदोपोल्वणा नराः।
तमाकफाभ्यां निद्रा स्यान्मूर्छा पित्ततमोभवा
रजापित्तानिलैर्धान्तिस्तन्द्रा श्लेप्मतमोऽनिलैः
ग्लानिरोजाक्षयाहुःखादजीर्णाच श्रमाद्भवेद ॥
१ वपुरिति शचित्पाठः * कौमारं यांनं पार्ष प्रा-
गिनां सिविषं पयः । फारपित्तानिलयाय मामतः प्रकृति-
त्रिपा॥

·४ पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । यः सामथ्र्येऽप्यनुत्साहस्तदालस्यमुदीर्यते। चैतन्यशिथिलखायः पीसैकश्वासमुद्रमेन।।२६।। विदीर्णवदनःश्वास जृम्भा सा कथ्यते बुधैः। उदानमाणयोस योगान्मौलिकफस्रवात २७ शब्दः संजायते नस्तः क्षुतं तत्कथ्यते बुधैः । उदानकोपादाहारमस्थिरताच यद्भवेत्॥२८॥ पवनस्योर्ध्वगमनं तमुगारं प्रचक्षते । इति श्रीशाईधरसंहितायां ,सूत्रस्थाने प्रथमखण्ड आहारादिगतिकयनं नाम पष्ठोऽध्यायः।) अथ सप्तमोऽध्यायः। तत्र रोगगणना रोगाणां गणना पूर्व मुनिभिर्या प्रकीर्निता । मयान पोच्यते सैव तद्भेदां वहयो मता ॥१॥ पञ्चविंशतिरुद्दिष्टा ज्वरास्तदेद उच्यते ।

·शार्ङ्गधरसंहिता । -पुष्णाति धातूनखिलान्सम्यक्पकोऽमृतोपमः मन्दवह्विविदग्धश्च कटुवाम्लो भवेद्रसः। विपमा बजेद्वापि कुर्यादा रोगसंकरम् आहारस्य रसः सारः सारहीनो मलद्रवः । शिराभिस्तज्जलं नीत वस्ती मूत्रखमामुयाद तकिटं च मलं ज्ञेयं तिष्ठेरपक्वाशये च तत् । वलित्रितयमार्गेण यात्यपानेन नोदितम् प्रवाहिणी सर्जनी च ग्राहिकेति वलित्रयम् । रसस्तु हृदयं याति समानमरुतेरितः ॥९॥ रखितः पाचितस्तत्र पित्तेनायाति रक्तताम् । रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्वाधार उत्तमः॥१० स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तबद्भवेत् : पाचिताः पित्ततापेन रसाया धातवः क्रमाव। भुकतं यान्ति मासेन तथा स्त्रीणां रजो भवेत् १ पसमिति धाचित्पाठ

·पूर्वखण्डे पष्ठोऽध्यायः ।
कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः॥१२॥
गर्भः संजायते नार्याः संजातो वाल उच्यते ।
आधिक्ये रजंसः कन्या पुत्रः शुक्राधिके भवेत्।।
नपुंसक समबेन यथेच्छा पारमेश्वरी ।
वालस्य प्रथमे मासि देया भेषजरक्तिका १४
अवलेही कृतैकव क्षीरसौद्रसिताघृतः।
वर्धयेचावदेकैकां यावद्भवति वत्सरः॥ १५॥
मापैर्टद्धिस्तदूर्ध्व स्याद्यावत्पोडशवत्सरः ।
ततः स्थिरा भवेत्तापद्यावद्वाणि सप्ततिः १६
ततो वालकवन्मात्रा हासनीया शनैः शनैः।
मात्रेयं कल्कचूर्णानां कपायाणां चतुर्गुणा १७
अञ्जनं च तथा लेपः स्लानमभ्यङ्गकर्म च ।
वमनं प्रतिमर्शश्व जन्मप्रभृत्ति शस्यते ॥ १८ ॥
कवल पञ्चमाइपोदष्टमानस्यकर्म च ।
विरेकः पोडशादर्पादिशतेश्चैव मैथुनम् ॥१९॥

·४२ शार्ङ्गधरसंहिता। पृथग्दोपैस्तथा द्वन्द्वभेदेन त्रिविधः स्मृतः॥२॥ एकश्च सन्निपातेन तदा यहवः स्मृताः।' मायशः सन्निपातेन पञ्च स्युर्विपमज्वरा ॥३॥ सन्ततः सततश्चैव अन्येयुप्कस्तृतीयकः । चातुर्थकच पचैते कीर्तिता विषमज्वराः ॥४॥ तथागन्तुज्वरोऽप्येकस्त्रयोदशविधो मतः । अभिचारग्रहावेशशापैरागन्तुकत्रिधा ॥५॥ श्रमाच्छेदालतादाहाचतुर्थाघातको ज्वरः। कामाद्रीतेः शुचो रोपाहिपादौपधगन्धतः॥६ अभिपङ्गज्वराः पदस्युरेवं ज्वरविनिश्चयः । पृथक्त्रिदोपः सर्वश्च शोकादामाद्भयादपिराखी अतीसारः सप्तधा स्याद्रहणी पञ्चधा मता । पृथग्दोपः सन्निपाताचथा चाभेन पञ्चमीका भवाहिका चतुर्धा स्यात्पृथग्दोस्तथासजः। अजीर्ण विविध प्रोक्तं विष्टन्य वायुना मतम् ९ ·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । पित्ताद्विदग्धं विज्ञेयं कफेनामं तदुच्यते । विपाजीर्ण रसादेकं दोपैः स्यादलसस्त्रिधा१० विपूची त्रिविधा प्रोक्ता दोपैः सा स्यात्पृथ- क्पृथक् । दण्डकालसकश्चैक एकैच स्याद्विलम्बिका।।११ अशीसि पविधान्याहुतिपित्तकफासतः। सन्निपाताच संसर्गात्तेपां भेदो द्विधा स्मृतः१२ सहजोत्तरजन्मभ्यां तथा शुप्काभेदतः। त्रिधैव चर्मकीलानि वातापित्तात्कफादपि१३ एकविंशतिभेदेन कृमयः स्युबिधा च ते । वाह्यास्तथाभ्यन्तराः स्युस्तेपु यूका वहिश्वरा लिक्षाश्चान्येऽन्तरचराः कफान्ते हृदयादकाः। अन्नादा उदरावेष्टाश्चरवश्च महागुहाः ॥१५॥ सुगन्धा दर्भकुसुभास्तथा रक्ताश्च मातराः ।। सौरसा लोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बरा:१६

·४
४
शार्ङ्गधरसंहिता।
केशादाय तथैवान्ये शकज्जाता मकेरुकाः।
लेलिहाश्च सलूनाथ सौमुरादाः ककेरुका:१७
तथान्यः कफरफ्ताभ्यां संजातः स्नायुकः स्मृतः
वणस्य कृमयश्चान्ये विपमा वाह्ययोनयः॥१८
पाण्डुरोगाश्च पञ्च स्युर्वातपित्तकफैविधा ।
त्रिदोपैMत्तिकाभिश्च तथैका कामला स्मृता१९
स्यात्कुम्भकामला चैका तथैकं च हलीमकम् ।
रक्तपित्तं त्रिधा मोक्तमूर्ध्वगं कफसंभवम् २०
अधोग मारुतं ज्ञेयं तद्द्येन द्विमार्गगम् ।।
कासाः पञ्च समुद्दिष्टास्ते त्रयः स्युस्त्रिभिर्मले।
उरक्षिताचतुर्थः स्यात्क्षयाद्धातोश्च पञ्चमः ।
क्षयाः पञ्चैव विज्ञेयानिभिर्दोपवयश्च ते ॥२२
चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमः स्यादुरक्षितान् ।
शोपाः स्युः पद्मकारेणखीमसहाच्छुचो प्रणा
अध्वश्रमाच व्यायामाद्वार्धक्यादपि जायते ।

·पू० सप्यायः। श्वासाश्च पञ्च विज्ञेयाःक्षुद्रःस्यात्तमकस्तथा२४ अर्बश्वासो महाश्वासश्छिन्नश्वासश्च पञ्चमः। कथिताः पञ्च हिकास्तु वास्तु क्षुद्राऽनना तथा गम्भीरा यमला चैव महती पञ्चमी तथा चसारोऽनर्विकाराः स्युर्विपमो वातसंभवः।। तीक्ष्णः पित्तात्कफान्मन्दो भस्मको वातपिचतः पञ्चैवारोचका ज्ञेया वातपित्तकफैस्त्रिधा ॥२७॥ सन्निपातान्मनस्तापाच्छर्दयः सप्तधा मताः। त्रिभिःपैः पृथक्तिस्रः कृमिभिः सन्निपातत । घृणया च तथा स्त्रीणां गर्भाधानाच जायते ॥ स्वरभेदाः पदेव स्युर्यातपित्तकफैस्त्रयः ॥२९॥ मेदसा सन्निपातेन क्षयात्पष्टः मकीर्तितः। तृणा च पट्विधा मोक्ता वातापित्तात्कफादपि त्रिदोपैरुपसर्गेण क्षयादातोश्च पष्टिका । मूर्छा चतुर्विधा ज्ञेया वातपित्तकफैः पृथक्३१ ·++ CC ६ ४६ शाईपरसंहिता। चतुर्थी सन्निपातेन तथैकश्च भ्रमः स्मृतः । निद्रा तन्द्रा च संन्यासो ग्लानिश्चैकैकशः स्मृतः मदाः सप्त समाख्याता वातपित्तकफैखयः। त्रिदोपैरसजा मद्याद्विपादपि च सममः ॥३३॥ मदात्ययश्चतुर्धा स्याद्वातपित्तकफादपि । त्रिदोपरपि विज्ञेय एकः परमदस्तथा ॥३४॥ पानाजीर्ण तथा चैक तथैका पानविभ्रमः । पानात्ययस्तथा चैको दाहाः सप्त मतास्तथा३५ रक्तपित्ताचथारक्तात्तृष्णायाः पित्ततस्तथा । धातुक्षयान्मर्मयाताद्रक्तपूर्णोदरादपि ।। ३६ ॥ उन्मादाः पट्समाख्याताविभिदोपत्रयश्च ते! सन्निपाताद्विपाज्ज्ञेयः पठो दुःखेन चेतसः ३७ भूतोन्यादा विंशतिः स्युस्ते देवादानवादपि । गन्धर्वाकिनराद्यक्षात्पितृभ्यो गुरुशापतः ३८ प्रेताच गुदाकाइदासिद्धाभूतात्पिशाचतः ।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः। जलाधिदेवतायाश्च नागाच ब्रह्मराक्षसात् ।। राक्षसादपि कूभाण्डात्कृत्यावेतालयोरपि। अपसारश्चतुर्धा स्यात्समीरात्पित्ततस्तथा ४० श्लेषणोपितृतीय स्थाचतुर्थः सन्निपाततः। चसारश्वामवाताः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा ४१ चतुर्थः सन्निपातेन शूलान्यष्टौ बुधा जगुः । पृथग्दोपैस्त्रिया द्वन्दभेदेन त्रिविधान्यपि॥४२॥ आमेन सप्तमं प्रोक्तं सन्निपातेन चाष्टमम् । परिणामभवं शूलमष्टधा परिकीर्तितम् ॥ ४॥ मलैयः शूलसंख्या स्थारेव परिणामजम् । अन्नद्रवभवं शूलं ज्वरपित्तभवं तथा ॥ ४४ ॥ एक गणितं सुजैरुदावर्तात्रयोदश । एक: क्षुनिग्रहात्मोक्तस्तृणारोधाद्वितीयकः।। निद्राघातात्तृतीयः स्याचतुर्थः श्वासनिग्रहात् । छदिरोधात्पञ्चमः स्यात्पष्टःक्षवथुनिग्रहात् ४६ ·शायरसंहिता। नृम्भारोधात्सप्तमः स्याद्वारग्रहतोऽमः । नवमः स्यादथुरोधादशमः शुक्रवारणात् ४७ मूत्ररोधान्मलस्यापि रोधाद्वातविनिग्रहात् । उदावर्तात्रयश्चैते धोरोपद्धकारकाः ॥ ४८ ॥ आनाहो द्विविधो ज्ञेय एकः पक्काशयोद्भवः । आमाशयोद्भवनान्यः प्रत्यानाहः स कथ्यते । उरोग्रहस्तथा चैको द्रोगाः पञ्च कीर्तिताः । वातादिभिखयः प्रोक्ताश्चतुर्थः सन्निपाततः५० पञ्चमः क्रिमिसंजातस्वयाटावुदराणि च । वातात्पित्तात्कफालीणि विदोपेभ्यो जलादपि प्लीहा क्षतावद्धगुदादष्टमं परिकीर्तितम् । गुल्मास्तष्टी समाख्याता वातपित्तकरयः५२ इन्दभेदात्रयः प्रोक्ताः सप्तमः सन्निपाततः । रक्तादष्टमका ख्यातो मूत्रधावाखयोदशी।५३॥ पातकुण्डलिका पूर्वा याताटीला तनः परा ।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः।
वातबस्तिस्तृतीयः स्यान्मूत्रातीतचतुर्थकः ५४
पञ्चमं मूत्रजठरं पष्ठो मूत्रक्षयः स्मृतः ।
सूत्रोत्सर्गः सप्तमः स्यान्मूत्रग्रन्थिस्तथाष्टम:५५
भूत्रशुक्रं तु नवमं विघातो दशमः स्मृतः ।
मूत्रासादश्चोणपातो वस्तिकुण्डलिका तथा५६
त्रयोऽप्येते मूत्रधाताः पृथग्योराः प्रकीर्तिताः
मूत्रकृच्छाणि चाप्टौ स्युर्यातपित्तकफैविधा५७
सन्निपाताचतुर्थ स्याच्छुक्रकृच्छं च पञ्चमम् ।
विकृच्छ्रे पष्ठमाख्यातं घातकृच्छ्रे च सप्तमम्
अष्टम चाश्मरीकृच्छं चतुर्धा चाश्मरी मता।
वातापित्तात्कफाच्छुकात्तथा मेहाश्च विंशतिः
इक्षुमेहः सुरामेहः पिष्टमेहश्च सान्द्रकः ।
शुक्रमेहोदकाख्यौ च लालामेहश्च शीतका ६०
सिकताख्यः शनैर्मेहो दौते कफसंभवाः ।
मञ्जिष्ठाख्यो हरिद्राख्यो नीलमेहश्च रक्तकः॥

·- ५० शापिरसंहिता । कृष्णमेहः क्षारमेहः पडेते पित्तसंभवाः। हस्तिमेहो चसामेहो मज्जामेहो मधुप्रभः ॥६॥ चखारो वातजा मेहा इति मेहाश्च विंशतिः-1-' सोमरोगस्तथा चैक: प्रमेहपिटिका दश॥६३।। शराविका कच्छपिका पुत्रिणीविनतालजी। मरिका सर्पपिका जालिनी च विदारिका ॥ विद्रधिश्च दशैताः स्युः पिटिका मेहसंभवाः। मेदोदोपस्तया चैकः शोथरोगा नव स्मृताः ॥ दोपैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभियाताद्विपादपि। दृद्धयः सप्त गदिता वातात्पित्तात्कफेन च ६६ रक्तेन मेदसा मूत्रादन्वद्धिश्च सप्तमी । अण्डवृद्धिस्तथा चैका तथैका गण्डमालिका६७ गण्डालजीति चैका स्यादन्थयो नवधा मताः । त्रिभिदोंपैस्त्रयो रक्ताच्छिराभिर्मेदसो व्रणात्।। गण्डापचीति काचित्पाठः ।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः। अस्मा मांसेन नवमः पविध स्यात्तथार्बुदम् । वातापित्तात्कफाद्रक्तान्मांसादपि च मेदसः॥ श्लीपदं च त्रिधा मोक्तं वातापित्तात्कफादापि विद्रधिः पइविधः ख्यातो वातपित्तकफैखयः॥ रक्तात्मतात्तिदोपैश्च व्रणाः पञ्चदशोदिताः। तेषां चतुर्षा भेदाः स्युरागन्तुर्देहजस्तथा||७|| शुद्धो दुष्टश्च विज्ञेयस्तत्संख्या कथ्यते पृथक् । वातवणः पित्तजश्व कफजो रक्तजो व्रणः ७२ वातपित्तभवश्वान्यो पातश्लेषभवस्तथा। तथा पित्तकफाभ्यां च सन्निपातेन चाष्टमः ॥ नवमो वातरक्तेन दशमो रक्तपिचतः। श्लेभरक्तभवश्वान्पो यातपिचारगुद्भवः ७४ वातमासगुत्पन्नः पित्तश्लेमात्रसंभवः । सन्निपातासगुभूत इति पञ्चदश वणा॥७॥ सद्योव्रणस्त्वष्टधा स्यादविकृप्तविलम्बितौ ।

·६२ शाङ्गधरसंहिता। छिन्नभिन्नपचलिता घृएविद्धनिपातिताः ७६ कोष्ठभेदोद्विधा मोक्तश्छिन्नान्त्रोनिःसृतान्त्रक: अस्थिभगोऽधा मोक्तो भग्नपृष्ठविदारितौ७७ विवर्तितश्च विश्लिएस्तिर्ववक्षिप्तस्वधो गतः । ऊर्वगः संधिभग्नश्च वह्निदग्धश्चतुर्विधः ॥७॥ प्लुटो विदग्धो दुर्दग्धः सम्यग्दग्धः प्रकीर्तितः । नाड्यः पञ्च समाख्याता वातपित्तकंफैसिधा ।। त्रिदोपरपि शल्येन तथाप्टी स्युर्भगन्दराः। शतपोनस्तु पपनादुग्रीवश्च पित्ततः ॥८॥ परिसावी कफाज्ज्ञेय ऋजुर्वातकफोद्भवः । परिक्षेपी मरूपिचादर्शनः कफपित्ततः ॥८१ आगन्तुजातयोन्मार्गी शहावर्तत्रिदोपजः । मेढ़े पञ्चोपदंशाः स्युर्वातपित्तकविधा।।८२॥ सनिपातेन रक्ताच मेराकामयास्तथा । चतुर्विशतिराख्याता लिझाझे ग्रन्यितं तथा ॥

·१ ३ पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । निवृत्तमवमन्थश्च मृदितं शतपोनकः । अष्ठीलिका सर्पपिका खक्पाकचावपाटिकार मांसपाका स्पर्शहानिर्विरुद्धमणिरुद्भवः। मांसायुदं पुष्करिका संमूढपिटिकालजी॥८॥ रक्तादं विद्रधिश्च कुम्भिका तिलकालकः। निरुद्धः प्रकशः प्रोक्तस्तथैव परिवर्तिका ८६ कुष्ठान्यष्टादशोक्तानि वातात्कापालिकं भवेत् । पिचेनोदुम्बरं प्रोक्तं कफामण्डलचचिके ॥८७ मरुपित्ताक्षजिदं श्लेभवाताद्विपादिका । तथा सिध्मैककुष्ठं च किटिभं चालसं तथा ८८ कफपिचात्पुनर्दछःपामा विस्फोटकस्तथा। महाकुष्ठं चर्मदलं पुण्डरीकं शतारुकम् ॥ ८९॥ त्रिदोपैः काकणं ज्ञेयं तथान्यचित्रसंज्ञितम् । तथा वातेन पित्तेन श्लेमणा च त्रिधा भवेत् ९० १ऋप्याजहमिति कचित्पाठः ।

·शार्ङ्गधरसंहिता ।
क्षुद्ररोगाः पष्टिसंख्यास्तेप्वादौ शर्कराव॒दम् ।
इन्द्रद्धापनसिका विटतान्ध्रालजी तथा ॥९१
वराहदंष्ट्रो वल्मीकं कच्छपी तिलकालकः।
गर्दभीरकसा चैव यवमख्या विदारिका ॥९२
कदरं मसकश्चैव नीलिका जालगर्दभः ।
इरिखेल्ली जन्तुमणिर्गुदभ्रंशोऽनिरोहिणी ९३
सनिरुद्धगुदः कोठः कुनखोऽनुशयी तथा ।
पद्मिनी कण्टकश्चिप्यमलसो मुखपिका।।९।।
कक्षा दृषणकच्छूश्च गन्धः पापाणगर्दभः ।
राजिका च तथा व्यङ्गश्चतुर्धा परिकीर्तितः॥९५
वातापित्तात्कफाद्रक्तादित्युक्तं व्यङ्गलक्षणम् ।
विस्फोटाः क्षुद्ररोगेषु तेऽष्टधा परिकीर्तिताः ९६
पृथगोपैखयो द्वन्द्वसिविधः सप्तमोऽसृजः ।
आपमः सन्निपातेन क्षुद्ररुक्षु मसूरिका ।। ९७ ।।
चतुर्दशप्रकारेण त्रिभिःपेखिधा च सा ।

·। पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । ६६ इन्दजा त्रिविधा मोक्ता सन्निपातेन सप्तमी ९८ अष्टमी लग्गता ज्ञेया नवमी रक्तजा स्मृता। दशमीमांससंजावा चतस्रोऽन्याश्च दुस्तराः॥ मेदोऽस्थिमज्जाशुक्रस्थाः क्षुद्ररोगा इतीरिताः विसर्परोगो नवधा वातपित्तकफैविधा॥१०॥ त्रिधा च द्वन्द्वभेदेन सनिपातेन सप्तमः । अष्टमों वह्निदाहेन नवमश्चाभिघातजः ॥१॥ तथैकः श्लेष्मपित्ताभ्यामुदर्दः परिकीर्तितः। वातपित्तेन चैकस्तु शीतपित्तामयः स्मृतः॥२॥ अम्लपित्तं विधा प्रोक्तं वातेन श्लेष्मणा तथा। तृतीयं श्लेमवाताभ्यां वातरक्तं तथाष्टधा॥२॥ वाताधिक्येन पित्ताच कफाहोपत्नयेण च । रक्ताधिक्येन दोपाणां इन्द्रेन त्रिविधः स्मृतः अशीतिर्वातजारोगाः कथ्यन्ते मुनिभापिताः । आक्षेपको हनुस्तम्भ जरुस्तम्भः शिरोग्रहः ।।

·शार्ङ्गधरसंहिता। वाद्यायामोऽन्तरायामः पार्श्वशुलं कटिग्रहः । दण्डापतानका खल्ली जिहास्तम्भस्तथादितम् पक्षाघातः क्रोशीर्षो मन्यास्तम्भश्च पहुंता । कलायखञ्जता तूनी प्रतितूनी च खञ्जता॥७॥ पादहो गृध्रसी च विश्वाची चापवाहुकः । अपतानो व्रणायामो वातकण्ठोऽपतन्त्रका८॥ अङ्गभेदोङ्गशोपश्च मिम्मिणत्वं च गद्गदः। प्रत्यष्ठीलाऽष्ठीलिका च वामनलं च कुजता।। अङ्गपीडागलं च संकोचस्तम्भरूक्षता।" अङ्गभङ्गोऽङ्गविभ्रंशो विग्रहो वद्धविदकता२० मूकत्वमतिजृम्भा स्यादत्युद्गारोऽन्त्रकूजनम् । वातप्रवृत्तिः स्फुरणं शिराणां पूरणं तथा ११ कम्पः कार्यं श्यावता च मलापः क्षिप्रमूत्रता। निद्रानाशः खेदनाशो दुर्वलखं वलक्षयः १२ अतिमत्तिः शुक्रस्य कार्य नाशश्च रेतसः ।

·------ पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः। अनवस्थितचित्तलं काठिन्यं विरसास्यता१३ कपायवक्त्रताध्मानं प्रत्याध्मानं च शीतता। रोमहर्पश्च भीरुत्वं तोदः कण्डूरसाशता ॥१४॥ शब्दाज्ञता प्रसुप्तिश्व गन्धाज्ञवं दृशः क्षयः । अथ पित्तभवा रोगाचसारिंशदिहोदिताः १५ | धूमोहारो विदाहः स्यादुष्णावं मतिभ्रमः । कान्तिहानिः कण्ठशोपो मुखशोपोऽल्पशुक्रता तिक्तास्यताम्लवक्त्रसं खेदस्रावोऽङ्गपाकता । कमो हरितवर्णसमवृप्तिः पीतकायना ॥ १७॥ रक्तस्त्रावोऽङ्गदरणं लोहगन्धास्यता तथा । दौर्गन्ध्यं पीतमूत्रखमरतिः पीतविदकता।।१८॥ पीतावलोकनं पीवनेत्रता पीतदन्तता। शीतेच्छा पीतनखता तेजोदेपोऽल्पनिद्रता १९ कोपश्च गात्रसादश्च भिन्नविट्कलमन्धता । उष्णोच्चासतमुष्णलं मूवस्य च मलस्य च ॥२० ·शार्ङ्गधरसंहिता। तमसो दर्शनं पीतमण्डलानां च दर्शनम् । निःसरसं च पित्तस्य चलारिंशद्बुजा स्मृताः२१ कफस्य विंशतिः मोक्ता रोगास्तन्द्रातिनिद्रता। गौरवं मुखमाधुर्यं मुखलेपः प्रसेकता ॥२२॥ चेतावलोकनं श्वेतविदकत्वं श्वेतमूत्रता । श्वेताङ्गवर्णता शैत्यमुष्णेच्छा तिक्तकामिता २३ मलाधिक्यं च शुक्रस्य वाहुल्यं बहुमूत्रता । आलस्यं मन्दबुद्धिवं तृप्तिधुर्घरवाक्यता॥२४॥ अचैतन्यं च गदिता विंशतिः श्लेमजा गदाः। रक्तस्य च दशमोक्ता व्याधयस्तेषु गौरवम्२५ रक्तमण्डलता रक्तनेत्रलं रक्तमूत्रता । रक्तष्ठीवनता रक्तपिटिकानां च दर्शनम् ॥२६ औप्ण्यं च पूतिगन्धिलं पीडापाकश्च जायते । चतुःसप्तविसंख्याका मुखरोगास्तयोदिताः२७ तेप्वोष्ठरोगा गणिता एकादशमिता बुधैः।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः। ५९ वातपित्तकफैलेधा त्रिदोपैरसृजा तथा ॥२०॥ क्षतं मांसार्बुदं चैव खण्डोष्ठं च जलार्बुदम् । मेदोऽर्बुदं चार्बुदं च रोगा एकादशौष्ठजाः२९ दन्तरोगा दशाख्याता दालनः कृमिदन्तकः । दन्तहर्पः करालश्च दन्तचालश्च शर्कराः॥३०॥ अधिदन्तः श्यावदन्तो दन्तभेदः कपालिका। तथा त्रयोदशमिता दन्तमूलामयाः स्मृताः३१ शीतादोपकुशी द्वौ तु दन्तविद्रधिषुप्पुटौ । अधिमांसो विदर्भश्च महासौपिरसौपिरौ॥३२ तेवेव गतयः पञ्च वातापित्तात्कफादपि । सन्निपाताद्गतिश्चान्या रक्तनाडी च पश्चमी३३ तथा जिवामयाः पदस्युर्वातपित्तकफैविधा। अलसथ चतुर्थः स्यादधिनिता च पञ्चमः ३४ पष्ठश्चैवोपजिहा स्यात्तथाप्टौ तालुजा गदाः । अचुदं तालपिटिका कच्छपी तालसंहतिमा३५ ·. शाधिरसंहिता। गलशुण्डी तालुशोपः तालुपाकश्च पुप्पुटः।।' गलरोगास्तथाख्याता अष्टादशमिता बुधैः ३६ वातरोहिणिका पूर्व द्वितीया पित्तरोहिणी। कफरोहिणिका मोक्ता त्रिदोपैरपिरोहिणी३७ मेदोरोहिणिका बन्दोगलौयो गलविद्रधिः। खरहा तुण्डिकेरी च शतघ्नी तालुकोऽर्बुदम् ३८ गिलायुर्वलयश्चापि वाताद्गण्डः कफात्तथा। मेदोगण्डस्तयैकः स्यादित्यष्टादश कण्ठजाः३९ मुखान्तःसंभवा रोगा अष्टौ ख्याता महर्षिभिः। मुखपाको भवेद्वातात्पित्ताचदकफादपि॥४०॥ रक्ताच सन्निपाताच पूत्यास्योर्ध्वगुदावपि । अर्बुदं चेति मुखजाश्चतुःसप्ततिरामयाः॥ ४१॥ कर्णरोगाः समाख्याता अष्टादशमिता बुधैः। वातापित्तात्कफाक्तात्सन्निपावाच विद्रधिः॥ - शोथोऽर्युदं पूतिकर्णः कर्णाः कर्णहल्लिका ।

·-- पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । वाधिर्य तन्द्रिका कण्डःशप्कुली कृमिकर्णकः४३ कर्णनादः प्रतीनाह इत्यष्टादश कर्णजाः । कर्णपालीसमुद्भूता रोगाः सप्त इहोदिताः ४४ उत्पातः पालिशोपश्च विदारी दुःखवर्धनः परिपोटश्च लेही च पिप्पली चेति संस्मृताः४५ कर्णमूलामयाः पञ्च वातात्पित्चात्कफादपि । सन्निपाताच्च रक्ताच तथा नासाभवा गदा:४६ अष्टादशैव संख्याताः प्रतिश्यायास्तु तेप्पपि । वातापित्तात्कफाद्रक्तात्सनिपातेन पञ्चमः४७ अपीनसः पूतिनासो नासाझे भ्रंशयुः क्षवः। नासानाहः पूतिरक्तमवुदं दुष्टपीनसम्॥४८॥ नासाशोपो प्राणपाकः पूयसावश्व दीप्तकः । तथा दश शिरोरोगा वातेनाविभेदकः॥४९॥ शिरस्तापश्च वातेन पित्तपीडा तृतीयका । चतुर्थी कफजा पीडा रक्तजा सनिपातजा५०

·शाङ्घरसंहिता ।
लिंगनाशः सप्तधा स्याहातापित्तात्कफेन च।।
त्रिदोपैरुपसर्गेण संसर्गेणासजा तथा। . .
अष्टधा दृष्टिरोगाः स्युस्तेषु पित्तविदग्धकम् ॥
अम्लपित्तविदग्धं च तथैवोष्णविदग्धकम् ।
नकुलान्ध्यं धृसरान्ध्यं राव्यान्ध्यं इस्वदृष्टिका
गम्भीरदृष्टिरित्येते रोगा दृष्टिगताः स्मृताः।
चखारश्चाधिमन्याः स्युर्वातपित्तकफामजः॥
अभिप्यन्दाश्च चत्वारोरक्ताद्दोपस्तिभिस्तथा।
सर्वाक्षिरोगाथाप्टौ स्युस्तेपु वातविपर्ययः ६९
अल्पशोफोऽन्यतो वातस्तथापाकात्ययः स्मृतः
शुप्काक्षिपाकश्च तथा शोफोऽम्लोपित एव च।
हताधिमन्य इत्येते रोगाः सर्वाक्षिसंभवाः ।
पुंस्वदोपास्त पञ्चैव प्रोक्तास्तोर्यकः स्मृतः।।
आसेक्यथैव कुम्भीकः सुगन्धी पण्डसंशकः ।
१ आरित इति प्रपिाठः।

·पूर्वस्त्रण्डे सप्तमोऽध्यायः। शुक्रदोपास्तथाप्टौ स्युर्वातापित्तात्कफेन च ॥ कुणपं श्लेभवाताभ्यां पूयाभंश्लेभपित्ततः । क्षीणं च पातपित्ताभ्यां ग्रन्थिश्च श्लेभरक्ततः।। मलाभं संनिपाताच शुक्रदोपा इतीरिताः । अध स्त्रीरोगनामानि भोच्यन्ते पूर्वशास्त्रतः ।। अष्टावातवदोपाः स्युतिपित्तकफैविधा । पूयाभं कुणपं ग्रन्थिः क्षीणं मलसमं तथा ७५ तथा च रक्तपदरं चतुर्विधमुदाहृतम् । वातपित्तकफैलेषा चतुर्थ संनिपाततः ॥७६॥ विंशतिर्योनिरोगाः स्युर्वातात्पित्तात्कफादपि । संनिपाताच रक्ताच लोहितक्षयतस्तथा।।७७|| शुप्का च वामिनी चैव खण्डितान्तर्मुखी तथा। भूचीमुखी विप्लुता च जातनी च परिप्लुता ७८ १ चाप्तपित्ताभ्यामिति चित्पाठः । २ प्रन्धितंटे- पमवातत इति विराटः ३ ·शावरसंहिता। सूर्यावर्वाच्छिर पाकात्क्रिमिभिः शकेन । तथा कपालरोगाः स्युर्नव तेषूपशीर्षकम् ५५ अरूंपिका विद्रधिश्च दारुणं पिटिकार्बुदम् । इन्द्रलनं च सर्लतिः पलितं चेति ते नव ॥५२॥ तथा नेत्रभवाः ख्याताश्चतुर्नवतिरामयाः। तेषु वर्त्मगदाःमोक्ताश्चतुर्विंशतिसंज्ञकाः॥५३॥ कृच्छ्रोन्मीला पक्ष्मपातः कफोलिटश्च लोहितः। अरुनिमेषः कथितो रक्तोलियः कुकूणकः॥ पक्ष्मार्शः पक्ष्मरोधच पित्तोलिटश्च पोथकी। लिटवा च यहला पल्मोत्तांगस्तथार्चदम्५५ कुम्भिका सिकता वालगणोऽञ्जननामिका । कर्दमः श्याववा च विसवा तथालजी ५६ उलिष्टवत्र्मेति गदाः प्रोक्ता वर्मसमुद्भवाः । नेत्रसंघिसमुद्भूता नव रोगाः प्रकीर्तिताः ५७ . पाटिमिति चित्पाठः।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । जलसावः कफसायो रक्तस्रावश्च पर्वणी। पूयस्रावः क्रिमिग्रन्थिरुपनाहस्तथालजी॥५०॥ पूयालस इति प्रोक्ता रोगा नयनसंधिजाः। तथा शुक्लगता रोगा युधैः मोक्तास्त्रयोदश ५९ शिरोत्पातः शिराहर्पः शिराजालंच शुक्तिका। शुक्लार्मा चाधिमांसार्मा प्रस्तार्या च पिष्टका६० शिरायाः पिटिका चैव कफग्रन्थितकोऽर्जुनः। स्नायवर्मा चाधिमांसः स्यादिति शुक्लगता गदाः तथा कृष्णसमुद्भूनाः पञ्च रोगाः प्रकीर्तिताः। शुद्धशुक्रं शिराशुक्र क्षतशुक्र तथाञ्जिका६२॥ शिरासंगच सर्वेऽपि प्रोक्ताः कृष्णागता गदाः। काचे तु पइविध क्षेयं वातापित्तात्कफादपि॥ सन्निपाताच रक्ताच पष्ठं संसर्गसंभवम् । तिमिराणि पडेच स्युर्यातपित्तकफैनिधा॥६॥ संसर्गेण च रक्तेन पष्ठं स्यात्संनिपाततः । --

·४
।
शायरसंहिता।
लिङ्गनाशः समधा स्याहातापित्तात्कफेन च।।
त्रिदोपैरुपसर्गेण संसर्गेणास्रजा तथा।।
अष्टया दृष्टिरोगाः स्युस्तेषु पित्तविदग्धकम् ॥
अम्लपित्तविदग्धं च तथैवोष्णविदग्धकम् ।
नकुलान्ध्यं धूसरान्ध्य रात्र्यान्ध्यं इस्वदृष्टिक:
गम्भीरदृष्टिरित्येते रोगा दृष्टिगताः स्मृताः।
चसारश्राधिमन्याः स्युतिपित्तकफासृजः ।।
अभिष्यन्दाश्च चलारो रक्तादोपैसिभिस्तथा।
सर्वाक्षिरोगाश्चाष्टौ स्युस्तेपु वातविपर्ययः ६९
अल्पशोफोऽन्यतो वातस्तथापाकात्ययः स्मृतः
शुप्काक्षिपाकश्च तथा शोफोऽम्लोपित एव च।।
हताधिमन्थ इत्येते रोगाः सर्वाक्षिसंभवाः।
पुंस्वदोपास्तु पञ्चैव मोक्तास्तत्रेयॆकः स्मृतः।।
आसेक्यश्चैव कुम्भीक मुगन्धी पण्डसंज्ञका।
१ अध्युपित इति क्वचित्पाठः।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः । शुक्रदोपास्तथाप्टौ स्युर्वातापित्तात्कफेन च ॥ कुणपं श्लेभवाताभ्यां पृयाभंश्लेभपित्ततः । क्षीणं च वातपित्ताभ्यां ग्रन्धिश्व श्लेभरक्ततः।। मलाभं संनिपाताच शुक्रदोपा इतीरिताः । अध स्त्रीरोगनामानि भोच्यन्ते पूर्वशास्त्रतः ।। अष्टावार्तवदोपाः स्युर्वातपित्तकर्फत्रिधा । पूयाभं कुणपं ग्रन्थिः क्षीणं मलसमं तथा ७५ तथा च रक्तपदरं चतुर्विधमुदाहृतम् । वातपित्तकफैनेधा चतुर्य संनिपाततः ॥७६॥ विंशतियोनिरोगाः स्युर्वातात्पित्तात्कफादपि । संनिपाताच रक्ताच लोहितक्षयतस्तथा।।७७॥ शुप्का च चामिनी चैच खण्डितान्तर्मुखी तथा। सूचीमुखी विलुता च जातघ्नी च परिप्लुता ७८ १ चालपित्ताभ्यामिति चित्पाठः। २ प्रन्थिलं श्ले- प्मवातत इति क्वचित्पाठः ३ ·शाङ्गधरसंहिता । उपप्लुता माक्चरणा महायोनिरुदाहृता । कर्णिका चातिचरणा योनिरोगा इतीरिताः॥ चतुर्विधं योनिकन्दं वातपित्तकफैत्रिधा ।। चतुर्थ संनिपातेन तथाप्यौं गर्भजा गदाः ॥८॥ उपविष्टकगर्भः स्यात्तथा नागोदरः स्मृतः । मकल्लो मूढगर्भश्च विष्कम्भो गूढगर्भकः||८१॥ जरायुदोपो गर्भस्य पातथाष्टमकः स्मृतः। पञ्चैव स्तनरोगाः स्युर्वातापित्तात्कफादपि ॥ संनिपातात्क्षताचैव तथा स्तन्योद्भवा गदाः । पालरोगेषु कथिताः स्त्रीदोपाश्च त्रयः स्मृताः। अदक्षपुरुपोत्पन्नः सपनीविहितस्तथा। देवाजातस्तृतीयस्तु तथा च मृतिकागदा:८४ ज्वरादयश्चिकित्स्यास्त यथादोपं यथावलम् । द्वाविंशतिर्यालरोगास्तेषु क्षीरभयास्त्रयः ।।८।। बातात्पिनात्कफायर दन्तादिश्चतुर्थकः ।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः। दन्तघातो दन्तशब्दः कालदन्तोऽहिपूतनम्८६ मुखपाको मुखस्रावो गुदपाकोपशीर्षके । पार्थारुणस्तालुकण्ठो विच्छिन्नं पारिगर्भिकः ।। दौर्बल्यं गात्रशोपश्च शय्यामूत्रं कुकूणकः । रोदनं चाजगल्ली स्यादिति द्वाविंशतिः स्मृताः। तथा बालग्रहाः ख्याता द्वादशैव मुनीश्वरैः । स्कन्दग्रहो विशाखः स्यात्स्वग्रहश्च पितृग्रहः८९ नगमेयग्रहस्तदन्छकुनिः शीतपूतना । मुखमण्डिनिका तद्वत्पूतना चान्धपूतना ॥९॥ रेवती चैव संख्याता तथा स्थाच्छुपकरेवती। तथा चरणभेदास्तु वातरक्तादिकाच यो॥९॥ द्विचवारिंशदुक्तास्ते रोगेष्वेव मुनीश्वरैः । द्विपठिोपभेदाः स्युः संनिपातादिकाश्च ये॥ तेऽपि रोगेपु गणिताः पृथक्मोक्तान ते कचित् । हीनमिथ्याऽतियोगानां भेदैः पञ्चदशोदिताः।

·. शाङ्गधरसंहिता। पञ्च कर्मभवा रोगा रोगप्वेव प्रकीर्तिताः । स्नेहस्वेदी तथा धूमो गण्डूपोऽञ्जनतर्पण।९४॥ पीडा अष्टादशैतज्जास्ताश्च रोगेषु लक्षिताः। शीतोपद्रव एका स्यादेकश्चोष्णोद्भवो मतः ९५ 'शल्योपद्रव एकश्च क्षाराच्चैकः स्मृतस्तथा। स्थावरं जगमं चैव कृत्रिमं च त्रिधा विषम् ९६ तेषां च कालकूटाद्यैर्नवधा स्थावरं विपम् । जङ्गमं बहुधा मोक्तं तत्र लूता भुजङ्गमाः॥१७॥ सृश्चिका मूपकाः कीटा: प्रत्येकं ते चतुर्विधाः । दंप्राविपं नखविपं वालशृङ्गास्थिभिस्तथा ९८ मुख्यत्पुरीपाच्छुत्राच्च दृष्टेनिश्वासतस्तथा। स्दालायाः स्पर्शतस्तद्वत्तया शङ्काविपं मतम् ॥ ऋत्रिमं द्विविधं प्रोक्तं गरदुपीविभेदतः। सप्तधातुविपं ज्ञेयं तथा सप्तोपधातुजम् ।।२०।। तथैवोपविपेभ्यश्च जातं सप्तविधं मतम् ।

·पूर्वखण्डे सप्तमोऽध्यायः। दुष्टनीरविपं चैकं तथैकं दिग्धजं विपम् ॥ १॥ कपिकच्छुभवा कण्ड्र्दुएनीरभवा तथा । तथा मूरणकण्डूश्च शोथो भल्लातजस्तथा ॥२॥ मदश्चतुर्विधश्चान्यः पूंगभङ्गालकोद्रवः । चतुर्विधोऽन्यो द्रव्याणां फलसड्यूलपत्रजः ३ इति प्रसिद्धा गणिता ये किलोपद्रवा भुवि । असंख्याधापरे धातुमूलजीवादिसंभवाः २०४ इति श्रीसाधरगंहितायां प्रथमरवण्डे रोगगणना नाम सतमोऽध्यायः ।. प्रथमखण्डश्लोकसंख्या ४५३॥

·美美美美美美美美表幾茶表表表表
的SEEE
的性
Bheshtirent
इति प्रथमखण्डः।
方
CAT1939°C
29

·..
अथ
शार्ङ्गधरसंहिता।
मध्यमखण्डः।

·अथ मध्यमखण्डे प्रथमोऽध्यायः ।
तत्र पञ्च कपायाः
अथात्र स्वरसः कल्कः कायश्च हिमफाण्टको ।
ज्ञेयाः कपायाः पञ्चते लघवः स्युर्योत्तरम् १
तत्रादी स्वरसः
अहतात्तत्क्षणाकृष्टाव्यात्क्षुण्णात्समुद्धरेत् ।
वस्त्रनिप्पीडितो यः स रसः स्वरस उच्यते २
कुडवं चूणितं द्रव्यं क्षिप्तं च द्विगुणे जले ।
अहोरातं स्थितं तस्माद्भवेढा रस उत्तमः॥३॥
आदाय शुष्कद्रव्यं वा स्वरसानामसंभवे ।
जलेऽष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते ॥४॥
स्वरसस्य गुरुखाच पलमधे प्रयोजयेत् ।
निःशोपितं चाग्निसिद्धं पलमात्रं रसं पिवेत्॥५॥
मधुश्वेतागुडक्षाराञ्जीरकं लवणं तथा ।
घृतं तैलं च चूर्णादीन्कोलमात्रारसे क्षिपेत्॥६॥

·. शाङ्गधरसंहिता। अमृताया रस: क्षौद्रयुक्तः सर्वप्रमेहजित् । हरिद्राचूर्णयुक्तो वा रसोधान्याः समाक्षिकः।। वासका स्वरसः पेयो मधुना रक्तपित्तजित् । ज्वरकासक्षयहरः कामलालेभपित्तहा ॥८॥ त्रिफलाया रसः क्षौद्रयुक्तो दारिसोऽय वा। निम्बस्य वा गुडच्या वा पीती जयति कामलाम पीवो मरिचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः । द्रोणपुप्पीरसो वापि निहन्ति विषमज्वरान् १० जम्ब्वाम्रामलकीनां च पल्लवोत्थो रसो जयेत् । मध्वाज्यक्षीरसंयुक्तो रक्तातीसारमुल्यणम् ११ स्थलबब्यूलिकापत्ररसः पानाध्यपोहति । सर्यातिसाराञ्झ्योनाककुटजलग्रसोऽय वा १२ आईकस्वरसः सौद्रयुक्तो कृपणवातनुत् । श्वासकासारुचीईन्ति प्रतिश्यायं व्यपाहति१३ चीजपूररसः पानान्मधुक्षारयुतो जयेत् । ।

·मध्यमखण्डे प्रथमोऽध्यायः । पार्श्वदस्तिशूलानि कोष्टवायुं च दारुणम् १४ शतावर्याश्च मधुना पिचशूलहरो रसः । निशाचर्णयुतः कन्यारसः प्लीहापचीहरः १५ अलम्बुपायाः स्वरमः पीतो द्विपलमात्रया। अपचीगण्डमालानां कामलायाश्च नारानः १६ शगमुण्डरसः कोणो परीरचलितः । जयत्सप्तदिनाभ्यासात्सूर्यावर्धिभेदको॥१७॥ ब्राह्मीकूमाण्डपट्ग्रन्धारादिनीस्वरसाः पृथक। मधुकुष्टमुताः पीताः सर्वोन्मादापहारिणः १८ कूभाण्डकस्य स्वरसो गुडेन सह यौजितः। दुएकोद्रयसंजातमदं पानाध्यपोहति ॥ १९ ॥ सदगादिच्छिन्नगात्रस्य तत्काल पूरितो प्रणः। गाहेरुकीमूलरस यते गतवेदनः ॥ २० ॥ पुटपारः पुटपाकस्य कल्कस्य सरसो गृगते यतः।

·६ शाधिरसंहिता। अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया॥२॥ पुटपाकस्य मात्रेयं लेपस्याङ्गारवर्णता । लेपं च यमुलं स्थूलं कुर्याद्वाङ्गुष्ठमात्रकम् २२ काश्मरीवटजम्न्यादिपत्रेर्वेष्टनमुत्तमम् ॥ पलमात्रं रसो ग्राह्यः कर्पमात्रं मधु क्षिपेत् २३ कल्कचूर्णवाद्यास्तु देयाः स्वरसवद्धधैः। तत्कालाकृष्टकुटजखचं तण्डुलवारिणा ॥२४॥ पिष्टां चतुप्पलमितां जम्यूपल्लववेष्टिताम् । सूत्रेण वद्धां गोधूमपिप्टेन परिवेष्टिताम् ।।२।। लिप्तां च घनपङ्केन गोमयैर्वहिना दहेत् । अङ्गारवर्णा च मृदं दृष्ट्वा वः समुद्धरेत्॥२६॥ ततो रसं गृहीसा च शीतं क्षौद्रयुतं पिवेत् । जयेत्सर्वानतीसारान्दुस्तरान्मुचिरोत्थितान् ॥ कण्डितं तण्डुलपलं जलेऽष्टगुणिते क्षिपेत् । भावपिला जलं ग्राह्य देयं सर्वत्र कर्मसु ।।२८॥

·७७ मध्यमखण्डे प्रथमोऽध्यायः । अरलतकृतश्चैव पुटपाकोऽग्निदीपनः। मधुमोचरसाभ्यांच युक्त्तः सर्वातिसारनुत् २९ न्यग्रोधादेश्च कल्केन पूरयेद्गौरतित्तिरेः। निरन्त्रमुदरं सम्यक्पुटपाकेन तत्पचेत् ॥३०॥ तत्कल्कस्य रसः क्षौद्रयुक्तः सर्वातिसारजुत् । पुटपाकेन विपचेस्सुपकं दाडिमीफलम् ॥३॥ तद्रसो मधुसंयुक्तः सर्वातीसारनाशनः । बीजपूराम्रजम्यूनां पल्लवानि जटाः पृथक् ३२ चिपचे पुटपाकेन क्षीद्रयुक्तश्च तद्रसः। छर्दि निवारयेद्धोरां सर्वदोपसमुद्भवाम् ॥३॥ पिष्टानां वृषपत्राणां पुटपाकरसो हिमः मधुयुक्तो जयेद्रक्तपित्तकासज्वरक्षयान्॥३॥ पचेत्क्षुद्रा सपश्चाङ्गां पुटपाकेन तद्रसः। पिप्पलीचूर्णसंयुक्तः कासवासकफापहः ३५ विभीतकफलं किंचिद्धृतेनाभ्यज्य लेपयेत् ।

·शाङ्गधरसंहिता। गोधूमपिष्टेनाङ्गाविपचेत्पुटपाकवत् ॥ ३६ ।। ततः पकं समुद्धृत्य सचं तस्य मुखे क्षिपेत् । . कासवासप्रतिश्यायस्वरभङ्गाजयेत्ततः ॥३७॥ चूर्ण किंचिद्धताभ्यक्तं शुण्ठ्या एरण्डजर्दलः। वेष्टितं पुटपाकेन विपचेन्मन्दवहिना ॥ ३८ ॥ तत उद्धृत्य तचूर्णं ग्राह्यं प्रातः सितासमम् । तेन यान्ति शमं पीडा आमातीसारसंभवाः ३९ शुण्ठीकल्कं विनिक्षिप्य रसरेरण्डमूलजैः । विपचेत्पुटपार्कन तद्रसः क्षौद्रसंयुतः॥४०॥ आमवातसमुद्भूतां पीडां जयति दुस्तराम् । सौरणं कन्दमादाय पुटपाकेन पाचयेत् ॥४१॥ सतललपणस्तस्य रसश्चार्मोविकारनुत् । शरावसंपुटे दग्धं गृहं हरिणजं पियेत् ॥४२॥ गव्येन सर्पिपा युक्तं हलं नाशयेद्रुवम् । इति श्रीशायरमंहितायां चिफित्मास्थाने द्वितीय. गण्डे स्वरादिकल्पना नाम प्रथमोऽध्यायः ·७९ मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । अथ द्वितीयोऽध्यायः।। तनाथकल्पना पानीयं पोडशगुणं क्षुपणे द्रव्यपले क्षिपेत् । मृत्पात्रे काययेद्राह्यमष्टमांशावशेपितम् ॥ १ ॥ तज्जलं पाययेद्धीमान्कोष्णं मृग्निसाधितम् । शृतः काथः कपायश्च नियूँहः स निगद्यते २ आहाररसपाके च संजाते द्विपलोन्मितम् । . वृद्धवैद्योपदेशेन पिवेत्काथं सुपाचितम् ॥ ३ ॥ काथे क्षिपेत्सितामशैश्चतुर्थाष्टमपोडशः । वातपित्तकफातङ्के विपरीतं मधु स्मृतम् ॥४॥ जीरकं गुग्गुलु क्षारं लवणं च शिलाजतु । हिङ्गु त्रिकटुकं चैव काथे शाणोन्मितं क्षिपेत् ५ क्षीरं घृतं गुडं नैलं मूलं चान्यद्रवं तथा । कल्कं चूर्णादिकं काथे निक्षिपेत्कर्पसंमितम् द अपिधानमुखे पाने जलं दुर्जरतां ब्रजेत् ।

·८० शाधरसंहिता। तस्मादावरणं त्यक्ता काधादीनां विनिश्चयः॥ गुडूचीधान्यकारिष्टरक्तचन्दनपनकैः । गुडूच्यादिगणकाथः सर्वज्वरहरः स्मृतः ॥८॥ दीपनो दाहहल्लासतृष्णार्यरुचीजयेत् । नागरं देवकाष्ठं च धान्यकं वृहतीयम् ॥९॥ दद्यात्पाचनकं पूर्व ज्वरितानां ज्वरापहम् । क्षुद्रा किराततिक्तंच शुण्ठी छिन्नाच पाप्करम्।। कपाय एपां शमयेत्पीतवाष्टविध ज्वरम् । गुडूचीपिप्पलीमूलनागरी पाचनं स्मृतम्।।२२।। दद्याद्वातवरे पूर्णलिङ्गे सप्तमवासरे। शालिपर्णी वला द्राक्षा गुड्चीसारिवा तथा १२ आसां का पिवेकोष्णं तीव्रवातवरच्छिदम् । काश्मरीसारिवादाक्षात्रायमाणामृताभवः १२ कपायः सगुडः पीतो वातञ्चरविनाशनः । कट्फलेन्द्रयवापाठातिक्तामुस्तैः शृतं जलम् ॥

·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । ८१ पाचनं दशमेऽति स्यात्तीने पित्तज्वरे नृणाम् । पपंटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः १५ भियङ्गुश्च कृतः काय एपां शर्करया युतः। पिपासादाहपित्तात्रयुतं पित्तज्वरं जयेत्॥१६॥ द्राक्षा हरीतकी मुस्तं कटुकी कृतमालकः । पर्पटश्च कृतः काथ एपां पित्तज्वरापहः ॥१७॥ तृण्मू दाहपित्तासक्शमनो भेदनः स्मृतः । एका पर्यटका श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः॥१८॥ किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरवालकै । वीजपूरशिफापथ्यानागरग्रन्थिकैः शृतम् १९ सक्षारं पाचनं श्लेमज्वरे द्वादशवासरे। भूनिम्बनिम्बपिप्पल्यः शठी शुपठी शतावरी ।। गुडूची बृहती चेति काथो हन्याकफज्वरम् । पटोलत्रिफलातिक्ताशठीवासामृताभवः॥२१॥ कायो मधुयुतः पीतो हन्यात्कफकृतं ज्वरम् ।

·शाधरसंहिता। तस्मादावरणं त्यक्ता कायादीनां विनिश्चय गुड्चीधान्यकारिष्टरक्तचन्दनपनकः । गुड्च्यादिगणवायः सर्ववरहरः स्मृतः ॥८॥ दीपनो दाहहल्लासतृष्णाछर्यरुचीर्जयेत् । नागरं देवकाष्ठं च धान्यकं वृहत्तीयम् ॥२॥ दद्यात्पाचनकं पूर्व ज्वरितानां ज्वरापहम् । क्षुद्रा किराततिक्तंच शुण्ठी छिन्नाच पौप्करम्।। कपाय एषां शमयेत्पीतश्चाष्टविधं ज्वरम् गुद्दचीपिप्पलीमूलनागरः पाचनं स्मृतम्।।१२।। दद्याद्वातवरे पूर्णलिङ्गे सप्तमवासरे । शालिपी वला द्राक्षा गुड्वी सारिवा तया १२ आसां कार्य पिवेकोष्णं तीववातवरच्छिदम् । काश्मरीसारिवादाक्षात्रायमाणामृताभवः १३ कपायः सगुडः पीतो वातवरविनाशनः । कदमलेन्द्रयवापाटातिक्तामुस्तः शृतं जलम् ॥

·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । पाचनं दशमेऽति स्यातीने पित्तज्वरे नृणाम् । पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः १५ प्रियङ्गुश्च कृतः काथ एपां शर्करया युतः । पिपासादाहपित्तासयुतं पित्तज्वरं जयेत्॥१६॥ द्राक्षा हरीतकी मुस्तं कटुकी कृतमालकः । पर्पटश्च कृतः काथ एपां पित्तज्वरापहः॥१७॥ तृणमूर्छादाहपिचासक्शमनो भेदनः स्मृतः । एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः॥१८॥ । किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरवालकै । वीजपूरशिफापथ्यानागरग्रन्थिकैः शृतम् १९ सक्षारं पाचनं श्लेषज्वरे द्वादशवासरे । भूनिम्बनिम्बपिप्पल्यः शठी शुण्ठी शतावरी ।। गुडूची बृहती चेति काथो हन्यात्कफज्वरम् । पटोलत्रिफलातिक्ताशठीवासामुताभवः॥२१॥ कायो मधुयुतः पीतो हन्यारकफकृतं ज्वरम् ।

·शाधरसंहिता। पर्पटाब्दामृताविश्वकैरातैः साधितं जलम् २२ पञ्चभद्रमिदं ज्ञेयं वातपित्तज्वरापहम् । क्षुद्राशुण्ठीगुडूचीनां कपायः पौष्करस्य च २३ कफवाताधिक पेयो ज्वरे वापि त्रिदोपजे । कासवासारुचिकरे पार्श्वशूलविधायिनि २४ आरग्यधकणामूलमुस्तातिक्ताभयाकृतः ।। कायः शमयति क्षिम ज्वरं वातकफोद्भवम् २५ आमशूलमशमनो भेदी दीपनपाचनः । अमृतारिष्टकटुकामुस्तेन्द्रयवनागरः ॥ २६ ॥ पटोलचन्दनाभ्यां च पिप्पलीचूर्णयुवतम् । अमृताष्टकमतच पित्तश्लेभवरापहम् ॥ २७॥ आर्थरोचकहल्लासदावणाविनाशनम् । पटोलं चन्दनं मांतिक्तापाठागृतागण॥२०॥ पित्तश्लमयरच्छदिदाहकण्डविपापहः । कण्टकारीद्वयं शुण्ठी पान्पकं मुरदाह च २९ ·मध्यमखण्ड द्वितीयाऽध्यायः । ८३ एभिः शृतं पाचनं स्यात्सर्वज्वरविनाशनम् । शालिपीपृष्ठिपणीबृहतीद्वयगोक्षुरैः॥३०॥ चिल्खाग्निमन्थश्योनाककाइमरीपाटलायुतैः। दशमूलमिति ख्यातं कथितं तज्जलं पिवेत् ३१ पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं वातश्लेप्मज्वरापहम् । संनिपातज्वरहरं सूतिकादोपनाशनम् ॥३२॥ शोपशैत्यभ्रमखेदकासवासविकारनुत् । हत्कण्ठग्रहपाार्तितन्द्रामस्तकशूलहृत् ॥३३॥ अभयामुस्तधान्याकरक्तचन्दनपनकैः । चासकेन्द्रयवोशीरगुडूचीकृतमालकैः ॥ ३४ ॥ पागनागरतिक्ताभिः पिप्पलीचूर्णयुक्तम् । पिवेत्तिदोपज्वरजित्पिपासाकासदाहनुव ३५ मलापश्वासतन्द्रानं दीपनं पाचनं परम् । विमूत्रानिलविष्टम्भवमिशोपारुचिच्छिदम् ३६ पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः।

·पटोल चन्दनं मानिपनापाटागुतागणzer शायर | पपटाल्दामृताविश्वकरातः साधितं जलम् २२ पञ्चभद्रमिदं ज्ञेयं चातपित्तज्वरापहम् । क्षुद्राशुण्ठीगुडुचीनां कपायःपाकरस्य व २३ कफवाताधिके पेयो बरे वापि त्रिदोपजे । कासश्वासारुचिकरे पार्श्वशुलविधायिनि २४ आरग्बधकणामूलमुस्तातिस्ताभयाकृतः । कायः शमयति क्षिम ज्वरं वातकफोद्भवम् २५ आमशूलपशमनो भेदी दीपनपाचनः । अमृतारिष्टकटुकामुस्तेन्द्रयवनागरः॥ २६ ॥ पटोलचन्दनाभ्यां च पिप्पलीपूर्णयुक्तम् । अमृताष्टकमतच पित्तश्लभचरापहम् ॥२७) रोचकहलासटाणापिनाशनम् । पित्तशेपचरच्छविंदाहकण्डविपापहः कष्टकारीद्वयं गुण्टी धान्यकं मुरका ·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । कदफलाम्बुदभागांभिर्धान्यरोहिपपटः। बचादरीतकीशृङ्गीदेवदारुमहीपधैः ॥४५॥ कायः कासं ज्वरं हन्ति श्वासश्लेमगलग्रहान् । काथो जीर्णज्वरं हन्ति-गुडच्याः पिप्पलीयुतः।। तथा पर्पटजः काथः पित्तज्वरहरः परः। किंपुनर्यदि युज्येत चन्दनोदीच्यनागरः ४७ निदिग्धिकामृताशुण्ठीकपायं पाययेद्भिपक् । पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं श्वासकासार्दितापहम् ४८ पीनसारुचिवैवर्यशूलाजीर्णज्वरच्छिदम् । देवदारु वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् ४९ कट्फलं मुस्तभूनिम्बतिक्तधान्या हरीतकी । गजकृष्णा च दुःस्पर्शा गोक्षुरं धन्वयासकम् ।। वृहत्सतिविपा छिन्ना कर्कटं कृष्णजीरकम् । काथमष्टावशेपं तु प्रमूतां पाययेखियम्॥५॥ शूलकासज्वरश्वासमू कम्पशिरोऽतिजित् ।

·शाईधरसंहिता । क्षुद्राधान्यकशुण्ठीभिडूचीमुस्तपनकैः ।।२।। रक्तचन्दन निम्वपटोलपपोप्करः। कटुकेन्द्रयवारिष्टभागीपर्पटकैः समः ॥५॥ कायं मातनिपेवेत सर्वशीतञ्चरच्छिदम् । मुस्ताक्षुद्रामृताशुण्ठीधात्रीकाथः समाक्षिक:५४ पिप्पलीचूर्णसंयुक्तो विषमज्वरनाशन: पटोलेन्द्रयवादारुत्रिफलामुस्तगोस्तनः ॥५॥ मधुकामृतवासानां कार्य क्षौद्रयुतं पिवेत् । संतते सतते चैव द्वितीयकतृतीयके ॥५६॥ ऐकाहिके वा विपमे दाहपूर्व नववरे । पटोलत्रिफलानिम्बद्राक्षाशम्याकवासकः ५७ काथः सितामधुयुतो जयदेकाहिक ज्वरम् । गुड्चीधान्यमुस्ताभियन्दनोशीरनागरः ५८ कृत कार्य पिवत्सौद्रसितायुक्तं ज्वरातुरः । तृतीयज्वरनाशाय तृष्णादाहनिवारणम्।।५९॥

·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । देवदारुशिवावासाशालिपीमहापधैः । धात्रीयुक्तं शृतं शीतं दद्यान्मधुसितायुतम् ६० चातुर्थकज्वरे श्वासे कासे मन्दानले तथा । गुड्चीधान्यकोशीरशुण्ठीवालकपर्पटैः ॥६॥ बिल्वपतिविपापायरक्तचन्दनवत्सकैः। किरातमुस्तेन्द्रयवैः कथितं शिशिरं पिवेत् ६२ सक्षौद्रं रक्तपित्तनं वरातीसारनाशनम् । नागरं कुटजो मुस्तममृताऽतिविपा तथा॥६॥ एभिः कृतं पिवेत्कार्य ज्वरातीसारनाशनम् । धान्यवालकविल्वाब्दनागरैः साधितं जलम् । आमशूलहरं ग्राहि दीपनं पाचनं परम् । धान्यनागरजः काथः पाचनो दीपनस्तथा६५ एरण्डमूलयुक्तश्च जयेदामानिलव्यथाम् । वत्सकाऽतिविपाविल्वमुस्तवालकजः मृत ६६ अतीसारं जयेत्सामं चिरज रक्तशूलजित् ।

·शाङ्गधरसंहिता। कुटजातिविपापाठाधातकीलोध्रमुस्तक॥७॥ हीबेरदाडिमयुतः कृतः कायः समाक्षिकः। पेयो मोचरसेनैव कुटजाष्टकसंज्ञकः ॥ ६८॥ अतीसाराञ्जयेद्दाहरक्तशृलामदुस्तरान् । हीवरधातकीलोध्रपागलजालुबत्सकैः ॥१९॥ धान्यकातिविपामुस्तागुडूचीविल्वनागरः । कृतः कपायः शमयेदतीसारं चिरोत्थितम्७० अरोचकामशूलासज्वरघ्नः पाचनः स्मृतः। धातकीविल्वलोध्राणि वालकं गजपिप्पली७१ एभिः कृतं शृतं शीतं शिशुभ्यः क्षौद्रसंयुतम् । मदयादवलेहं या सर्वातीसारशान्तये ॥७२|| शालिपीवलापिल्बधान्यशुण्ठीकृतः शृतः। आध्मानशूलसहितां चातजा ग्रहणी जयेत्७३ गुहत्यनिविपाशुण्ठीमुस्तः कायः कृती जयेत् । आमानुपक्तां ग्रहणीं ग्राही पाचनदीपन:७४ ·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । | यवधान्यपटोलानां काथः सक्षौद्रशर्करः। योज्यः सर्वातिसारेषु विल्वाम्रास्थिभवस्तथा। | त्रिफला देवदारुश्च मुस्ता भूपककणिका । शिनुरेतैः कृतः काथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः ७६ विडङ्गचूर्णयुक्तश्च कृमिन्नः क्रिमिरोगहा। फलत्रिकामृतातिक्तानिम्पर्करातवासकैः ७७ जयेन्मधुयुतः काथः कामलां पाण्डुतां तथा। पुनर्नवाभयानिम्बदा तिक्तपटोलकैः ॥७८|| गुडूचीनागरयुतैः काथो गोमूत्रसंयुतः । पाण्डुकासोदरश्वासशूलसर्वाङ्गशोथहा ॥७९॥ वासाद्राक्षाभयाकाथः पीतः सक्षौद्रशर्करः। निहन्ति रक्तपित्तातिश्वासकासान्सुदारुणान।। रक्तपित्तं क्षयं कासं श्लेमपित्तज्वरं तथा। केवलो वासककाथः पीतः क्षौद्रेण नाशयेत् ।। वासाक्षुद्रामृत्ताकाथा क्षौद्रेण ज्वरकासहा ।

·८ शायरसंहिता । कुदजातिविपापाठाधातकीलोध्रमुस्तकैः॥६॥ हीवरदाडिमयुतैः कृतः कायः समाक्षिकः । पेयो मोचरसेनैव कुटजाटकसंशकः ॥ ६८॥ अतीसाराञ्जयेद्दाहरक्तशूलामदुस्तरान् । हीवरघातकीलोध्रपागलज्जालुवत्सकैः ॥६९॥ धान्यकातिविपामुस्तागुडूचीविल्वनागरः । कृतः कपायः शमयेदतीसारं चिरोत्थितम्७० अरोचकामशूलास्रज्वरनः पाचनः स्मृतः । धातकीविल्वलाधाणि बालकं गजपिप्पली? एभिः कृतं शृतं शीतं गिशुभ्यः क्षौद्रसंयुतम् । मदद्यादवलेहं या सर्वातीसारशान्तये ॥७२॥ शालिपर्णीवलाविल्वधान्यशुण्ठीकृतःसृतः। आध्मानमूलसहितां वातनां ग्रहणीं जयत्७३ गुडूच्यतिविपाशुण्ठीमुस्तैः कायः कृतो जयेत् । आमानुपक्तां ग्रहणी ग्राही पाचनदीपन:७४ ·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । रास्ता द्विगुणभागा स्यादेकभागास्ततः परे । धन्वयासवलरण्डदेवदारुसटीवचाः ॥ ९ ॥ वासको नागरं पध्या चव्यमुस्ता पुनर्नवा । गुड्ची वृद्धदारुश्च शतपुप्पा च गोक्षुरः॥११॥ अश्वगन्धा मतिविपा कृतमालः शतावरी । कृष्णासहचरश्चैव धान्यकं वृहतीद्वयम् ॥१२॥ एभिः कृतं पिबेकार्थ शुण्ठीचूर्णेन संयुतम् । कृष्णाचूर्णेन वा योगराजगुग्गुलुनाथ वा ९३ अजमोदादिना वापि तैलेनैरण्डजेन वा । सर्वाङ्गकम्पे कुजले पक्षाघाते च वाहुक।९४॥ गृध्रस्यामामवाते च श्लीपदे चापतानके। अनदी तयाध्माने जनाजानुगतेऽदिते ९५ शुक्रामये मेदरोगे वन्ध्यायोन्यामयेषु च । महारास्नादिराख्यातो ब्रह्मणा गर्भकारणम्।। एरण्डो वीजपूरश्च गोक्षुरो बृहतीद्वयम् । - ·९० शाधरसंहिता। कासन्नः पिप्पलीचूर्णयुक्तः क्षुद्रागृतस्तथा८२ क्षुद्राकुलित्यवासाभिर्नागरेण च साधितः। कायः पुष्करचूर्णाढ्यः श्वासकासौ निवारयेत् रेणुकापिप्पलीकाथो हिॉकल्केन संयुतः। पानादेव हि पञ्चापि हिका नाशयति क्षणात्।। बिल्वसचो गुट्टच्या वाकाथः क्षौद्रेण संयुतः । जयेत्तिदोपजां छर्दि पर्पटः पित्तनां तथा ८५ हिङ्गपुष्करचूर्णाव्यं दशमूलशृतं जयेत् । गृध्रसी केवल काथः शेफालीपत्रजस्तथा ८६ रास्तामृतामहादारुनागरैरण्डजैः शृतम् । सप्तधातुगते बाते सामे सर्वाङ्गजे पिवेत् ॥८॥ राला गोक्षुरकैरण्डदेवदारु पुनर्नवा । गुहच्यारग्वधश्चैव काथमपां विपाचयेत् ।।८८॥ शुण्ठीचूर्णेन संयुक्त पिवेजङ्घाकटीग्रहे । पार्थपृष्टोरुपीडायामामवाते मुदुस्तरे ।। ८९॥

·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । रास्ता द्विगुणभागा स्यादेकभागास्ततः परे। धन्वयासक्लेरण्डदेवदारुसठीवचाः ॥ ९॥ वासको नागरं पथ्या चव्यमुस्ता पुनर्नवा । गुडूची वृद्धदारुश्च शतपुप्पा च गोक्षुरः।।९।। अश्वगन्धा पतिविपा कृतमालः शतावरी । कृष्णासहचरश्चैव धान्यकं बृहतीद्रयम् ॥१२॥ एभिः कृतं पिवेत्कार्य शुण्ठीचूर्णेन संयुतम् । कृष्णाचूर्णेन वा योगराजगुग्गुलुनाथ वा ९३ अजमोदादिना वापि तैलेनैरण्डजेन वा । सगिकम्पे कुजले पक्षाघाते च वा कौ९४॥ गृध्रस्यामामचाते च श्लीपदे चापतानके। अन्नद्धा तथाध्माने जवाजानुगतेऽदिते ९५ शुक्रामये मेदूरागे बन्ध्यायोन्यामयेषु च । महारास्नादिराख्यातो ब्रह्मणा गर्भकारणम्।। एरण्डो वीजपूरश्च गोक्षुरो बृहतीद्वयम् ।

·-
शाङ्गधरसंहिता।
अश्मभेदस्तथा विल्व एतन्मूलः कृतः सृतः९७
एरण्डतैलहिवाळ्यः सयवक्षारसैन्धवः ।
स्तनस्कन्धकटीमेदूहृदयोत्या व्यथां जयेत् ९८
नागरैरण्डजः काथः काय इन्द्रयवस्य च ।
हिमुसोवर्चलोपेतो वातशूलनिवारणः ॥१९॥
त्रिफलारग्वधक्काथः शर्कराक्षौद्रसंयुतः।
रक्तपित्तहरो दाहपित्तशूलनिवारणः॥१००॥
एरण्डमूलं द्विपलं जलेऽष्टगुणिते पचेत् ।
तत्कायो यावशूकाढ्यः पार्श्वहृत्कफशूलहा ?
दशमूलकृतः काथः सयवक्षारसैन्धवः ।
हृद्रोगगुल्मशूलानि कासं श्वासं च नाशयेत् २
हरीतकीदुरालम्भाकृतमालकगोक्षुरैः।
पापाणभेदसहितः कायो माक्षिकसंयुतः॥३॥
विवन्धे मूत्रकृच्छ्रे च सदाहे सरुजे हितः ।
वीरतरुदृक्षवन्दा काशः सहचरत्रयम् ॥ ४ ॥

·शिलाजतुयुतः पेयः शर्कराश्मरिकृच्छ्रहा॥८॥ वत्सकत्रिफलादाव/मुस्ता वीजकजस्तथा १० निशाकल्कयुतं सर्वप्रमेहविनिवृत्तये ॥ ११॥ मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । ९३ कुशद्वयं नलो गुन्द्रा वकपुप्पोऽग्निमन्थकः । मूळ पापाणभेदश्च श्योनाको गोक्षुरस्तथा ५ अपामार्गश्च कमलं ब्राह्मी चेति गणो वरः। धीरतादिरित्युक्तः 'शर्कराश्मरिकृच्छ्रहा॥६॥ मूत्राघातं वायुरोगानाशयेन्निखिलानपि। . एलामधुकगोकण्टरेणुकैरण्डवासकाः ॥ ७ ॥ कृष्णाश्मभेदसहिताः काथ एपां मुसाधितः । समूलगोक्षुरकायः सितामाक्षिकसंयुतः । नाशयेन्मूत्रकृच्छाणि तथा चोष्णसमीरणम् ९ वरादाय॑ब्ददारूणां काथो क्षौद्रेण मेहहा। फलत्रिकाब्ददाणां विशालायाः शृतं पिवेत् दावी रसाञ्जनं मुस्तं भल्लातः श्रीफलं वृपः।

·शाचरसंहिता। कैरातश्च पिवदेपा कार्य शीतं समाक्षिकम् १२ जयेत्सशूलं प्रदरं पीतश्वेतासितारुणम् । न्यग्रोधपक्षकोशाम्रवेतसो पदरी तुणिः॥१३॥ मधुयष्टी मियालय लोध्रद्वयमुदुम्बरः। पिप्पलच मधूकच तथा पारिसपिप्पल।१४॥ सल्लकी तिन्दुकी जम्बूद्वयमाघ्रतरुः शिवा । कदम्बककुभी चैव भल्लातकफलानि च॥१५॥ न्यग्रोधादिगणकाथं यथालाभं च कारयेत् । अयं कार्यो महाग्राही चण्यो भगं च साधयेत्।। योनिदोपहरो दाहमेदोमेहविपापहः । विल्लोऽनिमन्ध श्योनाकाकाश्मरीपाटलातथा काय एपां जयेन्मेदोदोपं क्षौद्रेण संयुतः। क्षौद्रेण त्रिफलाकाथः पीतो मेदोहरः स्मृतः१८ शीतीभूतं तथोष्णाम्बु मेदोहत्सौद्रसंयुतम् । चव्यचित्रकविश्वानां साधितो देवदारुणा १९ 4 ·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । काथस्त्रिचूर्णयुतो गोमूत्रणोदराञ्जयेत् । पुनर्नवामृतादारुपथ्यानागरसाधितः ॥२०॥ गोमूत्रगुग्गुलुयुतः काथः शोथोदरापहः । पथ्यारोहितककार्य यवक्षारकणायुतम् ॥२१॥ पिवेत्मातर्यकृत्प्लीहगुल्मोदरनिवृत्तये । पुनर्नवा दारुनिशा निशा शुण्ठी हरीतकी२२ गुडची चित्रको भाी देवदारुथ तैः शृतः। पाणिपादोदरमुखमाप्तं शोफ निवारयेत्॥२३॥ फलत्रिकोद्भवं काथं गोमूत्रेणैव पाययेत् । बात लेष्मकृतं इन्ति शोथं कृपणसंभवम्॥२४॥ रानामृतावलायष्टीगोकण्टैरण्डजः स्मृतः। एरण्डतैलसंयुक्तो वृद्धिमत्रभवां जयेत् ॥२५॥ काञ्चनारखचः काथः शुण्ठीचूर्णेन नाशयेत् । गण्डमालां तथा कापः क्षौद्रेण वरुणवचः२६ शाखोटवल्कलकाथं गोमूत्रेण युतं पिवेत् ।

·शाधरसंहिता। श्लीपदानां विनाशाय मेदोदोपनिवृत्तये २७ पुनर्नवावरुणयोः कायोऽन्तर्विद्रधि जयेत् । तथा शिनुभवः कायो हिङ्गुसन्धवसंयुतः २८ वरुणादिगणकाथमपके मध्यविद्रधी । । ऊपकादिरजोयुक्तं पिबेच्छमनहेतवे ॥ २९॥ वरुणो बकपुष्पश्च विल्वापामार्गचित्रकाः। अनिमन्थद्वयं शिग्रुद्वयं च बृहतीद्वयम्॥१३०॥ सैरेयकलयं मूर्वा मेपशृङ्गी किरातकः । अजाशृङ्गी च विम्बी च करतश्च शतावरी॥ वरुणादिगणकाथः कफमेदोहरः स्मृतः । हन्ति गुल्मं शिरःशूलं तयाभ्यन्तरविद्रधीन् । खदिरत्रिफलाकायो महिपीतसंयुतः। विडङ्गचूर्णयुक्तश्च भगन्दरविनाशनः ॥३३॥ पटोलत्रिफलानिम्बकिरातखदिरासनैः। काथः पीतो जयेत्सर्वानुपदंशान्सगुग्गुलुः ३४ ·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः। अमृतैरण्डवासानां काथ एरण्डतैलयुक् । पीतः सर्वाङ्गसंचारि वातरक्तं जयेद्भुवम् ३५ पटोलं त्रिफला तिक्ता गुडूची च शतावरी । एतत्काथो जयेत्पीत्तो चाता दाहसंयुतम् ३६ काथो वल्गुजचूर्णाब्यो धात्रीखदिरसारयोः। जयेत्सुशीलितो नित्यं चित्रंपथ्याशिनां नृणाम् मखिष्टा त्रिफला तिक्ता वचा दारु निशामृता । निम्बश्चैपां कृतः काथो वातरक्तविनाशनः ।। पामाकपालिकाकुष्ठरक्तमण्डलजिन्मतः। मञ्जिष्ठामुस्तकुटजगुडूचीकुष्ठनागरः ॥ ३९॥ भाींक्षुद्रावचानिम्बनिशाद्वयफलत्रिकैः। पटोलकटुकीपूर्वाविडङ्गासनचित्रकैः ॥१४॥ शतावरीयायमाणाकृष्णेन्द्रयववासकैः। भृङ्गराजमहादारुपाठाखदिरचन्दनः ॥४१॥ त्रिद्वरुणकैरातवाकुचीकृतमालकैः ।

·९८ . शाधरसंहिता। शाखोटकमहानिम्बकरातिविपाजलैः॥४२॥ इन्द्रवारुणिकानन्तासारिवापपटेः समः। एभिः कृतं पिवेत्काथं कणागुग्गुलुसंयुतम् ४३ अष्टादशेपु कुप्ठेषु वातरवतार्दिते तथा। . उपदंशे श्लीपदे च प्रमुप्तौ पक्षघातके ॥४४॥ मेदोदोपे नेत्ररोगे मञ्जिष्ठादिः प्रशस्यते । पथ्याक्षधात्रीभूनिम्बनिशानिम्बामृतायुतैः४५ कृतः काथ: पडङ्गोऽयं सगुडः शीर्पशूलहत् । भूशखकर्णशूलानि तथार्धशिरसो रुजम्॥४६॥ सूर्यावर्त शशकं च दन्तपातं च तद्रुजम् । नक्तान्ध्यं पटलं शुक्रं चक्षुःपीडां व्यपोहति ॥ वासाविश्वामृतादाचरक्तचन्दनचितः। भूनिम्पनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाम्बुदैः ॥४८ यवकालिङ्गकुटजैः काथः सर्वाक्षिरोगहा । वैखर्य पीनसं वासं नाशयेदुरसा क्षतम् ४९

·.
मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः।
अमृतात्रिफलाकाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः।
सक्षौद्रः शीलितो नित्यं सर्वनेत्रव्यथां जयेत्॥
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटवेतसनं शृतम् ।
व्रणशोथोपदंशानां नाशनं क्षालनात्स्मृतम् ॥
प्रमध्यादिकपायभेदः
प्रमथ्या मोच्यते द्रव्यपलात्कल्कीकृताच्मृतात् ।
तोयेऽशुणिते तस्याः पानमाहुः पलद्वयम् ५२
मुस्तकेन्द्रयवैः सिद्धा ममथ्या द्विपलोन्मिता।
मुशीता मधुसंयुक्ता रक्तातीसारनाशिनी ५३
साध्यं चतुप्पलं द्रव्यं चतुःपष्टिपले जले।
तत्कायेनार्धशिष्टेन यवानं साधयेद्वनाम् ॥५४
आम्रानातकजम्बूलकपाये विपचेद्बुधः ।
यवागू शालिभिर्युक्तां तां भुक्सा ग्रहणींजयेत्॥
कल्कद्रव्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्धकार्पिकी।
वारिमस्थेन विपचेत्स द्ववो यूप उच्यते॥५६॥

·१०० शाइधरसंहिता। कुलित्ययवकोलैश्च मुद्रमूलकग्रन्थिकः ।। " शुण्ठीधान्याकयुक्तैश्च यूपः श्लेभानिलापहः॥ सहमष्टिक इत्येप संनिपातज्वरं जयेत् । आमवातहरः कण्ठहृवक्त्राणां विशोधनः ५८ क्षुण्णं द्रव्यपलं साध्यं चतुःपष्ठिपले जले। अर्धशिष्टं च तद्देयं पाने भक्तादिसंविधौ ५९ उशीरपर्पटोदीच्यमुस्तनागरचन्दनैः। जलं शृतं हिमं पेयं पिपासाज्वरनाशनम् ६० अष्टमेनांशशेपेण चतुर्थेनार्धकेन वा । अथवा कथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत् ॥६॥ श्लेप्मामवातमेदोघ्नं वस्तिशोधनदीपनम् । कासवासज्वरहरं पीतमुष्णोदकं निशि ॥२॥ क्षीरमष्टगुणं द्रव्यात्वीरानीरं चतुर्गुणम् । क्षीरावशेपं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्॥६॥ सर्वज्वराणां जीर्णानां क्षीरं भैषज्यमुत्तमम् ।

·मध्यमखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । श्वासात्कासाच्छिरःशूलात्पार्चशूलात्सपीन- सात् ॥ ६४॥ मुच्यते ज्वरितः पीखा पञ्चमूलीशतं पयः। त्रिकण्टकवलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम्॥६५॥ वर्षोमूत्रविवन्धनं कफज्वरहरं पयः । अन्नपनिया अथान्नमक्रिया चैव प्रोच्यते नातिविस्तरात् ।। यवागू पड्गुणजले सिद्धा स्यात्कृसरा घना। तण्डुलैर्मुद्रमापैश्च तिलैर्वा साधिता हिता ६७ यवागूाहिणी वल्या तर्पणी वातनाशिनी। विलेपी च धना सिक्था सिद्धा नीरे चतुर्गुणे।। बृंहणी तर्पणी हृद्या मधुरा पिचनाशिनी । द्रवाधिका सल्पसिक्था चतुर्दशगुणे जले ६९ सिद्धा पेया बुधैर्बया यूपः किञ्चिद्धनः स्मृतः। पेया लघुतरा ज्ञेया ग्राहिणी धातुपुष्टिदा ७०

·१०२ ।। शायरसंहिता ।
यूपो वल्यस्ततः कण्ठ्यो लघुपाकः कफापहः
जले चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुप्पलम् ७१
विपचेत्सावयेन्मण्डं स भवत्तो मधुरो लघु ।
नीरे चतुर्दशगुणे सिद्धो. मण्डस्वसिक्यका७२
शुण्ठीसैन्धवसंयुक्तः पाचनो दीपनः परः।
धान्यत्रिकटुसिन्धृत्ययुक्तस्तऋण योजितः७३
भृष्टश्च हिङ्गुतैलाभ्यां स मण्डोऽटगुणः स्मृतः।
दीपनः प्राणदो वस्तिशोधनो रक्तवर्धनः ७४
ज्वरजित्सर्वदोपन्नो मण्डोऽटगुण उच्यते ।
मुकण्डितैस्तथा भृष्टैर्वाट्यमण्डो यवैर्भवेत् ७५
कफपिचहरः कण्ठ्यो रक्तपित्तप्रसादनः।
लाजैर्वा तण्डुलैभ्रष्टाजमण्डः प्रकीर्तितः१७६
श्लेप्मपित्तहरो ग्राही पिपासावरजिन्मतः ।
इति श्रीशाभरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयखण्डे
काधादिकल्पना नाम द्वितीयोऽध्यायः ।
१ मुद्तण्डलयोजित इति वा पाठः ।
.

·१०३ मध्यमखण्डे तृतीयोऽध्यायः। अथ तृतीयोऽध्यायः। तत्र फाण्टकल्पना क्षुण्णे द्रव्यपले सम्यग्जलमुणं विनिक्षिपेत् । मृत्पात्रे कुडवोन्मानं ततस्तु स्रावयेत्पदात् ॥२॥ स स्याञ्चूर्णवः फाप्टस्तन्मानं द्विपलोन्मितम्। मधुश्वेतागुडादींश्च काथवत्तत्र निक्षिपेत् ॥२॥ मधूकपुष्पं मधुकं चन्दनं सपम्पकम् । मृणाल कमलं लोनं गम्भारी नागकेशरम् ॥३॥ त्रिफलांसारिवांद्राक्षालाजान्कोष्णजले लिपेत सितामधुयुतः पेयः फाण्टो चासो हिमोऽथवा।। वातपित्तज्वरं दाहं तृष्णामूर्छारतिभ्रमान् । रक्तपित्तं मदं हन्यानात्र कार्या विचारणा॥६॥ आम्रजम्यूकिशलयैटशृङ्गप्ररोहकैः । उशीरेण कृतः फाण्ट: सक्षौद्रो ज्वरनाशनः ६ १कम्भारीति वा पाठः।

·शाङ्गधरसंहिता। पिपासा छद्यतीसारान्मूर्जी जयति दुस्तराम् । मधूकपुप्पगम्भारीचन्दनोशीरधान्यकैः॥७॥ द्राक्षया च कृतः फाण्टः शीतः शर्करया युतः। तृणापित्तहरः प्रोक्तो दाहमूर्खाभ्रमाञ्जयेत् ८ मन्यः मन्थोऽपि फाण्टभेदः स्यात्नेन चात्रैव कथ्यते । जले चतुप्पले शीते क्षुण्णं द्रव्यपलं क्षिपेत्॥९॥ मृत्पात्रे मन्थयेत्सम्यक्तस्माच द्विपलं पिवेत् । खर्जूरदाडिमीद्राक्षातिचिडीकाम्लिकामलैः१० सपम्पैः कृतो मन्यः सर्वमद्यविकारनुत् । क्षौद्रयुक्ता मंसूराणां सक्तबो दाडिमाम्भसा।। मथिता वारयन्त्याशु छर्दि दोपत्रयोद्भवाम् । प्लावितैः शीतनीरेण सघृतैर्यवसक्तुभिः॥१२॥ नातिसान्द्रद्रवर्मन्थस्तृष्णादाहालपित्तहा । इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयखण्डे फाण्टादिकल्पना नाम तृतीयोऽध्यायः ।

·मध्यमखण्डे चतुर्थोऽध्यायः । अथ चतुर्थोऽध्यायः। तत्र हिमकल्पना क्षुण्णं द्रव्यपलं सम्यक्पभिर्नीरपलैः प्लुतम् । निशोपितं हिमः सः स्यात्तथा शीतकपायकः१ तन्मानं फाण्टबज्ज्ञेयं सर्ववैप निश्चयः आम्र जम्यूं च ककुभं चूर्णीकृत्य जले क्षिपेत्र हिमं तस्य पिवेत्मातः सक्षौद्रं रक्तपित्तजित् । मरिचं मधुयष्टी च काकोदुम्बरपल्लवः॥३॥ नीलोत्पलं हिमस्तज्जस्तृष्णाछर्दिनिवारणः । नीलोत्पलं वला द्राक्षा मधूकं मधुकं तथा॥४॥ उशीरं पद्मकं चैव काश्मरी च परूपकम् । एतच्छीतकपायश्च वातपित्तज्वराञ्जयेत् ॥५॥ सप्रलापभ्रमर्दिमोहतृष्णानिवारणः । अमृताया हिमः पेयो जीर्णज्वरहरः स्मृतः ६ वासायाच हिमः कासं रक्तपित्तज्वराञ्जयेत् ।

·शाझ्घरसंहिता ।
प्रातः सशर्करः पयो हिमो धान्यकसंभवः ७
अन्तर्दाहं तथा तृष्णां जयेत्स्रोतोविशोधनः ।
धान्याकपात्रीवासानां द्राक्षापर्पटयोहिमः ॥८॥
रक्तपित्तज्वरं दाहं तृष्णां शोपं च नाशयेत् ।
दति श्रीशानघरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयसण्डे
हिमकल्पना नाम चतुर्थोऽध्यायः ।
अथ पञ्चमोऽध्यायः।
तत्रयकतत्पना
द्रव्यमा शिलापिष्टं शुष्क या सजलं पिवेत् ।
मक्षेपायापकल्ला तन्मानं कर्पसंमितम् ॥१॥
कल्के मधु धृतं तैलं देयं द्विगुणमात्रया ।
सिनागडी समौदयाट्रवा देयाचतुर्गुणा२||
बिद्धया पद्धया या सप्तरराय या कणाः।
पियत्पिता दशदिनं तास्तथैवापरुपयेव ॥३॥

·मध्यमखण्डे पञ्चमोऽध्यायः। १० एवं विंशदिनैः सिद्धं पिप्पलीवर्धमानकम् । अनेन पाण्डुवातास्रकासश्वासारुचिज्वराः ४ उदराशःक्षयश्लेपवाता नश्यन्त्युरोग्रहः । लेपानिम्बदलैः कल्को व्रणशोधनरोपणः॥५॥ भक्षणाच्छर्दिकुष्टानि पित्तश्लेभकृमीञ्जयेत् । महानिम्बजटाकल्को गृध्रसीनाशनः स्मृतः ६ शुद्धकल्को रसोनस्य तिलतैलेन मिथितः। वातरोगाञ्जयेत्तीवान्विषमज्वरनाशनः ॥ ७॥ पक्ककन्दरसोनस्य गुलिका निस्तुपीकृताः । पाटयिखा च मध्यस्थं दूरीकुर्यात्तदङ्कुरम् ॥८॥ तदुग्रगन्धनाशाय रात्रौ तके विनिक्षिपेत् । अपनीय च तन्मध्याच्छिलायां पेपयेत्ततः॥९॥ तन्मध्ये पञ्चमांशेन चूर्णमेपां विनिक्षिपेत् । सौवर्चलं यवानी च भर्जित हिङ्गु सैन्धवम्१० कडत्रिकं जीरकं च समभागानि चूर्णयेत् ।

·शार्ङ्गधरसंहिता।
एकीकृत्य ततः सर्व कल्क कर्पममाणतः॥११॥
खादेदानिवलापेक्षी घडतुदोपाद्यपेक्षया ।
अनुपानं ततः कुर्यादेरण्डशृतमन्वहम् ॥१२॥
सर्वाङ्गका बातमदितं चापतन्त्रकम् ।
अपस्मारमथोन्मादमूरुस्तम्भं च गृध्रसीम् १३
उम्पृष्टकटीपार्थकुक्षिपीडां क्रिमीजयेत्
अजीर्णमातपं रोपमतिनीरं पयो. गुडम् ॥१४॥
रसोनमश्नन्पुरुपस्त्यजेदेतनिरन्तरम् ।
मद्यं मांसं. तथाम्लं च रसं. सेवेत नित्यशः.१५
पिप्पली पिप्पलीमूलं, भल्लातकफलानि च ।
एतत्कल्कच सक्षौद्र ऊरुस्तम्भनिवारणः,१६
विष्णुकान्ताजटाकल्का सिताक्षौद्रघृतैर्युतः।
परिणामभवं.शूलं नाशयेत्समभिर्दिनः ॥१७॥
शुण्टीतिलगुडैः कल्लं दुग्धेन सह योजयेत् ।
परिणामभवं शूलमामवातं च नाशयेत् ॥२८॥

·मध्यमखण्डे पञ्चमोऽध्यायः । १०९ अपामार्गस्य बीजानां कल्कस्तण्डुलबारिणा। पीतोरक्तार्शसां नाशं कुरुते नात्र संशयः १९ बदरीमूलकल्केन तिलकल्कच योजितः। मधुतीरयुतः कुर्याद्रक्तातीसारनाशनम्॥२०॥ कृप्माण्डकरसोपेतां लाक्षां कर्पयं पिवेत् । रक्तक्षयमुरोपात क्षयरोगं च नाशयेत् ॥२१॥ तण्डलीयजटाकल्कः सक्षौद्रः सरसाशनः । तण्डुलोदकसंपीतो रक्तपदरनाशनः ॥२२॥ अकोलमूलकल्कश्च सक्षौद्रस्तण्डुलाम्युना । अतीसारहरः मोक्तस्तथाविपहरः स्मृतः २३ वन्ध्याकर्कोटिकामूलं पाटलाया जटाथ वा । घृतेन विल्वमूलं वा द्विविधं नाशयेद्विपम् २४ अभयासैन्धवकणाशुण्ठीकल्कखिदोपहा । पथ्यासैन्धवशुण्ठीभिः कल्को दीपनपाचनः॥ लिहत्पलाशयीजानि पारसीययवानिका ।

·शाङ्गेधरसंहिता।
कम्पिल्लकं विडङ्गं च गुडथ समभागका२६॥
तक्रेण कल्कमेतेपां पिवेत्क्रिमिगणापहम् ।
नवनीततिलै कल्को जेता रक्तासां स्मृतः ।।
नवनीतसितानागकेशरैश्चापि तद्विधः ।
पीतो मम्यूपेण कल्कः शुण्ठीशलाहुजः २८
जयेत्संग्रहणी तदत्तत्रेण बृहतीभवः ।
इति श्रीशाघरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयखण्डे
कल्ककल्पना नाम पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ पष्ठोऽध्यायः।
तन चूर्णकल्पना
अत्यन्तशुष्क यद्न्यं सुपिष्टं बखगालितम् ।
तत्स्याचूर्ण रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्पसमिता ?
चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा भवेत् ।
चूर्णेषु भर्जितं हिगु देयं नोदकद्भवेत् ।।२।।

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः। लिहेचूर्ण द्रवैः सर्वैर्घताद्यैदिगुणोन्मितः । पिवेच्चतुर्गुणैरेव चूर्णमालोडितं द्रवैः ॥३॥ चूर्णावलेहगुटिकाकल्कानामनुपानकम् । वातपित्तकफातङ्के विद्यकपलमाहरेत् ॥४॥ यथा तैलं जले क्षिप्तं क्षणेनैव प्रसर्पयेत् । अनुपानवलादने तथा सर्पति भेषजम् ॥५॥ द्रवेण यावता सम्यक्चूर्ण सर्वं प्लुतं भवेत् । भावनाया प्रमाणं तु चूर्ण प्रोक्तं भिपग्वरः ६ आमलं चित्रकः पथ्या पिप्पली सैन्धवं तथा । चूर्णितोऽयं गणो ज्ञेयः सर्वज्वरविनाशनः ७ भेदी रुचिकरः श्लेमजेता दीपनपाचनः । मधुना पिप्पलीचूर्ण लिहेकासज्वरापहम् ८ हिकावासहरं कण्ठयं प्लीहन्नं चालकोचितम् । एका हरीतकी योज्या द्वौ च योज्यौ विभीतको चखार्यामलकान्येवं त्रिफलैपा प्रकीविता ।

·-
शाङ्गघरसंहिता ।
त्रिफला मेदशोथनी नाशयेद्विपमज्वरान् १०
दीपनी श्लेमपित्चन्नी कुष्टहन्त्री रसायनी ।
सर्पिमधुभ्यां संयुक्ता सैव नेत्रामयाअयेत् ११
पिप्पली मरिचं शुण्ठी त्रिमित्यूपणमुच्यते ।
दीपनं श्लेभमेदोन्नं कुष्ठपीनसनाशनम् ॥१२||
जयेदरोचकं सामं मेहगुल्मगलामयान् ।
पिप्पलीचव्यविश्वाहापिप्पलीमूलचित्रका ११
पञ्चकोलमिति ख्यातं रुच्यं पाचनदीपनम् ।
आनाइप्लीहगुल्मन्नं शूलश्लेप्मोदरापहम्।।१४।।
त्रिगन्धमेलासपश्चत ते सकेशरः।
त्रिगन्धं सचतुर्जातं कक्षाणं लघु पित्तकृत् १५
वर्ण्य रुचिकर तीक्ष्णं विपश्येमामयाजयेत् ।
काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभको तथा १६
मैदा चान्या महामेदा जीवन्ती मधुकं तथा।
मुहपर्णी मापपर्णी जीवनीयो गणस्वयम् १७

·मध्यमखण्डे पछोऽध्यायः। जीवनीयगणः स्वादुर्गर्भसन्धानकद्गुरुः । स्तन्यकृर्द्धहणो वृप्यः स्निग्धः शीतस्तपापहः॥ रक्तपित्तं क्षतं शोपं ज्वरदाहानिलाञ्जयेत् । द्वे मेदे द्वे च काकोल्यो जीवकर्पभको तथा १९ ऋदिद्धी च तैः सरष्टवर्ग उदाहतः । अष्टवर्गों चुपः मोक्तो जीवनीयसमो गुणः२० सिन्धु सौवर्चलं चैव विडं सामुद्रिकं गडम् । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चलवणानि क्रमाद्विदुः ॥२१॥ तेषु मुख्यं सैन्धवं स्यादनुक्ते तत्प्रयोजयेत् । सैन्धवाद्यं रोमकान्तं ज्ञेयं लवणपञ्चकम्।।२२॥ मधुरं सृष्टविण्मूत्रं स्निग्धं सूक्ष्मं वलापहम् । वीर्योष्णं दीपनं तीक्ष्णं कफपित्तविवर्धनम् २३ खर्जिका यावशूकश्च क्षारयुग्ममुदाहृतम् । शेयौ वद्विसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ २४ १ क्षयमिति चित्पाठः।

·११४ शार्ङ्गधरसंहिता।
क्षाराश्चान्येऽपि गुल्मार्टोग्रहणीरुक्छिदः सराः
पाचनाः कृमिपुंस्वघ्नाः शर्कराश्मरिनाशनाः।
त्रिफला रजनीयुग्मं कण्टकारीयुगं सठी।
त्रिकटुग्रन्थिकं मूर्वा गुडूची धन्वयासकः २६.
कटुका पर्पटी मुस्तं त्रायमाणा च वालकम् ।
निम्बः पुष्करमूलं च मधुयष्टी च वत्सकम् २७
यवानीन्द्रयवो भाङ्गी शिवीज भुराष्ट्रजा।
बचाखपद्मकोशीरं चन्दनातिविपावला: २८
शालिपर्णी पृष्ठिपर्णी विडङ्ग तगरं तथा ।
चित्रको देवकाष्ठं चं चव्यं पत्रं पटोलजम् २९
जीवकर्पभको चव लव वंशलोचना ।
पुण्डरीकं च काकोलीपत्र जातिपत्रकम् ३०
तालीसपत्रं च तथा समभागानि चूर्णयेत् ।
सर्वचूर्णस्य चार्थीशं किरातं निक्षिपेत्सुधीः ३१
एतत्सुदर्शनं नाम चूर्ण दोपत्रयापहम् ।

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः। ज्वरांश्च निखिलान्हन्यानात्र कार्या विचारणा पृथग्द्वन्द्वागन्तुजांश्च धातुस्थान्विषमज्वरान् । संनिपातोद्भवांचापि मानसानपि नाशयेत् ३३ शीतज्वरैकाहिकादीन्मोहं तन्द्रां भ्रमं सुपाम् । श्वासं कासं च पाण्डं च द्रोग हन्ति कामलाम्।। निकपृष्ठकठीजानुपाशूलनिवारणम् । शीताम्बुना पिवेदीमान्सर्वज्वरनिवृत्तये ३५ सुदर्शनं यथा चकं दानवानां विनाशनम् । तदज्वराणां सर्वेपामिदं चूर्ण प्रणाशनम् ३६ कासश्वासज्वरहरा त्रिफला पिप्पलीयुता । चूर्णिता मधुना लीदा भेदनी चाग्नियोधिनी॥ कट्फलं मुस्तकं तिक्ता शंठी शृङ्गी च पौष्करम् चूर्णमेपां च मधुना शृङ्गबेररसेन वा ॥३०॥ लिहेज्वरहरं कण्ठ्यं कासवासारुचीर्जयेत् । १.शुण्ठीति पाठान्तरम् ।

·शार्ङ्गधरसंहिता। वायुं छदि तथा शूलं क्षयं चैव व्यपोहति ३९ कट्फलं पौप्करं शृङ्गी. मुस्ता त्रिकटुकं शठी। समस्तान्येकशो वापि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ आईकस्वरसक्षौलियाकंफविनाशनम् । शूलानिलारुचिच्छर्दिकासवासक्षयापहम् ४१ कट्फलं पौप्करं कृष्णा शृङ्गी च मधुना सह । श्वासकासज्वरहरः श्रेष्ठो लेहः कफान्तकृत् ॥ शृङ्गीप्रतिविपा कृष्णा चूर्णिता मधुना लिहेत् । शिशोः कासज्यरच्छर्दिशान्त्यै वा केवला विपाम् ॥४॥ यवक्षारविपाशृङ्गीमागधीपौकरोद्भवम् । चूर्ण क्षौद्रयुतं लीढं पञ्च कासाजयेच्छिशोः ॥ शुण्ठीमतिविपाहिङ्गुमुस्ताकुटजचित्रकैः। चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमामातीसारनाशनम् ४५ हरीतकी प्रतिविपा सिन्धुसावर्चलं वचा।

·--
मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः। ११७
हिङ्गु चेतिकृतं चूर्ण पिवेदुष्णेन वारिणा ४६
: आमातीसारशमनं ग्राहि चाग्निप्रबोधनम् ।
मुस्तमिन्द्रयवं विल्वं लोभ्रं मोचरसं तथा ४७
धातकी चूर्णयेत्तत्रगुंडाभ्यां पाययेत्सुधीः ।
सर्वातीसारशमनं निरुणद्धि प्रवाहिकाम् ४८
लघुगङ्गाधरं नाम चूर्ण संग्राहक परम् ।
मुस्तारलुकशुण्ठीभिर्धातकीलोध्रवालकै॥४९॥
विल्वमोचरसाभ्यां च पाठेन्द्रयववत्सकैः।
आम्रवीजं प्रतिविपा लज्जालुरिति चूर्णितम्॥
क्षौद्रतण्डुलपानीयैः पीतांति मवाहिका ।
सर्वातिसारग्रहणी प्रशमं याति वेगतः ॥५१॥
वृद्धगङ्गाधरं चूर्णं सरिद्वेगविवन्धकम् ।
तक्रेण यः पिवेन्नित्यं चूर्ण मरिचसंभवम् ॥
चिनसावर्चलोपेतं ग्रहणी तस्य नश्यति ।
उदरप्लीहमन्दाग्निगुल्मार्शोनाशनं भवेत् ॥५३॥

·शापरसंहिता।
अष्टौभागाः कपित्यस्य पड्भागा शर्करा मता ।
दाडिमं तिन्तिडीकं च श्रीफलं धातकी तथा।।
अजमोदा च पिप्पल्या प्रत्येकं स्युस्त्रिभागिकाः
मरिचं जीरक धान्यं ग्रन्थिंक वालकं तथा ।
सौवर्चल यवानी च चातुर्जातं सचित्रकम् ।
नागरं चैकभागाः स्युः प्रत्येकं सूक्ष्मचूर्णितम् ।।
कपित्थाष्टकसं स्पावर्णमेतद्गलामयान् ।
अतीसारं क्षयं गुल्मं ग्रहणी च व्यपोहति ५७
दाडिमी द्विपला ग्राह्या खण्डा चाटपलापि च ।
त्रिगन्धस्य पलं चैकं त्रिकटु स्यात्पलत्रयम् ॥
एतदेकीकृतं सर्व चूर्ण स्याद्दाडिमाष्टकम् ।
रुचिकृद्दीपनं कण्ठ्यं ग्राहि कासज्वरापहम् ॥
दाडिमस्य पलान्यष्टौ शर्करायाः पलाष्टकम् ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं यवानी मरिचं तथा ।।
धान्यकं जीरकंशुण्टी प्रत्येकं पलसमितम् ।

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः ।
कर्पमात्रा लुगातीरीलपत्रैलाश्च केसरम् ६१
प्रत्येक कोलमात्राः स्युस्तचूर्ण दाडिमाष्टकम् ।
अतीसारं क्षयं गुल्मं ग्रहणीं च गलग्रहम् ६२
मन्दाग्नि पीनसं कासं चूर्णमेतद्व्यपोहति ।
पिप्पली बृहती व्याघ्री यवक्षारकलिङ्गकाः ।।
चित्रकं सारिवा पाग सटी लवणपञ्चकम् ।
तचूर्ण पाययेना मुरयाणाम्बुनापि वा ६४
मारुतग्रहणीदोपशमनं परमं हितम् ।
लवङ्गशृद्धकर्पूरमेलासड्नागकेशरम् ॥६५॥
जातीफलमुशीरं च नागरं कृष्णजीरकम् ।
कृष्णागरस्तुगाक्षीरी मांसी नीलोत्पलं कणा॥
. चन्दनं नगरं वाले कोलं चेति चूर्णयेत् ।
समभागानि सर्वाणि सर्वेभ्योऽर्धा सिता भवेत्
लवडायमिदं चूर्ण राजाई वद्विदीपनम् ।
रोचनं तर्पणं कृप्यं त्रिदोपलं बलमदम् ॥६८॥

·१२० शाघरसंहिता। हद्रोग कण्ठरोगच कासं हिकां च पीनसम् । यक्ष्माणं तमकं श्वासमतीसारमुरक्षितम्।।६९॥ ममेहारुचिगुल्मादीन्ग्रहणीमपि नाशयेत् । जातीफलं लवङ्गैलापत्रखङ्नागकेशरम् ॥७०॥ कर्पूरचन्दनतिलस्वक्सीरीतगरामलैः । तालीसपिप्पलीपथ्यास्थलजीरकचित्रकम् ७१ शुण्ठीविडङ्गमरिचं समभागं विचूर्णितम् । यावन्येतानि सर्वाणि कुर्याद्रयांच तावतीम्।। सर्वचूर्णसमा देया शर्करा च भिपग्वरः। कर्पमात्रं ततः सादेन्मधुना प्रावितं सुधी-७३ अस्य प्रभावादहणीकासवासारूचिक्षयाः। पातश्लप्ममतिश्यायाः प्रशमं यान्ति वेगत:७४ मरिचं नागपुप्पाणि तालीमं लवणानि च । प्रत्येकमेकभागाः स्युः पिप्पलीमूलचित्रकैः ।। सपणा तिन्तिटीयं च जीरकं च विभागकम् ।

·----- मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः। धान्याम्लवेतसी विश्वं भद्रेला बदराणि च। अजमोदा जलधरः प्रत्येकं स्युखिभागिकाः। सर्वोपधिचतुर्थाशं दाडिमस्य फलं भवेत् ॥७७ द्रव्येभ्यो निखिलेभ्यश्च सिता देयार्धमालया। महाखाण्डवसंज्ञ स्याचूर्णमेतत्सुरोचनम् ॥७८|| अग्निदीप्तिकरं हृद्यं कासातीसारनाशनम् । हृद्रोगकण्ठजठरमुखरोगप्रणाशनम् ॥ ७९ ॥ विचिकां तथाध्मानमर्शोगुल्मकमीनपि । छदि पञ्चविधा श्वासं चूर्णमेतब्धपोहति ॥८॥ चित्रकत्रिफला व्योपं जीरकं हापा वचा। पवानी पिप्पलीमूलं शतपुष्पाजगन्धिका ८१ अजमोदा शठी धान्यं विडङ्गं स्थूलजीरकम् । हेमाक्षा पाकर मूलं क्षारी लवणपञ्चकम् ८२ कुष्टं चेति समांशानि विशाला स्याविभागिका। त्रितिभागा विज्ञेया दन्त्या भागत्रयं भवेत् ।।

·१२० शाधरसंहिता। होगं कण्ठरोगंच कासं हिकां च पीनसम् । यक्ष्माणं तमकं श्वासमतीसारमरक्षतम्।।६९॥ प्रमेहारुचिगुल्मादीन्ग्रहणीमपि नाशयेत् । जातीफलं लवकलापत्रखइनागकेशरम् ॥७॥ कर्परचन्दनतिलस्तक्क्षीरीतगरामलैः । तालीसपिप्पलीपथ्यास्थूलजीरकचित्रकम् ७१ शुण्ठीविडङ्गमरिचं समभागं विचूर्णितम् । यावन्त्येतानि सर्वाणि कुर्याद्भगां च तावतीम्॥ सर्वचूर्णसमा देया शर्करा च भिषग्वरः। कर्पमात्रं ततः खादेन्मधुना प्लावितं सुधी:७३ अस्य प्रभावाद्रहीकासवासारचिक्षयाः। वातशेप्मपतिश्यायाः प्रशमं यान्ति वेगतः७४ मरिचं नागपुप्पाणि तालीसं लवणानि च । प्रत्येकमेकभागाः स्युः पिप्पलीमूलचित्रकैः ॥ साणा तिन्तिीकं च जीरकं च द्विभागकम् ।

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः । धान्याम्लवेतसौ विश्वं भद्रला बदराणि च॥ अजमोदा जलधरः प्रत्येकं स्युत्रिभागिकाः। सर्वोपधिचतुर्थाशं दाडिमस्य फलं भवेत् ॥७७ द्रव्येभ्यो निखिलेभ्यश्च सिता देयार्धमात्रया। महाखाण्डवसंज्ञं स्याचूर्णमेतत्सुरोचनम् ॥७८|| अग्निदीप्तिकरं हृद्यं कासातीसारनाशनम् । हृद्रोगकण्ठजठरमुखरोगप्रणाशनम् ॥ ७९ ॥ विचिका तथाध्मानमर्शोगुल्मकृमीनपि । छदि पञ्चविधां श्वासं चूर्णमेतब्धपोहति ॥८॥ चित्रकत्रिफला व्योपं जीरकं हपुपा वचा । यवानी पिप्पलीमूलं शतपुप्पाजगन्धिका ८१ अजमोदा शठी धान्यं विडङ्ग स्थूलजीरकम् । हेमाद्दा पौप्करं मूलं क्षारौ लवणपञ्चकम् ८२ कुष्टं चेति समांशानि विशाला स्याविभागिका। त्रिवृत्तिभागा विज्ञेया दन्त्या भागत्रयं भवेत्।।

·१२२ : शार्ङ्गधरसंहिता। चतुर्भागा सातला स्यात्सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् । पाचनस्नेहनाद्यैश्च स्निग्धकोष्ठस्य रोगिणः ८४ दद्यान्चूर्ण विरेकाय सर्वरोगप्रणाशनम् । हद्रोगे पाण्डुरोगे च कासे श्वासे भगन्दरे ८५ मन्दामौ च ज्वरे कुष्टे ग्रहण्यां च गलग्रहे । • दद्याधुक्तानुपानेन तथाध्माने सुरादिभिः८६ गुल्मे बदरनीरेण विडङ्गे दधिमस्तुना । उष्णाम्युभिरजीर्णे च रक्षाम्लैः परिकर्तिपु८७ उष्ट्रीदुग्धेनोदरेषु तथा तक्रेण वा गवाम् । प्रसन्नया वातरोगे दाडिमाम्भोभिरशसि॥८॥ द्विविधे च विपे दद्याद्धृतेन विपनाशनम् । चूर्ण नारायणं नाम दुष्टरोगगणापहम् ॥८९॥ हपुपा त्रिफला चैव त्रायमाणा च पिप्पली । हेमतीरी त्रिच्चैव सातला कटुका वचा॥१०॥ नीलिनी सैन्धवं कृष्णां लवणं चेति चूर्णयेत् ।

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः। उष्णोदकेन मृत्रेण दाडिमत्रिफलारसै॥११॥ तथा मांसरसेनापि यथायोग्यं पिवेन्नरः । अजीर्णे प्लीहगुल्मेषु शोफार्मोविपमामि।।९२॥ . हलीमकामलापाण्डुकुष्ठामानोदरेप्वपि । शुण्ठी हरीतकी कृष्णा त्रिवृत्सौवर्चलं तथा९३ समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । ज्ञेयं पञ्चसमं चूर्णमेतच्छूलहरं परम् ॥ ९४ ॥ आध्मानजठरा तमामवातहरं स्मृतम् । कर्षमाना भवेत्कृष्णा त्रिता स्यात्पलोन्मिता। खण्डात्पलं च विज्ञेयं चूर्णमेकत्र कारयेत् । कर्पोन्मितं लिहेदेतत्क्षौद्रेणाध्माननाशनम् ९६ गाढविट्कोदरकफान्पित्तशूलं च नाशयेत् । लवणत्रितयं क्षारौ शतपुप्पाट्यं वचा ॥९॥ अजमोदाजगन्धा च हपुपा जीरकद्वयम् । मरिचं पिप्पलीमूलं पिप्पली गजपिप्पली ९८ ·शाईधरसंहिता। हिङ्गुश्च हिङ्गपत्री च शठी पाठोपकुञ्चिका । शुण्ठी चित्रकचव्यानि विडङ्गं चाम्लवेतसम् ॥ दाडिमं तिन्तिडीकं च त्रिसद्दन्ती शतावरी । इन्द्रवारुणिका भाी देवदारु यवानिका१०० कुस्तुम्बुरुस्तुम्बुरूणि पौकरं वदराणि च । शिवा चेति समांशानांचूर्णमेकत्र कारयेत् ॥१॥ भावयेदाईकरसैर्वीजपूररसस्तथा। तपिवेत्सपिपा जीर्णमद्येनोष्णोदकेन वा ॥२॥ कोलाम्भसा वा तक्रेण दुग्धेनौष्ट्रेण मस्तुना। यकृष्श्लीहकटीशूलगुदकुक्षिहदामयान् ॥३॥ अर्चाविष्टम्भमन्दाग्निगुल्मप्लीहोदराणि च । हिकाध्मानश्वासकासाञ्जयेदेतान्न संशयः ॥४॥ एतैरेवौपधैः सम्यग्धृतं वा साधयेत्सुधीः । तुम्बरूणि त्रिलवणं यवानी पुष्कराइयम्॥५॥ १ गुल्माष्टीलोदराणि चैति क्वचित्पाठः ।

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः । १२५ यवक्षाराभयाहिङ्गुविडङ्गानि समानि च । त्रिवृत्तिभागा विज्ञेया सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् पिवेदुष्णेन तोयेन यवकाथेन वा पिवेत् । जयेत्सर्वाणि शूलानि गुल्माध्मानोदराणि च।। चित्रको नागरं हिङ्गु पिप्पली पिप्पलीजटा । चव्याजमोदा मरिचं प्रत्येकं कर्पसंमितम् ॥८॥ स्वर्जिका च यवक्षारः सिन्धु सौवर्चलं विडम् । सामुद्रिकं रोमकं च कोलमात्राणि कारयेत् ९ एकीकृत्याखिलं चूर्णं भावयेन्मातुलुङजैः । रसैडिमर्वापि शोपयेदातपेन च ॥१०॥ एतचूर्ण जयेद्गुल्मं ग्रहणीमामलां रुजम् । अग्निं च कुरुते दीप्तं रुचिकृत्कफनाशनम् ११ सैन्धवं पिप्पलीमूलं पिप्पली चव्यचित्रकम् । शुण्ठी हरीतकी चेति क्रमद्धानि चूर्णयेत्१२ वडवानलनामैतचूर्ण स्वादग्निदीपनम् ।

·१२६ शाङ्गघरसंहिता। अजमोदा विडङ्गानि सैन्धवं देवदारु च॥१३॥ चित्रकः पिप्पलीमूलं शतपुप्पा च पिप्पली। मरिचं चेति का प्रत्येकं कारयेद्बुधः १४ कर्पास्तु पञ्च पथ्याया दश स्युद्धदारुकात् । नागराञ्च दशैव स्युः सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् ? पिवेत्कोपजलेनैव चूर्ण श्वयथुनाशनम् । आमवातरुजं हन्ति संधिपीडां च गृध्रसीम् ॥ कदिपृष्ठगुदस्यां च जवयोश्च रुजं जयेत् । तूणी प्रतॄणी विश्वाची कफवातामयाजयेत् ॥ समेन वा गुडेनास्य पदकान्कारयेन्दिपक् । शुण्ठी सौवर्चलं हिङ्गु दाडिमं चाम्लतसम्॥ चूर्णमुणाम्युना पेयं श्वासहद्रोगशान्तये । हिङ्गु पागभया धान्यं दाडिमं चित्रकः शठी।। अजमोदा त्रिकटुकं हापा चाम्लंवेतसम् । अजगन्धा तिन्तिडीकं जीरकं पाकर वचा ॥

·मध्यमलण्डे पष्ठोऽध्यायः। १२७ चच्यं क्षारद्वयं पञ्च लवणानि विचूर्णवेत् । पाग्भोजनस्य मध्ये या चूर्णमेतत्मयोजयेत् २१ पिवेदा जीर्णमयेन तक्रेणोष्णोदकेन का। गुल्मे वातकफोद्भूत हदहेऽष्ठीलिकासु च २२ हृदस्तिपार्श्वभूलेषु शूले च गुदयोनिजे । मूत्रकृच्छ्रे तथानाहपाण्डुरोगेऽरुचौ तथा २३ हिकायां यकृति लीहि कासे श्वासे गलग्रहे । ग्रहण्याविकारेषु चूर्णमेतत्प्रशस्यते ॥ २४ ॥ भावितं मातुलहस्य बहुशः स्वरसेन वा । कुर्याच गुटिकां वैद्यो वातश्लेभञ्चरापहाम् ॥ यवानी दाडिमं शुण्ठी तिन्तिडीकाम्लवेतसौ बदराम्लं च कुर्वीत चतु:शाणमितानि च २६ सार्थदिशाणं मरिचं पिप्पली दशशाणिका। सक्सौचर्चलधान्याकं जीरकं द्विद्विशाणकम् ।। चतुःपधिमितः गाणैः शर्करामत्र योजयेत् ।

·,
शार्ङ्गधरसंहिता।
चूर्णितं सर्वमेकत्र यवानीखाण्डवाभिधम् २८.
चूर्ण जयेत्पाण्डुरोग रोग ग्रहणी ज्वरम् ।
छर्दिशोपातिसारांश्च प्लीहानाहविपन्धताः २९
अरुचिं शूलमन्दामिमर्शोजितागलामयान् ।
तालीसं मरिचं शुण्ठी पिप्पली वंशरोचना ॥
एकद्वित्रिचतुःपञ्चकर्भागान्मकल्पयेत् ।
एलाखचोस्तु का प्रत्येक भागमाहरेत् ३१
द्वात्रिंशत्कर्पतलिता पदेया शर्करा चुधैः ।
तालीसाद्यमिदं चूर्ण रोचनं पाचनं स्मृतम् ।।
कासवासज्वरहरं छद्यतीसारनाशनम् ।
शोपाध्मानहरं शीग्रहणीपाण्डरोगजित् ३३
पक्सा वा शर्करां पूर्ण क्षिपेत्स्याद्गुटिका ततः
सितोपला पोटश स्यादप्टी स्याईशरोचना॥
पिप्पली स्यायनुष्कर्पा स्यादेला च द्विकापिकी
एका कर्पस्ता कार्यपूर्णपत्सर्वमेकतना३५||

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः ।। १२९ सितोपलादिकं चूर्ण मधुसपियुतं लिहेत् । श्वासकासक्षयहरं हस्तपादाङ्गदाहजित् ॥३६॥ मन्दानि मुप्तजिहलं पार्थशूलमरोचकम् । ज्वरमूर्द्धगतं रक्तं पिसमाशु व्यपोहति ॥३७॥ सामुद्रलवणं कार्यमष्टकर्पमितं बुधैः। पञ्च सौवर्चलं ग्राह्य बिर्ड सैन्धवधान्यके ३८ पिप्पली पिप्पलीमृलं कृष्णजीरकपत्रकम् । नागकेशरतालीसमम्लवेतसकं तथा ॥ ३९ ॥ द्विकर्पमात्राण्येतानि प्रत्येकं कारयेद्बुधः । मरिचं जीरकं विश्वमेकं कर्पमात्रकम् ॥४०॥ दाडिमं स्याचतुष्कर्ष खगेला चार्धकार्यकी। एतचूर्णीकृतं सर्वं लवणं भास्कराभिधम् ४१ शाणप्रमाणं देयं तु मस्तुतक्रसुरासवैः । वातोपभवं गुल्मं प्लीहानपुदरक्षयम् ॥४२॥ अशॉसि ग्रहणी कुष्ठं विवन्धं च भगन्दरम् ।

·म
.
१३. .. शावरसंहिता ।
शोफ शुलं श्वासकासावामवातं च हृदुजम् ॥
मन्दानि नाशयेदेतद्दीपनं पाचनं परम् ।.
सर्वलोकहितार्थाय भास्करणोदितं पुरा ४४
एलामियङ्गुमुस्तानि कोलमज्जा च पिप्पली।
श्रीचन्दनं तथा लाजा लवङ्ग नागकेशरम् ४५
एतचूर्णीकृतं सर्व सिताक्षौद्रयुतं लिहेत् ।.
वातपित्तकफोद्भूतां छदि इन्त्यतिवेगतः ४६
मूलं पत्रं फलं पुप्पं खचं निम्बात्समाहरेत् ।
सूक्ष्मचूर्णमिदं कुर्यात्पल पञ्चदशोन्मितः ४७
लोहभस्महरीतक्या चक्रमर्दकचित्रको ।
भल्लातकं विडङ्गानि शर्करामलकं निशा ४८
पिप्पली मरिचं शुण्ठी वाकुची कृतमालकः।
गोक्षुरश्च पलोन्मानमेकैकं कारयेद्बुधः ॥४९॥
सर्वमेकीकृतं चूर्ण भृजराजेन भावयेत् ।
अष्टभागावशिष्टेन खदिरासनवारिणा ॥५०॥

·मध्यमखण्डे पष्ठोऽध्यायः । भावयिता च संशुष्कं कर्पमात्रं ततः पिवेत् । खदिरासनतोयेन सर्पिपा पयसाथवा ॥५१॥ मासेन सर्वकुष्ठानि विनिहन्ति रसायनम् । पञ्चनिम्पमिदं चूर्ण सर्वरोगप्रणाशनम् ॥५२॥ शतावरी गोक्षुरश्च वीजं च कपिकच्छुजम् । गाङ्गेरुकी चातिबलावीजमिक्षुरकोद्भवम्॥५३॥ चूर्णितं सर्वमेकत्र गोदुग्धेन पिवेनिशि । न तृप्ति याति नारीभिर्नरशूर्णप्रभावतः ५४ अश्वगन्धा दशपला तन्मालो वृद्धदारुकः। चूर्णीकृत्योभयं विद्वान्धृतभाण्डे निधापयेत् ॥ कपैक पयसा पीला नारीभिनव तृप्यति । अगला प्रमदां भूयाद्वलीपलितवर्जितः ॥५६॥ मुसलीकन्दचूर्णं तु गुड्चीसत्वसंयुतम् । वानरीगोक्षुराभ्यां च शाल्मलीशर्करामलः ॥ आलोड्य घृतदुग्धेन पाययेत्कामवर्धनम् ।

·१३२ शार्ङ्गधरसंहिता। चित्रकं त्रिफला मुस्तं विडङ्गन्यपणानि च ॥ समभागानि कार्याणि नव भागा हतायसः । एतदेकीकृतं चूर्ण मधुसपिर्युतं लिहेत् ॥१९॥ गोमूत्रमथवा तक्रमनुपाने प्रशस्यते । पाण्डुरोग जयत्युग्रं होगं च भगन्दरम् ६० शोधकुष्ठोदराशीसि मन्दाग्निमरुचिं कृमीन् । आकारकरभः शुण्ठी कोलं कुङ्कुमं कणा॥ जातींफलं लवङ्गं च चन्दनं चेति कार्पिकान् । चूर्णानि मानतः कुर्यादहिफेनं पलोन्मितम् ।। सर्वमेकीकृतं चूर्ण मापैकं मधुना लिइन् । शुक्रस्तम्भकरं चूर्ण पुंसामानन्दकारकम् १६२ नारीणां प्रीतिजनन सेवेत निशि कामुकः । इति श्रीशाङ्गधासहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयरसण्डे चूर्णकल्पना नाम पठोऽध्यायः ।

·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः ।
अथ सप्तमोऽध्यायः।
तन वटककल्पना
वटकाचाय कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी।
मोदको वटिका पिण्डी गुडो बतिस्तथोच्यते ।
लेहवसाध्यते वहौ गुढो वा शर्करायवा ।
गुग्गुलुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्ण तनिर्मिता वटी ॥२॥
कुर्यादवह्रिसिद्धेन कचिद्गुग्गुलुना वटीम् ।
द्रवेण मधुना वापि गुटिकां कारयेद्बुधः ॥३॥
सिता चतुर्गुणा देया वटीपु द्विगुणो गुडः ।
चूर्णापूर्णसमः कार्यो गुग्गुलमधु तत्समम् ४
दवं च द्विगुणं देयं मोदकेषु भिपवरः।
कममाणा तन्मात्रा वलं दृष्ट्वा प्रयुज्यते॥५॥
इन्द्रवारुणिका मुस्तं शुण्ठी दन्ती हरितकी !
वित्सटी विडङ्गानि गोक्षुरचित्रकस्तया॥६॥

·१३४ शायरसंहिता। तेजोहा.च द्विवणि पृथग्द्रव्याणि कारयेत् । मूरणस्य पलान्यष्टौ वृद्धदारु चतुप्पलम् | चतुप्पलं स्याद्भल्लातः काययेत्सर्वमेकतः। जलद्रोणे चतुर्थाशं गृहीयात्काथमुत्तमम् ॥८|| कायद्रव्यात्रिगुणितं गुडं लिप्त्वा पुनः पचेत् । सम्यक्पक्कं च विज्ञाय चूर्णमेतत्सदापयेत् ॥९॥ चित्रकत्रितादन्तीतेजोडापलिकाः पृथक् । पृथक्त्रिपलिका कार्या व्योपैलामरिचखचः।। निक्षिपेन्मधु शीवे च तस्मिन्मस्थममाणतः। एवं सिद्धो भवेच्छ्रीमान्बाहुशालगुडः शुभः ।। जयेदीसि सर्वाणि गुल्म वातोदरं तथा। आमवातप्रतिश्पायग्रहणीक्षयपीनसान् ॥१२॥ हलीमकं पाण्डुरोगं प्रमेहं च रसायनम् । मरिचं कर्पमात्र स्थापिप्पली कर्षसंमिता १३ अर्धको यवहारः कर्पयुग्मं च दाडिमम् ।

·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः । एतचूर्णीकृतं युख्यादएकपंगुडेन हि ॥ १४ ॥ शाणप्रमाणां गुटिकां कृता वक्त्रे विधारयेत् । अस्याः प्रभावात्सर्वेऽपि कासा यान्त्येव सं. क्षयम् ॥ १५॥ गुडशुण्ठीशिवामुस्तैर्गुटिकां धारयेन्मुखे । श्वासकासेषु सर्वेपु विभीतं चापि केवलम् १६ आमलं कमलं कुष्ठं लाजाश्च वटरोहकम् । एतसूर्णस्य मधुना गुटिकां धारयेन्मुखे ॥१७॥ कृष्णां प्रद्धां हन्त्येपा मुखशोपं च दारुणम् । विड नागरं कृष्णा पथ्यापलविभीतको १८ वचा गुडूची भल्लातं सविपं चात्र योजयेत् । एतानि समभागानि गोमूत्रणव पेपयेत् ॥१९॥ गुजाभा गुटिका कार्या दद्यादाईकन रस: एकामजीर्णगुल्मेषु । विपूच्यां च दापयेत् २० तिसच सर्पदष्टे तु चतसः सांनिपातिक ।

·शार्ङ्गधरसंहिता । वटी संजीवनी नाम्ना संजीवयति मानवम् ॥ व्योपाम्लवेतसं चव्यं तालीसं चित्रकं तथा । जीरकं तिन्तिडीकं च प्रत्येकं कर्पभागिकम् २२ त्रिमुगन्धं त्रिशाणं स्याद्गुडः स्यात्कविंशतिः। व्योपादिगुटिका सामपीनसश्वासकासजित् ।। रुचिस्वरकराख्याता प्रतिश्यायमणाशिनी । आमेषु सगुडां शुण्ठीमजीर्णे गुडपिप्पलीम् ॥ कृच्छ्रे जीरगुई दद्यादर्शामु सगुडाभयाम् । वृद्धदारकभल्लातशुण्ठीचूर्णेन योजितः ॥२५॥ मोदक: सगुडो हन्यात्पड्डिधार्श कृतां रुजम् । शुष्कमूरणचूर्णस्य भागान्द्वात्रिंशदाहरेत् २६ भागान्पोडश चित्रस्य शुण्ठ्या भागचतुष्टयम् दो भागो मरिचस्यापि सर्वाण्यकत्र चूर्णयेत् ॥ गुडेन पिण्डिकां कुर्यादर्शसां नाशनी पराम् । मूरणो द्धदारुथ भागः पोडशभिः पृयक् २८ ·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः। मुसलीचित्रको ज्ञेयावश्यभागमितौ पृथक् । शिवा विभीतकी धात्री विडङ्ग नागरं कणा॥ भल्लातः पिप्पलीमूलं तालीसं च पृथक्पृथक् । चतुर्भागप्रमाणानि खगेला मरिचं तथा ॥३०॥ द्विभागमात्राणि पृथक्ततस्त्वेकर चूर्णयेत् । द्विगुणेन गुडेनाथ चटकान्कारयेद्धः ॥ ३१ ॥ प्रवलामिकरा एते तथार्शोनाशनाः परम् । ग्रहणी वातकफजां श्वासं कासं क्षयामयम् ३२ प्लीहानं श्लीपदं शोथं हिकां मेहं भगन्दरम् । निहन्युः पलितं तृप्यास्तथा मेध्या रसायनाः॥ त्रिफला यूपर्ण चव्यं पिप्पलीमूलचित्रको । दारु मासिकधातुस्वग्दाज़ मुस्तं विदड़कम् ॥ प्रत्येक कर्पमात्राणि सर्व द्विगुणितं नथा । मण्डूरं चूर्णयेच्छुद्धं गोमूत्रेऽष्टगुणे क्षिपेत् ३५ पक्ता च षटकान्कृता दद्यात्तत्रानुमानतः ।

·१
शाधरसंहिता ।
कामलापाण्डुमेहार्श शोथकुष्ठकफामयान् ३६
ऊरुस्तम्भमजीर्ण च प्लीहानं नाशयन्ति च ।
सौदाद्विगुणितं सर्पिघृताद्द्विगुणपिप्पली ३७
सिता द्विगुणिता तस्याः क्षीरं देयं चतुर्गुणम् ।
चातुर्जातं क्षीदतुल्यं पक्सा कुर्याच मोदकान् ।।
धातुस्थांश्च ज्वरान्सर्वावासं कासं च पा-
ण्डताम् ।
,
.
-
-
धातुक्षयं वहिमान्य पिप्पलीमोदको जयेत् ३९
चन्द्रप्रभा वचा मुस्तं भूनिम्बाऽमृतदारुकम् ।
हरिद्राऽतिविपा दावी पिप्पलीमूलचित्रकी ४०
धान्यकं त्रिफला चव्यं विडङ्ग गजपिप्पली ।
व्योपं मासिकधातुश्च द्वौतारी लवणत्रयम् ४१
एतानि शाणमात्राणि प्रत्येक कारयेद्धः ।
त्रिसद्दन्तीपत्रकं च खगेला वंशरोचना ॥४२||
प्रत्येकं कर्पमात्राणि कुर्यादेनानि वुद्धिमान् ।
.
1

·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः। १३९
दिकर्ष हतलोहं स्याश्चतुष्कर्पा सिता भवेत्-४३
शिलाजवष्टक स्यादष्टौ कर्षाश्च गुग्गुलोः।
एभिरेकत्र संक्षुण्णैः कर्तव्या गुटिका शुभा ४४
चन्द्रप्रभेति विख्यातां सर्वरोगमणाशिनी ।
प्रमेहाविंशति कृच्छं मूत्रापातं तथाश्मरीम् ।।
विवन्धानाहशूलानि मेहनग्रन्थिमवुदम् ।
अण्डवृद्धि तथा पाण्डं कामलां च हलीमकम्४६
अष्टदि कटीशूलं पास कासं विचर्चिकाम् ।
कुष्ठान्यौंसि कण्डूं च प्लीहोदरभगन्दरम् ४७
दन्तरोगं नेत्ररोगं स्त्रीणामार्तवजां रुजम् ।
पुंसां शुक्रगतान्दोपान्मन्दाग्निमरुचिं नया ४८
वायुं पित्तं कर्फ हन्यादल्या वृष्या रसायनी।
चन्द्रप्रभायां कर्पस्तु चतुःशाणो विधीयते४९
यवानी जीरकं धान्यं मरीचं गिरिकणिका ।
अजमोदोपकुञ्ची च चतुःशाणाः पृथक्पृथक् ॥

·शार्ङ्गधरसंहिता। हिङ्गु पदशाणिकं कार्य क्षारी लवणपश्चकम् । त्रिचाष्टमित्तः शाणैः प्रत्येक कल्पयेत्सुधीः॥ दन्ती शठी पौष्करं च विडङ्गं दाडिमं शिवा । चित्रोऽम्लवेतसःशुण्ठीशाणः पोडशभिः पृथक् वीजपूररसेनपां गुटिका कारयेद्धः। घृतेन पयसा मद्यैरम्लैरुष्णोदकेन वा ॥ ५३॥ पिवेत्काडायनमोक्तांगटिकां गुल्मनाशिनीम्। मद्येन वातिकं गुल्म गोक्षीरेण च पैत्तिकम् ।। मूत्रेण कफगुल्मं च दशमूलैत्रिदोपजम् । उष्ट्रीदुग्धेन नारीणां रक्तगुल्मं निवारयेत् ।। रोग ग्रहणीं शुलं क्रिमीनीसि नाशयेत् । नागरं पिप्पलीमूलं पिप्पली चव्यचित्रको ५६ भृष्टं दिग्वजमोदा च सर्पपा जीरकद्वयम् । रेणुकेन्द्रयवाः पाठा विडङ्ग गजपिप्पली ॥२७॥ कटुकातिविपा भाी पचा पूर्वेति भागतः।

·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः। प्रत्येक शाणिकानि स्युर्दव्याणीमानि विंशतिः द्रव्येभ्यः सकलेभ्यश्च त्रिफला द्विगुणा भवेत् । एभिभूर्णीकृतैः सर्वैः समो देयश्च गुग्गुलुः ॥ व रौप्यं च नागं च लोहसारस्तथाभ्रकम् । मण्डूरं रससिन्दूरं प्रत्येकं पलसंमितम् ॥६॥ गुडपाकसमं कृखा इमं दद्याद्यथोचितम् । एकापिण्ड ततः कृला धारयेद्वृतभाजने ॥६॥ गुटिकाःशाणमालास्तु कृता ग्राह्या यथोचिताः गुग्गुलुर्योगराजोऽयं त्रिदोषघ्नो रसायनः ६२ मैथुनाहारपानानां त्यागो नैवात्र विद्यते । सर्वान्वातामयान्कुष्ठान सि ग्रहणीगदम् ६३ प्रमेहं वातरक्तं च नाभिशूलं भगन्दरम् । उदाय क्षयं गुल्ममपसारमुरोग्रहम् ॥ ६४ ॥ मन्दाग्निश्वासकासाथ नाशयेदचि तथा । रतोदोपहरः पुंसां रजोदोपहर: स्रियाम् ६५ ·शार्ङ्गधरसंहिता। पुंसामपत्यजनको वन्थ्यानां गर्भदस्तथा । रास्नादिकाथसंयुक्तो विविधं हन्ति मारुतम् ॥ काकोल्यादिशृतात्पित्तं कफमारग्वधादिना। दाशितेन मेहांश्च गोमूत्रेण च पाण्डुताम् ६७ भेदोद्धिं च मधुना कुष्ठं निम्बश्तेन वा। . छिन्मकायेन वातास्त्रं शोथं शूलं कणाश्तात्॥ पाटलाकायसहितो विपं मूपकजं जयेत् । "त्रिफलाकायसहितो नेताति हन्ति दारुणाम् ॥ पुनर्नवादिकार्थेन हन्यात्सर्वोदराण्यपि । त्रिफलायास्त्रयः प्रस्थाः प्रस्थैकममृता भवेत् ॥ संकुट्य लोहपात्रे तु सार्धद्रोणाम्बुना पचेत् । जलमर्घशृतं ज्ञासा गृहीयाद्वस्त्रगालितम् ॥७॥ ततः काये क्षिपेच्छुद्धं गुग्गुलु भस्थसंमितम् । पुनः पचेदयापाले दा संघट्टयेन्मुहुः॥७२॥ सान्द्रीभूतं च तं ज्ञासा गुडपाकसमाकृतिम् ।

·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः। चूर्णीकृत्य ततस्तत्र द्रव्याणीमानि निक्षिपेत् ।। निफला द्विपला ज्ञेया गुड्ची पलिका मता। पडक्षं यूपणं प्रोक्तं विडङ्गानां पलार्धकम् ७४ दन्ती कर्पमिता कार्या भिटत्कर्पमिता स्ता। ततः पिण्डीकृतं सर्व घृतपाने विनिक्षिपेत् ७५ गुटिकाः शाणिका कार्या युझ्याहोपाद्यपेक्षया अनुपाने भिपग्दद्यात्कोण नीरं पयोऽथवा ॥ मञ्जिष्ठादिश्रुतं वापि युक्तियुक्तमतः परम् । जयेत्सर्वाणि कुठानि वातरक्तं त्रिदोपजम् ।। सर्वत्रणानि गुल्मांश्च प्रमेहपिटिकास्तथा । ममेहोदरमन्दाग्निकासश्वयथुपाण्डुजान् ॥७॥ हन्ति समयान्नित्यमुपंयुक्तो रसायनम् । कैशोरिकाभिधानोऽयं गुग्गुलु कान्तिकारक: १ गुग्गुलीविशेषणमिदं रसाशनरूप: कैशौरकाभिधानो गुग्गुलुरुपयुक्त इति योजना

·१४४
शाङ्गधरसाहता।
वासादिना नेत्रगदान्गुल्मादीवरुणादिना।
काथेन खदिरस्यापि व्रणकुष्ठानि नाशयेत् ॥
अम्लं तीक्ष्णमजीर्ण च व्यवायं श्रममातपस् ।
मद्यं रोपं त्यजेत्सम्यग्गुणार्थी पुरसेवकः ८१
त्रिपलं त्रिफलाचूर्ण कृष्णाचूर्णे पलोन्मितम् ।
गुग्गुलु: पाश्चपलिकः क्षोदयेत्सर्वमेकतः ८२
ततस्तु गुटिकां कृत्वा प्रयुज्यावलयपेक्षया ।
भगन्दरं गुल्मशोधावीसि च विनाशयेत् ८३
आमाविंशतिसंख्यानि पलान्यानीय गोक्षुरान्
विपचेत्पगुणे नीरे काथो ग्राह्योऽर्धशेषितः ।
ततः पुनः पचेत्तत्र पुरं सप्तपलं क्षिपेत् ।
गुडपाकसमाकारं ज्ञाला तत्र विनिक्षिपेत् ८५
त्रिकटु त्रिफला मुस्तं चूर्णितं पलसप्तकम् ।
ततः पिण्डीकृतस्यास्य गुटिकामुपयोजयेत् ८६
हन्यात्ममेहं कृच्छं च प्रदरं मूलघातकम् ।

·मध्यमखण्डे सप्तमोऽध्यायः । वातासं वातरोगांश्च शुक्रदोपं नथाश्मरीम् ८७ त्रिफलाएपला कार्या भल्लातं च चतुप्पलम् । वाकुची पश्चपलिका विडङ्गानां चतुप्पलम् ।। हतलौहं त्रिच्चैव गुग्गुलश्च शिलाजतु । एक पलमात्र स्यात्पलाष्टं पौष्करं भवेत् ८९ चित्रकस्य पला) स्याविशाणं मरिचं भवेत् । नागरं पिप्पली मुस्ता खगेलापत्रकुङ्कुमम् ॥१०॥ शाणोन्मितं स्यादेकैकं चूर्णयेत्सर्वमेकतः । तत्तस्तलक्षिपेचूर्ण पक्कखण्डं च तत्समे ॥९॥ मोदकान्पलिकान्कृता प्रयुञ्जीत यथोचितम् । इन्युः सर्वाणि कुष्ठानि त्रिदोपमभवामयान् ।। भगन्दरलीहगुल्माजिदातालुगलामयान् । शिरोऽतिभ्रूगतानोगानन्यान्पृष्टगतानपि ९३ माग्भोजनस्य देयं स्यादधाकायस्थिते गदे। भेपनं भक्तमध्ये च रोगे जठरतस्थिते ।।९४||

·शार्ङ्गधरसंहिता।
भोजनस्योपरि ग्राह्यमूर्द्धजत्रुगदेषु च ।
काचनारखची ग्राह्यं पलविंशतिकं बुधैः॥९॥
त्रिफला पदपला कार्या त्रिकटु स्यात्पलत्रयम् ।
पलक वरुणं कुर्यादेलाखपत्र तथा ॥१६॥
एकैकं कर्षमात्र स्यात्सर्वाण्येकत्र चूंर्णयेत् ।
यावचूर्णमिदं सर्वं तावन्मात्रस्तु गुग्गुल्लुः ९७
संकुय्य सर्वमेकत्र पिण्डं कृता च धारयेत् ।
गुटिकाः शाणिका कार्याः माताह्या यथो-
चिताः॥९८॥
गण्डमालां जयत्युग्रामपचीमधूदानि च ।
ग्रन्थीन्त्रणानि गुल्मांश्च कुष्ठानि च भगन्दरम् ।।
प्रदेयश्चानुपानार्थ काथो मुण्डनिकाभवः ।
कायः खदिरसारस्य पथ्याकाथोणकं जलम्॥
निस्तुपं मापचूर्ण स्यात्तथा गोधूमसंभवम् ।।
निस्तुर्प यवचूर्णं च शालितण्डुलजं तथा ॥१॥

·मध्यमखण्डेऽष्टमोऽध्यायः। १४७ सूक्ष्मं च पिप्पलीचूर्ण पलिकान्युपकल्पयेत् । एतदेकीकृतं सर्व भर्जयेगोघृतेन च ॥२॥ अर्धमात्रेण सर्वेभ्यस्ततः खण्डं समं क्षिपेत् । जलं च द्विगुणं दत्वा पाचयेत्तं शनैः शनैः३ ततः पकं समुदृत्य वृत्तान्कुर्वीत मोदकान् । मुक्ता सायं पलैकं च पिवेत्सीरं चतुर्गुणम् ४ वर्जनीयौ विशेषेण क्षाराम्लौ द्वौ रसावपि । कृर्व रमयेनारीवहीन क्षीयते नरः ॥१०॥ इति श्रीशाईधरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयखण्दे वटककल्पना नाम सप्तमोऽध्यायः । अथाष्टमोऽध्यायः। तशवलेइकल्पना कायादीनां पुनः पाकाद्धनवं सा रसक्रिया। सोऽवलेहश्च लेहः स्यात्तन्मात्रा स्मात्पलोन्मिता सिता चतुर्गुणा कार्या चूर्णाच द्विगुणो गुडः।

·१ 'शापरसंहिता । द्रवं चतुर्गुणं दद्यादिति सर्वत्र निश्चयः॥२॥ सुपके तन्तुमत्त्वं स्यादवलेहेऽप्मु मज्जनम् । खरसं पीडिते मुंद्रागन्धवर्णरसोद्भवः ॥३॥ दुग्धमिक्षुरसो यूपो पञ्चमूलकपायजः। वासाकाथो यथायोग्यमनुपानं प्रशस्यते ॥४॥ कण्टकारीतुलां नीरद्रोणे पक्खा. कपायकम् पादशेपं गृहीसा च तसिंधूर्णानि दापयेत् ५ पृथक्पलानि चैतानि गुडूचीचव्यचित्रकाः। मुस्तं कर्कटशृङ्गी च व्यूपणं धन्वयासकः॥६॥ भागी रास्ना सटी चैव शर्करा पलविंशतिः । प्रत्येकं च पलान्यष्टौ पदद्याद्भुततैलयोः॥७॥ पक्सा लेहलमानीय शीते मधुपलाष्टकम् । चतुप्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीनां चतुप्पलम् ॥ विस्वा निदध्यात्सुदृढे मृन्मये भाजने शुभे। लेहोऽयं हन्ति हिकार्तिश्वासकासानशेपतः ।।

·मध्यमखण्डेऽष्टमोऽध्यायः। १४९ पाटलाऽरणिकाइमर्यविल्वारलुकगोक्षुराः। पण्यौँ बृहत्यौ पिप्पल्यः शृङ्गी द्राक्षामृताभयाः॥ वलाभूम्यामलीवासा ऋद्धिर्जीवन्तिका शठी। जीवकर्पभकी मुस्तं पाकर काकनासिका ११ मुद्गपर्णी मापपर्णी विदारी च पुनर्नवा । काकोल्यौ कमलं मेदे सूक्ष्मैलागरुचन्दनम् १२ एकै पलसंमानं स्थूलचूर्णितमीपधम् । एकीकृत्य बृहत्पाने पञ्चामलशतानि च ॥१३॥ पवेद्रोणजले विस्वा ग्राह्यमष्टांशशेपितम् । ततस्तु तान्यामलानि निप्कुलीकृत्य वाससा॥ दृढहस्तेन संपीड्य विस्वा नत्र ततो धृतम् । पलसप्तमित तानि किंचिद्धृष्ट्वाल्पवहिना १५ ततस्तत्र क्षिपेत्काथं खण्डं चातुलोन्मितम् । लेहवत्साधयिता च चूर्णानीमानि दापयेत् ॥ पिप्पली द्विपला देया तुगाक्षीरी चतुप्पला ।.

·१५० शायरसंहिता । प्रत्येकं च त्रिशाणं स्यात्चगेलापत्रकेशरा: १७ ततस्तेकीकृते तस्मिन्क्षिपेत्क्षौद्रं च पदपलम् । इत्येतच्यवनमोक्तं च्यवनप्राशसंज्ञितम् ॥१८॥ लेहं वहिवलं दृष्ट्वा खादेतीणो रसायनम् । यालदक्षतक्षीणा नारीक्षीणाश्च शोपिण:१९ हद्रोगिणः स्वरक्षीणा ये नरास्तेपु युज्यते । कासंश्वासं पिपासां च वातासमुरसो ग्रहम् २० वातं पित्तं शुनदोपं मूत्रदोपं च नाशयेत् । मेधां स्मृति स्वीपु हर्प कान्ति वर्णमसन्नताम् २१ अस्य मयोगादामोति नरोऽजीर्णविवर्जितः । निप्कुलीकृत्य कुमाण्डखण्डान्पलशतं पचेत् २२ निक्षिप्य द्वितुले नीरमशिष्टं च गृयते । तानि कमाण्डखण्डानि पीडयेदृढवाससा २३ आतपे शोपत्किचिच्छलाहुशी व्यषेत् । विस्वा साम्रकटाहे च दद्यादष्टपलं घृतम् २४ ·मध्यमखण्डेऽष्टमोऽध्यायः। तेन किंचिद्भर्जयिखा पूर्वोक्तं च जलं क्षिपेत् । खण्डं पलशतं दत्त्वा सर्वमेकत्र पाचयेत् ॥२६॥ मुपक्के पिप्पलीशुण्ठीजीराणां द्विपलं पृथक् । पृथक्पलार्धं धान्याकं पत्रेला मरिचं खचम् २६ चूर्णीकृत्य क्षिपेत्तत्र घृताध क्षौद्रमावपेत् । खादेदमिवलं दृष्ट्वा रक्तपित्ती ज्वरी क्षयी २७ शोपतृष्णाभ्रमच्छर्दिवासकासक्षतातुरः । कूष्माण्डकावलेहोऽयं वालद्धेषु युज्यते॥२८॥ उरःसन्धानकदृप्यो बृंहणो बलकृन्मतः ! युक्त्या कुभाण्डखण्डस्य भूरणं विपचेत्सुधीः॥ अर्शसां मूढवातानां मन्दानीनां च युज्यते । हरीतकीशतं भद्रं यवानामाढकं तया ॥३०॥ पलानि दशमूलस्य विंशतिं च नियोजयेत् । चित्रका पिप्पलीमूलमपामार्गः शठी तथा ३१ कपिकाछः शशपुप्पी भाजी च गजपिप्पली।

·१५२ शाधरसंहिता। वला पुष्करमूलं च पृथग्द्विपलमात्रया ॥३२॥ पचेत्पमाढके नीरे यवैः खिन्नः शृतं नयेत् । तच्चाभयाशतं दद्यात्काये तस्मिन्विचक्षणः३३ सर्पिस्तैलाष्टपलक क्षिपेद्गुडतुलां तथा । . पक्खा लेइलमानीय सिद्धे शीते पृथक्पृथक् ॥ क्षौद्रं च पिप्पलीचूर्ण दद्यात्लुडवमात्रया । हरीतकीद्वयं खादेत्तेन लेहेन नित्यशः॥३५॥ क्षयं कासं ज्वरं श्वासं हिकार्योऽरुचिपीनसान्। ग्रहणी नाशयेदेप वलीपलितनाशनः ॥३६॥ बलवर्णकरः पुंसामवलेहो रसायनम् । विहितोऽगस्त्यमुनिना सर्वरोगमणाशनः ३७ कुटनसक्तुलां द्रोणे जलस्य,विपचेत्सुधीः । कपाय पादशेपं च गृहीयास्त्रगालितम् ३८ त्रिंशत्पलं गुडस्यात्र दत्त्वा च विपचेत्पुनः । सान्द्रसमागतं शाखा चूर्णानीमानि दापयेत् ३९.

·मध्यमखण्डेऽष्टमोऽध्यायः। १५३ रसाञ्जनं मोचरसं त्रिकटु त्रिफलां तथा । लज्जालुं चित्रकं पाठां विल्वमिन्द्रयवं वचाम् ।। भल्लातकं प्रतिविपां विडङ्गानि च वालकम् । मत्येकं पलसंमानं घृतस्य कुडवं तथा ॥४१॥ सिद्धशीते ततो दद्यान्मधुनः कुडवं तथा । जयेदेपोऽचलेहस्तु सर्वाण्यशीसि वेगतः॥४२॥ दुर्नाममभवानरोगानतीसारमरोचकम् । ग्रहणी पाण्डुरोगं च रक्तपित्तं च कामलाम् ॥ अम्लपित्तं तथा शोथं कार्यं चैव प्रवाहिकाम् । अनुपाने मयोक्तव्यमाज्यं तत्रं पयो दधि ४४ घृतं जलं वा जीर्ण च पथ्यभोजी भवेन्नरः। कुटजसक्तुलामार्दा द्रोणनीरे विपाचयेत् ४५ पादशेष शृतं नीला चूर्णान्येतानि दापयेत् । लज्जालुतकी विल्वं पाठा मोचरसस्तथा ४६ मुस्तं प्रतिविपा- चैव प्रत्येकं स्यात्पलं पलम् ·- १५४ शार्ङ्गधरसंहिता। ततस्तु विपचेद्भूयो यावद्दीपलेपनम् ॥ ४७॥ जलेनच्छागदुग्धेन पीतो मण्डेन वा जयेत् । सर्वातिसारान्धोरांस्तु नानावर्णान्सवेदनान् ॥ असृग्दरं समस्तं च सर्वाशासि प्रवाहिकाम् । इति श्रीशाङ्गघरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीयखण्डे- ऽवलेहकल्पना नामाष्टमोऽध्यायः । अथ नवमोऽध्यायः। तत्र घृतादिकल्पना कल्काचतुर्गणीकृत्य घृतं चा तैलमेव च । चतुर्गुणे द्रवे साध्यं तस्य मात्रा पलोन्मिता १ निक्षिप्य काथयेत्तोयं काथ्यद्रव्याच्चतुर्गुणम् । पादशिष्टं गृहीला च स्नेहं तेनैव साधयेत्॥२॥ चतुर्गुणं मृदुद्रव्ये कठिनेऽटगुणं जलम् । अत्यन्तकठिने द्रव्ये नीरं पोडशकं मतम् ॥३॥ तथा च मध्यमे द्रव्ये दद्यादष्टगुणं पयः।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः । १५५ कर्षादितः पलं यावक्षिपेत्योडशकं जलम् ४ त कुडवं यावद्भवेदष्टगुणं पयः । प्रस्थादितः क्षिपेन्नीर खारी याचच्चतुर्गुणम् ५ अम्बुकायरसैर्यत्र पृथक्स्नेहस्य साधनम् । कल्कस्यांशं तत्र दद्याचतुर्थ पष्ठमष्टमम् ॥६॥ दुग्धे दधिरसे तके कल्को देयोऽष्टमांशकः । कल्कस्य सम्यक्पाकार्य तोयमत्र चतुर्गुणम् ७ द्रवाणि यत्र स्नेहेषु पञ्चादीनि भवन्ति हि । तत्र स्नेहसमान्याहुर्यथापूर्वं चतुर्गुणम् ॥८ द्रवेण केवलेनैव स्नेहपाको भवेद्यदि । तत्रापिष्टः कल्क: स्याजलं चात्र चतुर्गुणम्।। कायेन केवलेनैव पाको यत्रेरितः कचित् । काथद्रव्यस्य कल्कोऽपि तत्र स्नेहे प्रयुज्यते १० कल्कहीनस्तु यः स्नेहः स साध्या केवले द्रवे । पुप्पकल्कस्तु या स्नेहस्तत्र तोयं चतुर्गुणम् ११

·१५८ शार्ङ्गधरसंहिता ।
ग्रहणी भिन्नविटकं च नाशयेच प्रवाहिकाम् ।
अश्वगन्धा तुलैका स्यात्तदर्थो गोक्षुरः स्मृतः।।
पलामृता शालिपर्णी विदारी च शतावरी ।
पुनर्नवाश्वत्थशुण्ठी काश्मर्यास्तु फलान्यपि२८
पद्मवीजं मापवीजं दद्यादशपलं पृथक् ।
चतुर्दोणाम्भसा पक्खा पादशेपं शृतं नयेत् ॥
जीवनीयगणः कुष्ठं पद्मकं रक्तचन्दनम् ।
पत्रकं पिप्पली द्राक्षा कपिकच्छुफलं तथा ३०
नीलोत्पलं नागपुप्पं सारिये द्वे वले तथा ।
पृथकर्पसमा भागाः शर्करायाः पलद्वयम् ३१
रसश्च पौण्ड्रकेषणामाढकैकं समाहरेत् ।
घृतस्य चाढकं दत्त्वा पाययेन्मृदुनाग्निना ३२
घृतमेतनिहन्त्याशु रक्तपित्तमुरःक्षतम् ।
हलीमकं पाण्डुरोगं वर्णभेदं स्वरक्षयम् ।।३३।।
वातरक्त मूत्रकृच्छं पार्षशूलं च कामलाम् ।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः ।
१५९
शुक्रक्षयमुरोदाई कायमोजक्षयं तया ॥२४॥
स्त्रीणां चैवाप्रजातानां गर्भदं शुक्रदं नृणाम् ।
कामदेवघृतं नाम हृद्यं वल्यं रसायनम् ॥३५॥
त्रिफला द्वे निशे कौन्ती सारिव प्रियङ्गुका।
शालिपर्णी पृष्टिपर्णी देवदायेलवालुकम् ३६
नतं विशाला दन्ती च दाडिमं नागकेशरम् ।
नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठाविडॉ कुष्ठपद्मकम् ॥३७॥
जातिपुष्पं चन्दनं च तालीसं वृहती तथा ।
एतैः कर्पसमैः कल्कर्जलं दत्वा चतुर्गुणम् ३८
घृतपस्थं पचेद्धीमानपस्मार ज्वरे क्षये ।
उन्मादे वातरक्ते च कासे मन्दानले तथा ३९
प्रतिश्याये कटीशूले तृतीयकचतुर्थके ।
मूत्रकृच्छ्रे विसर्प च कण्डूपाण्ड्वामये तथा ४०
विपद्वये प्रमेहेषु सर्वथैवोपयुज्यते ।
वन्थ्यानां पुत्रदं भूतयक्षरक्षोहरं स्मृतम् ॥४१॥

·48 शार्ङ्गधरसंहिता । सेहे स्नेहाष्टमांशश्च पुप्पकल्कः प्रयुज्यते । वर्तिवत्स्नेहकल्कः स्याद्यदाङ्गल्या विमदितः। शब्दहीनोऽमिनिक्षिप्तः स्नेहः सिद्धो भवेत्तदा यदा फेनोद्गमस्तैले फेनशान्तिश्च सपिपि १. गन्धवर्णरसोत्पत्तिः स्नेहसिद्धिस्तदा भवेत् । स्नेहपाकरिखधा मोक्तो मृदुध्या खरस्तथा । ईपत्सरसकल्कस्तु स्नेहपाको मृदुर्भवेत् । मध्यपाकस्य सिद्धिथ कल्के नीरसकोमले? ईपत्कठिनकल्कश्च नेहपाको भवेत्सरः । तर्वं दग्धपाकः स्याद्दाहकृन्निप्पयोजनः १. आमपाकश्च निर्यो वह्निमान्द्यकरो गुरुः। नस्यार्य स्यान्मृदुः पाको मध्यमः सर्वकर्मम् ॥ अभ्यगाथै खरः प्रोक्तो युयादेव यथोचितम् । घृततलगुडादीश्च साधयेनकवासरे ॥ १८ ॥ प्रकुर्वन्त्युपिता होते विशेषाद्गुणसंचयम् ।

·मसूराणां पलशतं नीरद्रोणे विपाचयेत् ॥२५॥ पादशेपं शृतं नीला दत्त्वा विल्वपलाष्टकम् । घृतमस्थं पचेत्तेन सर्वातीसारनाशनम् ॥२६॥ मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥१९॥ ससैन्धवैश्व पलिकैतपस्थं विपाचयेत् । क्षीरं चतुर्गुणं दत्त्वा तद्धृतं प्लीहनाशनम् ॥२०॥ विषमज्वरमन्दाग्निहरं रुचिकरं परम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ श्वदंष्ट्रा नागरं धान्यं पाठा विल्वं यवानिका । द्रव्यैश्च पलकैरेतैयतुःपष्टिपलं घृतम् ॥ २२ ॥ घृताच्चतुर्गुणं दद्याच्चाङ्गेरीखरसं बुधः। तथा चतुर्गुणं दत्त्वा दधिसपिर्विपाचयेत् २३ शनैः शनैर्विपक्तव्यं चाङ्गेरीतमुत्तमम् । तद्धृतं कफवातघ्नं ग्रहण्यर्थोविकारनुत् ॥२४॥ हन्त्यानाहगुदभ्रंशं मूत्रकृच्छं प्रवाहिकाम् ।

·शार्ङ्गधरसंहिता। अमृताकाथकल्काभ्यां सक्षीरं विपचेदृतम् । वातरक्तं जयत्याशु कुष्ठं जयति दुस्तरम् ४२ सप्तच्छदः भतिविपा शम्याकः कटुरोहिणी । पाठा मुस्तमुशीरं च त्रिफला पर्पटस्तथा ॥४३॥ पटोलनिम्बमजिष्ठाः पिप्पली पद्मकं शठी ।' चन्दनं धन्वयासश्च विशाले द्वे निशे तथा ४४ गुडूची सारिवे द्वे च मूर्वा वासा शतावरी । जायन्तीन्द्रयवायटीभूनिम्बश्वाक्षभागकाः ४५ घृतं चतुर्गुणं दद्यादृतादामलकीरसः । . द्विगुणः सर्पिपश्चात जलमष्टगुणं भवेत् ॥४६॥ तत्सिद्धं पाययेत्सपिर्वातरक्तेषु सर्वथा । कुष्टानि रक्तपित्तं च रक्तासि च पाण्डुताम्।। हृद्रोगगुल्मवीसर्पमदरानगण्डमालिकाम् । क्षुद्ररोगावरांश्चैव महातिक्तमिदं जयेत् ४८, कासीसंद्व निशे मुस्तं हरितालं मनःशिलाम् ।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। कम्पिल्लकं गन्धकं च विडङ्ग गुग्गुलुं तथा ४९ सिक्थकं मरिचं कुष्ठं तुत्यकं गौरसर्पपान् । रसाञ्जनं च सिन्दूर श्रीवासं रक्तचन्दनम् ॥ इरिमेदं निम्वपत्रं करजं सारिवां वचाम् । मञ्जिष्ठां मधुकं मांसी शिरीपं लोध्रपाकम् ५१ हरीतकी प्रपुनाट चूर्णयेत्कापिकान्पृथक् । ततस्तचूर्णमालोड्य त्रिंशत्पलमिते घृते ॥५२॥ स्थापयेत्ताम्रपाने च धर्मे सप्त दिनानि वै । अस्याभ्यङ्गेन कुष्ठानि दपामाविचर्चिकाः ५३ शूकदोपा विसाश्च विस्फोटा वातरक्तजाः। शिरस्फोटोपदंशाच नाडीदुष्टवणानि च ५४ शोथो भगन्दरश्चैव लूताः शाम्यन्ति देहिनाम्। 'शोधनं रोपणं चैव सुवर्णकरणं घृतम् ॥५५॥ जातीनिम्बपटोलं च द्वे निशे कटुरोहिणी। मञ्जिष्ठा मधुकं सिक्थ करजोशीरसारिवा:५६

·Sur
शाइपरसंहितर।
तुत्थं च विपचेत्सम्यकल्लरेभिघृतं चुधः ।
अस्य लेपात्मरोहन्ति सूक्ष्मनाडीव्रणा अपि
'मर्माश्रिताः क्लेदिनच गम्भीराः सरुजो व्रणाः
चित्रकः शसिनी पथ्या कम्पिल्लखिरतायुगम्।
वृद्धदारुच शम्याको दन्ती दन्तीपलं तथा ।
कोशातकी देवदाली नीलिनी गिरिकर्णिका।
'सातला पिप्पलीमूलं विडङ्ग कटुकी तथा ।
हेमक्षीरी च विपचेककैरेभिः पिचून्मितः
घृतमस्यं स्नुहीक्षीरे पदपले तु पलद्वये ।
अर्कक्षीरस्य मनिमांस्तत्सिद्धं गुल्मकुष्ठहृत् ६१
हन्ति शूलमुदावर्त शोथाध्मानं भगन्दरम् ।
शमयत्युदराण्यष्टौ निपीतं बिन्दुसंख्यया ६२
गोदुग्धेनोष्टदुग्धेन कौलत्येन तेन वा।
उष्णोदकेन वा पीला विन्दुवेगविरेचयेत् ६३
एतद्धिन्दुष्टनं नाम नाभिलेपाद्विरेचयेत् ।
।

·६ मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। त्रिफलाया रसमस्थं प्रस्थं वासारसोद्भवम् भृङ्गराजरसमस्थं प्रस्थमाज पयः स्मृतम् । दत्त्वा तत्र घृतप्रस्थं कल्कैः कर्पमितः पृथक् ॥ । त्रिफला पिप्पली द्राक्षा चन्दनं सैन्धवं चला। काकोली क्षीरकाकोली मेदा मरिचनागरम् ।। शर्करा पुण्डरीकं च कमलं च पुनर्नवा । निशायुग्मं च मधुकं सवैरेभिर्विपाचयेत्॥६७॥ नक्तान्ध्यं नकुलान्ध्यं च कण्डूं पिल्लं तथैव च। नेत्रस्रावंच पटलं तिमिरं चाजकं जयेत् ६८ अन्येऽपि प्रशमं यान्ति नेत्ररोगाः मुदारुणाः। त्रफलं घृतमेतद्धि पाने नस्यादिपूचितम् ६९ दे हरिद्रे स्थिरा मूर्वा सारिवा चन्दनव्यैः । मधुपर्णी च मधुकं पद्मकेशरपद्मकैः ॥ ७० ॥ उत्पलोशीरमेदाभित्रिफलापञ्चवल्कलैः । कल्कैः कर्पमितरेतैर्घतमस्थं विपाचयेत् ।।७।।

·व शार्ङ्गधरसंहिता । विसर्पलताविस्फोटविपकीटवणापहम् । गौराद्यमिति विख्यातं सर्पिविपहरं परम् ७२ वलामधुकरास्त्राभिर्दशमूलफलत्रिकैः। पृथग्द्विपलिकैरेभिर्दोणनीरेण पाचयेत् ॥७३॥ मयूरं पक्षपित्तात्रयकृत्पादास्यवर्जितम् । पादशेपं शूनं नीला क्षीरं दत्त्वा च तत्समम्॥ घृतमस्थं पचेत्सम्यग्जीवनीयः पिचून्मितैः।। तत्सिद्धं शिरसः पीडां मन्यापृष्ठग्रहं तथा ७५ अदितं कर्णनासाक्षिजितागलरुजो जयेत् । पाने नस्पे तथाभ्यङ्गे कर्णपूरेषु युज्यते ॥७६।। हेमन्तकालशिशिरवसन्तेषु च शस्यते । त्रिफला मधुकं कुष्ठं वे निशे कटुरोहिणी ७७ विडङ्ग पिप्पली मुस्ता विशाला कदफलं वचा। द्वे मैदे दे.च काकोल्यौ सारिवेझैं मियनुका७८ शतपुप्पा हिड रास्ता चन्दनं रक्तचन्दनम् ।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः।
जावीपुष्पं तुगातीरी कमलं शर्करा तथा ७९
अजमोदा च दन्ती च कल्कैरेतेश्च कार्पिकैः।
जीवद्वत्सैकवर्णाया धृतमस्थं च गोः क्षिपेत्८०
चतुर्गुणेन पयसा पचेदारण्यगोमयः ।
मुतिथौ पुप्यनक्षत्रे मुद्भाण्डे ताम्रजे तथा ८१
ततः पिवेच्छुभदिने नारी वा पुरुपोऽथवा ।
एतत्सर्पिनरः पीला स्त्रीपु नित्यं पायते ८२
पुत्रानुत्पादयेद्धीमान्वन्ध्यापि लभते मुतम् ।
'अनायुपं वाजनयेद्या च सूता पुनः स्थिता ।।
पुत्रं मामोति सा नारी बुद्धिमन्तं शतायुपम् ।
एतत्फलघृतं नाम भारद्वाजेन भापितम्।।८४॥
अनुक्तं लक्ष्मणामूलं क्षिपेत्तत्र चिकित्सकः।
वृपनिम्यामृताव्यापीपटोलानां तेन च ८५
कल्केन पकं सपिस्तु निहन्याद्विपमज्वरान् ।
पाण्डं कुष्ठं विसर्प च कृमीनीसि नाशयेत ।।

·१ शाङ्घरसंहिता । सहचरे दे त्रिफलां गुड्डूची सपुनर्नवाम् । . शुकनासां हरिदे ट्रे रास्त्रां मेदां शतावरीम् ।। कल्कीकृत्य घृतमस्थं पचेत्तीरे चतुर्गुणे । तत्सिद्धं पाययेन्नारी योनिशूलनिपीडिताम् ।। पीडिता चलिता याच निम्स्ता विकृताच या। पित्तयोनिय विभ्रान्ता पण्ढयोनिश्च या स्मृता प्रपद्यन्ते हि ताः स्थानं गर्भ गृह्णन्ति चासकृत् । एतत्फलघृतं नाम योनिदोपहरं परम् ॥१०॥ लाक्षाढकं काययित्वा जलस्य चतुराटकः । चतुर्थीशं शृतं नीत्वा तैलपस्थे विनिक्षिपेत् ॥ मस्त्वाढकं च गोदनस्तत्रैव विनियोजयेत् । शतपुप्पामश्वगन्यां हरिद्रां देवदारु च ॥९२|| कटुकी रेणुकां भूवा कुष्ठं च मधुपष्टिकाम् । चन्दन मुस्तकं रास्त्रां पृथकर्षप्रमाणतः॥१३॥ चूर्णयेचत्र निक्षिप्य साधयेन्मदुवह्निना । .

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः।
अस्याभ्यात्मशाम्पन्ति सर्वेऽपि विषमज्वराः।
कासवासमतिश्यायत्रिकपृष्ठग्रहास्तथा ।
वातं पित्तमपस्मारमुन्मादं यक्षराक्षसान।।९५॥
कण्डं शूलं च दोर्गन्यं गात्राणां स्फुरणं जयेत्।
पुष्टगर्भा भवेदस्य गर्भिण्यभ्यङ्गतो भृशम्।।९६॥
पूर्वा लाक्षा हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठा सेन्द्रवारुणी ।
बृहती सैन्धवं कुष्ठं राला मांसी शतावरी ९७
आरनालादके तत्र तैलमस्थं विपाचयेत् ।
वैलमारकं नाम सर्वज्वरविमोक्षणम् ।। ९८॥
अपगन्यां चलां चिल्वं पाटलां बृहतीद्वयम् ।
भदंष्टातिवला निम्यं स्पोनाकं च पुनर्नवाम् ।।
प्रसारिणीमग्निमन्यं कुर्यादशपलं पृथक् ।
चतुर्दाणे जले पयत्वा पादशेपं शतं नयेत् १००
तलाइकेन संयोज्य शतापर्या रसाइकम् ।
क्षिपेतत्र च गोभीरं तेलातलाचतुर्गणम् ॥१॥

·१६८ शार्ङ्गधरसंहिता। शनैविपाचयेदेमिः कल्कैपिलिकै पृथक् । कुष्ठैलाचन्दनं वालमांसीशैलेयसैन्धवैः ॥२॥ अश्वगन्धावलारास्नाशतपुष्पेन्द्रदारुभिः । पर्णीचतुष्टयेनैव तगरेण च साधयेत् ॥३॥ तलं नावनेऽभ्यङ्गे पाने वस्ती च योजयेत् । पक्षाघातं हनुस्तम्भं मन्यास्तम्भं गलग्रहम् ॥४॥ कुंजत्वं वधिरत्वं च गतिभन कटिग्रहम् । गात्रशोपेन्द्रियध्वंसा नष्टशुक्रज्वरक्षयान् ॥५॥ अण्डवृद्धिं कुरण्डं च दन्तरोगं शिरोग्रहम् । पार्यशूलं च पागुल्यं बुदिहान्यं च गृध्रसीम्।। अन्यांश्च विपमान्वाताञ्जयेत्सर्वागसंश्रयान् । अस्य प्रभावाद्वन्ध्यापि नारी पुत्रं प्रसूयते॥७ मर्यो गजो वा तुरगस्तैलादस्मात्सुखी भवेत् । १.मूविचामांसीससन्धगिति कचिसाठः । १. कपिल ररावं कविकल्यमिति च मिनी पाटी दृश्यते।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। यथा नारायणो देवो दुष्टदैत्यविनाशनः ॥८॥ तथैव वातरोगाणां नाशनं तैलमुत्तमम् । चारुण्या औत्तरं मूलं कुहितं तु पलत्रयम् ॥९॥ पलद्वादशकं तैलं क्षणं वह्नौ विपाचितम् । निष्कत्रयं भक्तयुत सेवेतास्माद्विनश्यति ११० हस्तकम्पः शिर कम्पः कम्पो मन्याशिराभवः। क्लामूलकपायेण दशमूलशृतेन च ॥ ११ ॥ कुलत्ययवकोलानां काथेन पयसा तथा । अष्टाप्टभागयुक्तेन भागमेकं च तैलकम् ॥१२॥ गणेन जीवनीयेन शतावर्येन्द्रदारुणा । मञ्जिष्टाकुष्टशैलेयतगरागरुसैन्धवैः ॥ १३ ॥ बचापुनर्नवामांसीसारिवायपत्रकैः । शतपुप्पाश्वगन्धाभ्यामेलया च विपाचयेत् १४ गर्भार्थिनीनां नारीणां नराणां क्षीणरेतसाम् । -व्यायामक्षीणगात्राणां सूतिकानां च युज्यते१५ ·1 १७० शाईघरसंहिता। राज्ञां योग्यमिदं तैलं मुखिनां च विशेषतः । बलातलमिति ख्यातं सर्ववातामयापहम् १६ प्रसारिणीपलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् । पादशिष्टः शृतो ग्राह्यस्तैलंदधि च तत्समम् १७ काजिकं च समं तैलात्क्षीरं लाचतुर्गुणम् । तैलाचयाएमांशेन सर्वकल्कानि योजयेत् १८ मधुकं पिप्पलीमूलं चित्रका सैन्धवं वा । प्रसारिणी देवदारु रास्ता च गजपिप्पली १९ भल्लातः शतपुप्पा च मांसी चैभिर्विपाचयेत् । एतत्तलवरं पकं वातश्लेष्मामयाञ्जयेत् ॥१२०॥ कोज्यं पङ्गुखखञ्जले नसीपदितं तया । हनुपृष्टभिरोगीराकटिस्तम्भच नाशयेत्॥२१॥ अन्यांच विपमान्वातान्सर्वानाशु व्यपोहति । मापा यवातसी क्षुद्रा मर्कटी च कुरण्टकः ॥२२॥ गोकण्टामुण्टुकथुपां कुर्यात्सप्तपलं पृथए ।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। चतुर्राणाम्बुना पक्ता पादशेष शृतं नये २३ कार्पासास्थीनि बदरं शणवीजं कुलत्यकम् । पृथक्चतुर्दशपलं चतुर्गुणजले पचेत् ॥ २४ ॥ चतुर्थाशावशिष्टं च ग्रहीयात्कायमुत्तमम् । मस्थैकं छागमांसस्य चतुःपष्ठिपले जल॥२५॥ निक्षिप्य पाचयेद्धीमान्पादशेपं शृतं नयेत् । तैलमस्थे ततः सर्वान्कायानेतान्विनिक्षिपेत् २६ कल्कैरेभिश्व विपचेदमृताकुष्ठनागरैः। रानापुनर्नवैरण्दैः पिप्पल्या शवपुप्पया॥२७॥ बलामसारिणीभ्यां च मांस्था कटुकया तया। पृथगर्भपलरेतैः साधयेन्मृदुनाग्निना ॥ २८ ॥ हन्यातैलपिदं शीनं ग्रीवास्तम्भापवाहुको । अर्धाङ्गशोपमाक्षेपमूरुस्तम्भापतानको ॥२९॥ शाखाकम्पं शिरकम्म विश्वाचीमर्दितं तथा । माषादिकपिदं तैलं सर्ववानविकारनुत १३० ·शाइधरसंहिता । शतावरी वलायुग्मं पण्या गन्धर्वहस्तकः । अश्वगन्धा श्वदंष्ट्रा च विल्वः काशः कुरण्टकः॥ एषां सार्धपलान्भागान्कल्पयेच विपाचयेत् । चतुर्गुणेन नीरेण पादपं शृतं नयेत् ॥३२॥ नियोज्य तैलमस्थे च क्षीरमस्थं विनिक्षिपेत् । शतावरीरसप्रस्थं जलमस्थं च योजयेत् ॥३३॥ शतावरीदेवदारुमांसीतगरचन्दनम् । शतपुप्पा बला कुष्ठमला शैलेयमुत्पलम्॥३४॥ ऋद्धिर्मेदा च मधुकं काकोली जीवकस्तथा । एषां कर्पसमैः कल्कैस्तैलं गोमयवहिना॥३५॥ पचेत्तेनैव तैलेन नरः स्त्रीषु पायते । नारी च लभते पुत्रं योनिशूलं च नश्यति३६ अशुलं शिरःशुलं कामलां पाण्डतां गरम् । गृध्रसीप्लीहशोपांच मेहान्दण्डापतानकम् ३७ सदाहं वातरक्तं च वातपित्तगदादितम् ।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। १७३ असग्दरं तथाध्मानं रक्तपित्तं च नश्यति ३८ शतावरीतैलमिदं कृष्णात्रयेण भापितम् । *नारायण्यै स्वाहा ॥ उत्तराभिमुखो भूखा सनेत्खदिरशगुना ३९ ॐ सर्वव्याधिनाशिन्यै स्वाहा । इत्युत्पाटनमत्रः। * कुमारजीविन्यै स्वाहा । इति पाचनमन्त्रः। कासीसं लागली कुष्टं शुण्ठी कृणा च सैन्धवम् । मनःशिलान्धमारथ विडॉ चित्रको रूपः१४० दन्ती कोशातकीवीजं हेमावा हरितालकम् । कल्कैः कर्पमित रेतैस्तैलमस्थं विपाचयेत् ४१ धर्कपयसी दद्यात्पृथग्द्विपलसंमिते । चतुर्गुणं गवां मूत्रं दत्त्वा सम्यक्मसाधयेत्४२ कथितं सरनादेन तैलमशेविनाशनम् । क्षारवत्यातयत्येतदर्शास्यभ्यङ्गतो भृशम् ॥४३॥ ।

·१७४ शार्ङ्गधरसंहिता। वलीन दुपयत्येतत्मारकर्मकरं स्मृतम् । मनिष्ठासारिवास यष्टीसिक्थैः पलोन्मितः॥ पिण्डाख्यं साधयेत्तैलमेरण्डं वातरक्तनुत् । अर्कपत्ररसे पकं हरिद्राकल्कसंयुतम् ॥ ४५॥ नाशयेत्साप्पं तैलं पामां कच्छू विचर्चिकाम् । मरिचं हरितालं च त्रिवृतं रक्तचन्दनम् ४६ मुस्तं मनःशिला मांसी द्वे निशे देवदारु च । विशाला करवीरं च कुष्ठमर्कपयस्तथा ॥४७॥ तथैव गोमयरसं कुर्यात्कर्पमितान्पृथक् । विपं चार्द्धपलं देयं मस्थं च कटुतैलकम्॥४८॥ गोमूत्रं द्विगुणं दद्याज्जलं च द्विगुणं भवेत् । मरिचायमिदं तलं सिध्मकुष्टमणाशनम् ॥४९॥ जयेचिनाणि सर्वाणि पुण्डरीकं विचत्रिकाम् । पामां सिध्मानि रक्तं चकण्डूकच्छ्मणाशयेत्।। त्रिफलारिएभूनिम्बं वे निशे रक्तचन्दनम् ।

·मध्यमाखण्डे नवमोऽध्यायः ।
एतैः सिद्धमरुपीणां तैलमभ्यञ्जने हितम् ५१
भावयेनिम्बबीजानि भृङ्गराजरसेन हि ।..
तथासनस्य तोयेन तचैलं हन्ति नस्यतः ५२
अकालपलितं सद्यः पुंसां दुग्धानभोजिनाम् ।
यष्टीमधुकक्षीराभ्यां नवधात्रीफलैः शतम् ॥
तैलं नस्यकृतं कुर्यात्केशाज्ञमणि सर्वशः।
करनश्चित्रको जाती करवीरश्च पाचितम् ५४
तैलमंभिर्दुतं हन्यादभ्यङ्गादिन्द्रलप्तकम् ।
नीलिका केतकीकन्द भृङ्गरानः कुरण्टक:५५
। तथार्जुनस्य पुष्पाणि वीजकात्कुसुमान्यपि ।
कृष्णास्तिलाश्च तगरं समूलं कमलं तथा।।५६॥
अयोरजः प्रियङ्गुश्च दाडिमखरगुडचिका ।
त्रिफलापद्मपतश्च कल्कैरेमिः पृथक्पृथक् ५७
कर्षमात्रैः पचेलं त्रिफलाकाथसंयुत्तम् ।
भृङ्गराजरसेनेव सिद्ध केशस्थिरीकृतम् ॥५८॥

·Q0 शाईघरसंहिता । अकालपलितं हन्ति दारुणं चोपजिद्धिकाम् । भृगराजरसेनैव लोहकिई फलत्रिकम् ॥१९॥ सारिवां च पचेत्कल्कैस्तैलं दारुणनाशनम् । अकालपलित कण्ट्रमिन्द्रलसं च नाशयेत् १६० इरिमेदत्वचं क्षुण्णां पचेच्छतपलोन्मिताम् । जलद्रोणेन तत्काथं गृह्णीयात्पादशेषितम् ६१ तैलस्याएंढक दत्वा कल्कैः कर्पमितैः पवेत् । इरिमेदलवङ्गाभ्यां गैरिकागरुपनकैः ॥ ६२॥ मञ्जिष्ठालोध्रमधुकैाक्षान्यग्रोधमुस्तकैः । त्वग्जातीफलकर्पूरकझोलखदिरैस्तथा ॥६॥ पतङ्गधातकीपुप्पसूक्ष्मैलानागकेशरैः। करफलेन च संसिद्धं तैलं मुखरुजं जयेत् ६४ प्रदुष्टमांसं पलितं शीर्णदन्तं च सौपिरम् । श्यावदन्तं प्रहप॑ च विद्रधिं कृमिदन्तकम् ६५ दन्तस्फुटनदोर्गन्ध्यजिहाताल्वोष्टजां रुजम् ।

·मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः।
जातिनिम्वपटोलानां नक्तमालस्य पल्लवा.६६
सिक्थं समधुकं कुठं दे निशे कटुरोहिणी ।
मञ्जिष्ठा पद्मकं लोधमभया नीलमुत्पलम् ६७
तुत्यकं सारिवा बीजं नक्तमालस्य दापयेत् ।
एतानि समभागानि पिष्ट्वा तैलं विषाचयेत्६८
नाडीव्रणे समुत्पन्ने स्फोटके कच्छुरोगिषु ।
सद्यः शस्त्रमहारेषु दग्धविद्धेषु चैव हि ॥६९।।
नखदन्तक्षते देहे बणे दुष्टे प्रशस्यते ।
हिङ्गतुम्बुरुश्रुष्ठीभिः कटुतलं विपाचयेत् १७०
तस्य पूरणमात्रेण कर्णशूलं मणश्यति ।
चालविल्यानि गोमूत्रे पिया तैले विपाचयेत् ॥
साजतीरं च नीरं च वाधिर्य हन्ति पूरणात् ।
वालमूलकशुण्ठीनां क्षारः क्षारयुगं तथा।।७२।।
लवणानि च पञ्चैव हि शिघुमहापधम् ।
देवदारु वचा कुष्ठं शतधुप्पा रसाजनम् ॥७३॥

·शार्ङ्गधरसंहिता। अधिक भद्रमुस्तं च कल्कैः कर्पमितैः पृथक् ।। तैलमस्थं च विपचेकदलीवीजपूरयोः ॥७४॥ रसाभ्यां मधुसूक्तेन चातुर्गुण्यमितेन च । पूयस्रावं कर्णनादं शूलं वधिरतां कृमीन् ७५. अन्यांश्च कर्णनान्रोगान्मुखरोगांश्च नाशयेत् । पाठा द्वे च निशे मूळ पिप्पली जातिपल्लवैः।। दन्त्या च तैलं संसिद्धं नस्यं स्यादुष्टपीनसे । कुष्ठं बिल्वकणाशुण्ठीद्राक्षाकल्ककपायवत् ७७ साधितं तैलमाज्यं वा नस्यात्क्षवथुनाशनम् । व्याघ्रीदन्तीवचाशितुलसीव्योपसैन्धवैः ७८ कल्कैश्च पाचनं तैलं पूतिनासागदापहम् । गृहधूमकणादारुक्षारनक्वाइसैन्धवैः॥ ७॥ १ जम्बीराणां फलरसः प्रस्थैकः कुडबोन्मितम् । माक्षिक तत्र दातव्यं पलका पिप्पली स्मृता ॥ एतदेकीकृतं सर्वे मृद्राण्डे च निधापयेत् । धान्यराशिस्थितं मांस मधुसुक्तमुदाहृतम् ॥

·१७९ मध्यमखण्डे नवमोऽध्यायः। सिद्धं शिखरिवीजैश्च तैलं नासार्शसां हितम् । वनीक्षीरं रविक्षीरं द्रवं धत्तूरचित्रजम्॥१८॥ महिपीविभवं द्राव सर्वांशं तिलतैलकम् । पचेतैलावशेषं च गोमूत्रेऽथ चतुर्गुणे ।। ८१ ॥ तैलावशेष पक्वा च तत्तैलं प्रस्थमात्रकम् । गन्धकामिशिलातालं विडवातिविषाविपम्८२ तिक्तकोशातकीकुष्ठवचामांसीकटुत्रयम् । पीतदारु च यट्याई स्वर्जिकाक्षारजीरकम् ।। देवदारु च कापाशं चूर्ण तैले विनिक्षिपेत् । वज्रतैलमिदं ख्यातमभ्यगात्सर्वकुष्ठनुत् ॥८॥ करवीरशिफादन्ती बिटकोशातकीफलम् । रम्भाक्षारोदके तैलं प्रशस्तं लोमशातनम् ८५ चन्दनाम्बुनखाम्यं यष्टीशैलेयपद्मकम् । पजिष्ठा सरलं दारु सेव्यैलं पूतिकेसरम् ॥८६॥ पत्रकैलं मुरा मांसी कझोलं वनिताम्युदम् ।

·२८० शाधिरसंहिता । हरिद्रा सारिवा तिक्ता लवङ्गागरुकुङ्कुमम् ८७ खग्रेशुमलिका चेति तैलं मस्तुचतुर्गुणम् । लाक्षारससमं सिद्धं ग्रहन्नं वलवर्धनम् ॥८॥ अपस्मारज्वरोन्मादकृत्यालक्ष्मीविनाशनम् । आयुःपुष्टिकरं चैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ ८९॥ विशेपाक्षयरोगग्नं रक्तपित्तहरं परम् । वां सठी हरिद्रे द्वे देवदारुमहौपधी॥१९०॥ हरीतकीमतिविपामुस्तकेन्द्रयवान्समान् । एतान्दशपलान्भागांश्चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् ।। चक्रमर्दरसस्तलं कटुकं मृदुनाऽग्निना । पादशेपे विनिक्षिप्य सिन्दूरमिव तारयेत्॥१२॥ एतत्तलं निहन्त्याशु गण्डमालां मुदारुणाम् । निर्गुण्डीखरसे तैलं लागलीमूलकल्कितम् १९३ तलं नस्यानिहन्त्याशु गण्डमालां मुदारुणाम् । इति श्रीचा घरसहितायां चिकित्सास्थाने स्तिीप- मण्ढे घृतादिकल्पना नाम नवमोऽध्यायः ।

·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः। १८१ 'अथ दशमोऽध्यायः । तत्रारिष्टकल्पना वेषु चिरकालस्थं द्रव्यं यत्संधितं भवेत् । आसवारिष्टभेदैस्तु पोच्यते भेपजोचितम्॥१॥ यदपकौपधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः । अरिष्ट काथसाध्यास्यात्नयोर्मानं पलोन्मितम्।। अनुक्तमानारिऐषु द्रवद्रोणे तुलां गुडम् । सौदें क्षिपेगुडादर्धे प्रक्षेपं दशमांशकम् ॥ ३ ॥ ज्ञेयः शीतरसः सीधुरपकमधुरट्वैः । सिद्धः पकरसः सीधुः संपकमधुरद्रषैः ॥४॥ परिपकानसंधानसमुत्पन्नां मुरां जगुः । मुरामण्डः प्रसन्ना स्यात्ततः कादम्बरी धना।। तदधो जगलो ज्ञेयो मेदको जगलादनः । वकसो हतसारः स्यात्सुराबीजं च किण्वकमा। पचालवर्जूररसः संचिता सा हि वारुणी।

·शायरसंहिता। कन्दमूलफलादीनि सस्नेहलवणानि च ॥७॥ यत्र द्रवेऽभिपूयन्ते तत्सूक्तमभिधीयते । .. विनष्टमम्लतां यातं मद्यं वा मधुरद्रवः ॥ ८॥ विनष्टः संधितो यस्तु तनुक्रमभिधीयते । गुडाम्बुना सतैलेन कन्दमूलफलैस्तथा ॥ ९॥ संधितं चाम्लतां यातं गुडमुक्तं प्रचक्षते । . एवमेवेक्षुमूक्तं स्यान्मुट्ठीकासंभवं तथा ॥१०॥ तुपाम्बुसंधितं ज्ञेयमामविदलितैर्यवः । यवस्तु निस्तुपैः पफैः सौवीर संधितं भवेत् ११ कुल्मापधान्यमण्डादिसंधितं कालिकं विदुः । शेण्डाकी संधिता या मूलकैः सर्पपादिभिः ।। उशीरं वालकं पद्म काश्मरी नीलमुत्पलम् । मियॉ पद्मक लोभ्रं मञ्जिष्ठाधन्वयासकम् ।। पाटां किराततिक्तं च न्यग्रोधोदुम्बरं शठीम्। १. शारेनिपटान्तरम् । २. शाण्डासति वा पादः ।

·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः। पर्पटं पुण्डरीकं च पटोलं काञ्चनारकम्॥१४॥ जम्बूशाल्मलिनिर्यासं प्रत्येक पलसंमितान् । भागान्मुणितान्कृत्वा द्राक्षायाः पलविंशतिम् धातकी पोडशपला जलद्रोणव्ये क्षिपेत् । शर्करायास्तुलां दत्त्वा क्षौदस्यैकतुलां तथा१६ मासं च स्थापयेशाण्डे मांसीपरिचधृपिते । उशीरासव इत्येप रक्तपित्तविनाशनः ॥१७॥ पाण्डुकृष्टममेहाशः कृमिशीयहरस्तथा । मुपकरससंशुद्ध कुमार्याः पत्रमाहरेत् ॥ १८॥ यवेन रसमादाय पात्रे पापाणमन्मये । द्रोणे गुडतुलां दवा घृतभाण्डे निधापयेत् १९ माक्षिकं पकलोहं च तस्मिन्नतुलां क्षिपेत् । कत्रिक लवङ्गं च चातुर्जातकमेव च ॥२०॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं विड गनपिप्पली । १. कृमिशोगापही या पाठः। 1 ·gܐ; शाधरसंहिता। चविक हपुपा धान्यं मुकं कटुरोहिणी॥२१ मुस्ता फलत्रिकं रास्ता देवदारु निशाट्यम् । मूर्वा मधुरसा दन्ती मूलं पुष्करसंभवम् ॥२२॥ चला चाविवला चैव कपिकच्छुखिकण्टकम् । जातपुप्पा हिडपत्री आकलकमुटीङ्गणम् ॥२३॥ पुनर्नवायं लोधं धातुमातिकमेव च । एपां चापलं दत्त्वा धातक्यास्तु पलाष्टकम् ॥ पलं चापलं चैव पलद्वयमुदाहृतम् । वपुर्वयाप्रमाणेन वलवर्णाग्निदीपनम् ॥ २५ ॥ बृंहणं रोचनं वृप्यं पक्तिशूलनिवारणम् । अष्टाबुदरजान्रोगान्क्षयमुग्रं च नाशयेत् ॥२६॥ विंशति मेहजारोगानुदावर्तमपस्मृतिम् । मूत्रकृच्छ्मपस्मारं शुक्रदोपं तथाश्मरीम् ||२७|| कृमिजं रक्तपित्तं च नाशेयत्नु न संशयः।। पिप्पली मरिचं चव्यं हरिद्रा चित्रको धनः२८ ·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः । १८५ विडॉ अमुको लोधः पाग धाग्येलवालुकम्। उशीरं चन्दनं कुष्ठं लवङ्गं तगरं तथा ॥२९॥ मांसी त्वगलापत्रं च प्रियङ्गुर्नागकेशरंम् । एपामर्धपलान्भागान्मुक्ष्मचूर्णीकृताञ्भान् ॥ जलद्रोणवये सिवा दद्याद्गुडन्तुलात्रयम् । पलानि दश धातुक्या द्राक्षा पष्टिपला भवेत्३१ एतान्येकत्र संयोज्य मुद्भाण्डे च विनिक्षिपेत् । ज्ञात्वा गतरसं सर्व पाययेदग्यपेक्षया ॥३२॥ क्षयं गुल्मोदरं कार्य ग्रहणी पाण्डुतां तथा । अर्शीसि नाशयेच्छीघ्रं पिप्पल्यायासवस्त्वयम्॥ लोहचूर्ण निकटुकं त्रिफलां च यवानिकाम् । विडङ्गं मुस्तकं चित्रं चतुःसंख्यापलं पृथक् ३४ धातकीकुमुमानां तु. प्रक्षिपेत्पलविंशतिम् । चूर्णीकृत्य ततः सादं चतुःपष्टिपलं क्षिपेत् ३५ दद्यागुडतुलां तत्र जलद्रोणवयं तथा ।

·शाईधरसंहिता। घृतभाण्डे विनिक्षिप्य निदध्यान्मासमात्रकम् ॥ लोहासवममुं मर्त्यः पिवेहिकरं परम् । पाण्डुश्वयथुगुल्मानि जठराण्यर्शसां रुजम् ३७ कुष्ठं प्लीहामयं काई कासंश्वासं भगन्दरम् । अरोचकं च ग्रहणी हटोगं च विनाशयेत्॥३८॥ मृट्ठीकायाः पलशतं चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् । द्रोणशेपे मुशीते च पृते तस्मिन्प्रदापयेत् ३९ तुले वे शादखण्डाभ्यां धातक्याः प्रस्थमेव च । कोलकं लवङ्गं च फलं जात्यास्तथैव चा॥४०॥ पलांशकं च मरिचं सगेलापत्रकेसराः। पिप्पली चित्रक चव्ये पिप्पलीमूलरेणुके॥४१॥ धृतभाण्डे विनिक्षिप्य बन्दनागरुधूपिने । कर्पूरवासितो होप ग्रहण्या.दीपनः परः॥४२॥ अर्थसां नाशने श्रेष्ट उदावर्तस्य गुल्मनु । जटरप्रिमिफुटानि प्रणानि विविधानि व४३ ·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः। १८७ आक्षिरोगशिरोरोगगलरोगांश्च नाशयेत् । तुला कुटजमूलस्य मृवीकार्यतुला तथा ॥४४॥ मधूकं पुप्पकाश्मी भागान्दशपलोन्मितान् । चतुर्दोणेऽम्भसः पक्त्वा काथे द्रोणावशेपिते४५ धातक्या विंशतिपलं गुडस्य च तुलां क्षिपेत् । मासमात्र स्थितो भाण्डे कुटजारिष्टसंशितः४६ ज्वरान्प्रशमयेत्सर्वान्कुर्याचीक्ष्णं धनञ्जयम् । विडङ्ग ग्रन्थिकं रास्ता कुटजत्वक्फलानि च४७ पाठलवालुकं धात्री भागान्पश्चपलान्पृथक् । अष्टद्रोणेऽम्भसः पक्त्वा कुर्याद्रोणावशेपितम्।। पूते शीते क्षिपेत्तत्र क्षौद्रं पलशतत्रयम् । घातकी विंशतिपलां निजातं द्विपलं तथा॥४९॥ मियङ्गुकाश्चनाराणां सलोध्राणां पलं पलम् । व्योपस्य च पलान्यष्टौ चूर्णीकृत्य प्रदापयेत्।। घृतभाण्डे विनिक्षिप्य मासमेकं विधारयेत् ।

·.
शार्ङ्गधरसंहिता।
ततः पिवेद्यथाई तु जयेद्विद्रधिमूर्छितम् ॥५१॥
ऊरुस्तम्भाश्मरीमेहान्मत्यष्ठीलाभगन्दरान् ।
गण्डमालां हनुस्तम्भ विडङ्गारिष्टसंज्ञितः॥५२॥
तुलाध देवदारु स्यावासा'च पलविंशतिः।
मञ्जिष्ठेन्द्रयवा दन्ती तगरं रजनीद्वयम् ॥५३॥
रास्ता कृमिघ्नं मुस्तं च शिरीपं खदिरार्जुनी ।
भागान्दशपलान्दद्यायवान्या वत्सकस्य च५४
चन्दनस्य गुडूच्याश्च रोहिण्याश्चित्रकस्य च
भागानष्टपलानेतानष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥५६॥
द्रोणशेपे कपाये च पूते शीते प्रदापयेत् ।
धातश्याः पोडशपलं माक्षिकस्य तुलायम्५६
व्योपस्य द्विपलं दद्यात्रिजातकचतुप्पलम् ।
चतुष्पलं प्रियङ्गुथ द्विपलं नागकेशरम् ॥५७॥
सर्वाण्येतानि संचूर्ण्य घृतभाण्डे निधापयेत् ।
मासाद्य पिवेदेनं प्रमेहं हन्ति दुर्जयम्॥५॥

·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः । १८९ वातरोगान्ग्रहण्य मूत्रकृच्छाणि नाशयेत् ।' देवदादिकोऽरिष्टो ददृकुष्टविनाशनः॥५९॥ खदिरस्य तुलार्ध तु देवदारु च तत्समम् । वाकुची द्वादशपला दावी स्यात्पलविंशतिः६० त्रिफला विंशतिपलान्यष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् । कपाये द्रोणशेपे च पूते शीते विनिक्षिपेत् ६१ तुलाद्वयं माक्षिकस्य तुलैका शर्करा मता। धातक्या विंशतिपलं ककोलं नागकेशरम् ६२ जातीफलं लवङ्गलासपत्राणि पृथक्पृथक् । पलोन्मितानि कृष्णाया दद्यात्पलचतुष्टम् ६३ घृतभाण्डे विनिक्षिप्य मासादूर्ध्व पिवेत्ततः । महाकुटानि हृद्रोगं पाण्डुरोगामुदं तया ॥६॥ गुल्म ग्रन्थि कृमीकासं वासं सीहोदरं जयेत् । एप वै खदिरारिष्टः सर्वकुष्टनिवारणः॥६५॥ तुलाय तु धन्यूल्याश्चतुद्रोणे जले पचेत् ।

·१९० शार्ङ्गधरसंहिता। द्रोणशेपे रसे शीते गुडस्य त्रितुलां क्षिपेत्६६ धातकी पोडशपलां कृष्णां च द्विपलां तथा। · जातीफलानि कोलमेलात्वपत्रकेसरम् ६७ लवङ्ग मरिचं चैव पलिकान्युपकल्पयेत् । मासं भाण्डे स्थितस्वेप बब्बूलारिष्टको जयेत्।। क्षयकुष्ठमतीसारप्रमेहश्वासकासनुत् । द्राक्षातुलार्थ द्विद्रोणे जलस्य विपचेत्सुधीः ६९ पादोपे कपाये च पूते शीते विनिःक्षिपेत् । गुडस्य द्वितुलां तत्र वगेलापत्रकेशरम् ॥७॥ मियगुर्मरिचं कृष्णा विडङ्गं चेति चूर्णयेत् । पृथक्पलोन्मितर्भागस्ततो भाण्डे निधापयेत् । *संमंततो घट्टयित्वा पिवेज्जातरसं ततः। हन्ति कासवासगलामयान् ७२ । ततो मासं ततो जातरस पिवेदिति ·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः । १९१ द्राक्षारिष्टाहयः मोक्ती वलकृन्मलशोधनः । रोहीतकतुलामेकां चतुद्रोणे जले पचेत् ॥७३॥ पादशेपे रसे शीते पूतै पलशतद्वयम् । दद्याद्गुडस्य धातक्याः पलपोडशिका मता७४ पञ्चकोलं विजातं च त्रिफलां च विनिक्षिपेत् । चूर्णयित्वा पलांशेन ततो भाण्डे निधापयेत्७५ मासादृर्ष च पिवतां गुदजा यान्ति संक्षयम् । ग्रहणीपाण्डुहद्रोगप्लीहगुल्मोदराणि च ॥ ७६ ॥ कुष्टशोफारुचिहरो रोहीतारिष्टसंज्ञितः । पण्यौ बृहत्यौ गोकण्टो विल्वोऽमिमन्यनोऽरल: पाटला काश्मरी चेति दशमूलमिहोच्यते । दशमूलानि कुर्वीत भागः पञ्चपलैः पृथक ७८ पञ्चविंशत्पलं कुर्याचित्रकं पीकर तथा । कुर्यादिशत्पलं लोधं गुड्ची तत्समा भवेत् ७९ पलैः पोडशमिर्धात्री रविसंख्यैर्दुरालभा।

·१९४ शाङ्गधरसाहता। अथैकादशोऽध्यायः। तत्रधातवः स्वर्णतारारताम्राणि नागवङ्गौ च तीक्ष्णकम् । धातवः सप्त विज्ञेयास्ततस्ताञ्योधयेद्भधः॥२॥ स्वर्णतारारताम्रायःपत्राण्यमी प्रतापयेत् । निपिवेत्तप्ततप्तानि तैले तके च कालिक॥२॥ गोमूत्रे च कुलत्थानां कपाये च त्रिधा त्रिधा। एवं स्वर्णादि लोहानां विशुद्धिः संप्रजायते ३ नागवङ्गी मतप्तौ च गालितौ तौ निपेचयेत् । विधा त्रिधा विशुद्धिः स्याद्रविदुग्धेन च विधा। स्वर्णाच द्विगुणं मूतमम्लेन सह मर्दयेत् । तदोलके समं गन्धं निदध्यादधरोचरम् ॥६॥ गोलकं च ततो रुन्ध्याच्छरावदृढसंपुटे । त्रिंशदनापलर्दद्यात्पुटान्यवं चतुर्दश ॥६॥ निरुत्थं जायते भस्म गन्यो देयः पुनः।

·मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः। १९५
काञ्चने गालिते नाग पोडशांशेन निक्षिपेत्७
चूर्णयिता तथाम्लेन घृष्ट्वा कृता च गोलकम् ।
गोलकेन समं गन्धं दत्त्वा चैवाधरोचरम् ॥८॥
शरावसंपुटे धृता पुटै विशदनोपलैः ।
• एवं सप्तपुटर्टम निरुत्थं भस्म जायते ॥ ९॥
काञ्चनाररसर्घष्या समस्तकगन्धयोः।
कजलीहेमपत्राणि लेपयेत्सममात्रया ॥१०॥
। काञ्चनारसचः कल्के मूपायुग्मं प्रकल्पयेत् ।
धृखा तत्संपुटे गोलं मृन्मूपासंपुटे च तत् ११
निधाय संधिरोधं च कृसा संशोप्य गोमयैः।
वह्नि खरतरं कुर्यादेवं दद्यात्पुटत्रयम् ॥ १२॥
निरुत्थं जायते भस्म सर्वकार्येषु योजयेत् ।
काञ्चनारमकारेण लागली हन्ति काञ्चनम् १३
ज्वालामुखी तथा हन्यात्तथा हन्ति मनःशिला।
शिलासिन्दूरयोधूर्ण समयोरर्कदुग्धकैः॥१४॥

·१९२
शार्ङ्गधरसंहिता।
खदिरो वीजसारच पथ्या चेति पृथक्पलैः८०
· अष्टभिर्गुणितैः कुप्ट मजिष्टा देवदारु च।
विडॉ मधुकं भागी कपित्थोऽक्षः पुनर्नवा ८१
चव्यं मांसी प्रियङ्गुश्च सारिवा कृष्णजीरकम् ।
त्रिता रेणुकं रास्ता पिप्पली क्रमुक सटी।
हरिद्रा शतपुप्पा च पद्मकं नागकेशरम् ।
मुस्तमिन्द्रयवाः शृङ्गी जीवकर्पभको तथा ८३
मेदा चान्या महामेदा काकोल्यौऋद्धिद्धिके ।
कुर्यात्पृथग्दिपलिकान्पचैदष्टगुणे जले ॥४॥
चतुर्थाशं शृतं नीत्वा मृद्भाण्डे संनिधापयेत् !
चतु-पष्ठिपलां द्राक्षां पचेन्नीरे चतुर्गणे ॥८॥
त्रिपाद्शेपं शीतं च पूर्वकाये शृतं क्षिपेत् ।
द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं दद्याद्गुडचतुःशतम्॥८६॥
त्रिंशत्पलानि धातक्याः ककोलं जलचन्दनम्।
जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेशरम् ॥८७॥

·मध्यमखण्डे दशमोऽध्यायः । १९३ पिप्पली चेति संचूर्ण्य भागैपिलिकैः पृथक । शाणमात्रांच कस्तूरी सर्वमेकत्र निक्षिपेत् ८८ भूमौ निखातयेद्भाण्डं ततो जातरसं पिवेत् । 'कतकस्य फलं क्षिप्त्वा रसं निर्मलतां नयेत् ८९ ग्रहणीमरुचिं शूलं श्वासं कासं भगन्दरम् । वातव्याधि क्षयं छर्दि पाण्डुरोगं च कामलाम्॥ कुष्टान्यसेसि मेहांश्च मन्दाग्निमुदराणि च । शर्करामश्मरी मूत्रकृच्छू धातुक्षयं जयेत्॥११॥ कृशानां पुष्टिजननो बन्ध्यानां गर्भदः परम् । अरिष्टो दशमूलाख्यस्तेजःशुक्रवलभदः॥९२॥ इति श्रीशाधरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीय- खण्ड आसवारिष्टकल्पना नाम दशमोऽध्यायः १० १ श्वासं कार्स गुत्ममिति कचित्पाटः ·१९६ शाङ्गपरसंहिता। सप्तव भावना दद्याच्छोपयेच पुनः पुनः । ततस्तु गालिते हेन्नि कल्कोऽयंदीयतेसमा १५ पुनर्धमेदतितरां यथा कल्को विलीयते । एवं वेलात्रयं दद्यात्कल्कं हेममृतिर्भवेत् ॥१६॥ पारावतमलैलिम्पेदथवा कुकुटोद्भवः । हेमपत्राणि तेषां च प्रदद्यादधरोत्तरम् ॥१७॥ गन्धचूर्ण समं दत्वा शरावयुगसंपुटे । पदद्यात्कुटपुटं पञ्चभिर्गोमयोपलैः ॥ १८ ॥ एवं नवपुटान्दद्याद्दशमं च महापुटम् । त्रिंशदनोपलदेयं जायते हेमभस्मकम् ॥ १९॥ मुवर्णं च भवेत्स्वादु तिक्तं स्निग्धं हिमं गुरु । बुद्धिविद्यास्मृतिकरं विषहारि रसायनम् २० भागै तालकं मर्य यायमम्लेन केनचित् । तेन भागत्रयं तारपत्राणि परिलेपयेत् ॥ २१॥ धृखा मूपापुटे रुध्वा पुटे त्रिंशदनोपलैः।

·मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः । १९७ समुद्धृत्य पुनस्वालं दत्त्वा रुध्या पुटे पचेत् ॥ एवं चतुर्दशपुटैस्तारं भस्म मजायते । स्नुहीक्षीरेण संपिष्टं माक्षिकं तेन लेपयेत् २३ तालकस्य प्रकारेण तारपत्राणि बुद्धिमान् । पुटेच्चतुर्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते ॥ २४ ॥ सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कला संस्खेदयेद्धधः । वासरत्रयमम्लेन ततः खल्वे चिनिक्षिपेत् २५ पादांश सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्दयेत् । तत उदृत्य पत्राणि लेपयेविगुणेन च ॥२६॥ गन्धकेनाम्लष्टेन तस्य कुर्याच गोलकम् । ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षी चाङ्गेरी वा पुनर्नवास ।। तत्कल्केन वहिगोलं लेपयेदॉलोन्मितम् । धृता तगोलकं भाण्डे शरावेण च रोधयेत् २८ वालुकाभिः प्रपूर्याय विभूतिलवणाम्बुभिः । दया भाण्डमुखे मुद्रां ततधुल्यां चिपाचयेत् ।।

·मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः। १९९
अश्वत्थचिश्चासचूर्ण चतुर्थांशेन निक्षिपेत ॥
मृत्पात्रे द्राविते नागे लोहदा मचालयेत् ।
यामकेन भवेद्भस्म तत्तुल्यां च मनःशिलाम् ।।
कालिकेन द्वयं पिष्ट्वा पचेदृढपुटेन च ।
स्वागशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काञ्जिकेन च ॥
पुनः पुटेच्छरावाभ्यामेचं पष्टिपुटमृतिः।
मुत्पात्रे द्राविते वझे चिञ्चावत्यसचोरजः ४०
सिवा तेन चतुर्थांशमयोदा मचालयेत् ।
ततो द्वियाममात्रेण बङ्गभस्म मनायते ॥ ४१॥
अथ भस्मसमं वालं शिवाम्लेन प्रमर्दयेत् ।
ततो गजपुटे परसा पुनरम्लेन मर्दयेत् ॥४२॥
तालेन दशमांशेन याममेकं ततः पुटेन ।
एवं दशपुटःपको वस्तु म्रियते धुवम् ॥४॥
शृद्ध लोहभवं चूर्ण पातालगरुडीरसः।
मर्दपिसा पुटेको दद्यादेवं पुटत्रयम् ॥४४॥

·२०० शार्ङ्गधरसंहिता। पुटवयं कुमार्या च कुठारंच्छिन्निकारसैः । पुटपदकं ततो दद्यादेवं तीक्ष्णमृतिर्भवेत्॥४५॥ लिपेद्द्वादशमांसेन दरदं तीक्ष्णचूर्णतः । मर्दयेत्कन्यकाद्रावैर्यामयुग्म ततः पुटेत् ॥४६॥ एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात् । रस: कुगरच्छिन्नायाः पातालगरुडीरस:४७ स्तन्येन चार्कदुग्धेन तीक्ष्णस्यैवं मृतिर्भवेत् । सूतकाट्विगुणं गन्धं दत्वा कुर्याच कज्जलीम् ४८ द्वयोः समं लोहचूर्ण मर्दयेत्कन्यकाद्वैः । यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके॥४९ धर्मे धृसा यूकस्य पत्रैराध्यादयेद्धः । यामानोणता भूयादान्यराशी न्यसेत्ततः दत्त्वोपरि शरावं तु त्रिदिनान्ते समुद्धरेत् । पिष्ट्वा च गालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत् ॥५१॥ एवं सर्वाणि लोहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत् ।

·5616 मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः । २९१ शिलागन्धार्कदुग्धाक्ताः स्वर्णाद्याः सर्वधातवः नियन्ते द्वादशपुटैः सत्यं गुरुवचो यथा । उपधातवः माक्षिक तुत्यकाभ्रीच नीलाञ्जनशिलालका। रसकथेति विज्ञेया एते सप्तोपधातवः। माक्षिकस्य त्रयो भागा भागैक सैन्धवस्य च ५४ मातुलुङ्गद्रवैर्वाथ जम्बीरोत्थद्वैः पचेत् । चालयेल्लोहजे पाने यावत्पात्रं तु लोहितम् ५५ भवेत्ततस्तु संशुद्धिं स्वर्णमाक्षिकमृच्छति । कुलत्यस्य कपायेण धृष्ट्वा तैलेन वा पुढेत् ॥१६॥ तक्रेण पाजमूत्रेण म्रियते स्वर्णमाक्षिकम् । कर्कोटीमेपशृङ्गयुत्यैवर्जम्बीरर्दिनम् ॥१७॥ भावयेदातपे तीने विमला शुध्यति ध्रुवम् । विष्ठया मर्दयेत्त्यं मार्जारककपोतयोः ॥१८॥ दशांशं टङ्कणं दत्वा पचेन्मृदुपुटे ततः।

·शार्ङ्गधरसंहिता। पुटं दना पुट क्षौर्देयं तुत्यविशुद्धये ॥१९॥ कृष्णाभ्रकं धमेद्ही ततः क्षीरे विनिक्षिपेत् । भिन्नपत्रं तु तत्कृखा तण्डुलीयाम्लयोवैः ६० भावयेदष्टयामं तदेवं शुद्ध्यति चाभ्रकम् । कृता धान्याभ्रक तत्तु शोपयिसाथ मर्दयेव ६१ अर्कतीरदिनं खल्वे चक्राकारं च कारयेत् । वेष्टयेदर्कपत्रैश्च सम्यग्गजपुटे पचेत् ॥ १२ ॥ पुनर्मयं पुनः पाच्यं सप्तवारं प्रपन्नतः। ततो वटजटाकायैस्तद्द्देयं पुटत्रयम् ॥ ६३ ॥ नियते नात्रसंदेहः सर्वयोगेषु योजयेत् । मृतं सभ्रं हरेन्मृत्युं जरापलितनाशनम् ॥१४॥ अनुपानश्च संयुक्तं तन्द्रोगहरं परम् । शुद्धंधान्याभ्रकं मुस्तंशुण्ठी पहभागयोजितम्।। १ तुल्यं घृतं मृतात्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् । ते जीर्ण तदनं तु मर्वयोगेपु योजयेत् ॥

·मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः। २०३ मर्दयेत्कालिकेनैव दिनं चित्रकजै रसः। ततो गजपुटं दद्यात्तस्मादुदृत्य मर्दयेत् ॥६६॥ त्रिफलावारिणा तद्वत्पुटेदेवं पुटेखिभिः। बलागोमूत्रमुसलीतुलसीमूरणद्रवैः ।। ६७॥ मदितं पुटितं वहौ त्रित्रिवेलं व्रजेन्मृतिम् । नीलाजनं चूर्णयिसा जम्बीरद्रवभावितम् ६८ दिनकमातपे शुदं सर्वकार्येषु योजयेत् । एवं गरिककासीसटाणानि वराटिका ॥६॥ तोरी शङ्ख च कङ्गुष्ठं शुद्धिमायाति निश्चितम् । पचेश्यहमजामूत्रैर्दोलायचे मनःशिलाम्।।७०॥ भावयेत्सप्तधा पित्तरजायाः शुद्धिमृच्छति । तालकं कणशः कृता तचूर्ण कालिके क्षिपेत्७१ दोलायत्रेण यामकं ततः कुभाण्डवैः । तिलतले पवेद्यामं यामं च त्रिफलाजलै॥७२॥ एवं यत्रे चतुर्यामं पाच्यं शुध्यति वालकम् ।

·शाङ्गधरसंहिता! नृसूत्रे वाथ गोमूत्रे सप्ताहं रसकं पचेत् ॥ ७३ ।। दोलायत्रेण शुद्धिः स्यात्ततः कार्येषु योजयेत् । लाक्षामीनपयश्छागं टङ्कणं मृगशृङ्गकंम् ॥४॥ पिण्याकं सर्पपाः शिनुगुजोर्णगुडसैन्धवम् । यवास्तिक्ता घृतं क्षौद्रं यथा लाभ विचूर्णयेत् ॥ एभिर्विमिश्रिताः सर्वे धातवो गाढवहिना । भूपाध्माताः प्रजायन्ते मुक्तसत्त्वा न संशयः ।। रबादीनि कुलत्यकोद्रवकाथोलायो विपाचयेत् । व्याघ्रीकन्दगतं वनं त्रिदिनं शुद्धिमृच्छति ७७ तप्तं तप्तं तु तदर्ज खरमूत्रनिपेचयेत् । पुनस्ताप्यं पुनः सेच्यमेवं पुर्यात्तिसप्तधा ७८ मत्कुणस्तालकं पिता यावद्भवति गोलकम् । तद्गोले निहितं वर्ज गोलं वहिना धमेन्॥७९।। सिञ्चयेदवमूत्रेण तद्बोले च क्षिपेत्पुनः ।

·मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः। २०६ रुवा ध्यातं पुन: सेच्यमेवं कुर्यात्रिसप्तधा ८० एवं च म्रियते वज्रं चूर्ण सर्वत्र योजयेत् । हिङ्गुसैन्धवसंयुक्ते काथे कौलत्यजे क्षिपेत् ८१ तप्तं तप्तं पुनर्वजं भूयाचूर्णं त्रिसप्तधा मण्डूकं कांस्यजे पात्रे निगृह्य स्थापयेत्सुधीः८२ सभीतो भूत्रयेत्तत्र तन्मूत्रे वजमावपेत् । . तप्तं तप्तं च बहुधा वजस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥८॥ वैक्रान्तं वज्रवच्छोव्यं नीलं वा लोहितं तथा । हयमूत्रेण तत्सेच्यं तप्तं तप्तं द्विसप्तधा ॥ ८४ ॥ ततस्तु मेपदव्युक्तपञ्चाङ्गे गोलके क्षिपेत् । पुटेन्मूपापुटे रुथ्वा कुर्यादेवं च सप्तधा ॥८॥ पैक्रान्त भस्मतां याति वज्रस्थाने नियोजयेत् । खेदयेद्दोलिकायत्रे जपन्त्याः स्वरसेन च ८६ मणिमुक्तापवालानां यामैकं शोधनं भवेत् । कुमार्यास्तण्डुलीयेन स्तन्येन च निपेचयेत् ८७

·शाङ्गधरसाहता।
प्रत्येक सप्तवेलं च तप्ततप्तानि कृत्तशः।
मौक्तिकानि प्रपालानि तथारनान्यशेपतः ८८
क्षणाद्विविधवानि नियन्ते नात्र संशयः।
उक्तमाक्षिकवन्मुक्ताः मालानि च मारयेत् ॥
'वजयत्सर्वरनानि शोधयेन्मारयेत्तथा
शिलाजतु समानीय ग्रीमतपशिलाच्युतम् ९०
गोदुग्धैत्रिफलाकाथैद्रावैश्च मर्दयेत्
आतपे दिनमकैकं तच्छुप्कं शुद्धतां ब्रजेत् ९१
मुख्यां शिलाजतुशिला सूक्ष्मखण्डमकल्पिताम्।
निक्षिप्यात्युणपानीये यामक स्थापयेत्सुधी।
मर्दयिसा ततो नीरं गृह्णीयास्रिगालितम् ।
स्थापयिता च मृत्पाने धारयेदातपे युधः ९३
उपरिस्थं धनं यत्स्यात्ततिपदन्यपात्रके।
धारयेदातपे धीमानुपरिस्थं धनं नयेत् ॥९४||
एवं पुनः पुनर्नीला द्विमासाभ्यां शिलाजतु ।

·मध्यमखण्डे एकादशोऽध्यायः। २०७
भूयात्कार्यक्षमं वही क्षिप्त लिङ्गोपमं भवेत् ९५
निघूमं च ततः शुद्धं सर्वकर्मसु योजयेत् ।
अधःस्थितं च यच्छेप तस्मिन्नीरं विनिक्षिपेत् ॥
बिपर्य धारयेदर्मे पूर्ववचव तन्नयेत् ।
अक्षाशारर्धमेलिट्ट लोहज तद्गवां जलैगा९७॥
सेचयेत्तसतप्तं च सप्तवारं पुनः पुनः ।
चूर्णयिता ततः कादिगुणत्रिफलाभः ९८
आलोड्य भर्जयेही मण्डूरं जायते वरम् ।
क्षारकल्पना
क्षारवृक्षस्य काष्ठानि शुप्काण्यनौ मदीपयेत् ।।
नीसा तद्भस्स मुत्पाने तिच्या नीरे चतुर्गुणे।
विमर्च धारयेद्रात्रौ मातरच्छं जलं नयेत १००
तन्नीरं काथही यावत्सर्वं विशुप्यति ।,
ततः पात्रात्समुल्लिख्य क्षारोग्राह्यः सितमभः ?

·.२०८ शाइधरसंहिता । चूर्णाभः प्रतिसार्यः स्यात्पेयः स्यात्कार्थव- स्थितः। इति क्षारद्वयं धीमान्युक्तकार्येषु योजयेत् १०२ दति श्रीगाधिरसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वितीय- खण्डे धातुद्योधनमारणं नामैकादशोऽध्यायः अथ द्वादशोऽध्यायः। तन रमाः पारदः सर्वरोगाणां जेता पुष्टिकरः स्मृतः । मुज्ञेन साधितः कुर्यात्ससिद्धिं देहलोहयो-१ रसेन्द्रः पारदः स्तो हरजः मूतको रसः । मुकुन्दश्चेति नामानि ज्ञेयानि रसकर्मसु ॥२॥. ताम्रतारारनागाश्च हेमबीच तीक्ष्णकम् । कांस्यकं कान्तलोहं च धातयो नव ये स्मृताः३ मूर्यादीनांग्रहाणां ने कथिता नामभिः कमात् ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २०९ राजीरसोनमूपायां रसं शिवा विवन्धयेत् ४ घस्त्रेण दोलिकायत्रे स्वेदयेत्काजिस्यहम् । दिनकं मर्दयेत्भूतं कुमारीसंभवैवैः ॥५॥ तथा चित्रकजः कामदयेदेकवासरम् । काकमाचीरसैस्तद्वदिनमेकं च मर्दयेत् ॥६॥ त्रिफलायास्तथा काथै रसो मर्यः प्रयत्नतः । ततस्तेभ्यः पृथकुर्यात्सूतं प्रक्षाल्य काजिकैः ७ ततः सिस्वा रसं खल्वे रसादधं च सैन्धवम् । मर्दयेन्निम्युकरसैदिनमेकमनारतम् ॥ ८ ॥ ततो राजी रसोनश्च मुख्यश्च नबसादरः। एतरससमैस्तरमूनो मर्यस्तुपाम्बुना ॥१॥ ततः संशोप्य चक्राभं कृता लिम्वा च हिङ्गुना। द्विस्थालीसंपुटे धृखा पूरयेल्लवणेन च ॥१०॥ भय स्थाल्यां ततो मुद्रो दद्यादृढतरो बुधः । विशोप्यामिं विधायायो निपिञ्चेदम्युनोपरि।।

·'शाघिरसंहिता। ततस्तु कुर्यात्तीवानि तदधः प्रहरत्रयम् । एवं निपातये रसो दोपविवर्जितः ॥१२॥ अथापिठरीमध्ये लग्नो ग्राह्यो रसोत्तमः । लोहपात्रे विनिक्षिप्य घृतमन्नौ प्रतापयेत् १३ तो घृते तत्समानं तिपेनन्धकजं रजः। विद्रुतं गन्धकं ज्ञासा दुग्धमध्ये विनिःक्षिपेत् ॥ एवं गन्धकशुद्धिः स्यात्सर्वकार्येषु योजयेत् । मेपीक्षीरेण दरदमम्लवगैश्च भावितम् ॥ १५॥ सप्तवारं प्रयनेन शुद्धमायाति निश्चितम् । निम्बरसैनिम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम् ॥१६॥ घृष्ट्वा दरदमूर्ध्वं च पातयेत्सूतयुवितवत् । ततः शुद्धरसं तस्मानीसा कार्येषु योजयेत् १७ कालकूटो वत्सनाभः शृङ्गकश्च प्रदीपकः । हालाहलो ब्रह्मपुत्रो हारिद्रः सक्तुकस्तथा १८ सौराष्ट्रिक इति प्रोक्ता विपभेदा अमी नव ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २११ अर्कसेहुण्डधत्तूरलागलीकरवीरकाः ॥ १९ ॥ गुञ्जाहिफेना इत्येताः सप्तोपविपजातयः। एतविदितः सूतश्छिन्नपक्षः मजायते ॥२०॥ मुखं च जायते तस्य धातूंश्च ग्रसते क्षणात् । अथवा त्रिकटुमारी राजी लवणपश्चकम् २१ रसोनो नवसारश्च शिग्रुथैकत्र चूर्णितः । समांशः पारदादेतैर्जम्बीरेण द्रवेण वा ॥२२॥ निम्बुतीयैः काञ्जिकैर्वा सोणंखल्वे विमर्दयेत् । अहोरात्रत्रयेण स्याद्रसे धातुचरं मुखम्॥२३॥ अथवा विन्दुलीकीट रसो मनिवासरम् । लवणाम्लेर्मुखं तस्य जायते धातुधस्मरम् २४ अथ कच्छपयत्रेण गन्धजारणमुच्यते । मृत्कुण्डे निक्षिपेत्तोयं तन्मध्ये च शरावकम् २५ १ अजाशकृत्तुपास्तु गते तत्तितयं क्षिपेत् । तस्योपरि स्थित खल्वं तप्तखल्वमिदं भवेत् ।।

·२१२ . शाईधरसंहिता। महत्कुण्डपिधानाभं मध्ये मेखलया युतम् । लिावा च मेखलामध्यं चूर्णेनात्र रसं क्षिपेतू२६ रसस्योपरि गन्धस्य रजो दद्यात्समांशकम् । दचोपरि शरावं च भस्समद्रां भदापयेत॥२७॥ तस्योपरि पुटं दद्याचतुभिर्गोमयोपलैः । एवं पुनः पुनर्गन्धं पड्गुणं जारयेद्धा२८॥ गन्धे जीर्णे भवेत्सूतस्तीक्ष्णाग्निः सर्वकर्मकृत् । धूमसारं रसं तोरी गन्धकं नवसादरम् -॥२९॥ यामैकं मईयेदम्लर्भागं कृसा समं समम् । काचकुप्यां विनिःक्षिप्य तांच मृदस्त्रमुद्रया ३० विलिप्य परितो वयत्रं मुद्रां दत्त्वा च शोपयेत् । अधः सच्छिद्रपिठरीमध्ये कूपी निवेशयेत् ३१ पिठरी चालुकापूर सा चाकृपिकागलम् । निवेश्य चुट्यां तदयः कुर्याददि शनैः शनैः ३२ तस्मादप्यधिकं किंचित्पावकं ज्वलयेत्रमात् ।

·मध्यमखण्डे हादशोऽध्यायः। २१३
एवं द्वादशभिर्यामम्रियते भूतकोत्तमः ॥३॥
स्फोटयेत्स्वागशीतं तमूर्ध्वगं गन्धकं त्यजेत् ।
अधस्थं मृत्तसूतं च सर्वकर्मसु योजयेत् ॥३४॥
अपामार्गस्य वीजानां मूपायुग्मं प्रकल्पयेत् ।
तत्संपुटे न्यसेत्सूतं मलयूदुग्धमिश्रितम् ॥३५॥
द्रोणपुप्पीप्रसूनानि विडङ्गमिरिमेदकः ।
एतचूर्णमधोऽधं च दत्त्वा मुद्रा प्रदीयते ॥३६॥
तंगोल सन्धयेत्सम्यग्मृन्मूपासंपुटे सुधीः ।
मुद्रां दत्त्वा शोपयिला ततो गजपुटे पचेत् ३७
एवमेकपुटनैव जायते भस्म सूतकम् ।
काकोदुम्बरिकादुग्धै रसं किंचिद्विमर्दयेत् ३८
तदुग्धघृष्टहिङ्गोश्च मूपायुग्मं प्रकल्पयेत् ।
सिस्वा तत्संपुटे मूतं तत्र मुद्रां प्रदापयेत् ॥ ३९॥
धृला तं गोलकं प्राज्ञो मृन्मूपासंपुटेऽधिके ।
पचेन्मृदुपुटेनैव सूतको याति भसताम् ॥४०॥

·२१४ शाधरसंहिता ।। नागवल्लीरसैष्टः कर्कोटीकन्दगतिः । मृन्मूपासंपुटे पक्ता मूतो यात्येव भस्मताम् ।। खण्डितं मृगशृङ्गं च ज्वालामुख्या रस: समम् । रुवा भाण्डे पचेनुल्यां यांमयुग्मं ततो नयेत ४२ अष्टांशं त्रिकडं दद्यानिष्कमात्रं च भक्षयेत् नागवल्लीरसैः सार्धं वातपित्तज्वरापहम् ४३ अयं ज्वराशो नाम रसः सर्वज्वरापहः । पारदं रसकं तालं तुत्यं टङ्कणगन्धके ॥४४॥ सर्वमेतत्सम शुद्ध कारवडीरसैदिनम् । मर्दयेल्लेपयेतेन ताम्रपात्रोदरं भिपर ॥४२॥ अमुल्यममाणेन ततो रुध्वा च तन्मुखम् । पचे वालुकाय शिवा धान्यानि तन्मुखे ॥ यदा स्फुटन्ति धान्यानि तदासिद्धं विनिर्दिशेत् ततो नयेत्स्वाइशीतं ताम्रपानोदरादिपक ४७ रसं ज्वरारिनामानं विचूर्य मरिचः समम् ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २१५ मापैके पर्णखण्डेन भक्षयेन्नाशयेज्वरम् ॥४॥ त्रिदिनर्विपमं तीवमेकद्वित्रिचतुर्थकम् । तालकं तुत्थकं तानं रसं गन्धं मनःशिलाम्४९ कर्प करें प्रयोक्तव्यं मर्दयेत्रिफलाम्बुभिः । गोलं न्यसेत्संपुटके पुटं दद्यालयवतः ॥५०॥ ततो नीलार्कदुग्धेन वजीदुग्धेन सप्तधा । कायेन दन्त्याः श्यामाया भावयेत्सप्तधा पुनः।। मापमात्रं रसं देयं पञ्चाशन्मरिचर्युतम् । गुडगद्याणकं चैव तुलसीदलयुग्मकम् ॥५२॥ भक्षयेत्रिदिनं शक्त्या शीतारिदुर्लभः परः। पथ्यं दुग्धोदनं देयं विपमं शीतपूर्वकम् ॥५३॥ दाहपूर्व हरत्याशु तृतीयकचतुर्थको । व्याहिकं सततं चैव वैवण्यै च नियच्छति ॥५४ भागेका स्याद्रसान्छुद्धादेलीयः पिप्पली शिवा। आकारकरभो गन्धः कटुतलेन शोधितः॥५५ ·२१४ शार्ङ्गधरसंहिता । नागवल्लीरसैघृष्टः कोंटीकन्दगतिः । मृन्मपासंपुटे पक्वा सूतो यात्येव भस्मताम् ॥ खण्डितं मृगशृङ्गं च ज्वालामुख्या रसैः समम् । रुध्वा भाण्डे पचेनुल्यां यांमयुग्मं ततो नयेत्४२ अष्टांशं त्रिकटुं दद्यान्निष्कमात्रं च भक्षयेत् । नागवल्लीरसः सार्धं वातपित्तज्वरापहम् ४३ अयं ज्वराडशो नाम रसः सर्वज्वरापहः । पारदं रसकं तालं तुत्यं टङ्कणगन्धके ॥४४॥ सर्वमेतत्सम शुद्ध कारवल्लीरसर्दिनम् । मर्दयेल्लेपयेत्तेन ताम्रपात्रोदरं भिपक् ॥ ४५ ॥ अगुल्यर्धममाणेन ततो रुध्वा च तन्मुखम् । पचेत्तं वालुकायन सिस्वा धान्यानि तन्मुखे ॥ यदा स्फुटन्ति धान्यानि तदा सिद्धं विनिर्दिशेत ततो नयेत्स्वागशीतं ताम्रपानोदरादिपक ४७ रसं ज्वरारिनामानं विचूर्ण्य मरिचैः समम् । ..

·म्याटिक मननं पर पचपन नियच्छति ॥५४ भागकाम्याद्रमान्द्धादलीयः पिप्पली शिवा मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २१५ मापक पर्णखण्डन भक्षयनाशयेज्वरम् ॥१८॥ त्रिदिनविपर्म तीमैकद्वित्रिचतुर्थकम् । तालकं तुत्यकं तानं रसं गन्धं मनःशिलाम्४९ कप कप प्रयोक्तव्यं मयेत्तिफलाम्बुभिः। गोलं न्यसेत्संपुटके पुटं दद्यात्सयनतः ॥२०॥ : ततो नीलार्कदुग्धेन यजीदुग्धेन सप्तधा । कायन दन्त्याःश्यामाया भावयेत्सप्तथा पुनः।। पापमान रसं देयं पनागन्मरिचयुतम् । गुदगवाणकं चैव तुलसीदलयुग्मकम् ॥५२॥ भक्षयनिदिनं शरत्या शीतारिर्दुर्लभः परः। पथ्यं दुग्धोदनं देयं चिपमं शीतपूर्वकम् ॥५॥ दाहपूर्व हरत्याच नीयरुवर्यको । भागारकरभी गन्धः कटुतलेन छोधिनः ॥६ ·२१६ । शाधरसंहिता। फलानि चेन्द्रवारुण्याश्चतुर्भागमिता अमी। एकत्र मर्दयेचूर्णमिन्द्रवारुणिकारसैः॥५६॥ मापोन्मिवां गुटी कृता दद्यात्सर्वज्वरे बुधः। छिन्नारसानुपानेन ज्वरनी गुटिका मता||१७|| शुद्धो बुभुक्षितः सूतो भागद्वयमितो भवेत् । तथा गन्धस्य भागौ द्वौ कुर्यात्कन्जलिकां तयोः॥ सूताचतुर्गुणेष्वेव कपर्देपु विनिःक्षिपेत् । भागैकं टकणं दत्त्वा गोक्षीरेण विमर्दयेत् ॥५९ तथा शङ्खस्य खण्डानां भागानष्टौ प्रकल्पयेत् । क्षिपेत्सर्व पुटस्यान्तधूर्ण लिप्तशरावयोः॥६॥ गर्ने हस्तोन्मिते धृसा पुटेद्गजपुटेन च । खाशीतं समुत्य पिष्ट्वा तत्सर्वमेकतः॥६१॥ पगुञ्जासंमितं चूर्णमेकोनत्रिंशदूपणैः। धृतेन वातजे दद्यान्नवनीतेन पित्तजे ॥ १२॥ शौद्रेण श्लेमजे दद्यादतीसारे क्षये तथा ।

·सदुग्धभक्तं दद्याच जातेऽनौ सांध्यभोजने६६ सघृतान्मुद्गवटकान्व्यञ्जनेप्ववचारयेत् । कचित्तलं न गृहीयान विल्वं कारवेल्टकम्।।६८ वार्ताकं शफरी चिनां त्यजेद्व्यायाममैथुने । मद्यं संधानकं हिगुगुण्टीमापान्ममूरकान्॥६९ कृमाण्डं राजिकां कोपं कालिकं चैव वर्जये । तिलामलककल्केन स्तापयेत्सर्पिपाऽथवा ॥६७ त्यजेदयुक्तनिद्रां च कांस्यपात्रे च भोजनम् ७०. मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः । २१७ अरुचौ ग्रहणीरोगे कार्ये मन्दानले तथा।।६३ कासश्वासेपु गुल्मेषु लोकनाथरसो हितः । तस्योपरि घृतानं च भुञ्जीत कवलत्रयम् ॥६४ मचे क्षणकमुत्तानःशयीतानुपधानके । अनम्लमन्नं सघृतं भुञ्जीत मधुरं दधि ॥६५॥ पायेण जागलं मांसं प्रदेयं घृतपाचितम् । अभ्यञ्जयेत्सर्पिपा च स्तानं कोणोदकेन च ।

·२१८
शाङ्गधरसंहिता।
ककारादियुतं सर्व त्यजेच्छाकफलादिकम् ।
ग्रायोऽयं लोकनाथस्तु शुभनक्षत्रवासी७॥
पूर्णातियाँ सिते पक्षे जाते चन्द्रवले तथा ।
पूजयिसा लोकनार्थ कुमारी भोजयेचतः ७२
दानं दत्त्वा द्विघटिकामध्ये ग्राह्यो रसोत्तमः।
रसाचन्जायते तापस्तदा शर्करया युतम् ॥७३
सचं गुडूच्या गृहीयादशरोचनया युतम् ।
खरं दाडिमं द्राक्षामिक्षुखण्डानि खादयेत्७४
अरुचौ निस्तुपं धान्यं घृतभृष्टं सशर्करम् ।
दयात्तथा ज्वरे धान्यं गुड्चीकायमाहरेत् ७५
उशीरवासककाथं दद्यात्समधुशर्करम् ।
रक्तपित्ते कफे श्वास कासेच ज्वरसंक्षय ७६||
अग्निमृष्टजयाचूर्ण मधुना निशि दीयते । ।
निद्रानाशेऽतिसारे च ग्रहण्यां मन्दपावके ७७
सौवर्चलाभयाकृष्णाचूर्णमुणोदकः पियेत् ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २१९
शूलेऽजीर्णे तथा कृष्णा मधुयुक्ता ज्वरे हिता॥
प्लीहोदरे वातरक्ते छया चैव गुदाङ्करे।
नासिकादिषु रक्तेपु रसं दाडिमपुप्पजम् ७९
दूर्वायाः स्वरसं नस्यै प्रदद्याच्छर्करायुतम् ।
कोलमज्जा कणा वहिपक्षभस्म सशर्करम् ८०
मधुना लेहयेच्छदिहिकाकोपस्य शान्तये ।
विधिरेप प्रयोज्यस्तु सर्वस्मिन्पोटलीरसे ॥८१
मृगाऊ हेमगर्भ च मौक्तिकाख्ये रसेषु च ।
इत्ययं लोकनायोक्तो रसःसर्वरुजोजयेत् ८२
वराटभस्म मण्डूर चूर्णयिला घृते पचेत् ।
तत्समं मारिचंचूर्ण नागवल्या विभावितम् ॥
तपूर्ण मधुना लेयमथवा नवनीतकः ।
मापमात्र क्षयं दन्ति यामे यामे च भतितम् ८४
लोकनायरसो खेप मण्डलादाजयक्ष्मनुत् ।
भूवचनुपत्राणि हेम्नः सूक्ष्माणि कारयेत् ८५

·शार्ङ्गधरसंहिता । तुल्यानि तानि सूतेन खल्वे सिवा विमर्दयेत् । काञ्चनाररसेनैव ज्वालामुख्या रसेन वा.८६ लागल्या या रसस्तावद्यावद्भवति पिष्टिका । ततो हेम्नश्चतुर्थाशं टङ्कणं तत्र निःक्षिपेत्।।८७॥ पिष्टमौक्तिकचूर्णं च हेमद्विगुणमावपेच तेषु सर्वसमं गन्धं सिस्वा चैकत्रमर्दयेत् ।। ८८॥ तेपां कृत्वा ततो गोलं वासोभिः परिवेष्टयेत् । पश्चान्मृदा वेष्टयित्सा शोपपिसा.च धारयेत् ८९ शरावसंपुटस्यान्तस्तत्र मुद्रां प्रदापयेत् । लवणापूरिते भाण्डे धारयेत्वं च संपुटम् ॥१०॥ मुद्रां दत्त्वा शोपयिसा बहुभिर्गोमयः पुटेन । ततः शीते समाहृत्य गन्धं मूतसमं क्षिपेत् ९१ घृष्ट्वा च पूर्ववत्सल्वे पुटेशनपुटेन च । स्वाद्गशीतं ततो नीला गुआयुग्मभयोजयेत् १२ अष्टाभिरिचर्युक्ता कृष्णात्रययुताथवा ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः । २२१ चिलोक्य देयादोपादीनेकैका रसरक्तिका९३ सपिपा मधुना वापि दद्याद्दोपाद्यपेक्षया । लोकनाथसमं पथ्यं कुर्यात्स्वस्थमनाः शुचिः।। श्लेषाणं ग्रहणी कासं श्वास क्षयमरोचकम् । मृगाकोऽयं रसो हन्यात्कृश बलहीनताम् ९५ सूतात्पादममाणेन हेनः पिष्टं प्रकल्पयेत् । तयोः स्याद्विगुणो गन्धोमर्दयेत्काञ्चनारिणा ।। कृत्वा गोलं क्षिपन्मूपासंपुटे मुद्रयेत्ततः । पचेद्भूधरयन्त्रेण वासरलितयं युधः ।।९७ ॥ तत उद्धृत्य तत्सर्वं दद्याद्गन्धं च तत्समम् । मर्दयेदाकरसैश्चितकस्वरसेन च ॥९८॥ स्थलपीतवराटांश्च पूरयेत्तने युक्तितः । . एतस्मादौपधाकुर्यादष्टपांशेन टङ्कणम् ॥१९॥ टक्षणार्धं विपं दवा पिष्ट्वा सेहुण्डदुग्धकः । मुद्रयेचेन कल्केन वराटानां मुखानि च।।१०० ·२२२ शाङ्गधरसंहिता । भाण्डे चूर्णप्रलिप्ते च धृता मुद्रां प्रदापयेत् । गर्ने हस्तोन्मिते धृवा पुटेद्गजपुटेन च ॥१॥ स्वागशीतं रसं ज्ञाखा मदद्यालोकनायवत् । पथ्यं मृगाझवज्ज्ञेयं त्रिदिनं लवणं त्यजेत् ।।२।। यदा छर्दिर्भवेत्तस्य दद्याच्छिन्नाशृतं तदा । मधुयुक्तं तथा श्लेभकोपे दद्याद्गुडाईकम् ॥३॥ विरेके भर्जिता भृझा मदेया दधिसंयुता। जयेकासं क्षयं श्वासं ग्रहणीमरुचिं तथा ॥४॥ अनि च कुरुते दीप्तं कफवातं नियच्छति । हेमगर्भः परो ज्ञेयो रसः पोटलिकाभिधः॥५॥ रसस्य भागाश्चत्वारस्तावन्तः कनकस्य च । तयोय पिटिकां कृसा गन्धो द्वादशभागिका ६ कुर्यात्कजलिकां तेपां मुक्ताभागाच पोडश । चतुर्विशच शशस्य भागैकं टङ्कणस्य च ॥७॥ एकत्र मर्दयेत्सर्वं पकनिम्यूकजै रसैः।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २२३ कृत्वा तेषां ततो गोलं मूपासंपुटके न्यसेत् ८ मुद्रां दत्त्वा ततो हस्तमात्रे गर्ने च गोमयः। पुटेद्गजपुटेनैव स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥९॥ पिष्ट्वा गुञ्जाचतुर्मानं दद्याद्गव्याज्यसंयुतम् । एकोनत्रिंशदुन्मानमरिचैः सह दीयते ॥११०॥ राजते मृन्मये पात्रे काचजे चावलेहयेत् । लोकनाथसमं पथ्यं कुर्याच स्वस्थमानसः ११ कासे श्वासे क्षये वाते कफे ग्रहणिकागदे । अतीसारे प्रयोक्तव्या पोटली हेमगर्भिका १२ शुद्धसूतो विपं गन्धः प्रत्येकं शाणसंमिताः। धूर्तबीजं त्रिशाणं स्यात्सर्वेभ्यो द्विगुणा भवेत् ॥ हेमाहा कारयेदेपा सूक्ष्मं चूर्ण प्रयत्नतः। देयं जम्बीरमज्जाभिचूर्ण गुञ्जाद्वयोन्मितम् १४ आईकस्वरसर्वापि ज्वरं हन्ति त्रिदोपजम् । ऐकाहिकं द्वयाहिकं वा व्याहिकं वा चतुर्थकम् ·२२४ शाधरसंहिता । विपमं च ज्वरं हन्याद्विख्यातोऽयं ज्वराङ्कशः। दरदं वत्सनाभं च मरिचं टङ्कणं कणाम् ॥१६॥ चूर्णयेत्समभागेन रसो ह्यानन्दभैरवः । गुञ्जकं वा द्विगुजं वाचलं शाखा प्रयोजयेत् १७ मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फलं खचम् । चूर्णितं कर्पमात्रं तु विद्रोपोत्थातिसारजित १८ ध्यानं दापयेत्पथ्यं गवाज्यं तक्रमेव च। पिपासायां जलं शीतं विजया च हिता निशि ॥ विपं पलमितं मूतः शाणिकश्शूर्णयेवयम् । तपूर्ण संपुटे शिवा काचलिमशरावयोः २० मुद्रां दचा च संशोप्य ततथुल्यां निवेशयेत् । विहिं शनैः दानः कुर्यात्महरद्वपसंख्यया ।।२।। तत उद्घाटयेन्मुद्रामुपरिस्यां शरावकात् । संलग्नो यो भवेत्स्तस्तं गृहीयाच्छनैः शनैः॥ वायस्पर्शी यथा नस्याचया कुप्यां निवेशयेत् ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २२५
यावत्सूच्या मुखे लग्नं कृप्या निर्याति भेपजम्।।
तावन्मात्री रसो देयो मूञ्छिते संनिपातिनि ।
क्षुरेण मच्छिते मूर्ति तत्रागुल्या चघर्पयेत् २४
रक्तभेपजसंपन्मूिर्छितोऽपि हि जीवति ।
तथैव सर्पदष्टस्तु मृतावस्थोऽपि जीवति॥२५॥
यदा तापो भवेत्तस्य मधुरं तत्र दीयते ।
सूतभस्मसमं गन्धं गन्धात्पादं मनःशिला २६
माक्षिकं पिप्पली व्योपं प्रत्येकं शिलया समम्।
चूर्णयेद्भावयेत्पित्तर्मत्स्यमायूरसंभवैः ॥२७॥
सप्तधा भावयेच्छुप्कं देयं गुञ्जायं हितम् ।
तालपर्णीरसथानु पञ्चकोलशृतोऽथवा २८
जलचूडो नाम रसः संनिपातं नियच्छति ।
जलयोगश्च कर्तव्यस्तेन वीर्य भवेदसे ॥ २९॥
शुद्धमूतं विपं गन्धं मरिचं टङ्कणं कणाम् ।
मर्दयेभूर्त वैदिनमेकं च शोषयेत् ॥ ३० ॥

·२२६ शाईधरसंहिता। पञ्चवक्लो रसो नाम द्विगुजः संनिपातजित् । अर्कमूलकपायं तु सत्यूपमनुपाययेत् ॥ ३१ ॥ युक्तं ध्योदनं पथ्यं जलयोगं च कारयेत् । रसेनानेन शाम्यन्ति सक्षौद्रेण कफादयः ३२ मध्वाकरसं चानु पिवेदाग्निविटद्धये । यथेष्टं घृतमांसाशी शक्तो भवति पावकः ३३ रसं गन्धकतुल्यांशं धतूरफलनैवैः । मर्दयेदिनमेकं तु तन्तुल्यं त्रिकटु क्षिपेत् ॥३४॥ उन्मत्ताख्यो रसो नान्ना नस्ये स्यात्संनिपा- तजित् । निस्वग्जैपालबीजं च दशनिक विचूर्णयेत् ।। मरिचं पिप्पली मूतं प्रतिनिकं विमिश्रयेत् । भाव्यो जम्बीरजद्रवः सप्ताहं संप्रयत्नतः ३६ रसोऽयमाने दत्तः संनिपातं विनाशयेत् । भूतं टकणकं तुल्यं मरिचं मूततुल्यकम् ॥३७॥ 1 ·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २२७ गन्धकं पिप्पली शुण्ठी द्वौ द्वौ भागौ विचूर्णयेत् । सर्वतुल्यं क्षिपेद्दन्तीवीज निस्तुपितं भिषक् ३८ द्विगुझं रेचनं सिद्धं नाराचोऽयं महारसः । आध्मानं मलविष्टम्भानुदावर्त च नाशयेत् ३९ दरद टकणं शुण्ठी पिप्पली चेति कार्पिकाः। हेमादा पलमात्रा स्यादन्तीवीजं च तत्समम् ॥. विचूण्यकत्र सर्वाणि गोदुग्धेनैव पाययेत् । त्रिगुञ्ज रेचनं दद्याद्विष्टम्भाध्मानरोगिपु॥४१॥ द्वी भागौ हेमभूतेश्च गगनं चापि तत्समम् । लोहभसत्रयो भागाश्वतारो रसभमनः ४२ बङ्गभस्म त्रिभागं स्यात्सर्वमेकत्र मर्दयेत् । प्रचालं मौक्तिकं चैव रससात्म्येन दापयेत् ४३ भावना गव्यदुग्धेन रसैवाटरूपकैः। हरिद्राचारिणा चैव मोचकन्दरसेन च ॥४४॥ १ शुलेति पाठान्तरम् ।

·२२८ शाधरसंहिता। शतपत्ररसेनापि मालत्याः स्वरसेन च । पश्चान्मृगमदश्चन्द्रतुलसीरसभावितः ॥ ४५ ॥ कुसुमाकर इत्येप वसन्तपदपूर्वकः । गुञ्जाद्वयं ददीतास्य मधुना सर्वमेहनुत् ॥४६॥ सिताचन्दनसंयुक्तश्चाम्लपित्तादिरोगजित् । मूतमस्मत्रयो भागा भागेकं हेमभस्मकम् ४७ मृताभ्रस्य च भागेकं शिलागन्यकतालकम् । प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् ॥४८॥ चराटान्पूरयेत्तेन छागीक्षीरेण टङ्कणम् । पिष्ट्वा तेन मुखं रुदा मुद्भाण्डे तन्निरोधयेत् ।। शुप्कं गजपुटे पक्खा चूर्णयेत्स्वागशीतलम् । रसो राजमृगाकोऽयं चतुर्मुक्षः क्षयापहः ५० दशपिप्पलिकामादरेकोनत्रिंशदपणः । मघृतं दापयेत्पथ्यं स्त्रीकोपानिश्रमांस्त्यजेत् ५१ पथ्यं वा लघुमांसानि रानरोगमशान्तये ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २२९
शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं कुर्यात्खल्वेन कज्जलीम् ।।
तयोः समं तीक्ष्णचूर्ण मर्दयेत्कन्यकावैः ।
द्वियामान्ते कृतं गोलं ताम्रपाने विनिःक्षिपेत् ॥
आच्छाधरण्डपत्रेण-यामार्धेऽत्युष्णता भवेत् ।
धान्यराशौ न्यसेत्पश्चादहोरात्रात्समुद्धरेत् ५४
संचूर्ण्य गालयेद्वस्त्रे सत्यं वारितरं भवेत् ।
भावयेत्कन्यकाद्रावैः सप्तधा भृङ्गजैस्तथा ५५
काकमाचीकुरण्टोत्थद्वैर्मुण्ड्या पुनर्नवैः ।
सहदेव्यमृतानीलीनिर्गुण्डीचित्रजैस्तथा ॥५६॥
सप्तधातु पृथग्द्रावैर्भाव्यं शोप्यं तथातपे ।
सिद्धयोगो ह्ययं ख्यातोसिद्धानां च मुखागतः।।
अनुभूतो मया सत्यं सर्वरोगगणापहः ।
वर्णादीन्मारयेदेवंचूर्णीकृत्य तु लोहवत् ५८
त्रिफलामधुसंयुक्तः सर्वरोगेषु योजयेत् ।
त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः ॥१९॥

·२२८ शाङ्गधरसंहिता । शतपत्ररसेनापि मालत्याः स्वरसेन च । पश्चान्मृगमदश्चन्द्रतुलसीरसभावितः ॥४५॥ कुसुमाकर इत्येप वसन्तपदपूर्वकः । गुञ्जाद्वयं ददीतास्य मधुना सर्वमेहनुत् ॥४६॥ सिताचन्दनसंयुक्तश्चाम्लपित्चादिरोगजित् । भूतभस्मत्रयो भागा भागैकं हेमभस्मकम् ४७ गृताभ्रस्य च भागैकं शिलागन्धकतालकम् । प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् ॥४८॥ वराटान्पूरयेचेन छागीक्षीरेण टङ्कणम् । पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्धवा मृद्भाण्डे तनिरोधयेत् ॥ शुष्कं गजपुटे परखा चूर्णयेत्स्वागशीवलम् । रसोरानमगाझोऽयं चतुर्मुखः क्षयापहः ५० दशपिप्पलिकासौदरकोनत्रिंशदूपणैः । सधृतं दापयेत्पथ्यं स्त्रीकोपामिश्रमांस्त्यजेत्५१ पथ्यं वा लघुमांसानि राजरोगप्रशान्तये ।

·सिद्धयोगो ह्ययं ख्यातो सिद्धानां च मुखागतः। मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २२९ शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं कुर्यात्सल्वेन कजलीम् ।। तयोः समं तीक्ष्णचूर्ण मर्दयेत्कन्यकाव्यः । द्वियामान्ते कृतं गोलं ताम्रपाने विनिःक्षिपन् ।। आच्छारिण्डपत्रेण न्यामार्थेऽत्युष्णता भवेत् । धान्यराशी न्यसेत्पश्चादहोरात्रात्समुद्धरेन् ५४ संचूर्ण्य गालयेदखे सत्वं वारितरं भवेत् । भावयेत्कन्यकाद्रावैः सप्तथा भृजैस्तथा ५५ काकमाचीकुरण्टोत्यद्रवैर्मुण्ड्या पुनर्नवः । सहदेव्यमृतानीलीनिर्गुण्डीचित्रजैस्तथा ॥५६॥ सप्तधा तु पृथग्द्रावैर्भाव्यं शोप्यं तथातपे। अनुभूतो मया सत्यं सर्वरोगगणापहः । खर्णादीन्मारयेदेवंचूर्णीकृत्य तु लोहवत् ५८ त्रिफलामधुसंयुक्तः सर्वरोगेषु योजयेत् । त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः ·२३० शार्ङ्गधरसंहिता । नवभागोन्मितैरेतैः समः पूर्वरसो भवेत् । संचूर्ण्य लोडयेत्क्षौर्भक्ष्यं निप्कद्वयं द्वयम् ६० स्वयमनिरसो नाम्ना क्षयकासनिकृन्तन: पारदं गन्धकं शुद्धं मृतलोहं च टकणम् ॥६॥ रास्ताविडद्गत्रिफलादेवदारुकटुत्रयम् । अमृतापद्मकं क्षौद्रं विश्वं तुल्यांशचूर्णितम् ६२ त्रिगुजं सर्वकासातः सेवयेदमृतार्णवम् । सूताओं गन्धको मर्यो यामकं कन्यकाद्वैः ६३ द्वयोस्तुल्यं ताम्रपत्रं पूर्वकल्केन लेपयेत् । दिनकं स्थालिकायन्त्रे पक्कमादाय चूर्णयेत् ६४ मूर्यावर्ती रसो ोप द्विगुञ्जःश्वासजिद्भवेत् । शुद्धं मूतं मृतं लोहं ताप्यं गन्धकतालकम् ६५ पथ्यानिमन्यं निर्गुण्डी न्यूपणं टङ्कणं विपम् । तुल्यांशं मर्दयत्वल्वे दिनं निर्गुण्डिकावः ६६ मुण्डीद्रादिनकं तु द्विगुझं वटकीकृतम् ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २३१ भक्षयेद्वातरोगा” नाम्ना स्वच्छन्दभैरवः ६७ रास्तामृतादेवदारुशुण्ठीवातारिज शृतम् । सगुग्गुलुं पिवेत्कोणमनुपानमुखावहम् ॥६॥ दग्धान्कपर्दिकान्पिंष्ट्वा यूपणं टङ्कणं विपम् । गन्धकं शुद्धमूतं च तुल्यं जम्पीरज वैः ॥६॥ मर्दयेद्भक्षयेन्मापं परिचाज्यं लिहेदनु । निहन्ति ग्रहणीरोग पथ्यं तक्रौदनं हितम् ७० मृतं ताम्रमजाक्षीरः पाच्य तुल्यैर्गतव्यम् । तत्तानं शुद्धमूतं च गन्धकं च समं समम् ७१ निर्गुण्डीस्वरसैमा दिनं तदोलकं कृतम् । यामकं वालुकायत्रे पाच्य योज्यं द्विगुञ्जकम् ।। धीजपूरकमूलं तु सजलं चानुपाययेत् । रसत्रिविक्रमो नाम्ना मासैकनाश्मरीमणुत् ७३ . तारं ताप्यं शिला मृतं शृद्धं सैन्धवटकणे । समांश चूर्णपेल्पले मताद्विगुणगन्धकम ७. , प ·r शाङ्गधरसंहिता। गन्धतुल्यं मृतं तानं जम्बीरैदिनपञ्चकम् । मर्य पइभिः पुटैः पाच्य भूधरे संपुटोदरे ७५ पुटे पुटेद्रवर्मथै सर्वमेतत्तु पट्पलम् । द्विपलं मारितं तानं लोहभम चतुप्पलम् ७६ जम्बीराम्लेन तत्सर्वं दिनं मर्य पुटेलघु । त्रिंशदंदा विपं चास्य क्षित्वा सर्व विचूर्णयेत्७७ माहिपाज्येन संमिश्रं निकाधैं भक्षयेत्सदा । मध्वाज्यैर्वाकुचीचूर्ण कपमात्रं लिहेदनु ॥७८॥ सर्वकुष्ठानि हन्त्याशु महातालेश्वरो रसः । भस्मसूतसमो गन्धो मृतायस्ताम्रगुग्गुलुः ७९ त्रिफलाश्च महानिम्वश्चित्रकश्च शिलाजतु । इत्येतचूर्णितं कुर्यात्मत्येकं शाणपोडश ॥८॥ चतुःपष्टिकरञ्जस्य वीजचूर्ण प्रकल्पयेत् । चतुःपष्टि मृतं चाभ्रं मध्याज्याभ्यां विलोडयेत् स्निग्धभाण्डे धृतं खादेवि निप्पं सर्वकुष्ठनुन् ।

·२३४ शार्ङ्गधरसंहिता। त्रिदिनान्ते भवेत्स्फोटः सप्ताहाद्वा किलासके । नीली गुञ्जांच कासीसंधत्तूरं हंसपादिकाम् । मूर्यभक्तांच चाङ्गेरी पिष्ट्वा मूलानि लेपये ९० स्फोटस्थानप्रशान्त्यर्थं सप्तरात्रं पुनः पुनः। श्वेतकुष्ठं निहन्त्याशु साध्यासाध्यं न संशयः९१ अपरः चित्रलेपोऽपि कथ्यतेऽत्र भिपग्वरः । गुलाफलाग्निचूर्णच लेपितं श्वेतकुटनुत्।।९२॥ शिलापामार्गभस्मापि लिसं श्विनं विनाशयेत् । शुद्धं सूतं चतुर्गन्धं पलं यामं विचूर्णयेत् ९३ मृततामात्रलोहानां दरदस्य पलं पलम् । सुवर्ण रजतं चैव प्रत्येक दशनिप्ककम् ॥१४॥ मापकं मृतवत्रं च तालसत्वं पलद्वयम् । जम्बीरोन्मत्तवासाभिःमुद्यकविपमुष्टिभिः॥ मर्ये हयारिजद्रीवः प्रत्येकेन दिन दिनम् । १ तालं गद्धमिति प्रचिताः।

·आदाय चूर्णयेच्लक्ष्णं पलैकं योजयेद्विपम् ॥ मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २३५ एवं सप्तदिनं मर्थे तद्नोलं वस्त्रवेष्टितम् ॥९६॥ वालकायन्त्रगं खेधं त्रिदिनं लघुवहिना । द्विपलं पिप्पलीचूर्ण मिश्रं सर्वेश्वरो रसः। द्विगुजो लिह्यते क्षौरैः मुप्तिमण्डलकुष्टनुत् ९८ वाकुचीदेवकाष्ठं च कर्पमात्रं मुचूर्णयेत् । लिहेदैरण्डतैलाक्तमनुपानं सुखावहम् ॥९९॥ हेमाहां पञ्चपलिकां क्षिप्त्वा तक्रघटे पचेत् । तके जीणे समुद्धृत्य पुनः क्षीरघटे पचेत् २०० क्षीरे जीणे समुदृत्य क्षालयिसा विशोपर्यत । तपूर्ण पञ्चपलिकं मरिचानां पलट्यम् ॥१॥ पलक मूतिं सूतमेकीकृत्य तु भक्षयेत् । निष्कैकं मुप्तिकुष्ठातः स्वर्णक्षीरीरसो ह्ययम् २ भस्मसूतं मृतं कान्तं मुण्डभस्म शिलाजतु । शुद्धं ताप्पं शिला व्योपं त्रिफलां कोलबीजकम ·३ ६ २३६ शार्ङ्गधरसंहिता.। कपित्वं रजनीचूर्ण भृजराजेन भावयेत् । विशद्वारं विशोप्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा॥४॥ निष्कमात्रो हरेन्मेहान्मेहबद्धो रसो महान् । महानिम्बस्य वीजानि पिया पसंमितानि च ५ पलं तण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च । एकीकृत्य पिवेचानु हन्ति मेहं चिरंतनम् ॥६॥ चतुःसूतस्य गन्धाष्टौ रजनी त्रिफला शिवा । प्रत्येकं च द्विभागं स्यात्तिएज्जैपालचित्रकम् ७ .प्रत्येकं च त्रिभागं स्याभ्यूपणं दन्तिजीरकम् । प्रत्येकमष्टभागं स्यादेकीकृत्य विचूर्णयेत् ॥८॥ जयन्तीसुक्पयोभृङ्गवहिवातारितलकः। प्रत्येकन क्रमाद्भाव्यं सम्मवारं पृथक्पृथक् ॥९॥ महावहिरसो नाम निष्कमुष्णजलैः पिवेत् । विरेचनं भवेत्तेन तक्रभक्तं ससैन्धवम् ॥१०॥ दिनान्ते दापयेत्सभ्यं वर्नयेच्छीतलं जलम् ।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः । २३७ सर्वोदरहरः प्रोक्तो मूढवातहरः परः ॥११॥ गन्धकं तालकं ताप्यं मृततानं मनःशिलाम् । शुदं सूतं च तुल्यांशं मर्दयेद्भावयेदिनम्॥१२॥ पिप्पल्यास्तु कपायण बजीक्षीरेण भावयेत निका भक्षयेार्गुल्मं प्लीहादिकं जयेत् १३ रसो विद्याधरो नाम गोमूत्रं च पिवेदनु । टणं हारिणं शृङ्गवर्ण शृल्यं मृतं रसम्॥१४॥ दिनकमाकद्रावर्य रूवा पुटे पचेत् । त्रिनेत्राख्यरसस्यक मापं मध्वाज्यकैलिहंद ।। सैन्धवं जीरकं हिङ्गु मध्वाज्याभ्यां लिहेदनु । पक्तिशूलहरः ख्यातो मासमात्रान्न संगयः १६ शुद्ध मूतं द्विधा गन्यं यामक मदयेदृढम् । द्वयोस्तुल्यं शृद्धतानं संपुटं तनिरोधयेत्॥१७॥ ऊर्ध्वाधो लवणं दत्वा मृद्भाण्डे धारयद्भिपक् । ततो गजपुटे पक्ता स्वागशीतं समुद्धरेत्।।१८॥

·२३८ शाधिरसंहिता। संपुट चूर्णयेत्सूक्ष्म पर्णखण्डे द्विगुखकम् । भक्षयेत्सर्वशला” हिङ्गु शुण्ठी च जीरकम्१९ वचामरिच चूर्ण कर्पमुणजलैः पिवेत् । असाध्यं नाशयेच्छूलं रसोऽयं गजकेसरी २० शुद्धं सुतं विपं गन्धमजमोदां फलत्रयम् । स्वर्णक्षारं यवक्षारं वद्विसैन्धवजीरकम् ॥२१॥ सौवर्चलं विडङ्गानि सामुद्रं व्यूपणं समम् । विपमुष्टिं सर्वतुल्यं जम्बीराम्लेन मर्दयेत॥२२॥ मरिचाभा वटी खादेवहिमान्यप्रशान्तये । शुद्धमूतं विपं गन्धं समं सर्वं विचूर्णयेत्॥२३॥ मरिच सर्वतुल्यांशं कण्टकार्याः फलद्रवः। मर्दयेद्भावयेत्सर्वमेकविंशतिवारकम् ॥ २४ ॥ वटीगुञ्जात्रयं खादेत्सर्वाजीर्णपशान्तये । अजीर्णकण्टकः सोऽयं रसो हन्ति विचिकाम् ·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २३९ मृतं सूतं मृतं तानं हिमु पुष्करमूलकम् । सैन्धवं गन्धकं तालं कटुकी चूर्णयेत्समम् २६ पुनर्नवादेवदालीनिर्गुण्डीतण्डुलीयकैः । विक्तकांशातकीटविदिनकं मर्दयेदृढम् ॥२७॥ मापमा लिहेक्षौद्रे रसं मन्यानभैरवम् । कफरोगप्रशान्त्यर्थ निम्वका पिवेदनु ॥२८॥ सूतहाटकवजाणि तानं लोहं च मासिकम् । तालं नीलाञ्जनं तुत्थमहिफेनं समांशकम् २९ पञ्चानां लवणानां च भागमेकं विमर्दयेत् । बजीक्षीरदिनकं तु रुवायो भूधरे पचेत् २३० मापकमाईकद्रावलेहयातनाशनम् । पिप्पलीमूलनकाथं सकृष्णयनुपाययेत् ॥३१॥ सर्वान्वातविकारांस्तु निहन्त्याक्षेपकादिकान् । कनकस्याप्ट शाणाः स्युः मृतो द्वादशमिर्मतः॥ गन्धोऽपि द्वादश मोक्तस्ताम्रशाणद्वयोन्मितम् ।

·२४० शाधरसंहिता। अभ्रकं स्याचतुःशाणं माक्षिकं च द्विशाणिकम् वो द्विशाणः सौवीरं त्रिशाणं लोहमष्टकम् । विषं विद्याणिकं कृता लागली पलसंमिता ॥ मर्दयेदिनमेकं तु रसैरम्लफलोद्भवः । दद्यान्मृदुपुटं वद्वौ ततः सूक्ष्मं विचूर्णयेत् ३५ मापमात्रो रसो देयः संनिपाते मुदारुणे । आईकस्वरसेनैव रसोनस्य रसेन वा ॥३६॥ किलासं सर्वकुष्ठानि विसर्प च भगन्दरम् । ज्वरं गरमजीर्ण च जयेद्रोगहरो रसः ॥ ३०॥ रसो गन्धस्त्रित्रिकपः कुर्यात्कज्जलिकां तयोः। ताराभ्रताम्रबङ्गाहिसाराश्चकैककार्पिकाः ३८ शिग्रुज्वालामुखीशुण्ठीविल्वेभ्यस्तण्डुलीयकान् मत्येकं स्वरसः कुर्यायामक विमर्दयेत्॥३९॥ कृसा गोलं ऋतं वस्त्रे लवणापूरिते न्यसेत् । काचभाण्डे ततः स्थाल्यांकाची निवेशयेत्।।

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः। २४१ वालुकाभिः प्रपूर्याय वह्विर्यामयं भवेत् । तत उदृत्य तं गोलं चूर्णयिसा विमिश्रयेत् ४१ प्रवालचूर्णकर्षण शाणमात्रविपेण च । कृष्णसर्पस्य गरलैर्दिवेलं भावयेत्तथा ॥४२॥ तगरं मुशली मांसी हेमाहा वेतसः कणा नीलिनी पत्रकं चैलाश्चित्रकश्च कुठेरकः ॥४॥ शतपुप्पा देवदाली धत्तूरागस्त्यमुण्डिका । मधूकजातीमदनरसैरेपां विमर्दयेत् ॥ ४४ ॥ प्रत्येकमेकवेलं च ततः संशोप्य धारयेत् । वीजपूराईकद्रावर्मरिचैः पोडशोन्मितः ॥४५॥ रसो द्विगुञ्जाप्रमितः संनिपातेषु दीयते । प्रसिद्धोऽयं रसो नाम्ना संनिपातस्य भैरवः ।। तारमौक्तिकहेमानि सारश्चककभागिकाः। विभागो गन्धका मूततिभागो मर्दयेदिमान्४७ कपित्यस्वरसादं मृगले ततः क्षिपेत् ।

·२४२ शार्ङ्गधरसंहिता।
पुटेन्मध्यपुटेनैव तत उद्धृत्य मर्दयेत् ॥ ४८ ॥
वलारसः सप्तवेलमपामार्गरसैत्रिधा ।
लोभ्रमतिविपामुस्तधातकीन्द्रयवामृताः ॥४९॥
मत्येकमेपां खरसर्भावनास्यात्विधा त्रिपा। -
मापमानो रसो देयो मधुना मरिचैस्तथा ५०
हन्यात्सर्वानतीसारान्ग्रहणी सर्वजामपि ।
कपाटो ग्रहणीरोगे रसोऽयं वह्निदीपनः ॥५१॥
मृतमताभ्रकं गन्धं यवक्षारं सटङ्कणम् ।
अग्निमन्थं वां कुर्यात्स्ततुल्यानिमान्सुधी:५२
ततो जयन्तीजम्बीरभृङ्गन्द्रावैविमर्दयेत् ।
त्रिवासरं ततो गोलं कृता संशोप्य धारयेत् ५३
लोहपात्रे शरावं च दत्त्वोपरि विमुद्रयेत् ।
अधो वहिं शनैः कुर्याद्यामार्धं तत उद्धरेत् ५४
रसतुल्यां प्रतिविपां दद्यान्मोचरसं तथा ।
कपित्यविजयाद्रावैर्भावयेत्सप्तधा भिपक्॥५५॥

·मध्यमस्तण्डे हादशोऽध्यायः । २४३ घातकीन्द्रयधामुस्ता लो, विल्वं गुद्दचिका । एतद्रसर्भावयिता वेलकैकं च शोपयेत् ॥५६॥ रसं बजकपाटाख्यं शाणैकं मधुना लिहेतु । वहिं शुण्ठी विडं विवं लवणं चूर्णयेत्समम् ।। पिवेदुणाम्बुना चानु सर्वनां ग्रहणी जयेत् । तारं वनं सुवर्ण च ताम्रसूतकगन्धकम् ॥५॥ लोहं श्रमविवृद्धानि कुदितानि मात्रया। विमर्य कन्यकादायसेलाचमये घटे ॥५९॥ चिमुच्य पिठरीमध्ये धारयेत्सैन्धवाहते। पिठरी मुद्रयेत्सम्यक्ततशुल्यां निवेशयेत् ६० वह्नि शनैः शनैः कुर्यादिनकं तत उद्धरेत् । खादशीनं च संचूर्ण भारयेदर्कदुग्धकः ६१ अश्वगन्धा र काकोली वानरी मुशली सुरा। त्रित्रिवेलं रसैरासां शतावर्याश्च भावयेत् ६२ पद्मकन्दकरुणां रस: कासस्य भावयेत् ।

·२४४ शाधरसंहिता। कस्तूरीव्योपकर्पूरककोलैलालवङ्गकम् ॥६३॥ पूर्वचूर्णादष्टमांशमेतचूर्ण विमिश्रयेत् । सवः समां शर्करांच दत्त्वा शाणोन्मितं पिवेत्।। गोदुग्धदिपलेनैव मधुराहारसेवकः ।। अस्य प्रभावात्सौन्दर्य वलं तेजोऽभिवर्धते ६५ तरुणी रमयेद्वहीः शुक्रहानिर्न जायते । मूतो वज़महिर्मुक्ता तारं हेमासिताभ्रकम् ६६ रसः कोशिकानेतान्मर्दयेदिरिमेदजैः । प्रवालचूर्ण गन्धश्च द्विद्विकप विमिश्रयेव।।६७|| ततोऽवगन्धाखरसैबिमर्थ मृगशृङके। सिवा मृदुपुटे परसा भावयेदातकीरस:६८. काकोली मधुकं मांसी वलात्रयविशेगुदम् । द्राक्षापिप्पलीवन्दाकं वीरीपर्णीचतुष्टयम् ६९ पम्पर्क कसेरुथ मधूकं वानरी तथा । भावयिता रसरेपां शोपायला विचूर्णयेत् ७० ५

·मध्यमखण्डे द्वादशोऽध्यायः ।। २४५
एलालपत्रकं मांसी लवङ्गागरुकेसरम् ।
मुस्तं मृगमदः कृष्णजलं चन्द्रश्च मिश्रयेत् ७१
एतचूर्णैः शाणमितै रसं कन्दर्पसुन्दरम् ।
खादेच्छाणमितं रात्री सिता धात्री विदारिका
एतासां कर्पचूर्णन सपिप्कपेण संयुतम् ।
तस्यानु द्विपलं क्षीरं पिवेत्सुखितमानसः ७३
रमणी रमयेद्वहीन होनि कापि गच्छति ।
शुद्धं रसेन्दं भागेकं द्विभागं शुद्धगन्धकम् ७४
क्षिपेत्कज्जलिकां कुर्यात्तत्र तीक्ष्णभवं रजः।
शिवा कन्जलिकातुल्यं महरक विमर्दयेत् ७५
ततः कन्याद्रवर्मे त्रिदिन परिमर्दयेत् ।
ततः संजायते तस्य सोष्णो धूमोद्गमो महान् ॥
अत्यन्तं पिण्डितं कृता ताम्रपाने निधापयेत् ।
मध्ये धान्यैकशूलस्य त्रिदिनं धारयेद्धः ७७
१ शुक्रहानिन जायत इति वा पाठः

·२४६ शायरसंहिता। उद्धृत्य तस्मात्सल्वे च शिवा धर्मे निधाय च । रसः कुठारच्छिन्नायात्रिवेलं परिभावयेत् ७८ संशोप्य चर्मे कार्थश्च भावयेत्तिकटोविधा। वासामृताचित्रकाणां रसर्भाव्यं नमात्रिधा७९ लोहपात्रे ततः क्षित्वा भावयेत त्रिफलाजलैः । निर्गुण्डीदाडिमसग्भिर्विसभृगकुरण्टकैः ।।८०ll पलाशकदलीद्रावैर्वीजकस्य शृतेन च । नीलिकालम्युपाद्रावैर्वव्यूलफलिकारसः ॥८१ भावयेत्त्रित्रिवेलं च ततो नागवलारसः शतावरीगोक्षुरुभिः पातालगरुडीद्रवः ॥४२॥ त्रित्रिवेलं ययालाभं भावयेदेभिरीपः। ततः मातलिदेसीद्रताभ्यां कालमात्रकम् ८३ पलमात्र बलाकार्य पिवेदस्यानुपानकम् । मासत्रयं शीलितं स्यालीपलितनाशनम् ।।८४ योनि चित्पाठः ·इति द्वितीयखण्डः।

·Mailed
अथ
शार्ङ्गधरसंहिता
उत्तरखण्डः।
1GF
4.

·उत्तरखण्डे प्रथमोऽध्यायः । अथोत्तरखण्डे प्रथमोऽध्यायः । तत्र स्नेहविधिः स्नेहधनुर्विधः प्रोक्तो घृतं तलं वसा तथा । मज्जा च तं पिवेन्मत्यः किंचिदभ्युदिते रवौ १ स्थावरो जङ्गमश्चैव द्वियोनिः स्नेह उच्यते । तिलतलं स्थावरेपु जङ्गमेषु घृतं वरम् ॥ २॥ द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तु यमकस्विटतो महान् । पिवेत्त्यहं चतुरहं पञ्चाहं पडहं तथा ॥३॥ सप्तरात्रात्परं स्नेहः सात्मीभवति सेवितः। दोपकालामिवयसां वलं दृष्ट्वा प्रयोजयेत् ॥४॥ हीनां च मध्यमांज्येष्ठां मात्र स्नेहस्य युद्धिमान्। अमात्रया तथा काले मिथ्याहारविहारतः॥५॥ मेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रानिद्राविसंज्ञिताः। देया दीप्तामये मात्रा मेहस्य पलसंमिता ॥६॥ मध्यमाय त्रिकर्षा स्याजघन्याय द्विकार्षिकी।

·उत्तरखण्डे प्रथमोऽध्यायः । २५३ अथोत्तरखण्डे प्रथमोऽध्यायः। तत्र स्नेहविधिः स्नेहश्चतुर्विधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा । मज्जा च तं पिबेन्मयः किंचिदभ्युदिते रवौ १ स्थावरो जगमश्चैव द्वियोनिः स्नेह उच्यते । तिलतलं स्थावरेपु जङ्गमेषु घृतं वरम् ॥ २॥ द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुभिस्तु यमकखितो महान् । पिवेत्त्यहं चतुरहं पञ्चाहं पडहं तथा ॥ ३ ॥ सप्तरात्रात्परं स्नेहः सात्मीभवति सेवितः । दोपकालाग्निवयसां वलं दृष्ट्वा प्रयोजयेत् ॥४॥ हीनां च मध्यमां ज्येष्ठां मात्रां स्नेहस्य बुद्धिमान्। अमात्रया तथा काले मिथ्याहारविहारतः॥५॥ स्नेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रानिद्राविसंज्ञिताः। देया दीप्तामये मात्रा स्नेहस्य पलसंमिता ॥६॥ मध्यमाय त्रिकर्पा स्याजघन्याय द्विकार्पिकी।

·२५४ शापिरसंहिता । अथवा स्नेहमात्राः स्युस्तिस्रोऽन्याः सर्वसंमताः अहोरात्रेण महतीबर्यत्यहि तु मध्यमा । जीर्यत्सल्पा दिनान सा विज्ञेया सुखावहा ॥ अल्पा स्यादीपनी तृप्या स्वल्पदोपेषु पूजिता मध्यमा स्नेहनी ज्ञेया वृहणी भ्रमहारिणी ॥९॥ ज्येष्टा कुष्ठविपोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी । केवलं पैत्तिके सपिातिके लवणान्वितम् १०. पेयं बहुकफे वापि व्योपक्षारसमन्वितम् । रूक्षक्षतविपार्तानां चातपित्तविकारिणाम् ११ हीनमेधास्मृतीनां च सपिप्पानं प्रशस्यते । कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः पद्धकफमेदसः॥१२॥ पिबेयुस्तैलसात्म्या ये तैलं दााधिनस्तु ये । व्यायामकापताः शुप्फरतोरक्ता महारुजः १३ महानिमारुतपाणा वसायोग्या नराः स्मृताः। १दीप्ताशय इति पाठान्नम् ।

·उत्तरखण्डे प्रथमोऽध्यायः । २५६ क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः १४ मजानमापियुस्ते सपिर्वा सर्वतो हितम् । शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिवेनिशि १५ वातपित्ताधिके रात्रौ वातश्लेमाधिके दिया। नस्याभ्यजनगण्डपमूर्धकर्णाक्षितपणे ॥१६॥ तैलं घृतं वा युञ्जीत दृष्ट्वादोपवलावलम् । घृत्ते कोणजलं पेयं तले वृपः प्रशस्यते॥१७॥ वसामज्जोः पिवेन्मण्डमनुपानं सुखावहम् । स्नेहद्विपः शिशून्द्रद्धान्मुकुमारान्कृशानपि।।१८ तृष्णाकुलानुष्णकाले सह भक्तन पाययेत् । समिती बहुतिला यवागूः स्वल्पतण्डुला १९ मुखोणसेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनकारिणी । शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थ घृते तु गाम्॥२०॥ दुग्ध्वा क्षीरं पियेदुष्णं सद्यः स्नेहनमुच्यते । मिथ्याचाराबहुलावा यस्य स्नेहो न जीर्यति ॥

·२५६ शाङ्गपरसंहिता। विष्टभ्य चाप्यजीर्यंत वारिणोष्णेन वामयेत् । स्नेहस्याजीर्णशङ्कायां पिवेदुष्णोदकं नरः २२ तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं मति रुचिस्तथा । स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीक्ष्णतरीकृतः २३. सदास्योदीरयेत्तृणां विपमान्तस्य पाययेत् । शीतं जलं वामयेच पिपासा तेन शाम्यति २४ अजीर्णी वर्जयेत्ले हमुदरी तरुणज्वरी । दुर्वलोऽरोचकी स्थूलो मूर्छार्तो मदपीडितः ।। दत्त्वस्तिविरिक्तश्च वान्तस्तृष्णाश्रमान्वितः । अकालमसवा नारी दुर्दिने च विवर्जयेत् २६ खेद्यसंशोध्यमध्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः। दृद्धा वालाः कृशा रुक्षाः क्षीणासाः क्षी- णरेतसः ॥ २७ ॥ । बावार्तास्तिमिरार्वा ये नेपां स्नेहनमुत्तमम् । वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वचः स्निग्धमसंहतम् ॥ .

·उत्तरखण्डे प्रथमोऽध्यायः। २५७ मृदुस्निग्धाङ्गताग्लानिनेहोद्वेगोऽथ लाघवम् । विमलेन्द्रियता सम्यस्निग्धे कक्षे विपर्ययः२९ भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुदे दाहः प्रवाहिका । तन्द्रातिसारः पाण्डुत्वे भृशं स्निग्धस्य लक्षणम्। रूक्षस्य स्नेहन स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् । श्यामाकचणकार्यश्च तक्रपिण्याकसक्तुभिः ३१ दीप्ताग्निः शुद्धकोष्ठश्च पुष्टधातुडेन्द्रियः । निर्जरो वलवर्णाव्यः स्नेहसेवी भवेन्नरः॥३२॥ स्नेहे व्यायामसंशीतवेगाघातप्रजागरान् । दिवा स्वममभिष्पन्दि रूक्षानं च विवर्जयेत् ॥ इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- खण्डे सेहविधिनाम प्रथमोऽध्यायः ।

·. शायरसंहिता। अथ द्वितीयोऽध्यायः। तत्र स्वेदविधिः खेदश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तापोप्मी खेदसंज्ञिती । • उपनाहोद्रवः स्वेदः सर्वे वातावहारिणः॥१॥ स्वेदी तापोप्पजौ प्रायः श्लेप्मनी समुदीरिती । . उपनाहस्तु वातंत्रः पित्तसङ्गे वो हितः ॥२॥ महावले महान्यायौ शीते खेदो महान्स्मृतः । दुर्वले दुर्बलः स्वेदो मध्ये मध्यतमो मतः ॥३॥ बलासे रूक्षणः खेदो क्षस्निग्धः कफानिले । कफमेदोटते याते कोणं गेहं रखेः करान् ॥४॥ नियुदं मार्गगमनं गुरुमावरणं धुवम् । चिन्ताव्यायामभारांच सेवेतामयमुक्तये ॥५॥ येपांनस्य विधातव्यं धस्तिश्चापि हि देहिनाम् । शांधनीपाच पे केचित्पूर्व संघाचते मताः ६ ·. उत्तरखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । २५९ खेद्याः पूर्वं त्रयोऽपीह भगन्दर्यसिस्तथा । अश्मर्या चातुरो जन्तुः शमयेच्छवकर्मणा॥७॥ पश्चात्स्वेद्या गते शल्ये मूढगर्भगदे तथा । काले प्रजाताकाले चा पश्चात्स्वेद्या नितम्बिनी सर्वान्स्वेद्यानिवाते च जीर्णाहारे च कारयेत् । खेदादालस्थित्ता दोषाः स्नेहक्लिन्नस्य देहिनः।। द्रवसं भाप्य कोष्ठान्तर्गता यान्ति विरेकताम् । विद्यमानशरीरस्य हृदयं शीतलैः स्पृशेत् १० स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुपी। अजीर्णी दुर्वलो मेही क्षतक्षीणः पिपासितः ११ अतिसारी रक्तपित्ती पाण्डुरोगी तथादरी । मदातॊ गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता १२ एतानपि मृदुखेदैः खेदसाध्यानुपाचरेत् । मृदुखेदं प्रयुञ्जीत तथा हृन्मुप्कदृष्टिषु ॥१३॥ अतिखेदात्सन्धिपीडादाहस्तृष्णा क्लमो भ्रमः । ..

·. काठर्दग्ध्या तथाभ्युत्यक्षीरधान्याम्लवारिभिः .शाईधरसंहिता । पित्तामुक्पिटिका कोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत् १९ तेषु तापाभिधः खेदो वालकावस्रपाणिभिः । कपालकन्दुकाङ्गारैर्यथायोग्यं प्रयुज्यते ॥१५॥ ऊप्मखेदः प्रयोक्तव्यो लोहपिण्डेटकाश्मभिः। मतप्तेरम्लसिक्तैश्च काये वस्त्राववेष्टिते ॥१६॥ अथवा वातनिर्नाशिव्यकाथरसादिभिः । उणैर्घटं पूरपिता पार्षे छिद्रं निधाय चा॥१७॥ विमुद्यास्यं त्रिखण्डां च धातुजां काष्ठवंशजाम् । पडङ्गलास्यां गोपुच्छां नली युझ्याद्विइस्ति- काम् ॥१८॥ मुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुमावरणामृतम् । इस्तिशुण्डिकया नाख्या खेदयेद्वानरोगिणम् ॥ पुरुषायाममात्रां वा भूमिमुत्कीर्य सादिरः ।

·उत्तरखण्डे द्वितीयोऽध्यायः । २६ वातघ्नपत्रैराच्छाद्य शयानं खेदयेन्नरम् । एवं मापादिभिः खिन्नैः शयानं खेदयेन्नरम् । अयोपनाहः स्वेदं च कुर्यादातहरौपधैः । प्रदिह्य देहं वातात क्षीरमांसरसान्वितैः २२ अम्लपिष्टः सलवणः मुखोणैः स्नेहसंयुतैः । उपग्राम्यानूपमांसैर्जीवनीयगणेन च ॥२३॥ दपिसौवीरकक्षारैर्वीरतादिना तथा । कुलत्यमापगोधूमैरतसीतिलसर्पपः ॥ २४ ॥ शतपुप्पादेवदारुशेफालीस्थूलजीरकैः । एरण्डमूलबीजैश्च रास्तामूलकशिशुभिः ॥२६॥ मिशीकृष्णाकुठेरैश्च लवणरम्लसंयुतः । प्रसारिण्यश्वगन्धाभ्यां वलाभिर्दशमूलकैः २६ गुडूचीवानरीबीजैर्यथालाभं समाहृतः । क्षुण्णैः खिन्नैश्च वस्त्रेण वद्धैः संस्वेदयेन्नरम् २७ महाशाल्वणसंज्ञोऽयं योगः सर्वानिलातिहत ।

·२६२ शाधरसंहिता। · द्रवखेदस्तु वातघ्नद्रव्यकाथेन पूरिते ॥ २८ ॥ कटाहे कोष्टके वाऽपि सूपविष्टोऽवगाहयेत् । नाभेः पडङ्गुलं यावन्मनः कायस्य धारया २९ कोणया स्कन्धयोः सिक्तस्तिष्टेस्निग्धतनुर्नरः एवं तैलेन दुग्धेन सर्पिपा स्वेदयनरम् ॥३०॥ एकान्तरे यन्तरे वा स्नेहो युक्तोऽवगाहने । शिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयेत् ॥३१॥ शरीरे वलमाधत्ते युक्तः स्नेहाऽवगाहने । जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूलेऽङ्खरास्तरोः ॥ तथा धातुविरद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते । नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः ॥३३ शीतशूलायुपरमे स्तम्भगीरवनिग्रहे । दीप्तानी माईवे जाते खेदनाद्विरतिर्मता ॥३४॥ सम्पक्विन्नं विमृदितं स्नानमुण्णाम्युभिः शनैः। भोजयेचानभिप्यन्दि व्यायामंच न कारयेत्।। इति श्रीसाधरसंहितायां चिरित्यास्थाने तृतीय. सप्टे खेदविधिनाम द्वितीयोऽध्यायः ।

·उत्तरखण्डे तृतीयोऽध्यायः । २६३ अथ तृतीयोऽध्यायः । तत्र वमनादिविधिः शरत्काले वसन्ते चप्राट्काले च देहिनाम् । वमन रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक् ॥१॥ बलवन्तं कफच्याप्त हल्लासातिनिपीडितम् । तथा वमनसात्म्यं च धीरचित्तं च वामयेत्॥२॥ विपदोपे स्तन्यरोगे मन्देऽना श्लीपदेऽर्बुदे । हृद्रोगकुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च ॥३॥ विदारिकापचीकासवासपीनसद्धिषु । अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिपु ४ नासाताल्चोठपाकेषु कर्णस्रावै दिजिवके । गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेमगदे तथा ॥५॥ मेदोगदेऽरुची चैव चमनं कारयेनिपक । न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृशः। नातिटद्धो गर्भिणी च न स्थलोनक्षतावरः

·अजीणे कोणपानीयः सिन्धु पीला वमेत्सुधीः
वमनं पाययिता च जानुमात्रासने स्थितम् ।
ललाटं चमतः पुसः पार्षे द्वे च प्रवोधयेत् ।
उत्तरखण्डे तृतीयोऽध्यायः । २६
कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं श्रेष्ठमात्रया ।
मध्यमं द्विपलं विन्द्यात्कनीयस्तु पलं भवेत् १५
वमने चापि वेगाः स्युरष्टौ पित्तान्तमुत्तमाः।
पवेगा मध्यमा बेमाश्चवारस्वघरे मताः १६
बमने च विरेके च क्या शोणितमोक्षणे ।
सार्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीपिणः ॥१७॥
कर्फ कटुकतीक्ष्णेन पित्तं स्वादुहिमर्जयेत् ।
मुखादुलवणाम्लोणः संसृष्टं वायुना कफम्।।
कृष्णां राठफलं सिन्धु कफेकोष्णजलैः पिवेता
पटोलवासानिम्वैश्व पित्ते शीतजलं पिवेत् १९
सलेमवातपीडायां सक्षीरं मदनं पिवेत् ।
कण्ठमेरण्डनालेनस्पृशन्त वामयेद्भिपक् ॥२१॥

·शार्ङ्गधरसंहिता। पसेको हदहः कोप्टः कण्हर्दुश्चर्दिताद्भवेत् २२ अतिवान्ते भवेत्तृष्णा हिकोद्गारौ विसंज्ञता। जिहानिःसरणं चाक्ष्णोरित्तिईनुसंहतिः२३ रक्तच्छदिः ष्टीवनं च कण्ठे पीडा च जायते । वमनस्यातियोगे तु मृदु कुर्याद्विरेचनम् ॥२४॥ वमनान्तःभविष्टायां जिवायां कवलग्रहः। स्निग्धाम्ललवणैर्हृद्यर्पतक्षीररसहिंतः॥२५॥ फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः निःसतां तु तिलद्राक्षाकल्कं लिवा प्रवेशयेत् ।। व्यारत्तेऽक्षिण धृताभ्यक्ते पीडयेच्च शनैः शनैः। हनुमोले स्मृतः खेदो नस्यं च श्लेमयातहत् ।। रक्तपित्तविधानेन रक्तच्छर्दिमुपाचरेत् । थात्रीरसाञ्जनाशीरलाजाचन्दनवारिभिः २८ मन्यं कृला पाययेच सघृतक्षौद्रशर्करम् । शाम्यन्त्यनेन तृणायाः पीटाश्छर्दिसमुद्भवाः ·, उत्तरखण्डे चतुर्थोऽध्यायः। हत्कण्ठशिरसां भुदिर्दीप्ताग्निलं च लाघवम् । कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य चेष्टितम् ३० ततोऽपराह्ने दीप्तानि मुद्गपष्ठिकशालिभिः॥ हृयश्च जाङ्गलरसः कृखा यूपं च भोजयेत् ३१ तन्द्रा निद्रास्यदौर्गन्ध्यं कण्ठश्च ग्रहणी चिपम सुवान्तस्य न पीडाय भवन्त्येते कदाचन ३२ अजीर्ण शीतपानीयं व्यायाम मैथुनं तथा । स्नेहाभ्यङ्गं प्रकोपं च दिनैकं वर्जयेत्सुधीः ३३ इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- खण्डे वमनादिविधिनाम तृतीयोऽध्यायः । अथ चतुर्थोऽध्यायः। सत्र विरेचनविधिः । स्निग्धविन्नस्यवान्तस्य दद्यात्सम्यग्विरेचनम्। अवान्तस्य खधःसस्तो ग्रहणों छादयेत्तफः?

·शाधरसंहिता। मन्दानि गौरवं कुर्याज्जनयदा प्रवाहिकाम् । अथवा पाचनैरामं बलासंच विपाचयेत् ॥२॥ स्निग्धस्य स्नेहनः कार्य स्खेदैः स्विन्नस्य रेचनम्। शरदृतौ वसन्ते च देहशुवै विरेचयेत् ॥३॥ अन्यदात्यधिके कार्ये शोधनं.शीलयेदुधः । पित्ते विरेचनं युज्यादामोद्भूते गदे तथा ॥४॥ उदरे च तथाध्माने कोष्ठशुद्ध्यै विशेषतः। दोपाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लग्नपाचनः।। ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः । वालद्धावतिस्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः॥ श्रान्तस्तृपातः स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी । नवमम्ता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी ॥७॥ शल्यादितश्च रक्षश्च न विरेच्या विजानता। जीर्णज्वरी गरव्यासो वातरक्ती भगन्दरी॥८॥ अर्श पाण्ड्दरग्रन्थिहदोगारुचिपीडिताः।

·उत्तरसण्डे चतुर्थोऽध्यायः । . २६९ योनिरोगप्रमेहार्ता गुल्मप्लीहवणार्दिताः ॥९॥ विद्रधिच्छदिविस्फोटविपूचीकुष्ठसंयुताः। कर्णनासाशिरोवस्त्रगुदमेद्रामयान्विताः॥१०॥ प्लीहशोधादिरोगार्ताः कृमिक्षीणानिलादिताः। शूलिनो मृत्ररोगा; विरेकाही नरा मताः॥ बहुपित्ती मृदुः प्रोक्तो बहुश्लेमा च मध्यमः । वहुवातः फरकोष्ठी दुविरेच्यः स कथ्यते १२ मृद्वी मात्रा मृदौ कोठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा । क्रूरे तीक्ष्णा मता द्रव्यमुदुमध्यमतीक्ष्णः १३ मृदुर्द्राक्षापयश्चक्षुतैलरपि चिरिच्यते । मध्यमस्त्रिता तिक्ता राजराविरिच्यते॥१४॥ क्रूरः मुक्पयसा हेमक्षीरीदन्तीफलादिभिः। मात्रोत्तमा विरकस्य त्रिंशद्वेगः कफान्तिका १५ वैगविशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका । द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमं च पलं भवेत् १६ ·२७० शार्ङ्गधरसंहिता। पलार्धं च कपायाणां कनीयस्तु विरेचनम् । कल्कमोदकचूर्णानां करें मध्याज्यलेहतः १७ कर्पद्वयं पलं वापि वयोरोगाद्यपेक्षया पित्तोत्तरे त्रिष्टचूर्ण द्राक्षाकायादिभिः पिवेत् ॥ . त्रिफलाकाथगोमूत्रैः पिवेद्योपं कफादितः । त्रिसन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लः पिवेन्नरः १९ वातादितो विरकाय जागलानां रसेन वा। एरण्डतैलं त्रिफलाकाथेन द्विगुणेन वा ॥२०॥ युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते । विटता काटज वीजं पिप्पली विश्वभेपजम्२१ समृद्वीका रसक्षौद्रं वर्पाकाले विरेचनम् । त्रिहुरालभामुस्ताशर्करोदीच्यचन्दनम् २२ द्राक्षाम्युना सयष्टीकं शीतलं च चनात्यय । त्रिता चित्रकं पाटा धजाजी सरला वचा ॥ हेमक्षीरी च हेमन्ते चूर्णमुणाम्युना पिवेत् । .

·उत्तरखण्डे चतुर्थोऽध्यायः। २७१ पिप्पली नागरं सिन्धु श्यामा विस्तया सह ॥ लिहेसांद्रेण शिशिरे वसन्ते च विरेचनम् । त्रिता शर्करा तुल्या ग्रीपकाले विरेचनम् ॥ अभया मरिचं शुण्ठीविडगामलकानि च । पिप्पली पिप्पलीमूलं खपत्रं मुस्तमेव च २६ एतानि समभागानि दन्ती च त्रिगुणा भवेत । विदष्टगुणा ज्ञेया पड्गुणा चात्र शर्करा २७ मधुना मोदकान्कृता कर्षमात्रप्रमाणतः । एकैकं भक्षयेत्यातः शीतं वानुपिवेजलम् २८ तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवक्ते। पानाहारविहारेपु भवेनियंत्रणं सदा ॥२९॥ विपमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान् । दुर्नामकुष्ठगुल्मार्शोगलगण्डभ्रमोदरान् ॥३०॥ विदाहप्लीहमहांथ यक्ष्माणं नयनामयान् । १ द्विगुणति क्वचित्पाठः। २ व्रणेति पाठान्तरम् ।

·उत्तरखण्डे चतुर्थोऽध्यायः। २७३ तेनास्योपद्रवा यान्ति दीप्तोऽग्निर्लघुता भवेत्।। विरेकस्यातियोगेन मूर्छा भ्रंशो गुदस्य च । शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधावनसंनिभम् ।। मेदोनिभं जलाभासं रक्त वापि विरिच्यते । तस्प शीताम्बुभिः सिक्वा शरीरं तण्डुला- म्युभिः ॥ ४०॥ मधुमित्रैस्तथा शीतैः कारयेमनं मृदु । सहकारवचः कल्को दधा सौवीरकेण वा ४१ पिष्टो नाभिमलेपेन इन्त्यतीसारमुल्वणम् । अजाक्षीररसंवापि वैष्किर हारिणं तथा॥४२॥ शालिभिः पष्ठिकः स्वल्पं मर्चापि भोजयेत् । शीतः संग्राहिभिव्यः कुर्यात्संग्रहणं भिपक् ।। लापये मनसस्तुष्टावनुलोमं गतेऽनिले । सुतिरिक्तं नरं ज्ञासा पाचनं पाययेन्निशि १४ इन्द्रियाणां चलं युद्धः प्रसादी वहिदीपनम् ।

·२७४ शाधिरसंहिता । . धातुस्थैर्य वयःस्थैर्यं भवेद्रेचनसेवनात् ॥४५॥ प्रवातसेवाशीताम्बु स्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम् । व्यायाम मैथुनं चैव न सेवेत विरचितः ॥४६॥ शालिपष्टिकमुद्गाद्यर्यवागू भोजयेत्कृताम् ।। जवालविकिराणां वा रसः शाल्योदनं हि- तम् ॥४७॥ इति श्रीशा धरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- सण्टे विरेचनविधिनीम चतुर्थोऽध्यायः । अथ पञ्चमोऽध्यायः। तय पस्तिविधिः।

·--- उत्तरखण्डे पञ्चमोऽध्यायः । २७५ तत्रानुवासनाख्यो हि वस्तियः सोऽत्रकथ्यते। पूर्वमेव ततो वस्तिनिरूहाख्यो भविष्यति ॥३॥ निरूहादुत्तरश्चैव वस्तिः स्यादुत्तराभिधः । अनुवासन दश्च मावावस्तिरुदीरितः॥४॥ पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्धापि वा भवेत् । अनुवासस्तु सूक्षः स्यात्तीक्ष्णामिः केवला- निली ॥५॥ नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी । नास्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादत- इयुताः॥६॥ शोकमूर्छऽरुचिभयश्वासकासक्षयातुराः । नेत्र कार्प मुवर्णादिधातुभिवृक्षवेणुभिः ॥७॥ नलैंदन्तर्विपाणामणिभिर्या विधीयते । एकवात्तु पदर्प पावन्मानं पडङ्गुलम् ॥८॥ ततो द्वादशक यावन्मानं स्यादष्टसमितम् ।।

·- २७६ शाङ्गधरसंहिता। ततः परं द्वादशभिरङ्गुलनेत्रदीर्घता ॥९॥ मुद्गच्छिद्रं कलाया छिद्र कोलास्थिसंनिभम् । यथासंख्यं भवेत्ने लक्ष्णं गोपुच्छसंनिभम् ॥ आतुराङ्गुष्टमानेन मूले स्थूलं विधीयते । कनिष्ठिकापरीणाहमने च गुटिकामुखम् ॥११॥ तन्मूले कर्णिके दे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात् । योजयेत्तत्र वस्ति च बन्धयविधानतः ॥१२॥ मृगाजशूकरगवां महिपस्यापि वा भवेत् । मूत्रकोशस्य वस्तिस्तु तदलाभन चर्मजः ॥१३|| कपायरक्तः सुमृदुर्वस्तिः स्निग्यो दृढो हितः। वणवस्तेस्तु नेत्रं स्याच्दक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम्।। मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनलिकापरिणादि च । शरीरोपचयं वर्ण पलमारोग्यमायुपः ॥ १५॥ कुरुते परिद्धिं च वस्तिः सम्यगुपासितः। दिवसान्ते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयंत १६ ·२७७ उत्तरखण्डे पञ्चमोऽध्यायः । ग्रीभवशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम् । न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वानुवासयेत् १७ मदं मृछौं च जनयविधा स्नेहः प्रयोजितः । को भुक्तवतोऽत्यन्तं बलं वर्णश्च हीयते ॥१८॥ हीनमात्रावभी वस्ती नातिकार्यकरी स्मृतौ । अतिमात्रौ तथानाहक्लमातीसारकारकौ ॥१९॥ उत्तमस्य पलैः पइभिर्मध्यमस्य पलैत्रिभिः। पलाधर्धन हीनस्य युक्ता मात्रानुवासने २० शताहासन्धवाभ्यां च देयं स्नेहे च चूर्णकम् । तन्मात्रोचममध्यान्ताः पदचतुयमापका २१ विरेचनात्सप्तरात्र गते जातवलाय च । भुक्तान्नायानुवास्याय वस्तिर्देयोऽनुवासनः।। अधानुचास्य स्वभ्यक्तमुष्णाम्पुखेदितं शनैः । भोजयिता यथाशास्त्रं कृतचङ्कमणं ततः॥२३॥ उत्प्ष्टानिलविण्मूत्र योजयेत्स्नेहबस्तिना।

·२७८ शाईधरसंहिता ।
मुप्तस्य वामपाइँन वामजङ्घामसारिणः ॥२४॥
कुञ्चितापरजस्य नेत्रं स्निग्धगुदे न्यसेत् ।
चवा बस्तिमुखं मूत्रामहस्तेन धारयेत् ॥२५॥
पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन,धीरथी।
जृम्भाकासक्षवादीचयस्तिकाले नकारयेवर
त्रिंशन्मानामितः कालः मोक्तो वस्तेस्तु पीडने।
ततः प्रणिहितः स्नेह उत्तानोवाक्शतं भवेत् ।।
जानुमण्डलमावष्य कुर्याच्छोटिकया युतम् ।
एका मात्रा भवेदपा सर्वप विनिश्चयः २८
प्रसारितः सर्वगाययावीय विसर्पति ।
ताडयत्तलयोरेनं त्रीवरांश्च शनैः शनः ॥२९॥
स्फिनोवंततः श्रोणी शय्यांचवारिसपेत्ततः।
जात विधाने तु ततः कुर्यानिद्रां यथासुखम् ।।
सानिलः सपुरीपय नेहः प्रत्येति यस्य तु ।
उपद्रवं बिना चै म मम्यगनुवामिनः ॥३१॥

·उत्तरसण्डे पनमोऽध्यायः । २७९ जीर्णान्नमय सायात नेहे प्रत्यागते पुनः । लम्वनं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निस्तु नरां यदि३२ अनुवासिताय दातव्यमितरेऽति मुखोदकम् । धान्यं शुण्ठी कपायो वाम्नेहव्यापत्तिनाशनम् ।। अनेन विधिना पहा सप्त वाष्टौ नवापि वा। विधेया वस्तयस्तेपामन्तरा तु निरहणम् ३४ दत्तस्तु मयमो वस्तिः स्नेहयेद्वस्तिवणः। सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्धस्थमनिलं जयेत् ३५ वलं वर्णं च जनयेत्तृतीयस्तु प्रयोजितः । चतुर्थपञ्चमी दत्तो नेहयेतां रसासृजी ॥३६॥ पष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च । अष्टमो नवमश्चापि मज्जानं च यथाक्रमम् ३७ एवं शुक्रगतान्दोपान्द्रिगुणः साधु साधयेत् । अष्टादशाशदशकान्वस्तीनां यो निपेवते ३८ सकुञ्जरवलोऽप्यन्वं जयेत्तुल्योऽमरप्रभः ।

·२८०
शाघिरसंहिता।
रक्षाय यदुवाताय स्नेहवस्ति दिने दिने ॥३९॥
दयाद्यस्तथान्येपामन्यां वाधामपाहरेत् ।
स्नेहोऽल्पमात्रो रक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः॥
तथा निरूदः स्निग्धानामल्समात्रः प्रशस्यते ।
अथवा यस्य तत्कालं नेहो निर्याति केवलः ४१
तस्यान्योऽल्पतरोदेयो न हि स्निग्धस्य तिष्ठति।
अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैतियदा पुनः४२
तदा शैथिल्यमाध्मानं शूलं श्वासथ जायते ।
पकाशये गुरुतं च तत्र दद्यानिम्हणम्॥४३॥
तीक्ष्णं तीक्ष्णोपर्युक्ता फलचतिहिता तथा ।
यथानुलोमनं वायुर्मलं स्नेहश्च जायते ॥४४॥
तथा विरेचनं दद्यात्तीक्ष्णं नस्यं च शस्यते ।
यस्य नोपद्रवं कुर्यात्लेहवस्तिरनिःसृतः ॥४५॥
सर्वोऽल्पो वा तो रोक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता
अनायातं सहोरात्रे लेहं संशोधनैर्हरेत् ॥४६॥

·पदसप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते यस्तिकर्मणः॥५० उत्तरखण्डे पञ्चमोऽध्यायः । २८१ स्नेहवस्तावनायाने नान्यः स्नेहो विधीयते । गुइच्येरण्डपूतीकभामटपकरोहिपम् ॥४७॥ शतावरी सहचरं काकनासां पलोन्मिताम् । यवमापातसीकोलकुलत्थान्प्रस्तोन्मितान् ४८ चतुर्दोणेऽम्भसः पक्खा द्रोणशेपेण तेन च । पचेरैलाढके पेप्यजीवनीयैः पलोन्मितः॥४९।। अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत् । शिवात्समुदायेन ताश्चिकित्स्यास्तु मुश्रुतात् । पानाहारविहाराश्च परिहाराच कृत्लशः ५१ स्नेहपानसमाः कार्या नात्र कार्या विचारणा। इति श्रीशाईधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृती- यखण्डे बस्तिविधिनाम पञ्चमोऽध्यायः ।

·२८२ शाङ्गधरसंहिता । अथ पष्ठोऽध्यायः।। तत्र निरहणयस्तिविधिः। निरूहयस्तिर्वहुधा भिद्यते कारणान्तरः।' तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गग्वैः ॥१॥ निम्हस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः । स्वस्थानस्थापनादोपधातूनां स्थापनं मतम् २ निरूहस्य ममाणं च प्रस्थं पादोत्तरं परम् । मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनं च कुडवास्त्रयः ॥३॥ . अतिस्निग्धोलिष्टदोपौ क्षतोरस्कः कृशस्तथा। आध्यानच्छर्दिहिकार्शः कासश्वासपपीडितः४ गुदशोफातिसारातों विषूचीकुष्ठसंयुतः। गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी ५ वातव्याघावुदावर्ते वातासग्विपमज्वरे । मूर्जा तृणोदरानाहमूत्रकृच्छाश्मरीषु च ॥६॥ वृद्धयसृग्दरमन्दामिप्रमेहेपु निरूहणम् ।

·निम्हैरेव मतिमान्क्षारमूत्राम्लसैन्धवैः । यस्य स्यादस्तिरल्पाल्पवेगो हीनमलानिलः। मूत्रार्तिजाड्यारुचिमान्दुनिरहं तमादिशेत् । विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः। आस्थापनले वस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम्। अनेन विधिना युड्यान्निरूहं वस्तिदानवित ॥ उत्तरखण्डे पष्ठोऽध्यायः। २८३ शूलेऽम्लपित्ते द्रोगे योजयेविधिवद्धधः ॥७॥ उत्सृष्टानिलविष्मूत्रं स्निग्धस्विनमभोजितम् । मध्याह्न ग्रहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत्॥८॥ स्नेहवस्तिविधानेन युधः कुर्यानिरहणम् । जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः ॥९॥ तिष्ठन्मुहूर्तमात्रं तु निरूहागमनेच्छया । अनायात मुहते तु निम्ह शोधनहरेत् ॥१०॥ यस्य क्रमेण गच्छन्ति विपित्तकफवायवः ११ लाघवं चोपजायेत मुनिरहं तमादिशेत् ।

·२८४ शार्ङ्गधरसंहिता। द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थे वा यथोचितम् । सस्नेह एकः पवने पित्ते द्वौ पयसा सह ॥१५॥ कपायकटुमूत्राद्याः कफे कोणास्त्रयो हिताः । पिच श्लेमानिलाविष्टं क्षीरपरसः क्रमात् १६ निम्हं योजयिसा च ततस्तदनुवासयेत् । सुकुमारस्य दृद्धस्य वालस्य च मृदुर्हितः।।१७।। वस्तिःस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु तेषां हन्यागलायुषी दद्यादुरलेशनं पूर्व मध्ये दोपहरं ततः ॥१८॥ पश्चात्संशयनीयं च दद्याद्वस्ति विचक्षणः। एरण्डवीज मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा ॥१९॥ हपुपाफलकल्काश्च वस्तिरुत्लेशनः स्मृतः। शवाहा मधुकं विल्वं कौटजं फलमेव च ॥२०॥ सकाञ्जिका सगोमूत्रो वस्तिर्दोपहरः स्मृतः। मियॉर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम्॥२१॥ सक्षीरः शस्यते वस्तिदोपाणां शमनः स्मृतः।

·संमूर्छिते कपायं तु चतुःप्रसृतिसंमितम् । क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच निरूह कुशलो भिषक् ॥ उत्तरखण्डे पष्ठोऽध्यायः। शोधनद्रव्यनिष्काथैस्तत्कल्क स्नेहसैन्धवैः २२ युक्त्या खजेन मथिता वस्तयः शोधनाः स्मृताः त्रिफलाकाथगोमूत्रक्षौद्रक्षारसमायुताः॥२३॥ ऊपकादिमतीवापा वस्तयो लेखनाः स्मृताः। बृंहणद्रव्यनिष्काथैः कल्कैर्मधुरकैर्युताः ॥२४॥ सर्पिर्मासरसोपेता वस्तयो बृंहणाः स्मृताः। बदरावती शेलुशाल्मलीधान्यनागराः॥२५॥ क्षीरसिद्धाःक्षौद्रयुक्तानाम्ना पिच्छिलसंज्ञिताः अजोरम्नैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः २६ मात्रा पिछिलवस्तीनां पदिशभिर्मता । दत्त्वादी सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रतिद्वयम् २७ विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रतित्रयम् । एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रति क्षिपेत् २८ ·शाईपरसंहिता। वाते चतुष्पलं क्षौद्रं दद्यात्नेहस्य पदपलम् । पित्ते चतुप्पलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात्पलत्रयम् ३० कफे च पटपलं क्षौदें क्षिपेत्स्नेहं चतुप्पलम् । एरण्डकायतुल्यांशं मधुतैलं पलाष्टकम् ॥३२॥ शतपुप्पापलार्धेन सैन्धवार्थेन संयुतम् । मधुतैलकसंज्ञोऽयं बस्तिः खजविलोडितः ३२ मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्तनाशनः । पलवर्णकरश्चैव वृप्यो दीपनबृंहणः ॥३३॥ क्षौद्राज्यक्षीरवैलानां प्रमतिः प्रसूतिर्भवेत् । हपुपासैन्धवाशांशी वस्तिः स्याद्दीपनः परः३४ एरण्डमूलनिष्काथो मधु तैलं ससैन्धवम् । एप युक्तरथो वस्तिः सवचापिप्पलीफल ३५ पञ्चमूलस्य निकायस्तैलं मागधिका मधु । ससैन्धवः समधुकः सिद्धवस्तिरिति स्मृतः३६ ·पञ्चविंशतिवाणामधोमात्रा द्विकार्पिकी ॥२॥ स्निग्धया मेमार्गे च ततो नेत्रं नियोजयेव' उत्तरखण्डे सप्तमोऽध्यायः। २८७ स्नानमुष्णोदकैः कुर्यादिवा स्वममजीर्णताम् । वर्जयेदपरं सर्वमाचरेत्नेहवस्तिवत् ।। ३७ ॥ इति श्रीशाङ्गंधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृती- यखण्डे निरूहबस्तिविधिर्नाम पष्ठोऽध्यायः। अथ सप्तमोऽध्यायः। तत्रोत्तरयस्तिविधिः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वस्तिमुत्तरसंज्ञितम् । द्वादशाङ्गुलकं नेत्रं मध्ये च कृतंकर्णिकम् ॥१॥ मालतीपुष्पवृन्ताम छिदं सर्पपनिर्गमम् । तंदूक पलमाना च स्नेहस्योक्ता भिपग्वरैः । अथास्थापनशृद्धस्य तमस्य म्नानभोजनः।।२॥ स्थितस्य जानुमात्रेण पीठे विष्टशलाकया।

·२८८ शाङ्गधरसंहिता । शनैः शनैर्वृताभ्यक्तं मेदरन्धेऽङ्गुलानि षट् । ततोऽवपीडयेदस्ति शनैर्नेत्रं च निर्हरेत् ॥५॥ ततः प्रत्यागते स्नेहे स्नेहवस्तिक्रमो हितः । खीणां कनिष्ठिका स्थूल नेत्रं कुर्यादशाङ्गुलम् ॥ मुद्गप्रवेशं योज्यं च योन्यन्तचतुरङ्गुलम् । व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे च सूक्ष्मं नेत्रं नियोजयेत् ।। मूत्रकृच्छविकारेषु बालानां खेकमङ्गुलम् । शनैनिकम्पमाधेयं सूक्ष्म नेत्रं विचक्षणः ॥८॥ योनिमार्गेषु नारीणां स्नेहमात्रा द्विपालिकी । मूत्रमार्ग पलोन्माना वालानां च द्विकापिकी॥ उत्तानाय स्त्रियै दद्यार्वजान्वै विचक्षणः ।.. अमत्यागच्छति भिपग्यस्तावुत्तरसंज्ञिते ॥१०॥ भूयो वस्ति निदध्याच्च संयुक्तैः शोधनैर्गुणैः। फलवर्ति निदध्याद्वा योनिमार्गे दृढ़ भिषक् ११ सूत्रैर्विनिर्मिता स्निग्मां शोधनद्रव्यसंयुताम् ।

·नावनं नस्यकर्मेति तस्य नामद्वयं मतम् ॥१॥ क्षीरक्षकषायेण पयसा शीतलेन वा। मलप्रवर्तिनी वर्तिः फलवतिश्च सा स्मृता । नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदीपधम् । उत्तरखण्डऽष्टमोऽध्यायः । २८९ दयमाने तथा वस्तौ दद्यादस्ति विशारदः१२ वस्तिः शुक्ररुजः पुंसांस्त्रीणामार्तवजां रुजम् ॥ इन्यादुत्तरचस्तिस्तु नोचितो मेहिनां कचित् । सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च १४ वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य शमनं स्नेहवस्तिना । घृताभ्यक्ते गुदे क्षेप्या श्लक्ष्णा साङ्गुष्ठसंनिभा इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- खण्डे उत्तरवस्तिविधिनाम सप्तमोऽध्याय: अथाऽष्टमोऽध्यायः। तत्र नस्यविधिः। १.

·२९० शाइपरसंहिता। • नस्यभेदो द्विधा भोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा । रेचनं कर्पणं प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम् ॥२॥ कफपित्तानिलध्वंसे पूर्वमध्यापराह्नके । दिने तु गृह्यते नस्यं राजानप्युत्कटे गदे ॥३॥ नस्यं त्यजेदोजनान्तै दुर्दिने चापतर्पणे। तथा नवमतिव्यापी गर्भिणी गरदूपितः ॥४॥ अजीणी दन्तवस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः। ऋद्धः शोकाभिभूतश्च तृषातों वृद्धवालको ॥५॥ वेगावरोधी सातश्च स्नातुकामश्च वर्जयेत् । अष्टवर्पस्य वालस्य नस्यकर्म समाचरेत् ॥६॥ अशीतिवर्षा च नावनं नैव दीयते । अथ वरचनं नस्य ग्राह्यं तैलः सुतीक्षणका ७ तीक्ष्णभेपजसिर्या नेहकार्य रसस्तथा । नासिकारन्ध्रयोरष्टी पट्चतारश्च विन्दवः ॥ प्रत्येक रेचने योग्या मुख्यमध्यान्त्यमात्रया। :

·उत्तरखण्डेऽष्टमोऽध्यायः। २९. नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् । हिङ्गु स्याद्यवमानं तु मापैकं सैन्धवं मतम् । क्षीरं चैवाष्टशाणं स्पात्पानीयं च त्रिकार्पिकम् ॥ कार्षिकं मधुरं द्रव्यं नस्पकर्मणि योजयेत् । अवपीडः मधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ ॥११॥ शिरोविरेचनस्सार नौ तु देयौ यथायथम् । कल्कीकृतादौपधायः पीडितो निःसृतो रसः॥ सोऽवपीटः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्रव्यसमुद्भवः । पडङ्गुला द्विवक्ता या नाडी चूर्ण तया धमेत् ॥ तीक्ष्णं कोलमितं वक्त्रवातः प्रघमनं हि तत् । ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये ॥१४॥ अरोचके मतिश्याये शिरःशूले च पीनसे । शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वरेचनं हितम्।।१५॥ भीरुखीकृशवालानां नस्य स्नेहेन दीयते । गलरोगे संनिपाते निद्रायां विपमज्वरे ।।१६।।

·२९२ शाईवरसंहिता । मनोविकारे कृमिपु युज्यते चावपीडनम् । अत्यन्तोत्कटदोपेषु विसंज्ञेषु च दीयते ॥१७॥ चूर्ण मधमनं धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः नस्यं स्याद्गुशुण्ठीभ्यां पिम्पल्या सैन्धवेन च । जलपिष्टेन तेनाप्तिकर्णनासाशिरोगदाः। हनुमन्यागलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजा. १९ मधूकसारकृष्णाभ्यां वचामरिचसैन्धवः। नस्य कोष्णजलैः पिष्टं दद्यात्संज्ञामवोधनम् ॥ अपस्मारे तयोन्मादे संनिपातेऽपतत्रके। सैन्धवं श्वेत्तमरिचं सर्पपाः कुष्ठमेव च ॥२१॥ वस्तमृप्रेण पिष्टानि नस्यं तन्द्रानिवारणम् । रोहीतमत्स्यपिचेन मारितं सैन्धवं बचा ॥२२॥ मरिचं पिप्पली शुण्ठी कडोलं लशुनं पुरम् । फट्फलं चेति तनूर्ण देयं मधमनं बुधः ॥२॥ अथ बुंटणनस्यस्प कन्पना कथ्यतेऽधुना। .

·दन्तरोगे वले हीने मन्यावाईसजे गदे ॥३०॥ अकालपलिते चैव केशश्मश्रुमपातने ॥३१॥ उत्तरखण्डेऽष्टमोऽध्यायः । २९३ मर्शश्च प्रतिमच द्वौ भेदी स्नेहनौ मतौ॥२४॥ मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुख्या शाणैः स्मृताष्टभिः । मध्यमा च चतुःशाणैर्हीना शाणमिता स्मृता। एककस्सिंस्तु मात्रेयं देया नासापुटे बुधैः । मर्शस्य द्वित्रिवेल वा वीक्ष्य दोपबलावलम्र६ एकान्तरं द्यन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः । श्यहं पश्चाहमथवा सप्ताहं वा सुयन्त्रितम् २७ मर्श शिरोविरेके च व्यापदो विविधाः स्मृताः। दोपोतोशाक्षयाचैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् २८ दोपोक्लेशनिमिचामु युड्यामनशोधनम् । अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं वृंहणं हितम् २९ शिरोनासाक्षिरोगेषु सूर्यावर्तार्धभेदके । . मुखशोपे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा ।

·२९४ शार्ङ्गधरसंहिता। युज्यते बृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्वैः । सशर्करं पपः पिष्टं भृटमाज्येन कुङ्कुमम्॥३२॥ नस्यप्रयोगतो हन्याद्वारतरक्तभवा रुजः । भूशक्षाक्षिशिरःकर्णसूर्यावर्धिभेदकान् ३३ नस्य स्यादणुलेन तथा नारायणेन वा। मापादिना वा सपिभिस्तच पजसाधितः ३४ तैले कफे स्याहाते च केवले पवने वसा । दद्यान्नस्यं सदा पिचे सर्पिर्मज्जानमेव च॥३५॥ मापात्मगुप्ताराम्नाभित्रलारुयुकरोहिपः । कृतोऽश्वगन्धया कायो हिगुसन्धवसंयुत:३६ कोणो नस्यमयोगेण पक्षाघातं सकम्पनम् । जपेददितयातं चमन्यास्तम्भापवाहुका ॥३७॥ प्रतिमर्शस्य मात्रा तु द्विद्विविन्दुमिता मता। मलेको नासिकयोः नेहनति विनिमितम् । स्नेहे ग्रन्थिदर्य यावभिमामा चोमृता ततः ।

·उच्छिन्दन्न पिवेतन्निष्टीवेन्मुखमागतम्॥४४॥ क्षीणे तृष्णास्यशोपार्ने वाले वृद्ध चयुज्यते । मतिमर्शन शाम्यन्ति रोगाचवोर्ध्वजत्रुजाः ४५ वलीपलितनाशय बलमिन्द्रियजं भवेत् । विभीतनिम्बगम्भारी शिवा शेलुश्च काकिनी उत्तरखण्डेऽष्टमोऽध्यायः । २९५ तर्जनीयं श्रयेद्विन्दु सा मात्रा बिन्दुसंज्ञिता ३९ एवंविधैर्विन्दुसंज्ञैरष्टभिः शाण उच्यते । स देयो मर्शनस्येषु प्रतिमझे द्विविन्दुकः ४० समयाः प्रतिमर्शस्य बुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश प्रभाते दन्तकाष्टान्ते गृहानिर्गमने तथा ॥४१॥ व्यायामाध्वव्यवायान्ते विष्मूत्रान्तेऽअने कृते । कवलान्ते भोजनान्ते दिवामुप्तोत्थिते तथा ॥ वमनान्ते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते । ईपदुच्छिन्दनात्स्नेहो यदा वक्तं प्रपद्यते ॥४३॥ नस्य निपिक्तं तं विद्यात्मतिमर्शप्रमाणतः ।

·२९६ शार्ङ्गधरसंहिता। 'एक तैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम् । अथ नस्यविधि वक्ष्ये नस्यग्रहणहेतवे ॥४७॥ देशे वातरुजो मुक्ते कृतदन्तनिधर्पणम् । विशुद्धं धूमपानेन स्विन्नभालगलं तथा ॥४८॥ उत्तानशायिनं किंचित्पलम्बशिरसं नरम् । आस्तीर्णहस्तपादं च वस्त्राच्छादितलोचनम् ॥ समुन्नामितनासाग्रं वैद्यो नस्येन योजयेत् । कोष्णमच्छिन्नधारं च हेमतारादिशुक्तिभिः ५० शुक्त्या वा पनयुक्त्या वाप्लोतैर्वा नस्यमाचरेत् । नस्येप्वासिच्यमानेषु शिरो नैव प्रकम्पयेत् ॥ न कुप्येन प्रभापत नोच्छिन्न हसेत्तथा। एकैर्हि विहितःस्नेहो नैवान्तः संप्रपद्यते ॥५२॥ ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः । शृङ्गाटकमभिप्लाव्य स्थापयेन गिलद्रवम् ५३ पञ्च सप्त दशैव स्युर्मात्रा नस्यस्य धारणे.।

·शयीत निद्रां त्यक्सा चमोत्तानो वाक्शर्त नरः।
नया वरेचनस्यान्ते धूमो वा कवलो हितः ५६
लायनं मनसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिसंशयः।
निन्द्रियमसादश्च शिरसः शृद्धिलक्षणम् ५८
कण्ड्पदेदो गुरुता स्रोतसां कफसंश्रवः ।
मूर्ति हीनविशुद्ध तु लक्षणं परिकीर्तिनम् ५९
मस्तुल्लागमो पातरदिरिन्द्रियविभ्रमः।
शून्पना शिरसथापि मूर्ति गाई विरचिते ६०
हीनानिद गिरसि कफवातनमाचरंद।
सम्पग्विद गिरसि सपिनसे निपेरपेन?
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः।
२९५
उत्तरखण्डेऽष्टमोऽध्यायः।
उपविश्याय निष्ठीवेनासावक्तगतं द्रवम् ५४
वामदक्षिणपार्धाभ्यां निष्टीवेत्संमुखे न हि ।
नीते नस्ये मनस्ताप रजः क्रोधं च संत्यजेत् ५५
शृदिदीनानि योगानि विशेषाच्छासचिन्तकः

·शाधरसंहिता। कफमसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः। लक्षणं तदतिस्निग्धे तत्र रूक्ष पदापयेत् ॥२॥ भोजयेचानभिप्यन्दि नस्याचरिकमादिशेत् । वमनं रेचनं नस्यं निरूहश्चानुवासनम् ॥६३|| एतानि पञ्च कर्माणि कथितानि मुनीश्वरैः । इति श्रीशाघरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृती- यखण्डे नस्यविधिर्नामाष्टमोऽध्यायः । अथ नवमोऽध्यायः। तत्र धूमपानविधिः। धूमस्तु पड्डियः प्रोक्तः शमनो बृंहणस्तथा। रेचनः कासहा चैव वामनो व्रणधूपनः ॥१॥ शमनस्य तु पर्यायौ मध्यः प्रायोगिकस्तथा। बृंहणस्यापि पर्यायो स्नेहनो मृदुरेव च ॥२॥ रेचनस्यापि पर्यायौ शोधनस्तीक्ष्ण एव च ।

·वातश्लेप्मविकारांश्च हन्याभूमः सुयोजितः।
उत्तरखण्डे नवमोऽध्यायः । २९९
अधृमाश्चि खल्वेते श्रान्तो भीतश्च दुःखितः
दत्तवस्तिविरक्तश्च रातो जागरितस्तथा ।
पिपासितश्च दाहातस्तालुशोपी तथोदरी॥४॥
शिरोऽभितापी तिमिरी छर्याध्मानपपीडितः।
क्षतोरस्कः ममेहातः पाण्डुरोगी च गर्भिणी ५
रुक्षः क्षीणोऽभ्यवहृतक्षीरक्षौद्रघृतासवः ।
भुक्तानदधिमत्स्यश्च वालो वृद्धः कृशस्तथा ६
अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्रवान् ।
तत्रष्टं सर्पिपः पानं नावनाञ्जनतर्पणम् ॥७॥
सपिरिक्षुरसं द्राक्षां पयो वा शर्कराम्बु वा ।
मधुराम्लौ रसौ वापि शमनाय प्रदापयेत्॥८॥
धूमस्तु द्वादशाहगृह्यतेऽशीतिकान च ।
कासवासमतिश्यायान्मन्याहनुशिरोरुजः ९
धूमप्रयोगात्पुरुपः प्रसन्नेन्द्रियवामनाः॥१०॥

·शाधरसंहिता! दृढकेशहिजश्मनुः सुगन्धिबदनो भवेत् । धृमनाडी भवेत्तत्र त्रिखण्डा च त्रिपर्विका ११ कनिष्ठिकापरीणाहा राजमापागमान्तरा । धृमनाडी भवेदीर्घा शमने रोगिणोऽङ्गुलैः१२ चत्वारिंशन्मितैस्तद्ववात्रिंशद्भिर्मदो मता । तीक्ष्णे चतुविशतिभिः कासनी पोडशोन्मितैः।। दशाङ्गुलै मनीये तथा स्याद्रणनाडिका । कलायमण्डलस्थूला कुलित्यागमरन्धिका १४ अथेपिकांपलिम्पेञ्च सुश्लक्ष्णां द्वादशाङ्गुलाम्। धूमद्रव्यस्य कल्केन लेपश्चाष्टाङ्गुलः स्मृतः १५ कल्कं कर्पमितं लिस्वा छायाशुष्कं च कारयेत् ईपिकामपनीयाथ नेहाक्तां वर्तिमादरात् १६ अङ्गारदीपितां कृत्वा धृत्वा नेत्रस्य रन्धके । वदनेन पिवमं बदनेनैव संत्यजेत् ॥ १७ ॥ नासिकाभ्यां ततः पीत्वा मुखेनैव वसेत्सुधी।

·रेचने तीक्ष्णकल्वं च कासघ्नं क्षुद्रिकोपणम् । वामने स्नायुचमाद्यं दद्याद्भूमस्य पानकम् २० व्रणे निम्बवचाद्यं च धूपनं संप्रशस्यते । अन्येऽपि धूमा गेहेषु कर्तव्या रोगशान्तये२१ मरिचं हिङ्गु मांसी च वीजं कार्पाससम्भवम् ।। छागरोमाहिनिर्मोकं विष्ठा वैडालिकी तथा। गजदन्तश्च तचूर्ण किंचिद्धृतविमिश्रितम्॥२३॥ गेहेपु धृपनं दत्तं सर्वान्वालग्रहाञ्जयेत् । पिशाचोन्राक्षसाञ्जिला सर्वज्वरहरं भवेत् २४ ‘परिहारस्तु धुमेपु कार्यो रेचननस्यवत् । नेत्राणि धातुजान्याहुर्नलवंशादिजान्यपि २५ इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृती- 646 उत्तरखण्डे नवमोऽध्यायः। शरावसंपुटे सिवा कल्कमङ्गारदीपितम्॥१८॥ छिद्रे नेत्र निवेश्याथ व्रणं तेनैव धृपयेत् । एलादिकल्क शमने निग्धं सर्जरसं मृदौ १९ मयूरपिच्छं निम्बस्य पत्राणि बृहतीफलम् यखण्डे धुमपानविधिर्नाम नवमोऽध्यायः ।

·शाइधरसंहिता। अथ दशमोऽध्यायः। तत्र गण्डपकवलप्रतिसारणविधिः । चतुर्विधः स्याद्गण्ड्पः स्लैहिक शमनस्तथा । योधनो रोपणश्चैव कवलश्चापि तद्विधः ॥१॥ स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादन: पिचे कटुम्ललवणैरुष्णैः संशोधनः कफे ॥२॥ कपायतिक्तमधुरैः कदुष्णो रोपणो व्रणे । चतुष्पकारो गण्डूपः कवलश्चापि कीर्तितः॥३॥ असंचारी मुखे पूर्णे गण्डूपः कवलश्वरः । तत्र द्रव्येण गण्डपः कल्केन कवलः स्मृतः॥४॥ दद्याद्वेषु चूर्ण च गण्डपे कोलमात्रकम् । कर्पप्रमाणः कल्कश्च दीयते कवले बुधैः ॥५॥ धार्यन्ते पञ्चमावोद्गाहपकवलादयः । गण्ड्पान्मुस्थितः कुर्यात्स्विन्नभालगलादिकः।। मनप्यस्त्रीस्तथा पञ्च सप्त वा दोषनाशनात् ।

·शार्प मुखस्य यरस्य गण्डपः काञ्जिको जयेत् । सिन्धुत्रिकद्धानीभिराकेण कफे हितः १२. दावी गुहवी प्रिफला द्राक्षा नात्याचपमा शीतो सरे एता दन्पान्मुखपाकं त्रिदोपहर उत्तरखण्डे दशमोऽध्यायः। ३०३ कफपूर्णास्यता यावच्छेदो दोपस्य वा भवेत् ॥ नेत्रवाणथुतिर्यावत्ताबद्दण्ड्पधारणम् । तिलकल्कोदकं क्षीरं स्नेहो वा नहिके हितः। तिला नीलोत्पलं सपिः शर्करा क्षीरमेव च । सक्षाद्री हनुवक्त्रस्थो गण्डपो दाहनाशनः ९ वैशयं जनयत्यास्ये संदधाति मुखवणान् । दाहाणामशमनं मधुगण्ड्पधारणम् ॥ १० ॥ विपक्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्याय पयोऽथया । तिलसन्धवगण्डपो दन्तचाले प्रशस्पते ॥११॥ प्रिफलामधुगण्डपः कफाएक्पित्तनाशनः । पवासनि तत्काया पटांग सादसंपुनः ·. शाधरसंहिता। यस्यौपधस्य गण्डूपस्तस्य वै प्रतिसारणम् । कवलश्चापि तस्यैव ज्ञेयोऽत्र कुशलैनरैः॥१५॥ केशरं मातुलुङ्गस्य सैन्धवोपणसंयुतम् । हन्यात्कचलतो जाड्यमरुचिं कफवातजाम् ॥ कल्कोऽवलेहचूर्णं च त्रिविधं मंतिसारणम् । अङ्गुल्यग्रगृहीतं च यथावं मुखरोगिणाम् १७ कुष्ठं दावी समझा च पाग तिक्ता चपीतिका। तेजनी मुस्तलोधं च चूर्ण स्यात्यतिसारणम् ॥ रक्तमुर्ति दन्तपीडां शोथं दाहं च नाशयेत् । हीनयोगात्कफोक्लेशो रसाज्ञानारुची तथा १९ अतियोगान्मुखे पाकः शोपस्तृष्णाक्लमो भवेत् । व्याधेरपचयस्तुष्टिवैशचं वक्तलाघवम् ॥२०॥ इन्द्रियाणां प्रसादश्च गण्डपे शुद्धिलक्षणम् । इति श्रीशाङ्गधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- खण्डे गण्डूपादिविधिनाम दशमोऽध्यायः । १ सैन्धवव्योपसयुतमिति क्वचित्पाठः।

·उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३०५
आलेपस्य च नामानि लिप्तिलेपश्च लेपनम् ।
आर्दो व्याधिहरः स स्याच्छुप्को दूषयति-
पुनर्नवां दारु शुण्ठी सिद्धार्थं शिग्रुमैव च ।
पिष्ट्वा चैवारनालेन मलेपः सर्वशोथजित् ॥३॥
विभीतफलमज्जाया लेपो दाहार्तिनाशनः ।
शिरीपं मधुयष्टी च तगरं रक्तचन्दनम् ॥४॥
एलामांसी निशायुग्मं कुष्ठं वालकमेव च।
इति संचूर्ण्य लेपोऽयं पञ्चमांशधृताप्लुतः ॥६॥
जलेन क्रियते सुर्दशाङ्ग इति संहितः।
विसान्विपविस्फोटाशोथान्दुष्टत्रणाअयेव ६
अथैकादशोऽध्यायः।
तत्र लेपविधिः ।
दोषनो विपहा वो मुखलेपखिधामतः ॥२॥
त्रिममाणश्चतुर्भागाविभागोऽर्धाङ्गुलोन्नतः ।
च्छविम् ॥ २॥

·३०६ शार्ङ्गधरसंहिता। अजादुग्धतिललैंपो नवनीतेन संयुतः । शोयमारुष्करं हन्ति लेपो वा कृष्णमृत्तिलः ७ लाङ्गल्यतिविपालायूनालिनीमूलबीजकः । लेपो धान्याम्बुसंपिष्टः कीटविस्फोटनाशनः ॥ रक्तचन्दनमञ्जिष्ठालोध्रकुष्ठप्रियङ्ग्यः । वाकरा मसूराश्वव्यगन्ना मुखकान्तिदाः ॥९॥ मातुलुङ्गजटासर्पिः शिला गोशकृतो रसः। मुखकान्तिकरो लेपः पिटिकाव्यगकालजिद॥ लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिटिकापहः । तद्गोरोचनायुक्तं मरिचं मुखलेपनाद ॥११॥ सिद्धार्थकवचालोध्रसैन्धवैश्च मलेपनम् । व्यङ्गेषु चार्जुनखग्वा मञ्जिष्ठावा समाक्षिका १२ लेपः सनवनीतो वा श्वेताश्वखुरजा मषी । अर्कक्षीरहरिद्राम्यां मर्दयिता विलेपना १३ मुखकापये शमं याति चिरकालोद्भवं ध्रुवम् ।

·इन्द्रटसापहो लेपो मधुना वृहतीरसः॥२१॥ पुराणमय पिण्याकं पुरीप कुकुटस्य च । कुटजलक्सैन्धवं च लेपो हन्यादरूंपिकाम् १७ प्रियालवीजमधुककुष्ठमाः ससैन्धवैः। कार्यो दारुणके मूर्ति प्रलेपो मधुयुयुतः ॥१८॥ दुग्धेन खाखसं वीजं प्रलेपाहारुणं जयेत् । आम्रवीजस्य चूर्ण तु शिवांचूर्णसमं द्वयम् १९ दुग्धपिष्टः प्रलेपोऽयं दारुणं हन्ति दारुणम् । इन्द्रलुप्तं शमं याति त्रिभिरेव दिनवम् । उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३०७ वटस्य पाण्डुपत्राणि मालतीरक्तचन्दनम् १४ 'कुष्टं कालीयकं लोध्रमेभिर्लेप प्रयोजयेत् । वारुण्यपिटिकाव्यगनीलिकादिविनाशनम् १५ मूत्रपिष्टः प्रलेपोऽयं शीघ्र हन्यादरंपिकाम् १६ खदिरारिष्टलम्यूनां खम्भिर्वा मूत्रसंयुतैः । रसस्तिक्तपटोलस्य पत्राणां तद्विलेपनात् २० ·शाईधरसंहिता। गुञ्जामूलं फलं चापि भल्लातकरसोऽपि वा। गोक्षुरुस्तिलपुष्पाणि तुल्ये च मधुसपिषी २२ . शिरःप्रलेपनं तेन केशसंवर्धनं परम् । हस्तिदन्तमपी कृसा छागीदुग्धं रसाञ्जनम् २३ रोमाण्यनेन जायन्ते लेपात्पाणितलेप्वपि । यष्टीन्दीवरमुद्वीकातैलाज्यक्षीरलेपनैः ॥२४॥ इन्द्रलसं शमं याति केशाः स्युः सघना दृढाः । चतुप्पदानां खग्रोमनखशृङ्गास्थिभस्मभिः २५ तैलेन सह लेपोऽयं लोमसंजननः परः । इन्द्रवारुणिकावीजतैलेनाभ्यङ्गमाचरेत् ॥२६॥ मत्यहं तेन जायन्ते 'कुन्तला भृङ्गसन्निभाः।' अयोरजो भृङ्गराजत्रिफला कृष्णमृत्तिका २७ स्थितमिक्षुरसे मासं लेपनात्पलितं जयेत् । धात्रीफलत्रयं पथ्ये द्वे तथैकं विभीतकम्।।२८॥ १ कालामिसंनिभाः कुन्तला अलमिति क्वचित्पाठः । .

·पिष्वा लोहमये भाण्डे स्थापयेदुपितं निशि २९. लेपोऽयं हन्ति न चिरादकालपलितं महत् । त्रिफला नीलिकाफ्नं लोहं भृङ्गरजःसमम् ३० त्रिफला लोहचूर्ण च दाडिमसग्विसं तथा ३१ प्रत्येकं पञ्चपलिकं चूर्ण कुर्याद्विचक्षणः । मृङ्गराजरसस्यापि मस्थपटकं प्रदापयेत्॥३२॥ लिखा लोहमये पात्रे भूमिमध्ये निधापयेत् । मासमकं ततः कुर्याच्छागीदुग्धेन लेपनम् ३३ पूर्चे शिरसि रात्री च संवेष्ट्यैरण्डपत्रकः । स्वपेत्मातस्ततः कुर्यात्स्नानं तेन च जायते ३४ पलितस्य विनाशश्च त्रिभिलेपन संशयः। शञ्चचूर्णस्य भागी द्वौ हरितालं च भागिरुम् ।। उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३०९ पञ्चाम्रमज्जा लोहस्य कपैकं च प्रदीयते । अविमूत्रेण संपिष्ट लेपाकृष्णीकरं स्मृतम् । 1 १ अति वा पाठः।

·शान साहता। मनःशिला चार्धभागा स्वर्जिका चैकभागिका। लेपोऽयं वारिपिष्टस्तु केशानुत्पाव्य दीयते ३६ अनया लेपयुक्त्या च सप्तवेलं प्रयुक्तया । निर्मुलं केशस्थानं स्वाक्षपणस्य शिरो यथा ।। तालकं शाणयुग्मं स्यात्पदशाणं शङ्खचूर्णकम् । द्विशाणिकं पलाशस्य क्षारं दत्त्वा प्रमर्दयेत् ३८ कदलीदण्डतोयेन रविपत्ररसेन वा । अस्यापि सप्तभिलेपै रोम्णां शातनमुत्तमम् ॥ मुवर्णपुप्पी कासीसं विडङ्गानि मनःशिला। रोचना सैन्धवं चैव लेपनाच्छित्रनाशनम् ४० वायस्येडगजाकुष्टकृष्णाभिर्युटिका कृता । वस्तमृत्रेण संपिष्टा प्रलेपाच्छुित्रनाशनी॥४१॥ तालकं शाणमात्रं स्याच्चतुःशाणा च बाकुची। गोमूत्रपिष्टं तचूर्ण लेपनाच्छित्रनाशनम्॥४२॥ वाकुची वेतसो लाक्षा काकोदुम्बरिका कणा।

·सौवीरेण मलेपोऽयं प्रयोज्यः सिध्मनाशने ४५
उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३११
रसाञ्जनमयशृण तिलाः कृष्णास्तदेकतः ४३
चूर्णयिता गवां पित्तैः पिष्ट्वा च गुटिका कृता।
अस्याः प्रलेपाजिटुवाणि प्रणश्यन्त्यतिवेगतः॥
धात्रीसर्जरसचैव यवक्षारश्च चूर्णितः ।
दार्वीमूलकवीजानि तालकं मुरदारू च ।
ताम्बूलपत्रं सर्वाणि कार्पिकाणि पृथक्पृथक्४६
शहचूर्ण शाणमात्रं सर्वाप्येकत्र कारयेत् ।
लेपोऽयं वारिणा पिष्टः सिध्मनां नाशनः परः।।
हरीतकी सैन्धवं च गैरिकं च रसाञ्जनम् ।
विडालको जले पिष्टः सर्वनेत्रामयापहः॥४८॥
रसाञ्जनं व्योपयुतं संपिष्टं बटकीकृतम् ।
कण्ई पाकान्वितां हन्ति लेपादञ्जननामिकाम्॥
अपुन्नाटस्य वीजानि बाकुची सर्पपास्तिलाः।
कृष्टं निशाद्वयं मुस्तं पिष्ट्वा तक्रेण चैकतः॥५०॥

·३१२ शार्ङ्गधरसंहिता ।
मलेपादस्य नश्यन्ति दकण्डविचीचकाः ।
हेमक्षीरी विडङ्गानि दरदं गन्धकस्तथा ॥५१॥
दशः कुष्टसिन्दूरं सर्वाण्येकत्र मर्दयेत् ।
धत्तूरनिम्वताम्युलपत्राणां स्वरसै पृथक ५२
अस्य प्रलेपमात्रेण पामाददूविचिकाः ।
कण्डश्य रकसश्चैव प्रशमं यान्ति वेगतः ॥५३॥
दुर्वाभया सैन्धवं च चक्रमर्दः कुठेरकः।
एभिस्तकयुतो लेपः कण्डविनाशनः॥५४॥
दूर्वानिशायुतो लेपः कण्ड्पामाविनाशनः ।
कृमिदहरश्चैव शीतपित्तापहः स्मृतः॥५५॥
सिद्धार्थरजनीकुष्ठमपुन्नाटतिलैः सह ।
कटुतलेन संमिश्र दैनं च प्रलेपनम् ॥५६॥

·क्षीरपृष्टः प्रलेपः स्याद्रक्तपिचशिरोऽतिजिद । कुष्ठमेरण्डतलेन लेपात्काञ्जिकपेपितम् ॥ ६२॥ शिरोऽति वातजांहन्यात्पुप्पं वा मुचुकुन्दनम्। देवदारु नतं कुठं नलदं विश्वभपजम् ॥६३॥ सकाञ्जिकास्नेहयुक्तो लेपो वातशिरोऽतिनुव । चन्दनोशीरयष्ट्याहवलाव्याघ्रनखोत्पलैमात्॥ उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः । ३१३ मृणालं चन्दनं लोध्रमुशीरं कमलोत्पलम् । . सारिवामलकीपथ्यालेपः पिचविसर्पनुव ५८ त्रिफला पद्मकोशीरं समझा करवीरकम् । नलमूलमनन्ता च लेपः श्लेभविसर्पहा ॥१९॥ मांसी सर्जरसो लोभ्रं मधुकं सहरेणुकम् । मूर्वा नीलोत्पलं पर्व शिरीपकुमुमैः सह ॥६० प्रलेपः पित्तवातास्रे शतधौतघृतप्लुतः । आमलं घृतभृष्टं तु पिष्ट काजिकवारिभिः ६१ जयेन्मूर्ति प्रलेपेन रक्तं नासिकया शृतम् ।

·शाधरसंहिता । धात्रीकसेरुङ्गीबेरपद्मपद्मकचन्दनः ॥६५॥ दुर्बोशीरनलानां च मूलैः कुर्यात्मलेपनम् । शिरोऽति पित्तजां हन्याद्रक्तपित्तरुज तथा ॥ हरेणुनतशैलेयमुस्तैलागरुदारुभिः । मांसीरास्नारुबूकैश्च कोणो लेपः कफातिनुत् ॥ शुण्ठीकुष्टमपुन्नाटदेवकाष्टः सरोहिपः। मुखोणमूत्रपिष्टश्च लेपः श्लेभशिरोऽतिनुत् ६८ सारिवाकुटमधुकवचाकृष्णोत्पलैस्तथा । लेपः स काञ्जिकस्नेहः सूर्यावर्धिभेदयोः ६९ वरी नीलोत्पलं दूर्वा तिला कृष्णा पुनर्नवा । शङ्खकेऽनन्तवाते च लेपः सर्वशिरोऽतिजित् ।। अथ लेपविधिश्वान्यः मोच्यते सुज्ञसंमतः । द्वौ तस्य कथितौ भेदौ मलेपाख्यप्रदेहको ७१ चर्मादें माहिपं यद्वत्मोन्नतं सामितिस्तयोः। शीतस्तनुर्विशोपी च प्रलेपः परिकीर्तितः ७२ ·उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३१५ आर्दो घनस्तथोष्णः स्यात्मदेहः श्लेमवातहा । रोमाभिमुखमादेयौ प्रलेपाख्यप्रदेहको ॥७३॥ वीर्यं सम्यग्विशत्याशु रोमकूपैः शिरामुखैः । न रात्री लेपनं कुर्याच्छुप्यमाणं न धारयेत् ७४ शुप्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति । तमसा पिहितो ह्यूमा रोमकूपमुखे स्थित ७५ विना लेपेन निर्याति रात्रौ नो लेपयेदतः। रात्रावपि मलेपादिविधिः कार्यों विचक्षण ७६ अपकशोथे गम्भीरे रक्तश्लेपसमुद्भवे । आदी शोथहरो लेपो द्वितीयो खतसेचनः ७७ तीयथोपनाहः स्याचतुर्थः पाटनक्रमः । पञ्चमः शोधनो भूयात्पठो रोपण इप्यते।।७८॥ सप्तमो वर्णकरणो प्रणस्यते ऋमा मताः । वीजपूरजटाहिंसादेवदारुमहौषधम् ॥ ७९ ॥ रास्लामिमन्थलेपोऽयं वातशोयविनाशनः ।

·शार्ङ्गधरसंहिता। सुखोणः स्यात्मदेहोऽयं मूत्रैः स्याच्लेषविद्रधी रक्तचन्दनमञ्जिष्ठानिशामधुकगैरिकैः । क्षीरेण विद्रधी लेपो रक्तागन्तुनिमित्तजे ९६ निचुलः शिग्रुवीजानि दशमूलमथापि वा । प्रदेहो वातगण्डेपु सुखोष्णः संप्रदीयते ॥१७॥ देवदारु विशाला च कफगण्डे प्रदेहकः । सर्पपारिएपत्राणि दग्ध्वा भल्लातकैः सह ॥९८॥ छागमूत्रेण संपिष्टमपचीनं मलेपनम् । सर्पपाशिग्नुवीजानि शणवीजातसीयवान् ९९ मूलकस्य च वीजानि तक्रेणाम्लेन पेपयेत् । गण्डमालार्बुदं गण्डं लेपेनानेन शाम्यति १०० तक्षयिता क्षुरेणाझं केवलानिलपीडितम् । तत्र प्रदेहं दद्याच्च पिष्टं गुञ्जाफलैः कृतम्॥१॥ तेनापवाहुजा पीडा विश्वाची गृध्रसी तथा। अन्यापि वातजा पीडामशमं यातिगतः॥२॥ 1 ·उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३१९ धत्रण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिवसर्पपैः। मलेपः श्लीपदं इन्ति चिरोत्यमपि दारुणम् ॥ अजाजीहपुपाकुष्टमेरण्डवदरान्वितम् । काचिकेन तु संपिष्ट कुरण्डनं प्रलेपनम् ॥४॥ करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा । असाध्यापि जत्यस्तै लिङ्गोत्या रुक्मलेपनाव दहेकंदाहे त्रिफलां सा मपी मधुसंयुता । उपदंशे मलेपोऽयं सद्यो रोपयति व्रणम् ॥६॥ रसाजनं शिरीपेण पथ्यया च समन्वितम् । सक्षौद्रं लेपनं योज्यमुपदंशगदापहम् ॥ ७ ॥ अमिदग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः । सामृतैः सर्पिपा स्निग्धेरालेपं कारयेद्भिपक ८ तिन्दुकीसकपायैर्वा घृतमिश्रः प्रलेपयेत् । यवान्दग्थ्वा मपी कार्या तैलेन युतया तया ९ १ तण्डुलीयकपायैरिति कचित्पाठः ।

·३२० शार्ङ्गधरसंहिता। दद्यात्सर्वामिदग्धेषु प्रलेपो व्रणरोपणः । पलाशोदुम्बरफलैस्तिलतैलसमन्वितैः॥११०॥ मधुना योनिमालिम्पेगाढीकरणमुत्तमम् । माकन्दमूलसंयुक्तमधुकर्पूरळेपनात् ॥ ११ ॥ गतेऽपि यौवने स्त्रीणां योनिढातिजायते । मरिचं सैन्धवं कृष्णा तगरं बृहतीफलम्॥१२॥ अपामार्गस्तिलाः कुष्ठं यवा मापाश्च सर्पपाः। अश्वगन्धा च तचूर्ण मधुना सह योजयेत् १३ अस्य संततलेपेन मर्दनाच्च प्रजायते । लिङ्गद्धिः स्तनोत्सेधः संहतिर्भुजकर्णयोः१४ सिताश्वगन्धासिन्धूत्वच्छागक्षीरैघृतं पचेत् । तल्लेपान्मर्दनाल्लिङ्गे रद्धिः संजायते परा॥१५॥ इन्दवारुणिकापत्ररसै मृतं विमर्दयेत रक्तस्य करवीरस्य काप्टेन च मुहुर्मुहुः ॥१६॥ १ वृहतीद्वयमिति क्वचित्पाठः ।

·उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३२१ तल्लिप्तलिङ्गसंयोगायोनिद्रावोऽभिजायते । ताम्बूलपत्रचूर्ण तु चूर्ण कुष्ठशिवाभवम् ॥१७॥ चारिणा लेपनं कुर्याद्द्वात्रदौर्गन्ध्यनाशनम् । कुलित्यसक्तवः कुष्ठं मांसी चन्दनजं रजः१८ सक्तवश्चणकस्यैव सक्चैवैकत्र कारयेत् । स्वेददोर्गन्ध्यनाशश्च जायतेऽस्यावधूलनात् ।। वचा सौवर्चलं कुष्ठं रजन्यौ मरिचानि च । एतल्लेपमभावेण वशीकरणमुत्तमम् ॥ १२० ॥ अभ्यङ्गः परिपेकश्च पिचूर्वस्तिरिति क्रमात् । मूर्धतैलं चतुर्धा स्यादलवच्च यथोत्तरम् १२१ त्रयोऽभ्यङ्गादयः सर्वे प्रसिद्धाः सर्वतः स्मृताः शिरोवस्तिविधिश्चात्र प्रोच्यते मुज्ञसंमतः १२२ शिरोवस्तिश्चर्मणः स्याद्विमुखो द्वादशाङ्गुलः । शिरःप्रमाणं तं वध्वा मस्तके मापपिष्टकैः ॥ सन्धिरोघं विधायादी हैः कोणः प्रपूरयेत्।

·३२२ शार्ङ्गधरसंहिता।
तावद्धार्यस्तु यावत्स्यानासाकर्णमुखघुतिः ॥
वेदनोपशमो वापि मात्राणां वा सहस्रकम् ।।
विना भोजनमेवात्र शिरोवस्तिः प्रशस्यते१२५
प्रयोज्यस्तु शिरोवस्तिः पथसप्ताहमेव वा ।
विमोच्य शिरसो वस्ति गृहीयाञ्च समन्ततः॥
अलकायं ततः कोणनीरैः स्नानं च कारयेत्।
अनेन दुर्जया रोगा वातजा यान्ति संक्षयम् ।
शिरसकम्पादयस्तेन सर्वकालेषु युज्यते । ।
खेदयेत्कर्णदेशं तु किञ्चिन्नः पार्श्वशायिनः॥
मूत्रः स्नेह रसः कोणैस्ततः श्रोत्रं प्रपूरयेत् ।
कर्णं च पूरितं रक्षेच्छतं पञ्च शतानि वा १२९
सहसं वापि मात्राणां श्रोत्रकण्ठशिरोगदे ।
खजानुनः करावर्त कुर्याच्छोटिकया युतम् ॥
एपा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैप निश्चयः।
१ नेति क्वचित्पाठः ।

·'रसायैः पूरणं कर्णे भोजनात्माक्प्रशस्यते ॥ तैलाबैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते । १ शहरमिति तिलपर्णीति च कर्णवदेनायां प्रयोगद्यम्। उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३२३ पीवार्कपत्रमाज्येन लिप्तं बदौ प्रतापयेत् १३२ तद्सः श्रवणे क्षिप्तः कर्णशूलहरः परः। कर्णशूलातुरे कोणं वस्तमूत्र ससैन्धवम् १३३ निःक्षिपेत्तेन शाम्यन्ति शूलपाकादिका रुजः शृंगवेरं च मधुकं सैन्धवं तैलमेव च ॥१३४॥ तिलपर्णीरसस्तैलं टकणं निम्बुकद्रवः । कदुणं कर्णयोर्देयमेतद्वा वेदनापहम् ॥१३६।। कपित्यमातुलाम्लङ्गचेररसः शुभैः । • सुखोणः पूरयेत्कण कर्णशूलोपशान्तये ३६ अर्काङ्करानम्लपिष्टांस्तैलाक्तालवणान्वितान्। संनिध्यात्स्नुहीकाण्डे कोरिते तच्छदाटते ३७ पुटपाकक्रम कला रसैस्तञ्च प्रपूरयेत् ।

·३२२ शाधरसंहिता ।
ताबद्धार्यस्तु यावत्स्यानासाकर्णमुखमुतिः ॥
वेदनोपशमो वापि मात्राणां वा सहस्रकम् । .
विना भोजनमेवान शिरोवस्तिःप्रशस्यते १२५
भयोज्यस्तु शिरोयस्तिः पञ्चसप्ताहमेव वा ।
विमोच्य शिरसो वस्ति गृह्णीयाच समन्ततः॥
अलकायं ततः कोणनीरः स्नानं च कारयेत्।
अनेन दुर्जया रोगा वातजा यान्ति संक्षयम् ।
शिरःकम्पादयस्तेन सर्वकालेषु युज्यते । .
स्वेदयेत्कर्णदेशं तु किञ्चिन्नुः पार्श्वशायिनः ॥
मूत्रः स्नेहै रसः कोणैस्ततः श्रोत्रं प्रपूरयेत् ।
कर्ण च पूरितं रक्षेच्छतं पञ्च शतानि वा १२९
सहसं वापि मात्राणां श्रोत्रकण्ठशिरोगदे ।
स्वजानुनः करावते कुर्याच्छोटिकया युतम् ॥
एपा मात्रा भवेदेका सर्वत्रवैप निश्चयः ।
१नेनेति क्वचित्पाठः।

·३२४
शार्ङ्गधरसंहिता ।
सुखोपणैस्तेन शाम्यन्ति कर्णपीडाः सुदारुणा
महतः पञ्चमूलस्य काण्डान्यष्टाङ्गुलानि च ।
सीमेणावेष्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः ३९
यलं च्यवते तेभ्यः सुखोणं तेन पूरयेत् ।
ज्ञेयं तदीपिकातैलं सद्यो गृह्णाति वेदनाम् १४०
'एवं स्यादीपिकातैलं कुष्ठे देवतरौ तथा।
तैलं स्योनाकमलेन मन्देऽनौ परिपाचितम् ।।
हरेदाशु त्रिदोपोत्यं कर्णशूलं प्रपूरणात् ।
कल्ककाथेन यष्ट्याहकाकोलीमापधान्यकैः ४२
सूकरस्य वसां पक्ला कर्णनादातिनाशिनी ।
खर्जिकामूलकं शुष्कं हिङ्गुकृष्णासमन्वितम् ४३
शतपुप्पा च तैस्तैलं पकं सूक्तचतुर्गुणम् ।
प्रणादं शूलवाधिर्य सावं कर्णस्य नाशयेत् ॥
अपामार्गक्षारजले तसारं कल्किनं क्षिपेत् ।
तेन पकं जयेत्तैलं वाधिर्य कर्णनादकम् ।।४५॥

·उत्तरखण्डे एकादशोऽध्यायः। ३२५ शम्बूकस्प तु मांसेन पचेत्तैले मुसार्पपम् । - तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति ॥१६॥ चूर्ण पञ्चकपायाणां कपित्थरसमेव च । कर्णसावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह ॥४७॥ तिन्दुकान्यभया लोनः समजा चामलक्यादि। ज्ञेयाः पञ्च कपायास्तु कर्मण्यस्मिन्भिपपरैः ।। खजिकाचूर्णसंयुक्तं वीजपूररसं क्षिपेत् । कर्णसावरुजादाहाः प्रणश्यन्ति न संशयः४९ आम्रजम्यूमवालानि मधूकस्य वटस्य च । एभिःसंसाधित तैलं पृतिकर्णोपशान्तिक ५० पूरणं हरितालेन गवां मूत्रयुतेन च । ,अथवा सार्पपं तैलं कर्णकीटहरं परम् ॥५॥ स्वरसं शिधुमूलस्य सूर्यावर्त रसं तया । यूपणं गणितं चैव कैपिकरटूनटारसम् १५२ १ कपिकलाम तपेनि वा पाः।

·शाईपरसंहिता। कृसैकत्र क्षिपेत्कर्णे कर्णकीटहरं परम् । इति श्रीशाधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- खण्डे लेपादिविधिनामकादशोऽध्यायः। अथ द्वादशोऽध्यायः। तत्र शोणितलावविधिः। शोणितं सावयेज्जन्तोरामयं मसमीक्ष्य च । प्रस्थं प्रस्थार्धकं चापि प्रस्थाधिमयापि वा १ शरकाले स्वभावेन कुर्याद्रवतति नरः । बग्दोपग्रन्थिशोथाया न स्यू रक्तस्रुतेर्यतः।।२।। मधुरं वर्णतो रक्तमशीतोष्णं तथा गुरु । शोणित स्निग्धविसं स्याद्विदायास्य पित्तवत्।। विस्रता यता रागथलनं विलयस्तथा। १मयो दिए निहन्याशु कर्णसी मुद्दापणम् । मया मई निहन्त्याशु मनिट गुमायणम् ।।

·उत्तरखण्डे द्वादशोऽध्यायः । ३२७ भूम्यादिपञ्चभूतानामेते रक्तगुणाः स्मृताः ४ रक्ते दुष्टे वेदना स्यात्पाको दाहश्च जायते । रक्तमण्डलता कण्डूः शोयश्च पिटिकोद्गमः॥५॥ रद्ध रक्ताङ्गनेत्रसं शिराणां पूरणं तथा । गात्राणां गौरवं निद्रा मेदोदाहश्च जायते॥६॥ क्षीणेऽम्लमधुराकाहा मूर्छा च सचि रूक्षता । शैथिल्यं च शिराणां स्याद्वातादुन्मार्गगामिता अरुणं फेनिलं रूक्षं परुपं तनुशीघ्रगम् । अस्कन्दि मूचिनिस्तोदि रक्तं स्याद्वातदूपितम् पित्तन पीतं हरित नीलं यावं च विस्रकम् । अस्कन्युणं मक्षिकाणां पिपीलानामनिष्टकम् शीतलं बद्दलं निग्धं गरिकोदकसंनिभम् । मांसपेशीमों सन्दि मन्दर्ग कफपितम् १० दिदोपदुष्ट संसृष्टं विदुष्ट पूतिगन्धकम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं च जायते ११ ·- शाधरसंहिता। विपदुष्टं भवेच्छयावं नासिकोन्मार्गगं तथा । वित्रं काञ्जिकसंकाशं सर्वकुष्ठकर तथा॥१२॥ इन्द्रगोपमभं ज्ञेयं प्रकृतिस्थमसंहतम् । शोथे दाहेऽङ्गपाके च रक्तवर्णेऽसृजः सुतौ ॥ वातरक्ते तथा कुष्टे सपीडे दुर्जयेऽनिले । पाणिरोगे श्लीपदे च विपदुष्टे च शोणिते १४ ग्रन्थ्यर्बुदापचीक्षुद्ररोगरक्ताधिमन्थिषु । विदारीस्तनरोगेष गात्राणां सादगौरव॥१५॥ रक्ताभिप्यन्दतन्द्रायां पूतिघ्राणास्यदेहके । यकृत्लीइविसपेंषु विधौ पिटिकोद्गमे।। १६ ॥ कर्णोष्ठघ्राणवक्त्राणां पाके दाहे शिरोरुजि । उपदंशे रक्तपित्ते रक्तस्राव प्रशस्यते ॥१७॥ एषु रोगेषु गर्वा जलौकालावुकैरपि । अथवापि शिरामोक्षः कुर्याद्रक्तस्तुति नरः१८ न कुर्वीत शिरामोक्ष कृशस्यातिव्यवायिनः ।

·उत्तरखण्डे द्वादशोऽध्यायः ।
३२९
क्लीवस्य भीरोभिण्या सूतिकापाण्डुरोगिणाम्
पञ्चकर्मविशुद्धस्य पीतस्नेहस्य चार्शसाम् ।
सर्वाङ्गशोथयुक्तानामुदरबासकासिनाम् २०
छर्घतीसारदुष्टानामतिखिन्नतनोरपि ।
ऊनपोडशवर्पस्य गतसप्ततिकस्य च ॥ २१ ॥
आघातस्तरक्तस्य शिरामोक्षो न शस्यते ।
एपां चात्ययिक रोगे जलौकाभिस्तु निहरेत
तथा च विपदुष्टानां शिरामोक्षोऽपि शस्यते ।
गोङ्गेण जलौकाभिरलायुभिरपि विधा२३
चातपित्तकफैर्दुष्टं शोणितं सावयेद्बुधः।
विदोपाभ्यां तु संदुष्टं त्रिदोपैरपि पितम्२४
शोणितं साक्येाक्त्या शिरामोक्षैः पदैस्तथा।
गृहाति शोणितं शृङ्गं दशगुलमिवं वलात्र२५
जलौका हस्तमात्रं तु तुम्वा च द्वादशाङ्गुलम् ।
पदमङ्गुलमात्रस्य शिरा सर्वाङ्गशोधिनी॥२६॥

·शाइधरसंहिता। शीते निरन्ने मूर्छातिनिद्राभीतिमदश्रमैः । युतानां न स्रवेद्रक्तं तथा विण्मूत्रसङ्गिनाम् ॥ अप्रवर्तितरक्ते च कुष्ठत्रिकटुसैन्धवैः । मर्दयेद्दणवक्त्रं च तेन सम्यक्प्रवर्तते ॥२८॥ तस्मान शीते नात्युणे न स्विन्ने नातितापिते। पीला यवागू तृप्तस्य सापयेच्छोणितं बुधः२९ अतिस्विन्नस्योष्णकाले तथैवातिशिराव्यधात् । अतिप्रवर्तते रक्तं तत्र कुर्यात्मतिक्रियाम् ३० अतिमत्ते रक्ते च लोध्रसर्जरसाञ्जनः। यवगोधूमचूर्णैर्वा धवधन्वनगैरिकैः ॥ ३१॥ सर्पनिर्मोकचूर्णैर्वा भस्मना क्षौमवस्त्रयोः। मुखं व्रणस्य वध्वा च शीतैश्चोपचरेद्रणम् ३२ विध्येदूर्व शिरां तां च दहेसारेण वाग्निना । अणं कपायः संधत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् ॥ १चिनोति क्वचित्पाठः । - ·उत्तरखण्डे द्वादशोऽध्यायः । ३३१ वणास्यं पाचयेत्सारो दाहः संकोचयेच्छिराम् वामाण्डशोथे दक्षस्य करस्याङ्गुष्टमूलजाम् ३४ दहेच्छिरां व्यत्यये तु वामाङ्गुष्ठशिरां दहेद । शिरादाहप्रभावेण गुप्कशोथः प्रणश्यति॥३५॥ विषूच्या पाणिदाहेन जायतेऽने प्रदीपनम् । संकुचन्ति यतस्तेन रसश्लेमवहाः शिराः३६ यदा दृद्धिर्यकृत्प्लीहोः शिशोः संजायतेऽसृजः। तदा तत्स्थानदाहेन संकुचन्त्यसृजः शिराः॥ रक्ते दुष्टेऽवशिष्टेऽपि व्याधिनैव प्रकुप्यति । अतःस्राव्यं सावशेपं रक्तं नातिक्रमो हितः॥ आन्ध्यमाक्षेपकं तृष्णां तिमिरं शिरसोरुजम् । पक्षाघातं श्वासकासौ हिका दाहं च पाण्डुताम्।। कुरुतेऽतिसुतं रक्तं मरणं वा करोति च । देहस्योत्पत्तिरसजा देहस्तेनैव धार्यते ॥४०॥ बिना तेन बजेज्जीवो रक्षेद्रक्तमतो युधः।

·३३२ शाईचरसंहिता । शीतोपचारः कुपिते सुतरक्तस्य मारुते ॥४१॥ कोणेन सर्पिपा शोथं सव्यथं परिपेचयेत् । क्षीणस्यैणशशोरभ्रहरिणच्छागमांसजः॥४२॥ रसः समुचितः पाने क्षीरं वा पष्टिका हिताः। पीडाशान्तिलघुलं च व्याघेरुद्रकसंचयः॥४३॥ मनःस्वास्थ्य भवेचिदं सम्यविस्तावितेऽसृजि। व्यायाममैथुनक्रोधशीतस्लानप्रवातकान्॥४४॥ एकाशनं दिवा स्वप्नं क्षाराम्लकटुभोजनम् । शोक बादमजीणं च त्यजेदावलदर्शनात् ४५ इति श्रीसाधरसंहितायां चिकित्सास्थाने तृतीय- खण्डे शोणितलावविधिनाम द्वादशोऽध्यायः । अथ त्रयोदशोऽध्यायः। तत्र नेत्रमसादनकर्माणि । सेक आश्रोतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा ।

·उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। ३३३ घुटपाकोऽजनं चैभिः कल्कैनेंत्रमुपाचरेत् ॥२॥ सेकः। सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः । मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलात् ॥२॥ स चापि स्नेहनो वाते रक्त पित्ते च रोपणः। लेखनश्च कफे कार्यस्तस्य मात्राऽधुनोच्यते ॥ पड्वाक्शतः स्नेहनेषु चतुर्भिश्चैव रोपणे । वाक्शतैश्च त्रिभिः कार्यः सेको लेखनकर्मणि ४ कार्यस्तु दिवसे सेको रात्री चात्यन्तिके गदे । एरण्डलक्पत्रमूलः शृतमाज पयो हितम् ॥५॥ मुखोणं सेचनं नेत्रे वावाभिप्यन्दनाशनम् । परिपेको हितो नेत्रे पयः कोणं ससैन्धवम् ६ रजनी दारुसिद्धं वा सैन्धवेन समन्वितम् । वाताभिप्यन्दशमनं हितं मारुतपर्यये ॥७॥ शुप्काक्षिपाके च हितमिदं सेचनकं सदा ।

·शावरं मधुकं तुल्यं घृतभृष्टं मुचूर्णितम् ॥८ छागक्षीरे घृतं सेकात्पित्तरक्ताभिघातजित् । त्रिफलालोध्रयष्टीभिः शर्कराभद्रमुस्तकैः ॥९॥ पिष्टैः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः लाक्षामधुकमञ्जिष्ठालोधकालानुसारिवा १० श्वेतलोधं घृते भृष्टं चूर्णितं पटविसुतम्॥११॥ ३३४ शाधिरसंहिता। पुण्डरीकयुतः सेको रक्ताभिप्यन्दनाशनः । उष्णाम्बुना विमृदितं सेकाच्छलनमम्बके । आश्वोतनम्। अथाश्चोतनकं कार्य निशायां न कथंचन १२ उन्मीलितेऽक्षिण मध्ये विन्दुभिर्थङ्गुलाद्धि- विन्दयोऽष्टौ लेखनेषु लेहने दश विन्दवः १३ रोपणे द्वादश मोक्तास्ते शीते कोणमपिणः । उणे च शीतरूपाः स्युः सर्ववैप निश्चयः१४ तम्।

·पिण्डिका बलिका मोक्ता वध्यते पट्टवस्त्रकैः२१ उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः । ३३५ वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्तै मधुरशीतलम् तिक्तोष्णरुक्षं च कफे क्रमादाश्चोतनं हितम् १५ आश्चोतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्शतं हिता निमेपोन्मेपणं पुंसामगुल्योश्छोटिकाऽयवा । गुर्वक्षरोचारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः । विल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिशुभिः॥१७॥ काथ आश्चोतनं कोणो वाताभिप्यन्दनाशनः । अम्बुपिष्टैनिम्बपत्रैस्वचं लोध्रस्य लेपयेत् १८ प्रताप्य वह्निना पिष्ट्वा तद्रसो नेत्रपूरणात् । वातोत्थं रक्तपित्तोत्थमभिप्यन्दं विनाशयेत् ॥ त्रिफलाथोतनं नेत्रे सर्वाभिप्यन्दनाशनम् । खीस्तन्याश्चोतनं नेत्रे रक्तपित्तानिलातिजित् क्षीरसर्पितं वापि वातरक्तरुजं जयेत् । पिण्डिका। .

·शाङ्गधरसंहिता। नेत्राभिष्यन्दयोग्या सा व्रणेप्वपि निवध्यते। अभिप्यन्देऽधिमन्थे च संजाते श्वेभसंभवे२२ स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य शिरस्तीक्ष्णविरेचयेत् । अधिमन्धेषु सर्वेषु ललाटे भयेच्छिराम् २३ अशान्ते सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत् । अभिप्यन्देषु सर्वेषु वतीयात्पिण्डिकां बुधः॥ वाताभिप्यन्दशान्त्यर्थं स्निग्धोप्णा पिण्डिका भवेत् । एरण्डपत्रमूलवनिर्मिता वातनाशिनी॥२५॥ पित्ताभिप्यन्दनाशाय धात्रीपिण्डी सुखावहा महानिम्बफलोद्भूता पिण्डी वा पित्तनाशिनी शिपत्रकृता पिण्डी श्लेमाभिप्यन्दनाशिनी । निम्बपत्रकृता पिण्डी श्लेपपित्तहरा भवेत् २७ त्रिफलापिण्डिका प्रोक्ता नाशने श्लेष्यपि- त्तयोः .

·उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः । ३३७ पिष्ट्वा काञ्जिकतोयेन घृतभृष्टा च पिण्डिका२८. लोध्रस्य हरति क्षिममभिप्यन्दमसम्भवम् । शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डी मुखोप्णा स्वल्पस- न्धवा ॥ २९॥ धार्या चक्षुपि संयोगाच्छोथकण्डूव्यथापहा। निडालकः। विडालको बहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्जितः॥३० तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखलेपविधानवत् । यष्टीगैरिकसिन्धुस्थदारींताक्ष्यः समांशकैः३१ जलपिष्टैर्वहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः । रसाधनेन चा लेपः पथ्याविश्वदलैरपि॥३२॥ कुमारिकाग्निपत्रैर्वा दाडिमीपल्लवैरपि। वचाहरिद्रानिम्वैर्वा तथा नागरगैरिकै।।३३।। दग्थ्वा ससैन्धवं लोभ्रं मधूच्छिष्टयुते घृते । १विश्वरिति क्वचित्पाठः।

·शार्ङ्गधरसंहिता। पिष्टमञ्जनलेपाभ्यां सद्यो नेत्ररुजापहम्॥३४॥ लोहस्य पात्रे संघृष्टो रसो निम्बफलोद्भवः। किंचिद्धनो वहिर्लेपान्नेत्रवायां व्यपोहति ३५ संचूर्ण्य मरिचं केशराजस्वमसमर्दनान् । लेपनादर्मणां नाशं करोत्येपप्रयोगराट् ॥३६॥ खिन्ना भित्त्वा विनिप्पीड्य भिन्नामजनना- मिकाम् । शिलैलानतसिन्धूत्यैः सौदैः प्रतिसारयेत् । तर्पणम् । अथ तर्पणकं वच्मि नेत्रतृप्तिकरं परम् । यक्ष परिशुप्फंच नेत्रं कुटिलमाविलम् ॥३८॥ शीर्णपक्ष्मशिरोत्सातकृच्छ्रोन्मीलनसंयुतम् । तिमिरोदशुक्राचैरभिप्यन्दाधिमन्यन॥३९॥ शुप्काक्षिपाकशोधाभ्यां युक्तं वातविपर्ययः। १ अर्जुनति पनि पाठः ।। .

·उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। ३३९
तन्नेत्रं तर्पणे योज्यं नेत्ररोगविशारदः ॥४०॥
दुर्दिनात्युष्णशीतेपु चिन्तायां संभ्रमेषु च ।
अशान्तोपद्रवे चाक्षिण तर्पणं न प्रशस्यते॥४||
आधारो मापचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ ४२
समौ दृढावसंवाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः।
वातातपरजोहीने देशे चोत्तानशायिनः ।
पूरयेद्धृतमण्डेन विलीनेन मुखोदकैः ॥ ४॥
अथवा शतधौतेन सर्पिपा क्षीरजेन वा।
निममान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि ॥
पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः।
धारयेद्दमरोगेपु वाड्मात्राणां शतं बुधः ४५
स्वच्छे कफे संधिरोगे मात्रापश्चशतं हितम् ।
शुक्ले च पद्शतं कृष्णरोगे सप्तशतं मतम् ॥४६॥
दृष्टिरोगेष्वष्टशतमधिमन्थे सहस्रकम् ।
सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेवं हि तर्पणम् ॥४७॥

·३४० शाङ्घरसंहिता।
खिन्नेन यवपिटेन स्नेहवीर्येरितं ततः।
ययाखं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् ॥४८॥
एकाहं वा व्यहं वापि पश्चाहं चेष्यते परम् ।
तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि भावयेत् ४९
मुखस्वभाववोधं च वैशचं वर्णपाटवम् ।
निवृत्तिाधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च ५०.
अथ साश्रु गुरु सिधं नेत्रं स्यादतितर्पितम् ।
रूसमस्राविलं रुग्णं नेत्रं स्याद्धीनतर्पणम् ॥
रुक्षस्निग्धोपचाराभ्यामेतयोः स्यात्मतिक्रिया।
पुटपाकः ।
अत ऊर्य प्रवक्ष्यामि पुटपाकस्य साधनम् ५२
द्वौ विल्वमात्रौ मांसस्य पिण्डौ स्निग्धौ सुपेषितो
द्रव्याणां विल्बमात्रं तु द्रवाणां कुडवो मतः ।
तदेकस्थं समालोड्य पत्रः सुपरिवेष्टितम् ।
पुटपाकेन तत्परता गृहीयाचद्रसं बुधः॥५४॥

·उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। ३४१ तर्पणोक्तविधानेन यथावदुपचारयेत् । स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा । दृष्टिमध्ये निपेच्यः स्यानित्यमुत्तानशायिनः॥ हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि हि ले. दृष्टेवलार्थमितरः पित्तासत्रणवातनुत् । सर्पिर्मासवसामज्जामेदःस्वाद्वौपधैः कृतः ५७ स्नेहनः पुटपाकश्च धाों द्वे वाक्शते दृशोः। जागलानां यकृन्मांसलेखनद्रव्यसंयुतः ॥५॥ समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः॥ ५९॥ लेखनो वाक्शतं धार्यस्तस्यैतावद्विधारणम् । स्तन्यजाइलमधाज्यतिस्तकद्रव्यपाचितः ६० कृष्णलोहरजस्ताम्रशसविदुमसिन्धुजैः । खनः॥ ५६॥ लेखनात्तिगुणो धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः । तरेतर्पणोक्तां तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने ६१

·शार्ङ्गधरसंहिता।
खिन्नेन यवपिप्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः।
यथाखं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् ॥४८॥
एकाई वा व्यहं वापि पञ्चाहं चेष्यते परम् ।
तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि भावयेत् ४९
सुखस्वभाववोधं च वैशयं वर्णपाटवम् । .
निवृत्तिाधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च ५०
अथ साश्रु गुरु स्निधं नेत्रं स्यादतितर्पितम् ।
रूक्षमस्राविलं रुग्णं नेत्रं स्याद्धीनतर्पणम् ॥
रूक्षस्निग्धोपचाराभ्यामेतयोः स्यात्मतिक्रिया।
पुटपाकः।
अत ऊर्य प्रवक्ष्यामि पुटपाकस्य साधनम् ५२
द्वौ विल्वमात्रौ मांसस्य पिग्डौ स्निग्धी मुपेषितो
द्रव्याणां विल्वमानं तु द्रवाणां कुडवो मतः ॥
तदेकस्थं समालोज्य पत्रैः मुपरिवेष्टितम् ।
पुटपाकेन तत्पक्खा, गृहीयात्तद्रसं बुधः॥५४॥

·उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। ३४१ तर्पणोक्तविधानेन यथावदुपचारयेत् । दृष्टिमध्ये निपेच्या स्थानित्यमुत्तानशायिनः ।। स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स विधा । हितः स्निग्धोऽतिरुक्षस्य स्निग्धस्यापि हि ले- रखनः ॥ ५६॥ दृष्टेवलार्थमितर पिचासत्रणवावनुत् । सर्मीिसवसामजामेदावाद्वौपधैः कृतः ५७ सहनः पुटपाकश्च धार्यों द्वे वाक्शते दृशोः । (जालानां यकृन्मांसैलेखनद्रव्यसंयुतैः ॥१८॥ कृष्णलोहरजस्ताम्रशहाविद्रुमसिन्धुजैः। समुद्रफेनकाप्तीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः॥ ५९॥ लेखनो वापशतं धार्यस्तस्यैतावद्विधारणम् । स्तन्यनागालमध्याज्यतिक्तकद्रव्यपाचितः ६० लेखनात्तिगुणो धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः । वितरेतर्पणीरतां तु क्रियां व्यापचिदर्शने ६१ ·३४२ शार्ङ्गधरसंहिता। अजनम्। : अथ संपकदोपस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् । हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिप्यते ६२ पूर्वाहे चापराह्ने च ग्रीप्मे शदि चेप्यते। । वर्षामु नाभ्रे नात्युप्णे वसन्ते च सदैव हि६३ लेखनं रोपणं चैव तथा स्यात्स्नेहनाञ्जनम् । लेखनं क्षारतीक्ष्णाम्लरसरजनमिप्यते ॥६॥ कपायतिक्तरसयुक्सस्नेहं रोपणं मतम् । मधुरं स्नेहसंपन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् ॥६५॥ गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यजनानि च । कुर्याच्छलाकयाऽङ्गुल्या हीनानि च गयोत्तरम् श्रान्ते मरुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे । अजीणे वेगाने च नाञ्जनं संपरास्यते।।६७॥ हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्ति तीक्ष्णाने भिषक् । प्रमाणं मध्यपेऽध्यर्थं द्विगुणं तु मृदा भवेतद८ ·• उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। ३४३ रसक्रिया तूत्तमा स्यात्रिविडङ्गमिता हिता। मध्यमा द्विविडङ्गा स्यादीना त्वेकविडगिकर।। वैरेचनिकचूर्णं तु द्विशलाक विधीयते । मृदी तु त्रिशलाकं स्याचतस्रः स्नैहिकेऽञ्जने७० मुखयोः कुण्ठिता लक्षणा शलाकाष्टाङ्गुलो- अश्मना धातुजा वा स्यात्कलायपरिभण्डला ताम्रलोहाश्मसंजाता शलाका लेखने मता। सुवर्णरजतोद्भूता शलाका स्नेहने मता ॥७२॥ अङ्गुलीव मृदुखेन कथिता रोपणे बुधैः। सार्य मानजिन स्याचसदा नैव कारयेत्७३ नातिशीतोष्णवाताभ्रवेलायां संमशस्यते । कृष्णभागादधः कुर्यादपाङ्गं यावदञ्जनम् ७४ न्मिता। यति। शासनाभिविभीतस्य.मज्जा पथ्या मनःशिला।

·शायरसंहिता। पिप्पली मरिचं कुठं वा चेति समांशकम्७५ छागीक्षीरेण संपिप्य वति कृता यवोन्मिताम् हरेणुमात्रां संघृप्य जलैः कुर्यादयाञ्जनम् ७६ तिमिरं मांसद्धिं च काचं पटलमधंदम् । राव्यान्व्यं वापिकं पुप्पं वर्तिश्चन्द्रोदया जयेत् पलाशपुप्पस्वरसैबहुशः परिभाविता । . करञ्जवीजवर्तिस्तु दृष्टः पुप्पं विनाशयेत् ७८ समुद्रफेनसिन्धूत्यशदक्षाण्डवल्कलैः। शिग्रुवीजयुतैर्तिः शुक्रादीश्छववल्लिखेत् ७९ दन्तर्दन्तिवराहोष्ट्रगोहयाऽजखुरोद्भवैः । शवमुक्ताम्भोधिफेनयुतैः सर्वैर्विचूर्णितः ८० दन्तवर्तिः कृता श्लक्ष्णाशुक्राणां नाशिनी परा नीलोत्पलं शिग्रुवीजं नागकेशरकं तथा ॥८॥ एतत्कल्कः कृता पतिरतिनिद्रा निवारयेत् । १ शुझादीझनवाल्लखेदिति वा पाटः। २ अतितन्द्रां विनाशयेदिति वा पाठः।

·पिष्ट्वा पर्ति जलैः कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम् ८६ उत्तरखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। ३४५ तिलपुष्पाण्यशीतिः स्युः पष्टिसंख्याः कणाक- णाः॥८२ ॥ जातीकुसुमपश्चाशन्मरिचानि च पोडश । सूक्ष्म पिष्ट्वा जले वतिः कृता कुसुमिकाऽभिधा।। तिमिरार्जुनशुक्राणां नाशनी मांसद्धिहत् । एतस्याश्वाञ्जने मात्रा प्रोक्ता सार्धहरेणुका८४ रसाञ्जन हरिद्रे द्वे मालतीनिम्बपछयाः। गोशकृद्रससंयुक्ता वतिर्नक्तान्थ्यनाशनी ८५ धान्यक्षपथ्यापीजानि एकद्वित्रिगुणानि च । नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा । रसक्रिया। तुत्यमाक्षिकसिन्धूत्वं सिताशहमनःशिलाः८७ गैरिकोदधिफेनं च मरिचं चेति चूर्णयेत् ।

·शार्ङ्गधरसंहिता। संयोज्य मधुना कुर्यादजनार्थ रसक्रियाम् ८८ वर्मरोगार्मतिमिरकाचशुक्रहरां पराम् । वदक्षीरेण संयुक्तो मुख्यकर्पूरजः कणः॥८९॥ क्षिपमञ्जनतो हन्ति कुसुमं तु द्विमासिकम् । क्षौद्राश्चलालासंघृष्टैर्मरिचैन्नत्रमञ्जयेत् ॥ ९०॥ अतिनिद्रा शमं याति तमः सूर्योदयादिव । जातीपुप्पं प्रवालं च मरिच कटुकी वचा ९१. सैन्धवं वस्तसूत्रेण पिष्ट वन्द्रान्नमञ्जनम् । शिरीपबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः॥ ९२॥ अञ्जनं स्यात्मबोधाय सरसोनशिलावचैः। दावी पटोल मधुकं सनिम्बपद्मकोत्पलम् ॥१३॥ प्रपौण्डरीक चैतानि पचेचोये चतुर्गुणे । विपाच्य पादपंतु शृतं नीला पुनः पचेत् ९४ शीते तस्मिन्मधु सितां दद्यात्पादांशिकां नरः। रसक्रियेपा दाहाश्रुरक्तरोगरुजो हरेत्।।९५॥