·भूमिका. Hd अथान्यां प्रयाधावल्यां प्रापप्रकटीकृतं आपस्तम्बीयं गृहासू. प्र धर्मसूत्रं च सव्याख्यान, बोधायनीयं च गृह्यसूत्रम् । अधु- मा पुन योधापनीयं धर्मसूत्र श्रीमता गोविन्दस्वामिना प्रणी- तेन वियरणेन सा सममुद्यत । इदं विवरणमल्पग्रन्थमाते- गभीरं च । अतो विज्ञायते सांध्य गोविन्दस्वामी प्राचीनः पण्डि- तमवरश्चेति ॥ यद्यपि न शक्यतेऽस्य देशः कालो या विशिष्य निर्णेतुम् । तथाऽपि तदुदाहृतप्रवन्धमत्रपक्षया तस्याक्त्विं सिद्धयति हि यथा-- अस्मिन् विवरणे तत्र तत्र समुदाहृतववननिचये आप- स्तम्यगीतमयसिष्ठानां धर्मसूत्रयचन, बोधायनीयमेव गृहार- घपरिभाषापितमधमहामघरवचनं, मनुक्षयाज्ञवल्क्यनारदपरा. शरव्यासप्रमुखानां स्मृतिवचनं च दृश्यते । तथा प्रथमश्नत्तीयाध्यायारम्भ-"आहुश्च न्यायविद. अ- मानादिनियमस्य पर्यवसानं वेदाध्ययनसमकालमाहुः" इत्यनेन धाक्पेन "अनानादिनियमस्य" इत्यादि शयरस्वामिभाष्यवाश्य- मुदाहतम् । तया प्रथमाध्याये एकविंशतितमसूत्रव्याख्यायां "स्यमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुष्यति, तथा-अहिच्छत्र- माह्मण्यस्सुरां पियन्ति" इत्येतत् भकुमारिलवाक्यमुदाहतमवलो- क्यते।

·ii तथा-द्वितीयप्रक्षे तृतीयाध्याये "पूज्यान् पूजयेत्” इति सूत्रन्याख्यान महाकविकालिदासविरचितरघुवंशमहाकाव्ये प्र. थमसगै पठितं “प्रतियध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः" इ. स्येकोनाशीतितमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धम् ॥ अपिच-द्वितीये द्वितीयाध्याये एकपश्चाशत्तमसूत्रव्या- ख्याने "चान्द्रायणे या चान्द्रायणानीति गुरलघुभावे वर्णवि- शेपेऽभ्यासविशेषे च” इति यशस्वामिप्रणीतवासिष्ठधर्मसूत्र- विवरणयचनमुदाहृतम् । संभाव्यते चासौ यज्ञस्यामी यादव- भास्करकालानन्तरकालिक यामुनाचार्यरामानुजाचार्यप्राकालिक- श्चेति यत श्रीमद्रामानुजीयभगवद्गीताभाष्यटीकायां तात्पर्य- चन्द्रिकायां श्रीवेदान्ताचार्यविरचितायां क्रमेण भगवद्गीताभा. ध्यप्रणेतृपारंगणनपर “पिशाच रन्तिदेव गुप्त शङ्कर यादवप्रका- श भास्कर नारायणार्य यशस्वामिप्रभृतिभि स्वस्वं मतमास्थितैः परदशतैर्भाष्यकृद्भिरस्मत्मिद्धान्ततीर्थकरैश्च भगवद्यामुनाचार्यभा. प्यकारादिभिरविर्गातपरिगृहीतोऽयमत्र सारार्थ" इति अन्य पठ्यते तत्रोल्लिखितो गीताभाष्यप्रणेता यशस्वाम्यसायव स्यात्। इति ॥ अयं चापरी विशेष -अत्र विधरणे भूयांस्युदाहतानि म. नुवचनानि घासिष्ठधर्मसूत्रवचनानि च. यहृवानामेचेदं वासिष्ठं धर्मसूत्र, तस्मादनुमीयते यदृचस्स्यादेप गोविन्दस्यामीति । आस्तां विस्तर. ॥ S.N.......... A BEADS

·आदर्शपुस्तकानि.
"
"
936,
"
"
.
"
4144,
ततकोशागारस्थाः कोशा एव पञ्च.
1 मूल तालपत्र, नागराक्षर 405 नं अनतिशुद्धं समग्रम्
ग्रन्याक्षरं 515,
3 विवरणम्
4
कागदमयम् आन्ध्राक्षर A138
5
6 तारपत्र ग्रन्थाक्षर तजावूर जिल्ला कदिरमगलाग्रहा
रस्थित ब्रह्मश्री ॥ सुब्रह्मण्यशारित्रणां
पुस्तकम्
अन्धाक्षर श्रीमन्महीशूर महाराजमन्दिर
स्थितसरस्वतीभाण्डागारे सगृहीत पुस्त
कंच ममग्रं शुद्ध चेति
पतानि पञ्च चिररणपुस्तकान्यादर्शीकृत्य परिशोधितोऽयं प्रबन्ध
यद्यपीमानि पुस्तकान्येतद्देशीयान्येव अशुद्धिस्थले क्षरोपस्थले
च सर्वत्रैकरूप्यस्यैव दर्शनात् । विदेशीयं च पुस्तकं नाद्या
वधि समासादितम् । तथाऽपि समुपलब्धस्याप्यमक
न्तिकं विलोप सभाव्य स्थितस्य प्रकाश श्रेयानिति निश्चित्य
प्रकटीतमिद श्रीमद्भगवद्बोधायनधर्मसूत्र सचिवरणमिति सु
मङ्गलम्॥
आस्य

·विषयानुक्रमणिका. प्रथमाध्याये , पुटस 1 2 १ 7 11 12 " " द्वितीयाध्याय " " प्रथमप्रक्षे- धर्मानुव्याख्यानम् शिष्या परिषत् पभधा विप्रतिपत्ति शिष्टदश म्लच्छदेश ब्रह्मचर्यम् उपनयनकाल ब्रह्मचाग्धिर्म विद्यानई ब्रह्मचर्यप्रसा नातकधर्म कमण्डलुचर्या अन्तशद्धि चदिशद्धि आचमनम् द्रव्यशुद्धि आशौचम् शुनोगहतप्रायश्चित्तम् भक्ष्याभक्ष्यविचार प्रत्वर्थशद्धि त्वविशष वर्णा 17 18 27 ११ 2 १८ 44 " तृतीयाध्याये चतुर्थाध्याये पश्चमाभ्याये " 46 " 4 " " 51 74 86 87 ११ 106 113 116 पष्टाध्याये सप्तमाध्याये अष्टमात्याये नवमाध्याय अनन्तरमभवा ·प्रजाकामोपदेश सन्यासविधि नवमाध्याये दशमाध्याये पुटस 272 277 तृतीयप्रश्ने- शालीनयायावरादिवृत्ति पण्णिवर्तनी वानप्रस्थधर्मः अमत्यमायश्चित्तम् अघमर्षणकल्प प्रसृतयावकल्प परमाग्नहोम चाद्रायणल्प अनारायणविधि पापनियहणम् चतुर्थप्रो- नानानि प्रायथितानि रहस्यप्राययित्तानि मत्वर्षमायधित्तम् प्रद्यर्च अपजप अप ग्रामणमामा बियाप्रशमा प्रथमाध्याये द्वितीयाध्याय तृतीयाध्याये चतुर्याध्याय पक्षमाध्याये पष्टाध्याये राप्तमाध्याये अष्टमाध्याये नवमाध्याय दशमाध्याये 997 808 309 815 318 320 325 ५30 340 315 प्रथमद्वितीयाध्यायमा तृतीयचतुर्याध्यापयो पचमात्याये 341 160 369 976 379 ५५ 397 " पठाध्याये सम्मायाये अष्टमाध्याय ·शु द्धि पत्र म्. अशुदम् शुद्धम् तत तन 2 12 अब अङ्क बापि वापि 15 18 आश्वाना अघाना 33 5 वच्छुरि 49 15 वच्छुद्धिरि उन्शुिष्ट 61 13 प्रयाणा 85 13 त्रयण मन्तेन 15 मन्तन 17 शब्दाख्या 103 212 13 वृषती तृतीय 216 19 262 2 शब्दाभ्या वृपली द्वितीय जानाति विरात्र बहिष्प देव व्याहृत जानानि त्रिरात यहिष्म 34 8 318 b 11 365 379 दव व्याहत 19 ·बोधायन धर्मसूत्र गोविन्दस्वामिप्रणीतव्याख्यासमेतम्, उपदिष्टो धर्मः प्रतेवेदम् ॥ १ ॥ प्रतिशाखमतीन्द्रियार्थप्रतिपादको नित्यो ग्रन्थराशिवेद । तत्प तिपद्यो धर्मः । यद्यप्येवस्या शाखाया परिपूर्णान्यङ्गानि । तथाऽपि कल्पसूत्रान्तरैश्शाखान्तरोक्काशोपसहार क्रियत एव ॥ १ ॥ तस्यानु व्याख्यास्यामः ॥ २ ॥ अन्विति । पश्चादित्यर्थ ॥ २॥ स्मार्तो द्वितीयः ॥ ३ ॥ अनुभूनविषयासम्प्रमोष स्मृति । तदभिव्यञ्जको ग्रन्थ स्मृति. शब्देनोपर्चर्यते । स्मातः स्मृत्युपदिष्ट । अकुव्याख्याग्रहण स्मातस्य धर्मस्य कल्पविधिमन्त्रार्थवादमूलतप्रदर्शनार्थम् । तच 'धन्वन्निव प्रपा असि 2 'तरमाच्न्यास पापीयान् पश्चाटन्वेति । इत्यत एवं अपागुर्वनुगमादीना कर्तव्यतामवगम्य तत्कर्तव्यता स्मृतिशास्त्रकारे- रुपदिश्यते । अत एव द्वितीयः । एव तस्य श्रीतधर्मविवेक म.रोताहो. . - ·CH . बोधायनधर्मस्ने सयाख्याने. इति धर्मदौर्बल्य द्रष्टव्यम् । स च स्मा” धर्म पञ्चविधो भवति- वर्णधर्म आश्रमधर्म वर्णाश्रमधर्म गुणधर्म निमित्तधर्मश्चेति । तत्रापि साधारणविशिष्टभेदेन वैविध्य द्रष्टव्यम्----'द्विनातीना मध्ययनम् ' इत्यादि माधारणो वर्णधर्म । ब्राह्मणस्याधिकार प्रवचनयाजनप्रतिग्रहा ' इत्यादिविशिष्ट । तथा-आश्रमधर्मो दया. दिस्साधारण । अनीन्धनादिविशिष्ट । तथा-वर्णाश्रमधर्मो - प्यग्रीन्धनादिस्साधारण । बेल्वदण्डधारणादिविशिष्ट । अभिषे कादिगुणयुक्तस्य राज्ञो रक्षण वर्णधर्म । हिंसादिनिमित्तधर्म । उपादेयानुपादेयतास्तो गुणनिमित्तयोविशेष ॥ ३ ॥ तृतीयदिशष्टागमः ॥ ४॥ धर्म इत्यनुपज्यते । शिष्टेरागम्यत इति शिष्टागमः । शिष्टेरा. चरित इत्यर्थ । तत प्रत्यक्षश्रुतिविहित प्रथमो धर्म । मकी मन्त्रार्थवादमूलले द्वितीय । तृतीयस्तु परीनशाखामूर । सर्वेषा वेदमूरत्वेऽपि दर्विल्यमर्थवादप्रमहा टेदितव्यम् ॥ १ ॥ अय शिष्टानाह- शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहद्वाराः कुम्भीधान्या अलोलुपा दम्भदर्पलोभ- मोहक्रोवविवर्जिताः ॥५॥ पलिति वाक्यालकारायों निपात । मात्सर्य परगुणासमता । अहवार अभिनन विद्यानिमित्तो गर्व । मुम्भीपान्या शाह . प्रक ·प्रथमप्रश्न प्रथमोऽध्याय जीवनौपयिकधान्या । अनेन सन्तुष्टतोपलक्ष्यते । अलोलुपता वेतृप्ण्यम् । दम्भो लोकप्रत्ययार्थ धर्मध्वनोच्छ्राय । दो धर्मा- तिरेकान्पतिहर्ष । लोभ प्रसिद्ध । मोह कृत्यासत्यविवेकशू न्यता । दम्मादिविवर्जिताः ॥ ५ ॥ धर्मेणाधिगतो येषां वेदस्तपरिहणः । शिष्टास्तदनुमानज्ञाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतव इति ॥६॥ येपामिति द्योगे पटी कर्तृकर्मणो कृति ' इति । इति- हासपुराणाम्या सहितो वेदो ग्रन्थतोऽर्थतश्च यैरवगत इत्यर्थ । वृहणाग्रहण श्रुतिस्मृतिसदाचारशास्त्राणामप्युपलभणार्थम् । श्रुति- मत्यक्षहेतवश्च श्रुतिरेव प्रत्यक्ष कारणमस्य धर्मस्येति येपा दर्श- नमिति विग्रह । अनेन मीमासका कीर्तिता । अतएव वदनु मानज्ञाः ते भवन्ति स्मार्तशिष्टागमयोश्श्रुत्यनुमानविद इत्यर्थ । एव च शास्त्राधिगतो यो धर्मस्सोऽनुष्ठेय इत्यभिप्राय ॥ ६ ॥ तदक्षावे दशावरा परिपत् ॥ ७ ॥ उक्तलक्षणशिष्टाभावे दशावरा परिपत् तया यो विधीयते सोड- मुठेप इत्यर्थ ॥ ७ ॥ ता च परकीयमतेन प्रदर्शयितुमाह- अथाप्युदाहरन्ति- चातुर्वेद्य विकल्पी च अवविधर्मपाठकः । चातुर ·4 बोधायनधर्मसूने सव्याख्याने आश्रमस्थास्त्रयो विमाः पर्षदेपा' दशा- वरा ॥८॥ . - चतस्त्र एव विद्याश्चातुर्वेद्य तेन तद्विदो लक्ष्यन्ते । विकल्पी मीमासक । अझं व्याकरणादि तज्ज्ञ । धर्मपाठक तन्मूलिका तदर्थावगतिरिति पाठग्रहणम् । तदभिज्ञ इत्यर्थ । तान् विशिष्टि- आश्रमस्थास्त्रयो विमाः अवानप्रस्थास्त्रयो गृह्यन्ते । वानप्रस्था ना पुनर्वनाधिवासत्वादनधिकारो धर्मोपदेशस्य । परिव्राजकोऽपि मिक्षार्थी ग्राममीयादेव । तथा च गौतम -'प्रागुपोत्तमात्रय आश्रमिण" इति । विमा इति क्षत्रियपैश्ययोधर्मोपदेशानधिकारप्रदर्शनार्थ विप्रग्रहणम् । 'ब्राह्मणो धर्मान् अव्यात् ” इति वसिष्ठवचनाच्च। 'आश्रमस्यास्त्रयो मुख्या । इति पाठे नैष्ठिानह्मचारी गृह्यते । यथा धर्मस्कन्धनामगे ताननुकम्प 'सर्व एते पुण्यटोका भवन्ति" इत्याह । एवगुणास्त्रय आश्रमिणो दशावरा परिषद्भवति ॥८॥ अयानुकल्पमाह- पञ्च वा स्युस्त्रयो वा स्युरेको वा स्यादनिन्दितः। प्रतिवक्ता तु धर्मस्य नेतरे तु सहस्रशः ॥९॥ सम्भवापेक्षो विकल्प । अनिन्दितः पक्षपातादिदोषरहित । तृतीयो वाशब्दोऽपिशब्दस्यायें द्रष्टव्य । आह च--- एकोऽपि वेदविद्धम य मस्येविचक्षण । इति ।। गो घ २८-1 घाघ १-४.. पारपदा छाउ ३११-२ मनु १२-111.

·5 प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः अपिशव्दादेकेन न वाच्यम् । वक्ष्यति च 'बहुद्वारस्य धर्मस्य" इति । तुशब्दोऽवधारणार्थः ॥९॥ अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीवि. नाम् । सहस्रशस्समेतानां परिपत्त्वं न विद्यत इति ॥ १० ॥ 'नेतरे तु सहस्रशः' इति सासर्ये सत्यारम्भादत्यन्तापद्य- व्रतादीननुगृह्णाति । आह च-- जातिमात्रोपजीवी च कामं स्याद्राह्मणवः । धर्ममवक्ता नृपतेर्न नु शूद्रः कथंचन ॥ इति ॥ 'नेतरे तु सहस्रशः' इत्युक्तम्, तत्रैव निन्दामाह- यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः। ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥११॥ स्पष्टम् ॥ ११ ॥ अत्यन्तापद्यपि एकोद्दिष्टवक्तृणां दोपोऽस्तीति दर्शयितुमाह- यद्वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्ममजानतः। तत्पापं.शतधा भूत्वा वक्तन् समधि- गच्छति ॥ १२॥ . मनु. ८.२..

·6 . चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. व्यवहारं प्रायश्चित्तादिक यद्वदन्ति तमसा अन्धकारेणाविष्टा अजानत अनानन्त यस्मिन् पापकर्मणि यमि प्रायश्चित्त विहितमिति शेप ॥ १२ ॥ 'एको वा स्यादनिन्दितः" इति यदुक्त, तत्राह- बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः। तस्मान्न वाच्यो छेकेन बहुज्ञेनापि सं- शये ॥ १३॥ अनेकश्रुतिस्मृतिसदानारप्रमाणत्वाद्धर्मस्य . बहुद्वारत्वम् । अत एवं चास्य सूक्ष्मत्व दुरनुगत्व च । तथाहि- शाखाना विप्रकीर्णत्वात्पुरुषाणा प्रमादतः । नानाप्रकरणस्थत्वात्सूक्ष्मा दुरनुगा गति ।। तस्मात् इत्युपसहार ॥ १३ ॥ बहव पुन- धर्मशास्त्ररथारूढाः वेदखधरा द्विजाः । क्रीडार्यमपि यहूयस्स धर्मः परमस्स्मृतः ।। शिष्टाना प्राबल्य प्रदर्शयितु धर्मशास्त्राणि वेदाश्च स्थायुधै- रुपमायन्ते ॥ १४ ॥ शिष्टैहि वर्णाश्रमादयो व्यवस्थापिता । तेषु पाप न लिप्यत इत्याह-

·प्रयमप्रश्ने प्रथमोऽध्याय
यथाऽश्मनि स्थितं तोयं मारुताकौ प्रणा-
शयेत् । तद्वत्कर्तरि यत्पापं जलवत्सं
प्रलीयते ॥ १५॥
अथैनामचिनोऽप्यवस्था परिज्ञाय प्रायश्चित्त विधीयत इत्याह-
शरीरं वलमायुश्च वयः कालं च कर्म च।
समीक्ष्य धर्मविद्या प्रायश्चित्तानि नि-
दिशेत् ॥ १६ ॥३॥
शरीरं वातप्रकृतिक पित्तप्रकृतिकमित्यादि वा । आयु ज्ञान,
अयतेर्गत्यर्थादोणादिक उप्रत्यथ । वय बाल्यादिलक्षणम् ।
कालः शीतोप्णादिलक्षण । कर्म प्रायश्चित्तस्य निमित्तभूत सा-
नुबन्ध हिंसादि ॥ १६॥
श्रौतस्मातरिशष्टागम इति त्रिविधो धर्मो व्याख्येय । तत्र व्य-
वस्थितशिष्टाचरिताना धर्माणाम-
पञ्चधा विप्रतिपत्तिः दक्षिणतस्तथोत्तरतः ॥
दक्षिणेन नर्मदामुत्तरेण कन्यातीर्थम् । उत्तरतस्तु दक्षिणेन
हिमवन्तमुदग्विन्ध्यस्य । एकदेशप्रसूताना शिष्टाना परस्पर पञ्च-
था विप्रतिपत्ति विसवाद 'यान पदार्थान् दाक्षिणात्या ' इत्यादि।
तत्र प्रथमम्-
यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः॥१८
निगदव्याख्यातमेतत् ॥ १८॥

·8. योधायनमसूत्र संन्यात्वाने. - तत्रेमान्युदाहरणानि- यथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भो. जनं पर्युपितभोजनं मातुलपितृप्वसृ- दुहितगमनमिति ॥ १९ ॥ गमनमिति सम्बन्धः ॥ १९ ॥ अथोतरतः ऊर्णाविक्रयः शीधुपानं उभय- तोदद्भिर्व्यवहारः आयुधीयकं समुद्र- संयानमिति ॥ २० ॥ ऊर्णायास्तद्विकारस्य च कम्बलादेविक्रयः । उभयतो दन्ता अश्वादयः । व्यवहारः विक्रयादि । आयुधीयकं शस्त्र- धारणम् । समुद्रसंयानं नावा द्वीपान्तरगमनम् ॥ २० ॥ इतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुप्यतीतरदितरस्मिन्। अनुपेतेन सह भोजनादीनुत्तरापथे कुर्वन् दुप्यति तत्रत्यविशष्टेः दूप्यत इत्यर्थः । एवमूर्णाविक्रयादीनि कुर्वन्नितरत्र । तस्मादनुपेतेन सह भोजनादीनि दाक्षिणात्येशिटेराचर्यमाणत्वात् दोपाभावाच्च तैरेव कर्तव्यानि । ऊर्णाविक्रयादीनि चोदीच्यरेव । तदेतद्रकुमारि-. सनिरूपितम्- स्वमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुष्यति ॥ इति ॥ तथा हि-अहिच्छत्रयाह्मण्यस्सुरां पिबन्ति ।। इति च ॥ २१ ॥ अनुपनीतेन.

·प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्याय: ननु किमिति व्यवस्था ? यावता मूलश्रुतिरेषां विशेषेण कल्प्यो यथा होळकादीनाम् । यथा वा बोधायनीयं धर्मशास्त्रं वैश्चिदेव पठचमानं सर्वाधिकारं भवति । तथा गौतमीयगोभिलीये छन्दो- गैरेव पठचेते, वासिष्ठं तु बड्चैः, अथ च सर्वाधिकाराणि । यथा वा गृह्यशास्त्राणि सर्वाधिकाराणि, सहदनुपनीतसहमानना- दीन्यपि समानि भवन्तीत्याशझ्याह - तत्रतत्र देशप्रामाण्यमेव स्यात् ॥ २२ ॥ एवं व्यवस्थितविपौव मूलश्रुतिः कल्प्यते । किन्त्विमामनुपपात्तै न कल्पयतीत्यभिप्राय । तम्माद्यवस्थितविषयमेवानुष्ठानं तद्वर्जनं च ।। मिथ्यैतदिति गौतमः ॥ २३ ॥ गौतमग्रहणमादरार्थम् । नात्मीय मतं पर्युदाप्तितुम् । स ह्ये- वमाह-'देशकालनातिकुलधर्माश्चाम्रायैरविरुद्धा' प्रमाणम् "तद्विरु- दो देशादिधर्मो न कर्तव्य' । तद्विरुद्धश्वायम् । आह च गृत्म- मद - अनुपनीतसहभोजने द्वादशरात्राणि । उच्छिष्टभोजने द्वि- गुणम्' इति । प्रायश्चितविधानानिषेध कल्प्यते । तथा सहभोजने निरोपवास घृतप्राशनं च । तथा 'पर्युपितमोजने अहोरानोपवास.' इति सवर्तः । मातुलदुहितृगमनेऽप्याह- सखिभायाँ समारुह्य मातुलस्यात्मनां तथा । चान्द्रायणं द्विजः कुर्याभूमपि तथैव च ॥ 'स्त्रिया 1गौ-ध-११-२०, ·10 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तथा विवाहेऽपि- पश्ची पाबन्धुभ्यः सप्तमी पितृवन्धुतः ॥ इति ॥ आह च-- पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वगीयां मातुरेव च । मातुश्च भ्रातुराप्तां च गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ एवमूर्णाविक्रयादिप्वपि आम्नायविरोधः प्रसिद्धः । अर्णा ताव- दपण्येषु पठिता । शीधुपाने गौतम –'नित्यं मद्यमपेयं ब्राह्मण- स्य' इति । तथोभयदन्तव्यवहारे वसिष्ठः--'अश्वो लवणमप- ण्यम् । इति प्ररुत्य 'ग्राम्यंपशूनामेकशफाः केशिनश्च ।" इत्याह । तथा च श्रुति.-' उभयादत्प्रतिगृहात्यश्वं वा पुरुष वा वैश्वानरं द्वाद- शकपालं निपेत् । इति प्रायश्चित्तम् । तथा आयुधीयकेऽपि 'परीक्षार्थोऽपि चाह्मण आयुध नादधीत' इति । स्वयमेव पत नीयेषु समुद्रसंयानं वक्ष्यति । एवमादीन्यालोच्यानायैरविरुद्धाः प्रमाणमित्युक्तम् । अतो 'मिथ्येतदिति गौतमः' इत्युपपन्नं भवति ॥ २३ ॥ एतदेव स्वमतामत्याह-- उभयंचैव नाद्रियेत शिष्टागर्मविरोधदर्श- नात् शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनाञ्च ॥२४॥ शिष्टागमविरोधस्तावत्स्वयमुदितः 'पञ्चधा विमतिपत्तिः' इत्यत्र । स्मृतिविरोधश्च शिष्टस्यातिविरोध, सोऽपि दर्शित एव । एकसूत्रता मनु-11-1. वा-य. ८-१, 2 इते. म. ११.६ ·प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 11 . - , - बके मन्यन्ते । यथा होळकादयो व्यवस्थितदेशविषया व्यव- स्थिताः कर्तव्याः इस्थाममेऽपीत्यस्य वौद्यस्य व्यवस्थितदेशश्रुत्यनुमान- मुक्त तत्रतत्र देशमामाण्यमेव स्यात्' इति । तत्राह- 'उभयं चैव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात्' इति । स च विरोध उक्तः । तस्मादविरुद्धत्वाडोळकाउनुष्ठानं सर्वाधिकारकम् । इह विरोधादनुपनीतसहभोजनादिवर्जन सर्वाधिकारमिति शेषः । आहुश्च न्यायविदः 'विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम्' इति ॥२४॥ अथ शिदेशानाह-- प्रागदर्शनात्प्रत्यकालकचनादक्षिणेन हि- मवन्तमुदक्पारियात्रमेतदावित स्मिन् य आचारस्त प्रमाणम् ॥ ॥ २५ ॥ तत्रापि शिष्टस्मृतिविरोधेऽनपेक्ष्यमेव ॥ २५ ॥ गङ्गायमुनयोरन्तरमित्येके ॥ २६ ॥ आर्यावर्तत्वे विकल्पः ॥ २६ ॥ अथाप्यत्र भाल्लपिनो गाधामुदाहरन्ति । आर्यावर्तान्तरप्रदर्शनार्थ भाल्डविनः छन्दोगविशेषाः गाथा श्लो- कम् ॥ २७॥ 1 मागदर्शना ·12 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, तमाह- पश्चासिन्धुर्विसरणी'सूर्यस्योदयनं पुरः । यावत्कृष्णा विधावन्ति तावद्धि ब्रह्म- वर्चसमिति ॥ २८॥ कृष्णः कृष्णमृग । ब्रह्मवर्चसं अध्ययन विज्ञानानुष्ठानसम्पत् । म्लेच्छदेशस्त्वतः परम् ॥ २८ ॥ तदाह- आवन्तयोऽङ्गमगधाः सुराष्ट्रा दक्षिणापथाः। उपावृत्सिन्धुसौवीरा एते सङ्कीर्णयो- नयः ॥ २९ ॥ स्त्रीषु व्यवस्था नास्तीति यावत् । अवन्त्यादिषु कल्याणा- चारो नास्ति ।। २९॥ किञ्च-केचिद्देशा प्रवेशार्थी न भवन्ति । तत्प्रवेशे प्रायश्चि- तविधानात् । तत्र दूरोत्सारितमाचारग्रहणमित्याह- आरट्टान कारस्करान् पुण्ड्रान सौवीरान् वगान कलिङ्गनन् मानूनानिति च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत, सर्वपृष्ठया वा॥३०॥ सिन्धुभिरणी हापानिय ·प्रयमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 13 पुनस्तोमो नाम एकाहः । इटप्रथमसोमस्येव प्रायश्चित्तमेका- हो(क) द्रष्टव्यम् । 'यदि पद्यामेव विशेष कुर्वीतैप ह वै पदयां पापं करोत्यारवान् कारस्करान् पुण्डान् सोबोरान वा गच्छति। इति । सुर्वपृष्ठेष्टिस्त्वाहिताग्निमानस्य ] सा च ‘य इन्द्रियकामो वीर्यकामस्स्यात्' इत्यत्र विहिता । अनाहिताग्रस्तु वक्ष्यति-प्रति- पिद्धदेशगमने' इति ॥ ३०॥ पुनरप्याहितामेरेव देशान्तरगमने प्रायश्चित्तमाह- अथाप्युदाहरन्ति-- पद्यां स कुरुते पापं यः कलिङ्गान् प्रप- यते । ऋषयो निष्कृति तस्य माहु- वैश्वानरं हविः ॥ ३१ ॥ वैश्वानरीयेधिः । एपा च कलिङ्गगमने सर्वपृष्ठया सह विकल्प्यते । अयं वा-आरादिपु न गमनादेव मायश्चित्तं, कि तहि सम्माषणस- हासनादिभिरपि । कलिङ्गे पुनर्गमनमात्रमिति विशेष ॥ ३१॥. अथाच्याह- वहूनामपि दोषाणां कृतानां दोपनिर्णये ।' पवित्रेष्टिं प्रशंसन्ति सा हि पावनमु- सममिति ॥ ३२॥ निर्णये नितरा नये अपनीदने । पवित्रेष्टि यज्ञप्रायश्चित्तेषु प्रसिद्धा॥ १२॥ .

·11 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अथैतत्प्रसङ्गादाह- वैश्वानरी व्रातपती पवित्रेष्टिं तथैव च । ऋतावृतौ प्रयुञ्जानः पापेभ्यो विप्रमुच्यते॥ पापेभ्यो विप्रमुच्यत इति ॥ ३३ ॥२॥ पवित्रेटचा. पूर्वग्रहण प्रशंसार्थम्, इह तु मतावृतावित कालविधानार्थम्, आसामेकैकस्यामे कैकश एव] प्रयोग | द्विरु. ञ्चारणमादराथं विशेषज्ञापनार्थम् ॥ ३३ ॥ इति बोधायनीयधर्मविवरणे गोविन्दस्वामिश्ते प्रथमप्र प्रथमोऽध्याय ब्रह्मचर्यमुपयच्छेत् गुरुशुश्रूपण तथा । समिद्भक्षागुरूक्तीनां प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ अप ब्रह्मचर्य प्रस्तृयते-तच समिदाधान भिक्षाचरणमाचा- पौक्तिकरण स्वाध्यायाध्ययन चेति । तचतत 'ब्राह्मणो वे ब्रह्मचर्यमुपयच्छेतामृतानि' इत्यत्र स्पष्टीकरिष्यति । तत्स्यिन्त हाल चरितव्यमित्याह-- अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि पौराणं वेदब्रह्मच- र्यम् ॥१॥ पुरातन पुराण पौराणं सतयुगपुरुषचरितम् । किं तत् ।

·16 वेदानधीस वेदो वा वेदं वाऽपि यथाक्रमम् । प्रथमप्र द्वितीयोऽध्यायः वेदस्वीकरणार्य ब्रह्मचर्य उपनयनात् प्रभृत्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षपरि- मितं च । तदिदानीन्तनरपि. कर्तव्यमिति वाक्यशेप.। यहा--- पौराणं पुराणेमन्वादिभिर्दष्टमाचरितं च । अथ वा-अनादित्वात् पुराणो वेदः तत्र भवं पौराणम् । यहा-प्रमिद्धतिहासपुरा- णप्रभवम् ॥ १॥ तस्यैव परिमाणान्तरमाह- चतुर्विंशतिं द्वादश वा प्रतिवेदम् ॥ २ ॥ वर्षाणीत्यनुवर्तते । वाशब्दश्च प्रत्येकमभिसम्बध्यते ॥ २ ॥ संवत्सरावमं वा प्रतिकाण्डम् ॥३॥ प्राजापत्यादीनां पञ्चानामपि काण्डानामके कस्मिन् काण्डे संव- त्सराम वा सवत्सरावधिकमित्यर्थः । प्रतिशब्दो वीप्सार्थम् ॥३॥ ग्रहणान्तं वा ॥ ४ ॥ यावता कालेन वेदस्वीकरणं भवति तावन्तं कालम् । एते च विकल्पास्सामर्थ्यापेक्षया द्रष्टव्या. । एतदुक्त भवति-यावद्वेद- स्वीकरणं नदर्थावबोधश्च न जायते तावन्नाश्रमान्तरप्रवेशाधि- कार इति । तावधीतवेदैराश्नमान्तरप्रवेश. कार्य, स वधीत- वेदाविप्लुतब्रह्मचर्येण च कार्यः । आह च- अविप्लुतब्रह्मचर्यो ग्रहस्थाश्रममाविशेत् ॥ इति ॥' मनु. ३.२.

·16 पोधायनमसूत्र. सपाख्याने. - तथा च श्रुति'-'आचार्यकुलद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरो. कर्मातिशेपेणाभिसमावृत्य कुटुम्चे गुचौ देशे" इत्यादि ॥ ॥ ४ ॥ अधुना ग्रहणान्तापेक्षमेव स्थापयन् हेतुमाह-- जीवितस्यास्थिरत्वात् ॥ ५ ॥ पोराणिकादिब्रह्मचरणं कार्यम् ॥ ५ ॥ श्रीतस्य कर्मणोऽग्निहोत्रादेविच्छेदः प्रसङ्गाधुक्त इत्याशङ्कय श्रुतिविरोधमेव दर्शयति---- कृष्णकेशो मीनादधीतेति श्रुतिः ॥ ६ ॥ अनया श्रुसा विरोधात्स्मार्तानां पूर्वपां पक्षाणां त्यागः॥९॥ अपेदानी ब्रह्मनयस्य उपनयनानन्तरारम्भ दर्शयितुमनुपनीतरय शास्त्रचोदितकर्मानधिकारमाह- नास्य कर्म नियच्छन्ति किञ्चिदा मौशिव- न्धनात् । वृत्त्या शूद्रसमो होप याव- देदेपु' जायत इति ॥ ७ ॥ प्रायशो निगमरूपवाद्विधिना नियच्छन्तीत्युक्तम् । तथा म गौतमः-यापपातमूत्रपुरीपो भवति" इनि । ननु रिमिनि तस्य धर्मानधिकारः! गायना मोऽपि वर्णिक एव सत्यम, तपाऽसि वृत्या शुद्रममो क्षेपः । वृत्तिननमापारः । तया । . .

·17 प्रथमप्रने द्वितीयोऽयायः गौतमः--'प्रागुपनयनाकामचारवादभक्षः" इति । वेदनननमस्यो- पनयनम् । ननु प्रागुपनयनाच्छूइसाम्ये पानादिप्वप्यदोपस्स्यात् । नैतदेवम्, शूद्रसम इत्यतिदेशान- स्वयं शूद्रः, ततश्च म स्वना. त्याश्रयधर्मनिवृत्तिर्भवति, जात्याश्रयश्च मधुपानादिप्रतिषेधः 'मद्य नित्यं ब्राह्मणः इत्यादिस्मृतेः । अत्र पूर्वेणार्धन विध्यभावमा- ह । इसरेण च प्रतिपेधाभावम् ॥ ७ ॥ - 8 उपनयनस्य कालमाह- गर्भादिसङ्ख्या वर्षाणां तदष्टमेषु ब्राह्मणमु- पनयेत् ॥ ८॥ गाष्टमेवित्यर्थः । 'छन्दोवत्सूत्राणि' इतिव्यत्ययेन परस्मै- पदम् । यद्यपि गर्मादिस्सर्वोऽप्युपनयनस्य कालः । तथापि मा- कृपञ्चमादसामनिवृत्तिः । पञ्चमप्रभृतिप्वतएव 'पञ्चमे ब्रह्मवर्च- सकामः' इत्यादिश्रुतिस्तदादिरेय गृह्यते ॥ ८ ॥ व्यधिकेषु राजन्यमुपनयीत ॥ ९ ॥ गर्भकादशेविति यावत् ॥९॥ तस्मादेकाधिकेषु वैश्यम् ॥ १० ॥ गर्भहादशप्वित्यर्थः ॥ १०॥ अत्रापि विशेषमाइ- वसन्तो प्रीप्मदारदिति ऋतवो वर्णानुपू- व्यण ॥११॥ ....

·. 18: वोधायनधमसूत्र सन्याख्यान. उदगयनमात्रेऽपि केचिदिच्छन्ति । आह चाश्वलायन:--'- दगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवा- हा: " इति । तस्मादुदगयने ऽपि योग्यं नक्षत्रमारभेत । तद्- पनयने कर्तव्यम् । अथ कस्माद्वमन्तादिरुपनयनोपसहारो न भव- ति! .। उच्यते-उदगयनशब्दानर्थक्यप्रसङ्गान्नोपसंहारो युक्तः । उद्ग़यन एव हि वसन्तो नान्यत्र, तस्माद्वसन्तेऽप्युपनयनं 'कर्त- व्यप् । वसन्तादिश्रुतिः किपा ! प्रशंसानापनार्थी । अतश्च शुकास्तमयादिविरोधेऽपि वसन्ते कर्तव्यमिति वाक्यार्थः ॥ ११ ॥ गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीभिर्यथाक्रमम् ॥ १२॥ उपनयीतेति शेषः ॥ १२ ॥ आपोडशादादाविंशादाचतुर्विशादित्यना- त्यय एपां क्रमेण ॥ १३ ॥ अनात्ययः अनतिक्रमः उपनयनकालस्य ॥ १३ ॥ मौझी धनुर्ध्या शाणीति मेखलाः ॥ १४ ॥ एषां क्रमेणत्यनुपज्यते । माझी ब्राह्मणस्य मेखलेत्यादि॥ १४ ॥ कृष्णरुरुवस्ताजिनान्यजिनानि ॥ १५॥ एपां. क्रमेण । अमिनशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । रणा- मिनं ब्राह्मणस्यत्यादि । पुनरनिनमहणान कुशशरनानि वा उत्तरीय स्मृत्यन्तराहेदितव्यम् । न त्वेवानुत्तरीयस्स्यादित्यभिप्रायः ॥ 'भाध ·. 19 प्रशमन द्वितीयोऽध्याय: मूर्धललाटनासाग्रप्रमाणा याज्ञिकस्य वृ. क्षस्य दण्डाः ॥ १६ ॥ एषो क्रमेणेत्यनुपज्यते । याक्षिर भविशेषाः पाराशादयो गृह्य एवोक्ताः ॥१५॥ तेषां मध्ये प्रतिगृहोमिनं दण्डं भिक्षाचरणे कर्तव्ये ग्रामगस्य सावन्मन्त्रोद्धारमार- भवत्पूर्वी भिक्षामध्यां याञान्तां चरेत् स- ताक्षरां क्षां च भिंच न वर्धयेत् ॥१७॥ भिक्षामन्त्र व्यकमेवोगरेत् भाउन्दपूर्वा भिक्षाशब्दमम्यो पारामनिपादक्शन्दान्ता मप्तासरां च । एवं हि भवति मिक्षा देरीति मापसो भाति । 'सर प साभिशब्दी न वयेत् नोचे रापतित्यर्थ । गने अपने पणनिपान । उरागसातत्ति गिविगम्यते । गहा -मोदनादिः गहन्यभेदोऽत्र न मेरे न पर्ध येत् द्विवमनबहुगनायोगो न पर्नय स्पर्पः । एवमुगारण- महापं माति ॥ १७॥ अप वर्गानुपूर्नेग भिसामन्त्रोणारणपेटायो मायदमयोग- देशमार- भवत्पूर्ण ब्राह्मणो भिक्षेत भवन्मध्यां - जन्यो प्रवदन्त्यां वैदयस्मर्वपु वर्णेषु ।। uenter.

·20 बोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. ब्राह्मणग्रहणं वर्णान्तरार्थमनुवादः । वर्णग्रहणेनैव सार्ववणिक- भैक्षाचरणे सिद्धे सर्वग्रहणात् प्रकृतविषयमिति गम्यते । प्रस्ताव त्रैवर्णिकास्ततश्च पर्युदस्तश्शूद्रः । ननु प्रतिलोमपर्युदासार्थः कि- मिति न भवति ! भवतु, यदि शूद्रान्नभोजनप्रतिषेधपराणि वाक्यानि न स्युः, सन्ति हि तानि ॥१८॥ ते ब्राह्मणाद्यास्स्वकर्मस्थाः ॥ १९ ॥ स्वकर्मसु प्रसिद्धाः । तथा च गौतमः -'माणिक भैक्षा- चरणमभिशस्तपतितवर्मम् ।। इति । ननु · 'द्विभातिषु स्वम. स्थेषु' इति सूत्रयितव्ये किमिति सूत्रद्वयारम्भः! सत्यं, अयं साचार्यों नातीर मन्थलाएवाभिमायो भरति । अथवा आरम्भमा- मर्यादेव प्रशस्ताभावे सति अप्रशस्तहिनातिविति .न दोप इति गम्यते ॥ . . आह च मनुः- वेदयझरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरेसं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्यहम् ॥ सर्व हि विचरेशाम पूतानामसम्भवे ॥ गोतमायेऽपि सर्ववर्णमहणमप्रशस्तपरिग्रहार्यमेव ॥ १९ ॥ उक्तं भिक्षाचरणं ब्रह्मचर्ये । अप समिदाधानमाह- सदाऽऽरण्यात्समिध आवृत्यादध्यात्॥२०॥ अग्नौ इति शेषः । आरएयग्रहणं सममिकदेशप्रदर्शनार्थम् ॥२०॥ गी.भ... मनु. ३-101.1८५.

·प्रथमाने द्वितीयोऽध्याय,
21
सत्यवादी हीमाननहङ्कारः ।। २१ ।।
स्यादिति शेपः ॥ २१ ॥
पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी ॥ २२ ॥
गुरोस्स्यादिति शेषः ॥ २२ ॥
सर्वत्राप्रतिहतगुरुवाक्योऽन्यत्र पातकात् ॥
गुरोर्वाक्यप्रतिघात तदर्थाकरण विलम्बनं वा। सोऽत्र दृष्टा-
दृष्टार्थेषु कर्मसु । यहा-विद्यानणात् प्रगूढवत्वं च । अन्य-
पातकात् पतनीयात् यस्मिन् गुरुकर्मणि रुते ब्रहहत्यादिना
पतितो भवति तदनयेदित्यभिप्रायः ॥ २३ ॥
यावदर्थसम्भाषी स्त्रीभिः ॥२४॥
बहुभाषणादतिप्रसङ्गरसम्भवेदिति ॥ २४ ॥
'नृतगीतवादित्रगन्धमाल्योपानच्छत्रधारणा-
अनाभ्यअनवर्जी ॥ २५ ॥
वादिन पटहादि गन्ध चन्दनादि माल्यं पुप्पादि गन्धादिषु
नविपु धारगराध्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । गन्धधारणमित्यादि ।
उपानहहणं पादुकाया अप्युपलक्षणार्थम् । अअनमणोः । अ.
भ्यमन शिरसि ॥ २५ ॥

·गोपायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. दक्षिणं दक्षिणेन सव्यं सव्येन चोपसंगृही- याद्दीर्घमायुः स्वर्ग चेच्छन् ॥ २६ ।। दक्षिणेन पाणिना स्पृशेत् । इतरं चेतरेण । तदभिमुख एव । आह च- व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्गहणं गुरोः ॥' इति ॥ दीर्घमायुायन् स्वर्ग च ॥ २६ ॥ असावहं भो इति श्रोत्रे संस्पृश्य मनस्स- माधानार्थम् ॥२७॥ उपसङ्गहणवैलाया च स्वश्रोत्रसंस्पर्शः कर्तव्यः चित्तसमा धानार्थम् । तत्र मन्त्र:--' असावहं भोः' वाक्यसमाप्तिः । असावित्यात्मीयनामग्रहणम् । गोविन्दशर्मा नामाऽस्मीति प्रतिवचनयोगः ॥२७ ।। पादयोः कियान् देश उपप्तङ्गाह्य इत्यत आह..... अधस्ताज्जान्योरा पद्याम् ॥८॥ उपसगृहीयादिति शेपः ॥ २८ ॥ तत्रापवादमाह- नासीनो नासीनाय न शयानोन शयाना- य नामयतो नाप्रयताय ॥ २९ ॥ | अस्मीति मनु. १-७२, ·28. प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽपाया उपसंगृहीयादित्यनुवर्तते । अप्रयतोऽशुचिः ॥ २९ ॥ कासमन्यस्मै साधुवृत्ताय गुरुणाऽनुज्ञातः॥ गुरोरन्यस्मै साधुवृत्ताय अनुधानपराय विदुषे - गुर्वनुज्ञया त- त्सनि वावप्युपसगृहीयात् । वामग्रहणानिवृत्तिरपि प्रतीयते । अस- निधौ तु विनाऽप्यनुज्ञया कुर्या देव ॥ ३० ॥ शक्तिविषये मुहूर्तमपि नाप्रयतस्स्यात् ॥ शक्ताविति वक्तव्ये विपयग्रहण ब्रह्मचारिणो वाऽप्यार्थ स्नाननि. मित्ते स्नायादेव । आचमननिमित्तेऽप्याचामेदिति ॥ ३१ ॥ अथ पर्युदस्यति- समिद्धायुदकुम्भपुष्पात्रहस्तो नाभिवादये- द्यच्चान्यदप्येवं युक्तम् ।। ३२ ॥ समिद्धारी समित्पाणि । उदकुम्भादिपु हस्तशब्द प्रत्ये- क्मभिसम्बध्यते एवंयुक्तं पितृदेवताग्निकार्यादिषु व्याटतो व्याप्तमपि नाभिवादयेत् ॥ ३२॥ न समवायेऽभिवादनमत्यन्तशः ॥३३॥ अत्यन्तशस्समवायेऽत्यन्तसमीपे स्थित्वेत्यर्थ ॥ ३३ ॥ भ्रातृपत्नीनां युवतीनां च गुरुपत्नीनां जां- तवीर्यः ॥ ३४॥ न समवायेऽत्यन्तश' इति वर्तते । जातवीर्यो भातशुलः । या प्राध्ये, -

·24
अन्यत्र
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
चशब्दापितृव्यादिपत्नीनामपि युवतीनाम् । स्थविराणा बारा-
ना च न दोष ॥ ३४ ॥
नौशिलाफलककुञ्जरप्रासादकटकेपु चक्रवत्सु
चादोपं सहासनम् ॥ ३५॥
चक्रवन्तो रयशकटादय । इतरे प्रसिद्धा । एषु गुरुणा
तत्पत्नीभिर्वा सहासन अदोप दोपावह न भवति ।
सदोपं सहासनमिति गम्यते ॥ १५ ॥
प्रसाधनाच्छादनस्तापनोच्छिष्टभोजनानी-
ति गुरोः ॥ ३६ ॥
शिष्येण कार्याणीति शेष । प्रसाधनं मण्डनम् । आच्छादन
छनधारणम् । गात्रमलापकर्षण वा । इतिकरणात् पादमदनपृष्ठधा
वनादयो गृह्यन्ते ॥ ३६॥
उच्छिष्टवर्जनं तत्पुत्रेऽनूचाने वा ॥३७॥
गुरुपुर्नेऽनूचाने वाऽप्युच्छिष्टमोननवर्नेन कार्यम् । अनूचाने
वा गुरुपुत्रेऽप्यनूचान एवं शासायास्सहानाध्या यनि । पाशब्दोऽ
वधारणार्थ, अनूचान एवेति ॥ ३७ ।।
प्रसाधनाच्छादनस्नापनोच्छिटवर्जनं च त-
त्पत्न्याम् ।। ३८॥
युवस्यामिति शेष । पविराया आमदनादिमाप्त्यर्पोऽय.
मारम्भ ॥१८॥

·26 प्रयमप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय धावन्तमनुधावेत् गच्छन्तमनुगच्छेनिष्ठन्त- मनुतिष्ठेत् ॥ ३९ ॥ ऋज्वेतत् ॥ ३९॥ नाप्सु श्लाघमानस्स्नायात् ॥ ४० ॥ लाघनं विकत्यनं तच्च क्रीडनं करताडनादिः । तथा च वासितः-'न पादेन पाणिना वा जलममिहन्यान्न जलेन जलम् इति ॥ ४०॥ दण्ड इव प्लवेत् ॥४१॥ अप्सूद्वर्तनभर्तिपधोऽयम् ॥ ४१ ॥ अब्राह्मणादध्ययनमापदि ॥ ४२ ॥ . अब्राह्मणात् क्षत्रियादेः । अध्ययने विशेषः-आपदि मा- ह्मणाभावे । अध्ययनं श्रवणस्यापि प्रदर्शनार्थम् ॥ ४२ ॥ शुश्रूपाऽनुव्रज्या च यावदध्ययनम् ॥१३॥ शुश्रूपा प्रसाधनादि । अनवज्या अनुगमनम् । अयुक्तमे- तदिति केचित् ॥ १३ ॥ तयोस्तदेव पावनम् ॥ ४४ ॥ 1

·26
पोधायनधर्मसूत्रे सव्यारयाने
पाचन शुचिहेतु । एव रुतेऽपि शिप्योपाध्याययोर्वर्णधर्म
व्यतिक्रमदोपो नास्तीत्यभिप्राय ॥४४॥
भ्रातृपुत्रशिष्यपु चैवम् ॥ ४५ ॥
शुश्रूषाऽतिदिश्यते यावदध्ययनम् । यबीयप्सामित्युपरितनसूरत
प्रतिको द्रष्टव्य ॥ ४५ ॥
ऋत्विक् गुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसा
प्रत्युत्थायाभिभापणम् ॥ १६ ॥
अयमपि नियमोऽध्यापकानामेवमृत्तिगादीनाम् । अभिभाषणं
स्वामतादिशब्दप्रयोग ॥ १६ ॥
प्रत्यभिवाद इति कात्यः ॥ १७॥
क्तस्यापत्य काल्पः स एव मन्यते स्म प्रत्यगादिभि
प्रत्यभिवाद कर्नव्य इति । एपा प्रत्यभिवादनविधानादितरर-
भिपादनं वर्तव्यमिति गम्यते ॥ १७ ॥
तन हेतुमाह-
शिशावादिरसे दर्शनात् ॥१८॥३॥
शिशु विगहिरम पितृनध्यापयामाम । सान पुरा
इत्यामन्त्रयामास ! तर न्यायमेवति देवा 3Y । अनेनार
प्रकारेण हानत एक ज्येष्ठा न वयात हात दर्शयति ॥ ४॥

·प्रथमरने द्वितीयोऽध्यायः 27 अनहाय विद्या न दातव्येत्याह- धर्मार्थों यत्र न स्यातां शुश्रूपा वाऽपि त- द्विधा । विद्यया सह मर्तव्यं न चैनामू- परे वपेत् ॥ ४॥ यथा कृषीवलशुभं बीजभूपरे न वपति । तथा च शुश्रूषा- दिवजिते विद्या न दातव्येत्यर्थः ।। ४९ ॥ अयोग्याध्यापने दोपमाह- अग्निरिव कक्षं दहति . ब्रह्मपृष्टमनाहतम् । तस्माद्वै शक्यं न ब्रूयात् ब्रह्ममानम- कुर्वतामिति ॥ ५० ॥ शवयं मानमिति सम्बन्धः । वैशब्दः पादपूरणाः । ब्रह्म विद्या मानं पूजा ॥१०॥ ब्रह्मनयविधावेवेतिहासमाह- एवास्मै वचो वेदयन्ते ॥ ५ ॥ एवेत्येवमित्येतस्मिन्नर्थे । एवमस्य , ब्रह्मचारिण इतिहासरूपं यो वेदयन्ते वानसनेयिनः । तच वश्यमाणम् ॥ ५९॥ तदाह- ब्रह्म वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत् तस्मै व्र.

·128
.
बोधायनधर्मसूत्रे सग्याल्याने.
ह्मचारिणमेव न प्रायच्छत्सोऽब्रवीदस्तु
मद्यमप्येतस्मिन् भाग इति यामेव रा-
त्रिं समिधं नाहराता इति ।। ५२ ॥
ब्रह्मशब्देन' जगत्कारणरूपमुच्यते, वेदसम्बन्धात् । तत् मृत्य-
चे मनाः । किमर्थ ! मारयितुं प्रायच्छपि तस्मै ब्रह्मया
रिणमेव न प्रायच्छत् आत्मसन्निकर्पात् । अथ मृत्युराह-
सोऽब्रवीदस्तु मह्यमप्येतस्मिन् भाग इति । ब्रह्मचारिण्यपि म-
रणधर्मप्रवेशोऽस्त्वित्यर्थः । ततो ब्रह्माप्रवीत्सा रानिस्स वासरः या.
मेव रात्रि समिधं नाहराता इति । लिडर्थे लेड्भवति । समिदा
हरणमग्नीन्धन तच्च भिक्षाचरणवदाध्ययनगुरुशुश्रूषादीनामपि प्रद-
र्शनार्थम् ॥ १२॥
. उपसंहरति-
तस्माद्ब्रह्मचारी यां रात्रि समिधं नाहरति
आयुप एव तामवदाय वसति ॥५३॥
आयुपः खण्डमिति शेषः। द्वितीयार्थे वा षष्ठी । 'हिरैन्द्र-
वायवस्थ भक्षयति' इतिवत् ॥ १३ ॥
अथानीन्धनादिचतुष्टयमपि विदधाति-
तस्माद्ब्रह्मचारी समिघमाहरेनेदायुषोऽवदा-
य वसानीति ॥ ५४॥

·29 रात्रयस्तासु यारसायप्रातस्समिध अंधीयन्ते तानि श्रीग्यहानी. प्रथम द्वितीयोऽध्याय, न्येत्येप उदित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिगाधे गम्यमाने । यथा- 'अग्ने वाक्प्राणेरनुपक्ता सत्" इति । आयुपोऽवदाय न वसा. नीति परिभावनानीन्धनादिचतुष्टय कुर्यादित्यर्थः ॥ ५४॥ अथ दीर्घसंस्तवेन ब्रह्मचर्यप्रशंसा- दीर्घसत्रं ह वा एप उपैति यो ब्रह्मचर्यमु- पैति ॥ ५५ ॥ दीर्घसनं शास्यानामयनादि सत्रस्य हि प्रायणीयोदयनीयावनि- रानी स्त. । उभयतोऽतिरात्रत्वात् सत्राणाम् ॥ ५५ ॥ तन्मध्ये यान्यहानि तदिह कथमित्याह- स यामुपनयन समिध आदधाति सा प्रा- यणीयाऽथ यां स्नास्यन् सोदयनीया- ऽथ या अन्तरेण सध्या एवास्य ताः ॥ यां रात्रिमुपनपन्नुपनीयमानस्समिध आदयाति 'आयुर्दा देव जरसम् इति । यो चे स्नास्यन् 'इम स्तोममहते" इति । तदिह प्रायणीयोदयनीयौ राधिनधानत्वात् निर्देशस्य मायणीयोदयनीयशब्दाम्या न स्त्रीलिङ्गदोपः । यात्र ते अन्तरेण . . त्युपीयन्ते ॥ १६॥ एकाधिकाटे ३.३.१. पशमिया ५१ ·80 पोधाययधर्मसूत्रे सव्यात्याने ब्राह्मणो वै ब्रह्मचर्यमुपयश्चतुर्धा भूतानि प्रविशत्यग्निं पढा मृत्यु पदाऽऽचार्य प- दाऽऽत्मन्येव चतुर्थः पादः परिशिष्यते स यदनौ समिधमादधाति य एवास्या- नौ ‘पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्यात्मन्धचे स एनमाविशत्यथ यदात्मानं दरिद्रीकृत्याहीभूत्वा भिक्षते ब्रह्मचर्य चरति य एवास्य मृत्यौ पाद- स्तमेव तेन परिकीणाति तं संस्कृत्या- स्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदाचा- यवचः करोति य एवास्याचार्य पाद- स्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्या- त्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यत्स्वाध्या- यमधीते य एवास्यात्मनि पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्यात्मन्धचे स एनमाविशति न हवै स्नात्वा भिक्षे- तापि ह वै स्नात्वा भिक्षां चरत्यपि ज्ञा- तीनामशनायाऽपि पितणामन्याभ्यः क्रियाभ्यः स यदन्यां भिक्षितव्यां न ·31 प्रथमप्रने द्वितीयोऽध्यायः. विन्दतापि वा स्वामेवाचार्यजायां भि- क्षेताथो स्वां मातरं नैनं सप्तम्पशिक्षि- ताऽतीयात् ॥ क्षस्याचरणे दोपः पावकस्यासमिन्धने। सप्तरात्रमकृत्वैतदवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ तमेवं विद्वांसमेवं चरन्तं सर्वे वेदा आविशन्ति ॥ ५७॥ ब्राह्मणग्रहणं त्रैवर्णिकोपलक्षणार्थम् । भूतशब्देनाग्निं मृत्युमाचार्य- मात्मानं चाह । पादश्च तेन. आयुः प्रज्ञा बलमिति तत्राये. स्त्रिभि पादैरम यादीन् प्रविशति । अतस्स्वात्मन्येवास्य चतुर्थः परिशिष्यते । भूतविशस्सर्वे केदा आविशन्ति, न फेवलं ब्रह्म- चर्यानुष्ठाने ब्रह्मचारिणो वेदग्रहणमेव फलम् ॥ ५७ ॥ तर्हि स्नातकावस्थायामप्यविशेष इत्याह- यथा ह वा अग्निस्समिद्वो रोचत एवं ह वा एप स्नात्वा रोचते य एवं विद्वान् ब्रह्मचर्यं चरतीति ब्राह्मणमिति ब्राह्म- णम् ॥ ५९॥ ब्राह्मणं 'यथा ह घा' इत्यादि 'चरति' इत्येतदन्तं ब्राह्मणम् ।

·32 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अन्यत्राप्येवनातीयकनिपातप्रयोगे ब्राह्मणपाठ इति द्रष्टव्यम् रोचते दीप्यते ॥ १८॥ इति बोधायनीयधर्मविवरणे गोविन्दस्वामिझते द्वितीयोऽध्यायः स्नात्वा रोचते' इति स्नानप्रयोगधर्मानत आह~- अथ स्नातकस्य ।। १ ॥ प्राक्पाणिग्रहणाद्धर्मा वक्ष्यन्त इति शेषः । यो हि स्नातका भवन्ति-वेदस्नातको व्रतस्नातको वेदवतस्नातक इति । ननु समावर्तनानन्तरमेव भार्यामधिगच्छेत, न तु तूणी स्थातव्यम् । तथाहि- अनाश्रमी न तिष्ठत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये विमभोजने । नासो फलमवाप्नोति कुर्वाणोऽप्याश्रमच्युतः । इति ॥ चत्वार एवाश्रमधर्मास्सूत्रकारैस्समाम्नाताः, न च स्नातको नाम तेषां मध्ये कश्चिदाश्रमी विद्यते । आचार्येणाप्युक्तम्-'यत्र कापयते तदेतीत्यतत्समावर्तनम्' इति । एवं ब्रुवता समावर्त- नानन्तरं आश्रमप्राप्तिरेव दशिता । नप दोप:-~भार्याऽधिगमने यत. क्ष. मति११ ·83 - प्रथमप्रश्ने हतीयोऽध्याय, मानस्यापि कदाचिदार्याग्रहण न सम्भाव्येत । परचित्ताधीनत्वा- त्तस्य । तस्यामवस्थायामिमें वक्ष्यमाणा धर्मा वेदितव्या । किञ्च- यावद्वेदस्वीकरण ब्रह्मचारिणो नियमानुपालन, अत उर्व धर्मनि- ज्ञासाऽवस्थाया स्नातकधर्मावसर । तस्मादूर्भ दारसङ्गही इत्यवि- रोध । आहुश्च न्यायविद 'आस्नानादि नियमस्य पर्यवसान वेदाध्ययनसमकारमाहु " इति । तथा तस्माद्गुरुकुले तिष्ठन् म धुमासाद्य वनयन् गिज्ञासेताविरुद्धत्वाद्धर्ममित्यवगम्यते इति ॥ १ ॥ सोऽय स्नातक अन्तर्वास्युत्तरीयवान् ॥ २॥ स्यादिति शेष । अन्तर्वासः कटिसूत्रम् । तहहाससा चो- तरीयवान् स्यादित्यर्थ ॥ २ ॥ वैणवदण्डं धारयेत् ॥ ३ ॥ अगुठप्रमाणा मूर्धपरिमिता यष्टिर्दण्ड ॥३॥ सोदकं च कमण्डलुम् ॥ ४॥ धारयेदित्यनुवर्तते ॥ ४ ॥ द्वियज्ञोपवीती ॥ ५ ॥ स्यादिति शेष है यज्ञोपवीते अस्येति विग्रह ॥५॥ मता उत्तरीयम् शरमाध्ये १११.

·84 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उष्णीपमजिनमुत्तरीयमुपानही छत्रं चौ- पासनं दर्शपूर्णमासौ च ॥ ६ ॥ एतेऽप्यस्य भवेयुरिति शेषः । उणीपं शिरोवेष्टनं, अजिन- मुत्तरीयं, औपासनं एकाग्निपरिचरणं, तदेवोपासनशब्देनाह । दर्शपूर्णमासौ स्थालीपाकेन कर्तव्यौ ॥ ६ ॥ पर्वसु केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ७ ॥ कर्तव्यमिति शेषः । केशा मूर्धनाः । श्मश्रु मुखजम् । लोम गुह्यप्रदेशनम् । नखाः करपादनाः ॥ ७ !! तस्य वृत्तिः ॥ ८॥ तस्य स्नातकस्य वृत्तिः यात्रा जीवनोपायो वक्ष्यते । प्रक- तेऽपि स्नातके तस्य ग्रहणें वृत्तिव्यतिरिक्तधर्माणां गृहस्पस्यापि प्रवेशार्थम् ॥ ८॥ ब्राह्मणराजन्यवैश्यरथकारेप्वामं लिप्से- त ॥ ९ ॥ आमग्रहणात् पक्कप्रतिषेधः । आमामावे पक्वयाचनं चानुज्ञा- यते । तथा च वसिष्ठः-'क्षुधा परीतस्तु किश्चिदेव याचेत' इति प्रक्रम्य 'धान्यमन्नं वा न तु स्नातकः क्षुधाऽवसीदेदित्युप- देशः" इति ॥९॥ . . वा.म.१०२.

·35 . - प्रथमप्रश्न तृतीयोऽध्याय क्षुन्निवृत्तिममर्थस्यालामे- भैक्षं वा ॥१०॥ भिक्षाणा समूहो भैत, आपदि वहुम्यो याचेतेत्यर्थ ॥ १० ॥ याच्याऽवस्थायाम्- वाग्यतस्तिष्ठेत् ॥ ११ ॥ स्वस्तिवचनमपि न कुर्यादित्यभिप्राय । न ह वै स्नात्वा मि- क्षेत' इत्यस्यैवायमनुवाद ॥ ११ ॥ सर्वाणि चास्य देवपितृसंयुक्तानि पाकय- ज्ञिकसंस्थानि भूतिकर्माणि कुर्वितेति॥ देवपितृम्या सयुक्तशब्द प्रत्येकममिसम्बध्यते । ते च पञ्च महायज्ञा । पाकयज्ञिकसंस्थान अष्टकाहोमादय । भूतिक- र्माणि आयुष्यचरित्यादय । इतिशब्द प्रकारवचन । एव- प्रकारा अस्य भैक्षात् चरुहोमा कर्तव्या । प्राणिनो [अप्राणिनो] हि पष्ठी पञ्चम्यर्थं भवति आपरस्वय [अप मय] करोति' इति यथा ॥ १२ ॥ अप फलार्थवाद एतेन विधिना प्रजापतेः परमेष्ठिनः परम- पैयः परमां काष्ठां गच्छन्तीति बोधा- यनः ॥ १३ ॥५॥ - ·36 घोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. परमे स्थाने तिष्ठतीति परमेष्ठी । तस्य स्थान परमा का- हा । परमर्पयो वसिमादय । वोधायनः काण्वायन । आहेति शेषः । आत्मानमेवाभिवदन्याचार्या । आत्मनो वा आचार्याः । यद्वा-मनो भृगुवत्तस्य शिप्यो ग्रन्थकर्ता । विचलित- शाखा वा काचिद्बोधायनसंज्ञिता ॥१३॥ इति घोधायनीयधर्मविवरणे गोविन्दस्वामिकते तृतीयोऽध्यायः 'सोदकं च कमण्डलुम्' इत्युक्तम् । तत्राह--- अथ कमण्डलुचर्यामुपदिशन्ति वेदविदः ।। चर्या चरण धारणादि । मृण्मयो हि कमण्डलुः । तम धोपपाते' हि दाहश्शुद्धिहेतुराम्रात । अत' पुन कमण्डलोशु- ड्यन्तरविधिन्सयेदमारम्यते ॥ १ ॥ छागस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विमस्य दक्षि- णे । अप्सु चैव कुशस्तम्वे पावकः प- रिपठ्यते ॥ तस्माच्छौच कृत्वा पा- णिना परिमजीत पर्यनिकरणं हि तत्। उद्दीप्यस्व जातवेद इति पुनर्वाहाद्वि- शिष्यते ॥ २ ॥ तयाधिसंसर्ग,

·ो भवति तथा दग्धव्य इत्युपदिशन्ति आचार्या इति शेपः॥४॥
मूत्रपुरीपरोहितरेतःमभृत्युपहतानामुत्सर्गः।।
प्रथवप्र चतुर्थोऽध्यायः
87
अनः छागः । स्तम्बस्सहातः । एतेषु चतुर्पमिः पठ्यते
वेदपु आधाने-'आनयी .वा एपा यदना । इत्येवमादिय ।
तस्माद्ब्राह्मणस्यापि दक्षिणे हस्तेऽग्निविद्यते । हेतुरानातः । अतः
पुनः कमण्डलोश्शुचित्वविधित्सयेदमाह । अगस्याप्यशुनिमावे
प्राप्ते तदक्षिणेन पाणिना परिमनेत् उद्दीप्यस्व" इतिमन्त्रेण ।
पर्यनिकरणं तद्भवति । तच पुनहाद्विशिष्टतरं शौचमापादय-
तीत्यर्थः ॥ २॥
अत्रापि किञ्चित्संस्पृष्टं मनसि मन्येत कु-
शैर्वा तणैर्वा प्रज्वाल्य प्रदक्षिणं परिदह-
नम् ॥ ३ ॥
कमण्डलोरेवाशुचिसंस्पर्शाशङ्काया कुर्वा विश्वामित्रतृणैर्वाऽमी
मदीप्ते प्रदक्षिणतः परिदहनं कर्तव्यम् । परितो दहनं परिद-
अत ऊर्ध्वं श्ववायसप्रभृत्युपहतानामग्निव.
र्ण इत्युपदिशन्ति ॥ १ ॥
श्वादिभिरुपयाते पर्यनिकरणं कृत्वा अत ऊर्य यथाऽग्निय-
एतेरुपहतानां कमण्डलूनामुत्सर्गत्यागः । व्यक्त्यपेसया बहु-
हनम् ॥ ३॥
वचनम् ॥५॥

·38
धौधायनधर्मसूत्रे • सन्याख्याने,
यदा कमण्डलुर्भप्रस्स्यात् तदा किं कुर्यादित्यत्राह-
अग्ने कमण्डलौ व्याहृतिभिन्दशतं जुहुयात्
जपहा ॥ ६॥
आज्येनेति शेषः । जपेद्रा व्याहतीरेव ॥ ६ ॥
भूमिभूमिमंगान्माता मातरमप्यगात् ।
भूयास्म पुत्रैः पंशुभिर्यो नो देष्टि स
भिद्यतामिति ॥ कपालानि संहृत्याप्सु प्र-
क्षिप्य सावित्री दशावरां कृत्वा पुनरे-
वान्यं गृह्णीयात् ॥ ७ ॥
वामदेव ऋपि । अनुष्टुप्छन्दः । भिन्नानि मृण्मयानि प्रतिपा-
धानि । भूमिविकारागा परतिर पविज्ञानं क्रियते । प्रथमान्ती
भूमिशन्द विकारानार । द्वितीयान्तं प्रतिम् । पागनि
समरती रीनानि । माता मातरमप्यगात् य एवमन्तदय आ.
पाशो मृपिण्ड पमण्डलः पियदादिरूपेण निर्मिनोऽमायपि स.
भरुनिमगात् । ततः किमायातमस्मारम् ! वय तु पुरैः पशुभि-
भूपास । आशिपि लिइ । अरमान देष्टि यः स एव हि भिध-
तामिति । अनेन मन्त्रेण कमरपालनामप्मु संक्षेपणं
प्रतितिः । अपान्यं गृहन् सावित्री दशावरी फस्या भी.
स परीयार ॥७॥

·39 प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय.. च- वरुणमाश्रित्य एतने वरुण पुनरेव मामो- मित्यक्षरं ध्यायेत् ॥८॥ रुणमाश्रित्य वरुणं शरणं प्रतिपय इत्युक्त्वा 'एतत्ते व. पुनरेव मामोम्' इति ग्रहणमन्त्रः । तस्यायमर्थः-यदे- सालं मयाऽप्सु संक्षिप्तं तत्तव वरुण भवतु अपरं कमण्डलु- पुनर्मामेहि कमण्डलुस्वामी ओमित्यक्षरं ध्यायेत् । ओ- ति ब्राह्मणाना, तेन हि सर्वमोतं प्रोतं च भवति । अक्षर- तदेव न क्षरति न विनश्यतीति ध्यायेत् अनुस्मरेत् ॥८॥ अथ कमण्डलुग्रहणवेळायामपादानकारक्वर्णविशेषात् प्रायश्चित्त- तोप शूद्रागृह्य शतं कुर्याद्वैश्यादर्धशतं स्मृतम् । क्षत्रियात्पञ्चविंशत्तु'ब्राह्मणादश कीर्ति- ताः ॥ ९ ॥ प्रणवो गायत्री वा सवयाविषया ॥९॥ रात्रावुदकग्रहणमीमांमा- अस्तमित आदित्य उदकं गृहीयान गृह्णी- यादिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनः॥१०॥ 1 पश्च विवस्तु पञ्चविंशतिस्तु.

·40 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, संवादार्था प्ररुवप्लुतिः । तत्राग्रहणपक्षश्श्रयान् । कुतः पौराणिकवचनात् । तथाहि- कर्मयोग्यो जनो नैव नवापश्शुद्धिकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते ॥ इति ॥ श्रुतेः 'अपो निशि न गृहीयात् ' इति ॥ १० ॥ गृहीयादित्येतदपरम् ॥ ११॥ अपरं दर्शन न विद्यते परं दर्शनं , यस्मात्तदपर सिद्धान्त इत्यर्थः । अनियतकालत्वान्मूत्रपुरीपादेरप्यवश्यकर्तव्यत्वाञ्चोदक. साध्यशौचानां 'शक्तिविपये मुहूर्तमपि नाप्रयतस्स्यात्' इति वचनाच अहणमेव साधीयः ॥ ११ ॥ यत्तु पुराणश्रुतिवचनानि 'अपो निशि न गृहीयात् । इति । तत्र परिहारमाह- यावदुदकं गृह्णीयानावत्प्राणमायच्छेत्॥१२॥ कपमुदकग्रह्णवेलायां प्राणायामेन परिहार इत्याशिड्याह ॥१२॥ अग्निर्ह वै युदकं गृहाति ॥ १३ ॥ कपं प्राणायामे सत्युदंके गृहानि ! कयं पा सेनादित्यसाग- विभवति । इति चेत् उच्यते-निरोधे मति वायुर्वलाइ नाप- ते, ततोऽनिः । तपान पश्यति 'निरोधाजायते पतिः' रति । अनुभवोऽपि तव दृश्यते । अमौ सत्यादित्यसनिधि-

·-
प्रथमप्रश्ने चतुगौंऽध्यायः.
भंजनीति महीतुमुदकं शक्यते । तथा च श्रुति'--'आदित्योवाड-
स्तमयेऽग्निं प्रविशति स तदधीयते' इति । तथा च-'रात्रा-
वनिर्ददृशे न सूर्यः' इति दूरभूयस्त्वानुभवोपि तथैव मवति ॥१३॥
कमण्डलूदकं पुनरात्मन एव शुचिकारणं, न पितृसंयुक्तादि-
कर्मभ्य इत्याह-
-
कमण्डलूदकेनाभिषिक्तपाणिपादो यावदा-
= तावदशुचिः परेपामात्मानमेव पूतं
करोति नान्यत्कर्म कुर्वीतेति विज्ञायते।।
अत्र विज्ञायते इत्युक्ते. श्रुतिपाठ इत्यवगन्तव्यम् ॥ १४ ॥
अपि वा यत्तः प्रतिशौचं जलान्तरेणामणि-
बन्धाच्छुद्धिरिति बोधायनः॥१५॥॥६॥
अथाप्युदाहरन्ति-
कमण्डलुर्दिजातीनां शौचा) विहितः पुरा।
ब्रह्मणा मुनिमुख्यैश्च तस्मात्तं धारयेत्सदा।।
ततश्शीचं ततः पानं सन्ध्योपासनमेयं
च । निर्विशड्लेन कर्तव्यं य इच्छेच्छ्य
आत्मनः॥१६॥
पमण्डलदवेन शौचं अपानादेशिमलनिहरणादिकम् । मानस-
रपोरासने साहसकापरक्षणापें ॥१॥

·42 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. कथमनेनाह । अन्तःकरणेन देवतापूजादि कुर्यादित्याशङ्कयाह- कुर्याच्छुद्धेन मनसा न चित्तं दूपयेहुधः । सह कमण्डलुनोत्पन्नस्स्वयंभूस्तस्मात्क- मण्डलुना चरेत् ॥ १७ ॥ शास्त्रलक्षणेवर्थेषु सामान्यतो दृष्टा नान्तिर्न कार्या । विशिष्टो- त्पत्त्या च कमण्डलुप्रशंसेव । चरेत् आचरेत् अनुतिष्ठेत् ॥१७॥ मूत्रपुरीपे कुर्वन् दक्षिणे हस्ते गृह्णाति स- व्ये आचमनीयम् ॥१८॥ जलकार्ये मूत्रपुरीपे आचमने च नियमः । अनुपयोगकाले यथासौकर्य भवति तथा गृहीयादित्यर्थः ॥ १८ ॥ एतसिध्यति साधूनाम् ॥ १९ ॥ एतस्मिन् कमण्डली ये धर्मा अभिहितास्ते साधूनां सिध्यति नेतरेपाम् । साधव निर्विशङ्कितशास्त्रार्थाः ॥ १९ ॥ अमुमेव दृष्टान्तेन द्रढयन्नाह- यथा हि सोमसंयोगाचमसो मेध्य उच्य- ते। अपां तथैव संयोगानित्यो मध्यः कमण्डलुः ॥ २० ॥ मेघो यज्ञः, तदों मेध्यः ॥ २० ॥ पितृदेवाग्निकार्येषु तस्मानं परिवर्जयेत् ।।

·48 प्रयमप्र चतुर्थोऽध्याय यस्मात् 'कमण्डलूदकेनाभिषिक्तपाणिपादो यावदादै तापद- शुचि परेपाम्' इत्युक्त, पितृदेवाग्निकार्येषु तस्मा परिव- जयेत् ॥ २१॥ तस्माद्विना कमण्डलुना नावानं व्रजेन्न- सीमान्तं न गृहागृहम् ॥ २२ ॥ कमण्डलूदक यस्माच्छुद्धिकारण तस्मादिना कमण्डलुना ना- ध्वानं व्रजेत् न सीमान्तं न गृहामृहम् ॥ २२ ॥ पदमपि न गच्छेदिपुमात्रादित्येके ॥२३॥ मूत्रोत्सर्गादेरनियतकालत्वात् पदमपि न गच्छेत् । इपु. मानादित्येके ॥ २३ ॥ यदिच्छेद्धर्मसन्ततिमिति बोधायनः ॥२४॥ यत सन्ततिरविच्छेद ॥ २४ ॥ ऋग्विधमृग्विधानं वाग्वदति ऋग्विधमृग्वि- धानं वाग्वदति ॥ २५ ॥ ॥७॥ वागिति ब्रामणमुच्यते । तस्मिन्नर्थे ऋगप्यस्तीति ब्राह्मण माहेत्यर्थ । स यथा--'तस्यैपा भवति । यत्ते शिप कश्यपरोच- नावत् इति ॥ २५ ॥ इति बोधायनीयधर्मव्याख्याने गोविन्दस्वामिते प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय. ते आ.१-५. 1ऋग्विधेन, ऋविधानेन ·पोधायनधर्मसूत्रे सध्याच्याने. कमण्डलुशौचप्रसहेन अन्यव्यविषयमपि शौचमारम्यने - अथातशौचाधिष्ठानम् ॥ १ ॥ अधिष्ठानं निधानं कारणमित्यनान्तरम् । शोध्यद्रव्यं वा ।। १ । अद्भिशुद्धयन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शु- द्धयति । अहिंसया च भूतात्मा मन- स्सत्येन शुद्धयतीति ॥ २॥ अव्यहण मृदादीनामप्युपलक्षणार्थम् । गात्रग्रहणं द्रव्यान्तर- प्रदर्शनार्थम् । बुद्धिरन्तरात्मिका सा च व्यवसायात्मिका । ज्ञानं तत्त्वावबोधनं तस्मिन् सति रागापायादन्तरात्मा शुद्धो भवति । वासन कार्यभूतानां दुःखम्यानुत्पादनं अहिंसा तया च भूतात्मा शुध्यति । भूतात्मा पुनः कर्मणा कर्ता । आह मनु:- यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः । इति ॥ सङ्कल्पात्मकं मन इत्युच्यते । सत्यं तु यथाभूतार्थवचनम् ॥ २ ॥ एवं च सति- मनश्शुहिरन्तश्शौचम् ॥ ३ ॥ तत्र ज्ञानेन सत्येन या शुद्धिसता तदन्तश्शीचमिति बेदित- व्यम् । तदेव तावदेव ॥ ३ ॥ मनु. १२.१२.

·प्रथमप्रश्न पञ्चर्मोऽध्याय . बहिदशौचं व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥ विविधमाख्या विस्तार इत्यर्थ ॥ ४ ॥ बाह्यस्याचेतनस्य गात्रादेरशुचिभावे पुरुषस्याप्यशुचिल्व भव तीति तदर्थ वाहशीचमारम्यते । अद्विरेवाचमन क्रियते तदेवा प्रमथममारम्यते-- कौशं सौत्रं वा त्रिस्त्रिवृद्यज्ञोपवीतमानाभेः दक्षिणं वाहमुहृत्य सव्यमवधाय शि- रोऽवदध्यात् ॥५॥ कुशविकार कौशं सूत्रस्य विकार सौरम् । तच्च सूत्र का- पासमय वित्रिवृदिति क्रियाम्यावृत्तिगगने भवतीति त्रिवृदिति च त्रिगुण भवति । एतदुक्त भवति--नवरत्वस्सपादयेदिति । यज्ञार्थमुपवीत उपव्यान च विन्यासविशेष यज्ञग्रहण गुरूप- सदनादरपि प्रदर्शनार्थम् । तथा चापस्तम्ब वृद्धानामतिथीना होमे नप्यकर्मणि भोमन आचमने स्वाध्याये प यज्ञोपवीती स्यान्" इति । आनाभैः आयर्यादायाम्, उ नाभेरित्यर्थ । दक्षिण बाहुमधाय वाहोरपस्तात्रत्वा शिरोमदध्यात दक्षिण बाहु शिरश्च सटहीयादित्यर्थ । तथा च श्रुति ---'दक्षिण वाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सव्यमिति यज्ञोपवीतम् इति च ॥ ५॥ विपरीतं पितृभ्यः ॥ ६॥ । उपासने गुरुणा 12 है भा.२.१. भिा प.ध.१-१५-1 ·46 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. सव्यं बाहुमवधाय शिरोऽवदध्यात् । श्रुतिरपि 'एतदेव विपरीतं प्राचीनावीतम् । इति । पितृनुद्दिश्य यत्क्रियते तत्रत- द्भवति ॥ ६॥ कण्ठेऽवसक्तं निवीतम् ॥ ७ ॥ मनुष्याणां भवति । ऋषीणामित्येतदेवमुक्तं भवति ॥ ७ ॥ अधोऽवसक्तमधोवीतम् ॥ ८॥ नामेरधोऽवसतमधः क्षिप्तमधोवीतं भवति । एतदेव 'सं. वीतं मानुषम् " इति चोच्यते । मनुष्यकार्याणि कर्तव्यानि तानि चालनाभ्यअनोद्वर्तनान्यवमलानि ॥ ८ ॥ शौचाङ्गतया यज्ञोपवीतमुक्तम् । इदानीं तदेव शौचमाह-- मामुख उदभुखो वाऽऽसीनदशौचमारभेत। शुचौ देो दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा प्रक्षाल्य पादौ पाणी चामणि- वन्धात् ॥ ९ ॥ शौचमिहाचमनमभिप्रेतम् । शुचावि येव सिद्धे, देशग्रहणं पादुका- दावारूदेनाचमनं न कर्तव्यमिति बोधयितुम् । अनेकपुरुपान्नाग्योदै । आसीनग्रहणं शयनादिनिवृत्त्यर्थम् । प्रक्षाव्य पाणी पादौ चेति चशब्दान्मूत्राद्युपहतं गात्रान्तरमपि प्रक्षाळ्येति गम्यते ॥ ९ ॥ पादप्रक्षाळनोच्छेपणेन नाचामेद्यद्याचामेब्रू- मौ स्त्रावयित्वाऽऽचामेत् ॥ १० ॥ तै. आ. १.१.

·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः 47 4 यपात्रस्योदकेन पादप्रक्षाळनं कृतं तदवशिष्टं पादप्रक्षाळ नोच्छेपणं तेनाचमन न कार्यम् । अन्यस्यासम्भवे तेनापि य. द्याचामेद्भूमौ सावयित्वाऽऽचामेत् तस्मा डूमौ किञ्चिदुदकं वि- स्त्राव्य आचमनं कार्यम् ॥ १० ॥ आचमन एव पाण्यवयवविशेषविधित्सयाऽऽह- ब्राह्मण तीर्थनाचामेत् ।। ११ ॥ किं तद्ब्राह्मतीर्थम्--- अङ्गुष्ठमूलं ब्राी तीर्थम् ॥ १२ ॥ अङ्गुष्टमूलस्योत्तरतो मेखला ॥ १२ ॥ एतत्प्रसद्गारिपतृतर्पणाद्यर्थमन्यान्यप्याह- अङ्गुटामयं पित्र्यमङ्गल्यनं दैवमङ्गुलिमूल- मार्पमङ्गुल्यङ्गुष्टयोर्वा मध्यं पित्र्यम् ॥ तथा च वसिष्ठः- प्रादेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरे पिज्यम् ॥ इति । प्रज्वन्यत् ॥१३॥ इदानीमाचमन एव किञ्चित्पर्युदस्यति- नाङ्गुलीभिर्न सवुहुदाभिः न फेनाभिनोष्णा- भिर्न क्षाराभिर्न लवणाभिर्न कलुपाभिर्न विवाभिर्न दुर्गन्धरसाभिः ।। १४॥ - ·48 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने अङ्गुलीभिः नाविताभि अद्भिर्नाचामेत् इति सम्बन्ध । बुहुद स्फोट । सफेना सडिण्डीरा । उष्ण अग्मिना, नादित्यर- मिमि । क्षाराश्च द्रव्यान्तरसङ्कभणात्, न स्वमावत । कालु प्यमपि कारणान्तरेण, न वादिना । विवर्णत्वमपि तथा, नतु भू गुणेन ॥ १४ ॥ अथाचमन एव कर्तुरवस्था पर्युदस्यन्ते-- न हसन्न जल्पन्न तिष्ठन्न विलोकयन्न प्रहः न प्रणतो न मुक्तशिखो न प्रावृतकण्ठो न वेष्टितशिरा न त्वरमाणो नायज्ञोपवीती न प्रसारितपादो न बद्धकक्ष्यो न बहि- र्जानुः शब्दमकुर्वन त्रिरपो हृदयंगमाः पिवेत् ॥ १५॥ प्रहः अधोमुख । मणतो वक्रकाय । ननु 'आसीनशौचमार- भेत' इत्युक्तम् । किमिति तिष्ठत प्रतिषेध उच्यते-- धातसाहचर्यादासत्तोगविकार त्रैवर्णिकाधिकार स्यात् । ततश्च स्त्रीशूद्राणा स्थानादियोगिनामप्याचमन प्राप्येत तन्मा भूदिति पुनर्य- हणम् .। अथ वा-अत्यापदि तत्प्रताऽम्यनुज्ञा । यद्वा-म- नजल्पनादिप्रतिषेधार्थ दृष्टान्तत्वेनोपन्यास । बद्धकक्ष्य बन्ध वहिर्जानु जान्वोर्बहिर्गतदक्षिणबाहु । तथा च गौतम - 'दक्षिण बाहु जान्वन्तरा कृत्वा'" इति । त्रि पाने क्रियमाणे एकसमावेशन द्वदयगमाभिरविर्भवितव्यम्, ततश्चामणिपूरणोदकेन पान कार्यम् । अन्यदतिरोहितम् ॥ १५ ॥ -तत्र उप रत्न- ·49 .. प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽश्याय. त्रिः परिमृजेतिरित्येके ॥ १६ ॥ बहिर्भूतमुदक त्रि परिमनेद्विरित्येके । परिमार्जन एवं द्विर- भ्यासो न पानेऽपि । उत्तरत उभयग्रहणात् ॥ १६ ॥ सकभयं स्त्रियाश्शूद्रस्य च ॥ १७ ॥ उभय पान • मार्जन च स्त्रीशूद्रयोस्सकृत्सरुत् ॥ १७ ॥ अवाप्युटाहरन्नि- गतानिहृदयं विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रिया- चिः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्स्यात् सतीशूद्रो स्पृश्य चान्तत इति ॥ १८॥ वर्णान्तरस्योदापरिमाणान्तरविधानादेव हृदयगमविधिविप्रस्येति प्राप्त पुनर्विप्रग्रहणमितरवार्थमनुवाद । हृदयादुपरि कण्ठ तस्मादुपरि काकवम् । तस्मादुपरि ओष्ठमिति प्रतिवर्ण स्थाननिर्देश । स्त्रीशूद्रयोरप्यास्याक्षेप उदकस्य द्रष्टव्यो न स्पर्शनमात्रम् ॥ १८ ॥ दन्तवदन्तसक्तेषु दन्तवत्तेषु धारणा । सस्ते- पुनपु नाचामेनेपां संस्त्राववच्छुरिति ।। दन्तवदन्तसक्तेषु उदकबिन्दुषु । किमुक्त भवति । दन्तवत्तेषु धारणा कार्या । बहिर्गतजलस्य परिमार्जनविधानादन्तर्गतस्य दोषा भाव इत्यभिप्राय । सस्रायः लाला ॥ १९ ॥ 7 ·50 योधायनधर्मसूत्रे संव्यात्याने, अनुमेवार्थ परकीयमतेन द्रयितुमाह- अपाप्युदाहरन्ति- दन्तवदन्तलग्नेषु यच्चाप्यन्तर्मुखे भवेत् । आचान्तस्यावशिष्ट स्यानिगिरिन्नेव त. छुचिरिति ॥ २०॥ आचमनोत्तरकालं यदास्येऽवशिष्टमुपलभ्यते नलावशिष्टमित्य- भ्यवहार्य द्रव्यं तन्निगिरन् प्रवेशयन्नेय तच्छुचिर्भवतीति शेपः ॥२०॥ तथाऽऽचमने किञ्चिद्विधित्सयाऽऽह--- खान्यद्भिसंस्पृश्य पादौ नामि शिरः सव्यं पाणिमन्ततः ॥२३॥ खानि चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि । कुतः ! स्मृत्यन्तरदर्शनात 'उर्ववै पुरुषस्य नाम्यै" इति । वक्ष्यति अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु चक्षुपी समुपस्पृशेत् । उभाभ्यां प्रत्येकमिति शेषः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ।। मदेशिन्यगुष्ठाभ्यां तु नासिके समुपस्पृशेत् ॥ कनिष्ठिक शुष्ठाभ्यां तु अवगे समुपस्पृरेत् । पादावभ्युक्ष्य सर्वाभिः नाभिमङ्गुष्टकेन तु ॥ दद्यात्तन्मूर्ति सर्वाभिस्तव्ये पाणी ततोज म्॥इति ॥२१॥ . ति. सं.६.११. .

·51 अमनं मृण्मयपात्रमिहाभिप्रेतम् । तस्यात्यन्तोपहतेऽस्योदसनमात्रमेव प्रथमप्रश्ने पथमोऽध्यायः. गात्राणां शौचमुक्तम् । स प्रति तत्सम्बन्धिनो 'द्रव्यस्याह । तत्र यहून्यहस्तश्चेदुच्छिटो भवति तस्य द्रव्यस्य किं शौचमित्यह- तैजसं चेदादायोच्छिटस्स्यातदुदस्याचम्या- दास्यन्नद्भिः प्रोक्षेत् ॥ २२ ॥ तेनसा हेतुभूतेन यत्क्रियते ततैजसं तहस्तस्तु उच्छिष्टो भवति निधाय च तव्यमाचम्यादास्यन् तव्यं अद्भिः मोक्षे- त् । स च तद्दव्यं प्रयत भवति ॥ २२ ॥ अथ चेदनेनोच्छिष्टी स्यात् तदुदस्याचम्या- दास्यन्नद्धिः प्रोक्षत् ॥ २३ ॥ पृथगारम्भस्लैनसेनान्नस्य पैलक्षण्यदर्शनार्थम् । पूर्वत्र तैजसहस्त- स्याप्रायत्ये संभात शौचमुक्तम् । इह तु पात्रान्तरादनहस्तस्य शो- चमिति शेपः । तथाच वसिष्ठः-- चरन्नभ्यवहार्येषु डीच्छष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय तत्पात्रमाचम्य प्रचरेत्पुनः ॥ इति ॥ २३ ॥ एतदेव विपरीतममने ॥ २१ ॥ : नादानमित्यर्थः । इतरस्य पुनर्दाह एव ॥ २४ ॥ वानस्पत्ये विकल्पः ॥ २५ ॥ 14.भ..

·52 वोधायनधर्मसूने सम्याख्याने वानस्पत्ये वाः पात्रेऽप्रयते सति आदानस्य विकल्पः उप हतिविशेषापेक्षया । आचमन तु स्थितमिव ॥ २५ ॥ पुरुषेण सयुक्तद्रव्यस्याप्रायत्ये शौचमुक्तम् । अधुना वियुक्ताव- स्थायामाह- तैजसानामुच्छिष्टानां गोशकद्स्मभिः प- रिमार्जनमन्यतमेन वा ॥२६॥ उपघातापेक्षया द्रव्याणा समुच्चयविको । उदक पुनस्सर्वत्रा नुवर्तते ॥ २१ ॥ अथ विशिष्टाना तैनसाना शौचान्तरमाह- ताम्ररजतसुवर्णानामम्लैः ॥२७॥ परिमार्जनमित्यनुवर्तते । सलेपानामेतत् । निलेपाना तु पूर्वोक्ता- नामन्यतमेनैव । तथा च वसिष्ठ --- 'अद्भिरेव वाचन भूयते तथा रजतम्" इति ॥ २७ ॥ अमत्राणां दहनम् ॥२८॥ स्पर्शमातादुच्छिटाना मृण्मयाना पुनर शौचमानातम् । अन प्रायत्ययुक्तस्पर्शे तु प्रोक्षणमेव ॥ २८ ॥ दारवाणां तक्षणम् ॥ २९ ॥ शौचमित्यनुवर्तते ॥ २९ ॥ - ·प्रथम प्रश्न पञ्चमोऽध्यायः 53 वैणवानां गोमयेन ॥३०॥ परिमार्जनमिति शेष । विदलादीनामशुचिस्पष्टानामेतत् ॥ ३०॥ फलमयानां गोवालरज्ज्वा ॥ ३१ ॥ बिल्वनाळिरादिफलविकाराणा गोवालरज्ज्या । परिमार्जनमिति शेप । रज्जुग्रहणं वालबहुत्वोपलक्षणार्थम् । तथा च वसिष्ठः-- 'गोवालैः परिमार्जन फलमयानाम् ॥ ॥ इति ॥ ३१ ॥ कुष्णाजिनानां विल्वतण्डुलैः ॥ ३२ ॥ विल्वतण्डुलान् पिवाऽवलेपन कार्यमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ कुतपानामरिष्टैः ॥ ३३॥ कुतपा नाम पार्वतीयच्छागरोमनिमिता कम्बळा उच्यन्ते । आरेष्टै पूयवृक्षफलै. ॥ ३३ ॥ ऊर्णानामादित्येन ॥३४॥ ऊर्णा अविलोमानि । तद्विकाराणा प्रावरणादीनामादित्यात- पेन शुद्धि ॥ ३४ ॥ क्षौमाणां गौरसर्पपकल्केन ॥ ३५॥ क्षुमा अतसी ताद्विकाराणाम् ॥ ३५ ॥ मृदा चलानाम् ॥ ३६॥ काप्तिमयाना मृदा शुद्धिः ॥ ३६ ।।

·54 पोधायनयमसूत्रे सव्याख्याने. चेलवत् चर्मणाम् ॥३७॥ कृष्णानिनव्यतिरिक्तानामिति शेपः ॥ ३७॥ तैजसवदुपलमणीनाम् ।। ३०॥ उपलानां मणीनां च शकदादिभिश्शुद्धि ॥ ३८ ॥ दारुवदस्थ्नाम् ॥३१॥ तक्षणामित्यर्थः ।। ३९ ॥ क्षौमवञ्छशृङ्गशुक्तिदन्तानाम् ॥ १० ॥ गौरसर्पपकल्केन शौच कार्यम् ॥ ४० ॥ पयसा वा॥४१॥ प्रक्षाळनमिति शेपः ॥४१॥ 'मूत्रपुरीपासक्शुलकुणपस्पृष्टानां पूर्वोक्ता- नामन्यतमेन त्रिस्सप्तरुत्वः परिमा- जनम् ॥ ४२ ॥ मूत्रादिग्रहणं द्वादशमलप्रदर्शनार्थम् । तानि स मनुना प्रदर्शि- . वसाशुलमसृमजामूत्रपिटविण्मुखाः । माश्रुपूपिकास्स्वेदी द्वादशते नृणां मलाः ।। पर' यति ·प्रथमप्रश्ने पश्चमोऽध्याय 55 - पूर्वोक्ताना गोशख्दादीनामन्यतमेन शौचम् । एतच्च परिमार्जन तैनसा ना उच्छिष्टमानदुष्टाना वेदितव्यम् । परिमार्जनमुल्लेखन पुन:- करणमितियथोपघात कर्तव्यम् । तथाच शड्ड कुणपरेतोमूत्र- पुरीपोपहताना आवर्तनमुल्लेखन भस्मना परिमार्जनमुत्सर्ग ' ॥ इति । अत्रावर्तनशब्देन पुन करणमुच्यते । तत्रैव व्यवस्था- स्पष्टमात्रामा विस्मात रुत्व परिमार्जनम् । अरुपकालोपहतानामुल्ले खनम् । चिरकालोपहतानामावर्तनम् । अत्यन्तोपहताना त्याग इति ।। अतैजसानामेवंभूतानामुत्सर्गः॥ ४३ ॥ एवं मूतानामित्यत्यन्नमलिनाना त्याग । तेपभिव 'यथासम्भव मुत्सदन तन्मात्रच्छेदश्च' इति शड्ववचनात् ॥ ४३ ॥ वचनायज्ञे चमसपात्राणाम् ॥४४॥ चमसाना पात्राणामुच्छिष्टरपर्शदोपो नास्तीति शेष । मूत्राशुपह ताना तु त्याग एव ॥ ४४ ।। कि तद्वचनमित्यत गह-- न सोमेनोच्छिष्टा भवन्तीति श्रुतिः ॥४५॥ सोमेन नोछिटा पुरुषास्सोमाश्चमसाश्चान्यानि च शत्राणि उच्छिष्टानि न भवतीय ॥ ४५ ॥ दानों सक्षिप्याह- कालोऽग्निर्मनसहिरुदकाद्युपलेपनम् ।

·- 56 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने अविज्ञातं च भूतानां पड्डिधं शौचमु- ज्यत इति ॥ ४६॥ कालश्शावाशौचादिशुद्धिसाधन भवति । अयान्यत्रापि तेन साना पात्राणा मूत्राद्युपहताना गोमूत्रे सप्तरान परिशोधनमिति । अनिरपि मृण्मयस्य शुद्धिहेतु । मनसशुद्धिरनानक परितोप इत्यादि । तदपि प्रायश्चित्तादौ सहकरोति । तथा च मनु- यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसस्स्यादलाघचम् । तस्मिन् तावत्ततः कुर्याद्यावत्तुष्टिकर भवेत् ॥ इति । तथोदकैस्स्वर्णरजतादि शुद्धयति । अन्यान्यपि यानि प्रातिस्विका नि शोधकानि कालगोवारविल्वतण्डुलादीनि तेपामपि स्नानमास णमक्षाळनादिषु यथाद्रव्य योननीयम् । तथा भूमरुपलेपनादि वक्ष्यते । अविज्ञात च प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनानवगतदोपमपि शुहमति । एवं पहिषं शौच मवति ॥ ४६॥ अधुनाऽन्यदपि शोचविधो परमीयमतेन कारणमाह- अयाप्युदाहरन्ति- कालं देशं तथाऽऽत्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयो- जनम् । उपपत्तिमवस्थां च विज्ञाय शौचं शौचज्ञः कुशालो धर्मेप्सुः समाच- रेत् ॥१७॥ १११११४.

·इत्येवमाद्यालोचनया जुगुप्सा नेवं कथ्यते । दोहकालादन्यत्र परसालोऽपि दोषः । सथा शातिनग्रहणात् वृक्षात्पतितस्य शक- 57 प्रयमप्रश्ने पनमोऽध्यायः. कालो ग्रीष्मादिः । शीतोष्णादिलक्षणः देशः । द्रव्यं शो- ध्यम् । गोमयादि वा । द्रव्यप्रयोजनमुदकाहरणादि । उ- पपत्तिः न्यायः । अवस्था स्थितिः । अथ वा-आतुरादिका। चशब्दात् कर्तारमपि ज्ञात्वा शौचज्ञः मन्वाद्यनेकांविरुद्धशास्त्रार्थ- ज्ञः कुशलः प्रवीणः उहापोहसमर्थ. । अस्मिन् कालेऽस्मिन् दे- शेऽस्य द-यस्यास्मै प्रयोजनायास्मात् कारणादस्यामवस्थायामस्य पुरुषस्यतावच्छौचमिति यो वेद स कुशलः धर्मजिज्ञासुस्समाचरेत् विदध्यात् । एतदन्यत्रापि दण्डप्रायश्चित्तादौ द्रष्टव्यम् ॥ ४७ ॥ इदानी दृष्टदोषाणामपि केपांचिद्दव्याणा शौचमापादयितु-माह- नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम्। ब्रह्मचारिगतं भैक्षं नित्यं मेध्यमिति श्रुतिः ॥१८॥ हस्तादन्येन पादादिना स्पर्शने दोषः । आपणगतैः विक्रीतुं पण्यं प्रसारितम् । श्रुत्युपन्यास सामान्यतो दृष्टिभ्रान्त्या प्रक्षा- छनाद्याशङ्कानिवृत्त्यर्थः ॥४८॥ किञ्च- वत्सः प्रस्नवने मेध्यः शकुनिः.फलशानने। स्त्रियश्च रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः।। अत्र 'पक्षिजग्धं गवाऽऽघातमवधूतमवक्षुतम् । . 8

·38
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
निनग्धस्य भक्षणे दोषः । रतिमंसर्गग्रहणात् अन्यत्र स्त्रीणां
श्वासलालास्वादने दोषः । तत्रापि स्वभार्याया एव । तथा मृ
गयाया अन्यत्र श्वलीढस्य दोपः । तथा च वसिष्ठः-
श्वहताश्च मृगा वन्याः पतितं च खगैः फलम् ।
बालैरनुपरिफ्रान्त खीभिराचरितं च यत् ॥
प्रसारितं च यत्पण्यं यो दोपः स्त्रीमुखेषु च ।
मशकैर्मक्षिकाभिश्च ली चेनावहन्यते ॥
क्षितिस्थाश्चैव या आपो गगां तृप्तिकराव याः ।
परिससचाय तान् सर्वान् शुचीनाह प्रजापतिः ॥
इति ॥४९॥
आकराश्शुचयस्सर्वे वर्जयित्वा सुराकरम् ।
अदूप्यास्सन्तता धाराः 'चातोहताश्च
रेणवः ॥ ५० ॥
आकरा उत्पत्तिस्थानानि । गुपक्षीद्रादीनां हटयोपाणां न तत्र
शङ्का कार्येत्यभिप्रायः । मुराकरं तु वर्जयेत् स्पर्शनगन्याह-
णादीनां प्रतिपेषात् । अदूप्यारमन्तता धारा अशुनिस्टष्टा
अपि जलमस्त्रवणादयः अप्याः । अत एतद्गम्यते विनिया
करकादिघारया नानामेदिति । यायूत्पापिताश्चदवस राहिदेशादु.
स्थापिता , अप्यदूप्या एक रेणवः ॥ ५० ॥

·59 प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽस्थाय. किञ्च- अमेध्येषु च ये वृक्षा उप्ताः पुष्पफलोपगाः। तेषामपि न दुप्यन्ति पुष्पाणि च फ- लानि च ॥ ५३॥ वृक्षग्रहणं पुष्पग्रहणं चौपधिशाखादीनामप्युपतक्षणार्थ ॥११॥ किच- चैत्यवृक्षं चितिं यूपं चण्डालं वेदविक्रयम् । एतानि ब्राह्मणस्पृष्ट्वा सचेलो जलमा- विशेत् ।। ५२॥ ऋमेतत् ।। ५२ ॥ किश्च- आत्मशय्याऽऽसनं वस्त्रं जायाऽपत्यं कम- ण्डलुः । शचीन्यात्मन एतानि परेपा- मशुचीनि तु ॥ ५३॥ स्पष्टमेतत् ॥ ५३॥ आसनं शयनं यानं नौः पन्थाश्च तृणानि च । चण्डालपतितस्पृष्टं मारुतेनैव शु- द्वयति ॥५४॥ पन्यानो भूमिविषया । नौः दारुमयी फलया । आन्दो ·60 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. ळिकादीन्यपि द्रव्याणीति केचित् । एषामन्यतमानीत्यध्याहारः । तत्रापि स्पर्शनमात्रेऽदोपः । एतदध्यासनादिषु यथादोषं शौचं कर्तव्यम् ॥१४॥ किञ्च- खलक्षेत्रेषु यद्धान्यं कूपवापीपु यजलम् । अभोज्यादपि तद्भोज्यं यच्च गोष्ठगतं प- यः॥ ५५॥ अभोग्यान्नै पुरुषैनिप्पादितेषु खलक्षेत्रधान्यादिषु पुनश्च माधा- रणत्वेन च सर्वसाधारणत्वेन सङ्कल्प्यते तेप्वेतद्दष्टन्गम् । तत्रापि पतितचण्डालपरिगृहीतं दुष्टमेव । गोदोहनवेलायामेव परिगृहीत पयो भोज्य गोष्टगतम् ॥ ५५ ॥ किञ्च- त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्प- यत् । अदृष्टमद्भिनिनिक्तं यच्च वाचा प्र- शस्यते ॥५६॥ ब्राह्मणग्रहणं प्रदर्शनार्थम्, पुराकल्पप्रशंसपा । अष्टं प्रत्य क्षादिभिरलवगतदोषम, उपहतानुपहताशङ्कायामादीनानत प्रक्षा- बितम्, तथा वाचा प्रशस्तं न । आह वमिठः-'पा चा प्रशस्तमुपयुजीत' इति यावत्प्रशस्तान्यभ्युत्य उपयुद्ध तेनि ।। आपः पवित्रं भूमिगताः गोतृप्तिर्यासु जा- ·61 प्रथमप्रश्न पञ्चमोऽध्याय. अब यते । अव्याप्ताश्चेदमध्येन गन्धवर्णर- सान्विताः॥ ५७ ॥ अमेध्येन पुरीपादिना अव्याप्ताः भृगुणव्यतिरिक्तगन्धवर्णरसा- न्विता वा इत्यर्थ ॥ १७ ॥ भूमिगता इत्युक्त, तत्प्रसङ्गादाह- भूमेस्तु संमार्जनमोक्षणोपलेपनावस्तरणो- ल्लेखनैर्यधास्थानं दोपविशेपात प्राय- त्यम् ॥ ५८॥ भूमेस्तु सम्मान प्रायत्य भवेदिति शेष । सम्मान स मूहन्या । मोक्षण त्वनि । उपलेपनं गोमयादिना । स्तरणं ताभिरेव । उल्लेखनं खनित्रे । आह च मनु - सम्माननाअनेनं सेचनोलेरखनेन च । गवां च परिवासेन भूमिश्शुद्धयति पञ्चभिः ॥ इति।। यथास्थानं दोपविशेपात दोपगुस्लघुनापेक्षया मम्माननादीना व्यस्तसमस्तापेक्षया मापत्य शुचित्वं भवति । तत्रैकेन काच- च्छुद्धि, कचिदाभ्याम्, इचित्रिभि, व्यम् ॥१८॥ तत्र कचित्मोक्षणस्यैव शुद्धिहेतुनामाह- अथाप्युदाहरन्ति-॥९॥ गोचर्ममात्रमबिन्दुः भूमेशुद्धयति पातितः क्वचित्ममस्तरिति द्रष्ट ..

·62 . बोधायनधर्मसूत्रे सख्याने समूढमसमूढं वा यत्रामेध्यं न लक्ष्य इति ॥ ५९ ।। अबिन्दुः जलव शुध्यतीति अन्ततिणिनों द्रष्टव्य समूह सम्मानन्या । असमूहं स्पर्शादिदुष्ट देश गोचर्मप्रमा शोधयति । तमांवेष्टयति-यत्र अमेध्ययुक्तममेध्यं पुरीया न लक्ष्यते तमिति शेष ॥ १९ ॥ परोक्षमधिश्रितस्यान्नस्यावद्योत्याभ्युक्षणम् परोक्ष भोक्तुरसमक्षमधिश्रित्य पचस्यान्नस्याग्निनाऽवद्यो त्याभ्युक्षणं शङ्कापदमापन्नस्य शुद्धिर्भवति । अनाशङ्कितम्य ! 'नीणि देवा पविनाणि' इत्युक्तम् ॥६॥ तथाऽऽपणेयानां च भक्ष्याणाम् ॥ ६१ ॥ आपण वणिना पण्यस्थानम् । क्रयविक्रयस्थानमित्यर्थ तत्र भवा आपणेया भक्ष्या मण्डकापूषसक्तुमोदकादय' उत्तरा पथवासिन प्रसिद्धा । तेषामवद्योत्याभ्युक्षणम् । तथाच शहर 'आकरजानामभ्युक्षिताना घृतेनाभिधारितानामभ्यत्रहरणीयाना पुन पचनमेव समानम्' इत्यादिना ॥ ६१ ॥ न केवलमवद्यातनायेव शोचकरणम् । किं तर्हि । दातुश्न द्धाऽपि । ता च पुराकल्परूपेण प्रशसति- भीभत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्धधा- नाय हविर्जुषन्त इति ॥६२॥ , ·63 प्रथमप्रश्न पश्चमोऽध्यायः भीभत्सवः विहिगन्तः अश्रद्धधानात् पुरुषाद्धविन जुप- न्ते । तस्मान्ननं श्रद्धाऽपि शुचिकारणमित्यवगम्यते ॥१२॥ किञ्च- शुचेरबहधानस्य श्रद्दधानस्य चाशुचेः। मीमांसित्वोभय देवाः सममनमकल्प- यन् ॥ प्रजापतिस्तु तानाह न समं विपमं हि तत् । हतमश्रद्दधानस्य श्र- द्वापूतं विशिष्यते ॥६३॥ दीर्घकालं मीमांसित्वा विचार्य शुचेरश्रद्दधानस्य अधुचे श्श्रद्दधानस्य च तयोस्सनौकरणे रुते देवान् प्रजापतिरब्रवीत् विषमममीकरणमेतयुप्माभि• रुतं कष्टमिति । कि तत्र करणमित्या- ह-हतमश्रधानस्य । तस्मात् श्रद्धापूतमेव विशिष्यते- किञ्च- अथाप्युदाहरन्ति- अश्रद्धा परमः पाप्मा श्रद्धा हि परमं त- पः । तस्मादश्रद्धया दत्तं हविर्नाभन्ति देवताः ॥६॥ श्रद्धा आदरः कौतूएलं आस्तिश्पम् । यस्मात् अन्दर भूता ·64 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तस्मादश्रद्धया दत्तं नादातव्यमिति शेषः । आह च कृष्णो धनंजयाय- अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्त कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्मेत्य नो इह ॥ ६४ ॥ श्रद्धारहितः पुनः- इष्ट्वा दत्वाऽपि वा मूर्खः स्वर्ग न हि स गच्छति ॥६५॥ मूर्ख इत्युक्तं, कोऽसावित्यत आह- शङ्कगविहतचारित्रो यस्स्वाभिप्रायमाश्रितः। शास्त्रातिगः स्मृतो मूर्यो धर्मतन्त्रोप- रोधनादिति ॥६६॥ शङ्का कृत्यासत्यविवेकशून्यता । तया संशयात् विहतं चा- रित्रमनुष्टानं यस्य स तथोक्तः । ततश्च । शास्त्रतो निश्चिात्य हेयोपादेयो चावेश्य विवेकाभावे स्वाभिप्रायमाश्रित्य यः स्वेच्छा. चारी भवतीत्यर्थः । एतस्मादेव शास्त्रातिगश्च भवति शास्त्रार्थमतीत्य गच्छति । तच्चायुक्तम्, यतो भगवद्गीतासूक्तम्- तस्माच्छाखं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ॥ इति ॥ एवंविधायः पुरुषः स मूर्खस्मृतः । को हेतुः धर्मतन्त्रोप- रोधनादिति । धर्मस्य तन्त्रमनुठानं तस्योपरोधो मनति ।। ६६॥ श्रद्धा यथा द्रव्याणां शुद्धिहेतुः एवं प्रक्षाळनमपोत्येनदर्शय- - माह- मगवीता. १७-१८ २१.१

·उमयोहिद्विरिति विनिर्देशः परप्य' || ..
.
तुशब्दो विशेषप्रायत्यदर्शनार्थः । तच्चारगृश्यप्रदर्शनार्थम् । तत्र
मूत्रपुरीपोपहतत्य शोचं वक्तुं मूत्रपुरीपकरणं लाक्दाह--
शुष्कं तृणमयाज्ञिकं काष्ठं लोष्ट वा तिर-
स्कृत्याहोरात्रयोरुदग्दक्षिणामुखः पा-
वृत्य शिर उच्चरेदवमेहबा ६८॥
अयाज्ञिक शुष्कं तृणमिति तिरस्कृत्यान्तीय भूमि अह-
रुटमखो रात्री दक्षिणामुख' प्राइस शिर उचोदनमेशा मू.
कार्यमिति शेप' | सकादिति च ॥१९॥
प्रथमाने पञ्चमोऽध्यार
65
शाकपुष्पफलमूलौपधीनां तु प्रक्षाळनम् ॥
चैतद्विधानम् । एतेषां पुन. मूत्राग्रुपहतानामपाना त्यागः, बहूनां
तन्मात्रत्याग', शिष्टानां प्रक्षाळनमम्युक्षण वा ॥ १७॥
तथा च वप्तिष्ठः
मूत्रे मृदाऽद्भिः प्रक्षाळनम् ॥ १॥
त्रिः पाणेः ।।७०॥
দুনিয়ায
अपुरीपे च
मूत्रपुरीपे कुर्यात्' इति ॥१८॥
मृदाऽद्भिः प्रक्षाळनमित्यनुवर्तते ।
तद्वत्पुरीपे ॥ ७ ॥

·66 -- घौधायनधर्मसूने सयाल्याने मृदाऽद्रि प्रक्षाळनमतिदिश्यते । 'नव पुरीषे च' इति वक्तव्ये 'तहत' इति अतिदेशो विशेषविवक्षया ॥ १ ॥ तमाह-- पर्यायास्विस्त्रिः पायोः पाणेश्च ॥७२॥ पायुरसानप्रदेश । मूत्रे यदुक्त तेन पुरोषे त्रिरावृतेन भवितव्यम् । पूर्व पायोस्सकन् मृदातव्या सरञ्च पाणे । एव त्रिरावर्तते । तत्रैव मानवम्-- एका लिङ्गे गुदे तिस्रः तधैकस्मिन् करे दश। उभयोस्सप्त दातव्या मृदश्शुद्धिमभीप्सता ॥ इति ।।' तथाऽपर वासिष्ठमतम्- एका लिङ्गे तिखो वाम उभाभ्या द्वे च मृत्तिकै । पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोत्सप्त मृतिकाः ॥ इति ॥ दक्षस्तु मृत्तिकापरिमाणमुपदिशति- अर्वप्रतिमाना तु प्रथमा मृतिका स्मृता द्वितीया च तृतीया च तदर्थार्या प्रकीर्तिता ॥ तत्र विरुद्धेषु विकल्प , अविरुद्वेषु समुच्चयो द्रष्टव्य । 'मा पर्मणेऽमध्यस्य' इत्येतत्तु मात्र मममित्युच्यते ॥ ७॥ मूत्रवद्रेतस उत्सगें ।। ७३॥ शुहत्योत्सर्गे मृगवच्छौचमेव ॥ ७३ ॥ नीवी विसरूप परिघायाप उपस्पृटोत् । - .

·न क्षत्रियवेश्यो, नत्रेतत्स्यात् । आर्यवदिति पतिप्रत्ययेनाचमन- धर्माणा सर्वेपामतिदेशे सत्युपवीतादीनामपि प्राप्तिस्स्यात् । नेत्याह- प्रथाप्रश्न पन्नमोऽध्यायः आई तृणं गोमयं भूमि वा समुपस्पृ- शेत् ॥ ७ ॥ परिहितस्य वाससो बन्धो नौवी । अपामुपस्पर्शन प्र. शाळनम् । वा सम्भवापेक्षो विकल्प ॥ ७४ ॥ नाभेरघस्स्पर्शनं कर्मयुक्तो वर्जयेत् ॥ देवपितृसयुक्त कर्म कुर्वाण इत्यर्थ ॥ ७ ॥ तत्र कारणमाह- ऊर्ध्व वै पुरुपस्य नाभ्यै मेध्यमवाचीनम. मेध्यमिति श्रुतिः । शूद्राणामार्याधिष्ठि- तानामर्धमासि मासि वा वपनमार्यव- दाचमनकल्पः ॥ ७६ ॥ आसीस्थित्वा' इत्यादि । एव च स्त्रोशूद्रो तु सरुत्' इत्येतानार्याधिष्ठितशूद्रविषय द्रष्टव्यम् । ननु सर्व एव शृद्रा आर्याधिष्ठिता । तथा च पश्यति'शूद्र- स्तु पूषा परिचयां करोति' इति । सत्यम्-तथाऽपि परिचर्या- समतिक्रमसम्भाव्यते । सन्ति हि केचिद्रा स्वतन्त्रा एव शि- रुपनीविनश्च, तस्मादनवद्यम् । यद्वा-आर्यो ब्राह्मणोऽभिनेता . कल्पः प्रयोग । . तत्मयुक्तवाञ्चोपवीतस्य, न शूद्रस्य त्रैवर्णिक्प्रधानवादुपनयनस्य, ·65 - - बोधापनमर्मस्ले भन्याख्याने, प्राप्तिः । तस्मादुपवीतादिनितस्यातिदेशोऽयम् ॥ ६ ॥ वर्णधर्मप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते मा भूतत्साधारणमिति- वैश्यः कुसोदमुपजीवेत् ॥ ७ ॥ कुसीदो वृद्धच द्रव्यस्य प्रयोग. ।। ७७ ॥ सविस्तारयति- पञ्चविंदातिस्त्वेव पञ्चमाषको स्यात् ॥७॥ मापो नाम कापण शिो भाग पगरय परिवोनिन । इनि स्मृत्यन्तरदर्शनात् । पपिशनिमाधाना पापणाना प्रतिमा पा मापा वृद्धिरित्यर्ष ॥ ७८ ॥ अग य परंगोपगोनितं द्रव्य पूर्वगप्रोक्तपरिमाणात् भूपाप गृह प्रयच्छति । तमपिस्त्यार-- अधाप्युदाहरन्ति- परसमर्घमृणं गृह्य महा मम्प्रयोजयेत् । सबै वाधुपिको नाम ब्रह्मवादिषु गरितः।। वृद्धि च ब्रामहत्यां च तुला ममतो- लयन ! अतिप्रमृणा कोटयां या - पिस्लमकम्पनि ॥ ७९ ॥ अपम दिनदेन पजोन एप । असिन्दा .

·प्रथमप्रश्न पञ्चनौगाय 169 दिपु गर्हित इत्यादि । योय वाप्सा' ब्राह्मणादन्येषा निषेधे द्रव्य ॥ ७९ ॥ गोरक्षकान् वाणिजकान तथा कारकुशी- लवान् । प्रेप्यान् वाधुपिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ॥ ८॥ गोरक्षकान् विमानधीतवेदानपि । एतेन क्षत्रियवैश्यावपि व्या ख्यातौ । शूद्रयदाचरेत् । गोरक्षवादिब्राह्मणहिसायामपि ब्रह्मह- त्या भवत्येव । साक्षिशपथे तावत्-- सत्येन शापयदि भनिय वाहनायुधैः । गोवीजफाश्चनैःश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ।। इति ।" तथा दिव्येऽपि अनि जल वा शूद्रस्य' इति ।। ८० ॥ वृद्धिप्रयोगे तु स्वयमेव वक्ष्यति-- कामं तु परिलुप्तकृत्याय कदर्याय नास्ति- काय पापीयसे पूर्वी दद्याताम् ॥ ८॥ परिलुसत्यो विच्छिन्नाधार । कदर्यः सत्यपि द्रव्ये द्रव्या- जनस्वभाव । नास्तिको वेदब्राह्मणनिन्दकः । पापीयान् शूद्ध । एतेभ्यो यथाकाम भूयस्ये वृद्धधै पूर्वा वर्णो ब्राह्मणक्षत्रियों दद्या- ताम् । य पुनस्स्मृतिषु ब्राह्मणस्य वा(प्यप्रतिषेधस्स रतसत्य- विषयो द्रष्टव्य ।। ८१॥ अप यायसो. मन. ०११३. -- ·170 -- बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. । परिष्टुप्तरूत्यप्रसङ्गादन्यदुच्यते-- अयज्ञेनाविवाहेन वेदस्योत्सादने न च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणाति- क्रमेण च ॥२॥ विवाहश्शास्त्रलक्षणभार्यापरिग्रहला । बदस्योत्सादनमनध्य- यनम् । पुनस्स्मृतिषु । ब्राह्मणातिकम तु शातातप आह--- अत्यामन्नमधीयानं ब्राह्मणं यम्त्यतिक्रमेत् । भोजनाचैर दानाच दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ इति ।। कुलान्पुत्रप्टान्यपि निरष्टतां यान्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ इदानी मूर्सबाह्मणातिकमे दोपो नास्तीत्याह-- ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति मूर्खे मन्त्रविजिते। ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ ३॥ मूर्खलक्षणमुक्त 'शास्त्रातिगरस्मृतो मूर्ख ' इत्यत्र । तथा म वसिष्ठः- यस्य चैर गृह मूसों दूरे च म्यादभुतः। बहुश्रुताय दातव्यं मुखं नास्ति व्यतिरूमः ॥ इति ॥८३ गोभिरश्वैश्व यानश्च रुप्या राजोपसेवया ! वा. पा...

·प्रथम प्रश्न पञ्चमोऽध्यायः 71 कुलान्यकुलतां यान्ति यानि होनानि मन्त्रतः ॥ मन्त्रतस्तु समृद्दानि कुला- न्यल्पधनान्यपि । कुलसड्डयां च गच्छ- न्ति कर्पन्ति च महद्यशः॥८१ ॥ गोभिरश्वेश्चेत्यत्र सव्यवहारणेत्यध्याहार्यम् ॥ ८४ ॥ अधुना नानाविधाना पुरुषार्थाना परस्परविरोध दर्शयित्वा हेयो- पादेयविकायाह- वेदः कृषिविनाशाय कृपिर्वेदविनाशिनी। शक्तिमानुभयं कुर्यादाक्तस्तु कपि त्य- जेत् ॥५॥ रुपिग्रहणं वेदतदर्भज्ञानविरोधिप्रदर्शनार्थम् । आह च मनु - सर्वान् परित्यजेदान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः ॥ इति ।। वेदोत्सादनप्रमादिदमन्यमुच्यते- नवै देवान पीवरोऽसयतात्मा रोरूयमाणः ककुदी समभुते। चलनुन्दी रभसः कामवादी कशास इत्यणवस्तत्र यान्ति ॥८६॥ पीवरोऽतिपान परमामेन स्वमाम वर्धयन् । आह व मनु - ·72 बोधायाधर्मसत्रे सव्याएयाने, समांसं मरमासेन यो वर्षयितुमिच्छति । अनभ्पर्य पितॄन देवान्न ततोऽन्योऽस्त्यपुण्यकृत् ।। इति । प्यायतेवृद्धिनर्मण औणादिर वरच्प्रत्यय । असंयतात्मा अस- यतबुद्धि निपिद्धकाभिमुखी निरोडमक्षम इत्यर्थ । रोख्यमाणः रौतेश्शब्दकर्मण झियासमभिव्याहारे यड्प्रत्ययो द्रष्टव्य | नर- गानप्रिय गान्धर्वादिप्यासक्तमना इत्यर्थ । ककुढी ककुमान् स च बलीवर्द, तदुपजीवीत्यर्थ । चलन्तुन्दी चलत माणिनो यस्तु हिनम्ति प्राणियातक उति यावत् । यो वा चरतुन्दी म चलत्तुन्दीत्युदाहृत । उदरपूरणपरायण । रमसस्तीक्ष्णो वादा यकर्मा दीर्घ वेरी च । कामवादी यथेष्टवादी निर्विशङ्कमत' दिग्ध च यो भापते । कृशास रशान् दुर्वलनशक्तानस्यति याधते इति रशास । इतिशब्द प्रकारवनन क्षुलका क्षुद्रा इत्यर्थ । एते देवान्न समश्नुवते । किं तर्हि कुर्वन्ति । तन यान्ति यत्र जाता इहेव परिभ्रमन्तीत्यर्थ ॥८६॥ असयतात्मेत्युक्त, तत्रापवादमाह- यद्यौवने चरति विश्वमेण सदाऽसदा यादृशं चा यदा वा । उत्तरे चेदयसि साधुवृत्त- स्तदेवास्य भवति नेतराणि ॥ ८७ ॥ उत्तरं वय पञ्चाशद्वर्पा , एताभ्य ऊर्ध्वम् । आचार्याभिमन वा 'उनपटेश्च वर्षेभ्यो ह्यष्टाभ्यश्च मामेभ्य । एतस्मादगियोव- नम् । सद्वाऽसति विहितप्रतिपिद्धोमयाभाव । यादृशं वेति मका रानियम । यदा वेति कालरानियम । अयमत्रार्थ न्यौवनोद्धत 'मनु ५-४२ । अणव ·78 प्रथ मप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय. पुरुषो व्यामोहात्पूर्वस्मिन् वयप्ति साध्वसाधु वाऽत्यन्तनिष्टमपि क. मपद्धती आचरति, स चेद्रुत्तरास्मिन् वयसि साधुटचः प्रत्या- णाचारो भवति प्रतिषिद्ध परिहाप्य स्वविहितमनुतिष्ठति तदेव तस्यैवास्य कल भवति नेतराणि दुप्कतानि पूर्ववयोऽनुष्ठितानि । अनेन च प्रायश्चित्ताल्पत्ल ख्यापितम् । न पुनरकरणमेव प्रा- यश्चित्तस्य ॥ ८॥ तदाह- शोचेत मनसा नित्यं दुष्कृतान्यनुचिन्त- यन् । तपस्वी चाप्रमादी च ततः पापा- त्प्रमुच्यते ॥८॥ इत्थशौचेन शोचेत मनसा-अहो कष्ट मया इत, घिसा कामचारमदीर्घदर्शिन, का मे गति का मे त्राणभूमिरिति, अत उर्व ईदृश कर्म न करिप्यामीति दुष्कृतान्पनुचिन्तयन् अनुस्मरन्नित्यम् । तपस्वी कृच्छादिरुत् । अप्रमादी पापस्य कर्मण पुनरसेविता । तस्माद्यौवनकृतात्पापात् प्रमुच्यते नैतत्यु- र्या पुनरिति निवृत्त्या पूयते तत इति । तथा च वसिष्ठ - ख्यापनेनानुतापेन तपसाभ्ययनेन च । पापन्मुच्यते पापादानाद्वाऽपि पयुच्यते ।। इति ॥८८ स्थाविरे सुवृत्तस्य पुरुषस्य यौवने विम्रमरतानि पापानि दोषाशकल्पादनल्पता न लभन्ते इत्युक्तम्, तत्प्रसङ्गादिदमन्य- दनाशङ्कनीयमुच्यते-- - 10 ·74 पौधायनमसूत्रे सव्याख्याने, स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः प- रान् । न तैरुच्छिष्टभावस्यानुल्यास्ते भू- मिगैस्सहेति ॥८९॥१०॥ । भूमौ पतिताः पुनरुत्थाय विन्दवः परानाचामयतः पादौ स्पृशन्ति ते पुरुष नोच्छिष्टं कुर्वन्ति भूपिगैस्तुल्या इत्यभिधा- नात् अन्यत्रापि भूमिगतजलमदोषमिति गम्यते । पादग्रहणा- दन्यत्रोच्छिष्टभावो भवत्येव ॥ ९॥१०॥ स्पर्शनिमित्ताशौचमभिधायाधुना तदभावेऽप्याशौचप्रतिपिपादयि. पयाऽह- सपिण्डेप्वादशाहमाशौचमिति जननमर- णयोरधिकृत्य वदत्य॒त्विग्दीक्षितब्रह्मचा- रिवर्जम् ॥१०॥ समानः पिण्डो येषां ते सपिण्डाः तेषु स्मृतिशास्त्रकारिणां यदशाहाशोचवचनं तदेव जननं मरणं चाधिरत्य वदति । न सर्व व्यहाद्याशौचवचनमपि । तथा च स्मृत्यन्तरे यदाशौचवचनम् 'जननेऽप्येवमेव स्यात्" इति तद्दशाहस्यैवातिदेशकमिति मन्तव्यम्॥ 'आशौचे सति सम्माप्ते दानादिर्न विधीयते । तथा च वृद्धमनुः-- उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥

·16 प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः कुमारजन्मदिवसमेक कुर्यात्मतिग्रहम् । आयान्ति देवपितर तत्र सम्बोधयन्ति च ॥ तस्माचदिवस पुण्य पितृवशविवर्धनम् ॥ इति ॥ ब्राह्मणविषयमेतद्दशाहाशौचवचनम् । क्षत्रियादीना तु एकादशा- हादि ॥९० ॥ अथ सपिण्डता-- सपिण्डता त्वासप्तमात्सपिण्डेपु॥ ९ ॥ न निवर्तत इति शेष । तत्वात्मानमधिकृत्य मागूर्व च पशु पुस्सु भवति । तत्सन्तति' च उभयतोऽपि सप्तमे निवर्त- ते । सपिण्डस्य सक्षेपोक्तिरेषा, विस्तरस्तु वक्ष्यते 'अपि च प्रपितामह ' इत्यत्र । ननु त्रिपुरुषमेव सापिण्ड्य सम्मान्यते, पितृपितामहमपितामहाना पिण्डदानवचनात् । उच्यते-पित्रादिषु त्रिषु जीवत्स्वेव येम्य पिता ददाति तेभ्यस्तत पुत्रो ददाति परेभ्य त्रिम्य पिण्डदान सम्भाव्यते, अत उपपद्यते सप्तमे निवृत्तिरिति ॥११॥ साम्प्रत म्रियमाणवयोऽवस्याविशेषापेक्षयाऽऽशौचमाह- आ सप्तमासादा दन्तजननादोदकोपस्पर्श- नम् ॥ १२ ॥ सप्तममासादग्दिन्तनननाद्वा तेषु मृतेषु उदकोपस्पर्शनं स्ना- नमात्रमेव सपिण्डानाम् । यतु तस्मिन्नवधाकाहाशौचं तेन सहा- स्य विकल्प. ॥ १३ ॥ - ·76 चोधायनधर्मसूने सव्याख्याने. किञ्च- पिण्डोदकक्रिया प्रेते नात्रिव विधीयते । आदन्तजननाहाऽपि दहनं च न कार- येत् ॥ १३॥ तृतीयवर्षममविष्टरयानातदन्तस्य वा पिण्डोदकक्रिया न क. तव्या । दहमें च, अवघ्योः द्वयोः स्नेहापेक्षया विकल्पः । नात्रिवर्पस्य कर्तव्या वान्धवरुदकक्रिया । जातदन्तस्य वा कुर्यान्नानि वाऽपि कृते सति ॥ तथा-- नास्य कार्योऽग्निसंस्कारः नापि कार्योदकक्रिया' ॥ इति ।। ९३ ।। स्त्रीषु मृतासु कपमित्याह- अमनासु च कन्यासु प्रनास्वेके ह कुर्वते । लोकसङ्ग्रहणार्थं हि तदमन्त्रास्त्रियो मताः ॥ १४ ॥ अमत्तास्थित्यत्र न पिण्डोदकक्रियेत्यनुवर्तते । प्रचास्येके हकुर्वते इति पितृसपिण्डाभिप्रायमेतत् । तत्रायं हेतुः-लोकम- अहणायें होति । लोकसङ्गणं महाननवशीकारः । तस्मात्प्रसा- आह व याज्ञवल्लय:- मनु. ५-६९-७०. म विक्रूपः ·प्रथमप्रश्ने पचमोऽध्याय, कामोदक सखिमचास्वतीयश्वशुरविजाम् ॥ इति॥ पितृसपिण्डाना पुनरूदाना कुर्वीरन्नेष । तथा च वसिष्ठ 'प्रत्तानामितरे कुर्वीरन् ताश्च तेपाम्” इति । उदाना च अ- नूदाना च अमन्त्रिकेवोदकक्रिया । आह च मनु : अमन्तिका तु कार्यय स्त्रीणामावृदशेपत । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥इति ॥१४॥ द्रव्यसाध्यत्वात् पिण्डदानादेम॒तस्य रिक्थ लब्ध्वा पिण्डदाना दिक कुर्यादिति विवेक्तु सपिण्डसकुल्यविवेकार्थ तावदाह- अपि च प्रपितामहः पितामहः पिता स्व- यं सोदा भ्रातरः सवर्णायाः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रस्तत्पुत्रवजै तेपा च पुत्र- पौत्रमविभक्तदायं सपिण्डानाचक्षते ॥ मापिण्ड्य एव विञ्चिद्वतव्योऽस्तीति मत्वाऽत्रापिचेत्याह । उ- तस्यैव विस्तारोऽयम् । प्रपितामह इत्यादि । परिभाषा चैषा द्रष्टव्या ।।९५॥ विभक्तदायानपि सकुल्यानाचक्षते ॥१६॥ एपा परिभाषा वै । विभक्ताविभक्तशब्दों व्यत्यस्तो कार्यो । एतदुक्त भवति-सम्बन्धविशेषज्ञाने सति सपिण्डा उच्यन्ते । वसि ४१६ मनु २६६ ·78 बोधायनधर्मसूत्रे सम्माख्याने, सम्बन्धमात्रज्ञाने सकुल्याः । अतश्च सकुल्या अपि सपिण्डकु- ल्या एव, द्रव्यपरिग्रहे तु विशेषो नास्ति ॥ ९६ ॥ तदाह-- असत्स्वन्येषु तदामी ह्यर्थो भवति ॥ ९॥ अन्येप्वौरसादिषु पुत्रेषु तद्गामी एथों भवति ॥९७ ।। सपिण्डाभावे सकुल्यः॥१८॥ ऋज्वेतत् ॥९८॥ तदभावे पिताऽऽचार्योऽन्तेवास्य॒त्विग्वा ह- रेत् ॥ ९९॥ वाशब्दो विकल्पार्थः । स च व्यवस्थया । सा च पू. वाभावे उत्तरोत्तर इति । पिता पितृस्थानीयः । अनेन पुत्र- स्थानीयोपि लक्ष्यते । स च दाहादिसंस्कारादिकर्ता । तथा च वसिष्ठः---'सपिण्डाः पुत्रस्थानीया वा तस्य धनं विभनेरन् । इति । इतरथा सकुल्याभावे पिता गृहीयादित्युक्ते पूर्वापरवि- रोषस्स्यात् । तस्मात् पितृशब्देन पितृस्थानीयः पुत्रस्थानीयो गृहीतव्यः ॥ ९९॥ तदभावे राजा सत्स्वं त्रैविद्यवृद्धेभ्यः संम- यच्छते ॥१०० सदिति ब्राह्मण प्रतिनिर्दिशति । इतरवर्णस्वं तु सर्वाभावे राजवादीत ॥ १० ॥ -- वति.१७-८१.

·79 प्रथमप्रश्ने पंचमोऽध्यायः. न त्येव कदाचित्स्वयं राजा ब्राह्मणस्वमा- ददीत ।। १११ ॥ अस्मिन् पक्षे परकीयमतेन दोपमाह- अथाप्युदाहरन्ति- ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रघ्नं विपमेकाकिनं हरेत् । न विपं विपमित्याहुब्रह्मस्वं विपमुच्यते ॥ तस्माद्राजा ब्राह्मणस्वं नाददीत परम ह्येतद्विपं यद्ब्राह्मणस्वमिति ॥ १०२॥ राजग्रहणमुपलक्षणार्थ, अन्यो या ब्राह्मणस्वं नाददीत । न विष विपमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुच्यते । इयास्तु विशेषः । ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रघ्न विपमेकाकिन हरेत् ॥ १०२।। प्रसक्तानुनसक्तं परिसमाप्याधुना प्रकृतमुच्यते-- जननमरणयोस्तनिपाते समानो दश- रात्रः॥१०३॥ सन्निपातस्समवायः । अन्यतरेण निमित्तेन दशाहे वर्तमाने इतरस्यापि निमित्तस्य तत्रान्तःपातः । तथाचेत् पूर्वाशीचप्रयुक्त- तन्त्रमध्यपातिवादितर प्रसनति । न पृथग्दशरात्रं प्रयुड़े इत्य- भिप्रायः । एवं व्यहादिष्वपि । तत्र भूयसा सह अल्पीयो गच्छति न वल्पीयसा भूयः । प्रेक्षितभयुक्तिसानिन्याभावात् ।

·80 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तत्र सजातीयस्यैव प्रसङ्ग इति केचित् । तथाच गौतमः--'तज्जा- तीयमेव तच्छेदन्तः पुनरापतेच्छेपेण शुद्धचरन् । इत्युक्तवान् । तस्माजनने जननं मरणे मरणमिति निवेशस्सिद्धो भवति । आ- चार्यस्त्वनादृत्य तच्छब्दं जननमरणयोरिति वदन विनातीयस्यापि प्रसङ्गं मन्यते ॥ १०३॥ तत्र विशेपमाह- अथ यदि दशरात्रात्सनिपतेयुराचं दशरा- त्रमाशौचमा नवमादिवसातू ॥१०॥ अत्र हि विधी यदि दशरात्रे वर्तमाने दशमादिवसादर्शक दशाहत्रिरात्रादयो वा निपतेयुः तदा शुद्धिर्भवतीत्यर्थः । दशमे चेदहनि सन्निपतेयुरन्यदाशीच क- ल्प्यम् । तच्च गौतमवचनात् । स आह-'रात्रिशेषे द्वाभ्याम् प्रभाते तिसृभिः इति । प्रभाते प्रण भाते दशमस्य उ. पःप्रभृति उदयादाक परिपात इत्यभिप्रायः । उदिते तु यथा- प्राप्तमेव ॥ १०३ ॥ जननमरणयोरित्युक्तं, तत्र निर्देशक्रमेण जनने तावदिशेप उच्यते-- जनने तावन्मातापित्रोदशाहमाशौचम् ॥ प्रक्रान्तस्य शेपेणैव यदि सर्वसपिण्डा वृत्तवन्तो भवेयुः तदा मातापित्रोरेव दशा- हाशौचम् ।। १०६ ॥ २१-४, १४-८ ·81 प्रथम प्रश्न पञ्चमोऽध्याय: अपि चेत्पिता वृत्तवान् तत्राह-- मातुरित्येके तत्परिहरणात् ॥ १०६ ॥ यस्मात्प्रसूतिका लोक परिहरति तस्मात् तस्या एव जनना- शौच न जनकस्येति ॥ १०६ ॥ पितुरित्यपरे शुक्लप्राधान्यात् ॥ १०७॥ न हि शुक्मन्तरेण भवन्तीति ॥ १०७ ॥ ननु क्षेत्रमन्तरेणापि प्रना न भवन्तीत्याशङ्कयाह-- अयोनिजा ह्यपि पुत्राश्श्रूयन्ते ।। १०८ ॥ अगस्त्यवसिष्ठादय । तथा हि-मित्रावरुणयोदीक्षितयोरू- वंशीमप्सरसं दृष्ट्वा वासतीवरे क्लशे रेतो न्यपतत् । ततोऽग- स्त्यवसिष्ठावनायेतामिति । तदेतदयाऽम्युक्तम्-- उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठो वेश्या ब्रह्मन्मनसोधिजातः। द्रप्स स्कन्न ब्रह्मणा दैव्येन विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त' ।। इति ॥ १८ ॥ अतस्स्वमतमेवोपसंहरति-- मातापित्रोरेव तु संसर्गसामान्यात् ॥१०९ ससर्गः सम्बन्ध प्रजोत्पत्त्युपायभूतः । स चोमयोस्समान. यस्मात् ।। १०९॥ शिवस. ७-१३-२१. - 11 ·82 पोपायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अधुना क्रमप्राप्तै मरणे सत्युदककियाप्रयोगप्तिरुच्यते-- मरणे तु यथावालं पुरस्कृत्य यज्ञोपवीता- न्यपसव्यानि कृत्वा तीर्थमवतीर्य सक- त्सकृत् त्रिनिमज्ज्योन्मज्योतीर्याचम्य- तत्प्रत्ययमुदकमासिच्यात एवोत्तीर्याच- म्यगृहद्वार्यङ्गमरमुदकमिति संस्पृश्या- क्षारलवणाशिनो दशाहं कटमासीरन् ।। यथावालं योयो बालस्तत पुरस्कृत्य कनिष्ठप्रथमा इति यावत् । अपसव्यानि अप्रदक्षिणानि प्राचीनावीतानि कृत्वा । कथ यज्ञोपवीतानि भवन्ति चेत् ? मूतगत्येति चूम । अन्यत्रापि प्रेतकृत्येष्वेवमेव भवितव्यम् । सरुद्हण प्रतिनिमज्जनोन्मजन उत्तीर्योत्तीर्यत्यर्थ । तत्सत्ययं प्रेतप्रत्यय प्रेत प्रत्याय्य प्रेतस्य नामग्रहणपूर्वक उद्देश कृत्वेत्यर्थ । प्रत्ययमित्याभीक्ष्ण्ये णमुल्मत्य यो द्रष्टव्य । ग्रहमवेशावस्थाया पुनहद्वारे अगारे अङ्गारमु- दक च सस्पृश्य बालपुरस्सरा गृह प्रविशेयु । इतिश- ब्देन प्रकारवाचिना स्मृत्यन्तरेणोक्त समुच्चिनोति । एव हि याज्ञवल्क्य आह-- आचम्यानधादिसलिलं गोमयं गौरसर्पपान् । विश्य निम्बपत्राणि गृहान् वालपुरस्मरा ॥ प्रविशेयुस्समालभ्य कृत्वाऽश्मनि पदं शनै:* ॥ इति ॥ ,

·83
प्रथमप्रने पञ्चमोऽध्याय .
तत प्रभृति दशाहमक्षारलवणाशिनो भवेयु । यावदाशौच
कटे तृणमस्तरे आसीरन् उपविशेयु । पिण्डदानमपि प्रतिदि-
वस कार्यम् ॥ ११० ॥
एकादश्यां द्वादश्यां वा श्राद्धकर्म ॥११॥
कुर्वीतेति शेप । योऽप्ययमेकोद्दिष्टादे ज्योतिश्शास्त्रे कालो
विहित । सोऽनिष्क्रान्ततत्कालस्य वेदितव्य ॥ १११ ॥
शेपक्रियायां लोकोऽनुरोद्धव्यः॥ ११२ ॥
अत्रापि प्रेतस्य शेपक्रियायाः कर्तव्याया लोको महानन'
अनुरोद्धव्य । ननपच्छादनश्राद्ध दाहादिषु । अत्रापि न केवल
दाहक्रियायामेव । तत्र हि बहुशब्दे उदकमुक्त 'यञ्चात स्त्रिय
आहुस्तत्कुर्वन्ति " इति । तथाऽन्यरप्युक्त 'स्त्रीभ्यस्सर्ववर्णेम्यश्च
धर्मशेपान् प्रतीयात्" इति ॥ ११२ ॥
साम्प्रत सपिण्डाशीच कर्तव्यम् । तत्र तावत्समानोदकाशोच-
मुच्यते--
अत्राप्यसपिण्डेषु यथाऽऽसनं त्रिरात्रमहो-
रात्रमेकाहमिति कुर्वीत ॥ ११३ ॥
इतिकरणात् सद्यश्शौचम् । अहोरात्रशब्देन पक्षिण्युपक्षिप्ता ।
वृत्तस्वाध्यायापेक्षश्चाय विकल्प । वृत्तनिमित्तानि चाध्ययनविज्ञानाने
कमाणीति द्वयर मुणनिर्गुणाना व्युत्क्रमणैते पक्षा भवन्ति ॥११३॥

·84
पोचायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
आचार्योपाध्यायतत्पुत्रेषु त्रिरात्रं पक्षिण्ये.
काहम् ॥११॥
आचार्य प्रेते विरात्रम् । उपाध्याये पक्षिणी । तयो
पुत्रप्पैकाहम् ॥ ११४ ॥
ऋत्विजां च ॥ ११५॥
चशब्दाद्याज्यस्य च निरात्रमृत्विजां च ॥ ११५ ॥
शिप्यसतीर्थसब्रह्मचारिपु त्रिरात्रमहोरात्र-
मेकाहमिति कुर्वीत ॥ ११६ ॥
अत्रापि निरात्रमहोरात्र पक्षिणीति । तीर्थशब्देन गुरुरुच्यते
समानो गुरुर्यस्येति विग्रह । ब्रह्मचारी सहाध्यायी । एषु मृतेषु
यथोक्त त्रिरात्रादिर्भवति ॥ ११६ ॥
गर्भस्रावे गर्भमाससम्मिता रात्रयः स्त्री-
णाम्।।११७॥
त्रिमासे गर्भस्मृतो भवति यदि तावन्त्यहोरात्राणि । एवं चतु.
वादिष्वपि । स्त्रीग्रहणात् जननादक वृत्ते न पुरुपस्याशो-
परशवोपस्पर्शनेऽनभिसन्धिपूर्वं सचेलोऽपः
स्पृष्ट्वा सद्यश्शुद्धो भवति ॥ ११॥

·85 प्रयमप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय परशव असपिण्डशव । कथम् ? असवर्णशवस्पर्शने वहने चोभयत्राशीचान्तरविधानात् । अभिसन्धि काम , तदभावोऽनभि- सन्धि अपा स्पर्शनमवगाहनम् । तत्सद्य एव कुर्वीत न विलम्बयेत् ।। अभिसन्धिपूर्वं त्रिरात्रम् ॥ ११९ ॥ अनन्तरोक्तविषय एवं ॥ ११९ ॥ ऋतुमत्यां च ।। १२० ॥ ऋतुमती रजस्वला । तस्परों अभिसन्धिरनभिसन्धिरिति वि- भागो न भवेदिति चशब्दस्तत्स्सृष्टिन्यायानुकपणार्थ । आह च मनु - दिवाकीर्त्यमुदक्या च पतित सूतकीं तथा । शव तत्स्सृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा लानेन शुद्धयति ॥ इति ॥ दिवाकीर्यस्तु चण्डाल । अत्राय विशपे -अबुद्धिपूर्व सस्पर्श द्वयोस्स्तान, बुद्धिपूर्व तु त्रयणामिति केचित् ॥ १२० ॥ यस्ततो जायते सोऽभिशस्त इति व्याख्या- तान्यस्यै व्रतानि ॥ १२१ ॥ इत्यादिना 'प्रनायै गोपीयाय" इत्येवमन्तने ब्राह्म- णवाक्येन रजस्वलाया व्रतान्युक्तानि । तानि तया पालनीयानी त्यर्थ । तथा च वसिष्ठ 'त्रिरात्र रजस्वलाऽशुद्धिर्भवेत् । इत्येवमा- दिना प्रपञ्चितवान् ।। १२१ ॥ तेस.... . . यस्तत पासि. घ...

·86 पोधापनपमा सत्यापने वेदविक्रयिणं यूपं पतितं चितिमेव च । स्पृष्टा समाचरेत्स्नानं श्वानं चण्डालमे- वच ।। १२२ ॥ हिरण्यादिग्रहणपूर्वक वेदप्रदान विस्य रक्षणया । मिति युपयोस्त्यप्रवृत्तमायोपस्पर्शनम् । पतितमहगमुपपातानामप्युप णम् । श्वग्रहण प सृगालादीना, मण्डा प्रहा मतिरोमानाम । ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे पूयशोणितसम्भवे । निमिरुत्पद्यते तर प्रायश्चित्रं कथंभवेत गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पि. कुशोद- कम् । व्यहं स्नात्या च पीत्या च कि- मिदष्टः शुचिर्भवेत् ॥ १२३ ॥ नात्रिमिदशनमा माघ । तर गशारीरोसनिमित शे । इनरपा प्रश्नोतरानुसते । गहा--प्रगद्वारे प्रिमोगा- पुरुषतिमाये एन प्रागनिमम् । म पशन ॥१२॥ गुनोपहतस्सचेलोऽनगाहेत ॥ ११ ॥ शुनर्वापान शुना स्पृष्ट नाभराममिति ॥ १९ ॥ अपवार- प्रक्षात्य वा तं देवाममिना संस्पृदय पुनः प्रक्षाल्य पादी पारम्प प्रपती भवति ।।

·87 प्रथमप्रश्ने परमोध्याय. किमत्र प्रायश्चित्तमिदं भवति । स्नानाशक्ती पादौ प्रक्षाळ्य नराचामेदिति सम्बन्ध' ॥ १२५ ॥ गुना दष्टस्य कथमित्याह-~- अथाप्युदाहरन्ति- शुना दटस्तु यो विप्रो नदीं गत्वा समुद्र- गाम् । प्राणायामदातं कृत्वा धृतं प्रा- श्य विशुद्धयति ॥ सुवर्णरजताभ्यां वा गवां गृहोदकेन वा । नवैश्च कली- स्स्नात्वा सय एव शुचिर्भवेत् ॥१२६॥ श्वाधिारे पुन, श्वग्रहण श्वापदादीना प्रदर्शनार्थम् । नदी गत्वा स्नात्वा चेति शेष । सुवर्णरजतेति । इदमपि शुना वष्टस्यैव । कनकरमतनिर्मितेन पात्रेण वा मृण्मयैर्वा कलशै स्नान एक कल्प । गर्वा शृङ्गोदकेन नपैश्च कलशैरियपर ।।१२६॥ एव तावत्प्राणिविशेषैर्दष्टस्य प्रायश्चित्तमुक्तम् । अवेदानी प्राणिविशेपे पक्षण प्रतिपेति- अभक्ष्याः पशवो ग्राम्याः ॥ १२७ ॥ मत प्राम्पाः पशव गोश्वाजाविकपुरुषाश्च गर्दमश्च उष्ट्रास- तमोऽश्वमुहैके ध्रुवते ।। १२७ ॥

·88 बोधायनधर्मसूत्रे सत्यात्याने काका स होवाच किं मेऽन्न कन्यादाशकुनयश्च ॥ १२८ ॥ ऋय मास तददन्तीति क्रव्यादा । शकुनय शकुन्ता वा ग्राम्यानुकर्षणार्थश्रकार । एतेषा भक्ष्यत्वेन कामत प्राप्ताना प्रतिपेध । तथा च श्रुति - भविष्यतीति' इति मुख्यप्राणेन पृष्टे ऊनु 'यत्किचिदिदमाश्वभ्य आशमुनिम्य इंति होच " इति । आह च मनु -- प्राणस्यानमिदं सर्व प्रजापतिरकल्पयत् ॥ इति ।। अस्सर्वमिद भस्यत्वेन प्राप्त तनिवारणार्थ प्रकरणारम्भ ॥ तथा कफुटसूकरम् ॥ १२९ ।। तथाशब्दोपि ग्राम्यानुफरणार्थ एव । कुमररमिति द्वर वद्राव ॥ १२९ ॥ साम्मत प्राम्यपशुविषयप्रतिपेघापवादमाह--- अन्यत्राजाविभ्यः ॥ १३० ॥ प्रत्येक बहुवचन तत्र जात्याख्यायामन्यनरम्या भवति । अना अपिमझ्या इत्यर्थ ॥ १३० ॥ भक्ष्याः श्वाविडोषागावाल्यककच्छपखड्डाः खड्यर्जाः पञ्च पञ्चनखाः ।। १३३ ॥ 13.५-३-१, ·89 प्रथमप्रश्न पञ्चमोऽ वाय . .. परिससयेमा । कामत एवतेषामपि भक्ष्यत्वे प्राप्ते भक्ष्येतर- पेधार्थम् । पञ्चपञ्चनखग्नहणाञ्च सनातीयपरिसहरीमा गम्यते । विडादीन् पडनुक्रम्य पञ्चग्रहणात् पष्ठस्य परिसङ्ख्याया विक- प । तच्च स्पष्टीकृत-खड्वर्जा इति । तथा च वसिष्ठः खड़े तु विपदन्त इति । आचार्येणाप्युक्त 'खड्गराडे पवित्रम्' इति । एवमुत्तरेवपि खड्गवत् यथासम्भव योजना । श्वाविद् श्वसदशमृग बराइविशेष ॥ १३१ ।। तथ_हरिणपृपतमहिषवराहकुलङ्गाः कु- लगवर्जाः पञ्च द्विखुरिणः ॥ १३२ ॥ भक्ष्या इत्यनुवर्तते । पूर्ववत्सङ्ख्या ॥ १३२ ॥ पशवो गता । पक्षिण आरभ्यन्ते- पक्षिणस्तित्तिरिकपोतकपिजलवा_णसम- यूरवारणा वारणवर्जाः पञ्च विवि- किराः॥१३३ ॥ अस्मिन्नपि पट्टे वारणे विकल्प । विकीर्य मक्षयन्तीति वि. विप्विरां । अन्यत्पूर्ववत् ॥ १३३ ॥ मत्स्यास्सहस्रदंष्ट्रश्चिलिचिमो वर्मी वृह- च्छिरोमशकरिरोहितराजीवाः॥१३॥ भक्ष्या इत्यनुवर्तते । उक्तेषु पशुमृगपतिमनुप्येषु अप्रसिद्धना. मका निपादेभ्योऽवगम्या ॥ १३४ ॥ . वा घ १४४७ 19 ·90 बोपायनधर्मसूत्रे समाख्याने, उक्तो जगमेषु भक्षणविशेष । तथा परप्वाह- अनिर्दशाहसन्धिनीक्षीरमपेयम् ।। १३५।। गोमहिपानानामिति शेष । प्रसवादारम्य नातिक्रान्तदशाह- मनिर्दशाह क्षीरम् । सन्धिनीपुन या गर्भिणी दुह्यते या वा सायमदुग्धा प्रातर्दुह्यने मातरदुग्धा वा सायम् ॥ ११५ ॥ विवत्साऽन्यवत्सयोश्च ॥ १३६ ॥ क्षीरमपेयमित्यनुवर्तते विवत्सा विगतवत्साऽन्यवत्सा च । स धिनीतारमपेयर, न पुनस्तहिकार ध्याद्यपि । कुत एतत् । वसिष्ठवचनात् । यदाह-सम्धिनीक्षीरमवत्साक्षारम्" इत्यभ- क्ष्यमकरणे । पमनेन दध्याद्यनुमहो भवति । अय ता. पत् न्याय सर्वत्र निषेधे द्रव्यशुद्धो वेदितव्य प्रतिग्रहणे विकारस्यापि ग्रहण विकारग्रहणे च प्ररुतेरिति । यत्पुनरप ण्यमकरणे 'क्षीर च.सविकारम् " इति विकारग्रहण सन तायमभि माय-विकाराणा दधिघृतादीना क्षीरनोतस्तु नात्यन्तरत्वात पायसादिशब्दव्यापादन दधिधृतमग्नीतादिशब्दान्तरविकारग्रहणमन्त रेण तद्बुद्धिर्न नायत इत्यनान्यतरग्रहणेऽन्यतरग्रहण न भवत्येव । इस तु वसिष्ठवचने मीराधिकारे सत्येव पुन क्षीरमण तद्विकारा म्यनुज्ञानापम् ॥ १३६ ॥ " आविकमौष्ट्रिकमैकशफमपेयम् ॥१३७॥ 141 try ·प्रथमप्रने पञ्चमोऽध्यायः 1 सोरमित्यनुवर्तते । एकशफा एकखुरा अश्वादयस्तेषां पय ऐकशफम् ॥ १३ ॥ उत्तरमपेयानां पयसा मसालापवाञ्च प्रायश्चित्तमाह-- अपेयपयःपाने कञ्छ्रोऽन्यत्र गव्यात् ॥१३८ अविशेषितः लच्छूशब्दः प्राजापत्ये वर्तते ॥ १३८ । गव्ये त्रिरात्रमुपवासः ॥ १३ ॥ हयमेतदुद्धिपूर्वविपयम् । अबुद्धिपूर्वे तु पूर्वस्मिन् निरानं गव्ये तू- पवासः । आह च मनु -~-'शेपेपूपवसेदहः" इति ॥ १३९॥ पर्युपितं शाकपूपमांससपिंदगृतधानागुड- दधिमधुसक्तुबर्जम् ॥ १४० ॥ पर्युषितमुषःकालान्तरितम् । शाक्यूपादिवर्ज एवं पर्युपितम- भक्ष्यमिति सम्बन्धः ॥१४० ॥ शुक्तानि च ॥ १४ ॥ शुक्तानि च दधिवर्नम् । आह च मनु----- दधि भक्ष्य तु शुक्तेषु सर्व च दघिसम्भवम् । यानि चैवाभिपूयन्ते पुप्पमूलफलैश्शुभैः ।। इति ॥ १४१ तथाजातो गुळः ।। ११२॥ मन. ५.११ ·92 बौयायनधर्मसूत्रे सयाख्याने. तथाजातश्शुक्तत्वेन जात इत्यर्थः । गुळस्य पृथकरणं पक्क- स्यापि इक्षुरसस्य शुक्तस्य प्रतिषेधार्थम् ॥ १४२ ॥ भक्ष्यामध्यप्रकरणेनाहारशुद्विरुक्ता । तच्छुद्धेहि सत्वशुद्धिर्भव. ति । सत्त्वशुद्धौ च ध्रुवा स्मृति यते । तयाध्ययनेऽधिकार इत्याह-- श्रावण्यां पौर्णमास्यामापाढ्यां वोपाकृत्य तैप्यां माघ्यां वोत्सृजेयुरुत्सृजेयुः॥१४३ ॥ १२ ॥ अपना नसण अपिठया का युक्ता मोर्णमा श्रावणी । श्रवणशब्दोऽत्र नक्षत्रद्वयप्रदर्शनार्थः । तथाऽऽह-- चित्रादितारकाद्वन्दैः पूर्णपर्वेन्दुसद्तैः । मासाः चैत्रादिकाः ज्ञेयाः त्रिनिष्पष्टान्त्यमाप्तमः ॥ इति । एवमेव द्वादश पौर्णमास्यो द्रष्टव्याः । उपाधोरसननं न गृह्य एवोक्तम् ॥ १४३ ॥ इति योधायनीयधर्मसूत्रायवरणे गायिन्दस्यामिरने पञ्चमोऽध्यायः एवं तावत्पुरुषार्धनया शोनापिठानमुक्तम, अपदाना प्रत्यर्पत- पाऽऽह-

·93
प्रथम प्रश्ने षष्ठाऽध्याय
शुचिमध्वरं देवा जुपन्ते ॥३॥
अध्वर इति यज्ञनाम । ध्वर हिसाकर्म तत्प्रतिषेधोऽध्वर ।
जुपन्ते सेवन्ते । देवग्रहण पितॄणामप्युपलक्षणार्थम् ॥ १ ॥
किमित्येवम् ।
शुचिकामा हि देवाश्शुचयश्च ॥ २ ॥
हिशब्दो हेतो । शुचिकामत्वात् शुचित्वाचेत्यर्थ ॥२॥
प्रपञ्चोऽय भूय तत्सग्रहार्थ -
तदेषाऽभिवदति-
शुची वो हव्या मरुतश्शुचीनां शुचिं हिनो-
म्यध्वरं शुचिभ्यः । ऋतेन सत्यमृतसा-
प आयछुचिजन्मानश्शुचयः पावका
इति ॥३॥

·94 पोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने चिभि. साध्वरम्' इति' । जन्म शुचि येपा ते शुचिजन्मान शुचय. पावनहेतवश्च द्रव्याणाम् । तथा चोक्तम्---'श्वचण्डाल. पतितोपस्पृष्टम् । इति ॥ ३॥ अहतं वाससां शुचिस्तस्माद्यत्किञ्चन्यास- युक्तं स्यात्सर्वं तदहतैर्वासोभिः कुर्यात्।। ॥४॥ अहतेन वाससा इत्युक्तं प्रत्यहतस्य वासस साक्षात् क्षा- छन न स्यात्तन्निराकरणायाह-- मक्षाळितोपवातान्यलिटानि वासांति पत्नी- यजमानावृत्विजश्च परिदधीरन् ॥ ५ ॥ तत्र सस्कारोऽहतवासस एतत्साळनमित्यभिप्राय' । 'उपवा. तानि शोपिनानीत्यर्थ । अहिशनि अच्छिद्रागि, तानि म शुष्ठानि भवन्ति, उत्तरत्र लोहितवामस इति विशेषश्रवणात् । मालिक्छन्दादुपद्रष्ट्रादयोऽप्येवभूतानि वासासि परिदधीरनिति गम्यते ॥ एवं प्रक्रमादूर्ध्वम् ॥ ६ ॥ आवृत्तादिति शेषः । प्रम उपक्रम । उपरमादारभ्याऽपर गादेवनामोभिर्भवियोमत्यभिनाय ॥६॥ दीर्घसोमेपु सत्रेषु चैवम् ॥ ७॥ तिमिनायनित पातरम् अन प्रभागमति ·प्रथममने पोऽध्यायः 95 : दीर्घसोमारसत्राणि संस्थानि प्रतिहानि । शब्द एकाहा. होनोपसणार्थः । एवमित्यतिदेश । ' यात्किश्शेज्यासंयुक्तम्' इत्य- स्य विस्तरोऽयम् ॥ ७॥ किमेप एवात्सर्ग.? नेत्याह-- यथा समानातं च ॥८॥ शुलवाससोऽन्यदीप यद्यथा समानातं तथा कर्तव्यमिति ॥ ८॥ तदाह- यथैतदभिचरणीयेष्विष्टिपशुसोमेषु लोहि- तोष्णीपा लोहितवाससञ्चविंजः प्र. चरेयुः चित्रवाससश्चित्रांसव्या वृपाक पाविति च ॥९॥ अभिवरणीयेषु अभिचारसाधनेषु उणीपं शिरोवेष्टनं वास परिधान चित्रं नानावणं आसङ्ग उत्तरीयम् । अभिचरणेष्ट- आप्रावैष्णवमेकादशकपालं निर्व पेत्' इत्याद्या. । पशवः 'बामणस्पत्यं तूपरमालभेत ' इत्याद्या । सोमा श्येनादयः । वृपा- कपि 'विहि सोनोरमृक्षत' इति सूक्तम् । इतिशब्दचशब्दो अभि- परन् दशहोतार जुहुयात् " इत्येवमादीनामुपसंग्रहणाों ॥ १ ॥ अग्नयाघाने क्षौमाणि वासांसि तेपामलाभे कापासिकान्यौनि वा भवन्ति ॥१०॥ #स १,१९. ते म. -९.५, ऋयम. १०.८६- तत्रा २-२-२. य ·96 धौधायनधर्मसूत्रे सध्यात्याने पत्नीयममानयोरेतद्विधानम् ॥ १० ॥ 'अहत वाससा शुचि ' इत्युक्तम् । इदानीमुपहतान्यपि वा सास्यम्पनुभानन् तेपा मूत्रादिप्ससर्गे शौचमाह- मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानां मृदाऽ- द्भिरिति प्रक्षाळनम् ॥११॥ इतिशब्द प्रवचनो गोशरदाटीन्यपि प्रदर्शयति । पुरु- पार्थप्वपि वासासीति यथासम्भव द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ वासोवत्तापवृकलानाम् ॥ १२॥ तृपानाम वृक्षारसन्ति तेपा त्वचा निर्मितमाच्छादन ताप्यंमि- त्युच्यते । वृक्राशक्मा (१) । तेषामपि मृदाऽदिरिति प्रभाउ- नम् ॥१२॥ वल्कलवत्कृष्णाजिनानाम् ॥१३॥ वल्कलशब्देनाप्याच्दनविशेष उच्यते । 'नेस्वरक धारि- णाम्' इत्येवमादिषु दर्शनात् । तद्वत्रणाजिनानामपि यथाशी च घेदितव्यम् । ननु वल्लगमा शोन नोक्तम्, अन तहदित्यतिदेश । उच्यते-इह 'वल्सरवरणानिनानाम् इत्युपमिते सति रणानिनमहल्ललानामित्ययमर्थ उपमानोरत्या- इस विधिस्मिन । तदिति पतिप्रत्यय पच्या सह व्यत्यय अप्णानिनवल्ललानामिति । यथा 'मह शाग्वया प्रानर प्रहरनि' इत्यन द्वितीयातृतीययो । १ न पलानामपि विना- हेरेर शुद्धि ॥ १३॥ प - , ·97 प्रथमप्रश्ने षष्टोऽध्याय. इदं चान्यत्-- न परिहितमधिरूढमप्रक्षाळितं प्रावरणम्॥ . भवेदिति शेषः । परिहितं कौपीनप्रदेशे । अधिरूढे तल्पा- स्तरणार्थे । एतदुभयममक्षाळितं प्रावरणमुत्तरीयेश न कुर्यात् ।। नापल्पूलितं मनुष्यसंयुक्तं देवतासु यु- अयात् ॥ १५ ॥ पल्पूलितं हस्तेन शिलाया ताडितम् । अपरपूलितमेवभूत थासश्चर्मादि मनुष्टपैरुपयुक्त देवतासु देवेषु न कुर्यात् । देवता- पु कर्मस्विति यावत् । 'यथाऽधिपवणकर्माण्यव्रतं चर्म । इत्यत्र वचनात् मनुष्यरुपयुक्तमपि पल्पूलित चेदुपस्तीर्यमित्येव ॥ १५ ॥ अधुना देशशुचिमाह- धनाया भूमरुपघात उपलेपनम् ॥ १६ ॥ महावेदिनिर्माणावस्थायामिति शेप । तत्र हि 'वेदितारा वेदि कल्पयन्ते' इति शौच नोक्तम् । शिलातलतया स्थिताया भूमेरुपघाते उपलेपन मूत्राघुपघाते गोमयेनोपलेपनम् ॥ १६ ॥ सुपिरायाः कर्षणम् ॥ १७ ॥ तस्मिन्नेव विषये सुपिरायाः सच्छिद्राया मृद उपधाते क. पणाच्छुद्धिः ॥ १७ ॥ 13 ·98 - बोधायनधर्मसूत्रे सन्याटयाने. लिनायाः मेध्यमाहृत्य प्रच्छादनम् ॥ १० ॥ किन्ना आर्द्रा । तस्या उपपाते तृणादिना मृदा न प्रच्छाद- ने कार्यम् । किमर्थम् ? दग्धुम् । एवं हि ते सत्यादी भूसंस्कारो भवति ॥ १८ ॥ चतुर्भिःशुध्यते भूमिगोभिराक्रमणात्खन- नाहहनादभिवर्पणाच ॥१९॥ अत्यन्तोपहताया भूमेरेतच्छौचं, तत्र वेदिविमानकाले सान्निक- पैविप्रकर्षापकर्पाद्युपघातविशेषापेक्षया चाभिवपणादीनां व्यस्त समस्त. कल्पना ॥ १९ ॥ अथेदानीमत्यन्तोपहताया आह-- पञ्चमाञ्चोपलेपनात् पष्ठात्कालात् ॥ २० ॥ उपलेपनमुक्तम् । सोमसूर्याशुमारुतैर्या शुद्धिः सा कालात् शुद्धिः ।। असंस्कृतायां भूमौ न्यस्तानां तृणानां प्र- क्षाकनम् ॥ २१ ॥ प्रोक्षणादिसंसारविहीनायां भुमी न्यस्तानामत्यन्ताल्पानां प हिरादौना प्रक्षाळनं कार्यम् ॥ २१ ॥ परोक्षोपहतानामभ्युक्षणम् ॥ २२ ॥ तृणामामेव यज्ञार्य समुपहनानामेतत् ॥ २२ ।।

·99 प्रथमप्रश्ने पष्टोऽध्याय - एवं क्षुद्रसमिधाम् ॥२३॥ क्षुद्रसमिधोऽङ्गुलिपरिमिता अनिष्मा इति यावत् ॥ २३ ॥ महतां काष्टानामुपघाते प्रक्षाळ्यावशोप- णम् ॥२४॥ याज्ञिकानामेव काठाना 'अथाम्यादधातीष्म प्रायणीय पुरा महापरिधिकम् ' इत्येवमादावुपयोक्तव्याना पदादिभिरुपहतानामेतत् ।। बहूनां तु मोक्षणम् ॥ २५ ॥ इध्मादिव्यतिरिक्ताना पूर्वस्मिन् विषये प्रोक्षण तद्गतमहुवे । तेपामेव मूत्राद्युपधाते त्याग एव ॥ २५ ॥ दारुमयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वारन्धा- नामवलेखनम् ॥२६॥ उच्छिष्टजुबादीनामुच्छिष्टपुरुषस्पृष्टाना दादीनामवलेखन पर्प- णम् । अशुचिमि समन्वारम्भ स्पर्श । 'चरूणा खुक्स्नुवा- णा च" इति मानवमपूर्व वेदितव्यम् ॥ २६ ॥ उच्छिष्टलेपोपहतानामवतक्षणम् ॥ २७ ॥ तेपामेवास्मिन्निमित्ते अवतक्षणं वाश्यादिनाऽनुकर्षणम् । तस्मिन् रुतेऽपि तत्पात्र यदि वषार्यक्षम भवति । अक्षमस्य तु श्रौत. भापायेन त्यांग एवं ॥ २७॥ मनु ५१, ·100 साधायनधमने स याख्याने. मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः ॥२८॥ इध्मावहिरादीनामध्ययं विधिद्रष्टव्यः । प्रमृतिशब्देनात्र निर्दि- प्टानां द्वादशानां ग्रहणं कृतम् ।। २८ ।। 'दारुमयानाम्' इत्यादिसूत्रद्वयस्यापवादमुपक्रमते- तदेतदन्यत्र निर्देशात् ।। २९ ॥ तदेतदवलेखनादिविधान निर्देशात् अन्यत्र विधानाढते न भवतीत्यर्थ । न्यायसिद्धऽर्थे सूत्रारम्भः किमर्थः। इति चेत- समुच्चयशङ्कानिवृत्त्यर्थ इति यूमः । कथं पुनर्विशेषविहिते सा. मान्यविहितस्यावलेखनादेस्समुच्चयशङ्का! । शौचमूयस्तयाऽपेक्षित. वात । तहा कथमिति चेत् ! 'शुनिमध्वरं देवा जुपन्ते' इति सूत्रद्वयस्थऋग्दर्शनस्य प्रयोजकत्वादिति ॥ २९ ॥ निर्देशमिदानीमाह- यथैतदग्निहोत्रे घमोच्छिष्टे च दधिधमें च कुण्डपायिनामयने चोत्सर्गिणामयने च दाक्षायणयज्ञे चेडादधे च चतुश्चके च ब्रह्मौदनेषु च तेषु सर्वेषु दभैरद्रिः प्र- क्षाळनम् ॥ ३०॥ .. शौचनित्यनुवर्तते । चतुश्चक्रो नाम 'इष्टको मध्यवन्तो यनन्ते

·101
प्रथमप्रश्ने पष्टोऽध्याय,
-
यथेतदधः' इत्यत्र प्रसिद्धः । यथैतदिति निपातावुदाहरणप्रसूच.
नार्थो । तेषु धर्मस्वमिहोत्रहवग्यादीनामुच्छिष्टसमन्वारब्धे लेपोप-
घाते च भैरद्भिः प्रक्षाळनमेव शौचं नावलेखनादि । ब्रह्मौद
नेवित्ति बहुवचनमाश्वमेधिकानामुपसङ्गहणार्थम् । तत्र यद्यपि व
मोदनपात्रस्य सरुद्रोनने रुते पुनः ऋतौ नोपयोगः । तथाऽपि
भैरद्भिः प्रक्षाळनं शौचं नेतरादिः प्रक्षाळनमेवेत्यभिप्रायः ॥३०॥
.
-
किञ्च-
सर्वेष्वेव सोमभक्ष्येष्वद्भिरेव मार्जालीये
प्रक्षाळनम् ॥ ३१ ॥
ग्रहबमससोममक्षेषु मार्जालीयेऽद्भिः प्रक्षाळनं न दभैरिति ॥३१॥
तेपामेव-
मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युत्सर्गः ॥३२॥१३
उपहतानामित्यध्याहार । प्रभृतीत्यनेन प्मादिसङ्गहः । ननु
ग्रहचमसानामप्येवभूतानां जुबादिवत् उत्सर्गे प्राप्त किमर्थ प्रयत्न ?
उच्यते-'यथा हि सोमसयोगाचमसो मध्य उच्यते । इति इ.
शान्तबलात् ग्रहचमसानां मूत्रादिसप्सर्गेऽपि सोमसंयोग एव शुद्धिका-
रणमित्याशङ्कानिराकरणार्थो यत्नः ॥ ३२ ॥
मृण्मयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वारन्धाना-
मवकलनम् ॥ ३३ ॥

·102 योधायनर्धमस्ने सल्याम्न्याने. आज्यस्पाल्यादीनामुच्छिएसमन्वारन्धानां अवकूलनं कु- शानिस्पर्शः ॥ ३३ ॥ उच्छिष्टलेपोपहतानां पुनर्दहनम् । मूत्रपु- रीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः॥ ३४॥ तैजसानां पात्राणां पूर्ववत्परि- मृष्टानां प्रक्षाळनम् ॥३५॥ परिमार्जन- द्रव्याणि गोशकृन्मृद्भस्मेति ॥ ३६ ॥ तैजसानां हिरण्मयादीनां उच्छिष्टसमन्वारब्धानां गोशरुन्मू- द्भस्मभिः परिमृज्य प्रक्षालनम् ॥ ३४-३६ ॥ मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानां पुनः करणम् ॥ ३७॥ अतिरोहितानामेव तैनसानां रुक्महिरण्मयादीनां मूत्राघुपह- तानामेतत्पुनाकरणम् ॥ ३७॥ गोमूत्रे सप्तरात्रं परिशायनम् ॥३०॥ अगूदार्थमिदम् ॥ ३८॥ अस्मिन्नेव विषये- महानद्यां वैवम् ॥३९॥ सप्तरात्रं परिशायनमित्येव । याः स्वनाभव समुद्रं गच्छन्ति

·103
प्रथमप्रश्ने पष्ठोऽध्याय
ता महानद्य । एते विक्ला सन्निकर्षविप्रकर्षापेक्षया व्यव.
स्थाप्या ॥ ३९ ॥
एवमश्ममयानाम् ॥ ४०॥
दृषदादिप्वश्ममयेषु परिशायन द्वितीयम् । एवमिति निर्देश
न पुन करणमपि । यद्वा-पृण्मयशोगस्यैतदनुकरणम् ॥ ३० ॥
अधुना यज्ञपात्रभाजनाना फलादीना शुद्धि-
अलाववित्वविनाळानां गोवालैः परिमार्ज-
नम् ॥४१॥
अलावुः स्युचा भाजनम् । मिल्वमयीपु मोक्षणीषु यूपाव
टादिपु शोचोपयोक्तव्यानामयावाना विनाळ वेणुविदग्धनळमयादिक
दीर्घभाजनमुच्यते । तम प्रणीताप्रणयनादीनाम् । उच्छिष्ट
समन्वारन्धाना चैतत् ॥ ४ ॥
नळवेणुशरकुशव्यूतानां गोमयेनाद्भिरिति
प्रक्षाळनम् ॥४२॥
इद पुनरुच्छिष्टरेपोपहतानाम् । नळशब्दो वेत्रे भाप्यते । शेपा
प्रमिद्धा । एतै व्यतास्ते प्रोतमारेन समन्तत । इतिशब्द-
रस्वगोमूत्रोपरक्षणार्थ ॥४२॥
अथ देवद्रव्येषु-
वीहीणामुपघाते प्रक्षाळ्यावशोपणम् ॥४॥

·104 चौधायनधर्मसूत्र सध्याख्याने, सतुपोपलक्षणमेतत् । उपघातश्चण्डालादिस्पर्शः । द्रोणादप. तरस्येदमुक्तम् । बहूनां तु प्रोक्षणं तथाविधानामेव ॥ १३ ॥ तण्डुलानामुत्सर्गः ॥ १४ ॥ मूत्राद्युपहतानामल्पानामिति शेपः । बहूनां सावन्मात्रत्याग इति वक्ष्यति ॥ ४४ ॥ एवं सिद्धहविपाम् ॥ १५ ॥ एवं च पुरोडाशादीनामुपधाते त्याग एवार्थः । स एस प हविर्दोषो भवति ॥ ४५ ॥ महतां श्वयायसमभृत्युपहतानां तं देश पु- रुपानमुत्सृज्य पवमानस्सुवर्जन इत्ये- तेनानुवाकेनाभ्युक्षणम् ॥ १६ ॥ अवशिष्टानामिति शेषः । प्रभृतिशब्दः पतितादिसङ्गहार्यः ॥४६॥ मधूदके पयोविकारे पात्रात् पाघान्तरानय- ने शौचम् ॥ १७ ॥ 'दधि मधु घृतमापी धानाः '* इत्यत्र मधूदके । पयोविकारः आमिक्षा । एतेषां पुस्पदोषमारदुष्टागम् । तमोच्छिटाशिमा- अम् । अत्र तु विशरग्रहणात् पयासोचान्तरं कम्प्यम् ॥ १७ ॥ * रा.१३-१.

·- प्रथमप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः. 105 एवं तैलर्पिपी उच्छिष्टसमन्वारब्धे उद- केऽवधायोपयोजयेत् ॥ ४८॥ तैलमपि प्रतिनिध्लेिन यज्ञेषु प्राप्तम् । यहा--'तैलं दधि स्सोमो यवागुरोदनं घृततण्डुलमाममश्वतर्य. कामन ' इत्यभियु- पदेशान्मुख्य एवेति । पात्रान्तरानयनमिति निर्दिश्यते । उद- ऽवधानं विशेषः । स च तैलसपिपोर्यथाऽऽत्माविनाशो भवति था कार्यः ।। ४८॥ अथामीनां शौचमाह- अमेध्यान्याधाने समारोप्याग्निं निर्मन्थ्य पवमानेष्टिं कुर्यात् ॥ ४ ॥ अमेध्यं मूत्रपुरीषादि तम्याग्निषु प्रक्षेपोऽभ्याधानं तस्मिन् स- ति अरण्योस्तमारोप्य मथित्वाऽनीन् विहृत्य पवमानेष्टौ सतायां तावदोषः परिहनो भवति । एकाशीचे तदृष्टव्यम् । पुरोडाशस्थाने चर्भवेत् ॥ ४९ ।। अथ यज्ञाहाना प्रावल्याबल्यायवेकायाह- शौचदेशमन्त्रावृदर्थद्रव्यसंस्कारकालभेदेषु पूर्वपूर्वप्राधान्यं पूर्वपूर्वप्राधान्यम् ॥५०॥ ॥ १४ ॥ एतेषु भेदेषु विरोवेषु पूर्वस्य पूर्वस्य प्राबल्यं परम्प दोश्यं चार्थप्रकर्पा द्वेदितव्यम् । यथाऽमिष्टोमे प्रागदामपणो देशो मूत्रोप- तत्र च

·106
चौधायनधर्मसूने सन्याख्याने.
हत उपलभ्यते अनेवंभूनश गोभिराकान्तोऽग्निदग्धश्चा विद्यते,
तयोरन्यतरस्मिन्नेव प्राचीनवंशादी कर्तव्ये दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणो.
पि गोभिराक्रान्तोऽग्निदग्धश्च कर्तव्यः । कस्मात् ! शौचमाधा-
न्यात् । तद्धि पूर्वेग सन्निरपतरं अदृष्टत्वात् । प्रागुदभवणं
पुनर्दष्टवान् विष्टम् । दिध्यात्रमेतदुदाहरणे प्रदर्शितम् । एवं
'देशयोर्मन्त्रावृतोः' इत्यादि इन्द्रशो द्रष्टव्यम् | आवृत् प्रयो.
गमांशुमावः ॥ ५० ॥
इति बोधायनधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते
प्रथमप्रश्ने पष्ठोऽध्यायः,'
पुनरपि कवर्षमेव किशिदुच्यते---
उत्तरतउपचारो विहारः ॥ १॥
उपचारसधारः ऋविग्यनमानयानिनाम् । यिहतावविः यस्मिन्
देशे स विहारः, यस्य विहारस्योत्तरत उपचारो भाति स
तथोक्तः । प्राविग्यनभाना उत्तरतोऽग्नीनां सञ्चरेयुरिति यावत् ॥ १ ॥
तथाऽपवर्गः॥२॥
अयमपि बहुव्रीहिरेव | उत्तरतोनिगम इत्यर्षः ॥ २ ॥
तदपवदति-
विपरीतं पित्र्येषु ॥ ३॥
कर्मस्विति शेपः । उपचारापवर्गों दक्षिणतः खुर्यादिस्युक्त
भवति ॥३॥

·107 प्रयमप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः. पादोपहतं प्रक्षाळयेत् ॥४॥ अङ्गन्मुपस्पृश्य सिचं वाऽप उपस्पृशेत्॥५॥ "अग , शरीरं 'सिक परिहितं वामः । अत्रोपस्पर्शः स्पर्श- मात्रमेव, नाचमनादि ॥ ५ ॥ एवं छेदनभेदनखनननिरसनपिञ्चराक्षस- नैतरौद्राभिचरणीयेषु ॥ ६ ॥ एतेष्वपि कृतेषु अपामुपस्पर्शनमिति । छेदनं 'आच्छिनत्ति' 'आच्छेत्ता ते मा रिपम् " इत्यादि । भेदनम् 'तस्मिन् स्फ्येन प्र- हरति' इत्यादिप्वदृष्टसस्कारेषु । खननं 'तं स खनति वा खानयति वा' इत्यादि । निरसनं 'तृणं वा किंशारुवे निर- स्यति' इत्यादि । तत्र पुनर्वचनमनिरूपितदशहोत्रायोगपद्यनिवृ- त्यर्थम् । पिज्यं 'स्वधा पितम्य ऊर्मव'' इत्यादि । राक्षस रक्षसां भागोऽसि '3 इसादि । नेरऋतं 'नैस्तेन पूर्वेण प्र. चरति' इत्यादि । रौद्रं अस्थिसंस्त्रावहोमादि । अभिचरणी- यानि 'यं यनमानो दृष्टि' इत्येवं चोदितानि ॥ ६॥ न मन्त्रवता यज्ञानेन्नात्मानमभिपरिहरेत् ॥ मन्त्रबद्यज्ञाझं सूक्स्नुवादि । तेनात्मानं नाभिपरिहरेत् आ. स्मनो बहिन कुर्यादग्नेरन्तरसस्वयं न भवेदिति यावत् ॥ ७ ॥ तत्र कारणमाह- अभ्यन्तराणि यज्ञाङ्गानि ॥८॥ ऋत्विगपेक्षयति शेषः ॥८॥ त. सं. 1.1.12. + - -- त. स. १-१-५,

·1108
बोधायनधर्मसूत्र सयाख्याने
वाह्या ऋत्विजः॥ ९ ॥
प्रयोगाङ्गत्वात् यज्ञाङ्गापेक्षयेति शेप ॥९॥
पत्नीयजमानावृत्विग्भ्योऽन्तरतमौ ॥ १० ॥
फलप्रतिगृहीतृत्वान् अनयोरुदाहरणानि वेसर्जनानि दाक्षिणानि
च ॥१०॥
अथेदानीममनुष्येषु बाह्याम्यन्तरमाह-
यज्ञाङ्गेभ्य आज्यमाज्यादापि हविर्यः
पशुः पशोस्सोमस्सोमादमयः ॥ ११ ॥
उत्तरवेद्यादिषु देशसङ्कटे उपस्थिते अनेरनन्तर सोमम्माद्यते ।
तदनन्तर मासादि । तदनन्तर घाना पुरोडाशा । तेभ्यश्चा
ज्यमनन्तर नुवश्च स्त्रुक्न । ततो जहरिनि । एकतावदत्विक्स.
निपाते न योज्यम् ॥ ११ ॥
यथा कत्विजो न विहाराटभिपर्यावतें-
रन् ॥ १२॥
आवश्यवाहते विहाराव्यावृत्तित्र, तत्र तत् कर्मेत्यनेन -
ध्यने ।। १२॥
पाडुखश्चेदक्षिणमंसमभिपर्यावर्तेत ॥ १३ ॥
अनिभिम्पह गमने मत्यय विधि । अमीना पृठन करण मा
भूदिति उपदेश कर्तव्य |॥ १३ ॥

·105
प्रथमप्रश्ने सप्तमाऽन्याय
प्रत्यडुखस्सव्यम् ॥ १४ ॥
-
अयमपि तथैव । यहा--द्वाभ्यामपि सूत्राभ्या विहतानामेव
पुरुषाणा प्रदक्षिणीरुत्य निर्गमन विधीयते ॥ १४ ॥
'उत्तरत उपचारो विहार ' इत्युक्त । तत्र निर्गमनप्रधान
मार्गमाह-
अन्तरेण चात्वालोत्करौ यज्ञस्य तीर्थम् ॥
उतरवेदिपुरीपार्थ चात्वालः । वेदिपुरीपनिधानदेश उत्करः ।
तयोर्मध्य तीर्थ द्वारान्तरेण योगाद्वत्मेति । आह च मन
अप्याचमन तीर्थं क इह प्रणेच इत्यनेन पथा प्रविशेतमतस्य
इति ॥ ११ ॥
अचालाल आहवनीयोत्करौ ॥ १६ ॥
अन्नरेण तीर्थमित्यनुषज्यते । अचात्वाले चात्वालान्ये दर्शपूर्ण-
मासादौ ॥ १६ ॥
ततः कर्तारः पत्नीयजमानौ च प्रपद्येरन् ।
अनि मार्गेण प्रपद्येरन् प्रविशेयु । चशब्दादुपद्रष्टारी ह.
पारश्च ॥ १७॥
विसंस्थिते ॥१८॥
अवमाप्ते यने एतद्विधानम् ॥ १८ ॥

·110 चोथायनधर्मसूत्रे सव्याख्यान. संस्थिते च संचरोऽनूत्करदेशात् ॥ १९ ॥ सग्थिते समाप्ते च यज्ञमणि सचः प्रवेशो निर्गमश्वानू करदेशात् पश्चादित्यर्थ । एतदुक्त भवनि-मतते यज्ञे पुर- स्तात् निर्गमनप्रवेशो, समाप्ते पश्चादिति । अन्याधिक्यादिक च विहारे इदं विधानम् । इतरत्र 'तस्माद्यज्ञवास्तु नाभ्यवेत्य- म्" इति निषेधात् ॥ १९ ॥ नामोक्षितमप्रपन्नं क्लिन्नं काष्ठं समिधं वाऽ- भ्याध्यात् ।। २० ॥ अप्राविति शेष । लिन्नमाम् ॥ २० ॥ अमेणाहवनीयं ब्रह्मयजमानौ मपद्यते॥२१ दक्षिणत आसितुमग्रेणेति । 'एनबन्यतरस्पामरेऽपञ्चम्या, एनपा द्वितीया' इति चानुशासनात् ॥ २१ ॥ जघनेनाहवनीयमित्येक ॥ २२ ॥ एवं आचार्या मन्यन्ते वेदिमतिरस्यारपे ॥ २२ ॥ दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मायतनमपरेण य. जमानस्य ॥ २३ ॥ सामान्य ताने कुर्यात् । 'प्रणीताहवनीयं ब्रह्मायतनम् इति मिढे धनमायतनविधानार्य आरम्भ । अनश्च ·111 प्रथमप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः, मानायतन उपविशति यजमानायतने तिष्ठति । इत्येवमादिष्वेव व्यवहारेषु तस्मिन्नेव देशसंप्रत्ययसिद्धो भवति ॥ २३ ॥ उत्तरां श्रोणिमुत्तरेण होतुः ॥ २४ ॥ आयतनमिति शेष । वेदेरुत्तरापरदेश इत्यर्थः ॥ २४ ॥ उत्कर आनीध्रस्य ॥ २५ ॥ आयतनमित्येव ॥ २५ ॥ जघनेन गार्हपत्यं पल्याः ॥ २६ ॥ . ब्रह्मादिभि!षमासीनै लेवेव देशेषु आसितव्यमित्यायतनप्रपञ्चः। यथा मत्विनो न विहारादभिार्यावर्तेरन् ' इति कृतमेव चाव योरायतनाना वचनं, तद्यापाराधीनत्वात् सदसत्तागा' ॥ २६ ॥ तेषु कालेकाल एव दर्भान संस्तृणाति ॥ तेषु ब्रह्माद्यायतनेषु । यज्ञोपक्रमकालानां बहुत्वाहीप्सा । दर्भास्तरणमासनार्थम् । एवं च होतृपदनमप्य-वधुणैव कर्तव्यमिति भवति ॥ २७ ॥ एकैकस्य चोदकमण्डलुरुपात्तस्स्यादाचम- नार्थः ॥२६॥ मतिपुरुषं पूर्णाभिरित्यभिप्रायः ॥ २८ ॥ ..

·112 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. व्रतोपेतो दीक्षितस्स्यात् ॥ २९ ॥ कतमन व्रतेनोपेतः ?- न परपापं वदेन्न क्रुध्येन्न रोदेन्मूत्रपुरीपे ना- वेक्षत ॥ ३० ॥ परस्य प्रयतस्य । यद्यपि व्रतमात्रस्य पुरुषार्थतयैवनातीयकानां प्रतिधस्सिद्धः । तथाऽपि क्रत्वर्थतण प्रतिषेधः संयोगपृथात्वात् । प्रायश्चित्तान्तरमस्यानृतवदनादिवदेव 'यदि यज्नुष्टो भुवस्स्वाहा' इ. त्यादि । तथा— दीक्षितश्चदनृतं व दिमं मे गड्ने यमुने' इत्यादि ॥ ३० ॥ . . अमेध्यं दृष्ट्वा जपति अबद्धं मनो दरिद्रं चक्षुस्सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीरिति ॥ ३१ ॥१५॥ अमेध्यदर्शने प्रायशिलमिदं निदर्शने ना । कुतः 'अमेध्य- दृष्टं वा दृष्टा जपतीत्येतदुरम्' इति यनप्रायश्रित्तेषु गोरप्य. नुमाषणान् । मन्त्रस्तु विवियते-वामदेवस्याएं गायत्रं उन्दः आपो देवता । अबद्धं अनिरोध्यं अनिवार्य मनः पापमपि म. ङ्कल्पयतीत्यर्थः । तया च श्रुनिः---'तस्मातेनोभयं मवल्पयो मङ्कल्पनियतं नासकल्पनियतं ' इति । चक्षुरपि दरिद्रमेव दरिदा गनिगुत्मनयोरिति । सुस्मित गनिरिनि । निरपि--'सरमा- सेनोभयं पश्यनि दर्शनीयमदर्शनीयं न' इति । किममिरनिरी- ·113 प्रथमप्रश्न अटमोऽध्याय थै करणे भगवानेव हि मूर्यो ज्योतिषा श्रेष्ठः श्रेयान् स. म्यक्पश्यति, तस्मादह दीक्षे एव न नियमाननुपालयितु सम , सत्व मा मा हासी मा त्याक्षीरिति ॥ ३१ ॥ इति योधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिस्ते प्रथमप्रश्ने सप्तमोऽध्याय --- यज्ञप्रसङ्गात् ब्राह्मणादीन् स्मृत्वाऽऽह--- चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥३॥ पतुस्सया ब्राह्मणप्रतिलोमानुलोमाना वर्णत्वनिवृत्त्यर्या ॥ १ ॥ वर्णचतुष्टयप्रभवेतरा मनुष्ययोनय इति यत् बाह्मणादीना मार्या आह- तेपां वर्णानुपूर्येण चतस्रो भार्या ब्राह्म- णस्य ॥ २ ॥ तेपा मध्ये ब्राह्मणस्येति सम्बध । आनुसूर्यग्रहणात् प्रथम ब्राह्मणी तत क्षत्रिया इत्येव द्रष्टव्यम् । अस्वनातीयापरि इतरयाऽसदृशीम्' इत्यविशेष स्यात । आह म जयन मनु सवर्णाध्ये द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतस्तु मवृत्तानामिमा स्यु क्रमशोऽपराः ॥ इति ॥५॥ 'मनु ३-१२ 15

·in
धोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने
तिस्रो राजन्यस्य ॥ ३ ॥ हे वैश्यस्य॥४॥
आनुपूर्येण क्रमत इति चानुसन्धेयम् ॥ ३-४ ॥
एका शूद्रस्य ॥ ५॥
कामप्रवृत्तस्यापि शूदस्य शूद्वैव मार्या ॥ ५ ॥
तातु पुत्रास्सवर्णानन्तरासु सवर्णाः ॥ ६ ॥
व्यवहाराचं सज्ञाकरणम् । सवर्णानन्तरामु चेति विग्रह ।
सवर्णास्समाननातीया । अनन्तरा इतरा । ब्राह्मणस्य क्षत्रि-
या वाऽनन्तरेत्यादि योज्यम् । तत्र सवर्णाया जात पुनस्स एव
वर्ण इति व्युत्पत्या सवर्ण । अनन्तराया तु सणसदृश इति ।
आह च मनु-
स्त्रीप्वनन्तरजातासु द्विजैरत्पादितान् मुतान् ।
सदृशानेव तानाहुर्मातदोपविगहिवान् ॥ इति ॥ ९ ॥
एकान्तरयन्तरास्वम्बष्ठोग्रनिपादाः ॥७॥
ब्राह्मणस्य वेश्या एकान्तरा स तस्यामम्बट जनयति ।
तस्यैव शूदा चन्तरा तस्या निषादम् । क्षत्रियस्य पुनरसौगा
तरा । सोपि तस्यामेवोन नाम पुत्र जनयति । एते पूर्वग्न
लोमेरसह पडनुलोमा अनुक्रान्ता । तर बीनार क्षेत्रापर
च सत्यानुलोम्य भवति । विपर्यये तु प्रातियोग्य भवति ॥ ७॥

·प्रशमनं अटमोऽध्यायः 115 के पुनः प्रतिलोमाः ! तानाह- प्रतिलोमास्वायोगवमागधचणक्षनृपल्कस- कुझुटवैदेहकचण्डालाः ॥८॥ अम्बष्ठा- प्रथमायां श्वपाकः ॥ ९ ॥ उग्रात् द्विती- यायां वैणः ॥ १० ॥ निपादातृतीया- यां पुल्कसः ॥ ११ ॥ विपर्यये कु- कुटः ॥ १२ ॥ पुल्कसाग्निपाद्या भातस्य कुकुटसंज्ञेत्यर्थः । अनेनैतद्विज्ञा- तं भवति-प्रतिलोमानुलोमेन स्त्रिया जाताः प्रतिलोमा एवेति । अन्यथा कथमेवमवश्यत् ॥ (-१२ ॥ अथ बोजोत्कर्षवशात् पुनरपि वर्णान्तरप्राप्तिमाह- निपादेन निपाद्यामा पञ्चमाजातोपहन्ति शूदताम् ॥ १३॥ अत्र गौतमीयम्-वर्णान्तरानुगमनमुत्कर्षापकाम्यां सप्तमेन । पञ्चमेनाचार्याः' इति । आइ तत्राभिविधौ । निषादो वेश्या- छूद्रायां जात इति कृत्वोच्यते ॥ १३ ॥ जी.ध. ४.११.११.

·116 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तमुपनयेत्पष्ठं याजयेत्सप्तमोऽविकतो भवति ॥ १४ ॥ १६ ॥ अविकृतः बीजमेव वर्ण प्रतिपद्यत इत्यर्थः । एवं तावच्छू- द्रायां वैश्याज्जातस्यासप्तमांडेश्यापत्तिरुक्ता । एवमेव वैश्यायां जातस्य क्षस्त्रियापत्तिः । तथा क्षत्रियायां जातस्य ब्राह्मण्यापत्तिरु- च्यते । वर्णत्यागादपि वर्णसङ्करो जायत इतीदं प्रदर्शयितुं आह च मनु:-- व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायते वर्णसङ्करः ॥ इति । स्वकर्मणा त्याग उपनयनादिसंस्कारहानिः । अविझनेत्यन्तं वर्णसंस्कारमदर्शनार्थत्वादुपपन्नामिहाभिधानम् ॥ १४ ॥ इति बोधायनीयधर्मसूत्रविधरणे गोविन्दस्वामिस्ते प्रथमप्र अष्टमोऽध्यायः अथानन्तरप्रभवानामेव किशिद्वक्तव्यमित्यत आह- तत्र सवर्णासु सवर्णाः ॥ १ ॥ अनुलोमविषयमिदम् । वर्णान्तरसवर्णामु मवणैरुत्पादिता अपि सवर्णा भवन्तीत्यर्थः ॥ १॥ मनु. १०-२४. 2" माजीसम इन्येषा सझा. प्रमेण निपतन्ति । विशु बंधु साहस्सादननी जनये याम् । तसावित्रीपरिभ्रटामात्यानाडुमनीषिण ॥ प. काराम्बष्टस्नोयमामधायोगवणक्षपुल्कमाष्टवाहकापाकाण्डालमभृतयः" य- मित्ररत्रपाठ, ·प्रधमप्रने नवमोऽध्यायः 117 ब्राह्मणात्क्षत्रियायां ब्राह्मणो वैश्यायाम. म्वष्ठः शूद्रायां निपादः ॥ २॥ ब्राह्मणात्सत्रियायां जातायां तस्यां ब्राह्मगनोत्पादितः । अन पूमने आदिस्मवर्णशब्दस्मदशवर्ण इत्यनया व्युत्पत्या वर्तते । मृत्रारम्मस्तु तेषामपि धर्मप्राप्त्यर्थ ॥ २ ॥ पारशव इत्येके ॥३॥ सोऽयं संज्ञाव्यतिरेकः ॥३॥ क्षत्रियादियायां क्षत्रियश्शूद्रायामुग्रः॥१॥ अयमप्येकीयमतेन संज्ञाव्यतिरेकपकारः ॥ ४॥ चैश्याच्छूद्रायां रथकारः ॥ ५ ॥ अस्य त्वाधानेऽधिकार वर्षासु रयकारः' इति । एने अनुकान्ता अनुलोमाः ॥५॥ अप प्रतिलोमासु यच्छूद्रबीन तदाह-~- शूद्राद्वैश्यायां मागधः क्षत्रियायां मना ब्राह्मण्यां चण्डालः॥६॥ अथ वैरपोजमुच्यते-- वैश्यात्क्षत्रियायामापोगयो ब्राह्मण्यां चैदे- ·118 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. क्षत्रियवीज पुन'-- क्षत्रियाद्राह्मण्यां सूतः ॥ ८॥ अथ वर्णसङ्करजातानां परस्परसङ्करजातानाह--- तत्राम्बष्ठोग्रसंयोगे भवत्यनुलोमः ॥९॥ उत्कृष्टवीजप्रभवायामनुलोमायां जाता अपि अनुलोमा एव भवन्तीत्यभिप्रायः ॥ ९॥ क्षत्तृवैदेहकयोः प्रतिलोमः ॥ १० ॥ शूद्रक्षत्रियापत्यभवात् प्रतिलोमाढेश्यब्राह्मणीप्रभवायां प्रतिलोमा- यामुत्पन्नपि प्रतिलोमो भवतीत्यर्थः । एवमन्यत्रापि प्रयोजका- मुसन्धानेन वेदनीयम् ॥१०॥ अतः पुनरपि प्रतिलोमानेवाह- उग्राजातः क्षत्तायां श्वपाकः ॥ ११॥ वैदे- हकादम्बष्ठायां वैणः ।।१२॥नियादा- छुद्रायां पुल्कसः ॥ १३॥ शूद्रान्नि- पायां कुकुदः ॥१४॥ इदमपि प्रतिरोमा भवनत्यिर्थप्रयोनाग्रहणार्थ, नोदाहर- णावधिकमेव काते । एकादिशब्दा अनेकार्यश्चकशब्दान्त. रेषु स्त्र तत्र संम्भाहारने प्रदर्शनार्थाः । एवं चननेन कर्मणा तरतमभाव विनानी यादित्युक्तं भवति । तथा च वसितः- ·प्रथमाने दामोड यायः, छन्नोत्पन्नास्तु ने केचित्लानिलाम्यगृणाश्रिताः । गुणाचारपरिभ्रंशात्कर्मभिन्नान विजानाति । तद्विशेषावगतिश्च तत्परिहरणवर्णमादिविपिन काया । ततश्च व्रात्याः संस्कारहीना इति गत्वा प्रतिमा बाग . तदेव ॥११-१४ ॥ वर्णसंकरादुत्पत्रान्त्रात्यानाडुमन पिण इ- ति ब्रात्यानाहुर्मनीपिण इति ॥ १५॥ इति बोधायनधर्मसूत्रायवरणे गायिनस्यामिठो प्रथमप्रश्ने नयमोध्यायः सन्यास. प्रवर्तते । ततश्च वर्णसङगाप नागन । अा. रिहारार्थमाह- ·120 वोधायनधर्मसू सयाख्याने. धिकारावष्टभेन विहितो ज्योतिष्टोमादि । पूर्त तु माधारणो धर्म सर्वेषां सत्यमक्रोधो दाममहिंसा प्रजननमित्यादि । अभिषिक्तस्य अनापरिपालन धर्मः । गौतमश्च तदेवाधिसत्य बदति-'पलत- श्रेनात्स्वधर्म स्थापयेत् । धर्मस्य वंशभाग्भवति" इति । वसिष्ठश्च -स्वधर्मो राज्ञः परिपालनं भूतानाम् इति ॥ १॥ आचार्यश्च स्वधर्मेषु स्थापनमेव रक्षणमिति मत्वाऽस्येमे स्वधर्मा इत्याह॥ ब्रह्म वै स्वं महिमानं ब्राह्मणेष्वदधादध्य- यनाध्यापनयजनयाजनदानप्रतिग्रहसं- युक्तं वेदानां गुप्त्यै ॥२॥ पहर्मयुक्तो . बाह्मणः सं महिमानम् । किमर्थमेवं कृतवन् यो. त्याह-वेदानां गुप्त्यै । गुप्ति. रक्षणम् ॥ २ ॥ सर्वेपां वर्णानां रक्षणायेमे क्षनधी इत्यार- क्षत्रे बलमध्ययनं यजनं दानं शस्त्रकोश- भूतरक्षणसंयुक्तं क्षन्त्रस्य वृद्धये ॥ ३ ॥ अदादित्यनुवर्तते । किं तत् ! वनं शक्तिः नेटाध्यय- नादिसंयुक्तम् । शवमायुधम् । तपा न मिहः-शक्षण व प्रनापालनं स्वधर्मः" इति । भूनग्रहणं नाघिस्यात भूतस्य ग्रहणाम् । तथा गैतमः-'नधिस्य मनुष्य नातया - १-१५ ·121 प्रयमप्रग्ने दशमोऽध्यायः न्तसंज्ञाना चरमपतनसाणामायत्त जीवनं प्रसूतिरक्षणम्" इति । क्षतस्य वृद्धिरभ्युदय ॥ ३ ॥ वेश्येषु वेश्यकदिधादित्याह- विट्टुध्ययनयजनदानकृषिवाणिज्यपशुपाल- नसंयुक्तं कर्मणां वृद्धयै ॥ ४॥ अध्ययनादिसंयुक्त अध्ययनादिनिष्पादितमित्यर्य । कृषि भूमिलेखनम् । वाणिज्यं क्रयविक्रयव्यवहार । कर्माणि यागा. दीनि । तेपा ह्येव सति पृद्धिर्भवति ॥ ४ ॥ शूद्वेषु पूर्वेषां परिचर्या ॥ ५ ॥ अदधादित्येव । पूर्वेपा ब्राह्मणादीनाम् । परिचर्या शुश्रूपा । आह चापस्तम्ब ---'शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषा वर्णानाम् ' इति ॥ ५ ॥ किमिति शुश्रूपा शूद्राणामित्यत आह- पत्तो ह्यसृज्यन्तेति ॥ ६ ॥ हिशब्दो तो । यस्मात्प्रनापते पदात्सृष्ट तस्माच्छूद्रो योऽ नवक्त । अतो याज्याना शुश्रूषैव शूद्रस्य धर्म ॥ ६ ॥ एव चातुर्वर्ण्यधर्ममभिधाय पुन राज्ञ एवाह-- सर्वतोधुरं पुरोहितं वृणुयात् ॥ ७ ॥ 1ो ध८-२ 16 ·122 बौधायनधमसूत्र सन्याख्याने सर्वत्र धूर्यस्य सर्वतोधू धूश्च व्यापार विषयज्ञानमिहामिने तम् । सर्वज्ञ इति यावत् । पुरो धीयत इति पुरोहितः । त वृणुयात् वृणीत ॥ ७॥ तस्य शासने वर्तेत ॥८॥ तत्प्रयुक्त कमाणि कुर्यात् । स च ब्राह्मण विद्याभिनन वाच गौतमवचनात् । स ह्याह-'ब्राह्मण पुरोदधीत विद्याभि जनवायूपक्यस्सम्पन्न न्यायवृत्त तपस्विनम् । तत्प्रसूत कर्म कु वति । ब्रह्मप्रसूत हि क्षत्तमृद्धयते " इत्यादि।॥ ८॥ सद्भामे न निवर्तेत ॥ ९ ॥ युद्धे उपस्थिते पलायनपरायणेन न भवितव्यमित्यर्थ ॥९॥ युद्धे तु वर्तमाने- न कर्णिभिर्न दिग्धैः प्रहरेत् ॥ १० ॥ कर्णवन्त्यस्त्राणि कर्णानि शूलादीनि । विषेण लिप्तानि दिग्या- नि । नसमास मत्येक प्रतिषेधप्राप्त्यर्थ ॥१०॥ भीतमत्तोन्मत्तप्रमनविसबाहस्त्रीबालवृद्ध- ब्राह्मणेर्न युध्येतान्यत्राततायिन ॥११॥ भीत त्रन । मत्तस्मुरादिपानी | उन्मसो विरुद्धचेष्ट । प्रमत्तो विगतचेता । विसनाहो विगलितकवनादिवध । वि

·128
प्रथमप्र) दशमोऽध्यायः.
गतव्यापारी वा । शेषाः प्रसिद्धाः । तैर्ने युध्येत तान् न हिं-
स्थादित्यर्थः । तथा न गौतम --'म दोषो हिंसायामाहवे । अ.
न्यत्र व्यवसारथ्यनायुधकृताञ्जल्दिप्रकीर्णकेशपरामुखोपविष्टस्थलवृक्षा-
रूढदूतगोब्राह्मणवादिभ्यः” इति । व्यवसारथीत्यत्र व्यश्वो
विसारथिरिति योजना । व्यश्वादिशब्दो दूतादिमि प्रत्येक
सम्बन्धनीयः । अन्ततोऽपि स्वदूतोऽहमिति यो वदनि गौरहं
ब्राह्मणोऽहमिति । पूर्वोक्तान्विशिनष्टि-अन्यत्राततायिन इति ।
आततायी साहसकारी ॥ ११ ॥
तहिंसायां दोपाभाव परकीयमतेनोपन्यस्यति-
अधाप्युदाहरन्ति-
अध्यापकं कुले जातं यो हन्यादाततायिन-
म् । न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तं
मन्युमृच्छतीति ॥ १२॥
भूणहा यज्ञसाधनवधकारी । व्रणो यज्ञ विभर्ति सर्व बु.
वते तदभिप्रेतमिति । आततायिविषयेऽपि ब्राह्मणाचे दोपोऽस्ती-
ति । इतरया 'न तेन भ्रूणहा भवति' इति नावश्यत् ॥ १२ ॥
'पड़ागभृतो राना इत्युक्तम् । तस्य वनिदपवादमाह-
सामुद्रशुल्कः ॥ १३ ॥
राज्ञो भवतीति शेपः । द्वौपान्तरादानं मामुद्रं वस्तु तत्म-
म्वन्धी सामुद्रशुल्कः पणद्रव्यम् ॥ १३ ॥

·124 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तस्मिन् भागः कियानित्यत आह- परं रूपमुद्धृत्य दशपणं शतम् ॥ १४ ॥ गृहीयादिति शेषः । परमुल्कष्टदव्यरूपं रत्नादिद्रव्यं स्वामिने प्रदाय शेषं शतधा विभज्य दशपणं गृहीयात् । अनेन सामुद्दे दशमागश्शुल्क इत्युक्तं भवति ॥ १४ ॥ अन्येषामपि सारानुरूप्येणानुपहत्य धर्म प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥ असामुदाणामपि द्रव्याणां सारफल्गुल्वापेक्षया परं रूपमनु पहत्येव धर्म प्रकल्पयेदान्मार्थम् । तत्र सारफल्गुविभागी गौतमेनोक्ता विंशतिभागश्शुल्क पण्ये । मूलफलपुष्पौषध মধুমাসনুটাখনানা বাধা इति । पचीमितं ध्यम् ॥१५॥ 1 पा - अब्राह्मणस्य प्रणटस्वामिकं रिक्थं संवत्स- रंपरिपाल्य राजा हरेत् ॥ १६ ॥ असावस्य द्रव्यस्य प्रभुरित्यज्ञानमाने प्रणष्टशब्द । ब्रह्मस्व- मिति तु विज्ञाते ब्राह्मण एवाददीत । उक्तं तच्छाचाधिष्टाना- ध्याये न तु कदाचिद्राना ब्राह्मगस्य स्वमाददीत । इति । आह च मनु- 1ो. घ. १.२७.

·प्रथम दशमोऽध्याय 125 मणटस्वामिक रिक्थं राजा पन्द निधापयेत् । अवास्यब्दादरेत् स्वामी परेण नृपतिहरेत् ॥ इति ॥ गोतमोऽपि ' प्रगटस्वामिकमधिगम्य राज्ञे प्रतिब्यु । विख्या- प्य राज्ञा सवत्सर रत्थम् । अर्ध्वमधिगन्तुश्चतुएं राक्षश्शेपश्च' पापराधेप- अवध्यो वै ब्राह्मणस्लपराधेषु ।। १७ ॥ वैशब्द श्रुतिसमूचनवननार्थ । तथा च गोतम ~ पछि परिहार्यो राज्ञाऽध्यश्चाबन्भ्यश्रादण्डयाबाह कार्यश्रापरिवाद्यश्चा- परिहार्यवेति ।' इति । सर्वापराधेषु ब्रह्महत्यादिप्वपि ॥ १७ ॥ तब तहिं कि वर्तव्यमित्याह- ब्रह्महत्यागुरुतल्पगमनस्वर्णस्तेयसुरापानेषु कुसिन्धभगतृगालसुराध्वजांस्तप्तेनाय- सा ललाटेऽवयित्वा विषयानिर्धनम् ।। निर्धन गत्वा प्रवासयेदिति शेष । कुसिन्य कबन्ध । भग स्त्रीपञ्जनम् । मृगालो गोमायु । स व शुनोपि प्रदर्शनार्ध । सुरावन मुराभाण्ड । आह प मनु - स्तेनस्य श्वापट कार्य. सुरापाने सुरावन । गुरुतल्पे भग कार्यो ब्रह्महत्ये शिर पुमान् ॥ इति ॥ गौ १३ ·126 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. कबन्धारतिकेन कृष्णायसेन ललाटेऽकयति । उत्तरीयवास- सां चौर्य विषयान्तरं निर्वासयेत् । स्वयमेव प्रायश्चित्तं करोति । तस्यायं दण्डः ॥ १८॥ क्षत्नियादीनां ब्राह्मणवधे वधस्सर्वस्वहरणं सर्वत्र निरष्टनातीयस्योत्कृष्ट नातीयवधे वधस्सर्वस्वहरणं प दण्डो द्रष्टव्यः ॥ १९॥ तेपामेव तुल्यापकृष्टवघे यथावलमनुरूपा. न दण्डान् प्रकल्पयेत् ॥ २० ॥१८॥ तुल्यापरष्टता चात्र जातितोऽभिजनधनवर्तनादिभिः । यथावलं यथास्वशक्ति । तथा स्मृत्यन्तरम्--- देशकालवयश्शक्तिवलं सश्चिन्त्य कर्मणि । तधाऽपराधं वाऽवेक्ष्य दण्डं दण्दथेषु पानयेत् ॥इति॥ क्षत्रियवघे गोसहस्रमृषभैकाधिकं राज्ञ उ- सृजेवैरनिर्यातनार्थम् ॥२१॥ दण्ड प्रायश्चित्तं चैतत् । यथा 'श्वमि. खादयेद्रामा निहीनवर्ण- गमने स्त्रियं प्रकाशम्" इति । राज्ञ पालयित्रे त्यनेन् । एवं च वैरनिर्यातनमपि कृतं भवति । वैरस्य पापस्य निर्या रामपयात. गी.प. २३-१५. .

·127 pr আষ , में नामा इत्यनयान्तरम् | गहा-सनातीनिमित्तोपप्रशमनम् । यथा- दन्याणि हिस्सायो पम्प मानतोऽमाननोपि वा । म नम्योत्पादयनुष्टिम् ॥'इनि ॥२१॥ शतं वैये दश शूद्र ऋपाश्चाधिकः ॥२२॥ समेत प्रागशिलापं निशेष । पापि राई गागः ॥२२॥ शूद्रवधेन स्त्रीवधो गोवध व्याख्यातः ॥ अपारशीयननमत्र सन । र गान्द्रायणस्याम्पमपी दरय । भार न मन्- योगदरिहनायो नास्तिस्य चापपातकम् । उपपातायुक्तो गोटी पासं गान पिरत ।। पनि मतग एवंदर मा उम्पपातरिनी दिना । भरकीणियार्प शृदा पाळायणपणापि ना ॥ इति । अन्पप्रात्रेय्या वधात् ।। २४ ॥

·. 128 बोधायनधर्मसूत्र सध्याख्याने. वध इति शेषः । धेनुः पयस्विनी अनड्डानारोपितभारवह- नक्षमः पुङ्गवः । अयमपि ऋपभैकादशगोदानातिदेशः ॥ २५ ॥ धेन्वनडुहोरन्ते चान्द्रायणं चरेत् ॥२६॥ ऋषभैकादशगोदानस्यान्ते । अत्र दानतपसौसमुञ्चयः । अत एतत् ज्ञापितं भवति-धेन्वनहावत्र विशिष्टपुरुषसम्बन्धिनावानि- होत्रादिविशिष्टोपयोगायौँ । दुर्भिक्षादिषु च बहुदोग्धृत्वेन बहुवो. दृत्वेन प्रनासंरक्षणार्थौ चेति । अन्यथा शूद्रहत्यातः तस्य ना- यश्चित्तं गुरुतरं न स्यादिति ॥ २६ ॥ आत्रेय्या वधः क्षत्रियवधेन व्याख्यातः ॥ 'रजस्वलामृतुस्नातामात्रेयीमाहुरत्र लेप दाम्पत्यं भवति ।" इति । गोवध इत्यन्ये । सत्तियवधदण्डप्रायश्चित्तयोरुययोरयमतिदेशः ॥ हंसभासबर्हिणचक्रवाकप्रचलाककाकोलूक- कण्टकडिड्डिकमण्डूकडेरिकाश्ववर्धनकु- लादीनांवधे शूद्रवत् ॥ २८॥ शूद्रं हत्वा यत्भायश्चित्तं तत्प्रायश्चित्तमेतेषां वधे मवति । सर्वत्र चातिदेशे मानाधीनता । इह मण्डकग्रहण मार्नारादीना- मपि प्रदर्शनार्थम् । आह च मनुः- मार्जारनकुलो हत्वा चापं मण्डूकमेव च । श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्यावतं चरेत् ॥ इति ॥ बा. घ. २०-३५. मनु:11-1११.

·अपमप्रश्न दशमोऽध्याय. 129 प्रचलाको लिम्ब । डिड्डिक नुचुन्दरी । आदिग्रहणात मुश्चक्रौञ्चादेरपि ग्रहणम् । 'क्रुश्चक्रोभी शूद्रहत्यावत् प्राय चित्तम्' इति स्मृत्यन्तरात् । एवं तावत् शास्ता राजा दु- रात्मनाम् ' इति मत्वा प्रायश्चित्तान्यपि राज्ञा कारयितव्यानी- त्यर्थ । तानि दिमात्रेण दर्शितानि ॥ २८ ॥ इतरथा अधर्मस्य रूतस्य पाद एवं तत्कार गच्छत् । इतरे 17 साम्प्रतं पापप्रसङ्गात् कूटसाक्षिनिवृत्त्यर्थ माक्षिप्रकरणमारम्यते । तत्र प्रथम मृपावदन परिहरन् वदति- लोकसद्भहणार्थं यथादृष्टं यथाश्रुतं साक्षी ब्रूयात् ॥ २९ ॥ दयो परस्परविप्रतिपन्नोऽक्षातमर्थ साक्षिभिर्भावयेत् । महाम- नपरिग्रहार्य तत्र साक्षी पयादृष्ट निरपेक्षप्रमाणनावगत यथाश्रुत माप्तवाक्यादवगत तथैव ब्रूयात् ।। २९ ॥ पादो धर्मस्य कर्तारं पादो गच्छति साक्षि- णम् । पादस्सभासदस्सर्वान् पादो रा- जानमृच्छति ॥ राजा भवत्यनेनाश्च मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं यत्र निन्द्यो ह निन्द्यते ॥३०॥ राज्ञा सम्यक्परीक्षणा कर्तव्येति श्लोकद्वयस्य तात्पर्यार्थ ।

·180 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. त्रयः पादाः माक्षिसभासदामगा इत्युक्तम् । सम्यक्परीक्ष्य दुए. निग्रहः परीक्षाकारिणां पापप्रमोचनार्थ इति द्वितीयश्लोकार्थः ॥३०॥ तत्र परीक्षावेळायां पृथक् लोकसंचय'-- साक्षिणं त्वेवमुद्दिष्टं यत्नात्पृच्छेद्विचक्षणः ॥ अधुना निर्दिष्टान् साक्षिण एवं पृच्छेदिति पदान्वयः ॥३१॥ कथं पृच्छेत्- यां रात्रिमजनिष्ठास्त्वं यां च रात्रिं मरि- प्यसि । एतयोरन्तरा यत्ने सुकृतं सुकृतं भवेत् ॥ तत्सर्वं राजगामि स्यादनृतं ब्रुवतस्तव ॥ ३२॥ सुकृतं धर्मः । स च सुष्टु स्तो यथाविध्यनुष्ठित. । यमन तेन पराजयसि तद्वामी त्वदीयो धर्म इति याज्ञवल्क्योभिप्रैति- सुकृतं यत्वया किश्चिजन्मान्तरशतैः कृतम् । तत्सर्वं तस्य जानीहि पराजयसि यं मृपा ॥' इत्यवदत् ॥ ३२ ॥ कि- त्रीनेव च पितॄन हन्ति त्रीनेव च पिताम- हान् ॥३३ ॥ ! -- ज्या स्मृ.२-७५० ·131 प्रथम प्रश्न दामोऽध्यायः अनृतवदनमात्रे एप दोपः ॥ ३३ ॥ साक्ष्यनृते तु- सप्त जातानजातांश्च साक्षी साक्ष्यं मृपा व- दत् ॥ ३४ ॥ आत्मन. पूर्वापरान् सप्तसप्त हन्तीत्यर्थः । अधर्मप्रवणचित्ता- ना आत्मीयवश्यहननोपाये वैराग्य भवतीत्येवं सान्त्वनम् ॥ ३४ ॥ अथेदानी विप्रतिपत्तिविषयभूतदृष्टविशेषापेक्षयाऽनृतवदने दोपमाह- हिरण्यार्थेऽनृते हन्ति त्रीनेव च पिताम- हान् । पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ॥ शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते । सर्वं भूम्यनृते हन्ति साक्षी साक्ष्यं मृपा वदन् ॥ ३५॥ अत्र हिरण्यशब्दो रनतादिवचनः । हन्ति जाताननातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । इति सुवर्णविषये मानवदर्शनात् ॥ ३५ ॥ अथ साक्षिलक्षणमाह- चत्वारो वर्णाः पुत्रिणः साक्षिणस्स्युरन्यत्र 'मनु. ८.९५ ·1132 बोधायनधर्मस्ने सयाख्याने. श्रोत्रियराजन्यमवजितमानुष्यहीनेभ्यः मानुष्यहीनो बुद्धिहीनः । एते श्रोत्रियरानन्यप्रवनिताः वचनादसाक्षिण | बुद्धिहीनस्तु दृष्टदोपात् । तथा च नारद वचनाद्दोपतो भेदा. स्वयमुक्तिम॒तान्तरः । श्रोत्रिय वचनात्ते न स्युर्दोषदर्शनात् ॥ इत्यादि॥३६॥ साक्षिद्वैधे सति राज्ञा तत्पुरुपैश्च कि कर्तव्यमित्याह- स्मृतौ प्रधानतः प्रतिपत्तिः॥३७॥ प्राधान्य तपोनिर्दिष्टविद्यादिभिस्तद्वचनात् मतिपत्तिः निश्चय । कार्य इत्यध्याहार. । किमुक्त भवति- द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः ॥ इत्येतदुक्त भवति ॥ ३७॥ अतोऽन्यथा कर्तपत्यम् ॥३०॥ उक्तोपायादुपायान्तरेण निर्ण ये मति कर्तपत्यं नाम दोपो भवति । तं नरक तस्मिन् निपात कर्तपत्यम् ॥ ३८ ॥ तत्र न प्रायश्चित्तमाह- द्वादशरात्रं जुहुयादिति ॥ ३९ ॥ १९ ॥ मा. स्मृ प्रथमन्यवहारे, १५७ श्या स्मृ. २०७४, . - ·आहूय दान कन्यायाः ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तित ॥इति ॥ 133 प्रथमप्र एकादशोऽध्याय घृनमिति शेपस्स्यात् । तावदाहवनीय एवाय होम राज्ञो रा- पुरुषाणा च । कूश्माण्डानि ' यद्देवा देवहेळनम् " इत्यारम्य व्यत्यपाल[?]प्रसिद्धानि । प्रतिमन्त्र च होममेद । प्रत्यह होमा- वृत्तिरिति केचित् । अपरे द्वादशरात्रस्य सरदेवानाहु ॥ ३९॥ इति बोधायनधर्मसूत्रायवरणे गोविन्दस्वामिकृते प्रथमप्रश्ने दशमोऽध्याय. 'साक्षिण पुत्रिण ' इत्युक्तम् । केनोपायेन पुत्रिणो भव- न्तीत्येतत्प्रसङ्गेन विवाहानामवतार अष्टौ विवाहाः॥१॥ उच्यन्त इति शेष । नियमार्थमदृष्टाथं च । ततश्च वक्ष्यमाण- बाह्मादिनियमधर्मलइननिमित्तवर्णसङ्करो भवतीत्येतदर्थात्सूचित म वतीति ॥१॥ तत्राह- श्रुतशीले विज्ञाय ब्रह्मचारिणेऽधिने क- न्यादानं ब्राह्मः॥२॥ अयमाद्यो धर्मविवाह । श्रुत वेदार्थज्ञान शील सर्वसहिष्णुता । ब्रह्मचारी उपकुर्वाणोऽस्वन्नरेताश्च । कन्या अक्षतयोनि । आ- ह च मनु- आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । 2 मनु. ३.२५ ते आ. २.२.

·184 बौपायनधर्मसूत्रे सन्याख्यान. आच्छाद्यालङ्कृत्यैया सहधर्मश्चर्यतामिति प्राजापत्यः॥३॥ आच्छादनालङ्करणे कन्याया एव । वरस्याप्यके । 'एषा' इत्यादिमन्त्रः । एपा ते भाया । स्वकीयो द्रव्यसाध्यो धर्मोs. नया सह चर्यतामिति मन्त्रार्थः । एष प्राजापत्यो नाम द्वितीयः ।। तृतीयस्तु- पूर्वी लाजाहुति हुत्वा गोमिथुनं कन्यावते दत्वा ग्रहणमापः ॥ ४॥ वैवाहिकीनां लानाहुतीनां प्रथमाहुत्यनन्तरं कन्यास्वामिने गो- मिथुनं वरं प्रदाय तस्या एव पुनर्ग्रहणमार्पो नाम विवाहः ॥ ४ ॥ चतुर्थः पुन:- दाक्षिणासु नीयमानास्वन्तर्वेदि ऋत्विजे स दैवः अस्विम्वरगवेलायामेव कंचिद्वरसम्पनियुक्तमृत्विक्त्वेन वृत्वा दक्षिणाकाले तदीयमागेन सह कन्यां तस्मै दद्यात् । स चना प्रतिगृह्य समाप्ते यज्ञे 'प्रनापतिस्त्रियां यशः" इति घडिमन्त्रैः पुनः प्रतिगृह्य शुभे नक्षत्रे विवाहं कुर्यात् । स देवो नाम ॥ ५ ॥ सकामेन सकामायां मिथस्संयोगो गान्ध- "त, ब्रा, ३-४-६ ·प्रथमप्रश्ने एकादशेध्यायः 185 सयोगसमवाय । विवाहहोमस्तु यथाविश्येव । एवल क्षणको गान्धवा नाम पञ्चम ॥६॥ पष्टस्तु- घनेनोपतोष्यासुरः ॥ ७॥ पन्यावन्तमुपतोप्य । यथाविध्येव होम ॥ ७ ॥ सप्तम उत्तर प्रसह्य हरणाद्राक्षसः॥6॥ अत्रापि तथैव विवाह । यथा तरुणीहरण तथैप राक्षस ॥८॥ तथाऽएम - सुप्तां मनां प्रमनां वोपयच्छेदिति पैदाचः॥१ मदनीयेन द्रव्येण मत्ताम् । प्रमत्ता भयादिना प्रणटनेला । उपयमन बाहुँमैथुनम् | एव स्वाह व मनु - सुप्ता मत्ता प्रमत्तां या रहो यत्रोपगच्छति । स पापिष्ठो विवाहाना पेशायः मथितोऽटमः ॥ इति। तेषां चत्वारः पूर्व ब्राह्मणस्य नेप्यपि पूर्व:- पूर्वश्श्रेयान् ॥ १० ॥ ब्राह्मभानापत्यादेवाचत्वार प्रशस्ता । तत्रापि पूर्वपूति- वाह उतरोतराव वेदितव्य ॥१०॥ 'मनु १२४.

·-
.
136
चौपावनधर्मसूत्र सय्यादयाने.
उत्तरेपामुनरोत्तरः पापीयान् ॥ ११ ॥ .
उत्तरेषां वर्णानामुत्तरे गान्धर्षासुरराक्षसपैशाचाश्चत्वारो विवा-
हाः । अत्रापि पूर्वपूर्वश्रेयानिति वक्तव्ये उत्तरोत्तरः पापीयानि-
ति वचनं पुनरन्त्यस्यात्यन्तपापिष्ठत्वब्यापनार्थम् । उदाहृतं चात्र मा-
नवम्--'स पापिष्टो विवाहानाम्" इति ॥१॥
अत्रापि पष्ठसप्तमौ क्षचूधर्मानुगतो तत्प्र-
त्ययत्वात् क्षत्तस्येत्ति ।। १२ ॥
तत्मत्ययत्वं तत्प्रधानत्वम् | बलं हि रातां प्रधानम्
तथा नोक्तम्-'क्षत्तस्य बलान्वितम् ' इति । आसुरेऽपि धनं
क्लहेतृतयाऽभिमतम् ॥१२॥
पञ्चमाष्टमौ वैश्यशूद्राणाम् ॥ १३ ॥
पञ्चमो गान्धर्वः स श्यानां भवति । अष्टमः पैशाचः स
शूद्राणाम् ॥१३॥
ईदृश्याः व्यवस्थायाः को हेतुरिति बुभुत्सूनाह-
अयन्त्रितकळत्रा हि वैश्यशूद्रा भवन्ति ।।
अयन्त्रित अनियतं काळवं भार्या रोषा ते भवन्ति अय
त्रितकळयाः । दारेवत्यन्तनियमस्तेषां न भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
तहा कथमिति चेत-
कर्षणशुश्रूपाऽधिकृतत्वात् ॥ १५ ॥

·मयमप्रश्ने एकादशोऽध्यायः • 137 कर्पणं वाणिज्यादीनामप्युपलक्षणार्थम् । निरुटकर्माधिस्तत्वा- तयोविवाहा अपि तादृशा एवेत्यभिप्रायः ॥ १५ ॥ गान्धर्वमप्येके प्रशंसन्ति सर्वेषां स्नेहानु- गतत्वात् ॥ १६॥ २० ॥ एतदपि गान्धर्वस्य लक्षणम्-'सकामेन सफामायाम्' इति । तत्र स्नेहो मनश्चक्षुषोः निबन्धः ।. तदनुगतं विहित- विवाहकर्म । तथा चापस्तम्ब:--' यस्या मनश्चक्षुपोर्निबन्धस्तस्या- मृदिर्नेतरदाद्रियेत" इति.॥ १६ ॥ . यथा युक्तो विवाहस्तथा प्रजा भवतीति विज्ञायते ॥ १७ ॥ प्रशस्ते विवाहे यत्न आस्थेग इत्यभिप्राय । तथा न सति तत्रोत्पन्नाः पुत्रा अपि साधवो भविष्यन्ति ॥ १७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- साधवस्त्रिपुरुपमार्पाद्दश देवाद्दश प्राजाप- त्यादश पूर्वान् दशापरानात्मानं च बा. हीपुत्र इति विज्ञायते ॥ १८॥ अनोऽस्मिन्न ग्रामणमीप भवतीत्येव ॥ १०॥ भाष,ए. ३.११. 18 ·18s. - 4 पौधायनधर्मसूर्य सव्याख्याने तदाह- वेदस्वीकरणशक्तिरप्येवंविधानामेव पुत्रा- णां भवतीति ॥ १९ ॥ ऋज्वेतत् ॥ १९ ॥ आमुरादिविवाही ब्राह्मणाना निन्द्य इत्याह- क्रीता द्रव्येण या नारी सान पली विधीयते। सा न देवे न सा पित्र्ये दासी तां कश्यपोऽब्रवीत् ॥ २० ॥ सीताया वेदोक्तकर्मण्यधिकारो नास्तीत्यर्थ ॥ २० ॥ कन्याविक्रयोपि न कर्तव्य इत्याह- शुल्केन ये प्रयच्छन्ति स्वसुतां लोभमो- हिताः । आत्मविक्रायणः पापाः महा- किल्विपकारकाः॥ पतन्ति नरके घोरे नन्ति चासप्तमं कुलम् । गमनागमनं चैव सर्व शुल्को विधीयते ॥ २१ ॥ कन्याविम्यो कुत्सितजन्ममारभवति अध पाती न तस्मात्य रावियो म क प रयर्थ ॥२१॥ ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नाना पुत्राणा वेदस्वीकरणे शक्तिरित्युतम् । त्राविनेन वेदस्वीररणायानध्ययनप्रकरणमारम्यते- ·189 प्रथमप्रन एकादशोऽध्याय, पौर्णमास्यटकाऽमावास्याऽग्नयुत्पातभूमिक- म्पश्मशानदेशपतिश्रोत्रियैकतीर्थप्रयाणे- प्वहोरात्रमनध्यायः ॥ २२ ॥ पोर्णमासी तिथि यस्या चन्द्रमा पूर्ण उत्पात् । अष्टका माध्याः पौर्णमास्या उपरियादष्टमी । अमावास्या अमा सह सूर्येण यस्या तिथी चन्द्रमा वसति सा अमावास्या मधुत्पात यस्मिन् ग्रामे दाहस्तस्मिन् ग्रामे । भूमिकम्पो भुवश्च- लनम् । श्मशानं शाशयनम्, शरीरस्य दहनभूमि निक्षेपभू- मिर्वा । गमनदिवप्लोपि प्रयाणम् । तच्च देशपत्यादिमि प्रत्ये- कमभिसम्वध्यते । देशपते राज्ञ राष्ट्र प्रवामे मरणदिवसेऽपि । एकतीर्थ एकमतीर्थ गुरु' ययोरिति विग्रह । एतेप्वहोरात्र नाधीयीतेति ॥२२॥ 'वाते पूतिगन्धे नीहारे च नृतगीतवादित्र- सदितसामशब्देषु तावन्तं कालम्॥२३ वातो वायु दिवा चेपामुगन्धहर । नत्तत् वर्णमा- वि । पूतिगन्धो दुर्गन्ध । नीहारोऽत्र हिरवणं तच्च हिमानी । तेम्वाध्यायः । वादि वीणावादनम् । यावदेव न निवर्त ते वावदनध्याय.॥२३॥ स्तनयित्नुवर्पविद्युत्सन्निपाते पहमनध्या- योऽन्यत्र वार्पिकात् ।। २४ ॥

·140 पौधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने स्तनयिनुर्मेघगर्जितम् । विद्युत्तटित् । अप्रमृष्टमन्यन् ॥ २४॥ वकालेऽपि वर्षवर्जमहोरात्रयोश्च तत्का- वर्षाकालेऽपि विद्युत्स्तनायित्नुसन्निपातो भवति नेदास्तमयादन ध्यायः । रात्रौ चेदोषसः ॥ २५ ॥ पित्र्यप्रतिग्रहभोजनयोश्च तद्दिवसशेपः ।। पितरो देवता यस्यं कर्मणस्तत्पिश्यं तम्मिन् आमश्राद्धार्थ वा भोजनार्थ वा निमन्त्रणप्रभृत्यनध्यायः ॥ २६ ॥ भोजनेष्वाजरणम् ॥ २७॥ अनध्याय इत्येव । भोमनपसे निमन्त्रणप्रभृत्यानरणमित्य- र्थः ॥ २७ ॥ कथं पुनरभुक्तवत्येव भोजनमभ्युपगम्य आमन्त्रणरूपे पाणी चामनाढेऽनध्याय इत्याशङ्कयाह- पाणिमुखो हि ब्राह्मणः ॥ २८ ॥ आमश्राद्धस्याप्येतदेव लिङ्गम् ॥ २८ ।।। एतदेव दयितुमाह--- अथाप्युदाहरन्ति- भुक्तं प्रतिगृहीतं च निर्विशेषमिति श्रुतिः॥

·. . . प्रथम प्रश्न एकादशोऽध्यायः 141 अनध्याय एवायमविशेष । प्रायश्चितं तु प्रतिगृहीतेऽर्थ मेव । 'आमदमेव ' इति स्मरणात् । भोननप्रायश्चित्तं च स्मृत्यन्तरा- दवगन्तव्यम्- चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिके तथा । पक्षत्रये तु कृच्छं स्यात् पाण्मासे कृन्ड्रमेव तु ॥ सपिण्डे तु त्रिरानं स्यात् एकरात्रस्तथाऽब्दिके ॥ दशकृत्वा पिवेदापो गायच्या चाभिमन्त्रिता । मासि श्राद्धे च ता एव नित्यश्राद्धे जपेञ्च ताम् ॥ इति ॥ पितयुपरते त्रिरात्रम् ॥ ३० ॥ उपरते मृते । अनध्याय इत्यनुवर्तते । असमावृत्तस्यायम् । समावृत्तस्य त्वशुचिभावदिवानध्याय प्राप्त । अत्रोपाध्यायमेव वेदप्रदानात् पितेत्याह । साक्षापितरि द्वादशाहविधानात् । 'मा- तरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहा ॥ इति ॥ ३० ॥ कथमयमपि पितेति चेत्तदाह- दयमु ह वै सुश्रवसोऽनूचानस्य रेतो ब्राह्म- णस्योचं नाभेरधस्तादन्यत् स यदूर्व नास्तेन हैतत् प्रजायते यद्राह्मणानु- पनयति यदध्यापयति यद्याजयति य- साधु करोति सर्वाऽस्यैपा प्रजा भवति। अथ यदवाचीनं नाभेस्तेन हास्यौरसी . आप.थ १.१.-४, ·. प्रना 148 बोधायनधर्मसूत्र सध्याल्याने प्रजा भवति तस्माच्छ्रोत्रियमनूचान- मप्रजासीति न वदन्ति ॥ ३१ ॥ उह वै इति निपातद्वय त्रय वा शब्दशोभार्थम् । सुश्रवस इति.। शृणोनेरौणादिकोऽमुन् प्रत्यय । श्रमेण श्रुतवन इत्य । अनूचानी वेदतदर्थाङ्गाध्यायी । ईदृशस्य ब्राह्मणस्य द्वय रेतः प्रजननहेतुर्विद्यते । तर अचं नाभेरेकम् । स च ब्राह्मणवायु नाभरुत्थितो वक्तविवराद्विविधाना शब्दानामभिव्य अक । अवाचीनोऽन्यत् । स च नाभैरवाचीन अगुत्पन्न सर्गशुक्लहेतु वायु । तत्र ऊर्वाग्रेण रेतसा चनस्त्र उत्पादयति उपनयनाध्यापनयाननसाधुस्तामि । अस्यैव हीत्य प्रजा उत्पादायतु शक्तिस्ति । एतद्वि प्रनाना श्रेष्ठतर जम शरीरान्तरेऽप्यनुग्राहकत्वात् । तथा चापस्तम्ब --'तच्ट्रेष्ठं जन्म शरीरमेव मातापितरौ जनयत इति .. पशुवदेवेत्यभिप्राय । उक्त च–'काम मातापितरौ चैनमुत्पादयतो मिथ ' इति । अथ यवाचीन नाभेस्तेन हास्यौरसी मजा भवति । यस्मा- देवविधस्य पुरुषस्य चतक्ष प्रनास्मन्नति केवल श्रोत्रियस्या- ध्यापननिमित्ताऽस्ति तस्मादौरस्याभावेऽप्यमुममजोसीति विद्वासो न वदन्ति । तस्माद्वेदप्रदानपितरि मृते -यहसनभ्यायो युक्त ॥३१॥ यस्मादेवम्- तस्माद्विनामा द्विमुखो विप्रो द्विरेता द्विज- न्मा चेति ॥ ३२ ॥ 1 आप ५ ११.10 ·143 प्रथमप्रश्ने एकादशोऽध्याय दे नामनी यस्य स द्विनामा 'तस्माविनामा ब्राह्मणोऽधूक '* इति श्रुति । अधुंकस्समृद्ध । द्वे चास्य मुखे पाणिरास्यमिति द्विमुखः । द्वे रेतसी शुक्लमेक, द्वितीय ब्रह्म । जन्मनी अपि तु मातु- र ब्रह्मणश्च ॥ ३२॥ अथ मरुतमनुसराम शूद्रापपात्रश्रवणसंदर्शनयोश्च तावन्तं का- लम् ॥ ३३॥ समुच्चितयोरप्यपपात्रनिषेध । ततश्च कुर्यादतिरोहिते अपपात्रे अनध्यायम् ॥ ३३ ॥ नक्तं शिवाविरावे नाधीयीत स्वप्नान्तम् ।। रात्रो शिवाविरावे वृद्धगोमायुरुते न च विशिष्ट, ततः तस्मिन् सति सुप्त्वा बुहाऽध्येतव्यम् ॥ ३४ ॥ अहोरात्रयोस्सन्ध्ययोः पर्वसु च नाधीयीत॥ तत्रैका सन्ध्याऽरुणाप्रभातमारम्य आसूर्योदयदर्शनात् । अपराऽ. स्तमयादारम्य आनक्षत्रोदयात् । पर्वस्विति बहुवचनात् बढ्य- स्तिथयो गृह्यन्ते । एका तावत्पर्वद्वयमध्यगता अहमी । उम. पोरपि पर्वणोरभितस्तिथिद्वय चतुर्दशी प्रतिपश्चेति । अतोऽष्ट. मीद्वय चतुर्दशीद्धय प्रतिपय च गृहीत भवति । चशब्दा द्यस्या तिथावादिन्योऽम्तमेति साऽभिप्रेता । तया हि- .

·114 योधायनधर्मसूत्रे सयाल्याने, यां तिथिं समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः । .सा तिथिमुनिभिः प्रोक्ता दानाध्ययनकर्मसु ॥ इति ।। अन्यथा तावन्तं कालं सासा तिथिरित्यर्थस्स्यात् ॥ ३५ ॥ . पर्वप्रसङ्गादित्थमन्यः पर्वणि नियम उच्यते- न मांसमभीयान स्त्रियमुपेयात् ॥ ३६ ॥ एतदतिक्रमेऽप्यध्ययनविन एव भवतीति कल्प्यते ॥ ३६ ॥ श्रुतिरेपाऽत्यभिमाविनी विज्ञायत इति गमयति--. पर्वसु हि · रक्षःपिशाचा व्यभिचारवन्तो भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३७॥ पर्वमु रसासि पिशाचाश्च व्यभिचारवन्तः । वि वैविध्ये, अभीत्याभिमुल्ये, चरतिः ममने भक्षणे च वर्तते । पर्वसु विविधं गच्छन्ति विविधं भक्षयन्ति च । पर्वसु अभिगमनमांसाशनवन्तीत्यर्पः । तद्यदि मनुन्या अपि कुर्युः तदक्ष पिशाचा जायन्ते । अतोऽ- स्मादेव भयान कर्तव्यम् ॥ ३७॥ प्रकरणार्थमेवानुसरति- अन्येषु चाद्भुतोत्पातेप्वहोरात्रमनध्यायोऽ- न्यत्र मानसीत् ॥ ३८ ॥ , अद्भुतमाश्चर्यम् । यथा वणिम्म जति । यथाऽम्बुनि मावाणः ·115 . प्रथमप्रश्ने एकादध्यायः, प्लवन्ते । गले चाग्न्युद्भवः को अपत्योद्भव इत्याद्युत्पातः । परार्थविपर्ययप्रदर्शनम् | यथा स्थावरस्य देशान्तरगमनप्रतिमारोदन- रुधिरखवणादि । यदा-पठीतत्पुरुषोऽयमतोत्पात इति । अन्येषु चामृतोपासेप्विति । एतेष्यहोरात्रमनध्यायोऽन्यत्र मानसात् अध्य- यनात् । मानसाध्ययनविशिष्ट एष सर्वानध्यायविशेषो द्रष्टव्यः । क्वचिन्मानसेऽपि निषेधदर्शनात् । यथा- . उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसनयन् । उच्छिष्टश्राद्धभुक्चैव मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ इति ॥ मानसेऽपि जननमरणयोरनध्यायः॥ अपिशव्दाद्वाचिकेऽपि । जननमरणग्रहणं सर्वेपामात्माशुचिमावा- नामुपलक्षणम् । तथा च स्वाध्यायघाह्मणम्-'तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वावनध्यायौ यदात्माऽशुचियेद्देशः '* इति ॥ ३९ ॥ 'शुचिनाऽधीयोत' इति यदुक्तं तहाचिकस्यैव मा विज्ञायीति मानसाथै विनिन्दन्ति- अथाप्युदाहरन्ति- हन्त्यष्टमी [पाध्यायं हन्ति शिप्यं च- तुर्दशी। हन्ति पञ्चदशी विद्यां तस्मात्प- वैणि वर्जयेत् ॥ तस्मात्पर्वणि वर्जये- दिति ॥४०॥ २१ ॥. *तै, आ. २१५. . 19

·।
.
146
पौघायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
उपाध्यायहनने तदलाभरुनः विघ्नः लभ्यते । एवं शिप्यह-
ननेनापि तदध्येत्रभावस्तः । विद्याहनेननापि पुरुषान्तरनेरपे-
क्ष्याभावो लक्ष्यते । अन्योऽप्यध्ययनविघ्नसद्भावो द्रष्टव्यः । अत्य-
न्तनिश्श्रेयसत्वादध्ययनस्य विघ्नसन्ततिरवश्यंभाविनी । सा च तद्व-
जनेनैव परिहरणीया । तथाचोक्तम्-'श्रेयांसि बहुविघ्नानि'
इति ॥ ४० ॥
इति बोधायनीयधर्मसूत्रविधरणे गोविन्दस्वामिकते
प्रथम एकादशोऽध्यायः.
प्रथममअस्समाप्त
अथ द्वितीयप्रश्नः
ब्रह्महत्यादिषु दण्ड उक्तः 'अवध्यो वै ब्राह्मणस्सर्वापराधेपु'
इत्येवमादिना-
अथातः प्रायश्चित्तानि ॥१॥
वक्ष्याम इति शेषः । विहिताकरणप्रतिपिद्धसेवानिमित्तदोष-
फलं यः कर्मभिः नानुभड़े तानि प्रायश्चित्ताति । तत्रापराधिनोऽ-
नुतापिनो बलादानीतस्य दण्डप्रायश्चित्तयोस्समुच्चयः । स्वयमेवा-
पत्य राज्ञे वेदयमानस्य दण्ड एव । य.पुनरनुतापेन माय-
श्रुत्तमनुतिष्ठति तस्य तेनैव भवितव्यम् । एनोभूयस्तैव ऋम-
नियमे हेतुः ॥ १॥

·147 द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्यायः . इदमत्र प्रधानम्- भ्रूणहा द्वादश समाः ॥२॥ भ्रूणहा ब्रह्मन' भ्रूणो यज्ञ विभर्ति वा नयतीति तत्साधन- वधकारी मूंगहा ब्रह्महेति यावत् । समा सवत्सरान्वक्ष्यमा- णव्रत चरेत् ॥ २॥ तदाह- कपाली खट्वाङ्गी गर्दभचर्मवासा अरण्यनि- केतनः श्मशाने ध्वजं वावशिरः कृ- त्वा कुटी कारयेत्तामावसेत् सप्तागारा- णि भैक्षं चरन् स्वकर्माचक्षाणस्तेन प्राणान्धारयेदलब्धोपवासः ॥ ३ ॥ खटाया अझं पदादि तद्दण्डाथै भवति । गर्दभचर्म वासो यस्य स तथोक्त । अरण्यमस्य निकेतनं विहरणदेश । च- ङ्कमणदेश इति यावत् । श्मशानं निरुक्तम् । तत्र कुटी कारयेदिति सम्बन्ध । शवस्य शिरो ध्वज चिह्न कुर्यात् मि- क्षाकाले । य हत्वा एतच्चरति तस्य शिर इति । यस्य कस्य विदित्यन्ये । तथा च सति शवग्रहणमकिश्चित्कर स्यात् । स्वकर्माचक्षाणः ब्रह्महाऽहमस्मीति ब्रह्माने भिषा देहीति बुवन स- चरनपि यदि भिक्षा सप्तस्वगारेषु न लभेत तदोपवास कार्य । तामेव कुटीमधिवसेत् । एवं डादशसमाश्चरन् पूतो भवति ।

·148 'बौधायनधर्ममूत्र सारयान ब्राह्मणाधिकारमिदं प्रायश्चित्तम् । यतस्सुमन्तुराह-'ब्राह्मणी ब्राह्मण हत्वा' इति ॥ ३ ॥ अधुना द्वादशवार्षिकस्य व्रतस्य प्रायश्चित्तान्तरमाह- अश्वमेधेन गोसवेनाग्निष्टुता वा यजेत ।।४ आहिताग्नेरिष्टप्रथमसोमस्य एतयोश्चित्तसमाधान कार्यम् । अश्व- मेधस्तु रानयज्ञत्वात् राजा विनितसविभौम ' इत्येव विशिष्टस्य राज्ञो भवति ॥ ४ ॥ अश्वमेधावभृथे वाऽऽत्मानं प्लाश्येत् ॥५॥ अन्यस्याप्यश्वमेधावभृथे आत्मानं स्नापयेत् । एतानि मायनि- तानि हन्तृगुणापेक्षया हन्यमानगुणापेक्षया वा विकल्प्यन्ते ॥५॥ अथाप्युदाहरन्ति- अमत्या ब्राह्मणं हत्वा दुष्टो भवति धर्मतः। ऋपयो निष्कृति तस्य वदन्त्यमतिपूर्व- के। मतिपूर्व प्रतस्तस्य निष्कृतिनों पलभ्यते ॥ ६ ॥ 'तस्माद्ब्राह्मणाय नापगुरेत न नियात्' इति ब्राह्मणं विज्ञा- य हननमुच्यते । अमतिपूर्वक इत्यनेन न ब्राह्मणोऽयमिति निश्चि- तेऽपि प्रमादरतं हननम् ॥ *ते,त. ३.६.१..

·द्वितीयप्रने प्रथमोध्याय, 149 - आह च मनु- कामतो ब्राह्मणवघे निष्कृतिर्न विधीयते ॥ इति ।। यथा-- कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ।। इति ॥६॥ अब बाह्मणविषयहिंसायामेव माग्भाविपु च्यापारेषु प्रायशि तमाह- अपगूर्य चरेत्कृञ्छूमतिकृच्छ्रे निपातने । कृच्छू चान्द्रायणं चैव लोहितस्य प्र. वर्तने ॥ तस्मान्नचापगुरेत न च कु- ति शोणितमिति ॥ ७ ॥ কৃ বৃনৰন মা যাবণীগালিবনি সখিনাননি। उच्यो-निरोधस्नावदाह्मणविषय एवं उपग्भ्यने । तस्माद्बाहा गाय नापपुरेत न निहन्यान लोहित कुर्यात् '* इति । यत्र च नरेष प्रायश्चित्तेनापि तत्रस्थेन भवितव्यम् । अपगूरण नाम हिमामुद्यम । अप्रमृष्टमन्यत् ॥ ७ ॥ नव समा राजन्यस्य ॥ ८॥ वध इति शेष । नवसंवत्सरान् रानन्यस्य वधे मस्त ब्रह्म- चर्य चरेविति ॥ ८॥ मिन् १९९०,४५ *ते स.१६१०, ·। 160 योपायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तिस्रो वैश्यस्य ॥ ९ ॥ संवत्सरत्रयं प्राकृतं ब्रह्मचर्यचरणम् ॥ ९ ॥ संवत्सरं शूद्रस्य स्त्रियाश्च ॥ ३० ॥ . शूद्रं हत्वा संवत्सरं प्रायश्चित्तमित्यनुवर्तते । चशब्दः क्षत्तियवैश्ययोरपि निर्गुणयोर्हनने एतदेव प्रायश्चित्तमिति दर्शयि- तुम् ॥ १०॥ ब्राह्मणवदात्रय्याः ॥११॥ आत्रेयी आपन्नगर्भा । तथा वसिष्ठोपि बूते--'रजस्वला- मृतुस्नातामात्रेयीमाहुः । अत्र ोप्य दम्पत्यं भवति" इति । ब्राह्मणवदिति । स्वजातीयात्रेग्याः वधे स्वजातीयपुंवघवन् मायश्चित्तमित्यतिदेशः । विगुणविभागोपि द्रष्टव्यः । सगुगहन. नप्रायश्चित्तं सगुणहनन एवातिदिश्यते । एवमस्लामिकद्रव्यप्रक- रणे पुनर्ब्रह्महत्यादिषु यदभिहितं तेन सहेतेपा विकल्पव्यवस्था- समुच्चया अत्र हन्यमानगुणापेक्षया वेदितव्याः ॥ ११ ॥ गुरुतल्पगस्त लोहशयने शयीत ॥१२॥ तत्र तत्पशब्देन शयनवाविना भार्या लक्ष्यते । तया यो में- थुनमाचरति स गुरुतल्पगः । मरणान्तिकं चेनत्प्रायश्चित्तम् । एव स्तवतो ह्यस्मिन् लोके प्रत्यापत्तिन विद्यते । मरणात्तु पूतो भवनि अतीतस्योर्चदेहिकमपि ज्ञातिभिरस्य कर्तव्यम् । अन्यत्रापि मरणा- न्तिके दण्डे प्रायश्चित्ते चैतद्दष्टव्यम् ॥ १२॥ १२०.३६. एवमतीतरात्र विदस प्रकरणे.

·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्यायः 151 इदमन्यत्तस्यैव प्रायश्चित्तम्- सूमि ज्वलन्ती वा श्लिष्येत् ॥ १३ ॥ मूर्मिशब्देनायस्मयप्रतिकृतिरुच्यते । इदमापे मरणान्तिकमेव ॥ १३ लिङ्ग वा सवृपणं परिवास्याअलावाधाय दक्षिणाप्रतीच्योदिशोरन्तरेण गच्छेदा निपतनात् ॥१४॥ रूपाण्यपरिहरन्नित्यभिप्राय' । परिवास्य छित्वा । एत- प्रायश्चित्तत्रय बुद्धिपूर्वविवक्षया । सम्भवापेक्षश्च विकल्पः ॥१४॥ स्तेनः प्रकीर्य केशान सैध्रकं मुसलमादा- य स्कन्धेन राजानं गच्छेदनेन मां ज- हीति तेनैनं हन्यात् ॥ १५॥ बामणस्वर्ण हति वलेन वञ्चनया चौर्येण वा यो ब्राह्मणः स्तेन इति गीयते । तदेतत्प्रकीर्य केशानित्यादि । सेधको दृढ़- दालनिर्मितः । सैधकं मुसल स्कन्धेनाधाय राजानं गच्छेदिति सम्बन्ध ॥ १५॥ स्तेनशासनमपि राज्ञो वध इत्येत प्रदर्शयितु तदशासने दोषमाह- अथाप्युदाहरन्ति- स्कन्धेनाधाय मुसलं स्तेनो राजानमन्वि- ·152 पोधामनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, यात् । अनेन शाधि मां राजन् क्षध- ममनुस्मरन् ॥ शासने वा विसर्गे वा स्तेनो मुच्येत किल्विपात् । अशासनात्तु तद्राजा स्तेनादाप्नोति किल्बिपमिति ॥ शासन वध । विसर्गो मोक्षः । किल्लियं पापम् ॥ १६ ॥ सुरां पीत्वोप्णया कायं दहेत् ॥ १७ ॥ यज्जातीयस्य या सुरा प्रतिपिडा तयैवोप्णया अग्निवर्णया पी- तया कायं देहेत् । ब्राह्मणस्य सर्वा प्रतिपिडा । अत एव हि सा- मुरां समतयेवैकत्वेन निदर्शयति- मुरां पीत्वा हिनो मोहादग्निवर्णा सुरां पिबेन्* || इति ॥ मरणान्तिकमेतन्मतिपूर्वके ॥ १७ ॥ अमत्या पाने कुच्छ्राब्दपादं चरेत्पुनरुप- नयनं च॥१८॥ कृच्छ्राब्दपादः संवत्सरप्राजापत्यचतुर्मागः । ब्रह्महत्यादिपूक्तैः प्रायश्चित्तः ब्राह्मण एवाधिक्रियते नान्यः । कुत एतत् ! ब्रह्मह- त्यादिभिः पतति यः तहत् । कथमिति चेत् । पञ्चाग्निविद्यायो दर्श- नात् । तत्र युक्तं 'यथेयं न प्राकृतः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति' इति प्रकम्य "तदेप श्लोकः--स्तेनो हिरण्यस्य सुरा पित्रंश्च गरोस्त- ·द्विसीयप्रश्ने प्रथमोध्याय. 163 ल्पमावसन ब्रह्महा च । एते पतन्ति चत्वार पञ्चमश्चापरस्तैरिति॥ अथ ह य एतानेव पञ्चाग्नान्वेद न सह तैरप्याचरन् पाप्मना लिप्यते ॥ इत्यादि। आह च मनु- अतोऽन्यतममास्थाय विधि विपस्समाहितः। ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मपत्तया ॥ इति ।। तथा सुरायामपि-- यथैवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः ॥ इति ॥ तथा- सुवर्णस्तेयकृतिमो राजानम् ॥ इति ॥ एवमन्यान्यपि स्मृतिलिङ्गानि 'ब्राह्मणो ब्राह्मण घातयित्वा' इत्यादीने द्रष्टव्यानि ॥ १८ ॥ अथ पुनरुपनयने विशेपमाह-- वपनव्रतनियमलोपश्च पूर्वानुष्ठितत्वात्॥३९ व्रतं सावित्रव्रतम् । नियमो भिक्षाचरणम् । चशब्दात् मेखलादण्डधारणमपि गृह्यते । तत्र हेतु -पूर्वानुष्ठितत्वात् कृ. तस्य करणासम्भवादित्यर्थ ॥ १९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- छा उ११० 20 ·164 चौधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. अमत्या वारुणीं पीत्वा प्राश्य मूत्रपुरीपयोः। ब्राह्मणः क्षत्तियो वैश्यः पुनस्संस्कार- महति ॥२०॥ मूत्रपुरीपयोरिति द्वितीयार्थे पछी 'सुपां सुपो भवन्ति । इति । अयं पुनसंस्कारश्चान्द्रायणसहितो द्रष्टव्यः । विड्राह'- श्लोकदर्शनात् ॥ २०॥ सुराधाने तु यो भाण्डे अपः पर्युषिताः पि- वेत् । शहपुप्पीविपक्केन पडहं क्षीरेण वर्तयेत् ॥२१॥ सुराः यस्मिन् भाण्डे धयन्ति पिबन्ति तत्सुराधानम् । अत्र पर्युपिताः उपसाऽन्तरिते काले निहिताः । शसपुप्पीनाम समु. द्रतीरे लताविशेषः । पर्युपितामु वासिष्ठ आह-- मद्यभाण्डस्थिता आपो यदि कश्चिट्विजः पियेत् । पोदुम्बुरविल्वपलाशानामुदकं पीत्वा विरात्रिभिश्शु- द्धयति ।। इति ॥ २१ ॥ इदमन्यमरणे प्रायश्चित्तम्-- गुरुपयुक्तश्चेन्नियेत गुरुस्त्रीन् कृच्छ्रांश्चरेत् ॥ मरणसन्देहास्पदीभूतेषु गुरुणा चोदितश्शिप्यो यदि म्रियेत स विश्वराम. वासि २०.११.

·155
द्वितीयनने प्रथमोध्याय
श्लोक्य विषय । शास्त्राविरुद्धोदकुम्भोद्धारणादिविषये प्रेरणमिदम् ।
दुर्गदेशगमनादिपु विषयेषु भ्रूणहत्याप्सममेव । गुरोशासननिमित्तमृत्यु
विषय चत स्वापराधनिमित्त तु मरणादेश वनुमिति । अगुरो पुन
श्रोदयितुर्हननप्रायश्चित्तमेव ॥ २२ ॥
एतदेवासंस्कृते ॥२३॥
सस्कार संस्कृत शौचाचारादिलक्षणानुशासन तदभावोऽसस्टत त
स्मिन्नप्येतदेव रुच्छ्त्रयम् । एतटक्त भवति-शिप्यशासनातु गुरो
प्राजापत्यत्रयमिति ॥ २३ ॥
गुरुप्रसङ्गाह्मचारिणो नियममाह-
ब्रह्मचारिणश्शवकर्मणा व्रतावृत्तिरन्यत्र मा-
तापित्रोराचार्याच ॥ २१॥
गावकर्म अरकरणवहनदहनादि । तेन कृतेन प्रतावृत्तिरुपनय
नावृत्ति, युनरुपनयनम् । तदेतदन्यत्र मातापितोराचार्याच ।
तेपा शवमण्यपि दोषामाव । आह च मनु -
आचार्य स्वमुपा याय पितर मातर गुरुम् ।
निर्दृत्य तु नती मेतान्न नतेन वियुज्यते ॥ इति ।।
इदानीमन्यत्रापि पुनरुपनयनानिमित्तेपु ब्रह्मचारिण क्वचिदपवादा-
धमिरमाह-
स चेद्वयाधीयोत कामं गुरोरुच्छिष्टं भेपज्या-
थे सर्व प्राभीयात् ॥ २५ ॥

·156, बोधायनधर्मसूत्रे सयाख्याने स यदि ब्रह्मचारी रोगेणाभिभूयेत काम तथा भैपज्या सर्व मधु मासमपि मानीयादिति सम्बन्ध । तत्र व्रतावृत्ति स्ति गुरो रुच्छिष्टभोजनेऽपि । गुरु आचार्योऽभिप्रेत । अथ प्राशिते व्याधर- पगमस्ततो निवर्तेत । व्याधीगीत इङ्गतावित्यस्य धातोरधिपूर्वे लि- ड्यात्मनेपदम्, यक्सीयुट् गुणादौ कते कर्मकर्तरि व्याधीयीतति भवति व्याधिमान् भवतीत्यर्थ ॥ २५ ॥ गुरोरुच्छिष्टसर्वप्राशनेऽपि रोगशमनस्याप्यसम्मवे तु- येनेच्छेनेन चिकित्सेत ॥ २६ ॥ गुरोरपि यत्मतिपिद्ध लशुनगृअनादि तेनापि चिकित्सा कार्ये- त्यभिप्राय । 'सर्वत एवात्मान गोपायेन्" इति स्मृते ॥ २६ ॥ म यदाउंगदी स्यात्नदुत्थायादित्यमुपतिष्ठते हंसश्शुचिपदित्येतया ॥ २७ ॥ गही व्याधित । ब्रह्मचारिणो व्याक्तिस्य सन्थ्योपासनादिनि यमानुठानाशक्ती प्रायश्चित्तमेतत् । उत्तरेपा चैतदेवाविरोधित्वात् ।। तन गृहस्थस्यदम्- दिवा रेतस्सिक्त्वा त्रिरपो वेद्रतस्याभि. ॥२८॥ स्वभार्यायामेवैतत्प्रायश्चित्तम् । रेतत्या ऋच रेतशब्दवत्य ताश्च 'पुनर्मा मैत्विन्द्रियम्' इत्यनुवाक | तासु च भूम्ना शब्दप्र. हृदयङ्गमाः पि- 'ते. आ.१...

·157 द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्यायः वृत्तिः । 'सृष्टीरुष दधाति" इतिवत् । दिवागमनप्रतिषेध परिभाषायां द्रष्टव्यः 'परस्त्रीषु च दिवा च यावजीवम् । इत्यत्र ॥ २८ ॥ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्सोऽवकोणी ॥२९ संक्षाकरणं व्यवहारार्थम् । तस्य च प्रयोननं- सप्तरात्र संवतदवकीणिव्रतं चरेत् ' । 'प्राणाग्निहोत्रलोपेनायकोर्णी ' इति च॥ स गर्दभं पशुमालभेत ॥३०॥ पशुग्रहणं हिंसाविपयेतिकर्तव्यताप्राप्त्यर्थम् । अन्यथा तदर्थक स्यात् ॥ ३०॥ तता देवता:- नैरतः पशुः पुरोडाशश्च रक्षोदेवतो यम- देवतो वा ॥३३॥ - पुरोडाशदेवनाभिधान 'यद्देवत्य पुरोडाश' इति परिभाषा- मिहस्यानुवाट । निम्मतिरक्षीयमाना च विकल्प । पुरोडा. शे वोत्तरयो ॥ ३१ ॥ शिमात्माशिवमप्स्ववदानैश्चरन्तीति विज्ञा- यते ॥ ३२ ॥ सान्नायविकारस्यापि पशो प्राशिववचनाच शिक्षावयवादव दातव्यम् । हृदयाद्यवयवमप्सु प्रचरितव्यम् । अन्यत् लोक्केि अमौ वर्तव्यम् ॥ ३२॥ तै, सं, ५.३०, यो.यपरिमापा १.११, ·158 चौधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. अपि वाऽमावास्यायां निश्यग्निमुपसमा- धाय दाविहोमिकी परिचेष्टां कृत्वा द्वे आज्याहुती जुहोति कामावकोर्णोऽस्म्य- वकीर्णोस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिद्रुग्धोस्भ्यभिद्रुग्धोस्मि कामका- माय स्वाहेति ॥ - परिचेष्टा आज्यसंस्कारादिना । अग्रिहोत्रिकप्रयोग इत्यन्ये । पूर्वस्यासम्भव एतत्प्रायश्चित्तम् । यद्वा-स्वपरप्रेरणसरूदसकृच्छ- क्तिसदसद्भाववर्णप्रयतोत्सर्गाद्यपेक्षया द्रष्टव्यम् । अत्र स्मृत्यन्तरो- कम् 'तस्याजिनमूलवालं परिधाय लोहितपावरसप्तगृहान् भैक्ष परेत् कर्माचक्षाणः संवत्सरम्" इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ ३३ ॥ हुत्वा प्रयताञ्जलिः कवातिर्यनिमभिमन्त्र- येत-सं मा सिञ्चन्तु मरुतस्समिन्द्रस्त वृहस्पतिः। सं माऽयमनिस्सिञ्चन्त्या- युपाच वलेन चायुप्मन्तं करोतमेति ॥ हुत्वेत्युत्तरत्र निवृल्यर्थम् । प्रयताञ्जलि' शुद्धवद्धाञ्जलिः | अञ्जलिश्च द्विहस्तसंयोग. । कवातिर्य नात्यन्तामयभिमुखता नात्यन्तपराइ मुखता तद्वितन्वन्निति । अग्न्युपस्थाने 'सन्तिथि- वोपतित नैनं प्रत्यय पराइ' इति ॥ ३४॥ ॥ 1गौ.ध. १३.१६ ·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्याय'. 159 . अथ महापातरविप्लाकादयश्च ज्ञातिभि कथं त्याज्या है कथं वा मग्राह्या इति तत्राह- अथास्य ज्ञातयः परिषद्युदपानं निनयेयु- स्तमसावहमित्थंभूत इति चरित्वाऽपः पयो घृतं मधु लवणमित्यारब्धवन्त ब्राह्मणा बयुश्चरितं त्वयेति ॥ ३५ ॥ उदपावनिनयनेन स्मृत्यन्तर प्रसिद्धस्याङ्गस्य विधिरुक्त' । सोऽय प्रदश्यते--विप्राणा गुरूणा ज्ञातीना च परिपदि सन्निधौ कि कृतवानसीति पृष्ट असावहमित्यभूत इति प्रतिब्रूयात् । इत्यंभूत इट पापं रुतवानस्मीति । एव त सभाष्य उदपानं निनये- युरिति सम्बन्ध । अवस्कररादमध्यपात्रमपा पूर्णमानीय दामेन कमरेण वा पदा विपर्यस्येयु । स यद्येव कृते चीर्णवत अच- रमह प्रायश्चित्तमिति चरित्वा चूयात् । तमवादिपञ्चतयमारब्ध. वन्तं ब्राह्मणा ब्रूयुः पृच्छेयु चरित त्वया यथाविधि प्रायश्चि- समिति ॥ ३५ ॥ ओमितीतरः प्रत्याह ॥ ३६॥ अभ्यनुज्ञावचनमेतत् । एवं तस्मिन् विन्छन्दना ॥ ३६ ॥ चरितनिर्वेशं सवनीयं कुर्युः ॥ ३७ ॥ चरितनिर्वेशं चरितप्रायश्चित्त सवनीयं सवनयोग्यं सवनश- ब्देन ऋतुरभिनय । तेन याज्ययाजकभावमापादयरित्यर्थ । 1गौ. ध २०.

·. 160 धौघायनधर्मसूत्रे स याख्याने. यद्वा-सोते प्राणिप्रसपर्मणस्सवन तत्र मा सवनीय जातर मादि तस्य कुर्युरिति यावत् 1 तथा च वसिष्ठ -'प्रत्युद्धार पुनमन्मना व्याख्यात इति । तदेतत् सपितृत्यागप्रत्युद्धारस म्बन्ध गौतमीये 'त्यत्पितरम्" इत्यस्मिनध्याये विवृतम् । तदपि मतीदयम् ॥ ३७॥ सगोत्रां चेदमत्योपयच्छेन्मातृवदेनां बिभृ- यात् । प्रजाता चेत्कृच्छ्राब्दपादं च- रित्या यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूत्पुनर- ग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यां जुहुयात् ॥३८॥ अपनाता चेच्चान्द्रायणम् । तच माहाप्रवरेषु स्वयमेवोक्तम्- 'सगौना गत्वा चान्द्रायण कुर्याद । व्रते परिनिष्ठिते ब्राह्म णी न त्यनेन्मातृवद्भगिनीयन्" इति । विभृयादिति शेष । स्वयमेव ब्रवीति-'गर्भो न दुष्यति पश्यप इति विज्ञायते” इति । मि- न्दाहुती पुन सर्वत्राविशिष्टे । अशिष्टद्रव्यकत्वादाज्यद्रव्यं प्रती- - यात् ।। ३८॥ परिवित्तः परिवेत्ता या चैनं परिविन्दति। सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः।। परिवितः परिवेचा दाता यचापि याजक । कृच्छ्वादशरात्रेण स्त्री त्रिरात्रेण शुद्धय- तीति ।। ३९ ॥ 1वा ध १६. गो घ, २० महाप्रवरे समातिसूत्र काण्डम ·द्विर्तायनले प्रथमोऽध्याय. 161 अस्तदाराग्निहोत्रसयोगे अग्रने तिष्ठति य कनीयान् दारसयो- गमग्निहोत्रसयोग वा क्रोति स परिवेत्ता । इतर परिवत्तः। परिवेत्तुर्ग कन्या प्रयच्छति स दाता । तमेव यो याजयति स याजकः । एतेपा चतुर्णा रच्द्रेण शुद्धि । यया सह परिवेत्ता भूयात् तस्या त्रिरातोपचासेन शुद्धि ॥ ३९ ॥ अथ पतनीयानि ॥१०॥ वश्याम इति वाक्य समाप्ति । पतनीयानि पतनाणि कर्माणि महापातरेभ्य ईपन्नयूनानि ॥ ४० ॥ कानि पुनस्तानि- समुद्रसंयानम् । ब्रह्मस्वन्यालापहरणम् । भू- म्यनृतम् । सर्वपण्यैर्व्यवहरणम् । शूद्रसेव- नम् । शूद्राभिजननम् । तदपत्यत्वं च । एपामन्यतमत्कृत्वा चतुर्थकाला मितभो- जिनस्स्युरपोऽभ्ययेयु'स्तवनानुकल्पम्।स्था- नासनाभ्या विहरन्त एते त्रिभिवस्तदप- हन्ति' पापम् ॥११॥ समुद्रसंयान नावाऽन्तरा द्वोपान्तरगमनम् । ब्राह्मणस्वन्या- सापहरण निक्षेपहरणम् । भूम्यमृत साक्ष्ये भूमिविषयानृतवा द । सबै पश्येरव्यवहरणीपेरप्युभयतोदहिय॑रहरणम् । शूद्र- भेप्यता. तत्सेवनमुच्यते । शूद्राया गर्भस्थापन शूद्राभिजननम् । पोभ्युपेय , रसभ्यपहरेयु , सदपान्त, ,

·162
.
बौधायनधमसूत्र स यारयाने
शूद्राया स्वभार्यायामभिनानत्वम् । तदपत्यत्वं शूदम्य पुत्रभाव
स्तवाह पुत्रोऽस्मीत्युपनीवनम् । एपामन्यतमस्मिन् कृते प्रायश्चित्त
चतुर्थवाराः चतुर्थे बारे येपा भोजन हो तथोक्ता मितभो
जिनः अल्पभुन
अपोऽभ्यवेगुस्सवनानुकल्पं निपवणस्नान
स्थानासनाभ्यामहोरात्रयोर्यथासलय विहरन्त एते तत्पापं नि
भिस्सवत्सरेरपहन्ति अपन-तीत्यर्थ ॥ ४१ ॥
यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्ण ब्राह्मण-
स्सेवमानः । चतुर्थकाल उदकाभ्यवायी
त्रिभिर्वपैस्तदपहन्ति पापमिति ॥ ४२ ॥
कृष्णो वर्णः चण्डालत्येिो । वर्णशब्दानुपपत्ते शूद्ववेत्यपरे।
तत्सेवन तद्गमनम् । व्याख्यात चतुर्थकालत्वमनन्तरसूत्रेऽपि । उ
दकाभ्यवायी निपवणनाथी एकरानेण सहमम एवमाह । अ
भ्यासे च तदभ्यास कर्मण पुन प्रयोगात् । विदुषो बुद्धि
पूर्वगमन इदम् ॥ ४॥
अथोपपातकानि ॥ १३ ॥
वश्यन्त इति शेष । एतान्यपि पतनीयेभ्यो न्यूनानि ॥४३
अगम्यागमनं गुरूसखों गुरुसखीमपपात्रां प.
तितां च गत्वा पजकरणं ग्रामयाजन र-
डोपजीवनं नाट्याचार्यता गोमहिपीरक्षणं
यच्चान्यदप्येवंयुक्तं कन्यादूपणमिति ॥४४॥

·168 द्वितीयप्र प्रथमोऽध्यायः - - अगम्याः मातृप्पत्वाद्या. | ताश्च नारदो नगाद- माता मातृवसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृवसा । पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भार्या पुत्रस्य या भवेत् ॥ दुहिता चार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता । राज्ञी प्रव्रजिता धानी साध्वी वर्गोत्तमा च या ॥ आसामन्यतमा गत्वा गुरुतत्पव्रतं चरेत् । शिश्नस्योत्कर्तनं दण्ड नान्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ॥ अत्र माता स्तन्यप्रदा | गुर्वी माता गुरुः पिता तयोस्सखी च । यस्यापपात्रा कन्या उपपत्रिति पाठे पण्यस्त्री। पतिता ब्रह्महत्यादिभि ये पुरुष पतति, स्वीयैश्च । तथा च वसिष्ठ त्रीणि स्त्रियाः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः । भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनमिति !' भेपनकरणं उपजीविका यस्य । ग्रामयाजन यहूना याजनम्। रगोपजीवनं नर्तनेनोपनीपनम् । नाट्याचार्यता नर्तकेभ्यो न- टशास्त्रस्य भरतविशाखिलादे प्रतिपादनम् । गोमहिपारक्षणमप्यु- पजीवनाय । एवंयुक्तं वेदनिन्दा, विप्रापवाद , शस्त्रपाणित्व, अमिगोब्राह्मणेभ्यो दानप्रतिषेध , अयाज्यस्वमसाज्यपदार्यात्मविक्रय इत्यादि । कन्यादूपणं तद्गमन त पण वा रोहिणी काणा विश्वरूपा बहुभुगाकुला मन्दगतिर्मन्दप्रज्ञा बहुभाषिणी दुर्गन्धगा- नेत्यादि ॥ ४४ ॥ नारदधर्म १२-७५, 'यस्यानपात्रा वसि. २८.७.

·164 वोधायमधर्मसूत्रे सयाख्यान. तेषां तु निर्देशः पतितप्रवृत्तिौं संवत्सरौ ॥४५ निर्देशः प्रायश्चित्त पतिताना प्रवृत्ति जीवन भत्यत्तिरित्यर्थ अथ वा-ब्रह्मणो व्रत हा समत्सरो चरेत् ॥ ४५ ॥ अथाशुचिकराणि ॥१६॥ वक्ष्यमाणानि पेदितव्यानि । तान्युपपातकेभ्यो न्यूनानि ॥४६ द्यूतमभिचारोऽनाहिताग्नेरुन्छवृनिता समावृत्त- स्य शैक्षचर्या तस्य चैव गुरुकुले वास ऊध्र्चे चतुभ्यो मासभ्यस्तस्य चाध्यापनं नक्षत्र- निर्देशश्चेति ॥ १७ ॥ द्यूतमक्षाक्षिभिर्देवनम् । अभिचारः श्येनाद्यतुटानम । पथि शेने वाऽनावृने देशे एकणिशाद्धरण तेन निमुच्च्यत्तिता। स नानाहिताग्नेरशुचिर । आहिताग्नेस्नु विहित । तथा हि- वर्तयस्तु मिरोन्द्राभ्यामग्निहोनपरायणः । इष्टीः पार्वायनान्तीयाः केवला निपेत्सदा ॥ इति ॥' समावृत्तो गृहस्थस्तस्य भिभाचर्या । तस्य चर समानप्रभृति मासनतुष्टयादूर्घ गुरुकुले पासः । अतस्तस्य मासद्वय मामचनु हय वा गुस्कुल्वाम इप्या एव । तथा चापस्तम्ब मासो समाहित आचार्यकुले वसेत् भूयश्श्रुतमिच्छन्" | इति तस्यैवोक्तरक्षणात् कालादू- यदध्यापनं तदप्यशुनिररम् । अतचैतन् ज्ञापित यावन्मरण विद्यासह कार्य इति । ताकम्- 'मनु ४१. .. 'आप ध १११९ ·165 . गेन् । परतादींम्पनशनेन । यथा पापण कमीग्गामातना जका इतरेतराध्यापका मियो विवहमानाः पुत्रान् सनिप्पाद्य युधिनत्र जतास्मत्त ए. चमार्यानपि संमतिपत्स्यथेति । अधारिन सेन्द्रियः पतति तदेतेन वेदितव्यमदीनी हि सानं जनयतीति ॥ १९ ॥ गमरमाप मम्मूग परारं परिता माया द्वितीयनने प्रथमोऽध्यायः वलीपलिनकालेऽपि कर्नव्यश्श्रुतिगद्गदः ।। इति ॥ नक्षनिर्देशो ज्येतिरशास्त्रोपनीवनम् । चशव्दान् प्रतियो- मलेवनग्रहस्थपरपारोपनीवनानि गृह्यन्ते ।। १७ ॥ यान्येतान्यशुचिराग-- तेषां त निवेशो द्वादश मासान्दादशार्घमासान द्वादश द्वादशाहान द्वादश पडहान् द्वादश- यहान द्वादशाहं पडहं त्र्यहमहोरात्रमेका- हमिति यथाकर्माभ्यासः ॥१८॥ अब पहात्माग्ये अहा निर्दिष्टाः तान् प्रानापत्येन यान- मता गुर्नभ्गासे गुरुालमः ! मध्यमे मध्यम । लग माः ।। पतितानामे रिभिदाह-. • अथ पतितास्समवसाय धर्माश्चरयुरितरेतरया- ·164 वोधायमधर्मस्ने सन्याख्यान, तेषां तु निर्वेशः पतितप्रवृत्तिौं संवत्सरौ ॥४५ निर्वेशः प्रायश्चित्तं पतितानां प्रवृत्तिः जीवनं भेश्यत्तिरित्यर्थः । अथ वा-ब्रह्महणो व्रतं हा सवत्सरौ चरेत् ।। १५ ।। अथाशुचिकराणि ॥ ४६॥ वक्ष्यमाणानि वेदितव्यानि । तान्युपपातकेभ्यो न्यूनानि ॥४६ द्यूतमभिचारोऽनहिताग्नेरुञ्छवृनिता समावृत्त- स्य क्षचर्या तस्य चैव गुरुकुले वास ऊर्चे चतुभ्यो मासभ्यस्तस्य चाध्यापनं नक्षत्र- निर्देशश्चेति ॥४७॥ द्यूतमक्षादिभिर्देवनम् । अभिचारः श्येनाद्यनुटानम् । पाप शेत्रे वाऽनावृते देशे एकैककणिशाद्धरणं तेन निमुच्छत्तिता । स नानाहिताग्नेरशुचिकरः । आहितास्तु विहित । तथा हि- वर्तयंस्तु सिलयेञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायनान्तीयाः केवला निपेत्सदा ॥ इति ॥' समावृत्तो गृहत्यस्तस्य भिक्षाचर्या 1 तस्य चैव समावर्तनप्रभृति गासचतुष्टयादूर्ध्व गुरुकुले नासः । अतस्तस्य मामद्रयं मासचनुः ष्टयं वा गुरुकुलवाम इप्यत एव । तथा चापस्तम्ब -'होहो मासो समाहित आचार्यकुले वमेन् भूयश्श्रुतमिच्छन् । इनि तस्येवोक्तलक्षणान् कालादूर्व यदध्यापनं तदप्यमुनिारम् । अतश्चेतत् ज्ञापितं यायन्मरणं विद्यामह कार्य इति । तदुक्तम्- 'आप, घ.१-१३-१९.. मनु.४.१०.

·द्वितीय प्रश्न प्रथमोऽ याय 167 स्स्युर्यो हि दधिधान्यामप्रयत्तं पप आतच्य मन्थति न तच्छिष्टा धर्मकत्येपूपयोजय- न्ति । एवमशुचिशुक्लं यनिर्वर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ ५० ॥ अपतितायामपि जनन्या पतितादुत्पन्नश्चेत् पतित एव भाती- येतदनेन कथ्यते । करय हेतो ? यावता जन्योपि उत्पन्न । मिथ्येतदिति । हारीतग्रहण पूनार्थ नेद मत पदामितुम् । अत्र दधिधानीसाधात् स्त्रीया बीजप्राधान्य दर्शयति । तथा द्रव्यान्तरनिप्पच्यायत्तनत्व दधिधात्या एवं | आसामप्यशुचिशुक्ला धारत्वम् । यथा च दधिधान्या प्रयतायामातश्चितादप्रयताद्दयो मथननिष्पन्न नवनीत रुत न धर्मकार्येटिवष्टयादिपु उपयुज्यते । एवमशुचिशुकनिष्पादितेन पुसा न धर्मसम्बन्धी विधीयते । अथ यदुक्त 'न सेन्द्रिय पतति' इति तत् मिथ्यय । क्य? हो हि पुरुपो भवत सोपाधिको निरुपाधिश्च । यो निरू माधिक परमात्मा तस्याकर्तृत्वम् । सोपाधिस्तु पुण्यापुण्ये करोति तत्पल च अनुभवति । उपाधिश्च बुद्धयादिदेहपर्यन्त । स हि क्षेत्रज्ञ । तस्मिन्शाहप्रत्यय । स च भूतात्मा स देहोऽहकार मन ॥ योऽस्यात्मनः कारयिता त क्षेत्रज्ञ प्रचक्षते । य करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते धुधै ।। इति ।। ततो देहोपि कर्तृवादेव पति । एव च कृत्वा मृतेष्वपि पतितेषु तत्सपिण्डाना तद्देहस्पर्शनादि शिष्टाभ्युपगम्यते । तस्मा 'मनु १११ ·166 बोधायनधर्मसूत्र सव्याख्याने, णान् यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहलक्षणान् । अन पर- स्परं विवहमानेषु यदि पुना निप्पन्ना भवेयु तान्निप्पादिताननु. पनीय एवं पितरो युः । विमनजत निर्गच्छतास्मत्तः अस्मान् त्यक्ता निर्गच्छत । निर्गता आर्यान् पतिपत्स्यथ यूयमार्यान् प्रतिपत्स्यथ अपिशब्दसम्भावनावचन | आय क्लि यूय सम्प्रयोग प्रतिपत्स्यथेति । आर्या एव युप्माकमुपनेतारी भविष्यन्तीति । पतितपुत्रा अपि तसंसर्गाभावे शुचयो भवन्ति । समर्गे हि ससर्गपतनमिति । ननु पतितपुत्रत्वादपि तद्भवतीत्या- शङ्कयाह-अथापि न सेन्द्रियः पतति । यद्यपि न पिता पतति तथाऽपि न सेन्द्रिय इन्द्रियासह म पतति तस्मान् न हि पतनीयकारणम् । न चेन्द्रियाणि करणानि पतिनानि । कर्तृकरणयोश्च पृथक्क प्रसिद्ध उपस्थेन्द्रिय च कर्मेन्द्रियम् । श्रोत्र त्वकापो जिहा नामिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपाद वाम्चा दशमी स्मृता ॥ इति । पुत्राचेन्द्रियनिष्पादिता । तथा च मन्त्र -'अगावगात्स- म्यवसि+ इत्यन्त परगसमानाधीन । अयोच्येत सैरेव पितृगुणे पुत्रस्य भवितव्यम् । अपि पतितले तदपि स्यात्- तदेतेन चेदितव्यं दृश्यते ह्ययमर्थोऽङ्गहीनोपि सा जनयति साङ्गोऽप्यङ्गहीनम् । अतो नावश्य पतितपुत्रेणापि परितन भपिन- व्यम् ॥४२॥ अमु तावत्पक्ष दूषयति- मिथ्यैतदिति हारीतो दधिधानीसधर्माः स्त्रिय- तिम 7-११. मद.२.५०, ·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्याय 167 स्स्युर्यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतच्य मन्थति न तच्छिष्टा धर्मकृत्येपूपयोजय- न्ति । एवमशुचिशुक्लं यन्निवर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ ५० ॥ अपतितायामपि जनन्या पतितादुत्पन्नश्चेत् पतित एव भवतो. त्येतदनेन कथ्यते । काय हेतो। यावता जन्योपि उत्पन्न । मिध्येतदिति । हारीतग्रहण पूनार्थ नेद मत पर्युदासितुम् । अन दधिधानीसाधान स्त्रीया वीजप्राधान्य दर्शयति । तथा द्रव्यान्तरनिप्पत्यायतनत्व दधिधाच्या एव । आसामप्यशनिशुक्ला- धारत्वम् । यपा न दधिधान्या प्रयतायामातञ्चितादप्रयताधो मथननिप्पन्न नवनीत रत न धर्मकार्यविष्ट्यादिपु उपयुज्यते । एवमशुचिशुलनि पादिन पुंसा न धर्मसम्बन्धी विधीयते । अथ यदुक्त 'न सेन्द्रिय पतति' इति तत् मिथ्यव | क्य! हो हि पुरपो भयत सोपाधिो निस्पाधिका । यो निरु- माधिप परमात्मा तस्यापर्तृत्वम् । सोपाधिस्तु पुण्यापुण्ये परोति तत्फलं च अनुभवति । उपाधिश्च युद्वयाहिपर्यन्त । स हि क्षेत्रज्ञ । तस्मिन्श्चामत्यय । स न मूतात्मा स देहोऽहकार मन ॥ योऽस्यात्मनः कारयिता त क्षेत्र प्रचक्षते । य करोनि तु कर्माणि स भूतात्मोन्यने युध ।। इति ॥ ततो देहोपि कर्तृवादेव पतति । स च स्या मृतेष्वषि पनिनेपु तासपिण्डाना तदेहतर्शनादि शिट भ्युपगम्यो । तम्मा ·" - 168 वाधायनधमसूत्र सन्याख्यान दशुनिशुलोत्पन्नानामगुचित्वमेव । तथा च स्मृति –'पतितोत्प न्न पतितो भवतीत्याहु इति । यदप्गुक्तम् 'अङ्गहीनोपि साङ्गम् । इति तदपि ग्रहस्थितिवशात् आहारविशेयवशाच्च युक्त म् । इह तु सेन्द्रिय एव पततीत्युक्तम् । विच-स्त्रीपुमाभ्या हि पुत्रो जन्यते । यद्यत्रापि पुमानङ्गहीन स्त्री तु साङ्गा भवत्येव । ततोऽस्याङ्गानि प्रवर्तन्ते । मनु - पितुर्वा भजते शीलं मातुर्योभयमेव वा ॥ इति ॥ इद चान्यत्-भूयासो धर्मा कारणगता कार्य भवन्ति । तत्र शुरूपदयो गुणा पुरे न भवन्तीति प्रमाणशून्य वच । अत एव तदपि मिथ्यैव । तामान तेन सह सप्रयोगो विद्यत इति स्थितम् ॥ १०॥ यद्यपि सम्प्रयोगो न विद्यते, तथाऽपि प्रायश्चित्त तस्यास्ती अशुचिशुलोत्पन्नानां तेपामिच्छता प्रायश्चित्तिः। पतनीयानां तृतीयोशरस्त्रीणामंशस्तृतीयः पतनीयप्रायश्चित्त यत्तूक्त 'चतुर्थवाला मितभोनिनम्त्यु ' इति तस्य तृतीयो भाग पतितोत्पन्नाना प्रायश्चित्तम् । स्त्रीणा तदु. पन्नाना तम्यापि तृतीयो भाग नवमभाग इति यापन् । तर तौल्येऽपि तीनवे स्त्रीणा दोपलाघवमवगम्यम् । तथा च पनिठ युक्तिमेवाह- प्रिति ध ११.२१.

·द्वितीयाने प्रथमोऽध्याय 169 'पतितोपन्नः पतितो भवति" इत्याहुरिति । अत्र स्त्रिया हि परगामीति कथमुपेयामिति ॥ ५१ ॥ 'सर्वपण्यैर्व्यवहरणम्' इति पतनीयमुक्तं, तत्र किल विषये किश्चिदुच्यते-- भोजनाभ्यञ्जनादानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । श्वविष्टायां क्रिमिभूत्वा पितृभिस्सह मन्जतीति।। नात्र तिरोहितं किश्चिदस्ति ।। ६२ ।। पितॄन्वा एप विक्रीणीते यस्तिलान्विक्रीणीते । प्राणान्वा एप विक्रीणीते यस्तण्डुलान्वि- कोणति ।। ५३ ॥ एपा निन्दा तिलतण्डुलयोर्विक्रयस्य ।। ५३ ॥ सुकृतांशान्वा एप विक्रीणीते यः पणमानो दुहितरं ददाति ॥ ५४॥ मुस्त पुण्यं तदंशा. मुकृतांशाः । पणमानो योऽन्यस्य व्यं गृहीत्वाऽन्यस्मै द्रव्यान्तरप्राप्ययं प्रयच्छति ॥ ५४॥ अप प्रसङ्गात् पण्यमाचष्टे- तृणकाष्ठमविकतं विक्रयम् ॥५५॥ तृणविवाराः रजामनकयादयः । राष्ट्रनिराराः सुमधुवप्रति- मादयः । तद्वनं तृणं काठ बामणेरम्यापदि पिरयम् ॥१६॥ - बीम.ध.१३.६१. 90 ·170 - चोधायनधर्मग्रन सयाख्यान अथाप्युदाहरन्ति- पशवश्चैकतोदन्ता अश्मा च लवणोदृतः । एतत् ब्राह्मण ते पण्यं तन्तुश्चारजनीकृत इति।। ब्राह्मणमाह-हे ब्राह्मण तवैतत्पण्य यदेकतोदन्ता पशव शङ्गिणस्तेऽप्येक्तोदन्ता अश्मा पापाणश्च लपणोद्भुतो रवणप- नित । तन्तुचारजनीकृत मुम्भरङमहरिद्रावरजित इत्यर्थ ॥ पातरविवनितेषु पण्यापण्याना येषु प्रायश्चित्त वक्तव्य त- च्यते- पातकवज वा बभ्रु पिङ्गलां गां रोमशां सर्पि- पाऽवसिय कृष्णैस्तिलैरवकीर्यानूचानाय दद्यात् ॥ ५७॥ वाशाव्दो वक्ष्यमाणेन प्रायश्रित्तविरल्पार्थ । भ्रुपिग योनि- कल्पायों वा । रोमगाम् । एवभूता गा तृतेन याऽम्यन्य तामेर रणतिरवकीर्य बहुश्रुताय नाह्मणाय दद्यात् ।। ५७ ॥ कूश्माण्डादशाहम् ॥ ५८ ॥ जुन्यादिति शेष ॥ ५८ ॥ यर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यते इति ।। ५९ ॥

·171 द्विताय प्रथमोऽध्याय, अर्वानोनमक्तिन फविधौ ॥ ५९॥ पातकाभिशंसने कुच्छूः ॥ ६ ॥ पातस्ययमित्युक्तिमात्रे प्राजापत्योऽय प्रायश्चित्त तस्यानृतेन पात- केनाभिशस्तस्य ॥६॥ अथास्मिन्ने विषयेऽभिशासितुराह- तब्दोऽभिशंसितुः ॥ ६ ॥ तदिति उच्छू प्रतिनिदिशति । ब्राह्मणमन्तेन पातकेनाभि- शंस्य वत्सर प्राजापत्यवत चरेत् । अत्र गौतम --'ब्राह्मगाभि- शसने दोपस्तावान् । द्विरनेनसि ॥११॥ पतितमम्प्रयोगे सति क्यिता कतमेन सम्प्रयोगेन पतति तत्री- -- भय पक्ति- संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनादि- ति ।। ६२॥ यानासनाशनस्सवत्सरेण पतति । न तु याननादिमिरसवत्सरेण कि तर्हि ? सम्बन्धमाग सद्य एवेत्यर्थ । अन्तरगत्वात् या- जनादीना बहिरङ्गलाच्च यानादीना तयुक्ता योजना । याजन नाम विग्यजमानतम्ब-य । शिप्योपाध्यायसम्बन्धोऽ यापनम् । क. न्यादानप्रतिग्रहक्षमसम्बन्धो यौनम् । यानाद्यवस्या शालायामे- यस्मिन् कुअरे म्वाया वा ।। ६२ ।। गौ प. २११८ ·172 वौधायनधर्मसूत्रे सन्याख्यान अमेध्यप्राशने प्रायश्चित्तं नैप्पुरीष्यं तत्सप्तरात्रे- णावाप्यते । अपः पयो घृतं पराक इति प्रतिव्यहमुष्णानि स तप्तकृच्छ्रः॥६३॥ . अमेयशव्देन श्वापदोष्ट्रखरादीना मास लशुनगृञ्जनपलण्डुकाट यश्च गृह्यन्ते । अबादीनि त्रीण्युम्णाने । परास उपवास प्र. तिनयहम् । एवमेकैस्मिन् कृते सति द्वादश सम्पद्यन्ते । तस्यै- तस्य रच्छ इति सज्ञा ॥६३ ॥ यहं प्रातस्तथा सायं यहमन्यदयाचितम् । यहं परं तु नाभीयात् पराक इति कृच्छ्रः॥६४॥ अयमपि द्वादशाह एव || ६४ ॥ अतिवारच्छमाह-- प्रातस्सायमयाचितं पराक इति त्रयश्चतूरात्राः स एपः स्त्रीवालवृद्धानां कुच्छूः ॥ ६५ ।। एपेक्मेवाहा पर तु नाश्नीयात् । अनश्चतुरहोऽयम् । वालादि महणमशकोपरक्षणम् ॥६५॥ यावत्सरुदादीत तायदनीयात्पूर्ववत्सोऽतिक- ·173 द्वितीयप्रश्न प्रथमोऽध्याय पूर्ववदित्येतेन सर्वातिदेशे प्राप्ते ग्रासनियमार्थ सरुद्हणम् । ग्रासस्तु शिष्यण्डपरिमित पाणिपूरणान्नो वा ॥ ६ ॥ अभक्षनृतीयः स कृच्छातिकृच्छ्रः ॥ ६ ॥ उत्स्नोपि द्वादशाहोऽभक्षो भवेत् । तृतीयग्रहण समुचिता- नामेपा सर्वप्रायश्चित्तत्वप्रदर्शनार्थम् | यथाऽय तृतीयो भवति तथा कुर्यादित्यर्थ । यदा-पतुर्पु त्रयहेपु तृतीयस्त्रयहोऽभक्षो भा- ति । प्रथमद्वितीयों चोदनभक्षा । चतुर्थ पराक इति । स एप रुचातिरच्छू ॥ ६ ॥ अथ मचायतमुच्यते-- कृच्छ्रे त्रिपवणमुदकोपस्पर्शनम् ॥ ६८ ॥ त्रीणि सवनानि प्रातमध्यदिन सायमिति उपस्पर्शनं स्नानम् ॥ अधश्शयनम् ॥६॥ उपरि खट्रादिषु शयनिषेध । अनुपस्तीर्णे देशे शयनमध. शयनमित्यपरे ॥ ६॥ एकवस्त्रता केशरमश्रलोमनखवापनम् ॥७०॥ अधोत्तरीय प्रतिपिध्यते ।। ७०॥ एतदेव स्त्रियाः केशवपनवज केशवपनवर्जम् ॥

·174 घोधायनधर्मसूत्रे स याख्याने. यो यावन्नियम कृच्छ्रेषु पुरुषस्योक्त. स एव स्त्रीणाम् । २. चचरणे केशवपनं तु वय॑ते । द्विरक्तिरुक्तप्रयोजना ॥ ७१ ॥ इति द्वितीये प्रथमोऽध्याय . एवं तावद्ब्रह्मचारिधर्मप्रसङ्गात् प्रसक्तानुप्रसक्त विहितम् । अधुना ग्रहस्थधर्मा उच्यन्ते । तत्र प्रथम तावत्सक्षिप्याह- नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी वृपलानवर्जी । ऋतौ च गच्छन्विधिवच जुवन ब्राह्मणश्चयवते ब्रह्मलोकात् ॥ १ ॥ निसोदकी उदकमण्डलुहस्त । नित्ययज्ञोपवीती । निवो- तिप्राचीनावीतिम्यामन्यत्र । नित्यस्वाध्यायी अन्यत्रानध्यय- मात् । पळश्शूद्र । अन्नग्रहणादाम प्राणसशये तत्स्थि- त्यर्थमभ्यनुज्ञातमेव । झतु अतेंर्गतिकर्मणो गर्भाधानक्षमाल । न वसन्तादि । तत्र गच्छन् मेथुनमाचरन् । आह- मतुस्स्वाभाविकः स्त्रीणा रायप्पोडश स्मृताः । चतुभिरितरस्सार्धमहोभिम्सद्विगाहतैः ॥ तासामाद्याश्चतस्वस्तु निन्दितैकादशी च या । योदशी च शेपास्तु प्रशस्ता दश रामयः॥ एतच्च स्वभार्यायामेर ! विधिवच जुदन् श्रुतिस्मृतिचोदिनेन मा. गंण । ब्रह्मलोकान्न च्यवते । ब्रह्म च तलौनश्च ब्रह्मर मा ३-४६ ४७.

·द्वितीयमन द्वितीयाध्याय 175 - तस्मान्न च्यवते न भेद प्रतिपद्यत इत्यर्थ । अनेन प्रारिणगृहस्थस्यापि साश्रमविहितमणामुक्तिमनुमनुते । आह च यातवल्ल्य न्यायाजितधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिमियः ।। श्रादरुत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ॥ इति॥ तथा च धर्मस्वन्धब्राह्मणम्--'सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । ब्रह्मसत्योऽमृतत्वमेति' इति ॥१॥ 'मनो च गच्छन्' इत्युक्तम् । तच्च 'प्रजानिश्श्रेयप्तम् ।। इति गृह्येपूक्तम् । प्रनाना च जीवनं क्थ भवतीति दायवि. भागप्रारणमारम्यते । तत्र पररतिरूपा श्रुतिमुदाहरति- मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदिति श्रुतिः ॥२ ।। पुत्रग्रहणात् पुस एव विभनेत्, न दुहितु । तथा चे श्रुति -----तस्मास्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादी " इति । स्मृतिरपि- विभाग चेत्पिता कुर्यादिच्छया विभनेत्सुतान् ॥ इति ॥ तत्र दातव्यद्रव्यदायविभाग इदानी कर्तव्य इति विधिपल्पनार - तत्राय प्रकार- समशस्सर्वेपामविशेषात् ॥३॥ न विशेष पश्चिच्छ्यते विषमो भाग इति । अय तु समो विभाग सवर्णापुत्राणामोरसाना समानगुणाना च । नव- सवर्णापुत्राणामनौरसानामसमानगुणानाम् ॥ ३ ॥ 1३२०५ छाउ २२३१ याग-२-११६ ·176 बौघायनधर्मसून सथाप्याने. अस्मिन्नेव विषये उद्धारयुक्तं विभागमाह--- वर वा रूपमुद्धरेजयेष्ठः॥४॥ वरमुल्लष्टरुपद्रव्यमुद्ररेत् गृहीयात् ॥ ४॥ किं तत्र प्रमाणाम्। तस्माज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्तीति श्रुतिः। निरवसायनं पृथकरणम् । धनेनोपतोप्य पृथकर्वन्तीत्यर्थः । अनया श्रुत्याऽविशेषादिति हेतुः अपसारितो भवति ॥५॥ । दशानां वैकमुद्धरेजयेष्ठः ॥ ६ ॥ सर्व धननातं दशधा विभज्य ज्येष्ठस्यैको भाग उद्धारः कार्यः । देशसयाधिकेषु सत्त्वेप विभागो लाभाय : • भवति । न तु दशसंख्यान्यूनेषु । एतावुद्धारौ गुणवज्येष्ठविषयौ वेदि- तव्यौ ॥६॥ सममितरे विभजेरन् ॥ ७॥ सर्व धननातं दशधा विभज्य ज्येष्ठस्यैको भाग उद्धारः कार्यः । अवशिष्टनवभागानितरे पुत्रारसमं विभनेरन् । पितुरनुमत्या दायविभागस्तति पितरि ॥ तदनिच्छया विभागे दोषा अपि भवन्ति ॥८॥ तै.स.२०५०२.

·177 द्विनीयन द्वितीयाऽ याय चतुर्णा वर्णनां गोश्वाजाक्यो ज्येष्ठांशः। अशनियमेनोद्धार । मृते जीवीत वा पितरि गोश्वानाविप्वे. तत् । इतरे सम विभनेरन् । विभवादिना ज्येष्ठभागद्दयावशि- पस्याप्याधिक्ये सति विज्ञेयम् ॥ ९ ॥ एवं समानवर्णस्त्रीपुत्रविषये सति विभाग उक्त । अथ- नानावर्णस्त्रीपुत्रसमवाये ट्रायं दशांशान कृत्वा चतुरस्त्रीन दावेकमिति यथा- क्रमं विभजेरन ॥ १० ॥ नानावर्णखियो बामणादिस्त्रिय । तत्पुनसमवाये सति सर्व दशधा विभज्य चतुरोशान नाह्मणीपुत्रो हरेत् । इतरेषु पट्स नीनशान क्षत्रियानुत । तत्परिशिष्टेषु विपु दो श्यामुत । तस्यैतदवशिष्टाश शूद्रामुत । एव क्षनियोपि मुतम्य वर्गक्रमात पोदारताना नान् द्रावर मिति यथाक्रम प्रात्पयेत् । तथा वे- श्योपि स्वप्नाय हावे मिति विभनेत् । अमत्यो विषमविभाग ।। औरसे तूत्पने सवर्णास्तृतीयांशहराः॥११ औरतपुनो वक्ष्यने 'सपणीया मस्तायाम् ' डी । तरिम- नुत्पने सवर्गास्तृतीयाशहरा भवेयु । सर्वचनगान रेरा भिन्य तेपामर पीटा मासाद्य तीन द्वामिनि कपयेत् ॥ १ ॥ सवर्णापुत्रानन्तरापुत्रयोरनन्तरापुत्रश्चद्रण- वान् स ज्येष्ठांश हरेत् ।। १२ ॥

·- 178 बौधायन मंसूर राज्यायाने गुणान् हि श्रुतिशीरादिज्येष्ट ॥ १२ ॥ गुणवत्पुत्रस्य ज्येधाशहरणे कारणमाह- गुणवान् हि शेषाणां भर्ता भवति ॥ १३॥ आहारदानादिगुणवत्व समर्थ एव । अतो ज्येष्ठ गुणव तया रुत ॥ १३ ॥ 'औरसे तूत्पन्ने' इत्युक्तम्, तर मस्यौरसनिमित्तग्रहणे माते परिभापते- सवर्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादितमौरसं पुत्रं विद्यात् ॥ ११ ॥ पाणिग्रहणेन शास्त्रलक्षणेन तस्या स्वयमुत्पादित औरसी न क्षेत्रजात ॥ १४॥ एव तत्प्रसङ्गात् पुत्रप्रतिनिधीनाह-- अभ्युपगम्य दुहितरि जातं पुत्रिकापुत्रमन्यं दौहित्रम् ॥ १५॥ विद्यादिति वर्तने अभ्युपगम्य मवाद्यास्मदर्थनया दुहिता दीयते * अथाप्युदाहरनि- अहानात्सभवाम हायादी जायगे। जामा व पुरनाम सि स जीव शरदशतमिति ।। हाद सूत्रपाठ प्राचदधिका दृश्यते ॥

·179 द्वितीपप्रश्ने द्वितायाऽध्याय तस्या जात दोहित पुत्रियापुत्र विद्यात् । अन्यत्वमोरमापेक्षया तस्यास्य गाणवप्रदर्शनार्थम् । अन्य दोहित्रमित्यस्यापरा व्याख्या--- अन्य असवादपूर्वक दत्ताया जात त दौहित्रमेव विद्यात् ॥१५॥ पत्रिकापुत्रत्येवलक्षण पुत्री मातामहस्यैवैतत्मकन्यति- अथाप्युटाहरन्ति- आदिशेत्प्रथमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः । द्वितीये पितरं तस्यास्तृतीये च पितामह- मिति ॥ १६॥ पिण्डपितृयज्ञे क्रियमाणे प्रथम पिण्ड मातरमुद्दिश्य दद्यात् । स्त्रिया पिण्डदान वचनप्रामाण्याद्भवति । पितृस्थानीया हि सा द्वितीय मातु पितरमात्मनो मातामहम् । तृतीय तस्या पिता- महमात्मनो मातामहपितरम् । यहा-मातर परिहाप्येव पि. ण्डदानम् । एतत्वमान्त प्रदर्शितम् । तत्राप्युक्तम् । क्थ नु खलु पुत्रिरापुत्रस्य पिण्डदान भवति निसृष्टा एतत्तेऽमुप्यै तत मम पितामह ये च त्वामन्येनत्तेऽमुध्ये पितामह प्रपितामह ये च त्वामन्येतत्तेऽ मुप्ये प्रपितामह ये च लामन्विति । अमुप्यै अमुप्या इनि स्तमातर निर्दिशति ॥ १६ ॥ मृतस्य प्रसूतो यः लीवव्याधितयोऽिन्ये- नानुमते स्वे क्षेत्रे स क्षेत्रजः ॥ १७ ॥ गृतस्य स्खे सो प्रमूत इति सम्बन्ध । स्वक्षेने स्वपाणिन

·180
पोधायनधर्मगने सव्याख्याने.
हणादिना संस्टते । कार्यानभिन्नः कलीयः तृतीया महानिः । व्या-
धितस्तीबरोगेण प्रनोत्पादनासमों गृह्यने । एपा त्रयाणां मा-
यायामन्येन भ्राना या पित्रा वाऽनुमने देवरेणोत्पादितः क्षेत्रको
भवति ॥ १७॥
स एप द्विपिता द्विगोत्रश्च द्वयोरपि स्वधारि-
क्यभाग्भवति ॥ १८॥
स एप क्षेत्रनः द्विपिता हो पितरी यो जनमः शेरग-
श्व । द्विगोनत्वमप्यस्य तानाम्यमिव । गोत्रभेदे सन्यस्य प्रयो-
जनम् स्वधा पिण्टोयादि । तिथं मृतस्य यदनिग्न्यित
द्रव्यम् ॥ १८॥
शुश्रूषाविधाएपिण्डदानमरणस्योपयोगमार-
अथाप्युदाहरन्ति-
द्विपितुः पिण्डदानं स्यापिण्टेपिण्डे च
नामनी । जयश्च पिण्डाप्पण्णां स्युरेचं
कुर्वत्र मुत्यतीति ॥१९॥

·द्वितीयप्रश्ने द्वितीयाऽ याय
181
मातापितृभ्यां दत्तोऽन्यतरेण वा योऽपत्यार्थे
परिगृह्यते स दत्तः ॥ २० ॥
मातापितृभ्या वा दत्त ॥ २० ॥
सदृशं यं सकामं स्वयं कुर्यात्स कृत्रिमः॥
सादृश्य जात्यादिना सकामं अस्याह पुनो भविष्यामि यदि
मा ग्रहीप्यतीति यो मन्यते पुत्रार्थी च स्वयमेव पूजापूर्वर यदि
गृह्णाति एव गृहीत कृत्रिम उच्यते ॥ २१ ॥
गृहे गूढोत्पन्नोऽन्ते ज्ञातो गूढजः ॥ २२ ॥
गृहे अतिगुप्तायामपि स्त्रियामुत्पन्न उत्पादितोऽयमिति पूर्वमज्ञा-
त । पश्चात्सलान्तरे येन केनचित् विभयाधारिणा कारणेन
अस्यामुत्पादितोऽय पुत्र इति विज्ञायते तथाऽपि गूट इत्यभिप्राय ।
अत्र गृहग्रहण प्रवजिताया गूढोत्पन्नम्य गृढ इति मजा मा भृदि
दित्येतदर्थम् ॥ २२॥
मातापितृभ्यामुत्सृष्टोऽन्यतरेण वा योऽप-
त्यार्थे परिगृह्यते सोऽपविद्धः ॥ २३ ॥
अत्रापि सदृश इत्यनुवर्तते । उत्सृष्टस्त्यक्त ॥ २३ ॥
असंस्कृतामनतिसृष्टां यामुपयच्छेनस्यां यो
जातत्स कानीनः ॥ २४ ॥

·182
बोधारनयमसूत्र सव्यास्थान
अनेन ज्ञायते गृढन मस्रताया जायन इति । गूगत्सस्स
तामाहु । अनतिसप्टा अनभ्युपगता गुरुभि अतिमृष्टायामप्य-
सस्कृताया सररतायामप्यनतिसृष्टाया स एव । सोऽय सदृश्य
मुत्पादितो मातामहस्य पुन |॥ १४ ॥
या गर्भिणी संस्क्रियते विज्ञाता वाऽविज्ञा-
ता वा तस्यां यो जातः स स-
होटः ॥ २५॥
गर्भिणी सती सगी गर्भवत्यपि तादशी या परिणीयते
तजातस्सहोढो नाम । बोटचाय पुत्र । विज्ञानाया तु स
स्कार एप नास्ति ॥२५
मातापिनोहस्ताक्रीतोऽन्तरेण वा योऽपत्यार्थे
परिगृह्यते स क्रीतः ॥ २६ ॥
स्वद्रव्य प्रतायेनि शेष ॥ १६॥
क्लीवं त्यक्त्या पतितं वा याऽन्यं विन्देनस्या
पुनवां यो जातस्स पोनर्भवः ॥२७॥
मृतोऽप्यनुज्ञात । तथा च यमिठ-मृते या माधी
पुन भवीन' इति ॥ २७॥

·द्वितीयप्रश्नं द्वितीयोऽध्याय 188 मातापितृविहीनो यः स्वयमात्मानं उद्या- स स्वयंढत्तः ॥ २८ ॥ स्वस्वत्वनिवृत्ति परम्वत्वापादन च दानम् । अत्रापि शरी- रेन्द्रियाणामात्मीयत्वादानव्यवहार |॥ २८ ॥ दिजातिप्रवराच्छ्द्रायां जातो निपाठः ॥२९॥ द्विज ब्राह्मण ॥ २९ ॥ कामात्पारशव इति पुत्राः ॥ ३० ॥ द्विजातिप्रवरादे । पूर्व क्रमोदायास्तु पुत्र । अय तु का. मादूदाया | अनन्तरप्रभवप्रकरणे तयोरपि पुनर्ग्रहणमनयो पुत्रकार्यप्वपि प्रावण्यार्थम् ॥ ३० ॥ अर्थतान् पुत्रान्विविधान्विविनक्ति- अथाप्युदाहरन्ति- औरसं पुत्रिकापुत्रं क्षेत्रजं उत्तकृत्रिम गूढजं चापविद्धं च रिक्थभाजः प्रचक्षते ।। कानीनं च सहोदं च क्रीतं पौनवं तथा। स्वयदत्तं निषादं च गोत्रभाजः प्रचक्षते ॥3 औरमादय गोत्रभानश्च रिक्थमाजश्च । रिक्य द्रव्यम् । कानीनादयश्च तत्गोत्रभान । पारशव अभाग एव विठावत् ।

·184 पापायनधमसूत्र सव्यारयान अस्मात्सूनादिदमप्यवगम्यते । निपादकन्याऽपि सुसमीक्ष्यासगोत्रादेव वोढव्या । अन्यथा सगोत्रागमनप्रसङ्गादिति । एते पुत्रिकापुत्रा दय काशकुशस्थानीया पुत्रप्रतिनिधयो मन्तव्याः । अवश्यर- रणीयत्वान् पुत्रोत्पत्ते । उक्त च 'पुत्राश्नोत्पाद्य धर्मत ' इति । योषिता पुत्रवत्या भवितव्यम् । 'अवीरायाश्च योपिन ' इत्यभाज्या नप्रकरणे दर्शनात् ॥ ३१-३२ ॥ तदेतत्परमतेनोपन्यस्यति स्म- तेपां प्रथम एवेत्याहौपजवनिः ॥ ३३ ॥ औपजानिराचार्यो मन्यते स्म । प्रथमः ओरस एव पुत्रो न पुत्रिकापुत्रादय इति ।। ३३ ॥ स हि जनर रानान प्रतिरुत्ययमुवाच- इदानीमहमीर्यामि स्त्रीणां जनक नो पुरा । यतो यमस्य सदने जनयितः पुत्रमब्रुवन।। यम रतयुगे आपनानिमाय पप्रच्छ परदारपत्पादित पुन वि ननायतुरिति उताहो क्षेनिण इति । पर मना जनयितु रेवेति निश्रित्य तदिन पुग यमस्य सदने ननयितु पुत्रमनन् । इदानीमहमित्यादि । सम्प्रति अहमीप्यमाति न सहे। स्वीगा- मिति द्वितीया रही । अथग-स्वार्थ एव । रसेगा नरन्त नेामीत्यर्य | हे जनक! पुग यस्माद्यमान धर्मरानम्य सहने त्याने वेदमनि, जनपिनुरेर पुत्रमनुरन् मपयो न संनिग ·185 द्वितीयमने द्वितीयोऽध्यायः इति । न हि यमरामसकाशे निश्चितोऽर्थो मिथ्या भवितुमर्हती- लोपनचने मुनर्मतम् ॥ ३४ ॥ रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने । तस्मादायाँ रक्षन्ति विभ्यन्तः पररेतसः॥ रेतो दधातीति रेतोपाः बीज पुत्र प्रश्न नयति भत्ते पुत्रफल लभते परेत्य मृत्वा यमसादने पुण्यपापोपभोगस्थाने । क्षेत्री । यस्मादेव तस्मात्पररेतसो विभ्यन्तो माया रक्षन्ति ॥ ३५॥ एव जनकादि कन्याशिप्यान् प्रत्याह-~- । अप्रमत्ता रक्षय तन्तुमेतं मा वः क्षेने परवीजानि वाप्सुः । जनयितुः पुत्रो भवति लाम्पराये मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति ॥ ३६ ॥ अन्ये चीजचपन मा कार्यु । तत्र को दोष । जनयिा पुत्रो भवति साम्पराये परलोकेऽपि यदनेन पिण्जोदकदानादि जनयितुरेव भोत् । न क्षेत्रिण इति । ननु भार्थाथा पुत्रस्य न रक्ष- गपोपणचिरित्सादि सर्व क्षेत्रिणव क्रियते तत्वथमस्मिन् पक्षे इति ? उच्यते मोर वेत्ता कुरुले तन्तुमेनमिति ।। वेता या क्षेत्रस्य चुरुने एतं तन्तु मोयं कुरुते निष्फोऽस्य प्रयास इत्यभिप्रायः । इतिशब्द औपजनेरिच्छोपसंहारार्थः ॥ १६ ॥ 24 ·186 - सोमानियमग मरने अदानी सयमतेन पुजमरणकममार- तेपामप्राप्तव्यवहाराणामंशान सोपचयान मु- निगुप्तानिध्युरा व्यवहारप्रापणात् ॥३७॥ अमामव्याहारा पाय आ पोशापात् । नया रि- गर्भस्यैस्सहगो मप भाटमादत्मरामियः। चाल आ पोटमा यः पांगति ते॥ तेषां पुनागां मध्ये नागनामंगान् मोपचपान गुप्तास्टिगः । उपनयो नम्यागिनी गृद्धिः । तपा यानाद गर । उ. पनशाना रमितान् पररनाहनान आगारमा irry ms1 अतीतव्यवहारान ग्रामाच्छादनभृियुः ।। अन्धजीवव्यसनिव्याधितादीच ॥ आ.. मिणः ॥ पतिततजातवम ॥३०-४॥

·167 द्वितीयम द्वितीयोऽध्यायः ओरसरमाप्तव्यवहारेरपि न वर्तय इत्युक्तम् ॥४२॥ पतितामपि तु मातरं विभृयादनभिभापमाणः॥४३ यद्यपि माता भाषेत च । तथा च गौतम --'न कहि- चिन्मातापित्रोरवृत्ति " इति । अवृत्तिरशुश्रूपा अरक्षण वा॥४३ उक्त पुत्राणा दायविभाग । दुहितर वि लभरन्नित्यत आह~- मातुरलङ्कारं दुहितरस्साम्प्रदायिकं लभेरन- न्यहा॥४४॥ साम्प्रमायिकमित्यरड्दारविशेष । सम्प्रदायतो लब्धस्साम्प्रदा यिक मातामहेन मातामह्या वा स्वमाने यदत्त तत्साम्प्रदायि- . के अन्यत् असाम्प्रदायिक खटादिशयनप्रावरणादिकमात्मन । ए तावदेव दुहितरो मरन, नान्यत् ।। ४४ ॥ न स्त्री स्वातन्त्र्यं विन्दते ॥ १५ ॥ दायरब्धे तस्या प्राय ॥ ४६॥ स्वातन्त्र्य भवेत् रतस्त्यताभिमानेनेत्यभि- . अथाप्युदाहरन्ति- पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्चमहतीति। 1ग घ २११५ ·188 योधायनवममा सयाख्यान तस्यातस्यामवस्थायामरक्षतामेतेपा दोप ॥४६॥ निरिन्द्रिया ह्यदायाश्च स्त्रियो मता इति श्रुतिः॥ 'न स्वीस्वातन्त्रय' सिहो दायप्रतिषेध पुनरनूद्यते निन्दाशेपनय । निरिन्द्रिया निर्गतरसा । तदेतदवश्यागन्तव्यानृतताप्रदर्शना । र्थम् । आह च- ग्यासनमलङ्कार काम गोधमनार्यनाम् ।। द्रोहभाव कुचर्या च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयदिति ॥ ४७ भर्तृहिते यतमानास्स्वर्ग लोकं जयेरन् ॥१८॥ भहिते स्नापनप्रसाधनमर्दनादिभिर्भर्तार नातिकमेदिति यावत्।।४८ अत्रैव प्रसङ्गात्मायश्चित्तमाह- व्यतिकमे तु कृच्छ्रः ॥ ४ ॥ व्यतिक्रमः परपुरुपनिमित्तो मानसेन वाचिकेन व्यापार । समानजातीयविषयमेतद्बुद्धिपूर्व च ॥ ४९ ॥ शूद्रे चान्द्रायणं चरेत् ॥ ५० ॥ यता पुन स्वभर्तृवृद्दया मैथुनाय साल्लयते सम्भापते वा असमानजातीयन शूद्रेण तदा चान्द्रायणम् । गृढे व्यवायस्य तरि सनि द्विजादिस्त्री चान्द्रायण चरेत् कुर्यात् । जायामेतत् 1 युत 2 ·189 द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय ब्राह्मणक्षनियविशा खियश्शूद्रेण मङ्गताः । अमजाता विशुद्धयन्ति मायश्चित्तेन नेतराः॥ इति वसिष्ठदृष्टे ॥५०॥ वैश्यादिपु प्रतिलोमं कृच्छ्रातिकृच्छ्रादश्चिरेत्॥ वैश्ये क्षत्रिये च व्यवायस्य कर्तरि सतीत्यर्थ । बहुवचन ब्राह्मण्या द्वो कर्तारौ क्षत्रियाया एक इति त्रय । प्रतिलोम व्युत्क्रमेणेत्यर्थ । आदिशब्दात्माग्द्वौ गृहीतौ । रुच्छ्रातिकच्छू अत कृच्छ्रप्रक्रमा एते त्रय अस्मिन् क्रमेणेव प्राकिलोम्य वेश्य- मम्बन्धे ब्राह्मण्या कृच्छातिकच्चू । अस्या एवं क्षत्रियसम्बन्धे सत्यतिरच्छू । क्षत्रियायास्तु वेश्यससगे कच्छ इति । अमतिपूर्व तु वसिष्ठ आह- 'प्रतिलोम चरेयुस्ता कृच्छू चान्द्रायणोत्तरम् ” । इति ।। अत्र प्रातिलोन्य प्रथममभोजनं तत त्र्यहमयाचितमित्यादि । चा. न्द्रायणमुत्तरमस्य । 'चान्द्रायणे वा चान्द्रायणानि' इति गुरु एशुभाधे वर्णविशेपे अभ्यासविशेषे चेति व्याख्यात यज्ञस्वामिभि ॥९१ उक्त स्त्रीणा ब्राह्मण्यादीनाम् । अथ-- पुंसां ब्राह्मणादीनां संवत्सरं ब्रह्मचर्यम् ॥५२॥ संवत्सर प्राजापत्यमिहाभिप्रेतम् । अन पारदारश्च मवर्णवि पय । मतिपूर्व चैतत् । अमतिपूर्वे तु वसिष्ठ ---' ब्राह्मणश्चेदप्रै- सापूर्व बामणदारानभिगच्छेदनिवृत्तधर्मकर्मण इच्छो निवृत्तधर्मकर्मणोऽ. विसि घ २११२ 'वसि ध २११३.

·190 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तिरुच्छ । एवं रामन्यवेश्ययो " इति । अनिवृत्तपर्मकर्मा कर्मा- दिनिवृत्तिहीनस्तद्रायगिमने रच्छू । निवृत्तधर्मका वृत्तवान् । तद्भार्यागमनेऽतिरन्छु । 'अनिवृत्तधभरा वृत्तवान् तद्वार्याया मतिरुच्छ ' इति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ शूद्रं कटामिना दहेत् ॥ ५३॥ राज्ञोऽयमुपदेश । मरणान्तिक चैतत् । कटः प्रतिद्रव्य वी रणानि । उक्त च--'शूद्रश्चेद्ब्राह्मणीमभिगच्छेत् वीरगष्टयित्वा भूद्रमग्रो प्रास्येत्” इति ॥ १३ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डस्सङ्गहणे भवेत्।। अवामणः क्षत्रिय वैश्यश्च । तयोश्शारीरो दण्डः अग्नौ प्रक्षेप कर्तव्य । कचसङ्ग्रहणे अपदार्य । निगुप्तब्राह्मणीगमने मतिपूर्व वेश्यो रोहितदभष्टयित्वा असो प्रक्षेप्तव्य । राजन्यश्शरपरिति ॥ अथ प्रपञ्च सर्वेषामेव वर्णानां दारा रक्ष्यतमा धनात्॥ अपीति शेष ) ५५॥ अब्राह्मणवध उक्त । अत्रापवदति- न तु चारणदारेषु न रगावतरे वधः । संसर्जयन्ति ता ह्येतान्निगुप्तांश्चालयन्त्यपि।। १२१७ यसि २११ ·द्वितीयप्रश्ने द्वितायोऽध्याय 191 चारणदाराः देवदास्य । रणावतारः पण्यस्त्रिय । तामु सङ्गणे वधो न वर्तव्य । येन तास्संसर्जयन्ति सम्बन्धयन्ति आत्मना निगुप्तान रक्षितानपि पुमो द्रव्यरिप्सया । तानेन सी- गद्रव्याश्चालयन्ति उत्सृनन्ति च । एवस्वभावत्वादासा तबहने प्रायश्चित्तमप्यल्पमेर । 'पशु वेश्या च यो गच्छेत्प्रामापत्येन शुद्दयति' इति । तथाऽन्यत्रापि- जात्युक्तं पारदार्य च गुरुतल्पत्वमेव च । चारणादिस्त्रीपु नास्ति कन्यादूपणमेर चेनि ॥ ५६ ॥ अथ नानावी नायतनवादपवित्र स्त्रीक्षेत्रम् । ततस्तत्रोत्पन्नमपि क्षेत्रनगूढोत्पन्नकानीनसहोदपोनर्भवाख्यमित्यपवित्रमेतत् । परममत्रा- दिवस यवहार्यमित्याशङ्कयाह- स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुप्यन्ति कहिचित् । मासिमासि रजो डासां दुरितान्यपकर्षति ।। परपुरुषससर्गविषयाणि मानसानि वापिकानि पापानि पुन- हिमादिनिमित्तान्यपरपति ॥५॥ सोमझौचं ददत्तासां गन्धर्वदिशक्षितां गिरम्। अग्निश्च सर्वभक्षत्वं तस्मानिष्करमपास्त्रियः॥ तामा स्वीणा सोमग्गोचं दत्तवान् । यत एव तस्माना भियंच्यान प्रियने तदा नव परिरक्षगीयम् । देवताप्रसादप्रमझा- ·192 बोधायनधमने सयाम्याने दिदमन्यदुच्यते-गन्धर्यशिक्षितां गिरम् मापणप्रकार अतोऽनुचितभापणेऽपि तामु क्षान्तेन भवितव्यम् । तथा गो कम्-पानलक्षणे 'स्त्रीपु क्षान्तम्' इति । अनिश्च मर्यभार मौम्यत्वं दत्तवान, यत एवं सताम्यो दत्ताराः खियः नि फल्मपाः अपराधेपपि न सान्या इत्यभिमायः ॥ १८॥ फिमप उत्सर्गः नेत्याह- अप्रजा दशमे वर्षे स्त्रीपजां द्वादशे त्यजेत । मृतप्रजां पञ्चदशे सद्यस्त्वप्रियवादिनीम् ॥५९॥ अधिोदनात्र विवक्षिनम्, न त्यागः । तदपि मनि मम्भो। धर्माधिकारः पुनरस्यैव । अप्रिययादिन्या तु पनः । तम्या अपि प्रामाच्छादनं देयम् ॥ ५९॥ अगं पर: सोधर्म- संवत्सरं प्रेतपत्नी मधुमांसमद्यलयणानि वर्जये- दधदशयीत ॥ ६॥ मृतः पनियस्याः तस्याः ग्यं मासग्निी नियम आयन ताम्बूलमपि । तहमा बसवर्गस्यापि ग्रहणम । तामा. जीविकम ॥३०॥ पण्मासानिति मौहल्यः॥१॥ अामानमोऽयम् । भगा निकासानन याrii ती' इसनन विरोषस्यात् ।। ६}}

·193
द्वितीय द्वितीयोऽध्याय
अत ऊर्ध्वं गुरुभिरनुमता देवराज्जनयेत्पुत्रमपु-
त्रा ॥१२॥
अत ऊर्ध्व सवत्सरात् पङ्यो मासेम्य गुरुभिश्वशुरप्रभृ
तिमि अनुमसा । सत्सु अन्येषु देवरेषु द्वितीयोऽवरश्च पत्यु-
भूत तस्मात्पुरमेक जनयेत् तावत्तेव सपुत्रत्वसिद्धे विवक्षितत्वा-
चेकवचनस्य ॥ ६२ ॥
अन देवरनियोगो न स्यादित्याह-
अथाप्युदाहरन्ति-
वशा चोत्पन्नपुत्रा च नीरजस्का गतमजा।
नाकामा सनियोज्या स्यात्फलं यस्यां न
विद्यत इति ॥६३॥
या पुरुषसम्वन्ध नेच्छति । यत्यामुपगमनफल न विद्यते
गर्भस्य स्त्रवणात् ॥ १३॥
अन्यत्रापि देवनियोगादगम्यामाह--
मातुलपितृप्वसा भगिनी भागिनेयी स्नुपा मा-
तुलानी सखिवधरित्यगम्याः ॥ ६४ ।।
स्वमृशब्दो मातु पितृशन्दाख्या प्रत्येक सम्बध्यते । भगिनी
मोदरी । सुपा पुत्रस्य भार्या । मातुलानी मानुरस्य पनी ।
सपिवधूः सल्युश्च भार्या ॥ ६४ ॥

·191 पाया अगम्यानां गमने कुनातिकन्ट्री चान्द्रायण- मिति प्रायश्चितिः॥६५॥ अमनिरागमन एनएच्यम् । पुनमगरला पिश मन्ोग भारत्य मनुगमाई गापामा पाप. लि परन्ति म धर्म समा मरमा निरिया एतेन चण्डालीव्ययायो व्याख्यातः।। ६६ ।। व्यवायो गमनम् । लणहितविपरम् ॥६॥ - अथाप्युदाहरन्ति- चण्डाली बामणो गला भुगतान प्रतिगृत न। अज्ञानापतिती निमी ज्ञानानु ममतां बजत ।। ६७॥ पिनुगंगनगेन्द्रम्प भायाँ गामा प्रमादनः । गुर. की अयनेन वानस्तरप निभप रनि ।।

·195 द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः गुरुः गुरुस्थानीयोऽभिप्रेतः । नरेन्द्रोऽभिषिक्तः । पूर्वोक्त इति अनन्तराभिहित प्रायश्चित्तं, तच्च कृच्छ्रादित्रयम् ॥ ६८ ॥ इदानी ब्राह्मणस्य खकीयवृत्त्या जीवनाशक्तावनुकल्पमाह- अध्यापनयाजनप्रतिग्रहैरशक्तः क्षत्रधर्मेण जी. वेत्प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ ६९॥ 'अशक्ति नित्यकर्मासादो भृत्यावसादो वा । अध्यापनादि- प्वकनव जीवनाशक्ती द्वितीयं तृतीयं चाधितिठेत् । तत्रापि लघु- पायासम्भवे गुरूपाय आधेय । कुत एतत् । यात्रामात्रमसिद्धयर्थ स्वैः कर्मभिरगर्हितः । अहेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम् ॥ इति स्मरणात् ।। क्षत्रधर्मः शस्त्रधारणम् । प्रत्यनन्तरत्वात् । प्रतिशब्दोऽत्यन्तानन्तये वर्तते । क्षत्रध हि वैश्यधर्मानन्तर ब्राह्मणस्य । अनेर दर्श यति क्षत्रधर्मासम्भवे वश्यधर्मेणोपजीवेदिति । सोपि प्रत्यनन्तर एव शूद्रधर्मव्यपेक्षया । अध्यापनयाननप्रतिग्रहाणा पूर्वः पूर्वो गुरुः तदभावे क्षत्रियवृत्तिः । तदलाभे वैश्यवृत्तिरिति ॥ ६९ ॥ नेति गौतमोऽत्युमो हि क्षत्रधर्मो ब्राह्मणस्य । नक्षत्रधर्मों ब्राह्मणेनास्थेय इति गीतमाचार्यों मन्यते स्म । प्रसिद्धगौतमीये 'तदलाभे क्षत्रियवृत्ति " इति वचनात् अन्यगौतम- शास्त्रमस्तीति कल्प्यते । तथा ' आहिताग्निश्चेत्प्रवसन् नियेत पुन. संसारं कृत्वा शववच्होचमिति गौतमः" इति वासिठे [ अत्यु. ४३. ११.३७.

·196 बोधायनधर्मसूत्र सन्यारयाने, ग्रः अतितीक्ष्णः 'सङ्गामे संस्थानमनिवृत्तिश्रा न दोपो हिंसायामाहो" इत्येवलक्षणो ह्यसौ ॥ ७० ॥ अथेदानी विमविशोश्च शस्त्रग्रहणे कारणमाह- अथाप्युदाहरन्ति- गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा वर्णानां वाऽपि सङ्करे। गृह्णीयातां विप्रविशौ शस्त्रं धर्मव्यपेक्षया ॥ अथशब्दश्चात्र रक्षणप्रयोजनवचनः । वर्णानां सङ्करः अन. हस्त्रीपुंसलक्षणः । शस्त्रग्रहणे हेतु:-धर्मव्यपेक्षयेति । धर्म- वुद्धचेति यावत् ॥ ७१ ॥ प्रत्यनन्तरत्वादिति हेतुना वेश्यवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तं, इदानी वनुवदत्युत्तरविधित्सया- वैश्यवृत्तिरनुष्ठेया प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ ७२ ॥ न होनवर्णेनोत्कृष्टवर्णवृत्तिरास्थया । न तु कदाचिन्नया- यतीम् । इति वासिधनिषेधात् । तत्र सपिवाणिज्यलक्षणादिः वैश्यवृत्तिः । तत्र वाणिज्यविशेषो विहितः । 'तृणवाप्टमविरतं विक्रेयम् । इत्येवमादिना ।। ७२॥ अथ पावाह- प्राक्प्रातराशत् की स्यात् ॥ ७३ ॥ गौ.ध.१०.१७. ११.२३.

·197 . द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः मातराशो दिवाभोजनं, तेन च लक्ष्यते वासरस्य पञ्चमो भाग इति । तत्र हि भोजन विहितं 'पञ्चमे मोमनं भवेत् ' इति दक्षवचनात् । अह्नः कालान्तरात्मयोगे वाऽनडुट्या विकृप्या- लिटो ततो विसृनेत् ॥ ७३॥ तो विशिष्टि- अस्यूतनासिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुदन्नारया मुहुर्मुहुरभ्युच्छन्दयन् ॥ ७ ॥ अविद्धघोणाभ्यामनुत्तनासाम्यामित्यर्थ । अण्डोत्कर्तनेन हि बीजशक्ति क्षीयते । अतुदन्नारया आरा नाम सलोहको दण्ड तयाऽनडुह अतुदन तयोर्व्ययामकुर्वन्नभ्युन्छन्दनमविद्वतयाऽनक्षल- मायाश्च मृदोऽपनयन प्रियभाषण कण्डूयनादिना लालन च तं मुहर्मुहुः कुर्वन्विलिखेत् भूमिमिति शेष ॥ ७४ ।। स्वरमणा जीवनाशक्तेन होनवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तम्, अस्याम- प्यापदि न परित्याज्योनिः. कुत प्रभृति स गृहीत इत्यस्यामाकाक्षा- यामाह-- भार्यादिरग्निस्तस्मिन् कर्मकरणं प्रागमवाधे- यात् ।। ७५॥ गौतमीयमतेन दायादिपक्षोऽप्यस्ति । आचार्यस्य पुनर्भार्यादिरेवा- मिरित्यभिप्राय । कर्म गार्य यदग्नयाधेयात् पूर्व तस्मिन् गृह्याणि कर्माणि क्रियन्त इति । गृह्योक्ताना कर्मणा पुनरनु- ·198 . वौधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. वादोऽमिहोत्रादितुल्ययोगक्षेमप्राप्ति हेतुत्वज्ञापनार्थः अप्रयाधेयात्पूर्व गा. ह्याणां शूलगवादीनामनुठानम् ॥ ७९ ॥ अग्नयाधयंप्रभृत्यथेमान्यजस्राणि भवन्ति यथैत- दग्नबाधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणमु- दगयनदक्षिणायनयोः पशुः चातुर्मास्यानि ऋतुमुखे पहोता वसन्ते ज्योतिष्टोम इत्ये- व क्षेमप्रापणम् ॥ ७६ ॥ क्षेमप्रापणं मोक्षः । एवं नित्यकर्मनिरतः प्रतिषिहर्मवी ग- हस्थोऽपि विमुच्यते इत्यभिप्राय । नित्यनैमिसिके कुर्यात्प्रत्ययायजियांसया । मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः ॥ इति ॥ इदानी विहिताकरणे प्रतिपिद्धसेवने च दोपं वक्तुमुपक्रमने- अथाप्युदाहरन्ति- न दिवास्वपशीलेन न च सर्वानशोजिना। कामं शक्य नभो गन्तुमारूढपतितेन वा ।। न शक्यं गन्तुमिनि सम्बन्धः । दिवास्वमशीलेनेति शब्देन विहिताकरणस्वभावो लक्ष्यते । स्वप्नो निद्रा मनोवत्तिविशेष । अभावप्रत्ययालम्बनावृत्तिनिद्रा' इत्यागमः । हिनाहिनप्राप्तिपरि- हारोपायभूतशुभाशुभकर्मानुष्ठानवनिनाकरितनेनमो हि पुमो नाति निद्रावसरः । अप्रसन्ने हि चेतसि निद्रा भवति । अलमो या - - ·द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय 199 दिवास्वपशीर । सर्वान्नभोजिशब्देनापि प्रतिपिद्धसेवा कथ्यते । भोज्याभोज्यव्यवस्था यत्य नास्तीत्यभिप्राय । भुनिरन व्यापार- मात्रोपरक्षणार्थ भारूडपतितः तापस परिवानकवृत्त्या व्यवस्थित । एतेनमरस्वर्ग गन्तुं प्राप्नुमशक्यमित्यर्थ ॥७७ ॥ दैन्यं शाठ्यं जैह्मयं च वर्जयेत् ॥ ७ ॥ आत्मन क्षीणत्वप्रदर्शनेन वा विष्णुना देन्यम् । शक्ती सत्यामपि परोपकाराकरण शाट्यम् । जैह्मयं कौटिल्यम् । चशब्दादश्लील सादिकमपि । देन्य पुन प्रवक्तेन । वर्जनीयम् ॥७॥ अस्मिन्नर्थे गाधामाह-- अथाप्यत्रोशनसश्च वृषपर्वणश्च दुहित्रोस्संवादे गाधामुदाहरन्ति ।। ७९ ॥ उशना शुक्र । तस्य दुहिता देवयानी । वृपपर्वा तु क्षत्रिय तस्प दुहिता शमिधा । तयोरसबाटोपि सुवाढ ॥ ७९ ॥ সাধাস্তাক स्तुवतो दुहिता त्वं वै याचतः प्रतिगृह्णतः । अ- थाहं स्तूयमानरय ददत्तोऽप्रतिगृह्णत इति ॥ प्रतिशास्त्र प्रभाषते । तत्र पूर्वेणार्धेन देवयान्या पितुरुश- नसो दीनस्वभावव क्थयति । उत्तरेण चात्मन पितुर्वृषपर्वण सर्वतो विपरीतस्वभावत्वम् ।। ८०. इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बोधायनधर्मसूत्र विवरणे द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय.

·200
चौधायनधर्मसूत्रे स याख्याने.
भूयोपि नियमायोच्यते-
तपस्यमपोऽवगाहनम् ।।३।।
तपसे हितं तपस्यम् । अवगाहनं स्नानम् । तपत उपक्रमे
कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १॥
देवांस्तर्पयित्वा पितृतर्पणम् ॥२॥
ननु 'पितृतर्पणं भवेत् । इति ऋषितर्पणादनन्तरं पितृतर्पण
किलान्यत्रोच्यते । इह तु देवतर्पणादनन्तरम्, अत आनन्तर्य
विकल्पः । यद्वा-तपस्येऽवगाहने एव विशेषः ॥ २॥
अनुतीर्थमप उत्सिञ्चेदूजें वहन्तीरिति ॥३॥
अनुतीर्थ तीर्थमनुकूलमित्यर्थः । एतस्मादेव गम्यते नले तपं.
णमिति । अयं हि स्नानविन्यनुवाके कस्मशः पठ्यते । यहा-
नदीतरणानन्तरमेतदुत्सेचनं क्तव्यम् ॥ ३ ॥
अथाप्युदाहरन्ति-
सवन्तीप्वनिरुद्धासु त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
प्रातरुत्थाय कुरिन् देवपिपितृतर्पणम् ॥
तस्यामेव मातस्नानं विधीयते तदादिषु कुल्यामु वा ॥
इतरथा दोपमाह-
निरुद्धासु न कुर्वीरवंशभाक्तत्र सेतुरुत् ॥ ५॥

·201 द्वितीय तृतीयोऽध्याय सेतुकृत् सननरत् स्नानतर्पणादिपुण्यफराशमाग्भवति । भवति पुण्यकर्ता सेतुरदेनोशभाक । आह च-- परकीयनिपानेषु न स्नायाच कदाचन । निपानकर्तुः सात्वा तु दुप्कनाशेन लिप्यते ॥ इति ॥ निपान तटाकरूपादि ॥५॥ उपसहरति- तस्मात्परकृतान सेतून कूपांश्च परिवर्जयेदिति ॥ एष निर्वाहक परकीयरेनोपन्यस्यति स्म- अथाप्युदाहरन्ति- उहृत्य वाऽपि त्रीपिण्डान कुर्यादापत्सु नो सदा । निरुद्वासु तु मृत्पिण्डान् कूपा- तीनब्धटांस्तथेति ॥ ७॥ सदा न कुर्यानिरुद्धास्थिति मबन्ध । अविशेपितेन पि- ण्डशळेनावकरादीना पिण्डा गृह्यन्ते । आपत्सु सवन्तीना अ- निरुद्धाना चाभावे कूपे चेत् सान समुपस्थित तदा बीनपा पूर्णान् भानुहत्य स्नानम् ॥ ७॥ आप प्रस्तुतास्तत्राह- बहु प्रतिग्राह्यस्य प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यस्य वाऽपा- मन १.२.१ 26

·202
.
धौधायनधर्मसूत्र सपाख्याने.
, ज्यं वा याजयित्वाऽनाशयानस्य वाऽनम-
शित्वा तरत्समन्दीयं जपेदिति ॥८॥
काश्यपो वामदेवो वा ऋपि. । अपिपति शेष | उत्तरं न
तुरचं तरत्समन्दीयमप्सु जपेदिति । बहु मृत्यभरणक्षमादधिक
द्रष्टव्यम् । अप्रतिग्राह्यस्य पतितादेवी परिग्रहनुष्टमसुरादेवी स.
भावनुष्टम् । अभोज्यान्नोऽनाश्यान्नः । एतच्च रहस्यप्रायश्चित्त-
माह गोतम'--' रहस्यं प्रायश्चित्तमविख्यातदोपस्य चतुच तरत्स.
मन्दी" इत्यादि ॥ ८॥
एतेऽप्यनाश्यान्नाः, एनस्वित्वान्, के ते?
गुरुसङ्करिणश्चैव शिष्यसङ्करिणस्तथा । आहार-
मन्त्रसङ्कीर्णा दीर्घ तम उपासत इति ॥
गुरवो व्याज्याता । प्रायश्चित्तीयता प्राप्यास्तप्रायवित्तम्सदि
संसर्ग न बनेदिति । आह----
प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य देवात्पूर्वतन वा।
न संसर्ग प्रजेत्मदिः मायचित्तते द्विजः ॥ इति ॥
नित्योदतीत्यर यदारब्ध सदर पुन, प्रस्ताति प्रमानुप्रमक
परिसमाप्य-
अथ स्नातकव्रतानि ॥१०॥
वक्ष्यन्न इनि शेषः । एतान्यपि प्रनारनिम्नानि । स्नाना अ.
प्युक्ताः । अपावशिष्टानि ॥ १०॥

·203 द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्याय । सायं प्रातर्यदवानीयं स्यात्नान्नेन वैश्वदेवं बलि- मुपहृत्य ब्राह्मणक्षत्रियवि. द्रानभ्यागतान- यथाशक्ति पूजयेत् ॥ ११॥ यदशनीयमित्यनेन हविष्यस्यापि ग्रहण केचिदिच्छन्ति । तत्पु- नयुक्तामुक्ततया परामृश्यम् । वैश्वदेवं त्वा बलि चोपहृत्य इत्यध्याहार । बलिहरणानम्तर चाभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेत् भोजयेदित्यर्थ । तृणभूम्युदकादीना पूर्वमेवोक्तत्वात् ॥ ११॥ अधानुकल्पमाह-- यदि बहूनां न शक्नुयादेकस्मै गुणवते यात॥ यो वा प्रथममुपागतस्सयात् ॥ १३ ॥ गुणवान् कश्चन विद्यानुष्ठानसम्पन्न पण्डित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्सः सोऽतिथिस्स्वर्गसङ्कम ' ॥ इति ॥ शूद्रश्चेदागतस्तं कर्मणि नियुञ्जयात् ॥ १४ ॥ ततस्त भोनयेदिति शेष । हिनादीना तु विद्यातपसी एव भो- जयितु पर्याप्त । शूद्रस्याम्यागतस्य तदसम्भवात्तत्म्याने कर्मकर- णम् । ततश्च निर्गुणे द्विजादावम्यागते तमपि कर्मणि नियु- जयादित्युक्त भवनि । युक्त चनद्वसिष्ठवचनात्--'अश्रोत्रिया अननुयाज्या अननयश्शूद्रसधर्माणो भवन्ति इति । आचार्योंपि विवश्यति-काम तान् धार्मिको राजा शुद्रकर्मसु नियोजयेत् । इति । कर्म च काष्ठभेदनमृत्तिमासान्द्रीकरणादि ॥ १४ ॥ 1 पराशरस्मृतिः. १५४. २ वा. ध ३-१.

·204 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, श्रोत्रियाय वाऽयं दद्यात् ॥ १५॥ यदि बहूना न शकुयात् इत्यनुवर्तते । तत्राह-शिष्यण्डप्रमाणा चत्वारो पासा एकैक भक्ष चतुर्गुणित पुष्करमित्युच्यते । तत्पु- प्पलचतुष्टयं चाग्रम् ॥ १५ ॥ ये नित्या भाक्तिकारस्युस्तेपामनुपरोधेन संविभागो विहितः ॥ १६ ॥ भक्तमन्न नित्य ये भनन्ते पुत्रदारभृत्यादय । तेपामुपरोध बाडा तदभावोऽनुपरोधः । विभागो दानम् । तदुपरोधे सति न कर्तव्यम् । आह च- भृसानामुपरोधेन यः करोत्यूर्ध्वदैहिकम् । तद्भवसमुखोदक जीयतश्च मृतस्य च ॥ इति ॥१६॥ न त्वव कदाचिददत्वा भुञ्जीत ॥ १७ ॥ अदत्वा भोजने सति दोपगुरुवख्यापनापों निपातहयप्र- योग ॥१७॥ पुनरप्यदत्ता भोजननिन्दामाह- अधाप्यत्रानगीतौ श्लोकायुदाहरन्ति- यो मामदत्वा पितृदेवताभ्यो भृत्यातिथी- नां च सुहृजनस्य । सम्पन्नमभन्विपम- ·मितपत्र सूतीमोकार 203 निमोहात्तमायहं तस्य च मृत्पुरस्मि॥ हुतामिहोत्रः कृतवैश्वदेवः पूज्यातिथीन . भृत्यजनावशिष्टम् । तुष्टश्शुचिश्श्रद्द- घदत्ति यो मां तस्यामृतं स्यां स च मां भनक्ति ॥ १० ॥ अनामिमानिन्या देवता गोतावेमा छोरो निन्दास्तुनिरूपी । अनगो प दारूप । उत्तमो विपरीतरूर । पितृदेवता- म्गोऽसमान गश्वदेवीरहरणम | महायने अनिपीना ननस्यत्र । चतुर्य, पटौ । ममत पृष्टम् । नमनपा तस्य च मृत्गुरस्मि दारिद्रय व्याधि मोन्मादगामीत्यर्थ । अग्रिहोत्रशब्दम्मायप्रात पतंगहोमोपक्षणार्थ ॥ १८ ॥ সাগান্নানদণমেনন সদিন सुब्राह्मणश्रोत्रियवेदपारगेभ्यो गुनिवेशी- पधार्थवृनिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनान्यसं- योगवैश्वजितेपु द्रव्यसंविधागो यथाग- क्ति कायों वहिदिनिक्षमाणेषु ॥१९॥ अग्नि पो मनुणों पमयों दरायो । महानिमित. मयोग । पपुगंन पारगेभ्ण परम्प प्रष्टया । मग एक सामागुतं मात गुमायणः भाषाम- ·206 बोधायनधर्मसूत्रे सव्यास्थाने म्पन्न ग्रासमात्रप्रयोजनवान् । श्रोत्रियस्तदनुष्टानपर । वेदस्य पार पर्यन्त निष्ठा तदर्थज्ञान तगमयतीति वेदपारग विचार- सिद्धवेदार्थज्ञानवानित्यर्थ । गुर्थ गुरुमरक्षणपर । निवेशो विवाह । स च सन्तानाथा यम्य स निवेशार्थ । औपध भेपनम् । प्रतिक्षीणो विहीनधन । यस्यमाण प्रसिद्ध । अध्ययनमयोगो ज्ञानेशरण । अवसयोगः पन्या अवति । विश्वनिनामा सर्वसदक्षिण क्तु तद्यानो वेश्वजित स नान्येपा- मपि सर्ववेदसदायिना प्रदर्शनार्थ । एतेभ्यो पहिदिना अक तुकालेऽपि याचमानेम्यो द्रव्यदान यथाशक्ति कार्यम् । अत्र मनु - मान्तानिक यक्ष्यमाणमध्यग सर्ववेदसम् । गुर्वपितृमार्थ स्वाध्यायाथ्र्युपतापिन ॥ नवतान् सातकान् विद्यात् ब्राह्मणान् धर्मभिरुवान । निस्स्वेभ्यो ठेयमेतेभ्यो दान विद्याविशेषतः * ॥ इति ।। कृतान्नमितरेषु ॥ २०॥ कृतान्न पक्षान्नम् । भाह च-' इतरेभ्यो बहिनि कृतान देयमुच्यते"* इति । इतरेभ्योऽतिथिभ्य बाहर्वेदि रतातमेव देप नियमत । सान्तानादिम्य पुन स्तानमाना र न ॥२०॥ तदिद पूक्तिमातिथ्य, तददनमिहानूच्यते- सुप्रक्षाळितपाढपाणिराचान्तशुचो संवृते देशेऽत्रमुपहृतमुपसगृह्य कामक्रोधद्रोह- मम् 11,1३

·द्वितीय प्रश्न तृतीयोऽध्याय
207
लोभमोहानपहत्य सर्वाभिरङ्गुलीभिः
शब्दमकुर्वन्प्राश्नीयात् ॥ २१ ॥
आत्मयानिनो भोजिनो विधिस्यम् । सत्ते देशे उपविश्व
भुञ्जीतेति शेष । फलकादौ पाद पात्र वाऽऽरोप्य न भोक्तव्य-
मिति । उपहृतमानीतम् । उपसह्य प्रीतिपूर्वकमभिवाद्य कामा-
दोन्वयित्वा शब्दं सीत्काराद्यकुर्वन् ॥ २१ ॥
न पिण्डशेपं पात्रचामुत्सृजेत् ॥ २२ ॥
जग्ध्वाऽवशिष्टस्य पिण्डस्याभाज्यत्वात्तस्पात्यामुत्सनने पुनरादा-
नप्रसङ्गाच्च । अत यावद्गसितुं शक्नोति तावदेव आददीतेति गम्यते ॥
मांसमत्स्यतिलसंसृष्टप्राशनेऽप उपस्पृश्या-
ग्निमभिमशेत् ॥ २३ ॥
ससृष्टशब्द प्रत्येकमभितम्बध्यते । यावद्भिर्मासपरमाणुभिमिश्रिते
ओदने तद्रसोपलब्धिर्भवति तावद्विस्ससृष्टस्य प्राशने इद प्रायश्चि.
तम् । ननु मासससृष्टानिपे पाव मस्यसपृष्टस्यापि निपेधप्रसिद
कुत पृथगुपादानं, मत्स्यार्थमित्युच्यते । मत्स्यगन्धयोपल्यावपि
प्रायश्चित्त भवतीत्यभिप्राय । तिलससृष्ट तिरोदनम् ॥ २३ ॥
अस्तमिते च स्नानम् ॥ २४ ॥ पालाश-
मासनं पादुके दन्तधावनमिति वर्ज-
येत् ॥२५॥ नोत्सङ्गेऽनं भक्षयेत् ॥२६॥

·208
थोथायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
आसन्यां न भुञ्जीत ॥ २७ ॥ वैणवं
दण्डं धारयेद्रुक्मकुण्डले च . ॥ २८ ॥
पदा पादस्य प्रक्षालनमधिष्ठानं च वर्ज-
येत् ॥२९॥न वहिर्माला धारयेत् ॥३०॥
सूर्यमुदयास्तमये न निरीक्षेत ॥३७॥
अदृष्टार्थमेततम् ॥ २४-३१ ॥
नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रब्रूयात् ॥ ३२ ॥ यदि
ब्रूयान्मणिधनुरित्येव ब्रूयात् ॥ ३३ ॥
न परस्मा इत्यनेन आत्मनो निरीक्षणे न दोपः । इनि
करणलिङ्गाव शब्दोच्चारणनिषेधमव्यवस्यामः ।। ३२-३३ ॥
पुरद्वारीन्द्रकीलपरिघावन्तरेण नातीयात् ॥
इन्द्रकीलः पुरद्वारे स्थापितः काठविशेषः । परिघा तु प्रसि-
द्धा । तावन्तरेण न गच्छेत् ॥ ३४ ॥
प्रेड्वयोरन्तरेण न गच्छेत् ॥ ३५ ॥
मेसो निखातदारलन्बमाना क्रीडाफलका तयोििरन्तरेण गम-
ननिषेधः ।। ३५॥
वत्सतन्ती च नोपरि गच्छेत् ॥३६॥

·209 द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्याय. तन्ती दाम तहड्डन निषिध्यते । चशब्दात् गोतन्ती च ।। भस्मास्थिरोमतुषकपालापरनानानि नाधि- तिष्ठेत् ॥ ३७॥ रोमशब्द केशश्मश्रुणोरपि प्रदर्शनार्थ । अपस्नान स्थलस्ना- नधूतजल गात्रोद्वर्तनमर वा ॥ ३७ ॥ गां धयन्ती न परस्मै प्रब्रूयात् ॥ ३८ ॥ स्वकीयामपि ता न वारयेत् । एव न परस्मा आचक्षीत। किमय स्तनधयनीयस्य ख्यापननिषेध, कि वा धेन्वा इति । सत्र गा धयन्तीमिति श्रवणान्विा एव क्वचित्काञ्चित् पिबन्त्या इति । केचित्पुनस्तस्यास्तथा प्रीत्यभावात् यथा वत्सस्य मातु स्तनान् पिचत , तत्र हि सामोश प्रथयन्ति धारयन्ति च । कथ धय- न्तीमितिशब्देन स्तनमपिबन्ती गम्यते । गा धयन्ती वत्समूत्रा- दिवामिति योजनया । अनेन चातीव प्रस्नुनावस्था रक्ष्यते ॥ ३८॥ नाघेनुमधेनुरिति ब्रूयात् ॥ ३९ ॥ क्षीरिणी गार्धेनु । अनुस्तद्विपरीता । उच्चारणनिषेधाददृष्ट कल्प्यम् ॥ ३९ ॥ शुक्ला रूक्षाः परुपा वाचो न ब्रूयात् ॥४०॥ यथाऽनोत्रिय वदन्ति श्रोत्रिया इति । स्वास्तु विद्यमाने दोपे गुणख्यापका । यथाऽन्ध चभुप्मानिति ॥ १० ॥ 27

·210
वोधायनधर्मसूत्रे सऱ्याख्याने
। नैकोऽध्यानं व्रजेत् ॥ ४ ॥
मध्ये व्याध्यायुत्पत्तिप्रसङ्गात् । अतस्सद्वितीयो ब्रजेत् ॥११॥
न पतितैर्न स्त्रिया न शूद्रेण ॥४२ ॥
सह बदिति शेप । एतैरसद्वितीयो न स्याद्गमन इत्यर्थ ॥
न प्रतिसायं व्रजेत् ॥ १३ ॥
प्रमादभयादेव । नक्त सायम् ॥ ४३ ॥
न नमस्नायात् ॥ ४४ ।।
न नक्तं स्नायात् ॥ ४५ ॥
अनयो पूर्वप्रविषेध स्नानमात्रे । उत्तरस्तु नित्यनैमित्तिके ।
तत्र हि-शक्तिविषये मुहूर्तमपि नाप्रयतस्स्यात् । इत्युक्तम् ।
नैमित्तिकस्यापि महानिशि प्रतिपेध केचिदिच्छन्ति ॥ ४४-४५ ।।
न नदी वाहुकस्तरेत् ॥ ४६ ॥
बाहुभ्या तरतीति बाहुकः ॥ ४६ ॥
न कूपमवेक्षेत ॥ १७ ॥
आत्मान तत्र द्रष्टुमिनि शेप । इतरथा कूपपतिताना वारादी
नामुत्तारणाशक्ते ॥ ४७॥
न गर्तमवेक्षेत ॥४८॥

·द्वितीय तृतायोऽध्यायः 211 अधोमुख एव निनो हि भूभाग गर्यो भवति । को विशेष पूपगतयोरिति चेत्-कूपो नाम दुखेनादायोदक पातु खात इत्य- । यदा-कोरुदरमुहृत्य पातुमिति । अनेवविध गर्न । न तत्रोपविशेद्यत एनमन्य उत्थापयेत॥४१ सर्वत्र पारवश्य पुरुषस्य हृदीत्युपदेश | रानभवननिर्दिष्टास ननिधोऽयम् । स्वयमारोहमशक्य देश प्रत्यारोहणनिरोधो वा 'सूर्यमुदयास्तमये न निरीक्षत' इत्यारभ्योक्ताना प्रतिषेधाना केचि ददृष्टार्थी केचिदृष्टार्था केचिट्ठभयार्था इत्यवश्य परिग्रहणीया एव । मो चेत् 'स्नातकव्रतरोये च प्रायश्चित्तमभोजनम् ' इतिवत्स्यात् ॥४९॥ पन्या देयो ब्राह्मणाय गवे राजे ह्यचक्षुपे । वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥ अग्रामणेभ्योऽप्यचभु प्रभृतिम्य पञ्चभ्यो वर्मसङ्कटे समुपस्थिते पन्थान दातु स्वय तस्मादपसरेदेव । चशब्दोऽनुक्तोपसहारार्थ । तेन ' चक्रिणेऽन्धकाय यवसमुपजीविने तपस्विने हिताय वा' इत्यादि- ब्राह्मणादि ग्राह्य ॥५॥ ब्राह्मणेभ्यो दवा पन्धान स्थलक्षण ग्राम प्रति गच्छेदित्यत आह- प्रभूतैधोदकयवससमित्कुशमाल्योपनिष्क्रम. णमाट्यजनाकुलमनलससमृदमार्यज- नभूयिष्ठमदस्युप्रवेश्यं ग्राममावसितुं यतेत धार्मिकः ॥ ५ ॥ . , ·212 वोधायनधर्मसूत्र सयाल्याने प्रभूतशब्द एधादिमि पनि प्रत्यक्मभिमबन्धनीय । एध: इन्धन यरा दोह्याना गयादीना भक्ष । उपनिष्क्रमणं वि हारभूमि । आढयाः धनवन्त । अरमा निस्त्साहा । तद्वि- परीता अनलसाः | आर्याः पण्डिना । दस्यवश्वोरा तैरन वेश्य अदूप्यम् । यत्र हि धर्माश्रमाविरोधेन जीवन सुकर भवति तत्र धार्मिको निन्न निवसेदित्यर्थ ॥ ५१ ॥ उटपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः । उपित्वा द्वादश समाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति॥ उदयान कूप एवोदक नान्यन् यस्मिन् प्रामे स एवमुक्त । वृपलीशब्द प्राक् प्रदानादजस्वलाया वाचकः | तथा हि- पितुहे तु या कन्या ऋतुं पश्यत्यसस्कृता । सा कन्या वृपली ज्ञेया तत्पतिवृपलीपतिः ॥ वृषतीपतिरिति शूद्राया पतित्वे निपेक निन्दति । धर्मानुपपते । एवविधो धार्मिकोपि शूद्रसाधर्म्यमृच्छति । तस्मादल्पाढरे ग्रामे धार्मि को न निवसेदित्यभिप्राय ॥ १२ ॥ ग्रामनिवास उक्त, नगरे त्वनेवविधेऽपि निवासनिधाय निन्दति- पुररेणुकुण्ठितशरीरस्तत्परिपूर्णनेत्रवदनश्च । नगरे वसन सुनियतात्मा सिहिमवाप्स्य- तीति न तदस्ति ॥ ५३ ॥ मनु ३-१९ ·218 तृतीयप्रने द्वितीयोऽध्याय कुण्ठितं प्रच्छादितम् । तच्छन्देन पुररेणुरेव परामुश्यते । तेन परिपूरिते यस्य ने वदन च स तत्परिपूर्णनेनवदनः । उष्ट्रखरविड्वराहगनाश्वपुरीपमूत्रसुराकोच्छिष्टशवकपालास्थितुपभस्माद्युप- हतसर्वावयव इत्यर्थ । एवविधस्मुनियतेन्द्रियोपि नगरे वसन् परलोक नामोतीत्यर्थ ॥ ५ ॥ रेणु प्रस्तुतस्तत्राह- रथाश्वगजधान्यानां गवां चैव रजश्शुभम् । अप्रशस्तं समूहन्याः श्वाजाविखरवाससाम्।। पूर्वाणि पञ्च रजासि शुभानि । इतराणि पट् अप्रशस्नानि वानि । समूहनी समार्जनी ॥ १४ ॥ पूज्यान्पूजयेत् ॥ ५५॥ अवसरौचित्योपायनायमपि श्रेयस्वरो नियम । उक्त च-- 'प्रतिबध्नाति हि श्रेय पूज्यपूनाव्यतिक्रम । इति ॥५५॥ ऋपिविद्वन्नृपवरमातुलश्वशुरविजः । एतेऽश्शिास्वविहिताः स्मृताः कालविभा- गशः ॥ ५६ ॥ ऋषिमन्त्रार्थज्ञ । विद्वान् साङ्गस्येतिहासस्य प्रवक्ता । नृ पोऽभिषिक्त क्षत्रिय । वरो वोहा दुहित । इतरे प्रसिद्धा । आर्या मधुपर्का_ इति शास्त्रेण वेदेन चौदिता स्मृताश्च रघुवशे. १-७९. " ·ala बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने स्मृतिकर्तृभि मन्वादिमिरप्यनुमोदिता । यहा-कालविभागेन स्मृता ॥५६॥ कोसी कालविभाग इत्याह- मपिविन्नृपाः प्राप्ताः कियारम्भे वरबिंजौ। मातुलश्वशुरौ पूज्यौ संवत्सरगतागताविति ॥ माप्ताः प्रवासादनम्यागता । त्रियारम्भ. पुसवनयागादीना मारम्भ । सवत्सरपर्यागतौ सवत्समुपिन्वाऽऽगतो ।। ५७ ॥ अग्नयगारे गवां मध्ये ब्राह्मणानां च सन्निधौ । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं वाहुमुद्धरेत् ।। स्वाध्याये वर्तमाने भोजनेऽपि बाहोरुद्वरण नमस्काररूपेण। शब्द प्रशस्तमगल्यदेवायतनप्रज्ञातवनस्पत्यादिनदर्शनार्थ ॥ उत्तरं वासः कर्तव्यं पञ्चस्वेतेषु कर्मसु । स्वाध्यायोत्सर्गदानेपु भोजनाचमनयोस्तथा ॥ तृतीय वस्त्रमुपवीत व्यतिपज्यते तदुत्तरीयम् । तत् स्नातर स्य प्राप्यमप्येषु कर्मस्ववश्य कर्तव्यमित्युच्यने । उत्सर्गो मूत्र पुरीपररणम् ॥ ५९॥ हवनं भोजनं टानमुपहार. प्रतिग्रहः । बहिर्जानु न कार्याणि तद्वदाचमनं स्मृतम्॥६० गान्पोधोरेनरा वीण पाट नियामि सांणीच !

·द्वितायप्रश्ने हतियोऽध्यायः 215 उपहारोंऽश्वारोहणम् । यहा-मसिद्ध एवोपहारो देवगुरुविषय ।। अन्नदानं स्तूयते- अन्ने श्रितानि भूतानि अनं प्राणमिति श्रुतिः। तस्मादन्नं प्रदातव्यमनं हि परमं हविः ।।६१॥ अन्न श्रितानि अन्नावष्टम्भानि जङ्गमानि च । 'अन्नं प्राणमन्नमपानम् '* इति श्रुति । देवा अप्यन्नावष्टम्भा एव । हुत- प्रहुतादयस्तेषामन्नानि । तस्माद्यथाशक्त्या दातव्यम् ॥ ६१ ॥ हुतेन शाम्पते पापं हुतमन्नेन शाम्यति । अनंदक्षिणया शान्तिमुपयातीति नश्श्रुतिरिति॥ हुतं होम कूश्माण्डगणहोमादिलक्षण । तेन पापं शा- म्यते । हुतविषय च न्यूनातिरिक्तमन्नदानेन शाम्यति । अन्न- दानविषय च न्यूनातिरिक्तमस्वादुना कृत प्रियवचनाभावनिमित्त च दक्षिणया शाम्यति । वक्ष्यति होतान- भोजयित्वा द्विजानन्ते पायसेन च सर्पिता । गोभूतिलहिरण्यानि भुक्तवद्दयः प्रदाय च ॥ इति । चशब्दोऽवधारणार्थ । सर्वत्रात्र प्रमाणमस्माकं श्रुतिरेवेत्यर्थ । सा च तस्मादन्नं ददन सर्वाण्येतानि ददाति '' इत्येवमादीका ॥१२॥ इति बोधायनधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिझते तृतीयप्रक्षे तृतीयोऽध्यायः -lok+-- याज्ञिकी. ६३.

·216 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, यथा स्नातकस्यान्नदानमवश्यं कर्तव्यं, एवमुपनीतमात्रस्य स- न्थ्योपासनं प्रत्यहमवश्यं करणीयमित्याह- अथातस्सन्थ्योपासनविधि व्याख्यास्यामः॥१ अथशब्दो मनालार्थः । तस्मिन् खल्वर्थे स्मयते- ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेती ब्रह्मणः पुरा । कण्टं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥ इति॥ मागल्यहेतुतामुपदर्शयति सन्ध्योपासनं हि सर्वेभ्यः कर्मम्यो मङ्ग- लकरम् । सन्ध्या नाम रानासरस्य चान्तरालकालवर्ती सूर्यः । उपासनं तन प्रणवव्याहृतिसहिततत्सवितुरितिमन्त्रोच्चारणजन्यस्तद्विप- यरसन्ततो मनसो व्यापारः । इदमेवात्र प्रधानम् । यदन्यत्तद- गम् । तथा च ब्राह्मणम्-'उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन कुर्वन् ब्राह्मणो विद्वान् सकलं भद्रमभुते'* इति । कुर्वन् प्र. दक्षिणं मन्त्रोचारणं वा । ब्राह्मणग्रहणं मणश्रुतिवत् । विधि- मनुष्ठानक्रमं वक्ष्याम इति सङ्गहः स्तः । तत्र कालो वक्ष्यते-- 'सुपूर्वामपि पूर्वामुपक्रम्य' इत्यत्र ॥ १ ॥ तीर्थ गत्वाऽप्रयतोऽभिषिक्तःप्रयतो वाऽनभिषिक्तः प्रक्षालितपादपाणिरप आचम्य सुरभि- मत्याऽब्लिभिवीरुणाभिहिरण्यवर्णाशिः पावमानीभिर्व्याहृतिभिरन्यैश्च पवित्रैरात्मा- नं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति ॥ २ ॥ कर्वसत्तारोऽयम् । तीर्थ नदीदेवखातादि वहिामाजलाशय । .

·- द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः 217 तर गतम्सन् अप्रयतश्चेन्मायादेव । प्रयतस्तु ने लायात् । स्ला- नास्मानयोविकल्स । स च शक्त्यशक्त्यपेक्ष । प्रक्षालितपाद- पाणिरिसादि अभिषिक्तानभिषिक्तयोस्साधारणम् । प्रक्षालन चा- मणिरन्धात् । 'अभ्यहित पूर्वम्' इति पाणे पूर्वनिपाताभावश्छा- न्दस । अत्रापामाचमन समन्त्र वेदितव्यम् । मन्त्रश्च--'अनिश्च मा मन्युश्च'* इत्यनुवाकरसायकाले। सूर्यश्च मा मन्युश्च'* इति प्रात । प्रत्यह हस्तपादादिभि पापकरणस्यालेपार्थ भावितत्वात्तदपलेपनस- मर्थत्वांश्चतयो । प्रक्षालनाचमनमोक्षणानि च बाह्याभ्यन्तरमलालेपना- थानि गम्यन्ते । प्रयतो भवतीति सूत्रान्ते निगमनात् । अत एवं च स्नानमप्यत्र 'हिरण्यशृगम् । इत्येवमादिभि समन्त्रकमेव द्रष्टव्यम् । वक्ष्यति सन्ध्योपासनफलप्रदर्शनवेलाया मान्त्रवर्णिकमेव पापप्रमोच. नम्-'यदुपस्थरतं पापम्' इत्येवमादिना । वसिष्ठश्चैतमधमनुमो- दमान उपलक्ष्यते-'अथाचामेदग्निश्चेति साय सूर्यश्चेति प्रात मनसा पाप ध्यात्वा निवदन्" इति । यद्यपि रहस्यप्राय- श्चित्तप्रकरण इद पठ्यते । तथापि वाक्यादविगानसमाचा- रादहरहरप्यवगन्तव्यम् । सुरभिमती 'दधिक्रावण्ण " इत्युक् । अन्लिङ्गाः अब्देवत्या ताश्च 'आपो हि इति तित्र । वा- रण्यो वरुणदेवत्या ताश्च 'यचिद्धि ते इति तिस्त । केचित् 'अव ते हेड" इति 'इम मे वरुण" इति चेच्छन्ति । 'हिर- ण्यवर्णाः' इति चतस्त्र । पारमान्यः इत्यनुवाक । अन्यानि पविनाण्यघमर्षणादीनि स्वयमेव वक्ष्यति 'उपनिषदो वेदा ' इति प्रजम्य 'सावित्रीति चेति पावनानि' इत्यनेन । यद्दा- याज्ञिकी । ~ पवमान •याशिवी २४,२९ 1वसि २३ २३ 5 6 अ.१.८ "" 2 28 ·218 चोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, 'अघमर्षणं देवसतम्' इत्यत्र । प्रयतः पूतस्सन्ध्योपासनयोग्यो भवति ॥ २॥ अथ स्नानमोक्षणयोर्व्यवस्थामाह- अथाप्युदाहरन्ति- अपोऽवगाहनं स्नानं विहितं सार्वणिकम्। मन्त्रवत्प्रोक्षणं चापि द्विजातीनां विशि- प्यत इति ॥३॥ अपोऽवगाहनमिति वारुणं स्लानमाह । तच्च सार्ववार्णकं सर्व- वर्णसाधारणम् । मन्नवत्सोक्षणं पूर्वोक्तमन्त्रैर्मानं तच्च बाह्यं त्रैवर्णिकाना विशिष्टं स्नानम् । एवं चाद्विनस्य वारणमेव । द्विजातीनां पुनरुभयोरसमुच्चयः सति सम्भवे । असम्भवेऽपि तेषा मार्जनमवश्यंभावि ॥ ३॥ सर्वकर्मणामेवारम्भेपुप्राक्सन्धयोपासनकाला- चेतेनैव पवित्रसमूहेनात्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति ॥१॥ मकर्माणि श्रुतिस्मृतिशिष्टागमसिदानि । सामप्रणव सिद्धे सन्म्योपासनस्य यग्नणं तस्यात्यन्तमाशम्त्यप्रतिपादनार्थम् । तय प्रदर्शितमस्माभिरयानश्शयोरभिप्राय वर्णयदिः । पविग्रस- मूहेन सुरभिमत्यादिस्तोमेन आत्मानं मोरयादिरेयात्मानं परितो.

·द्वितीयप्रश्ने चतुओऽध्याय.. 219 पि रक्षा कर्तव्या । अत उचं गायत्रचाऽभिमन्त्रितनाम्भसा हतानि रक्षास्यात्मानमाह मृत्युरिति । यच्च स्वाध्यायबाह्यो पठि- तम् 'सन्चाया गायत्रयाऽभिमन्त्रिता आप उर्घ विक्षिपन्ति" 'यमदक्षिण प्रक्रमन्ति' इति च । तदपि प्रसिद्धत्वादेव नोक्तमाचार्येण । अनिश्च" इत्यादिमन्त्रद्वयवत् । स्मृतिरप्यस्ति-~- कराभ्या तोयमादाय सावित्रया चाभिमन्त्रितम् । आदित्याभिमुखो भूत्वा प्रक्षिपेत्सन्स्ययोदयोः ॥ इति।। एतदक्त भवति-सन्ध्योपासनवेलाया कर्तव्येषु समन्त्रकाचमनमो क्षणजलोत्क्षेपणसावित्रीजपोपस्यो नेप्वाचार्येण स्वशाखायामनुक्ता उक्ता । उक्तास्तु नोक्ता सिद्धत्वादेव । न केवलोक्षेपणप्रदक्षिणे एव भवत ।। अथाप्युदाहरन्ति- दर्भेप्यासीनो दर्भान्धारयमाणस्सोदकेन पा- णिना प्रत्यड्मुखस्सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेत् ॥ ५॥ दर्भेष्वप्रथितेष्वनन्तर्गमेषु त्रिवासीनम्सादृशानेव दर्भान् सोद- केन पाणिना धारयपाणः । एकवचनाद्दक्षिणों गृहीतव्य । मावित्री सवितृदेवत्या 'तत्सवितु " इत्येतामृच प्रणवव्याहृतिसहि ताम् । तथाहि- एतदक्षरमेता च जपन च्याहृतिपूर्विकाम् । सत्ययोर्वेदविद्विषो वेदपुण्येन युज्यते ॥ * ॥ इति ।। व्यासस्मृति ते स १.५-६ मनु, २.७८. याशिदी ३४,१५ ·218 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. 'अघमर्पणं देवकृतम्' इत्यत्र । प्रयतः पूतस्सन्थ्योपासनयोग्यो भवति ॥ २॥ अथ स्नानमोक्षणयोर्व्यवस्थामाह--- अथाप्युदाहरन्ति- । अपोऽवगाहनं स्नानं विहितं सार्ववणिकम्। मन्त्रवत्मोक्षणं चापि द्विजातीनां विशि- प्यत इति ॥३॥ अपोऽवगाहनमिति वारुणं स्नानमाह । तच्च सार्वयार्णिकं सर्व- वर्णसाधारणम् । मन्त्रवत्मोक्षणं पूर्वोक्तमन्त्रैमर्जिनं तच्च माझं प्रैवर्णिकानां विशिष्टं स्नानम् । एवं चाहिनस्य वारुणमेव । द्विजातीनां पुनरुभयोरसमुच्चयः सति सम्भवे । असम्भवेऽपि तेषां मार्जनमवश्यंमावि ॥ ३॥ किञ्च- सर्वकर्मणामेवारम्भेपुमाक्सन्धयोपासनकाला- चैतेनैव पवित्रसमूहेनात्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति ॥४॥ मर्वकर्माणि श्रुतिस्मृतिशिष्टागमसिद्धानि । समग्रणेने सिद्ध सन्ध्योपामनस्य परग्रहणं तस्यात्यन्तप्राशम्त्यप्रतिपादनार्यम्। तय प्रदर्शितमस्माभिरमातश्शन्दयोरभिप्रायं वर्णयदिः । पवित्रस- महेन मुरभिमत्यादिस्तोमेन आत्मानं प्रोत्यादिरेवात्मानं परितो.

·219 - दर्भपग्रथितेप्पनन्तर्गर्भेषु त्रिवासीनम्तादृशानेव दीन सोद एसदक्षरमेता च जपद् व्याहृतिपूनाम् । सन्ययोर्चेदविद्विषो वेदपुण्येन युत ॥ इति । द्विताचप्रश्ने चतुगाऽध्यायः पि रक्षा कर्तव्या । अत उध्वं गायत्रयाऽभिमन्त्रितेनाम्भसा हतानि रक्षास्यात्मानमाह मृत्युरिति । यच्च स्वाध्यायब्राह्मणे पठि तम् ‘सन्ध्याया गायत्रयाऽभिमन्त्रिता आप उर्व विक्षिपन्ति" 'यत्प्रदाक्षिण प्रक्रमन्ति' इति च । तदपि प्रसिद्धलादेव नोक्तमाचार्येण । 'अग्निश्च” इत्यादिमन्त्रद्वयवत् । स्मृतिरप्यस्ति- कराभ्या तोयमादाय साविनचा चाभिमन्नितम् । आदित्याभिमुखो भूत्वा मक्षिपेत्सन्चयोर्द्वयोः । इति।। एतदुक्त भवति-सन्थ्योपासनवेलाया कर्तव्येषु समन्त्रकाचमनप्रो क्षणोक्षपणसावित्रीनपोपस्थानेवाचार्यण स्वशाखायामनुक्ता उक्ता । उक्तास्तु नोक्ता सिद्धत्वादेव । न केवलोत्क्षेपणप्रदक्षिणे एव भवत ।। अथाप्युदाहरन्ति- दर्भवासीनो दर्भान्धारयमाणस्सोदकेन पा- णिना प्रत्यड्मुखस्सावित्रों सहरकत्व आवर्तयेत् ॥ ५॥ । एकवचनादक्षिणो गृहीतव्य । प्रणवन्याहृतिसहि केन पाणिना धारयमाण सावित्री सवितृदेवत्या 'तत्सवितु " ताम् । तथाहि- इत्येतामृच यानिकी २४ २५ । 1ते आ १२ ते स १-५६ 5 मनु, २७६ यसस्मृति ·" 220 पौधावन धमसूत्र समाख्यान. ऋपिच्छन्दोदेवताविनियोगस्मरणपूर्वको जपो द्रष्टव्यः । न ह्येनस्तान- मृते श्रोतस्मातकर्ममासिद्धिरित्यभियुक्तोपदेशात् । तत्र प्रणव्याहृतीना- मृपिर्वामदेवः । देवी गायत्री छन्दः । ओंकारसर्वदेवत्यः पारमेष्ठच। ब्यस्तानां व्याहनीनामग्निर्वायुस्सूर्य इति देवताः । सावित्र्या अपिः विश्वामित्रः गायत्री त्रिष्टुप्छन्दः सविता देवता । मन्थ्योपासने विनियोगः । यस्मिन् सर्वमोतं प्रोतं च भवतीति ओंकारेण ब्रह्मो- च्यते । नच सवितृमण्डलमध्यवर्ति । तथा च श्रुति,–'आदित्यो ब्रह्मत्यादेशः' इति । स एव च भूः भवतेस्सद्रूपं परं ब्रह्म । भुवः भावयतेः तदेव हि मर्व भवतीति । देवः स्वः । तथा न यारकः- 'स्वरादित्यो भवति सु अरणः सु ईरण' स्वृतो रमान् स्वृतो भास ज्योतिषां स्वृतो भासेति"। यो देवरसविताऽस्माकं धियः कर्माणि पुण्यानि प्रति प्रेरयेत् तस्य यो भर्गः तपनहेतुः वरेण्यं धरणीयं वरदं वरमण्डलमभिचिन्तयाम उपास्मह इति मन्त्रार्थ. ॥ ५ ॥ अथ स एव कल्पान्तरमाह- प्राणायामशो वा शतकृत्वः ॥ ६ ॥ 'मावित्रीमावर्तयेत्' इत्यनुवर्तते । प्राणायामशामुनिरोधनमानम् । प्रत्यावृत्ति श्वासनिरोधः । अय वा यावच्छक्ति निः ननु पभर वः पठित्वा श्वासमुत्सृजेत् ॥ ६ ॥ उभयतःमणवा ससप्तव्याहृतिकां मनसा वा दशकृत्वः ॥ ७॥ मावित्री प्राणायामश इत्यनुवर्तते । उभगतः प्रणयो यस्या- 1निएफ. ३.४.३.

·द्वितायप्रश्न चतुर्थोऽध्यायः 221 स्तथा सप्तव्याहृतिमिस्सह वर्तत इति सैवोच्यते । सप्तव्याहतयो भूरादयस्मत्यान्ता । अत्रैव क्रम कल्प्य । प्रथम प्रणवस्तत सप्त व्याहतय ततस्सावित्रीसहिताच्च ध्यानत प्रणव इति । के- चित्सावित्र्या एवोमयत प्रणवत्वमिच्छन्ति । न तु सप्तानामपि व्याहनीनाम् । अपरे पुनरादितस्सव्याहृतिक साविश्या दशर खोऽम्यास तत प्रणव इति । एतो पक्षो विचारणीयो । आद्यस्य तु सम्प्रदायोस्ति ॥ ७ ॥ त्रिभिश्च प्राणायामैस्तान्तो ब्रह्महृदयेन।। नहृदयं 'ओ भू । ओ भुव " इत्यनुवाक । अनेन न. वरुत्वो वचनेन त्रय प्राणायामा सम्पद्यन्ने । तान्तः शान्ति मापन्नस्सावित्रीमावर्तयेदिति सिंहावलोकनन्यायेन सम्बन्ध । स्मृति- शतमिहत्वात् । एव हि प्राणायामलक्षण प्रसिद्धम्- सव्याहृति सप्रणवा गायत्री गिरमा मह । त्रि पठेदायतप्राण. प्राणायामस्स उच्यते ।। इति । 'ओमापो ज्योति । इत्यनुवारशेपश्शिर । व्याहृतित्रय च । महः महत पूजाकर्मणो वा ब्रह्म । जनो ब्रह्म जनविपरीतल्भग न जायत इत्यर्थ । तपस्तपतेरभिननाम ण । सबमिति त्रिधातुत्रयनिमित्तमेतत् । स ब्रह्मेवे युपमहारार्थ । सावित्री गना । आप आमोते ! ज्योति द्योतते दीप्तिकर्म ण शब्दला हि तद्ब्रह्म । अमृत आवनाशि हि । तद्ब्रह्म वृहतेवृद्धिक- मण परिवृद्ध भवति ॥ ८ ॥ तन्त्र प्रणवो गत । 1याशिकी २७ मनु

·022
पोधावनधर्मसूत्रे सन्याख्याने.
वारुणीभ्यां रात्रिमुपतिष्ठत इमं मे वरुण
तत्त्वा यामीति द्वाभ्याम् ॥ ९ ॥
'अहन्येप मन्त्रो रात्रौ वारुणः' इति श्रुते. रात्रिमिति कारनि
देशः । उपस्थेयस्तु सविता तत्कालविशिष्टः । उपस्थानं चौ.
पोत्थितेनैव यच्छतिसमाचार. । प्रसिद्धं प्रदक्षिणादि तदप्यत्र
धर्तव्यं 'तृतीयश्शिष्टागम' इति लिङ्गात् ॥ ९॥
एवमेव प्रातः प्रामुखस्तिष्ठन् ॥ १० ॥
एवमिति तीर्थ गत्वा' इत्यादि सर्वमतिदिशति । मा-
तरिति कालनिर्देश । प्रामुख इति प्रत्यङमु खनिवृत्यर्थम् ॥१०
मैत्रीभ्यामहरुपतिष्ठते मित्रस्य चर्षणीधृ-
तो मित्रो जनान यातयतीति हाभ्याम्।।
अतिरोहितार्थमेतत् ॥ ११ ॥
सुपूर्वामपि पूर्वामुपक्रम्योदित आदित्ये स-
माप्नुयात् ॥ १२॥
मुपूर्वी नक्षत्रेषु दृश्यमानेषु पर्वा राज्यामुपगम्यामित्योदयो
सरकाले ममाप्नुयात् ॥ १२॥
अनस्तमित उपकम्प सुपश्चादपि पश्चि-
माम् ॥ १३॥

·द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय 228 मुपथात यावन्नक्षत्रविभावन तावदिति समाप्नुयादित्यर्थ ॥१२॥ सायप्रातस्सन्थ्योपासनकर्तुरायुविच्छेटो न भवतीत्याह- सन्ध्ययोश्च सम्पत्तावहोरात्रयोश्च सन्ततिः।। सन्थ्योपासनकर्भवतीति शेष । सम्पत्तिस्सम्पूर्णता । सा च सन्ध्योपासनेन यथाविध्यनुष्टानेन भवति । तस्या च सत्यामहो- रात्रयोस्मन्ततिरविच्छेदो भवति । उपासितुरायुरविच्छिन्न भवती- त्यर्थ । आह च- उपयो दीर्घसन्ध्यत्वादीर्घमायुरवाप्नुयुः । मज्ञा यशश्व कीर्ति च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥ इति ॥ अथानुपासितुर्दोषमाह- अपि चात्र प्रजापतिगीतौ श्लोको भवतः- अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम् । सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणा- स्स्मृताः॥ सायं प्रातस्सदा सन्ध्यां ये वि. मा नो उपासते । कामं तान धार्मिको रा. जा शूद्रकर्मसु योजयेदिति ॥ १५॥ प्रजापतिग्रहणमादरार्थम् । अनागतामनतिकान्तामिति चोदि- तकारामिप्रायम् । कयं ते ब्राह्मणा इति विप्रया चरि- समस्मात ·224 2 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. जात्युपलक्षणार्थम् । अत एव शूद्रवमंस्वित्युक्तम् । इतरथा क्ष. त्रियकर्मस्वित्यवक्ष्यत् । न तिष्ठति तु यः पूर्वामुपास्ते न च पश्चिमाम् । स शूद्रबदहिप्कार्यस्सर्वस्मात् द्विजकर्मणः ॥ इति । तदा कथम् । तत्र सायमतिकमे राज्युपवासः प्रातरतिकमे अहरुपवासः ॥ १६॥ अतीता ता सन्ध्यां कृत्वति शेप. । उपवासोऽनशनम् ॥ १६ ॥ किञ्च- स्थानासनफलमवाप्नोति ॥१७॥ प्रायश्चित्तप्रशंसैपा ॥ १७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- यदुपस्थकृतं पापं पद्भयां वा यत्कृतं भवेत्। बाहुभ्यां मनसा वाऽपि वाचा वा यस्कृतं भवेत् । सायं सन्ट्यामुपस्थाय तेन तस्मा- त्प्रमुच्यते ॥ १८॥ उपस्थकृतं परभायो प्रति बहुशः प्रायश्चित्तस्यान्नानादिह स्व- भार्यायामेवानृतुकालागुपयोगेऽनाम्नाते वेदितव्यम् । पद्भयां यद- बुद्धिपूर्वप्रतिषेधगमनादि स्तम् । बाहुभ्यामपि हिंसाच्छेदनभेदनादि मनु. २.१०३.

·द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः. 225 हस्तचापलं तत् । तथा मनसा परद्रव्यस्याभिध्यानादि । वाचा रतं अवद्यवदनादि । यत्रया वाड्मन'कायकते प्रायश्चित्तान्त- रादिना विरोधो नास्ति, तत्र एतदेव प्रायश्चित्तमित्यभिप्रायः । सन्ध्योपासनप्रशंसा पा ॥ १८ ॥ किञ्च- रात्रया चापि सन्धीयते ॥ १९ ॥ पुरुप इति शेषः । अभिसन्धानमभ्युदयः ॥ १९॥ न चैनं वरुणो गृह्णाति ॥२०॥ वरुणो नाम पापमप्म मरणं जलोदरव्याधिर्वा ॥२०॥ एवमेव प्रातरुपस्थाय रात्रिकृतात्पापात्प्रमु- च्यते ॥ २१ ॥ अर्थवादातिदेशः । फलातिदेशो वाऽयम् । रात्रावुपस्थादिमि. रतादित्यर्थः ॥ २१॥ . अह्ना चापि सन्धीयते ।। २२॥ पूर्वव व्याख्या ॥ २२॥ मित्रचैनं गोपायति आदित्यश्चैनं स्वर्ग लोके मुनयतीति ॥२३॥ इदमपि तथा ॥ २३ ॥ 29 ·220 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने अथ सहत्य स्तौति- स एवमेवाहरहरहोरात्रयोः सन्धिपूपतिष्ठमानो ब्रह्मपूतो ब्रह्मभूतो ब्राह्मणः शास्त्रमनुवर्त- मानो ब्रह्मलोकमभिजयतीति विज्ञायते ब्रह्मलोकमझिजयतीति विज्ञायते ॥२४॥ ब्रह्मपूतः सावित्र्या पूत । ब्रह्मभूतः शब्दब्रह्ममणवमापन्न । आह च- योऽधीतेऽहन्यहन्येत्तास्त्रीणि वर्पाण्यतन्द्रित । स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमानिति' । विज्ञायते इति श्रुतिससूचनम् ॥ २४ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बोधायनधर्मविवरण द्वितीयप्रश्ने चतुर्थाऽध्याय प्रयतोऽभिषिक्त इत्युक्तम् । प्रसङ्गात्तहिधिमाह- अथ हस्तौ प्रक्षाल्य कमण्डलुं मृत्पिण्डं च गृह्य तीर्थ गत्वा त्रिः पादौ प्रक्षाल- यते त्रिरात्मानम् ॥ १॥ अथ लानविधिरुच्यते इति शेष । तत्रारम्भे हस्तयो प्र मनु २८३ ·927 हिरण्यगृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ मे देहि या- द्वितीयप्रश्ने पमोऽध्याय क्षारनम् । यद्वा--तीर्थ गत्वा हस्तो मसाल्येति सम्बन्ध । चशब्दात गोमयदाहादीति । अन-पूर्वे हि समासे को ल्यप् भवति, इह तु छान्दस गृह्येति ल्ययादेश । तीर्थम् नदीषु देवखातेषु तटाकेषु सरस्सु च । स्नान समाचरेन्नित्यमुत्समनवणेषु च ॥ इति ॥ तथा- सति प्रभूत पयसि नाल्पे लायात्कथचन ।' न वेवजातीयम् । तत्र गत्वा मृत्पिण्डैकदेशेन कमण्डलूदकेन चैकैक पाद त्रिवि प्रभालयते । एवमात्मानमपि अनर्थज्ञ- तदनन्यायेनात्मनश्शरीर प्रक्षाल्यदिति गम्यताम् ॥ १॥ अथेदानी प्रक्षालिलपादेनैव प्रवेष्टव्यात् देशानाह-- अथ हैके ब्रुवते श्मशानमापो देवगृहं गोष्ट यत्र च ब्राह्मणाः अग्रक्षाल्य पादौ तन्न प्रवेष्टव्यमिति ॥२॥ प्रथमान्तशब्दो निर्देशफल । प्रातिपदिकार्थमाने हि प्रथमा रमराते पाणिनि । तेपा कर्मवल्यापनार्थम् । तस्माही नत्रों प्रस्तमर्थं सूचयत । तस्मात्प्रक्षाल्यव प्रवेष्टव्य श्मशानादीति । 'अहे कृत्यतृचश्च' इति स्मरणेन प्रत्ययादीयों गम्यते । न तु कर्मत्वम्, प्रक्षाल्यैव प्रवेष्टुमर्हतीत्यर्थ ॥ २ ॥ अथापोऽभिप्रतिपद्यते-- 'मन ४.२०१ ·228 घाधायनधर्मसूने सयाख्याने. चितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्य- श्व प्रतिग्रहः । यन्मे मनसा वाचा कर्म- णा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्म इन्द्रो वरु- णो बृहस्पतिस्सविता च पुनन्तु पुनः- पुनरिति ॥३॥ अपशब्दात्प्रक्षालनानन्तर्यमाह । गोमयेनात्मानमालिप्येति केचि दिच्छन्ति । हिरण्यशृङ्गमित्यूचोमिदेव मपि । काण्डर्षयो वा विश्वेदेवा । प्रथमा पुरस्तादृहती, द्वितीया पति । उभे अपि लिङ्गोक्तदेवते । तत्र द्वयोरप्ययसर्थ-हिरण्यशृङ्ग हिरण्मयशृङ्ग प्रपद्ये । मया याचितस्त्व मम स्नानाय तीर्थ नलाशय देहि । वरुणो पा राजा 'यासा राना वरुण '* इति लिङ्गात् । एप एव वा तुम्य तीर्थमिति गृह देहोति । असाधूनामभोज्याना अन्न यन्मया भुक्त यो वा मया च पापकर्मभ्य प्रतिग्रह रुत । यच्च मनोवाकायकर्मभि दुप्फ त कृत भवति । तत्सर्वमादत्त जलाशयस्नानेन इद्रादय । किमत यन्मया पुन पुन प्रार्थायतु शक्यते इति ॥ ३ ॥ एतदन्यो मवति- अथाञ्जलिनाऽप उपहन्ति सुमित्रा न आप ओपधयस्सन्त्विति ॥४॥ वरुण त्वा शरण । द्विहस्तसयोगोऽञ्जलि । तेनाभलिना जलप्रवेशादनन्तरमुप ·229 नाप्सु सतः प्रयमणं विद्यते न वासःपल्पू- नमो वारुण्यै नमोऽद्य इति ॥ ९ ॥ द्वितीयप्रश्ने मञ्चमोऽध्याय . हन्ति गृहाति । नः अस्माकं आपश्चौपधयध तदुत्पादितास्मुमिना मुखहेतवस्सन्विति मन्त्रार्थ ॥ ४ ॥ अथैना अप- तां दिशं निरुक्षति यस्यामस्य दिशि द्वेप्यो भवति दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति ॥ ५ ॥ अस्य स्नातु द्वेप्यो यस्या दिशि अस्ति ता दिशं अ- पोऽभ्युक्षति । य पुरुष अस्मान द्वेष्टि य वा पय द्विप्म तस्मै दुमित्रा दुखहेतव आपो भूयासुरिति मन्त्रार्थ ॥ ५ ॥ अथाप उपस्पृश्य त्रिः प्रदक्षिणमुदकमाव- तयति यदपां क्रूरं यदमेध्यं यदशान्त तदपगच्छत्तादिति ॥ ६ ॥ व्यक्तो मन्त्राभिप्राय ॥ ६ ॥ अप्सु निमजयोन्मजय ॥७॥ लनं नोपस्पर्शनम् ॥ ८॥ यापरुद्धास्सथुरेतेनोपतिष्ठते नमोऽनयेऽ. प्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय ·230 , पोधायनधर्मसूने सन्याख्याने, उत्तीर्याचम्याचान्तः पुनराचामेत् ॥ १० ॥ उन्मज याचान्तः पुनराचामेदिति सम्बन्धः । निमजनमद्भिरात्मनः प्रच्छादनम् । उन्मजनं ताम्य आविर्भाव. अत्रोन्मन्जनानन्तर- भाविनियममनुका मनभ्याविर्भूतं प्रतिपे, विस्मरणभयादाचार्य उप- दिशतिस्म-नाप्मु सत इति । प्रयमणं शौनं मूत्रपुरीपाद्य- पनयलक्षणं मलापनयनं पाशिम्यामवस्फोटनं उपस्पर्शनं आनम नम् । एतत्तूयमप्मु सता न कर्तव्यमित्यर्थः । 'तपस्यमवगाहनम् । इत्यस्मिन्नध्याये 'वन्तीप्वनिरुवामु' इति निरुदास्वप्मु प्रतिषेध उक्तः । तस्येदानी प्रायश्चित्तमाह-यापरुद्धास्स्युरेतेनोपतिष्ठते नमोऽग्नय इति । नात्र मन्त्रे तिरोहितं किञ्चिदस्ति । जलाशयादुत्तीर्य प्रामुख उदगुखो वा आचामेत् । अप आचम्य आचान्त पुन- रिति चोक्तम् । तस्यायमभिप्रायः-मन्त्राचमनं सर्वत्राचान्त एवं कुर्यादिति ॥ ७-१०॥ आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम्। पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम । सर्व पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वा- हेति ॥११॥ वामदेवा ऋषयः, विश्वेदेवा वा ऋषयः । है अप्येने अनु. टुभो आपः प्रार्थ्यने । आपरशोधयन्तु । इह पृथिवीशब्देन तन्मयं शरीरमुच्यते । तामिरदिः पूर्व शरीरं पुना माम् ।

·231 द्वितीयप्रश्न पमनोऽध्यायः पुनातु ब्रह्मणस्पतिरिति । एकस्मिन् बहुवचन पूनायाम् । 'एतद्वैप्गवान् खनामि' इति यथा । पृथिवी पुनावित्यर्थ । ब्रह्मफूत बृहस्पतिपूत शरीरम् । यदुच्छिष्टमन्यत् यदभोज्यं मया मुक्त यद्वा दुश्चरित मम तत्सम्बन्धीति शेष । सर्व पुनन्तु मा सर्वस्मादस्मात् मामापः पुनन्तु । मामापोऽसतां च मतिग्रहम् । असन्तश्शूद्रा पापकर्माणो वा तत्प्रतिग्रहनाता- देनसो मामाप पुनन्विति । स्वाहेति प्रदानप्रतिपादकश्नवणा- द्धयेयमित्यवेहि ॥ ११ ॥ मन्त्राचमनानन्तरम् पवित्रे कृत्वाऽद्भिर्जियत्यापो हिष्ठा मयोभुव इ- ति तिसृभिर्हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका इ- ति चतसृभिः पवमानस्सुवर्जन इत्येतेना- नुवाकेन मार्जयित्वाऽन्तर्जलगतोऽघमर्षणेन त्रीन् प्राणायामान धारयित्वोत्तीर्य वासः पीडयित्वा प्रक्षालितोपवाताक्लिष्टानि वासां- सि परिधाय दर्भेप्यासीनो दर्भान् धारय- माणः प्रामुखस्तावित्री सहस्रकृत्व आवर्त- येच्छतकृत्वोऽपरिमितकृत्वो वा दशावरम॥ पवित्रे इति द्विवचनावाम्या मार्जनम् । अन्तर्जलं जलम ध्यम् । तेनैव सिद्धे गतग्रहण नलेनैव सर्वाङ्गीणाच्छाद- ·232 बौधायनधर्मसूत्रे सन्थास्थाने. नार्थम् । अघमर्पणं नामापम् । 'ऋतं च सत्यं ब'* इति तृषम् । तेन त्रि पठितेन एक प्राणायामो भवति । एवमेव त्रयः प्राणायामाः । वास.पीडनमिह पितृणा नृप्त्यर्थम् । उप- वातं शोपितम् । अलिष्टमच्छिद्रम् । बहुवचनादन्तर्वासो बहि- वासश्च । उत्तीर्येति ग्रहण मध्याह्नसन्ध्याग्राहकम् । आचमना- नन्तरं च सावित्र्यभिमन्त्रिताना अपामादित्याभिमुख सदाचारसिद्ध द्रष्टव्यम् ॥ १२॥ अथादित्यमुपतिष्ठत्ते उदयं तमसस्परि । उ- दुत्यम् । चित्रम् । तञ्चक्षुर्देवहितम् । य उद- गादिति ॥ १३॥ प्राज्वतत् ॥ १३॥ अथाप्युदाहरन्ति- प्रणवो व्याहतयस्सावित्री चेत्येते पञ्च ब्र- ह्मयज्ञा अहरहाह्मणं किलिपात्पावय- ति ।।१४॥ यनशब्देन जपो लक्ष्यते । अह च प्रणवादीन प्रकम्य-- निधियज्ञाजपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणः । उपांशुस्स्यान्उतगुणः साहस्रोमानसस्स्मृत ॥ इत्यादि । तुल्यवत्मसनाख्यानान् प्रशकव्यावतीनामपि सावित्रयाः यानिकी. १.

·233 द्वितीयपने पञ्चमोऽध्याय पूरस्तात् प्रतिपादनमवगम्यते । अहरहरिति नित्यस्नानार्थतामाह । किल्पिं पापम् ॥ १० ॥ पूतः पञ्चभिब्रह्मयज्ञैरथोत्तरं देवतास्तर्पयति ॥ अतिरोहितार्थ मेतत् ॥ १५ ॥ अग्निः प्रजापतिस्सोमो रुद्रोऽदितिवृहस्पतिस्स- पा इत्येतानि प्रारद्वाराणि दैवतानि सनक्ष- त्राणि सग्रहाणि साहोरात्राणि समुहूर्तानि तर्पयामि ।। ओं वसूंश्च तर्पयामि ॥ १६ ॥ पितरोऽर्यमा भगस्सविता त्वष्टा वायुरिन्द्रामी इत्येतानि दक्षिणाद्वाराणि देवतानि सन- क्षत्राणि सग्रहाणि साहोरात्राणि समुहूर्ता- नि तर्पयामि॥ओं रुद्रांश्च तर्पयामि ॥१७॥ मित्र इन्द्रो महापितर आपो विश्वेदेवा ब्रह्मा विष्णुरित्येतानि प्रत्याद्वाराणि दैवतानि सनक्षत्राणि सनहाणि साहोरात्राणि समुहू- तानितर्पयामि॥ओमादित्यांश्च तर्पयामि वसवो वरुणोऽजएकपादर्बुिध्न्यः पूपाऽश्विनौ यम इत्येतान्युदग्द्वाराणि दैवतानि सनक्ष- 30 ·234 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, त्राणि साहोरात्राणि समुहूर्तानि तर्पयामि। ओं विश्वेदेवांस्तर्पयामि । साध्यास्तर्पयामि । ब्रह्माणं त । प्रजापति त । चतुर्मुखं त । परमेष्ठिनं त । हिरण्यगर्भ त । स्वयंभुवं त । ब्रह्मपार्पदास्त । ब्रह्मपार्पदीश्चत ।। अग्निं त । वायु त । वरुणं त । सूर्यं त । चन्द्र- मसंत । नक्षत्राणि त॥ सद्योजातं त । ओं भूः पुरुपं त । ओं भुवः पुरुष त । ओं सुवः पुरुषं त । ओं भूर्भुवस्सुवः पुरुपं त । ओं भूस्त । ओं भुवस्त । ओं सुवस्त । ओं महस्त । ओं जनस्त । ओं तपस्त । ओं सत्यं त ॥ ओं भवं देवं त । ओं शव देवं त । ओमीशानं देवं त । औं पशुपति देवं त । ओं रुद्रं देवं त । ओं उग्रं देवं त । ओं भीमं देवं त । औं महान्तं देवं त ॥ भव- स्य देवस्य पत्नी त । शर्वस्य देवस्य पत्री त । ईशानस्य देवस्य पत्नी त । पशुपतेर्दै- वस्य पत्नी त । रुद्रस्य देवस्य पत्नी त । उग्रस्य देवस्य पनी त । भीमस्य देवस्य ·285 द्वितीय प्रश्ने पचमोऽध्यायः । पत्नी त । महतो देवस्य पत्नी त । भवस्य देवस्य सुतं त । शर्वस्य देवस्य सुतं त । ईशानस्य देवस्य सुतं त । पशुपतेर्देवस्य सुतं त । रुद्रस्य देवस्य सुतं त । उग्रस्य देवस्य सुतं त । भीमस्य देवस्य सुतं त । महतो देवस्य सुतं त । रुद्रांस्तर्पयामि । रुद्रपार्पदास्तर्पयामि । रुद्रपार्षदीश्च तर्प- यामि ॥२०॥ ओं विघ्नं त । विनायकं त । वीरं त । स्थूलं त । वरदं त । हस्तिमुखं त । वक्रतुण्डं त। एकदन्तं त । लम्बोदरं त । विघ्नपार्पदास्त। विघ्नपार्षदीश्च तर्पयामि ॥ २१ ॥ ओं सनत्कुमारं ते । स्कन्दै त । इन्द्रं त।पष्ठी त । पण्मुखं त । जयन्तं त । विशाखं त। महासनं त । सुब्रह्मण्यं त। स्कन्दपार्षदोस्त। स्कन्दपार्षदीश्च तर्पयामि ।। २२ ।। ओमादित्यं त । सोमं त । अङ्गारकं त । बुध त । बृहस्पतिं त । शुक्र त । शनैश्चरं त । ।

·286 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्यान. राहुं त । केतुं तर्पयामि ॥ २३ ॥ ओं केशवं त । नारायणं त । माधवं त । गो. चिन्दं त । विष्णुं त । मधुसूदन त । त्रिवि- क्रमं त । वामनं त । श्रीधरं त । हपीके- शं त । पद्मनाभं त । दामोदरं त। श्रियं देवीं त । सरस्वती देवीं त । पुष्टिं देवीं त । तुष्टिं देवीं त । विष्णु त। गरुत्मन्तं तावि- प्णुपार्पदास्त । विष्णुपार्षदीश्च तर्पयामि ।। ओं यमं त। यमराजं त । धर्म त । धर्मराज त । कालं त । नीलं त । मृत्युंजयं त । वैवस्वतं त । चित्रं त । चित्रगुप्तं त। औ- दुम्बरं त । वैवस्वतपार्षदांम्त । वैवस्वत- पार्पदीश्च तर्पयामि ॥ २५ ॥ औ भूमिदेवांस्त । काश्यपं त । अन्तरिक्षं त । विद्यां त । धन्वन्तरि त । धन्वन्तरिपार्षदां- स्त । धन्वन्तरिपार्षदीश्च तर्पयामि ॥२६॥ अथ निवीती-ओमृषीस्त । महोस्त । परम- पास्त । ब्रहास्ति । देवपस्त । राजपास्त।

·237 द्वितीयप्रश्ने पचमोऽध्याय. श्रुतपास्त । जनस्ति । तपपीस्त । सत्य- पस्ति । सप्तस्ति । काण्डपस्ति । ऋपिका- स्त । ऋपिपत्नीस्त ।ऋषिपुत्रांस्त । ऋषिपौ- त्रांस्त। काण्वं वोधायनं त । आपस्तम्वं सूत्रकारं त। सत्यापाढं हिरण्यकेशिनं त। वाजसनेयिनं याज्ञवल्क्यं त । आश्वलाय- नं त । शौनकं त । व्यासं त । वसिष्ठं त। प्रणवं त । व्याहृतीस्त । सावित्री त । गा- यत्री त । छन्दांसि त। ऋग्वेदं त । यजुर्वे- दंत । सामवेदं त । अथर्ववेदं त । अथ- वाङ्गिरसं ताइतिहासपुराणानि त । सर्ववे- दास्त । सर्वदेवजनास्त । सर्वभूतानि तर्प- यामि ॥ २७॥ अथ प्राचीनावीती-ओं पितॄन स्वधानमस्तर्प- यामि । पितामहान् स्वधानमस्त । प्रपिता- महान स्वधानमस्त । मातृस्स्वधानमस्त । पितामहीस्वधानमस्त । प्रपितामहीस्स्व- धानमस्त। मातामहान् स्वधानमस्त । मा. तुः पितामहान स्वधानमस्त । मातुः प्र-

·238
चौपायनधर्मसूत्रे तयाख्याने
पितामहान् स्वधानमस्त । मातामहीस्त्व-
धानमस्त । मातुः पितामहीस्स्वधानमस्त।
मातुः प्रपितामहीस्स्वधानमन्तर्पयामि ॥
ओमाचार्यान्स्वधानमस्त । आचार्यपत्नीः स्व
धानमस्त । गुरून्स्यधानमस्त । गुरुपत्नी-
स्स्वधानमस्त । सखीन्स्वधानमस्त । स-
खिपत्नीरस्वधानमस्त । ज्ञातीन्स्वधानमस्त।
ज्ञातिपत्नीस्स्वधानमस्त। अमात्यान्स्वधा-
नमस्त । अमात्यपत्नीस्स्वधानमस्त । स-
न्स्विधानमस्त । सरस्वधानमस्तर्पया-
मि ॥२६॥
अनुतीर्थमप उत्सिञ्चति-ऊजै वहन्तीरमृतं घृतं
पयः कीलाल परिसृतम् । स्वधा स्थ त
र्पयत मे पितॄन् । तृप्यत तृप्यत तृप्यतेति॥
अनुनीर्य तीयं प्रति । अना ज्ञापित मानि-नयां
u] भवनीर महमिनि । जे 47 अमृतादिनाम | गा.
पि बीगरममम । माऽपि परिघुनामी गमत गागाभवता ।
गुग मशा असता
খ নামৰ দুম বিবিয়াম
महान् । मृग म तृप्यन पीध्यानमादाम ॥३०॥

·अन 'देवेभ्यस्त्वाहा' इति मन्त्र उद्धर्तव्यः । द्रव्यमादनमः
289
द्वितीयप्रश्ने पष्टोऽध्याय.
नैकवस्त्रो नावासा देवानि कर्माण्यनु सञ्चरेत् ।
पितृसंयुक्तानि चेत्येकेषां पितृसंयुक्तानि
चेत्येकपाम् ॥ ३१ ॥
नावासाः साक्षादावासोनिषेधार्थ । अनुसंचरेत् अनु.
तिष्ठेत् । पितृसंयुक्ताः । अत्रापिशव्दोऽध्याहर्तव्य ॥ ३१ ॥
इति श्रीगोविन्दस्वामिविराचते बोधायनधर्मविवरणे
द्वितीयप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय.
.
---
देवऋपिपितृतर्पणमुक्तम्-
अथेमे पञ्चमहायज्ञास्तान्येव महासत्राणि देव-
यज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्म-
यज्ञ इति ॥१॥
फलत एपा यज्ञाना महत्त्व न स्वरूपत , दीर्वकाल प्रयोग सामा-
न्याञ्च महासत्तूसमास्ते । 'देवयज्ञ ' इत्यादिसज्ञाकरण सव्य-
वहारार्थम् ॥ १॥
अर्थतान्विविच्याह-
अहरहस्स्वाहाकुर्यादा काष्ठात् तथैतं देवयज्ञ
समाप्नोति ॥ २॥

·240 योथायनधर्मसूत्रे सव्यात्याने ति आकाष्ठात् । स्वय वीसावचनं नित्यत्वख्यापनार्थम् । समालोति अनुतिष्ठेत् । एवमुत्तरेष्वपि ययासमा योजना ॥ २ ॥ अहरहस्स्वधाकुर्यादोदपात्रात्तथैतं पितृयज्ञ स- माप्नोति ॥ ३ ॥ 'पितृभ्यस्स्ववानम ' इति मन्त्रोऽध्याहार्य । उदपात्रं उसक आज्यौदनप्रभृति तत्पर्यन्तमित्यर्थ ॥ ३ ॥ अहरहर्नमस्कुर्यादा पुप्पेभ्यस्तथैतं भूतयज्ञं स. माप्नोति ॥१॥ 'भूतेभ्यो नम ' इति मन्त्रोद्धार । एते त्रयो महायज्ञा वैश्व देवलिहरणेरेव सम्पादिता इति ! केचियर्तव्या इति । एतत्तु युक्ततया विचारणीयम् ॥ ४ ॥ अहरहाह्मणेभ्योऽनं दद्यादा मूलफलशाकेभ्य- स्तथैतं मनुष्ययज्ञं समाप्नोति ॥ ५ ॥ वहुम्यो दातु शक्तयभावे एक्स्मा अपि ॥ ५ ॥ अहरहस्स्वाध्यायं कुर्यादा प्रणवात्तथैतं ब्रह्मयज्ञ समाप्नोति ॥६॥ घलयन वर्तव्य । ब्रह्मर यतस्म म याग ॥६॥ तदार- स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञः ॥ ७ ॥ - ·द्वितीयप्रश्ने पोऽध्याय, 241 ऋज्वेतत् ॥ ७॥ तस्य ह वा एतस्प ब्रह्मयज्ञस्य वागेव जुहूर्मन उपभृञ्चक्षुर्धवा मेधा सुवः सत्यमवभृथ- स्स्वर्गो लोक उदयनं यावन्तं ह वा इमां वित्तस्य पूर्णा ददत्स्वर्ग लोकं जयति तावन्तं लोकं जयति भूयांसं चाक्षय्यं चाप पुन- मृत्यु जयति य एवं विद्वान् स्वाध्यायम- धीते ॥८॥ मेधा उपस्तावा । तस्मिन् तत्तद्भावयेदित्यर्थ । वाचि जुहू- बुद्धिरित्यादि । उदयन परिसमाप्ति । एतस्मादपि प्रायणीयोs- प्युन्नेय । प्रारम्भापेक्षत्वात् परिसमाप्ते । तदानीमास्मन लोके प्रायणी- यबुद्धि । वित्तस्य वितेन स्वाध्याययज्ञेन त्याध्याययज्ञमुपासिता जयति ततोपि भूयासमक्षय्यमनन्तमपवर्ग मोक्षमित्यर्थ । अपमू- त्यरकालमरणम् ॥ ८॥ অথ নিযমন- तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति हि ब्राह्मणम् ॥ दिशब्दो हेतो । इत्य ब्राह्मणस्य भावादित्यर्थ ॥९॥ अथाप्युदाहरन्ति- स्वभ्यक्तस्सुहितः सुखे शयने शयानो यंयं ऋतुमधीते तेनतेनास्पेष्टं भवतीति ॥१०॥ . 31 ·८ . 242 पोचायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. स्वभ्यक्तः तैलादिना । सुहितः तृप्तो भोजनादिना । 'यं यं तुम् '* इत्यस्मिन् विधावन्यानर्धक्यात् प्रशसैषा ॥ १० ॥ एव तावद्गार्हस्थ्यमुक्तम् । अधुनाऽस्यैव प्रशसा- तस्य ह वा एतस्य धर्मस्य चतुर्धा भेदमेक आहुरदृष्टत्वात् ये चत्वार इति कर्मवादः॥ योऽसौ धर्म श्रुतिस्मृतिशिष्टाग्मे प्रसिद्ध तस्यैतस्य धर्मस्य चातुर्विध्यमाश्नमचतुष्टयस्तमिति एके ऋपय आहु । किमितिः यावत् दृष्टत्वान्मन्त्रार्थस्य ते, य दृष्ट्रेवमाहु । तस्यैतत्प्रतीकग्रहण ये चत्वार इति । चत्वारोऽप्याश्रमा देवलोकायना पन्धान इति । एव सत्यय तावन्मन्न कर्मवादः कर्मभेदमेप्यदाश्रमभेदम् ॥ ११ कानि पुनस्तानि वीणत्याह- ऐष्टिकपाशुकसौमिकदा-होमाणाम् ॥१२॥ स्वार्थ एव तद्धित ॥१२॥ तदेपाऽभिवदति-ये चत्वारः पथयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां यो अग्यानिमजीतिमावहानस्मे नो देवा परिदत्तेह सर्व इति ॥१३॥ तत्कर्मचातुर्विध्यमृगेपाऽभिवदनि । कथम्। मपिर्वामदेव विटुप्छन्द नवसस्यानि देवता । अज्यानिहोमे तदुपयाने न *ते. भा,११५.

·. दिलीय पोशाय 213 विनियोगः । य पे चत्तारः पथ्यः पन्यानः देवयानाः देवन्नोरा। भीममेन इनिवन् तम्मनहलाः । ऐष्टिकादयः थापापिन्पोर. न्तरा मध्ये वियन्ति विविध गच्छनि मिदिता इत्यर्थः । तपा- मिति धर्मणि पठी । तानि अध्यानिमनीति क्रियाविशेषणे । अयानि अहानि अविगुणं अनौॉन मध्यं य आवहान आ- पल अनुभवेत् । तस्यै नः अरमाई मध्ये सस्यानि हे सर्वे देवाः परिदत्त प्रगच्छति मानार्मानुटाने नियमं दोनि म- नार्थ । तदेतदेशाम्ये मगुपपद्यते । नाश्रमनानुर्विध्ये । कथं! तदार--'गरस्य एवं स्वा । तर म गृहस्थो वैदिकः क- भभिरधिक्रियते नेवरे । तदेतदेयाश्रये उपपग्नं भाति । ननु भेदपक्षेऽपि गृहन्यो पदिशानि करोयो । मन्य, अल्पविषयन्त्र नदा शाखस्य स्यात् । सचिवारं व गर्भशासं विना मा. रणेन मायितुं गुरुम् । किश-पदव्यत्ययप्रयासमा पर्मनातं परित्याप पारिमानान्येवान्दपेयः पुरुषा । यतम्नेनापि नि- श्रेयसं लभने । 'के पेन्मय विदेत विमर्थ पर्वनं यनेन्' इति म्यागान | বয় সংনালাদামামা ব্যালাম- प्रामाण्यमे वापत । तम्माषा मानुविध्यपाभितीत्यगन्तव्यम्॥ अनुपमान्यायारिममाः पूजासमय मांगिन आश्रम- पानमध्ये नापन्यस्योत R- प्राणचारी गृहस्थो वानप्रस्थः परिग्राजक इति ॥११॥ माहिती नसते । बोरगः ॥१४॥ भरेरो प्रोग भनिपट- ·244 - .. बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. ब्रह्मचारी गुरुशुश्रूष्यामरणात् ॥ १५॥ शुश्रूपाऽस्मिन्नस्तीति शुश्रूषी । आमृत्योः गुरुकुले वसेत् । ये पुनरनीन्धनादयो धर्मा उपकुर्वाणस्योक्ताः तेऽप्यस्य विद्यन्त एव ॥ १५॥ वानप्रस्थो वैखानसशास्त्रसमुदाचारः ॥ १६॥ वैखानसो बने मूलफलाशी तपश्शीलः स- वनेपूदकमुपस्पृशञ्छ्रामणकेनाग्निमाधाया ग्राम्यभोजी देवपितृभूतमनुष्यर्पिपूजकः स- तिथिः प्रतिपिद्धवज भैक्षमप्युपयुञ्जीत न फालकृष्टमधितिष्ठेद्गामं च न प्रविशेजटि- लश्वीराजिनवासा नातिसंवत्सरं भुञ्जीत ।। घने प्रतिष्ठित इति वानप्रस्थः । वैखानसोपि वानप्रस्थ एव । संज्ञान्तरकरण तु सव्यवहारार्थम् । विखनमा ऋषिणा प्रोक्त वै. खानसशास्त्रम् । तत्र हि बह्वो वानप्रस्थस्योक्का' 'प्रोप्मे पञ्चतपाः' इत्यादयस्समुदाचाराः समानानारा इत्यर्य । घने मूलफलान्यभन् प्रतिषिद्धानि परिहरेत् । तपशीलः तप पर । सवनेषुदकोपस्पर्शनं त्रिपवणस्तानम् । श्रामणोनामाधानविधिरस्ति वैखानसशास्त्रे । तेनाग्निमाधाय जुहुयादिति शेषः । ग्राम भवमन्न ग्राम्यं व्रीह्यादिप्रभवं तन्न भवतीति अग्राम्यं श्यामा- तारण्यौषधिप्रभवम् । तद्वोनी स्यात् । मूलफले. प्राणधारणा- तोवतद्विजेयम् । देवादिपूना च तेशनेन एमासम्भवं का।

·द्वितीयमने पठाऽध्याय,
245
..
सर्व आगतोऽतिथि ततस्तेनैव पूजयेदित्यर्थ । तत्रापि प्रतिपि.
वर्न प्रतिपिद्ध, पतितादि । व्याघ्रादिहत मास कुद्दालादि-
नानानित मूलादि वा फालरष्टप्रतिषेधात् अफालकृष्टाधिष्ठाने न
दोष । ग्रामो वाससमुदाय । चशब्दान्मनुप्यसमुदायश्च । जटिल:
अलुप्तकेश अप्रसाधितकेशश्च । चौरवासा अनिनवासाश्च । चीरं
वृक्षादानीत वास फलन वा जीर्णम् । अजिनं व्याघ्रादिचर्म ।
चीराजिनयोमियानान् समुच्चयो गम्यते । तत्र चेमधोवासोऽ
परमुत्तरीयमिति सावत्सरिकान्न न भुञ्जीत । अनेनैतद्गम्यते
तावन्त काल सञ्चयो द्रव्यस्यास्ति ॥१६-१७॥
परिव्राजकः परित्यज्य वन्धूनपरिग्रहः परिव्र-
जेद्यथाविधि ॥१०॥
बन्धको मातापितृव्यतिरिक्तयोनिसम्बन्धिन । कुत एतदम्यते।
'म पदाचिन्मातापित्रोशुश्रूषा' इति विशेषवचनारम्भप्तामात् ।
तात्विकोपाधिकादधिकः परिग्रह । तथा च गौतम ---'अनिचयो
भिक्षु " इति । परितो ग्रहण परिग्रह परिस्सर्वतोभावे ।
सैवर्णैर्दत्त परिग्रह । प्रशस्त ब्राह्मणकुले भिक्षतेति यावत् ।
परिप्रजेत् सन्यसेत् यथाविधि । विधिश्च वक्ष्यते-'अधात
सन्यासीवधि ' इति ॥ १८॥
अरण्यं गत्वा ।। १९ ॥
तर वसेदिति शेष ॥ १९॥
शिखामुण्डः ॥२०॥

·246 चौधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने, शिखाव्यतिरिक्त मुण्डितं यस्येति विग्रहः ॥ २० ॥ कौपीनाच्छादनाः॥२१॥ परिबानकाः स्यारिति शेषः । कौपीनमाच्छादनं येपामिति 'कृत्य ल्युटो बहुलम्' इति कणि ल्युट् । कुत्सितमाच्छादनं कौपीनमिति वैयाकरण. । सोऽयं व्यअनप्रदेशे उक्तः । तथाच गीतम --कोपी- नाच्छादनार्थ पासो विभूयात्महीणमेके निणिज्य ॥ इति ॥२१॥ वर्यास्वेकस्थः॥२२॥ वनाम अनुः । तस्मिन्कस्मिन्नेव देके तिठेत् । 'ध्रुवशी- लो वर्षासु" इति गौतमः ।। २२ ।। 'कोपीनाच्छादनाः' इत्युक्तं, तत्राह- कापायवासाः॥ २३ ॥ कपायेण रक्तं कापायम् ॥ २३ ।। अथ भिक्षाकारमाह- सन्नमुसले व्यङ्गारे निवृत्तशरावसम्पाते भिक्षेत ॥ २१॥ सनं मुमलं यस्मिन् काले निवृत्तमुमलव्यापारे इति यान् । घ्यनारे विगताश्शान्ता अङ्गारा यस्मिन् । रावोऽन्नपदानपात्रं उ. 4.01.

·द्वितीयाने यष्टोऽध्याय: परक्षणार्थ । सम्पातसम्मानन उच्छिशवमानने वृत्ते इत्यर्य । एतेविशेषगरपराद उपलभ्यते । आह च~ विधूमे सन्नमुसले व्यगारे भुक्तवजने । वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षा नित्य यतिश्चरेत् ॥ इति ।। वाड्मनःकर्मदण्डैर्भूतानामद्रोही ॥ २५॥ दण्डे। दमनादित्याहु । वागादिभिर्भूनानि न दमयेत् । अभय सर्वभूतेभ्यो दद्यादिति यावत् ॥ पवित्रं विन्याच्छौचार्थम् ।। २६ ॥ पवित्र कुशमुष्टि पञ्चमुष्टिमिनीपवित्र विभ्रतेतेति शेष । तदरण चात्मशुद्धयर्थ देशादेशाद्वा जन्तूना शोधनार्थम् ॥२६॥ उद्धृताभिरद्भिः कार्यं कुर्यात् ॥ २७ ॥ मूत्रपुरीपप्रक्षालनम्, न त्वाचमनम् ॥ २७ ॥ अपविध्य वैदिकानि कर्माण्युभयतः परिच्छिन्ना मध्यमं पदं संश्लिप्यामह इति वदन्तः॥ अस्माक्लोकादमुप्याच्च उभयत्तः परिच्छिन्ना विच्छिन्ना भ्रष्टा ..मस्मै वे लोकाय प्रना-पादन अमुष्मै वैदिकानि कर्माण्यग्नि होत्रादीनि । उभय च गार्हस्थ्यनिबन्धन 'मनुरालोक पुत्रग ·248 थोपायनधर्म सूत्र सव्याख्याने. जयति नान्येन वर्मणा पितृलोकम् ' इति श्रुते पितृलोक देव- लोक । तस्मादुमयभ्रष्टा वय, गृहस्थमानववचनात् । अनो वय मध्यमं पद मत्या सर्वभूतान्तर्गत पद्यते गम्यते तदुपासबैरिति- पद आत्मानं संश्लिप्यामहे ॥ २८॥ नैव भविष्यतीति चेत् अन म - ऐकाश्रम्यं त्वाचार्या अप्रजननत्वादितरे- पाम् ॥ २९ ॥ तुशब्द पक्ष व्यावर्तयति । यदुक्त 'चतुर्धा भेदमेक आहे' इति तन्न, ऐकाश्रयं एकश्शासावाश्रमश्च तद्भवत्येकानम्यम् । तच गृहस्थेनैव प्रव्राज्यादीना भेदानामन्यतममित्याचार्यो मन्यते स्म । कुत ? अप्रजननत्वादितरेपां परिवाज्यादीनाम् । प्रत्यक्ष श्रुतिविधानाच गृहस्थस्य 'प्रजातन्तु मा व्यवस्टेसी', 'तस्मात्म जनन परमं वदन्ति' इत्येवमादीनाम् । तथा ' यावन्तीय नु- हुयात्,' 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि निनौविषेच्छत ,समा ' 'त यक्ष- पात्रैर्दहन्ति च' इति । नन्वितरेषामपि प्रत्याभूतिविधान. मस्ति । तथा आन्दोग्ये धर्मस्वन्धश्रुति --'यो धर्मरकन्धा यज्ञोऽध्ययन दानमिति प्रथमस्तप एवं द्वितीयो ब्रह्मनार्यानार्ग- कुलावामी तृतीय " इति 1 ताशब्देनात्र तापसपरिवानक्यो- ग्रहणम् । सत्य-यद्यत्र विधिप्रत्ययोऽस्ति । नाप्यध्याहार , अनुपपत्तेरभावात् । प्रायणस्यैव स्तुत्यत्वात्तेपामुपादानस्य । तस्मा- देशाम्यमेव माघीय । अपि म अप्रनननन्यादिनरेषाम् । प्रन या उ २१-१, .

·249 द्वितायप्रश्नेषष्टाश्त्याय - आश्रमा ननमत्रोत्पत्ति । सा चेरेया नास्ति तया चावश्य भवितव्यमि- त्युक्त 'प्रजातन्तुम्" इति श्रुतिप्रदर्शनेनाह ॥ २९ ॥ यदि न श्रुतिप्रभवा इतरे त्रय किप्रभवास्तहि रागहेपादिमत्पुरुषबुद्धिप्रभवा इत्याह- तत्रोदाहरन्ति-प्राह्लादिह वै कपिलो नामा- सुर आस । स एतान्भेदांश्चकार देवैस्सह स्पर्धमानस्तान्मनीषी नाद्रियेत ॥३०॥ प्रहादस्यापत्य पाहादिः । भेदान् आश्रमाणाम् । देव स्पर्धयाऽसुरेण । यस्मात्रता आश्रमभेदा. तस्मात् तान मनी पी माज्ञ इत्यनान्तरम् ॥ ३० ॥ अदृष्टत्वात् । ये चत्वार इतिकर्मवादः ऐष्टि- कपाशुकसौमिकदार्वोहोमानाम् ॥ ३१ ॥ निगमनार्थ पुनरुपन्यास । अतोऽप्रजननत्वादितरेपा प्रत्यक्ष तिविधानाच्च गार्हस्थ्यस्यैराश्रम्यमेव निश्रेयसवरम् । उक्त च- 'गृहस्थोपि विमुच्यते' इति । स्यादेतत्-नैव हि कर्मणा मोनोपायत्वमस्ति | प्रमाणाभावात् । विद्यमानोपलम्भत्वात्तस्य । नाप्यनुमान सम्बधग्रहणाभावात् । न खल्वपि शब्द । कथा लेकिस्तावन् मूलज्ञानाभावादसमर्थ । वेद- वाक्यानि पुन प्रातिस्विफलदायोनि कर्माणीति श्रूयन्ते । यद्यपि- 'अक्षय्य हमें चातुर्मास्ययानिनस्मुरत भवति" इति । तदेतदपि : न तावत्प्रत्यक्ष प्रमाण "आपस्तम्प, 4.1-1 ·14 230 बौधायनधर्मसूत्र सम्याख्याने, चिरेण क्षयमालोच्य भवतीति । यथा नक्तं संस्थापनवचनं असं. स्थितो हि तर्हि यज्ञ इति चिरेण संस्थामालेच्य, तहदेवापाततः। न कृत्स्नेभ्योपि वेदकर्मभ्यो मोक्ष इतीदृशं वाक्यमस्ति । यद्यप्य- स्ति तथाऽपि तदन्यार्थत्वेन नेतुं शक्यते । उपमानादि तु दूरोत्सारितः । यच्च भगवद्रीतामु वचनम्- कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।' इति ।। तदपि सिंहे सत्युपायत्वे कर्मणोऽवपारणं चूयात् । तदेवाद्या. प्यसिद्धम् । अतस्तदप्यन्यायमेव । तस्मात्कर्मणां न मोक्षोपा. यते प्रमाणमस्ति । अस्ति तु ज्ञानस्य 'ब्रह्मविदामोनि परम् इति । अधुना केवलज्ञानान् कर्मररितादेव मुक्तिरित्यस्मिन्नमें ऋगप्पस्ती त्याह- तदेषाऽभ्यनूच्यते-एप नित्यो महिमा ब्राह्म- णस्य । न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैवात्मा पदवित्तं विदित्वा । न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति ॥३३॥ वामदेव पि. काण्ड ऋपिर्वा । त्रिष्टुप्छन्दः । ज्ञानरमा । प अमेति सम्बध्यते । नित्यो महिमेति पदहयं स्वयमेव न्यास- क्यों विवरिप्यते 'अपुनर्भवं नयनीति नित्यो महदेनं गमयतीति हिमा' इत्यत्र । यहा-नित्यरसदा मः । महिमा महान् त्रास्तीति म एप परमात्माऽभिप्रेतः । यालगस्थति नात्यारित. त.भा. ५-१४, ·251 द्वितीयाने षष्टोऽध्यायः. नसोपाधिक्षेत्रावर्ती च तयोरव्यतिरेकार्थ । परमात्मा न कर्मणा अग्निहोगादिना वर्धते तत्पलमुग्भवति । अतस्ततोऽन्य क्ता भोक्ता न । तयाऽपि कनीयान् कर्मणा ब्रह्महत्यादिना निक. हो न भवतीत्यर्थ । यतोऽसो पापमपि न करोति तस्मादेव नस्य ब्राह्मणस्य सोपाधिक्स्प एक्शब्द पादपूरणः अवधा- याभावात् । तस्यात्मा परमात्मा पदवित् गम्यतेऽनेनार्थ इति वेदः पद अत एव 'नादविन्मनुने त बृहन्तम्" इत्युक्तम् । सततमात्मानमभेदेन विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन शुभेन च । तदुक्तम्-सम्यद्गर्शने कर्मभिर्न सबध्यते इति । यथा- - भियते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ इति एव स्पष्टभाषिणा केवलज्ञानवादिना य पर्यनुयुक्त स यात्-येन सूर्यस्तपति तेजसेहः पिता पुत्रेण पितृमान्योनियोनी। ना वेदचिन्म- नुते तं वृहन्तं सर्वानुभुमात्मानं साम्पराये स ब्रूयात् परिभावयवेनाम पस्तीमृचमित्यर्थ । सत्यपाह भव न यदि देवरादेव ज्ञानात्सर्वभेदप्रत्ययनिबर्हणा-मोक्ष इति, न त्वे- तत् । एवमपि कर्म ग । ननु 'एष नि यो महिमा" इत्युक, सत्य, त वा ३१२१ मुण्ड २१८ ·252 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. ज्ञानात, तत्तु न कर्मनिषेध । ननु-कर्मणा मोक्ष प्रत्यनुपायत्तान निषेधत्येवेत्युक्तम् । मोक्षानभिज्ञ कर्मद्वेपी देवाना प्रिय मोक्षेs. पि नात्मनश्शरीर परिग्रहामावज्ञ । *मागभाव मध्वसाभावो वार न तावदात्मज्ञानेन शरीर प्रवस्त प्रत्यक्षविरोधात् तदुक्त 'बु द्ध चेत्क्षेमप्रापण इहैव न दुखमुपलभेत" इति । अथ मन्यमे मुखदु खोपभोगार्थानि देहारम्भ नागि पुण्यापुण्यान्यदृष्टानि कमणि क्षीयन्त इति । तदुक्त-क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" इति । तदपि न, न हि कर्म क्षीयते अनपगमादित्या । ननु प्रायश्चित्तेन क्षीयत इति तथाऽभ्युपगतमेव । न हि तत्रापि चान्द्रायणादिमि पापकर्मप्रवम दु सानुभवप्रकारोऽय वाचनिन यथौपधपानम् । यथा चोपवामादिना शुष्कगात्रो जरादिना नाभिभूयते तदेतदपि । रथ ताई तदा। मोक्षमागभार इति, बदाम । सुखदु खोपभोगार्थ देहग्रहणम्, न च मुखदु खे वा म्यमतिपिद्धकर्ममेवाभावात्, नित्यनैमित्तिवकर्मानुष्ठानाच मोक्षमिद्धि । आहुध मीमासा - नित्ये नैमित्तिके कुर्यात्मत्यापनियासया । मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तर काम्पनिषिद्धयोः ॥ इति ।। हेतुस्मात्मज्ञान तदमि नोपनिषद्वाक्यानि । एवमुपपद्यमाने न्यथा फल्पयित युक्तम् । न चात्मान नक्षयदेव, न नोच्यते मात्मा ज्ञातत्य इत्येताम्मे सार्थ, न न नोद्यते कर्मप्रमियर्षमा मज्ञानस्य रम्यतामिति । रथ ताहि । अय परिहार -न इति ज्ञानरर्मसमुच्चयाभिधानात् । सा नात्येन तत मचाम्या *सत्र प्रयो गनिन इव भाति भाष धम १११.१ मु. २-३-८. ते प्रा.12.

·218 द्वितीयप्रश्ने षष्टोऽध्यायः त् । प्रजनने प्रजनन इत्यर्थ ' कर्म मोक्षायाप्यल भवती- त्यभिप्राय । अतो नावेदवित् अवेदार्थवित् तापकच्च मनुते नानाति कर्मठ परमात्मानं बृहन्तं सर्वानभावतार साम्पराये इत्यास जति । निमित्त सप्तम्येषा ।। अवेदविन मनुत इत्येतदुक विस्तरेगा विच- इमे ये नार्वा परश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न- सुतेकरासः। त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञय इति॥३४॥ बृहस्पत्या त्रिद । अज्ञाननिन्दया ज्ञानार्मप्रशमा । यतदोयत्यास पतप इमे जना वाचं वेद अभिपद्य अधीत्य पापया वाक्प्रतिरूपमा धीरास्तमसि शरते इति सिरीः तन्वते विस्तारयलि पोषयनीयर्थ । तन्त्र वर्म अपनायः अमा- नन्त अपेतज्ञाना इति शास्त्रे वेदे । ते नाट् अनि नापि पराभ चरन्ति उभयभ्रष्टा इत्यर्थ ॥ ३४ ॥ प्रजाभिरमे अमृतत्वमश्याम् । जायमानो वै ब्राह्मणस्विभिर ऋणवा जायते ब्रह्मच- येण ऋपिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः मजया पि- तृभग इति । एवमृणसंयोगादीन्यसंख्ये- यानि भवन्ति॥त्रयों विद्यां ब्रह्मचर्य प्रजा- ति श्रहां तपो यज्ञमनुमदानम् । य एतानि h ·252 बोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने ज्ञानात्, तत्तु न कर्मनिषेध । ननु-कर्मणा मोक्ष प्रत्यनुपायत्यान् निषेधत्येवेत्युक्तम् ! मोक्षानभिज्ञ वर्मद्वेषी देवाना प्रिय मोक्षेऽ पिनात्मनश्शरीरपरिग्रहाभावज्ञ । *प्रागभाव प्रध्व साभावो वा न तावदात्मज्ञानेन शरीर प्रवस्त प्रत्यक्षविरोधात् तदुक्त 'बु हे चेत्क्षेमप्रापण इहैव न दुखमुपलभेत" इति । अथ मन्यसे मुखदु खोपभोगार्थानि देहारम्भागि पुण्यापुण्यान्यदृष्टानि कर्माणि क्षीयन्त इति । तदुक्त-क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दष्टे परावरे" इति । तदपि न, न हि कर्म क्षीयते जनपगमादित्याहु । ननु प्रायश्चित्तेन क्षीयत इति तथाऽभ्युपगतमेव । न हि तत्रापि चान्द्रायणादिभि पापकर्मप्रध्वस दुखानुभवप्रकारोऽय वाचनिक यथौषधपानम् । यथा चौपवासादिना शुष्कगात्रो ज्वरादिना नाभिभूयते तदेतदपि । क्थ तार्ह तदार मोक्षप्रागभाव इति, वदाम । सुखदु खोपभोगार्थ देहग्रहणम्, न च सुखदु खे का म्यप्रतिपिद्धकर्मसेवाभावात्, नित्यनेमित्तिककर्मानुष्ठानाच मोक्षसिदि । आहुथ मीमासका. नित्ये नैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजियासया । मोक्षार्थी न प्रवर्तत तन काम्यनिपिद्धयोः ॥ इति । तहेतुक्मात्मज्ञान तदति चोपनिषद्वाक्यानि । एवमुपपद्यमाने नान्यथा कल्पयितु युक्तम् । न नात्मान नेक्षयेदेव, न चोच्यते आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मे क्षार्थ, न च चोद्यते कर्मप्रसिद्वयर्थमा (मज्ञानस्य लभ्यतामिति । क्य तर्हि ! अय परिहार -'गेन सूर्य इति ज्ञानकर्मसमुच्चयाभिधानात । साजात्येन तत् यद्यत्स्या *धन प्रयोगडित इव भाति आप धम २२१-१६ मुण्ड, २-२.८ ते प्रा.३१२९ ·द्विायने पोऽध्यायः त् । प्रजनने प्रजनन इत्यर्थः । ईकर्म मोक्षायाप्यलं भवर्त त्यभिप्राय, अतो नावेदवित् अवेदार्थवित् नकर्मऋच्च मर्नु जानाति कर्मठ' परमात्मानं बृहन्तं सर्वानुभवितार साम्परा इत्यवमज्जति । निमित्तसप्तम्येपा ।। अवेदविन्न मतुत इत्येतदुक्तं विस्तरेण किश्च- इमे ये नाङ् िपरश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः। त एते वाचमभिपद्य पापय सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञय इति॥३४॥ बृहस्पत्यार्प त्रिष्टुप्छन्द । अज्ञाननिन्दया ज्ञानकर्मप्रशंसा यतदोयन्याप्त वर्तव्य इमै जना बाचं वेदं अभिपद्य अधील पापया वाक्प्रतिरूपया धीरारतमसि शरते इति सिरीः तन्वं विस्तारयन्ति पोपयनीयर्थ । तन्त्रं कर्म अभजज्ञयः नन्त अपेतज्ञाना इति शास्त्रे वेदे । ते नाङ् िअर्वाञ्च ना पराभ चरन्ति उभयभ्रष्टा इत्यर्थ ॥ ३४ ॥ प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्याम् । जायमान वै ब्राह्मणस्विभिर मणवा जायते ब्रह्मच येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पि तृभग इति । एवमृणसंयोगादीन्यसंख्ये यानि भवन्ति ॥ त्रयों विद्यां ब्रह्मचर्य प्रजा तिं श्रद्धां तपो पज्ञमनुभदानम्। य एतानि ·254 बाधायनधमसूत्रे सव्याख्याने. कुर्वते तैरित्सह स्मो रजो भूत्वा ध्वंसते न्यत्प्रशंसनिति प्रशंसन्निति ॥ ३५-३६ त्रिविधोऽत गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठस्स । नेतान्विभनति । दश्रुत्या ) गृहस्थस्य स्यादानप्रभृत्याश्मशानारणात्सर्व विधी यते स्मृत्या । भाष्यकारोपि बहु मन्यते स्मास्य च गृहस्थ श्रमस्य देवश्रुतिविधानत श्रेष्ठ ववचनात्तदविरोधेनाश्रमानन्तरप्रति पतिरवगम्यते इति वादम् । गौतमोऽपि तुशब्देन इतरी पक्ष व्यावृत्य सहेतुक्मगु पक्षमेवोपसहनवान् 'ऐकाश्रम्य वाचार्या प्रत्यक्षविधानात् गार्हस्थ्यस्य' इति । आचार्याभिप्रायस्तु विस्त रेग प्रदर्शित तस्मात्सूक्त 'ये रत्वार एथयो देवयाना इति क भवादो माश्रमवाद ' इति ।। ३५ ३६ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिविरनिन बोधायनधर्मसूत्र विवरणे द्वितीयप्रश्ने पठोऽध्याय स्नानमुक्त महायज्ञाश्च | अदानी अवसरमाप्त भोजनमारभते- अथ शालीनयायावराणामात्मयाजिनां माणाहुतीाख्यास्यामः ॥१॥ शानियायावराश्च गृहस्था एवं केन चियक्तिविशेषणो. च्यन्ते । आमपानी पुन 'जीर्णरस्यान् तामिहोत्र चेष्टायाम् ' इत्यनेन विधानेनाममि माम्दानि । 'तस्य। वि.पो या स्थामा यजमान इत्यत्रोक्तो वा । एतेषामुपादान मुनेरपि व.य त आ.६६४,

·255
द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्याय
माणेन विधिना भोक्तव्यम्, किमङ्ग पुनरन्यैराश्रमिभिरित्येतत्प्रदर्श-
यितुम् | प्राणवत आहुतय
1 प्राणशब्दोऽपानादीनामप्युपल
क्षणाय ॥ १ ॥
सर्वावश्यकावसाने संमृटोपलिप्ते देशे प्रा-
मुख उपविश्य तद्भूतमाहियमाणं भूर्भुव-
स्सुवरोमित्युपस्थाय वाचं यच्छेत् ॥ २ ॥
अवश्य भाव्यावस्या तन्नियोगतोऽहरह वर्तव्यम् । सर्वा-
वश्या परिसमाप्य मध्यदिनात्मागेव 'पूर्वाहे वै देवाना मध्यदिने
मनुष्याणामपराहे पितृणाम्' इति श्रुते । तथा दाररक्षणमप्यु-
तम्-'पञ्चमे भोजन स्मृतम्' इति । सम्मृष्टः शोधित ।
उपलितो गोमयेनोदकेन च । देशग्रहण भूमी पादनिधानार्थम्।
तेन पादावासनमारोप्य न भुीतेति गम्यते ।
प्रामुखत्व
नित्यवत्क
तंत्र्यम् । उपवेशनग्रहणात् आसनशयननिवृत्ति क्रियते । तेनानेन
मन्त्रेण उपस्थाय नमस्रुत्य मानी भवेत् ॥ २॥
न्यस्तमन्नं महाव्याहृतिभि. प्रदक्षिणमुदकं
परिपिच्य सव्येन पाणिनाऽविमुञ्चन्नमृ-
तोपस्तरणमसीति पुरस्तादपः पीत्वा
पञ्चानेन प्राणाहुतीर्जुहोति प्राणे निवि-
टोऽमृतं जुहोमि शिवो माऽऽविशाप्रदा
हाय प्राणाय स्वाहेति ॥ ३॥

·266 " बाथायनधममूत्र सव्याख्याने अन्न महाव्याहृतिमिः 'भूरमये च पृथिव्यै च इत्या देभि पदक्षिणमुदक परिपिच्य सव्येन पाणिना भोजनपात्र अवि मुञ्चन् अविसृनन् 'अमृतोपस्तरणमसि' इत्यप पिबेन् । पुरस्ता द्रहणात् परिधानमन्नस्येति ज्ञापयति । तथोपरिष्टादिति । इतर थाऽन्यदन्न भवेत् । 'अन्नममृतच' इति श्रुति । अभृतमन्न तस्योपस्त रणमुदक तदेवापिधान तत्त्वमाप्तीत्युदक्मामन्त्रयते । 'अपोशान कर्म कुरु' इति यदुक्तमुपनयनसमये तदिदम । 'प्राणे निविष्ट । इत्यन्तेन जुहोतीति सम्बन्ध । प्राणे प्राण र्थमभिनिविष्टोऽहममृत मन्न जुहोमीति मय्येव । मा च शिवस्मुखहेतु आविश अपदा- हाय च भव स्वाहेति प्रदानप्रतिपादक प्रयच्छामीति यावत् । एवं मुत्तरेप्वपि यथासम्भव योजनीयम् ॥ ३ ॥ पञ्चान्नेन प्राणाहुतीर्तुत्वा तूष्णी भूयो व्रतये- प्रजापति मनसा ध्यायनान्तरा वाचं वि- सृजेद्यदन्तरा वाचं विसृजेद्भूर्भुवस्सुवरोमि- ति जपित्वा पुनरेव भुञ्जीत ॥ ४ ॥ अन्नेन पश्चमाणाहुत्यनन्तर यथेष्ट प्रतयेगुजीत । तूष्णी- ग्रहणेन वाग्यमनिवृत्ति मन्त्रनिवृत्तिर्वा गृह्यते । ध्यायेदिति शेष तेपामपाठ । तथा भूयश्शब्दात् 'अष्टौ ग्रासा' इति गृह्यते ॥४॥ त्वक्केशनखकीटाखुपुरीपाणि दृष्ट्वा तद्देश- पिण्डमुहृत्यागिरभ्युक्ष्य भस्मावकीर्य पु- है आ६-१३ त मा " 1ते आ६-५ ·द्वितीयप्रश्न सप्तमोऽध्यायः 257 नरद्भिः मोक्ष्य वाचा च प्रशस्तमुपयु- जीत ॥५॥ देशग्रहण लेमनखादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । कोटा बृहतीफ- लादिषु भवेयु । पुन तद्हण चाजीवमक्षिकापिपीलिकादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । जीवतामपवादश्रवणात् 'मशकैर्मक्षिकैश्च निलीन नो- पहन्यते' इति । आखुपुरोप गुदादिपुरीपग्रहणार्थ विदुराहश्लोक- सगृहीतपरिग्रहार्थ च । यो देश कीटादिसयुक्त तं देशम् । वाचा प्रशस्तस्योपयोग प्रशस्तमित्युञ्चरिते उपयोग । उच्चारयिता च स्वय वाऽन्यो वा ॥५॥ अथाप्युदाहरन्ति- आसीनः प्राडुखोऽभीयाद्वाग्यतोऽनमकुत्स- यन् । अस्कन्दयंस्तन्मनाश्च भुक्ता चा- निमुपस्पृशेदिति ॥ ६॥ आसीनप्रामुखत्वयो पुनरुपादान पञ्चप्राणाहुत्यन्ते तयो पर्य. मा भूदिति । वाम्यतोऽन्न व्रतयेत् । नूप्णीग्रहणेनैव सिद्वत्वादनुवाद । अकुत्सयन् अगर्हयन् अपक्वाशतादिदोषात् । अस्कन्दयन् मृमावनवकिरन् तन्मनाः अन्नमेव चिन्तयन् भुक्ता चाचान्तश्चाग्निभुपस्पृशेदिति योजना ॥ ६ ॥ 1 "शूद्ररजस्वलापतितदशने नेत्रे प्रक्षाव्य भुशीत" इत्यधिक सूत्रम् वसान 33 ·263 पौधायनधर्ममत्रे सव्याख्याने सर्वभक्ष्यापूपकन्दमूलफलमांसादीनि दन्तै- विद्येत् ॥ ७ ॥ सर्वभक्ष्योदाहरणत्वेनापूपादिग्रहणम् । एतद्दन्ते वयेत् न खण्ड येत् दन्तखण्डितावशिष्टं पुनर्भक्षणाय नादद्यादित्यर्थ ॥ ७ ॥ नातिसुहितः॥८॥ अत्यशन वर्जयेत् । उक्त च-न भुञ्जीतोद्धृतस्नेह नाति सौहित्यमाचरेत्' । इति । अतो मिताशनमिति ।। ८ ।। अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पीत्वाऽऽ- चान्तो हृदयदेशमभिमृशति प्राणानां ग्र- स्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनानेना- प्यायस्वेति ॥ ९ ॥ अमृतस्यापिधानमुपरि प्रच्छादन उदकं तत्त्वमसीति मन्त्रार्थ । अभिमर्शनमन्त्रस्य वामदेव मपि काण्डपिर्वा निवृद्गायत्र छन्द जीवो देवता । हृदय जीवायतन तत्रस्थो जीव आमन्यते । ग्रन्थि: बन्धन प्राणायतन असि रुद्रः अन्तकः अन्तकस्सन मा अन्नं विश अन्तको माभूरित्यर्थ । यजीवित मम तेनान्नेन मा आप्यायस्व वर्धय ॥ ९ ॥ पुनराचम्य दक्षिणे पादाद्गुष्ठे पाणी निस्रा- 1मनु । ६३. * दक्षिणेन पादाङ्गष्टे पाणिना ·259 द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्याय . वयति । अड्डष्टमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समा- श्रितः । ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्री- णाति विश्वभुगिति ॥ १०॥ हाम्या हस्ताभ्यामुदक निसावयेत् । अगष्टमात्र इत्यूच वाम- देव मपि अनुष्टुप्छन्द आत्मा देवता । मानप्रत्यय । आद्य परमात्मा स्मृत पुरुष पुरि शेत इति व्युत्पत्त्या । आह च कृष्णद्वैपायनस्सावित्रयुपाख्याने~ अङ्गुष्ठमात्र पुरुष विचकर्ष यमो बलात् ॥ इति ।। तत्परिमाणश्च तदाश्रयश्वासावीश्वर जगतो जङ्गमस्य शास्ता वैवस्वत प्रभु प्रभूत प्रीयता विश्व सुनक्ति भड् इति विश्वभुक् ।।१० हुतानुमन्त्रणमूर्ध्वहस्तस्समाचरेत् श्रद्वायां प्राणे निविश्यामृत हुतं प्राणभन्नेनाप्याय- स्वेति पञ्च ॥ ११॥ पचैते मन्त्रा हुतानुमन्त्रणं तत्साधन हुतस्य भुक्तस्यानुभन्त्र- णमन्वीक्ष्य वदन तदूर्वहस्तस्समाचरेत् ॥ ११ ॥ ब्रह्मणि मआत्माऽमृतत्वायेत्यात्मानम्॥१२ स्वशरीरमनुमन्त्रयत इति शेष । जीवपरमात्मानावेकीभावये- दिति मन्त्रार्थ ॥ १३॥ .

·260 अक्षर प्रणव योधायनघमसूत्रे सव्याख्याने, अक्षरेण चात्मानं योजयेत् ॥ १३ ॥ तेन आत्मान प्रणव क्षेत्रज्ञ वा एकीभूय ध्यायेदित्यर्थ ॥ १३ ॥ सर्वक्रतुयाजिनामात्मयाजी विशिष्यते ॥ विदुप प्रशंसपा । तथा च श्रुति - 'स य इदमविद्वाननिहोन जुहोति यथाऽङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयाताहतन् स्यात् " इति ।। अथाप्युदाहरन्ति- यथा हि तूलमैपीकमग्नौ प्रोतं प्रदीप्यते । तद्वत्सर्वाणि पापानि दयन्ते ह्यात्मयाजिनः॥ इपीक तृणीवशेष । तूल ग्रहणात् शुपमिति शेष । आत्मयानी यथाविधि भुजान सर्वाणि इह जन्मनि जन्मान्तरे च स्नानि । श्रुतिरपि तद्यथपीकतूरमनी मोतं मयत हास्य स पाप्मा- नः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोनं जुहोति': इति ॥ १५॥ केवलाघो भवति केवलादी । मोघमन्नं वि. न्दत इति ॥ १६ ॥ एवमविटुपो निन्दया विद्रुप प्रशसा । अथ पाप इतरया केवलापो भवेत् । योऽसौ. केवलादी येवलाहारीत्यर्थ । स एव मोघमन्नं विन्दत इति अनया ऋचा निन्द्यते इति शेष । छा, ५.१४, ·261 द्वितीय प्रश्न समाध्याय, अस्य झपिमिभु त्रिष्टुप्छन्द । अन्नदानप्रशसा । माधमप्रधान अन्नमदनीय विन्दते भु), तस्य केवलशन वध एवेत्यर्थ । अथ -- एतद्विक्षोक्यि, तस्य वध इत्युक्त, तमावेश्यति नार्यमणं पुप्यति देवतार्थ न प्रयच्छत्तीति । नो सखायं नाप्यभ्यागत पूश्यति स एव देवलायो भवति वेवरादित्वात् । तदेतद्वितयेन गतश्लोरदशितविस्तर ॥ १६ ॥ स एवमेवाहरहस्सायंप्रातर्जुहुयात् ॥१७॥ एतद्गम्यते 'सर्वावश्यकावसाने' इत्यस्य दिवसे कर्तव्यानामन्ते दिवाभोनिन इस एव राजावित्ययमर्थ इति ॥ १७ ॥ रात्री भोमनद्रव्याभावे क्थम् । अद्भिर्वा सायम् ॥ १०॥ भोजनीयम्, आचमनभोजनसामान्यात् ॥ १८॥ मनुष्याणा पौर्वापर्यमाह- अथाप्युदाहरन्ति- अग्रे भोजयेदतिथीनन्तर्ववीरनन्तरम् । बालवृद्वांस्तथा दीनान्च्याधितांश्च वि- शेषतः ॥ १९ ॥ अन्तर्वनी गर्भिणी । वन्यत् ॥ १९॥ अन्यथाकरणनिन्दा- ·262 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अदत्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुले यथाविधि। भुज्यमानो न जानानि न स भुते स भुज्यते ॥ २० ॥ भुज्यमानः क्षीयमाणोपि न जानात्यात्मनोऽन्तम् । न हि स भोजनकर्ता । कि तर्हि ! स भुज्यते कर्म भवति । यथा भुज्यमानं द्रव्यं क्षीयते एवं केवलादीत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ पितृदेवतभृत्यानां मातापित्रोणुरोस्तथा । वाग्यतो विघसमश्नीयादेवं धर्मो विधीयत इति ॥२१॥ विषसः शेषः । तथा वसिष्ठोऽप्यतिथिपूजांप्रकरणेऽप्याह- श्रेयांसंश्रेयांसमानुपूर्येण । स्वगृह्याणां कुमारीबालवृद्धतरुणाम- भाताः । ततोऽपरान् गृह्यान् । श्वनण्डालपतितवायसेम्यो भूमी निपेत् । शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टुं वा दद्यान् । शेषं दम्पनी भुञ्जी- याताम् '* इति । वाग्यत इति पुनर्वननमादरार्थम् ॥ २१ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः पोडशारण्यवासिनः। द्वात्रिंशतं गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः।। *वा, प.11.11.

·268
द्वितीय प्रश्न सप्तमोभ्याय.
ग्रासाना
अपरिमितं
परिमाणसहचानियमो नास्ती.
त्यर्थ ॥ २२ ॥
आहिताग्निरनड्डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः।
अश्रन्त एव सिद्धयन्ति नैपां सिद्धिरनभ-
तामिति ॥ २३॥
अनद्हण दृष्टान्तार्थम् । नैतेपा परिमितमित्येतत्सिध्यति ।
कर्मकर्तृत्वेनानश्नतामेपा न सिद्धि कर्मण । उपवासप्रतिषेधश्चा
यम, आहितामेब्रह्मचारिणश्च उपवासे सति शुश्रूपाया कर्मणश्च
रोपप्रसङ्गात् ॥ २३ ॥
किञ्च-
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनभंस्तु तपश्चरेत् ।
प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु
सः ॥ २४ ॥
प्राणाग्निहोत्रलोपनिन्दैपा । नन्वेव सति पञ्चाहुतिलोप एव दोप-
स्स्यात्, नेतरग्रासलोपे । यथाऽग्निहोत्रहोमे हुतशेषप्राशनाभावे दो-
पो नास्ति तदेतदपि । वक्तव्यो वा विशेष । उच्यते । स्यादेत
देव यद्यनशननिन्दा स्यात्, अपि तु अदन्तदशननिन्देपा ॥२४
विमेष एवोत्सर्ग सर्वदाशितव्यमेव नेत्याह-
अन्यत्र प्रायश्चित्तात्प्रायश्चिने तदेव विधा-
नम् ॥२५॥

·264 योधायनधर्मसूत्रे सध्यारयान उपवास एव साधीयानित्यर्थ ॥२१॥ अथाप्युदाहरन्ति- अन्तरा प्रातराशं च सायमा तथैव च । सदोपवासी भवति यो न भुङ्के कदाचनेति काल्योरन्तराऽनशन तदुपवासाल भवेत् । अतश्च नान्तरा भोजन कर्तव्यम् ॥ २६ ॥ प्राणाग्रिहोत्रमन्त्रांस्तु निरुद्ध भोजने जपेत् । त्रेताग्निहोत्रमन्त्रांस्तु द्रव्यालाभे यथा ज- पेदिति ॥ २७ ॥ निरुद्ध भोजने पाध्यादिना द्रव्यामम्भवेन या तदानीं 'भूर्भु परम्प ' इत्याीन प्राणाहुतिमन्त्रान् वा मपेत् उत्तम ॥ २७ ॥ एवमाचरन् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २८ ॥ प्राणा ब्रह्म तय तदाय ॥२८॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिरत योधायनधर्मविपापा द्वितीयमन सप्तमाभ्याय येन विधिना स्वर मुजीत त मनिपादयितुमधुना परभीनन या रयितु काम्यस्य विधानमुच्यने । द्विविधं भात्यनिविमोचन श्रा ·- - द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्याय 265 द्धभोजन च । तदिदानी आडमुच्यते- पित्रयमायुष्यं स्वयं प्रशस्य पुष्टिकर्म च ॥ १॥ पितृदेवत्य पिनयं श्राद्धम् । तदेव आयुष्यमायुपे हितम् । स्वर्य स्वर्गसाधनम् । प्रशस्यं प्रशंसनीयम् । पुष्टिकर्म सर्वसुखसम्पत्ति मावलक्षण श्राद्ध वश्याम इति सङ्गह क्रियते ॥ १ ॥ कान् पुनश्श्राडे भोनयेदित्याह- त्रिमधुस्त्रिणाचिकेतस्विसुपर्णः पञ्चाग्निप्पडङ्ग- विच्छीको ज्येष्ठसामिकरस्नातक इति पड्डिपावनाः॥२॥ त्रयो मधुशब्दवन्तो मन्त्रा 'मधु वाता ऋतायते" इत्यादय । ते येन बहुशोऽम्यस्ता स त्रिमधुः । त्रिनाचिकेतो नामावराणा व्रत तचारी 'अय वाव य पवते” इत्यनुवाकत्रय विद्वान् । त्रिनुपर्णो नाम बढ़चाना व्रत तच्चारी त्रिसुपर्ण 'ब्रह्म मेतु माम् ॥ इत्यनुवात्रिय विद्वान् । पञ्चाग्नि सभ्यावसध्याभ्या सह। पडनवित् प्रसिद्ध । शीर्षक: शिरोवृत्तिक अथर्वणामतच्छिरो- प्रतनाम । ज्येष्ठसाम 'मूर्धान दिव इत्यस्यामुत्पन्न तद्योऽधीते स ज्येष्ठसामिक । एवमुक्तलक्षण स्नातको वेदितव्य । पदि पावनाः पतिशोधका ॥२॥ तदभावे रहस्यवित् ॥३॥ रहस्यमरण्ये पठितव्यो ग्रन्यो य तमर्थतो अन्यतश्च वोत्ति खस १-६-१८ याज्ञिकी ४० 'ऋवन ४-५-१ 34 ·266 । बोधायनधर्ममत्र सयख्याने. सोऽपि पहि पावनः श्राद्धाहः । तदभावशब्दः पूर्वैस्सम्बन्धनीयः । रहस्यविदभावे, त्रिमध्वादय इत्यर्थः॥ ३ ॥ ऋचो यजूंषि सामानीति श्राद्वस्य महिमा। तस्मादेवंविदं सपिण्डमप्याशयेत् ॥४॥ महिमा सम्पत्पडिपावनाः। ऋगादिशब्देन तद्विदो लक्ष्यन्ते । यस्मादेवं तस्मात् एवंविदं वा सपिण्डमप्याशयेत् एवंविदं रह- स्यविदं ब्रह्मज्ञम् । तस्मादत्यन्तगुणवानपि रहस्यक्त्सिपिण्डो भोजन यितव्यः । रहस्यविदेव भूतानां श्रेष्ठो भवति । आह च- भूतानां माणिनवश्रेष्ठाः माणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराश्श्रेष्ठाः नरेषु ब्रह्मणास्मृताः ॥ ब्राह्मणेषु च विद्वांसः विद्वत्सु कृतबुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः ॥ ब्रह्मविद्यः परं भूतं न किञ्चिदिह विद्यते ॥ इति ॥ राक्षान्नानि च सामानि स्वधावन्ति यजूंपि च। मध्वृचोऽथ पवित्राणि श्रावयेदाशयञ्छनैः ॥५॥ राक्षोन्नानि सामानि 'अग्ने रक्षाणो अंहसः, अग्रे युवा हि ये तव, प्रत्यने मिथुनादह यातुधाना, प्रत्यग्ने हरसा हरः, न तस्य मायया च न, श्रुष्टचने मवस्य मे,' यद्वा उ वि. पतिः पित, मिं होतारम् " एतत्सूक्तोत्पन्नानि । स्वभावन्ति यपि च 'सोमाय पितृपीताय स्वघानमः । इत्यादीनि । मध्ट. 'मनु. १-९. सं. ५-१-२०. 44-1... ३४-५-२९. .६-२-१२. 52-1-1. 104, 21-4-4 ·द्वितीरमणे भटमोऽस्यायः 267 मन्यामम्वन्धा नः 'मधु वाता इत्यादीनि त्रीणि । पवित्राणि 'परमानरमु. पर्जन " इत्यादीनि । मुानान् ब्राह्मणान् श्रावयेत् ॥ ५ ॥ चरणवतोऽनूचानान्योनिगोत्रमन्त्रासम्ब- न्यान्छुचीन्मन्त्रयतस्त्रयवरानयुजः पूर्वेयुः प्रातरेव वा निमन्त्रय सद पक्लृप्तेप्वास- नेपु प्राङ्मुखानुपवेशयत्युदगुखान्वा ॥ ६ ॥ नरणमानार । यद्वा-~-गुरुपूर्वक्रमागत शास्वाध्ययन तद्विहि- तोपनयन न येपा ते मरणवन्त | वेदाङ्गाच्यायिनोऽभूचाना। योन्यसम्बन्धा मातृपित्रमम्बन्धमा । गोगासम्बन्धा अमगोत्रा । अशिष्योपाध्याया । शुभयो बाह्यान्तरयो । मन्त्रवन्त नोनिया । चिमध्नादीनामेतेपा न समस्तभाव रस्य । निमन्त्रण व परिप्यामि प्रमोदन्तु मवन्त भोक्तुमित्येवमादि ॥ ६॥ अथैनास्तिलमिश्रा अपः प्रतिग्राह्य गन्धै- मात्यैश्वालङ्कृत्याग्नौ करिष्यामीत्यनुज्ञातो- निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याग्निमुखा- कृत्वाऽऽज्यस्य तिस्त्र आहुतीर्जुहोति । सोमाय पितृपीताय म्वधा नमस्स्वाहा। यमायाद्विस्वते पितृमते स्वधा नम. स्वाहा । अग्नये क पवाहनाय विष्टरुते स्वधा नमस्स्वाहेति ॥७॥ 1.1.६.१.

·208 पोधायनधर्मसूत्र सव्याख्याने. करिप्यामीत्युक्ते कुरुम्वेत्यभ्यनुज्ञात इति शेषः । अन्यतो हि प्राप्त्यर्थमानिमुखादित्युक्तम् ॥ ७ ॥ तच्छेपेणान्नमभिघार्य अन्नस्यैता एव तिस्त्र आहुतीर्जुहुयात् ॥ ८॥ तच्छेपेण आज्यशेषेण अन्नस्य अन्नेनेत्यर्थः एता इत्याहुति- मन्त्रान्व्यपदिशति ॥ ८॥ वयसां पिण्डं दद्यात् ॥ ९ ॥ वयश्शन्देन इह काका गृह्यन्ते ॥ ९ ॥ पितृम्यो दातव्ये वयोभ्य पिण्डदाने कारणमाह- वयसां हि पितरः प्रतिमया चरन्तीति वि- ज्ञायते ॥ १० ॥ मतिमया आवारेण ॥ १०॥ करानुष्ठेन पाणिनाऽभिमृशति ॥ ११ ॥ भोक्तकामस्य ब्राह्मणस्य कराअष्टेन अनावेन स्वपाणिना भोज्य. द्रव्यमभिमृशति । स्वपाणि यवहितारणम् ॥ ११ ॥ तात मन्त्रा:- पृथिवीसमं तस्य तेऽग्निरुपद्रष्टर्चस्ते महिमा दत्तस्याप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौरपि- धानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणा- नां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्पक्षि- तमति मा पितृणां क्षेष्ठा अमुवामुमिन

·269
द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्याय
लोक इति । अन्तरिक्षसमं तस्य ते वायु-
रुपश्रोता यजूंपि ते महिमा दनस्याप्र-
मादाय पृथिवी ते प्रात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मण-
स्त्वामुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्याव.
तां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा पि-
तामहानां क्षेष्ठा अमुत्रामप्मिन् लोक इति।
यौस्समं तस्य त आदित्योऽनुख्याता सा-
मानि ते महिमा टत्तस्याप्रमादाय पृथिवी
ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जु-
होमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणा-
पानयो होम्यक्षितमसि मा प्रपिताम-
हानां क्षेष्ठा अमुत्रामुप्मिन्लोके इति॥१२॥
एते त्रयो म मा पृथिव्यन्तरिक्षाकमा । लोवाना तावन्महिमा
एप वेदितव्य
यदेतद्दीयतेऽन्न तदामन्त्रयते । पृथिव्या
मम तस्यैवविधस्य तव अग्निरुपद्रण सासिभूत एवमुपश्रोता अ-
नुग्यातेति च । ऋचस्ते महिमा महत्त्वम् । एवमुपासनया
दत्तस्यान्नस्याप्रमादो भवति । पृथिव्येव तव पात्र आधार धारे-
वापिवान ब्रह्मणो ब्राह्मगस्य मुखे त्वा जुहोमि ब्राह्मणानामि
त्यादि जुहोमोत्यन्त प्रतिपत्तिमात्रम् । अक्षितमसि मा श्रेष्ठाः
क्षय मा गा । पित्रादीना परस्मिन् लोके ॥ १२ ॥

·270
बोधायनमसूत्रे सव्याख्याने
अग्नौ करणशेपेण तदन्नमभिधारयेत् ।
निरगुष्ठं तु यहानं न तत्प्राणाति वै पितृन्।
हस्ताङ्गनाभिमर्शनमुक्तम् । तदभावे निन्देषा ॥ १३ ॥
उभयोश्शाखयोर्मुक्तं पितृभ्योऽनं निवेदितम्।
तदन्तरमुपासन्ते असुरा दुष्टचेतसः ।।१४।।
सव्येन पाणिना भाजनमुपस्पृश्येव भुञ्जीतेत्येतदनेन विधीयते
शाखयोः हस्तयो ॥ १४ ॥
यातुधानाः पिशाचाश्च प्रतिलुम्पन्ति तहविः।
तिलादाने ह्यदायादास्तथा क्रोधवशेऽसुराः ॥
भोजनस्थानेषु आसनस्थानेषु च तिलविकिरणस्याक्रोधस्य च
प्रशसेषा ॥ १५ ॥
कापायवासा यान्कुरुते जपहोमप्रतिग्रहान्।
न तद्देवगमं भवति हव्यकव्येषु यद्धविः ।।
देवे मणि पित्रये च कापायवासानिषेध वनामसा माने-
तव्य इति विवानार्थम् । किन-चापायवाससो यतीश्वरा । तेऽपि
पित्रये देवे कर्मणि च नपहोमप्रतिमान कुर्वते तदेवगम पितृगम
चन भवतीति शेष 1 हव्यं देवदेवत्य कव्यं पितृदेवत्यम् ॥ १६ ॥
यञ्च दनमनङ्गुष्ठं यच्चैव प्रतिगृह्यते ।
आचामति च यस्तिष्ठन् न स तेन ममृ-
ध्यत इति ॥ १७॥

·द्वितीयप्रश्न अष्टमोऽध्यायः, 271 प्रदानप्रतिग्रह्योरगुटरगवहिर्भावार्थः, तिष्ठत' आचमननिषेधा- पश्चायं श्लोकः ॥ १७॥ आद्यन्तयोरपां प्रदानं सर्वत्र ॥ १८ ॥ सर्वत्र दाने अधानेनादावन्ते च जलदानं कर्तव्यम् .। तथा च गौतमः--'भिक्षादानमपूर्व ददातिषु' इति ॥ १८ ॥ जयप्रभृति यथाविधानम् ॥ १९ ।। दाविहोमिकमुत्तरतन्त्रं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १९ ॥ शेषमुक्कमटकाहोमे ॥ २० ॥ इतोऽधिकमष्टकाहोमादावगमयितव्यम् । 'आशयेष्वन्नशेपान् स. म्प्रकिरन्ति" इत्यादि । अनेनैतत् ज्ञापितं भवति मासिश्राद्धे सोऽ- पि वेदितव्यः प्रयोगान्तरमिति ॥ २० ॥ द्वौ देवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा। भोजयेत्सुसमृडोपि न प्रसज्जेत विस्तरे ॥२१ देवे वैश्वदेवे ॥ २१ ॥ इतरथा दोषमाह- - सकियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्प- दम् । पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मात प- रिवर्जयेत् ॥२२॥ कारुण्यात् स्नेहात् लोकगहभियाद्वा आहविस्तरे प्रसके सति प्रतिषेधः ।। २९॥

·272 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उरस्तः पितरस्तस्य वामतश्च पितामहाः। दक्षिणतः प्रपितामहाः पृष्ठतः पिण्डोदका । इति ॥ २३ ॥ श्रद्धासनननोऽर्थवादः । पिण्डोदकाः पिण्डचिन्तकाः माताम- हादयः ॥ २३॥ इति थीगोविन्दस्वामिते बोधायनधर्मविपरणे द्वितीयमनेऽष्टमोध्यायः ओरसेन हि पुत्रेणापाकरणं भवति । अतस्तत्मशंसार्थमाह- प्रजाकामस्योपदेशः॥१॥ प्रजा सत्पुनः तत्कामस्योपदेशः करिष्यते ॥१॥ प्रजनननिमिता समाख्येत्यश्विनावूचतुः ।। मजननमुत्पादनं तन्निमित्ता पुत्र' इति समाख्या मसिद्धि- रित्यर्प, 1 न तु दानादिनिमित्ता . पुत्रसमाख्या अतो दत्तादिरत्र प्रतिनिधिः । तते ऋची मवतः- -'परिषद्यं हारणस्य रेपो, न हि प्रमाय॥२॥ प्रनाकामस्योपदेश इत्युक्तम् । कोऽसावुपदेश इत्याह- आयुपा तपसा युक्तस्स्वाध्यायेण्यापराय- णः । प्रजामुत्पादयेयुक्तस्स्वेस्वे वंशे जितेन्द्रियः आयुश्शन्देन तत्करणं लक्ष्यते । तक्ष विधिवत्सन्धयोपासनं विप्रापवादाभाव इत्यादि । आह - सिं.५...

·द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः 278 अपयो दीर्घसन्दधत्वादयिमायुरवाप्नुयुः । आयुर्विप्रापवादेन सन्ध्यावन्दनहानतः ॥ अतिथिपूजाहानाच नश्पत्यायुराप ध्रुवम् । नाधितिष्ठेत केशांस्तु न भस्मास्थिकपालकान् । न कार्पासास्थि न तुपान् दीर्घमायुर्जिजीविपुः ।। इति ॥ तथा- . न होदशमनायुप्पं लोके किञ्चन विद्यते । यादशं पुरुपस्येह परदारोपसेवनम् ॥ लोप्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । स विनाशं बजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव च ॥' इत्येवमादि द्रष्टव्यम् । तपो दानम् । एतत्खलु वाव तप इत्या- हुर्यस्व ददाति' इति श्रुतेः । वक्ष्यमाणं वा ब्रह्मचर्यादि । स्वाध्यायेज्ये तु प्रप्तिद्धे एव । स्वे इति । स्वयं ब्राह्मणो ब्राह्मण्यामित्यादि । इन्द्रियमिह उपस्थमभिप्रेतं पुत्रकारणत्वात् । परदारादिवर्भनम्, स्वदारेप्वप्यकालवर्ननं च । एते प्रनो- पत्त्युपायाः यथा विधानं क्रियमाणाः प्रनोत्पत्त्युपाया भवन्ती- त्यभिप्रायः॥३॥ ब्राह्मणस्यर्णसंयोगस्विभिर्भवति जन्मतः । तानि मुच्यात्मवान् भवति विमुक्तो धर्म- संशयात् ॥४॥ ब्राह्मणग्रहणात् स्वमूलश्रुतिप्रमाणं द्रष्टव्यम् । त्रिभिः अवश्य- मनु. ४.७१,११५. जय. 35 ·272 बोधायनमसूत्र सव्याख्याने, उरस्तः पितरस्तस्य वामतश्च पितामहाः। दक्षिणतः प्रपितामहाः पृष्ठतः पिण्डोदका । इति ॥ २३ ॥ श्रद्धासनननोऽर्थवाद । पिण्डोदकाः पिण्डचिन्तका माताम हादय ॥ २३ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिरुते बोधायनधर्मविपरणे द्वितीयप्रश्नेऽष्टमोऽध्याय -- औरसेन हि पुत्रेणर्णापाकरण भवति । अतस्तत्पशसार्थमाह- प्रजाकामस्योपदेशः ॥ १ ॥ मजा सत्पुत्र तत्कामस्योपदेशः करिप्यते ॥१॥ प्रजनननिमिता समाख्येत्यश्विनावूचतुः। प्रजननमुत्पादन तन्निमित्ता पुत्र इति समाख्या प्रसिद्धि रित्यर्थ । न तु दानादिनिमित्ता पुत्रसमाख्या अतो दत्तादिरत्र प्रतिनिधि । तत्रेते ऋचौ मवत -'परिपद्य हारणस्य रेक्यो, न हि प्रभाय॥२॥ प्रजाकामस्योपदेश इत्युक्तम् । कोऽसावुपदेश इत्याह- आयुपा तपसा युक्तस्स्वाध्यायेज्यापराय- णः । प्रजामुत्पादयेद्युक्तस्स्वेस्वे वंशे जितेन्द्रियः ॥३॥ आयुश्शब्देन तत्करण लक्ष्यते । तच विधिवत्सन्धयोपासन विप्रापवादाभाव इत्यादि । आह च- एक्स. १-२॥

·द्वितीयप्रश्न नवमोऽध्यायः 278 ऋपयो दीर्घसन्दपत्वादाघमायुरवाप्नुयुः । आयुर्विमापवादेन सन्ध्यावन्दनहानतः ॥ अतिथिपूजाहानाच नश्यत्यायुरपि ध्रुवम् । नाधितिष्ठेत केशांस्तु न भस्मास्थिकपालकान् । न कार्पासास्थि न नुपान् दीर्घमायुर्जिजीविपुः ॥ इति ॥ तथा- न होदृशमनायुप्यं लोके किञ्चन विद्यते । यादशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ॥ लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । सशिनाशं ब्रजयाट सूचकोऽशुचिरेव च ॥ इत्येवमादि द्रष्टव्यम् । तपो दानम् । एतत्सलु वाव तप इत्या- हर्यस्त्वं ददाति' इति श्रुतेः । वक्ष्यमाण वा ब्रह्मचर्यादि । स्वाध्यायेज्ये तु प्रसिद्ध एष । स्वे इति । स्वयं ब्राह्मणो ब्राह्मण्यामित्यादि । इन्द्रियमिह उपस्थमभिप्रेतं पुत्रकारणत्वात् । जय परदारादिवर्णनम्, स्वदारप्वप्यकालवर्नमें च । एते प्रजो- स्पत्त्युपाया यथा विधानं क्रियमाणाः प्रजोत्पत्त्युपाया भवन्ती- त्यभिप्रायः ॥३॥ ब्राह्मणस्यर्णसंयोगस्त्रिभिर्भवति जन्मतः। तानि मुच्यात्मवान् भवति विमुक्तो धर्म- संशयात् ॥४॥ माह्मणग्रहणात् स्वमूलश्रुतिप्रमाणं द्रष्टव्यम् । त्रिभिः अवश्य- मनु. ४ ७१, १३४. 36 ·wha 274 बाधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. कर्तव्यैरिति शेपः । जन्म उपायनं तत' प्रभृति प्रणवान् भव. ति । तत' प्राक्, शूद्रसमत्वात् । तानि कर्माणि रणानि विमुच्य यथाविधि सम्पाद्य आत्मवान् स्वतन्त्रो भवति । यस्मा- दयं धर्मसंशयात्, किमतानि यथावत् सम्पादयितुं शत्यामो न वे- त्येवंरूप संशयाद्विमुक्तो भवति ॥ ४ ॥ केन कर्मणा तढणमपाक्रियत इत्याह- स्वाध्यायेन ऋषीन पूज्य सोमेन च पुरन्द- 1 रम् । प्रजया च पितृन्पूर्वाननृणो दिवि । मोदते ॥ ५॥ मोमेन सोमयागेन ॥५॥ आयुषा युक्तः प्रनामुत्पादयेदित्युक्तम् । तत्राह- पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेणामृतमभुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाधिरोह- -- m तीति ॥६॥ पुत्रेण दृष्टेन । तत्पुत्रेण तत्पत्रेिण इत्यत्रापि दृष्टेनेति- शेषः । अमृवं देवेसायुज्यम् । नाकं कमिति मुखमेतत्मतिपि- ध्यते । दुःखाननुविद्धं मुख ब्रह्मणः पदमिति यावत् । 'दिवि मोदते' इति सि पुनरुपादानं वहुपुत्रोत्पादनार्थम् । अथाहुः पौराणिकाः-

·275
-
द्वितीयप्रश्न नवमोऽध्यायः.
एटच्या बहवः पुत्राः यद्येकोपि गया प्रजेत् ।
एटच्या वहवः पुत्राः नीलं वा वृपमुत्सनेत् ॥ इति ॥
अथेदानी ऋणसयोगतदपाकरणे श्रुतिप्रमाणके इत्याह-
विज्ञायते च-जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्
ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋपिभ्यो यज्ञेन
देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इत्येवमृणसंयोगं
वेदो दर्शयति ॥ ७॥
तदपाकरण चेति शेप ॥ ७॥
किञ्च-
सत्पुत्रमुत्पाद्यात्मानं तारयति ॥ ८॥
सत्पुत्रस्साधुपुत्र अध्ययनविज्ञानानुठानसम्पन्नो यथा भवति तयो-
त्पादनीय पुत्र इत्यर्थ । 'अनुशिष्ट लेक्य पुत्रमाहुः तस्मा-
देनमनुशास्ति' इति श्रुते ॥ ८ ॥
इद चा-यत्--
सप्तावरान सप्तपूर्वान् पडन्यानात्मसप्तमान।
सत्पुत्रमधिगच्छानः तारयत्येनसो भयात् ।।
अधिगच्छानः प्रामुवान सप्तपूर्वापरानात्मसप्तमान् अन्यान्
असत्पुत्रान् एनसस्तार यतीति सम्बन्ध ॥ ९॥

·276 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तस्मात्मजासन्तानमुत्पाद्यफलमवाप्नोति ।। तस्माद्यत्नवान् प्रजामुत्पादयेत् ॥ १५ ॥ औषधमन्त्रसंयोगेन ॥ १२॥ ओपधिसंयोगेन हि प्रना मवति, शुक्लपानां क्रिमाणामपनय- नात् । तथा मन्त्रसंयोगेनापि रक्षःपिशाचाद्यपनयनात् । 'तस्मा- धनवान् प्रजामुत्सादयेत्' इत्यस्य विस्तरः ॥ १०-१२ ॥ न चैतावता- या वेदवाह्याः स्मृतयो याच काश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फला: मेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः' । इत्येवमाशङ्कनीयमित्याह- तस्योपदेशः श्रुतिसामान्येनोपदिश्यते ।। तस्य प्रजोत्पादने यनतः औषधाद्युपदेशोऽस्माभिरुपदिश्यते । केन मूलज्ञानेनेति ! श्रुतिसामान्येन श्रुतेस्समानभावस्तुल्यता ऐक- रूप्यं श्रुतिसामान्यं तेन 1 किमुक्त पाति । प्रनामुत्पादयेदित्य- स्या. श्रुते. पुत्रकामेष्टयौषधमन्त्रादियु चैकरूपेणापेक्षिकत्यादिति !! इदानीमृणभुतो ब्राह्मणग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोरपि प्रदर्शनार्थमेत- दित्याह-- सर्ववणेभ्यः फलवत्त्वादिति फलवत्त्वादि- ति ॥ १४ ॥ मनु. १२०१९ ·द्वितीयप्रश्ने दरामोऽध्याय 277 फलबत्त्यात् प्रयोननवत्त्वात् । फलमिहोपनयनस्याध्ययन तञ्च वेदार्थज्ञानाद्युपयुक्तत्वात् त्रैवर्णिकानामित्यर्थः । यहा--फलबत्वात् औपधमन्त्रादेरपि ॥१४॥ इति धौगोविन्दस्वामिकृते बोधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रक्षे नवमोऽध्यायः ao अथातस्संन्यासविधि व्याख्यास्यामः॥१॥ सम्यक् न्यास. प्रतिग्रहाणा सन्यास विधिविधानमितिवर्त- व्यता ॥१॥ सोऽत एव ब्रह्मचर्यवान प्रव्रजतीत्येकपाम स इति सर्वनाम्ना प्रसिद्धो निर्दिश्यते । स च गर्भाधा- नादिसरकारेस्सस्कृतः अधीतवेदी चीर्णवतो गृहस्थाश्रमप्राप्तियो- ग्यो गृह्यते । तत्रापि दृष्टानुनविविषयवितृष्णस्य ब्रह्मविदो ब्रह्मचर्यादेव सन्यासेऽधिकारो नान्यस्य । इदमपर तस्य विशेषण ब्रह्म- चर्यवानिति । अतश्चविप्लुतब्रह्मचर्यस्यापि चरितनिर्वेपस्य गृह- स्थसन्यासवनाश्रमाधिकार | प्रजाति प्राण ब्रजति न प्रत्या- वर्तते इत्यर्थ । तत्र दोपमाह- चण्डालादिप्रत्यवसिता परिव्राजकतापसा.। लेपो जातान्यपत्यानि चण्डालैत्सह वासयेत् ॥ सवासात्तन प्रायश्चित्तं संवर्त आह-

·-
H
278
वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
सन्यस्य दुर्मतिः कश्चित्मत्यापत्ति भजेत यः।
स कुर्यात्कृच्छ्रमथान्नं पाण्मासात्प्रत्यनन्तरम् ॥ इति ||
एतदेकेषां मतम् ।। २ ॥
अथ परेपामाह-
अथ शालीनयायावराणामनपत्यानाम् ॥
शालीनयायावरा इति च गृहस्थानामेव' केनचिहत्तिविशेषण
संज्ञामुत्तरस्मिन्नध्याये वस्यति । अनपत्याश्चेदेतेऽपि प्रव्रजेयुः ॥३॥
एवमय सापत्यानामपि-
विधुरो वा ॥ ४ ॥
स्वस्मिन् संजात इति शेषः । विधुरो मृतभार्य भार्यान्त
रोपाटानार्थमसमर्थश्च गृह्यते ॥ ४ ॥
साम्प्रतमविधुरस्यापि सापत्यस्याह-
प्रजाः स्वधर्म प्रतिष्ठाप्य वा ॥ ५ ॥
अयमसमर्थस्याग्निहोत्रादिषु समर्यापत्यस्याधिकार ॥ ५ ॥
अयमपरः कालनियम पूर्वैस्समुच्चीयते विकल्पार्थः तेनैकराश्या.
पेक्षया-
सप्तत्या ऊर्ध्व संन्यासमुपदिशान्ति ॥ ६ ॥
प्रायशस्सप्तत्या उर्वमेव भार्यानिवृत्तिरस्य गार्हस्थ्यधर्मानुष्ठाना-
सामर्थ्य वा भवतीति तत्त्वत उक्त सप्तत्या उमिति ॥ ६ ॥

·द्वितीयप्रश्न दामोऽध्यायः 279 वानप्रस्थस्य संसारकर्मविरामे ॥ ७॥ विरामोऽवसानम् । असामर्थ्यमाश्रमविहितधर्मानुष्टाने । अस्या. मवस्थाया प्रव्रज्याप्रव्रज्य वा वानप्रस्थेनापि ध्यानपरायणेन भवित व्यं वानप्रस्थान्तरेम्य एवं भेक्षमाददानेन । उक्तावस्थाव्यतिरि कावस्थासु कृतोपि सन्यासोऽकृत एव भवति ॥ ७॥ संप्रत्युक्तलक्षणानामप्यनात्मविदा सन्यासाधिकाराभाव दर्शयितुमन पठति- एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैवात्मा पदवि विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकनेति ॥८॥ सैपाऽऽश्रमचातुविध्यप्रस्तावेऽस्माभियाख्याता । तं विदित्वे- वेत्येतदनोपयुज्यते ॥ ८॥ - अस्यामृचि नित्यो महिमति पदद्वयमस्ति । तत्तावदुपपादयति- अपुनर्भवं नयतीतिनित्यः॥९॥ पुनर्भव पुनर्जन्म तदभाव नयनीति नित्य पदविन्यासेनेत्यर्थ ॥ महत्त्वं गमयतीति महिमा ॥१०॥ सष्टार्थमेतत् ॥ १०॥ विधि व्याख्यास्याम इत्युक, तमाह- ·280 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्प- यते ॥११॥ पूर्वा हे वपनं मृत्वा अपराहे उपकल्पयते आर्जयति ॥ ११ ॥ कि तदित्याह-- यष्टयश्शिक्यं जलपवित्रं कमण्डलु पात्र- मिति ॥ १२॥ यष्टयो दण्डाः द्वितीया] प्रथमा । शिक्यं रज्जुनिर्मिनं भिक्षापात्रधारणम् जलपवित्रमुदकस्यापनयनहेतुभूतं आचमनार्थ वस्त्रम् । तच्चाभिनवं केशादिरहितं च द्विगुणं विगुणं बाटामुलं प्रादेशमात्रं भवति । उक्त' कमण्डलु' । पात्रं भैक्षाचरणाम् । तत्र विकल्प:-'अलावू दारुपात्रं वा मृण्मयं वैणवं तया" इति । इतिशब्दः पादुकाद्युपरक्षणार्थ । तथा हि- पादुकामजिन छत्रं तथा सूत्रमुपानही । सूचीपलयवल्कं च त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ॥ एतेवन्यतमाभावेऽपि दोपामावख्यापनार्थमिदम् ॥ १२ ॥ एतत्समादाय ग्रामान्ते प्रामसीमान्तेऽस्य- गारेवाऽऽज्य पयो दघि त्रिवृत्माश्य उपव- सेदपो वा ॥१३॥ आपरिसमाप्तेन भुञ्जीत | अप निवृता सह विकल्परमम्मा- Irri v ·द्वितीयाने दशमोऽध्याय 281 तस्य प्राशनमन्त्र ओ भूस्सावित्री प्रविशामि तत्सवितुर्वरेण्य- म् । ओं भुवस्सावित्री प्रविशामि भर्गो देवस्य धीमहि । ओं सुवरसावित्रों प्रवि- शामि धियो यो नः प्रचोदयात् । पच्छोऽ- धर्चशस्ततरसमस्तया च व्यस्तया च ॥ प्रणवव्याहृतिसावित्रीपादै सावित्रया पच्छो विहरणमेतदित्यर्थ । अर्धशः सावित्रया प्रणवव्याहृतिभिर्विहरेत् । ततश्च सम- स्तयाऽनवानमुच्चरितयैव विहरेत् । व्यस्तया पच्छोऽन्ते विरम्यो- चरितया विहरेदेव ॥ १४ ॥ आत्मानमात्मन आश्रमादाश्रममुपनीय ब्रह्मपूतो भवतीति विज्ञायते ॥ १५ ॥ आश्नमान्तरमितिवचनास्त्रिवृत्याशनादूर्व प्रत्यापत्तिर्नास्तीति दर्श- यति । ब्रह्म सावित्री तथा पूत निवृत्माशनेनैव सन्यास कृत इत्येतदेकीय दर्शनम् ॥ १५ ॥ तथा परेपाम्- अथाप्युदाहरन्ति- आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः। 16 ·282 -- चौधायनधर्मसूने सम्याख्याने. भिक्षावलिपरिश्रान्तः : पश्चाद्भवति भिक्षुक इति ॥ १६॥ । न केवलं त्रिवृत्प्राशनादेव भिक्षुकः । कि तर्हिः पश्यमाणे- होमादिभिरपि । भिक्षुकः इति 'मज्ञायाम्' इति कन्प्रत्यय ॥ स एप भिक्षुरानन्त्याय ॥ १७॥ तदेवानन्त्यं स चात्मा तदावाय भवतीत्यर्थ ॥ १५॥ हुतहोम इत्युक्त, तदिदानी प्रपञ्चयति- पुराऽऽदित्यस्यास्तमयागार्हपत्यमुपसमाधा- यान्याहार्यपचनमुपसमाहृत्य ज्वलन्तमा- हवनीयमुद्धृत्याज्यं गार्हपत्ये विलाप्योत्पूय , त्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्वत्याहय- नोये पूर्णाहुति जुहोति ओं स्वाहेति ॥ नात्र निरोहित निश्चिदस्ति ॥ १८ ॥ एतद्ब्रह्मान्वाधानमिति विज्ञायते ॥ १९ ॥ यथा दर्शपूर्णमासयोरन्वाधान तथेतदपि ब्रह्मप्रवेशस्य ॥ १९ ॥ अथ सायं हुतेऽग्निहोत्र उत्तरेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्दं न्यश्चि पात्राणि

·283
द्वितीयम दशमोऽध्याय .
सादयित्वा दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मायतने
दर्भान संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिनं चान्त-
र्धायेतां रात्रि जागति ॥२०॥
आहवनीयशब्द परिगृहीताग्निपरिग्रहार्थ । अत ओपवस-
न्तीत्योपवमम् । तेनापि तत्सन्निर्प इद कर्तव्यम् । जागति
बुध्यते । एपा हि ब्रह्मरात्रि । अन्यदसंवृतम् ॥ २० ॥
य एवं विद्वान् ब्रह्मरात्रिमुपोप्य ब्राह्मणोऽ-
ग्रीन समारोप्य प्रमीयते सर्व पाप्मानं
तरति तरति ब्रह्महत्याम् ॥ २१॥
अग्नीन् ममारोप्य आत्मनीति शेप । वक्ष्यमाणम्यात्मसमा-
रोपणस्य अस्मिनप्यवसरे पाठोऽभ्यन्त परस्मिन्नपि कमेऽनिसमारो-
पणाभ्यनुज्ञानार्थ । एतदवस्थापन्नस्य मृतस्याश्नमफलावाप्तिर्भवती
त्यभिप्राय ॥ २१॥
अथ ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय काल एव प्रात-
रग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २२॥
राने पश्रिमो याम पञ्चपरिकावशेषो ब्राह्मो मुहूर्त । उप -
प्रभृत्योन्यादित्येके ।
तर शक्तचपेक्षो विकल्प । कालग्रहण
उपोदयाम्युपिनोदयकालराना यस्य योऽङ्गीरन उस्तत्मदर्शना-
पम् ॥ २२ ॥

·284 पौधायनधर्मसूत्र सप्याय्याने. अथ पृष्ठयांस्तीत्वाऽपः प्रणीय वैश्वानरं द्वाद- शकपालं निर्वपति सा प्रसिद्धेष्टिस्सन्ति- ष्ठते ॥ २३॥ अग्निवैश्वानरो देवता अस्य । औपासननिष्ठ आत्मसमारोप- श्येत् तद्देवत्यः चरुः । अन्यत्मसिद्धम् ॥ २३ ॥ आहवनीयेऽग्निहोत्रद्रव्याणि प्रक्षिपेदमृण्म- यान्यनायसानि ॥२४॥ उत्तरन मन्त्रविधानात् तूप्णीमेवात्र प्रक्षेपः ॥ २४ ॥ गार्हपत्ये अरणी अवतं नस्समनसाविति ॥ प्रक्षिपतीत्यनुवर्तते ।। २५ ॥ अधात्मन्यनीन् समारोपयते याते अग्ने य-' ज्ञिया तनूरिति त्रिस्त्रिरेकैकं समाजिघ्रति ॥ एकैकमनि सभ्यावसथ्यावपि यदि विद्येते, तथा आपामन मपि । नियतिः गन्धोपादाने वर्तते । ततश्च धूपायने नानराधाण कर्तव्यमिति गम्यो । सर्वत्रायमात्मममारोपणप्रसार. ॥ २६ ॥ अथान्तवैदि तिष्ठन् औं भू . सुवः संन्य- स्तं मया संन्यस्तं मया सन्यरतं मयेति त्रिरुपांशूक्ता विरुः ॥२७॥ * पूपायमाने. (प) ·. द्वितीयप्रश्न दशमोऽध्याय 285 जुहुयादिति वाक्यसमाप्ति । मन्यस्तमित्युक्तम् ॥ २७ ॥ विपत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥ २८॥ त्रिपत्याः । सुपामादिषु पाठात् पत्वम् । देवा हि सक- द्विर्वोक्तीनामिति मन्यतेऽनृतम्, 'अनृतसम्मिता मनुष्या ' इति श्रुते । विरुक्त प्रतियन्ति श्रद्दधति ॥ २८ ॥ अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः इति चापा पूर्णमञ्जलिं निनयति ॥२९॥ अस्मत्त निर्भयानि भूतानि सन्त्विति मन्त्रार्थ । अद्भि पूर्णोड अलि विहस्तसयोग ॥ २९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्वा यश्चरते मुनिः। न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयं चापि हि जाय- त इति ॥ ३० ॥ अभयदानप्रशसैपा । एतदन्तश्च सन्यासविधि । ये पुन- रनमयो विधुरादय तेषामप्युपकल्पममृति दानान्त मायोऽग्निकार्यर- हित दर ॥३०॥ स-यालाश्रमधर्मविधानायान्त मपञ्च - सवाचंयमो भवति ॥३॥ य एवकृतसंन्यास स वाचयमास्याद आत्यन्तिकमेतदुक्तम

·280
पोधानधर्ममूत्र सपाटयाने.
न्यत्र स्वाध्यायान्मन्त्रोच्चारणाच । उक्त न-साभ्यायापि
विमृगन्तो वानम्' इति ॥ ३१ ॥
यष्टयरिशक्यं जलपचित्रं कमण्डलुं पात्र-
मुद्धृत्यैतत्समादाय यत्रापस्तद्गतस्ना-
त्वाऽप आचम्य सुरभिमत्याऽग्लिङ्गाभि-
वारुणीमिहिरण्यवर्णाभिः पावमानीभि-
रिति मार्जयित्वाऽन्तर्जलगतोऽघमर्पणेन
पोडाप्राणायामान धारयित्वोनीर्य वासः
पीडयित्वाऽन्यत्मयतं वासः परिधायाप
आचम्यों भूर्भुवस्सुवरिति जलपवित्रमा-
दाय तर्पयति-ओं भूस्तर्पयाम्यों भुवस्त-
र्पयाम्यों सुवस्तर्पयाम्यों महस्तर्पयाम्यों
जनस्तर्पयाम्यों तपस्तर्पयाम्यों मत्यं तप-
यामि ॥३२॥
जाश्रममाधारणविहिताना सानादीनामनुगमण पोरशमाणाया-
मानामपि निधानाय तर्पगान्तरविधानाणं म । मग मरगति
निस्मोन ॥ ३२॥
देववत्पितृभ्योऽनलिमुपादाय ओ भूस्स्वघों
भुवस्स्वधा मुवस्स्वयों भूर्भुवस्सुवमहर्नम
इति ॥३३॥

·: द्वितीयप्रश्न दशमोऽध्यायः 287 तर्पयतीति प्रस्तम् । देवादिति प्राचीनावीतनिवृत्यर्थम् । मन्त्रा अपि स्वधाकरणमात्राः । न चतुर्थीनमस्ताराना.॥ एवं तर्पणे कृते- अथोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यामादित्यमुपति- ष्ठते ॥ ३४॥ ढे नपित्वा वैशेषिकमुपस्थानम् ॥ ३४ ॥ ओमिति ब्रह्म ब्रह्म वा एप ज्योतिः य एप ज्योतिः य एप तपत्येप वेदो य एप तप- तिवेद्यमेवैतद्य एप तपति एवमेवैप आ- स्मानं तर्पयत्यात्मने नमस्करोति आत्मा ब्रह्मात्मा ज्योतिः ॥३५॥ प्रगवप्रशसेपा । प्रणवो ब्रह्मणो नेदिष्ठमभिवानम् । वेदय- तीति प्रणवो वेदः वेद्यं वेदितव्यम् । एप इत्यपरोक्षनिर्देश सर्वदा आदित्यप्रणवनमतादात्म्यप्रतिपत्त्यर्थ । एवमादित्योपस्था. नवेळाया मनस्समाधान कर्तव्यमित्यर्थ । तथा च पातञ्जलसूत्रम्--- तस्य वाचक प्रणव ! तज्जप नदभावनम्" इति च । तदन्य- दप्य यमेवागमप्रकार । एवमेवैपः भिक्षुरात्मान तर्पयति- नमस्करोति ब्रह्म ज्योतिः ब्रह्म परिबृढ सर्वत ज्योतिः ज्योतिदीप्तिकर्म ॥ ३५॥ सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वोऽप- रिमितकृत्वो वा ॥ ३६॥ १-२५, २०.

·288 गोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. विवृतमेतत्तत्रतत्र ॥ ३६ ॥ कमण्डलूदकग्रहणार्थमाह- ओंभूर्भुवस्स्वरिति पवित्रमादायापो गृह्णाति। पवित्रं तेन पावयित्वा जन्त्वादिवारणार्थम् ॥ ३७ ॥ नातऊर्ध्वमनुहृताभिरद्भिरपरिजुताभिरपरि- पूताभिर्वाऽऽचामेत् ॥ ३८॥ अनुवृताभिः अन्तर्नलाशयात् । अपरिनुताभिः परिमिता- भिः । पवित्रान्तनापरिपूताभिः ॥ ३८ ॥ न चातऊर्ध्वं शुक्लं वासो धारयेत् ॥३९॥ शुक्लप्रतिपेधात् कुङ्कुमकुसुममभिरक्तमनुज्ञातमेव ॥ ३९ ॥ एकदण्डी त्रिदण्डी वा ॥ ४० ॥ उक्तऽपि दण्डत्रित्वे पिकल्पाभिधानं किमर्थम् ! उच्यते-माग- अमधर्मानुष्ठाने सति दण्डसव्यायां नाभिनिवेशः पतंव्य इत्यभि. मायः ॥ ४० ॥ - भिक्षाहि द्विविधानि ब्रतानि भवन्ति महामतान्युपग्रतानि । तत्र महायतान्यानष्टे- अयमानि व्रतानि भवन्ति । अहिंसा सत्य- मस्तैन्यं मैथुनस्य च वर्जनं त्याग इति ।।

·289 द्वितीयमने दशमोऽध्याय गुरुसुश्रूपा पित्रोश्न परिचारणम् । विद्यागुरोर्वा । यद्यपि विदितवरितव्यस्य सन्यासेऽधिकार । तथापि सशयनिरोधन स भाव्यत इति गुरुशुश्रूपया भवितव्यम् । असमीक्ष्यकारित्व प्रमाद तदभावोऽप्रमादः । आशरदोपोपि त्रिधा भवति जात्याश्रयनिमि नेलशुनपत्तिनरेशादिभिस्तदाहारशुद्धिः । पशब्दसन्तोपादिपरिन हार्य । व्रतापवतयोमदेन विधान प्रायश्चित्तगुरुर गुवस्योपपाद नार्थम् ॥ ११ ॥ अथ क्षचर्या ब्राह्मणानां शालीनयायाव- राणामपवृत्ते वैश्वदेवे शिक्षा लिप्सेत ॥ भिभाणा समूहो भैष तदर्गा तदार्जनम् ब्राह्मणाना गेहे प्वित्य याहार । भिक्षा मिसितव्यद्रव्य लिप्सेत याचेत ॥४२॥ अय भिसामन्न भवत्पूर्वी प्रचोदयेत् ॥ १३ ॥ 'भवति भिक्षाम्' इत्यादिसिरे सत्यारम्भा क्षत्रियवेश्यभिक्षुकयो. स्यमव मन्त्र । तयोरपि सन्यासेऽधिकारोऽस्तोति ज्ञ पित भवतीति । सत्पुनब्राह्मणपरिबानन्यायकृतोपमादिक प्रसिद्ध समीक्ष्य युक्ता. युक्ततया विचारणीयम् ॥ ४३ ॥ गोटोहनमात्रमाकांक्षेत् ॥४४॥ मन्त्रमुक्त्वेति शेष |॥ ४॥ अथ भैक्षचर्यामपाहत्य शुचौ देशे न्यस्य हस्तपादान्मक्षादयादित्यस्यान निवेद्य उदु 87 ·290 । है - दोधायनधर्मसग्ने सम्याख्याने. त्यं चित्रमिति प्रक्षाळ्याचम्य ब्रह्मणे नि- वेदयते ब्रह्मजज्ञानमिति ॥ १५ ॥ पृथगेतौ पिटकस्यो शुची देरो निधाय ॥ ४५ ॥ अधास्य प्राणाहुतय एवानिकार्य इत्यस्मिन्नर्थे श्रुतिमुरादर्शयति- विज्ञायते-आधानप्रभृत्ययमेवा'मयो भव- न्ति तस्य प्राणोगार्हपत्योऽपानोऽन्वाहार्य- पचनो व्यान आहवनीय उदानसमानौ सभ्यावसथ्यौ ॥ ४६॥ आधीयन्तेऽद्य आत्मनात्यात्मसमारोपणमाधान तत्प्रभृतीत्यर्थः ।। पञ्च वा एतेऽनय आत्मस्थाः ॥ १७ ॥ उक्तानुवादोऽयम् । पञ्चस त्या सम्यावमथ्यकरणपक्षमाश्रित्य । अपरगपक्षेऽपि तत्मङ्कल्पोऽस्स्येव ./ 'आहवनीये सम्यावश्यया स्लङ्कल्पः' इत्याधानपरिभाषावचनाद ॥ ४७ ।। । यस्मादव नस्मान-- आत्मन्येव जुहोति ॥ १८॥ एक्शब्दः 'यस्यानो न मियत यस्य चानं नदीय न तहोत.न्य । इत्येवमाशद्वानिवृत्त्ययः ।। १८ ॥ स एप आत्मयज्ञ अत्मनिष्ट आत्मप्रतिष्ठ आत्मानं क्षेमं नयतीति विज्ञायते ॥१९॥ भूति प्रकमान एपा. भार, ५.१.१५१० ·द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः 991 - यत एवमस्यात्मयज्ञता भवाते आत्मप्रतिष्ठा तथा सिद्धयति । आत्मोपासकस्यात्ममुखप्राप्त्यर्या यस्यैरुरूश बुद्धिः असावात्मप्र- तिधः । मैपा पूर्वोपासनाय प्रशंसा ॥ १९ ॥ भूतेभ्यो दयापूर्व संविभज्य शेपमद्भिस्संस्पृ- श्योपधवत्प्राश्रीयात् ॥५०॥ भृतानि पक्षिसरीसृपादीनि । टया अनुकम्पा । तत्पूर्व संविपज्य प्रदायाविरसंस्पृश्य शुक्लान्न दृष्टार्थमेतत् । औषधमिति गर विवक्षितम् । तथाऽप्यसो बलिविधिर्भवतीत्यभिप्रायः ।।५०॥ प्राश्याप आचम्य ज्योतिष्मत्याऽऽदित्यमुप- तिष्ठते उदयं तमसस्परीति ॥ ५१ ॥ भैसौजनादन्यत्राप्येतद्वदितव्यम् ॥ ११ ॥ अथ भिक्षाप्रकार.- अयाचितमसंक्लसमुपपन्नं यहच्छया । आहा- रमात्र भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकमिति ॥ अयाचितममाथितम् । असंहसमनवधृत मनसाऽपि । यदृच्छयो- पपन्नमिति केचित् । यहछयोपपन्नं प्रपोजनान्तरकशादानीतम् । आहारमा सूपोपदंशादिविस्ताररहितम् । माणयात्रिकं यथा माणो नापगच्छति ॥ १२॥ अवाप्युदाहरन्ति-अष्टौ ग्रासा मुनेक्ष्याः

·292
-
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
पोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंगतं गृहस्थ-
स्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ ५३ ।।
अल्पान्नाभ्यवहारार्थोऽयं नियमः ॥ १३ ॥
क्ष वा सर्ववर्णेभ्य एकानं वा द्विजातिः।
अपि वा सर्ववर्णेभ्यो न चैकानं द्विजा.
तिपिति ॥ ५४॥
सर्ववर्णग्रहणात् शूद्वान्नमप्यम्युपगतम् । अतश्चैकानपक्षेऽपि वीना
दिमहणं मुख्यस्यैव ।। ५४ ॥
अथ यत्रोपनिषदमाचार्या युवते तत्रोदाहर-
न्ति । स्थानमौनवीरासनसवनोपस्पर्शन-
चतुर्थपष्ठाष्टमकालव्रतयुक्तस्य ॥ ५५ ॥
यत्र ग्रहणं चित्तप्रणिधानं तत्रोपनिपद्रहस्य कर्तव्यतयाऽऽचार्या
ब्रुवते । तत्र तहिशेषमनमुपदिशन्ति स्म । स्थान हिमात्मनः । मीनं
स्वाध्यायतोपि | वीरासनमेकरूपेणासनम् । रानी विशेषः । नतुर्ष-
पछाष्टमकालता एकाहत्ययहानि क्रम. तमनशनं निभिस्संघ-
ध्यते ॥ ५५ ॥
कणपिण्याकयावकदाधिपयोवतत्वं चेति ।।
कारतण्डुलावयवा. | पिण्याकं तिलपिष्टम् । यतण्डदशो-
दा यवागूळ यावकम् ॥५६॥

·293 द्वितीय दशमोऽध्याय तत्र मौने युक्त बयीविद्यवृद्वैराचार्यैर्मुनिभि- रारण्यैराश्रमिभिर्बहतैर्दन्तैर्दन्तानुसन्धा- यान्तर्मुख एव मौनयुक्तेन प्राप्यते सम्भा- प्यानूयते ॥ ५७॥ त्रयी ग्रन्थतोऽर्धतश्च यैस्समधिगता ते त्रयीविद्यवृद्धाः अप्या- चार्या मुनय परिवाजका । अन्स्याश्रमग्रहणानैष्टिक्तापसयो- हणम् । दन्तैर्दनानिति सम्भाषादिकमन्यो यथा न श्रृणुयादि- त्यर्थ ॥ ५७॥ सर्वत्राशक्तावाह- स्थानमौनवीरासनानामन्यतमेन सम्प्रयो- गो यत्रायं सनिपतेत् ॥ ५८ ।। वक्ष्यमाण यत्तदपेक्षणीयम् ॥ १८ ॥ अथ व्रतविषय एव किंचिदुच्यते- यत्र गतश्च यावन्मात्रमनुवतयेत् आपत्सु न यत्र लोपो भवतीति विज्ञायते ॥५९॥ आपत्सु यथेष्टमशिला कणादीनामप्यन्यतम पश्चादनीया दित्यर्थ ॥ ९॥ अन्यदस्यस्यावतत्रमाह-- अष्टौ तान्यवतमानि आपो मूलं घृतं पयः। हविर्ताह्मणकाम्याच गुरोर्वचनमौपधमिति।

·294 बोभायनधर्मसूत्रे सव्याख्यान हविः क्षारलवणनम् । ब्राह्मणकाम्या ब्राह्मणाम्यर्थना । एवमहविष्यमपि गुरोर्वचनात् । औपधार्थमहविष्यमपि ॥ ६ ॥ सायं प्रातरग्निहोत्रमन्त्रान् जपेत् ॥ ६ ॥ यदग्निहोत्रेऽधीयते तदाहितामेस्सतो भिभुक्स्य ॥ ११ ॥ बारुणीभिस्सायं सन्ध्यामुपतिष्ठेत मैत्रीभिः प्रातः॥ ६२ ॥ द्वयोयो प्राप्तयो वीना विधानमेत् । तच्च वारुण्यो 'य- चिद्विते'* इति तिस्त्र । मेत्रय पुन प्रमिद्धे द्वे 'प्रसमित्र'* इत्ये पाच ।। ६२ ॥ अननिरनिकेतरस्यादशर्माशरणो मुनिः॥ शर्म ग्रहणम् । शरणं परानुग्रह । उक्त च हिंसाऽनुग्रहयो रनारम्भी' उति । इतिशब्द एवमकाराणा न शब्दशास्त्राभिरतस्य मुक्तिन लोकचित्तग्रहणे रतस्य । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न चैव रम्यावसयमियस्य ।। इत्यादीना प्रदर्शनार्थ ॥ ६३ ।। भिक्षार्थी ग्राममन्विच्छेत् ।। ६४ ॥ भिक्षाशब्दो अल्पवित्रादेरपि प्रदर्शनार्थ ॥६४॥ स्वाध्याये वाचमुत्सृजेदिति ।। ६५ ।। "ते स..."

·295 द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः स्वाध्यायः प्रणव समस्तवेदो वा ॥६६॥ विज्ञायते च-परिमिता वाचः परिमि- तानि सामानि परिमितानि यजूंष्यथैत- स्यैवान्तो नास्ति यद्ब्रह्म तत्मतिगृणत आचक्षीत स प्रतिगर इति ॥६६॥ - अस्ति द्वादशाहे दशमऽहनि मानसे ग्रहे चातुईत्रिविधान अथ ब्रह्म वदन्ति' इति । ब्रह्म होतार 'ब्रह्म वे चतु- होतार '* इति दर्शनात् । परिमिता वा इत्यादि । अयमर्थ - अगादयो मन्त्रा परिमिताः । एतस्य पुनश्चतुझेत्राख्याय ब- मगोऽन्तो नास्ति तस्मातदेव पतिगृणते अति आचक्षत एता । एव को ब्रह्मगो ब्रह्मैव प्रतिगरस्सम्पद्यते । एव हि तत्राध्वयु प्रतिगृणति 'ओ होत ' इति । गातिश्शब्दकर्मा। भाषणकरणमित्यर्थ । विमुक्त भवति । यथा—मानसस्य मणव प्रनिगर एवं मोनिनोऽपि प्रणव एव स्वाध्याय इति ॥ १६ ॥ एवमेवैप आशरीरविमोक्षणादृक्षमूलिको वेदसंन्यासिकः॥ ६॥ गृहस्थ एवरुतकरणीयोऽभिधीयते । न हि वेदसन्यासेऽस्ति शास्त्रविरोधात् । अतस्तदर्थानुष्ठानाय प्रतिग्रहादिना वृत्तिकर्मणा सन्यासो यस्येत्यर्थ । अक्सनशरीरो जरसा कृतसम्मतिविधानो वा पुत्रोपटतत्तिरतस्यायमुपदेश आशरीरविमोक्षणात् वृतमूलिक इति । अथ यस्तावसमर्थो गृहात् भबज्याया तस्य यथा ·296 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने शास्त्र सैव भवति । असमर्थस्य पुनरुत्सृष्टानेश्शास्त्राद्वा इयमेव चोद्यते । प्रव्रज्या च वैकल्पिकी । एव च प्रव्रज्यानन्तर- मुपदेशो युज्यत इति । आह च-- वेदसन्यासिसाना तु कर्मयोग निबोधत' । इत्यभिप्राय रत विधानो वा आप्तीन्मम दर्शनादिति (ए। एकामेति वश्यमाण प्रणबध्यान परामृश्यते । एवमुक्त मवति-परमसयमिवत्परमात्मध्यानेन काल पुन पुत्रैश्वर्ये सुखमासीतेति ॥ ६७ ॥ वृक्षमूलिक इत्युक्तम्, तत्राह- वेदो वृक्षः तस्य मूलं प्रणवः ।। ६८ ॥ वृक्षो प्रश्चनात् पापस्य । प्रणवपूर्वखावेदारम्भस्य मूर यप- देश ॥१८॥ प्रणवात्मको वेदः ॥ ६॥ आत्मा सार प्रणवसारो वेद । स्था न श्रुति --'ते- भ्योऽभितप्तेभ्य ओकार प्रस्ताव इति । आह च-- अकार चाप्युकारं च मकार च प्रजापतिः । वेदनपान्निरदुहत् भूर्भुवस्तारितीति च ॥ प्रणवो ब्रह्म ॥ ७०॥ उतार्थमेतत् ‘स प्रनिगर' इत्यत्र । परमात्मतादात्म्यध्या. नमनेनाभिप्रेतम् ॥ ७० ॥ . मनु १०६ ·: तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 297 एवंवतः ब्रह्मभूयाय कल्पत इति होवाच प्रजापतिः ॥ ७१ ॥ ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय । अमोघं हि प्रनापतेर्वाक्यम् ॥१॥ सप्तव्याहृतिभिर्ब्रह्मभाजनं प्रक्षाळयेदिति प्रक्षाळयदिति ॥ ७२ ।। १८ ॥ सप्तव्याहतयो भूराद्यारसत्यान्ता । ब्रह्मभाननं मिक्षापात्रं 'अन्न ब्रह्म'* इति श्रुते. । यद्वा-ब्रह्मभाजनं शरीर तद्भु- क्ता प्रक्षाळेयेदिति ॥ ७२ ॥ इति श्रीगोविन्दस्यामिकृते बोधायनधर्मविचरणे द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः द्वितीय प्रश्नस्समाप्त.. यजनदण्डपिवाणिज्यादयो वर्णविशेपव्यवस्थया वृत्त्युपाया अभिहिता । अथेदानीमाश्रमविशेपव्यवस्थया वृत्त्युपायाः वक्तव्या इत्यत आह--- अथ शालीनयायावरचक्रधरधर्मकाविणां नवभिर्वृतिभिर्वर्तमानानाम् ॥ १ ॥ वृत्युपाया वक्ष्यन्त इति शेष । गृहस्थविशेपाः केचिच्छा- . लीनयायावराः । शालीनयायावरशब्दौ स्वयमेव व्युत्पादयति- शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम्' इत्यादि । सर्वेपामप्याश्रमिणा स्वकी- यधर्मकाक्षित्वे मति विशेषोपादानमेतदर्थम् । तञ्च क्षिप्रं पुरुषा पेक्षणम् ॥ १॥ *.उ, ३.२. - . 88

·299
बोधायनधर्मसूत्रे सव्यायाने
याभिश्शरीरयात्रा वर्तते ता वृत्तय काश्चन भवन्ति । तत्राह--
तेषां तद्वर्तनादृनिरित्युच्यते ॥२॥
अनेन वृत्तिशब्दो व्युत्पाद्यते । तेपा शालीनयायावराणा
सद्वर्तनाच्छरीरस्य वर्तनात् दर्शितमेतदस्माभि पूर्वसूत्रे ॥ २ ॥
शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम् । वृत्त्या वरया
यातीति यायावरत्वम् । अनुक्रमचरणाच-
कचरत्वम् ॥३॥
अन्वर्थसंज्ञा एता । विस्तीर्णाभि शालाभिर्युक्ताश्शालीना ।
यथा--'जानश्रुतिर्ह पौत्रायण मर्वत जावसथान् मापयानके स-
र्वत एवमेऽन्नमत्स्यन्तीति । तदेतेऽपीति । खप्रत्ययो मत्वर्षीय ।
अनुक्रमेण चरणमनुक्रमचरणम् । यायावराणामवैपा सज्ञा | अ.
नुक्रमचरणं नाम विमक्षत्रियविशा गेहेषु पूर्वस्यपूर्वस्याभावे
उत्तरोत्तरचरणम् । वृत्त्या वरया उरल्या यापयत्यात्मानमिति ।
मिचो लोगो द्रष्टव्य ॥३॥.
ता अनव्याख्यास्यामः॥ ४ ॥
रमेण ता वृत्ती विविच्य व्याग्यास्याम ॥ ४ ॥
पण्णिवर्तनी कौद्दाली ध्रुवा सम्प्रक्षालिनी
समूहा पालिनी सिलोन्छा कापोता सि-
द्वेच्छेति नवैताः ॥५॥
एता अप्यन्वर्थतज्ञा एव । एतासामव रुपमुपरितनेऽध्याये
स्वयमेव निपुणता विवरिप्यते ॥ ५ ॥

·. तृतीयमले प्रथमोऽध्याय 299 तासामेव वान्याऽपि दशमी वृनिर्भवति ।। वान्या वनसम्पन्धिनी वन्यधान्यमूरफलाहारेण बृत्ति, यामे ना दशमीमित्याचक्षते साऽपि तासामेवान्यतमेत्याचार्याभिप्राय । वन्याया पृथगुपादानमितराम्य प्राशस्त्यप्रतिपादनार्थम् ॥ ६ ॥ आनववृत्तेः ॥ ७ ॥ नव वृत्तयो यस्य तस्यानुष्ठान वक्ष्यत इति शेष । आङ् अत्राभिविधौ । अतश्च दशमीमाश्रितवतो वक्ष्यमाणो विधिर्न भवति ॥ ७॥ केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्पयते। कृष्णाजिनं कमण्डलु यष्टिं वीवधं कुथहारि- मिति ॥८॥ उपकल्पनमार्जनम् । वीवधो दृढदारूभयतश्शिक्यम् । कुथ हारि वासवशासनदात्रम् । इतिशब्द युद्दारादेवक्ष्यमाणस्य उप- लक्षणार्थ । एतानि नवानि भोयु ॥८॥ त्रैधातवीयेनेष्टा प्रस्थास्यति वैश्वानर्या वा।। प्रस्थास्यति निर्गच्छति । आहिताग्नेहविविधि । इतरस्यापि तद्देवत्य श्रुरिप्यते । एतत्पूर्वद्युरेव कार्यम् ॥ ९ ॥ अथान्येद्यु- प्रातरुदित आदित्ये यथासूत्रमनीन प्रज्या ल्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय मुक्नु- ·बोधायनमसूत्रे सव्याख्याने. व निष्टप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृही- त्वाऽऽहवनीये वास्तोप्पतीयं जुहोति॥३० यथासूत्रं आत्मीयंशास्त्रानुसारेण वास्तोप्पतीयहोमो यागानु- छानम् । अन्यत् ॥ १० ॥ सर्व एवाहिताग्निरित्येके॥१५॥ अधिकारिनिर्देशः । त्रैधातवीयादेरविशेषेण मवस्याप्याहिताने. प्रयाणे निमित्त एतदित्येकीयं मतम् ॥ ११ ॥ यायावर इत्येके ॥ १२॥ यायावरस्याहिताग्नेश्चैत्यपरम् ॥ १२ ॥ निर्गत्य ग्रामान्ते ग्रामसीमान्ते वाऽवतिष्ठते तत्र कुटी मठवा करोति कृतं वा प्रवि- विशति ॥ १३ ॥ ग्रामान्तो वास्तुसमा । इतर क्षेत्रमीमा । कुटी एकरपूण वरम | मठो वहुस्यूण. ॥ १३ ॥ कृष्णाजिनादीनामुपलतानां यस्मिन) येन- येन यत्प्रयोजनं तेनतेन तत्कुर्यात् । प्र- सिद्धमग्नीनां परिचरणम् । प्रसिद्ध दर्शप- णमासाभ्यां यजनम् । मसिद्धः पञ्चानां ·तृतीयप्र प्रथमोऽध्यायः 301 महतां यज्ञानामनुप्रयोगः । उत्पन्नाना- मोपीनां निर्वापणं दृष्टं भवति ।।१४।। उत्पन्नानां तम्मिन् काले अभिनवानामहन्यहन्यानितानां वा ॥१४ विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं निर्वपामीति वा तू- प्णों वा ताः संस्कृत्य साधयति ॥१५॥ आपधाना मंस्कारोऽवहननादि । साधन पार । एव- भूतमोदनमग्नो कृत्वा तच्छेपं स्वयं वाग्यतो भुञ्जीतेत्यभिप्रायः ॥ तस्याध्यापनयाजनप्रतिमहा निवर्तन्ते ॥१६ द्रव्याननस्य उपायान्तरविधानात् अध्यापनादीमा च निवृत्तिरुता। अन्ये च यज्ञातव इति ॥ १७ ॥ अन्यत्वं दर्शपूर्णमाप्तव्यपक्षम् । एतेऽपि निवर्तन्ते । इतिकरणा- पूर्वादयोऽपि निवर्तन्ते ॥ १७ ॥ हविष्यं च व्रतोपनीयं 'दृष्टं भवति ॥१८॥ व्रतोपनीयं भोज्यम् ॥ १८ ॥ सर्पिमिदं दधिमिश्रमक्षारलवणमपिशित- मपर्युषितम् ॥ १९ ॥ 1व्रतोपायनीयम्' इति पाठान्तरम्, ·808 व शोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. क्षाररस हिङ्गादि । पिशितं पक्वं मामम् । पर्युपिनं पाव. मोदनमुषोऽन्तरितमतीत च ॥ १९ ॥ ब्रह्मचर्यमृतौ वा गच्छति ॥ २० ॥ ब्रह्मचर्य रेतस उत्साभावः । ऋती गच्छति रता क्रितापेक्षो विकल्पः ॥ २० ॥ पर्वणिपर्वणि केशश्मनुलोमनखवापनं शौचविधिश्च ॥ २१॥ शोनस्य बाह्याभ्यन्तरस्य च विधिशोचाधिष्टानाध्याय एवोक्त ॥ तथाऽप्युक्त स्मारयितुमराह- अथाप्युदाहरन्ति- श्रूयते विविधं शौचं यछिटैः पर्युपासितम्। वाह्यं निलेपनिर्गन्धमन्तइशौचमहिंसनम्॥ द्विविधस्याप्युदाहरणमाह- अद्रिदशुद्धयन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शु. द्वयति । अहिंसया च भूतात्मा मनत्त- त्येन शुद्धयतीति ॥ २३ ॥ व्याख्यतश्लोरः অলংয়াসমিনমিনীষী प्रपभः॥ २३ ॥ इति श्रीगोविन्दम्यामिक्ते पोधायनधर्मयियण तृतीयम प्रथमाध्यार. - ·308 H तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय . अयोक्ता वृत्तीरानुपूज्येणानुक्रम विवृणोति- यथो एतत् पण्णिवर्तनीति ॥१॥ यथो एतदिति निपात उक्तानुभापणार्थ 'यथो एतद्दुत प्रहुत आहुत इति यथा । यया वा 'यथो एतदेकस्य स इति । नवाना वृत्तीना पण्णिवर्तनीति या प्रथम पठिता ता विवरिप्यामीत्यर्थ ॥१॥ पडेव निवर्तनानि निरुपहतानि करोति स्वामिने भागमुत्सृजत्यनुज्ञातं वा गृह्णा- ति । प्राक्प्रातराशात्की स्यादस्यूतना- सिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुदनारया मुहु- महरम्युच्छन्दयन् । एतेन विधिना प- णिवर्तनानि करोतीति पण्णिवर्तनी ॥२ निवर्तन नाम भूम्याकर्षण कृषीवलाना प्रसिद्धम् । इयदेक निवर्तनमिति निपातरुत अपस्तक्षेत्र पसलयानविशिष्टानि निवर्त नान्यस्तक्षेत्राणि स्वक्षेत्राणि समापादयन्तीत्यर्थ । तत्र निप्पन्नस्यौपधेरय विशेष -स्वामिने भागमित्यादि । भूस्वामिने भागोंऽश । पर क्षेत्रविषयमेतत् । सामर्थ्यात् स चेदनुजानीयात्सर्वं स्वयमेव गृह्णी- यात् । स्वक्षेत्रेषु नाय विधि स्वक्षेत्रत्वात् । (दापतोपायोऽय?] माक्प्रातरित्यादि व्याख्यातम् । एतेन विधानेन पण्णिवर्तनशिब्द व्युत्पादयन्नुपसंहरति ॥ २॥ 1मी गु..1.1.

·304
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
कथ , कोदालीत्याह-
कौद्दालीति जलाभ्याशे कुद्दालेन वा फालेन
वा तीक्ष्णकाष्ठेन वा खनति वीजान्याव-
पति कन्दमूलफलगाकौपधीनिप्पादयति।
कुद्दालेन करोतीति कोदाली ॥३॥
अभ्याशे समीपे अपरिग्रहे । कुद्दालमयोमुख काष्ठम् ।
फालमायस्य खनीभूतमिति यावत् । तीक्ष्णान काठ मसिद्धम् ।
एतेषा सम्भवापेक्षो विकल्प । खनति विखनति तमो बीजा.
न्यावपति क्न्दादीनाम । कन्दमामोपयोग्यम् । मूल पक्कोप-
योग्यम् । अन्यत्प्रसिद्धम् ॥ ३ ॥
तृतीया वृत्ति ध्रुवा । तामाह-
ध्रुवायां वर्तमानःशुलेन वाससा शिरो वेष्टय-
ति। भूत्यै त्वा शिरो वेष्टयामीति ॥ ४ ॥
प्रत्यारम्भ इति केचित् । अहरहरित्यन्ये । एव रणा-
निनादानप्यपि दृष्टव्यम् ॥ ४ ॥
ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वेति कृष्णा-
जिनमादने।अब्लिाभिः पवित्रम् ।बल-
मसि वलाय त्वेति कमण्डलुम ॥ ५ ॥
आदत इत्यनुवर्तते ॥ ५ ॥

·हायप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः. 305 धान्यमसि पुष्टयै त्वेति वीवधम् । सखा मा गोपायेति दण्डम् । अथोपनिष्क्रम्य व्या- हृतीर्जपित्वा दिशामनुमन्त्रणं जपति । पृथिवी चान्तरिक्षं च द्योश्च नक्षत्राणि च या दिशः । अग्निर्वायुश्च सूर्यश्च पान्तु मां पथि देवता इति । मानस्तोकीयं जपित्वा ग्रामं प्रविश्य गृहद्वारगृहदार आत्मानं वीवधेन सह दर्शनासंदर्शनीत्याचक्षते ॥ ध्रुवा हि वृत्तिभिक्षाटनप्राधान्यात् । भैक्षभानन च वीवध । तत्र प्रतिगृहमुपनिष्क्रम्य व्याहृती पति । दिशामनुमन्त्रणम्--'- थिवी च' इति मन्त्र । 'मा नस्तोवे'* इति गृहद्वारे । आ- मान वीवधेन गृहचारिभ्यस्सदयित्वा तूप्णीमेव गोदोहनकाल- मात्र तिष्ठेत् । एतस्मादेव लिङ्गादेतस्या वृत्तसंदर्शनीति सज्ञा- न्तरमाचक्षते ॥ ६॥ वृत्ने…नेरचार्तायां तयैव तस्य ध्रुवं वर्तनाहु- वेति परिकीर्तिता ॥७॥ वृत्तगित वीप्सादर्शनात् अवार्तायामवार्तायामित्यध्याहार्यम् । वृ- त्यवार्ताशब्दौ द्रव्यलाभालाभवचनो प्रपमो वृत्तिशब्द प्राणया. त्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थद्रव्याननवचन । तयैव भिक्षया वर्तेत । तस्य ध्रुवमित्याद्युपसहार । ध्रुवं निश्रयेन ॥ ७ ॥ 39 ·306 बाधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. किंलक्षणा सम्प्रक्षाळनीत्यत आह- सम्प्रक्षाळनीति । उत्पन्नानामोपधीनां प्रक्षे पणं निक्षेपणं नास्ति निचयो वा भाज- नानि संप्रक्षाळय न्युजतीति संप्रक्षाळनी। उत्पन्नानामुत्पादयितुमरीक्तुं योग्याना वीजानामित्यर्थ । ओषधीना ब्रीह्यादिवीजाना प्रक्षेपण बीनावापनम् । यहा पूर्व- मेवोत्पन्नामा यात्रामात्रप्रसिद्धयर्थमार्जनमित्यर्थ । नास्तीत्येतत्या- वाक्षिवत् प्रक्षेपणनिक्षेपणनिचयेषु सम्बध्यते । निक्षेपणं निक्षेप पाच्या भोननवेळाया, निचयरसनय आत्मपक्षे न सचयो न वर्तव्य इत्यर्थ । कि तहि कुर्यात् । अहेरेव भाननानि म- म्प्रक्षाल्य न्युजति न्यश्च करोति । मेपा सम्प्रक्षाळनी वृत्ति ॥ समृहा नाम पञ्चमी । सा कीदृशीत्याह- समूहेति । अवारितस्थानेषु पथिषु वा क्षेत्रे- पु वाऽप्रतिहतावकाशेपु वा यत्रयत्री- पधयो विद्यन्ते तत्रतत्र समूहन्या समू ह्य ताभिर्वतयतीति समूहा ॥ ९ ॥ अारितस्थानान्यनिषिद्धानि । अप्रतिहतावकागाः वृत्ति- ज्या देशा । समूहनी सम्माननी ॥ ९ ॥ पालनीत्यहिंसिकेत्येवेदमुक्तं भवति । तुप-

·तृतीया द्वितीयोऽध्याय,
807
विहीनांस्तण्डुलानिच्छति सजनेभ्यो वी-
जानि वा । पालयतीति पालनी॥१०॥
सजनेभ्यो विद्वद्य । पालयति प्रयच्छति तस्मात्तण्डुरा-
ने स्वय गृहीयात् । स्वयमेव ब्राह्मग्ररण तुपाणामध्यसङ्गह-
पार्थ । तेषु मिश्राणा सग्रहण्य यत ॥ १० ॥
मिलरोञ्छा पुन-
सिलोछेति । अवारितस्थानेषु पथिपु वा
क्षेत्रेषु वाऽप्रतिहतावकाशेपुवा यत्रयत्रौप-
धयो विद्यन्ते तत्रतत्रैकैकं कणिशमुञ्छ-
यित्वाकालेकाले सिलैवर्तयतीति सिलो-
कणिशो धान्यस्तम्ब । उञ्छनं उत्पाटनम् । उञ्छनकाल:
वीप्सया सम्बोध्यते । सर्वावश्यकाल इञ्छनकाल सिला ग्राम-
विशेष । इतोऽर्वाग्मिरात्मयात्रा भवतीति । शेष पूर्ववत्॥११॥
कापोताऽऽष्टमिका, सेदानीमुच्यते-
कापोतेति । अवारितस्थानेषु पथिषु वा क्षे-
त्रेषु वाऽप्रतिहतावकाशेपु वा यत्रयत्रौप-
धयो विद्यन्ते तत्रतत्राङ्गुलिभ्यामेकैका-
मोपधिमुञ्छयित्वा संदर्शनात्कपातवदिति
कायोता ॥ १२ ॥

·308 : बोधायनधर्मसूत्रे सवाल्याने, संदर्शनादात्मनः प्रकटीकरणात् । संबंशनादिति पाडे सादना- दित्यर्थः । एतदपि तथा । कपोतो द्वाम्या नञ्चम्यां एकस्या- नानि व्यक्त गृहीत्वा भक्षयति एवं कापोतामारपाय वर्तते ॥१२ सिद्धेच्छा तर्हि वक्तव्या- सिद्धेच्छेति । वृतिभिश्श्रान्तो वृहत्वाहातु- क्षयाहा सज्जनेभ्यः सिद्धमन्नमिच्छतीति सिद्धेच्छा ।। १३॥ पूर्वोक्ताभित्तिभिः श्रान्तः परिक्षीणः वृद्धः वयमा धानुसयेण रागण । सिई पक्वान्नम् ॥ १३ ॥ तस्यात्मसमारोपणं विद्यते संन्यासिवदुप- चारः पवित्रकापायचासोवर्जम् ॥१४॥ तस्य सिद्धेच्छावृत्तय नियमा-अमीनामात्मनि समारोपणं परिवानकधर्माणामनुटानं न । किं सोपाम् ! नेन्याह---जयी पक्षपवित्रं पापायास पर्यम् ॥ १४ ॥ अप वान्यावृत्तिः- वान्याऽपि वृक्षलतावल्योपीनां च तृणीय- धीनां च श्यामाकर्तिलादीनां वन्याभि- तयतीति वान्या ॥ १५॥ पृष्टतासूत्पावित महागुमडतामु शेपच्या रानाः ·. तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय 809 यहा-द्विविधा ओपध्य वरल्योषध्य तृणौपभ्यश्च । आसा ल्लीभ्य एव या गृह्यन्ते ता वल्ल्योपध्य । ताश्च कुलुत्पाद्या । तृणोपध्यस्तु-'उपरिष्टादोपधय फल गृहन्ति '* इत्यत्र या उक्ता स्ताच ब्रीह्याद्या । अत्र पुरा एवरक्षणका एवारण्या गृह्यन्ते । अत एव श्यामापतिलादीनमित्युदाहृतम् । आदिग्रहण समस्ता नामपि सङ्गहणार्थम् । एव चोपसहारोऽप्युपपन्नो भवति । वान्या- मिर्वतयतीति वान्येति । पठी सम्बन्धमात्रलक्षणा । वृक्षादीना परिति शेष ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- मृगैस्सह परिस्पन्दः संवासस्तेभिरेव च । तैरेवसदृशीवृनिःप्रत्यक्षं स्वर्गलक्षणं प्रत्य- क्षं स्वर्गलक्षणमिति ॥ १६ ॥ उत्क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणानीति परिसन्द । चलनात्मिका क्रियेति यावत् । तेभिरिति । ऐसो लोपश्चान्दस । मृगसदृशवृत्तित्वमस्य स्वयविशीर्णफलादिभक्षणाद्भवत्यामद्रव्यभक्षणाञ्च ॥ १६ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते धोधायनधर्मविवरणे तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय + उक्ता अत्र नव वृत्तयो गृहस्थस्य- अथ वानप्रस्थस्य दैविध्यम् ॥ १ १ ॥ वश्यत इति शेप । तच्च विशेषतम् ॥ १ ॥ *तै स७५१ ·310 रोष पनपर्मम् समस्याने, तदाह- पचमानका अपचमानकाचेति ॥ २ ॥ अग्निाशिन । अनग्निपतिनश्रेनि मग ॥ २ ॥ अनाप्यार-- अत्र पचमानकाः पञ्चविधाः सारण्यका वैतुपिका कन्दमूलाक्षाः फलभक्षादशा- काक्षाश्चेति ॥३॥ एते पनमानरममेदा ॥३॥ तत्र सारण्यका नाम द्विविधा द्विविधमा- रण्यमाश्रयन्त इन्द्रावसिक्ता रेतोऽचसि- काश्चेति ॥१॥ अरण्ये मामारग्य तग विविध गाउपायो मृगास्य । तत्र पस्न्यादिभक्षा इन्द्रामिक्ताः इन्टेग देखेर पनन्यापित বৃহ নি যশিা বলাে। নামি। उक भाचार्यग-'अपास्य गरमानुप्रदान पिपलो या पाप पविनिरिन्द्रमा नाता तोगगिनाः गारमाशिन नमा रि तमनायमिनानि मांगानि, सदाममा गा. रण्यगना १ देवियम् १ ॥ परिवानी प्राभ- तन्द्रावसिक्ता नाम गांगुल्मलनासा- ·तृतीयपने तृतीयोऽध्याय 311 णामानयित्वा श्रपयित्वा सायं प्रातरग्नि- होत्र हुत्या यत्यतिथिचतिभ्यश्च दत्वाऽथे- तरच्छेपभक्षा• ॥ ५॥ भवेयुरित्यध्याहार्यम् । वल्लयादीना फलानि आनयित्वा आ नीय । यतयो भिक्षुका । अतिथय प्रसिद्धा । व्रतिनो ना चारिण । वल्लयादिफ्लानामाग्नहोनद्रव्यत्वेन विधानात् नित्याना पय आदिद्रव्याणा निवृत्ति । इतरदक्षा शेषमक्षाश्चेति विग्रह । इतरक्षा इति वचन अग्निहोत्रशेपे यात्रानिर्यातिशेपे च वैश्वदेवप्रा. प्तयर्थमित्युदवशेष कृत्वा भक्षयेदित्यर्थ ॥ ५ ॥ अतराना--- रेतोऽवसिक्ता नाम मासं व्याघवृकश्येनादि- भिरन्यतमेन वा हतमानयित्वा श्रपयि- त्वा सायं प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा यत्यतिचित्र- तिभ्यश्च दत्वाऽथेतरच्छेपभक्षाः ॥६॥ अस्यापि पूर्वव व्याख्या ॥ ६॥ अथ पचमानवाना द्वितीयानाह-- वैतुपिकास्तुपधान्यवर्ज तण्डुलानानयित्वा श्रपयित्वा सायंप्रातरग्रिहोत्रं हत्वा यत्य- तिथिव्रतिभ्यश्च दत्वाऽयेतरच्छेपभक्षाः ।।

·312
वोधायनधर्मसूत्र सव्याख्याने.
तुषधान्यवज्यद्रव्याहरणस्याप्रयोजनं तत्स्वीकारोपि कथं नु नाम
स्यादिति ॥ ७ ॥
अपेतरान् त्रीन् समुचित्याह---
कन्दमूलफलशाकभक्षाणामप्येवमेव ॥६॥
एवमिति | आनीयत्वेत्यादौति शेषः ॥ ८॥
इदानीमपमचानप्रकारभेदविधित्सयाऽऽह--
पञ्चैवापचमानका उन्मजकाः प्रवृत्तासिनो
मुखेनादायिनस्तोयाहारा वायुभक्षाश्चेति।।
एते भेदाः ॥९॥
तेपा परस्परवलक्षण्यं प्रतिपादयन्नाह-
तत्रोन्मनका नाम लोहाइमकरणवर्जम् ।।
लोहकरणं द्रव्यादि । अश्मकरणमप्येवमेव । अस्तकमेव
किञ्चित् करणमादान इत्यर्थः ॥ १० ॥
हस्तेनादाय प्रवृत्ताशिनः ॥ ११ ॥
मक्षयन्तीति वाक्यसमाप्तिः ॥११॥
मुखेनादायिनो मुखेनाददते ॥ १२॥ .
पशुवदित्यभिप्रायः ॥ १२॥

·हतीयप्रश्न तृतीयोऽध्याय'. 818 तोयाहाराः केवलं तोयाहाराः ॥ १३ ॥ केवलशब्दादुपदशादिस्पानेऽपि तोयस्यैव प्रवेशः कर्तव्य ॥१३॥ वायुभक्षा निराहाराश्च ॥ वैखानसानां वि- हिता दश दीक्षाः ।। यश्शास्त्रमभ्युपेत्य दण्डं च मौनं चाप्रमादं च ॥ वैखानसा- श्शुद्धयन्ति निराहाराश्चेति ॥ ११-१७॥ वायुभता इत्येतावदेवोच्यमाने वा खयो द्वयो करणताश- काऽपि स्यादिति मला निराहाराश्चैत्युक्तम् । मुसैनादायिप्रभृती- ना त्रयाणा सज्ञासिद्धमपि सन्देहनिवृत्त्यर्थ वृत्तिविवरणमाचार्येण स्तम् । वानप्रस्थसन्यासभेद किमर्थमाचार्यरत इति, असावेव मष्टव्य । यहा--उक्तव्यतिरिक्तवृत्तिनिषेधार्थम् ॥ १४-१७ ॥ एव भेदेपूक्तेविदानी सपा सहत्याह- शास्त्रपरिग्रहस्सर्वेषां ब्रह्मवैखानसानाम् ॥ वक्ष्यत इति शेष । ब्रह्मण दृष्टया देवानसाः ब्रह्मवेखा- नसा । यहा--ब्राह्मणाश्य त इति ॥१८॥ प्रथम तावत्-- न गुह्येदंशमशकान् हिमवान् तापसो भ- वेत्। वनप्रतिष्ठस्सन्तुदश्वीरचर्मजलप्रियः॥

·914 वीधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने दशादिकानामपि हिंसा नाचरेत् । हु जियासाया वर्तते । हिमवान् शीतप्तहिष्णुः । तद्हण धर्मस्याप्युपलक्षणार्थम् । आह च- ग्रीप्मे पञ्चतपाव स्याद्वस्वभ्भ्रावकाशकः । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयन् तपः ॥ इति ॥ वनप्रतिष्ठ: ग्रामनिवेशवर्न । सन्तुष्टो वितृष्ण । चीरचर्म प्रिय तहसन । जलमियः कमण्डलुधारी ।। १९॥ अतिथीन पूजयेत्पूर्वं काले त्वाश्रममागतान देवविमाग्निहोत्रे च युक्तस्तपसि तापसः॥२० युक्तशब्द काकाक्षिनिरीक्षणवत् उमयन सम्बध्यते । देवविभपूना- यामग्निहोने च तपसि युक्त स्यादित्यर्थ ॥ २० ॥ कृच्छ्रां वृत्निमसंहायाँ सामान्यां मृगपक्षिभि. तदहर्जनसम्भारां कापायकटुकाधयाम्॥ परिगृह्य शुभां वृत्तिमेतां दुर्जनजिताम् । वनवासमुपाश्रित्य ब्राह्मणो नावसीदति ॥ मृगैस्सहपरिस्पन्दः संवासस्तेभिरेव च । तैरेव सहशी वृत्ति प्रत्यक्ष स्वर्गलक्षणम् ॥ प्रत्यक्ष स्वर्गलक्षणमिति ॥ २३ ॥ मनु ६.२६ ·315 तृतीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय कृन्छ्ां दु खाम् । असहार्या दुर्धरा मृगपतिसादृश्यमनुपदमुच्यते। तदहस्सम्भवजीविका वैखानसा तत्सम्भारास्सम्मार्या आर्जनीया वैश्वानससकाशादेवाश्वस्तनिवधनमा येदित्यर्थ । तदहर्जनसम्भारेति 'सुपा सुपा' इति समास । कापाय चित्तमल कटुक वाचिक मल अप्रियभापण तदाश्रय विपरीतलक्षणैषा । एपैव शुमा दुर्जन वनिता च वृत्ति । दुर्जना नास्तिका । वनवासमुपाश्रित्य ब्राह्मणो नावसीदतीति पदार्थपाठ ॥ २१-२३ ॥ इति तृतीयप्रभे तृतीयोऽध्याय AAI- उक्त च ब्रह्मचर्यम्- अथ यदि ब्रह्मचार्यव्रत्यमिव चरेत् ॥१॥ व्रत नियमस्तस्मै हित व्रत्य तदभावोऽवत्यम् । ब्रह्मचारिग्रहण प्रदर्शनार्थम् । यस्य यस्मिन् काले ब्रह्मचर्य चोदितमपि ग्रह- स्यस्य । भिक्षावर्जमस्याग्नमिणो वक्ष्यमाणे कर्मण्यधिकार ॥१॥ किंकि पुरावृत्तमित्याह-- मांसमश्रीयास्त्रियं वोपेयात्सर्वास्वेवार्तिपु।। अव्रत्यानि परिमापाप्रपञ्चितानि-'अयोपनीतस्यावत्यानि भवन्ति नान्यस्योच्छिष्ट भुञ्जीत" इत्यादि । अत्र तेपा दियात्र प्रद- शितम् । तत्र हि पुनरुपनयन नैमित्तिक्त्वेन विहितम् । इह मो. समपरिभाषा १.१२.१,

·816
बोधायनमसूत्रे सव्याख्यान.
तु होम 1 अनयोशक्तिबुद्धिपूर्वव्यपेक्षया विकल्पसमुच्चयौद्रष्टव्यौ ।
मस्वेिवार्तिपूपदेशेषु ॥२॥
अन्तराऽगारेवग्निमुपसमाधाय सम्परिस्ती-
योऽग्निमुखात्कृत्वाऽथाज्याहुतीरुपजुहोति।।
आऽनिमुखात्कृत्वेति दाविहोमिक्तन्त्रप्राप्त्यर्थम्, उपजुहोतीति
अवणात् । पकहोमानन्तरं। वक्ष्यमाणहोमादि । पक्कहोमाश्च
व्याहतीमिस्सावित्र्या च ॥३॥
त एते मन्त्रा-
कामेन कृतं कामः करोति कामायवेदं स-
4 यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । म.
नसा कृतं मनः करोति मनस एवेदं स-
वै यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । रज-
सा कृतं रजः करोति रजस एवेट
सर्व यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । त-
मसा कृतं तमः करोति तमस एवेदं सर्व
यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । पाप्मना
कृतं पाप्मा करोति पाप्मन एवेदं सर्व
यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । मन्युना
कृतं मन्युः करोति मन्यव एवेदं सर्व यो
मा कारयति तस्मै स्वाहेति ॥४॥

·817 तृतीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय . कामेन कृत न मया । यद्यप्यात्मा कर्मकर्ता तथाऽपि का- माधीनमेतदनाचरणमनुध्यातमित्यभिप्राय | एव मन प्रभृतिप्वपि यथासम्भव तस्य हेतुभावो द्रष्टव्य । काम रागोऽर्थव्यतिकरा- व्यतिकराभिलाप | मन्युः क्रोध तद्विघातकृत्सु । तावेवा विहितावरणप्रतिषिद्धसेवनयोनिदानम् । तत्सहकारीणि मनोरज- स्तभासि | पाप्मा कर्तु पापम् । तदप्यनेकजन्मोपार्जित कार- णमेव || ४ ॥ जयप्रभृति सिद्धमाधेनुवरप्रदानात् ॥५॥ इदमपि तन्त्रप्राप्तिद्योतकमेव ॥ ५॥ अपरेणाग्निं कृष्णाजिनेन प्राचीनग्रीवेणो- तरलोना प्रावृत्य वसति ॥ ६॥ अपरेणाग्निमाने पश्चिमदेशे । ऋज्वन्यत, रात्राविति शेष ॥ अथ व्युष्टायां जघनार्धादात्मानमपकृप्य ती- थै गत्वा प्रसिद्ध स्नात्वाऽन्तर्जलगतोऽयम- पणेन पोडश प्राणायान् धारयित्वा प्रसि- हमादित्योपस्थानात्कृत्वाऽऽचार्यस्य गृहा- नेति ॥ ७॥ व्युष्टाया व्युष्टिसमये जघनार्थात् आत्मसम्बन्धिनो नामेर- धोभागात पुनर्जननमिति निर्वृत्य तीर्थ नीदेवखातादिपुण्यमलाश- य । मसिद्धमिति पूर्वोक्तनानविधिनौपस्थानपर्यन्त करोति । अय ·318 चोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. विशेष:--अघमर्षणमन्त्रेण पोडश प्राणायामाः । ब्रह्मचारी वेदा- चार्यस्य गृहानेति । गृहस्थस्तु गृहान् ॥ ७ ॥ अथास्य प्रशंसा- यथाऽश्वमेधावभृथमेवमेवैतद्विजानीयादिति॥ इति तृतीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः. ॥ पापनिबर्हरणप्रसादशमर्पणमसङ्गाद्वेदमन्यदारमते-- अथातः पवित्रातिपवित्रस्याघमर्पणस्य क- ल्पं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ पवित्रं पुरुपसूक्तादि । तेषां मध्ये अतिपवित्रमघमर्पणं सू- तं तस्य कल्पः प्रयोगः ॥ तीर्थं गत्वा स्त्रातः शुचिवासा उदकान्ते स्थण्डिलमुद्धृत्यासक्तिनेन वाससा स- कृत्पूर्णेन पाणिनाऽऽदित्याभिमुखोऽधम- पणं स्वाध्यायमधीयीत ॥२॥ शुनिवासा इत्यस्योपसंहारः-असकृलिलनेनेति । अमरत्न- निमिति यावत् । इत्थंभूतलक्षणे तुतीया। स्थाण्डलमादि-

·919
वतीयप्रश्ने परमोऽध्याय,
त्यमण्डलाकारम् । पूर्णति । इयमपोत्यभूतलक्षणाया तृतीया ।
सकदेव पाणिपूरण न पुनरादानम् । एवमन्यत्रापि जपेप्वापरि-
समाप्ते सोदवने पाणिना भवितव्यम् । आदित्याभिमुखवचनात्
स्थण्डिलस्य पश्चात्प्राडू मुखस्तिष्ठन् ॥ २ ॥
प्रातरशतं मध्याह्ने शतमपराह्ने शतमपरि-
मितं वा ।। ३ ॥
पातश्शतमधीयीत । मध्यन्दिने दक्षिणाभिमुख उद्ध्युखो वा ।
अपराहे प्रत्यमुख । अपरिमितमपराह्वेनैव सबध्यते ॥ ३ ॥
उदितेपु नक्षत्रेषु प्रसृतयावकं प्राभीयात् ।।
प्रमृतयावकस्वरूपमुपरितनेऽध्याये वक्ष्यति । तदन्येनैव वैश्वदे-
वबलिहरणादि कर्तव्य । 'यदशनीयस्य' इति प्राप्तेऽपि उत्तरत्र
निषेधात् ॥ ४ ॥
ज्ञानकतेभ्योऽज्ञानकतेभ्यश्चोपपातकेभ्यः
सप्तरात्रात्प्रमुच्यते ॥ ५॥
एवमेव ससरात्रेण गोवधादिभ्यो विमुच्यत इत्यर्थ ॥५॥
द्वादशरात्राभ्रूणहनन गुरुतल्पगमनं सुवर्ण-
स्तैन्यं सुरापानमिति च वर्जयित्वा।।६।।
अन्येभ्य पापेभ्य प्रमुच्यत इति शेष ॥ ६ ॥

·820
पौधायनएमसूत्रे सवाल्याने,
एकविंशतिरात्रातान्यपि तरति तान्यपि
जयति ॥७॥
तानि पूर्ववर्जितानि महापातकानि । तरणं क्षपणम् । जयः
पुण्यफन्दयोग्यता ॥ ७ ॥
अथ फलार्थवादप्रपञ्चः-
सर्व तरति सबै जयति सर्वक्रतुफलमवा-
मोति सर्वेषु तीर्थेयु स्मातो भवति सर्वेषु
वेदेषु चीर्णवतो भवति सबै देंवैातो भ-
वत्याचक्षुपः पदि पुनाति कर्माणि चास्य
'सिध्यन्तीति बोधायनः ॥८॥
आचक्षुपः आरशः पयः । बोधायनमंशन्दनादस्य शि.
प्योऽन्य अन्यस्य कति गम्यते । मनुरमयीदितिवन् ॥ ८॥
इनि तृतीय प्रग्ने पक्षमाभ्याय:.
C
अमृतपारसमसदादिदमार-
अप कर्मभिरात्मकृतगुरुमिवात्मानं मन्पे-
तात्मायें प्रसृतयावकं अपपेदुदितेषु नक्ष-
प्रेप ॥३॥

·321 तृतीयप्रश्ने षष्टाऽध्याय - कमभिहिते गुरुमिवानगरगीर्णमिवात्मान मन्येत । पुत्रदारा- दिस्ते नेति प्रत्ययार्थमात्मग्रहणम् । अत एवात्मार्थमित्युक्तम् । आत्मार्थे न परार्थे । एतस्मादेव लिङ्गादतोऽन्यत्र प्रकरणे आ- त्विज्यमस्तीति गम्यते । यहा-'नात्मार्थं पाचयेत्' इत्यस्य प्रतिप्रसवोऽयम् । प्रसृतयावक्मात्मार्थ मेव भपयेदिति । ततश्च वैश्व- देवातिथिभृत्यादीना द्रव्यान्तरमन्वेष्टव्य भवति । सति चैवमु- त्तरसूत्रेण प्राप्तस्यायमनुवाद 'म ततोऽसौ जुहुयात्' इति । प्र- स्तं गोकर्णकरपरिमित यावको यवविकारो यवागू; उदितेषु नक्षत्रेष्विति श्रपणकाल. ॥ १॥ न ततोऽनौ जुहुयान्न चान वलिकर्म ॥२॥ 'यदशनीयस्य' इति प्राप्तस्याय प्रतिपेध पर्युदासो वा ॥२ अमृतं श्रप्यमाणं शतं चाभिमन्वयेत् ॥३॥ यवाना च घातावस्थाया पक्कावस्थाया चान्वीक्ष्य मन्त्र - यादित्यर्थ ॥ ३॥ तदाह- यवोसि धान्यराजोसि वारुणी मधुसंयुतः। निर्णोदस्सर्वपापानां पवित्रमृपिभिस्स्मृतम्॥ धान्यराजत्वमन्येषु धान्येषु म्लायत्सु मोदमानतयोत्थानात् । पारुणत्व पुनरेतेषा वारुण यवमय चरुमन्चो दक्षिणा, वरुणाय धर्म- पतये यवमयं चरुम्" इत्येवमादिषु प्राचुर्येण वरुणसम्बन्धात् । मधुसंयतत्व तेनाभिचारितत्वात् । ज्वन्यत् 1ते, स.८.८ है स. १.८ १..

·322
--
पौधायनधर्मसूत्रे सव्यायाने.
घृतं यवा मधु यवा आपो यवा अमृतं यव
सर्व पुनथ मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्
। घृतादिग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । यत्रा एव सर्वपवित्रत्वेन प्यार
व्या इति तेपा प्रशंसा ॥ ५ ॥
वाचा कृतं कर्मकतं मनसा दुर्विचिन्तितम
अलक्ष्मी कालरात्री च सर्व पुनथ मे यवाः।
कालरात्रीकताम् ॥ ६ ॥
श्वसूकरावधूतं यत्काकोच्छिटोपहतं च यत्
मातापित्रोरशुश्रूषां सर्व पुनथ मे यवा ॥
श्वादिग्रहणमाहारदोपरुतपापोपलक्षणार्थम् ॥ ७ ॥
महापातकसंयुक्तं दारुणं राजकिल्विपम् ।
बालवृद्धमधर्मं च सर्व पुनथ मे यवाः ।।
दारुणं रं तत्पूर्वोत्तराम्या सम्बध्यते । राजकिल्विपं राज-
सेवानिमित्तम् । बालकृतं अज्ञानस्तं वा । अधर्मः पापम् । स
एव सर्वत्र विशेप्यभूतः ॥ ८॥
सुवर्णस्तैन्यमवत्यमयाज्यस्य च याजनम्।
ब्राह्मणानां परीवादं सर्व पुनथ मे यवाः ॥
अनत्यं नियमलोपरुतम् । अनन्यत् ॥९॥

·तृतीयप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः, 823 गणानं गणिकानं च शूद्रानं श्राद्धसूतकम् । चोरस्यानं नवश्राद्धं सर्व पुनथ मे यवा इति।। गणानं गणाय गणेन वा सङ्कल्पितम् । श्राद्ध पितृभ्प सङ्कल्पितम् । सूतकं तत्सम्वन्धि तदन्नम् । नवश्राद्धमेकोहि- टान्न परिवेपग्रहसङ्कल्पविषयमभोज्यमेतत । एते मन्त्रा वामदेवार्षा अनुष्टुप्छन्दस यवदेवत्याश्च द्रएव्या ॥ १० ॥ अप्यमाणे वय विशेष- श्रप्यमाणे रक्षां कुर्यात् ॥ १३ ॥ स्थाल्या कृष्णायसादि प्रतिमुञ्चदित्यर्थ ॥११॥ तत्रैते मन्त्रा- नमो रुद्राय भूताधिपतये द्यौइशान्ता ॥१२ अयमेको मन्त्र ॥ १२ ॥ कृणुष्व पाज इत्येतेनानुवाकेन । ये देवाः पुरस्सदोऽग्मिनेत्रा रक्षोहण इति पञ्चभिःप. यीयैः। मा नस्तोके । ब्रह्मा देवानामिति हाभ्याम् ॥ १३॥ 'ये देवा रक्षोहण " इत्येतस्य पदायस्य पञ्चस्वप्यनुपड़ार्य 'अग्निनेत्रा रक्षोहण " इति पठितम् । 'नमो रुद्राग' इत्यादि ब्रह्मा देवानाम् । इत्येव मन्त्रा रसामन्ना ॥ १३ ॥ 1. स. १-८७ तै. स. ३०४.११, ·824 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. शृतं च लध्वनीयात्मयतः पात्रे निषिच्य। नात्र तिरोहितं किञ्चिदस्ति ॥ १४ ॥ ये देवा मनोजाता मनोयुजस्तुदक्षा दक्ष- पितारस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नम- स्तेभ्यस्स्वाहेत्यात्मनि जुहुयात् ॥ १५ ॥ एते पञ्च पर्यायाः प्राणाहुतिमन्त्राः । तस्मान्मन्नो निवर्तते । प्राशनं लवेव । कर्तुस्तु कालाभिनियमात् फलविशेषः ॥ १५ ॥ घिरातं मेधावी ॥१६॥ पूर्वण विस्तृतं यावकं प्राश्नीयादित्यनुवर्तते मेधानो ग्रहीतुं स्वस्य तदशनम् ॥ १६ ॥ पात्रं पीत्वा पापकृच्छुद्धो भवति ॥ १७ ।। अल्पपापरुदिति शेष ॥ १७ ॥ सप्तरात्रं पीत्या भ्रूणहननं गुरुतल्पगमनं सुव- पुस्तैन्यं सुरापानमिति च पुनाति ॥ १८॥ अनात्मस्तस्याप्येनसो निर्णोदो भवतीत्याह- एकादशरात्रं पीत्वा पूर्वपुरुपकृतमपि पापं नि- गुंदति ॥ १९ ॥ 1. सं. १.२-३. * मेधार्थी, ·926 हायप्रश्न सप्तमोऽध्यायः पूर्वपुरुषाः पितृप्रभृतयः ॥ १९॥ अपि वा गोनिकान्तानां यवानामेकविंशति- रात्रं पीत्वा गणान् पश्यति गणाधिपति प- इयति विद्यां पश्यति विद्याधिपतिं पश्यती- त्याह भगवान बोधायनः ॥२०॥ गोभ्यश्शरूद्विस्सह निष्क्रान्तानाम् । भूयस्येपा प्रशंसाऽस्य क- मणः ॥२०॥ इति तृतीये पष्ठोऽध्यायः अथ कू- अयमपि पापनिवर्हणप्रसङ्गादेवाध्याय आरभ्यते । श्माण्डमुच्यते- कूश्माण्डैर्जुहुयाद्योऽपूत इव मन्येत ॥ १ ॥ कूश्माण्डा वक्ष्यमाणा' यद्देवादयो मन्त्रा । जुहुयादिति सोपस्थानस्य ग्रहणम् । प्रायश्चित्तेऽप्यपूत इव यो मन्येत ॥ १ ॥ तमुदाहरति- यथा स्तेनो यथा भ्रूणहैवमेप भवति योऽयोनौ रेतस्सिञ्चति ॥२॥ स्तेन इति ॥ सुवर्णस्येति शेषः । प्रदर्शनार्थ चैतन्महा- पातकानाम् । महापातकप्रायश्चित्ते कृतेऽपि अपूत इव यो म 1ते. आ. २-३, ·828 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, न्येतेत्यर्थः । एवमेपः अपूतो भवति । अयोनी रेतस्सेको ब्र. महत्यासम इति तस्य निन्दास्मृति - उत्सृजेदात्मनश्शुक्रमक्षेत्रे कामतो नरः । हत तेन जगत्सर्व बीजनाशेन पापिना । न ब्रह्महा ब्रह्महा स्यात् ब्रह्महा पलीपतिः पस्तस्यां गर्भमाधत्ते तेनासौ ब्रह्महा भवेत् ॥ इति । अन्यदपि- यदर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यत इति ॥३॥ श्रुतिरेवाचीनत्वेन परिमित्य तस्यैव प्राथम्यमाह । तस्यैव वक्ष्यते इति शेष ॥ ३॥ अयोनौ रेतस्सित्वाऽन्यत्र स्वप्नात् ॥ ४॥ श्रुतौ ह्यश्रुतमेतत् ‘अन्यत्र स्वमात्' इति ।। ४ ।। अरेपा वा पवित्रकामो वा ॥५॥ रेप इति पापनाम । सदस्य न विद्यते सोरेपाः । तथा इब्राह्मणम्-"पवित्र मो ब्रूत येनारेपसरस्यामेति', 'यद्देवा , 'यद- व्यन्,' 'आयुष्टे, 'हुवोपतिठते” इति । पवित्रकामो वेत्येव । न वै शरीरस्य सत' पापा भवन्ति' इत्यभिप्राय ॥५॥ अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा केशरमश्रु- 1ते, आ. ३-७ ''ते. आ. २३. ते. आ. ३-४. 'ते. आ २-६ 1 ·तृतीयप्रश्ने सप्तमोऽध्याय, 327 लोमनखानि वापयित्वा ब्रह्मचारिकल्पन बतमुपैति ॥६॥ पर्वण्युपक्रम । ब्रह्मचारिकल्पो मधुमासवर्जनम् । इत्थभूत- लक्षणे तृतीया । तं सङ्कल्प' कूश्माण्डैहीप्यामति ॥ ६ ॥ संवत्सरं मासं चतुर्विंशात्यहो द्वादशरात्रीः पहिलो वा ॥ ७॥ इमे श्रुतिवेद्या. । एतेपा च व्यवस्था 'यावदेनो दीक्षामु- पैति इति ॥ ७॥ न मांसमभीयान्न स्त्रियमुपेयानोपर्यातीत जुगुप्सेतानृतात् ॥ ८॥ अनृतौ नोपयादिति । एवमुपर्यासननिषेध खवादौ । ततश्य तृणादावुपर्यासने न दोष । जुगुप्सा निन्दा । नानृत वदेदि- त्यर्थ । ब्रह्मचारिकल्पनेत्यनेनैव मासभक्षणादेरभावे सिद्धे स- योगपृथक्तात् कर्माङ्गलमप्यवगम्यते । एवं च तदतिक्रमे कमैव निष्फल भवति । अतश्योपधार्थमपि माप्त न भक्षितव्यमिति ग- म्यते ॥८॥ अथ भक्षनियमः पयो भक्ष इति प्रथमः कल्पः॥ ९ ॥ निगदव्याख्यानमेतत् ॥ ९॥ - ति. भा. ३-६, ·328 बोधायनधर्मसूत्रे सम्याख्याने. यावकं मोपयुञ्जानः कृच्छ्रद्वादशरात्रं चरेनि- क्षेद्वा तद्विधेपु यवागू राजन्यो वैश्य आ- मिक्षाम् ।। १० ।। उपयुआनः जुहुयादिति शेषः । तप्ते पयसि दध्यानीते यदनं सा आमिक्षा भवति ॥ १०॥ पूर्वाले पाकयज्ञिकधर्मेणानिमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्यानिमुखात्कृत्वाऽथाज्याहुती- रुपजुहोति । यद्देवा देवहेडनम् । यददी- व्यन्नृणमहं बभूव । आयुष्टे विश्वतो दध- दित्येतैस्त्रिभिरनुवाकैः प्रत्यूचमाज्यं हुत्वा सिंहे व्याघ्र उत या पृदाकाविति चत- स्वस्सुवाहुतीः । अग्ऽभ्यावर्तिन् । अग्ने अङ्गिरः । पुनरूर्जा । सह रय्येति चत- स्रोऽभ्यावर्तिनीर्तुत्वा समित्पाणिर्यजमा- नलोकेऽवस्थाय वैश्वानराय प्रतिवेदयाम इति द्वादशर्चेन सूक्तेनोपस्थाय-यन्मया मनसा वाचा कृतमेनः कदाचन । सर्व- स्मात्तस्मान्मेडितो मोग्धि त्वंहि वेत्थ यथा तथं स्वाहेति समिधमाधाय वरं ददाति ।। :

·829 ततायप्रश्न सप्तमोऽध्याय, पास्यज्ञधर्मग्रहणादाहवनीयो निरतते । आऽग्निमुखात्रुत्वा अ- नानातया परहोम रुत्वा सौविष्टस्त च । यद्देवाव्य उपहो- मा । यजमानलोके दक्षिणतोले । अन्यत्राप्युपस्थानचोढना- याम् । समित्याणिना समिदम्याधान च द्रष्टव्यम् । यन्मया मनसा वामदेवर्षि कण्वपिर्वा । अनुष्टुप्छन्द । अनिर्देवता । यद्वाङ्मनमाभ्या रुतमेन वस्या चिदवस्थाया तस्मात् सर्वस्मात् मिळित मा मा ईडितः स्तुत. त्व मोग्धि मोचय हि यस्मात् वेत्थ त्वमेव सर्व यथातथ वेत्सि परित । वरः वरिष्ठा गौ ॥११ जयप्रभृति सिद्धमा धेनुवरप्रदानात् ॥१२॥ एक एवाग्नौ परिचर्यायाम् ॥ १३ ॥ अग्नी परिचर्याया यदुक्त तस्यामेक एव स्वय कर्ता स्यात् नान्य कर्तार वृणीते । तरमादन्यत्रोपपन्नेषु परकर्तृकताऽपि भव तीति गम्यते । अनावित्येकवचननिर्देशाच्चास्मिन्नेत स्वय कर्तव्यम्। न त्याहवनीयेऽपि । तत्र ह्यनादृष्टे आध्वयं वे होतव्यमित्येतदेव ॥१३ एव तावत्पुरुषार्थतया होमविधिरुक्त । अथेदानी 'कर्मादि- वेतैर्नुहुयात्'* इत्येतद्वयाख्यास्यन्नाह- अग्नयाधेये यद्देवा देवहेलनम् । यदीव्यनृण- महं बभूव । आयुष्टे विश्वतो दधदिति पू- र्णाहुतिम् ॥ १४॥ जुहुयादिति शेप ॥१४॥ *ते आ ३-७ 42 ·880 वोधायमधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अग्निहोत्रं दर्शयितुमार- हुत्वाऽग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोत्रा हुत्या द- शपूर्णमासावारप्त्यमानश्चतुर्होत्रा हुत्वाचा- तुर्मास्यान्यारप्स्यमानः पञ्चहोत्रा हुत्वा प- शुवन्धे पट्टोत्रा सोमे सप्तहोत्रा ॥ १५॥ दशहोता 'चित्तिस्त्रुक'* इत्यनुवाक । 'पृथिवी होता'* चतु होता । 'अग्नि)ता'* पञ्चहोता | वाग्योता'* पहोता। व्याख्या- नेपु प्रायणीयाना च | ‘सूर्य ते',* 'महाहवि '* सप्तहोता । एते कूश्माण्डप्रदेशा विज्ञायते कर्मादिप्वेनैर्जुहुयात् पूतो देवलो- कान् समभुत इति हि ब्राह्मणमिति हि ब्राह्मणम् ॥१६॥ ब्राह्मणग्रहण तु कर्मादिपु ब्राह्मणोक्तमेव कर्तव्य, तश्ना- भिमुखवरदानादेश्च निवृत्ति ॥ १६॥ इति तृतीये सप्तमोऽध्याय १५॥ -- - अयमपि पापनिरहणोपाय इत्याह--- अथातश्चान्द्रायणकल्पं व्याख्यास्यामः॥१॥ चन्द्रस्यायन गमन यथा वृद्धिद्वासाम्या युक्त भवति तद्वत् प्रासवृद्धिदासवशाञ्चरतीति चान्द्रायणम् ॥ १ ॥ *ते. आ ३,१-६ ·881 हतीयभने अष्टमोऽध्याय शुलचतुर्दशीमुपवसेत्केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा ॥२॥ देशानि वापयित्वोपवतेदिति कम । उपवसेदिति वचनात् ओपवासथ्यमेतदहरिति गम्यते । अत उत्तरेगुहाम । तथाच लिङ्गम्-- 'पञ्चदश ग्रासान्' इति ॥ २॥ प्रायश्चित्तार्थे चान्द्रायणे एतत् । अथाभ्युदयार्थे- अपि वा इमश्रूण्येव ॥ ३ ॥ सथा च गौतम --कच्छे पन व्रत चरेत्" इति ॥ ३ ॥ अहतं चासो वसानः सत्यं ब्रुवन्नावसथम- भ्युपेयात् ॥ ४ ॥ अहत वस्त्र नव केशादिरहित प्रक्षानितोपवात च । सत्य- वचनमपि चान्द्रायणाश्रमेव । आवसथो होमस्थानम् ॥ ४ ॥ तस्मिन्नस्य सत्प्रणीतोऽग्निररण्योनिर्मन्थ्यो वा ॥ ५॥ लोविक एवामि कर्मार्थ प्रणीतो यथा न नश्येत् तथा धार्य एवमर्थ सरुद्दहणम् । यावञ्चान्द्रायण निय जागरणमित्यर्थ । तदसम्भवेऽरण्योस्समारोपणम् । चान्द्रायणा वर्ग वरिप्यमाणाय हो- माय म-धन च । यस्य पुनररणी मस्तस्तस्यापि यस्मारकस्ता- ञ्चित वाद्वयाम् निर्मन्ध्योऽग्नि ॥ ५ ॥ 1गी ध, २७३,

·+
382
चोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने,
ब्रह्मचारी सुहृत्प्रैपायोपकल्पी स्यात् ।। ६ ।।
ब्रह्मचारी अनृतौ । सुहृत् शोभनं हृदयं यस्य स तथोक्तः
असहायेन न हि शक्यते एतावन्महत्यम कर्तुमित्यात्मनः पक-
रणायान्यमुपकल्पयेत इत्युपकल्पी उपकल्पितश्च । अपि यत् सु
करं कर्म तदप्येकन दुकरं विशेपतोऽसहायेनेति । योऽसा-
वन्यः पितार्थकरणायोपकल्पिन' असावृत्विग्धमेति निदाह ।
अन्य लौकिकार्थधर्मार्थधर्माऽसाविति । तमयुक्तायुक्तनया विना-
रणीयम् ॥ ६ ॥
'हविष्यं च व्रतोपायनम् ॥ ७ ॥
हविष्यमक्षारलवणं व्रतोपायनं प्रधानद्रव्यम् । नोपदंशादि ॥७॥
अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याऽनिमुखा-
त्कृत्वा पकाज्जुहोति ॥८॥
अवदानधर्मणादायेति शेपः ॥ ८ ॥
अग्नये या तिथिस्स्यानक्षत्राय सदैवताया-
बाह गोरमन्यतेति चान्द्रमसी पञ्ची
यावापृथिवीभ्यां पष्ठीमहोरानाभ्यां स.
प्तमी रौद्रीमष्टमी सौरी नवीं वारुणी
दशमीमैन्द्रीमेकादशी वैश्वदेवों द्वादशी-
मिति ॥ ९॥

·तृतीयप्रश्न अटमोऽध्याय . 333 एने द्वादशहोमा एतस्मादेवं चरोरवदाय कर्तव्या । तत्र 'अनये स्वाहा' इति प्रथमाऽऽहुति । या तिथिस्स्यात्तस्यै द्वितीया। प्रतिपञ्चेद्वर्तते 'प्रतिपदे स्वाहा' इति । द्वितीया चेत् द्वितीयस्थे । तृतीया नेतृतीयस्यै । इत्यादिवत् । तस्यै द्वितीयेति सूयि- तव्ये या तिथिरिति वचन या तिथि चान्द्रायणे यथावधचिदि. त्येतस्मिश्चेतद्विधानमन्तीति दर्शयति । नक्षनाय तृतीया । यच्च नक्षत्र रत्तिकादि वर्तते सैव तृतीयाऽऽहुनि । रत्तिकाम्यस्स्वाहा । रोहिये स्वाहेति । सदैवताय यस्य नक्षत्रस्य या देवता स्यादिन्द्रादिका तस्यै चतुर्थ्याहति । अग्नये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । सोमाय स्वाहेत्यादि । चान्द्रमसीति मास्य देवतेति तद्धित । एव रौद्रीमित्यादिषु द्रष्टव्यम् । पठीप्रभृतिप्वपि तद्देवत्याभि भिम इति कोचिन् । अपरे विधिशब्दरेवभूतेरिति । वय तु चूम-पठीसप्तम्यावाहुती नतुर्थीचोदिते सत्यो विधिशब्दम- त्रो । अष्टम्याद्यास्तद्वितममासादित ऋन्त्ररा इति । एव च सति सूत्रवैचित्रय सामिप्रायमुपपादित भवति ॥ ९ ॥ विमनावत्य एवाहुतय । नेत्याह- अवापरास्समामनन्ति दिग्भ्यश्च सदेवता- भ्यः उरोरन्तरिक्षाय सदैवताया नवोनयो भवति जायमान इति सौविष्टकृती हु- त्वाऽयैतडविरुच्छिष्टं कसे वा चमसे वा व्युहृत्य हविष्यैर्यजनैरुपसिय पचर डा पिण्डान् प्रकृतिस्थान प्राभाति । प्रा- ·334 घोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने णाय त्वेति प्रथमम् । अपानाय त्वेति द्वि तीयम् । व्यानाय त्वेति तृतीयम् ! उदा नाय त्वेति चतुर्थम् । समानाय स्वेति- पश्चमम् ॥ १० ॥ एता एकादश । दिग्भयः । चतसृभ्य । 'प्रान्यै दिशे स्वाहा दक्षिणाय दिशे" इति मन्त्राल्पना कृता । न तु चतसृभ्य पावकादिदिग्भच इति । नन्वष्टदिक्पारा इति प्रसिद्धिरस्ति, तथा क्वचिद्दश दिश इति । सत्यम्-तथाऽपि 'दिग्मयस्स्वाहाऽत्रान्तर- दिशाभ्यस्स्वाहा।। इति व्यपदेशभेदाच्चतस्त्र एव दिग्ग्रहणेन गृह्यन्ते । सदेवताभ्योऽपि तायतीभ्य 'इन्द्राय स्वाहा यमाय' इत्यादि । अथ वा 'प्राची दिगग्निर्देवता" इत्यादि दर्शनात् 'अनय इन्द्राय' इत्यादि द्रष्टव्यम् । उरोरिति चतुर्थ्यन्तस्य ग्रहणम् । अन्तरिक्षविशेषण त्वात् । तत 'उरखेऽन्तरिक्षाय स्वाहा' इति मन्त्र । अन्तरिक्ष- देवता तु वायु 'वायुरन्तरिक्षयाधिपति । इति दर्शनात् । प्रा भाति हविरुच्छिष्ट हुतशेषं हविष्याणि व्यअनानि क्षीरादीनि शारफलादीनि व क्षारलवणरहितानि । अत्र व्यञ्जनशब्दप्रयो- गात् 'हविय च व्रतोपायनम्' इत्यत्र प्रधानद्रव्यमेव गृह्यते । तथैव च व्याख्यातमस्माभि ॥ १० ॥ व्रतस्य ग्रासास्तु प्राशितव्या प्राप्ता यदा चत्वारो द्वाभ्यां पूर्वम् ।। ११ ॥ द्वाभ्या मन्त्राभ्या, तत उत्तरेपामेनरेव । ते स.७१-१५ •ते बा.३११ है स. 1-४. - . प्रथमो नास ·886 तृतीयपने अष्टमोऽध्यायः यदा त्रयो द्वाभ्यां द्वाभ्यां पूर्वी ॥ १२ ॥ यदा तु काले त्रयाणां प्रसनं तदा द्वौ द्वाभ्यां द्वाभ्या मन्त्राभ्यां , असनीयौ । तृतीयस्तु पञ्चमेन ॥ १२ ॥ यदा द्वौ द्वाभ्यां पूर्व त्रिभिरुत्तरम् ॥ १३ ॥ एक सर्वैः ॥ १४ ॥ ऋभ्यर्थे सूत्रे ॥ १३-१४ ॥ 'अमृतापिपानमसि" इत्यस्य स्थाने-- निग्राभ्यास्स्थेत्यपः पीत्वाऽथाज्याहुतीरुपजु होति ॥१५॥ 'निग्राम्यास्स्थ देवश्रुत.'' इत्यादि गणा मे मा विनृपन इत्यन्तमेकं यजु ॥ १५॥ अथ होममन्त्रा प्राणापानव्यानोदानसमाना मे शुद्धयन्तां ज्यो- तिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा।वा- इनः शिरः पाणि त्वक् शब्द पृथिवी अन्न- मय एतैस्सप्तभिरनुवाकैः ॥ १६ ॥ प्रत्यनुवाकं होमः ॥ १६॥ जयप्रभृति सिद्धमा धेनुवरप्रदानात् ॥१७॥ 'तै, स.३.१.८. 12 - : 1 याज्ञिती. ६९.

·4 886 वाधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने उत्तरं दाविहोमिकं तन्त्र प्रसिद्धम् ॥ १७ ॥ सौरीभिरादित्यमुपतिष्ठते चान्द्रमसीभिश्चन्द्रम- सम् ।। १८॥ सौर्य:-'उद्वयं तमसपरि, उदु त्य, चित्रम्' इति तिस्त्र ऋचः । चान्द्रमस्य:-'नवोनवो भवति,' सचित्र चित्रम्.' अत्राह गोरमन्वत" इति २ ॥ १८ ॥ शवयाँ संवेशनकाले- अग्ने त्वं सुजागृहीति संविशन जपति । त्यमग्ने व्रतपा असीति प्रबुद्धः ॥ १९ ॥ संविशन् शयानः । प्रबुद्धः रजिहान. । आचम्येति शेप. ।। स्त्रीशूद्राभिभाषेत मूत्रपुरीपे नावक्षेता॥२० अभिभाषणं पूर्वभाषणम् ॥ २० ॥ अमेध्यं दृष्ट्वा जपत्यवद्धं मनो दरिद्रं चक्षु- स्सूर्योज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासी- रिति ॥ २१ ॥ व्याख्यातो मन्त्र' 'उत्तगत उपचारः' इत्यत्र 1 एते नियम आ परिसमाप्तश्चान्द्रायणस्यानुसरणीया. ॥ २१ ॥ प्रथमायामपरपक्षस्य चतुर्दश ग्रासान।।२२ 'ते. म. 4-१-६. 'ते.स. १.१.४३. *.री. १.१.१४. 'म. सु. ४.५६. sa१.६-८ ·337 द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्याय प्रामातीत्यनुपर्तते । अपरपतस्य च प्रतिपदि चतुर्दश ग्रासा प्रसनीया इत्यर्थ ॥ २२॥ एवमेकापचयेनामावास्यायाः ॥ २३ ॥ एवं द्वितीया प्रभृतिषु एसो ग्रासोऽपचीयते । द्वितीयस्या त्रयो दशतृतीयस्या द्वादश इत्यादि ।। २३ ।। एवमाऽमावास्याया नीयमाने- अमावास्यायां ग्रासो न विद्यते ॥ २४ ॥ अतस्तस्यामुपवास ॥ २४ ॥ प्रथमायां पूर्वपक्षस्यैकः ॥ द्वौ द्वितीयस्याम् ।। एवमेने अप्यूजर्थे ।। २५ २६ ॥ एवमेकोपचयेनापौर्णमास्याः ॥ २७ ॥ उपचयो वृद्धि । एवमा पौर्णमास्या नीयमाने चतुर्दश्या चतुर्दश भवन्ति ॥ २७ ॥ पौर्णमास्यां च स्थालीपाकस्य जुहोति ॥ अप्राणितप्पष्ठयेषा तृतीया पक्षम्यर्थे वा द्रष्टव्या । अनि मुपसमाधायेत्यादि प्रतिपद्यते ॥ २८ ॥ तंत्रते पकहोममन्त्रा अग्नये या तिथिस्स्यात् ॥ २९ ॥ -

·333
बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने.
व्याख्यातमेतत् ॥ २९ ॥
नक्षत्रेभ्यश्च सदैवतेभ्यः॥३०॥
अत्र बहुवचनभवणात् सर्वेभ्यो नक्षत्रेभ्यः कृत्तिकादिभ्यो हो-
तव्यमिति, तथा नक्षत्रदेवताभ्योपि सर्वाम्य । तत्र मन्त्राः न-
क्षत्रेपूपहोमवेनामाता वेदितव्याः ॥ ३० ॥
अत एवाह---
पुरस्ताच्छोणाया अभिनितस्सदैवतस्य हु-
त्वा गां ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ।। ३.१ ॥
अभिनिन्नामनक्षत्रमुपरिटादपाढानामधस्ताच्छोणाया अस्ति । तस्य
ब्रह्मा देवता । अन्यत्सर्व प्रथमहोमवत् । अत्रापि पञ्चदश ग्रासाः
असनीयाः । तथा च सति तितो नीत्यसम्पोरन् । पर एक
तस्यास्संख्याया नियमात् । यच्च पिपीलिकायवमध्ययोः पञ्चवि-
शत्युत्तरशतद्वयमिति, न चैतद्युक्तं, चान्द्रायणान्तरे पक्षयोश्च हा.
वुपवासौ रुतौ भवत ॥ ३१ ॥
एवं क्रते-
तदेतच्चान्द्रायणं पिपीलिकामध्यम् ॥३२॥
सन्यवहारार्थ संज्ञाकरणम् । लुप्तोपमेयं पिपीलिका हि तनु-
मध्योभयत स्थूला भवति तदेतदपि ॥ ३२ ॥
विपरीतं यवमध्यम् ॥ ३३॥
अमावास्योपक्रमममावास्यान्तमित्यर्थः अत्र हि आद्यन्तयोश्नोप-
यासयोः क्रियमाणयोश्चन्द्रगतिरप्युपमृता भवति ॥ ३३ ॥

·तृतीयप्रश्ने अटमोऽध्याय.
389
..
अतोऽन्यतरचरित्वा सर्वेभ्यः पातकेभ्यः
पापकृच्छुद्धो भवति ॥ ३४॥
मुक्तीभवतीत्युक्तंभवति ॥ ३४ ॥
न केवल प्रायश्चित्तार्थमेवान्यतरस्य चान्द्रायणस्य चरणम्, किं
तहि-
कामाय कामायैतदाहायमित्याचक्षते॥३५॥
और वामशब्द कर्मवचन । अपरो भाववचन । का.
म्यमानाय फैलायेत्यर्थ । यद्वा वीप्सावचनमेतत् । अतश्च सर्वा
भिप्रायकमेतदित्युक्त भवति ।। ३९
तदाह-
ये कामं कामयते तमेतेनाप्नोति ॥३६ ॥
नान तिरोहितमस्ति ॥ ३६॥
ऐतेन वा ऋपय आत्मानं शोधयित्वा पुरा
कर्माण्यसाधयन् ॥ ३७॥
कर्माण्यानयाधयादीनि । उक्त चैतन् अग्नीनाधास्यमान प्रयु.
जान कुर्वन्निति कर्मार्थमेतत् ॥ ३७॥
इदानीतना अपि कथं चिरन्, ततो नुतिष्ठेयुरिति-
तदेतद्वन्यं पुण्यं पुत्रचं पौत्रय
पशव्यमायु-
प्यं स्वयं यशस्यं सार्वकामिकम् ॥३८॥

·840
पोधायनधर्मसूने सव्याख्याने,
'तम्मै हितम्' इति तद्धितान्तो विग्रह ॥ ३८ ॥
नक्षत्राणां द्युतिं सूर्याचन्द्रमसोस्सायुज्यं
सलोकतामाप्नोति ॥ ३९ ॥
फलार्थवादोऽयम् ॥ ३९ ॥
य उचैनदधीते यउचैनदधीते ॥४०॥
विद्वत्पशमैपा ॥ ४० ॥
इति तृतीय अष्टमोऽध्याय
-dck top
अननपारायणमणि पापमोचनमिति मात्वाह-
अथातोऽनश्चत्पारायणविधि व्याख्यास्यामः
वेदस्य पार पर्यन्त निष्ठामयन्ते गच्छन्तीति पारायण तथा
नभता तव्यमित्यनश्नपारायणम् ॥ १ ॥
शुचिवासाः स्याचीरवासा वा ॥ २ ॥
चीरं चिरकालिक नर्णमित्यर्थ । न चेतावतोपभुक्त वासोऽ
भ्यनुज्ञात भवति । 'अहत वासो वसानश्शुचि ' इति नियमात् ।
समुच्चयार्थो वाशब्द पूर्वस्मिन् । उत्तरत्र तु विकल्पार्थ ॥ २ ॥
हविष्यमनमिच्छेदपः फलानि चा ॥३॥
हविष्यमक्षारलवणम् । यदि मन्येतोपदस्यामीति तदेतद्दोदित यम् ।
इतरथाऽनभत्त्वविरोधात् ॥ ३ ॥

·341
तृतीयप्रश्ने नवोऽध्याय ,
ग्रामात्प्राची चोदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य
गोमयेन गोचर्ममात्रं चतुरथं स्थण्डिल-
मुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्यागिरभ्यु-
क्ष्याग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीपैताभ्यो
देवताभ्यो
जुहुयात् ॥४॥
उपनिष्क्रम्य शुनौ देशे गोमयेनोपलिप्ते प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिल्य
स्थण्डिलं रत्वेत्यर्थ । सम्परिस्तोर्याज्य विलाप्योत्पूय । नात्र
दाविहोमिक तन्त्र विद्यते ॥ ४ ॥
अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा सोमाय
स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वयम्भवऋग्भ्यो
यजुर्व्यः सामभ्योऽथर्वभ्यः श्रद्धायै प्रज्ञा-
यै मेधायै श्रियै हियै सवित्ने सावित्रयै
रसदसस्पतयेऽनुमतये च हुत्वा वेदादिमार-
भेत सन्ततमधीयीत नान्तरा व्याहरेन
चान्तरा विरमेत् ॥ ५॥
व्याहरणमवैदिक्शब्दोच्चारणम् । विरामोऽवमानम् । अन्तरा
स्वाध्यायमध्ये । सन्ततविधानादेव मिढेर-तरा विरमनिषेधात् नै.
मित्तिकेऽनध्यायेऽप्रचुत्पातादायव्ययने दोषो नास्तीति गम्यंत । नित्या-
ध्ययनाना सन्ध्योपासनादीना च पूर्वमेवावगन्तु शक्यत्वात् परिसर ।
नानाऽपि सङ्कल्प उपपद्यते ॥५॥

·842 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अत्रान्यधापरणे प्रायश्चित्तमाह- अथान्तरा व्याहरदथान्तरा विरमेत्रीन् प्रा. णानायम्य वृनान्तादेवारभेत ॥ ६ ॥ अथ यदीत्यर्थ । आयमनमायतन वृत्तान्तात् स्थितादुत्तरत ॥ विरमकालेनाप्यप्रतिभाया कि वर्तव्यमित्याह- अप्रतिक्षायां यावता कालेन न वेद तावन्तं कालं तदधीयीत स यजानीयात् ॥७॥ व्यवहितमपि यत्प्रत्यभात्तदधीयोत इत्यर्थ ॥ ७॥ तत्राप्यशक्तो कथम्--- ऋक्तो यजुष्टस्लामत इति ॥८॥ विजानीयादिति शेप । प्राच्यप्रतिभातायामृगन्तरमधायीत्यर्थ । एव यजूपि सामानि च ॥८॥ तत्राप्यप्रतिभायाम्- तद्ब्राह्मणं तच्छान्दसं तदैवतमधीयात ॥९॥ ऋचन्न प्रतिभान्ति तद्ब्राह्मणमधीयीत । तत्प्रतिभाया पुन मन्त्रमेव । तन्छान्दसं तदैवतं तत्तदर्पिमधीयोत ॥ ९ ॥ हादावेदसंहिता अधीयीत यदनेनानध्या- येऽधायीत यद्गुरवः कोपिता यान्यकार्या- ·तृतीयप्रश्ने नवमाऽध्याय 845 णि कृतानि भवन्ति ताभिः पुनीते शुद्ध- मस्य पूतं ब्रह्म भवति ॥ १० ॥ द्वादशेत्यत्र रूग्यनुप्टिवत्यध्याहार्यम् । सहितामण च पदकमान वृत्त्यर्थम् । तथा च शौना --'अथैते प्राहुरनुसंहित तत्पारा' यण प्रवचन प्रशस्तम्' इति ताभिस्सहिताभिदशभि पुनीते । कस्मात् । अनध्यायाध्ययननिमित्तात् गुरुरोपनिमित्तादकार्यकरण निमित्ताश्च ॥ १० ॥ अत ऊर्य सञ्चयः ॥ ११ ॥ ब्रह्मणि हि द्वादशभि पारायणे पूत सञ्चयः निश्श्श्रेयासस्य भवति ॥ ११ ॥ अपरा द्वादशवेदसंहिता अधीत्य ताभिरुश- नसो लोकमवाप्नोति ॥ १२ ॥ अपरा द्वादश वेदसंहिता अधीत्य ताभिवृह- स्पतेर्लोकमवाप्नोति ॥ १३ ॥ अपरा द्वादश वेदसंहिता अधीत्य ताभिः प्रजापतेर्लोकमवाप्नोति ॥१४॥ अनभत्संहितासहस्रमधीयीत ब्रह्मभूतो वि- रजो ब्रह्म भवति ॥ १५ ॥ सहितासहत सहस्तमत्व इत्यर्थ ११ १२-१५ ॥

·344 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याल्याने. संवत्सरं भैक्षं प्रयुञ्जानो दिव्यं चक्षुर्लभते ।। भैक्षमिति क्रियाविशेषणम् । प्रयुञ्जानः पारायणमिति शेष | दिव्य चक्षुर्दूरदर्शनम् ॥ १६ ॥ पण्मासान्यावकभक्षश्चतुरोमासानुदकसक्त- भक्षो द्वौ मासौ फलभक्षो मासमभक्षो द्वादशरात्रं वाऽमाभन् क्षिप्रमन्तीयते ज्ञातीन्पुनाति सप्तावरान्सप्तपूर्वानात्मानं पञ्चदशं पद्धिं च पुनाति ॥ १७ ॥ प्राभन्नित्यत्राकारप्रश्श्लेप कर्तव्य अपाश्नन्निति । पराचीन वा पारायण प्रयुज्येत्यर्थ ॥ १७ ॥ तामेतां देवनिरश्रेयणीत्याचक्षते ॥१८॥ निश्श्रेयणी निश्श्रेयसहेतु । निश्श्रेयस मश्रय सोपानमिति यावत् ॥ १८ ॥ निश्श्रेयसहेतुत्व दर्शयति--- एतया वै देवा देवत्वमगच्छन्नृपय ऋषित्वम् अयेदानीमननपारायणारम्भकारत्वनाहरवयवानाह-- तस्य ह वा एतस्य यज्ञस्य त्रिविध एवाहः मातस्सवने माध्यन्दिने सवने ब्राह्मे वा पर- रात्रे ॥ २०॥ A

·B45
तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्याय,
अतश्च होमा एतेष्वेव कालेषु कर्तव्या ॥ २० ॥
साम्प्रत गुरुपर्वक्रमागरेणास्यैव प्रशसामाह-
तं वा एतं प्रजापतिस्सप्तऋषिम्यः प्रोवाच
सप्तर्पयो महाजज्ञवे महाजशः ब्राह्मणे-
भ्यो ब्राह्मणेभ्यः ॥ २१ ॥
यस्मान्महाजनु बाह्मणेभ्य एतमनश्नपारायण प्रोवाच तस्मा-
तेषामेवात्राधिकारी न क्षत्रियवैश्ययोरिति । २१ ॥
इति तृतीये नवमोऽध्याय..
-
पञ्चविवो धर्मो व्याख्येयतया प्रक्रान्त तत्र चतुर्विध
उक्तो वर्णधर्मश्चाश्रमधर्मश्च ॥ १ ॥
अथ खल्वयं पुरुषो याप्येन कर्मणा॥ २ ॥
रिप्यत इति शेष । अयमिति प्रत्यक्ष शरीरिणा क्षेत्रज्ञ
व्यपदिशति । अतश्च परमात्मा न लिप्येत । पुरुषः परिशय;
पूरयतेर्वा । तस्मात् स्त्रियोपि लिप्यन्ते ॥ १-२ ॥
अभव्य पापीमति यावदर्शयति-
मिथ्या वा चरत्ययाज्यं वा याजयत्यप्रतिया.
यस्थ वा प्रतिगृह्णात्यनाश्यानस्य वाऽनम-
नात्यचरणीयेन वा चरति ॥ ३ ॥

·846 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. प्रदर्शनमेतदन्येषामपि पापानाम् ! मिथ्या अयथादृष्टार्थस्य क- मणः आत्मनो लाभपूजार्थं चरणमित्यादि । अचरणीयमकर्तव्यं प्रतिपिद्धमित्यर्थः । यदत्र पुनरुक्तमिव लक्ष्यते तत् दृढार्थ, स्व- भावो ोप आचार्यस्य । अथ वा-आपद्विपयेऽनुज्ञातस्याप्ययाज्य- याजनादेः प्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थम् । तथापि प्रथमकल्पितचतुर्भागः कर्तव्यः उशनसो वचनात् 'आपद्विहितः कर्मभिरापादयन्तीत्यापद- स्तेषां मायश्चित्तचतुर्भागं कुर्यात्' इति ॥ ३ ॥ याप्येन कर्मणा लिप्यत इत्युक्तम्- तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यान्न कुर्यादिति ॥ ४॥ मामांसन्ते इति शेषः । तत्र पूर्वपक्षो न कुर्यादिति ॥ ४ ॥ न हि कर्म क्षीयत इति ॥५॥ इतिशब्दो हेतौ । फलप्रदानमन्तरेण पापस्य कर्मणः क्षया- भाषादित्यर्थः । आत्मसंस्थत्वाकर्मणो जलसंस्थस्येव लवणस्य ना. शो नास्तीति ॥ ५॥ कुर्यात्त्वेव ।। ६ ।। तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । कथम् ! कर्म क्षीयत इति वदामः यथा सर्पदंशनलक्षणस्य कर्मणो मरणपर्यन्तस्य मन्त्रोपधादिना विनाशो दृश्यते, तद्वदस्यापि प्रायश्चित्तेनेत्यभिप्रायः, आगमगम्य- वादुत्पत्तेस्तन्नाशस्य च । किञ्चितत्फलभोग एवायम्, यदिदं तप । अल्पकालपरिसमाप्तमित्येतावत् । यथा दीर्घालोपभोग्यस्य ब्या- धेरल्पदुःखानुभंवरूपेण भेषजादिना क्षयो भवत्येवमस्याप्यागमगम्य- " ·347 तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः बादेव । तस्मात्कुर्यात्वेव प्रायश्चित्तम् । तत्र शुष्कतों न कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ६॥ अथ तदागमं दर्शयति--- पुनरसोमेनेष्ट्वा पुनस्सवनमायान्तीति ॥७॥ अथाप्युदाहरन्ति- सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽ- श्वमेधेन यजत इति ॥८॥ अमिष्टुता वाऽभिदास्यमानो यजेतेति च ॥ विषयव्याप्तत्यर्थमनेकोदाहरणम् । पुनस्सवन पुनर्याग । न- हाधिकारस्य तत्समाधाने सत्येतदुपपद्यते । पर्वग्रहणाद्विहिताकरण- प्रतिपिद्धसानिमित्तस्यापि । तरण क्षपणं प्रतीयते । उमयाभा- वेऽपि जन्मान्तरकतपापप्रदर्शनार्थमभिशस्यमान इत्युक्तम् ॥७-९॥ अवुना पापनिबर्हणोपायानाह-- तस्य निष्क्रयणानि जपस्तपो होम उपवा- सो दानम् ॥ ७० ॥ निष्क्रयणं शोधन याप्यस्य कर्मणः । यथा कसादिगतस्य मलस्य भस्मादि । नयो मानसो वाचिकश्च । स च वक्ष्य- माणस्योपनिपदाटे मन्त्रगणस्य । तपश्याहिंसादि वक्ष्यते । होम आत्मीयव्यस्य देवतोद्देशपूर्वकोऽसौ प्रक्षेप. 1 उपवास इन्द्रिय संयमः । दानमात्मीयस्य च द्रव्यस्य पात्रेषु प्रतिपादनम् ||१०|| .

·348 योधारनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. जप इत्युक्त तत्राह- उपनिषदो वेदादयो वेदान्ताः सर्वच्छन्दस्तु सं- हिता मधून्यघमर्पणमथर्वशिरो रुद्राः पुरुष- सूक्तं राजनरौहिणे बृहद्रथन्तरे पुरुपगतिर्म- हानाम्नयो महावैराज महादिवाकीय ज्येष्ठ- सानामन्यतमद्दहिप्सवमानः कूश्माण्ड्यः सावित्री चेति पावनानि ॥११॥ उपनिपदो वेदारसहितारहस्यादय । ऋग्यजुपयोरनुवार आदि। साम्ना सामको वा । घेदान्ता आपमृचम् । अथर्वशिरोऽषणा प्रसिद्धम् । रुद्राः 'नमस्ते रुद्र' इति प्रश्न । पुरपमूक्त प्रसिद्धम् । राजनरौहिणे सामनी 'इन्द्र नर " इत्यस्यामृमि गीते | वृहत् 'त्वामिद्वि" इत्यस्याम् । रथन्तर 'अभि त्वा" इति । पुरुषगतिः ‘अहमस्मि' इत्यस्याम् । महानाम्नयो 'विदा म घवन्" इत्येता ऋन । अस्यामुत्पन्नानि वा सामानि । महा वैराज 'पिबा सामम्' इत्यस्याम् । महादिवाकीर्त्य सा नो इत्यस्याम्। ज्येष्टसामानि ‘श नो देवी " 'चित्रं देवानाम् " इत्यनयो | हिप्पवमानः 'उपास्मै" इत्यासु । कूइमाण्ड्यो 'यद्दवा च्छिद्रकोऽनुवार । पायमान्यः 'स्वादिष्ठया" इत्यच । सावि 12 मामस १४१ 5 " *सामस. पू.. 7 सा. स उ ३१. सामस ५३.१ मगनानी सास १.१. "त,प्रा. सा स उ ८३ 10 " ६३. ॥ 13 ·849 . व्याख्यात तृतीयप्रश्नै दशमोऽध्यायः त्री नु प्रसिडा । चशब्दावत्यादि । इनिशब्देन प्रका. रखाचिना सिलेषु पटितं शिवसङ्कल्पादि गृह्यते ॥ ११ ॥ उपसन्न्यायन पयोव्रतता शाकभक्षता फल. भक्षता मूलभक्षता प्रसृतयायको हिरण्य. प्राशनं घृतप्राशनं सोमपानमिति मे- ध्यानि ॥ १२॥ उपसन्नवायः आरामा परोवरीयसी वा । अमृतयावको । इतिकरणेनेवप्रकार पचगव्यदि परिगृह्यते ॥१॥ सवें शिलोचयाः सर्वाः स्वन्त्यः सरितः पुण्या हृदास्तीर्थान्यपिनिकेननानि गोष्ठ- क्षेत्रपरिष्कन्दा इति देशाः ॥ १३ ॥ शिलोचयाः पर्वता इत्यर्थ । सवन्त्यो नद्य हाइतेश्शब्दरमण दादतेवी शीतभावस्मंग अच् गृपोदरादि । त्रिपुरादि । इत प्रभृति पुण्यानुमन्धानात् पूर्वत्रापुण्या अपि पर्वताठय अभ्यनुज्ञायन्ते । ऋपिनिकेताः पिनि पासा. धमा । क्षेत्रं कुरुक्षेतम् । परिष्कन्दाः नदालयाः गुह्यावामप्रदे- शा. । इतिशब्दादग्रयगारादय ॥ १३ ॥ एतानि तपामि- अहिंता सत्यमस्तैन्यं सवनेपूदकोपस्पर्शनं गुरुशुश्रूपा बह्मचर्यमधशयनमेकवस्वता- नाशक इति तपांसि ॥११॥ । हृदा प्या- - ·: 350 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्यान तपांसि तपोहेतव । सवन पूर्वाहमध्यन्दिनापरावा । इति शब्दो देवपूनार्थ ॥ १४ ॥ सिं दानमिति दानमाह-- हिरण्यं गौर्वासोऽश्चो भूमिस्तिलं घृतमन्न- मिति देयानि ।। १५॥ एतानि प्रसिहानि । इतिशब्दावनतोपानच्छनाण्यपि गृह्यन्ते ॥ संवत्सरः पण्मामाश्चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्चतु विशत्यहो द्वादशाहप्पडहस्वयहोऽहोरात्र एकाह इति काला ॥ १६ ॥ एक च तदह एकाह केवलम् । इतिशब्दात् देवगऽपि रात्रि ॥१६॥ आनन्त्यात् पापिना प्रतिपाप प्रायश्चित्तोपदेशोऽप्यशक्य इति मत्वाऽऽह- एतान्यनादेशे क्रियेरनेनस्तु गुरुपु गुरूणि ल- घुपु लघूनि ॥ १७॥ विश्ल्पनेति वाक्यशेष एनानि जपादी-यनादेशे। यानि प्राय श्चित्तान्यन्यतोऽनुपदिष्टानि । यथाऽऽह-' अनि कायमी दयासर्प स्त्वा द्विजोत्तम " | तर विकल्पनैतानि कर्तव्यानि वविजप क्वचि तप इचिदन्न चित्मर्वाणीति । गुरुत्व नसोऽभिमन्ध्याद्यपेलया। आह चापम्नम्व --'य प्रमत्तो हन्ति मा. दोपपल, सह सङ्घ ल्पेन भूय , एवमन्यवपि दोपवत्सु कर्मसु' इत्यादि || १७ || "आप, ध. १,२१,२-४, मनु १११३३

·चतुर्थप्रश्ने प्रथमोऽध्याय
351
कृच्छ्रातिकच्छौ चान्द्रायणमिति सर्वप्राय-
श्चित्तिः सर्वप्रायश्चित्तिः ॥ १८ ॥
अनादेश इत्यनुवर्तत इति केचित् । इतिकरणात्पराकोपि । पाप
गुरुलघुत्वापेक्षया एतेषा व्यस्तसमस्तकल्पना ॥ १८ ॥
इति श्रीगोविन्दस्वामिते बोधायनधर्मविवरण
तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्याय
तृतीयप्रश्नस्समाप्त
॥
+
पुनरपि प्रायश्चित्तविषये क्था प्रस्तूयते-
प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामो नानार्थानि पृथक्पृ-
थक् ।
तेपु तेषु च दोपेषु गरीयांसि लघूनि च
मानार्थानि नानाप्रयोजनानि पृथक्पृथगनुष्टात यानि न पुनर्दे
शकारादिनियन्त्रिततया तन्त्रेणेति । न केवल प्रयोजनमानात्वेन
पृथगनुष्ठानम । कि तहिं गरीयान् गरीयसि, न हि निरात्रो-
पवासेनेव एकरात्रोपवासेनापि दोपो नश्यति, सोऽप्येक्रानोपवासेनैव
नाशयितव्य इत्यभिप्राय ॥ १ ॥
यद्यत्र हि भवेद्युक्तं तद्धि तत्रैव निर्दिशेत् ।
भूयोभूयो गरीयस्सु लघुप्वल्पीयसस्तथा ॥
देशमारवयशात्यादीनपेश्य इचिन्नानार्थीना गुरुलघानामपि
तन्त्रता भवतीत्येतदनेन कथ्यते ॥ २॥

·352 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. लवूनीत्युक्तं तत्राह--- विधिना शास्त्रदृष्टेन प्राणायामान समाच- श्रुतिस्मृतिशिष्टागनसिद्धः शास्त्रदृष्टो विधि , स च प्राणाया मेषु प्रतीक्षितव्य इत्यर्थः ।। ३ ॥ अधुना प्रायश्चित्तविषयानाह- यदुपस्थकृतं पापं पद्भ्यां वा यत्कृतं भवेत् । वाहुभ्यां मनसा वाचा श्रोत्रत्वग्घ्राण- चक्षुपा ॥४॥ एतेषु समससयाकानव प्राणायामान चरेदित्य याहारः॥ ४ ॥ ननु नभुश्श्रोत्रमगेभिरिति स्वसंयुक्तरेव पापं कर्तुं शक्यते त्वक्पादबाहूपस्थघाणेम्पन्य संयुक्तरेव । वाचा पापमित्यन्यस्मिन् , श्रुतवत्येव । अतो विषमसमीकरणमन्याय्यमिति मत्वाऽऽह-~ अथ वा चक्षुश्श्रोत्रत्वग्घ्राणमनोव्यतिक्रमेषु त्रिभिः प्राणायामैश्शुद्धयति ॥ ५ ॥ एतेषु निभिरितिवचनादुपस्थादिवाधिक्यं गम्यते । प्राणायाम- वृत्तेनापि पयोवततादयो नियमा अनुमरणीयाः ॥ ५ ॥ अधमान्यपराणि प्राणायामनिमित्तानि- शूद्रानस्त्रीगमनभोजनेषु केवलेप पृथक्पृथ- क्सप्ताहं सतसप्त प्राणायामान धारयेत्॥६ - ·चतुर्थप्रश्ने प्रथमोऽध्याय 358 शूद्रानभोजने शूद्रस्त्रीगमने इति पदयोजना । शूद्रान्नशब्दश्शू- द्रालस्य शुद्रपृटस्मान्नस्य चोपरक्षणार्य । एव च शूद्रस्त्रीग- मने सति बहुवचनोपपत्ति । केवलग्रहणात् प्रत्येक प्रायश्चित्तम् । पृथग्ग्रहणादेवस्मिन्नपि प्रतिकर्माभ्यास । ननु-'शूद्रामस्त्रीगमन भोजनेप्वब्लिङ्गभिवारुणीभिरप उपस्पृशेत्' इत्युक्तम् । नेप दोष आतिदेशिकविषयत्वात्तस्य । कि तदातिदेशिक शूद्रत्वम् । इद तत योनीत्य द्विमो वेदमन्यन कुरते श्रमम् ।। स जीवन्नेय शूद्रत्वमाशु गन्छति सान्वयः ॥ इति ।। • अश्नोत्रिया अननुवाक्या अननयश्शूद्रसधर्माणो भवन्ति इति च । तस्माददोष ॥ ६ ॥ अभक्ष्यालोज्यापेयानाद्यप्राशनेषु तथाऽपण्य- विक्रयेषु मधुमांसघृततैलक्षारलवणावरान- वर्जेषु यच्चान्यदप्येवं युक्तं द्वादशाहं द्वादश- द्वादश प्राणायामान धारयेत् ॥ ७ ॥ अबानाद्यशब्दो व्रात्ये अननीये वा द्रष्टव्य तार्थग्रहो सत्यभक्ष्यशब्देन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । अपण्यान्यश्वा दीनि मधुमामादिवर्जितानि । घृतग्रहण क्षीरादेरपि पर्युदासप्रा- प्त्यर्थम् । एतेषु हि दोपगरिमा विद्यते । सद्यः पतति मासेन लाक्षया लपणेन च । व्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्' ।। । यथाश्रु 'मनु ११६८ वासि ५ ३-. ३ वसि-ध २-२७ 45 ·पातकपतनीयोपातकर यमापदप्पा पतं अर्गमामं द्वादशाहादा प्राणायामान धार- गत ॥ ॥ पातकपतनीपयजपु गमान्पर- प्पर यहादा द्वाजमाहान हादगदादा माणायामान धाग्यन ।।६।। पानर प्रयाग । पनी MATHERE Art-1 पातकाजें पगापदप्प पुन: दामामा- मान हाददादाद पाणागामान मागिन ·355 चतुथप्रश्न प्रथमोऽध्याय ऋतुमत्या न्याया अमदाने भ्रूणहत्यातुल्यदोपो भवतीत्येतह- कुकाम कन्यादानप्रकरणमारभते- दद्याद्गुणवते कन्यां नग्निकां ब्रह्मचारिणे । अपि वा गुणहीनाय नोपरुन्ध्याद्रजस्वलाम्।। गुणरते विद्याचारिनबन्धुशीलसम्पन्नाय रजोदर्शनात्यागेव द धादित्यर्थ ॥ १२॥ तदतिक्रमे दोपमाह- त्रीणि वर्षाण्यृतुमतीयः कन्यां न प्रयच्छति स तुल्यं भ्रूणहत्यायै दोपमृच्छत्यसंशयम्।। यतश्चैतदेव तत ऋतुमत्ताया प्रागेव दद्यादित्यभिप्राय ॥१३ किं सर्वत्रतावत् । नेत्याह- न याचते चेदेवं स्याद्याचते चेत्पृथक्पृथक् । एकैकस्मिन्नृतौ दोपं घातकं मनुरब्रवीत् ।। न याचते न प्रार्थयते कश्चिदपि ॥ १४ ॥ तत्र प्रसङ्गादिदमन्यदुग्यते- त्रीणि वर्षाण्यतुमती कांक्षेत पितृशासनम्। ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृशं पतिम् ॥१५ सादृश्य जातिगुणादिमि ॥ १५ ॥ अत एवाह- ·356 चौधायनधर्मसूने सव्याख्यान. अविद्यमाने सदृशे गुणहीनमपि श्रयेत् ।। गुणा अभिजनादयो न जातिः ॥ १६ ॥ एवं स्वयंवरं परिसमाप्याधुनाऽन्यदानविषय एवाशवानिवृत्त्य- थमन्यदुच्यते- बलात्महता कन्या मन्त्रैर्यदिन संस्कृता अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा। पहरणं मैथुनार्थमाकर्षणम् । न तु क्षतयोनित्वापादनं, तथा च सति संस्कार एव नास्ति ॥ १७ ॥ निसृष्टायां हुते वाऽपि यस्पै भर्ता नियेत सः। सा चेदक्षतयोनिस्स्यादतप्रत्यागता सती ।। पौनर्भवेन विधिना पुनस्संस्कारमर्हति ॥ । निमृष्टा उदकपूर्व प्रदत्ता हुने वाऽपि होमेऽपि निवृत्ते भर्ता मियते, सा चेत् भार्या अक्षतयोनिः अस्पृष्टेमथुना स्यात् गतमत्यागता ।। भविषय एष किचिदुच्यते- श्रीणि वर्मण्यतुमती यो भायो नाधिगच्छति। स तुल्यं भ्रूणहत्यायै दोपमृच्छत्यसंशयम् ।। यथा गर्भप्रवसने भ्रूणहत्या भाति तथा तत्पागमावेऽपि, अविशे. शादित्यभिप्रायः॥१९॥ ऋतुस्नातां तु यो भायी सनिधो नोपगच्छति ।

·357
चतुर्थप्रश्ने प्रयमोऽध्याय .
पितरस्तस्य तन्मासं तस्मिन्रजसि शेरते ॥
ऋतुगमनातिक्रमनिन्दैपा ॥ २० ॥
ऋतौ नोपैति यो भार्यामनृतौ यश्च गच्छति।
तुल्यमाहुस्तयोर्दोषमयोनौ यश्च सिञ्चति ॥२७॥
त्रयाणा भ्रूणहत्यादोपस्तुल्य सत्पुत्रोत्पत्तिनिरोधात् ।। २१ ॥
भर्तुः प्रतिनिवेशेन या भार्या स्कन्दयेदतुम् ॥
तां ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणनी नियमेद्गृहात्॥
प्रतिनिवेशः प्रतिकूलता अनिच्छा वा स्कन्दयेत् शोपयेहा भर्तृ.
द्वेपारज औषधादिभिश्शोपयतीत्यर्थ । ग्राममध्ये जनसन्निधौ निय-
मेत प्रस्थापयेत् । हत्त्वतिक्रमे भर्नुर्यथा भ्रूणहत्या तथाऽस्या अपाति
निन्दैपा ॥ २२ ॥
स्स्तुगमनातिक्रमे प्रायश्चित्तमाह--
ऋतुस्नातां न चेन्गच्छेन्नियतां धर्मचारिणीम् ।
नियमातिकमे तस्य प्राणायामशतं स्मृतम् ॥
नियमातिक्रमः ऋतुगमनातिकम । ऋत्वतिक्रमो वा । फग्य
न्यत् ॥ २३ ॥
प्राणायामान् पवित्राणि व्याहृतीः प्रणवं तथा।
पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्म नैत्यकमभ्यसेत् ॥२१
पवित्राणि पुरुषसूक्तादीनि । शरीरस्याहार्नश पापसंचयोऽवश्यं
भवतीति मत्वा नैत्यकं ब्रह्माभ्यसेदित्युक्तम् ॥ २४ ॥

·358 चौधारनधमसूत्र सयाख्याने विञ्च- आवर्तयेत्सदा युक्तः प्राणायामान पुन:पुनः। आकेशान्तानखानाच तपस्तप्यत उत्तमम् ॥ निरोधाजायते वायुयोरग्निश्च जायते । तापेनापोऽधिजायन्ते ततोऽन्तशुद्धयते त्रिभिः॥ कोठे वायु यते । वायोराग्नि । अनेराप । तस्त्रिभिरन्तरश- रीर शुद्धयत्यत आवर्तयेत्सदा युक्त इति ॥ २५-२६ ॥ तत प्रसङ्गादिदमाह--- योगेनावाप्यते ज्ञानं योगो धर्मस्य लक्षणम् । योगमूला गुणास्सर्वे तस्माद्युक्तस्सा भवेत् ॥ तयाचोक्तम्- माणायामास्तथा ध्यान प्रत्याहारोऽध धारणा । तव समाधिश्च पडझो योग उच्यते ॥ इति ॥ स एव धर्मस्य लक्षणं हेतु धर्मोऽपूर्वम् । योगमृगः योग- कारणा गुणाः रूपान्य ॥ २७ ॥ अथ प्राणायाम एवापयश प्राणस्यागामा स्तृता । तस्य महेपतो क्षण करोति- सव्याहतिका समणवां गायत्री शिरसा सह । त्रिः पठेटायतप्राणः प्राणायामस्स उच्यते ॥

·चतुर्थभने द्वितीयोऽध्याय 369 सव्याहृतिकास्सप्रणवाः प्राणायामास्तु पोडा अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहघृताः॥ २९॥ एतदायं तपश्रेष्ठमेतहमस्य लक्षणम् । सर्वदोषोपघातार्धमेतदेव विशिष्यते एतदेव विशिष्यत इति ॥३०॥ दोपाः पापा ॥ २८-३० ॥ इति चतुर्थप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामो नानार्थानि पृथक्पृथक् । तेपुतेषु च दोपेषु गरीयांसि लघूनि च ॥ ३ ॥ यद्यत्र हि भवेद्युक्तं तद्धि तत्रैव निर्दिशेत् । भूयोभूयो गरीयस्तु लघुप्वल्पीयसस्तथा ॥ विधिना शासहप्टेन प्रायश्चित्तानि निर्दिशेत् ।। प्रतिग्रहीप्यमाणस्तु प्रतिगृह्य तथैव च ॥ ऋचस्तरत्समन्यस्तु चतस्रः परिवर्तयेत् ॥१॥ अभोज्यानां तु सर्वेपामभोज्यानस्य भोजने ऋम्भिस्तरसमन्दीयैर्मार्जनं पावनं स्मृतम् ॥ ।

·360 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. प्रायश्चित्तेषु भ्योविवानाद्व्याख्यातमेतत् । पुनस्मवममिति पयोजनम्। पूर्वाध्यायनिर्दिष्टेषु प्रायश्चित्तेविह वश्यमाणेषु यानि ममानि तान्य- विरोधीनि समुच्चीयन्ते । विरोधीनि विकल्पयन्ते । मतिगृह्य अप्रति- ग्राहमिति शेषः । परिवर्तनमावर्तनं वाचि द्रष्टव्यम् । 'तरत्समन्दयो वाचि' इति केचित्पठन्ति । तरत्समन्दीत्यादिभिरेव मार्जन उदकाञ्जलिना शिरस्यभिपेकः ॥ १-५ ॥ भ्रूणहत्याविधिस्त्वन्यः तं तु वक्ष्याम्यतः परम्। विधिना येन मुच्यन्ते पातकेभ्योऽपि सर्वशः।। अयमन्यो भ्रूणहत्यादिविधिरित्यर्थः । तमावेष्टयति-विधिना. पेनेति ॥ ६ ॥ प्राणायामान् पवित्राणि व्याहृतीः प्रणवं तथा। जपेदघमर्पणं युक्तः पयसा द्वादश क्षपाः ॥७॥ त्रिरात्रं वायुभक्षो वा क्लिनवासाप्लुतश्शुचिः ॥ प्रतिपितांस्तथाऽऽचारानभ्यस्यापि पुनःपुनः । वारुणीभिरुपस्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते इति ।। देनि प्राणायामादिषु प्रत्येक सम्बध्यते । ते प्रत्येक न ममुच्चयः । गुक्तो ब्रह्मचर्यादिभिः योगयुक्ती या ॥ ७-९ ॥ अथावकीर्यमावास्यायां निश्यग्निमुपसमाधाय दाविहोमिकी परिचेष्टां कृत्वा दे आज्याहु-, नी. जुहोति. कामावकीर्णो म्यवकीणोंड- ·361 चतुर्थप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः. स्मि कामकामाय स्वाहा। कामाभिद्रुग्धोऽ. स्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहेति ॥ हुत्या प्रयताञ्जलिः कवातिर्यड्डग्निमुपतिष्ठेत । सं मा सिञ्चन्तु मरुतस्तमिन्द्रस्सं बृहस्पतिः। सं माऽयमग्निरसिञ्चत्वायुपा च वलेन चा- युप्मन्तं करोत मेति । प्रति हास्मै मरुतः प्राणान् दधति प्रतीन्द्रो वलं प्रति वृहस्पति- ब्रह्मवर्चसं प्रत्यग्निरितरत्सर्वं सर्वततुर्भूत्वा मर्वमायुरेति । त्रिरभिमन्त्रयेत । त्रिपत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥ ११ ॥ दाविहोमिकीमित्यत्राज्यसंस्कारमात्रं न पुनस्थालीपाकप्रयोगोपि। प्रयनालिः सम्पुटिताञ्जलिं' कवातियङ् नात्यन्ताभिमुखो नापि पृष्ठत कुर्वन्नित्येतत्ववातिर्यड् । 'उपतिष्ठने नैनं प्रत्यन पराड्' इति । अभिमन्त्रणमभिवीक्ष्यामिवदनं, त्रिपत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥१०-११॥ योऽपूत इच मन्येत आत्मानमुपपातकैः । स हुत्वैतेन विधिना सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ उपपातकप्रायश्चित्ते तेऽपि मनमो यद्यलाघवं भवति तदाऽनेन प्रायश्चित्तेनाधिक्रियते एतेनैव विधिना सर्वस्मात्पापात्ममुच्यते । विधिनत्युमिमन्त्रणान्तरमाह । वरोऽपि दक्षिणेति शेषः ॥ १२॥ , .

·362
बौधायनधमसत्र सयाल्याने
अपि वाऽनाद्यापेयप्रतिपिद्धभोजनेषु दोपवञ्च
कर्म कृत्वाऽभिसन्धिपूर्वमनभिसन्धिपूर्वं वा
शूद्रायां च रेतस्तिक्ताऽयोनौ वाऽखिलङ्गा-
भिर्वारुणीभिश्वोपस्पृश्य प्रयतो भवति ।
अनाधं केशवीटादिमिरुपहतम् । अपेयं मद्य मद्यमाण्ड-
स्थितोदकादि । मतिपिदभोजनं चिकित्सादिपु योजन, दो
पाकर्म दुराचारादि शूद्राया योधादिनातो । चशब्दात्सपर्णा-
यामपि ललनायाम्
। अयोनिः एदादि । चशब्दाद्रोगाा
पहताया, स्वभार्यायामपि पर्वणि केनिदिच्छन्ति । एते निमि
तेषु पूर्वोक्त प्रायश्चित्तम् ॥ १३ ॥
उपदर्शनयैतदेव परमतेन दयितुमाह-
अथाप्युदाहरन्ति ।
अनाद्यापेयप्रतिपिद्धोजनेऽविशुद्धधर्माचरिते
च कर्मणि । मतिप्रवृत्तेऽपि च पातकोपमैः
विशुद्धयतेऽथापि च सर्वपातकैः ॥ १४ ॥
अपिशुद्धधर्माचरिते इति पदच्छेद । छद्मना नरित इत्य
4 । पातकोपमानि 'अमृत २ समुत्व पिवति' इत्येवमादी
न्यकर्षिशति । सर्वपातकैरिति प्रशसार्थमुक्तम् । न पुन प्रा.
पश्चित्तमेतत् ॥ १४ ॥

·363 चतुयंप्रश्न तृतीयोऽध्यायः. त्रिरात्रं वाऽप्युपवासन बिरहोऽभ्युपेयादपः । प्राणानात्मनि संयम्य त्रिः पठेदघमर्पणम्।। १ अनन्तरोक्तन विकलः । निरात्रं त्रिपरणस्नानम् ॥१५॥ एतस्यैव विशेष उच्यते- यथा श्वमेधावभृथ एवं तन्मनुरनचीत् ॥ १६ ॥ विज्ञायते च । चरणं पवित्र विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि । तेन पवित्रेण शुद्धन पूताः अतिपाप्मानमराति तरेमेति ॥ १७ ॥ चरणं नरन पापस्य पवित्र पनि तितं विस्तोगांसा शास्त्रषु पुराणं पुरानन तदेत समर्पणमूक्तोक्तम् । तदावेष्टयति- येन सकेन पृतो मनु-पस्तरति दुप्पतानि पापानि । ययमपि तेन पताः पाप्मान पाप गनुमतितरेमेति प्रार्थना ॥ १६-१७ ॥ ति चतुर्गनने द्वितीयाध्यायः अधुना रहस्गमायश्चित्तान्यार- प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामोऽविख्यातानि विशेषतः। समाहितानां युक्तानां प्रमादेषु कथं भवेत् ॥

·- 864 बौधायनधमसूत्र स या याने अविरयातानि अविख्यातदोषाणि । यावता पिनाऽपि यत्पाप कर्नु न शक्यते तद्वयतिरिक्तनाविख्यातदोपमुच्यते । यहा-अवि ख्यातानि अन्यधर्मशास्त्रमारेरदृष्टानि । अथवा--प्रायश्चित्तान्येव अविख्यातानि अन्य पुरुप । आत्मनवास्मिनिमित्त सत्येतत्मा यश्चित्तमित्यवगतानि । अत एव-विशेषत विशिष्टपुरुषाणा वि- दुषामित्यर्थ । तानेव विशिनष्टि-समाहितानामिति । समा हिता अविभिप्ततियुहाशास्त्र वादितेषु कर्म निरता । ममा देषु अबुद्धिपूर्वरतेषु । तथा च वसिष्ठ आहिताविनीतस्य वृद्धस्य विदुपच यत् । रहस्योक्त प्रायश्चिच पूर्वोक्तमितरस्य नु' । कथ भवेदित्याशङ्काया वयाम इति शेप || १ !] ओपूर्वाभिहितीभिस्सर्वाभिस्सर्वपातकप्वा- चामेत् ॥२॥ प्रतिव्याति प्रणवसम्बन्ध प । एकाया वा आनमनम् । तन परिमार्जन ॥२॥ . एवं विशिष्ट पुण्यमानम म्, अवसर प्रशस्तिमाह-- यत्प्रथममाचामति तेनदं प्रीणाति यद्वितीयं तेन यजुर्वेदं यतृतीयं तेन सामवेदम्॥३॥ यत्प्रथम परिमाष्टिं तेनाथर्ववेदं यद्वितीयं तेने- ·365 न चतुर्थप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः तिहासपुराणम् ॥ ४॥ यत्सव्यं पाणिं प्रो- क्षति पादौ शिरो हृदयं नासिके चक्षुपी श्रोत्रे नाभिं चोपस्पृशति तेनौपधिवनस्प- तयः सर्वाश्च देवताः प्रीणाति तस्मादाचम- नादेव सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ५॥ इतिहासपुगण पञ्चम वेदाना वेदम्' इति श्रुति । ऋग्वेदाद्यभि. मानिन्यो देवता प्रीता भवन्त्याचमनैवामाति ता देवता । ननु कथ- मतदाचमन सर्वपापमोचन भवति । नाय पर्यनुयोगस्य विषय , हि वचनस्यातिभारोऽस्तीत्युक्तत्वात् । यथाऽऽस्यगतेन सुराबिन्दुना पतितो न पयोबिन्दुना, तदपि हि वचनावगम्यमेव, तस्माददोप ॥ 'अष्टौ वा समिध आदध्यात्-दवकृतस्यैनमोऽ- वयजनमसि स्वाहा । मनुष्यकृतस्यैनसो. ऽवयजनमसि त्वाहा । पितृकृतस्यैनसोऽव यजनमसि स्वाहा । आत्मकृतस्यैनसोऽव- यजनमसि स्वाहा । यदिवा च नक्तं चैन- चकम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्स्व- पन्तश्च जाग्रतश्चैनश्चकम तस्यावयजनम- सि स्वाहा । यद्विद्वांसश्चाविद्वांसश्चैनश्चक्रम तस्यावयजनमसि स्वाहा। एनस एनसोऽ- . छा..१...

·366 : बौधायनधर्मनूने सयान्याने वयजनमसि स्वाहेत्यैतैरष्टभिः हुत्वा सर्व- स्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ६ ॥ अवयजनं निरसनम् ॥ ६॥ अधाप्युदाहरन्ति । अधमर्पणं देवकृतं शुद्धवत्यस्तरसमाः। कूष्माण्ड्यः पावमान्यश्च विरजा मृत्युलाङ्गलम्। दुर्गा व्याहतयो रुद्रा महादोपविनाशनाः । महादोपविनाशना इति ।। ७ ।। अधमर्पण तिं च सत्य न" इत्यादि । विरजा 'प्रा- जापान' इत्यादिविरनाशब्दवन्तोऽष्टावनुवामा मृत्युलागलं 'वे- दाहमेतम्” इति द्वितीयः पाठः । दुर्गा 'जातवे इसे" इत्येपा। 'कात्यायनाय' इति न । रुद्राः 'नमस्ते रुद्र इत्येवादशा- नुवामा । अन्यत्प्रसिद्धम् | महापातमा महाटोपाः ॥ ७ ॥ इति चतुर्थप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः 16 प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामोऽविख्यातानि विशेषतः। समाहितानां युक्तानां प्रमादेषु कथं भवेत्॥ याब्यानरलोर । पुन पाठः पूर्वोक्तानामन्यतमन रह वश्य- माणानामन्यतमस्य ममुशरार्थ. ॥ १ ॥ -- ·. मात्र चतुपा गय. ऋतं च मयं चेत्येतदघमर्पणं त्रिरन्तर्जले पठन सर्वम्मा पापात्प्रमुच्यते ॥ २॥ गायिगीगी ऋष्यादिनानामिति । तमोतरेपपि मन्त्रण द्रष्टव्यम् । अमर्पणानामानुएम वृत्तम् ॥ २ ॥ आयं गौः पृभिरक्रमीदित्येतामृचं निरन्तर्जले पठन सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥ मराना गाया मर्य भारमा देता ॥ ३ ॥ दुपटादिवेन्मुमुचान इत्येतामृचं घिरन्तर्जले पठन सर्वम्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ १॥ . पामा पाीि अनुष्टुपन्द, भारोता ॥ ४ ॥ हंमद्शविपदित्येतामृचं निरन्तर्जले पठन सर्वग्मात्पापात्ममुन्यते ॥ ५॥ यामदानगीगूर्या पिउदोदेवता ॥ ५ ॥ अपि ना माविधी गायत्री पदोऽईचंदास्ततः ममम्तामित्येतामृचं निग्नर्जले पठन सर्व. ग्मात्पापात्प्रमुच्यते ।। ६ । पामिना गजिन्दानी ॥

·368 * 4 बौधायन मसूत्र सन्याख्याने. अपि वा व्याहृतीय॑स्ताः समस्ताश्चेति त्रिर तर्जले पठन सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥७॥ अपि वा प्रणवमेव त्रिरन्तर्जले पठन सर्व- स्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥८॥ विवृते एते च सूत्रे ॥ ७-८ ॥ अधुना च शास्त्रसम्बन्धसम्प्रदायनियमं करोनि- तदेतद्धर्मशास्त्रं नापुत्राय नाशिप्याय नासंब- सरोपिताय दद्यात् ॥ ९ ॥ स तु शिष्यो भवति यमुपनीय वेदमध्यापयति । अन्योपि पुत्रः शिष्यः । यो धर्मशास्त्रसङ्गार्थे सवत्मरावमं शुश्रूषापु (रसरमुषितवान् स संवत्सरोपितः । तस्मै ॥९॥ अर्थतदन्यविधीयते- सहस्रं दक्षिणा अपभैकादशं गुरुप्रसादो या । गुरुप्रसादो वा ।। १० ॥ धर्मशास्त्रोपदेष्ट्र महा तिवर्ग वा पादशं वेत्यध्या- हार. । पम पादशो भवति यस्य गोगगस्पति विग्रह । विनयापेक्षया शस्त्यपेक्षया वा विकल्पः । गुरुममाटो या आ स्मादेव यस्मिंश्चित्प्रमादो भवति दद्यादेव तस्मै ॥ १०॥ इति चतुर्थप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ·869 चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय. एवं तावत्पुरुषार्थतया जपहोमेष्टियन्त्राणि प्रायश्चित्तान्युक्तानि । अथेदानी ऋवर्थतया, तानि चात्र सत्त्वशुद्धयर्थतया वक्तव्यानि । तेषां च सारूप्यमित्यवाह- अथातस्संप्रवक्ष्यामि सामर्यजुरथर्वणाम् । कर्मभिर्यैरवाप्नोति क्षिप्रं कामान् मनोगतान् ।। जपहोमेष्टियन्त्राद्यैः शोधयित्वा स्वविग्रहम् । साधयेत्सर्वकर्माणि नान्यथा सिद्धिमश्नुते ॥२॥ अथशद्ध आनन्तर्ये । प्रकाशरहस्यप्रायश्चित्तानन्तरम् । यहा- मङ्गलार्थवाची, यस्मान्मगलवाक्यानि जपादीनि अनस्तानि सम्प्र- वक्ष्यामि । तानि विशिनष्टि-यैः जपादिभिश्शुद्धोऽनुष्ठितै सामवेदादि- विहितैः कर्मभिर्मनोगतानभिप्रेतान् कामान् फलान्यवामोतीति ॥ एवं च पापविशेष समुदाहृत्य यद्विधीयते तत्रैवमुक्तम् । कर्मार्थ जपादि चिकीर्णोनियमानाह त्रिभिश्श्लोकै- जपहोमेष्टियन्त्राणि करिष्यन्नादितो द्विजः । शुक्लपुण्यदिनःषु केशरमणि वापयेत् ॥३॥ स्मायातिपवणं पायादात्मानं क्रोधतोऽनृतात् । स्त्रीशूद्राभिभाषेत ब्रह्मचारी हविव्रतः॥४॥ गोविप्रपितृदेवेभ्यो नमस्कुर्वन् दिवाऽस्वपन् । जपहोमेष्टियन्त्रस्यो दिवास्थानो निशासनः॥५ ·370 बाधायनधर्ममूत्र सयाख्याने जपो रुदैवादशिन्यादे । होमो गणहोमादि । इष्टि मृगा रादिक । यन्त्राणि यमनाादन्द्रियाणा रादीन्युच्यन्ते । करिष्य कर्तुमध्यवासित । द्विनग्रहण यन्त्राध्यागनिर्दिष्टेषु शूद्रपर्युदामार्यम् शुक्ल पक्षे पुण्यदिने द्वितीयादिषु च पुण्येषु च नसेषु नक्षतेपु रोहि ण्यादिषु । श्मश्रुग्रहण लोमनखानामपि प्रदर्शनार्थम् । वपन - शिखाव एव भ्रतिशिखावर्नम्' इति पर्युदासात् । यत्र पुनश्श गग्राहिकया विधीयते यथा गोध्रप्रायश्चिते 'सशिख वपन रत्वा' इति, तत्र भवति । न च शिग्वावपनात्वयमानमनादि वर्तव्यमित्या. शङ्कनीयम् । तस्य शास्त्रार्थवात् शिर कपारधारणवत् । निप. वणं प्रातमध्यन्दिने सायम् । गोधादनृताचात्मानं पापा येदित्यर्थ । बोधग्रहण हरोभमोहादीनामन्येषामपि मतसाही याना प्रदर्शनार्थम्, अन्नग्रहण च पैशुन्यात्मस्तवनादीनाम् । अभि भाषण अन्यत्र यथार्थमन्तर्भवत्येव सादेषु सम्भाषेत । ग्राम चारी अपस्कन्दितरेता , अन्यत्र स्वमात् । तत्रापि न- समे सिक्त्वा ब्रह्मनारी हिनश्शुक्रमकामत । स्नात्याऽर्कमयिचा त्रि पुनर्मामित्यून जपेत् ।' इति द्रष्टव्यम् । हावनतः 'यदर ग्रामम्' इत्यादि, तहयिय क्षारलवणवने वनयेन् । पितृग्रह ग दण्रापिरान्यायेन मातुर. प्युपलक्षणार्थम् । नमस्कार कायप्रणतिपूर्वक दिवास्वपन् निद्रामकुर्वन दिवास्थान तिटेवानि । निशासनः रात्रायासीन ॥ प्रथम तावद्यन्नाण्याह बहत्तान्नत्तान्- प्राजापत्यो भवेत्कृच्छ्रो दिया रात्रावयाचितम्। मन -100 ·371 चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय क्रमशो वायुभक्षश्च द्वादशाहं त्रयहं त्यहम् ।। पाजापत्यस्तद्देवत्यम्तेन आचरितो वा । स क्यं भवेदित्याह- द्वादशाह चतुर्धा कृत्वा यह सम्पाद्य आये त्रयहे दिवाऽभीयात् । द्वितीये रात्री तृतीये अयाचितम् । चतुर्थे वायुमक्ष इति । अया- चितमिति याच्ञाप्रतिषेध । एव प्राजापत्य रन्छू लेशात्मको नियमे न । स्मृत्यन्तरोक्तेतिकर्तव्यता नात्र ग्राह्या । यथा गौतमेन प्राना- पत्यायामभिहितायामभिहित 'रौरवयींधानये सानी नित्य प्रयुञ्जीत" इत्यादि । तद्यदि सर्व, नियताध्येतृच्छन्दोगव्यतिरिक्तानामधिसरो न स्यात् । न ह्यन्यस्य सामानि सन्ति । न च प्रायश्चित्तार्थेन ग्रहण युक्तम् । प्रतिषेधात् । स्त्रीवालादेरप्यधिकारार्थ सम्लधर्मशास्त्रोक्तस्त्रिवर्णसा- धारगरक्षण एवं विधिष्टव्य ॥ ६ ॥ अहरेकं तथा नक्तमज्ञातं वायुभक्षणम् । • त्रिवृदेष परावृनो बालानां कृञ्छू उच्यते ॥ ७ ॥ अयमपि प्रानापत्ये विशेष एव ॥ ७ ॥ रच्यूातिरच्दूस्तृतीय इति वक्ष्यति- एकैकं ग्रासमश्नीयात्पूर्वोक्तेन व्यहं व्यहम् । वायुभक्षस्वयहं चान्यदतिकृच्छूस्स उच्यते॥८॥ शिम्यण्डपरिमितानो ग्रासः पाणिपूरानो वा | पूर्वोक्तेन 'दिवा रात्री' इत्यादिना । अन्यदिति प्रायश्चित्तविशेषणत्वान्नपु. 1गो प. २६- ·372 9 याधायनधर्मसूत्रं सव्याख्याने, मकलिङ्गमदोप । 'अतिरुच्योऽधुनाऽशन ' इति यदोपलामस्तदोद- पान त्रिपदमभ्युपगच्छतीनि गम्यते ॥ ८ ॥ अम्बुमक्षस्यहानेतान्वायुभक्षस्ततः परम् । कृच्छ्रातिकस्तृतीयो विज्ञेयस्सोऽतिपावनः।। अम्बुपक्षवचनादशनम्मे गोदक्पानमिप्यते । एवमन्त्ये म्यहे तदपि नास्तीति वायुभक्ष इत्युक्तम् । तृतीयत्वमस्य निर्देशापेक्षया 'षष्ठी चितिम्' इति यथा । प्रत्येरमेव शुद्धिहेतुत्वात् ॥ ९॥ व्यहं व्यहं पिवेदुष्णं पयस्सर्पिः कुशोदकम् । वायुभक्षस्यहं चान्यत् तप्तकृच्छ्स्स उच्यते॥ उष्णशब्द. पयादिभिस्त्रिमि प्रत्येवमभिसम्बध्यते । प्रति यह पयादीनि मेग मवेयु । अत्र सरुदेव स्नानम् ॥ कुत एतत् मनुषचनात्-- तप्तकर्छ चरन्विमो जलक्षीरपृतानिलान् । भतिव्यहं पिदुप्णान् सकृत्स्नायी समाहितः । इति ॥१० गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रे सान्तपनं स्मृतम् ॥ सप्ताहिकोऽय सान्तपन । एम्मिनहनि गोमुत्रादीनि नसे. ण मयु तेयु २ दरिव्यतिरिक्तानि चयितानि सांगि। तत्राय क्या चित्पाट

·873
चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय.
.
गायच्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । आ
प्यायस्वेति च क्षीरं दधिकाणेति वै दधि॥
शुक्रमसि ज्योतिरसीत्याज्यं देवस्य त्वेति
कुशोदकमिति ॥ १२॥
तथा- .
गोमूत्रभागस्तस्यार्धं शकन्क्षीरस्य तत्तूयम् ।
द्वयं दधो घृतस्यैकः एकश्च कुशवारिणः । एवं
सान्तपनः कृच्छ्रः श्वपाकमपि शोधयेत्॥१३॥
एवमुक्त भवति-घृत कुशोदर च तुल्यपरिमाणम् । घृता
द्विगुण दधि, तस्मादेव त्रिगुण क्षीरम् । तस्मादेव चतुगुण
शकृत्पञ्चगुण गोमूत्रमिति । गोमूत्रादिपटूमेरीरस्यकस्मिन्नेवाहनि
पीत्वाऽपरेधुरुपवासन द्विरात्रस्सान्तपनो भवेदिति । आह च या
ज्ञवल्क्य
कुशोदक दधि क्षीर गोमूत्रं मोशद्भुतम् ।
प्राश्यापरेऽयुपवसेत्कृन्छु सान्तपनं चरन् । इति। १३
-
अयमपरस्सान्तपन प्रकार
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुद्धयति ॥१४॥

·374 दोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. पश्चगव्य विधानेनेति शेषः ॥१४॥ यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् । पराको नाम कन्छोऽयं सर्वपापप्रणाशनः।।१५ यतात्मा नियतेन्द्रियः आस्तिकः । स्त्रीणां रजोदर्शने च तन्निवृत्तिः । तथा दर्शने पूर्वसमाप्तिप्रसङ्गात् । तथा सतीत्युपेदशानर्थ- क्यमिति ॥१५॥ गोमूत्रादिभिरभ्यस्तमेकैकं तं त्रिसप्तकम् । महासान्तपनं कृच्छू वदन्ति ब्रह्मवादिनः॥१६॥ सान्तपनस्मप्तरात्रपरिसमाप्य उक्तः । सदण्डलिनवदावृत्या विर. भ्यस्त एकविंशतिरात्री महासान्तपनो नाम भवति ॥ १६ ॥ एकवृद्धया सिते पिण्डे एकहान्याऽसिते ततः । पक्षयोरुपचासौ द्वौ तद्धि चान्द्रायणं स्मृतम्।।१७ चान्द्रायणाध्यायोक्तस्यानुवादोऽयम् ॥ १७ ॥ इमे चान्द्रायणप्रकाराः- चतुरः प्रातरधीयात्पिण्डान्विप्रस्समाहितः । चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्।।१० अष्टावष्टौ मासमेकं पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं चरेत् ।।

·चतुथप्रश्न पञ्चमाऽध्याय 375 यथाकथंचित्पिण्डानां हिजस्तिस्रस्त्वशीतयः। मासेनाभन् हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम् ।। चत्वारिंशदधिकशतद्वयपिण्डान्यथाकथचित उछया मासेना भीयात् तिमोऽशीतय इति द्वितीयार्थे प्रथमा । तत्तदैव नाम चान्द्रायणम् ॥ १८-२०॥ यथोद्यश्चन्द्रमा हन्ति जगतस्तमसो भयम् । तथा पापाइयं हन्ति द्विजश्चान्द्रायणं चरन् ॥२१ सर्वप्रकारस्यापि चान्द्रायणस्य प्रशसैपा ।। २१ ।। कणपिण्याकतकाणि तथा चापोऽनिलाशनः । एकत्रिपञ्चसप्तेति पापघ्नोऽयं तुलापुमान् ॥ २२ ॥ एकस्मिन्नहनि वणान् भक्षयेत् । त्रिषु पिण्यावमित्यादि । भक्षद्रव्यप्रमाण च शरीरस्थितिनिबन्धनम् । एव च सप्तदशा- किस्सम्पद्यते । महतीमपि तुलामारूढ पारस्य पुरुपश्शुयतीति तुलापुमान् । तया च पञ्चदशातिर कोऽपि तुलापुस्पो वि- द्यते । तथा याज्ञवल्लयेन- पिण्याकाचामतकाम्बुसक्तूना प्रतिवासरम् । एकरानीपवासश्च कृस्सौम्योऽयमुच्यते ॥ इत्यभिहितम्। एपा निराप्रमभ्यासादेकैक प्रत्यहं पिवेत् । तुलापुरुष इत्येप ज्ञेय पञ्चदशाहिक ॥ इति । अत्र लोपवासस्य निवृत्तिवेदितव्या । पञ्चदशादिक इति नियमात ॥ *१, २११-१२३ ·376 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. यावकस्सप्तरात्रेण वृजिनं हन्ति देहिनाम्। सप्तरात्रोपवासो वा दृष्टमेतन्मनीषिभिः ।। यावक इति कस्यचित्रच्छ्रस्यान्वर्थसंज्ञा । सप्तरात्र यवानता। यवान्नकालमुपवासो वा । वृजिनं वर्ननीय पापमित्यधः ॥२३॥ पोपभाद्रपदज्येष्ठा आकाशातपाश्रयात् । त्रीन् शुक्लान्मुच्यते पापात्पतनीयाहते द्विजः पुष्यस्तिप्यो नक्षत्र, तेन युक्तश्चन्द्रमा यस्मिन्माप्ति पौर्णमास्या भवति स पोपमासः । माद्रपदं प्रोटपदानक्षत्रं तेन सह पर्णिमा- स्या यस्मिन्मासि वर्तते म मामो भाद्रपदो नाम | तथा ज्येष्ठया वर्तत इति ज्येष्ठोऽपि मास एव । पापभाद्रपदज्येष्ठा इति निर्देश प्रथमान्त' । तेषु यथाक्रमं आर्द्राकागातपाश्रयात् आश्रयणात् | आश्रयशन्द आद्रादिषु प्रत्येक सम्बध्यते । आश्रगत्व आई- यामरत्वम् । आकाशाश्रयत्वमातपाश्रयच नामावरणताश्रयणात् । तत्तस्मिन्मासे सर्वदा कर्तव्यम् ? नेत्याह-श्रीन चल्लान् पक्षानि- नि शेष. तत्र शुनपक्ष इत्यर्थः । 'याराध्यनोरत्यन्नमयशेगे। इति हिनीगा। अतश्चाहनिशमिति गम्यते । श्मिरते मरमापापा. त्प्रमुच्यते। न, पननीयाटते । तस्य हि प्रायश्चित्तान्तरेण भक्ति- व्यम् । द्विनग्रहणमनुशद । 'जरोमेष्टियन्त्राणि करिष्यन्नादि- तो हिन ' इत्यधीतत्वात् ।। २४ ।। इदं मान्यन्- गोमूत्रं गोमयं क्षार दधि सर्पिः कुशोदकम्। ययाचामेन संयुक्तो ब्रह्मकूचोऽतिपावनः ।।

·चतुर्थपश्ने पञ्चमोऽध्याय 377 यवाना आचामो यवागू । यद्वा-आचाम । एप ब्रह्म- कू! नाम रच्छू । अस्य विशेष स्मृत्यन्तराद्वेदितव्य | यथा हि- पालाश पद्मपत्रं वा ताम्र वाऽथ हिरण्मयम् । गृहीत्वाऽवहितो भूत्वा त्रिराचामेद्विजोत्तम ।। गायत्रया गृह्य गोमूत्र गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिकाणेति वै दधि ।। तथा शुक्रमसीत्याज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् । चतुर्दश्यामुपोप्याथ पौर्णमास्या समारभेत् ॥ गोमयाद्दिगुण मूत्र शकृद्दद्याचतुर्गुणम् । क्षीरपटगुणं देय तथा दशगुणं दाध ॥ स्थापयित्वाऽथ दर्भेषु पालाशै पत्रकैरथ । तत्समुत्य होतव्यं देवताभ्यो यथाक्रमम् ।। अग्नये चैव सोमाय सावित्रया च तथैव च । मणयेन तथा कृत्वा ततश्च स्विष्टकृत्स्मृत ॥ एवं हुत्वा ततश्शेष पापान् ध्यात्वा समाहितः । आलीड्य प्रणवेनैव निर्मन्थ्य मणवेन तु ॥ उद्धृत्य प्रणवेनैव पिवेच्च प्रणवेन च ॥ इति ॥ २५ ॥ अमावास्यां निराहारः पौर्णमास्यां तिलाशनः। शुक्लकृष्णकृतात्पापान्मुच्यतेऽब्दस्य पर्वभिः॥२६ 48 ·378 बोधायनधर्मसूत्र सयाल्याने सावत्सरिकमेतद्ब्रत, तस्मादब्रस्य पर्वभिरसम्बन्ध । न पुन- शुक्लरुप्णरुतादिति । एव च तस्मिन् सवत्सरे मधुमासवर्गमब- शयनमित्यादि द्रष्टव्यम् ।। २६ ॥ भैक्षाहारोऽग्रिहोत्रिभ्यो मासेनैकेन शुद्धयति । यायावरवनस्येभ्यो दशभिः पञ्चभिर्दिनैः ॥२७॥ : . यायावरेभ्यो भैक्षाहारो दशभिदिने, वनस्थेम्य पञ्चभिदिने इति । अन्यच्च व्याख्यातम् । एतेऽपि च त्रय रच्या ॥ २७ ।। एकाहधनिनोऽनेन दिनेनैकेन शुद्धयति । कापोतवृत्तिनिष्ठस्य पीत्वाऽपश्शुद्धयते द्विजः ॥ एतावपि च द्वौ रच्छ ॥ २८॥ मग्यजुस्सामवेदानां चेदस्यान्यतमस्य वा । पारायणं त्रिरभ्यस्येदनभन् सोऽतिपावनः।।२९ अन्यतमवेदपक्षे त्रि । इतरथा सरदेव ॥ १९ ॥ अथ चेत्त्वरते कर्तु दिवसे मारुताशनः । रात्री जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम गायत्रयाऽएसहस्रं तु जपं कृत्वोत्थिते रयो । मुच्यते सर्वपापेभ्यो यदि न भ्रूणहा भवेत् ॥

·सप्तव्याहतयथैव जप्याः पापविनाशनाः ॥३॥ चतुर्थप्रश्ने पष्टोऽध्याय 379 त्वरते कर्तु कर्म साम→नुरथर्वणामिति शेष | ब्युष्टः उपो:- न्तरित । श्वोभूने अष्टौ च सहस्रं सावित्रचा जपं कुर्यान् । अत्र भाजापत्यने तत्सममिति वचनादिदमन्यत् स्मृत्यन्तराद्वेदि- तव्यम्, मानापत्यादो प्रवृत्तस्याशक्तस्य विप्रभोजनेनापि शुद्धि- मवतीति । प्राजापत्ये तावदशक्यदिनेषु प्रतिदिन विप्रान् पञ्चा- वरान् शुद्वान् भोजयेत् । एवं विधानेनैवातिकृच्छ्रे पञ्चदशावरा- नशक्यदिने प्रतिदिनं वा विप्रमेकम् । एतत्सर्वत्र समानम् । कृच्छ्रातिकृच्छेषु शतं, तप्तकृच्छ्रेषु चत्वारिंशतं, पराकनिर्णये पञ्चाशतं, चान्द्रायणे घडिशति, तुलापुसि तु त्रयोविंशति, महा- सान्तपने पड्दिशतिम्, अथैराहोपवासे पञ्च । बिराने प्रत्यह दशदशेत्यादि । ३०-३१॥ किं वान बहुनोक्तेन- योऽनदस्सत्यवादी च भूतेषु कृपया स्थितः । पूर्वोक्तयन्त्रशुद्धेभ्यस्सपेभ्यस्तोऽतिरिच्यते॥३२ एवविधवृत्तस्थ इत्यभिप्रायः ॥ ३२ ॥ इति चतुर्थमने पञ्चमोऽध्यायः, उक्तानि यन्त्राणि, नपश्च कर्तव्य इत्याह- समाधुच्छन्दसा रुद्रा गायत्री प्रणवान्विता।

·380 वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने मधुच्छन्दा यामामृनामृषय ताश्च शाक्लमहिनाया आदितो दश सूक्तानि | ताभिस्पद रुद्रा 'नमस्ते रुद्र" इति एकादशा- नुवारा । अन्यत्मसिद्धम् । नपादिमि प्रतिपूरणे कर्तव्ये वेदित व्यम् । सातव्येण सर्वेषामुपयोग । तत्र काठगणना मन्त्रावृ- त्तिगणना च विशेषापेक्षया रिक्षया ॥१॥ यन्त्रजपो वृतो । का पुनस्ता इष्टय इत्याह--- मृगारेप्टिः पवित्रेटिस्त्रिहवि. पावमान्यपि । इप्टयः पापनाशिन्यो वैश्वानर्या समाहिताः॥ मृगार 'अग्रेमन्वेऽहोमुच इति दशहविरिष्टि । तथा पविने टिरपि 'अमये पवमानाय इति दशहविरेव । निहविस्सक्नेष्टि । पारमानी पावमानेष्टि । वैश्वानरो द्वादशकपालो वैश्वानरी तया समन्विता एता पापनाशिन्य । नैवेकश ॥ २ ॥ आचार्य इदानीन्तनान् प्रत्याह- इदं चैवापरं गुह्यमुच्यमानं निबोधत । मुज्यते सर्वपापेभ्यः सर्वेभ्यः पातकाहते ॥३॥ पवित्रैर्मार्जनं कुर्वन् रुद्रकादशिकां जपन् । पवित्राणि घृतैर्जुन प्रयच्छन हेमगोतिलान् ॥४ अल्पप्रयासेन वहुपापक्षयलाभात् गुह्यमित्युक्तम् । प्रथमस्सर्वशब्द एकैकस्मिन् पापाभ्यासार्थ । द्वितीय पापभेापेक्ष । पवित्राणि तै स ५५१ *ते स १० १५ २ ३-११ ते स २१४

·पा,
परभिमयामी गमाः । गा 'नमा यार
भानु नपन गुएन पान मुपन नमन।
अगी मामा मानि-१॥
पोऽभीयायावकं पक्वं गोमो मशकद्रसे।
मदधिक्षीरमर्पिके मुज्यते सोऽहमः क्षणान॥५
प्रगतो या शूद्रायां येनागम्याच ललिता।
सप्तरात्रात्प्रमयेते विधिनतेन तायी ।। ६ ।।

·-अग्र न 387 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने दाराग्निहोनसयोग कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ इति ॥ अवाग्रनशब्दस्यायमर्थ एवं यस्मिन् नाते सत्यात्मनो जनन सम्भवति स त प्रत्यग्रज एव च सति , पितर्यनाहितामो सति पुत्रेण नाघातव्यमिति भवति । परीज्यायामपि एतदेव पूर्वो क्त भेपनम् । इज्या याग नित्येज्या ऐष्टिकपाशुक्सौमिका , नैमित्तिका काम्याश्च । ते पितर ज्येष्ठ वोल्लच न कर्तव्या , यदि कुर्यात्तत्रापि तदेव प्रायश्चित्त 'योऽश्नीयाद्यावक पचम्' इत्यादि ॥७॥ अपातकानि कर्माणि कृत्वैव सुवहून्यपि । मुच्यते सर्वपापेभ्य इत्येतद्वचनं सताम् ॥८॥ पूर्वोक्तेन प्रायश्चित्तेनेति शेष । सतां मन्वादीनाम् ॥ ८॥ सर्वत्रात्र हदि स्थित मूलभूत प्रमाणमाह- मन्त्रमार्गप्रमाणं तु विधानं समुदीरितम् । भरद्वाजादयो येन ब्रह्मणस्समतां गताः ॥९॥ मन्त्राणा मार्गो मन्त्रमार्गः पाठ स एव प्रमाणं यस्य विधा नस्य तदुदीरितं पाठमूलत्व स्यातादृशानामपि धर्माणामुक्त तत्, आप्राजापत्यादेरपि यन्त्रस्य | विधान मन्त्रादेर्यन्त्रस्य विधान मन्त्रा देर्मूलमिति अय किलाचार्यों मन्त्रप्रमाणक इव लक्ष्यपञ्चतयेन कम्प मवेक्षते 'तच्छन्दसा ब्राह्मणेन' इति । तच्छन्दसो मन्त्रात्मास्य 1 मनु ३-१५१ +

·383
चतुथप्रश्न सप्तमोऽध्याय
प्रथमनिर्देश ब्रुवन्न छन्दसा न शकुयात् कर्तुमित्यापददौर्बल्यमम्यनु
जानश्च । ब्रह्मणस्समतामिति वचनादभ्युदयार्थमित्येतद्विधानमिति
गम्यते ॥९॥
तदाह-
प्रसन्नहृदयो विप्रः प्रयोगादस्य कर्मणः।
कामांस्तांस्तानवाप्नोति येये कामा हृदि स्थिताः।।
क्रियत इति कर्म । तच्च मार्गप्रमाण विधानम् । सैषा प्रशसा ।।
इति चतुर्थप्रश्ने पष्ठोऽध्याय
-
निवृत्तः पापकर्मभ्यः प्रवृत्तः पुण्यकर्मसु ।
यो विप्रस्तस्य सिध्यन्ति विना यन्त्रैरपि क्रियाः॥
प्रतिपिद्ववर्ननस्य विहितानुष्ठानस्य च प्रशसपा । यदेवविधस्य
पुरुषस्य पूर्वोक्तयन्त्राभावेऽपि सामयजुरयर्वणा वर्मण्यधिकारोऽस्तीति
दर्शयति, तस्यापि वक्ष्यमाणो गणहोमो भवत्येव ॥ १ ॥
एवविधाना ब्राह्मणाना प्रशसा-
ब्राह्मणा मजवस्तस्माद्यद्यदिच्छन्ति चेतसा।
तत्तदा साधयन्त्याशु संशुद्धा ऋजुकर्मभिः॥२॥
ऋजुकर्माणि विहितकरणप्रतिषिद्धवर्ननलक्षणानि ॥ २ ॥

·384 बोधायन धर्मसूत्रे सव्यास्याने. अथेदानी निरपेक्षानेकयन्त्रोपदेशप्रयोजनमाह- एवमेतानि यन्त्राणि तावत्कार्याणि धीमता। कालेन यावतोपैति विग्रहं शुद्विमात्मनः॥३॥ कालेन कालपरिमितेन यन्त्रेण विग्रहं शरीरम् । उपैतिर्न- यत्यर्थे । ततश्च द्विकर्मत्वाद्विग्रहमिति द्वितीयोपपत्तिः । एनस्सु गुरुपु गुरूणि लघुपु लघूनीत्ययमर्थोऽन्यत्र दर्शितः । आह च- यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसस्स्यादलायवम् । तस्मिन् तावत्ततः कुर्याधावलुप्टिकरं भवेत् ॥ इति ॥३॥ जपहोमेष्टियन्त्राण्युक्तान्युपसंहरति- एभिर्यन्त्रैर्विशुद्धात्मा त्रिरात्रोपोपितस्ततः। तदारभेत येनाद कर्मणा प्राप्तुमिच्छति ॥४॥ गणहोमादागवोपसंहाराभिधानं तम्यापि त्रिरात्रोपवासाङ्गत्वज्ञा- पनाय ॥ ४ ॥ अथेमे गणहोममन्त्रा:- पवित्रं सहस्राक्षो मृगारोंऽहोमुचौ गणौ। पावमान्यश्च कूश्माण्डयो वैश्वानर्य ऋचश्च याः क्षापवित्रंक्षाशब्दवत् पवित्रं च, तच्च तैत्तिरीयाणा सूत्रपाठे 'अग्ने क्य" इत्यादिपट्टचम् । अयमेको मन्त्रगणः तैत्तिरीयकपाठसिद्धः म. 11.३१३, ते. बा. ९.८.२, ·. 6 चतुर्थप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः 886 गृहीतव्य । सहस्रातस्तावत्पुरुषसूक्त, सच्चाष्टादशर्चम् । मृगारो मृगाराया इष्टेयज्यिानुवाक्या द्वाविंशतिमच 'अप्रेमन्वे' इत्यनु- वाक । अहोमुचौ तच्छन्दवन्ती गणौ । तयो 'या वामि न्द्रावरुणा इत्येक चत्वारो मन्त्रास्सानुपङ्गा । अपरो 'यो वामिन्द्रावरुणा" इत्यष्टौ | तादृश एवाहश्शब्दोऽहोमुचवचन । पाव मान्योपि तच्छन्दवत्य अचस्सप्तदश वा । ताश्च 'पवमानस्सुव इत्यनुवाक । कृश्माण्ड्य 'यद्देवा" इत्याद्या विंशति च । वैश्वानर्य 'वैश्वानरो न उत्या" इत्यष्टौ । एते ही मन्त्र गणा प्रायशो विश्वेदेवार्पा | सहस्राक्षस्तु नारायणपि । तत्रा- नुक्तच्छन्दसा त्रैष्टुमा वेदितव्या । 'सहलाक्ष इत्याद्या पश्च अनुष्टुम । मृगारयाज्यासु 'अनु नोऽद्यानुमति , अन्विदनुमने त्वम्,' 'ये अप्रथेताम, उर्षी रोदसी" इत्येता अनुष्टुम । 'वैश्वानरो न" इति गायत्री । 'यदिदम् । वृहती । अहोमुचौ तु यनुपी एव । ततश्छन्दविशेषानादर ‘पद्यजुपाऽऽज्य यनुपाऽप उत्पुनीयात् । छन्द- साऽप उत्पुनाति" इति यनुश्छन्दसोर्मेदनिर्देशात् । पादमानीषु पुन प्रयमाद्वितीयाचतुर्थीपञ्चम्यष्टम्यो गायत्रय 1 तृतीया नवम्याद्या अन्त्यवाश्चानुष्टुम । कूश्माण्डीपु प्रथमाऽनुष्टुप् । द्वितीय जागतम् तृतीया जगती । पञ्चम्पतिएकरी । अष्टमी जगती । नवमी- पति । दशम्येकादश्यो शक्कयौँ । त्रयोदश्यत्यष्टि । चतुर्द- श्यनुष्टुप् । ततो गायत्रय । अन्त्योऽनुष्टुप् । वैश्वानरीणामाये गायत्रची । सर्वा लिङ्गोक्तदेवता । सहस्राक्षस्तु पोरुप ॥५॥ ते वा १४८ (ते. मा 5 +त मा १३ 49 ·386 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. ततः किमित्यत आह-- घृतौदनेन ता जुह्वन् सप्ताहं सवनत्रयम् । मौनव्रती हविष्याशी निगृहीतेन्द्रियक्रियः॥६ घृताप्लुतेन औदनेन ताः प्रतिमन्त्रं हस्तेन दा वा परिभा- पासिद्धया 'दाऽन्नस्य जुहोति" इति । सप्ताहमिमानि व्रतानि मौनव्रती इत्यादीनि ॥६॥ अथ व्रती सवनहोमानन्तरम्- सिंहे म इत्यपां पूर्णे पात्रेऽवेक्ष्य चतुष्पथे । मुच्यते सर्वपापेभ्यो महतः पातकादपि ॥ ७ ॥ उदपात्रमादाय चतुप्पथं गत्वा प्राङ्मुख उपस्थं कृत्वा तस्मि- नेव उदपात्रेऽवेक्ष्यमाणः पापं ध्यायन् विनयितन् ब्रूयात् । 'सिं- हे मे मन्युः' इत्यन्तमेतमनुवाकं निगद्य निनीयापो नैऋत्यां दिशि परास्य पात्रमनवेक्षमाणो हस्तपादान् प्रक्षाळ्य यातेनैव मार्गेण यथैतद्रमति तदेतदुक्तम् । 'सिंहे म इत्यपा पूर्णे' इत्यत्रापरे या- शिकाः प्रयोगज्ञंमन्यमाना दाविहोमिकी परिचेष्टां कुर्वते । अनाना- तया च पक्कहोमवत्, ते च विष्ट रुद्रुपहोमाः इति वदन्तः । तत्तु- युक्तायुक्तनया विचारणीयम् ॥ ७ ॥ वृद्धत्वे यौवने वाल्ये यः कृतः पापसञ्चयः । पूर्वजन्मसु वा ज्ञानात्तरमादपि विमुच्यते ।। 1यो. परि. १-६-११. .

·387
चतुर्थप्रने अटमोऽध्यायः.
फलविधिः फलार्थवादोऽयम् ॥ ८ ॥
भोजयित्वा द्विजानन्ते पायसेन सुसर्पिपा ।
गोभूमितिलहेमानि भुक्तवद्भयः प्रदाय च ॥९॥
विप्रो भवति पूतात्मा निर्दग्धवृजिनेन्धनः ।
काम्यानां कर्मणां योग्यः तथाऽऽधानादिकर्मणाम्।।
अन्ते सप्ताहस्य ततस्सप्तम एवान्यपराद्विकप्रयोगान्तरं भोजनादि
गम्यते । द्विनास्त्यूवराः । गादीनां समुच्चयः । स च मुक्त-
वद्या प्रत्येकं भवति । विप्रग्रहणं द्विनातिप्रदर्शनार्थम् । जिन
पापम् । तदेवेन्धनम् । तनिर्दग्धं तेनेति विग्रहः । योग्यः अधि-
कारी । अन्यथाऽनधिकारीति गम्यते । एपा तावद्गणोमकिया
ह्यात्मन एवं प्रयोक्तव्या नान्यस्य ॥ ९-१०॥
इति चतुर्थ सप्तमोऽध्यायः
तत्र दोपमार-
अतिलोभात्प्रमादादा यः करोति क्रियामिमाम् ।
अन्यस्य सोऽहसाऽऽविष्टो गरगीरिव सीदति ॥१॥
आचार्यस्य पितुर्मातुरात्मनश्च क्रियामिमाम् ।
कुर्वन्भात्यर्कवद्विपस्सा कार्येपामतः क्रिया ॥ २ ॥

·388 बोधायनधर्मसत्रे सव्याख्याने, , - - यस्माद्येषां कुर्वन्नादित्यवद्भाति तस्मादेतपाम् । मातुः पृथग्न- हणात् पितरि मृत पितुर्मातुरेनौनिवृत्त्यर्थमेपा पुत्रेण कर्तव्येति गम्यते । आत्मग्रहणं दृष्टार्थम् । पितृग्रहणं पुनः पुत्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् ॥ १-२॥ तदाह- क एतेन सहस्राक्षं पवित्रेणाकरोच्छुचिम् । अग्निं वायु रविं सोमं यमादीश्च सुरेश्वरान् ॥ कः प्रजापतिस्तस्य पुत्राः सहस्राक्षामयादयः । पवित्रेण गण- होमेन ॥ ३॥ उक्तः क्रत्वर्थतया गणहोमः । अधुना स एव पुरुषार्थत- योच्यते-- यत्किञ्चित्पुण्यनामेह त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । विप्रादि तत्कृतं केन पवित्रक्रिययाऽनया ॥४॥ प्राजापत्यमिदं गुह्यं पापन्नं प्रथमोद्भवम् । समुत्पन्नान्यतः पश्चात्पवित्राणि सहस्रशः॥५॥ इदमष्टगणहोमकर्म प्रजापतेस्सकाशात् प्रथमोडूतम् । अन्यानि तु यन्नाण्यतः पश्चादुत्पन्नानि ॥ ४-६ ॥ अथास्यैव कालविकल्पा:- योऽदायन पक्षाहान जुहोत्यष्टौ गणानिमान् । पुनाति चात्मनो वंश्यान दश पूर्वान दशापरान्॥

·389
चतुर्यप्रश्ने अष्टमोऽध्याय
कर्तुस्तु कालामिनियमात् फलविशेष कल्प्यते । अन्दरसवत्सर ।
अयनं तदर्ध आदित्यस्य दक्षिणोत्तरायणगमनेन । ऋतु अब्द-
पद्धागो वसन्तादि । तदर्ध मास । तदर्ध पक्ष शुक्ल कृष्णो
वा । अहस्तु प्रसिद्धम् । एतददादिभिरेव सम्बध्यत इति केचित् ।
कल्पान्तरमित्यपरे ॥६॥
अथ-
एतानप्टौ गणान होतुं न शकोति यदि द्विजः।
एकोपि तेन होतव्यो रजस्तेनास्य नश्यति ॥
तत्राप्यशक्ती-
सूनयो यस्य शिष्या वा जुह्वत्यष्टौ गणानिमान् ।
अध्यापनपरिक्रीतैरंहसरसोपि मुच्यते ॥८॥
अध्यापनपरिक्रीतै तेनैवाध्ययनादिना ॥ ८॥
तदसम्मवेऽप्याह-
धनेनापि परिक्रीतैरात्मपापजिघांसया ।
हावनीया यशक्तेन नावसाद्यश्शरीरधृक् ॥
हावनीया होम कारयितव्या । अन्येनापि कारयितव्यले
नावसायो न क्लेशनीय । धने विद्यमाने किमित्यात्मनश्शरीर-
शोपण हविप्यादिमि क्रियतेत्यभिप्राय । एद च मौनव्रतान्यपि
कर्तुरेव । न कारयितु । नावसाद्य इति वचनात् । 'गर-
गीरिव सीदति' इति दोपोपि कर्तुरेव न कारयितु ॥९॥

·390 योधायनधर्मसूत्रे सयास्त्याने उपरागे वर्तमाने श्राद्धे यत्किञ्चित्- धनस्य क्रियते त्यागः कर्मणां सुकृतामपि । पुंसोऽनृणस्य पापस्य विमोक्षः क्रियते क्वचित्।। अनृणस्यापि पुंसो यर्मतस्त्याग उच्यते कनिस्क्रियते । किमर्थमुक्तम् ? पुण्यानामपि कर्मणा सिद्धये । गणहोमार्य पुन धनत्यागे क्रियमाणे पापस्यैव विमोक्षः क्रियते म धनस्येत्य- भिप्राय ॥ १०॥ मोऽय प्रशंसाप्रपक्ष आरम्यते । द्विज कप रोचेत, ततोऽ नुष्ठीयेतेति- मुक्तो यो विधिनैतेन सर्वपापार्णसागरात् । आत्मानं मन्यते शुद्धं समर्थं सर्वकर्मसु॥११॥ पापसमुद्राच्चोत्तीर्णमात्मान वर्मावश्य मन्यते ॥११॥ ज्ञायते चामरैः द्युस्स्थै. पुण्यकर्मेति भूस्थितः । देवयन्मोदते भूयस्स्वर्गलोकेऽपि पुण्यरुत्।।१२ घुस्स्थैर्देवभूमिष्ठोऽपि पुण्यार्मेति ज्ञायने । तथा च श्रुति - 'यया वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दूराहन्धो वाति" इति ।। १२ ॥ 'यारिङ्गी 10

·391
चतुर्थप्रश्ने अटमोऽध्यायः
सर्वपापार्णमुक्तात्मा क्रिया आरभते तु याः।
अयत्नेनैव तस्सिदि यान्ति शुद्धशरीरिण.॥१३
प्राजापत्यमिदं पुण्यमृपिभिस्समुदीरितम् ।
इदमध्यापयेन्नित्यं धारयेच्छृणुतेऽपि वा ॥१४॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोके महीयते।
इदमेतद्गुणं होमं धारयेदथ वा जपेत् ॥ १५ ॥
शृणोतु वा विधिं स्मृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥१६॥
इदमिति धर्मशास्त्रमुच्यते । गणहोममन्त्रमेव वेत्यर्थ । अत्राध्यापन-
धारणश्रवणाना पूर्वपूर्व गरीय ॥ १३-१६ ॥
अथ मन्त्रपुरश्चरणामाह-
यान सिपाधयिपुर्मन्त्रान् हादशाहानि तान्
जपेत् ।
घृतेन पयसा दधा माश्य निश्योदतं सकृत् ।।
द्वादशाहानि सकृत्सकृत्याश्य जपेदिति सम्बन्धः । स च "मुख
व्यादाय स्वपिति" इतिवत् द्रष्टव्य । सिपाधयिषुः साधयितुमिच्छन्।
घृतेनेति घृतान्नेनेत्यभिप्राय ॥ १७ ॥

·392 वौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, ऋभ्यनुसामवेदानामपि- दशावरं तथा होमः सर्पिपा सवनत्रयम् । पूर्वसेवा भवेदेपा मन्त्राणां कर्मसाधने । मन्त्राणां कर्मसाधन इति ॥ १८॥ वेदसम्बन्धिमन्त्रसम्बन्धिन्याश्च 'पष्ठा वैश्वानर्यः' इत्यस्या न सम्ब- न्धः । सा च वैदिकानामेव मन्त्राणामेपा पूर्वसेवा पुरश्चरणं, नेतरदिति ज्ञापनार्थम् । मन्त्राणां कर्मसाधन इति । मन्त्ररिष्टा- निष्टप्रातिपरिहारसिहावित्यर्थः । तथा च शौनक:-'पुरश्चरण- मादी मन्त्राणा सिद्धिकारणम्' इति ॥ १८ ॥ , इति श्रीयोधायनीये धर्मविवरणे गोविन्दस्वामिश्ते चतुर्थप्रभेऽष्टमोभ्यायः; चतुर्थप्रश्नस्समाप्तः समाप्तं चेदं योधायनधर्मसूत्रम् जादी Rani ·वोधायनधर्मसूत्रस्थपदसूची. अंश: II, 1,51. अंशभाक् II, 3, 5. अंशान् II, 2, 37. अंसम् 1, 7, 18. अंहसः IV, b,58,8. अंहसा IV, 8, 1 अंहोमुचौ IV, 7,5 अकरोत् 17, 8, 3 इत्यादि अकर्मिण. II, 2, 40. अकल्पयन् I, 5,56. 63. अकामा II, 2,03. अकार्याणि III, 9, 10. अक्रुत्सयन् II, 7,b. अकुर्वताम् I, 2, 00. अकुर्वन् I, 5, 15 II, 3,21 अकुलताम् I,5,61.84. अरूत्या I, 2,57. अक्रमीत् IV, 4,3. अक्लिष्यानि I 6,b. अक्षतयोनि: IV, 1, 18 अक्षय्यं II,6,8. अक्षरं 1,4,8. अक्षरेण II, 7, 13 अक्षारलवर्ण III, 1, 19. अक्षारलवणाशिनः 1, 5, 110. अक्षित [I, 8, 12. अगच्छन् III, 9, 19. अगदी II, 1,27. अगम्या IV,6, 6. अगम्या II, 2, 64. अगम्यागमनं II, 1, 44. अगम्याना II,2,65 अगात् I, 4, 7 II, 5, 13 अग्नय. I, 7, 11 II, 10,47 अग्नये II, 5, 9.8, 7 III 8, 9.8, 29 9,5. अग्निं 1, 2,576,83.6,49 II, 1, 33 34 3, 25, 20 6, 177,68, 7 III, 4, 367, 11.8, 8 9, 4 IV, 2, 10 11. 8,3. अग्निः I, १,50584,11 5, 46 II, I, 34 382, 58 155, 168,12 III, ',68, 6 IV, 1, 262, 11 अग्निकार्येषु I, 4, 21. अग्निना I, 5, 125. अग्निनेत्राः III,b, 13.

·2 8 अग्निमुखात् II, 8, 7 [II, 4, अघमर्पणं III, 5, 2 10, 11 3 7, 118,8. IV, 2, 7 15 , 7 अग्निवर्ण I, 4, 4. 4,2 अग्निष्टुता II, 1, 4 III, 10,9. अघमर्पणस्य III, 5, 1. अग्निहोत्र II, 2, 76 10, 22 अघमर्षणेन II, 5, 12 10, 32 III,3,567.7, 15 III, 4, 7. अग्निहोनद्रव्याणि II, 10, 24, अङ्कयित्वा I, 10, 18 अग्निहोगमन्त्रान् II, 10, 61 अङ्ग I, 1, 20. अग्निहोत्रिभ्य. IV,5,27. अहं I, 7,5 अग्निहोने I, 6, 30 II, 10, अगवित् I, 1, 20 III,3, 20 अङ्गहीन II, 1, 40 अग्नीन् I,2,6 II, 10, 21 अहार I, 0, 110 10, 26 III, 1, 10 अङ्गारकम् II, 5, 23 अग्नीनां III. 1, 14 अगिर. III, 7, 11 अग्ने II, 6, 15 10 10 III, आङ्गिरसते II, 8, 7 7. 11 8,19 अगुलिभि. I, 5, 14 अग्नौ 1, 2,577,108,7 अङ्गुलियां III, 2, 12 13 III,L,27,13 अग्नयगारे II, 3, 55 10, 13 अगुलिमूलं I, 5, 13 अग्नयाधाने I, 6, 10 अगुलीभि. II, 3, 21 अग्नधाधेय II, 2,76 अङ्गुल्यग्रं I, 5, 13 अग्नयाधेयप्रभृति II, 2, 76 अॉल्यगुटयो I, 5, 13 अप्रयाधेयात II, 2, 75 अग्नयाधेये III, 7,14 अमयत्पारा I, 11, 22. भग्रं II, 3, 15 10,45 अग्रनिपादा. I,8,7 अग्राम्यभोजी II,6,17 अचरणीयेन III, 10,3 श्रने II,7,19 अचात्याल I, 7, 16 अग्रेण I, 7, 21. अज II, 3, 64 अद्गुष्ठ II, 7, 10 अगुष्टमात्रः II, 7, 10 अगुष्ठमूल I, 5, 12 अहष्ठानचं I, 5, 13 ·8 अज एकपात् II, 5, 19 अतिरिच्यते IV,5,32 अजनिष्टा I, 10, 32 अतिलोभात् IV, 8, 1 अजस्राणि II, 2,76 अतिष्ठत् I, 5, 79 अजातान् I, 10,84 अतिसवत्सर II, 6,17 अजानत I, 1, 13 अतीतन्यवहारान् II, 2, 38 अजाविभ्य. I,b, 150 अतीयात् 1, 2, 57. II, 3,31 अजिन I, 3,6 अतुदन् IIT, 2,2 अजिनानि I, , 15 अतुदनारया II, 2, 74 अजीति II, 6 13 अतुल II, 2,57. अज्ञात IV,5,7 अतैजसानां I, 6, 43. अज्ञानतेश्य III, 6,5 अत्ति II, 18 अज्ञानात् II, 2, 67 अत्यन्तश. I, 2, 33 अज्यानि II, 6, 13 अत्युग्र II, 2, 70 अञ्जन I, 2, 25 अन I, 1, 27 इत्यादि अञ्जलिं II, 10, 29 33 अत्रिवर्षे 1, 5, 98 अञ्जलिना II, 5,4 अथ I, 1, 8 इत्यादि अञ्जली II, 1, 14 अथर्वणा IV, 5,1 अणव I, 5,86 अथर्वभ्य III, 9,5 अथर्ववेद II, 5, 27. IV,3, 4 आत IV,2, 17 अथर्वशिर III, 10, 11 अतिकृच्छ्र II, 1, 7 अथर्वागीरसम् II, 5, 27 अतिकृच्छ II, 1,66 अथो I, 2, 57 इत्यादि IV,5,8 अदत्या II, 3, 187, 20 अतिक्रमे II 4, 16 अदधात् 1, 10,2 अतिथि III 3,67 अदर्शनात् I 1, 25 तिथिभ्य III,3,5 अदस्युप्रवेश्य II, 3, 51 तिथीन् II 7, 19 III, 3, अदात् II 1,38 20 अदाया II,247 नतिपावन IV, 5, 20 अदायादा II, 8 12 29 अदिति 11, 5, 16 अत I,61 ·+ . 23 9,4 अदीव्यन् III, 7. 11 !! अधिष्ठान II, 3.29 अदूप्या 550 अधीते I,9,57 11,5,6 11 अहर्ट I, 5, 56 III, 8, 10 अदृष्टत्वात् [1 111 अधीत्य III, 9, 12 13 14 अदाप I,2,3, अधीयोत I, 11, 34 3) III, अदि. I, 5, 2 18 212) 52 ५,57.9 10 16 23 56 69 6, 11 30 31 अधेनु II, 3,.१ 12 11, 5, 12 6, 27 7,5 अथेनु II,3,39 18 10, 38 50 III, !, अधोवीत I, 5, 8 अध्ययन I,10,94 II,J,19 अद्भुतोत्पातेपु I, 11, 18 अध्ययनं I, 2, 42 43 10, 3 अद्य II 5,9 अध्यापक I, 10, 12 अभि 1,0, 18 अभ्यापन I, 10, 2 II,21) अद्रोहि II, 6, 20 HI,1, 16 अध [,5,875 II,1,692,10 अध्यापन II, 1,17 अधर्म III,0,8 अध्यापनपरिमीत 11, 6,8 अघश्शयन III, 10, 14 अध्यापनात् II, 1,62 अधस्तात् I, 2,29 11,31 अध्यापयति 1, 11, 31 अधाय II,6,17 अध्यापयेतू I}, 8, 11 अधिक I, 10,22 अध्येतव्य. II, , अधिर तत्थात् I, II, 15 अश्चरI, 6,13 अधित्य 1,700 अध्यसयोग II, 3, 10 अधिगच्छनि IV, 1, 19 अध्यान 1, 4,223,31. अधिगन्छान II, 9,0 अनग्नि 11,10,63 अधिगत I,1," भधिजायन्ते II 126 भनड्डान II, 7, 23. भधितिष्ठेन् II, I, 176, IT अनानिमृष्ट II, 2 । अधिरूढ 6,14 भनीता II, I, आधरोदति II, "b अनधीयान I, 1,11 भधिधितस्य I,5,110 मनभ्याय:I,11,22213-39, अनगुष्ट II, 8, 17 ·5 अनध्याये III, 9, 10. अनिर्दशाहसन्धिनाक्षीर 1, 5, अनन्तर II, 7, 19 135 अनन्तरापुत्र II2, 12. अनिलाशन IV, 5, 22. अनन्तरापुत्रयो. II, 2, 12 अनु I, 1,2. II, 5, 1 अनपत्यानां II, 10, 3 अनुमचरणात् III, 1, 3 अनभिभापमाण II, 2, 43. अनुख्याता II, 8, I2. अनभिषिक्त II, 4, अनुगच्छेत् 1, 2, 39 अनभिसन्धिपूर्च I, 5, 118 | अनुचिन्तयन् I, 6, 88 IV, 2, 10 अनुज्ञात III, 2,2. अनया IV, 8,4 अनुज्ञात I, 2 30 II, 8, 7 अनलससमृद्ध II, 3, 51. अनुतिष्ठेत् I, 2, 39. अनक्षता IT,7 23 अनुतीर्थ II, 3, 5, 30 अनश्नपारायणविधि HI, 9, 1. अनुद्धृताभि II, 10, 38 अनश्वत्सहितासहस्र III, 9, 15. | अनुधायेत् I, 2, 30 अनश्चन् II, 7, 24 IV, 5, 29 | अनुपगेधेन II, 3, 16 अनस्तमिते II, 4, 13 अनुपहत्य I, 10, 16 अनहङ्कार I, 2, 21 अनुपेतेन I, 1, 19 अनागतां II, 4, 10 अनुप्रदान II, 6,36 अनात्यय. I, 2,13 अनाहत 1, 2,50 अनादेशे III, 10, 17 अनाद्य IV, 1,72, 13 14. अनायसानि II, 10, 24 अनाशक III, 10, 14. अनुप्रयोग, III, 1, 14. अनुमतये III, 9,5 अनुमता II, 2,62 अनुमते 11, 2, 17 अनुमत्या II, 2,8 अनुमन्त्रण III, 2,6 अनाश्यान्नस्य II, 3, 8. III, | अनुरूपानू I, 10, 20 अनुरोद्धन्य. I, i, 112 भनुलोम I, 9,9 अनुवर्तमान II, 4, 24 अनुवान I, 6, 46 II,b, IS. III,6,13 10,3 अनाहिताग्ने II, 1, 47. अनिकेत II, 10, 63. अनिन्दित I,1,9. अनिरुद्धासु II, 3, 4 ·6 अनुवाकै III, 7, 11 8, 16 अन्तरिक्षसम II, 8, 12 अनुव्याख्यास्याम III, 1, 4 अन्तरिक्षाय III, 8, 10 अनुरज्या 1,2,4, अन्तरेण I, 2, 567, 15_Il, अनुपतयेत् II, 10, १ 1,14 2 26 3,3435 अनुष्ठेया II, 2,72 अन्तर्जलगत II, 6, 12 10, अनुस्मरन् II 1, IG 32 III, 4,7 अनूचान I, 11,31 अन्तर्जर IV, 4, 2 3 4 5 अनूचानस्य I, 11,31 678 अनूचानान् II, 8,6 अन्तर्धाय II, 10, 20. अनूचानाय II 1, 57 अन्तयते III, 9, 17 अनूचाने I, 2, 37 अन्तर्मुख II, I0, 57 अनूच्यते II, 10, 57 अन्तर्मुखे 1, 5, 20 अनूत्करदेशात् I, 7, 19 अन्तर्वती II, 7,10 अनृण II, 9,5 अन्तर्वासी 23 बनणस्य IV,8 10 अन्तदि I, 11,5 II, 10, 27 अनृतात् III, 7, 8 IV, 54 | अन्ततीचं III, 1, 22 अनृते I, 10, 35 अन्ते I, 10, 26 11,2,21. थनृती IV,1,21 II,7,9. अनेन I,1, 15 10 अन्तवासी 1,500 अनेना I, 10, 30 भन्ध II,2,39 अत I,1,3 II, 10, 66 यन्न I,5,63 II, 9821 IV,1,20 2061020,67,1 अन्तफ II, 7,9. 6168,814 III, 2, अन्तत I, 8, 18 21 196, 103,3 10,3 यन्तर I,1,26 अन्तरतमी I, 7, 10 भन्नगीती II 3, 18 अन्तरा I, 10, 32 II,1,18 अनद ",32 7,126 111, 9,'" 6 अनमय III,8 " अन्तरागारेषु 11, 1,3 अन्नस्यI,3,10 18,8 अन्तरिक्ष II,G,20 THI,.6 भने II, Thi ·7 5,28 अनेन I, 5, 23 II, 3, 11 | अन्यियात् II, 1, 16 627,31911 IV, अप II, 6,8 अप. I, 6, 1571 1187, अन्य I, 4, 7 II, 2, 15 27 5 II, 1, 21 2835 41 3,49 63 3, 13 23 4,2 3 अन्य IV,2,6 5,46307, 39 8,7. अन्यत् 1, 2, 32 इत्यादि 10, 13 23 325] III, अन्यतमत् II, 1,4] III, 8, 169, 3 IV, 2, 15 10,11. 5,28 अन्यतमस्य IV, 5, 29 अपकर्षति II, 2, 57 अन्यतमेन I, 5, 26 42 II, अपकृष्य III, 4, 7. 10, 58 III,3,6 अपगच्छतात् II,6 अन्यतरत् III, 8,34 अपगुरत II, 1,7 अन्यतरेण II, 2, 2023 अपगूर्य II, 1, 7 अन्यत्र I, 2, 23 5, 130 138. अपचमानका III, 3,29 6, 29 10, 11 24 11,24 अपत्य I, 5,53 II, 1, 24 III. 7,4 अपत्यायें II, 2, 20 23 26 अन्यथा I, 10,36. II,L,2 अपपात्र 1, 11, 3 अन्यस्मे I, 2, 30 IV, 1; 17 अपपात्रां II, 1,44 अन्यस्य IV,8,1 अपर I. 4 11 IV,6, 3. अन्यां I, 2, 57 भपरपक्षस्य III, 8,22 अन्यान् II, 9,0 अपरा III, 9, 12 13 14 अन्याभ्य I, 2,67 अपरा III, 8, 10 अन्ये III, 1, 17 अपरान् I, 11, 18 IV, अन्येषां I, 10, 15 8,6 अन्येषु 1, 5, 97 11, 38 अपराहे III, 5,3 अन्ये II, 4,2. अपरिग्रह I,6, 18 अन्याहार्यपचन II, 10, 18 अपरिपूताभि II, 10, 35 अन्वाहायपचन. II, 10, 46 अन्विच्छेत् II, 10, 64 III, 5,3 अपरिमित 1I, 7, 2210, 53 ·ह . अपरिमितहव II,5,12 1036 अपेय IV,1,72, 18 1! अपरिस्रतामि II, 10,39 अपेय I, 5, 135 137 अपरे, 5, 107 अपेयपय पाने I, 5, 138 अपरेण I, 7, 23 III, 4,6 अप्रक्षालित I, 6, 14 अपर्चुपित III, 1, 19 अप्रक्षाळ्य II, 5,2 अपर पूलित I, 6 15 अप्रजाय II, 6,34 अपार्ग I,7 अप्रजननत्वात् II, 6, 09 अपविद्ध II, 2,31 अप्रजा I, 11, 1 अपायेद्ध II 2, 23 अप्रजा II, 2,59 अपविद्धय II, 6, 28 अप्रतिखायां III, 9, 7 अपत्ते II, 10, 42 अप्रतिगृह्नत II, 2,800 अपसव्यानि I, 5, 110 अप्रतिग्राह्यस्य II, 3.8 III, अपरमानानि II, 3, 37 10,3 अपापर्शन II,58 अप्रतिहतगुरुवाक्य J,2, 23 अपान्य II, 3 21 अप्रतिहतापकाशेपु III, 2 () अपहन्ति I, 8, 13 II 1,41 12 11 12 अपा I, 4 2) II,5,68 अप्रत्तासु I,5,94 13 10, 29 IV, 7,7 अप्रदाहाय II, 7,3 अपातकानि IV, 6, 8 अनपन्न I, 7, 20 अपान III, 8 16 अप्रमत्तस्य ।।,4,15 अपान II,10,46 अप्रमत्ता II, 2,36 अपानाय III, 8, 10 अममाद III, 3, 16 अपि . 1,8 इत्यादि अप्रमादाय II,8,12 अपिधान II, 8. 13 अप्रमादी 1, 5, 88 अपिशित III, 1, 19 अप्रयत II,1, 50 अपुग 11, 2,62 अप्रयत I,2,2031 II,4,2 अपुधाय IV,4,9 अप्रयताय I,',५ अपुनर्भर II, 10,9 अप्रशस्त II 3,54 अपूत III, 7, 1 IV,212 अप्राप्तव्यवहाराणां II, ) 37 अपूप II, 7,7 अप्राधन् III, ',17 ·9 अप्रियवादिनी 1, 2,69 अभिद्रुग्ध II , 1, 33 IV, 2, अप्रोक्षित I, 7, 20 10 अप्सु I, 3 40 4, 27 II, अभिपद्य II 634 1, 325,78 अभिपरिहरेत् I, 7,7 अप्सुमते II अभिपर्यावर्तेत I, 7 13 अयद्ध I, 7 31 III,8,21 अभिपर्यावर्तेरन् 1 7,12 अघटान् II, 3,7 अभिप्रतिपद्यत II 53 भब्द IV,8,6 अभिमन्त्रयेत् III, 63 अन्द II, 1, 61. अभिमन्नयेत II, 1, 34 IV, अब्दस्य IV, 5,26 2, 11 अम्विन्दु I 5,59 अभिभाषेत III,8 20 IV,5, अभक्ष II,167 III,9, 17 अब्रवीत् I, 2,52 11, 20 II, अभिभाषण I 2 4G 1, 14 2, 16 आभिमृशात II 7 9 8, 11 अब्राह्मणस्य I, 10 16 II 2 | अभिमृशेत् II, 3, 23 54 भभिवदति I 63 II, 6, 13 अग्राह्मणात् I 2,42 अभिवर्पणात् I 6, 19. अनुवन् I 234 अभिवादन I, 2 3 अग्लिशाभि II 4, 2 10 32 अभियादयेत् I, 2 32 IIT 25 IV, 2, 18 अभिशसितु II, 1 61 अभक्ष्य IV 1,7 अभिशस्त I, 5 121 अभक्ष्या I 5 127 अभिशस्यमान III, 109 अभय II 102930 अभिषिक्त II, 42 अभिक्षिता I, 2 57 अभिपित्तपाणिपाद I 4, 14 अभिधारयेत् II 8 18 अभिसन्धिपूर्व I, 5 119 IV, अभिधार्य II, 8 8 213 अभिचरणीयपु I 6 976 अभूत् II, 1 38 अभिचार II 117 अभोजन II,515 अभिजयति II 4 24 अभोज्य II 5 11 अभिजित III, 8,31 अभोज्य IV, 1,7 BHO-1 ·10 अभोज्यभोजने IV, 6, 7 अमन्वत I1I, 8, 9. अभोज्यात् I,5,55 अमर IV, 8, 12 अभोज्यानां IV,2,5 अमात्यपत्नी. II, 5, 29 अभोज्यानस्य IV, 2,5 अमात्यान् II, 5,29 अभ्यअनात् II, 1, 52 अमावास्या I, 11 22 अध्यञ्जनवर्जी I, 2, 25 अमावास्या IV, 5, 26 अश्यनूच्यते II, 6, 32 अमावास्यायां II, 1, 33 II, अभ्यन्तराणि I, 7, 8. 7,68, 24 IV, 2, 10 अभ्यस्त IV, 5, 16 अमावास्याया III, 8, 23 अभ्यसेत् IV, 1, 21 भमुन II, 8, 12 अभ्यस्य IV,2,9 अमुस्मिन् II, 8, 13 अभ्यस्येत् IV, 5, 29 अमृण्मयानि II, 10, 24 अभ्यागतान् II,311 अमृत I, 10, 32 II, 3, 16 5, अभ्यादध्यात् I 7, 20 30 7,3 119,6 III, U, अभ्यावर्तिन् III, 7, 11 5 अध्यावर्तिनी. III, 7, 11 अमृतत्व II,625 अभ्युक्षण 1,6, 606,22 46 अमृतत्याय II, 7, 12 अभ्युक्ष्य II, 7, 5 III, J, 4 अमृतापिधान 11, 7,9 अभ्युच्छन्दयन् II, 2, 74 III, | अमृतोपस्तरण II, 7,3 अमेध्य [3,59 767, 31 अभ्युपगम्य II 2 16 II, 5, 6 III,8 21 अभ्युपेत्य III, 3 10 अमेध्यप्राशने II, 1,03 अभ्युपेयात् III,84 IV,2 25 अमेभ्याभ्याधाने I, 6, 48 अभ्युपेयु II, 1,41 अंमध्येन I,5,67 अमतिपूर्वये II, 1,0 जमध्येपु 1, 5,51 अमत्या II, 1,618 2035 अम्यष्ट I, 8,79, अमत्राणां 1,528 अम्यष्टात् I, 8,0 अमने I,6,21 अभ्यष्टायां 1, 9, 12 अमन्ना 1,5,94 अम्यष्ठानमयोगे I, 9,१. अमन्नाणा I, 1,10 नम्युमक्ष II,5,9 ३ ·fi CO अम्लै I 527 अर्थ I 650 अयशेन I 582 अर्थ I 597 अयज्ञोपवीती I 5 15 अर्थसम्भापा I 224 अयत्नेन IT 813 अर्थिने I 112 अयान्त्रितकळत्रा I 11 14 अर्थे III 114 अयन IV 86 अर्थ IV 513 अयन I630 अर्धमास IV 18 अय II 134 अर्धमासान् I1 1 48 IT 1 अयसाI 10 18 10 अयाचित II 164 0 10 अर्धमासि I 576 52 IT 56 अर्धर्चश II 10 14 IN 46 अयाज्य II 38 III 103 | अर्धशत I 49 अर्यमा II 517 अयाज्यस्य III 69 अयाशिक I 663 अर्वाड II 631 अर्वाचीन II ! 59 III 7 8 अयोनिजा I 6 109 अW I 5 132 अयोनी III 7 24 IV 1 अहति II 1 20,246 IV 21218 118 भरजनीत II 1 66 37 III 66 भरणी 11 1025 अलङ्कार II 2 44 अरण्य II 6 19 अलङ्कृत्य I 11 3 II 8 - अरण्यनिकेतन II 1 3 अलोपनास II 1 3 अरण्यवासिन II72 1053 अगव I 641 अलामे I 6 10 STTOUT III 6 5 अगेटुपा ] 15 अराति IN 2 17 अरपधनानि I 584 अरिए । 83 अल्पायस IT 1222 अरेपा II 75 अपकाण IT 1 33 IA अर्फवत् 11 82 10 अया II 356 अयुज II 86 अरण्यात् । 220 अरकीणिमत I 2 57 ·18 अपकी II, 1, 29.7,24 अवस्थां I,5,47 IV,2,10. अवस्थाय III, 7, 11. अवार्य II, 1,57.7,5 अवाचीनं I, 5, 78 11,31 अवकलनं 1,6, 33 अवाप्नोति II, 4, 179, 10 अवगाहनं II, 3, 1.4, 3 HI, 5, 8 9, 12 13 14 अवगाहेत I, 5, 124. IV,6, 1. 6, 10 अवतक्षण I, 6,27. अवाप्यते II, 1,63 अपतिष्ठते III, 1, 13. अघाप्स्यति II, 3, 63 अवतीर्य I, 5,110. अवारितस्थानेषु III, 2,9 अवध्यात् I, 5, 5. 11 12. अवदानैः II, 1, 32 अवार्तायां III, 2,7 अवदाय I,2,53 54 अविकृत. I, 8, 14 अवद्येत् II, 7,7 अविकृत II, 1, 55 अवद्योत्य I,5,60 अविख्यातानि IV, 3, 1.4,1 अवधाय I, 5, 5 6,48 अविज्ञात I, 5, 46 अवध्यः I, 10, 17. अविज्ञाता II, 2, 25 अवन्तु III, 6, 15 अविद्यमाने IV, 1, 16 अवभृथ. II, 6, 8 अविवांस. IV, 3,6 अवमेहेत् 1, 5, 68 अविभक्दाय I, 5, 95 अययजन IV, 3,6 अविमुञ्चन् II, 7, 3 अवरान् II, 9,9 अविवाहेन 1, 5,82 अवरानवर्जेपु IV, 1,7 अविशुद्धधर्माचरिते IV, 2, 14. अबलेखनं I, 6, 26 अविशेषात् II, 2, 3 अवशिष्ट I, 5, 20 अपेक्षेत I, 7, 30 II, 3, 47 अवशोपणं I, 6,24 43 48 III, 8, 20 अवसतI, 5,7.8 अवेक्ष्य IV, 7,7 अवसाद्यः IV,8,9. अव्याप्ता. 1, 5,57 अपासच्य II, 1,57. अप्रतनानि II, 10, 60 अवसादात III, 3, 22 अवतानां I, 1, 10 अवस्तरण I,5,58 अवयं III,4,16,9 ·18 अशक्तः I, 6, 85 II, 2, 6U अश्मा II, I,56 अशक्तेन IV, 8,9 अश्यां II, 6, 35 अशनाय I, 2,57 अश्रद्दधानस्य 1,6, 63. अशनीय II,311 अभदधानाय I,5,62 अशरण. II, 10,63 अश्रद्धया I,5,62 अशर्मा II, 10,63 अश्रद्धा I, 5 64 अशान्तं II, b,6 अश्व I, 10, 28 II, 3, 54 अशासनात् II, 1, 16 अश्व III, 1016 अशित्या II, 3, 8 अश्यमेधावभृथ III, 4, 8 अशिष्याय IV, 4,9 अश्वमेधावभृथे II, 1, 5 IV अशीतय IV,5, 20 2. 16 अशुचि II, 1, 50 श्वमेधेन II, 1,4 III, 10,8 अशुचि I, 4, 14 अश्वानृते I, 10, 35 अशुचिकराणि II, 1, 46 अध्धैः I, 5, 84 अशुचिशुलोत्पन्नानां 11, 1, 51 अश्विनी II, b, 199,2 अशुचीनि 1, 5,53. अष्टका I, 11, 22. अशुचे I, 5, 63 अष्टकाहोमे II, 8, 20 अशुथूपां III, 6, 7. अष्टाभि IV,3,6 अश्त III, 6,3 अष्टम II, 10, 55 अनन् II, 3, 18. IV,,, 20. अष्टसहस्त्र IV,5,31 अनन्त II, 7,23. अष्टमी I, 11, 40 अष्टमी III, 8,9 अनन्ति I, 5,64 अष्टाचत्वारिंशत् I, 2, 1 अनाति III, 10,3 अश्नीयात् I, 11, 3G II, 1, अष्टौ 1, 11, 1 II, 7, 22 10, 64667,621 III, 1, 23.60 IV, 3,65, 10) 26, 147,O.IN,G,8 8,67 186,5 असा II, 10, Ba अनते II, 9, 6 IV, 5, 9. असयतात्मा 15,86. अश्मनि I, 1, 10 असंशयं IV, 1, 13 19, अश्ममयानां I, 6, 40 असपत्सरोपिताय IV, 4, 9.

·- , असंस्कृत II, 2, 24. असंस्कृतायां I, 6, 21, । असंस्कृते II, 1, 23 अमंहार्यो IIT, 3,21. असकृता किन्नेन III, B, 2. असलयेयानि II, 6, 35. असत् I, 5,87. असतां II, 5, 11. असत्सु I, 6,97 असपिण्डेषु I, 5, 113 : असमिन्धने 1, 2,57. असमूढं I, 3, 59. असाधयन III, 8,37 असाधूनां II, 6, 3. असि I, 11,31 आसिते IV, 5, 17 असुरः 11.6,30. असुरा. II, 8, 14. असूक् I, 5,42. असूज्यन्त I, 10,6 असी 1, 2,27 II, 1, 35 अस्कन्दयन् II, 7,6. अस्तमयात् II, 10, 18 अस्तमिते 1, 4, 10 II, 3,24 IV,5, 18 अस्ति II, 3, 53 10, GG III, 2,8 अस्तु I, 2, 52. अस्तैन्यं II, 10, 41. III, अस्थि II, 3, 37. अस्थिरत्वात् I, 2,. अस्थनां I, 5, 39. अस्मत्तः II, 1, 49 अस्मान् II, 5, 5. अस्मि II, 1, 33. 3, 18, IV, 2,10 अस्मै I, 2, 61. अस्य I, 2,7 इत्यादि अस्यूतनासिकाभ्यां II, 2, 74 III, 2, 2. अस्यै I, B, 121. अस्वपन् IV, 5, 5. अहं 1, 2,27. III, 7, 14 8,16. अहः II, 4, 11 III, 3, 21. 9, 20. IV,6,7 अहतं I, 6, 4. III, 8,4 अहतैः I, 6, 4. अहरहः II, 4, 24 5, 14 G, 2.3 4,5.67, 17. IV, 1,29. अहरूपवास. II, 4, 16 महान् IV,8,6. अहिंसका III, 2, 10 अहिंसने III, I, 22 अहिंसया I,G, 2. III, 1,3 अहिंसा II, 10, 41 III, 10, 14 महिषुभयः II, 5, 19, 10, 11, ·आ 16 अहोरात्रः ।, 10,16 आचमनात् IV, 3, 5. अहोरात्र 1,6, 113. 116 11, आचमनार्थ. I, 7, 28. 22 38 II,1, 48 थाचमनीयम् I, 4, 18. अहोरात्रयोः I, 5, 68 11, 25. आचम्य I,6, 23 23. 110. 35 II, 4, 14.24. 125. II, 4,25, 10.7, भहोरानाभ्यां III, 8,3. 10 10,82 4561 अह्ना II, 4, 22 आचरणे I, 2, 57. अह्री: , 2,57. आचरन् II, 7, 28 आचरेत् I, 5, 80 आचान्तः II, 3, 21 10 आ II, 6, 2 7,9 आकरा: I,,50 अचान्तस्य I, 5,20 आकांक्षेत् II, 10, 44 अचामति II, 8, 17.IV, 3, 3. आकाश IV,5,21 आचामयत 1,5,89 आकेशान्तात् IV, 1, 95 आचामेत् I, 5 10. IN 10 आक्रमणात् I, 6, 10 II,5 10 10, 88. IV, 3,2. आचारः I, 1, 25 आगत II, 8, 14. अचारान् IV,,9 आगतान् III,3,20 आचार्य I, 5, 114 आग्नीघ्रस्य I, 7,25 आचार्य I, 2, 37.5, 00 आग्रयणम् II, 2 76 आचार्यजायां I 2, 57, आद्गिरसे I, 2, 48 अचार्यपत्ती II, 5, 20 आचक्षते I, 6, 95 96. III, आचार्यवचः 1, 2, 57. 2,68,359, 18 आचार्यस्य III, 4, 7. IV, 8,2 आवक्षाणः 11,1,3 आचार्या: 11, 6, 29 10, 55 आचक्षीत II, 10,66. आचार्यात् II, 1, 24 आचक्षुपः III,5,8 आचार्यान् II, 5, 29. आचक्षुषे II, 3,60 आचमनं II, 3, 60. आचमनयल्प I, , 70. भाच्छादन I, 2, 30.8. आखु II, 7,5 आचार्य 1, 2,0 आचार्य. II, 10, 57.

·३ . . 10 आच्छाद्यI, 11, 3. आत्मयाजिनां II, 7,1. आजरणम् I, 11,37. आत्मयाजी II, 7, 14 आज्यम् I, 7, 11. II, 10, 13. आत्मवान् II, 9, 4. 18 III, 1, 10.7, 11.11, आत्मविमायण I, 11, 21 5,13 आत्मशय्या 1,5,63. आज्यस्य II, 8, 7. आत्मसप्तमान् II, 9, 0. आज्यात् I, 7, 11. आत्मसमारोपणम् III, 2, 11 आग्याहुती 11, 2, 10. JI, 11 आत्मस्थाः II, 10, 38 आत्मा 11, 6, 327, 12 10, आज्याहुतीः III, 4, 37, 11. 805 8,16. आत्मानम् I, 2, 37. 1, 14.1, आयसनायुलम् II, 3, 51. 17.7, 7.11, 18. II, 1, आतच्य II,1,50. । 5.2, 284,21.0, I.0, आततायिनम् 1, 10, 12. 337, 12. 13 9,8 10, आततायिनः I, 10, 11 15 3519. III,2,64, भातपाश्रयात् IV,,91. 7.6,18,87 9, 17. TV, यात्मरतस्य IV,3,6 2. 12.5, 8, 11. आत्मकृत. III, G, 1. मात्मायें III, 0,1 आत्मन् I,2,37. आत्रेय्याः1,10,2127. II, आत्मनः I, 4, 165,53. II, 1,11. 1, 35 10, 15. IV,7,3 आदसे III,2,6. 8, 2.6 आददते III, 3, 12 थात्मनि I, 2,57. II, 10,26.1 आददीत 1, 5, 101. 102 II, 18. III, 6, 15.11,2,15 भात्मनिष्ट II, 10, 19. भादधाति 1,2,3607. भारमने II, 10.35 |मादधीन 1,2,0. भारमपापजियांमया IV,,, भादश्याम् I, 2.21 11,"i थारमनतिष्ठः II, 10, 19. भादशाद ID, भारमपन:॥ 10,19. भादाय IP II,II 11, भामपानिन II, 15 3. 17. III.i, 11. 1,00 ·17. 5, 12. आयत् I, 6, आदास्यन् 1, 5, 22. 23 | आपत्सु II, 3,7. 10,59. आदितः IV, 5, 3 आपदि I, 2, 42. आदित्यं II, 1, 27. 5, 13 23. आपस्तम्वं II, 5, 27. 10, 34 51 III, 8, 18 आमोति II, 1, 16 III, 8, आदित्यः II, 4, 23 8, 12 35.39. आदित्यस्य II, 10, 18. 45 आप्यायस्थ II, 7, 9. 11 IV, आदित्यान् II, 2, 18 आदित्याभिमुखः III, 5, 2. आमं I, 3,9 आदित्ये I, 4, 10 II, 4, 12 आमिक्षाम् III 7, I0. III, 1, 10 आयच्छेत् 1, 4, 12 आदित्येन I, 5, 34 आदित्योपस्थानात् III, 1, 7 आयतप्राणः IV,1, 25 आदिशेत् II, 2, 10 आयम्य II1, . आy 1, 5, 104 IV, I, 30 आयान्ति III, 10,7 आद्यन्तयोः II, 8, 18 अयुः I, 1, 102, 26 III, 7, आद्रियेत I, 1, 24 II, 6, 30 11 14 IV, 2, 11 आधानप्रभृति II, 10, 45 आयुधीयकम् I 1 20 आधानादिकर्मणाम् IV, 7, 10 5154 आधाय II, 1, 14_16. III, आयुपा II, 1, 349, 3 IV, 7,11. 2, 11 आनन्त्याय II, 10, 17, आयुष्मन्तं 11, 1,34. IV, 2, 11, आनयित्वा III, 3,56.7 आयुष्य II, 8, I III, 8, 38 आसीनाय I,2,29 आयोगव I, 8,8 आन्तरा II, 7,4 आयोगकः 1, 9,7 आप: I, 5,57 II,32.34 आरटान् I,1, 30 11 12 18 10,3760 आरण्यं II,3,4 III, b, 5 IV, 1, 2, 5, आरण्यैः II, 10, 57 22. आरप्सयमानः III, 7, 15 आपणयानाम् I, 5, b1. आरब्धवन्तं II. 1, 35 आपण्यविक्रयेषु IV, 1,7 आरमते IV, 13 Bso-L आयुषः I, ·*18 आशु IV, 7, 2. भारभेत I, , , III,9,510 आविशन्ति I, 2, it. 1",, आविशेत् 1,5... आरम्भेषु II, 4, ! आविष्ट IP.. आरुढपतितन II, T7. आयत् 1, 3, 50 आर्तिपु II, 1,2 आशयन् II,8,5 याई IV, 5, 24 आशयेत् II, 8, 1 आई 1, 2, आईचासा. II, 3,31 आशांचं I, 5, 90 104 10% आर्यजनभूयिष्ठ 11, 3, 51 आश्रमं II. 10,1116 MI, आर्यवत् 1,50 3, 20 आर्याधिष्ठितानाम् 1, 5, 70 आत्रमधर्म 11, 10, 1. आर्यान 11, I, ३१ आश्रमस्था I, 1, 8.. आर्यावर्त I, 1.2 आश्रमात् II, 10, 15.16 आय 1,513 आधमिभिः 11, 10,57. आर्ग: I,11,! आश्रयन्त 111,3,4 आषात् 1, 13, 16 आथित 1, 5,00 अ.लभेत 11, 1, .. माधिस्य 1, 4,8 आपन्लय I,I,.. आध्यलायनं 11, 5, 7 भायपनि III,., आवर्तयति...' धाम II, G, 30 आयर्तयत् II, 12 10, भामन 11, 1,12 36}, यामनं,.,311,. भावमयं 11,s,I भासदेपु 11, 8.10. आवाग्मतु।।,'. आमन्यां।।3,27. आरर्मत II,1,3 आमनं 15, 11: आयहात् II,G,18 आगमनम I, 11, आवायन, आमाम II,2,57 धायि I, 5.17 भामिया,6, 110 भावित 11,73 प्रामोन 1.9.11.1, भारिशनि 1.7. 85, 12,7,111,11 आगदयाम् ! 5.13 ·19 आसीग्न् I, 5, 110. 26. III, 9,3. आसुर I, 11,7 इज्यापरायण II, 9, 3. आह],), 63 III,6, 208,9 इज्यासंयुक्त I, 6,4 आहराति I, ', 3 इडादधे I.6 30 आहराते I, 2, 52. इत् I, 2, 54 II, 6, 35 आहरेत् 1, 2, 54 इतर II, 1,31 आहवनीयं I, 7, 21 22 23 इतरत् I, 1, 21. III, 3, 56 II, 10, 160 7 IV, 2, 11. आहवनोय II, 10,410 इतरस्मिन् I, 1,21. आबनाये II, 10, 18 24 III इतराणि I 5, 67. 1,10. इतरे I, 1, 9 II, 2, 7 आहवनीयोत्क। 1, 7, 16 इतरेतरयाजकाः II, 1, 49 आहारमन्त्रसङ्कीर्णा II 3 4 इतरेतराध्यापकाः II, 1,49 आहारमात्रं II 10,53 इतरेषां H, 6, 29 आहाय III, 8,35 इतरेषु II, 3. 20 आहिताग्नि II 7, 3 III,1, | इति I, I, 30. 11. इतिहास 1, 5, 27 आहुः I, ', '102 9, 15. II, | इतिहासपुराणम् IV, 3, 4 1,21 इत्थंभूत II, 1,35. आहुती. II, 8, 73 इदं । II, 4, 4. II,G, 3 3 आइत्य 1,2,.0 6, 18 14 15 आहियमाणं Ii, 1,2. इदानी II, 2, 34. इ इद्ध II,6,33. इन्द्र II, 5, 22 इच्छति III, 9, 10 13 II, | इन्द्रः 11, 5, 3 18. IV, 2, 11 7,4. इन्द्रकीलपारघा II, 3,31 इच्छताम् II, 1,51. इन्द्रधनुः II, 3,32 इन्द्राग्नी 5, 17 इच्छन्ति IT', 7, इन्द्राय II, इच्छेत् i. 1, 16 24 II, ], इन्द्रावसिक्ता III, 3, 4.5 . इच्छन् I,2,20.

·8,10 इमं II,1,9 उन्मात् I, 8,101,11 इमान् IV, 8, 6 8. उच्चरेत् 1, 2,69 इमां II, , 8 11,8, 1... | उच्च. II, 10), 27 इमानि II, 2, 76.10, 41. उच्छिष्ट I,1,22 इमे II, G, 131 उच्छिष्टुं II, 1,255, 11 III इव 1,211 इपुमात्रात् I, 4, 23 उच्छिष्टभावः I, 5, 89. इष्टं II, 15, 10 उच्छिष्टभोजनानि I, 2, 3G इएपशुसोमेपु J, १ उचिउटस्टेपोपहताना 6,27 इष्टय IV,, इष्टि IV,6,357 उच्छिटवर्जनम् I, 2, 37 ११ इष्टि 11, 10, 2} उच्छिष्यसमन्वारन्धानां 1,027 इष्ट्वा ], 5, 105 III, 1,9. 10,7 3 इह 11, 6, 9 II, 8, 1. उन्छिएसमन्वारन्धे 1,1,14 ई उच्छिष्टा 1,5,45 उच्छिष्टानां I,5,6 ईयामि II, 2, 34 उच्छिष्टी I,5,23 ईश II, 7, 10 उच्यते I, 4, 20 5, 40 102 ईशान II, 5, 20 III, 1,2 IV, 1,286 ईशानस्य II, 5, 2c 7.8 10 उ उच्यमान IV,6,3 उञ्छयित्वा III, 2, 11.12 उI, 11,31. 11, 5, 13 III उन्छवृत्तिता II, 1, 47. उत् II, b, 13 उक्त II, 8, 20 III, 9, 10 उत III, 7, 11 उक्त. III, 10, 1. उत्करः1, 7,25 उक्ता II, 10, 27 उत्तमं I, 1,32. IV,1, 25 उग्न II,1, 20 उत्तरं II, 8,59. 5, 15. IIT उग्र 1,9,4. उग्रस्य II, 5, 20 उत्तरत. I, 1, 17. 20 7,1 8, 40 8, 13 ·21 10,65 उत्तरलोना III, 4,6 उत्सादनेन I, 5, 82 उत्तराम् I, 7, 24 उत्सिञ्चति II, 5, 30 उत्तरीयम् I, | उत्सिश्चेत् II. 3,3 उत्तरीयवान् 1, 3,2 उत्सृजति III, 2, 3 उत्तरे I, 5, 87 उत्सृजेत् I, 10,21 IT, 3, 22 उत्तरेण I, 7, 24 II, 10, 20 उत्तरषां I, 11, 11 उत्सजेयु I, 5, 143 उत्तरोत्तरः I, 11, 11 उत्सृज्य I, 5, 83.6,46 उत्तीर्य I, 5, 110 II, 5 10 उत्सृष्ट II 2,29 12 10,32 उदक् I 1,255, GB II, 5, उत्थापयेत् II, 1, 49 19 उत्थाय 11, 1,27 3,4.10 ) उदक II 3,51 उस्थिते ]V, 5, 1 उदकं I, 4, 10 12 135,110 उत्पद्यते I, 5 13 II 5, 6 6, 177,3 उत्पन्न I 4,17 उदकमण्डलु I 7, 29 उत्पन्नपुना II, ', उदकसक्तुभक्ष III, 9, 17. उत्पन्नान् I, 9,15 उदकाद्यपलेपनम् 1, 5, 10 उत्पन्नानां III 1,142,8 उदकान्ते III 5, उत्पन्ने II 2, 11 उदकाभ्यवायी 11, 1, 42 उत्पादयेत् II. १,311 उदयुम्भपुष्पासहस्त I,2, 32 उत्पादितम् II, 2, 14 | उदके I, 6, 15 उत्पाद्य II, 9 9 10 उदोपस्पर्शनम् I, 5, 92 II, उत्पूय II, 10, 18 III,1, 10 1,68 III, 10,14 उत्सरे II, 3, 26 उदगयनदक्षिणायनयो II, 2, उत्सर्ग II, 3,79 76 उत्सर्ग I, 1, 55, 43 6, 29 | उदड्रा 1, 3, 9. 34.44. उदमुसान् II, 8,6 उत्सर्गिणां I, 6, 80 उत्सर्ग I,6,3. उदपात्रात् 11, 6, 3. उदपात्रं II, 1,35 ·28 उदपानांदके 11, 3, 52, उपक्लृप्तानां III, I, 14. उदयनं 1, 1, 28 17, 6, 8 उपगच्छति IV, 1, 20. उद्यनीया ], 3, 50. उपधातः I, 6, 16. उदयास्तमये II, " .. उपधाते I, 6, 24 43 उदस्य 1, 5, 13 उपचारः I, 7, 1 III, 2, 14. उदान III, 8, 16 उपजीवेत् I, 5, 77. उदानसमानी II, 10, 46. उपजुहोति III, 4, 3.7, 11. उदानाय III, 4, 10 8, 15 उदाहरन्ति I, 1,8, उपतिष्ठते II, 1,27.4,9 11. उदिते II, 4, 12 III, 1, 10 6,9 13 10,34.51 III, उदितेषु III, 5, 46, 1 8, 18. उदीची III, 9,4 उपतिष्ठमान II, 4, 24 उदुस्यं [I, 10,3445 उपतिष्ठत 10, 62 IV,2, उहिएं I, 10, 31. 11. उद्दीप्यस्य 1, 4,2 उपतोप्य I, 11, 7 उद्धरेत् 11, 2, 48 8, 58 उपदिशन्ति I, 4, 1 11, 10, 6. उद्धृताभि II, 6, 27. उपदिश्यते II, 9, 13 उद्धस्य I, 5, 5. 10, 14 II, 3, उपदिष्टः I, 1, 1. 17, 5 10, 18 32, III, उपदेश. II, 9, 1. 18 5,2 उपद्रष्टा II, 8, 12 उद्यन् IV,1,21. उपनयति I, 11,31. उद्वयं II, 5, 13 10,51 उपनयन् I, 2.5 उन्नयति II, 4, 23 उपनयनम् II, I, 18 उन्मजकाः III, 3, 9. 10 उपनयीत I,2,प. उन्मजय I, 5, 110 II, 5,7/ उपनयेत् 1, 2, 88, 14. उन्मत्त I, 10, 1 उपनिषदं II, 10, 55 उपकल्पयते II, 10, 11, III, J उपानेषदः III, 10, 11. 1,8, उपनिष्कमपं II, 3, 51. उपकल्पी III,8," उपनिष्क्रम्य III, 2,6, 9, 4. उपक्रम्य II, 4, 12. 13. उपनीय I, 10, 16.

·23 -- उपभृत् II,68 उपपत्ति 1,6, 17 उपयातानिI 6,5 उपपन्न 11, ", उपवास 7139 III, 10, उपपातकवजेषु II, 16 10 उपपातकानि 11, 1, 13 उपपसी I T20 उपपातकेभ्य III, 5,5 उपवासा 17 उपपातकै IS, 2 उपाचशन्ति । उपविशत् II 3 49 उपयच्छेत् I 11 ) II 1, उपविश्यम 72 उपवशयति IJ,46 उपयन् I, 2 57 उपयोता 1 8 12 उपयाति II 3 12 उपसगृहोपातू I, 6 उपयुआन III, 7, 10 उपसगृह्य 321 उपयुञ्जीत II 6 1775 उपसन्नचायेन II 10 1) उपयोजयान्त II 1,0) उपसमाधाय II 1 3367 उपयोजयेत् I, IS 10 18 1437811 उपरत I 11 68 ) II,'), 10 उपरि II 3 30 उपसमाहस्य 1 10 18 उपरिणत् II, 7 १ उपासच्य HIS 10 उपरद्धा II उपस्थरता 15 11, 14 उपरत्ययात् ।। 1 1- उपस्थाय II + 16 2172 उपर्याप्तीत III 7,6 III 7 11 12.9 उपलभ्यते II 16 उपस्पर्शन II 10 55 उपलमणीनां I,5,39 उपस्पृशति II 3,) उपलि 17 उपम्पृशन् II , 17 उपरिप्य II 94 उपस्पृशेत् I 5 74 7, 5 II, उपलेपन [ 258 76 उालेपनम् I 616 उपस्पृश्य I, 7, 5 HI,3,23 उपलेपनात् 1 6 10 5G IV,2 13 उपचसन् IV 2,15 उपहत I, 0, 124 उपवसेत् II, 10, 1h III 63, उपहन्ति II, 5, ! 0 ·24 उपहार II, 3,60 उरो III, 8, 10 उपहृत II, 3 21 उलूक I, 10, 98, उपहत्य II, 3,11 उल्लिख्य III, 9, 4 उपांशु II, 10, 17 उल्लेखनै I, 5,58 उपाकृत्य, 5,149 उवाच 1,1061 उपागत II, 3 13 उशनस II 2,79 III, 9, उपात्त 1, 7,28 12 उपादाय II, 10, 33 उपित्वा II, 3,62 उपाध्याय I, 5, 114 उष्ण IV, 5, 10 उपाध्याय I, 11, 40 उप्णया II, 1, 17 उपानत् I, 2,25 उप्णानि II, 1,63 उपानही I, 3,6 उष्णाभि I 14 उपावृत् I, 1, 20 उणीप I, 3,6 उपाथित्य II, 3,22 उपासते 11, 9,91, 15 उपासन्ते II, 8, 14 ऊचतु II, 9, 2 उपाहृत्य II, 10, 45 ऊर्ज II, 3, 35, 30 उपेयात् I, 11, 30 II,1, 93 ) ऊर्जा III, 7, 11 III 4,27,8 ऊर्णानां I, 5,31 उपति I, 2, 55 III, 10 II, ऊर्णाविक्रय I, 1, 20 1,212,3, ऊर्व I, 4,45,706,611 उपोष्य II, 10, 21 31 II, 1,47 ',62 10 उता.I, 5,51 6 38 39 III, 9 11 उभय I,1315 1763 85 अर्ध्वहस्त II, 7, 11 उभयत II,4,762 ऊपरे, 9, 40 उभयतोदद्भि I, 1,90 उभयर II, 8,21 क उभयो II, 8, 14 सक् II,5129 उभौ IV,6,6 7 III, 9, $ उरस्त II, 8,23 ऋक्षेपु IV,5,3 ·25 ऋग्भिः IV,2,5. ऋतौ II, 2, 1. III,1, 20. IV, ऋग्भ्यः III, 9.6. 1, 14 21 ऋग्वधं I, 4, 25 ऋत्विक् 1, 2, 46.5, 90.99, ऋविधान I, 4, 25 ऋयिम्भ्यः I, 7, 10. ऋग्वेदं II, 5, 27 11 ऋत्वि. 1,0,597,9 12. ऋचं IV,4,3456 "356 ऋचः II, 8, 12 10 66सत्विजाम् I, 5, 115. IV, 2, 4 7, ऋत्विज I, 11,5 ऋच्छति 1, 10, 13 30 II 8/ ऋद्धिं IV, 7, 4 58 IV, 1, 13 19 ऋपभः I, 10, 22 ऋजबः IV,72 ऋषभकादश IV, 4, 10 ऋजुकर्मभिः IV, TA ऋपभैकाधिकम् ।, 10, 21. ऋणं 1, 5, 79 III, 7, 11 14. ऋषयः I, 1,31 II, 1, 6, III, ऋणवा II, 6, 35.97 8,37 9, 19. ऋणसंयोगं 11, 9,7 ऋपि 11, 3, 5637 ऋणसंयोग 11,9,4 ऋपिकान् II, 1, 27 अणसंयोगादीनि I 6, 35 प्रायित्व III, 9, 19 ऋत IV,4, ऋपिनिकेतनानि III, 10, 13 कतय. I,1, 11 ऋषिपत्नी II, 5, 27 ऋतसाप: I, ऋषिपुत्रान् 11, 5, 37. ऋतावृती I, 1, 33 ऋषिपूजक. I, b, 17 पिपौत्रान् II 527 ऋपिभिः II 6 4. IV,8, 14, ऋतुमती 11, 1, 15 ऋषिश्यः II, 6, 359,7 ऋतुमती IV, 1, 139 ऋषीन् II, 6,279,5. ऋतुमत्यां 1, 5, 120 ऋतुमुपे 11, 2,70 मनुस्मातां (V, I, 2013 एफ11,5,22 ऋते II,b,2103 प II,36.10 111.8,14 मानेन I, G,3 IY,1,7.19 ऋतु IV, 8,6 ऋतुम् IV, } 2 Buv- ·90 9,2. एक I 1, 9 II, 3, 41 III, | एकाहधनिन IV, 6 28 7, 13 8, 9 10 16 II, एके I, 1,284, 23 5, 16 3,7 94 100 7,229,311, एकतीर्थ I, 11, 22 16 II,5,2611 III, एकतोदन्ता II 1 56 1, 11 12 एकरण्डी II 10, 40 एकेन I,1, 13 IV, 5, 27 28 एकदन्त II 5,21 एकयां II, 5, 31 10, 2 एकरात्रेण II, 1, +2 पकैक II, 8,21,10, 26 III, एकरात्रोपवास IV, 511 2,1] IV, 5, 8 16 एकवस्त्र II 5,31 एकैफस्मिन् IV, 1, 14 एकवस्त्रता II, 1, 70 III, 10, | एकै कस्य I, 7, 28 14 पकैकां III, 2, 12 एकविंशतिरात्र III 620 एकोपचयेन III, 8, 27 एकविंशतिरापात् III, 5, 7 एत II 2,366,2 4 6 III, एकवृद्धया 1, 5, 17 एकस्थ II, 6,22 एकस्मै II, 3, 12 एतया II, 1, 27 HI, 0, 19. एकहा-या IV, 17 पतयो I, 10,02 एका I, 8,5 पतस्मिन् I, 2 52. एकाकिन 1,5 102 एतस्य II, 6, 8 11 10,00 एकादशरात्र III, 6, 11 III, 9,20 एकादशी III, 8,9 एता II, 10, 20 II, 3, एकादश्यां 1, 5, 111 22 9, 18. IV, 4,34 एकाधि1,2,10 एकान्तरा1,6,7 पता II 2 178,8 III, एकान्न 11, 10,51 एकापचयेन III, ४, एतान् II, :,560308, एकाह 1,1,113 114 11 IV,3,98,7 11,11- पतानि I, " 523 11, , एकाद III, 10, 16 16 17 18 196.36 111, एतत् I, 1, 19 , 1,5 ·27 10, 17 IV,73 ऐ एतान्यः III, 9,4 पताम्यां II, 1,33 एकराफ, :,137. पात II, 1 7.11,2,15, ऐषाधम्य II, H, .. 20 ऐन्द्रीम् III, 8, 0. पते I, 1,24 ऐपोकम् II, 7, 10. ऐष्टिय II, G, 12 1 एतेन 1, 3, 13. पतेभ्यः II, 7, 20 ओ पतेषु II, 3, 59 थोम् I, 1,8 11, 1,9011 पते. III, 7, 11 In६, 10. 17 18 20 212324 IT',3,6 •2520.2728297 पन. I, 10 30 11,159 IIT, 10,11 18 27 32 33 7,311 IV 30 3337 एनत् III, 8, 10. योपूर्याभि IN 3, एनम् 1, 2, 57 II, 1,15. 39.! भोदनम् 11,8 17 3, 49.4, 2093 ओषधय. I154 ओषधिम् III 212 पनस II, 9, IV, 3.6 पनस्सु II, 10, 17 एनान् II,8,7 पनाम् I, 2.49 II 1, 38, औदुम्बर II B, " एमि. IV, 7, 4 औपजहानि. II 2 ३१ एवं I, 2, 32 एवमूतानां I, 2, 43 एय विदं II,84 एवं प्रत II, 10,71 पर I,1, 22. एप 1,2,7 पपा 1,6,3 एषां I, 2, 13 ओषधीनां III 1,142,815, औ औपासनं I, }, औरस II, 2, 148i. औरसी 1, 11 31 औरसे II, 2 11 श्रीर्णानि 1, 10 औषध II, १,2 गोषधम् II, 10, 60 औषधय 11, 2,9 11 12, ·28 औषधयत् II, 10, 50 कन्दमूलभक्षा II, 37 ग्यार्थJI, " फन्या II,1, 17 ओपधि II,3,5 कन्यां [.:, 128 औषधीः 111, 2, कन्यादानं 1,11,2. औषधीनाम् I. 5, 67. II, ) पन्यापर्ण II, I 14 फन्याचते I, 11, औष्ट्रियम् I, i, 137 क्न्यनु I, 6, 91. क । कपाल II, 1,37. कपालागि, 1, 7. कंस III, 8, 10. पपाटी 11, 1,3 कः IV.8,3 पपिजल 1, , 133 फयुदी , कापिलः II03) फर्श I,.,0 कपात 1.7, 13} कच्छप I, I, फपोतयत् III. 2,12 फ्ट 1,5,110 कपोता 111, फटयेषु I, ".37 कमण्डलुं I. 3, I 11.5. 1. 14). क्याग्निना ,, 12 कण II, 10I' ... कणि 111.2,11 मण्डल ... IG 201as. यमण्डलुची। कण्टका 10, पटे,7 घमण्डलुना I, I, 17.! कमलादेन I, I 11 कपामि Ii Is समण्डा, षध I,:.17} II 1,1511,करण I, 6 37. 3.11,1. काणदोषण II, 8,1" काचिन् ।15, 20 पष्टंन 11, 11 पहारन II,i.h III, 7.11.रामः 11.6.31 पदानित! i0l. II, I. रिण 1.6.1 पदयांय !,.,.. परिणामि 11.8... फनीयान् II, ...)२ पगंत ।।, I. 11.2.11 प... 11,2,35. गंति 211, ·29 1 31 II, 1 43. III, 1, 13 कर्षणं I,6,17 2,23 } + IV, कर्षन्ति I, 7, 84 फर्णिमिः I, 10, 10 की II,2,73 III, 2,2 कणे 1, 4,2 कहिंचित् II, 2, 57 कर्तपत्य I, 10, 38 | कलौः 1, 5, 126 कतारे I, 1, 13 । फलिङ्गान् I, 1, 30 31 कर्तव्यं I, 4, 16 11, 3,59 क्लुपाभि. I, 5, 14. कतारं I, 10, 30 फ्ल्प III,5,1 कर्तारः 1, 7, 17 फल्प III, 7,9 कर्तु IV, 5 30 कल्पते II, 7, 28 10,71. फर्म I, 1 10 2, 4 14 7, कयातिय II, 1, 34 IV, 2, 12 III, 10, 5 IN 2 13 11 कर्मकरण II, 2,75 कन्यवाहनाय II, 8,7 कर्मरतं III, G, कश्यप I 1120 कर्मणः IV, 6, 10 । कांक्षेत IV, 1 15 कर्मणा II, 5, 30 32 111, काक I, 10, 28 HIT, 10, 2 IV, 7,4 काकोच्छिष्टोपहन III, 6, 7 कर्मणां I, 10, 4 IV, 7 10 काण्डपीन् II ), 27 8, 10 फावं II, 5 27. कर्मणि II, 3, 14 IV 3 14 कात्य I, 2,47 कर्मदण्ड II 925 कानीन II 2 32 कर्मभि II], 6 1 IV, 5, 1 कानीन' II 224 कापातवृत्तिनिष्टस्य IV, 5, 28 कर्मवाद: II , 11 31 | फापोता III, 1, 52, 12 कर्मसाधने ।V, 16 काम II, 3,21 कर्मसु II 3, 50 काम I, 2, 305,81 II, 1, कर्माणि II, }1628 II, 5,88, 3IV, 0,8 36 कर्मादिषु III, T, 16 काम III, 1,4 कर्पण 1, 11, 15 कामकामाय II,1,33,II,2,10. . कर्मयुक्त.।। 75 25 2 77 4, 15 III, 8, ·30 कामयते III, 8, 16 { कालविभागशः.II, 3, 66 फामवादी 1, 5,8 कालमतयुक्तस्य II, 10, 55. फामाः 15, 6, 10 कालाः III, 10, 10 कामात् 11, 2, 30 कालात् 1, 6, 20. फामान् IV,, I. 6, 10. काले II, 10,33. II 2, 11 कामाभिद्रुग्धः II. 1, 3} IV, 3, 20 कालेफाले 1,7,27. कामाय III, 4, 18,35 फालेन III, 9, 7. IV, ''. कामाधफीर्षः II, 1, 3} IV, काशं I, 5, 5 2, 10 काश्यप II 6,26 यामेन III, +, ! फापायफटुफाथयां III, 3,2] काम्यानां 11,7, 10. कापायवासा II,6,238, 10, कार्य II,1,17 कापायवासीय IIT, 9, 11 फारयति III, 4,1 काष्ठं 1, 5, 68.7, 20. कारयेत् ।, ', } 11, 1,3 फाटां 1,311 फारस्करान् ,1,30. काप्चात् II. 6... कार I,, ५0 काष्ठानां 1,bi कारहस्न: 1,549 कि I,GA कार्यासिकानि 1.10 किश्चित् !,2,7.43 17,8, 4. काय II,G,27. फिल्वि II1,16 कार्यः II, ), शिल्पिात् 1. 1, 165,1 कायर्या IV,,. कीट 11,i, . कार्याणे 1.0 V, कीर्तिता,11 काल 1, 1. 15.5, 17 11, कीलालं II, I, K). }3 11.5, IL : कान्दः,,166 पुपुर 1,8, 12 9, 11. कादफधनात् , 1,5 मुटसरं 1, 5, 129. कालभरपु,6,in पुत्रा...35 कालगनी III, bh. पुर्वी II, I,III, I,19 फुगुट I. 8,8 ·31 कुणपस्पृष्टानां I, 5, 42 कुशस्तम्वे I, 4,9. कुण्डपायिनां I, 6, 30 कुशीलवान् I, 5, 80 कुतपानां I, 0, 39 कुशैः I, 4, कुथहारं III, 1,6 कुशोदक 1, 5, 123 IV, 5, कुद्दालेन III, 2,3 10 11 12 1425 कुम्भीधान्याः I, 1,5 कुसिन्ध्र I, 10, 18 कुरुते I, 1, 31. II, 1, 522, कुसीदं 1, 3, 77 36.8,1b कूप 1, 5,55 कुर्यात् 1, 4, 9. 17. 5, 85.6, पं II, 3, 47 4 49 II, 2, 2] 3, 7.6, कूपात् II, 3,7 3 627.7, 4 III, 1, 11 पान II, 3, 6. 6, 11 10,46 कमाण्डः II, 1,58 III, I, 1. कुर्युः 11, I, कूदमाण्ड्यः III, 10, 11 |, कुर्वते I, 3, 12, 94 II, 6, 3,77,5 86 कृच्छ्र 11, 1,7 IV,5,11 16. कुर्वन् 1, 1, 21. 4, 18 11, 2, | कृच्छ I 5, 138 II, 1, 60 19 IV,5,56,+ 8,2 64 65 2,49. IV, 5,6 कुर्वीत I, 4, 14.5,113 11b 7, 13 15. II,1,7 कृच्छ्रद्धादशरात्र III, 7, 10 कुर्चीरन् II, 3, 4 5 कृच्छ्रद्वादशरात्रेण II, 1, 39. कुले I,1,31. कृच्छां III, 3, 2! कुलगवर्जा I, b, 132 कृच्छातिकृच्छ. II, 1, 67 IV, कुलसङ्खयां 1,3,84 कृच्छातिकृच्छ्रादीन् 11, 2, 51. कुलानि I, 5, 61.bl. कृच्छातिकृच्छा II, 2, 05. III, कुले I, 10, 12. 10, 18 कृच्छान् II, 1, 20 कृच्छाब्दपाद II, 1, 18 3d कुशारिण IV, 5, 13 कृच्छ्रे II, 1, 68 कृणुष्व पाजः III, 6, 13, 59 कुलगा I, 5, 132 कुश II,3,51 कुशल: 1, 5, 17 मुशन्यूतानां I, 6, 42.

·92 कृतं II, 4, 18.5, 3 III, 1, कृष्णाजिनेन III, 4, 6 13 4, 16, 5. h. 7, 11.कृष्णैः II, 1, 51 IV, 1,4 कृप्या 1, 3,81. रुत IV, 7, 8 तुं II, 5,99. कृतवैश्वदेव II, 3, 18 फेन IV, 8, 1. कृतात IV,5,26 कैचलं II, 10, 53 III, 3, छतानां I, 1, 32. 13. कृतानि III, 9, 10. केवलेपु IV, 1, 6. रुतानं 11, 3, 20 फेवलाघः 11, 7, 16 कृत्रिमः II, , 31. केवलादी II, 7, 16. कृत्रिमौ II, 2, 1 केश I, 3, 7. II, 1, 707, 5. कृत्वा I, 427.5, 9 110. 10, 11 III, 1,8217, 126. J], 1,3. 33.41.9, 10, 68,9 IV, 5, 3. 5, 18, 7 II, 4, 8,7. केशव II, 5, 24 7, 11 8, 8 IV, 2, 10 केशवपनवर्ज II, I, 71. 15 5,31, 6, 8. केशान् II, 1, 15 कृपया IV, 5,32. कोट्यां 1, 5, 79. कृशास I,5,66. कापिताः III, 9, 10. कृषि 1, 10, + कोश I, 10, 3. कृर्पि I, 6, 8:. फौदाली III, 1, 5.2, 3. कपिः ., 5, 85. कोपीनाच्छादनाः II, 6, 21 कृषिविनाशाय I, 5, 85. कौमारे II, 2, 40 कृष्ण I, 2, 15. IV, 5, 2G. ऋतु II, 6, 10 कृष्णं I, 1,12. क्रमश: IV,b,6 कृष्णकेश: 1, 2, 6. मेण I, 2, 13 कृष्णाः I, 1,28. फव्यादा:I,5,128 कृष्णाजिन I, 10, 21. III, I, क्रिमिः I, 5, 123 II, 1,52 82,5 क्रिमिदष्टः 1, 5, 12, कृष्णाजिनादीनां III, 1, 11. क्रियते IV, 8, 10. कृष्णाजिनानां I, 5, 12 6, 13 क्रिया IV 8.

·83 कूर II,6,6 क्रियां IV,8,12 क्षत्रियवधे 1, 10,21. किया. IV, 7, 13, 13. क्षत्रियवधेन I, 10,27 क्रियाभ्य. I, 2,57 क्षनियात् I, 4, 9 9, 4.8. कियारम्भे 1, 3, 67 क्षत्रियादीनां I, 10, 19. कियेरन् III, 10, 17 क्षत्रियायां I, 9,267 क्रीडाथै I, 1, 14 क्षत I, 8, 8 9, 10 कीत II,2,32 क्षत्रे I, 10,3 भीतः II, 2,26 क्षपा. IV, 2,7 कीता I, 11, 20 क्षां I, 2, 17 युध्येत् I, 7, 30 क्षापचित्र IV, 7,5. क्षार IV,1,I क्रोध I I, II, 3, 21 क्षाराभि I, 5, 14. शोधत. IV, 6, + क्षिप्र III, 9, 17 IV, 6, 1. क्रोधवशे II, 8, 15. क्षीयते III, 10, 5. क्लिन्नं I, 7, 20 क्षार IV,6,5 क्लिनयासाप्लुत 11, 2,8 क्षार 1, 5, 123, IV,5, 11 क्लिनाया I, 6, 18 12, 11 25 क्लीय II, 2, 17.39. क्षीरस्य IV, 5, 13 क्लीवं II, 2, 27 क्षीरेण II 1, 21. कचित् IV, 8, 10 शुद्रलमिधा 1, b, 23 क्षणात् IV, 6,5 क्षेत्रज II, 2, 31 क्षत्ता I, 9,6 क्षेतज II, 2, 17 क्षत्तायां I.9 11 क्षेत्रे II 2,1736 III,10,13. क्षत्रधर्म 11, 1, 10 क्षेत्रेषु III, 2, 9 11.12 क्षत्रधर्म. II 2,70 क्षेम II, 10,40 क्षत्रधर्मानुगती I 11, 12 क्षेमप्रापण II, 2 70. क्षत्रधर्मेण II, 2,69 क्षेष्ठा II 8, 12 क्षत्रस्य I,10,111,13 क्षेष्ठा II, 8, 12 क्षत्रिय I, 8, 1 II, 3, 11 क्षानयत् 1, 5, 40 क्षत्रियः 1,5,18 9,4.II, 1, 20, 1 क्षोमाणि I, 6, 10. BOT ·34 क्षौमाणां I, 5, 35. गणी IV,7,5 ख गतः II, 10,3269 गतप्रज्ञा 11, 2, 1 खट्वाङ्गी II, 1,3 गतप्रत्यागता IV 1, 18. खगवर्जा 1, 5, 131 गताः IV, 6,9 खगाः 1, 5, 131, गताभिः I, 5, 18 खनति III, 2,3 गति. I, 1, 13 खनन I, 7, 6. गत्वा 1,1, 305, 126 1I, 1, खननात् 1, 6, 19 41 2,6768 4, 2.5, 1. खर II, 3, 54. 6, 19 10, 16. III, 4, 7. खलक्षेनेपु I, 5, 55 5,2 खलु I, 1, b. III, 10,2 गन्तु II, 2,77. खानि I, 5, 21. गन्ध I, 2,255,7 गन्धद्वारा IT, b, 12. ग गन्धर्या. II, 2,58 गहायमुनयो I, 1, 26 गन्धैः II, 8, 7. गच्छति I, 5,65 10,30 III, | गमनागमनं I, 11, 21 1, 20. IV, 2, 21 गमने II, 2, 65 गच्छन् II, 2, 1, गमयति II, 10, 10 गच्छन्तं I,2,39 गरगी IV, 8, 1. गच्छन्ति ।, 3, 13 , 81. गरीयस्सु , 1, 2 2,2 गच्छेत् I, 4, 23 II, 1, 14.1 गरीयांसि IV, 1, 12, 15 3,35 56 IV, 1,23. गदत्मन्तं II, 5,24 गज II, 3, 4 गर्त II, 3, 18 गणं I',8,15. गर्दभं II, 1, 30. गणाधिपति III, 6, 20 गर्दभचर्मवासाः II, 1, 3 गणान् III, U, 20 IV,86 गर्भमाससम्मिताः 1, 5, 117 गर्भस्राये 1,6, 117. गणानं III, 6, 10 गोंदिसाया I, 2,8. गणिकानं III,6,10 गर्भिणी II,,25.

·35 गर्मिण्य II, 3, 50 गुणाः IV,1, 27 गर्हित. I, 5, 79. गुप्तथै I, 10, 2. गवां I, 5, 12h II,3,54. 58. | गुरव III, 9, 10 गवानृते I, 0, 35 गुरं III, 6, 1. गवार्थे II, 2, 71 गुरुः II, 1, 22 गये II, 3, 50 गुरकुले II, 1, 47 गब्यात् II,5, 138 गुरुणा I, 2, 30 गव्ये I, 5, 139 गुरतल्पग: II, 1, 12 गां II, 1, 07 3, 3S III, 8, | गुरुतल्पगमनं 1, 10 18 III, 31 b, 06, 18 गात्राणि I, 5, 2. III, 1, 23 गुरुतल्पी II, 2,68. गाधां I, 1, 27 II, 2,79 गुरपत्ती II, 5, 9 गान्धर्व I, 11, 16. गुरुपत्नीना I, 2, 34, गान्धर्व 1, 11,6 गुरुपयुक्तः II, 1, 23 गायत्री I, 2, 12 IV, 6 1 गुरुप्रसाद IV. 4, 10. गायत्री 11, 5, 27 IV, 1, 28 | गुरुभि II, 2, 62. गुरशुभ्रपा III, 10, 14 गायत्रया IV, 5, 12 31 गुरुशुश्रपी II, 6, 15 गार्हपत्यं I, 7,26. II, 10, 18 गुरुपु 111, 10, 17 20 गुरुसखीं II, 1, 44 गाईपत्य II, 10,46 गुरुसङ्करिण II, 8,9 गाईपत्ये II, 10, 18 25 III, | गुरुणि III, 10, 17 1, 20 गुरून् II, 5,29 गिर II, 2,58 गुरो I, 2, 36 II, 1, 25 2, गीत 1, 11, 23 2,25 687,21 10,60 गुर्वर्थ II, 8, 19. गुणवते II, 3, 12 IV, 1, 12 | गुर्वीसखी II, 1, 44 गुणवान् II, 2, 1218 गुल्म III, 3, 5 गुणहीनं IV. 1, 16 गुह्य VI, 6, 38, 5. गुणहीनाय IV,, 12. गुळ I, 5,142 , गुड I 5, 140 ·36 गूढजं II, 2, 31 गोभिः 1, 5, 84 6 19 गूढजः II, ',22 गोमयं I, 5, 74 123. IV, 5, गूढोत्पन्न II, 2, 22 11 12.1425 गृहं I,1, 22 गोमयेन I, 5,30.6, 12 III, गृहद्वारि I, 5, 110 गृहद्वारे III, 2,6 गोमहिपीरक्षणं II, 1, 11, गृहस्थः II, 6, 147,24 गोमिथुन I, 11, 4 गृहस्थस्य II, 7, 22 10, 53 | गोमूत्रं I, 5, 123 IV, 5, 11. गृहात् I, 4, 2 IV, 1, 22 12125 गृहान् III, 1,7 गोमूत्रभाग IT', 5, 13 गृहीत्या II, 10, 16. III, 10, | गाम्नादिभिः IV,5, 16 10 गोमूत्रे I, 6, 38 IV, 6,5 गृहे II, 2,22 गोरक्षकान् I, 5, 80 गृह्णाति I, 4.13 16 II, 4,20 | गोवधः I, 10, 23 10, 37 III, 2,2. गोवालरजा1, 5, 31. गृहीयात् I, 4, 7 10 11.12 | गोवालेः I, 6, 41 गृहीयाताम् II, 2,71 गोविन्द II, 5,1 गृह्य I, 4, 9.15, 79 II, 5, 1 | गोशकृत् I, b, 16 IV, 5, 12 गाशकद्भस्मभि. I, 5, 26 गो IV, 5,56,47,9 गोश्वाजावय II, 2,9 गो III, 8, .. गोष्ठ II, 10, 13. गोचर्ममात्रं I,5,59 III, 9,4, गोष्ठं 11, 5,2 गोतृप्ति. I, 5,57 गोष्ठगतं I, 5,55. गोत्र I',5,6 गोसवेन I1, 2, 4. गोत्रभाज II, 2, 32 गोसहस्र I, 10, 1 गोदोहनमात्र II, 10, 44 गीः III, 10, 15 IV. 4,3 गोधा I,5,131 गौतम.I, I, 23 II, 2, 70 गोनिष्क्रान्तानां III, 6, 20 गौरसर्पपल्केन I, 5,35 गोपाय III,2,6. ग्रन्थि II, 7,9 गोपायति II, 4,23 प्रहणं I, 11,4.

·37 ग्रहणान्तं I, 2, 4 घोरे I, 11, 1 ग्राम II, 3, 51 6,17 10,64. प्रत II, 1,6 III, 2,6 नन्ति I, 11, 21 ग्राममध्ये IV, 1, 22 घ्राण IV, 1, 4 5 ग्रामयाजन II, 1,44. ग्रामसीमान्ते II, 10, 1, III च I,1,8 1,18 चकार II, 6, 30 ग्रामात् III, 9,4 चकम IV, 3,6 नामान्ते II, 10, 18 III, 1, 13 चप्रचर III, 1,1 ग्रामे II, 3,52 चञ्चरत्वम् III, 1, 3 ग्राम्या I, 5, 137 चक्रवत्सु I, 2, 35 प्रास IV,58 चक्रयाक I 10,28 ग्रास III, 8, -4 चक्षु I, 7, 3 II, 3, 38 5, 13 6, 8 III, 8,219, माता II, 7, 22 10,53 16 IV, 1,5 ग्रासाच्छादन II, 2, 35 चक्षुपा 1V, 1,+ ग्रासान् III, 8,22 चक्षुपो IV, 3 5, ग्रीष्म I, 2, 11. चण्डाल I,554 घ चण्डालJ5,52 122 घनाया. 1, 6, 16 चण्डाल. I,96 घमांच्छिष्ट्र I, 6, 30 चण्डाला I, 88 घृत IV, 1,7 चण्डाली II, 2,67 धृत I, 6, 126 II, 1, 35 63 चण्डालीव्यचाय II, 2,66 5, 30 10, 60 HI, 6, 5 चतसृभिः II, 5, 12 10, 15 चतस्त्र I, 8,2 III, 7, 11 घृतप्राशन III, 10, 12 घृतस्य IV,5, 13 चतुर III, 0, 17 IV,6, 18. पृतेन IV, 8, 17 चतुरश्र III, 9,4 घृतै IV, G, 4 चतुर्ग्रहीत II, 10, 18 III,1, धृतोदनेन 11, 7,0 10 IV2,4 , ·38 8,34 चतुर्णाम् II, 2,9 चरणवत II,8,6 चतुर्थ 2, 1055 चरति I, 2, 5768 5,87 चतुर्थम् III, 8, 10 III, 10,3 चतुर्थ I, 2,57 चरते II, 10,30 चतुर्थफाल II, 1, 12 चरन् II, 1, 3 IV,B, 21 चतुर्थकाला. II, 1,41 चरन्त I, 9,57 चतुयें IV, 1, 16 चरन्ति ]I,1, 326,348, 10. चतुर्दश III, 8, 23 चरित II, 1,35 चतुर्दशी 1, 11, 40 चरितनिर्वेशम् II, 1, 37 चतुर्धा 1, 2, 57 II, 11 चरित्या II, 1, 35 38 III, चतुर्भि I, b, 19 चतुर्दा II, I, 17 चरेत् 1, 2, 17 57 4, 17 10, चतुर्मुख II, 5, 20 26 II, 1,7_18 222, चतुर्विंशति I, 50 517,24 III, 1, 1 चतुर्विंशत्यह III, 7,7 10,16 7, 10 V, 5, 19 चतुर्विंशात् 1 2, 13 चरेयु II, 1, 49 चतुहोत्रा III, 7, 16 चर्मणाम् 1, 5,37 चतुश्चक्रे I, 6, 30 चर्ममय I,1,1 चतुप्पथे 117,7 चर्यताम् I 11, चतूरात्रा [I, 1,65 चर्पणीधृत II, 4, 11 चत्वार. 1, 8, 1 10, 3b11, चलत्तुन्दी I, 5, 86 10 II, 6, 11 13 31 III, | चातुर्मास्यानि [I, 2.76 III, 8, 11 10, 16 7,15 चन्द्रमस II, 5, 2011,8,18 चातुर्वैध I,1,8 चन्द्रमा. IV, 5,21 घात्यालोकरी 1, 7, 15 चन्द्रस्य IV, 5, 20 चान्द्रमसी III, , चमस I, 1,20 चान्द्रमसीमि III, 8, 18 चमसपात्राणां I, 5, 11 चान्द्रायण 1,10,26, III घमसे III,8, 10 73,60 65 III, 8, 12 चरण IV,, IT 10, 18 IV, 5, 17 21.

·39 चान्द्रायणकल्पं III, 8, 1 चारणदारेषु II, 2, 56 चालयन्ति II, 2, 50 चिकित्सेत II, 1,26. चिति I, 5, 52 122 चित्तम् I, 4, 17 चित्रम् II, 5,13 25 10,34 45. चित्रगुप्तं II, 5, 25 चित्रवाससः I, 6,9 चित्रासङ्गन्याः I, 6,9 चिलिचिमः I, 5, 134 चीरचर्मजलप्रियः III, 3, 19 चीरवासा. III, 9, 2 चीराजिनवासा II, 6, 17 चीर्णवतः III, 5, 8 चेत् I, 5, 22 चेतसा IV, 7, 2 चेलवत् I, 5, 37. चेलानाम् 1, 5, 36. चैत्यवृक्षं I, 5, 52. चीरस्य III, 6, 10 च्यवते II, 2,1 जगतः II, 7, 10. IV,5,21, जगतीमि I, 2, 12 जघनार्धात् III, 4, 7 जयनेन I, 7, 22 26 जयन्यसंवेशी I, 2, 22 जटिलः II, 6, 17 जड II,2,39 जनः II, 5, 12 20 10,32. जनक II, 2, 34 जननमरणयोः I, 5, 90 103 11,39 जनने I, 5, 105 जनयति II, 1, 49. जनयितुः II, 2, 34. 36 जनयेत् II, 2, 62 जनपीन् II, 5, 27 जनसम्भारां III, 3, 21 जनान् II, 4, 11 जन्मतः II, 9, 4 जप II, 8, 16. IV,5,235, जपं IV, 5, 31 जप III, 10, 10 जपति I, 7, 31 III,3,68 1921 जपन् IV,6,4 जपित्या II, 7, 4 III, 2, 6. जपेत् I, 4, 6 II, 3,87,27. 10,61.IV, 2,78,15 17. जप्याः,IV, 6, 1. छत्रं I, 3, 6. छनधारण I, 2, 25 छन्दांसि II, 5, 27. छागस्य I,4,4 छान्दसं III, 9, 0. छेदन I, 7,6.

·जुहू II,68 40 जयति II,689,6 III 5,78 जायमान II,6,359,7. III, जयन्त II,5,22 8, 10 जयप्रभृति II, 3, 19 III, I, जाया 1, 5,53 57,128 17 जितान्द्रय II, 0, 3 10, Ib जयरन् II, 248 जीवितस्य 1,2,5 जतिलादीनाम् III, 2 15 जीवेत् II, 2,69 जल I,56255 जुगुप्सेत III, 7,8. जलपवित्र II, 10, 1933 जुपन्ते I, 5, 62 61 जलचत् I, 15 जुष्ट III, 1, 15 जलान्तरण I,415 जुहुयात् I 4,6 10, 39 II, जलाभ्याशे II 3 1,38 7, 17 8,810,22 जले IV,5,30 III,62 157,1 169,4 जल्पन् I,5,15 जहि II, 1, 15 जुहोति II, 1, 337, 387 जागर्ति II 10, 20 10, 18 49 III, 1, 108, जामत IV,3,6 8 28 IV,2,1086 जात I, 10, 12 I, 9, 15 जुहोमि II, 7, 3 8, 12 जात' I, 5, 149 8, 13 9 11. जुह्वति IV,8,8 II, 2, 4 25 27.29 जुह्वन् II, 2, 11,6,47,6 जातवीर्य 1, 2, 34 जैझयम् II, 2,78 जातयेद 1, 4,2 ज्ञात , II, 2 22 III,5,6 तान् I, 1034 शातय II 1, 35 तिमात्रोपजीविनाम् I, 1, 10 शातिपत्ता II,529 नाति II, 7, 20 ज्ञातीन् II, 5, 29 III, 9, 17 निीयात् III, '),7 जातीनाम् I, 2, 57 न्विन्तरा I,59 ज्ञानम् IV, 1 27 न्यो I,228 ज्ञानर तेश्य III, 5,5 यते I, 2 7 5,57 121 ज्ञानात् II, 2 67 IV, 7, 8 II,635 9,710, 30 ज्ञानन I, 5, 2 III, 1,23 IV, 1, 20 शायते IV, 8, 12 .

·41 ज्येष्ठम् II, 2,5 II, 10, 14 III, 6, 2 ज्येष्ठ I,3,46 IV 1, 15 264,66, 9 ज्येष्ठलामिक. II, 8,9 17867,4 ज्येष्ठसाम्नां III, 10, 11 तत्काल I, 11,25 ज्येष्ठा IV, 5,24 तत्कृत IV,8,4 ज्येष्ठांश 11, 2, 12 तत्पत्न्यां I,2,38 ज्येष्ठाश I 29 नत्परिपूर्णनेत्रबदन 11, 3, 53 ज्योति Il, 10 3) 118 तत्परिहरणात् I, 5, 106 16 175 12 तत्पाप I, 1, 12 ज्योतिषाम् I, 7 31 II 8, तत्पुप्रयज 1, 5, 75 21 तत्पुत्रे I, 2, 37 ज्योतिष्टोम 11,276 तत्पुरेषु I, 5 114 ज्योतिप्मत्या II 10 51 तत्प्रत्ययं I, 5, 110 ज्वलन्त 583 II 10 18 तत्प्रत्ययत्वात् I, 11, 12 ज्वलन्ती 11, 113 तत्र I 1, 22 तथा I, 1, 17 डिडिक I 10 28 तदनन्तर II, 8, 14 डेरिक I, 1028 | तदनुमानशा. I 16 तदन्न II, 8 18 त तदपत्यत्व II 1,41 त I,317 तदभाये I, 1, 7 5, 99 100 तक्राणि II 6,22 II 8, तक्षणं 1,5,29 तदष्टमेपु I, 2,8 तन्छपेण II, 8,8 तदा IV 7,2 तजातवर्ज II 241 तदाहारः IV, 6, 14 तण्डुलान् II, 1, 53 III 2, | तद्गामी 1, 5, 97 10 3,7 तदिवसशेषः I, 11, 26 तण्डुलानां 1, b 41 तद्देशपिण्ड II, 7, तद्वत् I, 1, 156, 71 II, 3, तत I, 4, 16 5, 121 7,17 607, 15 तत् 1, 2,41 BHO-1 ·48 तद्वर्तनात III 1,2 तमोमूदा I, I, 12 तद्विधा 1, 2, 40 तयो' 1, 2, 11 11',1, 21 तद्विधेषु [11, 7, 10 नरति II, 10, 01 III, 5, 7 तनू. II, 10, 20 810,81, 2, 17 तन्तुं 11, :,30 तरत्समन्दीयं II 3,8 तेन्तु II, I,50 तरत्समन्दीये II,, तन्त्र II, b, 1 तरत्समन्ध IV, तन्मना I, 7,b तरत्ममा 1V,3,7 तन्मास 11,1, 20 तरेत् II, 3, 40 तन्वते II, b, I तरेम IV,2,17 तप 1, 0, 01 11,520 ७, । तर्पयत 11, 5, 30 33 367,2110 तर्पयति II, 15 10.32 1 10, 10 11, 1,25 30 तर्पयामि II, 5, 10 17. 18 तपति II, 10 35 19 2015 2627 तपन II, , 27 99.20 10,82 तपशील' II,017 तर्पयित्वा IL, 3, तपसारा तय 1, 10, 2 तपसि 111,3,20 तस्मात् 1, 1, 13 तपस्य 11, } 1 तस्मिन् 1, 1, - 11,2,15 तपस्वी 1,089 III, 8, 11, 1,0 तमि III, 10 11 तस्म 1.2 तमा ] 1,03HI,. 10 तस्य I,I, तो II,1,12 नम्यां II,2,9126 27. समन ! 10, 18 तस्या.11.2.16 तप्यते ।। 1,20 तां 1.53 11,20 II,1, नम. 11, III. ! 3, III," 18 11, 11, 13 101 H1,411, ना l... II.1.50 III, समा111 1,111.16 ·13 तान् I.i, } II. I. I0. 17.10,27. 30 1,9,108, 17. तिष्ठन्त 1,2,9 तानि 1,1, 18 11, h, I.", निष्ठम 1.3, 11. 1. 10, (R) III,I.T. तिमामि 11, 5, 12 नान्तः 11,18 तिम्रः 1,8311,1,A. तापस: III.1.10 20 111.7.7.11.20 सापेन IT,I... नापाछन । तामिः III,299,1012 नीयां II. 10.20 19 11 ती..,!! 1101.1 तान 1,127 1,1,1} III... तारपति ।।.." नाएं 1... 2 नामानि 1,10.11 सायत् । । +1214. सीधेन 1... " 1015 II, IT ना 1,8 तायन् 1.11 2 3 , 8111.), नुलपा, तामांII. IIL 1, गुन्नापुमान् || i.. दुन्य ।। 1 1 19 1 तिति1ि8 गुन्ग... विधि 110 नुन्यापटप 1, 10, गिरराय in तुर II.317 लिस II,.." नुराधान्यप II, नि III. 10 दुरपिदीनान !11.20 निर्गममा 11.HD तुए। 10 विनमरमाने 1. चरिणी ॥ निनादान ।।.4.1 तुल ।।. निसान II.JUV.. । मुनीl.i.II 11: बनान ... ति. II. 1.!" मूज 317 निन् ! 1.1; II. I. I0.माई 11, 1,7, ताए । 8.0 ·44 तृणानां I, 6, 21 त्यक्त्या II, 2, 27 तृणानि I, 5, 54 II, 10, 20 त्यजेत् I, 5, 85 II, 2, 59 तृणः 1, 4,3 त्याग II, 10,41 IV,8, 10 तृतीयं III 6, 10 IV, 3 3 त्रय IV,5,13 तृतीयः [, 1, 4 II, 1, 51 प्रय. I, 1,89 1! II, 1, 67 IV,5,9 151, 198, 47, 23 तृतीयांशहराः II, 2, 11 III, 8, 12 10, 16 तृतीयायां I, 8, 1 प्रयीं II 6, 36 तृतीये II, 2 16 नयीविद्यवृद्धे II, 10, 57 तृप्यत II, 5,30 त्रि IV, 5, 22 ते I, 1, 11 त्रिः I, 5,5 15 16 42 70 तेजसा II, 6, 33 72 10 11, 1,285,! तेन I, 3, 57 610,97 IN, 1, 299, तेभि. III, 2, 16 3, 2 11 154,2 150 तेभ्य III, b, 10 78 5,29 तेपां I, 5, 19 त्रिदण्डी JI, 10, 40 तेषु I, 5, 19 त्रिनाचिकेत II, 8, 2 तैःI, 6, 89 II, 6, 30 III, 2, त्रिपुर I 11, 1 16 3,23 भिमि II, I, 41 तैजसं I, 5, 22 6,359,17 III, 7, 11. तैजसवत् 1, 5, 38 8, III20 तैजसानां I, ), 26 6, 35 त्रिमधु II. 6, 2 तैल IV, 1,7 त्रिरह्न 1,2,15 तैलसर्पिषी I, 6, 48 त्रिरात्र I, 5, 113 114 110 तेप्यां I, 5, 113 119 130 11, 30 II, In तोके III, 3, 13 16 IV,2,815 तोय I, 1,15 विराण II, 1, 39 तोयाहारा III, 3,५. 13 त्रिगोपोपित IV, 7, 4 तो IV,6,6 त्रिविधम II,534 त्यं II,5, 13 त्रिवेष 11, 9,20 ·46 त्रिवृत् I, 5, 5. II, 10, 18 त्वरमाणः I, 5, 15 IV, 5, 7. त्वष्टा Il, 5, 17. विपत्या II, 10,6 त्वा lI, 4,9 त्रिषत्याः IV, 2, 11. द त्रिपवणं II, 1, 68. IV, 5, 4 देशमशकान् III, 8, 19 त्रिपु IV, 8,4 दक्षपितरः III, 6, 15 त्रिष्टुप् I, 2, 12 दक्षिणं I, 2, 26. 5,5. 9.7, त्रिसमकं IV, 5, 16 13 II, 3, 58 त्रिसुपर्णः II, B, 2 दक्षिणतःI,1,17 18 II,8,23 निस्त्रिः I, 5, 12 II, 10, 21, दक्षिणया lI, 3,82 त्रिहविः IV, b, 2 दक्षिणा IV, 4, 10 त्रीणि I,5,56 IV,1,131510 दक्षिणाद्वाराणि II, 5, 17 बीन् I, 10,33 35 II,1, 22 दक्षिणापथा I, 1, 20 2, 10 3, 7 5 12821 दक्षिणाप्रतीच्योः II, I, 14 III, 9, th IV, 5 24 दक्षिणामुख I, 5, 68 त्रेताग्निहोत्रमन्त्रान् II 7, 27 दक्षिणासु I, 11,5 वैधातचीयन III, I, 9 दक्षिणे I, 4, 2 18 II, 7, 11) विद्यवृद्धभ्य I, 5, 100 दक्षिणेन I, 1252, 2017, अयधिकेषु I, 2,9 23 JI, 10, 20 अधधरान् II, 8,6 दण्ड 1, 2, 41 यहं 1, 5, 1.3 11, 24 II, दण्डम् II, 1, 28 111, 2, 6. 1,4864 10,5,6 9 10 3,16 प्रयहः III 10, 16 दण्डः II, 2,64 त्यहान् II, 1, 48 IV, 5,9 दण्डा J, 2, 16 त्वं I, 10, 3 [1, 2,80. III, दण्डान् I, 10, 20 7, 118, 19 दत्त II, 2,31 त्वक् II 1, 5. III, 8, 16 IY, दत्त I, 5, 64 II, 5, 17. 1,45 दत्तः II, 2, 20. त्वया II,135 दत्तस्य II, 8, 12 त्वरते IV, 30 दत्या 1, 5, by 11, ! II, 3, ·16 17 10,30 III, 3,567 दरिद्रीकृत्य 1, 2, 57 ददत् II, 2, 59 6,8 दर्प I, I, ददत II, 2,80 दर्भान् I, 7, 27 II. 4,55, ददाति II, 1, 54 III, 11 19. 10, 20 दद्यात् II, I, 7 2, 283, | दर्भेपु II, 1,75 12 12 15.6, 5 8 9. III, दर्भः 1, 0, 30 8,31.11, 12+..) दर्शनान् I, ', 8 III. " दद्याताम् ],1,81 दर्शपूर्णमासाभ्यां III, 1,1 दधत् III, 7, 11 11 दर्शपूर्णमामी 1, 3, II,2,Tv. दधति IV,2," III, 7, 15 दधि 1, 5, 123 110 II. 10, दर्शयति II, 9,7 13 50 IV,, 11.12 1125 दश, I," 10, 2! 11, दाधिकाष्णा IV , 12 15 Ill, 8, 15 11,8" दधिध I, 6, 30 दशत्व. H, }, दधिधानीसमर्माः 11, 1, 50. दशपणम् I, 10, 11. दधिधान्यां II, I, it) दशभिः 11', भ दधिामयम् III, 1, 10 दशमे II,27) दभ. IT,5,17 दशमी III, I,0 दभा,8,17. दशमी III,8,9 दन्तजननात् 1, 92 "} दारात्रम 1.101 दन्तधावनम् 1.25 दशगत्र 1.5,100 दन्तल मेषु 1, 20 दशरात्राम,,101. दन्तयन् I, ., 100 दनादत्रा 1717 दन्तमपु, '11 1 दशांशान 11.., दन्नान् 11, 11 दशाना II.20 दन्तानाम् I,In दगापग्म 11,5.1 11,12 दन्न. II, Tr । शायI.I,18 दम्म I. I.. पायगं I, ! दयापूर्ष 11, 10,0 दरिद्रम् I, I...!! -- ·दहति 1, 2,50 दिन. IV, 5,27. दहनम् 1,72591b, । दियमात् I, 7, 101. दहनान् I, ", 10 दिवसे 1,30 इंदत् 11, 1, 17.21 दिया 11, 1, 28 11',3,6b, दान्त 11, 7, 1 5.b. दाक्षायपायजे 1, bu दियास्थानः 11, 5, दाता 11, 1,30 दियास्यप्नशीलेन II, 2, 17. दाहृयाजकपञ्चमाः II, I " दिवि II, 9,... दान 1, 10, 1 दिव्यं III, 9, 10 दानम् 1, 103. II, J 008, दिर्श II, BI11, 9, 1. 13 U 10,10 दिश HI, 2, दानात् II. 1, 2 दिशां III, 2,6 दानपु 11, 350 दिशि II, दामोदरम् 11, 5, et दिशा. II, 1, 11 दायम् ।।! 10 दीक्षाः III, ), 17 दाययिमाग 11, 2, 8. दीक्षित 1, 5, 90 दारयाणा 1,50 दीक्षित 1, 7, 20 दारा 11, 2,55. दीक्षे [, 7, 31. 111, 8, 21 दायपाम् III, b, 8. दीनान् ।1, 7, 19 दायमय 1,1,11 दीर्घ । 20. 11,3,9 दारमयानाम् I, G. 2 दीर्घसत्र I, 2,65 दारपत 1,5,3. दीर्घसोमेषु I, 6,7 दापिहोमिकी 11, 1, }i. II, दुरनुगा I 1, 13 2,10 दुरितानि II, 2, 37 दाहोमाणां II,0, 12.1. दुर्गन्धरसाभि 1, 5, 14. दामी 1, 11, 20 दुर्गा. IV, 2, 7. दाहात् I, I, दुर्जनवर्जिताम् II1, 3, 22 दिग्धै. 1, 10, 10 दुर्यलाय II, 3, ii) दिग्मय III, 8, 10 | दुमित्राः II, 5,5. दिनेन 11, 5, दुर्विचिन्तितम् 111, 0, 0.

·48 दुश्चरितम् II, 5, 11 III, 2, 6. IV,3,5 दुष्कृतम् II, 5,3 III, 4, 5 देवतानि II, 5, 17. 18 दुष्कृतानि I, 7, 88 IV, 2, देवताभ्यः III, 9, 4 17 देवतासु I, b, 15 दुष्ट II, 1,0 देवत्वम् III, 9, 19 दुष्टचेतस. II, 6, 11. देवनिश्श्रेयणी III, 9, 18 दुष्यति I, I, 1 देवयज्ञम् II, 0, 2. दुष्यन्ति 1, , 51 II, 2,57 देवयज्ञ. II, 6,1 दुहितरम् II, 1,54 देवयाना. II, 6, 13 दुहितर II, 2, 44 देवरात् 11, 2,62 दुहितरि II, , 15 देवर्षिपितृतर्पणम् II, 3, 4. दुहिता II, ', 80 देवीन् II, 5, 7 दुहितगमनम् I, 1, 19 देवलोकान् III, 7, 10 दुहितो 11, 2, 79 देववत् II, 10, 33 IV, 8, दूपयेत् I, 4, 17 12 दृष्टम् III,1, 14 15 II,b, देवस्य II, 5, 20 21 IY,5,12. दृष्ट्वा I, 7, 31 1I, , III, देवहितम् II, 5, 13. 8, 21 देवहेलनम् II, 7, 11 14 देय. II, 3, 50 देवा. 1, 5,56 62 61.6,1 देया IT, I 17. 2 II, 6, 13. 10,28 III, देयानि III, 10, 15 6, 13 157, 11 149, देव I,3,124, 21 II, , 19 IV,2, 11 17 III,3,20 देवान् I, 1,86HI,3,9 देव II, ',20 देवानाम् III, 6, 13. देवकृतं IV,8,7 देवे II, 8,21 देवकृतस्य IV 3, 6 देवेभ्यः II, 6, 359, 7 III, देवगर्म II, 8, 16 1,159,5 IV, 5,5 देवगृहम् II, 5, देचे II, 6, 30 III, 5,8 देवता I, 5, 61 II, 5, 17 देश, , 50 0, 14 ।

·49 23. दुरीत् ।। १ ॥ देशम् I, 171251, th II,1, 17 घृतम् देशकाली II, 8 22 यो II, 8, 12 III, देशपति I, 11' देशप्रामाण्यम I, 12 द्रव्य I,650 देशा III 10 13 देशे HI17) द्रव्यम् I, 017 इव्यप्रयोजनम् I, In 1045 द्रव्यसविभाग 11, 3 11 दहि I] 53 देहिनाम् 11,5 द्रव्यालाभे II 1, 27 द्रव्येण I, 11 20 दन्यम् II , देयम् । । 13 दुपदादिगेन्मुमुचान ।। ।। देव | 11, देषत ! 71 द्रोह 11, 121 देवतम् III "" उन्धम् ।। 100 देवतानि II, 5 10 10 द्वयम् । 111 11, 13 देवात् ।। 18 द्वर्या II IN देवानि ।। 31 द्वात्रिंशतम् ! 7221013 दे ! ।।) 125,52 III 10 12 13 11 दोषम् 11,113 111 दोष 121 11 1,789 10 1197 दोपनिर्णये। । द्वादशवपालम् II, 1023 दोषयत् ।। ।। द्वादशरात्रम् | 10 ) III, दारविपात् । १ 17 दापाणाम। । द्वादशगत्रात् III दापेषु ।। ।।1 द्वादशरात्री IIITT दौहित्रम् 1 2 " बादशन IIIT 1 घायाधिपी ।।। 13 मादशाहम् II 148 घायाधियीभ्याम् III 80 II 17.1,156 पुतिम् ।।18, हादशाह III, 10,16 पुग्ध 11, 8, 12 मादशाहान् II,I 43 MY,I," - , Ba)-11 ·50 द्वादशाहानि IV, 8, 17 द्वियज्ञोपयोती I, 3,5 द्वादशीम् III, 8," द्विरेताः I, 11, 32 द्वादशे II, 2, 59 द्विविधम् III, 1, 22 3, 4 द्वादश्याम् I 6, 111. द्विविधाः HI,3,4 द्वाभ्याम् II,4,911.10,34 द्विप्म 11, 5,5 III, 6, 188, 11 12 13 द्वे",4. II, I, 13 11, 2, द्वाराणि II, 5, 16 18 19 10. द्वाविंशात् I, 2. 13. द्वोटि I, 4. 7. II,5,5 द्वि I, 5, 16 द्वेष्य II,6,5 द्विखुरिणः I, 5, 132 द्वैविध्यम् III, 3,1 द्विगोत्र: II, 2, 18 द्वौ II, 1, 45. 2, 10 8, 21 द्विजः IV, 5,3 2021 24 III, 8, 13 20.9, 17 10, 28 8, 7. 16 17,b. 17 द्विजन्मा I, 11, 32 वचन्तरासु I, 8,7 द्विजाः 1, 1, 11 ध द्विजातयः II, 3, 4 द्विजातिप्रवरात् II, 2, 29. धत्ते 1, 2,57 द्विजातिपु II, 10, 1 द्विजातीनाम I. 4, 16 11,1, 3. | धनात् II, 2, 55 द्विजान् II, 7,9 धनुा I, 2, 14 द्वितीयम् III, 8, 10 II, 3 धनेन I, 11,7 H.2,51, 3.4 8, 9. द्वितीयः I, 1.3 धन्यं HI,838 द्वितीयस्याम् IIl, 8, 26 धन्यन्तरिम् II, ", 26 द्वितीयायाम् I, 9, 10 धन्वन्तरिपार्षदान् II, B, 26 द्वितीये II, 2, 10 धन्वन्तरिपार्षदीः II, 5, 26 द्विनामा I, 1',32. घयन्ती II,3, 38 द्विपिता II, 2, 18. धर्म I, 1, 12 10, 15 II,5, द्विपितु II, 2, 19 25 द्विमुखः 1, 11,32. धर्मः I, 1,1 14. II, 7, 21, धनस्य IV, 8, 10 ·61 धर्मकांक्षिणाम् III, 1, 1. 14 15. धर्मकृत्येषु II, 1,50 धारा: I, 5,50. धर्मचारिणीम् IV, 1,3 धार्मिक II, 3, 51.4, 15 धर्मतः II, 1, b. धावन्तम् I, 2, 30. धर्मतन्त्रोपरोधात् 1, 5, 6. घिय. II, 10, 14 धर्मपाठक I, 1,8 धीमता 11, 7,3 धर्मराजम् II, 5, 25 धीमहि II, 10, 14 धर्मवित् 1. 1,16 धुरम् I, 10,7 धर्मव्यपेक्षया II, 2 71 धृताः IV,1, 29 धर्मशास्त्रम् IV, +,0 धेनुवरप्रदानात् III, 4, 57, धर्मशास्त्ररथारूढा I, 1, 14 12.8, 17 धर्मसंशयात् II, 9,4 धेन्वनडुहोः I, 102520 धर्मसन्ततिम् I, 4, 24 ध्यायन् II, 7, 4 धर्मस्य I, I, 9 18 10, 30. ध्यायेत् I, 4, 8. II, b, 11. IV, 1, 27 30 धूवम् III, 2, 7 धर्मान II, 1, 49 II, G. ५ III, 1, 5.2, धर्मार्थी I, 2, 49 7 घमण I, 1,0 धर्मप्सु I 5, 47 ध्रुवायाम् III, 2, 4 ध्वंसते II, 6, 36. धातुक्षयात् III, 2, 13 धान्यं 1,5,55 III, 2,6 ध्वजम् II,1, 3. धान्यराज. III, 6,4 धान्यानाम् ,34. न1 1, इत्यादि धारणा I, 6, 19 न: 1, 4, 7. II 2,343, 7. धारयमाणः II, 1,50, 12 5, 6, 13.32 10, 8. 14. धारयित्वा II,5, 12. 10, 3! 25. III, 6, 15 नकुलादीनाम् I. 10, 28 धारयेत् I, 3, 4, 10 II, 1, नतं I, 11, 34. HI, 3, 45 33,28 30 10,39 IT, IY,.., 6.5,7 1, 6, 7, 8 9 10 118, नक्षत्रनिर्देशः II, 1, 47. धुवा न III, 4,7 ·ឆ្នាំ , नक्षत्राणाम् III, 8, 39 नवश्राद्धम् III, 6, 10 नक्षत्राणि II, 5, 20 III, 2, b. न. 1, 5, 120 नक्षनाय III, 8,9 नश्यति IV,8, 7 नक्षत्रेभ्यः III, 8, 10. नसुते II, 6. 31 नक्षत्रेषु III, 5, 4 0, 1 नळ I, 42. नख 117,5 III, 1, 21 नाकम् II, ), नखवापनम् I, , 7 II, I, नाट्याचार्यता 11, 1,44 70 नातिसुहित. I1, 7,४ नखामात् IV, 1,25 नानार्थानि । 1. 1, 1.2, 1 नयानि II, 10, 11 III, !, | नानावर्ण. II, ', 10 8.7,66, नाभिम् I, 5, 21 11, 3, 5 नगरे 11, 3, नामेः I, , 575, 11,31 नमः II, 8, 14. नाभ्यै I, 5, 70 नग्निकाम् IV, 1, 13. नाम I, 5, 79 11, 6, 30 III, नदीम् I, 5, 120 11, 3, 4th 3, I.D ) 10 11, 15 नमः II, 2.77 नामधारका.1,1, 11 नम I,500 4.6,7.10 नामनी II, 2, 19 33 III, G 12. 15 IL, नारया 11, 2, नारायणम् II, 5,4 नमस्करोति !1, 10, 35 नारी J, 111 नयति 11, ॐ 10, 9) नावेदावत् II, 10, 33 नरकम् ।। 1, " नासाग्रप्रमाणा I,1, 10 नरके [, 11,21 नासिके 1,3,5 नरेन्द्रस्य ।। 6. नास्तिकाय I,5,1 नव II, I 9 III, I, ) निक्षपणम् III, 2,8 नवः III, 9, 10 निगिरन् I, 7, 20 मयभि III ।। निगुप्ताम् II, 2, 50 ननमात I, 1, 101 निग्राभ्यारस्थ II, 8, 15. नयमी III, ५.१ निचय. JII,2, नववृत्तं III, ',7 नित्यम्, 198 [1,6, 11 .

·53 3 नित्य I, ! 20 11 032 10 निरीक्षत 1 3 31 8" निरक्षति II ) नित्ययज्ञोपवीती II 11 निरद्धासु 37 नित्यस्वाध्यायी!! 21 निर! 727 नित्या lI 10 निरुपहतानि III नित्यादषी II निराधान् !! 1 निदध्यु 11 27 निर्गत्य 11 |" निनयति II 10 .. निर्गन्ध III 12 निनयेयु 11 ( 35 निर्णित्तम् ।। निन्ध I 100 निर्गुदति III , 19 निन्धते । 10 30 निर्णोद lly निपतमात् ॥ { 11 निर्दग्धजिनम्धन ।। 10 निपातन ] 1 निर्दिशत् । 11 II,14 नियाधत IN निमनप!,, 1110 11 ) 7 निर्देशात् ।। - निमन्त्रय 80 निर्धनम [ 10 14 नियच्छन्ति। निर्मथ्य ] . नियताम् ।। । निमन्थ्य ||18) नियतारमा निप।। नियमाप 11 ।।। निरपति ।। ।।.. नियमातिप्रम 12 निर्यपामि II | " नियमत् ।। । निर्वाषाम् ||| 11 नियुअपात् । । । निर्विशान 10 तिविशषम् । ।। निरयसाययन्ति । नियश 1,11, 18 निरसन I निगृहातन्द्रियनिय II । निरदकारा ! नियतन 110 निराहार । नियतनानि 11 निराहार [11111 नियतंनी 1 1 ।। निरिन्द्रिया J निरगुष्ठप !! b} नियनन1 10, ·54 निविश्य II, 7, 11 नोलम् II, 5, 25 निविष्टः II, 7,3 नीवीम् I, 5, 74 निवीतम् I, 5,7 नीहारे I, 11,21 निवीती II, 5,27 नृत्त [ 2, 25 11,93 निवृत्त IV, 7, 1 नृपवर II,3,56 निवृसशरावसपाते II, 624 नृपा. II, 3,57 निवेदयते II, 10, 45 नैकत I, 7,6 निवेदितम् II, 8, 14 नैऋत. II, 1,31 निवेच II, 10, 15 नैत्यकम् II, 1,24 निवेश II, 3, 19 नेप्पुरीप्यम् II, 1, b3. निशासन IV, 5,5 नी 1, 2, 35 निशि II, 1, 33 IV, 2 10. | नौः I, 5, 51 8 17 न्यचि II, 10, 20 निश्चय II,2,68 न्यस्तम् II, 7, निषादम् II, 2, 32 न्यस्तानाम् 1,6,21 निपाद. I, 9, 2 II, 2, 2) न्यस्य II, 10, 45 निषादात् I, 8, 11 9, 1.3 न्युजति 111, 2,8 निपादेन I, 8, 13 प निषायां I, 8, 13 9, 11 निपिच्य II, 6, 14 पर्क IV.b, निष्कल्मपाः I, 9, 59 पक्चात् III, 8,8 निष्कृतिम् I, I, JI II, 1,6 पक्ष IV,8,0 नियति. II, I,b पक्षयो 1, 5, 17 निष्कयणानि III, 10, 10 पक्षिण' I, 5, 133 निष्टप्य 1II, 1, 10 पक्षिणी 1, 5, 111 निप्पादयति III,2, पझिं III, 5, 8 9, 17 निसृष्टायाम् 11, 1 18 पङ्गिणवना. II, 8,2 निस्रावयति II, 7, 10 पचमानका. III, 3,23 नीयमानासुI 11, पच्छ [I, 10, 11 IV, I, नीरजस्का II,2,63 ·bb । पश्च। 195 181 182 19} पणमान II 151 105 II पण्यI548 II | 51 111822 104 III पतति ॥ 14962 3) I52) पतनीय IV 18 पञ्चगव्येन I पतनीयवजेंषु II 10 पञ्चदशी III 8 10 पतनीयात् IV 5 24 पञ्चदश 119 17 पतनायानि II 1 40 पञ्चदशी I 1140 पतनीयाना II 151 पञ्चदश II 20७ पतन्ति I 1121 पञ्चधा I 1 17 पति II 1 14 पञ्चनखा I5 131 पतित II 241 पञ्चभि । 1) 1III पतित I 5 122 II 9 27. 13 5 7 पतित 1 2 67 पञ्चमं 111 8 10 पतितप्रवृति II 115 पञ्चमहायज्ञा II 61 पातनस्पृष्ट II पञ्चमान् I 0 20 8 13 पातता II 1 42 49 पश्चमापका 1 578 पतिता 114) पञ्चमाएमी 118 पतितन II 12 पञ्चमी III पतिने II 942 3 42 पञ्चरात्र II, 14 पत। 106 पञ्चविंशत् । 4) पत्नी! 11. पञ्चविंशति I 678 पत्नी 11520 पञ्चविधा III } } पत्नीपजमानी ।। 710 पश्च II) 14 पञ्चहोत्रा II 15 पवानि 18. पपय III 11 पश्चाना III 1 11 पथि III पठन् ।1 42 450 पधिपु III 0 0 11 12 8 पद I 42} II G.8 पठत् ।। 181, । पदायित् ।। 6 32 108 ·56 पदा I,2,57 II, 3, 20 परस्मै II, 3, 32 38 पद्भयां I, 1,313, 28.1 1, पराकः II, 1,63 64 65 IV, 19 IV,1,4 5, 15 पद्मनाभं II,5, 4 परान् 1, 5, 89 पन्था. I,3,4 II, 350 परावृत्त IV, 5, 7. पय' I, 5) II, 1 3550 परि II,D, 13 10,51 (63 5,30 10 135960 परिकीर्तिता III, , 7 II, 5, 10 परिक्रीणाति I, 9,57 पयसा ] 7,41 II,1,78, | परिक्रीत II, ९,9 17 परिगृह्य III, 3, 22 पयोमक्ष. III, 7 ) परिगृह्यते ।I, 2, 20 23.20 पयोविकारे I, 6, +7 परिचरण III, 1, 14 पयोव्रतता III, 10, 12 परिचर्या I, 10,5 पर I, 10, 11 II 1,64 IV, परिचर्यायां III, 7, 13 परिचेष्टां II, 1, 33 IV, 2, 10 पर II, b, 31 परिच्छिन्ना. I, 6, 28 परकृतान् II, 3,0 परित्यज्य II.G, 18 परपापं I, 7, 30 परिदत्त II, b, 18 परवीजानि II, 2 36 परिदधीरन् I, 6,' परम [ , +102 II, 3, परिदहनं I, 4, 3 परिधाय I, 5, 74 II, 7, 12 परम 1,1145,61 10," परमर्षय I,I, 3 परिपन्यते ],, परमान् II 5, 27 परिपाल्य I, 10 10 परमां 1,8,18. परिमार्जन I, 5, 2) 121,41 परमेष्ठिन II,5, 20 परिमार्जनद्रव्याणि I, b, 31. परमेष्ठिन I, 3, 13 परिमार्टि 17,3,4 पररात्रे III, 9,20 परिमिता 11, 10, 60 पररेतस JI, 2, 35 परिमितानि I, 10, UG परशयोपस्पर्शने 1, 5, 118 परिमृजीत I, 4, 2.

·1 परिमृजेन I , 18 पराधोपहनानां I, b 20 परिमृष्टाना ! 135 पर्यग्निकरण 1 1, परिटुप्तरस्याय ! 58 पर्याधान II,57 परियजयेत् । 11, पर्शया 162 68 22 पर्याय III 6, 13 परियर्तयेत् ।। पर्युपासित III 1,8 परियास्य 1 11 पर्युषित I, 5 110 परियित्त 11 1 " पर्युषितभोजन I, 1 9 परिविते ।। पर्युषिता II 1, 1 परिविन्दति ।। । " पर्यणि I 11 10 II, 1,21 परियत्ता ।। । " पाम II 520 पग्मिजत् ।। 16 परंसु I, 3 7 11, 35 37 परियाजय 11 1118 पर्पत् । 18 परिशायन I ty4 पपूरन II ) 8 परिशिप्यता परमान I 640 II,612 परिपत् । 17 पयमाना! 19 परिपत्वं 1 । 10 पवित्र 11 परिपदि । . पचित्र I 557 II 2576, परिपिग्य II7 20 10 37 III 2,50, परिषन्दा III 10 13 17 परिस्पन्द II 10 पवित्रकाम JI17 पधिप्रमियया 11 8 1 पविग्रपाण 11, 21 परिहितं । 6, 11 पवित्रसम्हेन II 4 1 परीज्या IN 07 पविनाणि 1,556 II, 8 5 परीवाद । । II,14276,185 परपा II,310 परेत्य : पवित्र II , 12 परपा 1 111653 . 2 परिसुन 1150 पवित्रातिपवित्रस्य III 5, 1 पवित्रण I1,217 8,3 पवित्र िI 1 32 33 - पराक्ष I,500 Up-TH ·58 पवित्रष्टि IV, G, पातकं IV, 1, 14 पवित्रै II, 1, 2 IV, 6, 4 पातकर्ज II, 1,57 पशव. I, 5, 137 II, 1,56 पातकरजेपु IV, 1, 10 पशव्य III, 8,33 पातकात् 1, 2, 23 IV, 6, 3 पशु II, 1, 30 7,7 पशु I, 7, 11 II, 1 312, | पातकाभिशंसने II, 1, 60 76 पातकेभ्य III, 8, 3 IV, 2, पशुपतिं II, 6, 20 6. पशुपते II, 5, 20 पातकेषु IV, 1, 11. पशुपालनसयुक्त I, 10, 4 पातकोपमै IV, 2, 14. पशुबन्धे III, 7, 15 पातितः I, 5,59 पशुभि I, 1,7 पात्र II, 8, 12 10, 12.32 पशो 1, 7, 11 पात्राणि II, 10, 20 पश्चात् I,1, 28 II, 10, 16 पात्राणां I, 6, 26 33 35 IT, 8,5 पात्रात् 1,6,47. पश्चिमां II, 4, 13 15 पात्रान्तरानयने I, 6, 47. पश्यति ।II,620 पाने III, 6, 14. IV, 7, 7 पश्वनृते I, 10, 35 पाच्या II, 3,22 पाक्यज्ञिकधर्मेण III, 7, 11 पाद I, 2,57 10, 30 पाकयशिकसस्थानि 1, 3, 12 पादप्रक्षाळनोच्छेपेण I, b, 10 पाज III, 6, 13 पादस्य II, 3, 20 पाणि III, 8, 16 पादाङ्गुष्ठे II, 7, 10 पाणि I, 5, 21 IV, 3,5 पादुके II, 3, 25. पाणिना I, 1, 2 II 1, 57, पादोपहत I, 7, 4 3.8, 11 III, 5, पादा I,5,92189 125 पाणिमुख I, 11, 28 11, 5,12 IV,3,5 पाणी 1,5,9 II, 7, 10 पान I, 4, 16 पाणे. I, 5, 702 पाने II, 1,18 पाणी I, पान्तु III, 2,60,25 पातक IT, 1,89 पाप I, 1, 15 31 II, 1,41.

·59 - 123 G2 1,18 HG (पागयण IIJ 619 11 14 पााग्यान ! 12 पापकर्मभ्य II 71 पालयति III , 10 पापयत् III ( 17 831 पागश 11 } पापकेन 1 1 32 108 पारिनी Ill1 210 पाप II 85 पायय I 1, पापन II522 पाववस्य । पापनाशिन्य II ( 2 पायका 1 । 1 12 पापया 161 पायन I 1 32 11 112 पापविनाशना II 61 5 पापसञ्चय II 78 पायनानि 11 10 11 पापस्य 1 6 10 पायमाना पापा 1 111 पायमानीभि II 1,2 102 पापात् 1 5 89 114 1 पायमाय II 3775 IUO 123313 पाययीत 11 11 16785921 पाशुप II,612 31 2G पिळगा पापानि II 7 15 पिण्डं 1180 पपीयमे Ibi पिण्डदान II 2 10 पापीयान् I 111 पिण्डराप II 102 पापभ्य 1 1 33 116 } पिण्डा 110 10 पाप्मन III 14 पिण्डान 117 118 10 पामना III 14 11518 10 पाप्मा। 6GI II 41 पिण्डाना। पाप्मानं 11 10,2A II 10 पिण्ड 1121 1IS 817 17 पायसन 19 पिण्डादयात्रिया63 पापात् II, पिण्डादया 1182 पाया 152 पिण्याप 11 10 पारनाप। १९ ॥930 7 P - ILS 22 ·पितर II 2 16 पितृव्य । । पितर II 2 17 10 13 पितृशासन II 11, II 120 पितृप्वर ! 1 19 पितरि I 11 30 II 28 । पितृसयुत्तानि II 5 ! पिता I 59599 ! | पितृणा [ ? 51 1 8 1" 633 पितृन् । 10 }3 [1 1 1 ) पितामहं II 3 16 " 308 19 )" पितामह I 5 . पिय! 7. 11 20 पितामहा II 8 । पिय 13 L81 पितामहान् I 10 33 1 पिया 11 20 699 जियपु। 73 पितामहाना II - 1 पिपरियामाय JILA 12 पितामही । पियस् । 1 II 1 21 पितु I5 107 II 810 II 82 पिशाया। पित I 31. पापिया ।। 12 10 17. IN पीया 1 17 पितृकार्ये II - 1 .07) III 17 14 पितृरतस्य । 1).०५, II. पितृतर्पण II) पापर पितृदयताभ्य II } पुर IF 10 पिपीताप II 8 7. पुण्य 11 4 11 ॥ पितृभि ! ! ! पुण्यमंए । पितृभ्य ५ पुण्यकमा ।।1 पुण्यर II. 12 पितृमते ॥ पुण्पादन ! पितृमान् II । 13 पिश्यई । पुण्पनाम , पुगा II 0 0 पि। पुग्णा, पुमा । - - ·61 पुमा I, 5, 108 पुवान् II,1, 4) पुन 1, 2,43 पुर. 1, 1, १५. इत्यादि पुत्र II, 2, 5 11 31 }5 5. पुरद्वारि II, ", | पुत्र I, 7, 9, II, 1, 35_16पुरन्दरं II, 9, पुत्रपौवं I, 5, 95 पुररेणुष्टितशरीर.11, 3, } पुषपीयनं I, 5, 102 पुरस्टत्य 1, 5, 110 पुत्रस्य II, 9,0 पुरस्तात् II, 7, III,8, 31. - () 11, 2, पुरस्मद् III, G, 13 30 पुरा I, 1, 1h II, 2, 31. 10, पुषाणां I, 11, 10 18 III,8,17 पुराणं IV, 2, 17 पुत्रिकापुत्रं I1, 2, 3 31 पुराणानि II, , पुत्रिकासुत । ७ | पुगंप 15.12 6, 11 19.2137 पुत्रिण I 10, 30 । पुरीपाणां 11, 5, 7 पुत्रेण II () 0 5 33 पुरीगाणि II 7. पुनेभ्य. 11, 2 पुरी J. TI JII. 8, 2) पुत्रे. I, +7 पुरम् II, 7, ) पुण्य III 6 34. पुरुप II, 7 10 111, 10, पुन I, 4, 2 इत्यादि पुरुषगति III, 10, 11 पुनथ III, 0, 5th 7 ५ ) पुरुपसूक्त III, 10, 11 10 पुनन्ति IV, 1,29 पुरुषस्य 1,76 पुरुषानृते I, 10, 35 पुनन्तु II, 5,3 ॥ पुनी II, 2, 27 पुरपान I, 6, 16 पुनस्सवन III 10, 7 पुनम्सोमेन III, I0,7 पुरकस I, 8 ५ पुनस्स्तोमेन I, 1, 30 पुनाति II, b, 8 9, 18 9, | पुष्टिदेवी II, 5, 1 17. IV, 8,0 पुरोडाश. II, 1, 1 पुरोहित I, 10,7 पुल्कस. I, 8 11 ), 11 पुष्टिकर्म 11, 8, 1. पुष्टये III, 2, 5 पुप्प I, 5, 7 पुनातु I, 5, 1 पुनीते III, 9, 10 ·69 पुष्पफलोपगा I, 51 पूर्वमेवा 1, 4, 18 पुष्पाणि I, 5, 1 पूर्वी I, Il, I II, 4, 12 ) पुप्पेश्य. II, I पूर्वान् । 1', 18 II, 4,59 पूजयेत् II, 3 115 III } 11.60 20 पूर्वानुष्ठितत्वात् II, I, 19 पूज्य II, 9,5 पूर्व II, 7, 11 पूज्यातिथीन् II, } 14 पूर्वे 1, 11, 10 पूज्यान् II, 3,5 पूर्वेप II, 8.6 पूज्यौ II, 3, 57. पूर्वेषां I, 10, पूतं . , 11 III, 9, 10 पूर्णतः II 3, 68 पूत [I, 5, 15 II, 10पूर्वोनयन्त्रशुदेश्य II,६,१ IV,2,7 पूर्वानानां I, 5, 12 पूता II , 11 पूर्वोत्नेन II, ,8 पूता IV, ., 17 पूर्वोत्यार्या I, 2, 2 पूतात्मा IV,T, I0 पूर्वी 1, 3,81 1118, 12 पूतिगन्धे 1, 11, 2} पूषा 1, ), 19 पूयशोणितमम्भव । पृच्छेस् I, 10, 1 पूर्ण 11 10, - पृथा II, I, I 11,1 पूर्णी II, 6,8 पृथयपृथा,1, . पूर्णाहुर्ति 11, 10 18 III, I, धियी II, B, 11 12 III, 208 10 पूणे I', 7,7 पृधि II, I. 11 पूर्व ।।, 7.0 III, I m , पृथियीमम 11, 8, 11 11 13 पदापी 111,7,11 पूर्व 1, 11, 10 पृशि 11, 4, } पूर्वजन्म 11, , पपत I, , 12 पृष्ठत 1.8 पूर्यपक्षम्य III . पृष्टया 11,101 पूर्यपुरात 111, 6 13 पैशाच. I.11. पूर्यपूर्वप्राधान्य 1, पात्र 1,51, पूर्वयत्, 5 II, I, ti पांग्रेण 1,"G. ,10 -- - ।

·03 पौत्र्य III, 8, 38 प्रचरेयु I, 6.9 पनिर्भवं II, 2, 32. प्रचलाक 1, 10, 28. पौनर्भवः II, 2, 7. प्रचोदयात् II, 10, 14. 43. पौनर्भवेन IV, I, 18 प्रच्छादन I, G, 18. पौराणं I, 2, 1. प्रजनननिमित्ता 1I,9,2 पौर्णमासी I, 11,0 प्रजया II, 6, 35 9, 5. 7. पौर्णमास्यां I, 5, 143, III, 7, प्रजा 1, 11, 17.31. 68,28 IV, 5, 20. प्रजां I, 10, 1 II, 9, 3. 11. पौर्णमास्याः III, 8,27. । प्रजाः I, 2, 52. II, 10,6 पोप IV, 5, 24, प्रजाकामस्य II, 9.1 प्रकल्पयेत् I, 10, 15. 20. प्रजाता II, 1, 38 प्रजाति II, 6,36 प्रकीर्य II, 1,15 प्रजापतये III, 9,5 प्रकृतिस्थान् III, 8, 10 प्रजापति 1, 5, -07, 1. प्रक्रमात् 1,6,6 प्रक्षाळनं 1, 5, 67 69 6, 11. प्रजापतिः I, 5, 63. II, 5, 16. 21. 30.31 35,42 II 3, 10,61 III, 9, 21, प्रजापतिगीतौ II, 4, 15. प्रक्षाळयते II, 5, 1 प्रजापते I, 3, 13 III, 9, 14. प्रक्षाळयेत् I, 7, 4. II, 10, प्रजाभिः II, 0,55 6272 प्रजायते I, 11,31 प्रक्षाळित I, 6,5. प्रजासन्तानं II, 9, 10 प्रक्षाळितपादपाणिः II, 4, . प्रक्षाळितोपयाताक्लिष्पानि II, 5, प्रज्वाल्य I, 4, 3 III, 1, 10 12 प्रणत I, 5, 15 प्रक्षाळ्य I, 6,9_1256,24 प्रणवं II, 5, 27. IV,1,242, 43 II, 5,110,45 प्रक्षिपेत् II, 10,24 प्रक्षिप्य !, 1,7 प्रक्षेपणं III, 2, 8 प्रणवात् II, 0,6 प्रचक्षते II, 2, 31. 32, प्रणयात्मकः 11, 10,69. 29. प्रज्ञायै III, 9,5 74,6 प्रणय II, 5, 11 10,68 70 प्रणवां II, 4,7 ·64 प्रणमान्विता IV, b, 1 प्रतिलोम I, 9, 10 प्रणयस्वामिक 10,16 प्रतिलोमासु I, 6, 8 प्रणाशयेत् I 1, 15 प्रतिवक्ता I, 1,0 प्राय II, 10, 23 प्रतिवेद 1, 1, 1 ", प्रति IV, 2, 11 प्रतिवेदयाम' Ill, 7, 11. प्रतिकाण्ड I,2, प्रतिशोच I. 4,15 प्रतिगर II, 10, bh प्रतिपिद्धभोजने II, 2, 11 प्रतिगृणत lI, 10, 16 प्रातेपिद्धभोजनेषु II, , 13 प्रतिगृहोता, 11, 29 प्रतिपिदर्ज II, 6, 17 प्रतिगृहोप्यमाण I121 प्रतिषिद्धान् IV,.." प्रतिगृहत II 2,60 प्रतिष्ठाप्य I 10,5 प्रतिगृह्णाति II, 10,3 प्रतिसाय II,313 प्रतिगृह्य II, 2 67 3, 8 II, प्रतासु I, 5, 01 2,3 प्रत्यय I,1, 2, 11, 15, 16 प्रतिगृह्यते 1I, 8, 17 प्रत्यक्ष III,2,103,28 प्रतिग्रहं 15, 11 प्रत्यडमुखः 1, 7, 11 II, प्रतिग्रह II, 3, 105 प्रतिग्रहभोजनयो I, 11, 20 प्रत्यनन्तरत्वान् II, 20072 प्रतिग्रहमयुक्त 1, 10 प्रत्यभिवाद I 2,17 प्रतिग्रहा 111, ! 10 प्रत्याह II, 1,30 प्रतिग्रहान् II, 9. 10 प्रत्युत्थाय 1,2," प्रतिग्रह II, 4, 6 प्रतिग्राद्य II,S,7 प्रथम I, ), 13 11,810 प्रतिमाहास्य II, प्रतिपयह II, 1,13 प्रथम II,.,}} lII, 7,9 प्रतिनिांशेन 11, 1,24 मथमायां I, 8, 9 III प्रनिपत्ति. 1, 10, प्रनिमया ॥ १, 10 । प्रथमे 1, 0 प्रतिलुम्पन्ति II, 8, 11. प्रथमोद्यं 11.8,5 प्रतिगम II,I प्रदक्षिण I, II,i,hi, प्रत्यूच III, 7, 11 ·66 प्रसाधन I,3,30 २९ प्राणयात्रिक II, 12,52 प्रसारित I, 5, 48 प्राणाग्निहोत्रमन्नान् II, 7,27. प्रसारितपाद I, 5, 15 प्राणाग्निहोत्रलोपेन II,1, 21 प्रसिद्ध III, 1, 144,7 प्राणान् II, 1,353 III, ), प्रसिद्धा II, 10,23. " IV,2,1111 प्रसूत. II, 2, 17 IV, ७, ७ प्राणानां II, 7,0 प्रस्तयापक III,,61 प्राणापानयो. II, 6, 12 प्रसृतयावका II, 10 12 प्राणाय 11, 7, 111,8, 10 प्रस्थास्यति III 1,9 प्राणायाम IV, 1, 20 प्रनयने I, 5, 10) प्राणायामश II,1,". प्रहरेत् 1, 10, 10 प्राणायामशतं I, 5, 120 IV, प्रहता IV,1, 17 1,33 प्रह. I,, 15 प्राणागमा. I',1,29 प्राक् I,1,25 II,2,73 71) प्राणायामान् II, 5, 12 10, 4, 5, 10 II,2,. 32 III, 4,7 I', 1, प्रागुवः I, 3, 9 7,1_I, 1, 67 69.10 11 10 5, 127,26 25,7 प्राणायाम 11, 1, 8 I.1,6 प्राणाहुती II, 7, 1, 1 प्राची III, , प्राणे II, 7,911 प्राचीनग्रीवण [HI ! " प्रा नाता II,J,28 प्रात 11, 1,61 प्रातराशं II, 720 प्राजापत्य I',6,511 माजापत्य I, 11, } II,, प्रातराशान् 11, 2, 7} III, 2,. प्राजापत्यात I, 11, 18 प्राजापत्यन 11,5, 30 प्रातस्मयने III,9,10 प्राण 111,९, मानूनान् !, I, 0 प्राण I, I, 1. II. 9,61. प्रामा. II,3,57 प्राप्नु । मायते !! 10,57 प्राणः 11, 10,6 । प्रायमात् 1, 2,52. प्राङ्गणान् II , ·67 मायाया I, 2, 50 प्रेप्यान् I, 5, 90 प्रायत्य I,5,8 प्रोक्षण I, 5, 58 प्रायश्चित्तं I, 16, 123 II, प्रोक्षणं I, 6, 25 II, 4, 3 1,63 III, 10, 4 प्रोक्षति IV, 3, प्रायश्चित्तात् II, 7, 25 प्रोक्षेत् I, 5, 32 23 प्रायश्चित्तानि I,1, 16 II, I, 1. | प्रोक्ष्य II, 4, 2 ! 7, 5 III, IV, 1, 12, 1 3 3, 1 9,1 प्रोत II, 7, 15 प्रायश्चित्ति II, I,5136. प्रोवाच II,921 प्रायश्चित्ते II, 7,) प्लयेत् I 2, 41 प्रावरण I, 6,14 प्लावयेत् II, 1,5 प्रावृतकण्ठः I 5,5 प्रावृत्य I, 5, 68 III, 1,6 प्राशने IV, b,7 फल 1, 5, 67 II, 7, 7 III, प्राशनेषु IV, J,7 2,33,8 प्राशिताभि I , 18 फलम् II, 2 63 9, 10 प्राशित्र II, I, 32 फलक I, 2, 35 प्राश्वाति III, 8, 10 फलभक्ष III, 9, 17 प्राश्नीयात् II, 1, 253, 21 | फलभक्षता III 10, 13 10,50 III,54 फलभक्षा III 3,3. प्राश्य I,5 126 II 1,30 फलमयानाम् I, 5, 31 10, 13 11 1V 8, 17. फलयस्वात् ।।, 9, 14 प्रासाद 1,2,35 फलशातने I, 5,49 फलानि I, 5,51 III, 9, ' माहादिः II, 6, 30 | फालकृष्टम् II , 17 पीणाति II, 7, 10 8, 13 फालेन III, 2, 3 I1, 3,3 ) फेनाभिः 1,514 प्रेतयो II, 3, 5 प्रेतपत्नी 11, 2, 60 प्रेते I, 5,03 बद्धकक्ष्य. I, 5, 15 प्राहु I, 1,31 व ·68 वन्धून् II, 6, 18 याहुम् I,5,59 II, 3, 58 यभूव III, 7, 11 11 याहुक II, 3, 16 यभु 1, 10,99 बाहुभ्याम् II, 4, 18 11, 1,1 यभुम् II, 1,07 याहा 1,79 यहिण 1, 10,29 रिन्दय I, 5, 89 चलम् I, 1, tb II, 2, 5 IV, विभृयात् 11, 1, 392 436, 2,11 20 बलात् IV, 1, 17 विभृयु II, 2, 38 पलाय III, 2,5 विभ्यन्त II 2,35 परिम् II, 3, 11. दिल्य I, V 41 बलिकर्म III b यिल्यतण्डुल 1, 5, 32 यलेन II, 1,34 IV,211 । योजानि III, 2, 3 10. यस्ताजिनानि [2, 15 योभत्सव 1, 5, 69 यहि I, 5, 4 II 3,30 युधम् II, B, 23 बहिर्जानु II, 3, 60 बुध 1,1,17. यहिर्जानु I,5, 15 घुद्धि- I, II, 1, 23 बहिदि II, 3, 10 युद्धचा 1, 1, 16 यहिप्पयमान III, 10, 11 गृहन्छिर 1, 5, 131 या II,38 वृहद्रयन्तरे III, 10, 11 पहुशेन I, 1, 13 हन्तम् 110,33 याद्वारम्य I, I, 13 वृहस्पतिम् ।1, 5, 23 यहुथुतै II, 10 57 गृहस्पति II, 1,3_10 IN, 211 यहनाम् I 1, 326,27 II वृदम्पत lll, U13 3,12 योधायनम् II, 7, 27 पाल I, 10, 11. योधायन 3,131,1521 याल वृद्धम् JII, 108 III, 620 यारद्धान II, 7, 19 ग्रल 10 II, 103300 यारानाम् I1,57 TO II] , 10 18 11, पाल्य II,7,8 1, ·60 ग्रह्मक्च: , 5, 25 प्रमभूयाय II, 7, 28 10, 1. प्रशचर्यम् ।, 2.55 57.59 ग्रहमानम् I, .0 II.O,26, th III, I, ब्रह्मयजमानी 1,.,!! 20 10, 11. प्रासयाम II, 0, 0 प्रचर्पवान् II, 10, 2 ग्रह्मयज्ञः II,6,17 मायण II, 6, 9,7 मायनस्य 11, प्रह्मचारिकरपन II, T, h. प्रायझा II. 11 प्रह्मचारिगर्त I, 5, 14 मलयज्ञ 15 15 प्रह्मचारिणम् I, . प्रमरात्रिम् II. 10 ॥ प्रह्मचारिणः 1 1,1722 ग्रह्मपन् । 10,53. ब्रह्मलोकम् II. 1, 21 ग्रह्मचारिणी, 1112 ग्रझलाफात् 1121 प्रह्मचारिपर्जे , ) 00 ग्रह्मलोके ।। 15 10 प्राचारी 1, 2 3 11 11 1, प्रामवर्चलम् | 1 28 111, 2, 2061157,2} 21 11.3,11 111,1५॥ II, I प्रलपर्चमाय II,5 मलजज्ञानम् 11, 2017 ग्रह्मवादिन. J 4, 10 11 ग्रह्मण 1,9,12. II,U ) ब्रह्मणस्पतिः । ब्रह्मवादियु [ 570 प्रक्षण II 15. ब्रह्मवैशानसानाम् 111 ), 18 प्रह्माणि II, 7, 12 ग्रह्मस्थम् 102 ब्रह्मणे 11, 10,45 ब्रह्मस्वन्यासापहरणम् 11,1, | ग्रह्मपार्षदान् II , ब्रह्महत्या | 101 ब्रह्मपार्षदीः 11, 5, 20 ब्रह्महत्याम् ! ), TO II, I0, 21 III, I0,8 ब्रह्महदयेन II, 1,8 ग्रह्मा I,952 II, 18 III, ग्रह्मभाजनम् IR, 10,62 6, 13 ब्रह्मभूत II, 4, 24 10, 10 ब्रह्माणम् II, 5, 20 III,9,15 महात्मा II, 10,35 प्राप्त. 1, 1, 21 ब्रह्मपूता II,3,11 ब्रह्मपृष्ठम् 1, 2,50 ·गुरु ब्रह्मान्वाधानम् II, 10, 19 ब्राह्मणान् I, 11, 11 ब्रह्मायतनम् I, 7, 23 ब्राह्मणानाम् I, 5, 56 II,3, ब्रह्मायतने II, 10, 20 78 8, 12 10, 43 III, ब्रह्मौदनेषु I, b, 30 ब्राह्मम् I, 5, 2 III, 1 22 ब्राह्मणाय II, 3, 50 ब्राह्म' I, J1, ब्राह्मणार्थे II, 2, 71 ग्राह्मण I, 3,08 IH, 1, ब्राह्मणास 11, 01 563 11 ब्राह्मणेभ्य II, b, III, 8, ग्राह्मणम् 1,2,655 II,1,6। 3191 11 6, 9 III, 7, 16 99 नाह्मणेषु I, 10, 1 ब्राह्मण I, 1, 12, 16 57 ब्राह्मणै I, 10, 11 5, 52 9, 10, 17 11, । ब्राह्मण्याम् I, 9, 018 28 II, 1, 2042, 1 ब्राह्मीपुत्र I, 11, 18 07 362 1, 2! 635 ब्राह्मे II, 10 20 III,9, 20 9, 7 10, 21 III, 3, 32 ग्राह्मण I, 5, 11 ब्राह्मणकाम्या II, 15, 60. बुचत I, 10, 32 ब्राह्मणसम्पदम् II, 8,22 द्रुघने II, P... 10,55 ब्राह्मणवत् II, 1, 11 बुवन् III,3,4 ब्राह्मणवधे I, 10, 10 बूयात् I, 2 50 10, 2) II, माह्मणसय I, 5, 1236, . 3, 33 39 406,39 11, 10 81 II, 2, 70 b, | यु I, 1, 11 II, 1, 35. 19 399, 4 10,8 भ राह्मणस्वम् 1, 5, 01 102 गाह्मणा II, 1, 35_1, 155, भक्षयेत् II, 3, 25 2. IV,7,2 भक्षाणाम् III, 3, 8. गाह्मणात् I 1,99. भक्ष्या I, , 131 [I, 7, 22 ब्राह्मणातिकम 1,563 पाहाणातिक्रमण I, 5, 82 भक्ष्याणाम् I, , माह्मणादानाम् II,' भग I, 10, 18 ब्राह्मणाद्या I, -, 10 भग II, 5, 17. 1 10,53 1 ·71 भगवान् III, G, 20 भाजनानि III, 2,6 भागेनी II, 2, 04 भाण्डे II, 1, 21 भने I, 4,6 भाति IV, 8,2 भयम् II, 10, 30 IV, 5, 21 भाद्रपद IV,b, 24 भयान् II, 9,9 भारतप्ताय II, 3,50 भरद्वाजादयः IV, 6,9 भार्याम् II, 2, 35 68 11, 1, भर्ग II, 10, 14 19 20 21 22 भर्ता II 2, 13 46 17, 1,18. भार्या J, 8, 2 भर्तुः IT, 1, 22 भार्यादे II, 2, 75 भर्तृहिने II, 2 18 भाल्लविनः I, 1, 27 भवम् II 30 भावे II 2, 46 भवतम् II, 10, 20 भास I, 10, 28 भवत II, +, 15 भिम् I 1, 17 भवति I 5, 87 इत्यादि भिक्षते I, 2, 57 भवत्पूर्वाम् I, 2, 17 18 II, भिक्षमाणेषु II, 3 19 10, 43 भिक्षाम् I 2, 57 II, 10, 42 भवदन्त्याम् I, 2, 18 भिक्षावलिपरिभ्रान्त II, 10,16 भवन्ति I, 5, 15 5 10 11, भिक्षामध्याम् I, 17 14.37 II, 2,706, 35 भिक्षार्थी II, 10, 04 10,41 16 III, 9 10 भिक्षितव्याम् I, 2, 57. भचन्मध्याम् [, 2, 18 भिक्षु. II, 10, 17 भवस्य II, 2, 20 भिक्षुक [I, 10, 16 भवेत् I, 5, 20 भिक्षेत् III, 7, 10 भस्म I, 6, 80. II, 3, 977, भिक्षेत I, 2 1957.II, 6, 24 भिद्यताम् I, 17 भस्मनि I,6,83 भीत I, 10, 11 भाक्तिका. II, , 16 भीमम् II, 5, 20 भागम् III, 2,2 भीमस्य II, 5,20 भाग 1,2,52 भुक्तम् I, 11, 29 II, 5, 3 भागिनेयी 11.2,64, भुक्तवद्भय IV, 7, " ·72 भुक्त्वा 11, 2 677, भूमिकम्प 1, 11, 22 भुङ्क्ते II, 7, 20 20 भूमिगता 1, 5,57 भुज्यते II, 7, 20 भूमिगे. I, 5, 89 भुज्यमान II, 7, 20 भूमिदेवान् II, 5, 20 भुजीत II } 17 27 5, 17 | भूमे. I, b, 58 59 6, 16 7, 10,53 भूमौ I, 5, 10 6, 21 भुनक्ति II, 3, 18 भूम्यनृतम् II, 1,41 भुव. II, 5, 20 10, 11 32 भूम्यनृते । 10, 35 3337 भूय II, 7 1 IT, 1,22,2 भू II, 7, 20 10, 119." 8,12 37 भूयासम् II, 6, 8 lII, 8, 16 भूत II, 6, 11 भूयासु II, 5,5 भूतम् II, 7, 2 भूयास्म I, 1,7 भूतयक्षम् II, 0, 4 भूर्भुवस्सुव II, 5 207, 2 भूतयज्ञ II, 6,1 4 10,27 भूतरक्षणसयुक्तम् 1, 10, 3 भूस्थित' IV, 8, 12 भूतात्मा I, 5, 2 III, 1, 23 भृत्यजनापशिष्टम् II, 3 [8 भूताधिपतये III, 6, 12 भृत्यातिथीनाम् II 3, 18 भूतानाम् I 5, if II, 1,5 भृत्यानाम् II, 7, 21 भूतानि I, 2,073,61 भेदम् II, 6 11 भूतिकर्माणि I, 3, 12 भेदन I, 7,6 भूतेभ्य II 1000 भेदान् II, 5, 30 भूतेषु IV, 5, 32 भेषजं IV, 6,7 भूत्यै III, 2, भषजकरण II,1,44 भूत्वा I, 1, 12 2, 57_11, 1, | भैक्षं I, 3, 105, 48 II, 1, 52 1,30 IV, 2, 11 3 6, 17 10,54. III, 9, भुमि IP, 1,9 16 भूमिम् 1, 4,75,74 भैक्षचर्या II, I, 17 10, 42 भूमि I, 1, 7 1 19 I'I, 10, ! मैक्षचयों II, 10, 46 15 भैक्षस्य I, 2, 57.

·73 भैक्षाहारः II', 5, 27 मणिबन्धात् I, 4, 156,9 भैषज्या II 1,25 मण्डूक I, 10,28 भो I, 2, 27. मताः I, 5,94. भोजन II, 1.2 मतिपूर्वम् II, 1,6 भोजनं [, 1, 19 II, 3, 60 मतिप्रवृत्ते IV, 2, 14 भोजनाचमनयोः II,,), मत्त I, 10, 11 भोजने II, 3, 587, 27 IT', मत्तः II. 10, 29 मत्ताम् I, 11,9 भोजनेषु I, 11, 27 IT' 1,0 मत्स्य II, 3, 28 भाजयित्वा IT 7,9. मत्स्या. I,5 134 भोजयेत् 1 7 195 21 मद्य II ',60 भोज्य I, 55 मधु I, 5, 140 11, 1, 35 2 भ्रातर. 1,5,95 60 III, 6, 5 II, 1,7 भ्रातृ 1, 2, 45 मधुसंयुत' III, 6, 4 मातृपत्तीनां I, 2, 4 मधुसूदनम् II 5, 24 भ्रणनी IV, 1, 2. मधूदके I 6, 47 भ्रूणहत्याया II 1, 59 III, ' मधूनि 11, 10, 11 73 | मध्यम् I, 5, 13 भ्रूणहत्यायै IV, 1, 13 19 मध्यन्दिने IV, 5, 19 भ्रूणहत्याविधि IV, 2,6 मध्यमम् II 6, 20 मध्याह्न II 5,3 भ्रूणहनन III, 5 6 6, 18 मध्ये II, 3, 56. IV,1, 29 भ्रूणहा I, 5, 79 10 12 II, | मन. 1, 5, 2 3 7, 81 II, मध्वृच II, 6,5 1, 2 III, 7,2 ]V,5,31 म मगधा I 1,29 मजति II, 1, 52 मठम् III, 1, 18 मणिधनुः II, 3, 33 - ७,५ 25 III, 1, 23 3, 4 8, 16 21 10, 1,5 मनसः 1, 5, 46 III, 4, 4. | मनसा I, 4, 17.5 88 II, 4 7. 18 1,37, 4 III, 4, 4 6,67,11. IV,1, 4 --- BHO-X ·74 २ . मनसि 1, 4, 3 मनस्समाधानार्थम् I, ' 27 मनीषिण 1,9,15 मनीषिभिः IV,5 मनीपी II, 30 मनुः II, 2 2 II, 1, 1+ , 10 मनुते II, h, 33 मनुप्य II , 17 मनुष्यकृतस्य II 1.6 मनुष्ययझं II, 0.5 मनुप्ययज्ञ II, GU मनुष्यसयुक्त I , 15 मनोगतान् IV, I मनोजाता: III 6 15 मनोयुजि III, U 17 मत्र I 6,50 मन्नत I,6,81 मन्त्रमार्गप्रमाण IV,59 मन्त्रवत् H, 43 मन्त्रवत. II, 8,h मानवता I,77 मन्त्रविजिते I, 89 मन्त्रसंयोगेन II, 9 12 मन्त्राणां IV, 8, 16 मन्त्रान् IV,8,17 मन्त्रासम्वन्धान II,86 मन्त्र 11,1,17 मन्थति II, I, मन्यते II,8, 11. मन्यवे III 4,। मन्युम I, 10, 12 मन्यु. I, 10, 12, III, 4, 4 मन्युना III, 4, मन्येत I, 4, 3. III 17, 1 IV, 2, 12 मम II, 5, 11 मया II, 3,310,97 III, (057,1 मयूर I, 7, 133 मयोभुव II , 1. मरणात् II, 6, 16 मरण I, 110 मरिष्यसि I 10,32 मरुत I, 6, 3 II, I, IV, 2, 11 मर्तव्यं I, ", 19 मशकरि 1, 3,131 मह 11, 5, 20 10, 23 महत् J 6,81 महत. II, 5, 20 II 77 महतां I,G, 14 46 HHI,1, 11 महत्त्वं II, 10, 10 महर्षी 11, 5, 10 महाफिल्लिपकारका- I, 11, 21 महाजाचे III, '), 21 महाजा III,9,1 महादिवाकीय॑म् ]11, 10, 11 महादापविनाशना IT 3, 7 महानयां I, 0, 20 ·75 " महानान्नयः III, 10, 11 { मातापितृभ्याम् II, 2, 2023 महान्तं II, 5,0 मातापितृविहीन. 11, 2, -8 महापातकसंयुक्तम् III, b, 8 मातापित्रो I, ), 105 109 II, महापितरः II, 5,18 1,242,267,21. III,6,7. महार्घम् I, 5, 79 मातामहान् [I, 5, 28 महावैराजम् III, 10, 11 मातामही II,,28 महाव्याहृतिभि. , 7, . मातु I 18 II, 2, 44 महासत्राणि II, , 54. IV,3,2 महासान्तपनम् ।। 5, in मातु'पितामहीः II, 5, 29 महासेनम् II, , मातु प्रपितामहान् II, ... 28 माहिमा II 32 + 12 मातुल II १ II,3,56 10,8 10 मातुलपितृवसा II, 2 64 महिमानम् I, 10 | मातुलश्वशुरी II, 307 महिप I, 5, 132 मतुलामां 1, 2, 46 महीयत IV, 8, 15 ।। मातुलानी II, 2,61 मातृवत् II 1, 38 मा I, 7,31 मातृ II,3,28 मां I, + 8 1 1 15 माधवम् II, 5,24 8,135,11 III , माध्यन्दिने III, 9, 20 मांस 1, 5, 110 II, ) 60 मानसात् 1. 11,38 3,23 11, 1,7 मानसे I 11,39 मांसम् I, 11, 30 III } ) मानस्तोकीयम् III, 2,6 +,27,8 मानुष्यहीनभ्य J, 10 36 मांसादीनि II, 77. मारुताको I, I, 15 मागध I, 8,6 मारताशन IV,3,30 मागधः I,,, भारतेन I, 5,51 माध्याम् I, 5, 143. मार्जनम् IV, 2, 51 मातरम् 1, 2, 57 +, 7 II, | मार्जयत 2, 5, 12 1,1043 माता I 4, 7. II, P, . मह्यम् I,2," 4 माजयित्वा II, 5, 12 10,32. मार्जालीय I, 0, 31 ·76 मुह्यात II, 2, 14 7 मालां II, 3, 30 मुच्यन्ते I, 10, 30 IV,2,6 माल्य I, 2, 3) II, 8, 11 मुच्येत II, 1, 10 माल्यैः II, 8, 7. मुनि II, 10, 30.63 मास III, 7,7 मुनिभि. II, 10 57 9, 17 IT5,19 मुनिमुख्यै. I, +, 16 मासात् [V, I,29 मुने. II, 7, 22 10, 13 मासान् ।I, 1, 48 III, 9, 15 मुसलम् II, 1, 12 16 मासि I, 5, 76 II 2, 57 मुहुर्मुहुः II, , 74 III, 2, 2. मासेन IV,52027 मुहूर्तम् !, 2, ॥ मासेभ्यः II, 1, 17 मुहर्ते II, 10 22 मासौ III, 9, 17 मितभोजिन. JI 1,11 मूत्र I, +,55,42 6, 11 16 मित्र. II, I, 11 3 5, 16 343137 II, 8, 20. मित्रस्य II, 4, 11 मिथ 1, 11, II, 1, 49 मूत्रपुरीषयो II, 1, 20 मिथ्या I, 1, 3 II, 1, 50 | मूत्रपुरीपे I, 4, 18 7, 3) III, 10,3 मिन्दा II, 1, 38 मुने I, 5 60 मीमांसन्ते I, 4, 10 मूर्ख. I, 5, 1566 मामांसित्वा I, 5,63 मूर्खाः I, 112 मुक्तम् II, 8, 4. मुर्खे I, 5, 83 मुक्त. IT, 11 मूर्ध I 2, 11) मुक्तशिखः I, 5, 15 भूल I, ६, 67 II, 7, 7. III, मुखे II, 8, 12 2,33,6 मुखेन III, 3 12 मूल II, 10, 10.68 मुखेनादायिन III, 3 9 12 मूलफलशाकेभ्य II,G, 5 मुच्य II, 9, 4 मूलफलाशो II, 5, 17 मुच्यते II, 1, 3) III, 7, 3 II,5,246 316, 3 5F7bb 13 मृगग्रहणे 1, 5, 10. मूनवत् I, 5, 73 मूलभक्षता III, 10, 12 मृग 1,11 ·मृगपतिभिः III, 3,21 मृगार 117,5 मृगारेटिः 11, " मृग. 12, 3,23. मृण्मयानां I, h, }}. मृम् I. 6.30 मृतप्रजाम् II. 2, 9 मृतस्य 2 17 मृत्पिण्डं 11 51 मृप्तिण्डान !! .. मृत्यये !! मृत्यु | 27 II, " - मृत्युजयं 11 मृत्युः ॥ 3 18 मृत्युलालम् ।। मृत्यी । मृदा) 106011 मृगा। 10 81, मे II. 1,341," 330 7,12 - ) 6.78 .) 10 मंगला.. मंडित 11॥ मेधा II, 4 मेधार्य मंधाची 11,." मंण्यम् ।। माय. I.10 10 मेयगान III 10, 12 भाभि II. 10.2 मैत्रीभ्यां II, 1, 11. मथुनस्य I', 10, 11 मोन्धि [II, I. 1 माघम् II, +, 30 i, 11 मोदत II.",511, ५, 12 मोह 1, I, माहान 11, 3, IF मोहान 11 } 1. मानियन्धनात् I, 7 मोझी! 2, 14 मांगल्य. II,I मान II. 10,54 मान 11, 3, 10 मीनयुक्तन 11, 10 .. मीनमती ।।।। माने । 101 नियत ।। 1, 2. ,1, 18 य , यं ॥ 1.5 0.10.III, 8 30 यः ।।) इस्यादि यस्यमाण 11 10 पांत् ।।,,! यजत 111 118', यजन। 10.1 यजन । 10, I III. 1,11, यजमानगर 11,1,11. यजमानम्यI.i.! गनु ।। 1.

·78 यजुर्व्यः III, 9,5 यथाक्रम I, 2, 12 II, 2, 10 यजुर्वेदं 11, 5, 27 11,3,3 यथातथ III, 7, 11 यजुष्टः III, 9,6 यथादृष्ट I, 10, 29 यजूपि II, 8, 4 5 12 10, ] यथावलं I 10 20 66 यथावाल I, ), 110 यजेत I,1, 30 II, 1, 4 3, 5 यथाविधान II 8, 10 यशं II, b,3b यथाविधि II, b, 18 7, 200 यशकतच III 1,17 यथाशक्ति II 3 11 10 यशस्य I, 7, 15 III, 9, 20 यथाश्रुत I, 10, 2" यशाङ्गानि I 7,8 यथासूत्र III, 1 10 यशाइन I, 7, 7 यथास्थान I 56 यशाङ्गेभ्य 1,7, 11. यथो III,21 यज्ञानां III 114 यदा 1,587 II, 1, 27 यशिया II, 1026 III, 8, 11 123 यशे I, 5, 44 यदि 1, 2, 10 इत्यदि यशेन II, 6,329,7 यदृच्छया II, 10, 52 यज्ञोपवति I, 5,5 यन्त्रस्थ 11,50 यज्ञोपवीतानि 5, 110 यन्त्राणि II, 5, 37,3 यत् I, 1, 12 इत्यादि. यन्त्राचे IV 2 यत. II, 2, 34 3,43 यन्त्र. IV 7,14 यतमामा. II, 48 यमं II, D, 25 यतात्मन IV, 5,14 यम II, 3, 19 यति III, 3,067 यमदेवत II, I,31 यतिचान्द्रायण IV, 5, 19 यमराज II, 3, 25 यत्त 1,4, 15 यमसादने II, 4, 35 यत्नवान् 1," 11 यमस्य II, 2, 4 यत्नात् 1, 10,31 यमादीन् 17, 8, 3 यत्र I, 2, 49 इत्यादि. यमाय II, 3,7 यथा I, 1, 11 इत्यादि यव III,6,8 यथाकर्माभ्यास. II, 1 ।। यचमध्य III,833 ·79 यवस II, 3, 51 याजयेत् I, 8, 14 गया: III, 6, 5 6 7.8 9 याज्ञवल्क्यं II, h, 27 याशिकस्य I, 2,16 यवागू. III, 7, 10 थातयति II, 4, 11. यवाचामेन IV, 5,255 याति III, 13. यवानां III, 6, 20 यातुधाना II, 8, 5. यवीयसां 1, 3, 16 यादृशं 1, 5, 87. यश [ 5, 84 यान् II, 8, 16. IV, ८, 17 यशस्यं III, ५, 38 यान II, 1,62 यएय. II 10, 12 32 यानं I,5,51 यष्टि III,1, यानि I, 1, 185,84 III, यस्मिन् III | 14 यस्य IV,8,8 यानः I, 5, 84 यस्यां II 2,03. यान्ति I, 5, 82 84 86 II, TE IV I 18 1, 39 IV,8, 13 या [ 2, 50 इत्यादि याप्येन 11, 10.2 यां 1, 2, 53 50. 102 यामि 11, 1,9 । यायावर II, 1, 1 12 IV, या II,7,58, 13 यायत ।।2,60 यायावरत्वं 111, 1.3 यायते ।,1, ।। यायावराणां II, 7, 1. 10, 3 याचित. II.5,3 याच्मान्तां I, 17 यावक II, 10,50 याजकः ॥ 1,39. याजन I, 10, 2 11, 1, 62 याचका,1,23 ., 60 111,1,16. यावकभक्ष. 111, ", 17. याजनं 1, 10, III, G,9 यावत् I,1,282,721 13 याजयात I, 11, I III + यायकं III, 7. 10 IV, 6, 5. 4, 12 14. II, 1,60. | यायता HI, 9,7 II,I,3 यायन्तं 11, 0,6 10,3 याजयित्वा II,3,6 ·80 यावन्मात्र II, 100 रक्षति II, 2 16 यासु,5,57 रक्षय II,2,36 युक्त I 2 32 II, 1,44 1V, i रक्षन्ति II, 2 37 1,278.9 102,2 रक्षां III. 6, 11 युक्तः 11, 17 II 9, 10, रक्षत् 1, 10, 1 37 JII 3 20 [1,125 / रक्षोमानि II, 8,5 2737 रक्षोदेवत: II, 1, 31 युक्तानां 11, 3 1 4 [ रक्षोहण III, 6, 13 युजचात् I, b15 रक्ष्यतमा II, 9,55 युध्येत I 10, .. रङ्गावतर 1I, 2,50 युवतीनां I, 2, 4 रजोपजावनं II, 1, 44 यूप 1, 5, 2 122 रज II ,373,14636 यूप I, , 140 III, 1,43,8,7 ये I, 55] इत्यादि रजत I,) 27 येन II 1, 20.6,33. III, I, रजस JII, 1 4 141126 17 0097,4. रजसा III 1, 4 येपां I, 1,0 रजसि IV 1, 20 ये II,II रजस्वलांI 1, 12 योग. IN 1,27 रतिसंसर्गे I, 49 योगमूला. II, 1, रथ II,351 योगेन II 1,7 रथकार 195 योग्य IV, 7, 10 स्थकारेषु । 3,9 योजयेत् II, 4 15 7, 18 रभस. 1,1,86 योनि II, 8, . रय्या III 711 योनियोनो II,633 ,3 यौनात् II 1,62 रवी II ,31 योषने I, 5, 87 II. 2, 45 रसान्विता I, 57 IV 7,8 रहस्यचित् II 8,3 र राक्षस I, 7,6 रक्ष I, 11, | राक्षस. 1, 11,8 - रवि IV, " ·81 . राजफिल्वियं III, 6,8 रुद्रं II, 6, 20, राजगामि 1, 10,32. रुद्रः II, 5, 16. 7,9 राजन् II, I, 16, रुद्रपार्षदान् II, B, 20 राजनरोहिणे III, 10, 11 रुद्रपार्पदीः II, 5, 20. राजन्य I, 3, 9. 10,0 सदस्य II,5,0 राजन्य I,2,9 रुद्रा IV, 6, 1. राजन्यः 1, 2, 18 III,1, 10 रुद्राः III, 10, 11 IV, 3, 7 राजन्यस्य 1, 8,3 II,1,8 रुद्रान् II, 5, 17 20 राजर्षीन् 11, 5, 27 सदाय II, 6, 12 राजा 1,5_10) 101 102 रद्रकादशिकां 11, 6, 4 10, 1 1630 II 1,10 रुर,2,15 1,1 कक्षा II, 3, 40 राजानं 1, 10, 30 [I, 1, 15 रूपं I 10, 14 II, 2,4 16 रेणयः I, 5,50. राजीवा: 15 11 रेतः 1, 11, 31 II, 1, 28. राजोपसेयया | i, I. III, 7 2 1. II,2, 13 राक्ष. I.10 21 6.7 राक्षे 11 30 रेत प्रभृत्युत्सर्ग I, 6, 32 रापयः117 रेत प्रभृत्युपहतानां I, 1,6, रार्षि। 1.) 11834 37. I1 10 10 20 रेतस 1,5,73 रात्रिरतात् ।। । तस्यामिः II, 1,25 रात्री 100 रतोधा II, 2, 35 राम्या ।।, I 1, रेतोयमित्ताः III.3, 16 राध्युपपास ll 1,10 रोचत 1,2,54 ग९ 11.} रोदत् I. 7, 30 रिस्थ 1, 10, 16 रोम II,3,37 रिपथमाज 11, ..." गरमधुण्डले 11, . रादित ।.11.3 रोमशा II, 1,17 राज्यमाण: 1,3,86 रोहित 1. 1,. BE:- ·82 रोहित I, 134 रौद्र I 76 राद्री III,69 ल लक्षण III " + 1 लक्ष्यते ], लोक 5 1268 राफसङ्गहणार्थ " लोकान् ।। लोय 11 रोक II 81 लोप II 110) त्यम I 1 ) | 321 लोभमाहता I 11 -1 राम | }7 11, I TO 10 11 III 1,827, b 0 लघु III,614 लघुपु III 10, 17 IN 1, रोट 1508 रोहशयन ।। ।। यहाश्मपरणयजे III 3 10 लाहित ! 6, 11 2५ 231 लघूनि III 10 17 11 12 1 लक्विता II रता 11 2, 103, लभत III10 सभेरन् 2 ॥ सम्योदर । राट रगर 1018 लवण III यणे । 1," यणानि II I0 ल्यणामि 1 एयणादन ॥ लाजाति। 11. त्याहनयासम 1,1, साहितम्य | 17 लाहिताप्णाय ! व . या। ३. यश्यान् यb} परन् । । 1. पतुण्ड 11 यायाम रियत II " : प्मन! 1 104 पर 11 111"1.31. - 1 - ·89 वचनात् I, 5, 44. वक्ष्यामि IV,3,b वरदं II, 5, 2] बहान् I,1, 30 वरया III, 1,3 वचः 1,1 वरत्विजी II, 3, 57 वचनं II, 10, 00 11, ७, 8 वराह I, 5, 132 वरुण I, 4, 8 II, 4,9 वत्सः 1, 5,49 घरुणं I, 4,8 IL5,320 वत्सतन्ती 11, 3,30 वरुण II, 4, 205,3 19. वदति 1, 4, 25 5, 90 वरुणाय II,59 वदन् I, 10, 31 35 घरेण्यं II, 10, 14 वदन्त.II 1,25 वर्जन II, 10, 41 वदन्ति I, 1, 12 11 11. II, | बर्जयित्या I. 5, 50 II,5,8 1," IV, 16 वर्जयेत् I, 5, 75 11, 40 II, वदेत् I, 7 30. 2, 6078 3,2529 वध I, 10, 19 37 II,2, 50 वर्ण I 5,57 वर्ण II 1, 42 वणे I, 10 28 वर्णधर्मः III, 10, 1 वनप्रतिष्ठ III, 3 10 वर्णसङ्करात् 1, 9, 15 वनवासं III, 320 वर्णा I,8,1 10, 36 II,3,4 घनस्थेभ्य IV, 5, 27 वर्णानां II, 2,95671 वनस्पतय. IV, 3, वर्णानुपूर्येण I, 118,2. यने II 6,17 वणेषु I 2, 18 वन्यामि III 2, 15 वर्तनात् III, 2,7 वर्तमानः II, 2,4 वपनं I, 5, 76 वर्तमानानां III, 1, 1 वपेत् 1, 2, 49 वर्तयति III, 2, 9 11 15 वयं II,5,5 चर्तयेत् II, 1,21 चय I, 1, 16 चर्तेत I, 10,8 वयसां II, 8.9 10 वयसि I,5,87 वर्धयेत् I, 2, 17 चरं II, 2,4 III, 7, 11 वधात् 1, 10,24 . यपन II, 1, 10 घर्धते II, 6, 32 10,8 धर्मी I, 5, 134 ·81 वर्ष I, 11,94 चाचयम 1 10 31 पर्पचर्ज I, 11, 25 याच ॥ 10 वर्षाकाले I, 11,25 याचा 1,) by 14 185 वर्षाणां I, 2,8 } 7,5 II,G, 0.7, 11 वर्षाणि 1 10, 1, 13. II,I, ! 1519 वाच्य 1 1,13 वर्षासु II, 6, 22 वाजसनेयिन II, 5, 27 च 11, 2,59 11, 1, 10 याणिजकान् I, 1,80 घर्ष. II, 1, 41 42 वाणिज्य I, I0, 4 चल्यलयत् 1, 0, 13 यात् I, 11,23 यली III, 2, 1535 यातोरता I, 5,50 वशा II,263 धादिन 1, 2,25118 यसति I, 2,53 III, 16 घानप्रस्थ 11,6,14 10 घमन् II,353 यानप्रस्थम्य 11, 10, 111, वसन्त 1,211 3,1 वसन्ते II,276 धानस्पत्ये 1,525 पसय. II, ", 19 धान्या III, I,01,15 घसान III,BA यापन 111,1,21 घसानि 1, 2,51 यापयित्वा ।। 10 11 11,i, पसिष्ठ II,597. 87, 8,2 यसून् II,5,16 वापयेत् ।। , घर I,5, यापीपु I, ) घहन्ती, 3, 3.5, 30 याप्सु II. 1, 3, या 1, 3,9 यामत II.B १ घाफI, 1,05 JI, ",825 यामनं 114 11,8, 10 यायम, 10 पाग्यत I, } 11 II, Th पायममभृत्युपहनानां [ 1 1 घायु JI, , 2011.H, } पाच 1, 10 11.2 { lo iपायु If,b, If R, 12 III. 2011,I - ·85 वायुभक्ष IV, 5, 68.9 10 विक्रेयं II, 1, 55 वायुभक्षणं IV 5, 7 | विख्याप्य IV, 1, 22 वायुभक्षाः III, 3,914 विगतमत्सरा I, 1,5 वायो. IV, 121 विग्रहं IV,7,3 वारणवर्जा. I, 5, 133 विघसं II, 7,21 धारणा I, 133 विघ्नं II, 5,21 वारुण' III 64 विघ्नपार्षदान् II, 2, 21, वारुणी II, 1, 30 III, 8, 9 विघ्नपार्षदीः II, 5, 21, वारुणीभिः II 4 3 10 32 विचक्षण I, 10, 31 62 V 2,9 13 विजानीयात् III, 4,8 वारुणीभ्यां II 49 विज्ञाता II, 225 वारुण्यै II 5,9 विज्ञाय I, 5, 47 11, 2 वा(पि । 7.. | विज्ञायते I, 4, 14 11, 17 18 वा(पिक I 5 79 57 II, 1, 324,248, याधुपिकान् I, 5 80 10 9, 7 10, 15 19. पाणिस I, 5, 138 28 46 49 59 66 III, चार्पिकात् 1, 11, -4 7, 16 IV 2, 11 17 घास II 1, 47 3,59 68 विज्ञेय [V, 5,9 12 103239 III 8,4 विट II 3, 11 10, 1. विट्सु], 104 वाससा III, 2, 4.5,2 विततं IV, 2, 17 यासस 6, 4. II, 3 64 वित्तस्य II, 6, 8 वासांसि I 6, 5. 10 II, 5 विदित्वा II, 6, 32 10,8 12 विद्यते I, 1, 10 II, 1, 50 चासोभि I (6,4 2, 42 53 5, 8 III, 2, वासोवत् I, 6, 12 14824 पास्तोपतीयं III, 1, 10 विद्यन्ते III 2, 11, 12 विकल्प I, 5, 25 विद्यया I, 2, 49 विकल्पी I, I, 8. विक्रीणीते II, I, 53 54 विद्यां I, 11, 40 II,5, 26 6, 36 III, 6, 20.

·86 -- 7 . , विद्यात् II, विपाप्मा 111, 8, 16 विद्याधिपति II 20 विप्न III, 3, 20 IT',5,, विद्यानां I 11, 10 विमI,1, 16 120.11,32 विद्यावतां 11 4.2. II, 2, 67 IV,5,186, विद्युत् I, 11 1 107,1 106, विद्वांग [ । विप्रतिपत्ति 1, 1, 17 विद्वांस II विप्रमुच्यते I, 1, 3 विद्वान् I 1 2th विप्रविशी II, 71 विप्रयजत II 1 40 विधान II 7, IV, "" विप्रस्य I 1, विधावन्ति ।। ५ विप्रा. I 1,8 II 4, 15 विधि 1810 विप्रादि ।। 8, विधिना I 3 } HI, 9 विप्रान् I ) 80 11 ३ 19 '.3 विभक्तदायान् J, 5.96 66.11 विभजेरन् II,27 10 विधिवत् 11, 1,15 विम्रमेण I5,87 विधीयते I, १३ 11, 20 विमुक्त. I],), I 21 II, 7, 21 विमुच्यते 11,78 विधुर || 10,4 विमोक्ष II 8 10 विना I 42 IV 7,1 वियन्ति 11,1, 13 विनायक 1151 विरज Hl 15 विनाळाना I, h 11. विरजा, II, 8 IN 3,7 पिनिरर्तन्ते ||1, 1, 16 विरमेत् III 1,0 चिन्दने । 27.16 चिलाप्य | 110, 18 III. 1, विन्देत् II, 2, 2 10 विन्दत I, U ) शिलोक्यन् J, 515 विपकेन II, 1, -1 विपत्मान्यस्मयो. 1,713) विपरीत I, ),021 THI, विवर्जिना 1. 1, 8,33 वियामि I,514 विपर्यये , 8, 12 वियहमाना. II, 1, 49 " -- ·87 विवाहः I, 11, 17. विस्तरे |I, 8,21 विवाहा I, 11, 1 विसस्य 1, 5.71. विविकिरा I, , 133 बिहरन्त II, 1, 11 विश II, 7, 9 विहार I, I, I विशाख II,5, विहारा I, 7, विशिष्यते I. 4, 25, 63 II. विहितं II, 4, 3 4,37, 14 II, I, 30 विहितः 1, 4, 16 11,3, विशुद्धात्मा IV, 7, 10 विशुद्धयति I, 5, 10 विहिता III 3 15 विशुद्धयते IV, 2, 14 art II , 21 विशेषत II, 7, 10 I) 31 वीरासन II 4,1 वीरासनाना II 105 विशुत IS 8, वीवधं III, 1,d) विश्वत. III, 7 11 14 धीवधेन III, 2,, विश्वभुक II, T 10 वृक II : 6. विश्वेदेवा II, 5 13. वृकलानां 1 11, 12 विश्वेदेवान् II, ), 20 वृक्ष | } 15 विश्वेश्य III, J, 151,5 वृक्ष II 10,05 विपं I, 5, 102 113, 16 वृक्षमूलिक II, I), 67 विषम I, 5, 63 वृक्षस्य I 2,10 विषयात् I, 10, 18 विष्णु II, 5, 24 वृक्षाणां 11 3. विष्णुः II, b, 18 वृाजन II,, विष्णुपार्षदान् I', i, 1 वृणुयान् ! 107 विष्णुपार्षदी. 15, 1 वृत्तान्तात् III, '). विसंस्थिते I, 7, 14 वृत्ति 111, 7, 12 विसन्नाह I, 10, 11 वृत्ति !, 3, b. HI, 1, ! " विसरणी 1, 1,5 2,163,23 विसजेत् II, T4 त्तिक्षीण il, विस्तर II, 8, 22 । वृक्षा । वृतिभिः HI, 1, !, 13.

·88 पृचे III, 2,7 वेदस्य I, 5, 82 II,5, 29 वृत्या 1, 2, 7 III, 1,3 वेदस्वीकरणशक्ति I, 11, 19 वृद्ध 1, 10, 11 चेदा. 1, 2,57 वृद्धत्वात् III, 2, 13 वेदादय. HI, 101 वृद्धत्वे IV, 7,8 घेदादि III, 9,5 वृद्धाय II, 3,50 घेदानां I, 11, वृद्धि I, 5, 79 वेदान्ता III, 10, 11 वृद्धयै I, 10, 3 4 वेदितव्यं II, 1, 49 वृपपर्वपः II, 2, 70 वेदेषु 1, 2, 7 III, 8 वृपलानवी II, 2,1 घेद्य II, 10, 35 वृपलीपतिः II, 3, 52 वेष्टयति III, 2,4 पाकपी I, 6, 9 वेष्टयामि III,1,4 वेणु I, 6, 42 चेष्टितशिरा I,5,15 घेत्ता II,2,30 चै I, 2, 50 इत्यादि वेत्थं III, 7, 11 वैखानस 2,6, 17 घेद 1II, 9,7 वैखानसशास्त्रसमुदाचार II,6, वेद: I, 1,05,85 11,9,7 16 10,35.68 69 वैखानसा. III, 3, 17 घेदखड्गधरा I, 1, 14 खानसानां III, 3, । घेदपारगेभ्य II, D, 19 वैण I, 8,8 चेदग्रह्मचर्य I, 2,1 वैण. I, 8, 10, 12 वेदयन्ते ।, 1 घेणय JI, , 37 घेदविक्रय I 3,52 वैणयदण्ड I, 3,3 वेदविझायणं I, 5, 122 चैणचाना 1, 5, 30 घेदविद. I,1,1 वैतुपिका III, 3,37 वेदविनाशिनी 1, 5,85 वैदिकानि 11, 0, 28 घेदसन्यासिकः II, 10, 67 । चैदेहक I, 8,8 वेदसहिता I11, 9, 1५. देहक I, 9,7 घेदसहिता III, 9, 10 13 । वैदेहफयो I, 9, I0 वैदेहकात् I, 912 14 ·90 व्याहतीमि. IV, 3,2 शक्यम् 1, 2, 50 II, 2,77. व्युद्धत्य III, 8, 10 शङ्काविहतचारित्रः I, 3, bb. व्युष्टः IV, 5, 30 शह I, 5,40 व्युष्टायां III, 4, 7 शहपुष्पी II, 1, 21 अणद्वारे 1, 5, 133 शतम् I, 4, 6.9 10, 14 22 व्रजेत् I, I, 22 II, 2,673, 35 [II,5 4143 शतकृत्व. II, 4, 65, 12 10, बत II, 1 19 36 मत III, 7,6 शतधा [, 1, 12 व्रतत्वं II. 10, 56 शनै I, 8,5 बतपा III, 8, 19 शनैश्चरं II, 5, 23 व्रतयेत् II, 7, 4 शब्द III, 8, 10 बतानि 1, 5, 121 II, 10, 41 शब्द I, 5, 15 II, 3, 41 यतावृत्तिः II, I, !! शयनम् I, 5,51 II, 1, 69 बतिक्ष्य. III, 3,67 शयनात् II, 16: व्रतोपनीयं III, 1, 18 शयने II, 6, 10 यतोपायनं III, 8,7 शयान I, 2, 20 II,G, 10 वतोपेत. 1 7,39 शयानाय I, 9, 20 वातपती I, 1,33 शयीत II, 9, 1900 नात्यान् I, 9, 15 शर I, 6, 12 बीड़ीणां I, 0, 43. शरीर 1, 1, 10 श शरीरधूक 1,8,0 शकुनय I, J, 129 शरीरविमोक्षणात् II, 10, 67 शकुनि 1, 5, 10 शर्वस्य II, 5, 20 शकत 1, 5, 13 शल्यक I,5, 131. शक्तिमान् 1, 5,87 शवकर्मणा II, 1,24 शक्तिविषये I, 2, 31 शवशिर II, 1 3 शक्तयात् II, 3, 12 शश 1, 5,131 शक्रोति IV,8, शस्त्र I, 10, } शरत् 1, 2, 11 ·91 शस्त्र II,2,71 शिला I, 2 35 शाक 1, 5, 67 140 HI , शिलोशयाः III, 10, 13 33,8 शिवः II, 7,3 शाकभक्षता III, 10, 12 शिवाविरावे I, 11, 1 शाफभक्षा III, 3,3 शिशुचान्द्रायण IT, 5, 18 शाखयो II, , 14 शिशौ I, 2, 48 शाध्य II, 2, 78 शिश्नात् II, 1, 3'. शाणी I, 2, 14 शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात् I 1, शाधि II, 1, 10 24 शान्ता III 6 12 शिष्टा I 1,50 II,1, 50 शान्ति II 362 शिष्टागम I, I, शाम्यति II, 3 62 शिष्टागमविरोधदर्शनात्I,1,24 शाम्यते II 30 | शिष्टै III, 1, 22 शारीरे II, 2 51 शिष्य 1 5 110 शालाश्रयत्वात् III, 1 3. शिष्य l 11, 10 शालीन II 7 1 10 3 42 शिप्यसङ्करिण II 3,9 III 1 1 शिष्या II,8,8 शालीनत्व II 13 शिप्येषु I, 2, 45 शासने 1 10 8 II, 1 10 शीधुपानं 1,20 शास्त्र II, 4, 24 III, 3, 16. शीर्पक II, 8, 2 शास्त्रदृष्टेन II,1,32, 3 शुक्ता II, 3, 10 शास्त्रपरिग्रह III, 3, 18. शुक्तानि I, 5 111 शास्त्रविहिता. II 56 शुक्ति I, 5, 40 शास्त्रातिग I, 5 66. शुक्र II, 5,23 IV, 3, 12 शिl 11, 10, 12 32 शुक्ल 1, 5,42 II,,926, शिक्षिताम् II, 259 शक्त II,1 50 10 30. शिखामुक्षु II, 0 20 शुद्ध चतुर्दशी III,82 शिर 1,5,521 R III, गुलमाधान्यात् I, 5 107 2, + 8, 16 11, 3, 5. शुक्लात् 11,5,24 शिरसा II, !, 28 गुडून 111, 2,4 ·92 गुचय [, 550 1, 2 } [I, शुद्धयते I b. f II, 140 5,1.. 5,28 शुचिं , 6, 1 3 II, 8, 3 शुद्धयन्तां III, 8, 16 शुचि I, 5 18. 20 49 123 | शुद्धयन्ति I, 5, 2 III, 1, 23 1265_0, 4 II, 3, 18 IV, 3, 17 28 शुना I, 6, 124 126 शुचिकामा I, 5, 62 शुभम् II, 3,51 शुचिकामा. I, 6, शुभाम् III,322 शुचिजन्मान I, (१ शुल्क I, 11,21 शुचिभ्य. I, 6, शुल्केन I, 11 21. शुचियासा III 5, 92 शुश्रूषा I, 2, 43 19 11, 10 शुचिपत् II, 1, 27 II 4,' शुष्कं I, 5, 68 शुची I, 5, 8 शूद्र I, 11,33 शुची I, 5,58 शुद्र II, . 53. शुचीन् I], 8, शुद्गः II,3,14 शुचीनाम् I, 6, 8 शद्रकर्मसु II, 4, 15 शुचे I, 53 शूद्रतां I, 8, 13 शुचो I, 5, 9 II, 3, 21 10, शुगवत् I, 5, 80 10, 28 45 शुगवधेन I, 10, 23 शुद्ध III, 9, 10 IV, 8 11 शुद्धः I, 5, 48 118 III, " शूद्रसम I, 2,7 17 8,31 शूटसाधm II, 312 शुद्धपत्यIV, 3,7 शुद्रसवनम् II, 1, 41 शुद्धशरीरिण. IT, 8, 13 शुद्रस्य I, ) 1785 II,1, 10 शुद्धि IV, 7,3 शुद्धि- I, 4, 15,3 1946 शुदाणा I, 5, 76 शुन I, 4, 17 IV, 2, 17 शुष्मात् 1, 4,996 14 शुद्धपति I, 5, 2 54 59 II, | मुद्रान् II, 3 11 1, 39 III, 1, 23 11, 1, शदान IV, 1, G 56,14.27 28 सदानं III, b, 10 शुद्राः 1,8,1 ·193 %3D शूद्राभिजननं 11, 1, 41 शौनक 11, 1, 27 शूद्रायां I, 9, 14 513 11, श्मशान I, 11, 22 2,29 IV, 2,131, श्मशानं II,5,2 शुटे 1, 10 22 II,250 श्मशाने II, 1,3 शूद्रेण II 3, 42 श्मश्रु I, 3,7 II, 1, 70 10, शूद्रेपु I, 10, 15 11 III 1,8217,6 शृङ्ग 5,40 शृहोदकन 1, 3, 126 श्मश्राणे III, B, 3 IV, 5, 3. शृणुते IV 8, 14 श्यामाक III, 2, 15 शृणोतु 17, 8 18 श्येनादिभि. III, 3,6 शुत 11,6, 3 । घयत् II, 3, 18 शतधाना I 5110 श्रद्दधानस्स[569 शेरते 11, 130 श्रद्धा I 5,64. शेष II - 0 1050 श्रद्धा II, 686 शेपक्रियायां 1 5 112 श्रुद्धापूतं I 5 63 शेषमक्षा III, 3,507 श्रद्धायां II, 7, 11 शेषाणां II, 2, 18 श्रद्धायै III, 9,5 शोचत 1 5 88 श्रपयित्वा III, 3, 567 शोणित 11, 1,7 श्रपयेत् III, 6, शोधयित्वा III 837 11 श्रप्यमाणं III, b,3. 5 श्रप्यमाणे III, b, In शोधयेत् 11, 5 18 श्रयेत् IV 1,16 शोच 1, 3, 50 श्रवणसंदर्शनयोः I, 11,33 शोच I, 4, 2_165,349 धारकर्म I, 5, III 46 47 ),47H,3,58 श्रादसूतकम् III, 6,10 8, 22 III, 1,22 1 श्राद्स्य II, 8,4 शौचः I, 5,47 श्रान्त. III,2,13 शौचविधि, III, 1,21 श्रामणकेन II, 4, 17 शौचाधिष्ठान I, 5, 1. श्रावण्यां J, 5,143 शीवार्थम् I, 3, 16 I], [0, 26 श्रावयेत् II, 8, 5 ·1,7 पहोना II. 26 श्रितानि II, १, 61 श्वशुर 1, 2, 16 II, 3, श्रियं II,, -4 श्वसूकरायधूतं III, 0, 7 धिये III, 9,5 भ्वा I, I,B, 100, 16 श्रीधर ।। 51 II, 3,61. श्रुतीन् 11, 5, 27 श्वानं I,1, 120 श्रुतशोले I.113 ध्यापिट I, 5, 131 भुति. 1, 2, 5, 15 1976 प II, II,.,.. 3.61 62 पद II, '). III, I, 21 धुतिप्रत्यक्षहे.य I, I.. श्रुतिसामान्येन II, ", 13 पडायित् ।। 8. पडदं II, I 14 भयते III, I, पडदः 11, 10, 11 धूयन्ते 1, 5, 108 पडदान् ।।, 1.48 घयः। 10 घेयान् 1, 11, 10 घेई 11,1, 0 पडोत्रा 111 7.15 श्रेष्ठ. I. I. II.8 21. पागभृन I, 10 1. भोणाया. 111,8.1 पाय 11, 17 धाणि 1, पछि I धोत्र 1,1. I) पण 11,.." धात्रयI, 10. h 11, 2) । पण्मामा III, 10, 16 धोत्रिय 1, 11, 1 II.} 1). पण्मामान.....I.III,"7. श्रोत्रियाय II, 15. पषमुर्ग II.i, धोत्रा पष्ट 11. 10 सायमान. 1,1,10 पई 1, 8, 11 भिणन् II, II पटमामी 1, 11.12 भोगी।, 3, 14 16 पठान 11, भ्या11, 13 पटी 11,III 8 . ध्यपार 1.8.") 11 नया 11, 1.10. J. अयिधापा 11, 132 111,1,1,1, . -- ·95 पोदशात् 1, 2, 18 संप्रयोग II, 1, 50 10,58 संप्रयोजयेत् I, 6, 79 स संप्रलीयते I, 1,15 सं II, 1,34. 10,2, 11 संप्रवक्ष्यामि IV, 3,1 संकीर्णयोनयः I, 1, " संवृहस्पति 11,1,3 1 11,2,11 संग्रहणे II, 154 संभाप्य II, 10,57 संचयः III, 9, 11 संमार्जन I, 1,58 संचरः I, 7, 19 संमृज्य HI, 1, 10 संचरेत् II, 5, 31 संमृष्ट II. 7, 2 सतिष्ठते II, 10, 23 संयम्य IN 2 15 संतुष्ट III, 3, 19. संयुक्त II, 5, 25 संदर्शनात् III, 2, 12 संयुक्तानि 1, 3, 12 संदर्शनी III, 2,6 संयोगः I 116 संधाय II, 10, 57 संयोगात् I, 4, 20 सधीयते II, 4, 19 22 संवत्सरं I, 10, 16 II, 1, संनिपतेत् II, 10, 5, 102,52 60 III, 7, 7 संनिपतेयुः I, 5, 101 9, 16 IT,1,11, संनिपाते I, 5, 103 11, 4. | संवत्सरः III, 10, 16 सनियोज्यौ 11, 2,63 सवत्सरगतागतौ II, 3, 57 सनिप्पाद्य II, 1, 49 संवत्सरावमं I, 2,3 संन्यस्तं II, 10, 27 संवत्सरेण II. 1, 02 सन्यासं II, 10,6 सवत्सरो II, 1, 45 सन्यासविधि II, 10, 1 संवादी II, 2, 79 संन्यासियत् III, 2 14 सवास III ) 168,23 सपरिस्तीर्य 11, 8, 7 III, सविभज्य ll 10, 50 4,37, 11 8,89,4. संविभाग. II, 3, 16 सप्रक्षालिनी III, 1, 2,8. संविशन् HI, 8, 19 संप्रक्षाळ्य III, ', संवृते II, 3, 21 सप्रतिपत्स्यथ II, 1, 49 संव्यवहार II, 2, 42 संप्रयच्छेत् I, ), 100 सशये I,1, 13 ·96 " ससुद्धा IV, 7, सक्तवर्जे I, 5, 110 सलिप्यामहे II, b, सखा [11, 2," ससर्गसामान्यात् I. 5, 10) साखपत्नी 11,52) संसर्जयन्ति II, 2, 56 सम्विय ! ! ! सस्कार I, 6,50 सखीन् ।। 29 संस्कार II,1,20 II, 1, 18 मगोगा II,1 38 सस्कारकर्मधिरामे II, 10, 7 सग्रहाणि II, 5 16 17. 18 सस्ता IV,1, 17 सङ्करे II,1,71 सस्तायां 1, 2, 11 समामे 1, 108 संस्थत्यI,1,57 11:, 1, 10 मचेल 1, 3, 52 118 121 सस्कियते 11, 25 मजनेभ्य III, 10 13 सस्तीर्य II, 10 20 सत् I, 5,87 संस्तृणाति I, 7, 27 सत II,5,8 सस्थिते I, 7, 19 सताम् II,b,8 सस्पृश्य I,1,27,21 110 मति II,2,8. 125 11, 10,50 सनी IT', 1,16 मस्पृष्टं I, 1,3 सतीर्थ I, ) 110 सनाययत् 1, 5, 19 मस्त्रिया ।। 8 2 संहिता III, 10, 11 मरपुष ॥ १ ॥ संहत्य I,1,7 सत्य I, II, 5, 100, स I, 1, 11 इत्यादि 10, 2 11. III,8 । सकाम II,221 10,11,II,I, सकामाया। 11,6 मत्यपींन् II 1,27 सकामेन I 11. मत्यादि 1,221 11,.,.. मकुल्य 1,519 मत्यारादम् 11, , सयुल्यान् । [li.मन्यन I, III 1,23 मरन्।.17 II,II 11.8,मत्र I 17 मारणेन III, माया , साराप्रपीत HI HD माम्य 1,11 गारमा [1 110 महाधि, , ·97 . सदने II, 2, 34 सम्योपासनकालात् II, 4, + सद पक्लप्तेषु II, 8,6 सन्ध्योपासनविधि !I, 4, 1. सदसस्पतये III, 9, 5 सनमुसले II, 6, 24 सदा I, 2, 20 4, 10 II,3 । सन्निधौ II, 3, 58. IV, 1, 74,137,26 IV, 1 20 2527 सपरिवृह्मणः I, 1,6 सदृशं II, 2, 21 IV, 1 सपिण्डं II, 8, 4 14 सपिण्डता I,5,91 सदृशी II1, 2, 16 23 सपिण्डान् I 5,93. सद्दशे IV, 1, 16 | सपिण्डाभावे I, 5, 98 सदेवताभ्यः III, 8, 10 सपिण्डेपु I, 5, 90 91 सदैवतस्य III, 8, 31 सप्त I, 10, 34 II, 9, 9 IV, सदैवताय HI, , 9 10 5,226,1 सदैवतेश्य. JI, 8, 30 सप्तकृत्वः I,5,42 सद्य. I, 5, 118 126 II, 2, | सप्तत्या II, 10,6 59 सप्तपूर्वान् III, 9, 17 सद्योजातं II 5, 20 सप्तभि III, 8, 16 सनक्षत्राणि II, 5, 16 17 सप्तम. I, 8, 14 18 19 सप्तमात् 1, 5, 91 सनत्कुमारं II, 5, 23 सप्तमासात् 1, 5, 92 सन्ततं III,95 सप्तमी 1, 2, 57 सन्तताः I, 5,500 | सप्तमी III, 8,9 सन्ततिः II, 4, 14 सप्तरात्र 1, 2,576, 38 III, 6,18 सन्धिषु II, 4,24 सप्तरात्रात् III, 5,5 IV,6,6 सन्ध्ययो. I, 11, 35 II, 4, सप्तरात्रेण II,1, 63 IV,5,23. 14 मप्तरात्रोपचास IV, 5, 23. सन्धयां II, 4, 15 18 10, सप्तर्पय III, 9,21 62. सन्ध्योपासनं I, 4, 16 मातीन् II, 5, 7 सन्तु II,5,4 सप्तर्षिभ्य III, 9, 21 BHO-- ·08 सप्तव्याहातभि HI, 10, 62 सप्तसप्त IV, 1,6 सप्तहोत्रा III, 7, 15 सप्ताक्षरां I, 2, 17 सप्तागारााण II, 1 3 सप्तायरान् III, 9, 17 सप्ताह II, I,67,b सप्रणवा IV, 1 28 समणवा IV, 1,29 सद्भुदाभि I, 5 14 सब्रह्मचारिषु I, 5, 116 सभासद I, 10,300 सभ्यावसथ्यो II, 10, 46 सम I,5,63 II, 2,76 12 IV,6,30 समकम्पत 1,5,79 समता II 2, 67 11,6, 9 समतोलयत् I, 5, 70 समधिगच्छति I, 1, 12 समनसा II, 10,23 समर्थे 1,370 समर्थ IV, 11 समवसाय I 1,49 समवाय I23} समश. II , समभुते I, • Sh III 7, 16 समस्तया II 1,14 समम्ताम् । समस्ता Iv,17 समा 11,I, 5 3,52 II, 6,? समाख्या II, 9,3 समाचरन् II, 1,62 समाचरेत् I, 5, 47 122 II, 7, 11 IV, 1,3 समाजिघ्रति II 10, 26 समादाय II, 10, 13 32. समाधुच्छन्दसा IV, b, 1 समान I, 5, 103 समाना III, 8, 16 समानाय III, 8, 10 समानुयात् II, 4, 12 समाप्नोति II, 6,23166 समामनन्ति III, 8, 10 समानात I, 6,8 समारोपयते II, 10 26 समारोप्य 1,6, 4) II, 10, 21 समावृत्तस्य lI, 1, 47 समाश्रित II, 7, 10 समाहित IV 5,18 समाहितानां IV, 3, 1 1, 1 समित् II, 351 समित्पाणि ]II, i, 11 समिर I 2,68 समिद्धार्ग 1,2,32 समिति II, 10 16 ममिथ 12, 52 53157 7, 20 III,1,11 समिध I,2,05) IV,3," ममिन्द्र 11, 1 31 11,211 ·99 - समूढI, 5,59 समूहन्या III, 2,9 समूहन्या. II, 3, 64 समीक्ष्य I,1, 16 सर्व 1,6,4 10, 33 35 11, समुत्पन्नानि IV, 8,5 21 II, 1, 25.5 11. 10, समुदीरितं IV, 6, 9 8, 14 21 III, 4,45,8 6, 5. समुद्रगां I, 5, 1.6 678 9. 10.10, 8. IV, समुद्रसंयानं I, 1, 20 II, 1, 2, 11 41 सर्व III, 1, 11 समुपस्पृशेत् I, 5, 74 सर्वकर्मणां II, 4,4 समुष्काभ्यां II, 2 74 III, सर्वकर्मसु IV, 8, 11 22 सर्वकर्माणि IV 5,2 समुहूर्तानि II, 5, 16, 17 18 । सर्वक्रतुफल III, 5, 8 19 सर्वक्रतुयाजिनां II, 7, 14 सर्वच्छन्दस्सु III, 10, 11. । सर्वत I, 10,7 सर्वतनुः IV 2, 11 समूहा III, 1 52,9 सर्वत्र I, 2, 33 II 8,18 सर्वदोपापघातार्थ IV 1, 30 समृद्धानि I, 5, 84 सर्वपण्यै II, 1, 41 समृद्धयते II, 8, 17 सर्वपातकेषु IV, 3, 2 समेतानां I, 1, 10 सर्वपातकै IV, 2, 14 सम्पत्ती II, 4, 14 सर्वपापप्रणाशन IV, 5, 10 सम्पन्नं II, 3, 18 सर्वपापविशुद्धात्मा IV, 8, 10 सरस्वती देवी II, 5, 24 सर्वपापानां III 6,4 सरित III, 10, 13 सर्वपापार्णमुक्तात्मा IV, 8, 13 सर्या II, 5, 16 सर्वपापार्णसागरात् IV,8,11 सर्पि. I, 5, 129 140 IV, | सर्वपापेभ्य IV, 5, 31 6, 3 5, 10 11.1425 87,73, 15 सर्पिमिश्रम् III, 1, 19 सर्पिपा II, 1, 57 IV 8, | सर्वपृष्टया I, 1, 30 18 सर्पिप्के IV, 6,5 सर्वभक्षत्वं II, 2,58 समूह्य III 2,9 सर्वपापैः I 1, 2, 9 8, 16 सर्वप्रायश्चित्तिः III, 10, 18 ·10) सर्वभक्ष्य II, 7,7 सर्वेषां I, 11, 16 II,2,3 सर्वभूतानि II, 5, 37 55 III, 3, 18 11, 2,5 सर्वभूतेभ्य II, 10, 20 30 सर्वेषु I, 2, 18 6, 30 31 सर्यवणेभ्य II, 9, 14 10,64 II1, 5, 8 सर्यवेदजनान् II, 5, 27 सवैः III, 5, 8 8, 14 सर्ववदान् II, 5, 27 सलोकतां III, 8, S9 II,5, सर्वश III,3,6 20 सर्वम्मात् III, 7, 11 I', 2, | सवन II, 10,65 123,56.4,2345 सवनत्रयं IT, 7,68, 18 678 सपनानुकल्प II, 1, 41 सर्वस्य II, 7, 10 सघनीय II, 1, 37 सर्वस्वहरण I, 10 19 सबने III, 9, 20 सा, 11, 31 सवनेषु II, b, 17 III, 10, सर्वा. II,5,29 III 10, 13 14 IY,3,5 सवर्णा. I, 8 0 0 1 II, 2, सर्याणि I, 3, 12. 11, 7, !" 11 सर्वातिथि II, 6, 17 सवर्णानन्तरासु I, 6,6 सर्वान् I, 10 30 II, ", 20 सवर्णापुत्र II, 9, 12 सर्वानुभुं II, 8, 33 सवर्णायां II, 2 11 सर्वापभोजिना II, 3,77 सवर्णाया I, 5,95 सर्वापराधेषु , 10, 17 सवर्णासु। 9, 1 सर्वाभि II, 3, 21 11, 3, 2 | सचिता II, 5, 11 सर्यारण्यका. III, 3, 34 सवितु II, 10, 14 सर्घावश्यकावसाने JI, 7, ' सयिो III,95 सर्या III, 4, सवृषण II, 1, 14 सर्वे 1, 2,575, 50 II, 1, सव्य 1,1265,5211 396 13 IIl, 10, 13 14 11,3,5 IT, 1,27 पच्याहतिकां 11, 1,28 सर्वेभ्यः III, 8, 1 I. ., सव्यातिषा IV,1,29 ३. 6,3 सध्ये 1,4,18 ·101 । 0, 131 मव्येन I, 2, 26 II, 7,3 साधुवृत्तः I, 5, 87 मशकृद्रसे II', 0,5 साधुवृत्ताय I, 2, 20 ससप्तव्याहतिका II, 4,7 साधूनां I, 4, 19 सह I, 1, 19 2, 49 4, 17. साध्यान् II, 5, 20 5, 80 II, 1, 50 52.6, | सान्तपनं IV, 5, 11 30 35 III, 2,6_163, | सान्तपन- IV, b, 13 237,11 IV 1, 28 साम IV, 5,1 सहधर्म. I, 11,3 सामतः III, 9,8 सहस्र I, 10, 33 IV, 4, 10 सामभ्य III, 9,5 सहस्रकत्व. II, 4, 5 5 12 सामवेदं II, 5, 27 IV, 3 3 1036 सामवेदानां 17, 6, 29 सहनदष्ट्र सामशब्देषु I, 11, 23 सहस्रश. 1, 1, 9 10 IV,8,5. सामानि II, 8, 4 5 12 1066 सहस्राक्ष IV,8,3 सामान्यां III,3,21 सहस्राक्ष IV 75 सामुद्रशुल्कः I 10, 13 सहासन 1, 2, साम्पराये II, 2, 30 6,33 सहोढं II, 3,32. साम्प्रदायिक II, 3, 44 सहोढ. II 2, 35 साय lI, 1, 64 65 3, 11 सा I, 1, 32 इत्यादि 4, 15 16 18 7, 17 18 साक्षिण I 10, 30 31 10, 20 61 62 III, 3,5 साक्षिण I, 10,36 67 साक्षी I, 10, 29 34. 35 सायमाश II, 7, 26 साक्ष्यं I, 10,35 सायुज्य III, 8,30 साई II, I, 49 सारानुरूप्येण I, 10, 15 सादयित्वा II, 10, 20 साधयति III, 1, 15 साधयन्ति IV,7,2 साधयेत् IV, 5, साधव. I, 11, 18 सार्यकामिक III, 8, 38 सार्ववणिकं II, 4,3 सावित्री 1, 4, 7 II 4,5 12 14 27 10, 14 36. III, 10, 11 IV, 4,6 सावित्रथै III, 9,5 साधुI, 11, 11, ·102 साहोरात्राणि II 5, 16 17 सुरुतांशान् II, 1, 51 18 19 सुसे II, 6, 10 सिंहे III, 7.11 IV.7,7 सुजागृहि III, 8, 19 सिक्ता II, 1, 28 III, 7,4 सुत II, 5, 20 IV,2,18 सुदक्षा. III, 6, 15 सिय I, 7,5 सुनिगुप्तान JI, 3, 37 सिञ्चति III,1,2 IV 1, 21 | सुनियतात्मा 11, 3, 53 सिञ्चतु IV, 2, 11 सुपश्चात् II, 4, 13 सिञ्चन्तु II, 1, 34 IV, 2, 11 सुपूर्वी II, 1, 1. सिते IV,5,17 सुप्तां I, 11, 9. सिद्धं III, 2, 13 4,57,12 | सुप्रक्षाळितपादपाणि.II,3,21. 8, 17 सुवहूनि IV, 6,8 सिद्धहविपां I 9.45 सुब्रह्मण्यं II, 5,22 सिद्धि 11, 3, 53 IV, 52 सुब्राह्मण II, 3, 19 8, 13 सुमित्रा II, 6, 4 सिद्धि II, 7, 23 सुरभिमत्या [I, 4 2 10, 32 सिद्धेच्छा III, 1,52, 13 सुरां II, 1, 17 सिद्धयति I, 1, 19 मुराफर 1, 5,50 सियन्ति II, 7, 23 III, 5, सुराधाने II, 1, 21 8 IV, 7,1 सुरावजान् I, 10, 18 सिन्धु I 1, 29 सुरापान III, 5,66, 18 सिन्धु I 1, 28 सुरापानेषु I, 10, 18 सिरी II, b,31 सुराष्ट्रा I, I, 29 सिलै. III, 2, 11 सुरेश्वरान् IV, 8,3 सिलोन्छा III, 1,5911 सुघ 1,646 II, 3, 12 20 सिपाधायपुः IV, 8, 17 10, 14 32 33. सीदति IV,8,1 सुवर्णरजताभ्यां 1, 5, 126 सीमान्त I, 4,22 सुपर्णस्तन्यं III,5,6 6,9 18 सुस्त I, 10,32 सुवर्णाना I, 5, 21 सुकृता IT, 8, 10 सुभ्रवस. I, 11,31 ·103 सूक्ष्मा I, 1, 13 सूतः I, 9,8 सुपिराया. I, 6, 17 सोमपानं III, 10, 12 सुसमृद्धोऽपि II, 8, 21. सोमभक्ष्येषु I, b, 31 सुसर्पिपा IV, 7,9 सोमसंयोगात् ', 4, 20 सुहित II, 6, 10 सोमात् I, 7, 11 सुमनस्य II, 3, 15 सोमाय 11, 8,7 III, 9,5 सुत्नैपाय III. 8,6 सोमे III, 7, 15 सूक्तेन III. 7, 11 सोमेन I, 5, 45 II, 9,5. सौ 1, 5,5 सौमिक II 6, 12 31 सूत्रकारं II, 5, 7 सौरी II, 8, 9 सूनवः सौरीभिः HI, 8, 18 सूमि II, 1, 13 सौविष्टकृतीं III, 8, 10 सूर्य II, 3 31 5 20 सौवीरा. J, 1,29 सूर्यः I, 7, 31. II, 6, 33 III. सौवीरान् I, 1 30 2,68,21. स्कन्द 11, 5, 22 सूर्यस्य I, , 28 स्कन्दपार्षदान् II, 1 22 सूर्याचन्द्रमसाः III, 8, 3). स्कन्दपार्षदीः 11, 5, 22 सूर्ये IT', 5, 18 स्कन्दयेत् IV. 1, 2: सृगाल 1,10,10 स्कन्दन II, 1, 15.10 सेतुरुत् II, 3, स्तनयित्न I, 11, 14. सेतून II, 3, 6 स्तुवतः 1, 2.80 सेन्द्रिय. II, 1, 49 स्तूयमानस्य II. 2, 80 सेवमानः II, 1,+ स्तेनः II 1, 15. 16 III, सध्रकं II, 1, 15. सोदकं I, 4 स्तनात् 11, 1,16. सोदफेन II, 4, स्त्रियं I, 11, 30 II, 1, 20. सोदर्या I, 5, 95 III, +,27,8 सोपचयान् II, 2, 37 सोमं II, 5, 93 11 8,3 सोमः1, 7,11 II,2,58 5.16. स्त्रिया I, 1, 19 . सिपः 1, 41.04. II, I, 502,37.57 58 ·104 4 स्त्रियाःI,5,17 II, 1, 10.71. | मातकरतानि II, 3, 10 3, 42 स्नातकस्य 1,3,1 स्त्री I, 10, 11 II, 1,39 2, स्नात्या 1, 2,57. 123 126. 45 46 II 10, 32 III, 4, 7 स्त्रीगमन IV, 1,6 स्नानं I, 5, 122 स्त्रीणां I, B, 117 II, 1, 51 II, 3,24 43 2, 34. नापन 1, 2, 36 38 स्त्रीपुत्रसमवाये II, 2, 10 स्नायात् I, 2, 40 II, 3, 44 स्त्रीमजा II, 2,59. 45 IV, 3, 4. स्त्रीबालवृद्धानां II, 1, GE स्नास्यन् 1, 2,50 स्त्रीभिः 1, 2, 24 स्नुपा II, 2, 64 स्त्रीवध I, 10,23 स्नेहानुगतत्वात् I, 11, 16 स्त्रीशूद्रैः III, 8, 20 IV, 5, स्पर्धमानः II, 6, 30 स्पर्शनं I, 6, 75 स्त्रीशूदी I, 5, 16 स्पृशन्ति I, 5, 80 स्थ II, 6,30 स्पृश्य I, 5,18 स्थण्डिलं III, ),29,4 स्पृष्टा I, 5, 62 118 122 स्थविरे II, 2, 40 स्म. II, 6, 36 स्था. II, 5, 12 स्मार्त. I, 1, 3. स्थान II, 10, 5558 स्मृत I, 4, 9 1I,3,60 III, स्थानासनफलं II, 4, 17 G, 4 IV, 1,239,55, स्थानासनाभ्यां II, 1, 41 11 17 18 स्थालीपाकस्य III, 8, 28 म्मृत. I, 1,145, 66 स्थितं I, 1, 15 स्मृताः II, 3, 56 4, 15. स्थितः IV, 5,32 स्मृतौ I, 10, 37. स्थिता IV, 6, 10 स्मृत्वा IV, 8, 16 स्थिते IV.5, 1930 स्यां II, 18 स्थूल II, 5,21 स्यात् I, 1, 9.92 2, 31 5, नातः III, 5,28 18 2022 23 78.6, । स्नातक II,8, 7,2830 इत्यादि. , ·105 खुत्र I 06. स्यातां I 2,49. स्वयंभुवे III, 9, 5. स्युः I, 1, 9 10, 36 II, 1, स्वयंभूः I, 4, 17 41 502.10.3,165,9. स्वर्ग 1,2, 26 5, 65 II,2, चन्तीपु II, 3, 4 48 4,2386,8 म्रवन्त्य III, 10, 13 स्वर्ग. II, 6, 8. त्रस्तपु I 5, 19 स्वर्गलक्षणं III, 2, 163, 23. स्रावयित्या I, 5, 10 स्वर्गलोके IV, 3, 18. सुक्नुवं 11, 1, 10 स्वये II, 8, 1 III, 8,138 मचि II, 10 18 III, 1 10 स्वर्णस्तेय. 10, 18 स्वविग्रह IT, 5, 2 सुबाहुती II!, 7, 1 म्वसुतां । 11, 20 स्वं 10 स्वां I 2, 57 ख. II, 10,37 स्वातन्त्र्यं II, 2, 45 46 स्वकर्म II, 1,3 स्वाध्याय II, 3,599, 3. वकर्मस्थाI, 219 । स्वाध्यायं 1, 2, 57 II, 6, 6. स्वधर्मे II, 10,5 8 III, 5, 2 स्वधा II, 5, 28 29 306, स्वाध्याय II, 6, 79. स्वाध्याये II, 0, 58 10,65 38,7. 10,33 स्वधारिक्थभाक् II, 2, 18 स्वाध्यायेन II,A, 5. स्वधावन्ति II, 8,5 स्वाभिप्राय I, 5, 66 | स्वामिने III. 2, स्वपन्त ।1,3,b स्वाहा ।। 1,335, 117.3. स्वमान्तं I, 11,34 8.7 10, 18 III,4.4.6, सभ्यतः II, 6, 10. 157,118,169,5. स्वय [ 6,95 101. 11,2, IV,23103,6 142128 स्वाहाकुर्यान् II, ', ',39. स्पिष्टकते II, 8,7 स्वयंदत्त. II,228 स्चे II, 2, 17 स्ययभुवं II, 5, 20 | स्वेस्वे II. 9, समात् III, 7, 4 स्वयंदर II, B110-XIV ·106 ह हस्ती I, 1, 11 ह I, 2, 55 इत्यादि हस्ते I, 4, 18 हस I, 10, 28 हस्तन III, 3, 11 हस. II, 1, 27 IV, 4, 5 हस्तौ II, 5, 1 हत I , 63 III, 3,6 हारीत II, 1,50 हत्या II, 1,6 हावनीया II,8," हन्ति I, 1033 35 11, 40 हासी 11, III, 8,21 II, 8, 32 IV,02128 हि I 1 13 इत्यादि हन्यात् I, 10, 12 II, 1, 155 हिनोति I, 63 हरणात् I, 11,8 हिमवन्तं I 1 25 हरिण I, 5, 132 हिमवान् III, 3, 19 हरेत् 1, 5, 99 .02 10, 16 हिरण्य III, 10, 15 II ,12 हिरण्यकेशिन II 5, 27 हवन II,3,60 हिरण्यगर्म II, 1, 20 हवि I, 1, 31 5, 62 64 II, हिरण्यमाशन III, 10, 12 5, 61. 8, 15 15 10, 60' हिरण्यवर्णा II, 5, 12 III. 6, 10 हिरण्यवर्णामि. II, 4, 2 10, हविय | 7, 11 32 हविर्वत IV 5, 4. हिरण्यशृङ्ग II, 5,3 हविष्य III, 1, 18 8,79, 3 होनानि I, 5, 84 हिरण्यार्थे I. 10 35 हविष्यस्य IV, 5, 19 20 हविष्याशी IV, 7,6 हुतं II, 7, 11 हचिप्यैः III, 8 10 हुतहोम. II, 10, 16 हवापि I, 7, 11 हुताग्निहोत्र. II, 3, 18 हव्यकव्येषु II, 8, 16 हुतानुमन्त्रण II, 7, 11 हुते II, 10, 20 IV, 1, 18 हव्या. 1,6,3 हुतेन II, 3, 62 हसन् I, 5, 15 हुत्या 1, 11, 4 II, 1,347, हस्तपादान् II, 10, 45 4. III,3,5677, 11 हस्तात् II, 2,26. 158,10319,5 हस्तिमुख II, 5, 21 IV, 2, 11 123,6

·107
हूयते I 583
होतु IV,87.
हृदय 5,18 IV, 3,8 होतु I, 7, 24
दृदयङ्गमा I 5, 15 II,1, 28 होम II,8 16 IV, 6,235.
हृदयदेश II, 7,9
होम IV 815
हदि V, 6, 10
होम III 10 10 IV,8,18
हषीकेश II 524
हादा III, 10 13
हेम IV 64
हिये 1 35
हेमानि IV 79
हीमान् I 221
होतव्य IV, 87
KALYAN
Sun
SN.in
RHAVAN