·कवि
सरस्वतीभवन-अध्ययनमाला
(१९)
प्रधानसम्पादक
डॉ० भागीरथप्रसाद त्रिपाठी 'वागीशः शास्त्री'
अनुसन्धानसंस्थानसञ्चालकः
वाराणसेयसंस्कृत विश्वविद्यालयस्य
प्राच्यभारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
(शोधमपन्धः)
प्रणेता
डॉ० धुनीरामत्रिपाठी
बी० एस-सी०, माहित्याचार्यः, विद्यावारिधि (पी-एच० डी०),
वाराणरोयसंस्कृतविश्वविद्यालयः, वाराणसी
एम्०ए०.
वाराणस्याम्
१८९३ तमे शकाब्द
२०२८ तमे वैक्रमाब्दे
१९७१ तमे क्रिस्ताब्दे

·प्रासिस्थानम्-
प्रकाशनयिमागः
पाराणसेयसंस्कृत विश्वविद्यालयः
यागणसी-२
मूस्लम १५) रूप्यकाणि

·INTRODUCTION Like other sciences, the Science of Climatology also was well developed in ancient India. It is regrettable that, now a days, we do not pay proper attention to our ancient Indian sciences. This is, because, some how, we have formed a notion that ancient Indian sciences have lost all their utility in the face of the modern sciences which have des eloped so much to their present position. But this concept of ours will prove false if we try to realize the real merits of the ancient Indian sciences. The main difference between the modern sciences and ancient Indian sciences is that in modern sciences, the deeper we go the more we have to depend upon costly machines and other equipments So, here-in, the machines seem to have more importance than the scientist himsclf. But, in ancient Indian sciences no costly machines or equipments are needed and the scientist is able to carry on his work, anywhere, without costly machines and well-equipped laboratories. From the study of different ancient Indian sciences we gather that ancient Indian scientists instead of depending upon man made machines and equipments, have always tried to adopt and utilize natural objects easily available around us. Thus the earth and the atmosphere had been their laboratory wherein the animals, plants and other natural objects had to serve the purpose of instruments and equipments. We can take the science of Indian Medicine, still known as an example. Though, we do not have it in its complete ancient Indian form as, many branches of this science have disappeared and some of them are not yet completaly traceable, even then, an Ayurvedic physicion, if well versed in to us ·( 2 ) Nadı Vijana and Chikitsa, does not have to depend upon costly machines or instruments for diagnosis or treatment, whereas an allopathist can not work without instruments and machines ranging from stethoscope to u. C.-ray machine, etc Similarly, in the science of climatology, while the modern meteorologist has to depend upon the instruments like baro meter, thermometer, anemometer, wind wane, rain gauge, etc., the ancient Indian meteorologist can do without depending upon such instruments. Consequently, our ancient Indian science may be used and utilized very casily even by a common man. The ancient Indian system of climatological science has another merit over the modern system that through the modern system the weather of only a few coming days may be forecasted but with the help of ancient Indian science of climatology the weather of several coming months may be forecasted Thus our ancient Indian system proves of grenter use for the agriculture as well as many other vocations and industries I'rom a brief account of the ancient Indian weitherforecast system we may have an idea of this ancient Indian scienee, The methods of weather-forccast, as adopted by different Rsluis may be classified as below I Metliods of weather forecast bascd on the observations of speed and direction of the wind. 2. Methods of weather forcast based on the observations of the changes in trees, creepers etc 3. Methods of weather forecast based on the observations of the actvities of some mammals, birds, reptiles, amphibians, fishes and insects. 4. Mcthods of weatuer-forecast based on the observations of cliemical changes perceptible in some organic and ino rganic chemical compounds found in surroundings, ·5. Mcthods of weather-forecast based on the observations of some physical changes in the atmosphere appearing to be around the sun and the moon viz, halo etc, 6. Methods of weather forecast based on the study of location, movements, conjunctions, etc, of the planets and stars 7. Mcthods of weather forecast based on the study of cloud forms and othcr sky-features like lightening, hurricane, hazc, halo, thunder, rainbow, etc. 8. Methods of weather ecast based on some hand-made simple instruments for measuring atmospheric temperature, humidity, etc. 9. Methods of weather forecast based on the ingress of the sun into a particular Resi or Nakshatra or the day of a particular date of an Indian month, 10. Methods of weather forecast based on some simple formulae known as “Nakshatra Chakras" In the ancient Indian system of wheather-forecast, first a general idea of the weather of the coming year is obtained with the hielp of Indian calender wherein the location, movements and conjunctions of the planets and stars are described With the help of the methods dealing with thc effects of thc planets and stars on the atmosphere of the earth, as described in this work we can, before a year or still earlier ascertain whether, in a coming year, the rain will be scanly, normal or heavy, and also whether the rain would be timely or untimely (v12, Akala-yrshti ). In order to forecast the daily weather of the coming year, according to ancient Indian system, the methods based on the study of the direction and speed of the wind are undertaken. From the observations of the Epeed and direction of the wind ·( 4 ) of continuous 720 hours in the month of Pausha the weather of coming 360 days and 360 nights cun by forecasted and this method has been attributed to Rshi Parasara. Thus we can forecast the daily weather of the whole coming year at the end of the previous year. If, there is to be, some change, unex pected previously, in the above forecast of the rain, it may be noticed in advance with the help of the wind observations of Phalguna, Chaitra Vaishha and Jyeshtha months Some simple instruments, based on the principle of temperature and humidity are also used for this purpose Moreover, from the study of the Vrshti Garblia, the correct time and quantity of the rainfall may be forecasted beforc 195 days. With the help of this method the observer caa forecast the hul storm as well 170 days in advance These all methods are based on the theory of the wind and cloud circls as established by ancient Indian meteorolo gists According to this theory the cloud circle is completed within 195 days and the wind circle is completed within one year in ordinary course It is also assumed thint if a Vrslıtı Garbhi does not ruin after its complete course of 195 days, due to some disturbances in the atmosphere, it causes hail storm after 170 days viz, on the date of its conception The disturbances that create disorder, are classified into three catagories, viz, celestial, atmospheric and terrestrial. Like the modern system of weather forecast the ancient Indian system also has some methods for the forecast of the weather of 1 few coming days These ancient Indian methods also, like modern methods, ure based on the temperature, humidity atmospheric pressure, wind and cloud-forms But, the instruinents used in the ancient Indian method differ from those in the modern system, In the modern system the ·( 5 ) instruments are man made complicated machines, while, in the incient Indian system, the natural objects arc used as instru. ments The activities of different types of animals, the changes in the plants and some chemical phenomena occurring in the surroundings are utilized to indicate the position of atmospher ic temperature, humidity and atmospheric pressure. Since, these activities of animalsor changes in plants and chemical compounds are caused by a particular position of temperature pressure and humidity, it is quite evident that our ancient Indian methods of weather forecast are quite scientific The Indian classification of cloud forms is ffere from the modern onc, but the underlying fundamentals of climatology arc quite similar In ancient Indian system, like cloud forms, thc rain bow halo, ctc also tre utilized to forecast the weather Thus, with the help of ancient Indian methods, we can forecast the weather, not only of a few days in advance but also of months and years in advance with the help of the methods buscd on Indian calender, observations of wind, clound-forms, sky fcatures biological and chemical phenomena as described by ancient Indian meteorologists Since thcsc methods are mostly based on thc observations of the natural objects, the knowledge of their scientific back ground is very essential example we may tahe the method of wcatſıcr forecast based on the observations of tlic speed and direction of the wind Here, *€ must know that I certain speed of wind wfuch causcs ricavy run in 1 damp region ( \nupDesa) shall cause in ordinary run in a region of moderate climate ( Sadhara a De-a ) The simc speed will cause scantv rain in a dry region (Jugla Deta) while it may cruse only clouds in 1 desert region (Varu Data ) Simulatli ? certain speed of the wind may cause hcalı rain in the rainy 5c7son, but the same speed will cause 7 light shower ·or only clouds in the dry season. It is also to be noted, that the quantity and area of rainfall may be less or more in proportion to the speed of the wind of a particular direction. Some other sky-features also give an idea of the quantity and area of the forecasted rainfall. If a beginner does not take all such facts into account, his forecast will be inaccurate. While observing the direction of the wind we must take notice of the existence of a mountain, sea, lake, big river or a desert on a particular direction of the place of observations. Thus, the correct idea of the direction of thic wind and the quantity of the rain or clouds forecasted there upon, at a particular place, in a particular part of the year. may be decided after carrying on the wind-observation for about two or three years continuously. These facts may be understood either by the experience through the patient work or, better, with the help of an experienced person. In the prescrit work the ancient Indian methods of climatological science have been described. Though, at present, we have no complete and authoritative books on this ancient Indian science, but, form the exhaustive study of the vast Sanskrit literature we come to the conclusion that this science was well-developed in vedic period and continued to floruish till 7th. century A. D. The works of Kasyapa, Nirada Vatishtha, Garga, Parāśara, Devala, Druhina, Rshiputra, etc. in this science, were available up to 9th century A. D. Bhattotpala is the last scholar to quote the views of the above Ashis. With the downfall of all the ancient Indian sciences, tliis science also perilice during the period ol forcign invasions. At about 18th. century A. D. somc Indian Pandits trici 10 translate tlic available pieces of worhs on this science from Sanskrit to different regional Indian languages. Thic works of ·(7) on on Khani in Bengalı; Dik in Maithil, Ghāgha and Bhaddarı in Hindi and Rajasthani, Tirikkurala Rattarnatasastrasu, etc, in Kannada and Karana Pathu in Tamil and other similar works in other southern Indian languages fallin this line. These works are incomplete, but taken together with Sanskrit texts (collected from the vast Sanskrit Literature and some unpublished old Samskrit manuscripts ) may prove of much importance. A brief account of thc history of this ancient Indian science has been given in the last chapter of the present work where in the Sanskrit text of the works of Gh and Bhaddart have been put together to show that such works in the regional Indian languages are merely translation of the old Sanskrit texts. The present volume is a part of my research work "Ancient Indian Agricultural Sciences" which I started in 1959 the suggestion of Dr. A. N. Jha, I C. S the present Lt Governor Dell. I wanted to publish this worh carlier about in 1965 when H, E. Sri Vishw anith Das the then Goi crnor of U P., encouraged me by establishing a department of Indian Sciences in the Sanskrit University Varanası. His Cxcellency desired that the practical Tork for the reunal of such aicient Indian Sciences should be carried on in the Sauskrit University. But, unfortunately that schem: could not be continued after thr tenure of his offices Now with the liberal help of the Unrersity Grants Commission the present volume is being published for w uch I ouc leartfelt gratefulness to the University Grants Commission, Ilic work for the revis il of ancient Indian sciences can not be carried on successfully unutarr i gcmc its for clic practical work are made. The work of climatological observations, acco rding to ancient Indian system, nccds only workers and a place for obserı ntinne, ſicc from local atmosplicric disturbances for ·(8) the forecast of the weather, in ancient India, climatological observations were recorded, generally, at every town and village even, because, no costly machines and instruments are needed for this work. But, for higher research work on this science, some big observatories also were constructed by the rulers and rich citizens. Even now we can see the remains of such observatories, The observation tower constructed by Varaha Mihira, a scholar and councillor of Mahārāja Vikramaditya, at Indraprastha ( now Delhi ), is now known as Qutub Minār. The observation towers of Madhava Rao at Varanasi and another smaller observation tower at Chaukhandi, Saranganātha (now Sāranátha, Varanasi ) are the remains of the old towers of different sizes for climatological observations. I am sure that if the ancient Indian sciences are revived and brought to practical use, they will prove of much benefit to the mankind as a whole.

·प्रस्तावना पुरा भारतवर्षे विकसितेषु विविध विज्ञान शास्त्रेवन्यतमम "सतुविज्ञान- शान्त्रम्'' अप्यासीत् । प्रान्य-भारतीयाया वैज्ञानिकपद्धतेस्वावदिद वैशिष्ट्य यद् यसाधु निको पाश्चात्त्य-विज्ञान-पद्धति स्वीयासु सर्वासु शाखासु बहुमूल्यानि यत्रो- पकरणानि, विशाला प्रयोगशालाश्चाश्रित्य महती जटिलता दुसाध्यतामावहती तिष्ठति तत्रैव प्राच्य-भारतीया विज्ञानपद्धति स्वीयासु सर्वास्वेय विज्ञान- शाखासु ईश्वरकृना सृष्टिमेव प्रयोगशाला विधाय निसर्गोपपादितानि सर्वसुलभानि सर्वसुगमानि च यत्रोपकरणान्याश्रित्य सर्वसाधारण- माध्या विलसति । उदाहरणार्थ सर्वविदित चिकित्साशास्त्रमेव तावद् द्रष्ट- व्यम् । आधुनिक पाश्चात्य पद्धत्या चिकित्साशास्त्र सम्यगीत्यापि पाश्चा- स्यपद्धतिकश्चिकित्सको रोगाणा निदानाय स्टेथोस्कोप एक्सरे प्रभृतीनि यवाण्य- पेक्षते । इत्य गृहोतविद्योऽपि पाश्चात्त्यपद्धतिफश्चिकित्सको लक्षगुद्रामूल्यैर्यन्वेधिना रवीय चिकित्साकार्य सम्यक् सम्पादयितु न शक्नोति । पर प्रान्यमारतीयपद्धति- कश्चिकित्सकस्तु नाडीविज्ञानसाहाय्येन विमपि यन्त्रमनपेक्ष्यय रोगनिदान सम्यग नुतिष्यति । पाश्चात्यविज्ञानपद्धतेर्यगुमूल्योपकरणसाध्ययादेव माम्प्रतममेरिका- देश रूसदेशे च 'यादशी वैज्ञानिको प्रगतिर्जाता यावश्यश्च विज्ञानचमत्कृतयस्तै. कता तथा स्वल्पसाधनसम्परितरदेश पतु न शक्यते । प्राच्य-भारतीयाया वैज्ञानिफपत्तरिद वैशिष्टयमनमरतोयमाणाया प्राच्या भारतीयायाम् पातुविज्ञानपद्धतायपि विद्यते । तद्यथा पाश्चात्यायाम तुपिनाम- पद्धती घायुदिक्सूचका( विन्द वैन) वायुगतिमापर(पेनमोम ) तापमापक (पर्मामीटर) आर्द्रतामापकर हाइमोमीटर ) यायुभारमापर(रोगीटर) प्रभृतीनां यन्नाणा साहाय्यमपेक्ष्यते, सथा माच्य भारतीयायाम् ऋतुपिज्ञानपद्धती बहुमूल्याना यन्त्रोपकरणादीना, याव्ययमाभ्याया प्रयोगशालाया या आवश्यकता नाति प्राच्य भारतीय विज्ञानपद्धती तु प्रथम भारतीय पधारा साहाय्येन पहननादीना- मुदयारत स्थिति-गति-राहमान्ति-योगादीना तिथिविशेषनक्षत्रवासरादीना शान विधाय माविष्ट यादीना सामान्य ज्ञान घय प्रायोपलशस्यते । बधया आगामियत्सरविशेषै सामान्या पृष्टिरतिवृष्टिरनापृष्टिरफार पृष्र्याि भविष्यतीति । पार्विकमासादारभ्य पायुगतेरप्ययमादाकाश • राक्षणाना पर्यवेक्षणाच ·(स) पृष्टिगर्भाणां स्थिति ज्ञात्वा वत्सरारम्भान प्रागेव वत्सरस्य तत्तदिवसविशेपे काल- विशेपे च भाविन्या दृष्टेः मुनिश्चितं ज्ञानं भवति । विशेषतः पोप- मासेऽहर्निगं वायुगतिं वीक्ष्य भाविवत्सरस्य वृष्टेः सुनिश्चितं ज्ञानं जायते । अत्र पौपमासारम्भकालादारभ्य प्रत्येक सार्द्ध दिनद्वयं पोषादीनां द्वादशमासानां युष्टिं सूचयति । अथ च पञ्चदण्डमितस्य कालस्य वायुगतिः भाविनो दिवसस्यैक्रय वृष्टि सूचयति । तत्रापि पूर्व साई दण्डद्वयं वासरों वृष्टिम्, अपरं च सार्द्ध दण्डद्वयं नैशिकी वृष्टिं ज्ञापयति । तदनु वत्सरस्य चैत्र-वैशाखज्येष्ठा- पाढादिषु मासेषु कृतानि वायुगतराफाशलक्षणानाञ्च पर्यवेक्षणानि वत्सरस्य पूर्वानुमिते वृष्टिकमे अव्यवस्थाविशेषवशाज्जायमानानां परिवर्तनानां ज्ञानं कारयन्ति । इत्थं पोपमासीयपर्यवेक्षणेभ्यो भाविवत्सरे भाविन्या वृष्टेनिं वर्षात प्राम् भवति । प्रन्येऽस्मिन् पणितेभ्यो वृष्टिगर्भलक्षणेभ्यस्तु भाविन्या वृप्टेओनं सार्द्ध- पण्मासेभ्यः प्राग भवति । तथैव चैत्रादिमासीयपर्यवेक्षणेभ्योऽपि मासेभ्यः प्रागेव पूर्वनिश्चिते भाविवृष्टिकमे भाविनां परिवर्तनानां ज्ञानं जायते । इत्यमेव सदोष्टिज्ञानाय प्राच्यष्टिशाम्नविद्धिः सरला विधयो वर्णिताः सन्ति; यत्र पशु-पक्षि-कॉट-सरीसृपादीनां, नल-स्थलचराणां, जलचराणाश्च प्राणिनां चेष्टानां वृक्षवनस्पत्यादिषु वा जायमानानां परिवर्तनानां पर्यवेक्षणं विधाय सद्योभा- विन्या वृष्टानं भवति । प्रसङ्गेऽस्मिन् प्राच्यैर्वायुमण्डले जायमानानां तासां रासाय- निकमियाणामपि वर्णनं कृतं याः सद्योभाविनी वृष्टिं सूचयन्ति । प्राच्य भारतीयेपु वृष्टिज्ञानविधिपु यत्र फचिद् यन्त्राणामुपफरणानां वाऽऽयश्य- कता भवति, तम्रापेक्षितानि यन्त्राण्युपकरणानि च मृत्कलश-यधि-सूत्र-तुलाप्रभृतिभिः सर्वसुलभैरवहुमूल्यैश्च यस्तुभिः स्वयमेव निर्मातुं शक्यन्ते । सक्षेपतः प्रान्य-भारत तीया वृष्टिज्ञान-पद्धतिः सर्वमुगमा सुसाध्या च विद्यते । इतोऽप्यधिक, यवेक्वः पाश्चात्यायाम् ऋतुविज्ञानपद्धती माविषासपृष्ट्या- दीनां सूचनास्तात्कालिकी वायुमण्डलावस्थितिमधीत्य स्वल्पकालादेय प्रागुपलम्यन्ते, तत्रैव प्राच्यभारतीयायाम् ऋतुविज्ञान-पद्धती माविनां पृष्टियातादीनां सूचनाः मासेभ्यो यर्प यो वा प्रागुपलभ्यन्ते । अतः मुस्पष्टं यद्यतो न्यूनतरफलप्रदाया अपि पहुमूल्योपकरणसाध्यायाः पाश्चात्याया ऋतुविमानपद्धतेमपयोगो पर्तमानायां भारतीयार्थव्यवस्थायां सर्वसाधारणसाभ्यो नास्ति तय गर तरफ्लापदाऽपि प्राच्य- भारतीया ऋतुविज्ञानपद्धविः सर्घमुगमा, सर्वसाधारणसाम्या प वर्तते । परं विपयोऽयं प्रमुखतः प्रयोगात्मक इत्याधुनिम्परतायिय पृष्टिशानपद्धतापपि अयाहिरातमा विदितः प्रयोग याविना सापल्यं नोपलप्यते। पद्धतेरस्याः प्रयोगपर्यवेक्षणादिपु प्राच्यमारतीया यानि प्रान्याया ·( ग ) इटिरपेक्ष्-यते । ताथा वायुगते पर्यवेक्षणाना विषयो द्रष्टव्य । यदा वायुगतिमधीत्य भाविवृष्टेरनुमान क्रियते तदा वायुगल्या सहेव पर्यवेक्षणस्य देशकाल्योरपि विचारो. ऽपेक्ष्यते । तथा हि यादृशी यावती च वायुगति अनूपदेशे प्रचुरा वृष्टिमातनोति तादृश्या तावत्या च वायुगत्या समशीतोष्णमारते साधारणदेशे सामान्या वृद्धि र्जायत , जाङ्गलदेशे च ततोऽपि न्यूना पृष्टिर्भवति, मरुदेशे तु शीकर- सृष्टिर्भवति केवल नभभ्यभ्राणि चा जायन्ते । इत्यमेव तापकमादोनपि मनसि निधाय म सविशेपे वृष्टिरनुमीयते । तद्यथा यादश्या-यावत्या च वायुगत्या यावती वृष्टिमिथुनराशिगते, कर्कराशिगते, सिंहराशिगते वा सूर्य भवति नावती वृष्टिस्तुलाराशिगते सूर्य न जायते । अत करिम- श्चित् स्थाने वर्षद्वय वर्षप्रय वा यावत् वायुगनिपर्यवेक्षणानि विधाय नेपा फलश्च दृट्वा तनत्याया आद्रत्व तापमानादिग्थितेर्ज्ञान विधायय भाविन्या वृष्टे पूर्वानुमान क्तुं शक्यते । इत्थमेवान्येष्वपि पृष्टिज्ञानविधिपूह्यम् । अय तावन्महत क्लेशस्य विपया यचिरादुपेक्षितत्वादिनरै प्राच्यभारतीय- विज्ञानशास्त्र सममेव प्रायभारतीयम् अतुविज्ञानशान्नमपि साम्प्रत प्रायतामुपगत दृश्यते। प्राच्य भारतीये सस्कृतवाड्मये विकीर्णा प्राच्यभारतीय स्य ऋतविज्ञानशास्त्रस्य प्रभूता मामग्री मया विविधप्रन्थेभ्य सडकलय्य व्याख्याय च प्रस्तुतप्रन्थे तथा सुनियोजितेन विधिना समुपस्थापिता यथा शाखस्यास्य पुन प्रतिष्ठापन विकासश्च सम्भवेत् । यद्यपि प्राच्यभारतोयस्य मतुविज्ञानशास्त्रस्याधारभूताना मौलिकसिद्धान्ताना विवरण साम्प्रत प्रान्यमन्येषु कुचिन्नोपलभ्यते, पर विषयेऽस्मिन् समुपलब्धाया सामच्या गभीरमनुशीलन विधाय मया शास्त्रस्यास्याधारभूनाना मौलिक- सिद्धान्तानामपि विवरण प्रन्थेऽस्मिन्नुपन्यस्तम् । वर्णिताना विविधविधाना व्याख्यानप्रसङ्गे सैव सामग्री दृष्टान्तरूपेणोपन्यस्ता या वैज्ञानिक हण्या प्रयोगाही वर्तते। विधीनामेतेषा यद् वर्णन प्राच्यानामावरमन्थाना पाण्डुलिपिपलभ्यते तर क्वचि सन्दर्भाभावात् क्वचिदपूर्णत्वाच्च तस्याशय' स्पो न भवति, परमनेकान्थेभ्य समाहतानामेकविषयकाणा प्रसगानामेकत्री- करणेन सण्डितानामशाना पूरणात् , अपेक्षितसन्दर्भलाभाच्च तेपामाशय स्पष्टतामेति । इत्थ सुतरा स्पष्टाना प्रसङ्गाना व्याख्यान तु मया प्रन्थविस्तरभिया न कृत, पर, यत्र विपयो न स्पष्ट , व्याख्यानचापेक्ष्यते तत्र वैज्ञानिक विश्लेपण व्याख्यान च सप्रमाणमुपन्यस्तम् । स्वीयाया व्यारयाया आधारभूतानि प्रमाणानि चापि मया प्रामाणिकेश्य प्राच्यप्रन्थेभ्य एवोद्धृतानि । वैज्ञानिकप्रन्थेषु प्रतिपाद्य- अत्र ·(ग) पृष्टिगर्माणां स्थिति ज्ञात्वा वत्सरारम्भान प्रागेव यत्सरस्य तत्वदिवस विशेषे काल- विशेपे च भाविन्या दृष्टेः मुनिश्चितं ज्ञानं भवति । विशेषतः पीप. मासेऽहनिशं वायुगतिं वीक्ष्य भाविवत्सरम्य वृष्टेः मुनिश्चितं नानं जायते । अत्र पौषमासारम्भकालादारभ्य प्रत्येकं सार्द्ध दिनद्वयं पीपादीनां द्वादशमासानां वृष्टि सूचयति । अथ च पञ्चदण्टमितस्य कालस्य वायुगतिः भाविनो दिवसस्यैक्रय धि सूचयति । तत्रापि पूर्व साढे दण्डद्वयं वासरों वृष्टिम्, अपरं च सार्द्ध दण्डद्वयं नैशिकों पृष्टिं ज्ञापयति । तदनु वत्सरस्य चैत्र शासज्येष्ठा- पाढादिषु मासेषु कृतानि घायुगतेराकाशलक्षणानाच पर्यवेक्षणानि वत्सरस्य पूर्वानुमिते दृष्टिक्रमे अव्यवस्थाविशेषवशाज्जायमानानां परिवर्तनानां ज्ञानं कारयन्ति । इत्यं पोपमासीयपर्यवेक्षणेभ्यो भाविवत्सरे भाविन्या वृष्टानं वर्मात् प्राम् भवति । प्रन्येऽस्मिन् वर्णितेभ्यो वृष्टिगर्भलनणेभ्यस्तु भाविन्या वृष्टेनिं साद्ध- पण्मासेभ्यः प्राग मपति । तथैव चैत्रादिमासीयपर्यवेक्षणेभ्योऽपि मासेभ्यः प्रागेव पूर्वनिश्चिते भाविवृष्टिकमे भाविनां परिवर्तनानां ज्ञानं जायते । इत्यमेव सद्योवृष्टिशानाय मान्यधिशारविद्भिः सरला विधयो धर्णिना: सन्ति; यत्र पशु-पक्षि-कीट-सरीसृपादीनां, नल-स्थलचराणां, जलपराणा प्राणिनां चेष्टानां वृक्षवनस्पत्यादिपु वा जायमानानां परिवर्तनानां पर्यवेक्षणं विधाय सद्योमा- विन्या पृष्टानं भवति । प्रसङ्गेऽस्मिन् प्राच्यवायुमण्डले जायमानानां वासां रासाय. निफक्रियाणामपि धर्णनं कृतं या: मद्योभाषिनी वृष्टिं सूचयन्ति । प्राच्य-भारतीयेपु गृष्टिज्ञानविधिपु या कचिद् यन्त्रागामुपपरणानां वाऽऽवश्य- कसा भवति, समापेक्षितानि यन्त्राण्युपकरणानि प मृत्लश-यष्टि-मूत्र-सुलाप्रतिभिः सर्वसुलभैरबहुमूल्यैश्च यस्तुभिः स्वरमेय निर्मातुं शक्यन्त । मंटोपमः मान्य-मार- तीया पृष्टिशान-पद्धतिः सर्वमुगमा मुसाध्या च विद्यते । इतोऽप्यधिक, यक्सः पाश्चात्यायाम् ऋतुविमानपद्धती मावियामपृष्ट्या- दीनां सूचनारतात्कालिकी यायुमण्डलायरियतिमधीत्य स्वल्पकालादेय प्रागुपलायन्ते, संघ प्राच्यभारतीयायाम् तुमिहान पद्धती भाषिनां पृष्टियानादीनां सूचना: मासेभ्यो वर्षम्या या प्रागुपलभ्यन्ते । अतः मुम्पष्टं यद्यपतो न्यूनतरफलप्रदाया अपि बहुमूल्यांपकरणसाभ्यायाः पाश्चात्याया ऋतुविमानपद्धतेरपयोगो पतमानायां मारायाध्ययस्थायां मर्यसाधारणसाप्यो नास्ति सय गरमरपलप्रदाऽपि प्रारय- भारतीया ऋतुविज्ञानपद्धतिः मयंमुगमा, मर्यसाधारणसाप्या न यनते । परं विषयोऽयं प्रयोगात्मक इत्याधुनिरपद्धनाविय प्राम्यायो एटिशानपरवायपि अहिनेतमा विहितः प्रयोगक्षरिंगा गार गोपटपपते । पद्धनेग्म्याः प्रोगपर्यवेटरगादिपु प्राध्यभाग्नीया यानिकी प्रमुग्यतः ·चापि मया प्रामाणिकेभ्य प्राच्यप्रन्येभ्य एवोधृतानि । वैज्ञानिकमन्येषु प्रतिपाय- स्पष्टतामेति । इत्थं सुतरा स्पष्टाना प्रसङ्गाना व्याख्यान तु मया प्रत्यविस्तरभिया न कृत, पर, या विपयो न स्पष्ट, व्याख्यानवापेक्ष्यते तत्र वैज्ञानिक विश्लेषण व्याख्यान च सप्रमागमुपन्यातम् । स्वीयाया व्याख्याया आधारभूतानि प्रमाणानि (ग ) दृष्टिरपेक्ष्यते । तद्यथा वायुगते पर्यवेक्षणाना विपयो द्रष्टव्य । यदा वायुगतिमधीत्य भाविपृष्टेरनुमान नियते तदा वायुगत्या सहेव पर्यवेक्षणस्य देशकालयोरपि विचारो- ऽपेक्ष्यते । तथा हि यादृशी यावती च वायुगति अनुपदेशे प्रचुरा वृष्टिमातनोति तादृया तावत्या च वायुगत्या समशीतोष्णमारुते साधारणदेशे सामान्या वृष्टि- र्जायते , जागलदेशे च ततोऽपि न्यूना वृष्टिर्मवति; मरुदेशे तु शोकर• वृष्टिर्भवति, केवल नभस्यभ्राणि या जायन्ते । इत्यमेव तापक्रमादीनपि मनसि निधाय म सविशेपे वृष्टिरनुमीयते । तद्यथा यादृश्या यावत्या च वायुगत्या यावती वृष्टिमिथुनराशिगते, कर्कराशिगते, सिंहराशिगते या सूर्य भवति तावती वृष्टिस्तुलाराशिगते सूर्य न जायते । अत. कस्मि- श्चिन् स्थाने वर्पद्वय वर्षय वा यावत् वायुगतिपर्यवेक्षणानि विधाय तेषा फलश्च दृष्ट्वा तनत्याया आद्रत्व-तापमानादिथितेर्ज्ञान विधायेव भाविन्या दृष्टे पूर्वानुमान वर्तुं शक्यते । इत्थमेवान्प्यपि वृष्टिज्ञानविधिपूह्यम् । अय तावन्महत क्लेशस्य विपयो यचिरादुपेक्षितत्वादितरै प्राच्यभारतीय- विज्ञानशास्त्रै सममेव प्रान्यभारतीयम् ऋतुविज्ञानशास्त्रमपि साम्प्रतं लुप्स- प्रायतामुपगत दृश्यते। प्राच्य भारतीय संस्कृतवाड्मये विकीर्णा प्राच्यभारतीय. स्य ऋतविज्ञानशास्त्रस्य प्रभूता सामग्री मया विविधग्रन्थेभ्य सडक्लय्य व्याख्याय च प्रस्तुतमन्थे तथा सुनियोजितेन विधिना समुपस्थापिता यथा शानस्यास्य पुन. प्रतिष्ठापन विकासश्च सम्भवेत् । यद्यपि प्रान्यभारसायस्य ऋतुविज्ञानशास्त्रस्याधारभूताना गौलिक सिद्धान्ताना विवरण साम्प्रत प्रात्यप्रन्थेषु कुत्रचिन्नोपलभ्यते, पर विपयेऽस्मिन् समुपलब्धायाः सामन्या गभीरमनुशीलन विधाय मया शास्त्रस्यास्याधारभूताना मौलिक- सिद्धान्तानामपि विवरण ग्रन्थेऽस्मिन्नुपन्यातम् । অতিরানা विविधविधीना व्याख्यानप्रसङ्गे सैव सामप्री स्टान्तरूपेणोपन्यरता या वैज्ञानिक दृष्ट्या प्रयोगार्दा वर्तते । विधीनामेतेषा यद् वर्णन प्राच्यानामाकरमन्याला पाण्डुलिपिप्पलभ्यते तत्र क्वचिसन्दर्भाभावात् क्वचिदपूर्णत्वाच्च तम्या स्पष्टो न भवति, परमनेकमन्ये-य समाहतानामेकविषयकाणा प्रसङ्गानामेकत्री- करणेन खण्डितानामशाना पूरणात् , अपेक्षितसन्दर्भलाभाच्च तेपामाशय अन ·( घ) विपयस्येव प्रामुख्यं भवति, न तु भापायाः। अतएव ग्रन्थस्य भाषा नितरां सरला स्यादित्यभिलक्ष्य बहुशो वैकल्पिकानां जाटिल्यावहानां सन्धीनामपि मयोपेक्षा कृता । विषयेऽस्मिन् मया-- "संहितैकपदै नित्या, नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे, वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते॥" इति मतमनुसृत्यैव सन्ध्यर्थ संहिताया उपक्ल्पनं कृतम् । कचिच्छब्दानां प्रयोगेऽपि मया प्रयोगसीविध्यं लाघवं वाऽनुसृतम् । तद्यथा 'प्राचीन'-शब्दस्य स्थाने मया 'प्राच्य' शब्दस्य प्रयोगः कृतः । इत्यमेव हस्तलिखितानामप्रकाशिता- नाश्च प्रन्थानां पाण्डुलिपीनां कृते मया केवलं पाण्डुलिपि-शब्दस्य प्रयोगो विहितः। अनुसन्धानकार्यमिदं मया तदानीं धाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयो- पकुलपतिपदमलकुर्वतां, सम्प्रति दिल्लीराज्योपराज्यपालानां महामहिम्नां डा० आदित्यनाथ झा, आई० सी० एस० महोदयानां प्रेरणया प्रोत्साहनेन च एकोन- पप्ठ्युत्तरैकोनविंशतिशततमे (१९५९) खोटाब्दे समारब्धम् । तदानी संस्कृतानु- सन्धानक्षेत्रे वैज्ञानिकशोधकार्यस्याभिनयत्वात्प्रथमं कार्यारम्भे यहव्यो वैधानिक्यो वाधाः समुद्भूताः। तद्यथा संस्कृतविश्वविद्यालये ईदृशेषु वैज्ञानिकविपयेपु शोधकार्य भवितुमर्हति न या ? को वा नाम संस्कृत-विज्ञानोभयज्ञानापेक्षिणः कार्यस्यास्य निर्देशनं कुर्यात् ? इत्यादि । परं सर्वमेतत् तदानीमनुसन्धानसम्वालकैः श्री के. सी० चट्टोपाध्यायमहोदयः कृपया समाहितम् । तैर्विनिर्दिष्टं यद् विश्वविद्यालयाध्यापकस्यास्य कार्यस्य विदुपां पुरस्तादुपस्थापनमनुसन्धानसम्चाल- केन स्वयं करिष्यते. विफल्पे वा मुद्रापितो प्रन्यो ऽनुसन्धानोपाधये विदुषां पुरस्नात् प्रस्तोप्यते । यस्तुतस्तु प्रथमं प्राच्य भारतीयस्य कृपिविज्ञानशास्त्रस्यानुशीलन. मधिकृत्येव मया कृपिशाखस्याग भूतानां विभिन्न विज्ञानशासानामध्ययनं कृतम् । प्रसङ्गेऽस्मिन् महः पराशरस्य कृपिपद्धतिमन्यस्य श्लोकादेकरमान्मया प्रान्य. भारतीयायां कृषिपद्धती ऋतुविज्ञानस्य प्राधान्यमगवतम् । तथा हि'. पृष्टिमूला कृपिः सर्वा पृष्टिमूलश्च जीवनम् । तस्मादादौ प्रयत्नेन वृष्टिज्ञानं समाचरेत् ॥ १. पपि-पतिः । इण्डिया मापिस लादलेरो लादन ! पालिपिसत्या १९७४ पृ.१। श्लो. १०॥

·- ग्रन्थेऽस्मिन् प्राच्यभारतीयाया ऋतुविज्ञानपद्धते केवल प्रारम्भिक ज्ञान मुपन्यस्तमास्ते । अत्र सक्षेपेण वर्णिताना विपयाणा विस्तृत विवेचन सस्कृत- वाङ्मये लक्षु शक्य, न वेति सशयाभिभूतेन मया वराहमिहिरस्य श्लोकादेकरमादिय प्रेरणाऽधिगता यद् भारते पुरा काचिन सुविकसिता सुव्यवस्थिता च ऋतुविज्ञान पद्धतिरविद्यत्त । तथा हि' दैवविदविहतचित्तो घनिश यो गर्भलक्षणे भवति । तस्य मुनेरिव वाणी न भाति मिथ्याऽम्युनिर्देशे ॥ वृष्टिज्ञानशास्त्रानुसन्धानप्रयासे चराहमिहिरस्य वृहत्साहितापन्थे वृष्टिगर्भस्य विवेचनमप्युपलब्ध परमेतायता विपयस्यास्य रहस्य नोद्घटितम् । प्राच्यभारतीयाया ऋतुविज्ञानपद्धतेविवेचन मया ब्रह्मवैवर्तपुराणेऽप्यधिगवम् , परमस्मात् केवल सवत्सरक्रमाश्रितस्य तुविज्ञानविधेदिग्दर्शनमलभ्यत । अनन्तर कौटिल्य- स्यार्थशाखान्थे प्रान्य भारतीयम्य ऋतुविज्ञानस्य विविधविधीना सूत्रभूतो निर्देश समधिगत । तथा हि ब्रह्मवैवर्तपुराणे' सूर्यग्रस्तं च नीरच काले तस्मात् समुद्भवः । सूर्यों मेघादयः स विघात्रा ते निरूपिताः ॥ यत्राब्दे यो जलधरो गजश्च सागरो मतः । शस्याधिपो नृपो मंत्री विधाना ते निरूपिताः ॥ जलाढकाना शस्याना तृणानाञ्च निरूपितम् । अब्देन्देऽस्त्येव तत्सर्वं कल्पे कल्पे युगे युगे । इत्यादि ।। अत्र प्रथमश्लोके 'काले इति शब्दस्य घृष्टिगर्भविपाककाल इत्याशय । अस्याशस्याशय केवल ब्रह्मवैवर्तपुराणात स्पष्टो नाभवन् परमस्य विशद व्याख्यान सर-गगानाथ झा रिसर्च इन्स्टीच्यूट ग्रन्थालयस्य पाण्डुलिपिसड्महे सहगृहीते- सवत्सरफलमिति ग्रन्थे समुपलब्धम् । विषयोऽय अन्धेस्मिन् सवत्सरक्रमाश्रितस्य वृष्टिज्ञानविधेर्वर्णनप्रसङ्गे स्पष्टीकृत । कौटलीयाथशास्त्र वृष्टिप्या शोभनसवत्सरस्य ज्ञापकान् वर्णयता आचार्येणोक्तम् : २ वृहत्साहिता। गभलक्षणाध्याय | श्लोकसख्या ३ । १. ब्रह्मवैवतपुराणे श्रीकृष्णजमवण्डे। २१तमे ऽध्याये श्लो० १०५ १०७ । २ सवत्सरफलम् । प्रयागस्थे सर गङ्गानाथ-शा रिसचाइ स्टीच्यूट गयारये पाण्डुलिपि. - सख्या १११६१२२८।।

·( च ) 'तस्योपलब्धिहस्पतेः स्थान-गगन गर्भाधानेभ्यः, शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः, सूर्यस्य प्रकृतिकृताच्चेति ॥" अत्र स्थान मेपादिराशिस्थिति , गमनं मेपापभादिराशिपु सक्रमः, गर्भा- धानं मार्गशीर्पादिपु पसु मासेषु तुपारादिदर्शनम् , चार आपाढमासपञ्चम्यादिपु नवसु तिथिषु सञ्चारः सूर्यस्य प्रकृतिकृतं स्वभावान्यथाभाव सपरिवेपत्यादि। विपयोऽयं ग्रन्थेऽस्मिन् प्रान्य भारतीयानाम ऋतुविज्ञानविधीना वर्णनप्रसङ्गे स्पष्टीकरिष्यते । इत्थमुक्तं प्रसङ्गम्यमाधारभूतमादाय मया प्राच्य सस्कृत-ग्रन्थवीथिपुविचरण- मारब्धम् । वर्षद्वयेन च मया प्राच्यसस्कृतग्रन्थेभ्यो विशेषतश्याप्रकाशिताभ्य पाण्डलि- पिभ्यो विषयेऽस्मिन प्रभूता सामग्री समधिगता । कदाचित्तु विषयस्यैवस्यान्वेयण- सङ्गेऽपरोऽपि वृष्टिविषयकः पूर्वमनवगतः प्रसङ्गो दृष्टिपथमवतीर्ण तद्यथा कोटि- ल्याचार्याक्तिमनुसृत्य सूर्यस्य प्रकृतिवैकृतफलान्वेपणप्रसङ्गे वनमाला-पन्थस्य पाण्ड. लिप्या सूर्यप्रकृतिवैकृतेन सहैव चन्द्रप्रकृतिवैकृतस्यापि वृष्टचादिज्ञानविषयक फलमु. पलब्धम् । वराहमिहिरस्य वृहत्स हितागन्ये वर्णितस्य सृष्टिगर्भस्य यद्रम्यं पूर्वमनुद्घा टितमवर्तत तदप्यनन्तर मेघमाला मयूरचित्रकादिप्वप्रकाशितप्रन्थेषु वर्णिताना पृष्टि- गर्भविपयकाणा पर्यवेक्षणानामध्ययनात् प्रायोगिकपरीक्षणान सुस्पष्टमजायत । क्रमेणा• नेनाह प्राच्यभारतीयस्य ऋतुविज्ञानशास्त्रस्य प्रतिसंस्करणकार्ये साफल्यमधिगतवान् । इत्थमेय घनस्पतिशास्त्र-मृदाविज्ञानशास्त्र-पादपचिकित्साशास्त्र सारोबरप- प्रयोगपद्धति-योजयापनपद्धति-कपिविधि-उद्यानपद्धति-पशुपालनगास्त्र-पशु. चिकित्साशास्न-प्रभृतिषु पिशास्त्रागमूतेषु विधानशास्त्रेप्यपि प्रभूता सामग्री प्रान्य- सस्कृत-मन्येभ्यः सकलय्य, सुपरीक्ष्य वैज्ञानिक्रप्ट्या व्याख्याय च प्रकाशनाईतां नीता वर्तते । महानय ममाभिलापो यत् सममाऽपीय सागो प्रयोग पर्यवेक्षणेश्य सुपरीक्षित' लोकोपयोगाईता नीयेत । परमपेक्षितसाविध्याभावे पार्यमिदमभीष्टेन विधिना सम्पादयितुमहमद्यायधि नाशपम; यतः, मुमहत्कार्यमेत शारिनो मे व्यतिगतसाधनसाध्य नास्ति । सस्कृतविश्वविद्यालयेऽनुसन्धानसमालकपदमलप्पुर्यद्भिः अनास्पदेः १० श्रीपदरीनाथशुक्रमहोदयरादिष्टोऽहं यत्प्रथमचरणे समाऽपि माममाय येगानि- कप्रयोगार्हण विधिना समायोज्य व्याख्याय च प्रमश प्रामाश्यमानीयेत । अनन्तरं, द्वितीय चरणे विपयागामेतेपा प्रयोगश्र्यवेमगसायिध्यव्यवस्याय विश्वविद्यालयीयानु- सन्धान विभागेन प्रयत्न' परिप्यते । इत्थमाचार्य पर्याणा निदेगनेन प्रोत्सादनेन चाहं पिशास्त्रस्य प्रमुखामभूतम. "तुविज्ञानशास्त्र"मधिपत्य अन्यमिम प्रवीतुमसमिति तेभ्यो महवीं कक्षवां विभामि । .

·(छ) प्राच्य भारतीयेन "ऋतुविज्ञान" शास्त्रेण सम्बद्धा अनेके ग्रन्था धगभापाया, मैथिलीभाषया, कन्नड तमिल प्रभृतिषु दक्षिणभारतीयभाषासु विविधासु लिपिषु चोपलब्धा सन्ति । ईशाना पन्थाना क्वचिद्देवनागरीकरण कचित्सस्कृतेऽनु- वादश्चापेक्ष्यते । तद्यथा कन्नडभाषायातिरिक्कुरलग्रन्थ "रत्तमतशास्त्रसु"-प्रन्थश्च वर्तेते अनयोवृष्टिज्ञानविषयक कपि शास्त्रविषयकश्च "तिरिक्कुरल" प्रन्थ ईशवीयवत्सरा- रम्भात् प्राक् प्रथमे द्वितीये वा शतके विरचित इति मन्यते । इत्थमेव तमिलभाषाया मेघविषयक करनपथु मन्थोऽपि महत्त्वावह । काठमाण्डूस्थिते नेपालराज-पुस्तका- लये सरगृहीतो वारिशास्त्रग्रन्थो विषयेऽस्मिन् द्रष्टव्योऽस्ति । मैथिली भाषाया "डाकवचनामृत" प्रन्थो वङ्गभापाया "खनारवचने" ति ग्रन्थश्चापि विषयेऽस्मिन् समाह्यौ वर्तेते। हिन्दी भाषायामुपलब्धा घाघ भड्डरोक्तयस्तु वृष्टिज्ञानविषयकाणा प्रान्य-सस्कृतमन्थानामनुवादभूता एव सन्ति । अन्थेऽस्मिन् मया यथावसर सस्कृत ग्रन्थानामुद्धरण सहोद्धृता घाघमडडरोक्तयो तथ्यमेन स्पष्टोकुर्वन्ति । मम मते वैज्ञानिकविषयाणामनुसन्धानकार्ये "यत्प्राप्यता तन्मुद्राप्यता"मिति नीति समुचिता नास्ति । वस्तुत इयमेघ नीति प्राच्यभारतीयविज्ञान-शास्त्राणा विनाशस्य प्रमुख कारण वर्तते । वैज्ञानिकविपयेपु मस्कृते समुपलब्धाना प्रसङ्गाना प्रयोगपर्यवेक्षणे परीक्षण परमावश्यकमस्ति । यतोऽशुद्धे पाठे प्रकाशिते महती भ्रान्ति समुत्पद्यते, इय भ्रान्तिश्च सस्कृते वर्णितेषु महत्वावहेष्वपि वैज्ञानिक- विपयेषु अविश्वासभावना जनयति । प्रसङ्गेऽस्मिन् उदाहरणमेक मया अगो- पन्यस्यते-- स्वीयानुसन्धानकार्यप्रसङ्गे प्राच्यभारतीयोद्यानपघत्या सम्बद्धाना विषयाणा सङ्कलन कुर्वता मया पीटर पाटसन महोदय सम्पादिते शाईधरपद्धति अन्ये वर्णितेषु कदलीससार विधिप्वेकर "रम्भा चूतफला भवेदि" ति पाठो लध । प्रयोगै परीक्षणे कृते ज्ञात यदत्र "रम्भा स्थूलफ्लाभवेदि" ति शुद्ध पाठो भवितु मर्हति । इत्थमेवान्यत्राप्यनेकत्र प्रयोगपर्यवेक्षणैर्मया पाठसशोधनानि कतानि । प्रस्तुतमन्ये ऋतुविज्ञानशास्त्रस्यापि बहुषु प्रसङ्गेयु प्रयोगपर्यवेक्षण सशोधनीया पाठाशुद्धय सन्ति येषा निर्देशो मया यथावसर कृत । आगासे यत् कार्यस्यास्य द्वितीयचरणे सर्वमिद प्रयोगापेक्षि कार्य सविधि सम्पायेत । इद हि खेदाम्पद यत् सस्कृतानुसन्धानक्षेत्रे वैज्ञानिकविषयाणामनुसन्धानार्थ प्रयोगशालीयाना पर्यवेक्षणादिसुविधाना व्यवस्था न वर्तते । यथा इतर विश्वविद्याल- येषु वैज्ञानिकानुसन्धानार्थ सुव्यवस्थिता प्रयोगशाला सन्ति तथैव संस्कृतानुसन्धा नक्षेत्रेऽपि प्राच्यवैज्ञानिकविपयाणामनुसन्धानार्थ चेत् प्रयोगशालाना समुचिता व्यवस्था भवेत् तर्हि प्राच्यभारतीयवाङ्मये प्राप्यमाणा वैज्ञानिका विपया विचाराश्च नून परीक्षितुम् उपवृहयितु च शक्येरन् । कार्यमिद सम्पादयितु सर्वथा मुशकम् ।

·यतः प्रायवैज्ञानिकविषयाणां कृते यादृशीनां प्रयोगशालानां व्यवस्था अपेक्ष्यते ताः स्वल्पव्ययसाध्याः सन्ति । प्राचीन-भारतीय-पद्धत्या निर्मितानां ऋतुविज्ञान- प्रयोगशालानां केचन अवशेषाः सम्प्रत्यपि द्रष्टुं शक्यन्ते । तद्यथा आचार्य- वराहमिहिरेण इन्द्रप्रस्थ-(दिल्ली) नगरे निर्मापितायाः ऋतुविज्ञानवेधशालायाः अवशेषः सम्प्रति कुतुबमीनारेतिनाम्ना प्रथितो विद्यते । वेधशालेयं देशे विशालतमा वेधशाला असीदित्यनुमीयते । वाराणस्यां सारगनाथं (सारनाथ) निकपा विद्यमानः चौखण्डी-स्तम्भोऽपि प्राचीनासु लघुवेधशालासु अन्यतमः आसीदित्यनुमीयते । इत्य- मेव वाराणस्यां ध्वस्तपायो माधवराव-स्तम्भावपि प्रसङ्गेऽस्मिन्नुल्लेखनीयौ वर्तते । एतादृशोसु प्रयोगशालासु तादृग्ययो नापेक्ष्यते याहक पाश्चात्य विज्ञान-प्रयोग- शालासु भवति । यावदहं जानामि विश्वविद्यालयानुदानायोगोऽस्मिन् विषयेऽ- तितरामुदारां नीतिमनुवर्तते । दृढ़ विश्वसिमि यत् संस्कृतानुसन्धानक्षेत्रे वैज्ञानिकविषयाणां शोधकार्यार्थ प्रयोगशालोयाः सुविधा उपकल्पिताः स्युश्चेत्तर्हि संस्कृतवाहमये विकीर्णाः प्राच्यभारतीया धैज्ञानिकविपया विचाराश्च प्रयोगपर्यवेक्षणः सुपरीक्ष्य लोकोप- योगितां नीता भस्माक देशर, तद्द्वारेण समप्रस्य मानवसमाजस्य च महते कल्याणाय कल्पेरन् । धुनीरामस्त्रिपाठी एम. ए. यो. एम-सी., साहित्याचाप, विद्यावारिधिः ·किञ्चिद् वक्तव्यम् म अपिविद्यानिदो भारतीया आर्या अभूवग्निसन नास्ति सशीनिलेशी विमनसापि । पेदसहितायाम् ( १, २३, १५)- उतो स महमिन्दुभिः पउयुक्तों अनुसेपिधत् । गोभिर्यवं न चर्कपत् ।। यथा कृपको बलीवदयपमुद्दिश्य प्रतिसयगर भूमि पुनः पुन• गुपति मत पूषा यज- मानाय सोमयुक्तान् पड़ वसन्तादीन् फतून अनुक्रमेण पुन पुननंयनास्त इस सप्टं कृषि. सवेतः । अवेस्ताभाषायामपि 'यप्रो करेश' पतीद 'यम् + प्' इत्यनेन सदनि निकामम् । पणेन सयमा पादनया मुग्यत पदमहिनाया प्रथमे दर मे च मण्डल एवोपतिष्ठन्ते, अन्यत्र सुदुर्लभा । अपर्व वेदे (८,१०, २४) पिगमयोमाग चैन्यो नाम । ऋग्वेद- सहितापाम् (१, ११७, २१ ) मी सधान्यजात वापयन्नावश्विनी निर्दिष्टी - ययं युकेगाश्विना वपन्नेपं दुहन्ता मनुपाय दस्रा। अभि दस्युं पकुरेणा धमन्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरार्याय ।। परवर्तिनीपु सहितासु, ब्राह्मणेषु चारादुल्लिख्यत पि (अपवंवेदस० २, ४, ५, ८, २, १५, १०, २४,०म० ७, ९, ११, १,मे०म० १, २२,३,६,८८ वा०स० ४.१. १. २२; श•० ७, २, २, ७, ८, ६, २, २, २००२, १ २,५)। महिम्न स्पष्ट प्रमाणावाप्यन ऋग्वेदमहिनायाम (१०, ३४. १३)- अक्षर्मा दोव्यः कृपिमित्कृपरष पित्ते रमस्य यदु मन्यमानः । सम गायः कितप सब जाया तन्मे पिचष्टे सविवायगर्यः।। फपग्निकाल आशिवं धणीति 1-० १०, ११७, १७ । वैदिर का पंजीया भूमिकांगरवन, क्षेत्रत्वेन वा सपोरयंते स्म । सत्र परीपादी. गुपयोग , पनप गया स्म। सारा वृपनीयते स्म । तत्र पद्, यष्टी, पदाचिन मयुग्पन्ो स्म पभा (ato म. ६. ११, १, १० स० १५,२)। 'कान्तो यपनो सनन्तो शय.' यादर कपिराधियः प्रिया सतपयमाहाणे ( १.६.१, ३.) गट पन्त दा पालिस्य सपने म । पूर्वमेव निस्व सभृवस्म पूर्वमय वा जिया निक- पाय, चौतरय वा पारिसस्यक पर्मना रहितापा (८.५८, १.)- ·( आ ) तवेदिन्द्राहमाशसा हरते दात्रं चना ददे। दिनस्य वा मघवन्संभृतस्य वा पूर्धि ययस्य काशिना ॥ अनडुहा मीरेषु योजनम्, सीतायां वोजाना वपनम्, लवित्रेण पक्यस्य स्तम्बस्य लवनमिति कृपे सचित्र वर्णन तव द्रष्टव्यम् (१०, १०१, ३)- युनक्त सीरा वि युगा तनुध्व ते योनी वपतेह वीजम् । गिरा च श्रुष्टिः समरा असन्नो नेदोय इसण्यः पकमेयात् ।। यो यो धान्यविशेष प्रथम पच्यते तेनानुपूर्येण वियूय - पृयकृत्य टूयत इत्यय. मुल्लेखस्तव (१०, १३१, २) लभ्यते । 'सले न पनि प्रतिन्मि भूरि' (ऋ० १०, ४८, ७) इत्यत्र जीर्णब्रोह्यादिस्तम्यानामनायासे । प्रतिहा मुक्तम् । ततश्वालन्या (ऋ० १०,७१ २) ण ( अथवं० १२, ३, १६; ११, १, १२, १२, ३, १९) वा तृणेभ्यो बुमेभ्मन यवादीनां पृथक्करणम् । 'तपन्तो बीजमिव धान्याकृतः पृचन्ति' (ऋ० १०, ९४, १३) इत्यत्र तृणादिभ्यो बीजाना पृथक्कर्ता कृषोवलो पान्याकृत्पदेन स्मृतः। 'तमूर्दर न पृणता यवेन' (०२, १४, १५) इत्यत्रोदरस्पस्य यबादिमापनपानस्य कुसूलस्योल्लेग्यः । कृप्युपयोगिनाम् ऋतूनां मक्षेपेणोल्लेखस्तैत्तिरीयसहितायामस्ति (७,२, १०, २)। पवा प्रीमतों पच्यन्ते स्म, निस्सन्देह च ते शोतर्तावुप्यते स्म । सप्रत्यपि भारते दृश्यते तथा । श्रीहयः, बालयो वा वर्षादात्रुप्यने स्म गादिप पच्यने स्म । तैत्तिरीयसहिताया (५.१, ७, ३) वर्णनानुसारेण हायने सस्य द्विल्यने स्म। वोपीतस्बिाहाणस्य ( १९.३) वर्णनस्यानुसारेण शीतकालिक राम्य चैत्रमाम मावद पच्यते स्म । अतिवृष्ट्यनावृष्टिस्पाभ्य कृषीणो क्षतिभ्यो रक्षणासायपदे ( ६, ५०, १४२,६,७ ११. ) अभिचारीया मन्या उपलभ्यन्तं । ऋतूनां विज्ञानात् कृषिप्रतिवन्धवाना हानोपाया. गवेष्यन्ते। ऋग्वदहितायाम् (१,४६, ३, १,८१, १८ इत्यादिषु) ऋतुशद्रोपद प्रयुज्यते । हायने प्रायसय ऋतको दृश्यन्ते स्म वैदिक काले ग्रीष्मयपदिमन्ताम्या (ऋ. १, १६४ २)। 'दादा प्रयच मेक त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिन' इत्यत्र गंवल्गरमा- सतु दिनरुपे रूपके वर्षाग्रीमहेमन्तास्यारतय ऋतव इति सायण 1 किन्तु नेदमीयानि नामानि निधितानि । ऋग्वेदसंहितायाम् (१०, ९०, ६) मस्ति यनन्तप्रोमशरदामुल्लेग । तपप. ब्राह्मणे (१३, ६, १, १०) वशरदायभिन्नाव । यहिपिच्च यणाम ऋतूनामपि कल्पना (अपयं०६,५५, २, तु० ऋ० १, २३, १५)1 कृत्रिमग विमानेन समापि मलमास- समापन स्युः (अगवं. ६, २१, २, तु० ऋ० १, १६४,१)। वर्षासापेक्षा अपि । भारतभूयमावृता प्राधान्याः । ऋतुपु यागा प्रामुम्याद ऋतुविसरस्य परसरस्र नामधेय वयंम इत्यपि (ऐ० प्रा० ४, १४, ५, १० प्रा० ..., १९) मन्ये, भारतस्य कृषिप्राधान्या दृष्टेरपेक्षणा वर्षान्ता सज्ञा । पलीबो यगन्द ऋग्वेदसहितायाम् (५,५८,७) वृष्टिवापर:- ·प्रथिष्ट यामन्पृथिवी चिदेषां भतेव गर्म स्वमिच्छयो धुः । वातान्ह्यश्वान्धुर्यायुयुधे वर्ष स्वेदं चक्रिरे रुद्रियासः । इहोदकं भूम्या गर्भस्थानीयम् (तु० ऋ० ४, ८३, ७)। शीतग्रीष्मद्वयमित संवत्सर इत्येतादर्श किमपि सप्टं लक्ष्मवेदसंहितायां न प्रतीयते । 'हिमा' समा' चेति सामान्य सज्ञाद्वयं प्रयुक्त वत्सरायकम् । 'समा' इति मूलतो ग्रीष्मद्योतक. प्रतीयते शब्द । अथर्ववेदे (१, ३५, ५२, ६, १, ३, १०, ९ विटनी. कृतेऽनुवादे) कतिपुचित् स्थलेषु शब्द एप एवमर्थकः शक्यते द्रष्टुम् । यद्यप्येप ऋतुद्योतकोऽपि, तथापि प्रयोगो दुर्लभ (ऐ० प्रा० ४, २५, ७, निरु. ९, ४१) । आधिक्येनैप यद्यपि वत्स. रायकः (ऋ० ४, ५७, ७, १०, ८५, ५, १२४, ४, अथव० ५, ८ ८, ६, ७५ २) तथापि शतपथब्राह्मणे (६, २ १, २५) वाजसनेयिसहितायाम् (२७. १: महीपर. टिप्पण्याम् ) मासार्थक व्याख्यान कृतम् । तन्न निष्कल्मषम् । ऋग्वेदसंहितायां जलवर्षको देव इन्द्र आदित्यादभिन्न.। एप इन्द्रो घृष्टये मूहुमुहुः प्राथ्र्यते। अपनीयत्वादकपदमिन्द्रार्थकम् (ऋ० १, १०, १)। इन्द्रो हि कामाना पिता (ऋ० १, ७. ८)। इन्द्र एव सूर्य इत्ययमर्थ इह मन्त्रे दर्शनीयः (ऋ० १.६, ३)- फेतुं कृण्वनकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समुपदिरजायथाः ।। 'हे मर्या = मनुष्या ! आदित्यरूपोऽयमिन्द्रः उपद्भिः दाहकै रश्मिभिः प्रतिदिनम् उप.कालवा मभूय अजायथाउदपद्यत' इति सायण । मादित्यादिमूर्तय इन्द्रस्य । द्वादशादित्येषु पात्रोऽप्येकादश मादित्य । 'युञ्जन्त्यस्य वाम्या हरी विपक्षा रथे' ( ऋ० १. ६, २) अस्य = अनादिरामप्रतिपाद्यस्य आदित्यादिमूतिभिस्तत्र तत्रायस्थितस्येन्द्र- स्पेति सारण । 'युजन्ति प्रघ्नमरुप चरन्त परितस्युपः । रोचन्ते रोचना दिवि' (ऋ० १, ६, १)स्यत्रापि-'इन्द्रो हि परमेश्वरंयुक्तः। परमैश्वयं घाग्निवास्वादिल्यनक्षररूपेणा- यस्यानादुपपपते । प्रनम् = आदित्यरूपेणावस्थितम्, परन्तम् = वायुरूपेण सर्वतः प्रसरम्तम् इन्द्रम्, परितस्थुष = परितोऽपस्थिता लोकनपतिन प्रागिन । युजन्ति = स्वकीये मंणि देवतास्वेन सबट बुलि । तस्यैवेन्द्रस्य मूतिविशेषभूतानि, रोचना : रोचनानि नक्षत्राणि, दियि दुलोके, रोपन्ते = प्रकारान्ते' इस्यपं. 1 एवं हीहेन्द्रस्य परमैश्वर्यम् अग्निवाग्वादिस्य- नामरूपतया विराजते । पोलारिनिष्पत्यपं वृष्टिप्रद इन्द्रो मेपस्पोदारनाय माध्यते (ऋ० १,७,६)- 'स नो पन्नमुं परं सादावन्नपा दृषि। को वृष्टि घ्यावयति' इति (1०सं० २, ३, ४,१) यतिः । स्वलोषयुक्तानाम् अपो यपंगापेन्दः स्तूपते । विच दृष्टिप्रदानाद् बन्नसंपत्त रुध्वं क्षीरादिरसप्रदाना गवाम् मपि प्रदानापमापते- ·न हि त्वा रोदसी उभे यायमाणमिन्वतः। जेपः स्वर्वतीरपः सं गा अस्मभ्यं धूनुहि ॥ -०१,१०,८। 'आदित्याज्जायते वृष्टि' इति मनु (३,७६)। अस्य मूलम् ऋग्वेदसहितायाम् (१,२२, ६) इत्य लभ्यते-- 'अपां नपातमवसे सवितारमुपस्तुहि । तस्य व्रतान्युश्मसि' इति । कोश सवितारम् । अपा नपातम् - जलस्य न पालकम् । सतापेन शोपकम् इत्यर्थ । अग्निह्य पो न पाति, नछोपकत्वात् । अग्न्यादित्यावा कारणतया सपधिनी 'अग्नेराप' (ते.आ.८,२) इति श्रुते । परतो लोक्केि साहित्ये वीजरूपेण वेदादिप्म्दस्थितस्य वृष्टिविज्ञानस्य बृहद विवेचन जातम् । भारतवर्षस्य कृषिप्राधान्यात् कृप्युपाया पिशास्त्रतया, वृष्ट्युपाया वृष्टिशाम्प- तथा निबद्धा । महागारते, पुराणेषु च शालस्यास्य बीजानि । ज्योतियमास्तम्य सहिता- ग्रन्थेप्विद विस्तरयो विवेचितम् । वराहमिहिरेण वृहत्सहिताया वणितम् । तट्टीकाकारेग भट्टोपलेन टीकापाम् असामग्रन्याना मुदुर्लभैरुद्धरणविशदीपतम् । एव सल भायते यत् पुरा भारते शास्तमिदमामीत् कृतपदम् । कृषिपद्धतिग्रन्ये परागरेण सीवितम्- वृष्टिमूला कृषि. सर्वा वृष्टिमूलं च जोवनम् । तस्मादादी प्रयत्नेन वृष्टिज्ञान समाचरेत् ।। इति । अतो वृष्ट्यर्थम्, अतिवृष्टयनावृष्टिनिरोधार्थ चतुर्णा मानम् अनिवार्यतया परणीय भाति । तम नक्षत्राणाम, मेघस्वरूपाणाम, इन्द्रधनुप विद्युता पर्यवक्षन तशान जायते-- 'वाताय कपिला यिाद आतपाय च लोहिनी' इत्यादि । उल्का-तारा-परिवेप-प्रतिमूर्यक- निर्मातस्वरूपाणि प्टिरिशानस्याध्ययने परम साहाय्यमयन्ति । सर्वपो मागना यायुगवेर- ध्ययनेन पर्यवेक्षणेन गस्मिन् शास्त्र माति महानुशकार । परामरमुनिना पर्यवेक्षणानीमानि विहितानि स्वकीये पिशास्त्रमन्ये । सूर्यचन्द्रयो प्रतिक्ता भाति वृष्ट्यादिज्ञानम् । उत्र तो प्रकृतिविक ना निरीक्षण भमुमतया यो भाग प्रोमो वियोय। मयूरचिषक रुद्रयामल-वनमाअदिग्रन्या वृष्टिनानविषये पर्याण पराश निक्षिन्ति | पगुल्मलतादय स्वलसविविधानि भावीन्यूतुपरिपतंगानि एनन्ति । परासिकोट- सरीमपादीना घेप्टाभिरपि शान नायत तुपरिवर्तनविषयमम। पुराभारते वर्षे वृष्टिज्ञानाप यान्त्रिकविषया:पि प्राटिता' । नदीजलतमातुन,पुम्भ- प्रयोग, तुलाप्रपोगेग, महागामुदयास्ताभ्या प मावृिष्ट्यादे. पूर्वानुमान कियठे स्म ।

·वृष्टिकारकाणि, वृष्टिविधातकानि चोभयविधानि भवन्ति ग्रहसचरणानीति तेपाम- वस्थानविशेषस्य पर्यवेक्षण साहायक करोति कृपिविधौ । लोकोक्तिपु क्षेत्रीयमापानिवदानि पापभट्टरादीना वचनानि वृष्टिविज्ञानस्य निधिरूपाणि तुलनात्मकतयाऽध्ययनविषयी पतंव्यानि । नागीह प्रन्ये निवेशितानि | जनसाहित्ये प्रावृतादिभापास्वपि प्रचुरा सामग्री वृधादिविषयिणी आरासे, अमिमै सस्करणे समुपयोदयते सा श्रीमता घुनीरामत्रिपाठिना। पुरातन लुप्तप्रायमिद शास्त्रमुरजीवयता धीमता धुनोरामत्रिपाठिना कपिप्रधानस्यास्य देशस्य व्यधायि महानुपकारो विद्यावारिध्युपापये समुपस्थापयता शोधनिपन्धमिमम् । पर्यन्ते पतुविज्ञानशास्त्रस्येतिहास निबध्नता श्रीमता त्रिपाठिना नन प्रवर्तित नूतन विचारचर्चनम् । मन्ये, कृषिशास्त्रस्य वृष्टिविज्ञानस्य, ऋतुविज्ञानस्य च सप्रत्यनुपरम्यान तेपातेपा ग्रन्थाना गवेषणापूर्वक सपादनेन बहुमूल्यो निपिरुद्घाटितो भवेत् प्राचीनभारतीय । केन्द्रीयविश्वविद्यालयानुदानायोगस्य वित्तीयेन साहाम्येन ग्रन्थस्यास्य मुद्रण सजात- मिति वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयस्य पसतस्तत्रत्येभ्योऽधिकारिभ्य साधुवादान वितरन विरमति। रामनवभ्याम् वै. स. २०२८ भागीरथप्रसादत्रिपाठी 'वागीश. शास्त्री' संचालक अनुसन्धानसेस्थानस्य १. प्रेमडा मारामानिटिना सोये "दिसलमेट मा म्यापारिक नालेर न मट इन्दिरा पिपर पाये क्रोनिकर बाप्पादिसि ।

·विषयानुक्रमणिका विपयाः पृष्ठ संख्या प्रकाशकस्य by Auther. लेखकस्य भ- 1-8 Introduction प्रस्तावना विषयानुक्रमणिका क-ज झ-घ प्रथमं प्रकरणम् वृष्टि ज्ञान-विवेचनम् विषया. पृष्ठ सस्पा १ ३ ६ ७ ७ 5 ममलाचरणम् । मातुविज्ञानशास्त्रपरिचय । ऋतुविज्ञानशास्त्रस्य लोकोपयोगित्वम् । ऋतुविज्ञानसारपस्य भौतिकशास्त्रीय विवेचनम् । जलस्वरूपधिोचम् । वृष्टिविचाम्। पहिगर्भ-विवेचनम् । वृष्टिगर्भाधानस्य प्रमुस काल । दृष्टिगर्भस्य विपारावधि । दृष्टिगर्भाणा प्रसववाल | युष्टिगर्भाणा यर्षणे दिग्विपर्ययो वायुविपर्यपश्न । पुष्टिगर्भस्याधानचिहानि । वृष्टिगर्भपोपमाणि नक्षत्राणि । दृष्टिगभंविधानमानिमामि । भापानसराले पृष्टिगभंस्य गापल्यामापल्यापदानि । मापानमा प्टिगोपातषितानि । तत्तातुपु वृष्टिगभंगुप्टिपितानि । सत्ता वृष्टिग पासपदानि । बारामारो गाना वृष्टिर्माण वर्षणाममा। दगिभसिम्यो दृष्टिगभस्य वर्षगक्षमतामानम् । ६ ६ १० ·विषया: पृष्ठ सख्या ३७ ४७ श्येष्ठे वायगत्यादिसामान्यलक्षणानि । चातुर्मास्यवृष्टिज्ञानाय स्पेष्टाको चतुर्दिनीयानि वायुगतिपर्यवेक्षणानि । आपाडे वायुगतिमम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि । आपाढे रोहिणीयोगे वायुगतिपर्यवेक्षणानि । आपाठीयोगे वायुगति पर्यवेक्षणात आपाढीपूर्णिमाया मूर्यास्तकाले वागतेरध्ययनम् । आपाढे गर्गवृतानि वायुगति-पर्यवेक्षणानि थापाढीपूर्णिमाया गुस्तकाले गर्ग तानि पर्यवेक्षणानि । आपाठी-पूर्णिमाया परावरानि वायुगनिपर्यवेक्षणानि । आपाठी-पूणिमाया सूर्यास्तवाले नारदकृतानि वायुगतिपर्यवेक्षणानि । आषाढी पूर्णिमापर्यवेक्षणेपु रद्रयामलमतम् । आपाठी पूर्णिमा-पयं क्षणेषु वनमालाकृतः श्रीजीवनाथस्य मतम् । आपाती निमापर्यवेक्षण. मम्पद्धा घाघमडुरोक्तप । श्रावणादिगु मारोपु मप्यनुलवृष्टेरनुरूपा यायुगति । वृक्षगुल्मलतादीनां लक्षणेभ्यो वृष्ट्यादेानम् । वृष्टिसूचकानि पादपलक्षणानि । विविधवृक्षगपूर प्यादिशानम् । पादपाना तासालिनपरिपतंनेभ्यो वृष्टिज्ञानम् । पशुपक्षिणा पेटाभ्यो वृष्ट्यादेशनिम्। पराशरणिता पशुपतिकीटादीना वृष्टिचिवाचे नारदगिताः पशुपक्षियोटादीना पृष्टिराधिकारपेट । परामिहिरणिता पशुपक्षिकोटादीना वृष्टिमूनिकाचा । जीवनायगिता पशुपक्षियोटादीनां वृष्टिमूधिराश् । पापमडरोशिशु पक्षियोटादीनां यष्टिचियाचे । पानिलयस्पिति रष्ट्या वृष्ट्यादे पूपंगानम् । महर्षिणगंकता वापनिलपदिश्याति पयवेणानि । भन्या पतानि वारनिग्यपर्यवेक्षणानि । पारस्यास्पातो पुष्ट. पूर्वानुमानम् । विधिरासायनिररियाभ्यो पुरे पूर्वानुमानम् । नारदमते रिषिरा रासापनिरश्मिा। वराहमिहिरम परिमूपिका रासायनिकविया । बीनापम गिधिरा राणानिधिः। ४६ ५० ५२ ·विषयाः पृष्ठ सत्या ५E ५E ६२ ६४ ६६ घाघभड्डरोक्तिः पृष्टिसूचिका रासायनिकत्रिया । सूर्यचन्द्रयोः प्रकृतिवंकृताद् वृष्ट्यादेञ्जनम् । सूर्यचन्द्रयो प्रवृतिविकृतीना निरीक्षणस्य प्रमुख काल | आषाढ-शुक्ल-नवम्या सूर्यचन्द्रयो पर्यवेक्षणम् । सूर्यस्य प्रकृतिविक्तयस्तासा फलानि च । वनमालावणित मूर्यप्रकृतिविकृतीना फलम् । चन्द्रम्प प्रकृतिविकृतयस्तासा फलानि च । वृष्टिज्ञानाय यान्त्रिक विषयः। पराशरोक्तो जलतलाडूनविधि । गर्गोक्तः कुम्भप्रयोगविधि। वराहमिहिरोक्त तुलाप्रयोगविधि । ग्रहाणामुदयास्तमय गति-स्थिति-पशान्ति-योगादिभ्योवृष्ट्यादीनाम् ज्ञानम् । ग्रहाणामुदयास्तमयाभ्या भाविवृष्ट्यादे पूर्वानुमानम् । चन्द्रोदयकालिपराशेप्ट्यादेानम् । मासविशेषे शुक्रोदयाद वृष्ट्यादेओनम् । शुक्रास्तमयकालिकराशर्वृष्ट्यादेनिम् । शनेरस्तमयकालिकराशेप्ट्यादेनिम् । बुधोदयबुधास्तमयाभ्या वृष्ट्यादेऊनम् । वृहस्पतेरुदयाद् वृष्ट्यादेज्ञानम् । नक्षत्रपिशेषे समुदिताद गुगेष्ट्यादेओनम् । रासिदिशेये समुदिताद गुरोप्ट्यादेर्शनम् । ग्रहाणामवस्थानविशेषाद ग्रहमञ्चरणाद् वा वृष्ट्यादेओनम् । पराशरमते बुष्टिकारकाणि ग्रहावस्यानानि महसञ्चरणानि च । पराशरमते वृष्टिविघातकानि ग्रहसञ्चरणानि । परासरमते ग्रहसञ्चाराद् वार्षिकवृष्टिमानस्यारलनम् । वर्षणे जलमात्राविभागः । जलाढकमानम्। मेघमालोक्त ग्रहावस्थानसञ्चरणाम्या वृष्ट्यादिज्ञानम् । जीवनापमते माविवृष्टिसूचकानि ग्रहसञ्चरणानि । घाघभड्डरोक्तिपु ग्रहमचाराद् दृष्टिज्ञानम् । ग्रहनक्षत्रयोगेभ्यो दृष्ट्यादेर्मानम् । नारदमते वृष्ट्यादिमूचका योगा । ६७ ६८ ६८ ७. ७. ७२ ७२ ७५ ७५ ·पृष्ठ सध्या ७३ ८० ८० ८५ विषयाः नारदमते रोहिणीयांगाद भाविवार्षिकवृष्टे पूर्वानुमानम् । नारदमते स्मातियोगाद् वृष्ट्यादे. पूर्वानुमानम् । मेघमालावणिते रुद्रयामलमते वृष्टिसूचका योगा । गगंमते रोहिणीयोगवालिपवृष्टिलक्षणानि । समासमाहिता-णितानि रोहिणीयोगकालिावृष्टिलक्षणानि । बगह मिहिरमते रोहिणीयोगकालिवलक्षणानि । वराहमिहिरमते रोहिणीयोगे चन्द्रस्थितिमधीत्य वृष्ट्यादिज्ञानम् । गमागसहिमा मणि रोहिणीयोगे चन्द्रस्थितिफलम् । वराहमिहिरमते स्वातियोगे वृष्ट्यादिलक्षणानि । गर्गमते स्वानियोगे वृष्ट्यादिलक्षणानि । परासरमो आपाडीयोगे वृष्ट्यादिपर्यवेक्षणागि । गगंमते आपाढीयोगे घृष्ट्यादिलक्षणानि । जीवनाथगिता वृष्ट्यादिराचरा प्रयोगा । जीवनाथणिता वृष्ट्यादिसूचका नामयोगा । पापमड्रोति वृष्ट्यादिसून का योगा । सङ्क्रान्तिमालिकलक्षणेग्यो वृष्ट्यादेर्भातम् । गर्यस्य तत्तदाशिप्रवेगाालिक लक्षणेभ्यो दृष्ट्यादिनम् । ततन्मारोप महानिकालिरलाणाना फ्लम् । गर्ग गते गमानिकालिए वृष्ट्यादिक्षणानि । भूयंरपाnिातिमानित्य पृष्ट्यादेर्शानम् । पूर्यास्याप्रियेगतिथिमाश्रित्य पृष्ट्यादिशानम् । गम्या प्रवेशधाराद पृष्ट्यादेशनिम्। सूर्यस्याप्रिय समार वृष्ट्यादेशनिम् । भारतीय-सपरसरममाद वृष्ट्यादे. पूज्ञानम् । रानमरियमस्यापिपादीना पलस्य प्रभारोत्रम् । गुप्मास्मिानाय यस्मरस्य राजविणारानयनविषयः । गणितविधी गरेय प्टिपतम् । तिपिवाराधिविधौ परमस्व वृष्ट्यादिपलम्। गणितषियों परगरमन्त्रिी प्टिपलम् । स्टिगाना शानिवारविधी परयरमविण बानयनम् । सन्ति रविकोपरगावमो वृष्टिपलम् । गापिर. समाधिर । ८७ ८८ ८८ ८९ ८९ ६१ ६५ ·[ ण 1 विषयाः पृष्ठसश्या ११३ १२५ ११६ ११६ १२० जीवनापवणितानि सद्योवृष्टिलगणानि । नारदोक्तानि सद्योवृष्टिलक्षणानि । भैरवमते मेघस्वरूपात मद्योवृष्टिज्ञानम् । पद्रयामलोक्तानि राद्योवृतिसूचकानि मेषस्यरूपाणि । गद्योवृष्टयादिशानाय सन्ध्याकारिकपपवेक्षणानि । गोक्तानि सद्योवृष्ट्यादिक्षानाय गन्ध्यावालिकपर्यवेक्षणानि । पश्यपोक्तानि सचोवृष्ट्यादिशानाय सन्ध्यावारिकपर्यवेक्षणानि । सूर्यपरिवेषात् सद्योवृष्टिज्ञानम् । इन्द्रधनुष सद्योवृष्टिमानम् । गगंमते इन्द्रधनुप राद्योवृष्टिज्ञानम् । पश्यपोक्तम् इन्द्रधनुष मद्योवृष्टिज्ञानम् । पृष्टिविधा ग्रन्थे वणितम् इन्द्रधनुष. मद्योटिज्ञानम् । जीवनापणितम् इन्द्रधनुप. सद्योवृष्टिज्ञानम् । तहिन्मत्स्यपरिवेपेद्रधारादिभ्य सद्योवृष्टिज्ञानम् । प्रतिसरांयात् सद्योवृष्टिमानम् । पिघुपालोरात गवाहिमानम् । प्रोताना सोहिनिमित्तानो फ्लोपलन्धेरवधि । प्रोता गयोवृष्टिरक्षणानां प्रभावक्षेत्रम् । देयलमो सयोवृष्टिलक्षणाना प्रभावक्षेत्रम् । मोतिपु सद्योवृष्टिलदाणानि । पापोक्ति रायोवृष्टे गुवृष्य राणा रायोगिवला महरोतय । दरिविपातर सणानि । पापमोति हियिपातरमणानि । तृतीयं प्रकरणम् (सृष्टिगर्मपर्यवेक्षणम) বিহা हिगभंगाना पर्ययेगणम् । कारित वृष्टिग दीना वृष्टिनिमिसाना परदेशगम् । भामाशापे पनि समागोयागिमाना। १२० १२१ १२१ १२१ १२२ १२३ १२४ पृष्टसम्या १२५ १२५ ·[ त ] विषया: पृष्ठसंख्या १२८ ११ १३२ १३६ नारदमते कातिरमानीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । गुरुसंहितावणितानि कार्तिकमासीपवृष्टिगर्भलक्षणानि । भहरोक्तिपु कातिकमामीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । पायोक्तिषु कातिकमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । मार्गशीर्षे वृष्टिग दोन वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम् । मेघमालानन्ये वणितानि मार्गशीर्षे वृष्टिगभलक्षणानि । गुस्संहितावणितानि मार्गशीर्षे वृष्टिगर्भलक्षणानि । नारदोक्तानि मागंशी वृष्टिगर्भलक्षणानि । गंवत्सरफलमन्थे वणितानि मार्गशीपदी कुवृष्टिलक्षणान । पाघभहरोक्तिपु मार्गशीर्षमागीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । पौषे वृष्टिगर्भादीनां दृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम् । पराशरकषितानि गोपे वृष्टिगर्भलक्षणानि । नारदोक्तानि पौपे वृष्टिगर्भलक्षणानि । मेघमालानन्ये वणितानि पोपमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि | गुरुसंहिताग्रन्थे वर्णितानि पौषे वृष्टिगर्भलक्षणानि । जीनवाथणितानि पौये वृष्टिगर्भलक्षणानि । घाघमड्डरोक्तिषु पोपमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि । माघे वृष्टिगर्भादौना वृष्टिनिमितानां पर्यवेक्षणम् । पराशरोक्तानि माघमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । नारदोक्तानि माघमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । मेघमालाग्रन्थेवणितानि माघमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि । गुरुसंहितोक्तानि माघे वृष्टिगर्भलक्षणानि । घाघमडुरोक्तिषु माघमासिक्वृष्टिगर्भलक्षणानि । फाल्गुने वृष्टिगादीनां वृष्टिनिमित्तानो पर्यवेक्षणम् । पराशरोक्तानि फाल्गुने वृष्टिगर्मलक्षणानि । नारदोक्तानि फाल्गुने वृष्टिगर्भलक्षणानि । मेघमालाग्रन्थे वणितानि फाल्गुनमामीयवृष्टिगर्मलक्षणानि । गुरुमहिनानुसारं फाल्गुने वृष्टिग लक्षपानि । पाल्गुनवृष्टिसम्बदा घाघोक्तय, । १३६ १४३ १४८ १४८ १४६ १५४ १५८ १५८ १५६ ·[य] विषयाः पृष्ठसंख्या १६२ २६२ १६७ १६८ चैत्रे वृष्टिगभांदीना वृष्टिनिमित्ताना पर्यय,गम् । पराशरोस्ताहि चैत्रमा जीपवृष्टिगभलक्षणानि । नारदोक्तानि चैत्रमामीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । मेघमालामन्ये यणितानि चैत्रमामीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । जीवनायणितानि ले वृष्टिगभलक्षण गुरुराहितानुगार पैरे वृष्टिगभलक्षणानि । भारोक्तिपुत्रगामीपवृष्टिगभंर शानि । पापोक्तिपुत्र पृष्टिगर्भरक्षणानि । वैशाणे पृष्टिग टोना बुष्टिनिमित्तानो पर्यवेक्षणम् । परापारोस्लानि शारामानीयवृष्टिगभंलक्षणानि । नारदोमानि शाषमागीयष्टिभलक्षणानि । मेघमालामय गितानि वैशासमासीयदृष्टिगभंलणानि । गुरसहितामन्ये गिगानि गागमासीय-वृष्टिगभंरक्षणा। यराहमिहिरोकना शासमागीय वृष्टिगभलक्षणानि । पापमहरोक्तिपु वंशारामासीयवृष्टिगभंलशादि पये पृष्टिगाना पृष्टिनिनिशाना पक्षणम् । परागरोता रोष्टमासीयवृष्टिगर्भलसणानि । गारोतानि ज्योटमागीय वृष्टिगभल: जानि । मेपमालायग्यवगिता पेष्टमानीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । मर्गमते पिछे प्टिगमंदक्षगानि । ज्येाणप्रतिपहियराफलम्। वराहमिहिरमत ज्यष्टमानीपष्टिगमला गानि । पश्यामते ज्येष्टमागीयष्टिग लसणानि । यनिष्टको पैडमासीयवृष्टिगर्भरक्षणानि । गुरुमहिलाप्रन्ये वगिता रहेपष्टिगताणानि । गम्यते पेठे वृष्टिगलापानि । पापमोरिटमागीपष्टिगभग्नामानि । मापा दृष्टिय गोता पृष्टिनिमित्तानो पागम् । परो भाभिमानानि । मारोवानि मा टिगानानि । १७२ १७२ १७५ १७५ १७ १७५ १८. १८१ १८ १८२ ·विषयाः पृष्ठसंख्या २६४ १९६ १६६ १६७ १६८ १९६ १९६ मेघमालाग्रन्थे वणितानि आपाढमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । गुरुसहिताग्रन्थे वणितानि आपाढे वृष्टिगर्भलक्षणानि । गर्गोक्तानि आपाहमासे वृष्टिग पिर्यवेक्षणानि । पाप-भड्डरोक्तिषु आषाढमासीयवृष्टिगभंपर्यवेक्षणानि । भावणे वृष्टिग दीना वृष्टिनिामसाना पर्यवेक्षणम् । पराशरोक्तानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भपर्यवेक्षणानि । नारदोक्तानि धावणमासीयवृष्टिग लक्षणानि । मंघमालाग्रन्थे वर्णिनानि थावणमानीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । वराहमिहिरोक्तानि श्रावणे वृष्टिगर्भपर्यवेक्षणानि । गुरुसहितानन्थे वणितानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि) घाघ-भड्डरोक्तिपु श्रावणमासीयवृष्टिगभलक्षणानि । भाने वृष्टिगादीनां वृष्टिनिमिताना पर्यवेक्षणम् । पराशरोक्तानि भाद्रमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । नारदोक्तानि भाद्रे वृष्टिगर्मलक्षणानि । मेषमालामन्ये वणितानि भाद्रमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । गुरुमहिताग्रन्थे वणितानि भाडे वृष्टिगर्भलक्षणानि । घाघ-भहरोक्तिषु भाद्रमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । भाचिने वृष्टिग दीना वृष्टिनिमित्ताना पर्यवेक्षणम् । नारदोक्तानि आश्विने वृष्टिग लक्षणानि । मेघमालाग्रन्थे वणितानि आश्विने वृष्टिगर्भलक्षणानि । गुरुसहितानन्थे वणितानि आश्विने दृष्टिगर्भलक्षणानि । घाघ-भड्डरोक्तिपु आश्विनमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि । चतुर्थं प्रकरणम् २०२ २०२ २०२ २०२ २०३ २०५ २०६ २०६ २०६ वृष्टिमानवियचनम् । दृष्टिमानपरिमाणानि । पराशरमते द्रोणाहकपरिमाणे। वराहमिहिरवणिते द्रोणाढकपरिमाणे । २०८ २०८ KAM ·[ ध ] पियाः पृष्ठसत्या २०९ २०६ २०६ २०६ २१० २११ परामरमते भाविवृष्टिमानस्य पूर्वानुमानविधि । वर्षणे जलमात्राधिभागः । प्रवणालिमपणेभ्यो भावृिष्टिमा-शानम् । गगमते प्रयपणकालिकवर्षणाद् भाविदृष्टे पूर्वानुमानविधिः । देलमते मुष्टि सूचफ प्रपणकालिक वृप्टिक्षेत्रम् । पश्यपमत गुवृष्टिा पर प्रपणकालिक वृष्टिक्षेत्रम् ! समागमहिताणित प्रपणातिवृष्टविष्टिमाननानम् । वराहमिहिरवणित प्रयपणमालिपवणाद् वृष्टिमानज्ञानम् । वापिटेरनुहत्यप्रातिएल्मयिधारः । आचार्य कौटिल्यन पणिोनुलो प्टिमम । यस्सर नुपूलस्टिम मी माताष्टानिमित्तानि । जीवनाथ णितानि मामाप्टानिमित्तानि । पिरष्ट्या योभनो पृष्टि त्रम । मनायप्टो पुष्टिप्रयसनोपधारा । प्राचीनभारतीय विमानशास्त्रस्य सक्षिप्त इतिहास । प्राधीनभारतीय ऋतुधितानशास्त्राय मूलभूताः सिता प्रचारपय । उममहारः। परिपत्रम् । २१२ २१२ २१२ २१४ २१४ ૨૨૪ ૨૫ २२७ २२८ ·२ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् . - शासानां सूत्रभूतो निर्देशः कौटलीये अर्थशास्त्रमन्ये वृष्टिदृष्ट्या शोमनसंवत्सरस्य ज्ञापकानां वर्णनप्रसने समुपलभ्यते । तथा हि- "तस्योपलब्धिहस्पतेः, स्थान-गमन-गर्भाधानेभ्यः, शुक्रोदयास्त- मयचारेभ्यः, सूर्यस्य प्रकृतिकृताच" इति । अत्र स्थानं मेपादिराशिस्थितिः, गमनं मेपापभादिसम्झमः, गर्भाधान मार्गशीर्षादिपु पसु मासेपु तुपारादिदर्शनम् , पारः आपाढमासपञ्चम्यादिषु नवसु विथिषु सञ्चारः, सूर्यस्य प्रकृतिवैकृतं स्वभावान्यथाभावः सपरिवेपत्वादि । शास्त्रस्यास्यैकस्याः शाखायाः सूत्रभूतो निर्देशो प्रह्मवैवर्तपुराणेऽपि दृश्यते । तथा हि:- 'सूर्य-ग्रस्तश्च नीरश्च काले तस्मात् समुद्भवः । सूर्यो मेघादयः सर्वे विधात्रा ते निरूपिताः ।। यत्रान्दे यो जलघरो गजश्व सागरो मतः । शस्याधिपो नृपो मंत्री विधात्रा निरूपिताः ॥ जलाडकानां शस्यानां तृणानाञ्च निरूपितम् । अन्देऽन्देऽस्त्येव तत्सर्व कल्पे कल्पे युगे युगे। अत्र हि कल्पे फल्पे, युगे युगे प्रचलतोऽन्दफमस्य विधानिरूपिवत्वपर्ण- नात्, अथ च पृष्टयादिसूचकानां नृप-शस्याधिप-मंत्रि-जलाढप-प्रभृतीनj Eमानु- वर्तनस्यापि विधानिरूपितत्ववर्णनात् , संवत्सरक्रमाश्रितो पृष्टिज्ञानविधिनिदियो भवति । विधिरयमंशतः साम्प्रतमपि देशे जनरुपयुज्यमानो दृश्यते। तथा हि होलि- फादाहाद् द्वितीयदिवसे भारतीयसंवत्सरारम्भोत्सयमसम्गे मामेषु प्रामवासिनो मामपुरोहितद्वारि कुत्रचिदन्यत्र या सार्वजनिकस्याने एकत्रीभूय प्रामपुरोहितादागा- मिवत्सरस्य शुभाशुभफलं शृण्वन्ति । अयसरेऽस्मिन् संपत्सरममाप्रितेन विधिना सातं मावियत्सरीयदृष्टपादिफलमपि यर्यते। इत्य विनष्टप्रायस्यापि लोकोपकारस्य शाम्रस्याम्य सूत्रभूतो निर्देशः पान्य. संस्कृतप्रन्येपूपलभ्यते । दिनिर्देशमिममाघारमूतमादाय मन्येऽग्मिन मान्य. भारतीयस्य ऋतुविधानगावस्य परिशीलनमुपन्यस्यते । शानमिदं साम्प्रतं पाशात्या यज्ञानिक पाश्चात्यपद्धत्या प्रवर्तितं Science of Climatology and neather. forecasting इति नाम्ना प्रथितं यतते। १. कौरसायास्त्र, दितीयापिपरणे सोताक्षर। २. सायसंपुरागे। औरणनन्मपारे । २१-समाप्यायै । १.५-१.७॥

·ऋतुविज्ञान-विवेचनम् ऋतुविज्ञानशास्त्रस्य लोकोपयोगित्वम्- ऋतुविज्ञानशास्त्र हि कृषि-शिल्प-वाणिज्य-प्रभृतीनां व्यवसायानामत्यन्त- मुपकारि शास्त्रं वर्तते । यान-प्रशासनादिपु राजकार्येष्वपि शास्त्रस्यास्य विशिष्ट महत्त्वमस्ति । कृषिव्यवसायस्य महदुपकारित्वाच्छानमिदं कृषिशास्त्रस्यापरिहार्यमङ्- गमिति मन्यते । तथा हि ऋतु-ज्ञानविरहित कृषक कृप्या कदापि सफलो न भवति । न च ऋत-ज्ञान विनाऽपि सरत्रूपकुल्यादीना सहाय्येन कृषि सफला भवितुमर्हतीति वक्तुं शक्यते । यतो हि कृपिन केवलं जलाभावात् परमनवसरे वर्षणादतिवर्षणादपि च विनश्यति । तद्यथा वृष्टिज्ञानाभावे अनवसरे उपबीजस्य कृपकस्य न केवल धान्यवीज पर कर्षणवापनादिकार्येषु कृत परिश्रमोऽपि वृथात्व- मेति । अतएव महर्पिणा पराशरेणोक्तम्- 'वृष्टिमूला कृषिः सर्वा वृष्टिमूलश्च जीवनम् । तस्मादादौ प्रयत्नेन पृष्टिज्ञानं समाचरेत् ।। इत्थमेव ऋतुज्ञानाभावे कृतानि सैन्याभियान प्रभृतीनि राजकार्याणि साप प्रचुरे सैन्यवले वातवर्षणाद्युत्पातैविनश्यन्ति । अतो राज्ञा, राजशासनाधिकारिणाश्च कृतेऽपि ऋतुविज्ञानशास्त्र महदुपकारि वर्तते । धृष्ट्यादिज्ञानाभावेऽनवसरे कृत वाणिज्यमपि प्रायोऽलाभायैव भवति । तथैव यातायात वृष्ट्यादिज्ञान परमावश्य- कम् । साम्प्रत समुद्रसान्निध्यवर्तिषु वृष्टिबहुलेप देशेषु मेघामारुतादीनामुत्पात. सूचनार्थ राजपथघटिकास्तम्भेषु ऋतुसूचनाया अपि व्यवस्था कृता वर्तते । सुस्पष्ट यद् ऋतुविज्ञानशास्त्रमनेकेपा व्यवसायाना महदुपकारि वर्तते । ऋतुविज्ञानशास्त्रस्य भौतिकशास्त्रीयं विवेचनम्- भौतिकशास्त्रीयदृष्ट्या ऋतुविज्ञानशास्त्र तापप्रवर्तिताया मेघमारुतयोलासली- लाया अध्ययन विधीयते । अत्र हि जल तापप्रभावाद् विविधानि स्वरूपाणि विडम्बयन्मारुतसाहाय्येन पृथिव्या वायुमण्डले विचरति । अस्या एव कीलालली- लाया भौतिक शास्त्रीय विवेचनमत्रोपन्यस्यते । प्रसनेऽस्मिन् प्रथग तावदखिललीला- सूत्रधारभूतस्य जलस्य भौतिक स्वरूप विचार्यते- जलस्वरूपविवेचनम्- जलस्य भौतिक स्वरूप जलपर्यायस्य नीर-शब्दस्य व्युत्पत्त्या स्पष्टीकर्तु शक्यते । तद्यथा पाचसत्यको निर्गत रादग्ने:रम् , अथवा निर्गतो रोऽग्निर्यस्मात् १. कृषि पद्धति । इण्डिया-आफिस-लाइब्रेरी, लन्दन । पाण्डुलिपि स० १२७४ । पृ०१। श्लो. १०॥ अत.

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् तन्नीरम्-इति । साइल्याना मते जलं रसतन्मात्रादुत्पन्नो भूतविशेषः । नैयायिकास्तु परमाणुविशेपेभ्य एव जलस्योत्पत्ति मन्यन्ते । वेदान्तिनां मते पञ्चीकृतेभ्य एव पञ्चभूतेभ्यः स्थूलतया उत्पन्न जलम् । अत्र जलभूतांशवाहुल्याज्जलव्यवहारो वैशेष्यात्तद्वाद इति । जलस्य भौतिकविवेचनदृष्ट्या 'अग्नेराप' इत्युपनिपद्वचनं सर्वथा वैज्ञानिक वर्तते । छान्दोग्योपनिपदः शाङ्करभाष्ये यदुक्तम्-'तेज एव तत्पूर्वमात्मानमुद्भूतं दर्शयित्वाऽथानन्तरमपः सृजतेऽतोऽसृष्टत्वादभूयोऽभ्यस्तेज' इति तदाधुनिकवैज्ञानिकव्याख्यया सर्वथा अभिन्नमेव । ग्था हि आधुनिकवैशा- निरपि जलस्योत्पत्तिस्तैजसतत्त्वादग्निभूताद् ऑक्सीजनेत्याख्यादेव प्रत्यक्षीकता । यथा घनीभूततत्वेपु सुवर्ण, वेषु घृतश्चान्तहिततेजसी मन्येते तथैव वायुभूततत्त्वेपु ऑक्सीजनेति तत्त्वं तेजसम् । भूतले यत्विचिदपि दहनं शरीरान्तर्वति, शरीरेभ्यो बहिर्वा भवति तस्य सर्वस्य कारणभूतम ऑक्सीजनाख्यं जसं तत्त्वमेव वर्तते । यदा हाइड्रोजनाख्यं वायुभूततत्व माध्यमं विधाय आक्सीजनाख्यं तत्त्वं प्रज्ज्वलति तदा अस्माज्जलस्योत्पचिर्जायत इति निर्गतं राद् बढेरिति नीरशब्दस्य व्युत्पत्तिः, अग्नेराप इत्युपनिषद्वचनं वा सर्वथा सहगतमेव । आक्सीजनाप्यतेजसतत्वस्य सूर्यतेजसोंs- शभूवत्वात् यक्कैश्चिजालस्य सूर्योद्भूतत्वं वर्णितं तदपि सद्गतमेव । तथा हि- सूर्याद् हि जायते तोयं, तोयात् सस्यानि शाखिनः । इत्यादि आधुनिकविज्ञान प्रयोगशालासु उक्तं तत्त्यद्वयमादाय संश्लेषणविधिना जलोत्पत्तिदर्शनाय एकस्मिन् पाने उक्तं तत्त्वद्वयमादीयते । अत्र विद्युत्फुलिङ्गेनोद्दीप्तम् ऑक्सीजनाख्यं तत्वं विस्फोटेन सह तेज उगिरजलमुत्पादयति । यथा काष्ठादिपु निहितं तेजो वहिसम्पर्केणोद्दीमं भवति तथैव प्रयोगेऽस्मिन् विद्युत्स्फुलिङ्गसम्पर्कण तेजसम् ऑक्सीजनाख्यं तत्त्वं प्रज्ज्वलति । यदा तु ऑक्सीजनाख्यं तत्त्वं सविस्फोटं हाइड्रोजनास्यं तत्त्वं प्रग्यालयत्ति सदा ऑक्सीजनतत्त्वस्यैकः परमाणु हाइड्रोज- तत्त्वस्य परमाणुद्वयं दग्ध्या जलस्याणुमेकं सृजतीति प्रयोगसिद्धम् । यत्त "भूयोऽभ्यस्तेज" इति पूर्वमुद्धृतम् , अधया निर्गतो रोऽग्निर्यस्मादिति द्वितीया नीरशन्दव्युत्पत्तिः, तदपि आधुनिकविज्ञानविधिना जलस्य विश्लेपणात् पुनस्तेजसस्य आसीजनतत्त्वस्योपलब्ध्या स्पष्टीकत्तुं शक्यते । इत्यं जलस्योत्सत्तिविपये प्राच्यानां भारतीयानाम् , माधुनिकानां पाव्यात्य- वैज्ञानिकानात मत्त सर्वथा अमिममेव । - १. छान्दोग्योपनियत् १११११ । २. प्रापैवर्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मपण्डे । म. २१ । लो० १०४॥

·ऋतुविज्ञान-विवेचनम् ५ वृष्टिविवेचनम्-- 'वृषु सेचने' इत्यस्माद् धातोः 'स्त्रियां क्तिन्' इति क्तित्प्रत्यये कृते वर्षणार्थे वृष्टिशब्दो निप्पद्यते । वर्पणं हि तुपार-हिमकरकादीनां बहुविधं भवति, परं सामा- न्यतो वृष्टिशब्दो जलवृष्टिं सूचयति । सूर्यकिरणानां तापेन सन्तप्तं जल जलवाष्प- रूपेण परिणमति । एतदेव जलवाष्पं वायुना नीतमुच्चैराकाशमेत्य शीतसम्पर्कात पुनरम्बुकणेषु परिणमति । यदा तु शीनत्वाद् वायुः सङ्कोचमेसि तदा परस्परं नकट्य- मुपगताः संहता अम्बुककणा एकोभूय गुरुतरा जायन्ते, वायुना वोढुं च न शक्यन्ते अतश्च भूमौ निपतन्ति । इत्थं जलवृष्टिर्भवति । जलस्य वाष्परूपे परिणमनादारभ्य वर्षणं यावत् कश्चन काल अपेक्षितो भवति । अयं कालो वृष्टिगर्भकाल इति कथ्यते । वृष्टिगर्भकालस्य विवेचनं तु वृष्टिगर्मविवेचन प्रसङ्गे करिष्यते । सर्वमेतद् वृष्टिचक्रम् ईश्वरेण प्रेरितं प्रचलतीति प्रान्याना मतम् । उक्ता वृष्टिपद्धतिः ब्रह्मवैवर्तपुराणे वर्णितोपलभ्यते । तथा हि- 'सूर्यग्रस्तश्च नीरञ्च काले तस्मात् समुद्भवः । सूर्यों मेघादय. सर्वे विधात्रा ते निरूपिताः हस्ती समुद्रादादाय करेण जलमीप्सितम् । दद्याद् घनाय तद् दद्याद् वातेन प्रेरितो धनः ।। स्थाने स्थाने पृथिव्यां च काले काले यथोचितम् । ईशेच्छयाऽविर्भूतं च न भवेत् प्रतिबन्धकम् ।। इत्यादि । अत्र प्रथमश्लोकस्य पूर्वार्द्ध काले इति शब्दो वृष्टिगर्भावधिसूचकः। द्वितीय- श्लोके सूर्यकरैर्जलादानस्य पद्धतिः हस्तिफरेण जलादानतुल्यत्वाद् रूपकेण वर्णितो विद्यते । विषयोऽय वृष्टेः भौतिक-पौराणिकपक्षयोः समन्वयात्मकविवेचनावसरे स्पष्टीकरिष्यते। उक्तायां यष्टिप्रक्रियाया या हि वायोः स्थानात् स्थानं प्रति जलवह्नक्रिया तस्याः प्रवर्तयित्री सूर्योप्मैवेति यत् क्वचित् सूर्यतापस्य, सूर्यतेजसः, सूर्यस्य था वृष्टिकारणत्वं वर्णितं तदपि सर्वथा युक्तियुक्तम् । जलस्य पूर्ववर्णित-सूर्यतेजोयोनि- त्वपक्षेऽपि जल वृष्टेः सूर्ययोनित्यकयन समुचितमेव । वथा हि गोवायाम्- १. ब्रह्मवैवर्तपुराणे । श्रीकृष्णजन्मक्षण्डे । १०८,१.६॥ २१-तमेऽध्याये । इलो. १०५, ·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् अग्नौ प्राप्ताहुतिः सम्यगादित्यः सुप्रतिष्ठते । आदित्याज्जायवे वृष्टिः ॥ इत्यादि। अन्न श्लोकस्य पूर्वाद्ध वर्णितानां यज्ञविषयकाणां विचाराणामुपस्थापनं धृष्टेः भौतिक-पौराणिक-पक्ष्योर्विवेचन-प्रसङ्गे करिप्यते। छान्दोग्योपनिषदः शाकरभाष्ये जलस्य तेजोयोनित्ववर्णनप्रसङ्गे वृदेरपि तेजोयोनित्वं वर्णितम् । अत्र तेजः सूर्यतेजः सुर्योधमा वेति । तथाहि-. एतद् यायुमागृह्याकाशमभितपति तदाऽऽहुर्निशोचति नितपति वर्षियति वा इति । तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्वाऽथापः सृजते, तदेतदूर्वाभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्भिराहादाश्चरन्ति, तस्मादाहुविद्योदते स्तनयति वर्पियति वा । यस्मादच्यो. निस्तेजस्तस्मात् वद् वा, एवरेजो वायुमागृह्यावष्टभ्य, स्वात्मना निश्चलीकृत्य, वायु: माकाशमभिव्याप्नुवत्तपति यदा, तदाहुलौकिका निशोचति सन्तपति सामान्येन जगन्नितपति देहान अतो वर्षिष्यति वा इति । इत्यादि । इत्यं प्राच्यभारतीय संस्कृतवारमये वर्णिता पृष्टिपद्धतिः पाश्चात्यवैज्ञानिक वर्णिताया वृष्टिपद्धत्याः सर्वथा अभिन्ना परंगूढवरं वैज्ञानिक रहस्यमावति । अत्रत्येषु वर्णनेपु जलयोनिभूतस्य ऑक्सीजनेत्याख्यस्य वायव्यववत्स्य सूर्योदभूतत्त्वं यद् वर्ण्यते तत्सर्वथा युक्तियुक्तम् , आधुनिकवैज्ञानिकाना कृते विचारणीयश्च वर्तते । वृष्टिगर्भविवेचनम्- यदा सन्तप्तो वायुः पर्याप्तां जलपापमात्रामादाय सुसम्पृक्तो भवति तदेव भुवो वायुमण्डले पृष्टिकारिणां मेघानामुत्पत्तिर्जायते, पृष्टिश्च भवति । यदा तु पायी जलपाप्पस्य सम्पृक्तिक्षमा मात्रा धृता न भवति तदा फेवलमवर्षिणां मेघानां विधि- धानि रूपागि सूज्यन्ते । यया घायुसम्पृक्त्यईया जलवाप्पमात्रया वायुधृवया पर्युका मेघा जायन्ते तस्या जलपाप्पमात्राया वायो धारणं पृष्टिगर्भधारणमित्युच्यते । अस्यैव सृष्टिगर्भस्य विवेचनमत्रोपन्यस्यते । परामिदिरेण स्वीये वृहत्संहितामन्ये गर्भलक्षणाध्याये पृष्टिग विषये गर्ग-युद्धगर्ग काश्यप पराशर-पास्य यस मिसेन- प्रभृतीनां प्राच्यानां मुनीनामाचार्याणाश्च मतानि समुपन्यस्तानि । तथा हि :- 'तन्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निषद्धानि तानि दृष्ट्येदम् । क्रियते गर्ग-पराशर-काश्यप-बबादिरचितानि ।। १. छान्दोग्योपनिषत् 1७१ पाइरभाष्यम् ।। २. वृहत्साहिता । गर्भशक्षणाम्यायः । शो०२॥

·ऋतुविज्ञान-विवेचनम् वृष्टिगर्भाधानस्य प्रमुखः कालः यद्यपि यस्मिन् कस्मिन्नपि काले समुचितं तापक्रममासाद्य वृष्टिगर्भस्याघानं सम्भवति परं सामान्यतश्चातुर्मास्ये वर्पतौं वर्षिणा मेघगर्भाणामाधानं कार्तिक- शुक्लपक्षानन्तरं भवति । अत्र प्राच्यानां विविधानि मतानि सन्ति । तथा हि सिद्धसेनमते- 'शुक्लपक्षमतिक्रम्य कार्तिकस्य विचारयेत् । गर्भाणां सम्भवं सम्यक् सस्यसम्पत्तिकारणम् ॥ परं गर्ग-काश्यपादीनां मुनीनामन्येपाश्च प्राच्यविदुषां बहुमतो घृष्टिगर्भस्या- धानकालस्तु मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे, चन्द्रे पूर्वाषाढनक्षत्रगते भवति । तथा हि गर्गमतम्- शुक्लादौ मार्गशीर्षस्य पूर्वापाढव्यवस्थिते । निशाकरे तु गर्माणां तत्रादौ लक्षणं वदेन ।। विषयेऽम्मिन् काश्यपमतमपि समानमेव । तथा हि- 'सितादौ मार्गशीर्षस्य प्रतिपदिवसे तथा । पूर्वापाढगते चन्द्रे गर्माणां धारणं भवेत् ॥ वृष्टिगर्भस्य विपाकावधिः पायो यन्नक्षत्रोपगते चन्द्रे यम्य वृष्टिगर्भस्य धारणं भवति पुनस्तन्नक्षत्रोपगते चन्द्रे १९५ सौरदिवसानन्तरं तस्य वृष्टिगर्भस्य प्रसवकालोऽन्येति, वृष्टिश्च भवति । तथा हि- “यन्नक्षत्रमुपगते गर्भचन्द्रे भवेत्स चन्द्रवशात् । पञ्चनवते दिनशते तत्रैव प्रसवमायाति ॥ अन तनवेत्यस्य तस्मिन्नेव नक्षन्ने इत्याशयः । इत्यश्च पृष्टिगर्मस्य विपाकायधिः सामान्यतः सार्द्धपण्मासमितो भवति । १. अध। पन्चमश्लोकानन्तरमुप्त वधनम् । २. अबोदत गगंधपनम् । ( भट्टोत्पलटीकायाम् ) २. यौवोद्धत काश्यपवचनम् । ( मट्टोत्पलदोकायाम् ) ४, अव । लो०७॥

·-
प्राच्य-भारतीयम् ऋयुविज्ञानम्
वृष्टिगर्भाणां प्रसवकालः
शुक्लपक्षे धृतो घृष्टिगर्भः कृष्णपक्षे वर्पति, कृष्णपक्षे धृतो वृष्टिगर्भः शुक्ल
पक्षे, दिवा धृतो वृष्टिगर्भो निशि, निशि धृतो वृष्टिगर्भश्च दिवा वर्षति । सन्ध्यामां
धृतो दृष्टिगर्भस्तु सन्ध्याविपर्ययेण सन्ध्यायामेव प्रसपमेति । तथा हि-
'सितपक्षभवाः कृष्णे, शुक्ले कृष्णाः, घुसम्भवा रात्रौ ।
नक्तं प्रभवाश्थाहनि, सन्ध्याजाताथ सन्ध्यायाम् ॥
विषयोऽयमत्रेवोद्धृतेन गर्गमतेनाधिकं सुरपष्टतामेति । तथा हि भट्टोत्पले-
नोधृतं गर्गवचनम्-
दिवा भवति यो गर्मो रात्रौ स इति पच्यते ।
शुक्लपक्षे समुद्भूतः कृष्णे पक्षे च वर्षति ॥
पौर्णमास्यामयोत्पन्नः सोऽमावास्यां प्रवति ।
अमावास्यां समुद्भूतः पूर्णमास्यां प्रवर्पति ।।
पूर्वसन्ध्यासमुद्भुतः पश्चिमायां प्रबर्पति ।
पश्चिमायां समुद्मतः पूर्वसन्ध्या प्रवर्पति ॥
पूर्वार्द्ध यः समुद्भूतः पश्चाद्रात्रौ प्रवर्पति
निशायां पश्चिमे यश्च स पूर्वाले प्रसूयते ॥
दिनाद्धे तु समुत्पन्नः स निशार्दू प्रसूयते ॥ इति ॥
इत्यमुक्तं फालविपर्ययमनुसृत्य तेषां सेषां मासानां तेषु तेषु पक्षेषु धृतानां पृष्टि-
गर्माणां प्रसवकालो वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहितामन्ये गर्भलभणाध्याये पर्णितः ।
मृगशीर्पाद्या गर्मा मन्दफलाः पौपशुक्लजाताश्च ।
पौपस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेच्छावणस्य सितम् ।।
माषसितोत्था गर्माः श्रावणकृष्णे प्रतिमायान्ति ।
माघस्य कृष्णपक्षेण निदिशेद् भाद्रपदशुक्लम् ।।
तथा हि-
१. उक्तस्थले । लो०८॥
२. अगदपतं गगंपचनम् ।। ( भट्टोपलटीमा)
३. यस्महिता । गर्भस्मणाप्यालो६.१२ ॥

·. ऋतुविज्ञान-विवेचनम् फाल्गुनशुक्लसमृत्या भाद्रपदस्यासिते विनिर्देश्याः। तस्यैव कृष्णपक्षोद्भवास्तु ये तेऽश्ययुक्-शुक्ले ।। चैत्रसितपक्षजाताः कृष्णेऽश्वयुजस्य वारिदा गर्भाः । चैत्रासितसम्भूताः कार्तिक शुक्लेभिवन्ति ॥ विपयेऽस्मिन् गर्गमतमपि तावद् द्रष्टव्यम- 'माघेन श्रावणं विन्धानभस्यं फाल्गुनेन तु । चैत्रेणाश्वयुजं प्राहुबैशाखेन तु कार्तिकम् ।। शुक्लपक्षेण कृष्णं तु कृष्णपक्षेण चेतरम् । राज्यह्योश्च विपर्यासाव कार्यः काले विनिश्चयः ।। इति ॥ पत्र पराशरमतमपि प्रायः समानमेव । तथा हि- 'अयमान श्रावणं, फाल्गुनेन भार पदं, चैत्रेणाश्वयुजम् , वैशाखेन तु कार्तिकं, शुक्लेन कृष्णं, कृष्योन शुक्लम् , दिवसेन रात्रिं, राज्या दिवसं गर्भाः प्रवन्ति ॥ इति ॥ घृष्टिगर्भाणां वर्षणे दिग्विपर्ययो वायुविर्ययश्च- यथा हि पृष्टिगर्भा पक्ष-दिवस-निशा-सन्ध्यादीनां विपर्ययेण वर्षन्ति तथैव वृष्टिगर्भाणां वर्षणे दिग्विपर्ययो वायुविपर्ययश्चापि भवतः । तद्यथा पूर्वस्यां दिशि धृता वृष्टिगर्भा पश्चिमायाम् , पश्चिमायां दिशि धृता वृष्टिगर्भाश्च पूर्वस्यां दिशि वर्षन्ति । इस्थमेव अन्यासु दिक्क्ष्वपि धृता वृष्टिगर्भा दिग्विपर्ययेण वर्षन्ति । वृष्टिगर्भाणां वर्षणे यथा दिग्विपर्ययो भवति तथैव पायुविपर्ययोऽपि भवति । तद्यथा पूर्ववायौ धृता वृष्टिगर्भाः पश्चिमवायौ वर्षन्ति । इत्थमेवेतरदिग्गामिषु वायुष्यपि ज्ञेयम् । तथा हि- 'पूर्वोद्भूताः पश्चादपरोत्या प्राग्भवन्ति जीमूताः । शेपास्वपि दिल्वेवं विपर्ययो भवति वायोश्च ॥ वृष्टिगर्भस्याधानचिहानि- यदा पृथिव्या वायुमण्डले क्षेत्रविशेषे वृष्टिगर्मो धृतो भवति सदा तस्य क्षेत्रस्य वायुमण्डले, आकाशे च विविधलक्षणानि दृश्यन्ते। लक्षणेरेस्तरक्षेत्रवर्तिनो मनुष्य- १. अत्रयोदपन गगवचनम् ।। ( भट्टोत्पळटीका) २. अग्रवोद मृत पराशरवचनम् । { भट्टोत्पलटीका ) ३. वृहत्संहिता । गभंलक्षणाध्याय. श्लो. १३॥ २

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
पशुपक्षिणोऽपि प्रभाविता भवन्ति । एभ्यः प्रभावलक्षणादिभ्यो वृष्टिगर्भस्य ज्ञानं
भवति । वृष्टिगर्भलक्षणानामेतेषां वर्णनं वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहिताग्रन्थे कृतम् ।
तथा हि वृष्टिगर्भकाले-
हादिमृदूदशिवशक्रदिग्मयो मारुतो वियद् विमलम् ।
स्निग्धसितयहुपरिवेप परिवृत्तौ हिममयूखाकौं ।
पृघुबहुलस्निग्धधनं धनसूचीक्षुरकलोहिताम्रयुतम् ।
काकाण्डमेचकामं वियद्विशुद्धेन्दुनक्षत्रम् ॥
सुरचापमन्द्रगर्जितविद्युत्मतिसूर्यका शुमा सन्ध्या ।
शशिशिवशकाशास्था शान्तरवाः पक्षिमृगसंघाः ॥
विपुलाः प्रदक्षिणचराः स्निग्धमयूखा ग्रहा निरुपसर्गाः ।
तरवश्व निरुपसृष्टाकुरा नरचतुष्पदा हृष्टाः ।।
विपयोऽयं 'समाससंहितायामपि वर्णित उपलभ्यते । तथा हि-
पृथुधनबहुला जलदा जलचरसत्वान्विताः शुभा गर्भाः।
स्निग्ध-सितपहुल-परिवेप-परिवृत्तौ हिमकरोणकरौ ।
नृ-खग-मृगा मुदिता निरुपहतास्तरवः ।
वियदमलं च यदा भवति तदा सुसमा ।।
स्निग्धतडित्प्रतिसूर्यक-मत्स्य-शक्रधनुः प्रथमापरमध्ये ।
शान्तरवा-मृग-पक्षि-मनुष्याः शक्रशशीश्वरदिक्पवनाथ ॥
वृष्टिगर्भपोपकाणि नक्षत्राणि--
वृष्टिगर्भस्याधानकालिफनक्षत्रमादाय गत्य साफल्यासाफल्यविपये प्रायः
पर्यवेक्षणानि कृतानि । पर्यवेक्षणानामेतेपा फलं प्रत्येपु वणितमुपलभ्यते। पर्यवेक्षणेभ्यः
प्राच्यतिं यद् पूर्वाभाद्रपदोत्तराभाद्रपद-पूर्वापादोत्तरापाढ-रोहिणी नक्षत्रेषु धृतो
गर्भो विविधैरुपपातेमुक्तो भवति । तया हि-
भाद्रपदाद्वयविश्वाम्बुदेवपैतामहेप्वयधेपु ।
सर्वेष्वृतुषु विवद्धो गर्भो बहुतोयदो भवति ।
१. बृहत्संहिता । गर्भलक्षणापाय: । इलो १४-१७ ॥
२. अब २४तम इलोकानन्तरमुप॒तम् ।। (भट्टोत्पलटीका)
३.अवलो. २८॥

·ऋतुविज्ञान-विवेचनम् वृष्टिगर्भविघातकानि नक्षत्राणि- यथा वृष्टिगर्भ पोपकाणा तथैव वृष्टिगर्मविघातकाना नक्षत्राणामपि निर्देश प्राच्य कृत । प्राच्याना मते शतभिपगाश्लेपाऽऽर्द्रा-स्वातिमघानक्षत्रेषु धृतो गर्भो विनश्यति । तथा हि- 'शतभिषगाश्लेपार्दा-स्वातिमघासंयुतो शुभो गर्भ । पुष्णाति बहून् दिवसान् हन्त्युत्पावैर्हतस्विविधैः ॥ प्रसनेऽस्मिन् गर्गमतमपि तावद् द्रष्टव्यम् । तथाहि- प्राजापत्यं मघाश्लेपा रौद्र चानिलवारुणम् । आपाढाद्वितय चैव तथा भाद्रपदाद्वयम् ।। नक्षत्रदशकं चैतद्यदि स्याद् ग्रहदूपितम् । न गर्भाः सम्पदं यान्ति योगक्षेमं न कल्पते ।। उत्कयाभिहतं वापि केतुना वाऽप्यधिष्ठितम् । न गर्भा सम्पदं यान्ति वासवश्च न वर्षति ॥ आधानकाले दृष्टिगर्भस्य साफल्यासाफल्यचिहानि- वृष्टि-गर्भस्याधानकाले परिलक्षितेभ्यो लक्षणविशेपेभ्यो ज्ञातु शक्यते यद् धृतो गर्भ साफल्यमेष्यति न चा। वृष्टिगर्भस्याधानकाले पवन-मेघ-मेघगर्जन- विद्यत्-शीकरवर्पणादीना पश्चलक्षणाना दर्शन वृष्टिगर्भस्य साफ्ल्य सूचयति । पर वृष्टिगर्भस्याधानकाले विपुलावृष्टि दृष्टिगर्भस्यासाफल्य सूचयति । लक्षणानामेतेपा वर्णनं वराहमिहिरेण स्वप्रत्ये कतम् । वथा हि~ 'पवन-सलिल-विद्यद्-गर्जिताभान्वितो यः, स भवति यहुतोय: पञ्चरूपाम्युपेतः । विसृजति यदि तोयं गर्भकालेऽति भूरि, प्रसवसमयमित्या शीकराम्भः करोति ॥ १.अत्रवाला० २६ ।। २ भत्रयोद्धृतम् ।। (भट्टोत्पलटीका) ३. अत्रय । श्लो० ३७ ।।

·१२ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् आधानकाले दृष्टिग पघातचिहानि- 'गर्मसमयेऽतिवृष्टिगर्भाभावाय निनिमित्तकृता । द्रोणाटांशेऽस्यधिक घृष्टे गर्भः स्तो भवति । अत्र निनिमित्तकृता इत्यस्य वृष्टिनिमित्तं विना जाता अतिवृष्टिरित्यर्थों पोष्यः । वृष्टिनिमित्तानि तावद् ग्रहाणामुदयारत-योग-सक्रमणादीनि तथा हि-- प्रायो ग्रहाणामुदयास्तकाले समागमे मण्डलसङ्क्रमे च । पक्षक्षये तीक्ष्णकरायनान्ते पृष्टिगतेऽकें नियमेन चान्द्रौ ॥ इति ।। अत्रोक्तानां वृष्टिग पघातकानामुत्पानां यत् त्रैविध्यमुक्तं तदत्रैवोद्धृतात् समाससंहितावचनात् स्पष्टतामेति । तथा हि-- 'दिव्यं ग्रहह्मजातं भुवि भौमं स्थिरचरोद्भवं यच्च । दिग्दाहोल्कामारुतपरिवेपायं वियत्प्रभवम् ॥ इति ।। प्रसगेऽस्मिन् गर्गमतमपि तावदवलोकनीयम् । तथा हि- "अश्मवर्ष तमोवर्प मांसशोणितवर्पणम् । उल्कानिर्घातकम्पश्च वज्रपातस्तथैव च ॥ परिवेपाः परिघयो वासवस्य धपि च । अननस्तनितं वर्ष दिशा दाहस्तथैव च ॥ अनातवं पुष्पफलं वारणीयेषु वर्षणम् । ग्रहयुद्धेषु घोरेपु हृतान् गर्मान् विनिर्दिशेत् ।। इति ॥ अत्रेवोधृतं पराशरवचनमपि सदृशमेव । तथा हि- "तेषां ग्रहाणामुदयास्तमयोल्कानिीताशनिपातगन्धर्वनगरदिग्दाहार्क- रश्मिवर्णविकारभूचलनप्रादुर्भायो वर्षास्ववर्षणाय ॥ इति ॥ १. वहत्संहिए । गर्भलक्षणाप्यायः । इलो० ३४ ।। २. अयोद्घतम् ।। (भट्टोत्यलटीका) ३. अयोदधतम् ।। (भट्टोत्यलगेया ) ४. अयोधनम् ।।( ५. अयोधतम् ॥ " - ·ऋतुविज्ञान-विवेचनम तत्तदृतुषु वृष्टिगर्भपुष्टिचिहानि- प्राच्य वृष्टिगर्भस्य धारणादनन्तरं वर्षण यावत् तस्य पुष्टिलक्षणाना विधा- तलक्षणाना च सम्यगध्ययन कृतम् । लक्षणानामेतेपा विशद वर्णन तत्तन्मासेप वृष्टि- गर्भलक्षणाना वर्णनप्रसो करिष्यते पर यानि तु तत्तदृत्यु वृष्टिगर्भपुष्टे सूचकानि सामान्यलक्षणानि तेपा वर्णनमत्र क्रियते । तथा हि वराहमिहिरमते-- 'पौपे समार्गशीर्षे सन्ध्यारागोम्मुदाः सपरिवेपाः । नात्यर्थ मृगशो शीतं पौपेऽतिहिमपातः ॥ माघे प्रयलो वायुस्तुपारकलुपद्युती रविशशाको । अतिशीतं सघनस्य च भानोरस्तोदयौ धन्यौ ।। फाल्गुनमासे रूक्षश्चण्डः पवनोऽभ्रसम्प्लवाः स्निग्धाः ॥ परिवपाश्चासकला. कपिलस्ताम्रो रविश्व शुभः । पवनघनवृष्टियुक्ताक्षेत्रे गर्भाः शुभाः सपरिवेपा.। घन पवनसलिलविद्युतस्तनितैश्च हिताय वैशाखे मुनिना काश्यपेनापि तेपु तेषु मासेपु वष्टिगर्भपुष्टिलक्षणानि वर्णितानि । तथा हि- शीतमध तथा वायुश्चन्द्रार्कपरिवेपणम् । माघे मासि परीक्षेत श्रावणे घृष्टिमादिशेत् ॥ फाल्गुने चात्र सड्यात वृष्टिस्तनितमेव च । पुरो वाताश्च ये प्रोक्ता मासि भाद्रपदे शुभम् ।। बहु पुष्पफला वृक्षा वाता. शर्करवर्पिणः । शीतवर्ष तथानाणि चेत्रेणाश्वयुजं वदेत् ॥ वहन्ति मृदवो वाताः पुर. शीघ्रं प्रदक्षिणाः । वैशाखे तानि रूपाणि कार्तिके मासि वति ॥ इति ।। प्रसङ्गेऽस्मिन् भट्टोत्पलेन स्वटीकाया समाससहिताग्रन्थादप्युद्धरणमुपन्य- स्वम् । अत्रापि संक्षेपेण वृष्टिगर्भपुष्टिलक्षणानि कथितानि । तथा हि- १. वृहत्संहिता । गभलक्षणाध्याय | श्लो० १६-२२ ।। २. उवतस्थले काश्यपवचनम् ॥ (भट्टोत्पलटीका)

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
'शस्तानि मृगान्मासाच्छीतहिमवायुमेघकृतानि ।
स्तनिततडिजलमारुतघनतापान्यतिशयं तु वैशाखे ॥
कृष्णेन शुक्लपक्षः सितेन कृष्णो निशा दिनोत्येन ।
राज्याहः सन्ध्यायां सन्ध्यादिग्व्यत्ययाज्जलदाः ॥ इति ॥
तत्तदृतुपु पृष्टिग पघातचिहानि-
यानि तत्तदृतुपु वृष्टिनार्भपुष्टिलक्षणानि पूर्व वर्णितानि तद्विपरीतानि लक्षणानि
तत्तदृतुपु वृष्टिगोपघातं सूचयन्ति । तथा हि-
'स्वर्तुस्वभावजनिते. सामान्यैश्च लक्षणैर्वृद्धिः ।
गर्भाणां विपरीतैस्तैरेव विपर्ययो भवति ।
ततन्मासे धृतानां वृष्टिगर्भाणां चर्पणक्षमता-
फस्मिन् मासे धृतो वृष्टिगर्भः कियद् वर्पतीत्यस्यापि वर्णनं प्राच्यैः कृतम् ।
तथा हि-
मृगमासादिप्वष्टौ पट् पोडश विंशतिचतुर्युक्ता।
विंशतिरय दिवसत्रयमेकतमःण पञ्चम्यः ।।
प्रसङ्गेऽस्मिन् पिपुत्रवचनमपि तावद् द्रष्टव्यम्-
'माघे पोडश संख्यास्तु पोडशाष्टौ च फाल्गुने ।
विशतिश्चैत्रमासे तु जयश्चैन्द्राग्निदैवते ।।
अष्टौ सौम्येऽय पट् पौपे संख्यास्तासु च वर्षवि ॥ इति ॥
वृष्टिगर्भकालिकपश्चलक्षणेभ्यो दृष्टिगर्भस्य वर्पणक्षमताज्ञानम्-
वृष्टिगर्भस्याधानकाले द्रष्टेभ्यः पवन-मेघ गर्जन विद्युत्-शीफर दृष्टिप्रभृतिभ्यः
पलचक्षणेभ्योऽपि तस्य वृष्टिगर्भस्य वर्पणक्षमता ज्ञाता भवति माहि-
१. पूयस्पले समाससंहितावधनम् ॥
२. वृहत्साहिता । मभंसभणाप्यायः ॥लो. २७ ।।
३.५० सं० । गर्मलक्षणाप्यायः । श्लो०३०॥
४. अगैयोद्धृतम् ॥ (मट्टोत्पलटीकायाम् )

·१५ मतुविज्ञान-विवेचनम् 'पञ्चनिमित्तः शतयोजन पदो मेकहान्यातः । वर्पति पञ्चनिमित्ताद् रूपेणैन यो गर्भ. ॥ द्रोणः पञ्चनिमित्ते गर्भ त्रीण्याढकानि पवनेन । पड् विद्युता नवाः स्तनितेन द्वादश प्रसवे ॥ प्रलङ्गेऽस्मिन् वृद्धगर्गमतमपि तावद् द्रष्टव्यम् । तथा हि- वाते तु आढकं विन्द्यात् स्तनिते द्वादशाढकम् । नवाढक तथानेषु द्योतितेषु पडाढकम् ।। निमित्तपञ्चकोपेते द्रोणं वर्पति वासवः ॥ पल-आडक-द्रोणाख्यानि पुष्टिपरिमाणानि- प्राच्यैः पल-आढक द्रोणप्रभृतीनि वृष्टिपरिमाणानि वर्णितानि । अत्र परिमाण- विशेपपरिच्छिन्नं पात्रं गते वा कृत्वा वृष्टिर्मीयते । तथा हि- वराहमिहिरमते- हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः। पश्चाशत्पलमाढकमनेन मिनुयाज्जलं पतितम् ॥ विपयेऽस्मिन् पराशरमतम्- आढकाश्चतुरो द्रोणमपां विन्द्यात्प्रमाणतः । धनुः प्रमाणं मेदिन्या विन्द्याद्रोणातिवर्पणम् ।। समे विंशाङ्गुलानाहे द्विचतुष्कागुलोच्छ्रिते। भाण्डे वर्पति सम्पूर्ण ज्ञेयमाढकवर्पणम् ।। इति ।। आढकाल्यस्य वृष्टिपरिमाणस्य विपये पराशरेण अन्येषामपि मुनीनां मतं वर्णितम् । तथा हि-- "शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद् योजनमुच्छ्रितम् । आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्तितम् ।। १. अत्रेव श्लो० ३१-३२॥ २. अशैव भट्टोत्पलटोका। ३. वृहत्संहिता । गर्भलक्षणाध्याय: । श्लो०२॥ ४. अौव ३२ तमश्लोकानन्तरमुख तम् ॥ (भट्टोत्पलटीका) ५. कृषिपराशरः । पृ०६ । श्लो० २६ ।।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् जलाढकमानं क्वचित् त्रिंशद्योजनविस्तीर्ण शतयोजनमायतं, क्वचित 'चतुर्योजन विस्तीर्णमुत्तानशतयोजनमिति कथितम् । मेघविवेचनम् - धूम-ज्योतिः-सलिल मरुतां संघातजन्यो मेघ इति प्राच्यानां मतम् । अत्र धूमशब्देन वायुमण्डले विद्यमाना रजः कणा गृह्यन्ते, ये हि जलवाप्पसम्पाद धूम- रूपतां दर्शयन्ति । यथा वद्विधूमे दग्धस्य काटतृणादेः सूक्ष्माः कणा उष्णत्वादुपरि- गच्छति वायो दृश्यन्ते तथैव वायुना उह्यमाना जलवाप्यावृता रजा कणा अपि धूमरूपा दृश्यन्ते । उष्णवायुसम्पर्के यन्त्र जलयाप्पं अलरूपेण न परिणमति तन्न धूमायितं वायुमण्डलं रूक्षां फुज्झटिकां धारयति । ज्योतिः सूर्यकिरणानां सन्तापः, तेजो वा। सलिलं जलवाष्पस्य शीतसम्पर्कादुद्भूतं जलम् । मरुन्मेघानां वाहको वायुरिति । मेघानामुत्पतिस्तु वृष्टिविवेचनप्रसङ्गे, वृष्टिगर्भप्रसङ्ग च वर्णिठा । सम्प्रति मेघानां विविधाः प्रकारास्तावद् वर्ण्यन्ते । यथा आधुनिकैः पाश्चात्यवैज्ञानिकर्मेधानां स्वरूपं तेषामुन्नतावनतस्थिति थाधिकृत्य तेषां विविधाः प्रकारा वर्ण्यन्ते तथैव प्राच्यैरपि मेधानां वत्सरक्रम स्वरूपं वानुसृत्य विविधाः प्रकारा वर्णिताः सन्ति । पाश्चात्यपद्धती सर्वप्रथगं १९तमशतकस्यारम्भे ल्यूकहावर्ड महोदयः चतुर्विधा (Cirrus, Cumulus, Stratus, Nimbus इत्याख्या.) मेघाः कथिताः । अनन्तर- मन्यविद्वद्भिरेतेपां चतुर्विधानां मेघानां मिश्रलक्षणा दशसंख्यका उपभेदाः कथिताः । प्राच्यभारतीयविद्वद्भिस्तु वत्सरविशेपे पृष्टिसूचकाः क्वचिचतुर्विधाः, कचिच्च नवविधा मेघाः वर्णिताः । मेघानामस्मिन् प्रकारे वत्सरविशेपे वत्सरावगण- नया ज्ञातो मेघविशेषो तस्य वत्सरस्य पृष्टः परिमाणं प्रकार वा सूचयति । मेघानामे- ते विशदं विवेच संवत्सरक्रमानुगतस्य वृष्टिज्ञान विधेयर्णनप्रसङ्गे करिष्यते। मेघानामेतेषां नामानि आवर्तः, संवतः, पुष्करः, द्रोणः, कालः, नीलः, वरुणः, वायुः, तम इति सन्ति । तथा हि चत्वारो मेघाः 'आवर्तश्चैव संवतः पुष्करो द्रोण एव च । चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्तादि यथाक्रमम् ।। . . . - १. स्मृतितत्त्वे पृ०७०१।। २. संवत्सरफलम् । स० म०पू० पाण्डुलिपि-संख्या १४३६८ | पृ० १०॥ ३. कृषिपराशरः पृ.६ । श्लो० २४ ।।

·मातुविज्ञान-विवचनम् मतान्तरे नब मेघास्तु- 'ततश्चावर्चसंवर्तपुष्करद्रोणकालकाः । नीलश्च वरुणो वायुस्तमो मेघाः स्मृता नव ।। आवर्तादीनां मेघानां वर्षणक्षमताऽपि प्राच्यैर्वणिता । तथा हि परागरमते- 'एकदेशेन चावतें संवतें सर्वतो जलम् । पुष्करे दुष्करं वारि द्रोणे बहुजला मही ।। संवत्सरफलमन्थे तु-- आवत छिन्नवृष्टिश्च संवर्ते जलपूरिता। पुष्करे मन्दसृष्टिः स्याद् द्रोणो वर्षति सर्वदा ॥ नवमेघपक्षे च- "आवर्ते मन्दतोयं च संवर्ते वायुपीडनम् । पुष्करे मन्दतोयं च द्रोणे वृष्टिः सुशोभना ।। अल्पवृष्टिश्च काले स्यात्, नीलः क्षिप्रं प्रवर्पति । वरुणे त्वर्णवाकारं वायुवाविनाशनम् ।। तमो मेघे न वृष्टिः स्यान्मेघानां फलमीदृशम् ॥ मेघानां स्वरूपमधिकृत्यापि मेघानां वर्पणक्षमता प्रान्यैर्वर्णिता । निर्विघ्नेभ्यो वृष्टिगर्नेभ्यो जातानां वपुंकाणां मेघानां वर्णनं वराहमिहिरकते वृहत्साहिताप्रन्थे दृश्यते । तथा हि- मुक्तारजतनिकाशास्तमालनीलोत्पलाजनाभासः। जलचरसत्वाकारा गर्भेषु धनाः प्रभृतजलाः ॥ तीत्रदिवाकरकिरणामितापिता मन्दमारता जलदाः। रुपिता इव धाराभिरिसृजन्त्यम्भः प्रसवकाले ॥ १. रायगरपम् । स . पु० नालिपि रा'या ३४३६८ । पृ० १० । २. पिरासरः मो. ५५ ॥ ३. सत्तरपम् । १.१.॥ ४.और पृ० १०॥ ५. पाहिला । गर्मलालाप्यार ०२१-२४ ।।

·प्राच्य-भारतीयम् भविज्ञानम् इत्यमेवान्ये विविधरूपा मेघा द्वादशमासेपु वृष्टिगर्भसन्धिना पर्यवेक्षणाना वर्णनप्रसङ्गे वर्णयिष्यन्ते। करकविवेचनम्- करकोत्पत्तिविपयो वृहत्साहितामन्थे वणित | तनोत यन्चेद् धृतो वृष्टिगर्भ उपचातवशात् स्वप्रसवकाले न उर्पति तर्हि पुन स्वीय गर्भसमयमेत्य करक्वृष्टि करकामिश्रा जलपृष्टि वा करोति । रकवष्टि प्रायो प्टिगर्भकाल एव भवतीति मतगेनत्सर्वथा युक्तियुक्त प्रतिभाति । तथा हि- गर्भः पुष्टः प्रसवे ग्रहोपघातादिभिर्यदि न वृष्टः । आत्मीयगर्भसमये करकामिश्रं ददात्यम्भः ।। काठिन्यं याति यथा चिरकालधृतं पय पयस्मिन्याः। कालातीत तद्वत् सलिलं काठिन्यमुपयाति ॥ वृष्टिगर्भकाले क्रूरमहप्रभावोऽपि काले वृष्टिगर्भप्रसव प्रतिवनाति, अनन्तर करकादिवृष्टि च जनयति । तथा हि-- 'क्रूरग्रहसंयुक्ते करकाशनिमत्स्यवर्पदा गर्भाः । भावप्रकाशनन्थे वारिवर्गेऽपि करकवृष्टिकारण वर्णितमुपलभ्यते । तथाहि- दिव्य वाय्वग्निसंयोगात् संहताः खात्पतन्ति याः । पापाणखण्डवच्चापस्ताः करक्योऽमृतोपमाः ॥ अत्र वृहत्साहिताया वर्णिते करक्यूप्टिकारणे यद् वैज्ञानिक रहस्य तदाधुनिक- वैज्ञानिकाना विशेषविचारमहति । प्रभावविशेषात् क्थ वायुचक्रेऽव्यवस्था समा कथञ्च पुनर्वर्षानन्तर मेघगर्भकाल प्राप्य सा अव्यवस्था करपवृष्टि जनयति ?--इत्यादि। कुज्झटिविवेचनम् - जलयाप्पेण पूर्णतया असम्पृक्त किश्चिदुष्णो वायुर्यदा सन्ध्याकाले रूक्ष धूमरूपमादाय भूतलान्तिके भ्रमति तदा कुज्झटिका धूमिका वेति कथ्यते । वायोगष्ण पतति? १ वृहतसाहिता। गभलक्षणाध्याय | ग्लो० ३५ ३६ ।। २ अप्रव । श्लो०३३ ॥ ३ भावप्रकाशे । वारिवणे । इ०१७ ॥

·१६ अनुविज्ञान-विवेचनम् वाजलवाष्पस्य जलरूपेण परिणमनाभावात् कुज्झटिकायां तादृशी आर्द्रता न भवति यथातुपारादौ । अस्य वर्णने वैद्यके तावद् द्रष्टव्यम्-~ 'ज्ञेया कुज्झटिका रूक्षा तमः प्राया च सा तथा ॥ इति ॥ अवश्याय-विवेचनम् इयमेव कुञ्झटिका धूमिका वा शेत्याधिक्येऽतिशीतानां तर-तृण-पत्रादीनां संस्पर्शात्तत्रैव जलकणरूपेण घनीभूता अवश्यायरूपतां व्रजति । तथा हि-- सा चात्यर्थ घनीभूताऽवश्याय इति कथ्यते । तुपारविवेचनम्-- तुपारोद्भव कारणं तावद् भावप्रकाशमन्थे वारिवनें वर्णितमुपलभ्यते । तथा हि- अपि नद्याः समुद्रान्ते वह्निरापस्तदुद्भवाः । धूमावयवनिमुक्तास्तुपाराख्यास्तु ताः स्मृताः ॥ कुज्झटिकायां वायोमणत्वात् तत्रविद्यमानं अलबाप्पं जलरूपेण परिणम- तोति रूक्षताऽनुभूयते । तुपारे तु शीतसम्पर्कात् वत्र विद्यमान जलयाप्पं धूमरूपतां परित्यज्य सूक्ष्महिमकणरूपेण परिणमताति तब धूमावयवनिर्मुक्ताव कथितम् । हिमविवेचनम्- यत्त होत्याधिक्यसम्पात् वायो विद्यमान जलवायं क्रमशो जलरूपेण सदनु घनीभूतहिमरूपेण परिणमति तद् हिममिति कथ्यते । अस्योत्पत्यादेवर्णनं भावप्रकाशे वारियर्ग कृतं विद्यते । तथा हि- 'हिमवच्छिखरादिभ्यो द्रवीभूयाभिवति । यत्तदेव हिम हैम जलमाहुर्मनीपिणः ।। इत्यादि ।। वथा पान्ये- और्वानलघूमेरितमन्यु समुद्रस्य यद् घनीभूतम् । पवनानीतमुदीच्यां तद्धिममिति कथ्यते सद्भिः ।। १. याचापत्यवोश उत्पतम्।। २ भारावारिया श्लो० १९॥ ३. भापप्रकार प्रारिपगें। श्लो. २१॥ ४.भनय । श्लोक २२ ॥

·प्राध्य भारतीय प्रशाम् हिम-परखा-सटि-अवश्याय-तुपारप्रभूतानि जलवापत्यय रूपान्तराणि सन्ति । इन्द्रधनुर्विवेचनम्- परनेनोहामानाना शाररागा मध्याद् यदा सूर्यकिरणा नि सन्ति तदा तेपा विश्लेप गनुपपगते । बलापारा हि जलवणाः काचगोलप यत् विपाश्चवद् या सूर्यरश्मीना पर्णविश्लेपग विधाय समयात्मकं रश्मिपटलं विरचयन्ति । मूर्यरश्मयो हि यातुन सप्तयारमा भवन्ति । तथा दि ऋग्वेदे स्पष्टं घशितम्- 'सप्त त्या हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिप्केशं विचक्षण ॥ अयुक्त सप्त शुन्ध्युवः सरो रथस्य नप्त्या 1 तामिर्याति स्वयुक्तिभिः । अन हा हरणे इत्यस्माद् धानोनिष्पन्नो हरिल् शन्दो रसहरणशीलानां सूर्य- प्रकाशपदनशीलाना या सूर्यारणानामयबोधकः । तदुक्त सायणाचार्येण स्यभाष्ये- "हरिन अशा रसहरणशीला रश्मया वे"ति । अनोद्धृते नवममत्रे शुन्युवः शोधन- शीला इति विरोपणमपि फिरणानामेव सम्भवति । यत्तु सप्तहरित. सप्ताश्वस्त्रिय इति घर्गनं वत् श्लिष्टरूपकमेव । अतः सप्तहरित इतिशब्दः सप्तवर्णाना फिरणानामेय सूचकः । एते सप्तवर्गा गिरणा यदा सश्लिप्टास्तदा श्वेतवर्णा दृश्यन्ते यदा तु फेनचिद् विश्लेपरमाध्यमेन विश्लिष्टास्तदा सप्तवर्णान् पृथक् प्रदर्शयन्ति । अयमेव विपयो वराहमिहिरेण स्वोये घृहत्साहितामन्थे वर्णितः । तथा हि- सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विपट्टिताः कराः साने। वियति धनुः संस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः ।। अत्र साभ्रे वियतीत्यस्य जलशीपरयुते वियतीत्यर्थो बोध्यः । इदमिन्द्रधनु फालविशेषेऽवस्थानविशेषे च दृष्टो भाविनाम् ऋतुपरिवर्तनानां वृष्ट्यादीनां सूचको भवति ! अस्य वर्णनं वृष्टिगर्भलक्षणाना वर्णनप्रसङ्गे यथा घसरंपरिप्यते । विद्युविवेचनम्- "धुत दीप्ती" इत्यस्माद् धातोः, क्विपि विशेषेण द्योतते इत्यर्थे विधुच्छन्दो निष्पद्यते । सुदाम्नि, मेघे जातत्वादियं सोदामनीति कथ्यते । तथा हि "सुदामा तु १. ऋग्दे । ममममन्डले । ५० सूयते । मन्त्रसरया ८॥ २. शत्रध। मन्नसस्या ६॥ ३. वृहत्साहिता । इन्द्रायुमरक्षणाध्याय । इलो० ॥ ।

·अतावान-विवेचनम् युमान वारिधरपवतभेदयोरिति कोष" ऋग्वेदे दशममण्डलस्य पधनवतितमे सूक्त इय उम अश्नातीत्यर्थे उर्यशीति नाम्ना शिलष्टरूपण वर्णिता'। नया सह मित्र. पाणयो सूर्यजल यो सम्बन्धस्य वर्णनमपि अत्या वैज्ञानिक स्वरूप स्पष्टीकरोति । विपयोऽय प्रन्यविस्तरभिया अन विस्तरेण वर्णयितु न शक्यते । यष्टिकाले निग्यिटोपे विद्यता विद्यातन भाविष्टयादे सचक भगति । अस्या वर्णन तावद् वराहमिहिरेण । रखनन्थे कृतम् । तथा हि- विद्युत्सचनास जनयन्ती तटतटस्वना सहमा । कुटिल पिशाला निपतति जीवेन्धनराशिपु ज्वलिता ।। सधैव काश्यपमते - विद्युत् नासपरी भीमा शन्दयन्ती तटचटा । पहच्छीऽतिक्ष्मा च जीवेषु च पतेव सदा ।। उल्फास्वरूपम तारानिमिरापु उत्साऽपि गण्यते इयमनेरयिया भवति । तद्यथा समाससहितायाम् उन्काऽय पश्चरुपा धिण्योल्का विद्युतोऽशनिस्तारा ॥ इति ॥ उल्मावगर्न यदसहिताया पदयमाणमुपलभ्यते । तथा हि- "उल्का शिरसि विशाला निपतन्ती वर्धते प्रतनुपुच्छा। दीर्या च भानि पुरुपं, मेदा बहवो भवन्त्यस्याः ।। तथैव काश्यपमन- 'उन्का मूर्धनि विस्तार्णा पनन्ती वर्धते तु सा । गनुपुच्छा नृमाता तु बहुमेदसमाता ॥ इत्यादि । १.रामप्रतमा ६॥ २.nlmmar 1.५॥ २ अETE IT ARसम | महादसा १. और डिजागरपुराम भट्टो १.मी.८॥ HER.IEnाम् ।। मासा ·- प्राच्य-भारतीयम् महतुविज्ञानम् धिष्ण्या-स्वरूपम्- धिष्ण्याख्यस्योल्काभेदस्य स्वरूप वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहितामन्थे वर्णि- तम् । तथा हि- 'धिष्ण्या कृशाल्पपुच्छा धनूपि दश दृश्यतेऽन्तराम्यधिकम् । ज्वलिताङमारनिकाशा ही हस्तौ सा प्रमाणेन ।। काश्यपमते- 'धनूंपि दश या दृश्या सा च धिपण्या प्रकीर्तिता। ज्वलितागारसदृशी द्वौ हस्तौ सा प्रमाणतः ।। अन्येपो मते - 'धिष्ण्या सिता द्विहस्ता धपि दश याति कृशदेहा ॥ इति ॥ अशनिस्वरूपम्- अशनिरपि तावदुल्काभेदरूपा। अस्याः स्वरूप वृहत्सहितावर्णितमत्र कथ- यते । तथा हि- "अशनिः स्वनेन महता नृगजाश्वमृगाश्मवेश्मतरुपशुपु । नियतति विदारयन्ती धरातल चक्रसंस्थाना॥ समाससंहितायामपि अशनिस्वरूपं वर्णितम् । तथा हि- "अगानि. प्रणिषु निपति दारयति धरातलं वृहच्छब्दा । काश्यपमतेऽपि- ग्नरेभतुरगाश्वाश्मवृक्षेषु च पतेत्सदा। ज्वलन्ती चक्रवद् दृश्या त्वशना रावसंयुता ॥ १.३० स०। उल्कालक्षणाध्याय.। इलो०६॥ २. सौष । दशमश्लोके समुधुत काश्यपवचनम || ३. अोच । पष्ठश्लोके समुद्धृत वचनम् ।। ४. यौव। श्लो०४॥ ५ अौधोद्धृतम् ।। ६. दशमश्लोके । भट्टोत्पलदिवृतौ ।।

·ऋतुविज्ञान-श्वेिचनम् तारा-स्वरूपम् उल्काभेदभूतायास्ताराया अपि वर्णनं वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहितामाथे कृतम् । तथा हि- 'तारा हस्तं दीर्घा शुक्ला ताम्राजतन्तुरूपा वा । तिर्यगधश्चोर्ध्व वा याति वियत्युद्यमानेव ।। तथैव काश्यपमतेऽपि- पद्मताम्राकृतिश्चैव हस्तमात्रायता गता। नियंगूद्धमघो याति सोधमानेच तारका ।। अन्येषां मते- तारा तु हस्तमात्रा यात्यूर्ध्वमधः स्थिता सिता ताम्रा ॥ इति ॥ परिवेपस्वरूपम्- यदा तु मेघच्छन्ने दिवसे सन्ध्ययोर्वा शीररूपतामुपगते सपने पलयाप्पे सूर्यकिरणानां पूर्णतया विश्लेषण भवति सदा आकाशे इन्द्रधनुर्दश्यते, परं यदा तु विरलाद् अनाजलवाष्पमध्यान्नि सरन्त सूर्यकिरणाश्चन्द्रकिरणा वा अंशतो विश्लिप्टा भवन्ति तदा परियेपो दृश्यते । अनाजल्याप्पस्य सूर्यचन्द्रयोदिग्विशेपे स्थितत्यात तरिमन पायें पिरणानामवस्थानविशेपात सेपो विश्लेपणमात्रामनुसृत्य परिवेपरय वर्णभेदोऽपि जायते । तथा हि वृहत्सहितायां वर्णितं परिवेपरवरूपं तावद् द्रष्टव्यम्-- सम्मूर्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वदं ब्योम्नि परिवेपाः ॥ इति ।। ऋतुलक्षणाध्ययनप्रसझे परिवेपस्य फलं वर्णयिष्यते । प्रतिसूर्यकस्वरूपम् वायुमण्डले तापक्रमवैविध्याद् चित् सधन' क्यचिन्च विरलो वायुः सम्पद्यते । इत्थम्भूताना विषमघनत्वमयानां वायुपटलाना मध्यान्नि सरन्तः सूर्य- प्रयाशफिरणाः स्याये आवर्तनयमे कुटिलतामुपगवा रष्टिभ्रममुत्पादयन्ति । फ्लतश्य १.पु. स. । उस्कासक्षणाप्याय | लो०७॥ २. अोय । दामोके । मट्टो लयिवृतो।। ३. जय । सप्तमलोो । मट्टोत्पविनो। ४. यु. रा. परिषरक्षणासाय ! लो.१॥

·२४ माच्य-भारतीयम् ऋतुर्विज्ञान मृगमराचिकावत् सूर्य सन्निधौ प्रतिसूर्यकाख्यानि सूर्यविम्वस्य विविधवनि प्रति- विम्यानि दृश्यन्ते । प्रतिविम्यान्येतानि ऋतुलक्षणाध्ययने निमित्तभूतानि भवन्ति । एतपा भऽतुलक्षणफल यथावसर वर्णयिष्यत । वृहत्सहिताग्रन्थे प्रतिसूर्यकाणामपि वर्णन कृतम् । तथा हि-~ प्रतिमूर्यफः प्रशस्तो दिवसकतुवर्णसप्रभः स्निग्धः । वेदूर्यनिमः स्वच्छः शुक्लश्च क्षेमसौभिक्षः ॥ अन कथिता दिवसकृत भतुवास्तावद् वक्ष्यमाणा भवन्ति । तथा हि- तानः कपिलो वार्कः शिशिरे, हरिकुङ्कमच्छविश्व मधौ । आपाण्डकनकवों ग्रीष्मे, वर्षासु शुक्लथ ॥ शरदि कमलोदराभो, हेमन्ते रुधिरसन्निभः यस्तः । प्रायट्काले स्निग्धः सर्वर्तुनिमोऽपि सुखदायी । अन समाससहिता-वचनम्- ताम्र-घृतकनकमुक्ताकमलासक्सनिमः शुभः सविता । शिशिरादिपु पसु ऋतुपु मायपि सर्व सन्निभः स्निग्ध ॥ इति ।। विषयेऽस्मिन् वृद्धगर्गमतमपि तावद् द्रष्टव्यम- शिगिरे तामसंकाशः कपिलो वाऽपि भास्करः। वसन्ते कुङ्कुमप्रग्यो हरितो वाऽपि शस्यते ।। ग्रीप्मे कनकवैर्यः सर्वरूपो जलागमे । शस्त शरदि पद्माभो हेमन्ते लोहितप्रभ ॥ इति ।। निर्घातस्वरूपम्- यदा आफाडो विपरीतदिग्गामिनी पवनगौ परस्परमाघट्टयतस्वदा सम्मि- लितो यायुवेगो वेगापिक्याद पनत्यवधनाचातिघोर शब्द जनयन् भूमावापतति । अस्य वर्णन ताक्दु वृहत्सहिताया कृतमारते ! तथा हि- १ दृ० स० प्रतिसूयलाणाध्याय । श्लो. १॥ २. वृ० स० । तृतीयाध्याय [ला० २३ २४ ॥ ३. अगैयोद्धतम॥ ४ अन्वोद्घतम ॥

·ऋतुविज्ञान-विवेचनम् २५ 'पवनः पवनामिहतो गगनादयनौ यदा समापतति । भवति तदा निर्धातः स च पापो दीप्तविहगरुतः ॥ विषयेऽस्मिन् गर्गमतमप्येसदेव- यदान्तरिक्ष बलवान् मारुतो मारुताहतः । पतत्यधः स निर्घातो भवेदनिलसम्भवः ।। इति ।। इत्युमुक्ता विपया: तुलक्षणानामध्ययनप्रसङ्गे यथायसरं वर्णयिष्यन्ते । प्रस्तुविज्ञानस्य वैज्ञानिक-पौराणिक-पक्षयोः समन्वयः- बहुश क्थ्यते यत् संस्कृतग्रन्थेषु वृष्ट्यादीनां विपये वर्णिताः पौराणिका विचारा वैज्ञानिकविचारेभ्यो भिन्ना सन्ति । परमेतत् सर्वथा भ्रममूलकमेव । पुरस- णानां या श्लिष्टरूपमयी वर्णनशैली वर्तते सा चेत् सम्यगनवगता तर्हि भ्रममुत्पाद- यति । वस्तुनम्नु दिलष्टरूपकमयों वर्णनशैलीमधिकृत्य संस्कृतमन्येषु यर्णिता विषया विचाराश्च पूर्णतया वैज्ञानिका सन्ति। अत्र तावदुदाहरणरूपेण प्रथमं वृष्टि- विषयका विचारा प्रस्तूयन्ते । तद्यथा पौराणिकेषु श्लिष्टरूपसमयेषु वर्णनेषु वृष्टेः शकाधीनत्वमिन्द्राधीनत्वं वा पगितम् । परमन शकशन्न , तत्पर्यायः इन्द्रशब्दो वा प्रभूतजलयर्पिणां मेधाना- मेष प्रतिपादको यतने-"शको घातुफमेत्तमो वर्पकान्दो धनाधनः" इति कोपात । यथाभूमण्डले समुद्रादिपु सञ्चितस्य जलराशेरधिष्ठातृदेवता वरुणः, तथैव थायुमण्डले जलराप्पादिरूपेपिचरतो जलराशेरधिष्ठातृदेवता इन्द्रः कथितः । भूरिजलवार्पिणो मेघाः श्वेतवर्णा भवन्तीनि विषयः ऐरावताख्यश्वेतगजारूढस्ययेन्द्रस्य वर्णनादुक्तो भवति । गजशब्दाऽपि उक्तकोपानुसार पर्युकाब्दपर्याय एव । यथा गजाः स्पारस्तथेय गजपर्याया यपुकान्दा. सूर्यकरसाहाय्येन समुद्रादिभ्यो जलाशयेभ्यो जलमाददतीति यन् मयस्य फिरणाना परराणा या हस्तिफरैरुपमा वर्ण्यते तत्सर्वथा युक्तियुक्रमेय । उदाहरणार्थ प्रहावैवर्तपुराणे कृत पृष्टेदिविध वर्णन तावद् द्रष्टव्यम् । अन हि धृष्टेयंशानिय पक्षवर्णने यषितम्- सूर्यग्रस्तञ्च नीरश्य काले तस्मात् समुद्भवः । सूर्यो मेघादयः सर्वे विधाना ते निरूपिताः ॥ इति ॥ १. विलक्षणाध्याय । लो०१॥ २. प्रातराणे पोरणजामहे । २१-तमाध्याये । दलो. १०१ ।।

·२६ प्राय-भारतीय विज्ञानम् व श्लिष्टरूपरेण वर्णितो वृष्ट पौराणिक पक्षोऽपि विद्यते । तथा हि- 'हस्ती समुद्रादादाप करेण जलमीप्सितम् । दद्याद् धनाय तद् दद्याद् वातेन प्रेरितो धनः ।। स्थाने स्थाने पृथिव्याच काले काले यथोचितम् । ईशेच्छयाऽऽविर्भूनं च न भवेत् प्रतिपन्धकम् ।। अनापि “हस्ता, रै"-प्रभृतयो द्वयर्थका शदा श्लेपेण वैज्ञानिकी वृष्टि प्रक्रियामेव वर्णयन्ति । अनोख़तयोवैज्ञानिर-पौराणिय-वर्णनयोग्भयत्रापि यदाश्वरेच्छाया वृष्टे. नियामकत्व स्वीकृतम् तत्सर्वथा युनियुक्तमेव । वैज्ञानिकैरपीदमेव स्वीमियते यत् सर्वमपीद जगतश्चत केनाप्यज्ञातेन नियामकेन नियन्त्रित प्रचलति । अत ईदृशेषु कार्येषु यज्ञ-सन्त्र-मन्त्राराधनादिभि तस्या भविज्ञाताया नियामक शक्त सदभावन स्मरण विचारण, मनन वाऽपि अवैज्ञानिक नास्ति । इत्य कूपतडाग दीना जला- शराना निर्माणकार्येषु भूमण्डले सञ्चितजलराशेरधिष्ठातृदेवताया वरणस्य एजनेन, वृष्यादि विषयक-यज्ञेप वायुमण्डलस्थितजलराशेरधिष्ठातृदेवताया इन्द्रस्य च पूजनेनाभिप्रेत जगतो नियागस्य पूजन वैज्ञानिकविचारधाराया प्रतिकूर न भवति । प्रारणेऽस्मिन् वृप्रि-विवेचनप्रसङ्गे आदित्या वृधिकारणत्व वैज्ञानिहन्या स्पतम् । अतोऽनावृष्ट्यादिपु यज्ञद्वारेणादित्यस्याराधनमनुकूलन वा सर्वथा सङ्गतमेय । तथा हि गीतायामुक्तम्- अमौ प्राप्ताहुतिः सम्यगादित्यः सुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते दृष्टिरित्यादि ।। अत्र यज्ञद्वारेणादित्यस्याराधनातिरिक्त यज्ञाना भौनिक पक्षोऽपि तावद् विधारमर्हति । तथा हि- वृष्टिविवेचनप्रसङ्गे समुद्धृते छान्दोग्योपनिषत्र शाङ्करभाष्ये या वृष्टिपद्धति वर्णिता तत्र तेजोरप जल वायुमागृह्यावष्टभ्यात्मना निश्चलीकृत्य वायुमाकाशमभि- व्याप्नुवत्तपति यदा, तदाऽऽहुली किका निशोचति सन्तपति सामान्येन जगजितपति देहान , अतो वर्षियति था इति।" तथैव ब्रह्मवैवर्तपुराणेऽपि-सूर्यमस्त च नीर नेत्यादि वर्णितम् । १. सनव । मा० २०८-१०६ ।।

·२७ ऋतुविज्ञान विवचनम अन हि सूर्यकरैग्रस्त तेजोयोनिभूत जलवाष्पमादाय यदा पवन उच्चैराफाशे गच्छति तदा भूमण्डलात् परावर्तमाना सूर्योध्मैव स्वप्रभावाद् विरलता लघुत्वञ्चोप- गत पवनमुपरि नयति । पवनो हि तापप्रमावेण विरलता गच्छन् प्रसरति, लघुश्च भवतीति प्रत्यक्ष तथ्यम् । जलवाष्पय ही पवनोऽय लघुत्वादुच्चराकाशमेत्य तत्र पन शातसम्पति सोचमेति, तर धृत जलवाष्प च शीररूपेणपरिणमति । शैत्याज्जायमानया पवनस्याकाचनप्रक्रियया जलकणा परस्पर सघीभूय बृहदाकारता गच्छन्ति । यदा तु पवनो वृहदाकाराणा गुरुतराणाञ्च जलकणाना धारणेऽ समर्थो भवति तदैतेऽम्बुकणा जलविन्दवो वा भूमौ निपत्य वृष्टि जनयन्ति । उक्त मेऽस्मिन् सदाचिद वायुमण्डले मेघपटल भूतलयोर्मध्ये वर्तमानामा वायु पदलाना विषयातत्वाद् पूर्याप्मणो भूतलागमने भूतला परावर्तने वावरोधो जायते । तापम गावरोधोऽय भूतलमधपटलयोर्मध्यगत पवनचक्रमवरुणद्धि । इत्थ च जलवृष्टरप्यवरोधा जायते । सत्येव यज्ञोमणा लध्वीकृतो वायुरपरिगच्छन् , तत्र च शैत्यसम्पर्काद् गुरुत्वमुपगत सामान्यवायोर्गुरुतरो यज्ञोद्भूतो (काबन डाई ऑक्साइड) वायु पुनरधस्तादागन्छन् स्वीयया गमनागमन प्रक्रियया भूतलमेघ पटलयोर्मध्यगताना विपयस्ताना पवनपटलाना भेदन विधाय भूतलमेघपटलयोर्मध्ये मास्तचक्रक्रम सस्थ प्य वृष्टिप्रक्रिया प्रवतयति । यज्ञकर्मणि मनोच्चारणैर्जनितानि रिशिष्टानि कम्पनान्यपि यज्ञामिप्रतितेन पवनचक्रण सहोपरिगतानि स्वप्रभावाद् अव्यवस्थिताया वृप्रिक्रियाया सुव्यवस्थापने साहाय्यामाचरन्ति । ध्वनिकम्पनाना दूरगामिन प्रभावा सम्प्र त रेडियोप्रभृतीना यमाणामाविकरणेन निर्विवादा सन्तीति सुस्पष्टम् । इत्थ पृष्टिप्रवर्तनाय प्रान्यैर्वर्णिताना यज्ञाना न केवल वृष्टिनियामक्स्येश्वरस्या राधनापक्ष एव, पर भौतिक पक्षोऽपि महत्त्वमावहति । यथा घृष्ट पोराणिक पक्ष सर्वथा चैवानिकस्तथैव विद्यद्धिसगादीना शेप गर्भाणि पौराणिकवणमान्यपि सर्वथा वैज्ञानिकान्येव । प्रसङ्गेऽस्मिन् ऋग्वेदे दशम मण्डलम्य पश्चनवतितमे सूक्ते रिलष्टरूपकमय विद्यविसर्गप्रभावस्य वर्णन नावद् दृष्टव्यम्। अन हि विद्योतनशीला विद्युत्, सुदामसु मधेषु वसन्ती सौदामनी, अशन- शीला अशनिदेव बहु अशलालयाद उशीतिज्ञाम्ना शिलारूपमा अपिता । तया हि- विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद् भरन्ती में अप्या फाम्यानि । अनिष्टो अपो नर्यः सुजात प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः॥ १ दे । दशममण्डले । ६५ तमसूत्रे ।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् अत्र पतन्ती गन्छन्ती। दविद्योद् द्योतते । अप्या अन्तरिक्षसम्बन्धीनि, तत्र व्याप्तानि वा । काम्यानि अस्मदभिमतानि 1 मे मह्यम । भरन्ती सम्पादयन्ती । अप , व्यात ! नर्य, नरेभ्यो हित । सुजात , सुजनन । जनिटणे, अजनिष्ट । दीर्घमायु प्रतिरत, प्रवर्धयति । अनर मनान्तरे- 'अन्तरिक्षमा रजमो विमानीत्यादि। अन्तरिक्षप्रा स्वतेजसा अन्तरिक्षस्य पूरयित्रीम। रजस रज कणभूतस्य (नाननभरमन ) । विमानी निर्मातीम् । रिलष्टरूपक्मयोर्वशीक्थानास्य वैज्ञानिक आशयस्तावदेवमवगन्तव्य पृथिव्या वायुमण्डले वायो पश्चमाश ऑक्सीजनतत्वस्य, प्राय पञ्च माशचतुष्टय नाइट्रोजनतत्त्वस्य च विद्यते । असयुचरूपेण वायुमण्डले विद्यमानस्य नाइट्रोजनतत्त्वस्योपयोगो वृक्ष-वनस्पत्यादिभि क्तुं न शक्यत । अन स 'नर्य' मानवोपयोगि न भवति । पर यदा तु स्वतजसा अन्तरिक्ष पूरयित्री उर्वशी (विद्यत् ) गच्छन्ती द्योतते तदा अन्तरिक्षे व्याप्त वृक्षाणामनुपयोगि नाइट्राजन- तत्य नाइट्रोजन ऑक्साइड इत्याख्ये यौगिरे परिणमय्य वृक्षोपयोगिता नयति । इत्यञ्च तत्त्वमेतद् नरेभ्य उपयोगि विदधाति । अन्तरिक्षे विद्युद्दाहेन भस्मरूपता गत नाइट्रोजनतत्त्व वृष्टिजलेन भूमावानोयते । अत्र च भूमितत्त्वे सह तस्य लघणाख्या यौगिका सम्पद्यन्ते । एतेपा यौगिकानामुपयोग विधाय वृक्षा मनुप्पेभ्य पशुपक्षि भ्यश्च पोपकाणि अन्नादीनि निप्पादयन्ति, यै पशुपक्षिणा मनुष्याणा च पापण भवति दीर्घायुष्य च सम्पद्यते। निवन्धविस्तरमिया प्रसङ्गस्यास्य विस्तृत विवेचनमत्र नोपन्यस्यते । इत्य मेवान्यत्रापि पौराणिकपद्धत्या वर्णिताना विषयाणा वैज्ञानिकत्व स्पष्टाक्तुं शक्यते । १ अत्रय मत्रसत्या १७॥

·द्वितीयं प्रकरणम् ( वृष्टिज्ञान-विधय ) पाच्यभारतीया ऋतुविज्ञानविधयः -- भाविनाम् ऋतुपरिवर्तनाना पूर्वसूचनामधिगन्तु सम्प्रति पाश्चात्य वैज्ञानिक बहुविधाना यत्राणा निर्माण कृत वर्तते । परमेतेभ्यो यत्रेभ्य केवल तात्कालिकानाम् ऋतुपरिवर्तनाना सूचना कतिपयघटिकाभ्यो द्विविदिवसेभ्यो वा प्रागुपलभ्यन्ते । एतदतिरिक्त बहुमूल्यानि जाण्येतानि वर्तमानाया भारतीयार्थव्यवस्थाया मर्व- सुलभानि न भवन्ति । ऋतुपरिवर्तनज्ञानस्य प्राच्यविधिभिस्तु वृष्ट्यादीना भाविना ऋतुपरिवर्तनाना सूचना मासेभ्यो वर्षेभ्यो वा प्रागुपलभ्यन्ते । एतदतिरिक्त विधि- प्वेतेषु व्ययसाध्याना यन्त्राणामावश्यक्ता न भवति । प्राच्यभारतीयासु ऋतुज्ञानविधिपु क्वचिद् वायुगतिपयवेक्षणात् , कचिदा. फाशलक्षणानामध्ययनात् , कचिद् वृक्षगुल्मलतादीना वनस्पतीना चेष्टा समधीत्य, कचित् पशु-पक्षि-कीट सरीसृप जलचरादीना चेष्टा समधीत्य, कचित् सूर्य-चन्द्रयो प्रकृतिविकृति विलोक्य, कचिद् वृष्टिगर्भलक्षणान्यधीत्य, कचिद् ग्रहनक्षनादीनाम् उदयास्तमयगनिसहकान्तियोगादिभ्य , कचिद् सवत्सरक्रमानुवर्तिनी पद्धतिमाश्रित्य, कचिच्च, व्यय विनैव सवसुलभेभ्य स्वरचितेभ्यो यन्त्रेभ्यो वा भाविवृष्ट्यादीनाम ऋतुपरिवर्तनाना ज्ञान भवति । विधिप्पु वेचन विधयस्तु अशत पारम्परिकरूपेण साम्प्रतमपि देशे प्रयुज्यन्त पर तेपा सैद्धान्तिकपक्षस्य शास्त्रीयस्वरूपस्य च लोपात्तेऽपि क्रमशो विलुप्यमाना सन्ति । अत प्रकरणेऽस्मिन् प्राच्य सरहतग्रन्थाना गभीरानु शीलनात् प्राप्तैरनुभवै विधोनामेतपा सैद्धान्तिकपक्षस्य वैज्ञानिक विवेचन समु- पस्थाप्य तेपा शास्त्रीय स्वरूप पुन प्रतिष्ठापयितु प्रयास बियत । प्राच्यविधिभिर्जातानां वृष्ट्यादिसम्बन्धिनाम् ऋतुसूचनानां वर्ण- नस्य प्राच्यभारतीया शैली प्रसङ्गऽस्मिन् प्राज्यमारतायानाम् ऋतुज्ञानविधीना वर्णनात् प्राक प्राच्य- मन्थेषु प्राच्यविद्वद्भि प्रयुक्ताया वृष्ट्यनादृष्टिकुवृष्ट्यादिसम्बन्धिनीना सूचनाना वर्णनस्य पद्धते परिचय परमावश्यक । प्राच्यहि ऋतुवैज्ञानिकै विवृष्ट्यादीना ज्ञानार्थ प्राच्यविधिप्वाधृतानि यानि पर्यवक्षणानि कृतानि तेपा पलाना वर्णने चित्तु तै प्रत्यक्षतोऽ नावृष्टि अतिवृष्टि अन्तुष्टि अनभ्रवृष्टि उपल्वृष्टि-अनभ्रोपल्वृष्टि सच्छि- दातिवृष्टि-प्रभृतीना शब्दाना प्रयोग कृत पर कचिदुत् पृष्टिविकृत्यादिफलभूताना ·प्राच्य-भारतीयम् तुविज्ञानम् दुर्भिक्ष-शुद्धय-शत्रुभय-राष्ट्रभय रोग नृपयुद्ध नृपमृत्यु-नृपवध देवकोप प्रभृतीना विष याणा निर्देश वा अप्रत्यक्षरूपेण अतिवृष्ट्यादीना वर्णन कृतम् । येषु प्रान्यप्रन्थेपु पाण्डुलिपिप या ईदृशानि वर्णनान्युपलभ्यन्ते तत्र प्राच्य- वर्णन-पद्धतेरिट रहस्य स्पष्टीकृत न विद्यते अतस्तानि वर्णनानि अनेक्शोऽसम्बद्धानीय प्रतीयन्ते। पर प्रात्यानाम् अनिगाहीना मुनीनाम भानुप्रकृतिविकृति विषयका ये विचारा वराहमिहिरेण सहलय्य स्वमन्थे वर्णितारतेभ्य पारिभापिक शब्दानामेतेपा रहस्य सुटतामेति । तथा हि- 'यानरुत्पातान् गर्गः प्रोगाच तानहं वक्ष्ये । तेषां संक्षेपोऽयं प्रहतेरन्यत्वापातः ॥ प्रसङ्गेऽस्मिन् आचार्येण प्रकृतेरन्यत्वम् प्रवो प्रकृतिविकृति 'उत्प ब्देन वण्यते । अत्र हि द्विविधा तूत्पाता वर्णिता सन्ति । ये उत्पाता तो प्रकृति विकृति जनितास्ते क्लेशकारका भवन्ति । ये तु पुन ऋतुस्वभावनितारते क्लेशा नोत्पादयन्ति अन तावद् ऋतो प्रकृतिविकृतिजनितानामुत्पाना वर्णन क्रियते । तथा हि- 'दुभिक्षमनावृष्टायतिवृष्टौ क्षुद्भय परभयं च । रोगो घनृतुभवायां नृपतिवधोऽनभ्रजातायाम् ॥ शीवोप्णविपर्यासो नो सम्यगृतुपु सम्प्रवृत्तेपु । पण्मासाद्राष्ट्रभयं रोगभयं दैवजनितं च ॥ अन्यत्ती सप्ताह प्रयन्धवर्षे प्रधाननृपमरणम् । रक्त शस्त्रोद्योगो मासास्थिवसादिभिर्मरकः ।। उपला विना जलधरैविकृता वा प्राणिनो यदा वृष्टाः । छिद्रं वाप्यतिवृष्टौ सस्यानामीतिसञ्जननम् । इत्यादि ।। इत्थम ऋतुसूचनाना वर्णनस्य प्राच्य पद्धती दुर्भिक्षश दादनावृष्टि , क्षुद्भय शनुभयश दाभ्यामतिवृष्टि , रोगोत्पत्तिवर्णनादन्तुभवा दृष्टिरित्यादि विध्यम । यर तु सामान्यरूपेण सुभिक्ष सस्यसमद्धिर्वा वर्ण्यत वर्तुभवा शोभना च वृष्टिर्योध्या । ऋतुस्वभावजनिताना तत्ततुसमुद्भवानामुत्पाताना वर्णन द्वादशमासेपु वृष्टिगर्भलक्षणाना वर्णनप्रसङ्गे यथावसर वरिष्यते । १ वृहत्साहिता । उपाताच्याय 1 श्लो० ॥ २ बृहत्साहिता 1 7Fयाय | इलो० ३८ ३९, ४० ४० ॥

·वृष्टिज्ञान विषयः वायुगतः पर्यवेक्षणाद् वृष्ट्यादेः पूर्वज्ञानम्- प्रथम-प्रकरणे दृष्टिविवेचनप्रसङ्के स्पष्टीकृत यत्सूयंतापेन वापरूपतामुपात जल वायुना उचराकाशे नीयते । तत्र च शीतसम्पर्वात् , जलवाष्प पुनजलविन्दुरूपेण परिणमति, ततश्च पृष्टिर्भवति । प्रक्रियायामस्या वायोर्गतिशीलताया कारण वायु- मण्डले तापम्य वैषम्यमेवेत्यपि पूर्वप्रकरणे यज्ञाना भौतिकपक्षम्य विवेचनासहगे स्पष्टीकृतम । वायुमण्डले विद्यमानस्य वापस्य प्रमुख कारण सूर्य एवेति सर्ववि- दितम् । खमण्डले सूर्यस्य गति सुनिश्चित क्रममनुवतते, सूर्ययम्य भूमण्डलेन सह सम्पर्कोऽपि सुनिश्चितेनेव क्रमेण प्रचलति । अत सूर्यनापप्रेरिताया घायुगतेरपि कश्चन सुनिश्चित क्रमो वर्तत इति निविवादम् । इत्थ सुस्पष्ट भवति यद् वायगते प्रमस्य पर्यवेक्षणादध्ययनाच्च मेघाना वृष्ट्यादेरपि प्रमो झातो भवति अतएव प्राच्य भाविना वृष्ट्यादीनाम् ऋतु परिवर्तताना सानाय वायुगतिमाश्रित्य विविधानि पर्यवेक्षणानि कृतानि, तेभ्योऽ- धिगतानि फलानि च वर्णितानि । ईदृशी या काऽपि सामग्रा प्राच्य-साकृत-अन्थेपूप- लब्धा तरया विवरण द्वादशमासेषु वृष्टिगर्भ सम्बन्धिना पर्यवेक्षणमा वर्णनप्रसङ्गे यथावसर प्रस्तोध्यते । अत्र तावत् कालविशेपे पर्वविशेपे वा कृतानि वायुगतिसम्ब- न्धीति पर्यवेक्षणान्यदाहरणरूपेणोपन्यस्यन्ते- भाविवत्सरोयष्टिज्ञानाय पौपे वायुगतरध्ययनम्-- महषिणा पराशरेण भाविवत्सरीयवृष्टेनिाय पोपमासे वायुगतेरभ्ययनस्य विधिवर्णित । मन तावत् पोपमासस्य द्वादशविभागान कृत्या प्रत्येक सार्द्धदिव- सद्वय पीपादरभ्य द्वादशमासाना गतीवरूपेणादेयम् । अयमाशय पौपस्यारम्भे सार्द्धदियसद्वर्यामत का? पोपमासीय कारो ज्ञेय । अत्र सार्द्धदिवसद्वयमितस्य कालस्य निंशद्भागेषु विभाग कर्तव्य । अय त्रिंशद्भागेष्वन्यतम पञ्चदण्डात्मक काल प्रत्येक पोपमासीयदिवसस्य प्रतिनिधिरूपेण शेयः। अगापि सार्द्धदण्डद्वया- मक पूर्वार्द्धभागो वासरस्य, पश्वार्द्धभागश्च निशाया प्रतिनिधित्वेन ज्ञेय । इत्थ पोपमासे क्रमश पौषादारम्य मार्गशीपं यावत् समेषा मासाना रात्रिदिवसयो प्रतिनिधिभूत कालो बातव्य । उन भाविवत्सरप्रतिनिधिभूत कालमादाय तन तत्र वायुगति दृष्ट्वा वायगत्यनुरूपा माविवत्सरीया वष्टिांता भवति । अत्र सौम्ये वारणे वा पायौ वृधि , पूर्व याम्ये . चायौ अवृष्टि , वायोरभाव वृष्टिहानि , पायौ अनिय- मिते विविधदिग्गते अनियमिता च वृष्टिर्जायते तथा हि- 'सार्द्ध दिनद्वयं मानं कृत्वा पौपादिना बुधः । गणयेन्मासिकी वृष्टिमवृष्टिं वाऽनिलक्रमात् ।। १ कृषिपराशर । पृ०८,६ । श्लो० ३०-३३ ।। ,

·प्राज्य-भारतीयम् तुविज्ञानम्
सौम्यवारुणयोवृष्टिरवृष्टिः पूर्वयाम्ययोः ।
निवाते वृष्टिहानिः स्यात् सड्कुले सङ्कुलं जलम् ॥
एकैकं पञ्चदण्डेन मासस्य दिवसो मतः ।
पूवाट्टै वासरीवृष्टिरुत्तरा च नैशिकी ।।
दत्वा दण्डे पताकां तु वातस्यानुक्रमेण च ।
विज्ञेया मासिकी दृष्टिः कृत्वा पत्नमहनिशम् ।।
फाल्गुने वायुगतिसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि-
उक्तविधानि यहूनि वायुगति-सम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि भारतीयः कृपकैः
साम्प्रतमी पारम्परिकरूपेण प्रयुक्तानि दृश्यते । होलिकादाहकाले भारतीयाः कृपका
होलिफाज्यालाया गमनदिशं वीक्ष्य भाविवृष्ट्यादीनामनुमान कुर्वन्ति । तथा हि
हिन्दीमापायां भहरोक्तिरूपेण प्रसिद्धा उतिर्द्रष्टव्या
'होली झर को करी विचार ।
शुभ अरु अशुभ कहा फल-सार ।।
पच्छिम वायु यहै अति सुन्दर ।
समया निपजे सजल वसुन्धर ।।
पूरब दिसि की यहै जो वाय।
कछु भीजै कछु कोरो जाय ।।
दक्सिन याय यहै वध नाश ।
समया उपजै सनई पास ॥
उत्तर बाय बहे दड़बड़िया।
पिरथी अचूक पानी पड़िया ।।
जोर झकोरै चारौ चाय ।
दुखडा परिया जीव डेराय ॥
जो पै भरो अकामै जाय।
तौ पिग्थी समाम कराय॥
१. घाघ और मडुरो । पृ० १००-१०१। पद्यमस्या १६१ ।।

·वृष्टिज्ञान-विषय
चैत्रे वायुगतिसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि-
चैत्रमासेऽपि तासु तासु तिथिपु वायुगतिं वीक्ष्य भाविष्ट्यादीनां ज्ञान
जायते । विषयोऽय प्राच्यसस्कृतग्रन्थेषु वर्णित उपलभ्यते । तथा हि-
'चैत्रस्य शुक्लपञ्चभ्यामभ्रच्छन्नं यदानमः ।
निर्मला वा दिशः सर्वा दृश्यन्ते वायुना युताः ।
गोधूमास्तत्र गृहीयान्मर्षानपि बुद्धिमान् ।
सम्प्राप्ते श्रावणे मासि लामश्च त्रिगुणो भवेत् ॥
द्वितीये दिवसे प्राप्ते चैत्रे वायुश्च सर्वतः ।
तत्र मेघाः प्रदृश्यन्ते वृष्टिर्भाद्रपदे धुवम् ॥
तृतीये दिवसे पारो उत्तरो यदि मारुतः।
नव मेघाः प्रदृश्यन्ते कार्तिके वृष्टिमादिशेत् ।।
चतुर्थे दिवसे पाले मेघजालं अदृश्यते ।
दुर्भिक्षं जायते घोरमनावृष्टिन संशयः ॥
दिनद्वयं यदा बाति वायुदक्षिणपश्चिमः ।
तदा न दृश्यते धान्यं दुर्मिक्षं चात्र जायते ॥
तृतीयायां च पञ्चम्यां वायुः पूर्वोत्तरो यदि ।
सर्वशस्यानि जायन्ते प्रजाः कृतयुगोपमाः ॥
पार्दादिनवनक्षत्रं शुषले चैत्रे निरीक्षयेत् ।
वातागर्जनाम्बूनि विद्युत्तत्र न वर्षति ॥
अत्र अन्तिमश्लोकस्य चतुर्थचरणे 'तत्र न वर्षति' इत्यस्यायमाशयो यत्
तस्मिन् वार्षिकनक्षत्रे वर्षौ वृष्टिन भवतीति ।
चैशाखे वायुगतिसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि-
इत्थमेव वैशाखमासे वायुगतिसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि तेषा फलानि च
प्राच्यवर्णितानि । अन पयवेक्षगाना फलवर्णने यदा तु धान्योत्पत्तिकाले धान्य.
१. गुरुसाहिता । R० भ० ०। पाण्डुलिपि सत्या ३४७२५ । पृ० ११ ।
श्लो. १६५-१७१ तथा १८२॥
५

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् विशेषस्य महर्षता वर्णिता तदा तद्धान्यानुकूना वृष्टिर्न भवतीति ज्ञातव्यं परं यदा धान्यविशेपस्योत्पत्तिकालादनन्तरम् , धान्यान्तरनिष्पत्तिकाले, ततः किञ्चित प्राग्या पूर्वधान्यानां महर्षता पर्यते तदा अनन्तरं निष्पद्यमानानां सस्यानामनुकूला वृष्टिर्न भवतीति बोध्यम् । यथा "मासि भाद्रपदे नित्यं महाणि भवन्ती" त्यादिना भाद्रपदे प्रैष्मिकधान्यानां महर्घताया वर्णनेन आश्विन-मार्गशीपयोः निष्पद्यमानानां शारद्यसस्यानां प्रतिकूला वृष्टिः सूच्यते । तथा हि- वैशाखे गर्जितं विद्युत् सलिलं पवनो घनः । उष्णं ज्येष्ठे विशिष्टं स्यात् किमन्यैर्गर्भचेष्टितैः ॥ वैशाखशुक्लपञ्चम्यामश्रच्छन्नं यदा नमः । गर्जते वर्पते वापि पूर्वातस्तदा भवेत् ॥ उदयास्तमनं यावद् ज्ञातव्यं च विचक्षणैः । संग्रहेन् सर्वधान्यानि प्रवराणि सुराधिपे॥ मासि भाद्रपदे नित्यं महर्षाणि भवन्ति हि ॥ ज्येष्ठे चायुगतिसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि- वर्पत्तॊराम्भान् प्राग ज्येष्ठे वायुगतेः पर्यवेक्षणं विशिष्टं महत्त्वमाइति । ज्येष्ठस्य शुक्लपक्षे अष्टम्याद्याश्चत्वारो दिवसा वायधारणादिवसाः कथ्यन्ते । अस्मिन् काले वायगतेरध्ययनाद् आगामिनो वृष्टिकालस्य पृष्टानं भवति । अयं विषयः प्राच्य- संस्कृतग्रन्थेषु विस्तरेण वर्णित उपलभ्यते । अनोपस्थाप्यमानेषु पाण्डुलिपीनामुद्धरणे भाषा सम्बन्धिन्यस्त्रुटयो याहुल्येन वर्तन्ते । ज्येष्ठे वायुधारणादिवसे चायगति-सम्पन्धीनि पर्यवेक्षणानि- ज्येष्ठसितेऽष्टम्याचाचत्वारो बायुधारणा-दिवसाः । मृदुशुभपवनाः रास्ताः स्निग्धधनस्थगितगगनाथ ॥ विषयेऽस्मिन मुनिना काश्यपेनापि स्वमतं कथितम् । अत्र वायुधारणा- दिवसानां शुभाशुभत्वं भाविवृष्टिदृष्ट्या कथितम् । तथा हि- ज्येष्ठस्य शुक्लाष्टम्यां तु नक्षत्रे भगदेवते । चत्वारो धारणाः प्रोक्ता मृदुवातसमीरिताः ।। १. उक्तस्थले। पृ० ४.०८७६० २. बृहसहिता । गर्भधारणाध्यायः । श्लो०१॥ ३. उक्तस्थले भट्टोत्पल-टोकायां समुद्घतम् ।।

·वृष्टिज्ञान-विषयः नीलाञ्जननिभै धैर्विद्युत्स्थगितमारुतैः। विस्फुलिङ्गरजोधूनैश्छन्नौ शशिदिवाकरौ ॥ एक रूपाः शुभा ज्ञेया अशुभाः सान्तराः स्मृताः ॥ धारणदिवसेषु वायुगतः फलम् - कालेऽस्मिन् तत्तदिग्गतस्य वायोः फलं प्रान्यैः स्वपर्यवेक्षणानुगतं वर्णितम् । तथा हि- 'सुमिदं पूर्ववातेन जायते नात्र संशयः । दक्षिणे तु क्षेमकरो नैऋत्यां दुःखदो भवेत् ।। वारुण्यां दिव्यधान्यानि वायव्यां वायुखे भवेत् । उत्तरे शुभदो देवि ऐशान्यां सर्वसम्पदः ।। ज्येष्ठे वायुगत्यादिलक्षणानि- ज्येष्ठे वायुगति-मेघगर्जनादिलक्षणानि दृष्ट्वा आगामिप्टिकालिकदृष्टेः पूर्वानुमानस्य विपयो ग्रन्थान्तरेयपि वर्णित उपलभ्यते । अत्रापि शस्यनिष्पत्ति माश्रित्य घृष्टिफलं वर्णितम् । तथा हि- ज्येष्ठे प्रत्यूपप्रभवो वायुस्तापको रविः । अतिवृष्टि विजानीयात् तस्मिन् वर्षे न संशयः ॥ ज्येष्ठस्य शुक्लपञ्चम्यां गर्जितं श्रूयते यदि । दक्षिणस्यां यदा वायुरभ्रच्छन्नं यदा नमः ।। शस्यानां संग्रहं कुर्यात् त्रिगुणोऽश्विनकै भवेत । चातुर्मास्यवृष्टिज्ञानाय ज्येष्ठशुक्ले चतुर्दिवसोयानि वायुगतिपर्य- वेक्षणानि- ज्येष्ठमुक्लस्यैकादश्या आरभ्य चतुर्दशी यावत् कृतेभ्यश्चतुर्दिवसीयेभ्यो वायुगति-पर्यवेक्षणेभ्य आगागिमनश्चातुर्मासस्य वृष्टे निं कर्तुं शक्यते । प्रसङ्गे- ऽस्मिन् धूपदीपादिभिरुपचारैर्देवपूजनस्य विधिरपि वर्णितः । अत्र धूपदीयाद्युपचा. १. मेघमाला । म० भ० ए० पाण्डुलिपि स० ३७२०२ पृ० ४७ । श्लो० १२-१३।। २. गुरुसहिता | रा० भ० पु. पाण्डुलिपि सख्या ३४७२५ 1 पृ० २६ । श्लो०२०२-२०४॥

·२६
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविशाानम्
राणा भौतिक पक्षोऽपि पूर्वप्रकरणे वर्णितः। धूपदीपादिभिरुपचारैर्वायुमण्डलस्य
शोधनं पर्यवेक्षणाना साफल्यसाधक भवति । बहुश पार्चवर्तिन्यः सान्निध्ये भूगर्भ
जायमाना रासायनिकक्रिया लघुगुरघनत्यमयानि वायव्यतत्वान्युद्भाव्य स्थल
विशेषस्य वायुमण्डले तात्कालिकी विकृतिमुत्पादयन्ति । इत्थ वायुगतिसम्वन्धिषु
पर्यवेक्षणेषु त्रुटयः सम्भवन्ति । धूपदीपादिभिरुपचारैस्तु वायुमण्डलस्य साधारणी-
करण सम्पद्यत इत्युपचाराणामेतेपा महत्त्व सर्वथा स्वीवर्तव्यमेव । तथा हि~~
ज्येष्ठस्य शुक्लपक्षस्य शृणु देवि कयामिमाम् ।
एकादश्यां तिथौ देवि पूजां कुर्यात् सुशोभनाम् ॥
शुभ्र मण्डलक कृत्वा पुप्पे पेरलकृतम् ।
तेपु स्थानेषु संस्थाप्य महादण्डं महाध्वजम् ।।
कृत्वाऽनेन विधानेन शोधयेत् फलनिर्णयम् ।
एकवातो यदा वाति चतुर्दिनानि चोचरे ।।
वर्पत्तौ चतुरो मासान् ध्रुव वर्पति माधवः ।
विपरीतं यदा बाति यानि चिह्नानि वायुभिः ॥
तानि चिह्नानि वर्षन्ति प्राइट्काले न संशयः ।
यदा तु पश्चिमो वातो जायते च चतुदिनम् ॥
अनावृष्टिं विजानीयाद् दुर्भिक्षं रौरव तथा ।
उत्तरे दक्षिणे देवि चतस्रो दिशि वा गते ॥
चत्वारो वापिका मासान् मेघा वर्षन्ति वे भृशम् ।
विपरीतं यदा वातचतुरो दिशि या गतः ॥
रविर्मार्ग-परिश्रष्टः शृणु तस्यापि लक्षणम् ।
शीतकाले भवेद् वृष्टिर्वकाले न विद्यते ॥
समवाते भवेत्साम्य वर्षा काले विनिर्दिशेत् ।
वायव्यां पश्चिमे देवि नैऋत वा यदा तदा ।।
आपाढे श्रावणे छिद्रं द्वौ मासो वृष्टिरुत्तमा ।
पूर्वस्यां वा तथैशान्यामाग्नेय्यां वा यदा तदा ।
भाद्र पदाधिनी छिद्रमुत्तरापाढश्रावणौ ।

·वृष्टिज्ञान-विषय आपाढे वायुगतिसम्बधीनि पर्यवेक्षणानि- पूर्ववदेव आपाढमासेऽपि भाविवृष्टिज्ञानाय वाग्वादिसम्बन्धीनि पर्यवेक्ष- णानि प्राज्यप्रन्थेषु वर्णितानि । तथा हि- 'आपाढशुक्लपञ्चम्यां पश्चिमो यदि गारुतः । गर्जते वर्पते वापि शकचापं च दृश्यते ॥ संग्रहेत्सर्वधान्यानि कार्तिक च महर्धता ।। आपाढे शुक्लपक्षे तु रोहिणीयोग उत्तमः । तत्रानं विधुदम्भो वा काले निष्पद्यते तदा ।। न घृष्टिः रोहिणीयोगे न चेत्पूर्वोत्तरोऽनिलः । वर्षा नैव गृहं यामः पर्याप्तं कृषिलक्षणम् ॥ आपाढे तु यदा मासे द्वादशीप्रतिपदिने । पूर्णिमायां यदाऽवश्यं शुभो वातः प्रवाति च ।। सर्व चैव भवेदन्नं देवो यर्पति भूरिशः ।। आश्रावणात्कार्तिकान्तं मासचतुष्टयस्य वृष्टिज्ञानायापाढे रोहिणी- योगे वायुगति-पर्यवेक्षणानि-- आषाढशुक्ले रोहिणीयोगगते चन्द्र निर्दिष्टप्रमाणां पताकां विधाय दिक- साधनं कृत्या महरमित' काल. मासार्द्धप्रतिनिधित्वेन माझः । समापि पञ्चदशभिः प्रहांशे प्रत्यंश दिनमेक कल्पनीयम् । इत्थं रोहिणीयोगे दिनमेकं श्रावण-भाद. आशिन-कार्तिकति मासचतुष्टस्य प्रतिनिध्यं करोति । इत्थं फालविभागं विधाय यक्ष्यमाणेन विधिना वायगत्यनुरूपं श्रायण माद्र-आश्विन-कार्तिपरल्यानां चतुष्णां मासानां पृष्टिपल संयम् । विषयोऽयं यराक्षमिहिरेण स्यीये वृहत्संहितामन्ये यर्मितः । भयोकवर्णनस्य आधारभूते प्रापिघुन गर्गयोमते महोत्पलेन स्पटीमायाम् उद्धृते । तथा हि- मेपमा. भ. बापुलिपि सत्या ३७२०२ । पृ० ४०-४१ ।। १. गरसरिता । १० म.पु. पालिपिगरया ३४७२५ । पृ. ३० । लो. २५० १५६,२८. पृ. १. २४८।।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
राणां भौतिकः पक्षोऽपि पूर्वप्रकरणे वर्णितः। धूपदीपादिभिरुपचारैर्वायुमण्डलस्य
शोधनं पर्यवेक्षणानां साफल्यसाधकं भवति । बहुशः पार्श्ववर्तिन्यः सान्निध्ये भूगर्भे
जायमाना रासायनिकक्रियाः लघुगुरुघनत्वमयानि वायव्यतत्वान्याध्य स्थल.
विशेषस्य वायुमण्डले तात्कालिकी विकृतिमुत्पादयन्ति । इत्थं वायुगतिसम्बन्धिषु
पर्यवेक्षणेषु त्रुटयः सम्भवन्ति । धूपदीपादिभिरपचारैस्तु वायुमण्डलस्य साधारणी.
करणं सम्पद्यत इत्युपचाराणामेतेषां महत्त्वं सर्वथा स्वीतव्यमेव । तथा हि-
ज्येष्ठस्य शुक्लपक्षस्य शृणु देवि कथामिमाम् ।
एकादश्यां तिथौ देवि पूजां कुर्यात् सुशोभनाम् ।।
शुभ्र मण्डलकं कृत्वा पुप्पै परलकृतम् ।
तेपु स्थानेषु संस्थाप्य महादण्डं महाध्वजम् ।।
कृत्वाऽनेन विधानेन शोधयेत् फलनिर्णयम् ।
एकवातो यदा वाति चतुर्दिनानि चोचरे ।।
वर्षौ चतुरो मासान् ध्रुवं वर्पति माधवः ।
विपरीतं यदा वाति यानि चिह्नानि वायुभिः ॥
तानि चिह्नानि वर्षन्ति प्रादृट्काले न संशयः ।
यदा तु पश्चिमो वातो जायते च चतुदिनम् ॥
अनावृष्टिं विजानीयाद् दुर्भिक्षं रौरवं तथा ।
उत्तरे दक्षिणे देवि चतस्त्री दिशि वा गते ।।
चत्वारो वापिका मासान् मेघा वर्षन्ति वै भृशम् ।
विपरीतं यदा वातचतुरो दिशि या गतः ।।
रविर्मार्ग-परिभ्रष्टः शृणु तस्यापि लक्षणम्
शीतकाले भवेद् पृष्टिवर्पाकाले न विद्यते ।।
समवाते भवेत्साम्य वर्षा काले विनिर्दिशेत् ।
वायव्यां पश्चिमे देवि नैऋतं वा यदा तदा ॥
आपाढे श्रावणे छिद्रं द्वौ मासौ वृष्टिरुत्तमा ।
पूर्वस्यां वा तथैशान्यामाग्नेय्यां वा यदा तदा ॥
भाद्रपदाधिनौ छिद्रमुचिरापाढथावणौ ।

·वृष्टिज्ञान-विधयः ३७ आपाढे वायुगतिसम्यधीनि पर्यवेक्षणानि- पूर्ववदेव आपाढमासेऽपि भाविवृष्टिज्ञानाय वाय्यादिसम्बन्धीनि पर्यवेक्ष- णानि प्राच्यप्रन्थेषु वर्णितानि । तथा हि- आपाढशुक्लपञ्चम्यां पश्चिमो यदि मारुतः । गर्जते वर्पते वापि शकचापं च दृश्यते ॥ संग्रहेत्सर्वधान्यानि कार्तिके च महर्घता ॥ आपाढे शुक्लपक्षे तु रोहिणीयोग उत्तमः । तत्रानं विद्युदम्भो वा काले निप्पद्यते तदा ।। न वृष्टिः रोहिणीयोगे न चेत्पूर्वोत्तरोऽनिलः । वर्षा नैव गृहं यामः पर्याप्तं कृपिलक्षणम् ॥ आपाढे तु यदा मासे द्वादशीप्रतिपदिने । पूर्णिमायां यदाऽवश्यं शुमो वातः प्रवाति च ॥ सर्व चैव भवेदन्नं देवो वर्पति भूरिशः ॥ आश्रावणात्कार्तिकान्तं मासचतुष्टयस्य वृष्टिज्ञानायापाढे रोहिणी- योगे वायुगति-पर्यवेक्षणानि--- आपाढशुक्ले रोहिणीयोगगते चन्द्रे निर्दिष्टप्रमाणां पताकां विधाय दिक- साधनं कृत्वा प्रहरमितः काल. मासा प्रतिनिधित्वेन प्रायः । तत्रापि पञ्चदशभिः प्रहरांशैः प्रत्यंश दिनमेकं कल्पनीयम् । इत्थं रोहिणीयोगे दिनमेकं श्रावण-भाद्र- आश्विन-कार्तिकेति मासचतुष्टस्य प्रतिनिध्यं करोति । इत्थं कालविभागं विधाय वक्ष्यमाणेन विधिना वायगत्यनुरूपं श्रावण भाद्र-आश्विन-कार्तिकख्यानां चतुष्णा मासानां वृष्टिफल ज्ञेयम् । विपयोऽयं वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहितामन्थे वर्णितः। अत्रैवोक्तवर्णनस्य आधारभूते ऋपिपुत्र-गर्गयोर्मते भट्टोपलेन स्वटीकायाम् उद्धृते । तथा हि- मेघमाला । स० भ० तु. पाण्डुलिपि सख्या ३७२०२ 1 पृ० ४०-४१ ॥ १. गुरुसहिता ! स० भ० पु० पाण्डुलिपिसख्या ३४७२५ । पृ. ३० । लो० २३५ २३६,२४. तया पृ० ३१ श्लो० २४८॥

·३८
प्राज्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
'इलक्ष्णां पताकामसति विदध्याद् दण्डप्रमाणां त्रिगुणोचिएतां च ।
आदौ कृते दिग्ग्रहणे नभस्वान् ग्राह्यस्तया योगगते शशाङ्के ।
अत्रैव भट्टोत्पलटोकायां दण्डप्रमाणविपये पुराणवचनान्युद्धृतानि ।
तथा हि-
'चतुर्हस्तो धनुः स्मृतः।
धनुः पुनर्दण्डतुल्य इति कथितम् । तथा हि-
धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाजुलैः ॥ इति ॥
दिक्साधन तावत्पंचसिद्धान्तिकोक्तं भट्टोत्पलेन स्पटीकायामुद्धृतम् ।
तथा हिं-
शकुचतुर्यिस्तारे वृत्ते छायाप्रवेशनिर्गमनात् ।
अपरेन्द्रीदिक्सिद्धिर्यवाच्च याम्योत्तरे साध्ये ॥ इति ॥
इत्यमुक्तविधिना चुम्बकयत्रेण वा दिक्साधनं विधाय वायुगतरध्ययनार्थ
वक्ष्यमाणविधिना कालविभागोऽपि कर्तव्यः । तथा हि-
तत्राईमासाः प्रहरैविकल्प्या वर्षानिमित्त दिवसास्तदंशैः। -
सव्येन गच्छन् शुभदः सदैव यस्मिन् प्रतिष्ठा बलवान् स पायुः॥
अन सव्येन गच्छन्नित्यस्य पूर्वदिशो दक्षिणदिशं गच्छन्नित्याशयो बोध्यः।
अस्मिन् पर्यवेक्षणकाले विविधदिग्गते'मारुतेषु यः स्थैर्य प्रदर्शयति तस्यैव फलं
भवति । प्रसङ्गेऽस्मिन् गर्गमतमध्यत्रैव भट्टोत्पलेनोद्धृतम् । तथा हि-
दिनाधमयवा वायुद्धी मासौ तत्र वर्पति ।
चतुर्भागेन मासं तु शुक्लोऽत्यर्थं प्रवति ॥
पूर्वे चैवाईदिवसे पूर्वी मासौ तु घर्पति ।
अह्वस्तु पश्चिमे भागे पश्चिमी द्वौ तु वति ।।
अथ पूर्व व्यतिक्रम्य भागं तत्पश्चिमं ततः ।
मध्याहे वाति चेद् वायुमध्यौ मासौ तु वर्पति ।।
१. हरसहिता। रोहिणीयोगाध्याये श्लो. ९-१०। अव मट्टोत्पलटोकाया
समुद्धतानि गर्ग ऋषिपुत्रयोर्वचनानि च ॥

·वृष्टिज्ञान-विधय भाद्रपदोऽश्वयुक् चैव मासावेतौ तु मध्यमौ । एतयोरपि निर्देश्या वर्षागरस्य सम्पदः ॥ अन गर्गमतानुसार दिवसे एव पर्यवेक्षण विधेय न तु रानौ। इत्थ दिवस ज्य मासचतुष्टयस्य प्रतिनिध्य करोति । प्रसङ्गेऽस्मिन् भट्टोत्पलेन ऋपिपुत्रवचनमप्यु- दधृतम् । तथा हि- दिनार्द्ध वाति चेद् वायुः पूर्वपश्चिममेव वा । मासद्वयं तदा वर्षा विभागः पूर्वपश्चिमे ॥ समये दिवमं वायुयुदि वाति सुलक्षणः । मासास्तु श्रावणाचा वै तेपा सम्पद् विनिर्दिशेत् वायन्तं मारुतश्चापि यो वायुः प्रतिवायति । यो बलवान् वायुस्तस्यैव फलमादिशेत् ।। इत्थम् ऋपिपुत्रवचनेन वायुदिग्वैविध्येऽपि फलवर्णन स्पष्टतामेति । आगामिश्रावणादिमासानां वृष्टानाय आपाढीयोगे वायुगति- पर्यवेक्षणानि- यथा रोहिणीयोगे कृतानि वायगतिसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि आगामिपु श्रावणादिमासेप भायिनी वृष्टिं सूचयन्ति तथैव आपाढी योगेऽपि । विषयोऽय वराह मिहिरकृते वृहत्संहिताग्रन्थे आपाढीयोगाध्याये वर्णित । आषाढीयोगे पूर्व दिग्गतो वायुश्चेत् सुवृष्टिरमाना सुनिष्पत्तिश्च द्योत्यते । आग्नेयवायौ अग्निकोप, दक्षिण वायो भन्दा वृष्टि, नैर्ऋतवायो मध्यमावृष्टि , पश्चिमवायौ श्रेष्ठा वृष्टि , घायव्यवायो बहुजलपवनावृष्टि, ईशानवायौ च शुभा वृष्टिर्जायते । तथा हि- 'निष्पत्तिरग्निकोपो वृष्टिमन्दाज्य मध्यमा श्रेष्ठा । बहुजलपवना पुष्टा शुभा च पूर्वादिभिः पचनैः ।। वृष्टिज्ञानार्थमाषाढोपूर्णिमायां सूर्यास्तकाले घायुगतेरध्ययनम्- अनव वर्गित यदाषाढीपूर्णिमाया सूर्यास्तमनकाले ऐशानो वायुरुत्तमा सस्यनिप्पत्ति द्योतयति । तथा हि- आपाढ्या पौर्णमास्या तु यद्यैशानोऽनिलो भवेत् । अस्तं गच्छति तीक्ष्णाशी सस्यसम्पत्तिरुत्तमा ।। १ वृहत्साहित | आषाढीयोगा याय । श्लो० १३ । २ अश्रेय | श्लोक १५ ॥ .

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
आपाढे गर्गकृतानि वायुगतिपर्यवेक्षणानि-
श्रावणादीनां द्वादशमासानां वृष्टेानाय गर्गेण आपाढमासे वायुगतिमानित्य
पर्यवेक्षणानि कृतानि तेषां फलं च वर्णितम् । अत्र आपाढस्य पूर्णिमादिवसो द्वादश.
मासानां प्रतिनिधिभूतो मन्यते । पष्टिघटीमितः कालो यदा द्वादशभागेपु विभाज्यते
वदा पश्चनाडीमितो मासो भवति । इत्थं कालविभागं विधाय वायुगतेरध्ययन
विधीयते । पर्यवेक्षणेग्वेषु वायुगतेरभ्ययनेन सहैव मेपादीनामन्येपामपि आफादा-
लक्षणानामध्ययनं मुनिना कृतं तेषां स्थितेः फलं च कथितम् । विषयोऽयं प्राच्यग्रन्थेषु
थर्णित उपलभ्यते।
तथा हि--
'आपाढे तु घटीपप्ठ्या मासद्वादशनिश्चयः ।
पंचनाडी भवेन्मासः पप्ख्या वर्पविनिर्णयः ।
सर्वरानं यदामाणि वातः पूर्वोत्तरो यदि ।
वर्षे तत्र कणाः पुष्टा जायते जगदीप्सितम् ॥
यदि नाभ्रस्य लेशोपि बातः पूर्वोत्तरो न हि ।
न वर्पते तदा मेघो दुष्टकालो भवेदिह ॥
यत्र मास विभागे च निर्मलं दृश्यते नभः ।
तत्र हानिस्त्वनावृष्टिविज्ञेयं गर्गभापितम् ॥
यदा पञ्चनाडीपु वायुः पूर्वोत्तरो भवेत् ।
तत्र मासे भवेद् पृष्टिः पवनाधादिमानतः ।।
तत्र रात्रौ च विज्ञेयं वाताचं सर्यदिग्गतम् ।
घृष्ट्यादिसहितैरभैः पूर्णिमा सुखदायिनी ।।
दिनरात्रिविभागेन यदाभ्राणि भवन्ति हि ।
तस्मिन् काले ध्रुवं वृष्टिः ऋतुनाडीप्रमाणतः ।।
येषु मासेषु ये दग्धाः गर्भाः पौपादिसम्भवाः ।
तद्रात्रौ पञ्चानाडीपु चन्द्रो भवति निर्मला ।।
१. गुरुसंहिता ! स. म. पु. पाण्डुलिपि संख्या ३४७२५ / पृ० १६.३७ ।
श्लो २८७-२७॥

·४१
वृष्टिज्ञान-विषयः
पौपादिसम्भवो गर्भो ध्रुवमुत्पातसम्भवः ।
सितापाढीदिनं सर्व दृष्टव्यं वृष्टिहेतवे ॥
यद्यापाढीदिने रात्री वाताभ्रादि शुभं भवेत् ।
तदा गर्माः शुभा ज्ञेयाः शीतकालेऽपि धीमता ॥
एकमेव दिनं प्रेक्ष्य कालनिष्पत्तिहेतवे ।
अष्टयामाभ्रवातैश्च वर्षे यावत्तदा शुभम् ॥
आपादोपूर्णिमायां सूर्यास्तकाले गर्गकृतानि पर्यवेक्षणानि--
आपाढ्यां भास्करास्ते सुरपतिककुभो वाति वातः सुवृष्टिः ।
शस्यध्वंसं प्रकुर्याद् दहनदिशिगतो मन्दवृष्टियमेन ॥
नैऋत्यां मध्यशस्यं वरुणदिशि जलं वायुना वायुकोपः ।
कौवेयां शस्यपूर्णा भवति वसुमती तद्वदीशानवाते ॥
आपाट्यां पूर्ववातेन सर्वशस्या च मेदिनी ।
आपाढ्यामग्निवातेन अस्थिशेपा मही भवेत् ।।
आपाढी पौर्णमास्यां तु दक्षिणो यदि मारुतः ।
तदा सुभटकोटीनां मही पियति शोणितम् ।।
आपाढ्यां नैऋतो वायुर्यदि तत्र प्रदृश्यते ।
विक्रयित्वा तदा सर्व कर्तव्यो धान्यसंग्रहः ॥
आपाढ्यां वारुपो वाते वृष्टिः शस्यं भवेद् ध्रुवम् ।
शलमादि च वायव्ये मशकाच पतन्ति हि ॥
उत्तरे मारुते लोका गीतबाघशुभैर्युता।
ऐशाने मारुतो वाति समर्घ प्रचुरं भवेत् ॥
आपाल्यो पौर्णमास्यां तु ईशानो मारुतो भवेत् ।
अस्तं गच्छति शीतांशी शस्यसम्पत्तिरुत्तमा॥
यावद् हंससमा मेघा यावदग्निसमो रविः ।
यावत्कौवेरको वायुस्तावन्मेषः प्रवर्षदि ॥
१. अत्रैव | पृ० १८.३६ । लो०१.२-३१२
६

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् यावत्काकोदरा मेघा यावच्चन्द्रसमो रविः । यावच नैऋतो वायुस्तावन्मेधो न वति ॥ शुचौ कृष्णचतुझं तु तुपारानपि पातयेत् । जलपक्षे तथा सर्व शस्यं भवति भूतले ॥ पराशरकृतानि वायुगतिपर्यवेक्षणानि- मुनिना पराशरेणापि आपाढीपर्वकालिकवायुगतिपर्यवेक्षणानां विषये स्वीये कृषिशास्त्रमन्थे स्वमत कथितम् । तथा हि- 'आपाढ्यां पौर्णमास्यां सुरपतिककुभो वाति वातः सुवृष्टिः । सस्यध्वंसं प्रकुर्याद् दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिर्यमेन ॥ नैर्ऋत्यां शस्याहानिरुणदिशिजलं वायुना वायुकोपः । कौवेर्या शस्यपूर्णा प्रथयति नियतं मेदिनीं शम्भुना च ॥इति॥ प्रसङ्गेऽस्मिन् , वराहमिहिरकृते वृहत्संहिताग्रन्थे वातचक्राध्याये समुलब्धं वर्णनमपि तावद् दृष्टव्यम् । आषाढीपर्वकाले वायुगतिमाश्रित्य प्राच्यैः कृतानां पर्य- वेक्षणानां फलानि अध्यायेऽस्मिन् सविस्तरं वर्णितानि । अस्याध्यायस्य भट्टोत्पलकृता दोका नोपलभ्यत इति केपाश्चिन्मते प्रक्षिप्तोऽयमध्यायः ! वस्तुतोऽत्र त एव विपया विस्तरेण वर्णिता येषां वर्णनं संक्षेपेण प्रन्थस्यास्य आपाढीयोगाध्याये त्रयोदशश्लोके कृतं विद्यते । तथा हि पूर्ववायो- पूर्व पूर्वसमुद्रवीचिशिखरप्रस्फालनापूर्णित चन्द्राकांशुसटाकलापकलितो वायुर्यदाकाशतः । नैकान्तस्थितनीलमेघपटला शारद्यसंवर्धिता । वासन्तोत्कटसस्यमण्डिततला सर्वा महीशोभते ।। आग्नेयवायो- यदाऽऽग्नेयो वायुमलयशिखरास्फालनपटुः प्लवत्यस्मिन् योगे भगवति पतङ्गे प्रवसति । १. कृषिपराशर । पृ० १ः । श्लो० ५६ ॥ २. बृहत्संहिताया वातवकाल्यै माविंशाध्याये श्री थी। सुब्रह्मण्यशास्त्री श्री एम. रामकृष्णभट्टकृते १९४७ ईशवोये प्रकाभने पृ० १४४-२२७१ श्लो. १-७ तथा ६ ॥

·वृष्टिज्ञान-विधयः
१३
तदा नित्योद्दीप्ता ज्वलनशिखरालिङ्गिक्तला,
स्वगात्रोमोच्छ्वासैर्वमति वसुधा भस्मनिकरम् ॥
दक्षिणवायो-
तालीपत्रलतावितानतरुभिः शाखामृगान्नर्तयन् ,
योगेऽस्मिन् प्लवति ध्वनिः सपरुपो वायुर्यदा दक्षिणः ।
तद्वद्योगसमुत्थितस्तु गजवचालाकुशेषट्टिताः,
कीनाशा इव मन्दवारिकणिका मुश्वन्ति मेघास्तदा ॥
नेतवायो-
सूक्ष्मैलालबलीलवङ्गनिचणन् व्याघूर्णयन् सागरे,
भानोरस्तमये प्लवत्यविरतो वायुर्यदा नैर्ऋत. ।
क्षुत्तृष्णावृतमानुपास्थिशकलप्रस्तारमारच्छदा,
मत्ता प्रेतवधूरियोग्रचपला भूमिस्तदा लक्ष्यते ।।
पश्चिमवायो-
यदा रेणत्पानेः प्रविचलसटाटोपचपला,
प्रवातः पश्चाचेदिनकरकरापातसमये।
तदा सस्योपेता प्रवरनिकरापद्धसमरा,
क्षितिः स्थानस्थानेप्याविरतवसामांसरथिए ।
यायव्यवायो-

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् ऐशानवायो- ऐशानो यदि शीतलोऽमरगणैः संसेव्यमानो भवेत् , पुन्नागागरुपारिजातसुरभिर्वायुः प्रचण्डध्वनिः । आपूर्णोदकौवना वसुमती सम्पन्नसस्याकुला, धर्मिष्ठाः प्रणतारयो नृपतयो रक्षन्ति वर्णास्तदा ।। अंशस्यास्य प्रक्षिप्तत्वपक्षेऽपि प्रतीयते यत्केनापि विटुपा पर्यवेक्षणानामेतेपां परीक्षणं विधाय एवद्विपयका स्वानुभवा विस्तरेण वर्णिता. सन्ति । नारदमते आपाहपूर्णिमायाँ सूर्यास्तकालिकवायुगतिपर्य- पेक्षणानि- विषयस्यास्य विशद वर्णनं नारदकृते मयूरचित्रकान्येऽप्यपलभ्यते । मन्योऽ यमद्याधि अप्रकाशितः । अस्य हस्तलियिता प्रतिः मरस्वतीभवन-पुस्तकालये विद्यते । अत्र लिपिशरस्य त्रुटिवशाद भापा बहुशोऽशुद्धा पाठश्य सण्डितो विद्यते । तथा हि'-- आपाढमासस्य च पौर्णमास्यां सूर्यास्तकाले यदि वाति वायुः । पूर्वस्तदा सस्ययुता च मेदिनी नन्दन्ति लोका जलदायिनो घनाः ॥ कृशानुवायो मरणं प्रजानामन्नस्य नाशः सल्ल घृष्टिनाशः । याम्ये मही सस्यविवर्जिता स्यात् कष्टं परं यान्ति नृपा विनाशम् ।। नैशाचरो वाति यदानवातो न वारिदो यच्छति वारि भूरि । तदा मही सस्यविवर्जिता स्यात्कन्दन्ति लोकाः क्षुधया प्रपीडिताः । आपाढमासे यदि पौर्णमास्यां मूर्यास्तकाले यदि वारुणोऽनिलः। प्रवाति नित्यं मुसिनः प्रजा. स्युर्जनान्नयुक्ता वसुधा तदा स्यात् ।। वायव्यवात जलदागमः स्यादन्नस्य नाशः पवनोद्धता च । सौम्पेनिले धान्यजलाला घरा नन्दन्ति लोका मपदुःख पर्जिताः ॥ ऐशेन वृद्धिहुवारिपूरिता घरा च गायो यहुदुग्धसंयुताः । भवन्ति वृक्षाः फलपुप्पदायिनो वातेऽभिनन्दन्ति नृपाः परस्परम् ॥ - १. गपूर विद्याम् । परावतीमयम-ETIRसहे पारि सं. १४३१२ पृ. ११.१२ । लो. ७-८३ ।

·वृष्टिज्ञान-विधय
आपाढीयोगोऽयं सम्यकप्रोक्तो मुनिमत समालोक्य ।
यज्ज्ञात्वा दैवाविदो लोके ख्याति समायान्ति ॥
आपाढीपूर्णिमापर्यवेक्षणेपु रुद्रयामलमतम्--
विषयोऽय रुद्रयामलान्तर्गते सारोद्धारे ईश्वरपार्वतीसंवादरूपेण वर्णितः इवि
सरस्वतीभवनपुस्तकालयस्य पाण्डुलिपिसग्रहे सगृहीताद् मेघमालेतिनामकग्रन्या-
ज्ञायते । प्रन्योऽमद्यावधि अप्रकाशित । प्रत्याद् वर्णनाद् विषयोऽयं स्पष्टतरो
भवति । अत्र लिपिकृतस्त्रुटिवशाद यह्वथो भाषासम्बन्धिन्यस्त्रुटय सन्ति । तथा हि-
'आपाढी पूर्णिमायां तु पूर्ववातो यदा भवेत् ।
निष्पत्तिः सर्वधान्यानामारोग्यं च भविष्यति ।।
आपाध्यामग्निवातं चेदस्थिशेपा मही तदा।
आपाटोपूर्णिमायां तु दक्षिणो यदि मारुतः ॥
सकूपेषु तडागेपु तथा निर्झरणेषु च ।
तदा न दृश्यते तोयं देवि देवो वर्षति ।।
आपाढी पूर्णिमायां तु नैऋत्यां यदि मारुतः ।
विक्रयित्वा तदा सर्व कर्तव्यो धान्यमड्ग्रहः ।।
श्रापाढी पूणिमायां तु पश्चिमो यदि मारुतः ।
निष्पत्तिः सर्वधान्यानां लोके वर्पति माधवः ।।
आपाढीपूर्णिमायां तु वायव्यां यदि मारुतः।
नकुलाः शलभाश्चैव मूपकाथ पतन्ति वा ॥
आपाढीपूर्णिमायां तु उत्तरो यदि मारुतः ।
धर्मशीलास्तदा लोका धनं धान्यं गृहे गृहे ।।
आपाढीपूर्णिमायां तु उत्तरो यदि मारुतः ।
गीतवायरता लोकाः सुभिक्षं प्रवलं भवेत् ॥
आपाढीपूर्णिमायां तु चतुर्दिक्षु च मारुतः ।
धान्यानि च महाणि वहिदाहः प्रकीर्तितः ।।
१. मेघमाला । सरस्वतीभवनपुस्तकालय-पाण्डुलिपि-सच्या ३७२०२ | पृ.४४ ।
श्लो० ४२५४॥
.

·४६
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
आपाढीत्वधिका तस्य समय तु तदा मतम् ।
संवत्सरो वर्तमानः शून्ययातः सुनिष्फलः ॥
निर्वातगगना देवि यदापाढस्य पूर्णिमा ।
तदा तु सर्वमेदिन्यां जलं नास्तीति कथ्यते ।।
पूर्णिमायां यदा देवि इन्द्र चिह्न प्रदृश्यते ।
अस्तं गच्छति तीक्ष्णांशी सस्यसम्पत्तिरुत्तमा ।। इत्यादि ।।
आपाढीपूर्णिमापर्यवेक्षणेषु वनमालामतम्-
प्राच्यानां मसान्याश्रित्य मैथिलविदुपा जीवनाथेन विरचितोऽयं प्रन्थ सम्प्रति
दुर्लभः । अस्यैका पाण्डुलिपिमैथिलीलिप्यामपरा च देवनागरीलिप्यां सरस्वतीभवन
पुस्तकालयस्य पाण्डुलिपिसझहे वर्तेते । अत्रापि लिपिकृतस्त्रुटिवशाद वहयोऽ शुद्धयः
सन्ति । इत्थमनेकत्र आशयोऽप्यस्पष्टः । तथा हि-
'शुचिवलक्षदलान्ततमीमुखे यदि वहत्यनिलो हरिदिग्भवः ।
जलमलं सृजति क्षितिमण्डले बहुमुदं यहुधा वसुधाभृतः ॥
अनलकोणभवो यदि मारुतो वहति मन्दजयो रजनीमुखे ।
वमति भस्मकृशानुशिखाकुला वदनतः परितोऽपि वसुन्धरा ॥
दिनकरे विकरे परिषद्दयन् दिवि घनं यदि दक्षिणमारुतः ।
प्लवति मन्दपयः कणिकामतो मुवि भयं जनयन् तनुतेऽ म्बुदः ।
असुरकोणमवः क्षणदामुखे वहति चेदनिलो विजलोऽम्बुदः ।
अतिकरालकपालकुलाता वसुमती रुदतीव विलक्ष्यते ॥
वरुणवायुरिला रजसां कणानिकरमुग्रजयो द्रुतमुक्षिपन् ।
वहति चेदभितो घरणीभूतो भुजनलं सकलं ब्रजति क्षयम् ।।
अनिलकोणभवः पवनो यदा वहति सायमिला विमला भवेत् ।
अतितरां नवनीरदधारया फलमया हि तया भुविपादपाः ॥
सति निशावदने गगने रवी चलित उत्तरतः शुचिपर्वणि ।
वहति मन्दगतिः पवनोः धरारवधरासितवारिधराला ॥
१. बनमाला । स. २०१० पाण्डुलिपि-मस्या ३५३९५ | पृ० १.२, लो.
१२.१६॥

·वृष्टिज्ञान-विषयः दिनपतावपरक्षितिजं गते, वहति शङ्करकोणभवोऽनिलः । वसुमत्ती मुदिता नवशस्य-गोकुलपदैर्जलदैरभिलक्ष्यते ॥ श्रापाढीपर्यवेक्षणः सम्बद्धा लोकोक्तयः संस्कृतग्रन्थेषु वर्णिता इमे विषयाः संस्कृतहासस्य काले जनैः क्षेत्रीयभापासु लोकोक्तिरूपेणानुवादरूपेण वा वर्णिताः । हिन्दीभाषाविद्वद्भिः घाघभड्डरादीनां कृत- यस्तेषां मौलिक्यः कृतयो मन्यन्ते । वस्तुतः, इमाः कृतयः प्राच्यसंस्कृतमन्थानामनु- वादभूताः सन्ति । प्रसङ्गेऽस्मिन् पूर्ववर्णितस्यांशस्यानुवादभूना भड़रोक्तय उदाहरण- रूपेण अत्रोपन्यस्यन्ते । सथा हि-- 'आपाढमास पुन ( पूर्णिमा ) गौना। धुजा बांधि के देखो पौना।। जो पै पवन पुरब से आवै । उपजै अन्न मेघ झरि लावै ॥ अगिन कोन जो बहै समीरा । पड़े काल दुख सहै शरीरा ॥ दखिन बहै जल-थल अलगोरा । ताहि समै जूझैं बड़ वीरा ॥ नैऋत कोन बूंद ना परे। राजा परजा भूखों मरै ।। पश्चिम चहै नीक कर जानो। पड़े तुपार तेज डर मानो॥ वायब यह जल थल अति भारी । मूस उगाह दण्ड यस नारी ॥ उत्तर उपजै बहु धन धान । खेत यात सुख करै किसान || कोन इसान दुंदुभी वाजे। दही भात भोजन सब गाजै ।। १. पाथ और भड्डरी । पृ० १०३ पासच्या १६६॥

·प्राच्य-भारतीयम् विज्ञानम् अन्यच्चापि-- आसाढी पूनौ की सांझ । वायु देखिये नभ के मांझ ॥ नैऋत भई बूंद ना परै । राजा परजा भूसौं मरै ।। अगिन कोन जो यह समीरा । पड़े काल दुख सहै सरीरा।। उत्तर से जल फूहों परै । मूस सांप दोनौ अवतरै ।। पश्चिम समै नीक करि जान्यौ। आगे परै तुपार प्रमान्यौ । जो कहुं चहै इसाना कोना । उपजै विस्वा दो दो दोना ।। जौ कहुँ हवा अकासे जाय । परै न बूंद काल परि जाय । दक्सिन पच्छिम आधौ समयौ । भड्डर जोसी ऐसौ भन्यो । श्रावणादिपु मासेपु कृप्यनुकूलवृष्टेरनुरूपा वायुगतिः संस्कृतमन्थेषु वर्णितां श्रावणादिमासेपु शस्ता वायुगतिमधिकृत्य भड्डरोक्ति रूपेण प्रसिद्धा लोकोक्तिः भारतीयैः कृषकै सम्यक् स्मर्यते तथा हि-- 'सावन पछिवा भादौ पुरवा, आसिन यह इसान । कातिक कन्ता सींक न डोले, गाजै सबै किसान ॥ इत्थं श्रावणे पश्चिमो मारत , भाद्रपदे पूर्यो मारत , आश्विने ईशानकोणभवो मारवः, कार्तिके च मारतकोपाभाव प्रशस्तां वृष्टि जनयति । वृक्षगुल्मलतादीनां लक्षणेभ्यो वृष्टयादेर्शानम्- यथा वृष्ट्यादीनि तुपरिवर्तनानि भूमण्डले, भुवो यायुमण्डले च जावानां तापक्रमपरिवर्तनानां, सदनुगतानां मेघमास्तादिगतपरिवर्तनानाबानुसरणं पुर्वन्ति उथैव भूमण्डले जातेपु वृक्षवनम्पत्यादिष्वपि तापक्रममेघमारगदीनां प्रभायो विधि- धानि परिवर्तनानि जनयति । वृक्षवनस्पत्यादीना जीयनमिया हि भूमण्डले मुयो पायुमण्डले च विद्यमानं तापक्रम, सूर्यप्रकाश, वायु, जलं चाभित्य प्रचलति । पादपा हि स्वमूलभूगर्भस्थं जलमादाय स्वां जीवनरियां निर्यवयन्ति । परमस्य महतो जल राशेरुपरिनयनाय या महती शक्तिरपेक्षिता मयति सा पादपानां पनेषु जायमानया याप्पीकरणपश्यिया एयोद्भाव्यते । वायुमण्डले पादपपत्रेषु जायमानया यापीकरण. परियया पादपशरीरयतिनो जलस्य याप्परूपेण परिणमनात् यथा यया शून्य स्थान १.पाप और भारी पृ० १०४ पसत्या १६७ ॥ २. पाप और महार। | पृ० १.१ पा १६१॥

·वृष्टिज्ञान-विधय ४६ मुत्पद्यते तथा तथा वायुमण्डलीयवायोः भारस्य प्रभावाजलं सुदूरमुपरि पादपपत्रेषु याति । जलस्य, कार्बन-डाई ऑक्साइड-इत्याख्यस्य वायव्य-योगिकस्य च सयोगाद् या वृक्षाणां भोजननिर्माणक्रिया पादपपत्रेषु सम्पद्यते साऽपि सूर्यकिरणेविना न भवि- तुमर्हति । इत्थं पादपानां समग्राऽपि जीवनक्रिया जल-वायु-सूर्यताप-सूर्यप्रकाशादिषु समाश्रितावर्तते । अतो वायुमण्डले जायमानानि ऋतुपरिवर्तनानि वृक्षवनस्पत्यादिषु स्पष्टं परिलक्षितानि भवन्ति । वत्सरीयवृष्टिसूचकानि पादपलक्षणानि- प्राच्य विद्वद्भिर्मनीपिभिश्च भाविनां वृष्ट्यादीनां ज्ञानाय वृक्षवनस्पत्यादौनां विविधानां चेष्टानां गभीरमध्ययनमकारि। विपयेऽस्मिन् स्वीया अनुभवाश्च वर्णिताः। तद्यथा वराहमिहिरेण प्राच्यानां मतमाश्रित्य वत्सरीयवृष्टिसूचकाः पादपानां चेष्टा वर्णिताः । तथा हि- 'यस्मिन् काले स्निग्धनिरिछद्रपत्राः सन्दृश्यन्ते वृक्षगुल्मा लताश्च । तस्मिन् वृष्टिः शोभना सम्प्रदिष्टा रूसैश्छिद्रैरल्पमम्भः प्रदिष्टम् ।। प्रसङ्गेऽस्मिन् भट्टोत्पलेन स्वटीकायां वराहमिहिरोक्तेराधारभूतं पराशरवचन- मप्युद्धृतम् । तथा हि- अच्छिद्र पत्राः सुस्निग्धाः फलपुष्पसमन्विताः । निर्दिशन्ति शुभं वृक्षाः विपरीतं विगर्हिताः ॥ इति ।। विविधवृक्षसमृद्धवृष्ट्यादिज्ञानम्-~- विविधाः पादपाः स्वलक्षणैर्विविधानि भावीनि ऋतुपरिवर्तनानि सूचयन्ति । एतेषामपि वर्णनं वराहमिहिरेण स्वमन्थे कृतम् । तद्यथा आम्रवृक्षस्य पुष्पादिसमृद्धिः प्राणिनां क्षेमं सूचयति; भल्लातकसमृद्धिहि भयहेतुं सूचयति; पीलुसमृद्ध्या प्राणिना- मारोग्यं ध सूच्यते । अत्र हि क्षेमं सुदृष्टिसूचकम् , भयमनवसरयूट्यनाट्यादि. सुचकम् , आरोग्यं च उचितकाले वृष्टिं सूचयति । खदिर-शम्योः समृद्धिर्दुभिक्षमना- वृष्टिं वा सूचयति । अर्जुनसमृद्धिः शोभनां शृष्टि सूचयति अत्रैव पिचुमन्दनागयोः पुष्पसमृद्धिः सुभिक्षं सुवृष्टिं वा सूचयति । कपित्थसमृद्ध्या मारुतोत्पाताः सूच्यन्ते । निचुलसमृद्ध्या अनावृष्टिः; कुटजसमृद्ध्या च विविधन्याधीनां कारणभूवा अकाल- वृष्टिः सच्यते । तथा हि-- १. वृहत्साहिता । कुसुमलनाध्यायः ।। श्लो० १४ ॥ ७

·५०
प्राच्य-भारतीयम् म्हातुविज्ञानम्
आप्रैः क्षेमं भल्लातकैर्मयं पोलाभिस्तथाऽरोग्यम् ।
खदिरशमीम्यां दुभिक्षमर्जुनैः शोभना वृष्टिः।।
पिचुमन्दनागकुसुमैः सुभिक्षमय मारुतः कपित्वेन ।
निचुलेनावृष्टिभयं व्याधिभयं भवति कुटजेन ।
पापानां तात्कालिकपरिवर्तनेभ्यो वृष्टिज्ञानम्-
वृष्टिकाले पादपेषु जातानि तात्कालिकासि परिवर्तनानि सद्योभाविनी वृष्टिं
सूचयन्ति । तथा हि-
लता च गगनोन्मुखी कलितपुष्पगर्भा यदा।
तदा भुवि समन्ततो ददति वारि धाराघराः ॥
तथैव वराहमिहिरोक्तिरपि-
'वल्लीनां गगनतलोन्मुखाः प्रवालाः ।
आसन्नो भवति तदा जलस्य पातः॥ इत्यादि ।
पशुपक्षिणां चेष्टाभ्यो दृष्ट्यादेानम्-
यथा पादपानां तथैव पशु-पक्षि-कोट-सरीपादीनां प्राणिनामपि जीवनक्रिया:
भूमण्डलगतैर्वायुमण्डलगतैश्च मेघ-मारुत-तापक्रमादीनां परिवर्तनः प्रभाविता
भवन्ति । वस्तुतः पशुपक्षिकीटसरीसृपादीनां चेष्टातु निसर्गप्रेरिता एव भवन्ति ।
अतः पशुपक्षिकीटसरीसृपादीनां चेष्टाभ्योऽपि भूमण्डले, वायुमण्डले ए जायमानानां
मेघमारतादिसम्बन्धिनाम् ऋतुपरिवर्तनानां ज्ञान प्राप्तुं शक्यते । इदमेव वैज्ञानिफ
रहस्यं मनसि निधाय प्राच्यैः ऋतुवैज्ञानिकः पशुपक्षिकीटसरीसृपादीनां चेष्टाः
सम्यगधीताः । तामु चेप्टासु पयो मेघमालतादिगतपरिवर्तनानां प्रभावो इष्टस्त.
स्मिन् विपये स्वीया अनुभवाः प्रकाशिताः । प्रायानामेते अनुमयाः प्राच्यमन्येप
धर्णिता उपलभ्यन्ते । तथा हि--
१.अत्रैव । शो११.१२॥
२. यनमाला । स०म० पु. पालिपि-संन्या ३५३६५।०२। द्वितीयाध्याये
दलो. १०॥
३. यहां हिना । सधोषपंपाप्यापः । १३ ।।

·वृष्टिज्ञान-विधयः
१
पराशरवर्णिताः पशुपक्षिकीटादीनां वृष्टिसूचिकाश्चेष्टा:--
'जलस्थो जलहस्तो वा निकटेऽथ जलस्य वा।
दृष्ट्वा पृच्छति वृष्ट्यर्थ वृष्टिः संजायतेचिरात् ॥
उत्तिष्ठन्त्यण्डमादाय यदा चैव पिपीलिकाः ।
मेकः शब्दायतेऽकस्मात् तदा वृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
विडाला. नकुलाः सर्पा ये चान्ये वा बिलेशयाः ।
धावन्ति शलभा मताः सद्योवृष्टिर्भवेद्धवम् ।।
कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतुबन्धनम् ।
मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
आघातवातदुष्टानां नृणामझे व्यथा यदि ।
वृक्षाग्रारोहणं चाहे सद्योवर्पण- लक्षणम् ।।
पक्षयोः शोपणं रौद्रे खगानामम्युचारिणाम् ।
झिन्झीरवस्तथाऽऽकाशे सद्योवर्पणलक्षणम् ।।
नारदवर्णिताः पशुपक्षिकीटादीनां वृष्टिसूचिकाश्चेष्टाः-
नखैलिखन्ति मार्जाराः पृथिवीं यत्तदा भृशम् ।
शब्दं कुर्वन्ति मण्डूकास्तदा स्याद् वृष्टिरुत्तमा ।
सेतुं कुर्वन्ति रथ्यायां शिशवो मलिना यदा।
पिपीलिका यदाण्डानि गृहीत्वा व प्रयाति वै ।।
सर्पा वृक्षं यदा यान्ति तदा बहुजलप्रदाः॥
'गावः सूर्य निरीक्षन्ति ककलासगणास्तथा ।
गृहान्नेच्छन्ति पशवो निर्गमें कुक्कुरास्तथा ।।
लताश्चोर्ध्वमुखाः सर्वाः सानं कुर्वन्ति पक्षिणः ।
पांशुभिश्च तृणाग्राणि सेवन्ते वै सरीसृपाः ।।
१. कृषिपराशरः । पृ० १७-१६ / श्लो० ६५-७०।।
२. मयूरचित्रकम् । स० भ. पु० पाण्डुलिपि सत्या ३४३२२ । पृ. १८॥

·५२
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
...
वि. "पक्षाभं अलिपक्षनिभं तथा ।
तदा वृष्टिः समादेश्या निश्चितं दैवचिन्तकैः ।।
वराहमिहिरवर्णिताः पशुपक्षिकोटादीनां वृष्टिसूचिकाश्चेष्टाः-
'पवनविगमः पोप्लूयन्ते झपास्पलगामिनो,
रसनमसकृन्मण्डूकानां जलागम-हेतवः॥
मार्जारा भृशमवनि
नलिखन्तो,
रथ्यायां शिशुरचिताच सेतुबन्धाः
सम्माप्तं जलमचिरान्निवेदयन्ति ॥
विनोपपातेन पिपीलिकानामण्डोपसङ्क्रान्तिरहिव्यवायः ।
द्रमावरोहश्च भुजङ्गमानां वृष्टेनिमित्तानि गवां प्लुतञ्च ।।
तरुशिखरोपगताः कुकलासा गगनतलस्थितदृष्टिनिपाताः ।
यदि च गवां रविवीक्षणमूवं निपतति वारि तदा न चिरेण ।।
नेच्छन्ति विनिर्गमं गृहाद् धुन्वन्ति श्रवणान खुरानपि ।।
पशवः पशुवच्च कुक्कुरा यद्यम्भः पततीति निर्दिशेत् ।।
यदा स्थिता गृहपटलेपु कुक्कुरा
रुदन्ति वा यदि विततं वियन्मुखाः।
दिवा तडिद्यदि च पिनाकिदिग्भवा,
तदा क्षमा भवति समैव वारिणा ॥
स्नायन्ते यदि जलपांसुभिर्विहनाः ।।
सेरन्ते यदि च सरीसृपास्तणाग्रा-
ण्यासन्नो भवति तदा जलस्य पातः॥
प्रविशति यदि खद्योतो जलदसमीपेषु रजनीयु।
केदारपूरमधिकं वर्पति देवस्तदा न चिरान् ।।
१. वृहत्संहिता । सबोयपंगाप्यायः । शो० ३, ४, ५८,६,१०, १३, २३, १४॥

·वृष्टिमान-विधयः
वर्पत्यपि रटति यदा गोमायुश्च प्रदोपवेलायाम् ।
सप्ताहं दुदनिमपि तदा पयो नात्र सन्देहः ॥ इत्यादि ।।
जीवनाथवर्णिताः पशुपक्षिकीटादीनां रष्टिसूचिकाश्चेष्टा:--
'न वाति यदि मारुतो रविरुदेति चण्डद्युतिः ।
द्रुतं भुवि झपावलिर्बजति रन्तुमम्भस्तटार ॥
तदेव जलमागतं पयसि भेककोलाहलो,
वदेदिह समन्ततो बुधवरः पयोदागमे ।।
लिखन्तो वसुधामुच्चैविंडालाः स्वनखैयदा ।
सेतुबन्धाश्च रथ्यायां वाजिनो बालनिमिताः ।।
उपघातमृते पिपीलिकानां महदण्डक्रमणं यदा तदापि ।
अहिरधिपमस्तकप्रचारि दिवसे वाऽथ भुजङ्गमन्यवायः ।।
भुवो रजसि पक्षिणो यदि लुठन्ति तोयागमे ।
नटन्ति च शिखण्डिनो दिवि लपन्ति शब्दं पिकाः ॥
तित्तिरच्छदनिभं गगनं वा पक्षिणोऽपि मुदिता प्रलपन्ति ।
उद्गमास्तसमये सवितुश्चेदादिगन्तमतुला जलवृष्टिः ॥ इत्यादि ।
लोकोक्तिप्त प्रसिद्धाः पशुपक्षिकोटादीनां वृष्टि सूचिकाश्चेष्टाः
'नियर गुडासा (रीवांख्याकीट:) नियर पानी।
दूर गुडासा दूर पानी ॥
कलसे पानी गरम है चिड़ियां न्हावे धूर ।
अण्डाले चींटी चढ़े तो परखा भरपूर ।।
चोले मोर महातुरी खारी होय जु-छाछ ।
मेह मही पर परन को जानौ काछे काछ ॥
बोली गोह फूली बन कास ।
अब नाही बरखा की आस ॥ इत्यादि ।
१. वनमाला । स० भ० पु. पाण्डुलिपि सस्या ३५३६५ । अध्याय २॥
२. घाघ और भडुरी॥

·प्राच्य-मारतीयम् ऋतुविज्ञानम् काकनिलयस्थितिं दृष्ट्वा वृष्ट्यादः पूर्वज्ञानम्- काकपक्षी स्वप्रसवकालात पूर्व ग्रीष्मत्तोंरारम्भे स्वनिलयं निर्माति । पशुपक्षिणां चेष्टानामध्ययनं कुर्वद्धिः प्राच्यैर्जन्तुशास्त्रनिष्णातैरिदं ज्ञातं यत् काकस्य भाविवृष्टि- विषयकं ज्ञानं प्रीष्मरैः प्रागेव जायते, तदनुसृत्यैवायं पक्षी वृक्षस्य भागविशेष स्वीयं निलयं करोति । अन्येऽस्मिन् वृष्टिगर्भविवेचन-प्रसङ्गे वर्णितं यद् आगामिनि- चातुर्मास्ये वृष्टिकाले वर्षिणां मेघानां गर्भाधानं मार्गशीर्पदिषु मासेषु जायते । अतः काफपक्षिणो ग्रीष्मारम्भे भावृष्टिज्ञानं सर्वथा सङ्गतमेव प्रतिभाति । अस्मिन् विपये प्राच्ययानि पर्यवेक्षणानि कृतानि तेपां वर्णनं प्राच्यमन्येपूपलभ्यते । तथा हि- गर्गकृतानि काकनिलयविपयकाणि पर्यवेक्षणानि- वृष्टिज्ञानमधिकृत्य महर्पिगर्गकृतानां काफनिलयविषयकाणां पर्यवेक्षणानां वर्णनं सरस्वतीभवनपुस्तकालयस्य पाण्डुलिपिसमहे सगृहीते मेघमालानामकान्ये विद्यते । मन्थोऽयगद्यावधि अप्रकाशितः । अत्र लिपि तत्रुटिवशाद् बन्यो भाषा- सम्बन्धिन्यत्रुटयः सन्ति । तथा हि-- 'वृक्षस्य पूर्वशाखायां वायसः कुरुते गृहम् । सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सुवृष्टिः सस्यसम्पदा ॥ अमिकोणस्य शासायां वायसः कुरुते गृहम् । दुर्भिक्षं च विजानीयान्नव वर्पति माधयः ।। दक्षिणे यदि शासायां वायसः कुरुते गृहम् । हाहाकारं महारौद्रं विग्रहं च समादिशेत् ।। शाखामाश्रित्य नैऋत्यां वायसः कुरुते गृहम् । द्वो मासो वपते देवो तुपारं जायते तदा ॥ क्रियते पश्चिमशासायां वायसेन गृहं यदि। न च पृष्टि विजानीयाद कथितं ते महेश्वरि ॥ वायव्यकोणगं काकः कुरुते गृहमुत्तम् । पुराणं विक्रयेद् धान्यं मुभिसं मुखसम्पदा ॥ १. मेघमामा | स. भ. प. पालिपि सं० ३०२०२।०५.०५१ सम्णय ११॥ सो...॥

·वृष्टिज्ञान-विधयः
उत्तरस्यां यदा काको यदि वा कुरुते गृहम् ।
बातवृष्टिं विजानीयात् कथितं काफलक्षणम् ॥
यदात्वीशानकोणे तु वायसः कुरुते गृहम् ।
स्वल्पोदकास्तदा मेवाः कृषिश्च परिशुष्यति ॥
यदि वा मध्यशाखायां वापसः कुरुते गृहम् ।
अनावृष्टिं विजानीयात् कथितं काकलक्षणम् ॥
वल्मीकभूमिमाथित्य वायसः कुरुते गृहम् ।
मारीचौरभयं विद्यान्नैव वर्पति माधवः ।।
अन्यैः कृतानि काकनिलयपर्यवेक्षणानि-
प्रन्यान्तरेष्वपि अन्यैः कृतानि काकनिलयपर्यवेक्षणानि वर्णितानि सन्ति ।
भन्न कचित्पाठान्तरं विद्यते परं प्रायो गर्गमतेन सहैकमत्यमस्ति । केचनांशा अस्पष्टा
अपि सन्ति । अत्रापि पाण्डुलिप्यामुपलब्धे पाठे लिपिकृतां त्रुटिवशाद् भाषा बहुशः
संशोधनाही, पाठश्चापि संशोधनमर्हति । तथा हि--
'शृणु चान्यद् वरारोहे काकस्य निलयं प्रिये ।
दिशश्च विदिशश्चैव या शुभाश्चाशुभाऽयवा ।।
वृक्षस्य पूर्वशाखायां निलयं कुरुते खगः ।
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं तस्मिन् वर्षे न संशयः ।।
वृक्षस्य वह्निशाखायां निलयं कुरुते खगः ।
अल्पोदकास्ततो मेघा दुर्भिक्षं च प्रजायते ॥
वृक्षस्य दक्षिणे भागे वायसः कुरुते गृहम् ।
द्वौ मासौ वर्षते देवस्तुपारेण ततः परम् ॥
नैऋत्यां दिशि शाखायां निलयं कुरुते खगः ।
प्रथमं नैव वृष्टिः स्यात्पश्चान्मेषः प्रवति ॥
वृक्षस्य पश्चिमे भागे निलयं कुरुते खगः ।
अतिवृष्टिं विजानीयात् स्थलेधान्यं भविष्यति ।।
१. गुरसहिता । स० भ० पु० पाण्डुलिपि सं० ३४७२ । १०५७-५६ ।।

·प्राच्यभारतीयम् ऋतुनिशानम्
पूर्वमुद्धृतेषु गर्गकृतेषु पर्यवेक्षणेपु काकनिलयस्य पश्चिमभागे स्थितिरना.
वृष्टिकरी वर्णिता तत्पर्यवेक्षणः परीक्षणीयम् ।
वायव्ये तु यदा मागे वायसः कुरुते गृहम् ।
वातवृष्टिं विजनीयादतिवृष्टिश्च जायते ।।
वृक्षस्योत्तरशाखायां निलयं कुरते खगः ।
सुभिक्षं च विजानीयाद् वायव्येन निवेदितम् ।।
ईशाने तु यदा भागे निलयं कुरुते खगः ।
मध्यमा च भवेद् वृष्टिबहुशस्या च मेदिनी ।।
उर्ध्वस्थाने यदा वृक्षे निलयं कुरुते खगः ।
सदा वृष्टिं विजानीयाद् गर्गस्य वचनं यथा ।
कोटरे गृहप्राकारे निलयं कुरुते खगः ।
राजयुद्धं च दुर्भिक्षं जायते घोरदारुणम् ।।
याम्यां मण्डलमाश्रित्य भूम्यां च छरुते गृहम् ।
छत्रभङ्गो भवत्येव राजा चैव प्रणश्यति ।।
नदीतीरे यदा भूमौ निलयं कुरुते खगः ।
शुष्कं वर्ष विजानीयाद वायसेन निवेदितम् ।।
आमिपेण विना यत्र मिलन्ति यदि वायसाः ।
अचिरेणैव कालेन दुर्भिक्षं तत्र जायते ।।
मण्डलेऽपि च पूजायां दक्षिणे वापसो भवेत् ।
पिंगारस्य मृदुर्वाक्यं काकं ध्वस्तमजायते ।।
अंशोऽयमस्पष्टः ।।
तरुशाखासमारूढो धुनुते पक्षसंचयम् ।
शीघ्रं च वर्पते मेघः कधितं वापसेन तु॥
उदकं शीतलं पीत्या वायसः परिपच्यते ।
शीघ्र वर्षति पर्जन्यः स्पलेन यो न वापयेत् ।।
अत्रापि श्लोकस्य पूर्वार्द्धस्यार्थोऽस्पष्टः ।
मधुरं रुदमानश्यैर्ध्वदृष्टिविहट्नमः ।
शीघ्र वर्पति पर्जन्यो वायसेन निवेदितम् ।।

·वृष्टिज्ञान-विधयः वर्षाकाल महाष्टिः शीतकाले च दुर्दिनम् । उष्णकाले महाधर्मः काकस्थानाद् विनिर्दिशेत् । अन्यच्चाप्यत्रैवोद्धृतम्-- तिसृषु ककुप्सु कुलायं वृष्ट्यै काकस्य निर्दिष्टम् । दुर्भिक्षं मरकं कुरुते याम्ये च कोयोपु ।। काकस्य कुलाये जाते मूर्ति वृक्षस्य वर्पति प्रचुरम् । मध्ये मध्यां वर्यति स्कन्धे जातेन जातुचिद् दृष्टिः॥ भूमौ लग्नानोखरे कोटरे च श्वभ्रे देशे तटेषु च । काकालयमालोक्य नीरं निगाधं धीरैनिदृष्टिनाशमायास्यतीति। अत्र पाठोऽस्पष्टः॥ काकस्पाण्डसंहपालो पृष्टः पुर्वानुमानम्- काफस्याण्डसंख्यामाश्रित्य प्राच्यैर्वृष्टिज्ञानविषयकाणि पर्यवेक्षणानि विहि- तानि ) ग्रामेपु कृषकाः साम्प्रतमपि मार्जारम्य प्रमूतेर्गणनामाश्रित्य भाविवृष्टिविषयेऽ नुमानं कुर्वन्ति । तथैव काकाण्डसंख्यामाश्रित्योपि वृष्टिविषयकाणि पर्यवेक्षणानि संस्कृतमन्थेषु वर्णितान्युपलभ्यन्ते । इत्थं ज्ञायते यत्केषाचित् पशुपक्षिणा प्रसतिसंख्या प्रतिनियन्त्रिता, ऋतुपरिवर्तन प्रभाविता च भवनि । काकपक्षिणः प्रसवकालो गीष्मतॊ भवति । अतो गीष्मी काकस्याण्डसंख्यां विलोक्य कृत वृष्टिविपकमनुमानं कृषकाणामुपयोगाय भवितुमर्हनि । तथा हि- 'एकं भवेद् वारुणमग्निसज्ञ द्वितीयक मारुतजं तृतीयम् । ऐन्द्राभिधं स्याद् द्विचतुथमेव पृथक् फलं वच्मि चतुष्टयस्य । बहुदकं वारुणनामकैकं धरा भृशं नन्दति सर्वशस्यम् । मन्दप्रवानिलसज्ञकाण्डे स्वल्पो भवेत्सस्यवणादिरोहः ।। जातानि शस्यानि समीरजेण्डे ऐन्द्राभिधे स्वाभिमताच वृष्टिः ।। इत्थ विविधप्राणिना जीवनचर्यया, गरीरविकारः, विविधचेप्टाभिश्च सम्ब- द्धानि प्राच्याना पर्यवेक्षणानि संस्कृतप्रन्थेषु वर्णितान्युपलभ्यन्ते । पर्यवेक्षणदिश- मिममाश्रित्यान्यानि पर्यवेक्षणान्यपि कर्तुं शक्यन्ते । १. गुमसहिला ( स० भ० पु० पाण्डुलिपिसरया ३४०२५ । पृ०५६ ।। ८ ·प्राच्य-मारतीयम् ऋतुविज्ञानम् विविधरासायनिक क्रियाम्यो वृष्टः पूर्वानुमानम्- जलवाय्वोस्तापक्रमविशेषस्य च प्रभावाद् वृष्टिर्भवाति घृष्टिविवेचनप्रसने स्पष्टीकृतम् । इत्यमेव जलवाय्बोस्तापक्रमविशेषस्य च प्रभावाद् भूतले किण्वीकरणा- दयो विविधा रासायीकक्रियाः प्रवर्तन्ते । वृष्टिकाले यदा वायराद्रो भवति ताप. क्रमश्चापि फिश्चिदुचो भवति तदा अपेक्षित तापक्रम,अपेक्षितां जलमात्रां वायुश्चकत्र प्राप्य काश्चिद् विशिष्टाः रासायनिकालिया जायन्ते । अतो पृष्टिकालिक्वायु: मण्डले जायमानानां रासायनिक क्रियाणां ज्ञानमधिगत्य समासन्ना वृधिातुं शक्यते । विपयस्यास्य गभीरमध्ययनं विधाय प्रान्यवृष्टिसूचिकानां रासायनिक क्रियाणां वर्णनं कृतम् । तद्यथा- दुनि अम्लता, चलाय वेरस्य, लवणस्य विकृतिः, लोहमले गन्धविशेषस्योद्भवः, पर्ववानां श्यामवर्णता-प्रभृत्यो रासायनिक क्रिया घृष्टिनैकट्यं सूचयन्ति । वस्तुतः सगमृगादीनां पूर्ववणितासुपटासु काश्चिद् पृष्टि- कालिक्यश्चेष्टा इत्थम्भूताना विविधरासायनिकमियाणा परिणामभूतेभ्यो गन्धेभ्य एष समुन्ति, तद्यथा मयूराणां मत्तता नत च,कुक्कुर्गवडालादीनां नसे मेरा- लेखनमित्यादि गन्धविशेषप्रेरितमेव प्रतिभाति । नारदमते वृष्टिसूचिका रासायनिकक्रियाः 'यदा जलं च विरसं". ""तदा स्यावृष्टिरुत्तमा । लोहाना मलनिचयो विरगन्यो यदा भवेत् । शुद्धाञ्जनामा गिरयो" "तदा बहुजलादाः । वाराहमिहिरमते दृष्टिसूचिका रासायनिकक्रिया-- 'विरसमुदकं... लबपविकृतिः... ॥ .... । । .... जलागमहेतवः॥ ... लोहानां मलनिचयः सविस्रगन्धः ।। १. गपूरचितम् । रा. भ. पु० जालिपि सरया ३४३६२ । पृ. १८। २. पत्साहिता । रोयपंगाध्याय ।।१६॥

·क
वृष्टिज्ञान-विषय
गिरयोजनचूर्णसन्निभा इत्यादि ।
सम्प्राप्तं जलमचिरान्निवेदयन्ति ।
जीवनाथमते वृष्टिसूचिका रासायनिरुक्रिया:
'दशदिशो विमला विरसं पयो
द्रवति वा लवण किल यद्दिने । इत्यादि ।
लोहानां मलगन्धाच, पर्वताः कज्जलोपमाः । इत्यादि ।
लोकोक्तिषु वृष्ठिसूचिका रासायनिकक्रिया:
वोले मोर महातुरी साटी होय जु छाछ ।
मेह महो पर परन को जानौ काछे काछ ।। इत्यादि ।।
इत्थमेवान्या अपि अनुभवसिद्धा वृष्टिसूचिका रासायनिककिया लोरे
प्रसिद्धा सन्ति ।
सूर्यचन्द्रयोः प्रकृतिवैकृताद् वृष्ट्यादेानम्--
कदाचिद् वायुमण्डले जलकणाना विद्यमानत्वात् तत्र प्रकाशकिरणाना
विश्लेपणात्, कदाचिद् या वायुमण्डले विद्यमानाना विभिन्नतापक्रमयुताना वायु-
पटलाना पनत्वस्य परस्पर भिन्नत्वात् तत्र प्रकाशकिरणानामावर्तनमार्गस्य वैपम्यात,
कदाचिच्च वायुमण्डले जलवाप्पाधिक्याद् रज कणाना प्राचुर्याद् वा सूर्यचन्द्रयो
स्वभावान्यथाभावो जायते । इत्थ सूयचन्द्रया प्रकृतिविकृतयो वायुमण्डलगतानि
विविधानि परिवर्तनानि सूचयन्ति । अत सूर्यचन्द्रयो प्रकृतिविकृतीना पर्यवेक्षणाद्
वायुमण्डलगताना परिवतनाना, तत्परिणामभूताना वृष्ट्यनावृष्ट्यादाना च ज्ञान कतु
शक्यते । प्रान्यैर्भारतीय ऋतुबैज्ञानिकर्षिपयेऽस्मिन प्रभूतानि पर्यवेक्षणानि विधाय
तेषा फलमपि वर्णितम् । पान्यग्रन्थेपूपल धाना विषयाणामेतेपा विवेचनमत्रो.
पन्यस्यते । तथा हि-
सूर्यचन्द्रयाः प्रकृतिविकृतीनां निरोक्षणस्य ममुग्वः कालः
सूर्यचन्द्रयो प्रकृतिविकृतीना निरीक्षण मुख्यतया वर्पत्तों प्राग गीष्मत्तौं
विधीयते । तथा हि-~
, वनमाला | स. भ. पु० पाण्डुलिपि सख्या ३५३६५ । अ० २ । पृ०२॥
२. धाघ और भारी को बहायत । पृ०८॥

·६० प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् 'चतुर्दश्याममायां वा ज्येष्ठस्य प्रतिपदिने । आपाढे च विशेषेण शशिसूर्यनिरीक्षणम् ।। आपाढशुक्लनवम्यां सूर्यचन्द्रयोः पयवेक्षणम्- 'यदा नवस्यां चापाढे शुक्लायां निर्मलो रविः । तस्यामेव तिथी रात्री सच्छिद्रः शशलान्छनः । दृश्यते निर्गतो वाऽपि तदा कालोऽति दुस्तरः ।। सूर्यस्य प्रकृतिविकृतयस्तासां फलानि च- मैथिलविदुपा श्री जीवनाथेन प्राच्यानां मतानि सङ्कलय्य स्वीये वनमाला. प्रन्ये सूर्यस्य प्रकृतिविकृतीनां स्वरूपं तासां फलञ्च धम्तिम् । अत्र क्यचित्तु सूर्यस्य प्रकृतिविकृतेः वृष्ट्यादिविषयकः प्रभाव. प्रत्यक्षरूपेण वर्णित: क्वचिच्च वृष्टयना- वृष्ट्यादीनां परिणामभूता रोग-मृत्यु-क्लह-राजविप्लव चोरभयप्रभृतयो विषया वर्णिताः । अप्रत्यक्षपरिणामाना वर्णनस्य प्राच्यशैल्या अस्या रहस्यं ग्रन्थस्यास्य द्वितीय- प्रकरणस्य प्रारम्भे ऋतुज्ञानविधीनां वर्णनात् प्रागेव स्पष्टोकनम् । तथा च हानिरीणां सूर्यप्रकृतिविकृतीना कुपरिणामस्य निवारणाय होम-मंत्रपाठादवैज्ञानिक रहस्यं प्रात्यभारतीयस्य ऋतुविज्ञानशाम्बस्य पौराणिक वैज्ञानिक-पक्षयोः समन्वय- प्रसङ्गे प्रस्तुतप्रन्थस्य प्रथमप्रकरणस्यान्तं स्पष्टीकृतम् । विषयेऽस्मिन् प्राच्यानामेतन्मतं यजगतः काचिद विनिश्चिता व्यवस्था कयाचिदज्ञातया शक्त्या चाल्यते । अस्मिन् व्यवस्थासूत्रे निवद्धं सर्वमपि चराचरं जगत पचलति । यदा तु मानवा व्यवस्था परित्यज्य अपचरणाद् अव्यवस्थामुत्पादयन्ति तदा समये निसर्गकमे अव्यवस्था उत्पद्यते । इयमव्यवस्था विविधा भवति । तथा दि वराहमिहिरकते वृहत्संहितामन्ये उत्पाताध्याये कथितम- अपचारेण नराणामुपसगः पापसञ्चयाद् भवति । संसूचयन्ति दिव्यान्तरिक्षभांभास्त उत्पाताः ॥ इति ।। अनभहस्पनेन गादीनामपि सहशानि मालन्युतानि ! असा अन्य वस्थाया व्यवस्थापनं द्रव्यविशेष-होम मन्त्रादिभिर्भवतीति सर्वथा वैमानियमय । इत्यमेव गोदोहनेपि गोदोहनोत्थो ध्यान , गोशगगद् रमविशेषस्य विश्लेपश्च कश्चिदृष्टं प्रभावं जनयत ति मान्यैः गोदोहनिया प्रयतप्रमावरी वर्णिता । १. पुरसरिता I WO म पु० पाहिनिया ३४७२५ । पृ० २६ । लो. २०१।। २. अय। पृ०१०११ ०४३ ।। १.यहरसंहिता । उत्पाताध्यायः लो०२॥

·वृष्टिज्ञान-विधय
-
सूर्यप्रकृतिविकृतीनां फलम्-
'मुक्ता-रजत-चन्द्रामा राजते सविता दिवि ।
अयनद्वितये शस्यं प्रवदेदधिकं जलम् ॥
वृष्टि निहन्ति लक्षामो जलाभस्तनुते जलम् ।
पावकाभो महादाहं ताम्राभः शस्त्र भयम् ॥
अरुण-पङ्कज-विद्रम काञ्चनच्छविरुदेति दिवा लपने रविः ।
मुवि मसं च सुसं किल देहिनामिह जलं विमलं तनुतेतराम् ।।
दिनमुखे यदि नीलमणिद्युती रविरिला विकला विजला सती ।
अतिरुजा सुजना विजना भुपि प्रतिदिशं विलपन्ति च हा ! रवम् ।।
मधुकरकपिलाभो व्यालशार्दुल चौरान अधिकालिन इत्थं पिद्माभो जलं च।
जनयतिरुधिरामो रक्तधारामजस्रं नरपतिसरजालेगहवे भूपतीनाम् ॥
धूमनिभः सविता विकृतामी हन्ति जलञ्च बलं नृपतीनाम् ।
कुन्दनिमोऽपि पुरोहितमद्धा चम्पकपुष्पनिभो नृपपुत्रान् ।।
द्विधा त्रिधा यदा छिन्नं मण्डलं सवितुर्यदा।
राज्ञो मरणमादित्ये दण्डो वा दृश्यते दिशेत् ।।
शशरक्त निभो भास्वानुदये यदि दृश्यते ।
तदा परस्परं युद्ध विज्ञेयं नरपालयोः ।।
यदि वा कास्यपात्रामचन्द्रविम्ब इचामलः ।
विकरी नभसा मध्ये महाभयकरो रविः ॥
दिवाकरो यदोदये मयूरचन्द्रिकानिभः ।
कान्धचक्रमण्डिता मही
महीधरैरिव ॥
नवाम्बुदनिभा रेखा रविमण्डलमध्यगा।
दृश्यते देवयोगेन निधनाय भयाय च ॥
अस्तकाले यदाऽऽदित्यः सच्छिद्रः पाण्डुरस्तथा ।
देशो विनाशमायाति राजा च तदनन्तरम् ॥
१. वनमाला । स० भ० पु० पाण्डुलिपिसख्या ३५३६५ । पृ० ३ । पृतीयोऽध्याय ||

·प्रायभारतीयम् ऋतुविज्ञानम् तद्दोप-परिहारार्थ जलस्यागमनाय विलधान्ययवरेन दुर्वाभिः श्रीफलैः सह ॥ हवनं सूर्यमंत्रेण कर्तव्यं विधिपूर्वकम् । लक्षसंख्यं तदन्ते तु बामणानपि भोजयेत् ।। गोदोहान्मंत्रपाठाच्च होमाद् ब्राह्मणपूजनात् । सर्वतः क्षेममारोग्यं नराणां भवति ध्रुवम् ॥ चन्द्रस्य प्रकृतिविकृतयस्तासां फलानि च- यथा सूर्यस्य सपरिवेपत्वादियभावान्यथाभावं दृष्ट्वा वृष्ट्यादीनां ज्ञानं भवति तथैव चन्द्रस्यापि प्रतिविकृतयो प्ठ्यादीनां पूर्वसूचनासाधनीभूता भवन्ति । पूर्वमुद्धृते वनमालामन्थे श्रीजीवनाथेन प्राच्यानां मनान्याश्रित्य चन्द्रस्य प्रकृति विकृतीनां स्वरूपं, तासां शुभाशुभफलं च वणितम् । अनापि अशुभप्रभावाणां शान्त्य हामोपचारादिविधिनिर्दिष्ट.। विधीनामेतेपां वैज्ञानिक महत्वं पूर्व स्पष्टीकृतम् । तथा हि- 'कुन्दक्षीरनिभस्ताराधीश्वरो दिवि दृश्यते । प्रसन्नः शुभ्रक्रान्तिश्च वितनोति स मङ्गलम् ।। पूर्णिमायां यदा चन्द्रः प्रमाहीनो नभोमुसे । खण्डितो वा विवर्गो वासर्वलोकान्तमद् भवेत् ॥ अरुणपदमकृशानुशिखानिभी विधुरतो विमृगा हि महाभयम् । भवति चेदमिवोत्र महीभृनो यदि विलोचनगोचरतां गतः ।। मुक्ता-कम्यु-दधि-प्रभो दिवि शशिः सायं सदा मङ्गलम् । चंचत्काञ्चनचम्पकच्छविरपि द्रव्यत्र देहिनाम् ॥ पाराग्यं तनुते यलं भुवि जलं मजिठरागारुणः । तापं भस्म-हुताश-वाम-रुधिरप्रख्यः समन्तादू भयम् ।। कपिलकान्तिरिलापतिमन्दिरेऽनलभय कुरुते मरणं मृणाम् । भवति नीलवपुः पशुपीडनं भुवि तदा नहि वर्पति वारिदः ॥ १, धनमाला I म.पु. पाण्डुलिपि सन्या २५३६५ । चतुर्थी: गय पृ. ४.५ ॥

·वृष्टिज्ञान-विषय
१३
कीरपक्षसदृशः शशी यदा शस्यराशिरभितो विनश्यति ।
पीतान्तिरिभमण्डली तथा श्यामलो द्रहिणपादनातकः ।।
लोहितो नृपतिरखघाततो याति मृत्युमचिरेण सर्वथा।
रुक्षधूमसदृशो महाभयं रोगराशिरभितो न मङ्गलम ॥
वामे या दक्षिणे पाश्चें चन्द्रस्य प्रतिचन्द्रिका ।
विरात्र महती वृष्टिः पाकेन भयं भवेत् ॥
नीलाभैरावृतश्चन्द्रः पक्षाढावुदयेऽन्यतः।
महाभयं महायुद्ध न दोपो जलदागमे ।
नात्युन्नतं नाति हस्वं यदि भृङ्गद्वयं विधोः।
अभिरामं द्वितीयाया दृश्यते क्षेमद् भवेत् ॥
दक्षिणे यदि नीचत्वं सौम्ये शृङ्ग यदोन्नतम् ।
बजतीति तदाऽऽरोग्यं सुभिक्षं जायते भुवि ॥
अन्यथा मरणं पुंसामनावृष्टिः प्रजायते ।
सर्वतो दुष्टभीतिश्च युद्ध नृपतिमण्डले ॥
यदा लाक्षारक्तानलकमलवन्धूकसदृशो ।
महीपानां युद्धं तुगुलमनिशं वीरनिकरैः॥
समन्तादातको भवति धनुरन्तर्दिवि तदा ।
गवामन्तो भुमी विधुस्दयमुच्चरुपगतः ॥
यदाऽऽकाशे शृङ्गद्वयममृतरश्मेविधिवशाद् ।
अधोव व्यक्त दिनकरकराणामपगमे ।
खरांशोः सन्तापानलशतशिखाभिर्विकलिताः।
नरा हाहाकार दिशि दिशि लपन्ति क्षितितले ॥
पक्षादौ शशिनो रेसा चायता दक्षिणोत्तरा ।
आकाशे दृश्यते देवादनावृष्टिः प्रजापते ।।
ज्वरशीतकफनाराकुला मनुजा भुवि ।
युद्ध क्षित्तिभृतो घोरं प्रजानां भयकारकम् ।।

·प्राच्य भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् तत् । द्विधा चन्द्रो यदाकाशे दृश्यते दैवयोगतः । ब्राह्मणानां शुभं ज्ञेयं त्रिधा प्रलयकारकः ।। गोदानाद् भूमिदानाञ्च तथा विप्रस्य पूजनात् । शान्तिपाठाद् निशेपेण चोत्पातो नश्यति ध्रुवम् ॥ कर्णतालीदले लक्षं सानुसारं विलिग्य सम्पूज्य विधिना तोये प्रक्षिपेद् घृष्टिहेतवे ।। वृष्टिज्ञानाय यान्त्रिकविधयः प्राच्यभारते वृष्टिज्ञानाय केचन यान्त्रिकविधयोऽपि प्रचलिता अभूवन् । विधिध्वेष कालविशेषे वायुमण्डलस्य तापक्रममार्द्रता वाऽधीत्य भाविनो वत्सरस्य आगामिनो घृष्टिकालस्य वा वृष्ट्यादानमक्रियत । अत्र प्रयुक्तेपु पर्यवेक्षणेपु नितान्त सरलाना सर्वसुगमानाश्च यन्त्राणामुपयोगो भवति स्म । अनोदाहरणरूपेण पाश्चिद् विधीना विधरणमुपन्यस्यते । तथा हि- वृष्टिज्ञानाय पराशरोक्तो नदीजलतलाङ्कन विधिः - अस्य विधे प्रयोगस्तव कर्तुं शक्य र यत्र काचिदित्यम्भूता नदी समासन्ना स्याद् यस्या वैशाखमासेऽपि प्रवहमान जलं भवेत् । अग्मिन् विधी कस्यचिद् दण्डस्य द्विशतसंख्यकैस्तुल्यैविभागैरङ्कन क्रियते । स च दण्डोऽङ्कतुल्ये जले प्रयायु- क्तनद्या निशि न्यस्यते । प्रातरत्थाय तस्मिन् दण्डे नदीजलतलस्य पर्यवेक्षण क्रियते । चेजलतल दण्डस्थापनकालवद् भवति तर्हि वृष्टिगतवत्सरवदेव भवति । जलतल- स्याधिक्ये अधिका, न्यूनत्वे च न्यूना वृष्टिर्भवति । जलतले अङ्कस्यैकस्याधिक्यं भवति चेतर्हि आगामिवत्सरे पूर्ववत्सराद् द्विगुणा वृष्टिर्भवति तथैव सस्यसम्प- तिरपि द्विगुणिता सम्पद्यते । विधिरय महेष पराशरस्य कृपिपद्धतिग्रन्थे वर्णित उपलभ्यते । तथा हि - प्रवाहयुतनद्यां तु दण्डं न्यस्य जले निशि । वैशाखशुक्ल प्रतिपत्तिथौ वृष्टि निरूपयेत् ॥ ओं सिद्धिरितिमन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम् । अङ्कयित्वा तु तद्दण्डमकतुल्ये जले क्षिपेत् ।। प्रातरुत्थाय सहसा तदड्वं तु निरूपयेत् । समं चेवाधिकं न्यून भविष्यञ्जलकासया ।। १. पृषिपरासर । पृ० १२। इलो० ४८-५२ ।

·वृष्टिज्ञान-विषयः गतवत्सरवद् वारि वन्या चैव समे भवेत् । हीने हीनं भवेद् वारि भवेद् वन्या च तादृशी ।। अङ्काधिक्ये तु द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते । इति पाराशरेणोक्तं भविष्यदृष्टिलक्षणम् ।। विधिरय भौतिकशास्त्रीयं रहस्यम् अन्तर्निधाय वर्तते । अनेन विधिना तस्मिन् काले क्षेत्रविशेषस्य रात्रिदिवसयोर्तापमानस्यान्तरं वायुमण्डलस्यात्वं च विज्ञातं भवति । एतद् हि सुम्पष्टं यजलस्यायतनं तापक्रमेण सहेव न्यूनत्वमाधिक्यं वोपयाति । इत्थं कालद्वये जलवलं दृष्ट्वा तदानीन्तनस्य तापमस्यान्तरं ज्ञावं भवति । इत्थं वैशाखशुक्ल प्रतिपत्तियो रात्रिदिवसयोस्तापमानस्यान्तराधिक्यमागामिनि वृष्टिकाले समीचीनां पृष्टिं सूचयतीति विघेरस्य भौतिकशास्त्रीयं रहस्यम् । वृष्टिज्ञानाय गोक्तः कुम्भप्रयोगविधिः महर्षिणा गर्गेण आपाढे रोहिणीयोगावसरे भाविचातुर्मास्यवृष्टेनिाय निर्देक्ष्यमाणेन विधिना कुम्भप्रयोग उपदिष्टः । वैज्ञानिकदृष्ट्या विधिरयं रोहिणी- योगावसरे वायुगतेः, वायोरार्द्रतायाश्च मापनमधिकृत्य वर्तते । अस्मिन् विधी विविधदिवस्थानां घटानां जलस्य न्यूनाधिकमात्रायां शोपणाद् दिग्विशेषगतस्य मारुतस्य आर्द्रताया न्यूनाधिक्यं ज्ञानं भवति । यद्दिग्भवे मारुते आर्द्रताया आधिक्यं भवति तहिक्स्थस्य कुम्भस्य जलं न्यूनमात्रायां शुष्यति । यदिग्भवे च मारुते आर्द्र- वाया न्यूनत्वं भवति तहिक्स्थस्य कुम्भस्य जलमधिकमात्रायां शोपमेति । दृष्टिकाले वायोरार्द्रत्वाधिक्यमधिकां वृष्टिं करोतीनि सुस्पष्टम् । अतो यदिग्भवेन मारुतेन यस्य मासस्य वृष्टिः प्रभाविता भवति तदिग्भवस्य मारुतम्य आर्द्रताया स्थितिस्तस्य मासस्य वृष्टेः स्थिति सूचयति । इत्थं कालविशेपे दिग्विशेषभवस्य मारुतस्य आर्द्रतामधीत्य यन्महर्पिणा स्वपर्यवेक्षणानां फलं वर्णित तत्सर्वथा वैज्ञानिकमेव । उक्तं गगमतमाश्रित्य वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहिताग्रन्थे विधिरयं वर्णितः। तथा हि- नामांकितैस्तैरुदमादिकुम्मः प्रदक्षिणं श्रावणमासपूः। पूर्णैः स मासः सलिलस्य दाता सूतैरवृष्टिः परिकल्प्यमनैः ।। वराहमिहिरोक्तराधारभूतं गर्गवचनं भट्टोत्पलेन स्वटीकायामुधृतम् । ततश्च विषयोऽयमधिकं स्पष्टतामेति । तथा हि- १. वृहत्संहिता ! रोहिणीयोगाध्याय } श्लो० २६ ।।

·- ६६ प्राध्य-भारतीयम् एतुविज्ञानम् 'सौम्ये तु थावणं विन्द्यात्पूर्वे भाद्रपदं वदेत् । दक्षिणेऽश्वयुजो त्रेयः पश्चिमे कार्तिकं विदुः ।। सर्वे कुम्भा सुपूर्णाः स्युरभग्नाः कान्तिसंयुताः । चतुरो वापिकान् मासान् सर्वान् वर्षति वासवः ।। सर्वसुतैरवृष्टि स्याद मध्यमवर्षणम् । पैस्तथाविधा घृष्टिवक्तव्या जलमानतः ॥ इति । वृष्टिज्ञानाय वराहमिहिरोक्तस्तुलाप्रयोगविधिः वराहमिहिरेण भाविवृष्टानार्थम आपाढमासम्य पौर्णमास्या वक्ष्यमाणेन विधिना तुलाप्रयोगविधिर्वर्णित । अत्र समानपरिमाणेन गृहोवस्य कूपजलस्य, नदीजलस्य सहागजलस्य च तुलया भार परीक्ष्यते । इत्थ निविध नामपि जलाना घनत्व परीक्षित भवति । कूप जलस्य घनत्वाधिक्ये आगामिवत्सरे हीना वृष्टि- र्जायते । नदीजलस्य घनत्वाधिक्ये मध्यमा वृष्टि', तडागजलस्य घनत्वाधिक्ये च उत्तमा वृष्टिर्भवति । सामान्यत कूप नदी-तडागजलाना घनत्व क्रमशोऽधिक भवति । मतस्त्रिविधस्यापि जलस्य घनत्वस्य नैसगिकत्वे समीचीना दृष्टि , घनत्यक्रमे च व्यतिक्मो वृष्टिविधानको भवतीति वराहमिहिरोत्तस्य प्रयोगस्य निष्कर्ष । अत्रोक्तो घनत्वव्यतिक्रमो वायुमण्डलीयाताया वायुमण्डलगतस्य भूगर्भगतस्य वा ताप- क्रमस्य व्यतिक्रम न्यूनत्य वा द्योतयति । तथा हि- 'याम्ये शिक्ये काञ्चनं सनिवेश्यं शेपद्रव्याण्युत्तरेऽम्यूनि चेव । तोयैः कौप्यः सैन्धवैः सारसैश्च वष्टिहीना मध्यमा चोत्तमा च ॥ प्रसङ्गेऽस्मिन् आचार्येण वृहत्सहिनाया आपाढीयोगाध्याये तुलनाविधानस्य प्रयोगविधेश्च विस्तृत विवेचनमुपन्यस्तम्, तदन अन्धविस्तरभिया नोपन्यस्यते । इत्थम्भूता अन्येऽपि प्रयोगा प्राच्यग्रन्थेषु वर्णिता सन्ति । ग्रहाणामुदयास्त-गति-स्थिति-सङ्क्रान्ति योगादिभ्यो वृष्ट्या- दीनाम् ऋतुपरिवर्तनानां ज्ञानम्- सौरमण्डले विद्यमाना सर्वेऽपि महा दूरस्थिता अपि सुसम्बद्धा स्वस्वप्रभाव परस्पर प्रभावयन्ति । यथा ग्रहाणामुदयास्त-गति-स्थिति-सङ्गाति-योगादीना निश्चित प्रमो वर्तते तथैवावस्थानविशेपवर्तिना तेपा परस्पर प्रभावा अपि १ अव भट्टोपलगेकायामुद्दत गगवचनम् ॥ २. वृहत्सहिता । आपाढीयोगाध्याय शो०७॥

·वृष्टिज्ञान-विधयः सुनिश्चिताः सन्ति ! प्रहाणामिमे प्रभावा विविधविधा भवन्ति परं प्रसङ्गेऽस्मिन् तेषां पृष्ट्यादिविषयकाणां प्रभावाणां विवरण प्रस्तूयते । प्राच्यैर्महर्षिभिराचार्यश्च विषय- स्यास्य गभोरमध्ययनमकारि। प्रहाणामुदयास्त-गति-स्थिति-सङक्रान्ति-योगादीनां वृष्ट्यादिगतप्रभावविपये महर्पिणा पराशरेणोक्तम- 'ग्रहणामुदये चास्ते तथा पक्रातिचारयोः । प्रायो वर्षन्ति हि घना नृपाणामुद्यमेषु च ॥ प्रथमं तावदवस्थानविशेषे महाणामुदयास्तयोः वृष्ट्यादिविषयफः प्रभावो वर्णयिष्यते । तथा हि- ग्रहाणामुदयास्ताभ्या भाविवृष्ट्यादेः पूर्वानुमानम्-- अवस्थानविशेपे जातस्य चन्द्रोदयस्य, शुक्रोदयस्य, शुकास्तस्य, शनेरस्तगमनस्य बुधोदयस्य, बुधास्तस्य, गुरोरुदयस्य च वृष्ट्यादिविपये विशिष्टः प्रभावी भवति । अन तावदुक्तप्रहाणामुदयास्तयोः वृष्टयादिविषयकप्रभावस्य कानिचिदु उदाहरणानि प्रस्तूयन्ते । विपयोऽयमप्रकाशितग्रन्थानां पाण्डुलिपिषु बहुशो वर्णितो दृश्यते परमत्र लिपिकृतां त्रुटिवशाद् भापादिसम्बन्धिन्या बसथस्त्रुटयः सन्ति । तथा हि- चन्द्रोदयकालिकराशेर्वष्ट्यादेानम- स्त्रमण्डलस्य द्वादशविभागा राशयः कथ्यन्ते । इत्थं राशिविशेषकथनात् खमण्डले स्थानविशेषः कथितो भवति । राशिविशेपे समुदिवस्य चन्द्रस्य दृष्ट्यादि- विषयका प्रभावः प्राच्यः पर्यवेक्षण. सम्यगधीतः। अत्रापि वृष्ट्यादिविषयकप्रभाव- वर्णने क्यचित् प्रत्यक्षा क्वचिदप्रत्यक्षा च वर्णनशैली प्राच्यैरनुसृता। वृष्टिज्ञान- विधीनां वर्णनात् प्रागेव प्राच्यानां वर्णनशैल्याः स्फुटं विवेचनं सप्रमाणं कृतम् । तद्यथा धान्यविशेपस्य मयता धान्यविशेपरय निष्पश्यर्थमपेक्षिताया पृष्टेरभा सूचयति । तथा हि-- 'यदा मेपोदितश्चन्द्रस्तुपधान्यमहर्षता । वृपे च तिलमापादि दुर्लभं जायते प्रिये ॥ मिथुनस्योदयं चन्द्रे जायते सवशोभनम् । अनावृष्टिश्च कर्के स्यात्क्षयं सिंहे चतुष्पदे ॥ १. कृषिपराशरः। पृ० १९ । श्लो. ७२ ॥ २. मेघमाला | म० भ० पु० पाण्डुलिपि ३७२०२।१०२६-३० ।

·६८
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
कन्यायामुदिते चन्द्रे पीडा स्याद् गोद्विजस्य च ।
तुलायां तुपमाण्डादि महर्ष जायते ध्रुवम् ।।
वृश्रिके सर्वसस्यानां निष्पत्तिहु जायते ॥
धने सुभिक्षं देवेशि सर्वसस्यानि जायते ॥
अत्र मिथुनस्योदये चन्द्रे इत्यस्य स्थाने “मिथुने तूदिते चन्द्र" इति पाठः
समीचीनतरः । अत्र भाण्डानां महर्षता यातायातावरोधिकामनूतुवृष्टिं सूचयति !
मासविशेपे शुक्रोदयाद् वृष्ट्यादेानम्-
अत्रापि वर्णनशैली बहुशोऽप्रत्यक्षा। अत्रमासविशेषे समुदितस्य शुक्रस्य
वृष्ट्यादिगतः प्रभावो वर्णितः । तथा हि-
'आश्विने सर्वसम्पतिः शुभं कार्तिकमार्गयोः ।
पौपे चैव तथा माघे छत्रभङ्गः प्रजायते ।।
अर्धवृष्टिः फाल्गुने स्यात् चैत्रे च तरुसम्पदा ।
वैशाखे विग्रहो राज्ञां ज्येष्ठे वृष्टिश्च जायते ॥
आपाढे तूदिते शुक्रे जलं भवति दुर्लभम् ।
श्रावणे तु पशोः पीडा भाद्रे धान्यसमृद्धयः॥
शुक्रास्तकालिकराशेदृष्ट्यादेर्ज्ञानम्-
राशिविशेषे शुक्रस्यारतङ्गमनं घृष्टयादिपु स्वीयं विशिष्टं प्रभावं प्रदर्शयति ।
अस्यापि वर्णनं मेघामालाग्रन्थे उक्तस्थले प्राच्यामप्रत्यक्षशैलीमधिकृत्य कृतं वर्तते ।
तथा हि-
'मेपराशौ यदा देवि शुक्रस्यास्तं प्रजायते ।
रसं धान्यं क्षयं याति चतुरधिपेषु च ।।
मिथुने वर्पते देवि ककटे जनपीडनम् ।
सिंहे च जायते वास्तं भृगुपुत्रो यदा प्रिये ।।
चतुष्पदं तथा धान्यं नश्यते सस्यपीडनम् ।
कन्यायां च वणिकपीडा तुलायां राजपीडनम् ।।
१, मेघमालापत्थे । उक्त स्थले।।
२. अत्रैव।

·ऋतुविज्ञान-विवेचनम्
दुर्भिक्षं वृश्चिके वाच्यं दुर्भिक्षं धनुपे भवेत् ।
मकरे च गते वास्ते धान्यानां तु क्षयस्तदा ॥
कुम्भे वास्तं यदा याति भृगुपुत्रः सुरेश्वरि ।
तदा पीडा ब्राह्मणस्य मयाऽऽख्यातं शृणुष्व तत् ॥
मीनराशौ भृगुसुतो यदा वास्तमुपागतः ।
मुभिक्ष क्षेममारोग्य वृष्टिर्भवति भूयसी ।
शनेरस्तकालिकराशेर्दृष्ट्यादेानम् -
पूर्ववदेव शनेरपि राशिविशेषेऽस्तगमनं वृष्ट्यादौ प्रभावविशेषं जनयति ।
मेघमालामन्ये प्रभावस्यास्य वर्णनं प्राच्यः कृतम् । अत्रापि वर्णन प्रायः प्राच्यया
अप्रत्यक्षशैल्या कृतं वर्तते । तथा हि .
'यदा मेपगतो देवि शनिरस्तं प्रयाति हि |
तदा च सर्वधान्यानां निष्पत्तिर्जायते ध्रुवम् ॥
कृपे वास्तगते सौरौ चतुष्पादं विनश्यति ।
मिथुने मन्दगे वास्ते तदा सद्वर्षणं भवेत् ।।
तथा वणिग्जने पीडा कर्के धान्यमहर्घता।
तथा चतुष्पदे पीडा सिंहेऽप्येतत्फलं भवेत् ॥
कन्यायां धान्यदुर्मिक्षं प्रजापीडा प्रजायते ।
तुलायां सस्यबाहुल्यं जनानां सौख्यदं भवेत् ।।
वृश्चिके धान्यनाशश्व जलं स्वल्पं प्रजायते ।
धनुपे मन्दगे वास्ते अन्नं भवति दुर्लभम् ।।
मकरे च पशोः पीडा रसधान्यमहर्घता।
स्त्रीणां नराणां देवेगि पीडा भवति निश्चयम् ।।
घटस्थे मन्दगे वास्ते चतुष्पादं विनश्यति ।
मीने तु जायते वाऽस्तं शनेः सुभिक्षकृद् भवेत् ॥
माधवो वर्पते देवि पूर्णसस्या च मेदिनी ।
फलन्ति सर्ववृक्षाणि महोत्सवः प्रवर्तते ॥
१. उक्तस्थले।

·प्राच्य-भारतीयम् विज्ञानम् - - बुधोदय वुधास्ताभ्यां वृष्ट्यादर्ज्ञानम् - बुधोदय-बुधास्ताभ्यां भाद्रमासीयवृष्टेः शुभाशुभत्वं सूच्यते । तथा हि 'आपाढमासे यदि शुक्लपक्षे सोमस्य पुत्रो हृदयं करोति | अस्तं च शुक्रे यदि याति याति भाद्रे सुवर्षे च समानतुल्यम् ॥ वृहस्पतेरुदयादु वृष्ट्यादेानम् - अवस्थानविशेषे समुदितस्य गुरोवृष्ट्यादिषु ऋतुपरिवर्तनेषु विशिष्टः प्रभायो भवति । विषयस्यास्य प्राच्यैर्गभीरमध्ययनं विहितम् । नक्षत्रविशेपे, राशिविशेषे का समुदिवस्य गुरोर्युष्ट्यादी प्रभावमध्येतुं प्राच्यः कृतानां पर्यवेक्षणानां फलानि प्राच्य- प्रन्थेषु वर्णितान्युपलभ्यन्ते । तथा हि नक्षत्रविरोपे समुदिताद् गुरोर्वृष्ट्यादेमा॑नम् - प्राच्यपाण्डुलिपिपु विषयेऽस्मिन् कृतानां पर्यवेक्षणानां फलं प्राच्यवर्णनपद्धत्या वर्णितमुपलभ्यते । अत्र भाषा संशोधनार्दा । तथा हि 'नक्षत्रेण सहोदयमस्तं वा याति येन देवपतिमन्त्री। तत्संज्ञं वक्तव्यं वर्ष मासक्रमेणैव । वर्षाणि कार्तिकादीन्याग्नेयाद्वयानुयोगीनि । क्रमशस्त्रिभं तु पंचममुपान्त्यमन्त्यं च यद् वर्षे ॥ सस्यानि घृतकार्पासवैलादिसुखराशयः । चैत्रवर्षे भवेद् वृष्टिर्नु पसौख्यफलप्रदा।। अर्घ विविधभावेन जायते द्रविणप्रदम् । नीरुजा निर्भया लोका वैशाखे जनपूजिताः ॥ तस्करैः पापरोगैर्वा पीड्यन्ते पीडया जनाः । भ्राम्यन्ति स्वेच्छया भूम्यां निद्रव्या ज्येष्ठसंज्ञके ॥ अर्थ महर्घतां याति शान्तं वैरभयं भवेत् । आपाढे स्वल्पवृष्टिश्च तुपधान्यमहर्घता ॥ १. अत्रव! २. संवत्सरफलम् । सम्भापु पाण्टुलिपि-सख्या ३४२६८ पृ. १३-१४ ॥

·...
विज्ञान-विरेचनम्
मनोहलादं प्रकुर्वन्ति जनाः सौख्यसमायुताः ।
श्रावणे पृष्टिरत्युग्रा गोमहिप्यति पयः॥
अर्घ महर्षतां याति धनधान्यसमं मवेत् ।
माधवी वर्षति स्वल्पं मम्पदो माद्रवपके ।
मुमिदं पूर्वसस्पं स्पाग्ज्वररोगालं जगत् ।
आश्विन शोमना पृष्टि पसौख्यकरी सदा ।।
पापबुद्धिरता लोका भवन्ति कातिक सदा ।
देवता नैव मन्यन्ते राज्यं च तस्करैर्हतम् ।।
कार्यासादि महयं स्पात् गोधूमशासितलकम् ।
मेघो वर्पति देवापि मार्गशी विशेषतः ।।
ज्वररोगाघाताच नाना जनपदाः सदा ।
मह तु यो मासाः पौपे स्व-धं ततः परम् ।।
मुमिक्षं पूर्वमाशायां मध्यमं पश्चिमे क्या।
उत्तरे रौरवं माये वर्षे धान्यमहर्षता ॥
मुमिनं प्रचुरा सृष्टिरुचरे याम्यपश्चिमे।
पूर्वस्यां गैरवं पोरं फान्गुने वत्सरे शुभम् ।।
राशिपिशेपे समुदिता गुरोईष्टयादेानम् -
राशिविटोपे समुदितस्य गुरोपृष्टयादो प्रमावविषये प्रान्यैः कृतानां
पर्यवेक्षगानां फलानि प्राच्य-पद्धत्या धर्णितानि संयत्सरफलमन्ये समुपलभ्यन्ते।
दया दि.
'यदा देवगुरुमपे मुमिनारोग्यसम्पदः ।
राजानो युद्धनिरतास्तदामेघ-परिक्षयः ॥
जोवे पे मुमिदं स्याद् गोरसस्य महर्षता ।
स्त्रियो पालाश्य पशवो विनश्यन्ति न संशयः॥
यदा मिथुनगो जीवस्तदा दुर्मिक्षतो भयम् ।
नृपाणां विग्रहस्तत्र सस्थनाशोऽवर्पणम् ।।
१. प्रामुक्तपाण्डुलिप्याम् । प०१४ ॥

·७२ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् कर्कस्थिते देवपूज्ये सुभिक्षारोग्यसम्पदः । भवत्यत्र न सन्देहो वासघश्च प्रवति ।। सिंहराशिगते जीवे सर्वशत्यमहर्घता। भवत्यत्र न सन्देहः पृथ्वी धान्यसमन्विता ।। कन्याराशिगते जीवे जलं वर्षन्ति वारिदाः । प्रजास्तत्र निरातङ्काः सुभिक्षारोग्यसम्पदः । तुलाराशिगते जीवे प्रजा व्याधिनपीडिताः । अर्थ ममतां याति कचित्तस्य महर्षता॥ यदा वृश्चिकराशौ च देवपूज्यः समाश्रितः। अन्न दुर्लभतां याति मेघा बहुजलप्रदाः ।। कार्मुके च गते जीवे गोधूमादिमहर्घता। वर्षाकाले च सस्यानि महर्षाणि तिला गुडाः ।। मकरस्थे देवगुरौ महावृष्टिश्च जायते । विग्रहं यान्ति राजानतिभिर्मासैः सुभिक्षकम्॥ कुम्भे यदा गुरुर्याति प्राच्या दुर्भिक्ष-पीडनम् । यदा सुग्गुरुमीने प्राध्यामन्नसमधः ॥ इत्यादि । ग्रहाणामवस्थानविशेषाद् ग्रहसञ्चारादा वृष्ट्यावर्ज्ञानम्-- यथा ग्रहाणामुदयास्तयोस्तथैव तेषामवस्थानविशेषम्य सञ्चारमविशेपस्य वा वृष्ट्यादिपु प्रभावो भवति । अस्मिन विपये प्राच्यः प्रभूतानि पर्यवेक्षणानि विधाय महाणां स्थितिसञ्चारयो घृष्ट्यादिविषयक: प्रभावो प्राच्यमन्थेषु वर्णितः । प्रसङ्गेऽस्मिन् कानिचिदुदाहरगानि तावदुपस्थाप्यन्ते । तद्यथा- पराशरमते दृष्टिकारकाणि ग्रहावस्थानानि ग्रहसश्चरणानि च- महर्षिणा पराशरेण वृष्टिकारकाणां ग्रहावस्थानाना गहसञ्चाराणाश्च वर्णन स्वीये कृषिपद्धतिग्रन्थे । कृतम । तथा हि- 'चलत्यङ्गारके वृष्टिधुंवा वृष्टिः शनैश्चरे । वारिपूर्णा महीं कृत्वा पश्चात् सञ्चरते गुरुः ॥ १. कृषिपराशरः । श्लोर०७१-७४ ।। पृ० १६.२७ ।।

·वृष्टिगान-स्थय ग्रहाणामुदये चास्ते तथा वक्रातिचारयोः प्रायो वर्षन्ति हि घना नृपाणामु धमेपु च ॥ चिनामध्यगते जीवे मिन्नमाण्डमिव स्रवेत् । ततः स्वाति समासाद्य महामेघान् विमुञ्चति ।। पुष्येणोपचितान् मेघान स्वातिरेका व्यपोहति । श्रवणे जनितं वर्ष रेवत्येका विमुञ्चति ॥ पराशरमते दृष्टिविघातकानि ग्रहसचरणानि- 'ध्रुवे च वेष्णवे हस्ते मूले शके चरन् कुजः । सद्यः करोत्यनावृष्टि कृत्तिकासु मघामु च। कुजपृष्ठगतो भानुः समुद्रमपि अोपयेत् । स एव विपरीतस्तु पर्वतानपि प्लावयेत् ॥ सद्यो विकृन्तयेद् घृष्टिं चित्रामध्यगतो भृगुः । अङ्गारको यदा सिंहे तदागारमयी मही । स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोपयेत् ॥ अस्यैव नन्थस्यैया प्रतिलिपि कृषिपद्धतीतिनाम्ना बगाक्षरेपु लिसिवा लन्दन- नगरस्थे 'इण्डिया आफ्सि मैन्युस्विप लाइब्रेरा' इतिनाम्नि पुस्तकालये वर्तते । प्रसङ्गेऽस्मिन्नुक्के कृपिपद्धतिप्रन्थे अधिय पाठ समुपलभ्यते । अशोऽय पहुश खण्डिन , पाठश्व सशोधनाई । तथानि- यदि प्रजाति कुजः पतङ्गमार्ग घट इव भिन्नतलो जलं ददाति । अथ वहति दिनकराग्रतो वा भवति तदाऽसौ प्रलयायसमर्थः ॥ ययेकराशी भरतः सितेन्दुजौ पयोऽतिपृणां कुरुतो वसुन्धराम् ॥ तयोस्तुमध्ये यदि पद्मवान्धवस्तदा महीशोपमुपैति नान्यथा । सिंह गते क्षितिसुते शुभाजिते च शोपं वायु प्रलय इवाम्मुवाहा । मिन्नेन्दुनीलसकलोपमवामेधमाना वर्षन्ति ते कृपणदानमिवाम्बुष्टिम् ।। १ अव । पु० २१ ॥ २ कृषिपरागपृ०७० २७ २८।। १० ·UY प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् अत्र मिन्नेद्वनीलेति भिन्नेन्दुनीलेति वेति सन्दिग्धम् । इत्यमेव सफलोपम- वामेद्यमानेति पाठोऽपि अस्पष्टः । तामापतन्ती कुरुराजसेनां समुद्रवेलामिव दुर्निवाराम् । निवारयत्येकरथेन पार्थश्चित्रां गतः मूर्य इवाम्बुवृष्टिम् ।। अत्र पार्थश्चित्रामिति पार्थश्चितामिसि वेति पाठे सन्देहः । 'अत्युनत जलदवृन्दमुपैतिनाशमदारको यदि वृहस्पतिनैकराशिम् । शोपं प्रयान्ति सरितो हृदनिर्झरास्ते पक्षत्रयं भवति तत्र तुपारवृष्टिः॥ सलिलरहितशको याति शोषं धरित्री भवति सततवातोधूलिरूवं नमोऽपि । अत्रै शको याति इति वारद्वयं लिखितम् । लिपिकृतस्त्रुटिरियमिति प्रतीयते । भवति समरभीतिति नाशं नरेन्द्रो युवतिमिथुनमीने कार्मुके मन्दगे च ।। एकराशिगताः पापा: शनिभौमदिवाकराः । पृथ्वी धूमाकुला तत्र रुदन्ति बहवो जनाः ॥ अस्यांशस्य सशोधनं मेघमालादिग्रन्थेपूपलब्धरय पाठस्य साहाय्येन, यथा- वसरं पर्यवेक्षणश्च कर्तुं शक्यते । पराशरमते ग्रहसञ्चाराद् वापिकवृष्टिमानस्याकलनम्- सूर्यस्य गत्यवस्थानयोः पर्यवेक्षणाद् भाविवत्सरीयवृष्टे परिमाणस्याप्याकलनं फर्तुं शक्यते । अस्मिन् विपये महः पराशरस्य मनमवलोकनीयम् । तथा हि- युग्माजगोमत्स्यगते शशाङ्के रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति । जलं गताटं, हरिकार्मुकेधं वदन्ति कन्यामृगयोरशीतिम् ॥ कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने जलाढकं पण्णवतिं वदन्ति अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषिकर्म कार्यम् ।। अयं विषयः किञ्चित्पाठान्तरेण संवत्सरफलमन्थेऽपि वर्णितो लभ्यते । अत्र द्वितीयश्लोकस्य प्रथमपडतो 'कुलोरकुम्भालितुलागतेन्दो बजेद्रविः पण्णवविस्त- दानीम्' इति पाठो विद्यते ।। १. कृषि-पद्धतिः। इण्डिया भाफिस मन्युस्क्रिप्ट लाइब्रेरी लन्दन । बैटलग स० ३१९८ : पाण्डुलिपि-सरवा १२७४ ए । २. कृषिपराशरः । पृ०७ श्लो० २८॥ ३. सवत्सरफलम् । स० भ० पु. पाण्डुलिपिमख्या ३४३६८ पृ. १ ॥

·वृष्टिज्ञान-विषय वर्षणे जलाढकविभागः उक्ताया वृष्टेः कियानंशः कुत्र वर्धतीन्यस्यापि विवरण कृषिपरागरप्रन्ये निर्दिष्टं विद्यते। तथा हि- 'समुद्रे दशभागांच पड्भागानपि पर्वते । पृथिव्यां चतुरो भागान् सदा वर्षति वासवः ।। जलाढकमानम्- उक्त वृष्टिमानवर्णने जलाढकाख्यं वृष्टिपरिमाणं प्रयुक्तम् । जलाढकं ताव- किमाकारकं भवतीत्यपि प्रसङ्गेऽस्मिन् कथितम् । तथा हि- शतयोजनविस्तीया त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितम् । आढकस्य भवेन्मानं मुनिमिः परिकीर्तितम् ।। स्मृतितत्वगन्थे "त्रिंशद्योजनविस्तीर्ण शतयोजनमायतमिति" जलाढकमान वर्णितमुपलभ्यते । संवत्सरफलपन्थे तु जलाढक चतुर्योजनविस्तीर्णमुत्तानशतयो- जनमिति” कथितम् । मेघमालोक्तं ग्रहावस्थानसञ्चरणाभ्यां वृष्ट्यादिज्ञानम्-- मेघमालामन्थेऽपि ग्रहगतिमाश्रित्य जलयोगो वर्णितः। अत्रापि भाषा बहुशो व्याकरणनियमानुपेक्ष्य यतते । तथा हि- 'वर्षाकाले गते भानौ रौद्रः यदि पार्वति । जलयोगं तदा चिन्त्यं वृष्ट्यर्थे च प्रयत्नतः ।। एकनाडीसमायुक्ती चन्द्रमाधरणीसुतौ। यदा तत्र भवेज्जीवस्तदा एकार्णवा मही॥ बुधशुक्रसमीपस्थे करोत्येकार्णवां महीम् । तयोरन्तर्गते भानौ समुद्रमपि शोपयेत् ॥ हस्तत्रयं मघा-मूलं-पूर्वात्रयं च रेवती । भरणी चोत्तरा तिस्रो रोहिणी-जलयोगभम् ॥ १. कृषिपराशर । पृ०७ । श्लो० २६ ।। २. स्मृतितत्वे । पृ०७०१॥ ३. संवत्सर कलम् । उक्तपाण्डुलिप्याम् । पृ० १० ॥ ४, मेघमाला (स. भ. पु. पाण्डुलिपि स० ३७२०२) । पृ० ४५ श्लो०५६-१८॥

·७६
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
मकरस्थश्व माहेयो वृपस्थश्च दिवाकरः ।
ज्येष्ठामूलगतः शुक्रः समुद्रमपि शोपयेत् ।।
आश्लेपायां गतो भानुः प्लावयेत्पर्वतानपि ।
यदि चित्रां भृगोः प्राप्तिः समुद्रमपि शोषयेत् ।।
तामापतन्ती कुरुराजसेनां समुद्रवेलामिव दुर्निवार्याम् ।
निवारयत्येकरथेन पार्थश्चित्रां गते शुक्र हवाम्बुवृष्टिम् ॥
यदा भौमश्च चन्द्रश्च देवतानां पुरोहितः ।
एकराशिगता देवि तदा मेघो जलप्रदः ॥
चलत्यङ्गारके घृष्टिरुदिते च वृहस्पतौ।
शुक्रस्यास्तमये वृष्टिविधा वृष्टिः शनैश्चरे ।।
जति यदि कुजः पतङ्गमार्गे घटमिव भिन्नतलं जलं ददाति ।
अथ भवति दिवाकराग्रगश्चेत् प्रलयघनानपि शोपयेत्यवश्यम् ।।
जीवनाथमते भाविवृष्टिसूचकानि ग्रहसञ्चरणानि--
मैथिलविदुपा जीवनाथेन प्राच्यानां मतान्याश्रित्य स्वोये वनमालाग्रन्थे
भाविवृष्टिसूचफानो ग्रहसम्बरणानां महावस्थानानां च वर्णनं कृतम् । तथा हि-
'नवमपञ्चमभावमुपागते, हिमकरे मकरेऽपि समन्ततः ।
ददति मन्दमतो भुवि जीवनं सरवका नवका हि बलाहकाः ॥
जलभगो जलगो जलदा नभे जलमयं जगदिन्दुरगं गतः ।
वितनुते गुरुणा बलपूरितः कविभतः परितः प्रविलोकितः ।।
बुधकवी दिनकृत्करवर्जितौ भवत एकमगावमितो जलम् ।
अविरलं भुवि मुञ्चति वारिदः क्षितिसुतोऽपि तदन्तरगो न चेत् ॥
दिनकरो यदि मङ्गलतः पुरो वितनुते मुयनं भुवि सर्वतः ।
क्षितिसुतो महदम्युसमागमं हरति तं सवितुः पुरतो अजन् ।।
जलचरर्थमुपेत्यसमागतो यदि तनुं सुतनुः क्षणदापतिः ।
भवति वा किल कण्टकगोवली प्रचुरमम्युचर्य सृजति क्षणात् ।।
स. यि वि. सरस्वतीभवनपुस्तकालये पाण्डुलिपिसख्या
३५३६५ । पृ० १ । श्लो०४-११ ।।
१. वनमाला। बा.

·वृष्टिज्ञान-विषय - दलविरामतमी लपने वनं ब्रजति वा सविता भवनान्तरम् । अलिकुलामवलाहकमण्डली परिसृजत्यवनी मनसो मुदे । क्षितिसुते चलति क्षणदाघवे जलचर गतवत्यपि चारतः । अविरलं नवनीरधरागमे भुवि जलं परिमुञ्चति नीरदः ।। चलति देवगुरौ च विधोः सुते रविभुवो दिवि सञ्चरतस्त्रिधा। सृजति दैत्यगुरोरुदयास्तयोरविरलं परितो जलमम्चुदः ।। लोकोक्तिप ग्रहसचाराद् वृष्टिज्ञानम्- भारते क्षेत्रीयभाषाणा लोकोक्तिष्वपि एवविधा चुरा सामग्री दृश्यते । उदाहरथं हिन्दी भाषाया एका लोकोक्तिद्रष्टव्या । तथा हि-- आगे मङ्गल पीछे भान | वर्षा होवे ओस समान ।। इत्यादि । ग्रहनक्षत्रयोगभ्यो वृष्ट्यादेनिम - प्रहाणामवस्थानविशेषस्य पृष्टयादि-सम्बन्धिन प्रभावा पर्व वर्णिता । सम्प्रति पहनानादीना योगविशेषाणा वृष्ट्यादिगता प्रभावा वर्णयिध्यन्ते । यथा राशि- विशेपस्थिताना नक्षत्र विशेषस्थिताना वा प्रणा वृष्ट्यादिषु विशिष्ट प्रभावो भवति वथैव प्रहाणामन्यैर्ग्रहनक्षत्रादिभि सह सम्पर्कोऽपि वृष्ट्यादिपु ऋतु परिवर्तनेषु स्व प्रभावमातनोति । अस्य विपयस्य प्राच्यैर्गभीरमध्ययन विहितम् । पर्यवेक्षणेभ्योऽधि- गता स्त्रीया अनुभवाश्च प्राच्यग्रन्थेषु वर्णिता । अत्र तावदुदाहरणरूपेण प्राच्याना विचारा प्रस्तूयन्ते । तथा हि - नारदमते वृष्ट्यादिसूचका योगाः 'विश्वमे च गतो मन्दः सप्तमः यदा रविः । नदीजलविनाशः स्यात् प्रजानां क्रन्दनं महत् ।। वासवः यदा सौरिः भूमिपुत्रेण सङ्गतः । न वर्षन्ति जलं मेघाः सस्पहानिश्च जायते ।। एकराशौ गता होते सौम्यशुक्रदिनाधिपाः । सर्वधान्यसमर्घत्वं मेघाः स्वन्पजलप्रदा:॥ - . घाघ और भइरो को पहवते ।। १, नारदीये मयूरचित्रके | सरस्वतीभवन पुस्तकालये पाण्डुलिपि सत्या ३४३३२ । पृ० ३१ श्लो०८६ पृ. ४ श्लो० २१, २७, ३१ । पृ ५ दलो. १३.४६ ।।

·--
प्राच्य-भारतीम् ऋतुविज्ञानम्
सूर्यज्यकविमन्दाश्च राहुरेका संस्थिताः।
मेघा जलं प्रमुञ्चन्ति सर्वधान्यसमर्थता ॥
रवीन्दुशुक्रेज्यशशाङ्कपुत्रा यदैकराशौ सहिता भवन्ति ।
मेघाः प्रवर्षन्ति महर्यता स्यात् प्रजाविनाशो दिशि नैर्ऋतायाम्।
एकराशिगतावेतो घरापुत्राङ्गिरः-सुतौ।
तदा मेघा न वर्षन्ति वर्षाकाले न संशयः ।।
वृपे भानुः कुजः सौरिस्तदा युद्धं समादिशेत् ।
न वर्पन्ति जलं मेघा दुर्भिक्षं लोकपीडनम् ॥
चन्द्रमार्गपंधरासुता यदा मीनराशिमुपयान्ति वै तदा ।
दुर्लभं भवति सर्वधान्यकं वारिदश्च न जलं प्रमुश्चति ।।
अत्रैवान्यदपि
'प्रावटकाले शीतरश्मिः शनिश्च शुक्रादस्ते सौम्यष्टाच मन्दात् ।।
वृद्धिस्थाने सप्तमे त्रित्रिकोणे वृष्टिर्वाच्या दैवविद्भिः पुरस्तात ।
शुभाश्च
जलराशिस्थाः केन्द्रचिचत्तीयगाः।
जलप्रदा सिते पक्षे विधौ चोदयगे जले ॥
सप्तमगौ रविचन्द्रौ सितरविजो रसातले लग्नात् ।
प्राटकाले जलदौ म च तो वा द्वितीयसहजस्थौ ॥
प्रश्रलया तोयराशियदि
विचत्तीयगः।
तोयसंज्ञो महस्तत्र भवत्यत्र जलमदः ।।
समागमे ज्ञसितयोस्तथा च गुरुशुक्रयोः ।
तद्वच्च जीवबुधयोवृष्टिः स्यानात्र संशयः ।।
यदा भवन्ति सूर्यस्य गृहा पृष्ठाश्च लम्बिताः ।
पुरतो वा यदा यान्ति तदाऽप्येकार्णवा धरा ।।
बुधभृग्योमध्यगतः सूर्यः स्याज्जलशोपका
तयोर्यदि समीपस्थस्तदा बहुजलप्रदः ॥
१. अब ० १८, १६॥

·वृष्टिज्ञान-विधयः
७६
अग्रे याति यदा भौमः पश्चाचलति भास्करः ।
तत्र वृष्टिर्न विपुला जायते नात्र संशयः ॥
नारदमते रोहिणीयोगाद् भाविवार्पिकदृष्टेः पूर्वानुमानम् -
रोहिणीयोगकाले चन्द्रस्य स्थितिमनुसृत्य नारदेन स्वीये मयूरचित्रकमन्थे
पृष्टयादिसम्बन्धिनः प्रमावा वर्णिताः। तथा हि-
'दक्षिणेन यदा याति रोहिण्या रजनीकरः ।
दूरस्थो निकटस्थो या जगतः कप्टदायकः ॥
उत्तरस्यां स्पृशन् याति रोहिणी रोहिणीपतिः ।
सोपसर्ग तदावृष्टिरस्पृशन् सुखिनो जनरः ।
रोहिणीशकटमध्यगः शशी शोकरोगमयदुःखदः स्मृतः ।
शीतरश्मिमनुयाति रोहिणी कामिनी हि वशगास्तदाङ्गनाः ॥
धरणीसुतमन्दरहितः कान्तियुतश्चन्द्रमाविनोसातः ।
शुभदश्च स जगतो यदि सूर्यस्तीक्ष्णरश्मिः स्यात् ॥
रोहिण्याः पृष्ठतो याति यदा कुमुदिनीपतिः ।
कामिनीनां वशं यान्ति नराः कामापीडिताः ।।
वहनदिशि भयमतुलं नैर्ऋत्यां दुःखसंयुता लोकाः ।
ईशानस्थेचन्द्रे मुखबाहुल्यं मध्यमं वायव्ये ।।
नारदमते स्वातियोगाद् वृष्टयादेः पूर्वानुमानम् -
रोहिणीयोगपदेव स्वातियोगोऽपि आपद-श्रावण-फाल्गुन-चैन-वेशाख.
मासेषु भाविष्टमादीनां विपये विशेपेगाध्येतव्यो पर्वते । स्वातियोगस्य पृष्टयादि-
विपयका प्रमावस्तायन्नारदेन यर्णितः मया हि
'पयोक्तं रोहिणीयोगे फलं स्वाती विचिन्तयेत् ।
आपाढे यद् विशेपोऽनाहं पश्यतः परम् ॥
१. गरिम्। १. 1. पु. मुलापारपा ३४१३२ ।
रतो. ६७.७५॥
२. भट्टो सहिताण रोशिपोशायरे १२, २०, २१-गरयातो
रपसोपामुद्धा गोतिः ॥
-

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
सप्तम्यां माघमासे यदि पतति हिमं स्वातिनक्षत्रयोगे ।
चन्द्राकौं रश्मिहीनौ जलघरसहितौ वाति वातः प्रचण्डः ।।
विद्यधुक्तं नमो वा यदि भवति तदा सर्वसस्यैरुपेता।
पृथ्वी स्याद् वारिपूर्णा मुदितजनपदा सर्वलोकैश्च युक्ता ।।
श्रावणे फाल्गुने मासे चैत्रवैशाखयोरपि ।
आपाढे स्वातियोगोऽयं विचार्यो दैवचिन्तकैः ।।
मेघमालाकारमते वृष्टिसूचका योगाः -
'उदयास्तमये मागें वक्रयुक्त च सङ्क्रमे ।
जलराशिगताः खेटा महावृष्टिप्रदाः सदा ।।
द्वीशाप्रयं नपुंसकाव्यं मूलात्पुंसचतुर्दश ।
आर्द्रादौ दश ऋक्षाणि देवि योपित्प्रकीर्तिताः ।।
पुंसा योपिन्महावृष्टिः पण्डे योपा भवेत्क्वचित् ।
द्वे द्वे स्त्री शीतलं ज्ञेयमुभयोः पुरुपे न च ॥
आपाढे चैव पृष्टि. स्यात्तदा किंचिस्कृतो बुधैः।
भविष्यति वरो योगः श्रावणे सप्तमीदिने ।
गर्गमते रोहिणीयोगकालिकवृष्टिलक्षणानि -
योगे बनुद्धता वाता हलादयन्तः सुखप्रदाः ।
प्रदक्षिणाः श्रेष्ठतमाः पूर्वपूर्वोत्तरा इति ।
दघिरौप्पामलकौश्चतानाभारुणसनिभाः।
शुककौशेयमाञ्जिष्ठास्तपनीयसमप्रभाः ॥
अच्छिन्नमूलाः सुस्निग्धाः पर्वताकारसन्निभाः ।
घना धनाः प्रशस्यन्ते विद्युत्तनित्सकला।
छिन्नमूलाश्च वृक्षाश्च शुष्का वाष्पाकुलीकृताः |
पापसत्वानुकाराश्च मेघाः पापफलप्रदाः॥
१. पेघमाला । स० भ० पु० पाण्डुलिपिसख्या ३७२०२। १० ४५ श्लो० ६६-७२॥
२. मट्टोत्पलेन वृहत्संहिताया रोहिणीयोगाध्याय १२, २०, २१-संख्यकश्लोकेषु
स्वटोकायामुद्धृता गर्गोति ॥

·वृष्टिज्ञान-विधयः
र
समाससंहितावणितानि रोहिणीयोगकालिकलक्षणानि
'आपाढबहुलपक्षे शिशिरकरे रोहिणीसमायुक्ते।
यदि गगनमगलमत्यन्ततीक्ष्णरश्मिः सहस्रांशुः॥
सलिलगुरुनग्रजलघरतडिल्लतालोलरजितदिगन्तः ।
अमितममेकचातककादम्पपिमिश्रमाकाशम् ॥
क्षितितनयरविजरहितः सटिकनिमश्चन्द्रमा निरुत्पातः।
मरुतश्च पूर्वपूर्वोत्तरोत्तराः शान्तमृगविहगाः ॥ इति ।।
वराहमिहिरमते रोहिणीयोगकालिकलक्षणानि -
शान्तपक्षिमृगराविता दिशो निर्मलं वियदनिन्दितोऽनिलः ।
शस्यते शशिनि रोहिणीगते मेघमारुतफलानि वम्यतः ।।
कचिदसितसितैः सितैः कचिच्च कचिदसितैर्भुजगैरिवाम्धुवाह।।
वलितजठरपृष्ठमात्रदृश्यैः स्फुरिततडिद्रसनैर्वृतं विशालैः ।।
विकसितकमलोदरावदातररुणकरद्युतिरजितोपकण्ठः।
छुरितमिव वियद्धनैर्विचित्रैर्मधुकर कुमकिंशुकावदाः ।।
असित्तघननिरुद्धमेव वा चलिततडित्पुरचापचित्रितम् ।
द्विपमहिपालाकुलीकृत वनमिव दावपरीतमम्बरम् ।।
अथवाअनशैलशिलानिचयप्रतिरूपधरैः स्थगितं गगनम् ।
हिममौक्तिकशंसशशाङ्ककरद्युतिहारिभिरम्युघरैरथया ।।
तडिद्धमकक्ष्पैलाकारदन्तः सवद्वारिदानश्चलत्मान्तहस्तः ।
शिचियेन्द्रचापध्वजाच्छापशोभैस्तमालालिनीलघृतं चान्दनाः।।
सन्ध्यानुरक्त नभसि स्थितानामिन्दोवरश्यामरुचां धनानाम् ।
वृन्दानि पीताम्बरवेष्टितस्य कान्ति हरेश्चोरयतां यदा चा॥
समितियातकदरनिःस्वनर्यदि घिमिश्रितमन्द्रपटुस्वनाः ।
समरतत्य दिगन्तविलम्निः सलिलदाः सलिलोपमुचा क्षिती॥
१. भट्टो उत्तयो २० तमलोपटोरापामुरत समागमहिनापधनम् ।
२. पृहामहिमा पक्षिरित रोहिलोयापाप्याये । इलो १२.२५ ॥

·२ प्राच्य-मारतीयम् ऋतुविज्ञानम् निगदितरूपैर्जलधरजालस्थ्यहमवरुद्धं द्वयहमथवाऽहः । यदि वियदेवं भवति सुमिदं मुदितजना च प्रचुरजला भूः॥ रूखैरल्पैर्मास्ताक्षिप्तदेहरुप्रध्वाङ्गप्रेतशासामृगाः । अन्येषां यानिन्दितानां स्वरूपैर्मुकैश्वान्दैनों शिवं नापि वृष्टिः॥ विगतघने या वियति विवस्वानमृदुमयूखः सलिलकृदेवम् सर हय फुल्लं निशि कुमुदाय खमुद्दविशुद्धं यदि च सुघृष्ट्यै॥ पूर्वोदभृतैः सस्यनिष्पत्तिरब्दैराग्नेयाशासम्भवेरग्निकोपः। याम्ये शस्यं क्षीयते नैऋतेऽर्द्ध पयाज्जातैः शोभना वृष्टिरब्दैः॥ वायच्पोत्थैर्यात पृष्टिः स्वचिच्च पुष्पवृष्टिः सौम्यकाठासमुत्थैः । श्रेष्ठं सस्पं स्थाणुदिकसम्प्रवृर्वायुश्चैवं दिक्षु धत्ते फलानि ।। उन्कानिपातास्तडितोऽशनिश्च दिग्दाइनिर्घातमहीप्रकम्पाः । नादा मृगाणां सपतत्रिणाञ्च माह्या यथैवाम्बुधरास्तथैव ।। वराहमिहिरमते रोहिणीयोगे चन्द्रस्थितिमधीत्य वृट्यादिज्ञानम्- 'दूरगो निकटगोऽथया शशी दक्षिणे पथि यथा यथा स्थितः । रोहिणीं यदि मुनक्ति सर्वथा कष्टमेव जगतो विनिर्दिशेत् ॥ स्पृशन्नुदग्याति यदा शशाङ्कस्तदा सुदृष्टिर्यहुलोपसर्गा। अस्पृशन् योगमुदक्समेतः करोति वृष्टिं विपुलां शिवं च ॥ रोहिणीशकटमध्यसंस्थिते चन्द्रमस्यशरणीकृता जनाः। क्वापि यान्ति शिशुयाचिताशनाः सूर्यतप्तपिठराम्बुपायिनः ।। आग्नेय्यां दिशि चन्द्रमा यदि भवेत्तत्रोपसगों महान् । नैर्ऋत्यां समुपद्रुतानि निधनं सस्पानि यान्तीतिभिः । प्राजेशानिलदिस्थिते हिमकरे सत्यस्य मध्यश्चयो। याते स्थाणुदिशं गुणाः सुबहवः सस्यादृष्ट्यादयः ।। दृश्यते न यदि रोहिणीयुतश्चन्द्रमा नभसि तोयदायते ।। सम्भयं महदुपस्थितं तदा भूख भूरिजलसस्यसंयुता ॥ १. वृहत्संहिता । रोहिणीयोगाध्यायः । क्लो. २८, २९, ३०, ३३, ३४ ।।

·इष्टिज्ञान-विधप
वाडयद्यदि च योगतारकामावृणोति बप्पा यदापि वा ।
ताडने भयमुशन्ति दारुणं छादने नृपयघोङ्गन्नाकृतः।।
अत्र योगतारा दीप्तिमत्तरा तारेति । तथा हि-
'सतारागणमध्ये तु या तारा दीप्तिमत्तरा ।
योगतारेति सा प्रोक्ता नक्षत्राणां पुरातनैः ।। इति ।।
समाससंहितावर्पितं रोहिणीयोगे चन्द्रस्थितिफलम्-
उदगपि च तुहिनकिरणः पूर्वोत्तरतोऽथवा स्थितः प्राच्याम्।
यदि भवति तदा वसुधा भवति विवृद्धा प्रहटजना ॥
उपसोऽनलदिकस्थे याम्याशासंस्थित्ते शकटके च ।
कि कौस्तैरुक्तैः श्रुतमात्रय कृशो भवति ।
किमिशकशलभादिभयं नैर्ऋत्यां नातिपुष्टिरपरेण ।
वायव्याशासंस्थे मध्य सस्पं कुमुदनाथे । इति ।
पराहमिहिरमते स्वातियोगे वृष्ट्यादिलक्षणानि-
यद्रोहिणीयोगफलं तदेव स्वातावपाढासहित च चन्द्रे ।
आपाढशुक्ले निखिलं विचिन्त्य योऽस्मिन् विशेषस्तमहं प्रवक्ष्ये ।।
स्वाती निशांशे प्रथमेऽभिदृष्टे सस्यानि सर्वाण्युपयान्ति वृद्धिम् ।
भागे द्वितीये तिलमुद्गमापा ग्रैष्मं तृतीयेऽस्ति न शारदानि ।
वृष्टेहिभागे प्रथमे सुवृष्टिस्तद् द्वितीये तु सकीटसपा ।
वृष्टिस्तु मध्यापरभागवृष्टे निश्छिद्र वृष्टियुनिशं प्रवृष्टे ।
सममुत्तरेण तारा चित्रायाः कीयते झपां वत्सः ।
तस्यासन्ने चन्द्रे स्वातयोगः शिमो भवति ।
सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति हिमं माघमासान्धकारे ।
वायुर्वा चण्डवेगा सजलजलघरो वापि गर्जत्यजस्रम् ॥
१. उक्तस्थले । ३३ तमश्लोगटोकाया भट्टो पलेनोवयत समाससहितावचनम् ।
२. वृहत्साहा। स्वातियोगागा लो०१-६॥

·४
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवति नभो नष्टचन्द्रार्वतारम् ।
विज्ञेया प्रावृडेपा मुदितजनपदा सर्वसस्यैरुपेता ।।
तथैव फाल्गुने चैत्रे वैशाखस्यासितेऽपि वा।
स्वातियोगं विजानीयादापाडे च विशेषतः ।।
श्रीमट्टोत्पलमतेऽन्त्यः श्लोकः प्रक्षिप्त इति ।
गर्गमते स्वातियोगे वृष्टयादिलक्षणानि-
'स्वातियोगे यदा युक्ते पूर्वरात्रे प्रवति ।
ग्रीष्मशारदसम्पन्नां तां समामभिनिर्दिशेत् ॥
रात्रेर्द्विमागमाश्रित्य स्वातियोगेऽभिवति ।
सम्पदो मुद्गमाषाणां तिलानां चावधारयेत् ॥
त्रिभागशेपे शर्वर्याः स्मातियोगेऽभिवति ।
ग्रेमं सम्पद्यते सस्यं शारदं तु विनश्यति ।
अह्वस्तृतीयभागे तु मध्यमां कुरुते समाम् ।
अहोरात्रं यदा वत्स्वातियोगे पुरन्दरः ।।
तदा तु चतुरो मासान् सर्वान् वर्षति वासवः ॥ इति ॥
पराशरमते आपाढीयोगे वृष्ट्यादिपर्यवेक्षणानि-
स्वावावपाढास्थय रोहिणीपु पापग्रहा योगगवा न शस्ताः ।
माझं तु योगद्वयमप्युपोष्य पदाधिमासो द्विगुणीकरोति ।।
त्रयोऽपि योगाः सदृशाः फलेन यदा तदा वाच्यमसशयेन ।
विपर्यये यत्त्विह रोहिणीजं फलं तदेवाम्यधिकं निगाद्यम् ।।
लिष्पत्तिरनिकोपो वृष्टिमन्दाऽय मध्यमा श्रेष्ठा ।
बहुजलपवना पुष्टा शुभा च पूर्वादिभिः पवनैः ।।
वृत्तायामाषायां कृष्णचतुर्थ्यामजैकपादों।
यदि वर्षति पर्जन्यः प्रावृटु शस्ता न चेन ततः ॥
१. उत्तस्पले तृतीयालोस्टोकाया भट्टोत्पलेनोद्धृत गर्गयचनम् ।।
२. बृहत्सहिता । भाषाद्रीयोगाध्याये । इलो० ११-१५ ॥

·--
-
वृष्टिज्ञान-विषय
आपायां पौर्णमास्यां तु यद्यैशानोऽनिलो भवेत् ।
अस्तं गच्छति तीक्ष्णांशी सस्यसम्पत्तिस्तमा ।
गर्गमते आपाढीयोगे वृष्ट्यादिलक्षणानि-
'योगै. पापेरुपहतः प्रजानामशुभं वदेत् ।
दुर्भिक्षावृष्टिमरकान् सौम्यैः सौभिक्षमादिशेत् ।।
जीवनाथमते पृष्ठयादिसूचका ग्रहयोगा:
द्रहिण-नारद-गर्ग पराशरादीना मतमाश्रित्य जीवनाथेन पृष्टयादिसूचका
प्रयोगा नक्षरयोगाश्च स्वीये वनमालामन्ये वर्णिता । तथा हि .
'भानुना संयुतो मंगलो यत्र मे सिंहगो वा घरानन्दनः केरलः ।
नीलपद्माभपानीयधाराधरो दूरतो याति नायाति भूमण्डले ॥
मधुकरनिभपक्षे दर्शभूताष्टमीपु प्रजति कविरथास्तं वोद्गमं या यत्र ।
अमरपतिनिदेशादिन्द्रनीलाभधाराधर उवपरितोऽम्युमातमुचर्ददाति ।।
उघदेवज्ययोोंगे जलार्पणमादिशेत् ।
तमादित्यो न वा भौमो जलदागमने भृशम् ॥
ज्ञजीक्योरम्बुकविज्ययोर्चा सितज्ञयोरेव समागमेऽपि ।
पतन्त्यलं भूमितले विशेपाद् यमारयोरनिरिवस्ततय ॥
प्रसन्गेऽस्मिन् मैथिलीलिपिपाण्डुलिप्या तु अधिक पाठो दृश्यते--
पुरतः पुरतः सेटा रखेरालम्निता यदा।
तदेव महती धारा वारिणः पतति क्षिती ।।
जीवनाधमते रष्टयादिसूचका नक्षत्रयोगाः .
"गिरिशभादपला दशतारका द्विपतिभादुदिता हि नपुंसकाः ।
इह नरास्तु चतुर्दश मूलतो दुहिणनारदगर्गपराशरैः ।।
१. Inागरपुर नगवचनम ।।
२ बननाला । स म प. सानिपिसरया ३५२६५ । १.२, लो० २२२४
सपा पृ.३ पलो.१४॥
१. पनमापा । १.भ.पु. पासिपियरया ३५२६५ १५.२।तो. २०२६॥

·८६
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
पदि भवेदवलानरयोर्युति लततिमहती परितः क्षिती।
अबलया युतिरय नपुंसके जलधरावरणं परतो दिवि ॥
लोकोक्ति वृष्टयादिसूचका योगा:-
'कर्क के मङ्गल होय भवानी,
देव धूर बरसेंगे पानी ॥
आगे मङ्गल पीछे भान ।
चरखा होवै ओस समान ॥
गुरुवासर घन (चन्द्रग्रहण) बरखा करई ।। इत्यादि।
सङ्क्रान्ति कालिकलक्षपणेभ्यो घृष्टयादेर्शानम्-
खमण्डले प्रहाणामवस्थानविशेपस्य परिवर्तनमेव सक्रान्तिरिति कथ्यते ।
प्रहाणां; तत्रापि विशेषतः सूर्यस्य; सङ्क्रमणकालस्य ऋतुपरिवर्तनदृष्ट्या यन्महत्त्वं
विद्यते तत्प्रत्यक्षमेव । आय सङ्क्रमणकालस्य प्राच्यगंभीरमध्ययनं कृतम् ,
स्वपर्यवेक्षणानां फलभूता अनुभवाच प्राच्यमन्थेषु वर्णिताः । अत्र भाषा बहुशः
संशोधनाहीं । तथा हि-
सूर्यस्य तत्तद्राशिप्रवेशकालिकलक्षणेभ्यो वृष्ट्यादिज्ञानम् -
'मीने मेपे च कन्यायां कर्कटें च ततः श्रृणु ।
सक्रान्तौ देवि वर्पन्ति तदाहूने विजयो भवेत् ॥
राज्ञां चाथ द्वितीयेऽनि सस्यमुत्तममुत्तमम् ।
तृतीयेऽहनि सुभिक्षं स्पाचतुयें चैव मिथितः ।।
चौराग्निः पञ्चमे विद्यात्पप्ठेऽहनि विजयो भवेत् ।
सप्तमेऽनि यदा देघि नैव वर्षेद् कदाचन ॥
प्रजाव्याधिस्तथा रोगं सुभिक्षं कृप्यते तदा।
सर्वोपद्रवनाशाय सप्तमे च प्रवर्पणम् ॥
सिंहे मित्रे कुतो वृष्टिरथवा वृष्टिनिरन्तरम् ।
पञ्चायणा यदा भिन्नास्वदा दृष्टिन जायते ॥
१. धाघ और भारी की कहावतें ॥
२. मेघमाला । स. भ.पु. पाण्डुलिपिसंख्या ३७२०२ । १०२८1 श्लो० २८-३२॥

·८७ - वृष्टिज्ञान-विषयः तत्तन्मासेषु सङ्क्रान्तिकालिकलक्षणानां फलम्--- अन पाण्डुलिप्यामुपलब्धः पाठो बहुशः संशोधनाहः। तथा हि . 'कार्तिके मार्गशीच सक्रान्ती यदि वति । मध्यमं जायते शस्यं पौपे माघे सुभिक्षदम् ॥ पोपे माघे च सक्रान्तौ यदि वर्पति माधवः । बहुक्षीरघृता गावो बहुसस्या वसुन्धरा ॥ अन पाण्डुलिप्यामुपलब्धो' बहुसंख्यावसुन्धरेति पाठो शुद्धः । अतो बहु- सस्येति पाठः स्वीकृतः। फाल्गुने चैत्रमासे च सक्रान्ती यदि वर्पति । विचित्रं जायते सस्य वैशाखज्येष्ठयोस्तथा ।। विचित्रशब्देन सरयानां स्वरूपविशतिः सस्यहानिश्व ज्ञेया। सस्यानां वृक्षाणां का स्वरूपविकृतिः विविधानुत्पातान् सूचयति । विषयोऽयं माच्यभारतीय-कृषि- शाखस्य उद्यानविद्याप्रकरणे स्पष्टीकरिष्यते । आपाढे चैव सङ्क्रान्ती यदि वर्षति माधवः । जायन्ते व्याधयो घोरा ध्रुवं चैव तु देवराट् ।। श्रावणे तु यदा देवि सङ्क्रान्तौ वर्पर्ण भवेत् । सुखं च विद्यते पूर्व पृष्टिश्चैव तथा पुनः॥ अत्र पूर्वमिति शब्देन पूर्वशम्य शरत्सस्यमिति ज्ञेयम् । पश्चाद्धान्यानि तावद् गैष्मिकधान्यानीति प्राच्यवर्णनपद्धती प्रयुक्तम् । सर्वदा तु भवेत् भव्यं द्वौ मासौ वर्पते सदा । धनधान्यसमायुक्तं नन्दते वर्धने ग्रजा॥ मासि भाद्रपदे प्राप्ते वृष्टिः स्यादि सक्रमे । बहुरोगकरा सा तु कथितं देव देवराट् ।। आश्विनस्य तु मासस्य सक्रान्तौ यदि वति। शोभनं च भवेत्सर्व धनधान्यं चतुष्पदम् ।। राजराष्ट्रप्रजानां च सर्वोपद्ववर्जितम्। १. गुरुमहिता । स० भ० ५० पाण्डुलिपिमल्या ३४७२५ । पृ.५३ । श्लो. ३०.४१॥

·८८ - प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् गर्गमते सङ्क्रान्ति-कालिकवृष्ट्यादि-लक्षणानि- प्रसझेऽस्मिन् गर्गमतमपि समुपन्यरतम । भत्र बहुशः पाठोऽ शुद्धः पर्यवेक्षणैः संशोधनमर्हति । तथा हि- 'ऊर्जः सहस्तपस्येपु चैत्र नभसि भावके । अशुभदिने सङक्रमाच यदा वर्षति माधवः ॥ यौपे माये च वैशाखे शुक्रापाढाश्विनेषु च । सङझान्ती वर्पणं चेत्स्यात् वदा पृष्टिः सुशोभना ।। सूर्यस्यासक्रान्तिमाश्रित्य वृष्ट्यादेर्ज्ञानम्- सूर्यस्या प्रवेशतिथि, पारं, नक्षत्रं वा अधिकृत्य प्राच्यैर्वृष्ट्यादिविषयकाणि पर्यवेक्षणानि कृतानि । पर्यवेक्षणानामेतेषां फलं सार्वदेशिकं नारित । विन्ध्यपर्वतस्य दक्षिणभाग एवैतेषां सूर्यस्या प्रवेशकालिकलक्षणानां फलं दृश्यते। तथा हि संवत्सरफलमन्थे- "विन्यस्य दक्षिणे देशे फलमाप्रिवेशजम् ।' सूर्यस्याःप्रवेशतिथिमाश्रित्य वृष्ट्यादिज्ञानम्- 'प्रतिपद् यदि चाायां प्रवेशः शुभदो रवः । द्वितीये सस्यवृद्धिः स्यात् तृतीये त्वीतितो भयम् ।। चतुर्थ्यामशुभः प्रोक्तः पञ्चम्यामुत्तमोचमः। पप्ठ्यां धनसमृद्धिः स्यात् ससम्यां क्षेममुत्तमम् ॥ अष्टम्यां सस्यवृद्धिः स्यानवम्यां स्वीतितो भयम् । दशम्यां शुभदः प्रोक्तस्त्वेकादश्यां सुभिक्षकृत् ॥ द्वादश्यां शुभदः प्रोक्तस्त्रयोदश्यां जलप्रदः । भूते त्वविनाशाय पूणे पूर्णफलप्रदः ॥ अमायां राज्यनाशाय पक्षयोरुभयोरपि ।। १. उक्तस्थले समुद्धृतम् ।। १. संवत्सरफलम् । स० भ० ५० पाण्डुलिपिसंख्या ३४३६८। पृ० १७॥ २. संवत्सरफलम् । उपतपाण्डुलिप्याम् । पृ०११॥

·-- वृष्टिज्ञान-विश्य आर्द्राप्रवेशवारा वृष्ट्यादेर्जानम्- रौद्रेको भानुवारे स्यात् प्रवेशे पशुनाशनम् । सोमे सुभिक्षदः प्रोक्तो भौमे निधनमाप्नुयात् ।। लोको राजा बुधे क्षेमं गुरौ चार्थसमृद्धये । शुक्रे शान्तिकरः प्रोक्तो मन्द मन्दफलं भवेत् ।। आमवेशनक्षत्रादु' वृष्ट्यादेानम् - प्रविष्टे रौद्रनक्षत्रे ह्यश्विन्यां च शुभं भवेत् । भरण्यामशुभं प्रोक्तं कृत्तिकायामवर्पणम् ।। धातद्वये सुभिक्षं स्याद् रौद्रः रौद्रकृद् भवेत् । पुष्ये जलप्लुताः लोकास्त्यादित्ये चाभिवृद्धये ।। सार्पमे दारुणं प्रोक्तं सर्वसौख्यविनाशनम् । मघायां स्वल्पवृष्टिः स्याद् भाग्ये कीर्तिकरं जलम् ॥ उचरात्रितये वृद्धिः हस्ते सर्वसुखावहा। चित्रायां चित्रधान्यानि सदा शुभफलं भवेत् ॥ स्वातावश्वाभिवृद्धिः स्याद् विशाखा रोगनाशनम् । मैत्रे सर्वमहीपालाः सन्तुः सर्वजन्तवः ।। ऐन्द्रे सर्पभयं कुर्यान्मूले सर्वभयावहः । तोयमे चाति युद्धं स्याद् निश्वमे श्रवणे शुभम् ॥ वासवः तु धरणी सम्पूर्णा फलदायिनी। शतमे जलसम्पूर्णा पूर्वाभाद्रे सुशोभनम् ॥ नृपविध्वंसनादीनि पौष्णः कुरुते ध्रुवम् ।। भारतीय संवत्सरक्रमाद् दृष्ट्यादेः पूर्वज्ञानम् भारतीय पञ्चाङ्ग सौरमण्डलीयाना समेपा ग्रह नक्षत्रादीनाम् अवस्थान- गमन-सडकमणादीनि सम्यागधीत्य वैज्ञानिकविधिना प्रवर्तित वर्तत इति न कस्यापि तिरोहितम् । यो छत्र सवत्सरक्रमोऽङ्गीकृत स केवल कामप्यतिहासिकी घटनामनु- - १. अगव ॥ १. अशैव । १२ ·६० प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् मृत्य न प्रवर्तित; पर विधाना प्रवर्तित युगक्रम कल्पफम चानुसृत्य वर्तते । इत्य सवत्सरमममेनमाश्रित्य विधाना प्रवर्तितस्य जगत मस्यापि ज्ञानं क्तुं शक्यते । अतएव प्राच्यैमहर्पिभिराचार्यश्च वृष्टयादीनाम् ऋतुपरिवर्तनाना ज्ञानाय भारतीय- पञ्चाङ्गमनुसृत्य पर्यवेक्षणानि विधाय ऋतुज्ञानस्य भारतीयपञ्चाङ्गानुवर्ती विधि. प्रवर्तित । अस्मिन् विधी क्वचिद् गणितेन क्वचिच सहकान्तिवागद्याश्रितेन तिथिवाराश्रितेन या विधिना वत्सरविशेषस्य राजमन्त्रिसस्याधिपादीनामानयन कृत्वा तेपा वृष्ट्यादि-विपयकाणि फलानि विभाव्यन्ते । विधेरस्य मूलभूत सिद्धान्तो ब्रह्मवैवर्तपुराणे वर्णित उपलभ्यते । तथा हि-- 'सूर्यग्रस्तं च नीरश्च काले तस्मात् समुद्भर.। सूर्यो मेघादयः सर्वे विधाना ते निरूपिताः ।। यनान्दे यो जलघरो गजश्व सागरो मतः । शस्याधिपो नृपो मंत्री विधाना ते निरूपिताः ।। जलाढकानां सस्यानां तृणानाञ्च निरूपितम् । अब्देऽन्देऽस्त्येव तत्सर्व कल्पे कल्पे युगे युगे॥ इत्यादि ।। प्रसङ्गेऽस्मिन् एतदप्यवधेयं यथा पूर्व वर्णिते सडक्रान्तिफलविधौ सूर्यस्या- प्रवेशज फल विन्ध्यस्य दक्षिणे देश एव भवति तथैव विधावस्मिन् राज-मनि- सस्याधिप-रसेश नीरसेश-मेघेशाना फल सार्वदेशिक न भवति । अन राज्ञ फ्ल केवल कम्योज-कश्मीर कलिङ्गदेशेषु प्रमुस भवति । वत्सरमत्रिण फल वाहिकान् मालवाश्च प्रमुखतया प्रभावयति । पौण्ड्रेषु विदर्भेषु च सस्याधिपफल प्राधान्यमेति । रसेशपल कोंकण-देशे मागधदेशे च प्रामुख्यमेति। नीरसेशफल मालवदेशे वैशिष्ट्यमेति तथैव मेघेशफलं द्राविडदेशे गौडदेशे च चरितार्थ भवति । शेष फ्ल तु विधावस्मिन सार्वदेशिक भवति । तथा हि- कम्बोज-काश्मीर कलिङ्गदेशे राज्ञः फलं वाहिकमालवेषु । मंत्रिफलं पौण्ड्र-विदर्भदेशे सस्याधिनायस्य फलं प्रधानम् ॥ रसेश कोंकण-मागधे च स्यानीरसेशस्य च मालवाख्ये। मेघेट्फलं द्राविडगौडयोश्च सर्वेषु देशेषु फलं तु शेपम् ।। १. यहावैवर्तपुराणे। श्रीकृष्णजमखण्डे । अध्याय २१ । श्लो० १०५ १०७ ।। १९५५ ईसवीये गुरुमण्डलायमालाप्रकारने पृ० ६७६ ।। २. सवत्सरफलम | स० भ० पु० पाण्डुलिपिसत्या ३४३६८। पृ० १६ ॥

·- वृष्टिज्ञान-विधय वत्सरे शाक सवत्सरसरया, सान्तिविशेषदिवस, मासस्य तिथिविशेष दिवस वाऽऽश्रित्य निश्चिताना राज मनि शस्याधिपप्रभृतीना निर्देश प्राय प्राच्य पद्धतिकेषु भारतीय-पवाजेषु कृतो भवति, पर कुत्रचित् पञ्चाङ्ग निर्माणपद्धतेभिन्न- स्वादेतेपा निर्णयेऽपि भेदो दृश्यते। अतो विधिविशेषादानीताना राजमत्रिप्रभृतीना फलस्य वर्णनप्रसझें तत प्रागेव तेपामानयनविधिरपि प्रत्येऽस्मिन् निर्दिश्यते । नीरसेशकाल भृष्ट्यादिज्ञानदृष्टया महत्त्व नावहतीनि तन्नान वय॑ते । अय विधि सम्प्रत्यपि आशिकरूपेण देशे प्रचलितो दृश्यते । प्रायो ग्रामेषु सवत्सरारम्भे ग्रामीणा क्वचिदेकीभूय प्रामपुरोहितादनेन विधिना वर्णित संवत्सरफल शृण्वन्ति । विधेरस्य सक्षिम विवरण यथावसरमपेक्षितैनिदर्शने सह प्रस्तूयते । तथा हि- वृष्ट्यादिज्ञानाय वत्सरस्प राजमंत्रिणोरानयनविधया - भाधिवत्सरस्य पृष्ट्यादीना ज्ञानाय वत्सरस्य राज्ञो ममिणश्चानयनस्य त्रयो विधय प्राच्यमन्थेपु वर्णिता , सबैको विधिर्गणितात्मक , द्वितीय सूर्यसडकान्ति- चाराश्रित , तृतीयस्तिथिवाराश्रितश्च । भत्र यद् विधीना वैविध्य तद्देशविशेषमूलकमस्ति यतो होते विविधा विधयो देशस्य विभिन्न भागेपु प्रचलिता आसन् । प्रथम तावत्पराशरोक्तो गणिवात्मको विधि कथ्यते । तथा हि- 'शाकं त्रिगुणितं कृत्वा द्वियुतं मुनिना हरेत् । भागशिष्टो नृपो ज्ञेयो नृपान्मंत्री चतुर्थकः ।। अव पाठान्तरे-- शाकस्य कालस्य त्रिगुणीकृतस्य भुज पाण-वेद वसुभिर्युतस्य । राजा च मन्त्री च वर्षाधिपश्च(सस्याधिपः) सप्तकृता भवन्ति ।। अत्र द्वितीय पडक्तौ वर्षाधिपश्चेत्यनन्तर सस्याधिप इत्यपि योजनीय, श्लोक सौष्ठयात, गणितविधौ भुज याण वेद-वसु इमि सख्याचतुष्टयस्य योगकथनाच । इत्थ च कलिकासाथ वनवासीमुद्रणालयात "कृपिसरग्रह' इति नाम्ना प्रकाशित बन- सस्करणे दत पाठ समुचिततम प्रतिभाति । अत्र योज्यानामङ्काना विपर्यय पर्य वेक्षणे परीक्षणमहति तथा हि- १ कृषिपराशर ।०३। श्लो० १२॥

·૬૨ प्राच्य-भारतीयम् तुविज्ञानम् -- शाकस्य कालं त्रिगुणीकृतश्च द्वि-वाण-वस्वब्धिसमन्वितश्च । राजा च मंत्री च जलाधिपश्च सस्याधिपः स्यान्मुनिभाजितेन॥ वत्सरस्य राज-मंत्रि शस्याधिपानामानयनस्य सङक्रान्तिवाराद्यानिता विधयः सरलतराः सन्ति । अस्मिन् विषये प्रयागस्थस्य सर-गंगानाथ-झा-अनुसन्धानसंस्था- नस्य प्राचीनपाण्डुलिपिसङ्ग्रहे सहगृहीत' संवत्सरफलमिति', वाराणसेय-सस्कृत विश्वविद्यालयस्य सरस्वतीभवन प्रन्थालयस्य पाण्डुलिपिसहमहे सहगृहीतः सवत्सर- फलमिति च ग्रन्थौ द्रष्टव्यो वर्तते । विषयस्यास्य चर्चा कल्पलता-प्रभृतिषु ग्रन्थेष्वपि कृता वर्तते । तथा हि तिथिवाराश्रितो द्वितीयो वत्सरराजानयनविधिः चैत्रशुक्लप्रतिपदि यो पारो भूपतिर्मतः । उक्तविधिभ्यामानीवस्य वत्सरराजस्य वृष्टिविषयकं फलं तावद् वर्ण्यते तथा हि- गणितविधौ वत्सरेशस्य वृष्टिफलम्- अत्र फलवर्णनशैली क्वचित्प्रत्यक्षा क्वचिदप्रत्यक्षा च । तद्यथा रोगोपद्रवा अकालवृष्टिं सूचयन्ति । 'चित्तला. नृपे वृष्टिष्टिरुग्रा निशापतौ । वृष्टिर्मन्दा सदा भौमे चन्द्रजे वृष्टिरुत्तमा ।। गुरौ च शोभना वृष्टिर्भागवे वृष्टिरुत्तमा । पृथ्वी धृलिसम्पूर्णा वृष्टिहीना शनी भवेत् ॥ चक्षुरोगो ज्वरारिष्टं सर्वोपद्रव एव च । मन्दा वृष्टिः सदा चावो यत्राव्दे भास्करो नृपः ॥ अत्र पाठान्तरे- यस्मिन् संवत्सरे चैव अर्को राजा भविष्यति । सस्पहानिर्भवेस्त्र निस्पं रोगश्व मानले ॥ इति । १. कृषिसङ्ग्रहे | श्लो० २२॥ २. प्रयागस्य-सर-गगानाय झा अनुसधानसस्थानस्य प्राचीन-पाण्डुलिपि-सइग्रहे ग्रन्थ- स० १११६।२२८॥ ३. सवत्सरफलम् । स० भ० पु. पाण्डुलिपिसख्या ३४३६८ पृ. ४ ॥ ४. कृषिपराशरः 1 पृ. ३-५ [ श्लो. १३.२१ ।।

·वृष्टिज्ञान-विषयः ६३ - । यस्मिन् संवत्सरे चैव चन्द्रो राजा भवेद् ध्रुवम् । कुर्यात् शस्यान्वितां पृथ्वी नैरुज्यं चापि मानवे ॥ शस्यहानिर्भवेत्तत्र नित्यं रोगश्च मानवे । यस्मिन्नन्दे कुजो राजा शस्यशून्या च मेदिनी ॥ नैरुज्यं सुप्रचारश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले । यत्राब्दे चन्द्रजो राजा सर्वशस्या च मेदिनी। अत्र यातायातसौविभ्यसूचकः सुप्रचारशब्दः कालोचितां वृष्टिं सूचयति तथैव मुभिक्षशब्दात सुवृष्टिज्ञेया। पाठान्तरेषु - कुर्यात् शस्यक्ती पृथ्वी नैरुज्यं सर्वमानवे । यस्मिन्नन्दे बुधो राजा वसुधा धर्मशालिनी यत्राब्दे चन्द्रजो राजा सर्वशस्या च भूर्भवेत् । धर्मे स्थितिमनः स्थैर्य वृष्टिकारणमुत्तमम् ॥ इति ॥ धर्मस्थितिर्मनः स्थैर्य सुभिक्षं क्षितिमण्डले । यस्मिन्नन्द गुरू राजा सर्वा वसुमती मही ।। अत्र पाठान्तरे - नैरुज्यं सुप्रचारश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले । यस्मिन्नब्दे गुरू राजा सर्वशस्यान्विता क्षितिः ॥ इति ॥ नृपाणां वर्धनं नित्यं धनधान्यादिकं फलम् । राजा दैत्यगुरुः कुर्यात् सर्वशस्यं रसातलम् ।। अत्र पाठान्तरे धर्मस्थितिः सदा वृष्टिमनुष्या नीरुजस्तथा। यस्मिनन्दे भृगूराजा सर्वशस्या च मेदिनी ॥ इति ॥ सङ्नामो वातवृष्टिच रोगोपद्रव एव च । मन्दा वृष्टिः सदा वातो नृपे संवत्सरे शनौ ।। अत्र वातवृष्टिरितिकथनेन वातेन सहेव वृष्टिरिति ज्ञेयम् । वृष्टिरियं कृषही- निकरी भवति, मानवेषु पशुपु च विविधान् रोगान् जनयति । पाठान्तरेषु वर्णिता- न्यपि फलानि सदृशान्येव ।।

·E४ - प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् तिधियाराधितविधी वत्सरेशस्य वृष्टयादिफलम् - चैत्रशुक्लप्रतिपत्तिथेरिमाश्रित्य यो वत्सरेशो निश्चीयते तस्य निर्देक्ष्यमाणं वृष्टिफल प्राच्यगन्येषु वर्णितमुपलभ्यते। अनानेकत्र छन्दोरचनासम्बन्धिन्यो भाषा- सम्बन्धिन्यश्च त्रुटयो विद्यन्ते परमाशयस्तु स्पष्टमयगम्यत एव । फलमिदं गणितविधी वर्णितेन फलेन समानमेव । तथा हि 'सूय नृपे स्वल्पजलाश्च मेघाः स्वल्पं पयो गोपु जनेषु पीडा । स्मन्पं सुधान्यं फलमल्पवृक्षाचौराग्निवाधा निधनं नृपाणाम् ॥ चन्द्रे नृपे मङ्गलशोभनानि प्रभूतवृष्टिः प्रचुरं च धान्यम् । सौख्यं जनानामुदयो नृपाणां प्रशाम्यते व्याधिजरा नराणाम् ॥ भौमे नपे वहिभयं जनक्षयं चौराकुलं पार्थिवविग्रहश्च । दुःसं प्रजा व्याधिवियोगपीडा स्वल्पं पयो मुञ्चति वारिवाहः ॥ बुधस्य राज्ये सजलं महीवलं गृहे गृहे तुविवाहमङ्गलम् । प्रकुर्वते दानदयां जना अपि स्वास्थ्य सुभिक्षं धनधान्यसङ्कुलम् ॥ गुरौ नपे यति कामदं जलं महीतले कामदुधाश्च धेनवः । यजन्ति विप्रा बहवोऽग्निहोत्रिणो महोत्सवः सर्वजनेषु वर्तते ॥ शुक्रस्य राज्ये बहुशस्यसङ्कूला सुतीयवेगाः सरितोऽम्युराशिमिः) फलन्ति वृक्षा बहुगोप्रसूतिर्वसुन्धरा पार्थिवसौख्यसंयुता ।। शनैश्चरे भूमिपती सजलं प्रभूतरोगैः परिपीड्यते जनः । युद्धं नृपाणां गदतस्कराधैभ्रमन्ति लोकाः क्षुधिताश्च देशान् ॥ गणितविधौ वत्सरमंत्रिणोरष्टिफलम् - गणितविधौ वत्सरमंत्रिणो वृष्टिफलं वत्सरेशवृष्टिफलतुल्यमेव कथिसम् । 'यथा वृष्टिफलं प्रोक्तं वत्सरग्रहभूपतौ । तद्वद् वृष्टिफलं ज्ञेयं विवत्सरमन्त्रिणि ।। - तथा हि- १. सवत्सरफलम् । स० भ० पु० पाण्डुलिपि संख्या ३४३६८ पृ. ४॥ २. दृषिपराशर.1 पृ० २२|श्लो० २२॥

·६५ - वृष्टिज्ञान-विषयः वृष्टिज्ञानाय सङ्क्रान्तियारिवधौ वत्सरमन्त्रिण आनपनम् -- अस्मिन् विधी मेपसंक्रान्तिदिवसेशो भाविनो वत्सरस्य मन्त्री कथ्यते । केपां- चिन्मते अयमेय भूपतिरपि भवति । तथा हि - 'भेपसक्रान्तिवारेशो भवेत् सोऽपि च भूपतिः । सडक्रान्तिवारविधौ यत्सरमन्त्रिणो वृष्टिफलम - मेपसस्क्रान्तिवारेशस्य वत्सरमन्त्रिणो घृष्टिफलं प्रान्यप्रत्येपु पर्णितमुप- लभ्यते । अत्रापि समुपलब्धे पाठे छन्दोरचनासम्बन्धिन्यो भापासम्बन्धिन्यन्य युटयः सन्ति । तथा हि- नृपभयं गदितोऽपि हि तस्करात्प्रचुरधान्यधनादिमहीतले। रसचयं हि समर्घतम तदा रविरमात्यपदं हि समागतः ।। शशिनि मन्त्रिगते पहुसस्यवत्यपि धरा रमते सुसमण्डिता। वियति वारिधरा बहुवर्पिणो जनपदः सुसराशिसुशोभितः ।। अवनिजो ननु मन्त्रिकतां गतो भवति दस्युगदादिजवेदना । जनपदेपु सुसं न चयो जयो न यह गोषु पयो द्विजकर्म च ।। शशिगुते यदि मन्त्रिसमागते स्वपतिना रमते मदन क्रियाम् । पहुधनं बहु वारिसमन्वितं यवमसूरचणां न समर्षता ॥ विविधधान्पयुता सल मेदिनी मचुरतोयपना शुदिता भवेत् । नृपतयो जनपालनतत्पराः सुरगुरौ ननु मन्त्रिसमागते ।। भृगुमुत्ते ननु मन्त्रिपदं गते शलभशूकरमूपौहिपः । मपति धान्यसमपंतया भयं जनपदेपु जलं सरितोऽधिकम् ।। रविसते यदि मन्त्रिणि पार्थिवा विनयसंरहिता बहुदुःसदाः। न जलदा जलदा जनतापदा जनपटेषु सुर्य न धनं क्यचिन् ।। दिमकप्टिसचकः सस्पाधिपः - यसरोगस्याधिपं सात्या भायियत्सरे शारपधान्यनिप्परिहनुभूताया मिष्टेः पूर्वानुमान पर्नु शक्यते । सस्याधिपानयनस्य गणितविधिग्नु परमर- १. पारपा| पृ. ४ ॥ २. पृ.४-५॥ - ·प्राच्यभारतीयम् ऋतुविज्ञान राजमन्त्रिणोरानयनस्य गणितविधिवर्णनप्रसने कथितः। सङ्क्रान्तिवाराश्रितो विधि. पुनरत्र कथ्यते । तथा हि- सस्याधिपानयनम्- 'कर्कसङक्रान्तिवारेशः सस्यपः परिकीर्तितः ।। अन्न सस्याधिपः सस्येशो वा पूर्वधान्येशः शारद्यधान्येश इत्याशयः । पश्चाद् धान्यपतिस्तु वक्ष्यमाणो ग्रीष्मधान्येशो धान्येश इति वा । तदुक्तं संवत्सर फलमन्थे-- 'सस्येशः पूर्वधान्येशः पश्चाद्धान्यपतिस्त्वयमिति । उक्तविधिना विनिश्चितस्य सस्याधिपस्यान्यैः फलैः सह भाविवत्सरीय- प्रैष्मिक-वृष्टिविषयकं फलमपि प्राचीनन्थेषु वर्णितमुपलभ्यने । यथा पूर्व स्पष्टीकृतं यत्सस्याधिपः शारद्यसस्यानां समृद्धिसूचको भवति । शारद्यसस्यानां निष्पत्तिश्च प्रेमिकवृष्टयधीना । अतः सस्याधिपात् प्रेमिकवृष्टिरेवानुमिता भवति । पाण्डु- लिपि-यः समुद्धृते वृष्टिफलेऽस्मिन् पाठो बहुशस्त्रुटिपूर्णः पर्यवेक्षणैः परीक्षणार्हश्च । तथा हि- वत्सरीयसस्याधिपस्य वृष्टिफलम्- 'सस्याधिनाथे तरणौ हि पूर्व धान्यं समर्घ बहवोऽपि चौराः। युद्धं नृपाणां जलदा जलाढ्याः स्वल्पं च सस्यं बहुभूरुहाश्च ॥ सस्याधिपे शीतकरे प्रजासुखं मेघः पयो मुञ्चति गौःपयोधुक् । देवद्विजाराधनतत्परा नृपा धरा भवेद् धान्यधनौषपूर्णा ॥ प्रथमधान्पपतौ धरणीसुते भजतुरंगखरोष्ट्रगयामपि । प्रभवदो बहुरोगगणो जलं न समसौख्यकरं तुपधान्यहृत् ।। जलधरा जलराशिनुचो भृशं सुखसमृद्धियुतं निरुपद्रवम् । द्विजगणः श्रुतिपाठकरः सदा प्रथमसस्यपतौ सति चोधने॥ सस्यपतौ सुरराजपुरोहिते सकलसौख्ययुता द्विजपूर्वकाः । १. अत्रैव पृ०५॥ २. अब पृ०५॥ ३. पूर्वोक्ता पाण्डुलिपिः । पृ० ५ ॥

·वृष्टिज्ञान-विषयः ६७ - - जलघरा जलदा यहुसस्यदा रसपयांसि यहूनि वसूनि वै॥ शुक्रो यदा धान्यपतिधरायां मेघो जलं वर्पति शोभनं प्रियम् । गोधूमशालीाधनं प्रियंगुक्षेषु पुष्पाणि सुखपदानि ।। रविसुते यदि धान्यपतौ जनो नृपतिमिः परिपीडितविग्रहः । गदमयं तुपधान्यहरंस्तदा दुरितवादविवादयुता नराः॥ अत्र प्रथमसस्यपतिरित्यस्य पूर्वधान्येश' सस्याधिप इति वाऽर्यो बोध्यः । वृष्टिसूचकाश्चत्वारो मेघाः - भाविवत्सरीयवृष्टिसूचकाश्चत्वारो मेघा भवन्ति । एतेपामानयनं शाका. दाङ्कमाश्रित्य गणितविधिना वियते। नामान्येतेपाम आवर्तसंवर्त पुष्करद्रोणेति च सन्ति । तथा हि- मेघानयनविधि: 'शाकान्दं वह्निमंयुक्तं वेदमागसमाहतम् । शेष मे विजानीयादावत दि यथाक्रमम् ।। आवर्तश्चैव संवतः पुष्करो द्रोण एव च । चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्तादियथाक्रमम् ॥ उक्तविधिना ज्ञाताना धनुण्णा मेघानां भाविवत्सरीयं दृष्टिफलं यसरीयपृष्टि- मानस्य सामान्य ज्ञानं कारयति । तथा हि- चतुण्णां मेघानां वृष्टिप्रमाणम- यस्मिन्नन्दे आवर्तनामा मेघो भवति तस्मिन्नन्दे कुत्रचिद् वृष्टिः, कुत्रचिद् वृष्टेरभावः, संवर्तमेघे तु सर्वत्र समानरूपेण पृष्टिः, पुष्करे वृष्ट्यभाषः, द्रोणे च अतिवृष्टिः भवति । तथा हि-- 'एकदेशेन चावतें संवर्ते सर्वतो जलम् । पुष्करे दुष्करं वारि द्रोणे बहुजला मही । मन्थान्तरे वर्णित चतुषणां मेघानां वृष्टिफलमपि समानमेव । तथा हि . आवर्ते छिन्नष्टिश्च संवर्ते जलपरिता । पुष्करे मन्दवृष्टिः स्याद् द्रोणो वर्षति सर्वदा ! १. कृषिपराशरः।१०६ । लो० २३, २४ ।। २. अव | श्लो० १५ ॥ ३. संवत्सरफलम् । स० भ०३. पाण्डुलिपिसंख्या ३४३६८।३.१०॥

·प्राच्यभारताय ऋतुविज्ञान राजमन्त्रिणोरानयनस्य गणितविधिवर्णनप्रसङ्गे कथितः। सङक्रान्तिवाराभितो विधि. पुनरत्र कथ्यते । तथा हि- सस्याधिपानयनम- 'कर्कसङक्रान्तिवारेशः सस्यपः परिकीर्तितः ।। अत्र सस्याधिपः सस्येशो वा पूर्वधान्येशः शारयधान्येश इत्याशयः । पश्चाद् धान्यपतिस्तु वक्ष्यमाणो ग्रीष्मधान्येशो धान्येश इति वा । तदुक्तं संवत्सर फलान्थे- 'सस्येशः पूर्वधान्येशः पश्चाद्धान्यपतिस्त्वयमिति । उक्तविधिना विनिश्चितस्य सस्याधिपस्यान फलैः सह भाविवत्सरीय- प्रैष्मिक-वृष्टिविषयकं फलमपि प्राचीनभन्थेषु वर्णितमुपलभ्यते । यथा पूर्व स्पष्टीकृतं यत्सस्याधिपः शारद्यसस्यानां समृद्धिसूचको भवति । शारयसस्यानां निष्पत्तिश्च प्रैष्मिकवृष्टयधीना। अतः सस्याधिपात् प्रैष्मिकवृष्टिरेवानुमिना भवति । पाण्ड लिपिभ्यः समुद्धृते वृष्टिफलेऽस्मिन् पाठो बहुशस्त्रुटिपूर्णः पर्यवेक्षणैः परीक्षणार्हश्च । तथा हि - वत्सरीयसस्याधिपस्य वृष्टिफलम् - 'सस्याधिनाथे तरणी हि पूर्व धान्यं समर्थ यहवोऽपि चौराः । युद्धं नृपाणां जलदा जलाढ्याः स्वल्पं च सस्यं बहुभूरुहाच ॥ सस्याधिपे शीतकरे प्रजासुखं मेघः पयो मुञ्चति गौःपयोधुक् । देवद्विजाराधनतत्परा नृपा धरा भवेद् घान्यधनीषपूर्णा ।। प्रथमधान्यपतौ धरणीसुते गजतुरंगखरोष्ट्रगवामपि । प्रभवदो बहुरोगगणो जलं न समसौख्यकरं तुपधान्यहम् ॥ जलधरा जलराशिमुचो भृशं सुखसमृद्धियुतं निरुपद्रवम् । द्विजगणः श्रुतिपाठकरः सदा प्रथमसस्यपतौ सति योधने ॥ सस्यपतौ सुरराजपुरोहिते सकलसौख्ययुता द्विजपूर्वकाः। - १. अनंव । पृ०५॥ २. अनंध पृ०५॥ ३. पूर्वरिता पाण्डुलिपिः। पृ०५ ॥

·वृष्टिगान-विषयः ६७ जलधरा जलदा यहुसस्यदा रसपयांसि यहूनि वसूनि वै ।। शुक्रो यदा धान्यपतिधरायां मेघो जलं वर्षति शोभनं प्रियम् । गोधूमशालीक्षुधनं प्रियंगुवृक्षेषु पुष्पाणि सुराप्रदानि । रविमुते यदि धान्यपतौ जनो नृपतिमिः परिपीडितविग्रहः । गदभयं तुपधान्यहरंस्तदा दुरितवादविवादयुता नराः॥ अत्र प्रथमसस्यतिरित्यस्य पूर्यधान्येश' सरयाधिप इति वाऽर्यो योध्यः । वृष्टिसूचकाश्चत्वारो मेघाः भावियत्सरीयपृष्टिसूचकाश्चत्वारो मेघा भवन्ति । एतेपामानयनं शाका- माश्रित्य गणितविधिना प्रियते। नामान्येतेपाम आवर्तसंवर्त पुष्करद्रोणेति च सन्ति । तथा हि- मेघानयनविधिः 'शाकाब्दं वह्निमंयुक्तं वेदमागसमाहृतम् । शेपं मे विजानीयादावत दि ययाक्रमम् ।। आवर्तश्चैव संवतः पुष्करो द्रोण एव च । चत्वारो जलदा: प्रोक्ता आवादियथाक्रमम् ।। उक्तविधिना जातानां चतुर्णा मेघानां भाविवत्सरीयं वृष्टिफले यत्सरीयदृष्टि- मानस्य सामान्य ज्ञानं कारयति । तथा हि- चतुपर्णा मेघानां वृष्टिप्रमाणम्- यस्मिमदे आवर्तनामा मेघो भवति तस्मिन्नन्दे कुत्रचिद् वृष्टिः, कुत्रचिद् वृष्टेरभावः, संवर्तमेघे तु सर्वत्र समानरूपेण वृष्टिः, पुष्करे वृष्ट्यभावः, द्रोणे च अतिवृष्टिः भवति । तथा हि- 'एकदेशेन चावतें संवर्ते सर्वतो जलम् । पुष्करे दुष्करं वारि द्रोणे बहुजला मही ॥ प्रन्थान्तरे वर्णितं चतुण्णा मेघानां वृष्टिफलमपि समानमेव । तथा हि आवर्ते छिन्नवृष्टिश्च संवर्ने जलपूरिता । पुष्करे मन्दवृष्टिः स्याद् द्रोणो वर्पति सर्वदा ।। १. दृषिपराशरः । १.६ । श्लो० २३, २४ ॥ २. अवश्लो०१५॥ ३. संवत्सरफलम् । स० म०प० पाण्डुलिपिसंख्या ३४३६८ 1 १.१०॥ .

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् वृष्टि-सूचका नवमेघाः - केपाञ्चिद् विदुपां मते भाविवत्सरीयवृष्टिसूचका नवमेघाः सन्ति । एतेषाम- प्यानयनं गणितविधिना शाकान्दामाश्रित्य क्रियते । रते मेघाश्च आवर्त-संवर्त- पुष्कर-द्रोण-काल-नील-वरुण-वायु-तम : संज्ञका भवन्ति । तथा हि- नवमेघानयनविधिः 'शाकः सूर्येषुचन्द्र (१५१२)श्च होनः शेपसमाः समाः । गतास्तै नवभिस्तष्टाः शेष हाराद् विशोधयेत् ।। ततश्चावर्तसंवर्तपुष्करद्रोणकालकाः । नीलश्च वरुणो वायुस्तमो मेघाः स्मृता नव ॥ उक्तविधिना समानीतानां नवमेघानां भाविवृष्टिविषयकं फलमपि प्राचीन- ग्रन्थेषु वर्णितमुपलभ्यते । आवर्त-संवर्त पुष्कर-द्रोणानामस्मिन् मते कथितं फलमपि प्रायः पूर्ववदेवास्ति । अत्र केवलं सर्वतफले भिन्नता दृश्यते । पूर्वमते संपर्ने वृष्टिः कथिता परं नवमेघमते संवर्त वायुकोपोऽपि वर्णितः। आवर्तादिपु नवसु मेघेषु यस्मिन् वत्सरे यो मेघो भवति तस्मिन् वत्सरे तदनुरूपा वृष्टिर्जायते । तथा हि- नवमेघानां वृष्टिफलम् - आवर्ते मन्दतोयं च संवर्ते वायुपीडनम् । पुष्करे मन्दतोयं च द्रोणे वृष्टिः सुशोभना ।। अल्पष्टिश्च काले स्यानीलः क्षिप्रं प्रवति वरुणे त्वर्णवाकारं वायुर्वविनाशनम् ।। तमो मेधे न वृष्टिः स्यान्मेघानां फलमीदृशम् ॥ शारयवृष्टिसूचको धान्पेश: - सस्याधिषप्रसङ्गे तावस्पष्टीकृतं यत् सस्याधिपितिः सायेशो वा कर्कसंक्रान्ति वारेशो भवति । गणितविधिनाऽप्यस्यानयनं शास्त्रेषु वर्णितमुपलभ्यते तदस्माभिः पूर्व वर्णितम् । अयं सस्येशः शारद्यधान्यानां शरत्सस्यस्य वा साफल्यमसाफल्यं तन्नि प्पत्तिहेतुभूतां शरत्कालीनां वृष्टिं या सूचयति । तथैव धान्येशो प्रेमिकसस्थानां १. अत्रैव । १०६-१०॥ २. अत्रैन । ।।१०॥ -

·:
-
वृष्टिज्ञान-विधयः
तनिष्पत्तिमूलक-वृष्टयादेश्च सूचको भवति । वासरे यो धनसंकान्तिवारेशः स एप
धान्येशः कथ्यते । तथा हि~
धान्येशानयनम्--
'धनसंक्रान्तिबारेशो घान्येशः परिकीर्तितः।
सस्येशः पूर्वधान्येशः पश्चाद्धात्यपतिस्त्वयम् ॥
धान्येशस्य वृष्टिफलम्-
वत्सरीयधान्येशस्य वृष्टिसम्बन्धिफलं प्राच्यग्रन्थेषु वर्णितमुपलभ्यते । अत्र
भाषा बहुशस्त्रुटिपूर्णा पाठश्च सशोधनमर्हति । तथा हि-
'पश्चाद्धान्याधिपे सूर्ये पश्चाद्धान्यं तदा न हि ।
विग्रहो भूभृतां, धान्यं महर्ष, ज्वरपीडनम् ।।
चन्द्रे धान्याधिपे जाते प्रजापृद्धिः प्रजायते ।
गोधूमाः सप्पाथैव गोषु क्षीरं तदा बहु ॥
भूमिजे ग्रीष्मधान्येशे ग्रीष्मधान्यमहर्घता ।
शालीक्षुघृततैलानि मर्धाणि भवन्ति हि ॥
बुधे धान्याधिपे मेघा जलं मुश्चन्ति तद् भृशम्
सैन्धचे लाटदेशे च माधवोऽल्पं च वर्षति ॥
गुरौ धान्यपतौ याते यवगोधूमशालयः ।
पच्यन्ते सर्वदेशेषु यज्वानो भूरि भूमिजाः ॥
शुक्र पश्चिमधान्येशे समर्घ च जलं भुवि ।
रसकासिगोधूमाः प्रलयं भूरि भूमिजाः ॥
शनी पश्चिम-धान्येशे पश्चाद्धान्यं न पच्यते ।
सस्यं महर्घतां याति स्वल्पं क्षीरं गवामपि ।।
वृष्टिसूचको मेघेशः
वत्सरीयमेघेशस्य ज्ञानं भाविवत्सरीयवृष्टिज्ञाने सहायकं भवति । सूर्यस्या-
नक्षत्रप्रवेशदिवसस्येशो वत्सरस्य मेधेशः कथ्यते । तथा हि--
१. पूर्वोक्त पाण्डुलिप्याम् । पृ०५॥
२. अव । पृ०६॥

·प्राच्य भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
मेघेशानयनविधिः-
'आर्द्रा-प्रवेश यो वारो मेघेशः परिकीर्तितः ।
मेघेशस्य वृष्टि-फलम्-
उक्तविधिना ज्ञातस्य मेघेशस्य वृष्ट्यादिविषयकं फलं प्राच्यपाण्डुलिपिथ्य
उध्रियते । अन्न मद्गलादारभ्य शनि यावत् पञ्च प्रहा मेघेशत्वमुपगता वृष्टिविषये
विशेषफलकारका भवन्ति । प्रसङ्गेऽस्मिन् या सामग्री प्राच्यप्रन्येपूपलब्धा तत्र भाषा
पहुशस्त्रुटिपूर्णा संशोधनामु च । तथा हि-
जलदपो यदि वासरपस्तदा सरसि वै रमते जनता रसम् ।
यवचणेक्षुनिवारसुशालिभिः सुखचयः सुलभो भुवि वर्तते ।।
शशिनि तोयदपे यदि गोमहिष्यजाव्यादिपु दुग्धरसं तदा ।
फलवती धनधान्यवती धरा विविधभोगवती ननु भामिनी ॥
अवनिजे जलदस्य पतौ भुवि श्रुतिविचारविहीनधराऽमराः ।
क्वचिदपि प्रचुर जलमल्पकं क्वचिदपि प्रशमो बहुतापदः ।।
अमृतरश्मिसुते यदि वारिप बहुजलं तुपधान्यरसादिकम् ।
द्विजवराय अनुत्सुकचेतसो विविघसौख्ययुता धरणी तदा ।।
गुरुरपि प्रियवृष्टिकरः सदाऽखिलविलासवती धरणी तदा ।
श्रुतिविचारपरा नरपालका रससमृद्धियुताखिलमानवाः ।।
भृगुसुतो जलदस्य पतियंदा जलमुचो जलदा दिशि शोभनाः ।
धननिधानयुता द्विजपालका नृपतयो जनतासुखदायकाः ।।
रविसुते जलदस्य पतौ भवेद् विरलवृष्टिवती वसुधा तदा ।
मनसि तापकरो नृपतिः सदा विविधरोगरता जनता मता ॥
वृष्ट्यादिसूचको रसेशः
वत्सरे तुलासक्रान्तिवारो रसेशः कथ्यते । प्राच्यहिं रसेशरय विषय प्रभूतानि
पर्यवेक्षणानि कृतानि तेषां फलं च वर्णितम् । रसेशस्य ज्ञानेन भाविवसत्सरस्य
पृष्टयादेर्शानं कर्तुं शक्यते । रसेशस्यानयनविधिः प्राचीनग्रन्थेषु वर्णित उपलभ्यते ।
तथा हि-
१. अत्रोव । पृ०६॥
२. अत्रय ।।

·वृष्टिज्ञान-विधय रसेशानयम् 'तुलासक्रान्तिदिवसे यो वास स रसाधिपः ।। रसेशस्य वृष्टिफलम्- उक्तविधिना ज्ञातस्य रसेशस्य वृध्यादिविषयक फल प्राच्यमन्थेषु यणित- मुपलभ्यते । अस्माद् भविवासरीयवृष्टे पूर्वानुमान क्तुं शक्यते । विपयेऽस्मिन् या सामग्री मन्थेषूपलब्धा तर भाषा बहुत्र सशोधनार्हा, पाठश्चाप्यनेकत्र खण्डित । रसपती तरणी धरणी तदा विरसभोगरताऽन्यपयोधरा। वसनतेलघृतप्रियमानवाः सुखरसं न भुनक्ति महीपतिः ॥ यदि विधौ रसपे भुवि मानवोनवनवा युवती बुभुजे प्रियाम् । जलधरा बहुवारिविधायका रसवती धनधान्यवती मही ॥ यदि धरातनयो रसपो भवेन्न रसराशियुता जनता शुभा । नरपतिविपमो जनतापदे न जलदो बहुवृष्टिकरो भुवि ।। रसपतौ द्विजराजसुते मही सुलभधान घृतादियुता जनाः । प्रमुदिता वरनायकपालिता पहुजलाखिलदेशसुरक्षिताः ।। यदि गुरौ रसपे जनसौख्यदा कमलवन्ति सरांसि तृणानि च । जनपदा द्विजपूजनतत्परा गजसुवाजिरथोष्ट्रगणैर्युताः॥ यजनयाजनकात्सवसोत्सुका जनपदा जलतोपितमानवाः । सुरासुभिक्षसुमोदवती धरा धरणिपा हतपापगणाः प्रियाः ॥ रविसुते रसपे रससंक्षयो न जलदा गददाश्च पयोधराः । अजगवां गजवाजि खरोप्द्रहा जनपदेषु नरा न रसैयुताः ।। वृष्ट्यादिसूचका फलेशः वत्सरे मीनसक्रान्तिदिवसस्याधिप फलेश कथ्यते । फलेशमानित्य वृष्टि- ज्ञानार्थ प्राच्योनि पर्यवेक्षणानि कृतानि तेभ्यो भाविवत्सरीयवृष्टान भवति । अस्यानयनविधि प्राच्यग्रन्थेषु वर्णित उपलभ्यते । तथा हि- १ पूर्वोक्त पाण्डुलिप्य पृ० ६ ॥ २ अशेव।।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् फलेशानयनम् - 'मीनसंक्रान्तिदिवसः फलेशश्व प्रकीर्तितः । अयं मीनसक्रान्तिदिवसेशः फलेशो विशेपतो वसन्तकाले जायमानायाः फलपुष्प समृद्धः सूचको भवति । अस्माच वसन्तकालिकफलपुष्पादिनिष्पत्तिहेतु- भूतानां वृष्ट्यादीनां ज्ञानं भवति । फलेशस्य वृष्ट्यादिफलम् उक्तविधिना ज्ञातस्य फलेशस्य यद् वृष्टिविषयकं फलं प्रन्थेषु वर्णितमुपलभ्यते तत्र प्राच्यानामप्रत्यक्षा शैली पहुशः प्रयुक्ताऽस्ति । लिपिकृतां त्रुटिवशादत्रापि भापा बहुन संशोधनाही परमाशयस्तु स्पष्टः । तथा हि'-- आदित्यस्य फलेशत्वे- द्रुमवती फलपुष्पवती धरा प्रमुदिता फलभोगविशेषता । पहु जलं जलदो भुवि मुञ्चति क्वचिदपि प्रमितं फलपो रविः ।। चन्द्रस्य फलेशत्वे- यदि विधुः फलपो द्रुमराशयः फलयुता व्रततिः कुसुमैर्युता । द्विजमुखा वरभोगसमन्विता नृपतयो नयनाटनतत्पराः ।। अन मलतादीनां पलकुसमसमृद्धिः, द्विजानां सौख्यं, नृपाणां नीतिपरा- यणत्यादिभिः सुवृष्टिमूलकैर्विपयैः वत्सरे सुवृष्टिः सूच्यते । मङ्गलस्य फलेशत्व फलपतिर्यदि भूतनयो भवेन्न बहुपुष्पफलान्वितपादपाः । गदभयान्वितदेशजनास्तदा नृपतयो बहुविग्रहकारकाः॥ अत्र पादपानां फलपुष्पसमृध्यभावः, रोगाणां प्रादुर्भावः, नृपविग्रह-प्रभृतयोऽ वृष्टिमूलकाः कुवृष्टिमूलकाश्च विषया वत्सरे अवर्षणं कुवर्षणं वा सूचयन्ति । - - - बुधस्य फलेशत्वे- सति युधे फलपे फलमुत्तमं जलधरा जलराशिमुचस्तदा । बहुतणं कुसुमं कमलैयुत्तो जनपदो जनसौख्यमुदान्वितः ॥ १. पूर्वोक्तपाण्डुलिप्यां पृ०७॥ २. अव॥

·वृष्टिज्ञान-विधय गुरोः फलेशत्वे- सुरगुरुः फलनायकतां गतो गतभया वनराशिमहाद्रुमाः। यजनयाजनकोत्सवमन्दिराः श्रुतिविचारपरा द्विजपूर्वकाः ।। अत्र महाद्रमाणामपि समृद्धिः, यजनयाजनश्रुतिविचारादिभिः मुवृष्टिमूलकै- विपयैर्वत्सरे सुवृष्टिः सूच्यते । शुक्रस्य फलेशत्वे- यदि वसन्तपति गुजो धरा मृदुकुमारमहीरुहराशयः । बहुफला नरनाथसुभोगदा द्विजवराः श्रुतिपाठपरायणाः ॥ अत्र पादपानां मृदुभिः सुकोमलैः पर्णैः फलैश्च युक्तता, द्विजानां शास्त्र- विचारपरायणता-प्रभृतिभिः सुवृष्टिमूलकैर्विपयः वत्सरे सुवृष्टिः सूच्यते । शनेः फलेशत्वे- यदि शनिः फलपः फलहा भवेज्जनितपुष्पगणस्य द्रुमस्य च । हिमभयं वरतस्करजं तदा जनपदो गदराशि-समाकुलः ।। अत्र द्रमाणां फलपुष्पादिहानिः, जनानां रोगराशिः, तस्कराणां प्राबल्य प्रभृतयो विपया हिमपातेन सहव अवष्टिं कुवृष्टिं वाऽपि सूचयन्ति । वत्सरोयवृष्टि-सूचका द्वादशनागाः प्राच्यैर्वत्सरे वृष्टिसूचका द्वादशनागाः कथिताः। एतेषां ज्ञानेन भावि- वत्सरीयवृष्टानं भवति । नागानामानयनस्य गणितात्मको विधिग्रन्थेषु वर्णित उपलभ्यते । तथा हि- नागानयनम्- 'गताब्दा द्वियुता सूर्यभक्तास्तत्रावशेषतः । सुबुद्धो नन्दिसारी च कर्कोटका पृथुश्रवाः ।। वासुकिस्तक्षकश्चैव कंवलाश्वतरावुभौ ।। हेममाली नरेन्द्रश्च वजदंष्ट्रो वृपस्तथा ॥ , - १. अौष । १०६॥

·१०४ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् यादशनागानां वृष्ट्यादिफलम्- उक्त विधिना समानीताः सुबुद्ध नन्दिसारि-कर्कोटक-पृथुश्रयो-वासुकि-तक्षक- कम्बल-अश्ववर-हेममालि, नरेन्द्र बन्नदंष्ट्र-वृपाख्या द्वादशनागाः सन्ति । एतेषां वृष्ट्यादिविषयकं फलं पन्थेषु वर्णिवमुपलभ्यते । तथा हि- 'सुयुद्धो धुद्धिकर्ता च वृष्टिः कर्षणसम्मता। नन्दिसारे महावृष्टिर्नन्दन्ते च महाजनाः ।। कॉटके जलं नास्ति निधनं च महीपतेः । पृथुश्रवा जलं स्वल्पं सस्यहानिः प्रजायते ॥ वासुकिः सस्यकर्ता च बहुष्टिकरः शुभः । तक्षके मध्यमा वृष्टिविग्रहो निधनं ध्रुवम् ॥ कम्बले मध्यमा वृष्टिः शस्यं भवति शोभनम् । जायतेऽश्वतरे स्वन्पं जलं शस्य विनश्यति ।। हेममाले महावृष्टिनरेन्द्रः सवते महीम् । वज्रदंष्ट्रे त्वनावृष्टिपे स्यादीतितो भयम् ॥ इत्थं भारतीयपंचाङ्गानुवर्तिना अनेन विधिना वत्सरे भाविसुयष्ट्यतिवृष्ट्या- दीनां, हिमपाततुपारपातादीनाञ्च ज्ञानेन ऋतोः पूर्वसूचनाऽधिगम्यते । अयं तावद् दिनिर्देशः। विपयोऽयं सन्दर्भगतेष्वाकर-पन्थेषु विस्तरेण द्रष्टुं शक्यते । नक्षत्रचक्रेभ्यो वृष्टिज्ञानम्- प्राच्यभारतीयः ऋतुवैज्ञानिकः भाविन्या वृष्टेञ्जनाय नक्षत्रचक्राणां कल्पना कृताः । एभ्यो नक्षत्रचक्रेभ्योऽपि वृष्टः सामान्य ज्ञानं भवति । निदर्शनरूपेण कानि- चिन्नक्षत्रचकाणि तावदत्रोपन्यस्यन्ते । वृष्टिसूचकं रोहिणीचक्रम्- रोहिणीचक्रेऽस्मिन् तट-गिरि-सन्धि-समुद्रादीनामनं विधाय तत्र मेपार्क- दिवसीयनक्षत्रादारभ्य वक्ष्यमाणविधिना नक्षत्राणामङ्कनं क्रियते । ततः पश्चाद् रोहिणीचक्रमाश्रित्य रोहिणीस्थिति विज्ञाय पृष्ठेः पूर्वानुमानं कर्तुं शक्यते । तथा हि- 'मेपार्कदिनभाद् ऋक्षाद् द्वयमब्यौ दयं तटे । एक गिरी द्वयं सन्धौ चतुर्दिक्षु तथा न्यसेत् ।। १. पूर्वोत्तस्थले । पृ०६॥ २. संवत्सरफलम् । स० म०० पाण्डुलिपिसख्या ३४३९८।५० १०॥

·वृष्टिज्ञान-विषयः साभिजितिक्रमेणैव फलं यत्र तु रोहिणी ॥ अतिवृष्टिः समुद्रे स्याचटे घृष्टिरवर्पणम् । गिरी; सन्धी खण्डवृष्टिरित्याहुः पूर्वसूरयः ।। मेपाहिऽन्धिसंख्या वसुपितृहुतभुमित्रयुग्मेऽतिवृष्टिम् । कालेवृष्टिं द्विदैवार्यमयमहरिभाजाधिमूलाहिचान्द्रे ।। दासाहेंज्याम्बुचुन्याभिजिदनिलकरे खण्डवृष्टिं तु सन्धौ । चित्रादित्यान्त्यविश्व दिशति जललवं रोहिणी पर्वतस्या।। रोहिणीचन समुद्रसन्धिगिरितटादीनामङ्कन विधिः -- सन्धि २ गिरि समुद्र गिरि २ - सद २ समुद्र सन्धि २ तट २ समुद्र २ रोहिणी- चक्रम् समुद्र २ सन्धि २ गिरि गिरि समुद्र २ १ १ सन्धि २ २ जीवनाथवर्णितं वृष्टिसूचकं सप्तनाडीचकम- इत्यमेव वक्ष्यमाणं सप्तनाहीचक्रमाश्रित्यापि वृष्टेरनुमानं कर्तुं शक्यते । वनमालामन्थे यदस्य वर्णनमुपलभ्यते तत्रैकत्र पाठः खण्डितोऽन्यत्र चन्द्रारौ ·प्राच्य भारतीयम् तुविज्ञानम् चन्द्राका वेतिपाठः सन्दिग्धः । क्वचित्पाठोऽस्पष्टोऽपि । अत्रोक्तः सप्तनाडीचक्रस्या- इनविधिरपि पूर्णतः स्पष्टो नास्ति परं रुद्रयामलगतस्वरोदयादुघृतं यद् वर्णन "सप्तनाडीक वर्षफणिचक्रमि" त्याख्यमन्यस्य पाण्डुलिप्यामुपलभ्यते तत्र चक्रावन- विधिः पूर्णतः स्पष्टः । तदतः परमुद्धियते । कृत्तिकादियमान्तानि साभिजिद् भानि संलिखेत् । सर्पाकृतिः स्यात्प्रस्तारः तद्वेधविधिरुच्यते ॥ भचतुष्टय वेधेन नाडिकैका प्रजायते । आद्या चण्डानिला चान्या हतीया दहनाभिधा ॥ सौम्या चतुर्थी विज्ञेया नीराख्या पश्चमी मता। जला पठी क्रमादेवममृता सप्तमी मता॥ ऊर्धतः क्रमवस्तासा मन्द-मानु-महीसुताः । गुरुमार्गवविच्चन्द्राश्चण्डादीनामधीश्वराः ॥ सौम्या मध्यगता नाडी तत्पुरः पृष्ठभागतः । उत्तरं दक्षिणे ज्ञेयं नाडिकानां त्रिकं त्रिकम् ।। क्रूरा दक्षिणपार्थस्थाः सौम्या उत्तरभागगाः । मध्या मध्यगता नाडी ग्रहरूपफलप्रदा॥ दयाद्या यद्येकनाडीस्था ग्रहाः पापा: शुभा यदि । महापातं तु चण्डायां वायवां वायुं विशेषतः ॥ अमिनाड्यां महादाहं कुर्वन्ति भुवि सर्वतः। नामानुसारतोऽन्यत्र फलं कुर्वन्ति खेचराः ॥ सौम्यानाडीगता मध्या नीरस्था मेघवाहकाः । जलायां जलदश्चन्द्रः, चन्द्रनाडीगतो ग्रहः ॥ फलमेकोऽपिसन्धत्ते स्वनाड्यां स्वफलप्रदः । सर्वत्र नाडिकातुल्यं मङ्गलः कुरुते फलम् ।। १. व माला | स. भ. पु० पाण्डुलिपि सं० ३५३६५ / १०५ ॥ सध्यायः५१ श्लो. १-२१॥

·वृष्टिज्ञान-विषयः १७ यत्र नाड्यां गतश्चन्द्र स्तनगा यदि खेचराः । मित्रग्रहविभिन्ना वा तद्दिने जलमुत्तमम् ।। एकनक्षत्रगे योगे ग्रहास्तत्र भवन्ति चेत् । तदिने महती दृष्टिवित्तद्भागगो विधुः ।। केवलैरिह संविधः पापैर्वाऽथ शुभग्रहः । तत्र स्वल्पं जलं ज्ञेयं वाऽम्बरं मेघमेदुरम ॥ पुंखेटयोमिथो वेधे वायुर्वहति सर्वतः । स्त्रीपुंखेटयोष्टिः क्लीययोरपि दुर्दिनम् ॥ सुधांशु'"'रता नाड्यां तत्रैव सकला यदि । जलेरेकार्णवा पृथ्वी समन्ताजायते क्षणात् ।। वनमाला ग्रन्थानुसारं सप्तनाडीचक्रस्वरूपम्-- चण्डा । शनि कृत्तिका च विशासाच वायु । सूर्य मित्रमं यमभं तथा । दहना । भौम चण्डाभियामेतानि तदने तु तदनगम ॥ नीरा करो म आपु पुरले म पू उ ह चि स्वा वि अमृता । चन्द्र अ ज्ये मू पू उ अब घश पू उ रे अभ त्रयो वाऽप्यथ चत्वारः पंच वा खेचराः क्रमात् । एक त्रि-सप्त-दिवसानलं वर्षति वारिदः ।। एवं जलायामपि वासराध दिन तथा पञ्चदिनानि नीरम् । नीराभिषायां प्रहरं दिनाद्धं दिनत्रयं वति वारिवाहः ॥ अमृतादित्रयेऽप्येव धृति (१८) न (१२) रसवासरान् । ग्रहाः सर्वे प्रयच्छन्ति विपुलं भुवि जीवनम् ॥ दिनत्रयं जलं खेटाः सौम्यायामेव सर्वतः। अनावृष्टिः निरामध्ये याम्येक रा भवन्ति चेत् ॥ सौम्या | गुरु । शुक्र । बुध जला ·१०८ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् एकत्र यदि चन्द्रारौ (को) भवेतां जीवसंयुतौ । तदैव महती वृष्टिः सर्वतो भुवि जायते ॥ एकत्र युधशुक्रौ या भवेतां गुरुसंयुतौ। तत्र चन्द्रसमायोगाज्जायते वृष्टिरुत्तमा । रुद्रयामलान्तर्गतस्परोदयादुधृतं सप्तनाडीचक्रम्- पृष्टिसूचकस्य सप्तनाडीचक्रस्य वर्णनं मद्रगामले स्वरोदयेऽपि तमास्त इति सरस्वती-भवन-पुस्तकालयस्य पाण्डुलिपिसंमहरय "सतनाडीकं वर्पफणिचक्र" मिति. प्रन्थाज्ज्ञायते। अनानेकत्र पाठोऽस्पष्टः सन्दिग्धश्च परं वनमालाग्रन्ये समुपलब्ध- स्यैतविषयकवर्णनस्य साहाय्येनार्थावगतिर्जायते। तथा हि- 'अथातः सम्प्रवक्ष्यामि यच्चक्र सप्तनाडिकम् । येन विज्ञातमात्रैण वृष्टिं जानाति साधकः ॥ कृत्तिकादि लिखेद् भानि साभिजिच्चक्रमेण तु । सप्तनाडी व्यधस्तत्र कर्तव्यः पन्नगाकृतिः॥ ताराचतुप्फमेदेन नाडिकैका प्रजायते । तासां नामान्यहं वक्ष्ये तथा चैव फलानि च ॥ कृत्तिका च विशाखा च मैत्राख्यं भरणी तथा । उर्ध्वाचा सप्तनाडीपु चण्डनाड्य भिधा मता ॥ रोहिणी स्वातिज्येष्ठाश्चिद्वितीया नाडिका मता। आदित्यप्रभवा नाडी वायुनाडी च सा मता ॥ सौम्यं चित्रा तथा मूलं पौष्णई च चतुर्थकम् । तृतीयाऽङ्गारकानाडी दहनाख्या तथैव च ॥ रौद्रं हस्तं तथा पूर्वापाढा भाद्रपदोत्तरा। चतुर्थी जीवनाडी स्यात् सौम्या नाडी प्रकीर्तिता ॥ पुनर्वसूत्तराफाल्गुन्युत्तरापाढतारकाः । पूर्वाभाद्रा च शुक्रा (क्ला) च पंचमी नीरनाडिका ॥ १. सप्तनाडीक वर्षफणितकम् | स० म० पु. पाण्डुलिपि-संख्या ३५१७७

·वृष्टिज्ञान-विधा
पुप्यक्षं फाल्गुनीयाऽभिजि (च) छततारका ।
पष्ठी नाडी च विज्ञेया बुधाख्या जलनाटिका ।।
आश्लेपार्ल मघा कर्णधनिष्ठामं तथैव च ।
अमृताल्या हि सा चद्रा ससमी सा रसातला ॥
मध्यमार्गे स्थिता सौम्या नाडी तस्यायपृष्ठतः ।
सौम्ययाम्यगतं ज्ञेयं नाडिकानां त्रिकं विकम् ।।
क्रूरा याम्यगता नाड्यः सौम्या सौम्यदिगाश्रिताः ।
मध्यनाडी च मध्यस्था ग्रहरूपफलप्रदा।।
एकनाडीगता द्वयाद्या ग्रहाः क्रूरा शुमा यदि ।
ततो नाडीफलं याच्यं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
ग्रहाः दुर्युर्महावात गता वाताख्यनाडिका (म् )।
वायुनाडीगता वायुं दहन्यां दाहकास्तथा ॥
सौम्यनाडीगता मध्या नीग्स्था मेघवाहकाः
जलायां वृष्टिदश्चन्द्रश्चन्द्र नाडीगतः शशी ।।
प्राट्काले फलं धत्ते सनाडीसंस्थितो ग्रहः ।
भूसुतः सर्वनाडीपु धत्ते नाडीभवं फलम् ।।
प्रावृट्काले समापाते रौद्रः १ गते रयो ।
नाडीवेधसमायोगे जलयोगं
पदाम्यहम् ॥
यत्र नाड्यांस्थितश्चन्द्रस्तरस्था खेचरा यदि ।
ऋरसौम्यविमिथाच तदिने वृष्टिरुजमा॥
एकक्षसमायोगो जायते यदि खेवरैः ।
तत्र काले महावृष्टिवित्तस्यांशके शशी ।।
केवले. सौम्यपापर्वा ग्रहै विद्धो यदा शशी ।
तदिने तु (च) छपानीयं दुर्दिनं तु भवेद् ध्रुवम् ।।
यस्य ग्रहस्य नाडीस्थश्चन्द्रमास्तद्ग्रहेण चेत् ।
घटो युक्तः करोत्यन्नं यदि क्षीणो न जायते ।।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् पीयूपनाडिगश्चन्द्रस्तत्रखेटाः शुभाशुभाः। त्रिचतुः पञ्च पानीयं दिनान्येकत्रिसप्तकम् ।। एवं जलाख्यनाडीस्थे चन्द्र मिश्रग्रहान्विते । दिनार्धदिवसं पञ्चदिनानि जायते जलम् ।। नीरनाडीस्थिते चन्द्रे तत्रस्थैः पूर्ववद् ग्रहः । यामं दिनार्धकं त्रीणि दिनानि जायते जलम् ।। अमृतादित्रये यत्र स्थिताः सर्वे हि खेचराः। तत्र वृष्टिः समा ज्ञेया स्थ (शश्य) करसवासरान् ।। सौम्यनाडीगताः सर्वे वृष्टिदास्ते दिनत्रयम् । शेषनाट्यां महावाताः दुष्टष्टिप्रदा ग्रहा ।। निर्जला जलदा नाडी भवेद् यदि शुभग्रहः । क्रूराधिकसमायोगे जलदापि च दाहदाः ॥ रुद्रयामलगतस्वरोदयानुसारं सप्तनाडीचक्रस्वरूपम्- - श -- चण्डा । मं । गु चं । वाता । दहना । सौम्या । नीरा । जला | अमृता । रो । मृ आ भा । स्वा | चि ह क वि अ । ज्ये । मू उ अ श्र भ । अ उ ध राशिनक्षत्रादयः समण्डलेऽवस्थानविशेष सूचयन्तीति पूर्व वर्णितम् । इत्यं नक्षनविशेषे ग्रहविशेपस्थिति.,महविशेषाणा योगो वा खमण्डले ग्रहाणामवस्थानविशेष स्थिति सूचयति । अवस्थानविशेषे ग्रहाणां स्थित्या योगेर्वा भुयो वायुमण्डलस्य आर्द्रत्य-तापक्रमादयः प्रभाविता भवन्तीति पूर्व वर्णितानां नक्षत्रचक्राश्रिताना वृष्टिज्ञानविधीनां वैज्ञानिकत्वं सुस्पष्टम् ।

·वृष्टिज्ञान-विध्य , सद्योवृष्टिज्ञानम् वृष्टिकाले अचिराग्जायमानाया लक्षणानि विश्नकालात् प्रागेव दृश्यन्ते । ऋतुविज्ञानदृष्या लक्षणानामेतेपा ज्ञान परमावश्यकम् । विपयोऽय प्राच्यानामपि दृष्टिमावर्जितवान् । विषयेऽस्मिन् प्राच्य प्रभूत गवेषण कृतम् । संस्कृतमम्थेप वणि तानि सद्योवृष्टिलक्षणानि समधीत्य ज्ञायते यत् किद्धिकालानन्तर भाविन्या पृष्टे पूर्वानुभवो यथा पशुपक्षिणा, भुषि निवसता कीटसरीसृपादीना, मत्स्यभेकादीना जलचराणा प्राणिना च भवति तथा मानवाना न भवति । प्राच्यविद्वद्भिविषय स्यास्य गभीरमनुशीलन विहित, विविधप्राणिना चेष्टाश्च समधीवा । यथा च पशु- पक्षिकीटजलचरादीना चेष्टा सधोभारि वृष्टि सूचयन्ति तस्य वर्णन ते स्वपर्य- वेक्षणात कृतम् । लोक्प्रपञ्चशून्ये सवथा प्रकृतिस्थे बालाना मनसि, आघातवात दुष्टे मानवशरीरे चापि यथा सद्योभाविन्या पृष्देरनुभवो भवति तस्यापि सम्य गनुशीलन प्राच्यै कृतम । वृक्षगुल्मलतादीना चेष्टा अपि सद्योभाविनी वृष्टि सूचयन्ति, अतस्तासामपि चेष्टानामध्ययन प्रान्य प्रसङ्गेऽस्मिन् कृतम् । एवविधाना सद्योवृष्टिसूचकाना लक्षणाना वर्णन प्रान्यपन्येपूपलभ्यते । अन्न यानि हि वृष्टिकाले पशुपक्षिणा चेष्टितानि यानि च वृक्षलतादीना चेष्टितानि, य वा मानवशरीरगता विकारास्तेपा सर्वेपा कारण क्वचिद् विशिष्ट वायुमण्डलीय भूगर्भगत या तापमान, क्वचिद् जलवाप्पाधिक्याद् वायुमण्डले विद्यमान विशिष्टम आईत्व, क्यचिच मतले प्रवर्तमानाभ्यो विविधरासायनिकक्यिाभ्य समुद्गतो गन्धो भवति । गन्ध स्पादिभि प्रेरिता जन्तव , तापात्वादिभि प्रेरिता वृक्षलताश्च पृष्टिकाले यानि विशिष्टानि चेष्टितानि कुर्वन्ति तेभ्यो यत् तापक्रमविशेषे, वायोराद्रवमानचिशेपे या वर्पण भवति तस्य ज्ञान सर्वथा वैज्ञानिकमेव । ये तु सद्योवृष्टि सूचका सूर्य- चन्द्रयो परिवपादय , इन्द्रचापादीनि आकाशलक्षणानि च तेषामपि समेषा कारण वायुमण्डलीयमात्य तापमान वा भवनि । एतान्यपि वृष्टिलक्षणानि मानवै यत्रादि साहाय्य विनैव द्रष्टुमध्येतुश्च शक्यन्ते । एतपा वैज्ञानिकत्वम् तुविज्ञानस्य भौतिकविवेचनावसरे वर्णितम् । द तु प्राच्याना वैशिष्य यत्ते बहुमूल्याना यत्राणा स्थाने जन्तुवनस्पत्यादीनामेवोपयोग कुर्वन्ति । इत्थ च व्यय विनैव कार्य सिध्यति । सम्प्रत्युदाहरणरूपेण कानिचित सद्योवृष्टिलक्षणानि वर्ण्यन्ते । तथा हि- पराशरोक्तानि सद्योवृष्टिलक्षणानि- महर्पिणा पराशरेण स्वीये कृषिशाखान्थे सद्योवृष्टिसूचकाना लक्षणाना वर्णन कृतम् । तथा हि- ,

·प्राध्यभारतीया ऋतुविशनम्
'जलस्थो जलहस्तो वा निकटेश्य जलस्य वा।
दृष्टवा पृच्छति घृष्ट्यर्थ वृष्टिः संजायतेऽचिरात् ।।
उत्तिष्ठन्त्यण्डमादाय यदा चैव पिपीलिकाः ।
मेकः शब्दायतेऽकस्मात् तदा वृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
विडाला नकुलाः सर्पा ये चान्ये वा निलेशयाः ।
घावन्ति शलभा मत्ताः सद्यो वृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतुबन्धनम् ।
मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्यो वृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
आघातवातदुष्टानां नृणामङ्गे व्यथा यदि ।
वृक्षाग्रारोहणश्चाहेः सद्योवर्पणलक्षणम् ॥
पक्षयोः शोपण रौद्रे सगानामम्युचारिणाम् ।
झिन्झीरवस्तयाऽऽकाशे सद्योवर्पणलक्षणम्
अत्रैव पाठान्तरेऽधिक पाठः समुपलभ्यते। अशोऽयं यहुशः स्वण्डि.
तस्तथा हि-
याय॑ ऋकलासकास्तरुगताः पश्यन्ति गावो मुहः ।
दृष्टवाक यदि वा चरन्ति बहुशः संरीति मेकी यदि ।
संचारस्तु पिपीलिकाण्ड विषयों
"क्षीणदीधितिः शिवदिशि क्षिप्रं तदा वर्षेति ॥
शनी कुजे गुरौ चैव परिवेपो यदा भवेत् ।
चतुर्थ पञ्चमे वापि जलपूर्णा भवेन्मही ।।
यदि भवति कदाचित्कार्तिके नष्टचन्द्र,
रविगनिजारे स्वातिनक्षत्रयोगः।
भवति बहु निपातः स्थावराणां नराणाम् ,
तरुविटपिपशूना वारिणा वायुना वा ॥
प्रारपि गीतकरो भृगुपुत्रात् सप्तमराशिगतः सुमरः ।
सूर्यसुनानरपंचमगोवा मप्तमगय जलागमनाय ॥ इति ।
१. पिर. १७१.६५-७० सा mil

·वृष्टिज्ञान-विधयः
जीवनाथवर्णितानि सद्योवृष्टिलक्षणानि--
जीवनाथेन प्राच्यानां महीणां मतान्याश्रित्य विरचिते स्वीये वनमालाग्रन्थे
सद्योवृष्टिलक्षणानि वर्णितानि । उक्तयन्थस्योपलब्यायां पाडुलिप्यां बहुशः पाठः
खण्डितोऽस्पष्टश्च । वथा हि--
द्रव्यं जलाई सजलं घटं वा स्पृष्ट्वा जलासनगतस्तदानीम् ।
प्रयाऽम्बुकामोन्मुख एव पृच्छत्यलं वेददम्बुरवेऽपि तोयम् ।।
उदयाचलमागतो दिनेशः कनकाभोऽमलविद्रुमच्छविश्वेत् ।
प्रतपन्किरणो न दुनिरीक्ष्यो, द्रतमम्भः पतति क्षितौ तदानीम् ॥
दशदिशो विमला विरसं पयो, द्रवति या लवणं फिल यदिने ।
तदिह गोनयाभमलं पयः पतति वायसकाण्डनिभं नमः ।।
न वाति यदि मारुतो रविरुदेति चण्डद्युतिः ।
द्रुतं भुवि झपावलिजति रन्तुमम्मस्तटान् ।
तदैव जलमागतं पयसि भेककोलाहलो,
वदेदिह समन्ततो बुधवरः पयोदागमे ।
लिखन्तो वसुधामुच्चैविडालाः स्वनखैर्यदा ।
सेतुबन्धाथ रथ्यायां वाजिनो बालनिर्मिताः ॥
लौहानां मलगन्धाश्च पर्वताकजलोपमाः।
कन्दरा वाष्पसंरुद्धा भवन्तीह जलप्रदाः ।
चरणायुधनेत्रामः परिवेपो यदा विधौ ।
शुभवारे च वर्पत्तौ वृष्टिरायाति सर्वतः ॥
उपपातमृते पिपीलिकानां महदण्डक्रमणं यदा तदाऽपि ।
अहिरधिपमस्तकप्रचारि दिवसे वाऽध भुजङ्गमव्यवाया ।
कपोतशुकलोचनप्रतिनिमा क्षपानायको-
ज्यवा मधुनिमो दिवि प्रतिविधुर्यदा राजते ।
दिवा हरिहरिद्धया क्षणचिस्तदा वारिदा:
सजन्ति परितः क्षितौ नवजलागमं सत्वरम् ॥

·- प्राध्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् भुवो रजसि पक्षिणो यदि लुछन्ति तोयागमे, नटन्ति च शिखण्डिनो दिवि लपति शब्दं पिकाः । लताऽपि गगनोमखी कलितपुष्पगर्मा यदा, तदा भुवि समन्ततो ददति वारि धाराघराः॥ तितिरच्छदनिमं गगनं वा, पक्षिणोऽपि मुदिताः प्रलपन्ति । उद्गमास्तसमये सवितुश्चेद् , आदिगन्तमतुला जलवृष्टिः॥ प्रतिमानुरिन्द्रधनुरेव यदा परियोदयोऽपि तडितः परितः । परिवेपताम्बरपदे सजला दिनपोऽङ्गमास्तसमये वसुधा ] प्रमोपकिरणा मानोरस्ताचलकरा इव । उच्छ्रिता भूममा मेघास्तदा जलमयी मही॥ नारदोक्तानि सद्योष्टिलक्षणानि-- नारदीये मयूरचित्रफेऽपि सद्योवृष्टिलक्षणानि वर्णितानि सन्ति । अत्र पाठो यहुशोऽपूर्णः, परं पराशरादीनां कृतीनां साहाय्येन पाठस्य संशोधनं कर्तुं शक्यते । अनेकत्रोपलब्धात् पाठादस्पष्टानां स्थलानामावगतिरपि जायते । तथा हि- 'प्राइटकाले यदा सूर्यो मध्याढे दुःसहो भवेत् । तदिने पृष्टिदः प्रोक्तो मृशं स्वर्णसमप्रमः ।। पदा जिलं च विरसं गोनेव-सन्निमा ? दिशय विमलाः सर्गः काकाण्डामं यदा नमः ।। न यदा यानि सपनः (पवनःस्वलं शुन्दं कुर्वन्ति मण्डकास्तदा स्याद् पृष्टिगतमा ।। नरीलिंसन्ति मार्जाराः पृथिरी यपदा मृगम् । लोहानां मलनिचयो विसगन्धो यदा भवेत् ॥ सेतुं कुर्वन्ति रध्यायां शिमयो मलिना यदा। गुदाजनामा गिग्यो वाप्पमुद्रितकन्दराः ॥ पिपीलिका पदाऽण्डानि गृहीत्वोचः प्रयान्ति चै। सा तं यदा यान्ति तदा बजनप्रदाः ॥ १. माषिताम् ....पालि.पि aret:12.१८॥ ...... ...... यदा।

·वृष्टिज्ञान-विधयः
.........
गावः सूर्य निरीक्षन्ति कृकलासगणास्तथा।
गृहानेच्छन्ति पशवो निर्गमं कुक्कुरास्तथा।।
लताश्चोर्ध्वमुखाः सर्वाः स्नानं कुर्वन्ति पक्षिणः ।
पांशुभिश्च तृणाग्राणि सेवन्ते वै सरीसृपाः ।।
वि पक्षाभं अलिपक्षनिभं तथा ।
तदा वृष्टिः समादेश्या निश्चितं दैवचिन्तकः ।
प्रन्थेऽस्मिन् समुपलब्धा प्रायः समप्राऽपि सामग्री कुत्रचिल्लिपिकृतस्युटिवशात्
कुत्रचित् पाठस्य खण्डितत्वाच्च संशोधनमर्हति । परमेतानि संशोधनानि प्रयोगा.
त्मक परीक्षणमाश्रित्यैव सन्तु चेत्तहिं मन्ये प्रन्योऽयम् ऋतुविज्ञान-शास्रष्ट्या
कृपिशाखदृष्ट्या च महत्त्यावहः सिद्ध्येत् ।
भैरवमते मेघस्वरूपात सद्योवृष्टिज्ञानम्-
गुरुसंहितायन्थे भैरवोक्तानि मेघस्वरूपमधिकृत्य सद्योवृष्टिलक्षणानि वर्णि-
वानि । अत्र पाठो बहुत्र संशोधनाहः परं विषयस्त्ववबुध्यत एव । तथा हि-
'पूर्वस्यां यदि सन्ध्यायां मेघसञ्छादितं नमः ।
केचिदुष्ट्रसमा मेघाः केचित्कुअरसनिमाः ॥
उक्तश्लोकस्य तृतीयचरणे 'केचिदुष्ट्रस्तहक्-इत्यस्य स्थाने केचिदुष्ट्रसमा
इति पाठः स्वीकृतः।
केचिद् वै शूकरमुखाः केचिन्महिपसन्निभाः ।
केचिद् वै पर्वतीकारा केचिद् वृपमसन्निमाः ॥
एतद्वणाश्चि ये मेघा वर्षन्ते नात्र संशयः ।
पञ्चरात्रं भवेद् वृष्टिः सप्तरात्रं विधीयते ।।
उत्तरे यदि सन्ध्यायां दृश्यते धनमालिका ।
अम्बुदा गोमयाकारा दृश्यन्ते यदि पार्वति ॥
पश्चिमे चैव सन्ध्यायां जलदा गिरिसन्निमाः।
वर्पते सप्तरात्रं वा विरानं पञ्चरात्रकम ।।
द्रोणमेकं तु देवेशि वर्पन्ते नात्र संशयः॥
१. गुरुसाहिता । स० भ०१० पाण्डुलिपिसंख्या ३४७२५ पृ. ४-४ ॥

·प्राच्य-भारतीयम् स्तुविज्ञानम्
दक्षिणे यदि मेघः स्यात् कोटिनादसमुद्भवः ।
वर्पते च त्रिरात्रेण त्रिरात्रं पञ्चरात्रकम् ॥
आग्नेय्यां यदि मेघाच जायन्ते वरवणिनि ।
रात्रौ प्रवर्पते मेघ इति भैरवमत्रवीत् ।।
ईशान्यां तु यदा मेघो जायते यदि पार्वति ।
वातवृष्टिं विजानीयात् ग्रहराईं न संशयः ॥
अत्र तृतीयचरणे वालवृष्टिमित्यस्य स्थाने वातवृष्टिमिति पाठः स्वीकृतः ।
नेत्ये च यदा भागे उत्पद्यन्ते घटाकुलाः ।
॥
वायव्ये तु यदा मेया जायन्ते वरवर्णिनि ।
वातवृष्टिं विजानीयाद् रात्रौ स्यात्प्रहरादिने ।
रुद्रायामलोक्तानि सद्योवृष्टिसूचकानि मेघस्वरूपाणि-
अयमेव विषयः कैश्चित् पाठान्तरैः सह मेघमालागन्येऽपि वर्णित उपलभ्यते ।
भत्र पाठो बहुशः संशोधनाहः । तथा हि-
पूर्वस्यां दिशि सन्ध्यायां यदा मेघाकुलं नमः ।
कश्चिदुप्द्रसमाकारः कश्चिद् हस्तिसमः प्रिये ॥
कश्चित् सिंहसमाकारः कश्चित्पर्वतसनिमः ।
कचित्तु मकराकारः कश्चिन्मृगसमः प्रिये ॥
एवमेव यदा मेघः पञ्चरात्रं प्रवर्षति ।
विज्ञेयं सप्तरात्रं या पृष्टिं वर्पति माधवः ।।
उत्तरेण तु सन्ध्यायां दृश्यते पर्वतमालिका ।
अम्बुदैः सदृशा मेघा यदा दृश्यन्ति पार्वति ।।
चर्पन्ति सप्तरानं इति भैरवभापितम् ।
मकरः सदृशो मेषो यदा देवि प्रयास्यति ।।
वर्पते च विगत्रेण सप्तरात्रमयापि या ।
आग्नेय्यां च यदा भयो दृश्यते मुवन्दिते ॥

·वृष्टिज्ञान-विषय
रात्रौ वर्षति जीमूतो भैरवेणेति भापितम् ।
ईगाने च यदा मेघो जायते कृष्णपर्वतः ।
वर्षन्ति चार्धरात्रेण सन्ध्याकालेऽथवा प्रिये ।।
वायव्यां तु यदा मेघो जायत वरवर्णिनि ।
वातवृष्टिं विजानीया रात्री स्यान्महराहिने ।।
सद्योवृष्ट्यादिज्ञानाय सन्ध्याकालिकपर्यवेक्षणनि-
अहोरात्र्यो सन्धिकालः सन्ध्या इति कथ्यते । साय सूर्यस्यार्धास्तमनकाला-
दारभ्य आकाशे नक्षत्रदर्शन यावत् , तथैव प्रात नक्षत्राणामदर्शनकालादारभ्य
सूर्योदयं यावत् य. काल स सन्ध्या। भारतीयपद्धती वृष्ट्यादिज्ञानार्थमस्मिन् काले
बहुश पर्यवेक्षणानि क्रियन्ते । प्राच्यः सद्योवृष्टिज्ञानार्थमस्मिन् काले कृतानि कानि-
चित्पर्यवेक्षणानि निदर्शनरूपेण तायदनोपन्यस्यन्ते । तथा हि-
'सन्ध्याकाले स्निग्धा दण्डतडिन्मत्स्यपरिघपरिवेपाः ।
सुरपतिचापरावतरविकिरणाश्चाशुवृष्टिकराः॥
विच्छिन्नविषमापिध्वस्तविकृतकुटिलापसव्यपरिवृताः।
तनुहस्वविफलकलुपाश्च विग्रहा वृष्टिदा किरणाः ।।
शुक्ला करा दिनकृतो दिवादिमध्यान्तगामिनः स्निग्धा ।
अव्युछिन्ना ऋजवो वृष्टिकरास्ते त्वमोपाख्याः ॥
कल्मापपर्धकपिला विचित्रमाञ्जिष्ठहरितशवलाभाः।
त्रिदिवानुबन्धिनो पृष्टयेऽल्पभयदास्तु सप्ताहात ॥
ताम्रा बलपतिमृत्युं पीतारुणसन्निमाश्च रुग्व्यसनम् ।
हरिताः पशुशस्यवधं धूमसवर्णा गवां नाशम् ।।
मजिष्ठामा: शस्त्राग्निसम्भ्रमं वभ्रवः पवनप्टिम् ।
भस्मसदृशास्त्ववृष्टिं तनुभावं शवलकल्मापा ।
दधिसदृशाभो नीलो भानुच्छादी समध्यगोनतरुः ।
पीतच्छुरिताश्च धना धनमूला भूरि वृष्टिकराः ॥
१. अत्रय । श्लो० २४,२६ दोसाया भट्टोपलेनोवृतम् ॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
कुवलयाम्बुजकिञ्जिल्कामा प्रभजनोन्मुक्ता ।
सन्ध्या करोति वृष्टिं रविकिरणोद्भासिता सद्यः ।।
अशुभाकृतिघनगन्धर्वनगरनीहारधूमपांसुयुता ।
प्रावृषि करोत्यवग्रहमन्यत्तौं शस्त्रकोपकराः॥
गर्गोक्तानि सद्योकृष्टयादिज्ञानाय सन्ध्याकालिकपर्यवेक्षणानि-
प्रसङ्गेऽस्मिन् महर्पिणा गर्गेण वर्णितं सन्ध्यारागविवेचनमपि तापद् दृष्टव्यम् ।
तथा हि-
'वसन्ते मधुवर्णाभा अथवा रुधिरसन्निभा ।
ग्रीष्मे श्वेता रजोध्वस्ता पांसुवर्णा च शस्यते ॥
नीललोहितशुक्लामा सन्ध्या वर्षासु वर्पिका ।
मञ्जिष्ठवर्णा शरदि पीयूपाभा च शस्यते ॥
हेमन्ते वभ्रवर्णा च पिङ्गला चापि पूजिता।
शिशिरे शोणवर्णा च सन्ध्या क्षेमसुखप्रदा ॥
स्निग्धप्रसन्ना विमला सग्रभा नाकुलाऽपि वा।
सन्ध्या यथर्तुवर्णाभा शान्तद्विजमृगा शुभा ॥ इति ।।
काश्यपोकानि सद्योष्टयादिज्ञानाय सन्ध्याकालिकपर्यवेक्षणानि-
महर्षिणा काश्यपेनापि वर्णितं सन्ध्यायाः सामान्यस्वरूपं तावदन्नैव त्रिंशत्तम.
श्लोकस्य व्याख्याने भट्टोत्पलेन समुधृतमुपलभ्यते । यथा हि-
'दिनरात्र्यन्तरं सन्ध्या सूर्यस्याई प्रह
यावच तावदारम्य शुभा वाऽप्यशुमाऽपि वा ॥
नभोऽमलं शुभदिशः पद्माणसमप्रमाः ।
मारुतो फाति सुरभिः सुखदो मृदुशविला ॥
एपा सन्ध्या शुभा ज्ञेया विपरीताऽशुमा स्मृता।
रुक्षा च सविकारार्का कन्यादसरनादिता ॥
स्निग्धा दण्ड परीवेपा सुरचापविभूपिता।
क्षिप्रं वर्षपदा सन्या जयारोग्यविवृद्धिदा ॥ इति ।।
१. अर | भट्टोपलोद्धृतम् ।।

·वृष्टिज्ञान-विधयः सूर्यपरिवेषात् सद्योवृष्टिज्ञानम्- सन्ध्यायां सूर्यमण्डलस्य घनावरणस्य परिधेश्चापि वृष्टिफलमत्रैव वर्णितमुप- लभ्यते । तथा हि~ सितसितान्तधनावरणं रखेर्भवति वृष्टिकरं यदि सव्यतः । यदि च वीरणगुल्मनिर्भर्घनैर्दिवसभर्तुरदीप्तदिगुद्भवैः ।। उभयपार्श्वगतौ परिधी रवेः प्रचुरतोयकरी वपुषान्वितौ । अथ समस्तककुष्परिचारिणः परिधयोऽस्ति कणोऽपि न चारिणः ॥ इन्द्रधनुषः सद्योवृष्टिज्ञानम्- सद्योवृष्टिसूचकेष्वाकाशलक्षणेषु इन्द्रधनुरपि महत्त्वावह वर्तते। अस्य भौतिक शास्त्रीयं विवेचनं प्रथमप्रकरणे कृतम् । सम्प्रति तस्य वृष्टिसूचकवं वर्ण्यते । तथा हि- 'अच्छिन्नमवनिगाढं द्युविमत् स्निग्धं धनं विविधवर्णम् । द्विरुदितमनुलोमं च प्रशस्तमम्भ प्रयच्छति च ॥ वृष्टिं करोत्यवृष्ट्यां वृष्टिं वृष्ट्यां निवारयत्यैन्द्रयाम् । पश्चात् सदैव वृष्टि कुलिशभृतश्चापमाचष्टे ॥ गर्गोक्तमिन्द्रधनुपः सद्योरष्टिज्ञानम्--- पश्चिमे तु दिशो भागे भवतीन्द्रधनुर्यदि । समेघगगनं स्निग्धं वैर्यविमलद्युति ।। विद्युच्च निर्मला माति पूर्व वायुर्यदाभवेत् । सप्तरात्रं महावर्प निर्दिशेद्दवचिन्तकः ॥ इति ॥ काश्यपोक्तमिन्द्रधनुपः सद्योष्टिज्ञानम् - अष्टौ वर्षणं कुयादैन्द्री दिशमुपाश्रितम् । पश्चिमायां महद्वप करोतीन्द्रधनुः सदा ॥ १. अत्रीय [लो. २४-२६ ।। २.धहत्साहिता । इन्द्रायुधलक्षपाध्याय: । श्लो० ३,६॥ ३. अत्रय तृतीयश्लोक्टोकायां भट्टोत्पलेनोद्धत गर्गवचनम् ।। ४. अत्रैव सप्तश्लोक टोकाया भट्टोत्पलोद्धृतम् ॥

·१२० प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् स्निग्धवर्णनैः शुभैारुण्यां दिशि दृश्यते । वहृदक सुमितं च शिवं शस्यनदं भवेत् ॥ इति ।। वृष्टिविचारग्रन्धे वर्णितमिन्द्रधनुपः सयोवृष्टिजानम्- तथैव पृष्टिविचारगन्ये इन्द्रधनुपः सद्योवृष्टिसूचकत्वं वर्णितम् । तथा हि- 'ऐन्द्रथामिन्द्रधनुष्टमवृष्टयां वृष्टिकद्भवेत् । वृष्ट्यामवृष्टिं कुरुते, प्रतीच्यां दृष्टिदं सदा ॥ जीवनाथमते इन्द्रधनुपः सद्योवृष्टिज्ञानम्- वनमालागून्थेऽपि इन्द्रचापपरिघादीनां मद्योवृष्टिसूचक्त्वं वर्णितं दृश्यते । तथा हि- 'प्रतिभानुरिन्द्र धनुरेव यदा परियोदयोऽपि तडितः परितः । परिवेपताम्बरपदे सजला दिनपोजमास्तसमये 'वसुधा ।। तडिन्मत्स्यपरिवपेन्द्रधनुरादिभ्यः सद्यावृष्टिज्ञानम्- गुरुसंहितामन्ये इन्द्रधनुस्तटिन्मत्स्यपरिवेपादीनां सद्योवृष्टिसूचक्त्यमुप- वर्णितम् । तथा हि- 'सन्ध्याकाल स्निग्धा...''तडिन्मत्स्यपरिवेपाः । सुरपतिचापेनावृतरविकिरणाश्चाशुष्टिकराः॥ प्रमाते पश्चिमेन्द्रस्य धनुश्च यदि दृश्यते । वारुणे चैव नक्षत्रैः शीधं वर्पति माधवः ॥ प्रतिसूर्यकात् सयोवृष्टिज्ञानम- ययेन्द्रधनुस्तथैव प्रतिपूर्यकोऽवधानविशेप स्थितः सोभाषियायुपृष्टयादेः पूर्वसूचको भवति । धिपये दुम्मिन् मान्यानां पर्यवेक्षणानि संक्षेपमा प्रस्तुयन्ते । तथा हि- दिपिचार । स० म.पु. पारिपिसरप) ३४४६३०२ । लो १६ ॥ २. यनम ला ! रा० ५० पु० पाए० सं० ५५३६५ | पृ. २६लो. १२ ॥ २. गुरुसाहिता । स. म. पु. पामिपितरमा ३०२५ । १.१२॥ भाग.५१-५२॥

·वृष्टिज्ञान विषय
'दिवसकृतः प्रतिसूर्यों जलकुदुदग्दक्षियो स्थितोऽनिलकृत् ।
उभयस्थः सलिलभयं नृपमुपरि निहन्त्यधो जनहा।
विद्युदालोकात सद्योवृष्ट्यादिज्ञानम्-
विद्यदालोकविषये प्रथमप्रकरणे भौनिकशास्त्रीया दृष्टिरुपवर्णिता । सम्प्रति
मेघमालामन्थे वर्णित सद्योवृष्टिसूचकं विद्युल्लक्षणफलं संक्षेपतः प्रस्तूयते । अत्र भाषा
बहुश. संशोधनाहीं । तथा हि-
'पूर्व विद्युत्करामेघा आग्नेय्यां जलशोपिणी ।
दक्षिणे रौरवं घोरं नैऋत्यां तापमादिशेत् ।।
सुभिक्षं पश्चिमेनैव वायव्यां सुखसम्पदा ।
उत्तरे घर्पते मेघ ईशान्यां विजयो भवेत् ॥
प्रोक्तानां सयोवृष्टिनिमित्तानां फलोपलब्धेरवधिः
पूर्वोक्ताना वृष्टिलक्षणानां फलोपलब्धेरवधिविपयेऽपि प्रान्यैरनुसंहितम् ।
विपयोऽय प्राच्यग्रन्थेषु वर्णित उपलभ्यते । तथा हि-
प्राची तत्क्षणमेव नक्तमपरा सन्ध्या व्यहाद्वा फलम् ।
सप्ताहात्परिवेपरेणुपरिधाः कुर्वन्ति सद्यो न चेत् ॥
तवत् सूर्यकरेन्द्रकासुकतडित्प्रत्यर्कमेघानिला-
स्तस्मिन्नेव दिनेऽष्टमेऽध विहगा: सप्ताहयाका मृगाः ।।
प्रोक्तानां सद्योवृष्टिलक्षणानां प्रभावक्षेत्रम--
अत्रोक्तानां तत्तल्लक्षणाना
प्रभावस्य विस्तारक्षेत्रमप्यन्नैव कथितम् ।
तथा हि-
'एक दीप्त्या योजनं भाति सन्ध्या विद्युद्भासा पट्प्रकाशीकरोति ।
पश्चान्दानां गणितं याति शब्दो नास्तीयत्ता काचिदुल्कानिपाते ।।
१. वृहत्साहिता । प्रतिसूयलक्षणा य । इलो० ३॥
२. मेघमाला । स० भ० पु० पाण्डुलिपि सस्था ३५२०२ । पृ. ४८ 1 श्लोक २,३॥
३. वृहत्साहिता | सन्ध्यातक्षपाध्याय । श्लो० ३१ ।।
४. उक्तस्थले । श्लो० ३२-३३ ।।
-
--

·१२२ प्राध्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् प्रत्यर्कसंज्ञः परिधिस्तु तस्य त्रियोजनाभः परिघस्य पञ्च । पटपश्चदृश्यं परिवेपचक्रं दशामरेशस्य धनुर्विभाति ॥ देवलमते सद्योवृष्टिलक्षणानां प्रभावक्षेत्रम- अन्न देवलमतमपि सदृशमेव । तथा हि-- 'सन्ध्या तु योजनं याति विद्यद्भासा पडेव हि । मेघशब्दस्तु पश्चानां योजनानां फलप्रदः ।। उल्का सर्वत्र फलदा शुमा वाऽप्यशुमाऽपि वा ॥ इति ॥ छोफोक्तिषु सपोष्टिलक्षणानि-- अयं विषयो देशे क्षेत्रीयभापाणां लोकोक्तियपि दृश्यते । उदाहरणरूपेणात्र हिन्दीभाषायां प्रसिद्धाः सद्योवृष्टिज्ञानसम्बद्धा लोकोतय उद्धियन्ते । तथा हि~~ घाघोक्तिः सथोवृप्टे सुवृष्टी लक्षणानि- नियर गुडासा ( रीवां कीट ) नियर पानी ॥ भूरा पादर पानी लाये। पुरव क चादर पच्छिम जाय । मोटी रोटी लेहु पकाय ॥ पूरय धनुही पच्छिम भान। धाप कहे परखा नियरान ॥ उत्तर चमक चीजुरी पूरव बहनो याउ । पाप कह सुन पापिनी मीतर बरधा लाउ । वायू ( वायव्य ) में जब पाप समाप । घाघ कहे जल कहाँ समाप । पुरवा में पछुवा वहै, हँसि के नारि पुरुप से कह। ऊ परसे ई कर भतार, पाप कहे यह सगुन रिचार ।। सन पुरवैया सन पछिपाप, सन सन यह पूरा यार । जो चादर पादर मा आय, पाप कहे जल कहाँ समाप ॥ १. मध । ३२ तमलोस्टोकाया । भट्टोपलोपत येवर याम् । १. पाप और भारी को हारतें । उसने पृ. १६.४२,५२, ५५ ।।

·वृष्टिज्ञान-रिचय . , औवा बौवा यह बतास, तर होई परखा के आस ॥ चमकै पच्छिम उत्तर ओर, तर जान्यो पानी है जोर ॥ पहिला पवन पूरर से आवै, परसें मेघ अन्न झरि लारे ॥ सांस धनुप सवेरे पानी, कह पाय सुन पण्डित बानी ॥ अम्बाझार चले पुरवाई, नर जानौ परसा निपराई ॥ सौमे घनुप सवेरे मोर, ये दोनों पानी के बोर ॥ सोवृष्टिसम्यहाः भइरोक्तयः- बादर ऊपर वाटर पावै, यह भड्डर जल आतुर आवे । पवन थक्यो तीतर लौ, गुरुहि (पुप्य) सुदेव (वृहस्पति) नेह। कहत भट्टरी जोतिसी ता दिन बरसै मेह ।। कलसे पानी गरम है, चिडियाँ न्हाई घर । अण्डा ले चींटी चड़े तो बरखा भरपूर ॥ बोल मोर महातुरी, खाटी होय जु छाछ । मेह मही पर परन को, जानी का काछ । सुस्मसारी रादरी रहे सनीचर छाय । तो यो माखै महरी दिन परसे ना जाय । परवा पादर पच्छिम जाय, वासे मेह अधिक बरसाय ॥ वृष्टिविघातलक्षणानि-- यया भाविन्या सद्योवृष्ज्ञानार्य प्राच्य पर्यवेक्षणानि कृतानि तथैव भाविनो पृष्टिविघातस्यापि ज्ञानार्थम् । पूर्व गृहनक्षत्रादीनामुदयास्तमनगतियोगाद्याश्रिताना, आकारालागसम्यद्धाना, जन्तुवनापतिचेष्टायाश्रिताना च वृष्टिनिमित्ताना वर्णन- प्रसने ययावसर वृष्टिविधाननिमित्तानामपि वर्णन कृतम् । सम्प्रति विषयस्यास्प सशित विवेचनमुपन्यस्यते । सृष्टिगर्भरक्षणाना विवेचनप्रसङ्गे यानि दृष्टिगर्भ- पोपकाणि लक्षणानि चर्णिवानि विपरीता स्थितिष्टिविधाठ सूचयतीति पूर्वमेव कथितम् । । वयव वृक्षाणा विविधजन्तूना च याश्चेष्टा माविनी दृष्टि सूचयन्ति १. अत्रेर । पृ०७६,८३,८४,६॥

·प्राच्य-भारतीयम् स्तुविज्ञानम्
तासामभावस्तद्विपरीता वा चेप्टाः वृस्टि विधातमपि सूचयन्ति । ग्रहनक्षत्रादीना.
मवस्थानविशेषादपि भावी वृष्टिविधानोऽनुमीयते । तथा हि-
'ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शके चरन् कुजः ।
सद्यः करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च ॥
फुजपृष्ठगतो भानुः समुद्रमपि शोपयेत् ।
स एव विपरीतस्तु पर्वतानपि प्लापयेत् ।।
सद्यो विकृन्तयेद् वृष्टिं चित्रामध्यगता भृगुः ।
अङ्गारको यदा सिंहे तदाऽङ्गारमयी मही ।
स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोपयेत् ॥ इत्यादि ।।
लोकोक्ति वृष्टिविघातलक्षणानि-
यथा आधुनिकभारतीयभापासु सद्योवृष्टिसूचिका लोकोच.यः प्रसिद्धाः
सन्ति तथैव वृष्टिविघातसचिका लोकोक्तयोऽपि दृश्यन्ते । तथा हि'-
दिन में गर्मी रात में ओस । कह पाच वर्षा सौ कोस ।।
लगे अगस्त फूले पन कासा । अब छोड़ो परखा की आसा!
जबै वह हड हवा (पश्चिम-दक्षिण) कोन । तर बनजारा लादै लोन ।।
वोली गोह फूली यनकास । अब नाही वरखा की आस ।।
दूर गुडासा दूर पानी ।। इत्यादि ।
१. दिपारः पृ. २१ सौ. ७५.०८॥
२. घाघ और भारी को महावते ॥

·तृतीयं प्रकरणम् वृष्टिगर्भपर्यवेक्षम् वृष्टिगर्भलक्षणानां पर्यवेक्षणम्- ऋतुविज्ञानशाखस्य भौतिकशास्त्रीयहच्या विवेचनप्रसङ्गे वृष्टिगर्भस्यापि वैज्ञानिक विवेचनमुपन्यस्तम् । तदंघ वृष्टिगर्भस्य विकासविधातयो?तकाना लक्षणानामपि सक्षिप्त परिचय प्रस्तुत । प्राच्य-भारतीयासु ऋतुज्ञानविधिपु वृष्ट्यादिज्ञानाय वत्सरे वृष्टिगर्माणा पर्यवेक्षण परमावश्यक्म । वृष्टिगर्भाणा पर्य वेक्षण विना भाविना वृष्ट्यादीना ऋतुपरिवर्तनाना प्रामाणिक ज्ञान न भवति । वृष्टिगर्भा हि सम्यग् धृता अपि विविधैर पातचिनश्यन्ति । पदाचिदपुष्टा अपि वृष्टिगर्भा कालान्तरेऽनुकूलम् ऋतु प्राप्य सुपुष्टता यान्ति । एतानि सर्वाण्यपि परिवर्तनानि काले काले जायमानैर्वृष्टिगर्भलक्षणेरध्येतु शक्यन्ते । अयमेवाशयो वराहमिहिरेण स्वोये वृहत्सहितामन्ये वर्णित । तथा हि-- 'दैवविदवहितचित्तो धुनिशं यो गर्भलक्षणे भवति । तस्य मुनेरिव वाणी न भवति मिथ्याऽनुनिर्देशे ॥ अत सुष्पष्ट यद् भाविना वृष्ट्यादीना प्रामाणिकज्ञानाय समग्रवत्सरे वृष्टि- गर्भलक्षणाना पर्यवेक्षणमवहितचेतसा कर्तव्यमेव । विषयोऽयमप्रकाशितेषु प्राचीन- प्रन्थेषु वर्णितो दृश्यते । विषयेऽस्मिन् सस्कृतप्रन्थेषु विशेषतश्याप्रकाशिताना ग्रन्थाना या पाण्डुलिपय उपलब्धारतासु लिपिकता त्रुटिवशाद् भाषा बहुशोऽशुद्धा विद्यते । यत्र कुत्रचिद् भाशयोऽपि अस्पष्ट पर्यवेक्षण सशोधनमपेक्षते।पूर्व वृष्टिगर्भविवेचन- प्रसङ्गे स्पष्टीकृत यत् सामान्यतश्चातुर्मास्यवृष्टेरनन्तर नवनवा वृष्टिगर्भा सम्भ- वन्ति । वष्टिगर्भाधानकालस्य विवेचनप्रसङ्गे प्राक् कथित यत् पाचिन्मते कार्तिक- शुक्लान्तमतीत्य केपाश्चिन्मते च मार्गशिर सितपक्षप्रतिपत्प्रभृति नवा वष्टिगर्भा धार्यन्ते । अत कार्तिकमासादारभ्यैव वष्टिगर्भलक्षणाना पर्यवेक्षण प्रारभणीयम् । तथा हि- कार्तिके वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम् - वृष्टिज्ञानार्थ कार्तिके मासि वृष्टिगर्भसम्बन्धीनि वक्ष्यमाणानि पर्यवेक्षणानि प्राचीनभन्थेषु धर्णितान्युपलभ्यन्ते । तथा हि- १ वृहत्साहिता । गभलक्षणाध्याय । स्तो०३॥

·१२
॥
प्राच्य-मारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
मेघमालाग्रन्धे वर्णितानि कार्तिकमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
अस्य प्रन्यस्य पाण्डुलिप्यामुपलब्धः पाठो बहुशः संशोधनाईः।
'मासि मासि कथं देवि कीदृशं गर्भलक्षणम् ।
किं वावं किं घनं युक्तं कस्य फालेन वर्षति ॥
शृणु देवि परं गुह्यं पूर्वोक्तं नारदं प्रति ।
कार्तिकादिषु मासेषु यादृशं दृष्टिलक्षणम् ॥
स्यात्कार्तिके पुष्पवती च मार्गे स्नानं मतं पौपतुपारवावम् ।
माघे तु नित्यं धनमण्डिता च स्यात्काल्गुने वायुशुभान्वितं शुभम् ।।
चैत्रे किंचित्पयो हीष्टं वैशाखे पञ्चरुपिणाम् ।
ज्येष्ठे मासे वदा नूनं बहुपर्यान्वितं शुभम् ।।
आकाशे पश्चवर्णानि श्वेतादेः पश्चरूपिणाम् ।
मासाष्टकनिमित्तेन चतुष्टयमभीष्टदम् ।।
द्वादश्यां कार्तिके मासि शुक्ले या रजनी यदा।
सकला निर्मलातीव पुप्पपन्धो भवेत्तदा ।।
अथवा भरणी नक्षं यदा स्यात्पूर्णिमादिने ।
कुत्रचित् भवेष्टिः कुत्रचित्स्यादवर्पणम् ।
कार्तिकी पूर्णमासी चेत्पूर्णा कृत्तिकया युता ।
सर्वसस्यं समत्पन्न निर्वैरा घरणी मवेत् ।।
प्राजापत्यं भवेद् अक्षं ससमं पूर्णिमादिने ।
तदा स्पाचु समां तापो दुर्मिक्षमसमंजसम् ।।
पुष्पवन्धं प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन भामिनि ।
कार्तिक्यां पौर्णमास्यां तु रहस्यं कृचिका यदा ॥
पुष्पगन्धः समादिष्टः चतुर्मासेपु वर्षति ।
सुमिदं क्षेममारोग्यं सस्पनिम्पत्तिरेव च ॥
8. म. पु. पासिपि संस्था १३१.२। पृ. ...।
सो०१-११॥
१.मेयमाला

·वृष्टिगभं-पपवेक्षणम्
अर्धन्दुरानने देवि याम्यर्वेण च संयुता।
रोग दीर्घमनावृष्टिः खण्डे खण्डे च वर्षणम् ॥
सन्तापो विविधाकारः सरोगा विविधास्तथा।
राजानथ तथा देवि युद्ध्यन्ते च परस्परम् ।।
अथवा रोहिणी प्राक्षं वर्तते तहिने प्रिये ।
द्विपदं चतुष्पदं देवि तथा भूत विनश्यति ।।
अयाश्विनी च देवशि यदि स्यात्पूर्णिमादिने ।
मध्यमं जायते सस्यं मेघो वर्षति मध्यमा ।।
कार्तिके मार्गशीर्षे वा सक्रान्तौ यदि वर्षति ।
मध्यमं जायते सस्य सुभिक्षं पोपवर्षणैः ॥
दीपोत्सवदिने वारी मौमार्की न शुभप्रदौ ।
संक्रान्तेऽवृद्धि देवि शुभमण भौमगे ।।
गर्मिलं कार्तिक मासि चतुर्मासेषु वर्षति ।
सुमिदं जायते तत्र सस्यसम्पत्तिरुत्तमा ।
सर्ववर्णस्तथा मेघोजायतेच पृथक् पृथक् ।
कार्तिके चैव मासे तु ईदृशं गर्भलक्षम् ।।
अत्रैव मेघवर्णवर्णनप्रसङ्गे-
कार्तिक शुक्ल नन्दायां पञ्चरूपाणि यो भवेत् ।
अभ्राणि श्वेतवर्णानि रक्तवर्णानि यो भवेत् ।।
पीतवर्णास्तु मेघा हि कृष्णवर्णश्च
कास्यवों मवेद्यस्तु ताम्रवर्णस्तथा भवेत् ।।
पंच वर्णास्तु विज्ञेया दिव्यगर्भपु शाम्भनि ।
प्रतिपदादिभिः पीत्वा कला पश्चदशी तथा ।।
पोडशी तु कला चैव अमावास्या प्रकीर्तिता ।
गर्जितं कार्तिक मासि मासचत्वारि वर्षति ।।
--
| भवेत् ।
१.कौव । पृ० १,२ श्लो०१४-१८॥

·१२८
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
कार्तिके मासि मेघस्य पुष्पाणां सम्भवो भवेत् ।
दुर्भिक्षं जायते यत्र कार्तिके मेघमुत्तमम् ।।
अत्रमेघमुत्तममित्यस्योत्तमावृष्टिरित्याशयो बोध्यः । भाषाऽत्र बहुशो व्याक
रणनियमानुपेक्ष्य वर्तते ॥
नारदमते कार्तिकमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
कार्ति के मार्गशीर्ष वा सङक्रान्तौ वारिवर्पणम् ।
तदा समर्पता पौपे सस्यवृद्धिस्तु मध्यमा ।।
यदा कार्तिकमासे तु वारिदस्य च गर्जनम् ।
भवत्यन्नं समर्घत्व सस्यसम्पत्तिरुत्तमा ।
ऊर्जस्य द्वादशी शुक्ला रजनी निर्मला यदा ।
पूर्णिमा कृत्तिका युक्ता तदा लोकाः सुखान्विता ।।
अथवा भरणी सर्वा कार्तिक्यां भवति ध्रुवम् ।
दुर्भिक्षं जायते घोरमक्षिरोगा भवन्ति हि ॥
तस्यामेवाश्विनीयोगः सस्यसम्पच मध्यमा ।
यदाऽयं रोहिणीयोगो जन्तवः क्लेशभागिनः ।।
गुरुसंहितावणितानि कार्तिकमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
अयमेव विषयो गुरुसंहितामन्येऽपि यत्र कुत्रचित् पाठान्तरेण वर्णित उप.
लभ्यते । अत्रापि भाषा यहुशोऽशुद्धा, भनेकन विषयश्चाप्यस्पष्टः । तथा हि-
'गार्मिके कार्तिके मासि चतुर्मासेषु वर्पति ।
सुभिक्षं जायते तत्र शस्य-सम्पत्तिरुत्तमा ।।
अभ्राणि श्वेतवर्णानि पीतानि च भवन्ति हि ।
कृष्णवर्णास्तथा मेघा ताम्रवर्णाश्च सुन्दरि ।।
कामवर्णाः सन्ति चिद्वणः सिन्दूरसनिमाः ।
दृश्यन्ते ईशा मेघा जायन्ते च पृथक पृथक् ।।
१. मपूरचित्ररम् । स. भ. पु. पालिपि सं० ३४३३२ | पृ० १५ ॥
२. गुरुसंहिता | स० भ. पु. पालिपि सं० ३४७२५ । पृ० १.४ ।।

·१२६
वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
कार्तिकाख्ये च मासे स्यादीदृशं गर्भलक्षणम् ।
एवं देदि समाख्यातं मेघानामुपदर्शनम् ॥
अत्रैव वासरफलमपि श्लोकेनकेन कथितं; परं करयां तिथौ वासरफलमिति
निर्देशो न कृतः । कार्तिकस्यामायां दीपावलीपर्वणि वासरफलमेतद् भवितुमर्हतीति
परीक्षणीयम् । कार्तिकस्य प्रथमदिवसे पूर्णिमायां वाऽपि कलमेतत् परीक्षणीयम ।
अन्यच्चाप्यत्रैव--
गर्जिते कार्तिके मासि किंचिद् विद्युत्प्रदृश्यते ।
ताम्रवर्णास्तथा मेघाः शुभकालस्तदा भवेत् ॥
कातिके मार्गशी च संक्रमे यदि वर्षति ।
मध्यमं जायते वर्ष पौपे माघे सुभिक्षदम् ।।
दीपोत्सव-दिने वारौ भौमाकौं न शभावहौ ।
कचिद् भौमार्कावित्यस्य स्थाने भौमायपि पाठो लभ्यते तदेतत्परीक्षणमर्हति ।
सङ्कातीनां च नैकय्यं शुभकार्यादिभिर्न हि ॥
अत्रैवान्यदपि--
पुष्पबन्धं प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वेन भामिनि ।
कार्तिक्यां पौर्णमास्यां तु नक्षत्रं कृत्तिका यदि ॥
पुष्पयन्धः समादिष्टश्चतुर्मासेषु वर्षणम् ।
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं शस्यसम्पत्तिरेव च ॥
अथवा तदिनं देवि याम्यक्षेण च संयुतम् ।
दीर्घरोगात्स्वनावृष्टिः खण्डे खण्डे च वर्षति ॥
अथाश्विनी च देवेशि यदि स्यात्पूर्णिमादिने
मध्यमं जायते शस्य मेघा वर्षन्ति मध्यमम् ।।
अथका रोहिणी ऋक्ष नदिने पर्तते लिये।
द्विपदाश्चतुष्पदाश्चैव व्याकुलीभूतमानसाः ॥
पञ्चवर्णास्तथा मेघाः विद्युद् वृष्टिश्च गर्जितम् ।
द्वादश्यां कार्तिके मासि पुष्पहानिः स उच्यते ।।
१. उतस्थले॥
२. उक्तस्थले ॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
कार्तिकादिपु मासेषु यदीन्दुग्रहणं भवेत् ।
तारकापतनं चैव योन्कापतनानि च ॥
भूमिकम्पोज्य निर्धातः पतन्ति जलबिन्दवः ।
आकाशे दृश्यते सम्यक् परिवेपोऽर्कचन्द्रयोः ।।
बजेन्द्र चापपरियाणां धूमकेतोय दर्शनम् ।
संग्रहः सर्व धान्यानां तदा यस्नेन कारयेत् ॥ इति ।।
लोकोक्तिपु कार्तिकमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
'कातिक सुदी एकादशी यादल विजुली होय ।
तो असाढ़ में मडरी वर्षा चोखी होय ॥
कातिक सुदि पूनौ दिवस जो कृतिका रिख होय ।
तामे चादर चीजुरी जो संयोग सो होय ।
चार मास तौ वर्षा होसी । भली भांति यों भारी जोसी।
रोहिनी जो बरसे नहीं, बरस जेठ औ मूर ।।
एक बूंद स्वाती पर उपजै तीनी दूर ।
सायन पछियां भादौ पुरवा, आसिन बहै इसान ।
फातिक कन्ता सींक न डोले, गाजे सबै किसान ॥
उतरा उत्तर दै गयो, हस्त गयो मुख मोरि ।
मली विचारी चित्तरा, परजा लेइ बहोरि ।।
अन्न घाघोक्तयः
'अब वर्ष चित्रा में होय, समरी खेती सबै खोप ।
चित्रा परसे तीन जायं, मोती मास उसार ।
जब वरसै पुनर्वसु स्वाती, चरखा चले न योले तांती ॥
हथिया परसै चित्रा महराय, घर बैठे किसान सुस पाय ।।
१. पाय और भारी को पहाधते । उत रामने पृ. ७५, २८१-८॥
२. मच पृ. ३३.१५,४१, ११, ६५, ६७ ।।
+
,

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
एक पानी जो बरसै स्वाती, पहिर किसानिन सोन क पाती।
भैंस जो जनमै पड़या, बहू जो जनमै धी।
सबै कुलन्छन जानिये कार्तिक बरसे मी।
ऊख कनाई काहे से, स्वाती क पानी पाये से ।।
मार्गशीर्षे वष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्--
मेघमालाग्रन्थे वर्णितानि मार्गशीर्षे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
प्रथमं तावन्मेघमालामन्ये वाणितानि मार्गशीर्षे वृष्टिगर्भलक्षणान्युपन्यस्यन्ते---
'मार्गादिपञ्चमासेपु आदिपक्षे तिथिक्षयः ।
छत्रभङ्गच दुर्मिक्षं जायते राजविग्रहः ।।
मार्गशीर्षे महेशानि सप्तमी नवमी दिने ।
ईशानं दिशमाश्रित्य दृश्यते मेघमण्डलम् ।।
तोयं वर्पति पर्जन्यो हथवा वातमादिशेत् ।
दशम्यामुत्तरे वातः सितायां यदि जायते ।।
मार्गशी हहोरात्रं तदा स्नानमुदीरितम् ।
मार्गशीर्षस्य मासे तु नक्षत्रं पितृदैवतम् ॥
कृष्णपक्षे चतुभ्यां तु सविन्धुमेघदर्शनम् ।
तदैवमृक्षमापाढ़े जलपूर्णा मही भवेत् ।।
चतुथ्यों जलयोगे तु सुभिक्षं च समादिशेत् ।
रात्रौ दृष्ट्वा दिने वृष्टिदिने दृष्ट्वा भवेनिशि ।।
१. मेघमाला। पृ० ३२ ३३ । श्लो० १-१७।।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
पुमांत्रीगर्भसंयोगो विद्युन्मेषस्तथैव च ।
ऋक्षे त्वाष्ट्र तयाप्टम्यां नवम्यां वायुदैवतम् ।।
सर्वतो दिशि दृश्येत विद्युदभ्रेण संयुता ।
तहक्षे चैवमापाढे जलपूर्ण महीतलम् ॥
सुभिक्षं सस्यनिष्पत्तिः वसुधा नन्दते प्रिये ।
चतुर्थी पञ्चमी पष्ठी आश्लेपा च मघा तथा ॥
तदा तु पूर्वाफाल्गुन्यां त्रिरात्रं वर्पते
धूवम् ।
अष्टमी नवमी चैव चित्रानक्षत्रसंयुते ।।
आपाढे शुक्लपक्षे तु अप्टम्यां चैव सुन्दरि ।
स्वातीनक्षत्रसंयुक्तं विरानं वर्पते धुवम् ॥
नवमी दशमी चैय एकादश्यां यदा भवेत् ।
चित्रास्त्रातीविशाखासु अमावास्यां प्रवति
सर्वक्षस्तु संयुक्ता सर्वमारुतसंयुता ।
वपते तहिनेदेवि नात्र कार्या विचारणा ॥
आपाढ़े शुक्लपक्षे तु वारुणमृक्षसंयुतम् ।
नवमी दशमी चैव वर्पते नात्रसंशयः॥
द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथैव च ।
अमावास्या च विज्ञेया सर्वनक्षत्रसंयुता ॥
अप्टमारुतसंयुक्तो मेघो विद्युत्समन्यितः ।
आपाई शुक्लपक्षे तु वर्षते नात्र संशयः ।।
एवं दबि समायोगे मेघानां गर्मलक्षणम् ।
कृतिका मार्गशीर्ष स्यान्मयाऽन्यात वरानने ॥
गुरुसंहितावर्णितानि मार्गशी सृष्टिगर्भलक्षणानि-
अयमेव विषयों यत्र व पाठान्तरेण सह गुस्संहियामन्यऽपि समुपलभ्यते ।
॥
गया हि-

·तृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षण
'मार्गादिपश्चमासेषु शुक्लपक्षे तिथिक्षयः ।
दुर्भिक्षं छत्रभङ्गो वा जायते राजविग्रहः ।।
मार्गशीर्ष यदा मासि सप्तमीनवमीदिने ।
ईशानादिसमाश्रित्य दृश्यते मेघमण्डलम् ।।
स्तोकं वर्पति पर्जन्योऽथवा बातमादिशेत् ।
दशम्यामुत्तरो वात: सितायां यदि जायते ।।
मार्गशी ह्यहोरानं तदा स्नानमुदाहृतम् ।
तस्मिन् ऋक्षे तदाऽऽपाढे जलपूर्णा मही भवेत् ।।
चतुथ्यों जलयोगे तु सुभिक्षं च समादिशेन् ।
रात्री दृष्ट्या दिने दृष्टिदिने दृष्ट्वा भवेन्निशि ॥
पुंस्त्रीयुत्तेर्यथा गर्भो विद्युन्मेषयुतेस्तथा ।
चतुर्थीपञ्चमपीष्ठयः सापत्रमगैर्युताः ।।
तदानं विद्युदम्भो वा शुचौ तद्भेषु वर्षति ।
ऋक्षे त्याष्ट्रे तथाऽटम्यां नवम्यां वायुदैवते ॥
सर्वतो दिशि दृश्येत विद्युन्मेपेन संयुता।
तक्षे च तदाऽपाढे जलपूर्णा मही भवेत् ॥
सुभिक्षं शस्यनिष्पतिः वसुधा नन्दति प्रिये ।
अदमी नवमी चैवचित्रानक्षत्रसंयुता ।।
आपाड़े श्वेतपक्षे तु अष्टमी चैव सुन्दरि ।
स्वातीनक्षत्रसंयुक्ता त्रिरावं वर्पते ध्रुवम् ॥
नवमी दशमी चैव तिथिर्विष्णोर्यदा भवेत् ।
चित्रा-स्वाती-विशाखाभियुतो दर्शश्व वर्तते
सक्षस्तु संयुक्तः सर्वमारतसंयुतः ।
वर्षते तहिने किंचिद् विधुदभ्रचपस्तथा ।।
१. गुसंहिता | R.५० पाण्डुलिपिसख्या ३४७२५ । पृ. ४-६॥

·प्राच्यभारतीयम्-तुविज्ञानम्
आपाढस्य सिते पक्षे चित्रानिलद्विपैर्युता ।
नवमीदशमीशाः स्युस्तदाब्दो वर्षते ध्रुवम् ॥
द्वादशी त्रयोदशी च चतुर्दशी तथैव च ।
आमावास्या च विज्ञेया सर्वनक्षत्रसंयुता ॥
इष्टमारुतसंयुक्ता मेघविन्दुसमन्विता।
अत्रेष्टमारुतेत्यस्य स्थाने अष्टमारतेति पाठोऽपि सम्भवति । अष्टदिग्गतो
वायुरित्याशयः ।
आपाढे श्वेतपक्षेऽन्दो वपते नात्र संशयः ।।
एवं दिनक्षसंयोगे मेघानां गर्भलक्षणम् ।
कार्तिके मार्गशीपं च कथितं तव सुन्दरि ॥
नारदोक्तानि मार्गशीर्षे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
'मार्गशीर्षस्य सप्तम्यां नवम्यामीशदिग्यदा ।
दृश्यते मेघसंछन्ना स्तोकं वर्षति वासवः ।।
मार्गे कृष्णचतुथ्यां तु चित्रः मेघदर्शनम् ।
अथवा जलपातः स्यात्तदाऽपाढे च वर्षणम् ।।
मार्गकृप्णाप्टमी स्वातीचित्रायुक्ता यदा भवेत् ।
मेघाकान्तं नमस्तस्यां दृश्यते सर्वतस्तदा ॥
तस्मिन् ऋक्षे तदाऽऽपाढे जायते पृष्टिरुत्तमा ।
सर्वसस्ययुता पृथ्वी प्रजा नन्दन्ति सर्वशः ।।
चतुर्थी सार्पसंयुक्ता पंचमी पितृसंयुता।
पठी च मृगसंयुक्ता पंचमी पितृसंयुता।
त्रिरात्रं महती पृष्टिरापाढे शुक्लपक्षके।।
अष्टमी वाय नवमी चित्रायुस्ता यदा भवेत् ।
वाता चतयाऽऽपाहे मेघा वर्षन्ति नित्यशः ।।
१. मयूरधिप्राम् । पर्योतपारदुलिया पृ० १४ालो११७ १२४ ॥
२. संवत्सरफलम् ।.म.पु. पापुसिपिसया ३४५६८ पृ. १४ ॥

·,
वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
संवत्सरफलग्रन्थे वर्णितानि मार्गशी वृष्टिगर्भलक्षणानि-
मार्गशीर्षादि पञ्चमासेषु शुक्लपक्षे तिथिक्षयः ।
छत्रभङ्गः प्रजापीडा दुर्भिक्षं च समादिशेत् ।।
लोकोक्ति मार्गशीर्षमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि-
भवरोक्तयः
'माघ महीना माहि जो, जेष्ठा तपै न मूर ।
तो इमि बोलै भहरी, उपजे सातौ तूर ॥
मार्ग बदी आ3 घटा, विज्जु समेती जोइ ।
तो सावन परसै भलो, साखि सवाई होइ ।।
मार्ग बदी पाठ धन दरसे ।
सो मग्या भरि सावन बरसै ॥
रोहिनी जो परसै नहीं, बरसै जेठ और मूर ।
एक बूंद स्वाती पड़े .उपजै तीनो तुर ॥
अगहन द्वादश मेघ अखाड़ (आकाश)।
असाह परसै अछनाधार ॥
घाघोक्तयः
धनि वह राजा धनि वह देश ।
जहवाँ बरसै अगहन सेस (अन्तिम)!
अगहन वरस हुन (बेहद ), पूस दून ।
माध सवाई, फागुन गंवाई
१. पाप और भडरी की कहवते । उक्तप्रकाशने ।
२. अव ।।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् पौपे वृष्टिगर्भादीनां दृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम् पराशरकथितानि पौपे वृष्टिगर्भलक्षणानि- प्रथमं तावत्पराशरोक्तानि पीपे दृष्टिगर्भलक्षणानि वर्ण्यन्ते । तथा हि- 'सार्द्ध दिनद्वयं मानं कृत्वा पौपादिना युधः । गणयेन्मासिकी वृष्टिमवृष्टिं वाऽनिलक्रमात् ।। सौम्यवारुणयोवृष्टिरवृष्टिः पूर्वयाम्ययोः । निर्वात वृष्टिहानिः स्यात् सङ्घले सङ्कलं जलम् ।। एकैकं पनदण्डेन मासस्य दिवसो मतः । पूर्वार्दै वासरी वृष्टिरुत्तराद्धे च नैशिकी दत्वा दण्डे पताकां तु वातस्यानुक्रमेण च । विज्ञेया मासिकी वृष्टिः कृत्वा यलमहर्निशम् ।। धूलीमिरेव धवलीकृतमन्तरिक्षं, विद्युच्छटाछुरितवारुणदिग्विभागम् । पोपे यदा भवति मासि सिते च पक्षे तोयेन तत्र सकला प्लवते धरित्री। पौपे मासि यदा वृष्टिः कुन्झटिर्वा यदा भवेत् । तदादी सप्तमे मासि तां विधि प्लाव्यते मही ।। अत्र सप्तमो मासः गर्भविपाककाल इति शेरम् । तथा हि पीपे वृष्टिः कुल्झटिर्वा वृष्टिगर्भधारणं सूचयति । पदा पौपे सिते पक्षे नमो मेघावृतं भवेत् । वोयायता धरित्री च भवेत्संवत्सरे तदा।। मीनपृश्चिकयोर्मध्ये यदि वर्षति वासवः । तदादौ सप्तमे मासि तत्तियो प्लवते मही ॥ नारदोकानि पीपे वृष्टिगर्भलक्षणानि- नारदीये मयूरचित्रफेऽपि पिपयस्यास्य विवेचनं कृतमारते; परमत्रलिपिकार- फवा यहयोऽशुद्धयः सन्ति । यथा हि- १.पिपरागरः 1१०८६लो. ३०.३७ ॥ ।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
१३७
'पौषस्य पञ्चमी कृष्णा भौमवारेण संयुता।
तस्यां मेघा प्रवन्ति तदा धान्याकुला मही ॥
पौपे कृष्णे च सप्तम्यां पौप-मासे महानिशि ।
यदा मेघाश्च वर्षन्ति तदा प्रावृषि तोयदाः ॥
शुक्ला त्रयोदशी पौपे मन्द-शुक्र-कुजैर्युता।
यदा भवत्यवृष्टिः स्यात्कार्यो गोधूमसङ्ग्रहः ।।
पौपे शुक्लचतुयां तु विद्यु दर्शनमुत्तमम् ।
तदा विद्युद्धनाच्छन्नं दृष्टमिन्द्रधनुस्तथा ।
यौपमासे पूर्वभाद्रे विशेपेण निरीक्षयेत् ।
परिवेपो गर्जनं वा विद्युद् वारिदवर्पणम् ।।
यदि तत्र प्रजायन्ते तदा वृधिरनुत्तमा ।
धनुर्विद्युद्धनो मत्स्यो यद्यैकमपि नो भवेत् ।।
पौषे मासि, तदा वाच्यं वर्षाकालेप्ववर्षणम् ॥
पौषमासे वारुणः पूर्वभाद्र शुक्लपक्षे पञ्चम्यां हिमवर्षणम् ।।
यदा स्यान्महती वृष्टिस्तदा प्रापि निर्दिशेत् ।
पीपस्य सप्तमी शुक्ला रेवतीसंयुता तथा।
अष्टम्यामश्विनीयोगो नवम्यां भरणी यदा ॥
एवं विधेषु योगेषु सविद्युधनवर्पणम् ।
तदा स्यान्महती वृष्टिवर्पाकाले न संशयः ।।
एकादश्यां यदा विद्युद् रोहिण्यां जलवर्षणम् ।
पौपे यदा तदा वृष्टिः प्रापि स्यान्महर्घता ॥
पौर्णमास्यां द्वितीयायां पीपे विद्युत्प्रदृश्यते ।
तदा स्यादन्ननिष्पत्तिः मेघच्छन्ने तथाम्बरे ॥
.
१. नारदीय मपूरचित्रकम् । पा० स० वि०, १० भ० पु. पा० स० ३४३३२ ।
पृ० ३०-३७ ॥

·१३८
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
अस्य मासस्य सक्रान्तिः
रौद्रमारभ्य वातान्तं तदा वर्पति वासवः ॥
धनराशिगते सूर्ये मूलमारम्य चिन्तयेत् ।
गर्भाधानं ततो वृष्टिविष्टिमासे हि साधके ।।
मूलधै हि यदा गर्भो भवत्याच वर्षति ।
पूर्वापाढे तथाऽदित्यमुत्तरायां तदा गुरुः ।।
श्रवणे सार्पभं चैव पूर्वापाढेऽर्यमा सल ।
पारुणे भाग्यभं चैव पूर्वापाढेऽर्यमा खलु ॥
हस्तो वर्पत्युत्तरायां रेवत्यां वार्द्धिकस्तथा।
एतद् गर्भसमासेन मयोनं चिन्तयेत्सुधीः ॥
तुरगः गते भानौ यदि मेघः प्रवर्षति ।
मूलोद्भवं तथा गर्भ नादेश्य दैवचिन्तकैः ।।
भरण्यादिस्थिते भानौ यस्मिन् मेघः प्रवर्पति ।
तस्मिंस्तस्मिस्तु ऋक्षे गर्भनाशं वदेव बुधः ।।
रौद्रक्षे संस्थिते भानौ जलं वर्पति वारिदः ।
पुधिर्भवति गर्भाणां प्रोक्तानां नात्र संशयः॥
पौपस्य पनदश्यां वै विधोर्याम्योत्तरे तडित् ।
दृश्यते वियदाच्छन्नं नभो वृष्टिः सदा भवेत् ॥
पौषे स्वात्यां च सप्तम्यां.यदा स्याद् वारिवर्पणम् ।
मेघाच्छन्न नभो वापि तदा सस्याकुला धरा !!
कुद्वत्तासुत्रितिथिषु पौषे गर्भः प्रजायते ।
तदा सुभिक्षमारोग्यं श्रावण्यां वारिवर्पणम् ॥
पौपस्य कृष्णसप्तम्यां नमो विमलतारकम् ।
स्वात्यां तुपारपातः स्यात् श्रावणे तत्र वर्षणम् ।।
मेघच्छन्नं नमो वापि तदा सस्याला धरा ॥

·वृष्टिगर्भ- पक्षण पौपस्य कृष्णसप्तम्यां नमो विमलतारकम् । स्वात्यां तुपारपातः स्यात् श्रावणे तत्र वर्पणम् ।। पोपमासस्य सप्तम्यां पारिवर्पणम् । प्रास्टकाले तदा वृष्टियमः स्याद् वारिवर्पणम् ।। शुक्लायां यदि सप्तम्यां धनराच्छादितं नमः । तदा तु श्रावण मासि सप्तम्यां वृष्टिरुत्तमा । मेघमालानन्धे वर्णितानि पौषमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि- सथैव मेघमालाग्रन्थेऽपि विषयोऽयं विस्तरेण वर्णितो लभ्यते । अत्रापि भापा घदुशोऽशुद्धा संशोधनाहीं च । तथा हि-- 'पोपे शुक्लचतुयां तु सविद्युन्मेघमुत्तमम् । अनच्छन्नं नमः श्रेष्ठं मत्स्यमैन्द्रधनुस्तथा ॥ अहोरात्रं प्रयत्नेन अहोरात्रे निरीक्षयेत् । परिवेपं गर्जितं वा पतिता जलबिन्दवः ॥ सपामेव चिद्वानां विद्युदर्शनमुत्तमम्। कृष्णपक्षे तथाऽऽपाढे अमोघं वर्पति प्रिये ॥ विद्युन्मेघधतुर्मत्स्यो योकमपि नो भवेत् । न ऋक्षं वपते तत्र न काल वपते तदा ॥ अनेन शायते सर्व वर्पणं वाऽन्य णम् । एतच परमं गुह्यं गर्भाधानस्य लक्षणम् ।। विद्यत्संयोगजं चिर्तुं न देयं यस्य कस्यचित् । पोपमासे शुक्लपक्षे शततारक्षगे पुनः॥ पञ्चमी अजपादेन अभ्रमारुतसंयुता । विद्युन्मेघसमायुक्ता वर्षा चैव प्रजायते ॥ १. मेघमाला । सरस्वतीभवन-पुस्तकालयपालिसिसंख्या ३७२०२ पृ. १२-१५ ॥

·१४.
प्राच्य-भारतीयम् भानुविज्ञानम्
आपादे कृष्णपक्षे तु चतुया वर्पते ध्वम् ।
द्रोणसंख्या च विनेया सप्सराव-प्रवपणे ।।
धनुराशिस्थिते सूर्ये मूलाया गर्भधारणम् ।
गर्माहा च ध्रुवं पृष्टिः पश्चोनेविंशतिर्दिने ।
दिनसंख्या वरारोहे वर्पते नात्र संशयः ।
गोपितं सर्वशास्त्रेषु मया चात्र प्रकाशितम् ।
मूले च वर्पते आर्द्रा पूर्वापाड़े पुनर्वसुः ।
उत्तरायां तथा पुष्यं श्रवणं पितृदेवतम् ॥
रेवती स्वाष्ट्रभं देवि मिदं पुंसां वरानने ।
वर्पते च चतुर्मासे सुभिक्षं सर्वदा भवेत् ।।
पोपमासे तू देवेशि कृष्णपक्षे च सप्तमी ।
सर्वलक्षणसंयुक्ता अष्टमारुतसंभवा ॥
आपाढे शुक्लपक्षे तु वर्पते नात्र संशयः ।
अधैर्या वेष्टिताऽऽकाशे भूमितिश्च पृरिता ॥
अहोरात्रप्रयुक्तेन पञ्चवर्णस्तु जायते ।
दिव्यगर्भ तु विज्ञेया श्रारणे शुक्लसप्तमी ॥
चित्रा-स्वाती विशाखा च पराहे जलसंयुताः।
ऐरावतो नाम मेघो ह्यप्टमी-नवमीयुतः ॥
वर्पते नात्र सन्देहो सप्तरात्रं वरानने ।
त्रयोदश्यां चतर्दश्याममावास्यां च सुन्दरि ॥
वर्पते च त्रिरात्रेण विद्युन्मेघसमन्वितम् ।
श्रावणे पूर्णमास्यां तु श्रवणश्चैव वति ॥
द्रोणसंख्यां विजानीयात् प्राह श्रुतरवः स्वयम् ।
पोपे पुष्यस्तु पूर्णायां श्रावणे श्रवणस्तथा ।।
पौर्णमास्यां प्रवन्ति सिते पक्षे न संशयः।
पौपस्य शुक्लपक्षे तु शतमिपक्षमेव च ॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
अभ्रच्छन्नं तथाऽऽकाशमप्टमारुतसंयुतम् ।
श्रावणे कृष्णपक्षे तु पूर्वाभाद्रपदस्तथा ॥
मध्याहे जलसम्भूते वर्पते च दिनद्वयम् ।
पोपे तु पुष्यसंयुक्ता श्रावणे श्रवणं तथा ॥
श्रावणे पुप्यमावास्या पूर्वा जलमादिशेत् ॥
निष्पत्तिः सर्वधान्यानां राजा च निरुपद्रवा।
पौपस्य शुक्लपक्षे तु सर्वध्यानेन चिन्तयेत् ॥
सप्तमी रेवतीयुक्ताऽष्टम्यां चाश्विनी भामिनि ।
नवमी भरणीयुक्ता पातविद्यद्विनिर्दिशेत् ॥
हिमंत जायते तत्र एवं गर्भसमुद्भवम् ।
एकादश्यां तथा देवि पूर्णिमायां तथैव च ।
आपाढस्य त्वमावास्यां प्रभूतं जलमादिशेत् ॥
विद्युत्स्फरति तत्वेन गर्जन्ती प्राणनाशिनी।
एवं विज्ञायते देवि मेघानां वृष्टिलक्षणम् ।।
एकादशी तथा ज्ञेया सहिमा विद्युता युता।
सजलो रोहिणीयोगस्तदाऽदेश्यो विचक्षणैः ॥
द्वितीया पूर्णिमा चैत्र सहिता विद्युता युवा ।
कालनिप्पत्तिरादेश्या मेघाच्छन्नं तथाम्बरम् ॥
अत्र पूर्वश्लोके पाढे सहितेत्यस्य स्थाने सहिमेति पाठः समीचीनतरः प्रतिभाति ।
प्रथमे श्रावणे मासि पक्षे द्रोणं समादिशेत् ।
गयां पयश्च राहुल्यं वत्सानां जायते प्रिये ॥
पौपे मूल-हिरण्यान्ते चन्द्रधारिण साम्रकाः ।
आदिौ च विशाखान्ते रविमानेन वर्षति ॥
पौपस्य पूर्णमास्यां तु चन्द्रमा विचरिष्यति ।
उत्तरे दक्षिणे चैव यदा विधुत्नदृश्यते ॥
पौपकृष्णनवम्यां तु स्वातीयोगे जलं भवेत् ।
अमच्छन्नो यदाकायो महावृष्टिस्तदा भवेत् ॥

·प्राध्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
हिमं वा जायते तत्र इति गर्भसमुद्भवः ।
शुक्ले गर्भश्च निप्पन्नः कृष्णे चैव प्रवर्षति ।।
एकादश्यां तथा ज्ञेयं पौर्णमास्यां तथैव च ।
शुचौ कृष्णशिये दरों प्रभूतं जलमादिशेत् ॥
विद्यत्स्फुरति तत्त्वेन गर्जति प्राणनाशिनी ।
एवं विज्ञायते देवि मेघानां चैव लक्षणम् ॥
अत्रैव मेघमालामन्यस्यापि कश्चनांशः समुद्धृतो विद्यते, परमत्र बहूनि
पाठान्तराणि सन्ति । तथा हि-
एकादशी तथा ज्ञेया सहिता विद्युता युता ।
सजलो रोहिणी योगस्तदादेश्यो विचक्षणः ।।
पूर्णमासी द्वितीया च सहिमा विद्युता युता ।
कालनिष्पत्तिरादेश्या मेघाच्छन्ने तथाम्बरे ।।
आपाढस्य त्वमायां वै प्रभूतं जलमादिशेव ।
निष्पत्तिः सर्वशस्यानां प्रजाश्च निरुपद्रवाः ॥
गावो घटोध्न्यः सर्वत्र सर्वञ्च नन्दत प्रिये ।
प्रथमे श्रावणस्यापि पक्षे वर्पणमादिशेत् ॥
नागदेवद्वितीयायां किंचित्सर्पभयं भवेत् ।
लोकाः सर्वत्र पीड्यन्ते नाना नश्यन्ति पीडिताः ॥
रविमन्दारवारेषु यदि सड़क्रमते रविः ।
तस्मिन् मासि भयं विद्याद् दुर्भिक्षावृष्टितस्करैः।।
मेपसङक्रान्तिकालस्तु नवस्वपि दिनेष्वपि ।
यद्यभ्रवातौ विद्युत् स्यात् तदाादौ च वर्षति ।।
यद् वात्र नवयामेषु वाताम्रादि शुभं भवेत् ।
यस्यां दिशि च सम्पूर्ण तहिनेप्वखिलं जलम् ।।
पौपे मूलाद् भरण्यन्तं चन्द्रमानेन साम्रके।
तदा दिविशाखान्त रविमानेन वर्षति ।।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
१४५
धनुराशिस्थिते देवि मूलादेगर्भधारणम् ।
गर्भाधानाद् ध्रुवं घृष्टिः पञ्चोनैकशते दिने ॥
अत्र "यचोनेकशते दिन इत्यस्य" पञ्चोने द्विशततमे दिने इत्याशयो
भवितुमर्हति, गर्भविपाककालस्य साईपण्मासेति वर्णनात् ।
दिनसंख्या वरारोहे वपते नात्र संशयः ।
मूले प्रवपते चार्दा जलदेवे पुनर्वसुः ॥
विश्वमे च तदा पुष्यं श्रवणे सार्पदैवतम् ।
धनिष्ठायां मघा ज्ञेया वारुणे भगभं तथा ।।
अजपादे यमाख्यं स्याद् अहिर्बुध्न्येऽर्कभं तथा।
रेवत्यां त्वाष्ट्रमादेश्यमेतत्संख्य प्रवर्षति ॥
याम्यादि सार्पदेवान्तं क्रमेण चर्पति प्रिये ।
पूर्वापाढादि पौष्णान्तं गर्भश्चैव विनश्यति ॥
रेवती जलनाशाय यदि न वर्पति कृत्तिका ।
भरणी तोयनाशाय यदि न वर्पति कृत्तिका ।।
एवं क्रमेण विज्ञेयं वृष्टिलक्षणमुत्तमैः ॥
पश्चमे पञ्चमे स्थाने गर्भो पतति नान्यथा ।
आर्द्रा प्रवर्पते देवि गर्जिते वा प्रचण्डतः ॥
सर्वे गर्भाय तत्रैव वर्षन्ने पुंखिसंयुताः।
आर्द्रा पुनर्वसुः पुष्यो सपिं चैव मया तया ।।
पञ्चभिर्गलिवैः ऋक्षैश्छिद्रं वत्ति माधयः ।
पौर्णमास्यां यदा पौपे चन्द्रः पुष्यं समाश्रितः ॥
उत्तरे दक्षिणे चैव यदि विद्युत्प्रदृश्यते ।
अम्रन्छन्नं नमो वापि महावृष्टिं समादिशेत् ॥
श्रावणान्तश्च दरों के जलयोगो भविष्यति ।
पोपस्य कृष्णसतम्या जलयोगे जलं मवेत् ॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं जायते नात्र संशयः।
अभ्राणि यदि दृश्यन्ते जलं वा पतते यदि ।।
अभ्रच्छन्ने जलं स्वल्पं जलं पतति वर्पति ।
पौपस्य कृष्णसप्तम्यामभैरावेष्टितं नमः ॥
अटम्याञ्च नवम्याञ्च दशम्याञ्च तथैव च ।
"""""विद्युदनादिकं भवेत् ॥
श्रावणे शुक्लपक्षे तु स्वातियोगे तु सप्तमी ।
ध्रुवं वर्पति पर्जन्यः एतत्सर्व वरानने ॥
पौपस्य कृष्णसप्तम्यां निरनं चेन्नमस्तलम् ।
सहिमः स्वातियोगश्चेदैशानी विधुदेव वा ॥
श्रावणे शक्लसप्तम्यां स्वातियोगे जलं भवेत् ।
निष्पत्तिः सर्वसस्यानां प्रजा च निरुपद्रवा ॥
एवमृक्षस्तु संयोगो जायते वरवर्णिनि ।
प्रयोदश्यां चतुर्दश्याममायां चैव सुन्दरि ।
गर्जते तु त्रिरात्रे सा विद्यन्मेषैः समन्विता।
श्रावणस्य सिते पक्षे विश्वभूताविधौ तिथौ ॥
पूर्णमास्यां तथाऽवश्यं वर्पत्यब्दे न संशयः ।
द्रोणसंज्ञो भवेन्मेषः सुभिक्षं जायते तथा ।।
पौषामायामिन्द्रभागे विद्यतो दर्शनं भवेत ।
अभ्रच्छन्नं नभो वापि जलं वा यदि जायते ॥
श्रावणे पूर्णिमायाञ्च श्रवणे जलसंयुते ।
सुभिक्षं च समादेश्यं तस्मिन् वर्षे न संशयः ।।
आषाढः प्रथमे पादे द्वितीये श्रावणस्तथा ।
तृतीये माद्रपच्चैव चतुर्थे चाश्विनं तथा ।
इति पादक्रमेणैव चातुर्मास्यं प्रकल्पितम् ॥

·,
वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
जीवनायवर्णितानि पौपे दृष्टिगर्भलक्षणानि
'मूलादितो भरण्यन्तं पौपे गर्भधरा दिवि ।
अर्कचारेण वर्षन्ति रौद्रादि दशतारकाः ॥
लोकोक्ति पीपमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि ---
रपूस अंधारी सप्तमी, जो पानी नहिं देह ।
तौ अद्रा बरसे सही, जल थल एक करेइ ।।
पूस अंधारी सप्तमी, विन जल बादल जोय ।
सावन सुदि पूनौ दिवस, वपा अवसहि होय ॥
पौप बदी दशमी दिवस, बादल चमके वीजु ।
तौ बरसे भर भादवों, साधो खेलो तीज ॥
पूस अंधारी तेरस, चहुँ दिशि बादर होय ।
सापन पूनो मावस, जलधर, प्रतिहीं जोय ।।
पूस अमावस मूल कौं, सरसै चारौ वाय ।
निहचे बांधौ झोपडी वर्षा होय सेवाय ।।
सोम शुक्र सुरगुरु दिवस पौष अमावस होय ।
घर घर बजे वधावडा दुसी न दीसै कोय ॥
पूस मास दशमी अंधियारी।
पदली घोर होय अधिकारी ॥
सावन यदि दशमी के दिवस ।
भरै मेघ चारो दिशि परसै ॥
पूस उजेली सत्तमो अष्टमी नवमी गाज ।
मेघ होय तो जानिये अब शुभ होहहैं काज ॥
रोहिनि जो बरसे नहीं बरसे ज्येष्ठा मूर ।
एक बूंद स्वाती परे उपजे तीनो तूर ।।
स. भ. पु० पाण्डुलिपिस० ३५३९५ । १०६ श्लो० १॥
२. घाघ और भट्टरी को कहावत पृ०७६ १५-१०,०६२।५,८५८॥
,
१. धनमाला

·प्राच्य भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
सर्व तपै जो रोहिणी सर्व तपै जो मूर |
परिवा तपै जो जेठ की उपजै सातौ तूर ।।
अन घाघोक्तयः
'माघ पूस जो दखिना चले।
तो सावन के लच्छन भले ॥
पानी बरसे आधे पुस ।
आधा गेहुँ आधा भूस ॥
जब वरसेगा उत्तरा, नाज न खावै कुत्तरा ॥
पूस
में
फागुन बरसे घर से जाई॥
दूना माघ सवाई।
माघे वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
पराशरोक्तानि माघमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
प्रथमं तावत् महर्पिपराशरोक्तानि माघमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि द्रष्टव्यानि ।
तथा हि-
'माघस्यासितसप्तम्यां वृष्टिर्चा मेघदर्शनम् ।
तदा संवत्सरो धन्यः सर्वशस्यफलप्रदः ॥
अत्र प्रथमचरणे माघस्य सितसप्तम्यामिति पाठान्तरम् तन्निराकरणमपेक्षते ।
माघस्य सित सप्तम्यां तथैव फाल्गुनस्य च ।
मैत्रे शुक्लत्तीयत्या वैशाखे प्रथमेहनि ।
एतासु चण्डवातो वा तडिद् वृष्टिरथापि वा।
तदा स्याच्छोभना प्रावृड भवेच्छस्यवती मही
१. घाघ और भड्डरी को कहावनें। श्रीकृष्णशुक्ल विशारद सम्पादिते २००५
विक्रमाब्दप्रकाशने पृ. ३४,३५, ३६क्ति संख्या १४३,१४८,१५२,१८० ॥
१. पृपिपराशर. । पृ०९-१०। लो० ३८-४२ ॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
धनुर्मकरकुम्भेषु यदा वर्पति वासवः ।
तदादिसप्तमे मासि वारिपूर्णा भवेन्मही ।।
सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति जलं माघ पक्षेऽन्धकारे,
वायुर्वा चण्डवेगः सजलजलधरो गर्जितो वासबो वा ।
विद्युन्मालाऽऽकुलं या यदि भवति नभो नष्टचन्द्रार्कतारं,
तावद् वर्षन्ति मेघाः प्लुतधरणितले यावदाकार्तिकान्तम् ॥
माघे मासि निरन्तरं यदि भवेत् प्रालेयतोयागमो,
वाता बान्ति च फाल्गुने जलधरैचित्रे च छन्नं नमः ।
वैशाखे करकाः पतन्ति सततं ज्येष्ठे प्रचण्डातयस्
तावद् वर्षति वासवो रविरसौ यावत्तुलायां प्रजेत् ॥
नारदोक्तानि माघमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि
'हिमं न पतितं माघे ज्येष्ठे मूलं न वति ।
नार्द्रायां पतितं वारि कालो दुष्टस्तदा मतः ॥
माघमासे च सक्रान्तौ यदा वर्पति वारिदः ।
तदा पृथ्वी तु सस्याख्या धेनवो बहुदुग्धदाः ।।
द्वितीया मेघसञ्छना धनधान्यविवद्धिका ।।
पञ्चमी मेघसंयुक्ता यदा जलविजिता।
तदा भाद्रपदे मासि स्वल्पा वृष्टिस्तु जायते ॥
आदित्योदयवेलायां यदा स्यादष्टमी तिथिः ।
तदा रौद्रगते सूयें श्रावणे च न वर्षति ॥
श्लोकस्य द्वितीयचरणे प्रसङ्गात् कृष्णपक्षस्याष्टमीति प्रतीयते ।
नवम्यां चन्द्रविम्बे चेत्सरिवेपस्तु जायते ।।
तदाऽऽपाढे महाष्टिः सर्वधान्यमहर्घता ।
माघस्य नवमी कृष्णा दशम्येकादशी यदा।
विद्युद्वातसमायुक्ता तदा बहुजलप्रदा ॥
१. नारदीये मयूरचित्रके । धाराणसीस्य स. भ. पु. सम्प्रहे पा० सं० ३४३३२

·१५०
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
कृष्णायां वा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामयापि वा।
पूर्वस्यां चोत्थिता मेघास्तदाऽऽपाढे च वर्पणम् ।।
पञ्चमी कृष्णपक्षस्य माघमासस्य पष्ठिका।
सप्तमी शुक्रमन्देन्दुयुक्ता सस्य दिदा मता ॥
अमावास्या यदा छन्ना तदा भाद्रे जलं भवेत् ।।
माघस्य शुक्लसप्तम्यां यदि स्याद् वारिवर्षणम् ।
सविद्युन्मेघसंयुक्ता तदा पृथ्वी जलाप्लुता ॥
अत्रैवान्यदपि
'सप्तम्यां माघमासे च माधवे प्रथमेऽहनि ।
वान्ति वाताच शुभादास्तदा प्रापि वपणम् ।।
तथाच
सप्तम्यां माघमासे यदि पतति हिमं स्वातिनक्षत्रयोगे।
चन्द्राको रश्मिहीनी जलघरसहितौ वाति वातः प्रचण्डः ।।
विद्युद्युक्तं नभो वा यदि भवति तदा सर्वसस्यैरुपेता।
पृथ्वी स्याद्वारिपूर्णा मुदितजनपदा सर्वलोकैश्च युक्ता ॥
मेघमालाग्रन्थे वर्णितानि माघमासिकवृष्टिगर्भलक्षणानि
वर्षते माघमासस्य सङ्क्रान्तिर्जायते यदा ।
बहुक्षीरघृता गावो बहुसस्या वसुन्धरा ॥
माषादिदिवसे वारो बुधो भवति चेत्तदा ।
मासत्रयं समषं वाऽथवा वर्षा विनश्यति ।।
बुधस्य प्रथमो वारो यदि माघस्य जायते ।
ततः प्रभृतिभिर्मासैमहय राजविग्रहम् ॥
१. अव
१०८। श्लो०१८॥
२. अब पृ० ११ । श्लो० ७५ ।।
३. मेघमाला । स० भ. पु. पाण्डुलिपि सस्या ३७२०२ । पृ० ३५-३७ ।
श्लो०१-४४ ।।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
प्रतिपदि सर्वमासेषु बुधो दुर्मिक्षकारकः ।
ज्येष्ठे मासे तथा नूनं परं वर्षा विनाशकृत् ॥
न माघे पतितं शीतं ज्येष्ठा नैतिवृष्टिकृत् ।
तद्राच्यां पतितं तोयं दुष्टकालस्तदा भवेत् ।।
माघ शुक्ले यमाश्चिन्यां मेधयुक् सस्यजायते ।
अथवा मेघहीनस्य सस्यानां धारयेत् (सु) घी ।।
पोपे भाद्रपदे माघे शुक्लपक्षे तिथिक्षयः ।
यत्संख्ये जायते चाहि तत्संख्ये देशविग्रहः ।।
पश्चाः पञ्चभौमाश्च पञ्च सूर्यसुतास्तथा ।
एकस्मिन्नेव मासे तु तदा रौरवमादिशेत् ।।
गुरुं चन्द्रं विहायान्ये वाराः पञ्च भवन्तिचेत् ।
एकस्मिन्नेव मासे तु दुर्भिक्षं राजविग्रहः ।।
पर्व शन्यादिभिर्ये च उक्तं सस्यफलं भृणु ।
भ्रामयन्ति कुलाले च चक्रे कृत्वा तु मेदिनीम ।।
भाष-फाल्गुन-चैत्रेषु वैशाखज्येष्ठमासयोः।
स्वातियोगस्तदा विंशदिनानि जायते फलम् ।।
पराले जलसम्पूर्ण वर्पते घटिकाद्वयम् ।
दशम्यां च सितायोगे स्वातियोगेन संयुतम् ॥
अहमी नवमी देवि वर्पते च समुच्चयम् ।
अमावास्यां महेशानि चारिदो यदि दृश्यते ॥
पौर्णमास्यां भाद्रपदे पर्णमेघः प्रवर्पति ।
माघस्प प्रतिपदेवि साता मेघगर्जिता ।।
यदा भवेत्तदा ग्राह्यं तैलं सुगन्धिभिर्युतम् ।
द्वितीयायां यनयुक्तं मेघच्छन्नं नमस्थलम् ॥
सविद्युञ्जायत्ते यत्र तत्र धान्यमहर्यता।
इचीया मेघसंयुक्ता निर्जला यदि गर्जति ।।

·૨૨
प्राच्य-भारतीयम् तुविज्ञानम्
गोधूमांस्तत्र गृह्णीयाद् यवांश्चव विशेषतः ।
सर्वेषु चैव मासेपु ऋक्षवृद्धिः सुभिक्षकृत् ।।
चतुर्थी मेघसंयुक्ता विन्दुभिर्जलसम्भवा ।
नारिकेलानि पत्राणि मर्याणि भवन्ति हि ॥
पञ्चमी मेघ संयुक्ता यदि विन्दुविवर्जिवा।
उदकं पवन-संयुक्तं भाद्रपदे न वर्षति ॥
पष्ठी सबिन्दुका शेपा निरभ्रा निर्जला दिशः ।
कार्पासं सङ्ग्रहेनत्र लाभो भवति पुष्कलः ॥
सप्तम्यां सोमवारः स्यान्माये पक्षे सिते यदा ।
दुर्मिक्षं जायते रौद्रं विग्रहोऽपि हि भूभुजाम् ।।
सप्तम्यां सोमवारेण यदि गच्छेद् धनस्य च ।
घोरापोरास्तथा मेघा राजविन्दव एव च ॥
अष्टम्यां यदि पश्यन्ति आदित्यमुदयङ्गवम् ।
न वर्पति तदाऽर्द्रायां श्रावणाये तथा प्रिये ॥
यदा च कुरुते देवि नवम्यां चन्द्रमण्डलम् ।
आपाढे पूर्णवृष्टिः स्याद् धान्यं लोक समर्पता ॥
माघस्य शुक्लसप्तम्यां सावधानरहनिंगम् ।
वीक्षणीयं प्रयत्नेन कालनिश्चयकारणम् ॥
अहोरात्रं भवेत् सानं वारुणी विद्युता सह ।
ऐन्द्रो वा तथा कौवेरः शर्वरीपु दिवाऽपि वा ।।
महासुभिक्षकं देवि तह निरुपद्रवम् ।
भवन्ति चेति चिन्हानि मयाऽख्यातं शृणु प्रिये ॥
शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां यन्माचे वर्पते धनः ।
दुर्दिनं च यदा पश्येत् वर्षाकालस्तदा शुभः
माघशुक्लस्य सप्तम्यां मेधैश्छन्नं यदाऽम्बरम् ।
तत्पदेशे मुष्टिः स्यात् मुभिक्षं तत्र निर्दिशेत् ।।
॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
१५३
पूर्णिमायाममावास्यां संलग्नस्तारकाक्षयः ।
महर्षं तत्र पूर्वार्द्ध मासमध्येऽपि जायते ॥
सप्तम्यां स्वातियोगेषु हिमं पतति चेद्यदि।
अन्धकारे माघमासे वायुर्वा चण्डवेगतः ॥
सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति जलं माघमासेऽधकारे।
वायुर्वा वण्डवेगो सजलजलधरो वर्षते वाऽपि नूनम् ॥
विद्युन्मालाकुलं वा तदपि हि च भवेत् नष्टचन्द्रार्कतारम् ।
विज्ञेया प्रायडेपा मुदितजनपदा सर्वसस्यैरुपेता ।।
माधफाल्गुनमासेषु चैत्रवैशाखयोस्तथा।
स्वातीयोग विजानीयादापाढेपु विशेषतः ।।
माघस्य नवमी कृष्णा मूलक्षेण च संयुता।
विद्यन्मेधोधनुर्मत्स्यमों वेष्टितं नमः ॥
मासि भाद्रपदे देवि वर्षते नवमी दिने ।
द्रोणसंज्ञो भवेन्मेषो मयाऽऽख्यातं शृणु प्रिये ॥
माघस्य नवमी कृष्णा दशम्येकादशी तथा।
सवाता विद्युता युक्ता कथयन्ति जलं बहु ॥
ससमी माघमासस्याथवा कृष्णप्रयोदशी ।
चतुर्दश्यां तथा देवि पूर्वस्यां दिशिसंस्थिताः ॥
वहूदक्करा मेयास्त्वापाढे सप्तरात्रिकम् ।
अमावास्यातिथौ धिष्ण्यं यदा स्यात्स्वाति कार्तिक ।
नूनं धनान्वितं देवि वर्षा तत्र भविष्यति ।
माघमासे त्वमावास्यामभ्रच्छन्नं यदा भवेत् ॥
हिमं सवातसंयुक्तमहोरानं भविष्यति ।
अष्ट वा पञ्च वर्षाणां दिव्यगर्भसमुद्भवम् ।
तदा भाद्रपदे मासे पूर्णिमायां प्रवर्पति ।।
माघस्य कथितं देवि यादृशं गर्भलक्षणम् ।
अनानेके अंशा अस्पष्टत्वान्नोद्धृता । अंशानामेतेषां संशोधनं परमावश्यकम् ।
२०

·प्राच्यभारतीयम्-सुविज्ञानम्
गुरुसंहितोक्तानि माघे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
गुरुसहितामन्थेऽपि विषयोऽयं विस्तरेण वर्णित उपलभ्यते । तथाहि-
'माघमामे तु सड्क्रान्तौ वर्पते माधयो यदि
बहुक्षीरप्रदा गावो बहुशस्या वसुन्धरा ॥
न माघे पतितं शीतं ज्येष्ठे मूलं च घृष्टिकृत् ।
नार्द्रायां पतितं तोयं दुष्टकालस्तदा मतः ॥
माघस्य शुक्लसप्तम्यामनं वा जलबिन्दवः ।
अस्तमनं नैव दृश्येत हिमं चैव न जायते ।
चत्वारो वर्पते मासान् सार्धमासेन संयुतान् ।
तृतीया मेघसंयुक्ता यदि बिन्दुवियजिता ।
यदि वातेन संयुक्ता नभस्यन्दो न वर्षति ।।
सप्तमी सोमवारेण यदि गच्छैन्नराधिप ।
घोराधारास्तदा मेधा राजविप्लव एव च ।।
पाठान्तरे स्पष्टतरम्
सप्तम्यां मोमवारः स्यान्माघे पक्षे सिते यदा ।
दुर्भिक्षं जायते घोरं विग्रहश्चैव भूभुजाम् ॥
अष्टम्यां यदि पश्यन्ति मार्तण्डमुदयं गतम् ।
न वर्पते तदाऽद्रायां श्रावणान्ते तथैव च ॥
नवम्यां चन्द्रबिम्वेन मण्डलं धियते यदि ।
आपाढे सकले पृष्टिलोंके घान्यमहर्षता ।।
माघस्य शुक्लपक्षे तु सप्तम्यादिदिनत्रये ।
गर्जते यपते पाद आपाठे वृष्टिरुचमा ।।
सप्तपशनृ पक्षादि तिथिर्माधादिसम्मा।
विद्युत् मुगगतो मेपाथ पृष्टिं दृष्ट्वा शुभं भवेत् ॥
१. गुरसहिता । १० फालिपिणापा ३२५ । १. १२-१८ ।
-

·वृष्टिगभं-पर्यवेक्षणम्
शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां मासे मासे हि वर्षति ।
दुर्दिनं वा यदा पश्येद् वर्षाकालः शुभो भवेत् ।।
अत्र श्लोकस्य पूर्वार्द्व मासे इत्यस्य स्थाने माघमासे इति पाठः समुचिततरः
प्रतिभाति ।
माघस्य शुक्लसप्तम्यां बिन्दुपातोऽ भ्रसञ्चयः ।
अस्तं वा न प्रदृश्येत हिमं चैव प्रजायते ॥
चत्वारो वर्पते मासांधार्धमासेन संयुतान् ।
तत्र देशे सुवृष्टिः स्यात् सुभिक्ष च विनिर्दिशेत् ॥
शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां माघमासे प्रवर्पति ।
माघस्य सित सप्तम्यां हिमानाम्बुकणादिभिः ॥
पादैश्चतुर्मिविज्ञेयं चातुर्मासस्य वर्षणम् ।
आपाढः प्रथमे पादे द्वितीयः श्रावणो भवेत् ।।
तृतीये भाद्रपदश्चतुर्थे आश्विनस्तथा।
अनादिकर्भभवत्येवमतिवृष्टौ फर्ल भृणु ॥
चतुर्मासाः प्रपोज्यन्ते जलपातक्रमेण वै।
अण्डजैर्बाध्यते शस्य मूपकैः शलभैः शुकैः ।।
दुदिनं वाऽपि पश्येत्तु वर्षाकालं शुभ वदेत् ।।
सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति हिमं माघमासान्धकारे।
वायुर्वा चण्डवेगः सजलजलधरो गर्जते वा प्रकामम् ॥
विद्युन्मालाकुलं वा तदपि च गगनं नष्टचन्द्रार्कतारम् ॥
विज्ञया प्राडेपा मुदिनजनपदा सर्वशस्यैरुपेता ।।
अत्र तृतीयचरणे तदपि च गमनमित्यस्य स्थाने "यदि भवति नभो" इति पाठोऽन्यत्र
लभ्यते स तु समीचीनतर ।
तथैव फाल्गुने चैत्रे वैशाखे च विशेषतः ।
स्वातीयोगं विजानीयादापाढे च विशेपतः ॥
माघस्य नवमी कृष्णा मूलनक्षत्र संयुता।
विद्युन्मेघधनुभिंध मेघेरावेष्टितं

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
मासि भाद्रपदे देवि वर्पते नवमीदिने ।
द्रोणसंझो भवेन्मेघो मंयाऽऽस्यातं तव प्रिये ॥
माघस्य नवमी कृष्णा दशम्येकादशी तथा ।
सवाता विद्युता युक्ता कथयन्ति जलं बहु ।।
माघमासे तु सप्तम्यां कृष्णपक्षे स्मराभिधे।
चतुर्दश्यां तथा देवि पूर्वस्यां दिशि चोत्थिताः ॥
यहूदककरा
मेघास्त्वापाढे
सप्तरात्रकम् ।
अमायां च तिथौ तद्वद् यदि भं रेवती भवेत् ।
अत्यर्थं तु क्षितौ नूनं वर्षते नात्र संशयः ।।
माघे मासि धमायां चेदभ्रच्छन्नं नमो भवेत ।
हिमवातेन संयुक्तमहोरात्र प्रवर्पति ।।
पञ्चवर्ण तु विज्ञेयं दिव्यगर्भसमुद्भवम् ।
भाद्रपदस्य मासस्य पौर्णमास्यां प्रवति ।।
लोकोक्तिपु माघमासिकदृष्टिगर्भलक्षणानि
'माघ अधेरी मत्तमी, मेघ विज्जु दमकन्त ।
मास चारि परसै सही, मत सोधै तू कन्तु ॥
नौमी माघ अँधेरिया, मूल रिच्छ को मेद ।
तौ भादों नवमी दिवस, जल चरस विन सेद ।।
माह अमावस गर्भमय, जो कहु भाति विचारि ।
मादों की पूनौ दिवस, वर्षा पहर जु चारि ।।
माघ सत्तमी, ऊजली, यादल मेघ फरन्त ।
वो आसाढ़ में भड्डरी, पनो मेघ यरसन्त ॥
माघ सुदी जो सत्तमी, पिज्नु मेह हिम होय ।
चार महीना यरसती, सोक करो मत कोय ॥
.
१. बाघ और भारी को बहानं। ७७/१४-१७,७८ । १८-२०,
10१,८९६५-et"

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
१५७
-
तो आसाढ़
-
माघ जो सावें कजली, आठे पादर होय ।
में धूरवा, परसे जोसी जोय॥
माघ उजेरी पञ्चमी परै उत्तम वाय ।
तो जानौ की भादवौं दिन जल कोरो जाग ।
माघसुदी आ दिवस जो कृत्तिफा रिख होय ।
की फागुन रोली पड़े कि सावन महंगो होय ॥
अथवा नौमी निर्मली चादर रेख न जोय ।
तौ सरवर हू सूखहीं महि में जल नहिं होय ॥ इत्यादि ।
अन्यच्चापि
माघ पूस जो दाखिना चले।
तो सावन के लच्छन भले ॥
माघ में चादर लाल धरे।
तब जानो सांचो पथरा परे ।।
माघ मास जो परै न सीत।
मंहगा नाज जानियौ मीत ॥
जय बरसेगा उत्तरा।
नाज खावै कुत्तरा।
पूस में दूना माघ सवाई।
फागुन परसे घर से जाई ॥ इत्यादि ।
१. अत्रैव ! उक्त प्रकाशने पृ० ३४ ॥ १३४, ६६ । ३६२, ३६५, ३५ 1 १५२
तथा ३९।१८०॥

·१५८ प्राच्य-भारतीयम् मनुविज्ञानम् फाल्गुने वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम् पराशरोक्तानि फाल्गुने वृष्टिगर्भलक्षणानि- प्रथमं तावन्महर्पिणा पराशरेण वर्णितानि फाल्गुनमासीयानि पृष्टिगर्म- पर्यवेक्षणानि द्रष्टव्यानि । तधा हि 'पञ्चम्यादिपु पञ्चसु कुम्मेऽ यदि भवति रोहिणीयोगः । अधमतमाधमध्यमहदतिमहाम्भसा निपातः।। प्रसड़गेऽस्मिन् महर्पिपराशरवर्णितानि माघ मासीय वृष्टिगर्भलक्षणान्यपि द्रष्टव्यानि । नारदोक्तानि फाल्गुने दृष्टिगर्मलक्षणानि- अत्र पाठो बहुशः सण्डितः संशोधनाहश्च । 'सप्तमी कृत्तिका युक्ता फाल्गुनस्य मिता यदा । तदा भाद्रपदे मासि-मेघः प्रवति ॥ विना वातं घनश्छन्न वियदस्यां तियो यदा। विद्युद् वा दृश्यते तत्र तदा सस्यापता मही ।। फाल्गुनस्य त्रयोदश्यामष्टम्यां वृष्टिरुत्तमा । यदि स्यादसितायां चेत्तदा लोका निरामयाः ।। माघे हिमं न पतितं वाता वान्ति न च फाल्गुने । न च धूमायितं चैत्रे धनभस्ततं न तु ॥ करका मोच (1) वैशासे शुक्रे (शुचौ) चण्डातपो न हि । तदातितुच्छा वृष्टिः स्यात् प्राइटकाले न संशयः ॥ शुक्ले पक्षे शशिनि तनुगे तोयरागिस्थिते वा। केन्द्रे याते प्रचुरमुदकं सौम्पयोग प्रदिप्म ॥ पापप्टे न च बहुजलं प्रश्नकालेजितनः । वाच्यं सर्व फलमविरल चन्द्रयद् भार्गवेऽपि ॥ १. पिपराचार1१० ११.४३ ।। १. नारदीये मपूरचित्र । उक्त पानुलिप्या । १. १७-१८ ·१५६ वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम् मेघनालाग्रन्थे वर्णितानि फाल्गुनमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि- अत्र भाषा बहुशोऽशुद्धा पाठश्च संशोधनाहः- 'सीतास्तं फाल्गुने मासि यदि वेच्छृणु मामिनि । तदा दुर्भिक्षमादेश्यं पण्मासावधि धीमता ॥ फाल्गुने सौरिसक्रान्ती यदा वर्षति माधवः । विचित्रं जायते सस्यं वैशाखज्येष्ठयोस्तथा ॥ फाल्गुने शृणु देवेशि यथा जानन्ति साधकाः । सप्तमी शुक्लपक्षस्य कृत्तिकाक्षसंयुता॥ अष्टमी नवमी चैव दशम्येकादशी तथा । नमस्ये चेदमावास्यां द्रोणमेघः प्रवति ॥ अथवाश्वियुत्ते मासे चतुर्थी पञ्चमी तथा। एवं योगेन देवेशि वर्षते नात्र संशयः॥ फाल्गुने शुक्लसप्तम्यां पौर्णमास्यां तथैव च । निर्वातो गगने मेघो यदि स्याद्विद्युता युतः ॥ तदा देवि भविष्यन्ति सुभिक्षं क्षेममेव च । पूर्वोत्तरजवातेन राज्यन्ते जलमुत्तमम् ॥ नभस्यकृष्णसप्तम्यामगावास्यां तथैव वर्पते नात्र सन्देहो मयाऽऽख्यातं वरानने ।। फाल्गुने कृष्णसप्तम्यामप्टम्यादिदिनत्रयम् । एभिर्दिनः समादेश्य जलयोगसमुद्भवम् ।। विजला मरुतां यान्ति समेघा च जलान्विताः । योगं समुद्भवं देवि चाश्वियुक् मासि वर्षणम् ॥ फाल्गुनस्यतु मासस्य वर्पत चाष्टमीदिने। सुभिक्षं च समादेश्यं सस्यसम्पत्तिमुत्तमाम् ॥ १. मेधमाल। | सरस्वतीभवापुस्तकालय पाण्डुलिपिसख्या ३७२०२११० ३७-३८ । श्लो० १.४१॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
-
अन्त्ये कृष्णतृतीयायां सवावो मेघ दृश्यते ।
आश्विने शुक्ल-तृतीयायां द्वितीयायां च वर्पति ।।
फाल्गुने कृष्णनवमी मूलऋक्षण संयुता ।
अभ्रच्छन्नस्तथाऽऽकाशोऽष्टमारुतसंयतः ॥
आश्विने कृष्णसप्तम्यां वर्पते नात्र संशयः ।
रात्रौ पृष्टिदिवा वदिने दृष्टिभविष्यति ॥
गुरुसंहितानुसारं फाल्गुनमासे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
गुरुसंहितापन्येऽपि विपयोऽयं विस्तरेण वर्णितो विद्यते । तथा हि--
'फागुने चैत्रमासे च सङ्क्रान्तौ यदि वर्णति ।
विचित्रं जायते शस्यं वैशाखज्येष्ठयोस्तथा ।।
फाल्गुनं शृणु देवेशि येन जानन्ति साधकाः ।
सप्तमी श्वेवपक्षे तु यदि कृत्तिकया युता॥
अष्टमी नवमी चैव दशम्येकादशी तथा ।
तदा भाद्रपदामायां द्रोणमेघः प्रवर्णवि ॥
तदाश्वयुजमासाद्यचतुर्थी - पञ्चमीतियौ।
एवं देवि समायोगे वपते नात्र संशयः ॥
फाल्गुने कृष्णसप्तम्यां पौर्णमास्यां तथैव च ।
निर्वाता गगने मेघा विजला विद्युता युता ॥
दावेतो जलयोगी च प्रभूतजलदायको ।
नमस्यकृष्णसप्तम्याममायां हि तथैव च ॥
तथैव कृष्णासप्तम्यामष्टम्यां यदि लक्षणम् ।
एमिदिनः समादेश्यो जलयोगसमुद्भवः ।।
अवन्तो यदा यान्ति वारिदा विद्युता युता।
जलयोगस्तदा यो गर्जितं विद्युठा सह ।
एवं योगोद्भवे देवि चाधियुझ्मासिवर्पणम् ।
१. गुपसंहिता । सभ• • पाण्डुलिपिसंख्या ३४७२५ 14. १९-२० ॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम
फाल्गुनवृष्टिसम्बडा घाघोक्तयः ---
'फागुनबदी सुदूज दिन, बादर होय न बीज ।
परसै सावन-भादवाँ, साधौ खेलौ तीज !!
पूस में दूना माघ सवाई ! फागुन बरसे घर से जाई । इत्यादि।
चैत्रे वृष्टिगभादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
पराशरोक्तानि चैत्रमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
प्रथमं महर्षिणा पराशरेण कथितानि वृष्टिगर्भसम्बन्धीनि पर्यवेक्षणानि
द्रष्टव्यानि । तथा हि'--
प्रतिपदि मधुमासे भानुवारः सितायां,
यदि भवति तदा स्याच्चित्तला वृष्टिरब्दे ।
अविरलपृथुधारासान्द्रपृष्टिप्रवाह।,
धरणितलमशेपं प्लान्यते सोमवारे ॥
अवनितनयवारे वारिष्टिन सम्यक,
बुधगुरुभृगुजानां शस्यसम्पत्प्रमोदः ।
जलनिधिरपि शोपं याति वारे च शौरे-
भवति खलु धरित्री धूलिजालेरदृश्या ।।
वायमागे चित्रायां भवचिनला क्षितिः ।
शेपे नीचर्न वाऽत्यर्थ मा मध्ये बहुचर्पिणी ॥
अत्र द्वितीयचरणे 'भवेच्चेच्चित्तला' इत्यस्य स्थाने 'भवेदबहुजला' इति,
तृतीय चरणे च 'शेपे नीचर्न वाऽत्यर्थम' इत्यस्य स्थाने 'शेपेऽपि चेव चात्यर्थम्' इवि
पाठान्तरम् ।
१ घाघ और भारी को कहावतें | पृ० ७८ पद्य-२१ ॥१० ३९ पछ १८॥
२. कृषिपराशरः पृ० १.१२१ श्लोक ४४-४७ ॥

·प्राच्य भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
मूलस्पादौ यमस्यान्ते चैत्रे वायुरहनिशम् ।
आर्द्रादीनि च ऋक्षाणि घृष्टिहेनोविंशोधयेत् ।।
सन्दर्भऽस्मिन् पराशरोक्तानि माघ मासीय-वृष्टि-गर्भ-लक्षणान्यपि द्रष्टव्यानि
नारदोक्तानि चैत्रमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि--
अत्र पाठोऽनेस्त्रास्पष्टः संशोधनाहश्च । तया हि-
प्रतिपदि रविवारश्चैत्रमासे यदि स्यात् ।
न भवति बगुवृष्टिर्दुःखिता लोकसंघाः ॥
अमृतकिरणवारो जास्युजिद्दाक्षितानां ।
भवति ननु धरित्री सस्यतोयातिपूर्णा ॥
वारः स्यान्मन्दकुजयोस्तदा वृष्टिर्न जायते ।
सस्यानि न प्ररोहन्ति विग्रहं यान्ति भूमिपाः ॥
वर्षाकाले तदा मेघा न वर्षन्ति जलं यहु ।
गुरुशुगौ यदैकस्मिन् मामि चैत्रेव्पवस्थितौ।।
सप्तम्यां माघमासे च माधवे प्रथमेऽहनि ।
वान्ति वातायशुमदास्तदा प्रावृषि वर्पणम् ॥
प्रसङ्गेऽस्मिन् नारदीये मयूरचित्रके वर्णितानि 'माघे हिमं न पतितमि'त्या.
दोनि फाल्गुनदृष्टिलक्षणान्यपि द्रष्टव्यानि ।
मेघमालाग्रन्थे वर्णितानि चैत्रमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
'चैत्रे च सौरिसक्रान्ती यदि वर्पति माधवः ।
विचित्रं जायते सस्यं वैशाखे ज्येष्ठमन्तरे ।।
वंशासे श्रावणे चैत्रे पञ्चाधिद् भवन्ति हि ।
दुभिक्षं तत्र जानीयाद् राजो विघ्नं समादिशेत् ॥
शुक्लपमेण चैत्रस्य चतुर्थी-पञ्चमीषु च ।
वर्पणं प्राक् शुमं किशकमादुनरतोऽधमम् ॥
१. मयूरदिम नारदीये | उतारियो पृ०७-८॥
१. भ. प. पाशुलिसिया
२७२.२। पु. १८-१६॥
२. मेघमाला।
सो०१.२२ ॥

·वृष्टिगभं-पयवेक्षणम
चैत्र शुक्लस्य पञ्चम्यां रोहिणी दृश्यते यदि ।
सानं नभस्तदा देवि गर्भस्य परिपूर्णता ।।
चैत्रस्य शुक्लपञ्चम्यामध्रच्छन्नं यदा नमः ।
गोधूमः श्रावणे मासि द्विगुणं लाभमादिशेत् ॥
द्वितीयो दिवसः प्राप्तक्षेत्र वातश्च पूरितः ।
नव मेघाः प्रदृश्यन्ते पृष्टिर्भाद्रपदे भवेत् ।
तृतीये दिवसे प्राप्त उत्तरो यदि मारुतः ॥
नूनं मेघाः प्रदृश्यन्ते कार्तिके वृष्टिमादिशेत् ।
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते यदि वर्पति चारिदः ।।
दुभिक्षं जायते धोरमनावृष्टिन संशयः ।
दिनदयं यदा याति वायुर्दक्षिणपश्चिमे ।
सदा न पच्यते धान्यं दुर्मिक्षं चार जायते ।।
तृतीयापञ्चमी देवि वायुना उत्तरे यदि ।
सर्वसस्यानि जायन्ते प्रजाः कृतयुगोपमाः ॥
चैत्रमासस्य देवेशि शुक्लपक्षस्य पञ्चमी ।
सप्तम्याञ्च त्रयोदश्या यदा मेघः प्रवति ॥
तारकापतनं देवि गर्जितं विद्युता सह ।
वर्षाकालस्तदा क्षुद्रो नात कार्या विचारणा ॥
चैत्रादि दिग्दिनं यावत् क्ल्पयित्वा क्रमेण च ।
आदि स्वातिपर्यन्तं वृष्टिहेतुं विलोकयेत् ॥
दुर्दिनं वा जलं यान तत्संख्या भवति ध्रुवम् ।
तत्संख्या जायते वृष्टिदग्धमृदं चरानने ।
मूलमादौ यमस्यान्ते चेरे कृष्णे निरीक्षयेत् ।
एभिश्च गलिते. ऋगमनायो विधीयते ॥
सानिहन्यते वृष्टिनिरभ्रष्टिरुत्तमा।
एतच्छृणुष्व योगादीन् सावधानसमा प्रिये ॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
चैत्रस्य शक्लपञ्चम्यां सप्तमीनवमीषु च ।
पूर्णिमायां तथा देवि जलयोगस्य निश्चयः ।।
पञ्चमी सह रोहिण्या सप्तमी शिवभागिनः ।
नवमी सह पुष्येण ज्ञातव्यं दैवचिन्तकैः ।।
पूर्णिमायां स्वातियोगो विद्युन्मेघ-समन्वितः ।
एभिश्च गलितैक्षिगर्भस्रायो विधीयते ।।
पूर्णपुप्रैः समादेश्यो नान्यऋक्षैः कदाचन ।
भवन्ति गलिता गर्भाः सद्भिातैर्विचक्षणैः ।।
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु त्रयोदश्यां विशेषतः ।
धूमिका जायते यत्र मेघस्तत्र न वति ।।
जीवनाथवर्णितानि चैत्रे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
'चैत्रशुक्लचतुर्थी तु वायुः शमनदिग्भवः ।
जलदः प्राङ्मुखं गच्छेदाश्विने वृष्टिरन्यहम् ।।
गुरुसंहितानुसारं चैत्रे वृष्टिगर्भलक्षणानि
विषयोऽयं गुरुसंहितामन्येऽपि विस्तरेण वर्णितो विद्यते । तथा हि
मैत्राद्यपक्षतो पौष्णं वैशाखे याम्यमेव च ।
ज्येष्ठाद्यपक्षतो चान्द्रं पुनर्वसु शुचौ तथा ।।
आभिस्तु तिधिभिः साई तानि भानि भवन्ति चेत् ।
सुमिदं शस्यसम्पत्तिस्तहर्षे च जलं यहु ।
योगाभावे च सर्वेपा दुर्भिक्षं राण्डवर्पणम् ।।
फाल्गुने चैत्रमासे घ समान्ती यदि वर्पणम् ।
गिचित्रं जायते शस्यं पैशासज्येष्ठपोस्तथा ।।
शुक्लपक्षे तु चैत्रस्य चतुर्थीपञ्चमीपु च ।
वर्पणं प्राक्शुमं किंचित्क्रमादुत्तरतो घनाः ।।
-
१. वनमाला । स. भ. पृ० पारिपि.मरपा २५६५ 1 पृ. ६.७ । यो ३ ॥

·वृष्टिगम-पयवेक्षणम
चैत्रस्य शुक्लपञ्चम्या रोहिणी यदि दृश्यते ।
सान नभस्तदाऽऽदेश्या गर्मस्य परिपूर्णता ।।
चैत्रस्य शुक्लपञ्चम्यामनच्छन्नं यदा नमः ।
निर्मला वा दिशः सर्वा दृश्यन्ते वायुना युता ।।
द्वितीये दिवसे प्राप्ते चैत्रे वायुश्च मर्यतः ।
तनमेवाः पश्यन्ते वृष्टिर्भाद्रपदे ध्रुवम् ॥
तृतीये दिवसे प्रासे उतरो यदि मारुतः ।
नवमेघाः पश्यन्ते कार्तिके दृष्टिमादिशेत् ।।
चतुर्थे दिवसे प्राप्त मेघनाल प्रदृश्यते ।
दुर्भिक्ष जायते घोरमनावृष्ट्या न सशय ।
दिनद्वय यदा वाति वायुदक्षिणपश्चिमः ।
तदा न दृश्यते धान्य दुर्भिक्ष चार जायते ।।
वृतीयाया च पञ्चम्या वायुः पूर्वोत्तरो यदि ।
सर्वशस्यानि जायन्ते प्रजाः कृतयुगोपमाः ॥
चैत्रे मासे तु देवेशि शुक्लगे पञ्चमीदिने ।
सप्तम्यां च योदश्या यदा देवः प्रवति ॥
तारकापतन चैव गर्जन विद्यता सह ।
वर्षाकालस्तदा डिनो नार कार्या विचारणा ||
चैत्रस्यादौ दिवसदशक कन्पयित्वा क्रमेण |
स्वात्यन्ताद्रप्रभृति मुनिभिवृष्टिहेतोविलोक्य ।।
यावत्सख्ये भवति दिवसे दुर्दिन वाऽय रिः।
तावत्सख्य भनति नियत वापिक दाधमृक्षम् ।।
मुलादियमभान्तं च कृष्णे निरीक्षयेत् ।
एमिश्च गलितैश्चैव गर्भस्रायो भविष्यति ।
साहि हन्यते वृष्टिनिरने वृष्टिरुत्तमा ।
आपाद रोहिणी हन्ति शिवमं श्रावण तथा।

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविनानम्
पुप्यो भाद्रपदं हन्ति चित्रा चाश्विनमेव च ॥
चैत्रस्य शुक्लपञ्चम्यां सप्तमीनवमीतियो ।
पौर्णमास्यां तथा चैव जलयोगविनिश्चयः ॥
पंचमी सह रोहिण्या सप्तमी रौद्रसंयुता।
नवमी सह पुष्येण ज्ञातव्या कालचिन्तकः ॥
चित्रायुता पौर्णमासी विद्युन्मेघसमन्विता ।
एमिश्च गलितर्गर्भस्राव समादिशेत् ।।
पुप्टैः पुष्टिः समादेश्या नान्यःः कदाचन ।
भवन्ति गलिता गर्भा एमिर्नान्यः प्रवर्पति ॥
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु प्रयोदश्यां तथैव च ।
भूमिका जायते यत्र मेषस्तत्र न वर्षति ।
आदिनवनक्षत्र शुक्ले चैत्रे निरीक्षयेत् ।
वातानगजेनाम्यूनि विद्युत्तत्र न वर्पति ॥
चैत्रे मासि सिते पक्षे सप्तम्यादिदिनाष्टक ।
यदानं विद्युदम्भो या नदीने गृहं कुरु ॥
अन्न सर्वत्र वृष्टिस्तु स्वल्पा चेच्छुमकारिका
कर्दमादिकरी सा तु घनिष्टा परिकीर्तिता ।।
लोकोक्तिपू चैत्रमासीयष्टिगर्भलक्षणानि
'चैतमास दशमी खडा (अकाम, जो कहूं कोरा जाय ।
चौमासे मर चादला मली भौति बरसाप ।।
चैत्र पूर्णिमा होइ जो, सोम गुरौ युधवार ।
घर-घर होइ बधाबड़ा, घर-घर मगलचार ॥
असनी गलिया (वर्मा) अन्त (वन्ति) विनास ।
चैत माम जो विज्नु विजावें ।
मरि पैसासहिं टेमू धोये ।।
१. पाप मोर भारी को हराय। उक्त प्रशाने '• २२, २०२४ ।
पृ. ५.२४/१८०३१।३.११११॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
चैत मास दशमी खड़ा (आकाश) बादल, विजुरी होय ।
तौ जानौ चितमाहिं यह गर्भ गला सब जोय ।।
अत्र घाघोक्तयः
'एक बूंद जौ चैत्र में परै।
सहस बूंद सावन की हरै।।
चैत का पछिवां, भादौ जला (जलावृष्टि) ।
-4.0-
वैशाखे दृष्टिगर्मादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
पराशरोक्तानि वैशाखमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि
प्रथमं तावदत्र पराशरोक्तानि पर्यवेक्षणानि वर्ण्यन्ते तथा हि -
प्रवाहयुतनयां तु दण्डं न्यस्य जले निशि ।
वैशाख-शुक्ल प्रतिपत्तिथौ वृष्टिं निरूपयेत् ॥
ॐ सिद्धिरिति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम् ।
अङ्कयित्वा तु तद्दण्डमङ्कतुल्ये जले क्षिपेत् ॥
प्रातरुत्थाय सहसा तदकं तु निरूपयेत् ।
समं चैवाधिक न्यून भविष्यजलकाङ्क्षया ।।
गतवत्सरवद् वारि वन्या चैत्र समे भवेत् ।
हीने हीनं भवेद्वारि भवेद् वन्या च ताशी ॥
अत्र श्लोकस्य प्रथमचरणे 'गतवत्सरवद्' इत्यस्य स्थाने 'समेन समं' इति,
द्वितीय चरणे च 'चैव समे' इत्यस्य स्थाने 'चैवासमें' इति पाठान्तरम।
१. घार और भड्डरी का कहारतें ! ३६।१५६ तथा ४१६१९० ।।
२. कृषिपराशर पृ०१२-१५ / श्लफ ४८-५६ ॥

·प्राय-मारतीयम् ऋतुविज्ञानम् अकाधिक्ये च द्विगुणा वृष्विन्या च जायते । इति पराशरेणोक्तं भविष्यवृष्टिलक्षणम् ॥ अनेन प्रयोगेण वृष्टिगर्भाणां निष्पत्यर्थ यावतः तापक्रमस्य रात्रिदिवसयोर. पेक्षा भवति यावत्याश्वार्द्रताया आवश्यकता भवति, तत्सर्व विज्ञातं भवति । एतेन च भाविना वृष्टिगर्भाणां पुष्ट्यपुष्ट्योरनुमानं जायते । सूर्योदये विषुवतो जगा विपत्तिः, मध्यङ्गते दिनकरे बहुशस्पहानिः । अस्तङ्गते दिनकरे तु तदर्धशस्यम् , ऐश्वर्यभोगमतुलं खलु चार्धरात्रे । अन्न दिवसस्य विभिन्नभागेषु सूर्यसक्रमणस्य विविधाः प्रभावाः कथ्यन्ते । मध्यरात्रिकाले सम्पन्न सहकमणं शुभं ज्ञेयम् । रेखात्रयं समुग्लिख्य ताभिस्ताच विवर्धयेत् । त्रिशृङ्ग सर्वकोषेषु पर्वतं तत्र दापयेत् ।। ईशानादि दक्षिणाद्वान् संलिखेदनलादितः। येन येनाजसज्ञान्तिस्तेन प्रापट्फलं भवेत् ।। अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादनावृष्टिस्तु पर्वते । कक्षयोचित्तला पृष्टिः सुवृष्टिस्तीरसङ्गमे ॥ अन्न श्लोकस्य चतुर्थचरणे'तोरसङ्गमे' इत्यस्य स्थाने 'शैलसन्धिपु' इति पाठान्तरम् । नक्षत्रचनादस्मात भाविवृष्टानं जायते । अत्र रेसामयं रेसामयेग विभज्य फूत्तिकानक्षत्रसंस्गं (३) ईशानफोणे मंग्याप्य दक्षिणावर्तप्रमेणाशालिस्यन्ते। यस्मिन् नक्षत्रे मेप-सइक्रान्तिः तस्यैवावमादाय पृष्टिफलं शेयम् । प्रसङ्गेऽस्मिन् पराश- रोक्तानि माघवृष्टिलक्षणान्यापि द्रष्टव्यानि । तथा च नारदीये मयूरचित्रफे- नारदोक्तानि वैशाखमासीयवृष्टिगर्भलक्षानि 'माधवे अक्लपञ्चम्यां धनेराच्छादितं नमः । गर्जनं पारिष्टिय कर्तव्यो सस्यसङ्ग्रहः ।। १. नारदीये मपवित्रये । उसयटिपरप्टम्पले सम्पनीम बनाइ परे पाकिपि.

·--
प्राच्य भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
यमादिसर्पदेवान्त्यक्रमेण यदि वर्षति ।
पूर्वापाढादि-पोष्णान्तं गर्भश्चैव प्रणश्यति ॥
पञ्चमे पञ्चमे स्थाने गर्भो पतति नान्यथा ।
एवमृक्षे प्रवर्पति गर्भस्रायः शृणु प्रिये ।।
आर्द्रा-पुनर्वसू पुष्य-आश्लेषा च मघा तथा।
पञ्चमिगलितैश्छिद्रं वर्पति माधवः ।।
आर्द्रा प्रवपते देवि गर्जितं वा कथञ्चन ।
सर्वे गर्भाश्च तत्रैव प्रदुष्टा वर्षणे प्रिये ॥
गुरुसंहिताग्रन्थे पणितानि वैशाखमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि
तथैव गुरुसंहितायामपि वैशारामासीयानि पर्यवेक्षणानि विस्तरेण पर्णिता.
न्युपलभ्यन्ते तथा हि-
'समारुततडित्तोयस्तनितानादिलक्षणः।
वैशाखः पश्चरूपी स्यात्तदा गर्भाः शुभाः स्मृताः ।।
वराहमिहिरोक्कानि वैशाखमासीयवृष्टिगर्भलक्षणनि
'पवनसलिलविद्युद्गर्जिताम्रान्तिो यः ।
स भवति बहुतोयः पञ्चरूपाम्युपेतः ।।
विसृजति यदि तोयं गर्भकाले तु भूरि ।
प्रसवसमयमित्वा शीकराम्मः करोति ।। इति ।
भत्रैच मेघमालादिभ्यो प्रन्येभ्य उद्धृतानि वचनानि
वैशाखे गर्जितं विद्युत् सलिलं पत्नो धनः ।
उणं ज्येप्ठे विशिष्टं स्यात् किमन्यैर्गर्भचेप्टिनैः ।।
वैशाखमासप्रतिपत् सप्तमी-नवमीपु च ।
अष्टमीपु तथा चैव मेघो व्यामोति चाम्परम् ॥
१. गुपसहिता । प. २३-२४ ।।
२. मत्रयोदधतम् । १०२३-२४ ।।
-
३. भय।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
मेघो वर्पति वै क्षिप्रं सुवृष्टिं तत्र निर्दिशेत् ।
एवं च कथितं देवि वैशाख शुक्ल एव च ॥
लोकोक्तिः वैशाखमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि -
'असनी गलिया (वृष्टिः) अन्त (वर्षान्त) विनासे ।
गली रेवती जल को नास।
भरनी नासै तनौ सहूतौ ॥
कृतिका बरसे अन्त यहूतो।
असुनी गल भरनी गली, गलियो ज्येष्ठा मूर ।
पूर्वापाढा धूल किन, उपजै सातौ तूर ।।
वैशाख सुदी प्रथम दिवस, वादर विजु करेइ ।
दामा विना विसहिजे, पूरा साख भरेइ ।।
ज्येष्ठे वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
पराशरोक्तानि ज्येष्ठमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
प्रथम तावत्पराशरोकानि पर्यवेक्षगानि द्रष्टव्यानि ! तपादि--
चित्रा-स्वाती-विशासासु ज्येष्ठे मासि निरभ्रता।
वरदेव पारणे माप्ति यदि ति पास।
धन्यो पहुशस्पफलप्रदः ।
ज्येष्ठादौ सितपसे च आदिदायक।
सजला निर्जला यान्ति निर्जला मजला इव ।।
१. पर सो रहा | INTERE ७९२० २७.२१॥
२.पिपरा पु. १५ । सो.५७-५॥
तदा संवत्सरो

·१७२
-
प्राच्य-भारतीयम विनानम्
नारदोक्तानि ज्येष्ठमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि--
तथा हि । नारदीये मयूरचित्रके--
'ज्येष्ठमासे दर्शतिथी रात्री मेघः प्रदृश्यते ।
दिवसे यात्वनावृष्टिर्जायते नात्र संशयः ॥
ज्येष्ठस्य कृष्णप्रतिपयुक्ता चेद् भानुना यदि ।
वाति वातस्तदोनो चै भौमेनाधिः प्रजायते ॥
चन्द्रपुत्रेण दुर्मिक्षं गुरुणा सस्यसम्पदः ।
भार्गवेण सुवृष्टिः स्याच्छशिनान्नाकुला धरा ।।
शनिना च प्रजानाशश्छत्रभङ्गो एवर्पणम् ।
जायते नान सन्देहः कर्तव्यो देवचिन्तकैः ॥
ज्येष्ठे मासि नवाणि रौद्रादीनि विलोकयेत् ।
निरभ्रर्जलसम्पत्तिः सार्नेयमवर्पणम् ।।
श्रवणः धनिष्ठायां यदा मेघः प्रवर्षति ।
प्रापृट्काले तदाऽपृष्टिधर्मो वृष्टिनिरोधकः ॥
पूर्णिमायाममायाञ्च ज्येष्ठे व्योमाधितं धनः ।
दिवा वा यदि वा रात्रौ सदा नेयमवर्पणम् ।।
मेघमालाग्रन्थं वर्णितानि ज्येष्ठमासीयष्टिगर्भलक्षणानि-
प्रसझेऽस्मिन् पाण्डुलिप्यामुपलब्धे पाठेऽनेक्म्रागयोऽस्पष्टः । भाषा पदो
व्याकरणनियमानुपेक्ष्य वर्तते ।
ज्येष्ठस्य प्रथमे पक्षे या वियिः प्रथमा भवेत् ।
तदिन यानि को पारः स निरयो प्रपलनः।
भानुना पवनो वाति कुजे व्याधि लक्षयः ।
सोमपुत्रेण दुर्मिक्षं जायते नात्र संशयः॥
१. नारदीय मागिन। उपायुया.८,६॥
२. मेपला। स. भ. प. पासिपिसा ३७२०२। ...४१,
दला.१.१४॥

·वृष्टिग-पर्यवेक्षणम्
गुरुभागवसामानां योकोऽपि प्रजायते ।
अलेन पूरिता पृथ्वी धनधान्यसमाकुला ।
कदाचिदैवयोगेन शनिवारः मजायते ।
जलशोपः प्रजानाशः छत्रमङ्गो भवेत्तदा ।
आर्द्रादी नवनक्षत्र ज्येष्ठशुक्ले निरीक्षयेत् ।
साम्रण हन्यते वृष्टिर्निरने वर्पते सदा।
ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे आदौ दशतारका।
सजला निर्जला देवि निर्जलाः सजला ध्रुवम् ।।
अब पक्ष्यमाणोऽशो गुरुसंहितामन्ये स्पष्टतर इति तत्साहाय्येनास्यापि अर्थावगति.
जायते ।
ज्येष्ठस्य प्रतिपच्छुकले सूर्यस्यास्तं गते यदि ।
द्वितीयां न निरीन्यन्ते चन्द्रं तद्वरमदक्षिणे ।।
अलिसिंहधनुश्चक्रं शूलामा कन्यकाकुले ।
दक्षिणेऽम्युन्नतो मीने मेषे कुम्मे पे समः ।।
मिपुने च मृगे देवि उत्तरेऽयुन्नतो शशी ।
धनु: रचौ शलाध्यो न घेन्दुरशुभो भवेत् ।।
विचन्द्रं च समे चन्द्रे सुभिक्षं चोत्तरोन्नते ।
शूले रोगभयं कुर्यादर्दुभिदं दक्षिणोनतम् ॥
ज्येप्ठेस्य शुक्लपञ्चम्यां गर्जितं श्रूयते यदि ।
दक्षिणस्पां भवेद् वायुरम्रन्छन्नं यदा भवेत् ।।
धान्यानां सङ्ग्रहः कार्यः आश्विने त्रिगुणो मवेत् ।
ज्येष्ठस्प च सिताटम्यां चत्वारो वायुधारणाम ॥
एकादश्यां तदा देवि पूजां कुर्यात् मुगमनाम् ।
शुभ मण्डलकं कृत्वा पुप्पैपरलकृतम् ।
तेपु स्थानेषु संस्थाप्य महादण्डं महावनम् ॥
हत्याऽनेन विधानेन शोधयेत् फलनिर्णयम् ।
एकयावो यदा पाति चतुर्दिनानि चोत्तरे ॥

·प्राध्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
बर्पितं चतुरो मासान् ध्रुवं वर्पति माधवः ।
विपरीतं यदा वाति यानि चिह्नानि वायुभिः ॥
तानि चिहानि वर्पन्ति प्राइट्काले न संशयः ।
अन चिह्नानि इत्यस्य स्थाने 'चिद् भानि' इति पाठो युक्तः ।
यदा तु पश्चिमो वातो जायते च चतुर्दिनम् ।
अनावृष्टिं विजानीयाद् दुर्भिक्ष रौरवं तथा ।
उत्तरे दक्षिणे देवि चतस्रो दिशि वा गते ।
चत्वारो वार्पिका मासान् मेघा वर्षन्ति वै भृशम् ।
विपरीतं यदा वातश्चतुरो दिशि वा गतः ।।
रविर्मार्ग परिभ्रष्टः श्रृणु तस्यापि लक्षणम् ।
गीतकाले भवेद् वृष्टिवर्पाकाले न विद्यते
समवाते भवेत्साम्यं वर्षाकालं विनिर्दिशेत् ।
वायव्यं पश्चिमे देवि नैऋत्यं वा यदा तदा ।।
आपाढे श्रायणे छिद्रं द्वौ मासौ वृष्टिरुत्तमा ।
पूर्वस्यां वा तथैशान्यामाग्नेय्यां वा यदा तदा ॥
भाद्रपदाश्विनी छिद्रमुत्तरापाढथावणी ।
वैशाखे रोहिणीयोगो ज्येष्ठापाढसमुद्भवः ॥
अपृष्टिईन्यते-स मेधैर्यप्टिकारणम् ।
सुभिक्षं जायते तेन च ईतिमयं भवेत् ॥
अनौमध्यमा वृष्टिः वृष्ट्यां पृष्टिस्तथोतमा ।।
निरभ्रेण च ऋतस्य रोहिणीन्दुसमागमे ।
सुमिदं प्रथमे वांडो द्वितीये सर्पकीटको ।
तृतीयांशे गते देवि मध्यमा वृष्टिमादिशेन् ।
चतुर्थे मन्दवृष्टिः स्यात् सर्वसस्यानि पञ्चमे ।।
पष्ठे मापाच मुद्गाय तुपधान्यानि सप्तमे।
अष्टमे तु यदा पृष्टिश्छिद्रां पृष्टिं समादिशेन ।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
१७५
न माधे पतितं शीतं ज्यष्ठे मूलं न वृष्टिकृत् ।
मार्दायां पतितं तोयं दुष्टकालस्तदा भवेत् ।।
ज्येष्ठस्य पूर्णमास्यां तु मृले प्रस्रवते यदि ।
पष्ठियता न वर्षन्ति पश्चाद् वर्पति माधयः ।
गर्गमते ज्येष्ठे दृष्टिगर्भलक्षणानि'-
ज्येष्ठस्य मासे बहुले च पक्षे,
नक्षत्रयुग्मं श्रवणं धनिष्ठा।
गर्जन्ति वन्ति च विद्युदभ्रं,
नावच्छुभं याति च गर्गभापितम् ।।
ज्येष्ठ चापरपक्षे तु द्विऋक्षे श्रवणादिके।
अष्टे नैव वृष्टिः स्याद् वर्पिते वर्पणं सदा ।।
पापानां संख्यया वृष्टिं वृष्टिरोधं विनिर्दिशेत् ।
अस्तस्थाने रवी ज्येष्ठेऽमागास्यां ऋक्षचिह्नितम् ॥
तदुत्तरे भवेद् विन्दुरस्तं चेन शुभं भवेत् ।
ज्येष्ठे मासि त्वमावास्यां पूर्णमास्यामयाऽपि वा ।।
दिया या यदि वा रात्री मेयो भवति चाम्परे ।
अष्टिश्च भवेत्तत्र नात्र कार्या विचारणा ॥
ज्येष्ठकृणप्रतिपदिवसफलम्-
ज्येष्ठस्य प्रथमे पक्षे प्रतिपत्तु यदा भवेत् ।
रखो कृषिविनाशाय सोमे मुभिक्षमाप्नुयात् ।।
भौमे व्याधिमयं प्रोक्तं च.पुने सुभिक्षकम् ।
गुरौ सस्यविद्धिः स्यात् शुक्र सौख्यं भवेन्नृणाम् ।।
कदाचिद् देवपोगेन शनिवारो यदा भवेत् ।
जलगोपः प्रजानाशः छनमङ्गो विधीयते ॥
१. मेघमासाप्रपे, उक्त स्पले समुद्पतम् ।
२. सरसरफलम् । स. भ.पु. पा.स. १४४६८ पृ.१३॥

·१७६
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञान
वराहमिहिरमते ज्येष्ठमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि--
'ज्येष्ठसितेऽम्यायाश्चत्वारो वायुधारणा दिवसाः।
मृदुशुभपवनाः शस्ता: स्निग्धवानस्थगितगगनाश्च ।।
तत्रैव स्वात्याये वृष्टे भचतुष्टये क्रमान्मासाः ।
श्रावणपूर्वा ज्ञेयाः परिसुता धारणास्ताः स्युः ॥
काश्यपमते ज्येष्ठमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
ज्येष्ठस्य शुक्लाष्टम्यां तु नक्षत्रे भगदैवते ।
चत्वारो धारणाः प्रोक्ता मृदुवातसमीरिताः ।।
नीलाञ्जननिभैमधेः विद्युत्स्थगितमारुतैः।
विस्फुलिंगरजोधनश्छन्नी शशिदिवाकरौ ।।
एकरूपाः शुभा ज्ञेया अशुभाः सान्तराः स्मृताः।
अनास्तस्कोरैः पीडा चैव सरीसृपः॥
स्वात्यादिनक्षत्रैचतुर्भिः श्रावणादयः ।
परिपूर्णाःशभास्ताः स्युः सौम्याः शिवसुभिक्षदाः ॥
स्वातौ तु श्रावणं हन्याद् वृष्टेऽयेन्द्रादिदैवते ।
भाद्रपदे त्वष्टिः स्यान्मैत्रे चाश्वयुजे स्मृता ।
ऐन्द्रे तु कार्तिके त्वेवं वृष्टे वृष्टिं निहन्ति च ।
एतेषु यदि नो वृष्टिस्तदा सौभिक्षलक्षणम् ।। इति ॥
वशिष्ठमते ज्येष्ठमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
'यदि ताः स्युरेकरूपाः शुभास्ततः सान्तरास्तु न शिवाय |
वस्करमयदाचोक्ताः श्लोकाश्चाप्यत्र वाशिष्ठाः ।।
सविधता सपतः सपांसूत्करमारुताः।
सार्कचन्द्र परिच्छन्ना धारणाः शुभधारणाः ॥
१. वृहत्साहिता । गर्भधारणाध्यायः॥
२. मत्रव टोकाया भट्टात्पलेनोद्धनम् ॥
२. उक्तस्थले भट्टोत्पलटीकायामुद्धृतम् ॥
ततः

·दृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
यदा तु विद्युतः श्रेष्ठाः शुभाशाः प्रत्युपस्थिताः।
तदापि सर्वसस्यानां वृद्धि ब्रूयाद् विचक्षणः ॥
सपांसुवर्षाः सापश्च शुमा बालक्रिया अपि ।
पक्षिणां सुस्वरा वाचः क्रीडा पांसुजलादिषु ।।
रविचन्द्रपरीवेपाः स्निग्धा नात्यन्तपिताः ।
वृष्टिस्तदापि विज्ञेया सर्वसस्यार्थसाधिका ।
मेघाः स्निग्धाः संहताश्च प्रदक्षिणगतिक्रियाः ।
तदा स्यान्महती वृष्टिः सर्वसस्याभिवृद्धये ।। इति ।
गुरुसंहिताग्रन्थे वर्णितानि ज्येष्ठे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
गुरुसंहितायन्थेऽपि पर्यवेक्षणान्येतानि विस्तरेण वर्णितान्युपलभ्यन्ते ।
तथा हि-
'ज्येष्ठस्य प्रथमे पक्षे या तिथि: प्रथमा भवेत् ।
आयाता केन वारेण तां वै पश्येत्प्रयत्नतः ।।
भानुना पवनो वाति कुजो व्याधिकरो मतः ।
राजपुत्रेण दुर्भिक्षं भवतीह न संशयः ।।
गुरुभार्गवसोमानामेकोऽपि यदि जायते ।
जलशोपं प्रजानाशं छत्रभङ्गं च निर्दिशेत् ॥
आर्द्रादिनवऋक्षाणि ज्येष्ठे शुक्ले निरीक्षयेत् ।
साने च हन्यते वृष्टिनिरने वृष्टिरुतमा
ज्येष्ठशुक्लप्रतिपादि सूर्यस्यास्तमये प्रिये ।
कीलमादौ समारोप्य अपमस्तमने तलम् ।।
द्वितीयायां निरीक्षेत चन्द्रं तद्वामदक्षिणे।
रवेरस्तमयस्याने प्रजेदस्तं हि चन्द्रमाः ।।
मध्यमं जायते व दुर्मिक्षं खण्डमण्डले ।
सूर्याञ्च जायते स्थाने चन्द्रास्तं किल घोत्तरे ।।
१. गुरुसहिमा1० भ० पु. पाण्डुलिपियरपा ३७२५१४. २५-२६॥
२३

·प्राच्य-मारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
महासुभिक्षमादेश्यं बहुष्टिवसुन्धरा ।
दक्षिणे दिशि तत्थानात् चन्द्रास्तो यदि पार्वति ।
दुर्मिक्षं रौरवं घोरं विग्रहात क्षीयते प्रजा ॥
चतुर्दश्याममायां वा ज्येष्ठस्य प्रतिपद्दिन ।
आपाढे च विशेषेण शशिसूर्यनिरीक्षणम् ।।
ज्येष्ठे प्रत्यूपप्रभवो वायुस्तापकरो रविः ।
अतिवृष्टि विजानीयात् तस्मिन् वर्षे न संशयः॥
चित्रा-स्वाति-विशाखासु यस्मिन् मासि न वर्षति ।
तन्मासे निर्जला मेघा यदि वर्षे न वर्षति ॥
ज्येष्ठस्य शुक्लपञ्चम्यां गर्जितं श्रूयते यदि ।
दक्षिणस्यां यदा वायुरप्रच्छन्नं यदा नमः ।
शस्यानां सङ्ग्रहं कुर्यात् त्रिगुणोऽश्विनके भवेत् ।।
अत्र वृहस्पतिसंहितातो धारणाध्यायः समुधृतः, परमयमेवांशः काश्यपवचनः
सह वृहत्संहितायामपि विद्यते, अतोऽविशेपादन नोद्धियते । अतः परम् अयमेव
विषयः किश्चित्पाठान्तरैः सह मेघमालामन्यादप्युघृतं दृश्यते । वथा हि-
ज्येष्ठस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षे मृणु प्रिये ।
पूजां सुशोमनां कृत्वा
उच्चस्थाने तु संस्थाप्य महादण्डं महाध्वजम् |
एवं कृत्वा प्रयत्नेन प्रकुर्यात् कालनिर्णयम् ।
एकवातो यदा वाति चतुर्दिनानि चोत्तरे ।
चतुरो वार्षिकान् मासान् ध्रुवं वर्षति माधयः ।
विपरीतो यदा वाति यानिचिद् भानि वा पुनः ।
तानिचिद् भानि वर्षन्ति प्राट्काले न संशयः ॥
प्रथमं पश्विमो वातः चतुर्दिनानि वाति चेत् ।
अनावृष्टिं विनानीयाद् दुर्भिक्षं रौरवं भवेत् ॥
उत्तरोऽप्यथ चाग्नेयश्चतस्रो हन्ति वा दिशः।
चत्वारो वार्पिकान् मासान् मेघा वन्ति वै भृशम् ।।

·वृष्टिगर्भ-मयंवक्षणम्
विपरीतं यदा वाति चतस्रो हन्ति वा दिशः।
रविर्मार्गपरिभ्रष्टः शृणु तस्यापि लक्षणम् ।।
शीतकाले भवेद् वृष्टिः वर्षाकाले न विद्यते ।
विपरीतो यदा बातो वर्पाकाले विनिर्दिशेत् ।।
वायन्या पश्चिमे चैव नैऋत्यां यान्ति वाययः ।
आपाढे श्रावणे छिद्रं द्वौ मासौ वृष्टिरुत्तमा ।।
पूर्वस्यां तथैशान्यामाग्नेय्यां यान्ति वायवः ।
भाद्रपदाश्विनी छिद्रमापाढे पृष्टिरुत्तमा ।।
वक्ष्यामि रोहिणीयोगं ज्येष्ठापादसमुद्भवम् ।
अपृष्टिदं नमोव्यग्र समेघ घृप्टिकारम् ॥
सुमिदं जलपातेन न चैवेति भयं क्वचित् ।
अप्रैस्तु मध्यमा पृष्टिष्टे वृष्टिस्तथोचमा ॥
निरने न तु पृष्टिः स्यात् रोहिणीन्दुसमागमे ।
सुभिक्षं प्रथमे पादे द्वितीये सर्पकीटकाः ।।
पादे चैव हवीये तु मध्यमां पृष्टिमादिशेत् ।
चतुर्थ मन्दवृष्टिः स्यात्सर्वशस्यानि पञ्चमे ।।
पष्ठे तु सद्ग-मापाच तुपधान्यानि सप्तमे ।
अष्टमे त महावृष्टिः छिद्रं वर्पति माधवः ॥
न मापे पतितं शीतं ज्येष्ठे मूलं च पृष्टिकृत् ।
नादापां पतितं वोपं दुष्टकालस्तदा मतः।
ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु मूलं वै वर्पते यदि ।
पष्ठि पता न वर्षन्ति पवाद् यन्ति वारिदाः ।।
पादानां संख्यया पृष्टौ घृष्टिरोध विनिदिशेत् ।।
भत्र ज्येष्ठपूर्णिमाया मूलस्य चतुर्यु पादेषु पृष्टि पोल्य सधैव चतुर्प पृष्टि-
मासेषु षष्टिरोधो सातव्य इत्याशयः ।

·१८० प्राव्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् गर्गमते ज्येष्ठे वृष्टिगर्भलक्षणानि- इतः पूर्वमपि गुरुसंहिता अन्योक्तविषयाणां वणने गर्गमतं समुद्धृतम् । ज्येष्ठे च मासे यहुले च पक्षे नक्षत्रयुग्मं श्रवणो धनिष्ठा। यावत्वटी गर्जितविद्युदनं तावच्छुभं वर्षति गर्गभापितम् ।। ज्येष्ठे चापरपक्षे तु द्वे ऋक्षे श्रवणादिके। अवर्पणे न वर्षन्ति वर्पिते वर्पणं सदा ॥ अवस्थानं रवेज्येष्ठे यमायां यन्न वीक्ष्यते । तदुत्तरेण चन्द्रास्ते सुवृष्टिश्च महर्षता ॥ ज्येष्ठे मासे छमायां वै पौर्णमास्यामथापि वा। दिवा वा यदि वा रात्रौ मेयो भवति चाम्बरे ॥ अवृष्टिस्तु भवेत्तत्र नात्र कार्या विचारणा ॥ लोकोक्किा ज्येष्ठमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि - तपै मृगशिरा जोय, तो वर्षा पूरन होय ।। जेठ मास जो तपै निरासा, तो जानो वर्षा की आसा। जै दिन जेठ यहै पुरवाई, तै दिन सावन धूर उड़ाई ।। रोहिनी बरसै मृगतपै, कुछ कुछ अद्रा जाय । घाघ घाधिनी से कहै, श्वान भात नहिं खाय ।। तथाच- , भरनी नासै तनौ सहूतौ, कृतिका बरसै अन्त (वर्षान्त) बहूतौ ॥ उतरे जेठ जो बोलें दादर, कह भहरी परसैं चादर ॥ रोहिनी जो परसै नहीं, वरस जेठ (ज्येष्ठा) औ मूर ॥ एक बूंद स्वाती पर, उपजे तीनौ तूर ।। १. उक्तस्थले गुरुसंहिताप्रा रामुघृतम् ॥ २ घाघ और भडष्टरी को कहावतें । उक्त प्रकाशने ३६, १५७, १६१ / ११५१ । २. अशैव । ७९।२४,८०१३३, ८२२४५.८४५८, ६०६४, ६-१०० !

·घृष्टिग-पर्यवेक्षणम्
१८१
सर्व तपै जो रोहिनी सर्व तपै जो मूर ।
परिवा तपै जो जेठ की उपजै सातौ तूर ।
मृगसिर वायु न गाजिया, रोहिनि तपै न जेठ ।
पीन किसानिन कांकरा, खड़ा खेजरी हेठ ।।
जेठ वदी दशमी दिना जो शनिवासर होइ ।
पानी होय न धरनि पर विरला जीवै कोइ ।
जेठ उजारे पच्छ में, आदिक दश रिच्छ ।
सजल होय निर्जल कयौ, निर्जल सजल प्रत्यच्छ ।
स्वाति विशाखा चित्तरा, जेठ सु कोरा जाय ।
पिछलो गर्भ गन्यो कहौ, बनी साख मिटि जाय ॥
तपा जेठ में जो चुइ जायं, सभी नखत हल्के परि जायं ।
जेठ उज्यारी तीन दिन, अद्रा रिख चरसन्त ।
मारी जोसी भड्डरी, दुर्मिछ अवसि करन्त ॥
आपाढे वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
पराशरोक्तानि आपाहे वृष्टिगर्मलक्षणानि-
प्रसङ्गेऽस्मिन् प्रथमं पराशरोकानि पर्यवेक्षणानि द्रष्टव्यानि । सया हि'.
आपाल्यां पौर्णमास्यां सुरपतिककुभो वाति पातः मुष्टिः।
शस्पघंसं प्रकुर्याद् दहनदिशिगवो, मन्दष्टिर्यमेन ।
नम्त्यां शस्यहानिर्वाणदिशि नलं यापुना पायुकोपः ।
कौवे शस्यपूर्णा प्रयपति निपत मेदिनी गुम्मना च ॥
१.पिपरापृ.१नो.५६.पी॥

·१०२
प्राच्य-भारतीयम् प्रातुविज्ञानम्
आषाढस्य सिते पक्षे नवम्यां यदि वर्षति ।
वर्पत्येव तदा देवस्तवावृष्टौ कुतो जलम् ।।
शुक्लापाट्यां नवम्यामुदयगिरितटी निर्मलत्वं प्रयाति ।
स्वीयं कायं विधत्ते खरतनुकिरणो मण्डलाकारयोगम् ।।
जीमतैप्टितोऽसौ यदि भवति रविर्गम्यमानोऽस्तशैले।
तावत्पर्यन्तमेव मगलति जलदो यावदस्तं तुलायाः ॥
अत्र पाठान्तरमू-
आपाठ-शुक्लनवमीप्रभवप्रभाते,
सूर्यो यदा प्रकटमण्डलमम्युदेति ।
मध्यन्दिनेऽपि यदि वा परिवेपमेति,
सायं धनातनुर्यदि वास्तमेति ॥
तत्र त्रयं द्वितयमप्यथवैकमिष्टां,
वृष्टिं समादिशति नात्र विकल्पहेतुः ।
आश्रावणं स्रवति संवृतवारिधारा-
माकार्तिकं पृथुपयोधरसान्द्रविन्दुः ॥
अन प्रथमश्लोकस्य चतर्थचरणे 'हनायततनुः' इत्यस्य स्थाने 'घनावृततनु'
इवि पाठान्तरम् । एतद्धि पर्यवेक्षणद्वारा परीक्षणमहति ।
नारदोक्तानि आपाढे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
अन्नानेकशः पाठोऽस्पष्टः संशोधनाहश्च ।
'श्रापाढमासे सितपक्षपञ्चमी रव्यादिवारादियथाक्रमेण ।
अत्यल्पवृष्टिविपुला च वृष्टिः युश्रुभक्षेत्रमसुखेचिनाशम् ।।
आपाढे शुक्लपञ्चम्यां शुभवारे शमेक्षिते ।
सम्पूर्णा निखिला धात्री धनधान्याकुला धरा ।।
आपाढे कृष्णपक्षे च ह्यप्टम्यां रजनीपतिः ।
दृश्यते मेघमध्ये तु तदा पृथ्वी जलाप्लुता ॥
१. मयूरचित्रकम् । स० भ० पु० पाण्डुलिपिसं० ३४३३२ । पृ० ९, १०, ११,१२।।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
तस्मिन्नेव यदा रात्री निर्मलं शशिलान्छनम् ।
दृश्यते छिद्र संयुक्तं तदा वाच्यमवर्पणम् ।।
आपाढकृष्णपक्षे तु निरने रविमण्डले ।
न वारिदाः प्रवर्षन्ति तदा प्रावृष्यवर्पणम् ॥
आपाढे स्वातिनक्षत्रे सविद्युत्तोयवर्पणम्
तदा स्यादन्ननिष्पत्तिः पृथ्वी स्याद्वारिसकुला ।।
उदये वाऽथ मध्यान्हे सन्ध्यायां सूर्य मण्डलम् ।
मेघच्छन्नं न शुभदं नवम्यां च शुचौ सिते ॥
आपाढे मासि सक्रान्ती यदि वर्पति वारिदः ।
तदा व्याधिभयं विद्याच्यावो शोभनं भवेत् ।।
वह्विवेदानन्देन्द्रविशत्संख्यासु (३।४।८।६।१४।२०)मास्करः।
तिथिष्वाद्रो यदा याति कष्टदा शेषकं शुभः ।
रखो भौमे तथा मन्दे रौद्रभं याति भास्करः ।
तदा त्वशुभदः प्रोक्ता शुभदः शेपवासरे ॥
रोहिण्या यदाऽपाढे विद्युद्वारिदवर्पणम् ।
रोषितच पर्योम तदा सर्व शुभं भवेत् ॥
न तत्र वारिपतनं न च पूर्वोत्तरानिलौ ।
तदा कालोतिघोरः स्यात् प्राणिनां नात्र संशयः ।।
प्रजापत्यर्भगे चन्द्रे पूर्वाह पाति मारुतः ।
शुभदः शुभमादेश्यं वृष्टिः श्रावणभाद्रयोः॥
अरस्तु पश्चिमे भागे पश्चिमी द्वौ प्रवर्षतः ।
मध्याहे वाति वायुश्चमध्यौ मासौ जलप्रदौ ।।
समस्तं दिवसं याति यदा वातः गुमप्रदः ।
श्रावणादिषु मासेषु तदा सम्पत्तिरुचमा ।।
वाति चेदशुभो वायुप॑त्सासेन फलं भवेत् ।
तदा झेयं शुमाशुभम् ॥
तर

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
प्राजेश नक्षत्रगते सुधानिधौ,
शुभाश्च वाता गगनं च निर्मलम् ।
मृगाः खगाः शान्तदिगानना यदा,
नन्दन्ति लोकाः सुखिनस्तदा स्युः ॥
माजिष्ठशुक-कौपस्वर्णक्रौञ्चसमप्रमाः।
अच्छिन्नमूलास्तु स्निग्धाः शुभदा गर्जन्तो घनाः ।।
ओतमोत मेपकानुरूपा छिन्ना भिन्ना वाग्विहीनातिरुक्षाः ।
उष्ट्राकारा वानर प्रख्यदेहा मेघाः प्रोक्ता दुःखदा वै प्रजानाम् ।।
शाकोभूतैर्मारुतैमेघसधैः
पृथ्वी सस्पव्याप्ताऽऽनन्दयुक्ता ।
बह्वयुद्भूतैर्मारुहिकोपोऽननायो
याम्यैरन्नं क्षीयते राक्षसोत्थैः ।।
पश्चाारिष्टिः समया
वाघोद्भवैतिभूकम्पदिग्दाहवात्तयुक्ता च पृष्टिः ।।
वृष्टिः सस्यं सौम्यकाठासमुत्थे-
ऐशे लोका वीतशोका भवन्ति ।।
उल्का निर्यात भूकम्पदिग्दाहाशनिविद्यतः ।
नादा भृगाणां समाह्या परिवेषाम्बुधरास्तथा ।।
भत्र पूर्व श्लोकेषु पाठो वहुशः सण्डितः, त्रुटिपूर्णश्च । अत माशयोऽप्यस्पष्टः ।
अन्न 'समास्वायुथेयपेतिस्थाने 'समाह्यापरिवपेतिपाठः प्रसङ्गतः स्वीकृतः।
दक्षिणेन यदा याति रोहिण्या रजनीकरः ।
दूरस्थो निकटस्थो वा जगतः कष्टदायकः ॥
उत्तरस्यां स्पृशन् याति रोहिणी रोहिणीपतिः।
सोपसर्गा तदा वृष्टिरस्पृशन् सुखिनो जनाः ।।
यथोक्तं रोहिणीयोगे फलं स्वातौ विचिन्तयेत् ।
आपाढे यद् विशेपोज़ तदहं वन्यतः परम् ।।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम श्रावणे फान्गुने मासे चैत्रवैशाखयोरपि । आपाढे स्वातियोगोऽयं विचार्यों देवचिन्तकैः ।। आपाढमासस्य च पौर्णमास्यां सूर्यास्तकाले यदि वाति वायुः। पूर्वस्तदासस्ययुताच मेदिनीनन्दन्ति लोकाजलदायिनो पनाः । कृशानुवायो मरणं प्रजानां सस्यस्य नाशः खलु पृष्टिनाशः। याम्ये मही सस्यविवर्जिता "परं यान्ति नृपा विनाशम् ॥ नैशाचरो वाति यदान वातो न वारिदो यच्छति वारि भूरि । तदा मही सस्य विवर्जिता स्यात्, क्रन्दन्ति लोकाः क्षुधया प्रपीडिताः॥ आषाढमासे यदि पौर्णमास्यां सूर्यास्तकाले यदि वारुणोऽनिलः । प्रवाति नित्यं सुखिनः प्रजाः स्यु. जलान्नयुक्ता वसुधा तदा स्यात् ॥ वायव्यवाते जलदागम: स्यात् , अन्नस्य नाशः पवनोद्धता च । सौम्येऽनिले धान्यजलाकुला धरा नन्दति लोका भपदुःखवर्जिताः ॥ ऐशेन वृद्धि हुवारिपूरिता धरा च गावो बहुदुग्धसंयुताः । भवन्ति वृक्षाः फलपुष्पदायिनो वातेऽभिनन्दन्ति नृपाः परस्परम् ।। आपाढी योगोऽयं सम्यक् प्रोक्तो मुनिमतं समालोक्य । यज्ज्ञात्वा दैवविदो लोके ख्याति समायन्ति । मेघमालाग्रन्थे वर्णितानि आषाढमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि प्रसङ्गेऽस्मिन् मन्थस्य पाण्डुलिप्यामुपलब्धे पाठे लिपित्रुटीनामाधिक्या अने. कत्र आशयोऽप्यस्पष्टः। 'पापाढेषु च मासेपु रोहिणीयोगमुत्तमम् । यद्यभ्रं विद्युदम्मो वा कालो निष्पद्यते तदा ॥ विनष्टो रोहिणीयोगो न पूर्वश्चोचरोऽनिलः । पात्युश्च ग्रहाद् ग्रामाप्रज्ञातऋक्षलक्षणम् ॥ (अत्र पाठोऽस्पष्टः) १. मेघमाला (स०म०प० पाण्डुलिपि म० ३७२०२) १०४-५ श्लो० १-७२। पृ. २७ [इलो० ३६॥ २४

·प्राच्य-भारतीयम् तुविज्ञानम्
माघे च फाल्गुने चैत्रे वैशाखज्येष्ठयोस्तथा ।
स्वातियोगं विजानीयादापाढेपु तथैव च ॥
आपाढे स्वातिनक्षत्रे जलयोगः स्फुटो भवेत् ।
यद्यनं वातविद्युद्वा धान्यनिष्पत्तिकारणम् ।।
आपाढमासे प्रथमे च पक्षे, निरभ्रष्टे रविमण्डले च ।
न विद्युतो गर्जति नैव वृष्टिसिद्वयं वर्षति नैव मेघः ॥
आपाढ-शुक्लपञ्चम्यां पश्चिमो यदि मारुतः ।
गर्जते वर्पते वाऽपि इन्द्रचापं च दृश्यते ॥
मेघरुद्धा दिशः सर्वा दृश्यन्ते धनुपान्विताः ।
सर्वधान्यं तुं समाह्यं तदा मासचतुष्टयम् ॥
नवम्यां यदि वाऽऽपाढे शुक्लायां निर्मलो रविः ॥
उदये वाऽथ मध्याह्ने धनश्छन्नस्तथास्तमे।
वर्पते चतुरो मासान् विपर्यासे विपर्ययः ॥
एवं देवि समायोगो मयाऽख्यातः सुनिश्रितः ।
पार्वति धुत्तराषाढे शुक्ल प्रतिपदा दिने ।
पुनर्वसुश्च मासस्य वृष्टिः स्याद् भवति स्फुटम् ।
आपाढे मासि सङ्क्रान्तौ यदा वर्पति माधवः ।।
व्याधिरुत्पद्यते घोरा श्रावणे शोभनं तदा ।
आपाढे तु यदा देवि द्वादश्यां प्रतिपदिने ।
पूर्णमास्याममावास्यां महायात विनिर्दिशेन ।
तदा देवि भवेन्नित्यं देवो वपति यत्ततः ।।
वर्षाकाले विमासेषु नक्षत्रं वर्धते स्फुटम् ।
तिथिस्तु वर्धते तत्र ध्रुवं कालो विनश्यति ॥
ऋक्षातिरेके मासस्य सौख्यञ्च प्रवर्तते ।
प्रभाते पश्चिमेन्द्रस्य धनुश्च यदि दृश्यते ॥
वारुणश्चैव नक्षत्रं शीघ्रं वर्पति माधवः ।
आपाढे तु घटीपप्ठ्या मासद्वादशनिर्णयः॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
पश्चनाडी भवेन्मासः पष्च्या वर्षस्य निर्णयः ।
सर्वरात्रौ यदाभ्राणि, वातौ पूर्वोत्तगै यदि ॥
यस्मिन् काले न वर्षन्ति युष्टाजापतिरोप्सितम् ।
यत्र मास विभागेन निर्मलं जायते प्रिये ॥
नानं नभो न मेघस्य वातौ पूर्वोत्तरौ नहि ।
न वर्षते तदा देवि दुष्टकालस्तदा भवेत् ॥
यत्र हानिश्च घृष्टि स्याद्विज्ञेयं गर्गमापितम् ।
पत्रानं पञ्चनाडीपु वातौ पूर्वोतरी यदि ।।
तस्मिन् मासे तु विज्ञेया वृष्टिर्भवति भूयसी ।
तत्रादौ च विजनीयात् पवनानादिमानतः,
पप्ठ्या विरहिते देवि पूर्णिमा शुभदायिनी ।।
दिनरात्रिविभागेन यदाभ्राणि भवन्ति चेत् ।
तस्मिन् काले तु सृष्टिः स्याद् भुक्तनाडीप्रमाणतः।।
येषु मासेषु ये दग्धा गर्भाः पौपादिसम्भवाः ।
तत्रादौ पश्च नाडीपु चन्द्रो भवति निर्मलः ।।
पौपादिसम्भवे गर्भे ध्रुवमुत्पातसम्भवः ।
तेनापाढी दिनं सर्व द्रष्टव्यं वृष्टिहेतवे ।
यदाऽऽपाढी दिनं राबावāर्वातैश्च धारितम् ।
तदा गर्भः शुभो ज्ञेयः शीतकालेऽपि सर्वदा।।
एकमेव दिनं प्रक्ष्य कालनिष्पत्तिहेतवे।
अष्टयामाभ्रमित्तौ च वृष्टिं यावत्तदा शुभाम् ।।
आपाढीपूणिमारानी यदि चन्द्रं न पश्यति ।
चतुरोऽपि तदा मासान जलं वर्पति माधवः ।।
चतुर्दशी यदाऽऽपाढी हीनवर्षा यदा भवेत् ।
भाद्र श्रावणतो ग्राह्य समय च समे समम् ।।
अन्यं च कथयिष्यामि तिथिगर्भञ्च तूत्तमम् ।
आपादशुक्लपक्षस्य चतुर्थी पश्चमी तथा।।

·१८
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
पष्ठी च सप्तमी देवि अमावास्या प्रतिपदा।
स्वयमेव भवेद गर्भो वर्पते नात्र संशयः ॥
शुचौ कृष्णचतुया तु उद्यत्प्रच्छादितो रविः ।
त्रिमासं पक्षसंयुक्तं तदा वति माधवः ।।
शुचौ कृष्णचतुथ्यां तु भग्नं भास्करमण्डलम् ।
न वर्पते तदा देवः सदा कष्टतरं जलम् ॥
कृष्णापाढचतुर्थी तु पूर्वाभाद्रपदा भवेत् ।
तदा वर्षति पर्जन्यः प्राट्काले सदा प्रिये ॥
न तां भाद्रपदां मन्ये जलदेवो न वर्षति ।
अभ्राणि पोतवर्णानि कृष्णवर्णानि पार्वति ।
पश्चिमे चैव सन्ध्यायामेवं देवि भविष्यति ॥
आपाढे दशमी कृष्णा सुभिक्षाय सरोहिणी।
एकादशी तु मध्यस्था द्वादशी कालभञ्जनी ॥
किंचित्सी (च्छी) तादिमियोंगस्तदा धात्री जलप्लुता ।
आपाढे नवमी देवि दशम्यां च यदा भवेत् ॥
सानं गर्जति अम्भोदैनंदीरे गृहं कुरु ।
चतुरोऽपि तदा मासान् जलं वर्पति माधवः ॥
तस्मिन् दिने तु सूर्यो वै निर्मलो दृश्यते नमः ।
तत्र तोयं न पश्यामि वर्जयित्वा महानदीम् ।।
आपाढी पूर्णिमायां तु पूर्ववातो यदा भवेत् ।
निप्पत्तिः सर्वधान्यानामारोग्यं च भविष्यति ।।
आपाढ्यामग्निवातश्चेदस्थिशेपा महीतदा ।।
आपाढी पूर्णिमायां तु दक्षिणो यदि मारुतः ।
सकूपेषु तडागेपु तथा निर्झरणेषु च ।।
तदा न दृश्यते तोयं देवि देवो न वर्षति ॥
आपाढीपूर्णिमायां तु नैर्ऋत्यां यदि मारुतः ।
विक्रयित्वा तदा सर्व कर्तव्यो धान्यसइग्रहः ।।
.

·दृष्टिगर्भ पर्यवेक्षणम्
आपाढी पूर्णिमायां तु पश्चिमो यदि मारुतः।
निष्पत्तिः सर्वधान्यानां लोके वर्पति माधवः ।।
आपाढीपूर्णिमायां तु वायव्यां यदि मारुतः।
नकुलाः शलभाचैव भूषकाच पतन्ति वा ॥
आपाढी पूर्णिमायां त उत्तरो (ऐशानो) यदि मारुतः ।।
गीतवायरता लोका: सुभिक्षं प्रवलं भवेत् ॥
आपाढीपूर्णिमायां तु चतुर्दिक्षु च मारुतः ।
धान्यानि च महर्षाणि वह्निदाहः प्रकीर्तितः ॥
आपाढी स्वधिका तस्य समय तु तदा मतम् ।
संवत्सरो वर्तमानः शून्यो याति सुनिष्फलः ।
निर्वातगगना देवि यदाऽऽपाढस्य पूणिमा ।।
तदा त सर्वमेदिन्यां जलं नास्तीति कथ्यते ।
पूर्णिमाऽहनिशं देवि इन्द्रचिह्न प्रदृश्यते ।।
अस्तं गच्छति तीक्ष्णांशी सस्यनिप्पतिरुत्तमा ।
आपाढीपूर्णिमाऽऽपाढे वर्ष यापच्छुभं भवेत् ।
आवर्ते धान्यनिष्पत्तिः प्रजासौख्यमविग्रहम् ॥
मूलमुत्तरधिष्ण्येन पूर्णमासी यदा भवेत् ।
अवर्ष मध्यमं धान्यं देशे सर्वत्र दृश्यते ॥
एतच्च परमं गुथं गर्भाधानसमुद्भवम् ।
विद्युत्संयोगजे सर्व न देयं यस्य कस्यचित् ।।
आपाढीपूर्णिमायां तु यदीन्दुग्रहणं भवेत् ।
तदा च सर्वव्याणां सङ्ग्रहं कारयेद् युधः ।।
आपाढे नैव पृष्टिः स्यात्तदा किंचित्कृतो युधैः ।
भविष्यति वरो योगःथावणे ससमी दिने ।
आपाढस्यासिताटम्यां धनच्छन्नोदये शशी।
तदा तु वर्पते मेघा सर्वसस्यं भवन्ति हि ।।

·प्राच्य भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
यदानं पश्चनाडीपु वायुः पूर्वोत्तरो भवेत् ।
वत्र मासे भवेद्वृष्टिः पवनामादिमानतः ।।
वृष्ट्यादिसहितैरः पूर्णिमा सुखदायिनी ॥
दिनरात्रिविभागेन यदाभ्राणि भवन्ति .हि ।
तस्मिन् काले ध्रुवं वृष्टिर्ऋतुनाडीप्रमाणतः॥
येषु मासेषु ये दग्धा गर्भाः पौपादिसम्भवाः ।
तद्रात्रौ पश्चनाडीषु चन्द्रो भवति निर्मलः ।।
पौपादिसम्भवो गर्भो ध्रुवमुत्पातसम्भवः ।
सितापाढीदिनं सर्व द्रष्टव्यं दृष्टिहेतवे ॥
यद्यापाढीदिने रात्री वातानादि शुभं भवेत् ।
तदा गर्भाः शुभा ज्ञेयाः शीतकालेऽपि धीमता ॥
एकमेव दिनं प्रेक्ष्य कालनिष्पतिहेतवे ।
अष्टयामाभ्रवातैश्च वपं यावत्तदा शुभम् ॥
आपाढी पूर्णिमारात्रौ यदि चन्द्रो न दृश्यते ।
चतुरोपि तदा मासान् जलं वर्पति माधवः ॥
आपाढी पूर्णिमारात्रौ यदि चन्द्रोऽपि निर्मलः ।
प्रजाः प्रपीडिताः सर्वा दुर्भिक्षं रौरवं भवेत् ॥
यदि तत्रामलश्चन्द्रः परिवेपयुतोऽयवा।
तदा जगत् समुद्धर्तुं शक्रेणापि न शक्यते ॥
आपाब्यां भास्करास्ते सुरपतिककुभो वाति वातः सुसृष्टिः॥
शस्यध्वंसं प्रकुर्याद् यदि दहन दिशो मन्दवृष्टिर्यमेन ।
नैर्ऋत्यां मध्यशस्यं वरुणदिशि जलं वायुना वायुकोपः।
कौवेयां शस्यपूर्णा भवति वसुमती तद्वदीशानवाते ॥
आपाढ्यां पूर्ववातेन सर्वशस्या च मेदिनी ।
आपाढ्यामग्निवातेन अस्थिशेपा मही भवेत् ॥
आपाढी पौर्णमास्यां तु दक्षिणो यदि मारुतः।
तदा सुभटकोटीनां मही पिबति शोणितम् ।।

·१६३
वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
आपाल्यां नैऋचो वायुर्यदि तत्र प्रदृश्यते ।
विक्रयित्वा तदा सर्व कर्तव्यो धान्यसङ्ग्रहः ।।
आपाठ्यां वारुणे वाते वृष्टिः सस्यं भवेद् ध्रुवम् ।
उत्तरे मारुते लोका गीतवाघशुभैयुताः ।
ऐशाने मारुते वाति समर्घ प्रचुर भवेत् ॥
आपाढ्यां पौर्णमास्यां तु ईशानो मारुतो भवेत् ।
अस्तं गच्छति शीतांशी शस्यसम्पत्तिरुत्तमा ।
यावद् हंससमा मेघा यावदग्निसमो रविः ।
यावत्कौवेरको वायुस्तावन्मेघः प्रवर्पति ॥
यावत्काकोदरा मेघा यापचन्द्रसमो रविः ।
यावच नैऋतो वायुस्तावन्मेषो न वर्षति ।।
शुचौ कृष्णचतुर्यो तु तुपारानपि पातयेत् ।
जलपक्षे तदा सर्व शस्यं भवति भूतले ॥
शुचौ कृष्णचतुर्या चेदमिर्भास्करमण्डले।
न वर्षन्ति तदा मेघास्तदा करतरं (कष्टतरं) जलम् ॥
वृत्तायामापाढयां कृष्णचतुर्थ्यामजैकपादः ।
यदि वर्पति पर्जन्यः प्रायट् गस्ता न चेत्ततः ।।
ततो भाद्रपदा मन्ये यत्र देवो न वर्पति ।
मेघमालामन्येन 'न ता भाद्रपदा मिति पाठान्तर, तत् समीचीन शुद्धरुप ।
आपाढ कृष्णपक्षे च चतुर्थी पश्चमी तया ॥
अष्टमीसप्तमी चैामावास्या प्रतिपद्यदि ।
मीन संशयः॥
अनाणि पीतवर्णानि कृष्णवर्णानि पार्वति ।
परिमे चैव सन्ध्यायां वासुदेवि भवन्ति चेन् ।।
सद्य एव भयेद् गमों पर्पते नात्र संशयः ।
आपाढे दशमी कृष्णा दुर्मिताप सरोहिणी ॥
एकादगी च मध्यस्था द्वादशी कालमञ्जनी ।।
जर तृष्टी

·२६४ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् लोकोक्तिपु आपाहमासीयवृष्टिगर्भपर्यवेक्षणानि 'अद्रा जो बरसे नहीं मृगशिर पौन न जोय । तो जानौ ये भड्डरी वर्षा वूदं न होय ॥ धुर आसाढी विजु की चमक निरन्तर होय । सोमा सुकरां सुरगुरां तो भारी जल होय ॥ सुदि आसाद की पंचमी गरज घमघमो होय । तो यों जानो भड्डरी मधुरी मेघा (अच्छी वृष्टि) जोइ ।। सुदि आपाद नौमी दिवस पादर झीनो चन्द । जानै भड्डर भूमि पर मानो होय अनन्द ॥ आसाढ़ी पुनो दिना बादर झीनो चन्द । सो भडडर जोसी कहै सकल नरा आनन्द ।। आसाढ़ी पूनौ दिना गाज वीजु परसन्त । नासै लच्छन काल को, आनंद मानो सन्त । आपाढ़ मास आउँ अधिकारी, जो निकले चन्दा जलधारी । चन्दा निकले बादल फोड़, साढ़े तीन मास वर्षा योग ।। आगे रवि पीछे चले, मङ्गल जो आसाढ़ । तो बरसै अनमोल ही, पृथ्वी आनंद बाढ़ । आसाह मास पूनौ दिवस, बादल घेरे चन्द । तो भड्डर जोसी कहें, होवै परम अनन्द ।। कृष्ण आसाढ़ी प्रतिपदा जो अम्बर गरजन्त । छत्री छत्री झिया, निहिचै काल पड़न्त ।। न आसाढ़े बादलो जो गरजै घनघोर । कहै भड्डरी जोतिसी, काल पड़े पहु ओर ॥ घाघ और भड़ी की कहावतें । पृ. ७५, ८०, ८१, ८२, ६, ९२, १. ६६,१०४।।

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम् चित्रा स्वाति विसाखड़ो, जो बरसे आसाद । चालो नरां विदेसड़े परिहै काल सुगाढ़ ॥ आसाढ़ी पूनौ दिना, निर्मल ऊगे चन्द । पीय जाय तुम मालवे, अठै छै दुख दन्द ।। धुर आसाढ़ की अष्टमी, ससि निर्मल जो दीख । पीव जाइके मालवा, मांगत फिरिहैं भीख ।। न गिनु तीन सौ साठ दिन, ना कर लग्न विचार । गिनु नौमी आसाढ़ यदि, होवै कौनउ वार ॥ रवि आकाल, मङ्गल जग डगै, बुधा समौ समभावो लगे। सोम सुक्र सुरगुरु जो होय, पुहुमी फूल फलन्ती जोय ॥ सपाच- 'पुष्य पुनर्वसु भरे न ताल। तौ पुनि भरिहै लौटि असाद ॥ अद्रा चौथ (आगे चार नक्षत्रों में वृष्टि) मषा पञ्चक ॥ आसाइ बयार चलै ईसाना। ऊँची खेती करो किसाना ॥ आवत अदरा न दियो, जात न दीनी हस्त । ये दोनो पछितायँगे पाहुन और गृहस्थ ।। अदरा गये तीन गयं सन-साठी-कपास ॥ आदि न परसे अद्रा, हस्त न बरस निदान । कहे पाप मुन भड्डरी, मये किसान पिसान ॥ पूनी परिवा असाद गाजे, तो दिन यहतर बाजे ।। बायु चलंगी पुरवा, पियो माड़ का कुरवा ।। वायु चलेगी उत्तरा, तो माह पिपंग छुत्तरा। -0.०- १. याम मोर मोहाय । मन प्रशने. २६४१, ५५ ॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
श्रावणे वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
पराशरोक्तानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भपर्यवेक्षणानि-
प्रथमं तावत्पराशरोक्तानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भलक्षणादीनि वर्ण्यन्ते ।
तथा हि
--
--
रोहिण्यां श्रावणे मासि गदि वर्पति वासवः ।
तदा वृष्टिर्भवेत्तावद्यान्नोत्तिष्ठते हरिः ।।
कर्कटे रोहिणी क्षे यदि वृष्टिर्न जायते ।
तदा पराशरःप्राह हा! हा! लोकस्य का गतिः ॥
श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद् वर्पणं यदि ।
विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृपिवृत्तयः॥
कचिदधिकः पाठः
श्रावणे प्रथमे पक्षे पूर्वाभाद्रपदेपु च ।
चतथ्यां यदि वक्त तदा वपंति वासवः ॥
पुरोवातहते ग्रीष्मे श्रावणे वाऽपि चैव हि ।
मेरुर्दयते भृद्भ जलधिः शुप्यते तदा ॥
पाचात्यः कर्कटे वाऽपि प्राच्यः कन्यां गते रवी ।
सिंहे निर्वाततामेति जलपूर्णा मही भवेत् ।।
दिया जलधरैश्छन्नं रात्री च निर्मलं नमः ।
शोपमेति तदा पृथ्वी नात्र कार्या विचारणा ॥
नारदोक्तानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भरक्षणानि-
श्रावणे शुक्लसप्तम्यां यदि मेघः प्रवति ।
तदा प्रजामिनन्दन्ति धनधान्याकुला घरा ॥
१. पिपरामारः। पूर्वोक्ताने पृ. १७ । मोरु. ६२.६४ | मरिणी॥
२. मयूरचित्रपम् । म. म. पु.। पासिपि सं. २४९१२१ पृ. १२ ।
शो Er-६.॥

·१९७
वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम
श्रावणे कृत्तिकायाञ्च यदि मेघः प्रवर्षति
तदा जलार्णवा पृथ्वी धनधान्याकुलाः प्रजाः ।।
चित्रा-स्वातिविशासासु यदि मेघो न वर्षति ।
श्राययो च तदा पृथ्वी वारिसस्यविवर्जिता ॥
सप्तम्यां श्रावणे मासि स्वातियोगे च वर्पति ।
निष्पत्तिः सर्वसस्यानां भवन्ति सुसिनः प्रजाः ॥
नभस्यस्तगते भानौ सप्तम्यां शुक्लपक्षके ।
दृश्यते न च पर्जन्यस्तदा मेघो न वर्षति ।।
श्रावणस्य सिते पक्षे पूर्वभाद्रपदासु च ।
चतुथ्यां जलपातः स्यात् तदाऽप्येकार्णवा मही ॥
श्रवणः पौर्णमास्यां यदि मेघः प्रवपति ।
तस्मिन् काले सुभिक्षं स्यात् पृथ्वी स्यादन्नसङ्खला ॥
मेघमालाग्रन्थे पणितानि श्रावणमासोयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
पूर्ववदेवानापि पाण्डुलिपिभापा बहुशो ध्याकरणनियमानुपेक्ष्य पते ।
तथा हि-
'सप्तम्यां श्रावणे देवि यदास्तं बजते रविः ।
न पृष्टियदि पर्जन्याज्जलाशां मुश्च सर्वथा ।।
चित्रास्वातीविशासासु यस्मिन् काले न वर्पति ।
तन्मासे निर्जला मेघा यदि वर्पत्यवति ॥
चित्रास्वातीविशासामु श्रावणे नो जलं यदि।
तदा जलादिकं दुःस सङ्कप्टमपि सेपनम् ।।
श्रावणे कृष्णपक्षे का पूर्वाभाद्रपदा मवेत् ।
निष्पत्तिः सर्वसस्याना प्रजा च निस्पद्रवा ।।
श्रावणे शुक्लसप्तम्यामस्तगच्छति भास्करे ।
न रियदि पर्जन्यान्जलाशां मुश्च सर्वथा
१. मेपमाला (स. भ. पु. पालिपि-गरया २०२०२) १. |
सो.१-८॥
॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
श्रावण्यां तु अमावास्यां गर्भमुत्पद्यते तदा।
उत्तरे कृष्णमेघः स्यात्पूर्वे देवि तथैव च ।।
श्रावणीपूर्णमास्यां तु श्रवणः जलं भवेत् ।
सुभिक्षं च समादेश्य तस्मिन् व न संशयः॥
श्रावणे मासि सक्रान्तौ यदा वर्पति माधवः ।
बहुसस्या भवेत्पृथ्वी प्रजासौख्यमविग्रहः ॥
श्रावणी पूर्णिमायां तु यदीन्दुग्रहणं भवेत् ।
घृनं तैलं तथा धान्यं सङ्ग्राह्यं तु विचक्षणैः ।।
श्रावण शुक्लसप्तम्यां दशम्येकादशीदिने ।
पूर्णमासी द्वितीयादि यावद् भवति पञ्चमी ।।
मध्याह्न जलसम्भूते सन्ध्याकालेषु वर्षति ।
पश्चिमे दिवसे भागे जायते नात्र संशयः ।।
त्रिरात्रं वर्पते मेघः प्रभाते विमलं भवेत् ।
अमावास्यां भवेच्चैव श्रावणे परमेश्वरि ।।
गर्भमुत्पद्यते तस्मिन्नुत्तरे कृष्णमालिका ।
भवेद्धि पर्वताकारं धूम्रवर्ण सुरेश्वरि ॥
पीतवर्णी यदा मेघः सन्ध्याकालेषु जायते ।
सविद्युतो भवेद् वृष्टिः शुमं मरुद्भिर्युतम् ।।
सार्कचन्द्रनमश्छन्नं धारणा शुम उच्यते ।
मौक्तिक शंखवासु शुभवायुक्रिया प्रिये ॥
पक्षिभिः सुखदा वाचः क्रीडया सजलादिपु ॥
अत्रान्तिमश्लोफे पाठस्य त्रुटिपूर्णत्वादाशयोऽपष्टः ।
वराहमिहिरोक्तानि श्रावणे दृष्टिगर्भपर्यवेक्षणानि-
'वृत्तायामापाठ्यां कृष्णचतुर्थ्यामजकपाद ।
यदि वर्षति पर्जन्यः माट् यस्ता न चेन बतः ॥
१. वृहत्संहिता । आपातीयोगाप्पा मो.१४॥

·वृष्टिगभं-पर्यवेक्षणम्
गुरुसंहितानन्थे वर्णितानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भलक्षाणानि-
चित्रा-स्वाती-विशाखासु श्रावणे चेन्न वर्षति ।
त्यक्त्वाऽऽवासं तदा दूरे नदीमध्ये गृहं कुरु ॥
यदाऽऽपाढे न वृष्टोऽसौ तदा त चकितो जनः ।
भविष्यति घरो योगः श्रावणे सप्तमीदिने ।
श्रावणे शुक्लससम्यामस्तगच्छति भास्करे ।
न दृष्टो यदि पर्जन्यो जलाशां मुञ्च सर्वथा ।।
श्रावणे शुक्लपक्षे चेत् स्वातियोगे जलं बहु ।
निष्पत्तिः सर्वशस्यानां प्रजाश्च निरुपद्रवाः ।।
थावणे कृष्णपक्षे तु पूर्वभाद्रपदासु च ।
चतुया यदि वृष्टिः स्यात्तदा वर्पति वारिदः ॥
श्रावणस्य त्वमायां चेद् गर्भ उत्पद्यते ध्रुवम् ।
उत्तरे कृष्णमेघाश्च पूर्वस्यां तु तथैव च ॥
श्रावण्यां पौर्णमास्यां तु श्रावणे चेज्जलं भवेत् ।
शुभं सर्व समादेश्यं तस्मिन् वर्षे न संशयः ।।
अमायां चेद् भवेद् देवि श्रावणे गर्भसम्भवः ।।
गर्भश्चोत्पद्यते तस्य चोत्तरे कृष्णमालिका।
भवेच्च पूर्व दिग्भागे धूम्नवर्णों भवेत् क्वचित् ।
मेघाश्च सजलाश्चैव पीतकृष्णा भवन्ति हि ।।
अस्तमये यदा देवि सन्ध्याकाले च दृश्यते ।।
अर्धरात्रे गते वृष्टिः प्रभाते विमले तथा ।। इत्यादि ।
लोकोक्तिः श्रावणमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
'सावन पहिली चौथ में जो मेघा बरसाय ।
तो भाखै यों भडडरी साख सवाई जाय ।।
१. गुरुसहिता । स० भ० पु० पाण्डुलिपिसरया ३४७२५ । पृ. स. ४०-४१॥
२. घाघ और नड्डरी को कहावनें। पृ० ८२, ८३, ८४, ६१, ६४, ९५,
२०४,१०५॥

·१९८
.
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
श्रावण्यां तु अमावास्यां गर्भमुत्पद्यते तदा।
उत्तरे कृष्णमेघः स्यात्पूर्वे देवि तथैव च ॥
श्रावणीपूर्णमास्यां तु श्रवणर्फ जलं भवेत् ।
सुभिक्षं च समादेश्यं तस्मिन् वर्षे न संशयः ।।
श्रावणे मासि सङ्क्रान्तौ यदा वर्पति माघाः ।
बहुसस्या भवेत्पृथ्वी प्रजासौख्यमविग्रहः ।।
श्रावणी पूर्णिमायां तु यदीन्दुग्रहणं भवेत् ।
घृतं तैलं तथा धान्यं सग्राह्यं तु विचक्षणः ।।
श्रावणे शुक्लसप्तम्यां दशम्येकादशीदिने ।
पूर्णमासी द्वितीयादि यावद् भवति पञ्चमी ।।
मध्याहे जलसम्भूते सन्ध्याकालेपु वर्पति ।
पश्चिमे दियसे मागे जायते नात्र संशयः ।।
त्रिरात्रं वर्षते मेघः प्रभाते विमलं भवेत् ।
अमावास्यां भवेच्चैव श्रावणे परमेश्वरि ।।
गर्भमुत्पद्यते तस्मिन्नुत्तरे कृष्णमालिका ।
भवेद्धि पर्वताकारं धूम्रवर्ण सुरेश्वरि ।।
पोतवों यदा मेषः सन्ध्याकालेषु जायते ।
सविद्युतो भवेद् वृष्टिः शुभं ममियुतम् ।।
सार्कश्चन्द्रनमश्छन्नं धारणा शुभ उच्यते ।
मौक्तिक शंसवासु शुभवायुक्रिया प्रिये ॥
पक्षिमिः सुसदा वाचः क्रीडया सजलादिपु ।।
अत्रान्तिमश्लोफे पाठस्य ग्रुटिपूर्णत्वादाशयोऽस्पष्टः ।
वराहमिहिरोक्तानि श्रावणे दृष्टिगर्भपर्यवेक्षणानि-
'पृचायामापाट्यां कृष्णचतुर्थ्यामजैकपादई ।
यदि वर्पति पर्जन्यः प्राट् शस्ता न चेन्न ततः ॥
१.पहारा हता] मापाीयोगाप्याप सो०१४॥

·वृष्टिाभं-पर्यवेक्षणम्
गुरुसंहिताग्रन्थे वर्णितानि श्रावणमासीयवृष्टिगर्भलक्षाणानि-
चित्रा-स्वाती-विशासासु श्रावणे चेन वति ।
त्यक्त्वाऽऽवासं तदा दूरे नदीमध्ये गृहं कुरु ॥
यदाऽऽपाढे न सृष्टोऽसौ तदा तु चकितो जनः ।
भविष्यति वरो योगः श्रावणे सप्तमीदिने ।।
थावणे शुक्लससम्यामस्तङ्गच्छति भास्करे ।
न धो यदि पर्जन्यो जलाशा मुश्च सर्वथा ॥
श्रावणे शुक्लपक्षे चेत् स्वातियोगे जलं बहु ।
निष्पत्तिा सर्वशस्यानां प्रजाश्च निरुपद्रवाः ।।
श्रावणे कृष्णपक्षे तु पूर्वभाद्रपदासु च।
चतुथ्यो यदि वृष्टिः स्यातदा वर्षति वारिदः ।।
श्रावणस्य त्वमायां चेद् गर्भ उत्पद्यते ध्रुवम् ।
उत्तरे कृष्णमेपाच पूर्वस्यां तु तथैव च ॥
श्रावण्यां पौर्णमास्यां तु श्रावणे चेन्जलं भवेत् ।
शुभं सर्व समादेश्यं तस्मिन् वर्षे न संशयः ।।
अमायां चेद् भवेद् देवि श्रावणे गर्भसम्भवः ।।
गर्भयोत्पद्यते तस्य चोत्तरे कृष्णमालिका ।।
भवेच्च पूर्वदिग्भागे धूम्रवर्णो भवेत् क्वचित् ।
मेघाश्च सजलाश्चैव पीतकृष्णा भवन्ति हि ।।
अस्तमये यदा देवि सन्ध्याकाले च दृश्यते ॥
अर्घराने गते पृष्टिः प्रभाते विमले तथा ।। इत्यादि ।
लोकोक्ति श्रावणमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि--
'सावन पहिलो चौच में जो मेघा घरसाय ।
तो मारी यों भड्डरी सार सवाई जाय ।।
१. गुलरिता । म० भ० पु. पालिपिसमा १४७२५ । पु. १.४.-॥
२. पाप और पारी से नहाया । . ८२, ८३, ८५, ६, ६४, १५,
१.४,१०५॥

·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
.
सावन शुक्ला सत्तमी छिपि के ऊगै भान ।
तब लगि देव वरीसिंह जव लगि देव-उठान ॥
सावन केरे प्रथम दिन उगत न दीखै भान ।
मास चार बरसे जलद या को है परमान ||
सावन चदी एकादशी वादल ऊगै सूर ।
तो यों भारी भहरी घर-घर वाजे तूर ॥
तीतर बरनी चादरी रहै गगन पर छाय ।
कहै डंक सुन भड्डरी, बिन परसे ना जाय ।
सावन पछिवा भादौ पुरवा, यासिन है ईसान ।
कातिक कन्ता सींक न डोले, गाजै सबै किसान ||
सावन ऊपम भादौ जाड़, वर्षा मारै ठाढ़ कछाड़ ॥
सावन पहली पञ्चमी, गरभै ऊदै भान ।
वरखा होसी अति घनो, उंचो जानो धान ॥
महँग नाज अरु अल्प जल, विरला विलसै कोइ ।
सावन कृष्ण एकादशी गरनि मेघ घहरात ।
तुम जावो पिय मालवै हम जावें गुजरात ॥
सावन शुक्ला सप्तमी चन्दा छिटिक करै।
की जल देखौ कूप में, की तिय सीस धरै ।।
सावन कृष्णपक्ष में देखो, तुल को मंगल होय विसेखो ।
कर्क राशि पर गुरु जो जावै, सिंह राशि में शुक्र सोहावे ।
ताल सो सोखे परसै धूर, कहूँ न उपजै सातौ तूर ।।
सावन उजरे पास में जो ये सब दरसाय।
दुन्द होय छत्री लई भिड़े भूमिपति राय ॥
सावन शुक्ला सप्तमी उगत जो दीखै भान ।
या जल मिलि है कूप में या गंगा अस्नान ॥
सावन शुक्ला सत्चमी जो वरसै अधिरात ।

·-
वृष्टिगर्भ-पर्ववेदाणम्
तू पिय जावो मालवा हम जावे गुजरात ॥
चित्रा स्वाति विसाखहूं सावन नहिं शरसन्त ।
हाली भन्ने सङ्ग्रहो दूनौ मोल करन्त ॥
करक जु भीजै कांकरो सिंह अभीना जाय ।
ऐसा बोले भड्डरी टीड़ी फिरि फिरि खाय ।
सावन वदी एकादशी जेती रोहिणी होय ।
तेवो समया ऊपजे चिन्ता करी न कोय ॥
सावन रदी एकादशी जितनी घड़ी क होय।
तितनो संवत निपजै चिन्ता करौ न कोय ॥
सावन शुक्ला सत्तमी जो गरजे अघिरात ।
बरसै तौ सूखा पड़े नाहीं समौ सुकाल ॥
तथाच
'पुष्य पुनर्वसु भरे न वाल।
तो फिर भरिहैं अगली साल ॥
सावन मास यहै पुरवाई।
वरधा वेचि रिसाही गाई॥
सावन शुक्ला सत्तमी गगन स्वच्छ जो होय ।
कहे पाप सुन भड्डरी पुहुमी खेती खोय ॥
सावन क पछिवां दिन दुइ चार ।
चून्ही के पीछेउ उपजै सार ॥
सावन सुक्र न दीखे, निचे पड़े अकाल ।
सावन शुक्ला सत्तमी उगत न दीसै मान ।।
तब लगि देव परीसिहे, जय लगि देव विहान ।।
सावन पुरयाई चलै भादों में पछियाउ ।
१. पाप और भड्डरी को वहावतें । उक्त प्रसाने. १४,३७, ३९.४१,७२

·प्राच्य-भारतीय मातृपित
फन्त टंगरखा चिलरिका जाप जियाउ॥
सामन मुसा स्यारी (परीफ नए) ।
सावन सखे धान (अच्छा हो)॥
भाद्रे वृष्टिगर्भादीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
परामरक्तानि मामासीयष्टिगर्मलक्षणानि-
'सिंहे व मोममारे च पूर्यफलानि सके ।
ध्यतीपाते च नन्दायाँ बन्यायां वर्षयेद् वः ।।
नारदोक्तानि थावणे वृष्टिगर्मलक्षणानि -
नमस्येच द्वितीयामा प्रहरे च तनीयक।
गौम्याग्रा घना हटानका स्युः मुपिनः प्रमाः ।।
यदा भाद्रपद मामि गक्रान्ती जन्यर्पणम् ।
तदा भयन्ति गंगाध प्राणिनाम्याटियन मयम् ।।
मंघमालामन्य यणितानि भाद्रमासीयवृष्टिगमलक्षणानि -
चतुर्थी शुक्लपक्षम्य पामी र गन्दरि ।
सप्तमी घाटमी गय पृगिमायां तु जायने ।
কথাখিয়া এম গলনালিকা।
दशपथ दिनं देवि एनादि निययम्नया ।
गर्भ नान गन्देही गोपगमारिका।

·२०३
-
वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
इत्येवं कथितं देवि यादृशं गर्भलक्षणम् ।
एकमेधार्णका चैव पृथ्वी भाद्रपदे भवेत् ।।
मासि भाद्रपदे देवि ! सक्रान्तौ यदि वर्षति ।
बहुरोगप्रदा प्रोक्ता आश्विने नैव शोमना ॥.
यदा भाद्रपदे मासि प्रतिपद् दशमीतिथौ ।
सप्तमी पूर्णिमा देवि नवमी च यथाक्रमम् ॥
तदा मेघश्च पश्यामि पश्चिमां दिशमाश्रितम् ।
तावद् वर्पति सततं यहूदकं विनिर्दिशेत् ।।
गुरुसंहिताग्रन्थे वणितानि भाद्रे वृष्टिगर्भलक्षणानि-
गुरुसंहिताग्रन्थेऽपि विषयोऽयं विस्तरेण वर्णिता दृश्यते
'मासि भाद्रपदे प्राप्ते सङ्क्रान्तौ यदि वति ।
बहुरोगास्तदा प्राक्ता आश्विने चैव शोमनम् ।।
चतुर्थी शुक्लपक्षे तु पञ्चम्याञ्चैव सुन्दरि ।
सप्तमी चाष्टमी चैव पूर्णिमा चैव जायते ।।
एकत्र संघटश्चैव मवेत्पर्वतमालिका ।
पञ्चसप्तदिनान्येच एतानि कथितं तव ।।
गर्जते नात्र सन्देहो वर्षते सप्तरात्रकम् ।
एवमेकार्णवा चैव पृथ्वी भाद्रपदस्य तु ॥
वर्पन्ते निधयं मेघा नात्र कार्या विचारणा ।।
सदर भाद्रपद मास प्रतिपादशमीदिने ।
सप्तम्यां पौर्णमास्यां च नवम्याञ्च यथाक्रमम् ।।
मेषा यदा प्रदृश्यन्ते पश्चिमां दिशमास्थिताः ।
तद्वर्षे सततं चैव वहद विनिर्दिशेत् ॥ इत्यादि ।
१. गुरुसंहिता । पृ.४१॥

·प्राच्य-भारतीयम् रतुविज्ञानम् लोकोक्तिः भाद्रे वृष्टिगर्भलक्षणानि 'सावन पछिवा भादों पुरवा आसिन रहै इसान । कातिक कन्ता सींक न डोले गाजै सबै किसान ॥ जो पूर्वा (पृ० फाल्गुनी) पुरवाई पावै । झूरी नदिया नाव चलावै ॥ मादों की सुदि पञ्चमी स्वाति संयोगी होय । दोनौ शुभ योगै मिले मङ्गल वरती लोय ॥ मादी मासै ऊजरी लखौ मूल रविवार । तो यों भाख भड्डरी उपज भली निरधार । तथाच- भादौ का पछिया माप का पाला | अद्रा चौथ मघा पत्रक ॥ सिंह गरजे हथिया लरजे (मन्दवृष्टि)। जै दिन भादों यहै पछार। तै दिन पूस में पड़े तुपार । भादों जै दिन पछिवा न्यारी ॥ ते दिन माघे पड़े तुपारी। सावन पुरवाई चले मादी में पछियाउ । कन्त उँगरवा वैचि के लरिका जाह जियाउ । मया के बरसे माता के परसे ।। भूखा न मांगे फिर कुछ हर से। मघा भूमि अघा ॥ १. पाय और भारीको म्हायते । पृ. ९,८४, ०५ २. पाय मोर मागेरहारत। उस प्रशने पृ. ३१, २४, ३१, ४१, १५, ७२,६६,१०.॥

·वृष्टिगर्भ-पर्यवेक्षणम्
२०१
चटका मघा पटकि गा ऊसर ।
दूध भात मा परिगा मूसर ॥
जो कहुं मग्या वरसै जल।
सब नाजों में होवे फल ॥
भादों सूखा उन्हारी (रवी)।
भादों सूखे गेहूं (अच्छा हो)॥
आश्विने वृष्टिग दीनां वृष्टिनिमित्तानां पर्यवेक्षणम्
नारदोक्तानि आश्विने वृष्टिगर्भलक्षणानि
प्रथमं तावन्नारदीये मयूरचित्रके वर्णितानि पर्यवेक्षणानि दृष्टव्यानि ।
तथा हि-
'आश्विनस्य त्रयोदश्यां शनिवारो यदा भवेत् ।
यदि सक्रमणं तत्र रवेः सस्याला मही ॥
आश्विने स्यान्छनिर्वको युधो राश्यन्तरं प्रजेत् ।
शुक्रयास्तमयं याति तदाऽन्नप्लाविता धरा ॥
शनिराहोश्च तत्रैव सञ्चारो जायते यदा ।
तैलसूत्रशणादीनां तदा वाच्या महर्घता ॥
आश्विने शुक्लसप्तम्यामप्टम्यां वारिवर्पणम् ।
तदा सुमिक्षमादेश्यं राजानः शान्तविग्रहाः ॥
यदा चाश्वयुजे मासि दशम्यां मतिपत्तियाँ।
अष्टम्यामम्बरे मेघा पृष्टाः क्षिप्रं जलप्रदाः ।।
१. मपूरचित्रम् । पूर्वोस्तपादुलिया पृ. १२.१३ । लोग ९-१०२॥

·२०३
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
आदित्यास्तमिते मेघाः पर्वतकारसनिभाः।
दृश्यन्ते जलपात: स्यात्तस्मिन्नेव दिने तदा ॥
मेघमालाग्रन्ये वर्णितानि आश्विने वृष्टिगर्भलक्षणानि-
'सप्तमी चाश्वयुग्मासि सिताऽष्टमी जलान्विता।
सुभिक्षं तत्र निर्देश्यं राजानः शान्तविग्रहाः ॥
यदा चाश्वियुजे मासि प्रतिपद्दशमीपु च ।
तथैव चैव चाष्टम्यां मेघागमनमम्बरे ।।
क्षिप्रं वृष्टिं विजानीयादग्ने काले भविष्यति ।
आश्विने कथ्यते देवि यादृशं वृष्टिलक्षणम् ।।
सन्ध्याकालेषु ये मेघाः पर्वताकारसन्निभाः।
आदित्यास्तमनं तत्र अहोरात्रं प्रवर्पति ।।
गुरुसंहिताग्रन्थे वर्णितानि आश्विने वृष्टिगर्भलक्षणानि-
तथा चाश्चयुजे मासि प्रतिपद्दशमी तथा।
तथैव चाष्टमी शुक्ला अम्बरे मेघदर्शनम् ॥
क्षिष्टिं विजानीयाद् दुष्टः कालो भविष्यति ।
आश्वयुजस्य मासस्य चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥
वर्पते गर्भहीना च शास्त्रदृष्टं न संशयः ॥
लोकोक्तिपु आश्विनमासीयवृष्टिगर्भलक्षणानि-
सायन पछिया मादी पुरवा आसिन यहै इसान ।
कातिक कन्ता सींक न डोले गाजे सर्व किसान ॥
उत्तरा उत्तर दै गयो, हस्त गयो मुखमोरि ।
भली विचारी चित्तरा परजा लेइ बहोरि ।
१, मेघमाला ! पूर्वोक्नपाण्डुलिया पृ० ४७ । सो १४ ॥
२. गुरसंहिता 14.0
है. घ और भारी की पाय | Earl

·वृष्टिग-पर्यवेक्षणम् २०७ तथाच- 'चढ़त जो परसै चित्रा, उतरत परसै हस्त । कितनौ राजा डांड़ ले हार नहीं गृहस्त ।। हथिया बरसे चित्रा मडराय । घर बैठे किसान सुख पाय ।। हथिया पूँछ डोलावै । ( अन्तवृष्टिः)। घर बैठे गेहूँ आवै॥ आवत अदरा ना दियो, जात न दीनो हस्त । ये दोनों पछितायेंगे, पाहुन और गृहस्त ।। हथिया बरसै तीन होय, साठी सक्कर मास ॥ हथिया बरसे तीन जाय, तिल्ली कोदो कपास ॥ हथिया गये सब गये, आगिल पाछिल मास ।। आदि न बरसै आद्रा, हस्त न परस निदान । कहै घाघ सुन भड्डरी भये किसान पिसान ॥ , १. घाघ और भड्डरी को वहावतें । उत्तप्रकाशने । पृ० ३३, ३४, ३५,४१ ॥

·चतुर्थ प्रकरणम्
वृष्टिमानम् , वृष्टेरानुकूल्यप्रातिकूल्यविचार., अनावृष्टी वृष्टिप्रवर्तनोपचाराः,
प्राच्यभारतीय विज्ञानस्येतिहासः,
निबन्धस्य निष्कर्पाः, उपलब्धयः, उपसंहारश्च ।
वृष्टिमान विवेचनम्-
कस्मिंश्चित् संवत्सरे वृष्टिकाले कियतो वृष्टिर्भविष्यतीत्यस्मिन् विपयेऽपि
प्राच्यमहर्पिभिराचार्यश्च गभीराणि गवेषणानि कृतानि । विपयेऽस्मिन् प्राच्यानां
केचन विचारास्तावदनोपन्यस्यन्ते । तथा हि-
वृष्टिमान-परिमाणानि-
प्राच्यानां वृष्टिमान-परिमाणानि पल-आढक-द्रोणाख्यान्यभूयन् , तदेतेषां
परिचयस्तावनोपन्यस्यते।
पराशरमते होणाढकपरिमाणे-
यदा दृष्टिकाले वृष्टिजलेन विशाङ्गुलानाहं द्विचतुप्काहुलोरिट्रतश्च पात्रं
पूरितं स्यात्तदा आढकमिता वृष्टिज्ञेया। तथा हि-
'समे विंशागुलानाहे द्विचतुष्कागुलोच्छिते ।
माण्डे वर्पति सम्पूर्ण शेयमाढकवर्पणम् ॥ इति ।।
द्रोणपरिमाणं पुनश्चतुर्णामाठकानामित्यपि महर्पिणा गथितम् । तथा हि-
'आढकांश्चतुरो द्रोणमपां विन्द्यात्प्रमाणतः ॥ इति ॥
वराहमिहिरवर्णिते पलाहकपरिमाणे-
प्राच्यानां महोणां मतान्यनुसृत्य पराइमिहिराचार्यण स्वीये इत्महितामन्ये
वृष्टिमापकपरिमाणानि वर्णितानि । आचार्येणोक्तं यद् दरतगितानाहे कुण्डके यदा
१. बृहत्सहितायाम् । गर्भलक्षणाप्या । ३२ तमलोपटोकाया भट्टोपनोदपुनम् ॥
२. अत्रीय ॥

·वृष्टिमान-विवेचनम्
२.६
पञ्चाशत्पलमितं जलं भवेत् तदा आढकमितं वर्पणं शेयम् । तथा हि--
'हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्यामधुप्रमाणनिर्देशः ।
पञ्चाशत्पलमाढकमनेन मिनुयाजलं पतितम् ॥ इति ।।
पराशरमते भाविवृष्टिभानस्य पूर्वानुमानविधिः-
'युग्माजगोमत्स्यगते शशाङ्के रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति ।
जलं शताटं हरिकार्मुकेळ बदन्ति कन्यामृगयोरशोतिम् ।।
कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने जलाढकं पण्णयति वदन्ति ।
अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषिकर्म कार्यम् ॥
वर्षण जलमानाविभागः
समुद्रे दशभागांश्च पड़भागानपि पर्वते
पृथिव्यां चतुरो भागान् सदा वर्पति वासवः ।।
प्रवर्पणकालिकपर्यवेक्षणेभ्यो भाविष्टिमानज्ञानम् -
प्राच्यानां मते ज्येष्ठमासानन्तरं पूर्षापाढादिनक्षत्राणां कालः प्रवर्षणकाल'
कथितः । अस्मिन काले जातां वृष्टि दृष्ट्वा भाविनी पृष्टिकालस्य वृष्टेर्मानं ज्ञातु
शक्यते । तथा हि-
गर्गमते प्रचर्पणकालिकवर्पणाद् भाविवृष्टेः पूर्वानुमानविधिः-
ज्येष्ठे मूलमतिक्रम्य मासि प्रतिपदग्रतः ।
वसु पृष्टिज्ञानार्थ निमित्तान्पुपलक्षयेत् ॥
आपादादिषु वृष्टेषु योजनद्वादशात्मकं ।
प्रवृष्टे शोभनं वर्ष वर्षाकाले विनिर्दिशेत् ॥
सूर्यसौराहते वाच्यं नक्षत्रे भौमघातिते ।
१. वृहत्संहिता। प्रणाध्याय । श्लो०२॥
२. कपिपरामारः। पृ. ७ श्लो. २७-२८ ।।
३. अत्रीय । लो० २६॥
४. यहााहिता
प्रवर्षणाप्याय. श्लो. १, ४, १० उत्पलभट्टाताया
सायामुतम् ।
-

·प्राच-भारताय अधिनि
उत्पातैस्विविधैर्वाऽपि राहुणा केतुनाऽपिया ।।
अवृष्टिमशुभं विन्धान विपरीते शुभं वदेत् ॥
अत्र प्रवर्पणकालिपपर्यवेक्षणानां विषये प्रान्यानां मतानि परस्परं भिमानि
सन्ति । अयं मतभेदः स्थानमूलको भवितुमर्हति । ऋषिभिः पर्यवेक्षणान्येतानि
भिन्नस्थानेषु कृतानीति प्रतीयते । अस्मिन् अवर्षणकाले गर्गमते द्वादमयोजनमिने क्षेने
वर्षणं सुवृष्टि सूचयति । देवलमते तु क्वल दशयोजनमित क्षेत्रे वर्पणं सुदृष्टि
सूचयति । तथा हि--
देवलमते सुवृष्टिसूचकं प्रवर्पणकालिकं वृप्टिक्षेत्रम्-
'प्रवर्षणे यदा वृष्टं दशयोजनमण्डलम् ।
वकालं समासाद्य वामवो यह वर्षति ।।
कश्यपमते सुप्टिसूचकं प्रयपणकालिक दृष्टिक्षेत्रम् -
कश्यपमत तु विषयेऽस्मिन स्पतरं यत्तते । कश्यपमते तत्तद्देशीय प्रवर्पण.
कालिक वर्पणं तत्तद् एव मुष्टिं सूचति । तथा हि-
'प्रवर्पणे यथादगं वर्पणं यदि दृश्यते ।
वर्षाकालं समासाय वासवा बहु वर्पति ।।
अत्र यथादशमित्यनेन जागलानूपमम्साधारणादिदेशभेदा माहाः ।
समाससंहितावणितं प्रवर्पणकालिकरप्टे विवृष्टिमानज्ञानम्
अयं विपय समायमदितायामपि विस्तरेण वर्णितो विद्यते । अन हि
प्रवर्षणकालिकानां तत्तन्नक्षत्राणा यर्पणाद् भाविवृष्टिमानरयानुमानमपि वर्णितम् ।
तथा हि
ज्येष्ठस्य पौर्णमासीमनीत्य भृगुद्रया यया पृष्टे ।
आप्यायलगानं मागधमानेन हस्तमिते ।।
दगयुक्ता द्वितखतिधिरसाष्टदिग्निपयरामजलविधिभिः ।
तिथिरसरसैय विग्माः मदमाता पविहीनाथ ॥
जलपटकदशकमहिना जलरमयुक्ताः पहनाय ।
विपपतिथिपटकमाहिताथाधिन्यादिपु जलद्रोणाः ।।
१. अत्रैछ । पर्यश्लोरम्य भट्टी पराना टोरा
२. अधा
१. प्रासाहिता । प्राय ।सो २६, टोयो मट्टोपनोपनम् ।।

·-
वृष्टेरानुकूल्य-प्रातिकूल्य-विचारः
वराहमिहिरवणितं प्रवर्पणकालिकवर्पणादू वृष्टिमानज्ञानम् -
प्राच्यानां महर्षीणां मतान्याश्रित्य वराहमिहिरेण स्वीये वृहत्संहितामन्थे
विपयोऽयं विस्तरेण वर्णित । तथा हि
ज्यैप्ठ्यां समतीतायां पूर्वापाढादिसम्प्रत्रप्टेन ।
शुभमशुभं वा वाच्यं परिमाणञ्चाम्भसस्तज्ज्ञैः॥
येन धरित्री मुद्रा जनिता वा विन्दवस्तुणापु ।
वृष्टेन तेन वाच्यं परिमाणं वारिणः प्रथमम् ॥
केचिद् यथाभिवृष्टं दशयोजनमण्डलं वदन्त्यन्ये ।
गर्गवशिष्ठपराशरमतमेतद् द्वादशान्न परम् ।।
येषु च भेष्वभिवृष्ट भूयस्तेष्वेव वर्पति शायः ।
यदि नाप्यादिषु वृहं सर्वेषु तदात्वनावृष्टिः ।।
हस्ताप्यसौम्यचित्रापौष्णधनिष्ठासु पोडश द्रोणाः ।
शतभिपगेन्द्रस्वातिषु चत्वारः कृत्तिकासु दश ।।
श्रवणे मधानुराधाभरणीमूलेषु दशचतुर्युक्ताः ।
फाल्गुन्यां पञ्चकृतिः पुनर्वसौ विशतिद्रोणाः ॥
ऐन्द्राग्न्याख्ये वैश्वे च विशतिः मार्पभे दशत्यधिकाः ।
आहिर्बुध्न्यार्यम्णप्राजापत्येषु पञ्चकृतिः ।।
पञ्चदशाजे पुष्ये च कीर्तिता वाजिमे दश द्वौ च ।
रौद्रेऽष्टादशकथिता द्रोणा निरुपद्रवेप्वेते ।।
रवि-रविसुत-केतु-पीडिते मे क्षितितनयत्रिविधाद्भुताहते च ।
भवति च न शिवं न चापि वृष्टिः, शुभसहित निरुपद्रवे शिवञ्च ।।
वार्षिकवृष्टेरानुकल्यप्रातिकृल्यविचार:-
प्राच्यैर्महर्पिमिराचार्यश्च यथा भाविना वर्पणावर्पणादीना विपर्य तथैव
वत्सरे वृष्टिविभागस्यानुकूल्यपातिकूल्यादिविपयेप्यपि सम्यगालोचितम् । वपस्य
कस्मिन् भागे कियती कीदृशी च वृष्टिरनुकूला प्रतिकूल वा भवतीत्यस्मिन् विपये
प्राच्यानां प्रभूत ज्ञानमासीत् । इत्थं पृष्टेः कालविभागस्य विस्तृत विवेचन कौटली-
१. वृहत्साहिता । प्रवर्षणाध्यायः ।।

·२१२ - - प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् यार्थशास्त्रप्रन्थे समुपलभ्यते। आचार्यकोटल्यस्य मते श्रावणप्रोप्ठपदावयुजकार्तिः काख्ये मासवतुष्टये यावतो वृष्टिर्भवति तस्यास्तृतीयो भागश्चेन्छावणकार्तिकयो पति, द्वौ तृतीयांशी च प्रोष्ठपदाश्वयुजयोर्पतम्तर्हि वत्सरो वृष्टिदृष्टया शोभनो भवति । तथा हि आचार्यकौटल्येन वर्णितोऽनुकूलो वृप्टिक्रमः - वर्पत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयो, द्वौ त्रिभागी मध्यमयोः सुगमारूपमिति । वत्सरेऽनुकूलवृष्टिसूचकानि मासाष्टकनिमित्तानि -- कौटलीयार्थशास्त्रमन्थे सीताध्यक्षप्रकरण एवं शोभनयत्सररय जापानां वर्णनप्रसङ्गे 'तस्योपलब्धिवृहस्पतेः स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयारतमय चारेभ्य. सूर्यस्य प्रकृतियकृताच्चे'त्यादिना वर्णितानां भायिवृष्टयादिज्ञापकानां व्याख्यायां श्री टी० गगपतिशास्त्रिमहोदयः कुतश्चिच्छलोकद्वयमुघृतं, तन मार्गशीर्षादिषु पट्ट्यु मासेपु भाविन्या अनुकूलवृष्टेः सूचकानि लक्षणानि वर्णितानि | तथा हि 'मार्गशिराः सतुपारः, सहिमः पौषः समारुतो माघः । सानः फाल्गुनमासः सपवनवृष्टिश्च यदि चैत्रः ॥ तडिदभ्रानिलविद्युअलपितो भवति यदि च वैशासः। सम्यग् वर्पति मघवान् धारणदिवसेपु वर्पति चेत् ।। प्रसङ्गेऽस्मिन धारणदिवसा वैशाखकृष्णपक्षाय प्रतिपदादयश्चत्यारो दिवसा इति बोध्यम् । शोभनदृष्टिक्रम-सूचकानि मासाष्टकनिमित्तानि सरहतमन्येषु, प्राचीन पाण्डुलिपिपु च बहुन वर्णितान्युपलभ्यन्ते । तथा हि- जीवनाथवर्णितानि मासाप्टकनिमित्तानि 'नका तु हिमागमोऽप्यनुदिनं कुम्मै प्रचण्डानिलः । मीनाऽम्बरमण्डले यदि भवेद् धाराधगडम्मरः ।। १. कौटलीयायशास्त्र द्वितोपाधिकरणे । सीताम्रक्षर १९४ीये मनस- पायनप्रन्यायलिप्रशासन पृ०२८४॥ २. पोटलीपार्पशास्त्रे। द्वितीयापिकरणे, सौताध्यक्ष प्रारणे, उत्त प्रामने पृ.२४॥ १. गय भोमूलाटीकायाम् , उत्तप्रकाशने १० २८.२८५ ॥ युपत्यादिमी इति शेराता मोक्तम् । ४. पनमाला . भ.पु.पालि स. १५१९५। .लो. 101 -- ·वृष्टेरानुकूल्य-प्रातिकूल्य-विचारः मेपा करकाः पतन्त्यथ पे भानोः प्रचण्डातपः । तावद् वर्षति वारिदो भुवि रविः कन्यालये तिष्ठति ॥ गुरुसंहिताग्रन्थे वर्णितानि मासाष्टकनिमित्तानि तावदन्नोपस्थाप्यन्ते- 'कार्तिके पुष्यते पुष्पं मार्गे शीतं ततो मतम् । पौषे तुपारवातोष्णो नित्यं माघो घनान्वितः ।। फाल्गुने फलवातः स्याच्चैत्रे किश्चित्पयो हितम् । चैशाखः पञ्चरूपी स्याज्ज्येष्ठो धर्मान्वितः शुभः ।। मासाष्टकनिमित्तेन चतुष्टयमभीष्टदम् ॥ इत्य कार्तिकादिपु अष्टसु मासेपु पूर्वोक्तानि लक्षणानि दृष्ट्वा आगामिनि वत्सरे शोभनो वृष्टिकमोऽनुमीयते । विपरीतेषु लक्षणेयु तु वत्सरे प्रतिकूला वृष्टि- रनुमीयते । अनुकूला वृष्टिः शिल्पवाणिज्यादीनां समेषामपि व्यवसायानां हिनाय भवति । प्रतिकूलायां वृष्टयां तु सर्वेऽपि शिल्पवाणिज्यादयो व्यवसाया कुप्रभाविता भवन्ति, व्यवसायिनां महती हानिश्च जायते । भकाले भवा वृष्टिहिं विविधान रोगा- नपि जनयति । कृपिदृष्ट्या शोभनो वृष्टिक्रमः --- कीदृशी क्यिती च वृष्टिः कृपेरनुकूला भवतीत्यस्यापि कौटिल्याचार्येण सुस्पष्टं विवेचनं कृतम् । वत्सरे वर्षाकाले यदा सप्ताहोरानाविच्छिन्नवृष्टिकारिणत्रयो मेघा , सान्द्रविन्दुवर्पिणोऽशीतिर्मेघा , आतपयुक्ताश्चपष्ठिसख्यका मेघा वर्पति तदा कृष्यर्थ पर्याप्ता अनुकूला च वृष्टिातव्या । एषा वृष्टिर्लोकहितकरी भवति । यदा च मेधा वातातपयोरसङ्करेण तिष्ठन्लो वर्षन्ति तदा सम्यनिष्पत्ती सन्देहो न भवति, प्रेमिक-शारद्यातिरिक्ताख्याः (साम्प्रतं रबी-खरीफ- अधितिकथिताः ) तिस्रोऽपि कृपय सम्यङ् निप्पद्यन्ते च । तथा हि - 'त्रयः साप्ताहिका मेघाः, अशीतिः कणशीकराः । पष्ठिरातपमेधानामेपा वृष्टिः समा, हिता ।। वातमातपयोगश्च विभजन् यत्र वर्पति त्रीन् कर्पकांश्च जनयंस्तत्र सस्यागमो ध्रुवः ।। १. गुरुसहिता । स० भ० पु० पाण्डुलिपिसख्या ३४७२५ । पृ०२॥ २. कौटलीयायशाने। सीताध्यक्षप्रकरणे। . . - , ।

·प्राच्य भारतीयम् म्हसानम् अनावृष्टौ वृष्टिप्रवर्तनोपचाराः - प्रस्तुविज्ञानशास्त्रस्य वैज्ञानिक पौराणिकपक्षयोः समन्वयात्मकधिवेचनायसरे प्रथम प्रकरण एव मंत्रबनादिविधीनां वैज्ञानिक पक्षः स्पष्टीकृतः । प्राच्य संस्कृत- अन्येषु वृष्टयभाये वृष्टिप्रवर्तनाय मंत्रबनाद्यात्मका विधयो वर्णिताः सन्ति । पाच्यपाण्डुलिपिपूपलब्धेषु एवंविधेषु प्रसपु प्रायो बहुशः पाठे त्रुटयः सन्ति । एतद्विपयक एकाविधिः सरस्वतीभवन पुस्तकालयस्य 'मेघमालामन्धपाण्डुलिप्यां द्रष्टुं शक्यते । एवंविधेषु विधिपु मदीया पूर्ण निष्ठा वर्तते परं विघेरस्य प्रयोगात्मक परी. क्षणं मया न कृतमिति तस्योद्धरणमत्र न क्रियते । मेघमालाग्रन्थे यो वृष्टिप्रवर्तन विधिर्वणितस्तन तासु तासु दिक्षु तेषु तेपु स्थलेषु च वर्णितानां मेघानां नामानि मेघप्रकाराणां वर्णनदृष्ट्या महत्त्वमायहन्ति ! एतानि नामान्यानित्य वैज्ञानिकदृष्ट्या, स्वरूपतो, वृष्टिफ्लतश्च मेघानां वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते । विपयोऽय प्रयोगपर्यवेक्षणादिभिर्गवेषणमर्हति । यद्यपि भौतिकयि- चारप्रधाने युगेऽस्मिन् एवंविधाना विधाना चर्चा उहासास्पदमेव प्रतिभाति; परमाधु- निकैः सम्प्रति वृत्रिमवृष्ट्यर्थ ये प्रयासाः क्रियमाणाः सन्ति तत्राऽपि प्राच्यविधिभिः समानमेव तापस्य कम्पनादीनाम्च महत्वमनीकृतं वर्तते । नूनं विषयोऽयं प्रयोगात्मक परीक्षणमहति । प्राच्यभारतीयर्तुविज्ञानविपये किञ्चिदैतिहासिकम् -- संस्कृतवाड्मय वैदिकसाहित्यादारभ्य प्रतुविज्ञानस्य प्रचुरा चर्चा कृता विद्यते निदर्शनरूपेण ऋग्यदस्याप्टममण्डले पृष्टः, पृष्टिकारणभूतानां मेपमातादीनाञ्च वैज्ञानिकानि वर्णनानि द्रष्टुं शक्यन्ते । प्रत्येऽस्मिन् प्रथमप्रकरणे विद्युतो वैज्ञानिक- विवेचनप्रसने ऋग्वेदादुघृतं विद्यतो येनानिक वर्णनमपि तावद् द्रष्टव्यमस्ति । वैदिकयुगे न केवल वेदेषु परमुपनिपस्वऽपि वृष्टचादीनां वैज्ञानिक विवेचनमुपः लभ्यते । प्रस्तुतपन्थस्य प्रधमप्रारणे वृष्टिविवेचनप्रसझे छान्दोग्योपनिषद उद्धृतं पृष्ठेशानिक वर्णनम मनुवितानशास्त्रम्य तदानीन्तन विकास प्रख्यापयति । ग्मृतिकालेऽपि ऋविज्ञानशास्त्रग्य प्रचुरो यिकामोऽजायत । मृतियारनारद- कश्यप गर्ग-वशिष्ठ पराशर द्रुहिण-देवल-वन प्रभृतिभिर्महपिभिः शास्त्रमेनमधिकृत्य विशिष्टाना प्रन्यानां रचना कृता यदप्यते प्रन्याः सम्प्रति समुपलब्धा न सन्ति परं घराहमिहिरस्य गृहत्स हितामन्ये वाऽपि विशेषत उत्पलभट्टाय टीफायानुभृतानि १. मेघमा स० भ० पु. पालिपि-संरा ३७२० म० १० १-२६॥ पृ०४८-१९॥ २. सायं| अष्टमगरले । २०२1 मु०७ || २. योग्योपनिषद ५१११॥सारमारयम् ।।

·ऋतुविज्ञानशास्त्रेतिहास नारद गर्गवसिष्ठपराशरादीना वचनानि ग्रन्थानामेतेप परिचयमुपस्थापयन्ति । गर्ग तनयस्य ऋषिपुत्रस्य कृतीनामुद्धरणानि सूचयन्ति यन्महर्षीणां पुत्रपौत्रपरम्पराऽपि शास्त्रस्यास्य विकासे कृतप्रयासा अवर्तत । उक्तानाम् अपीणां मतानि तावद् भन्थे- ऽस्मिन् पदे पदे उद्धृतानि विद्यन्त इति प्रसङ्गेऽस्मिन तेपा निदर्शनानि नोद्धियन्ते । यथा स्मृतियुगे तथैव पौराणिस्युगेऽपि शास्त्रमिद सुविकसितमवर्तत अन्थेऽस्मिन् प्रथमप्रकरणे वृष्टिविवेचनप्रसङ्गे तथा चहितीयप्रकरणे वृष्टिज्ञानविधीना वर्णनप्रसङ्गे भारयोयपञ्चाङ्गानुसार सवत्सरममानुवतिनो वृष्टिज्ञानविधेवर्णने ब्रा- वैवर्तपुराणा दुद्धृता अंशा. पौराणिक्युगे जातस्य विज्ञानशास्त्रविकासस्य परिच. यमुपस्थापयन्ति । पुरा न केवल वैदिका., स्मृतिकृतः, पौराणिका या एव शास्त्रस्यास्य विज्ञातार आसन पर समानरूपेण साहित्यसर्जनपरा क्वयोऽपि शास्त्रस्यास्य रहस्यै सुपरि- चिता आसन् । विषयेऽस्मिन् कालिदासकृत मेघदूतमन्थे संपेण वर्णितो मेघो. त्पत्तिविपयो मेघभेदाना सङ्केतश्च महाकवेस्तदानोन्तनाना जनानाच ऋतुविज्ञान विषयकं गभीर ज्ञान परिचाययति । तथा हि-- 'धूमज्योतिः सलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः ॥ इत्यादि । अत्रैव पुनः 'जातं वंशे भुपनविदिने पुष्करावर्तकानाम ) इत्यादि । अनोका पुष्करावर्तकाद्यो मेघमेदा ग्रन्थेऽस्मिन् प्रथमप्रकरणे मेघविवेचन- प्रसने वर्णिता. सन्ति । नारद गर्गादिभिर्मर्पिमिविरचितानाम् ऋतुविज्ञान शास्त्रयन्थानामस्तित्व मीशवीये पष्ठशतकेऽभूदिति वराहमिहिरोक्त प्रमाणितं भवति । तथा हि वृष्टिगर्भ विवेचनप्रसङगे वराहमिहिरेणातम्-- 'तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्ट्वेदम् । क्रियते गर्गपराशरकाश्यपवनादिरचितानि ।। इत्थ वराहमिहिरेण स्वमन्थरयाधारभूता गर्गपराशरादिभिनिर्मिता प्रस्थाः स्वीकृताः। तथैव प्रवर्पणकालिक्या पृष्ठविवेचनप्रसड़गे- ब्रह्मवैवतपराणे श्रीकृष्णजन्मखण्ड । २१ तमाध्याये थोकृष्णकृत दृष्टिविवेचना मित्यादि। २. मेघदूते । पूर्व मेघे । श्लो०५॥ ३. अय। श्लो ६॥ ४. वृहत्साहिता । गभलक्षणाध्याय । लो० २।।

·२१६ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् 'केचिद् यथाऽभिपृष्टं दशयोजनमण्डलं बदन्त्यन्ये । गर्ग-वशिष्ठ-पराशर मतमेतद् द्वादशान्न परम् ॥ इति ॥ इयं वराहमिहिरोक्तिः वृहत्संहिताप्रन्यस्याधारभूतानां मुनिभिविरचितानां मन्यानामस्वित्वं प्रमाणीकरोति । अत्र केचिदित्यनेन नारद-कश्यपादीनां महणं योद्धव्यम् । तथा हि श्लोकरयास्य टीकायां भट्टोत्पलेनोद्घृत मश्यपमतम- प्रवर्पणे यधादेशं चर्पणं यदि दृश्यते । वर्षाकालं समासाद्य वासवो बहु वर्षति ॥ इत्यादि । ईशवीय-नवमशतकस्यान्तिममागेऽपि हिण-नारद-गर्ग-वशिष्ठ-पराशरादि- भिर्मुनिभिर्विरचितानां ऋतुविज्ञानशास्त्र-पन्थानामस्तित्वं भट्टोत्पलस्य टीकायामु तेभ्यो मुनीनामेतेया मतेभ्यः प्रमाणितं भवति। मतानामेतेपामुद्धरणानि मन्येऽस्मिन् यथावसरमुपस्यापितानि। वस्तुतस्तु पराहमिहिरस्य मुनिमताभितायाः वृतेः महत्त्वं भट्टोपलेनेव खटीकायां यथावसरं मुनिमतान्युद्धृत्य संवर्धितम् । वराह- मिहिरस्य भाषा, शैली च तांगानुरूपा प्रायोऽलइयत्ता विद्यते । अराहा सेली भाषाऽऽहम्परो वा वैज्ञानिकविषयाणां वर्णने न युज्यते । अतो वराहमिहिरेण वर्णिता वैज्ञानिका विषया महोत्पलस्य टीकां विहाय लोकप्रिया भवितुं नाईन्ति । भट्टोत्पलेन स्वटोकायां यानि मुनीनां वचनानि विन्यस्तानि तेपो भाषा वर्णनशैली च सर्वया वैज्ञानिकविषयानुरूपा वर्तते । ईशवोयदशमशतकानन्तरं वैदेशिकानां वर्वरतापूर्णः कृत्यैः संस्कृतवारमये विज्ञानशास्त्रप्रन्यानां दशा शोचनीयतामुपगता । इशवीययोः सप्तदशामादशशक्यो- मध्यवर्तिनां विदुषां ऋविभ्यः स्पष्टं सूच्यते यत्तदानी संस्कृत-वादमये विज्ञानशा- मन्यानां दुरवस्था समजायरा । प्रसस्गेऽस्मिन् ऋतुविज्ञानशाम्राय वनमालामन्यस्तो थिलविदुषो जीवनाथस्य भाषकुतूहल अन्यारम्भ श्लोक एको दृष्टव्यः 'धात्रोदितं यपनकर्कशब्दसना, आधिव्ययाविदलितं परमं फलं यत् । मत्कोमलामलरवामृतराशिधारा- स्नानं करोतु जगतामपि मोदहेतोः ।। इति ।। २. मय प्रवर्षणामायः। लो.४॥ १. उततो भट्टोत्पलरवा टोरापामुश्पतम् ।। १. भावनालजातकम् । इलो. ३ ॥

·ऋतुविज्ञानशास्त्रेतिहासः अस्य विदुपः स्थितिमालोऽस्य वास्तुरत्नावलीग्रन्थादनुमितो भवति । तथा हि- 'शाके तर्करसाङ्गचन्द्रमिलिते ( १६६६ ) पक्षे वलक्षेतरे, चैत्रे मासि भृगोदिने स्मरतिथावेपा गता पूर्णताम् । नानाऽऽचार्यमतं विलोक्य रचिता श्रीवास्तुरत्नावली, श्रीमन्मैथिलजीवनाथकृतिना दैवज्ञमोदनदा ।। विदुपाऽनेन वस्तुरत्नावलीपन्थस्य रचनातः प्रागेव ताजिकदर्पण-भावकतूहल- पाराशरीवासना-प्रश्नविभूपणाख्यानां ग्रन्थानां रचना कृतेत्यस्य वनमालामन्यस्य श्लोकादेकस्माज्ज्ञायते । तथा हि- कृत्वा ताजिकदर्पणं प्रथमतः श्रीजीवनाथः कृती, रम्यं भावकुतूहलं च परतः पाराशरी वासनाम् । चश्चत्प्रश्नविभूपणं विनिरमादल्पाक्षरामर्थदाम्, विद्वच्चक्रमनोविनोदजननी कीलालयोगावलीम् ।। श्लोकेऽस्मिन् वास्तुरत्नावलीमन्थस्य चर्चा नास्तीति तस्यानन्तरकृतित्व- मनुमीयते । इत्थं श्रीजीवनाथस्य काल ईशवीयाप्टादशशतकस्य पूर्वार्द्ध निश्चितो भवति । मम मते तु संस्कृते ऋतविज्ञानशास्त्रस्येयमन्तिमा कृतिरस्ति । अष्टादशेशवीयशतकानन्तरं संस्कृते विज्ञानशास्त्र-ग्रन्थेषु येऽप्यवशिष्टास्तान् प्रति संस्कृत विदुपां उपेक्षवावर्तत । कालेऽस्मिन् संस्कृतपण्डिताःप्रायो दर्शन-वेदान्त साहित्य-व्याकरणादिविपयेष्वेष कृतश्रमा अतिष्ठन् । वैज्ञानिकविषयेषु केवलं ज्योति- पायुर्वेदयोः केपुचिदङ्गेषु संस्कृतविदुपां दृष्टिरवर्तत | कृषिशिल्पादिसम्बद्धा अन्ये विज्ञानविषयास्तु प्राय उपेक्षिता एवासन् । भारते व्यवसायेषु कृपेः प्रामुख्यात ऋविज्ञानशास्रम्यापि मुख्यतया कृप्युपयोगित्यमस्ति । कृषिव्यवसायस्य च पराशर- स्मृतिसमर्थितत्वेऽपि हिंसादिसम्बद्धत्वात् प्रमुखतया श्रमिकवर्गसाध्यत्वमुपपन्नम् । श्रमिकवर्गस्तु कालेऽस्मिन् प्रायः संस्कृतज्ञानविरहतोऽभूदिति संस्कृतभापोपनिवद्धम ऋतुविज्ञानशास्त्रमपि कृषकेभ्यो दूर एवावर्तन । ये चिन शिक्षिताः कृष्यां कृता- नुरागास्तेषां संस्कृतस्य प्रौढं परिमार्जितञ्च ज्ञानं नासीत् । अतएव ऋतुविज्ञान- सम्बद्वानां कृपकैः प्रयुक्तानां नारदीयमयूरचित्रकमेघमाला-प्रभृतीनां ग्रन्थानां याः पाण्डुलिपयःसम्प्रति समुपलभ्यन्ते तत्र भाषादिसम्बन्धिन्यो बहथत्रुटयः सन्ति । १. वास्तुरत्नावली ग्रन्योपसहारे ।। २. धनामालाग्रन्थान्ते 1 इलो०१५ ।।

·- प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् ईशवीयाष्टादशै कोनविंशतितमशतकयोमध्ये संस्कृतस्य जनसामान्यसम्पर्के ह्रासं विलोक्य कैश्चित् कृपिशिल्पशाबानुरागिभिः संस्कृतज्ञलोकोपयोगिनां संस्कृतो. पनिवद्धानां विज्ञानशिल्पशास्त्राणामनुवादाः तत्त्क्षेत्राणां भारतीयभाषासु कृताः । तद्यथा बगमापायां 'खनारवचन' इति-ग्रन्थः, मैथिलभापायां डामवचनामृत- मितिग्रन्थः, हिन्दी-राजस्थानीभापयोः घाघमडरकृतय , कन्नडभापायां तिरिक्कुरल. ग्रन्थः, तमिलभाषायां करनपथुप्रन्थः इत्थमेवान्यास्वपि भारतीयभापासु प्राच्य. भारतीयविज्ञानशास्त्रविषयका बहवो ग्रन्थाः सन्ति । संस्कृतोपनिषद्धानां प्राच्यवैज्ञानिफन्मथाना परिचयाभावे सम्प्रति क्षेत्रीय- भापाणां विद्वांसः संस्कृतानुवादभूतानां ग्रन्थानामेतेषां मौलिककृतित्व स्वीकुर्वन्ति । तद्यथा हिन्दीभाषायां घाघ-भड्डग्योः कृतयस्तेपा मौलिक्यः कृतयो मन्यन्ते । पर कृतीनामेतासा संस्कृतमूलं सम्प्रत्यप्रकाशितेपु ग्रन्थेषूपलभ्यते । तद्यथा आपाढी- पूर्णिमायां वायगतिमाश्रित्य भाविवृष्ट्यादीनां ज्ञानविषये घाघ-भड्डयोर्वचनानि, तेपां संस्कृतमूलभूताः प्राच्यपन्थानामशाश्वात्रोदाहरणरूपेणोपन्यस्यन्ते । तथा हि-- आपाहपूर्णिमायां वायुगतिपर्यवेक्षणसम्यहा घाघ-भट्ठरयोगक्तयः- 'आसाढ मास पुन ( पूर्णिमा) गौना । धुजा बांधि के देखौ पौना। जो पै पवन पूरव से आवे । उपजे अन्न मेघ झरि लावै॥ अगिन कोन जो बहै समीरा । पड़े काल दुःख सहै शरीरा ।। दखिन यह जल-थल अलगीरा। ताहि समै जुझै बड़ वीरा ॥ नैऋत कोन बूंद ना परै। राजा परजा भूखन मरे ।। पच्छिम यह नीक करि जानो। पड़े तुपार तेज डर मानौ ॥ पायय यह जल चल अति भारी । मूस उगाह दण्ड वस नारी ॥ १. पाय और भयरी । ३.१०३ या ४१।११० ॥

·ऋतुविज्ञानशास्त्रेतिहास उत्तर उपजै बहु धन धान । खेत बात सुख करै किसान ॥ कोन इसान दुंदुभी वाजै। दही भात भोजन सब गाजै। तथैव- 'आपाही पूनौ की सॉझ । वायु देखिये नभ के मांझ॥ नैऋत भई बूंद ना परे। राज परजा भूखों मरै ॥ अगिन कोन जो वह समीरा । पडै काल दुःख सहै सरीरा॥ उत्तर से जल हौं परै। भूस सॉप दोनों अवतरै ॥ पच्छिम समैनीक करि जान्यो। आगे परे तुपार प्रमान्यो। जो कहुँ बहै इसाना कोना। उपजे विस्वा दो दो दोना ।। जो कहुँ हवा अकासै जाय । परै न बूंद काल परि जाय॥ दक्खिन पश्चिम आधी समयौ। भड्डर जोसी ऐसौ भन्यौ ॥ उक्ताना घाघ-भड्रोक्तीनां संस्कृतमूलं नारदीये मयूरचित्रवान्थे उप- लभ्यते । अत्रैकत्र पाठः खण्डितो लिपिकृतस्युटिवशाद् भाषाऽनेकत्र त्रुटिपूर्णा सशोधनाहीं च विद्यते । तथा हि- १. पाच और भरी। पृ० १०४ पद्यसस्या ११७ ॥

·२२२
प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम्
धान्यानि च महर्षाणि पत्रिदाहः प्रकीर्तितः ।
आपाढी त्वधिका तस्य समर्थ तु तदा मतम् ।।
संवत्सरो वर्तमानः शन्यो यातः सुनिष्फलः ।।
नितिगगना देवि यदाऽऽपाढस्य पूर्णिमा ।।
तदा तु सर्वमेदिन्यां जलं नास्तीति कथ्यते ।
पूर्णिमाऽहर्निशं देवि इन्द्रचिह्न प्रदृश्यते ।।
अस्तं गच्छनि तीक्ष्णांशी सस्यस्योत्पतिरुत्तमा ।। इत्यादि ।
वनमालामन्थेऽपि विपयोऽय विस्तरेण वणितो दृश्यते । अत्रापि स्वल्प.
संस्कृतज्ञस्यासंस्कृतज्ञस्य वा पाण्डुलिपिकृतस्रटिवशात् पाठो यहुशः संशोधनाहः ।
वथा हि---
'शुचिवलक्षदलान्ततमीमुसे
यदि वहत्यनिलो हरिदिग्भवः ।
जलमलं सृजति क्षितिमण्डले
बहु मुदं बहुधा वसुधाभृतः ॥
अनलकोणभवो यदि मास्तो
वहति मन्दजवो रजनीमुखे ।।
वमति भस्म कृशानुशिखाकुला
वदनतः परितोऽपि वसुन्धरा ।।
दिनकरे विकरे परिघट्टयन्
दिवि घनं यदि दक्षिणमारुतः ॥
प्लयति मन्दपयः कणिकामठो
भुवि भयं जनयन् तनुतेऽम्युदः ।।
असुरकोणभवः क्षणदामुसे
वहति चेदनिलो विजलोऽम्युदः॥
अतिकरालकपालकुलावृता
वसुमती रुदतीय विलक्ष्यते ॥
१. दमाहा सभ०० मा हे पाण्डुलिपि-सल्या ३५१६५। १०१-२
इलो०१२-१९॥

·ऋतुविज्ञानशास्त्रेतिहास वरुणवायुरिला रजसां कणा- निकरमुग्रजयो द्रुतमु क्षिपन् । वहति चेदभितो धरणीभृतो भुजबलं सकलं व्रजति क्षयम् । अनिकोणभवः पवनो यदा वहति सायमिला विमला भवेत् ॥ अतितरां नवनीरदधारया फलमया हि तया भुमि पादपाः ।। सति निशावदने गगने रवौ अमित उत्तरतः शुचिपर्वणि ॥ वहति मन्दगतिः पवनो धरा स्वधरासितवारिधराकुला ॥ दिनपतावपरक्षितिजं गते, वहति शङ्करकोणभवोऽनिलः । वसुमती मुदिता नवशस्यगो- कुलपदैर्जलदैरभिलक्ष्यते ॥ अन्न वर्णनसाम्यात् स्पष्टमवगम्यते यद् घाघ भड्डरयो कृतयोऽत्र निदिष्टेभ्यः प्राच्याना नारदादिमहर्षीणा सस्कृतश्रन्थेभ्योऽनूदिता एव सन्ति, न तु मौलिक्य । इत्थमैतिहासिकविवेचनात् सुस्पष्ट ज्ञायते यत् प्राच्या ऋतुविज्ञान- शास्त्र वैदिककालादारम्य आधुनिक-भारतीय-भाषाणा विकासकालं यावत् संस्कृतवाहमये महत्त्वावह स्थानमधिकृत्य अवर्तत ।

·२२४ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् भारतीयर्तुविज्ञानशास्त्रस्य मूलभूताः सिद्धान्ता:- प्राच्यभारतीयम्य प्रस्तुविज्ञानशास्त्रस्यारयाधारभूताः सिद्धान्ताः वक्ष्यमाणप्रकारा: सन्ति- १-मेघानां मारुताश्रितत्वान मामत-गतिमधीत्य माविवृष्टयादीनां ज्ञान प्राप्त शक्यते। २--भुवो वायुमण्डले वायोर्गतिकमः सुनिश्चितं पूर्वापरकममानित्य वर्तत इति काल विशेपे दृष्टा वायुगतिः वायो विनं गतिझम सूचयति । वायुचक्र मेतद् पौषादारभ्य वर्षेण पूर्ण भवति । ३-खमण्डले विद्यमाना ग्रहाः परस्परं प्रभावयन्ति । इत्थं सूर्यादिमहायां प्रभावो न केवलं भूमण्डलीयतत्वेषु पर भुवो वायुमण्डलगतयोर्मेध- मारुतयोर्गतिनमेऽप्यापतति । अतएव सौरमण्डलीय-ग्रहाणामवस्थान- विशेषान् , तेपामुदयारतमय-गमन सहक्रमण योगादिभ्यश्च भुवो वाय-- मण्डले मेघमारुत-स्थितीनां ज्ञानं प्राप्त शक्यते । ४--भुवो वायुमण्डले जायमाना मेघमारतविकृतयः सूर्यचन्द्रयोः प्रकाश- किरणानां मार्ग प्रभावयन्ति । अतः सूर्यचन्द्रमण्डलयोः परितः परिलक्ष्य- माणाभ्यः प्रकृतिविकृतिभ्यो मेघमास्तविकृतीनां ज्ञानं प्राप्त शम्यते । ५-मेघमामतविकृतयो भूमण्डलगतेपु रासायनिक पदार्थेषु, प्राणिपु, वनस्पति चापि विकृतीमत्पादयन्ति । अतो भूमण्डलीयानां रासायनिक पदार्थानां, प्राणिना, वनस्पतीनाञ्च विकृतिभ्यश्चेष्टाभ्यो वा चायमण्डलगतानि मेघ- मारतस्थिनिसम्बन्धीनि परिवर्तनानि ज्ञातुं शक्यन्ते । ६-भुवो वायुमण्डले विद्यमानात्तापक्रमाद्, वायोराईताया मात्रातच वायु- मण्डले पृष्टः सम्भावनाया ज्ञानं भवति । (अयमेव सिद्धान्तः पाश्चात्याया मृतुविज्ञानपद्धतेराधारभूतो वर्तते।) - मेघानां गर्भकालादारभ्य वर्पणकालं यावत् सुनिश्चितो विकासक्रमोड नुवर्तते। इदं क्रमपञ्च सामान्यतया साईपण्मासमितं फारमपेक्षते । झमेऽस्मिन् कथग्विदपि व्यतिक्रमे जाते चेन्निधिते फाले सृष्टिरवरुद्धा भवति । तर्हि विकृतो मेघगर्भः पुनः स्वीयमाधानकालमासाद्य परकरूपेण परिणमति। ८-प्रतिसूर्यक-परिवेपेन्द्रधनुर्विद्यदुल्कापिण्याऽशनिनिर्याततारादयो मेघ- मारुत मूला विकृतयः सद्यावृष्टेः पूर्वज्ञानं कारयन्ति । विकृतीनामेतामां प्रभावक्षेत्र प्रमावावधिश्व सुनिश्चिते भवतः।

·ऋतुविज्ञानशास्त्रस्य मौलिकाः सिद्धान्ता २२५ ९-यथा भारतीयपश्चाङ्गपद्धतौ संवत्सराणां, मासपक्षतिथ्यादीनाञ्च प्रहगति. मूलकः क्रमः कल्पे कल्पे, युगे युगेऽनुवर्वते तथैव मेघमारतादीनां गति- चक्रक्रमोऽपि कल्पे कल्पे युगे युगेऽनुवर्तते । अतो भारतीयपश्चाङ्गमाश्रित्य मेघमारुतयोर्गतिक्रमस्य तयोर्विकनीनाञ्च ज्ञानं फत्तुं शक्यते । १--अत्र वर्णितया प्राच्यभारतीयपद्धत्या निखिलेऽन्दे वृष्टिगर्भस्थितिसूचका- नामाकाशलक्षणादीनां पर्यवेक्षणाद् भाविवृष्टयादीनां प्रामाणिकं ज्ञानं फतु शक्यते । एतानेव सिद्धान्तानानित्य प्राच्यभारतीया ऋतुविज्ञानविघय उपफल्पिताः सन्ति । उपलब्धयः १--संस्कृतवाङ्मये विकीर्णानाम् ऋतुविज्ञानशास्त्रविषयाणामेकत्र सङ्कलन विधाय विलप्तप्रायस्य शास्त्रस्यारय पुनः प्रतिष्ठापनम् । २--सङ्कलितानाम् ऋतविज्ञानशास्त्रविषयाणां प्राच्य क्रमेणेव वर्गीकरणं विधाय तेषां वैज्ञानिक व्याख्यानम् । ३-प्राच्यभारतीया विचारा वैज्ञानिकाः प्रयोगा:श्च न सन्तीति प्रवादस्य दूरीकरणम् । ४-प्राच्यभारतीयायाः पौराणिकविचारसरणेवैज्ञानिकश्चिारपद्घत्या सह समन्वयं विधाय तस्या अवैज्ञानिकत्वस्य खण्डनम् । ५-तुविज्ञानस्य प्राच्यभारनीयानां यान्त्रिकविधीनां वैज्ञानिकरहस्यो- द्घाटनम्। ६-मंत्रयागादीनां विधीनां वैज्ञानिकत्वोपपादनम् । अनुविज्ञानशास्त्रान्तर्गतेषु येषु प्राच्य-विषयेषु विचारेषु च आधुनिका- नाम् ऋतुवैज्ञानिकानां दृष्टिरद्यावधि न विद्यते तेषां प्राच्यानां विषयाणां विचाराणाश्च विपये आधुनिकवैज्ञानिकानां दृष्टेरावर्जनम् । तद्यथा- क-प्राच्यानां वृष्टिगर्भनिष्पत्तिविषयकविचाराणां प्रकाशनम् । ख-वृष्टिगर्भनिष्पत्तिकालसम्बधिनां प्राचीनविचाराणां प्रकाशनम् । ग-करकानिष्पनिकारणविषये प्राच्यानां मतस्य प्रकाशनम्। घ-धिष्ण्योल्काऽशनितारानिर्घातपरिवेपप्रतिसूर्यकादीनां वृष्टिज्ञानौपयि- कत्वविषयकप्राच्यमतस्य प्रकाशनम् । -ऋतुविज्ञानदृष्टया पशुपक्षि-कीट-वनस्पत्यादीनां घृष्टिसूचकचेष्टानां महत्वप्रकाशनम्।

·२२६ प्राच्य-भारतीयम् स्तुविज्ञानम् ऋतविज्ञानदृष्ट्या भूमण्डले जायमानानां वृष्टिसूचफ-रासायनिकक्रियाणां महत्वप्रकाशनम्। छ-भाविवृष्टयादिज्ञानाय प्रान्यनिर्दिष्टानां पर्यवेक्षणस्य विशिष्टावसराणामा- पादी पूर्णिमा रोहिणीयोग-स्वातियोग-ज्येष्ठशुक्ल-पीपारम्भप्रभृतीनां महत्वत्याप्रकाशनमित्यादि । ८-प्राच्यभारतीयस्य ऋतुविज्ञानशास्त्रस्येतिहासिकं विषेचनम् । ९-मारतीयाधुनिकभापासु तत्तत्मान्तेषु कविभिः कृतानाम् वृष्टिज्ञानविषय- काणां संस्कृतमन्थानुवादानां मौलिात्वभ्रगं निरस्य तेषां संकृतमूलस्यो। परथापनम् । १०- ऋतुविज्ञानशास्त्रस्य प्राच्य विचारपद्धतेविषये गवेषणद्वारस्योद्घाटनम् ।।

·उपसंहारः :००: अद्यावधि विलुमायग्य मान्यभारतीयस्य ऋतु-विज्ञानशास्त्रस्य विषये प्राच्यानां महर्षीणामाचार्याणान विचारानबोपन्यस्य तेपाप्रान्यदिशा वर्गीकरणं विधाय, वैज्ञानिक विवेचनं च पुरस्कृत्य आशासे यत् सस्कृतानुसन्धानक्षेत्र विषयानेतानधिकृत्य वैज्ञानिकदृष्ट्या गभीर गवेषण प्रवतिष्यत इति । वस्तुतो विषयोऽय प्रयोगात्मकः, अतो यावत् संस्कृतानुसन्धानक्षेत्रे इत्यम्भूतेषु विपयेषु प्रयोगात्मकं कार्य न प्रवर्तते तावदेतादृशाणां प्राच्यभारतीयविज्ञानशास्त्राणां महत्त्वं प्रतिष्ठापयितुं न शक्यते । प्रयोगक्षेत्रे चास्मिन् यावत् प्राचीनायाः प्रयोगसरणेरनुसरणं न क्रियते तापत् प्रयोगे साफल्यं न सन्भवति । अत सर्वमेतद् दृष्टिगतं विधाय शास्त्रेऽस्मिन् प्रयोगपर्यवेक्षणात्मकं कार्य नूनमारभणीयम् । मन्ये विषयोऽयमनुसंहितो विकसितम्च प्रान्यानां गभीराया वैज्ञानिकविचारपद्धतेः रहस्यमुद्घाटयन् लोकस्य महते कल्याणाय कल्प्यते।

·शुद्धिपत्रम् पृष्ठ संख्या पक्ति सख्या शुद्धः पाठः १ २३ ८ २२ यस्मिन् साहाय्येन मेघमारुतादीनाम हाइड्रोजन- अम्बुकणा घायव्यतत्त्वस्य पश्चनवते अपोद्धृतम् अवोधृतम वृहत्संहिता पायुविपर्ययश्च उल्कयाभिहत वृष्टिगर्भोपपातकाना- मुत्पाताना भट्टोत्पलटीका द २८ २६ १५ १३ १२ अशुद्धः पाठः यास्मिन् सहाय्येन मेघामारुतादीनाम् हाइड्रोज- अम्बुककणा वायव्यतवत्स्य पश्चनवते अत्रैवोद्धृतम् अत्रैपाद्धृतम. बृहत्संहिता पायुविर्ययश्च उत्कयामिहतं वृष्टिगोंपधारकाना- मुत्पानां भट्टोत्यलटीका बृहत्संहिता पलश्चक्षणेभ्योऽपि रूपेणेफेनः कचित्त सद्भिः "धत दोहो" वियतनं माविष्टयादेः इत्युमुक्का गजारुदस्ययेन्द्रस्य द्वयर्यकाः E १२ १२ २४ २५ २२ ३ २ २५ २६ ६ १६ वृहत्संहिता पखलक्षणेभ्योऽपि रूपेणकेन कचित्त सदुभिः "धत दीप्ती" विद्योतनं भाषिषष्ट्यादेः इत्यमुछा गजाल्टस्येन्द्रस्य यर्यकाः ૨૨ ७ २० S ·२२६ शुद्धिपत्रम् शुद्धः पाठः पृष्ठ संख्या पंक्ति सत्या ७ २८ २७ २७ २८ ૨E ५ ४ ४ द १३ ३१ २१ २६ २८ २५ ३ अशुद्धः पाठः तापप्रमावेण तापप्रभावेण पवनस्याक्रञ्जनप्रक्रियया पवनस्याकञ्चनप्रक्रियया मेघेपु मेघेषु विद्यत् विद्युत् यत्राणां यन्त्राणां जनितानामुत्पानां जनितानामुत्पातानां उच्चराकाशे उच्चैराकाशे जलवाष्प जलवाष्पं सूर्ययस्य सूर्यस्य परिवर्तताना परिवर्तनानां सम्बन्धीति सम्बन्धीनि पौपादरभ्य पौपादारभ्य पीपादारम्य पौषादारभ्य वष्टिाता वृष्टिर्माता पयवेक्षणाना पर्यवेक्षणानां किञ्जित् किश्चित् पूवर्वातस्तदा पूर्ववातस्तदा वर्पोराम्भात्त् वर्पर्मोरारम्भात् भवेत भवेत् आगागिमनश्चातुर्मासस्य आगामिनश्चातुर्मासस्य वृष्टे निं वृष्टेनिं चतुदिनम् चतुर्दिनम् पूर्ववदेव पूर्ववदेव मासचतुष्टस्य मासचतुष्टयस्य प्रतिनिध्य प्रातिनिध्य पताकामसति पताकामसितां प्रहरैविकल्प्या प्रहरैर्विकल्प्या प्रतिनिध्य प्रातिनिध्य वायुयुदि वायुर्यदि पञ्चानाडी' पञ्चनाडीपु पौर्णमास्पां पौर्णमास्या शस्याहानिर्वरुणदिशि शस्यहानिर्वरुणदिशि ३४ ३४ ३५ ३५ २४ ૨૪ १७ ३ ३७ ३७ २० २ १५ ३६ ९ ४० २६ E ૪૨ ४२ ·प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञान पृष्ठ संख्या पक्ति रास्या अशुद्ध पाठः सुद्धा पाठः ४२ મ १४ ४६ २३ 5 ५२ ५३ २३ ३ समुलब्धं चूर्णित घरा देवाविदो देवोवपति परिघटयन् भयमनवसरयूटयना- घृटयादि मता: सरीसृपास्तणामाणि दुर्निमपि मार्गशीर्षदिपु भावृष्टिज्ञानं गृहमुत्तम् विजनीयाद् पुर्वानुमानम् वृष्टिविषकमनुमानं वृष्टि नवभ्यां मजापते ७ समुपलब्ध घूर्णित धरा देवविदो देवो न वर्गति परिघट्टयन् भयमनवसरवृष्टयना- वृष्टयादि मत्ताः सरीसृपास्तृणामाणि दुर्दिनमपि मार्गशीर्षादिपु भाविवृष्टिज्ञानं गृहमुत्तमम् विजानीयाद् पूर्वानुमानम् वृष्टिविषयकमनुमान घृष्टि नवया प्रजायते प्रातः महः उदयारतमय २५ ५६ १२ १८ ५८ ६० ५ २४ २६ २२. नाते ६४ ६६ ६६ महेः उदयास्त . 1 ११ १२ उदयास्ताभ्यां शुकास्तस्य सुधारतस्य शुकास्तकालिक शनेरस्तकालिक युधास्ताभ्यां उदयाम्तमयाभ्यां शुकारतमयस्य सुधास्तमयस्य मुकास्तमयकालिक रानेरस्तमयकालिक युधास्तमयाभ्यां ६६ २ ७० ३ " २४ गद्दसनाराणाध प्रहसन्धारामात्र ·शुद्धिपत्रम् २३१ पृष्ठ संख्या पंक्ति संख्या अशुद्ध पाठः प्रन्थस्यका मुद्धः पाठ: मन्यस्यका ७४ ७८ ७६ ६ UE २२ २ ३ २० ७ वाषिक पुरस्तात वृष्टयादि वृष्टयादेः छिन्नमूलश्च पृट्यादि द्रहिण 'गैष्मिक विध्वंस सङक्रान्तिवारिवधी सुलमधार किश्चित्कालात संस्कृतप्रम्थेषु वृक्षलतादश्च वेददम्बु द्रतमम्मः गोनयाभमले लपति रुद्रायामलोकानि पर्यवेक्षणनि सप्ताहात किझिल्कामा महद्घप परिधादयोऽपि प्रभावक्षेत्रम दृष्टेज्ञानार्थ प्राच्य पर्यवेक्षम् देवशि गर्भलक्षम् वार्षिक पुरस्तात् पृष्ट्यादि वृष्ट्यादेः छिन्नमूलाश्च वृष्ट्यादि दृहिण प्रैष्मिक विध्वंस सङक्रान्तिवारविधी सुलभधान्य किश्चित् संस्कृतमन्थे वृक्षलवादयश्च यदेदम्बु द्रतमम्भः गोनयनाभमलं लपन्ति रुद्रयामलोक्तानि पर्यवेक्षणानि सप्ताहात् किझल्कामा महयप परियोदयोऽपि प्रभावक्षेत्रम् पृष्टानार्थ प्राच्यः पर्यवेक्षणम् देवेशि गर्भलक्षणम ९ ३ ११७ ११७ २० २ ११६ २४ २० १२१ १२३ १२२ १२५ २ १२७ १७ ·२३२ प्राच्य-भारतीयम् ऋतुविज्ञानम् शुद्धः पाठः पृष्ठ संख्या पंक्ति संख्या १२६ १३१ ६ १६ १३ ६ १३४ १४६ १५० १२ २० ७ ૨ १५५ १५५ १५८ १५६ १६२ १६२ १६३ १६४ २५ २५ असुद्धः पाठः परीक्षणीयम परीक्षणीयम्. सविन्धमेघ सविद्यन्मेष पञ्चमपीष्टयः पञ्चमीषष्ट्यः वपते वर्षते शक्ल शुक्ल शुभादास्तदा शुभदास्तदा मेदिनीम मेदिनीम् वहूदक वहूदक अभ्रादिकैर्भभवति अभ्रादिकर्भवति अधमतमाधमध्यमदति अधमतमाधममध्यममहदति मेघनाला मेघमाला दुभिक्षं दुर्भिक्षं किञ्चत् किञ्चित् ऋक्षेगभस्रावो ऋझर्गर्भस्रायो वृष्टि वृष्टि मुनिभिवृष्टि मुनिभिष्टि लक्षानि लक्षणानि वणितानि वर्णितानि शलाध्यो श्लाघ्यो १भिक्षं दुर्भिक्षं चतस्रो चतस्रो पांसु पांसु प्रतिपादि प्रतिपदि शुम्भुना शम्भुना विजनीयात् विजानीयात् चूदं बूंद यान्नोत्तिष्ठते यावन्नोत्तिष्ठते प्रथभे प्रथमे श्रावणे भाद्र मेघमेदा मेघमंदा भावकतूहल भावकुतूहल २२ १६८ २० १७४ १७७ १७७ ५ २१ २२ ४ १६४ १९६ १६० २०२ २१५ ७ VIDYA PRATITE 5111 BE