·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS: EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH.D. No.88. , व्याकरणमिताक्षरा। सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमदन्नभप्रणीता। श्रीपरवस्तुश्रीनिवासजगन्नाथस्वामिभिरायवरगुरुभिः तत्पुत्रेण प्राचार्यभट्टनाथस्वामिना च संशोधिता। VYÂKARANAMITÂKSHARA, A gloss on PANINT's Grammatical Aphorisms, BY SREE ANNAMBHATTA. EDITED BY S. P. S. JAGANNATHASWAMY ARYAVARAGURU AND HIS SON ÂCHÂRYA BHATTANÁTHASWAMY. Fasciculus III. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B.Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhanba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya vilas Press, BENAR.RS. , - 1904, ma

·सूचना ।
प्रथमखण्डवयमुखपृष्ठे पाणिनीयमिताक्षरेति
प्रमादतो मुद्रितम् ।

·३. १. ४९] मिताक्षारा किम् । अवाक्षोत् । अनियः किम् । अकोपोत् ।। शिलष आलिङ्गने ॥ ४६॥ श्लिष श्च्ले क्सस्स्या दालिङ्गनेऽर्थे । आक्षित स्न्यां देवद तः । आलिङ्गने किम् । समाश्लिष जतुच काष्ठंच ॥ नदृशः ।। ४७ ॥ दृशश्च्ले क्सोनस्यात् । इरित्त्वा दङ्वा । अदर्शत् । अवालोद ।। णिशिनु स्नु भ्यः कर्तरिचङ ॥ ४८ ॥ ण्यन्ता च्छ्यादिभ्यश्च च्ले बडादेश स्स्या कलथै लुछि । सिचोप वादा। अचीकर । अशिश्रियत् । अदुवत् । असुन्नु वत् । कर्त रिकिम् । अकारयिषातां देवदत्तेग ।।.णिनायपले, कमे श्वङ्वाच्यः ॥ अचकमत । णिपक्षे अचोकमत ॥ विभाषा धेटछठयोः ।। ४९ ॥ आभ्यां च्ले श्चङ वास्यात् । अदधत् । पक्षे विभात प्राधेडिति (२।४।७८) सियोबारम् । अधात् । अवाणी । अशिक्षित न। पक्षे जस्तम्भिध (३॥ १॥ ५८)त्याचा । अश्वत् । अश्वपीत् । कर्तर्येव । अधिपाता गावौ वत्सेन ॥ Re-umma 1 भतिक्षक ·अनमकता [३. १. ५५ गुपे च्छन्दसि ॥५॥ आय प्रत्ययाभावपक्षे गुपेश्च्ले शङवास्या च्छन्दसि । मिशावरु णा गृहा नगपतं युवम् । नोनयति ध्वनयत्येलय त्यर्दयतिभ्यः । ५१ ॥ एभ्यो ण्यतेभ्य श्वङनस्या च्छन्दसि । औनयीत् । अवनयीत् । ऐलयीत् । आईयोत् । लोकेतु औनिनन् । अदिध्वनत् । ऐलिल त् । आर्दिदन् ॥ अभ्यति धक्ति ख्यातिभ्योऽङ । ५२ ॥ एभ्य ले रहा स्यात् । अस्यतेः पुषादित्वेनैव सिद्ध आत्मनेपदार्थ ग्रहणम् । आस्थत् । आस्थत । अवोचत् । अख्यत् । कर्तर्येव । प यासिषातां वृक्षौ देवदत्तेन ॥ लिपिसिचि हश्च ।। ५३ ।। एभ्य इच्ले रछादेश स्स्यात् । अलिपत् । असिचत् । अहत् ॥ आत्मनेपदे ध्वन्यतरस्याम् ।। ५४ ।। पूर्वसूत्रोक्तस्य विकल्पः । अलिपत । अलिस । असिचत । असि क्ता अहत । अहास्त॥ पुषादि द्युता दालदितः परस्म पदेषु ॥ १५ ॥ श्यन्धिकरण पुरा ग्रुनादे लदितश्च च्ले रणवशस्स्या परस्मैपदे ·मिताक्षरा ३. १. ५५] १९५ ५। अपुषत् । अधुतत् । अगमत् । तङितु अद्योतिष्ट ॥ सतिशास्त्यतिभ्याश्च ॥ ५६ ॥ एभ्यश्च्ले रङ् स्यात् । असरन् । अशिपत् । आरन् । पृथ क्सून करणा चडन्यपि। समारत ॥ इरितोवा ।। ५७॥ इरितो धातो च्ले रनवेशो वास्या परस्मैपदेषु । अभिदत् । अ भैत्सीत् । तडित अमित ॥ जुस्तम्भु मुच म्लुच ग्रुचुग्लुचग्लुञ्च श्विभ्यश्च ॥८॥ एभ्य प्रकले रडादेशो वा स्यात् । अजरत् । अजारीत् । अस्तभत् । अस्तम्भोत् । अमु चत् । अगोचो दित्यादि । अश्वत् । अध्ययोत्। अशिश्वियत् । ग्लुचिग्लुश्चयो रन्यतरोपादानेनैव रूपप्रसिद्ध र भयोपादान व्यर्थमिति भगवदुक्त ग्लुचि ग्रहण सामर्थया दकिन लोपो नभवतीति मत मनादेयम् ।। कृ मृदृ रुहिभ्य श्छन्दसि ॥ ५९॥ एभ्य चले रङस्या छन्दसि । अकरत् । अमरत् । व्यत्ययेन प रस्मै पदम् । अदरत् । अरुइत् । अन्तरिक्षादिव मारुहम् । लोके तु अकार्षी दित्यादि ।

·अभटकृता [३. १.६४ चिपते पदः ॥१०॥ पदश्छे चिनेकपचने मशब्दे परे।। अपादि। तेकिम् । अप साताम् ॥ दीप जग बुध पूरि तायि प्यायिभ्यो ऽन्यतरस्थाम् ॥ ६१ ॥ एभ्याकले चिणादे भो वा स्यात्तेपरे । अदीपि । अदीपिष्ट । अज नि । अनिष्ट । अबोधि । अबुद्ध । अपूरि 1 अपरिष्ट । अतायि । अतायिष्ट । अप्यायि । अप्यायिष्ट ॥ अचः कर्म कतरि ॥ १२ ॥ अगन्ता कर्मकर्तरि च्ले चिया स्या परे । अका र्यकृतवा कट: स्वयमेय । अया किम् । अमेदि काष्ठं स्वयमेव । कर्मकर्तरिकि म् । अझारि कटो देवदतेन ॥ दुहश्च ।। ६३ ।। अस्मा उसले विण्या स्पा कर्मकर्तरि । अदो यदुग्धवा गौ तस्व यमेव ॥ न रुषः ॥ ६४ ॥ अस्मा चिण न स्या त्पूर्वविषये । अन्वरुद्धगौरस्वयमेव । कर्मकत तशब्द वि 2 पदेनिकम् इतिविपुस्तकस्थो पपाठः ·३. १..] मिताक्षरा १२७ रोत्सव। अरोधि गौ गैंपेन ॥ तपो ऽनुतापेच ॥ १५ ॥ तपहले श्चिण न स्या कर्मकर्त यनुतापेच । अतप्त तप स्तापसः । तपरतपः कर्मकस्येति (३।११८८) तापसः कर्मकर्ता । अन्ववा तत पापेन । अत्र न्याय्य कर्मणि लकारः ॥ चिण भावकमणोः ॥ ६६ ॥ धांतो श्च्ले चिणादेश स्स्या द्रावकर्मवाचिनि तशब्दे परे। अशायि भवता । अकारि कटः ॥ सार्वधातुके यक् ॥६॥ भावकर्मवाचिनि सार्वधाके परे धातो यक्प्रत्यय स्स्यात् । आस्यते भवता । पच्यते ओदनः। कर्तरि शप।। ६८ ॥ कार्थे सार्वधातुकेपरे धातोः शप्पत्यय: स्यात् । भवति ॥ दिवादिभ्य इश्यन् ।। ६९ ॥ एभ्या श्यन्मत्ययः स्या त्कर्तरि सार्वधातुके । शपो ऽपवादः। दो व्यति॥ वा भ्राश भ्लाश भ्रमु कमु लमुत्रसि त्रुटि लषः ॥ ७० ॥ ल्याय्योझतीविपुस्तकस्वोपपास ·१९८ भनमकृना [३. १.७६ एभ्यः श्यया स्यात् । भ्राश्यते । भ्राशते । भ्लाश्यते । भ्लाश है। भ्रमे वैचादिवस्य भौवादिकस्यच अहणम् । भ्राम्यनि । भ्र म्यनि । भ्रमनि । काम्यति । क्रामति । लाम्यति । लामति । स्यति । वसति । लुट्चति । हटति । लप्यति । लपति ।। यसोऽ नुपसगात् ।। ७१ ॥ अनुपसी असः श्यन्वा । यस्यति । यसति। अनुपसर्गात्तिम् । आयस्यति॥ संयसश्च ।। ७२ ॥ संपूर्वा धसः श्यन्वा । संयस्यति । संयसति ॥ स्वादिभ्याइनुः ॥ ७ ॥ एभ्या अनुप्रत्ययः स्यात् । शपोऽपवादः । सुनोति ।। श्रृवश्च ।। ७४॥ श्रुका अनुप्रत्ययः स्या च्छु वः शृभावश्च । शृणोति ।। अक्षोऽन्यतरस्याम् ॥ ७॥ अक्षा अनुमत्ययो वा स्यात् । पक्षे शप् । अहणोति । अक्षति ॥ तनूकरणे तक्षः ॥६॥ 1ऋम्यतिक 2 आयुष्यतितिीयपुस्तस्योपपाठः ·मिताक्षरा ३. १. ८२] १९९ अस्मात् अनु स्यात् । तक्ष्णोति, तक्षति, काष्ठम् । तनूकरणे कि म् । संतक्षति वाग्भिः॥ तुदादिभ्य इशः ॥७॥ एभ्यः शः स्यात् । शपोऽपवादः । तुदति ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ॥ ७८ ॥ एभ्यः नम्प्रत्यया स्यात् । रुणद्धि ।। तनादिकृउभा उः॥ ७९ ॥ सनावे कुनश्च उपत्ययः स्यात् । तनोति । करोति । तनादित्तेनैव सिद्ध ग्रहणं तनादि कार्यान्तराभाव ज्ञापनार्थम् । सेन सनादि भ्य स्तथासोरिति (२।४।७९) कुलो नभवति ॥ धिन्विकृण्व्यो रच ।। ८० ॥ आभ्या मुप्रत्ययः स्या दकार वान्तादेशः । धिनोति । कृणोति । अल्लोपस्य स्थानिवत्वा नोपया गुणः ॥ कादिभ्यः इना ॥ ८॥ एभ्यः श्नापत्ययः स्या भशप । क्रोणाति ।। स्तन्मुस्तुन्भु स्कन्भु स्कुन्भु स्कुञम्यः भुश्चा। ८२॥ स्क आमवणे । अन्ये सौनाः । एभ्या अनुः स्यात् नाच । स्त ·२०० असंभकृता [३. १.८७ । । भ्नोति । स्तम्नाति । स्तुभ्नोति । स्तुभ्नाति । स्कन्नोति । स्क भ्नाति । स्कुभ्नोति । स्कुम्नाति । स्कुनोति । स्कुनाति ।। हला नःशान ज्झौ ।। ८३॥ इलः परस्य ना शानजादेशः स्यात् हौ । गृहाण ॥ छन्दसि शायजपि ॥ ८४॥ इलः नः शायच स्यात् शानजपि हौ छन्दसि । गमाय । वधाना व्यत्ययो बहुळम् ।। ८५ ॥ शवादोनां नान्तानां छन्दसि व्यत्ययो वास्यात् । भेदति । भिन ति।यहळाहणं सर्वव्यभिचारार्थम् । सुप्ति डुपग्रह लिङ्ग नराणां काल हलच स्वर कठे यांच। व्यत्यय मिच्छति शास्त्रक देषां सोऽपिच सिध्यति बाहुळकेन । लिङ्याशिष्यङ् ।। ८६ ॥ आशीलिङिपरत छन्द स्यङ प्रत्यय: स्यात् । मन्त्रं वोचेम ।। दृशे रवाच्यः॥ पितरंच वृशेयम् ॥ कर्मव कर्मणा तुल्यक्रियः ।। ८७ ॥

·३-१-४५] मिताक्षरा २०० कर्मणा तुल्यक्रिया कती कर्मच स्यात् । कर्मकारक यदाकट त्वेन विवक्ष्यते तदा कर्मकार्याणि य गात्मनेपद चिण चिवदिटा स्यु रित्यर्थः । क्रियते अकारि कारिष्यतेवा घटः स्वयमेव । व किम् । अकर्मकायो भावे लो यथा स्यात् । भियते कुसूलेन ॥ लान्त वाच्या कती कर्मवत् ॥ तेन कुमूलेने त्यत्र द्वितोयान । कर्मणेति किन् । असि दिछन चि । स्थाली पचति ॥ एकस्मिन् धातौ कर्मकर्ता कर्मवत् ।। तेोइन। पर त्योदनं देवदत्तो, राज्य खोपना स्वयमेव ।। कर्मस्थ भावानां कर्मस्थक्रियाणांच फार्मबझावः ॥ कर्मस्थः पचते भावः कर्मस्थाच भियः किया। मासासिमावः कई स्थः कत स्थाच गः क्रिया ॥ मास मास्यत इत्यादौ माससंबन्ध्यासिभापो मासासिमावः ।। तप स्तपत्कर्मकस्यैव ।। ८८ ॥ तपाकर्मकस्य तपे: कता कर्मव स्यात् । तप स्वप्यते तापसः । तपः कर्मकस्य किम् । उत्तपति सुवर्ण सुवर्णकारः । उत्त प्यमा नं सुवर्ण सुवर्णकारं विवपति ।। नदु हस्नु नमां यक्षिणौ ॥ ८॥ एषां कर्मकर्तरि यकचिणौ न । दुग्धे अदुग्ध प्रस्नुते प्रास्लोष्ट वा गौः स्वयमेव । नमते अनस्तवा दण्डः स्क्यमेव ।। . 2 ·भभाता [1-1-81 मिश्रन्थि प्रन्यि मात्मनेपदाकर्मकाणां कर्मकर्तरि यविणौ न ॥ कारयते अचोकरतवा कटः स्वयमेव । उत्युच्छयते उदपुपुच्छतवा मौः स्वयमेव । अन्यते अश्रन्थिा, अनीते अनन्धिष्ट बते अवो पतवा श्लोकः स्वयमेव । येषा मकर्मकाणा मात्मनेपदं विहित, ते यदाऽन्तमौषितण्या स्सकर्मका स्तदा कर्म कर्तरि यकषिणो निषेधः । विकुखते व्यकृपतवा स्वयमेन मैन्धवाः । स्वयमेव प लायन्त इत्यर्थः ॥ कुपि रजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदच ॥ ९० ॥ भनयोः कर्मकर्तरि श्यनपरस्मैपदे वास्तः । यगात्म नेपदापया दः । कुप्यति कुष्यतेवा पादः स्वयमेव । रज्यति रज्यतेवा पर्व स्वयमेव । व्यवस्थित विभाषेयम् । ते नार्धधातुके नस्तः । चु कुषे कोषिपीष्टि कोषिप्यते अकोषिका पादः स्वमेव । ररजे र उसोष्ट रक्ष्यते अरञ्जिवा बवं स्वयमेव ॥ . धातोः ।। ९१॥ चरामावा धृषायौ 1 'श्रन्यप्रन्थसंदर्भ खला स्वयमेव । अभान्थिह मेखला तयोणिजभावपक्षेमहणं, तथा क्या स्वयमेव । कैयादिकयोस्तुगनीते नू दिवपि पठ्यते तयोरपिप्रहणम् । न्धः स्वयमेव अनीते मेखलाख ...। श्रन्थिन्थ्योराधुषाययोः प्रन्य यमेव ॥' इति पदम जयों हर ति प्रन्यदेवदत्तः । श्रन्यति मेख माम ॥ अन्यतैगंथः स्वयमेव । अकुषिरजोन्यिवस्थिति विभाषेयम् वि. 'गन्धिष्ट गभः स्वयमेव ।। भन्मते में ·२०३ ३.१९४]] मिलायरा आस्तीया ध्यायान्तं पक्ष्यमाणा: मत्सया पातोयाः । आधा तुकसंज्ञायां (३॥ ४ ॥ ११४ सू ॥) धातोरि त्युच्चार्य यो विहितइ त्येतदर्यलाभार्थ मय मधिकाराः । शमिधातो (३।२।१४) रित्यवो धातुग्रहणा नुवृत्या तदर्थलामा दिदं सूत्रं व्यर्थम्, कदुप पदसंज्ञा वासरूपविधयो प्युत्तरत्ने वानुवृत्त्या भविष्यन्ति, नपूर्वने तिस्थित माकरे ॥ तलोपपद सप्तमीस्थम् ।। १२ ।। अस्मिन् धात्वषिकारे कर्मण्यण (३२२।१) इत्यादौ सप्तमीनिर्दिष्ट मुपपदसंजस्यात् । कुम्भकारः ॥ कृतिङ् ॥ ९ ॥ अस्मिन्नधिकारे तिडवर्जः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् । कर्तव्यम् अतिकिम् । जीयात् ॥ वाऽ सरूपोस्त्रियाम् ॥९४ ॥ अस्मि अधिकारे असरूपोऽपवाद उत्सर्गस्यवा बाधकः स्याद व्यधिकारविहिवं वर्जयित्वा । वुल चौ (३११ । १३३ ) । इगुपध का श्री किरः कः (३॥१॥ १३५.) । विक्षिपः । विक्षेप कः । विधेसा ॥ असाफ. किम् । गोदः । कम्बलदः । अणः को नित्यं वाधका ॥ 1 'बीयाद' इति काशिका 2 कर्मण्यम हलगा मातोऽनुपसर्गकाइययानित्यवाचकहस्यः ।

·भनाता [TH.. नानु पन्यकृत बसाइप्यम् ॥ अखियां किम् । चिकोषौ । तिनो नित्यं बाधा ।। कृत्याः पाण्वुलः ॥ ९५ ॥ बलराचा(२०१३३) वित्यतः मा म्ये प्रत्यया स्ते कृत्यसंज्ञास्युः ।। तव्यत्तव्यानीयरः ।। ९६ ॥ धानो रेले प्रत्ययाः स्युः । तरफो स्वराौँ । कर्तव्यम् । कर णीयम् ॥ बसे स्तव्य कर्तरि णिच ॥ कर्मकीरि फेलिमर याच्यइति वृत्तौ ।। भाष्येतु कर्मणी र ताम् । पर्चेलिमा स्खण्डलाः ।। अचो यत् ।। ९७ ॥ अजन्ता पत्त्यार । जेयम् । हलन्तानो ण्यद्विघाना वाजन्त नि थमे लन्धे अभइण म जन्त भूतवादपि यथा स्या दित्येवमर्थम् । दिस्यम् । अतोलोपे आर्थधातुकइति विषयसप्तमी पक्षे इई यो 1. परिभाषेयम् । श्याइयतिमात्र 2. बियांतिनित्यु -सर्गस्यफिनामप्र प्रत्ययवाचकीददातिदधायोधिभाष सावित्यनेमअपवादस्वादिसंबाध -तिशप्रत्ययविकल्पो स्याशापकः। इत्यर्थः। अन्यथा नुबन्धकृतादसारूप्यादेव .. अयंपारीक्त्त्यनुराधीनमाम्बसम्मत शविषयणाभविष्यतीतिक विकल्प इति हरेक मान्यस्पर्शम् । * .रोइत्यनेन । P

·३.1.101]
मिताक्षरा
जनम् । परसमीले स्पष्टा मग्रहणम् ।।
बकि चति शसि यति जनीना गुपसंख्यानम् ॥
तक । चत्यं । स्यं । यत्य । जन्य।
हनो वा वश्च ॥
वध्यं । घास्यम् ॥
1
पो रदुपधात् ।। ९८ ॥
पवर्गान्ता ददुपधा यत्स्यात् । ण्यतोऽपवादः । सप्यं । सभ्य ।
पोः किम् । वाक्यं । अदुपपल्किम् । कोप्यं । तपर: किम् ।
थाप्यम् ॥
शकिसहोश्च ॥ ९९ ॥
यत् । शक्यम् । सहयम् ॥
गद मद चर यम श्चानुपसर्गे ॥ १०० ।।
एभ्योऽ नुपसर्गेभ्यो यत्स्यात् । गयं । मथे। वर्ष । यम्यं ।
अनुपसर्गे किम् । मगायमित्यादि । यमः पूर्वेनैव सिद्ध अनुप
सगाँववेति नियमाय ग्रहणम् ।।
चरे राज्य गुरौ॥
आचों देशः । गुरौतु आचार्यः॥
अक्य पण्य वा मय पणित
व्यानिरोधेषु ॥ ११॥

·२०६ भभाता E-1-1.6 एते ययाक्रम गई चादिषु यदन्ता निपात्यन्ते । भवयं गईंचचेत् ॥ अनुधमन्यत् । वद स्सुपि क्याव (३।१।१०६) ॥ पण्यं प णितव्यंचेत् । पाण्यमन्यत् । स्तुत्य मित्यर्थः ॥ शतेन क्या क न्या। अनिरोधश्चेत् । वरित नियमाभावो ऽनिरोषः । वृत्या न्या । एतिस्तु शसित्यादिना (३१११ १०९ ) क्यप ।। वर्षेति श्रीलिङ्गनिर्देशः किम् । वाया ऋत्विजः । ऋविजामपि यष्टभि धरणे नियमाभावः ॥ वह्याकरणम् ॥ १०२ ।। करणे वायमिति निपात्यते । वायं शकटम् । करणं किम् । बाहय मन्यत् ॥ अर्यः स्वामि वैश्ययोः ॥ १३ ॥ ण्यति मा यदन्त एतयो निपात्यते । पर्यः स्वामी वैश्योचा। प्रामण स्त्वार्यः ।। स्वामि न्यन्तो दासत्वं वाध्यम् । पतो आव (६।१।२१३) इति पापनार्थम् ।। उपसया काल्यो प्रजने ।। १०४ ॥ निपातो ऽयम् । प्राप्तकालय काल्या । समय स्वदस्य प्राप्त (५॥ ११ १०४ ) मिस कालायत् (५११४१०७) । प्रजनं गर्भव हणम् । मजने प्राप्तकालाचे उपसयां मौः । उपसार्याऽन्या ।

·३.1.1.९/ मिताक्षरा २०७ अजयं संगतम् ॥ १० ॥ नन् पर्वा जोर्यते र्य निपात्यते । संगतं चे कर्ट । संगत संग मः । नमोर्यतो सजर्य मार्यसंगतम् । संगतं किम् । अजरिता वद स्सु पि क्यप्च ॥ १०६ ॥ अनुपसर्गे सप्युपपदे बदः क्यन्यतो स्तः । अलोयं ब्रह्मवयम् । सुपि किम् । पायम् । उपसर्गेतु अवाथम् ॥ भुवो भावे ॥ १०७ ॥ अनुपसर्गे सुपि भुवः क्यपस्या नावे । ब्रह्मभूयं । ब्रह्मत्व मित्य थः । सुपि किम् । भव्यम् । अनुपसर्गे किम् । मभव्यम् ।। हन स्तच ॥ १०८॥ सुप्यनुपसर्गे हन्ते: क्या स्थानावे । तकार शान्तादेशः । ब्रह्म हत्या । स्त्रीत्वं लोकात् । सुपिकिम् । घातः । अनभिधानाद भावे ण्यन्न । अनुपसर्गे किम्। प्रघातः ॥ एति स्तु शास्तु दु जुषा क्यप् ॥ १०९ ॥ भावे सु प्यनुपसर्गइति निवृत्तम् । एभ्यः क्यप् स्यात् । इत्यः । स्तुत्यः । शिष्यः । इत्यः । आइत्यः । जुष्यः । पुनः क्यन्ग्रह ण मोरावश्यक (३।१।१२५) इति ण्य प्राधनार्थम् । अवश्य 1. पदस्सुपीयताक्यवि अनुवर्तमानेपुनाक्यम्महमियर्षः। .

·मर्मभकता २०८ स्तु त्या । इति हुन्न हणम् । हुस्स्तु बायो विनः ।। सि इहि गहिभ्योवा ॥ अस्याम् । स्यम् । दुइयम् । बोध्यम् । मुइयम् । गोड्यम् ॥ आग्णूा दक्ष संज्ञायाम् ॥ आग्यम् ।। कताई उपेयमिति ने रूपमा । इण स्तू पे त्यमित्येव ॥ अदु पधा बाक्लपि वृतेः ॥ १० ॥ अदुपधाच क्यप् स्यात् । नृत्यम् । क्लपि त्योस्त, कल्प्यम् । चयम् । तपर-किर ।। तसंशब्दने । ण्यवेव कोयम् । की यते णिजभावपले पत् । ण्यन्ताच यता भाज्यम् ॥ पाणौ सृजे ण्यत् ।। पाणिसग्या रज्जुः ।। समवपूर्वाच ॥ समवसग्यो । ईचखतः ॥ ११ ॥ खनः क्यपस्या दीकार आन्तादेशः । स्वयम् । दोषोंचा रणं ये विभाति (६।४।४३) पक्षे आत्व पापनार्थम् । प्रत्ययस नियोगशिष्टस्य इकार स्थान्तरवा दात्वमाप्त्यमावा द्रस्वविधान पिनमापकमि त्याकरें। 1 गवाविलस्य । इतिहरदा 27-11-96 ·३.१.११५] मिवाक्षरा २०१ भृशोऽ संज्ञायाम् ॥ ११२ ॥ अस्मा कप्स्था दसंज्ञायाम् । भृत्याः कर्मकराः । संज्ञायांतु भा यौनाम सखियाः ॥ संपूांदा ॥ संभृत्याः । संभाः ।। कर्मणिण्यति मायांशब्दः ॥ मृजेर्विभाषा ।। ११३ ॥ अस्मात् क्यन्वा स्यात् । परिमृज्यः । परिमायः॥ रोजस य स यं मृषोद्य रुच्य कुष्य कृष्ट पच्याव्यध्याः ॥ ११४ ॥ एले क्यपि निपात्यन्ते । राजनि तृतीयान्ते प्रथमान्ते वोपप सु नोतेः क्यप् । राज्ञा सूयते राजावा सोतव्यः राजसूयः ।। सर्वे रुत्वम् । मुवतेवौ रुडागमः । सरति सुवतेवा सूर्यः ॥ वदस्सुपी वि (३१२॥ १०६ ) मृषापूर्वस्य यहाधनायें निपातः । मुषोध म्॥रोचतेऽ सौरुच्यः । गुपेरादेः कत्वंसंज्ञायाम् । कुप्यम् । गो प्य मन्यत् ॥ कृष्ट पच्यन्ते कष्टपच्याः । कर्मकर्तरि निपातनम् ॥ नव्यथान्ते अव्यथ्याः॥ भियो सौनदे ॥ १५ ॥ भिदे रुजोय कर्तरि क्या निपात्यते नवेऽभिधेये । उज्जोर्धत्वंच । मिनतीति भिद्यः । उज्यत्युदकमि त्युधोनदः । अन्यत्र भेत्ता । . 1 ·२१० असंमतता [३.१-१२. ज्झिता॥ पुष्यसिद्धौ नक्षते ॥१६॥ अधिकरणे क्यवन्त निपाता बेतौं । पुष्यन्त्यस्मि भाः पुष्यः । सिध्यन्त्यस्मिमिति सिध्या । नक्षत्ने किम् । पोषणः । सेधनः ।। विपूय विनीय जित्या मुज कल्क हलिषु ॥ ११७ ।। एते यथाक्रमं मुञ्जाद्यर्थेषु । कर्मणि पति प्राप्त क्यवन्ता निपात्य न्ते । विपूयो मुद्धः। विपव्यमन्यत् । विनीयः कल्कः । विनय मन्यत् । जित्यो हलिः । जेय मन्यत् । मह दल हलिः ॥ प्रत्यपिभ्यां ग्रहे श्छन्दसि ॥ ११८ ।। क्यप् । प्रतिव्यम् । अपिगृह्यम् । छन्दसि किम् । प्रतिया इयम् । अपियाइयम् ॥ पदास्वैरिबाध्यापक्ष्येषुच ।। ११९ ॥ एष्वर्थेषु प्रहः क्यप् स्यात् । प्रगृह्यम्, अवगृहयं वापदम् । यस्य भगृहयसंज्ञा अवग्रहोचा क्रियते तदेव मुच्यते । अस्वैरी परच शः गृया इमे । परवन्त्राइत्यर्थः । बाड्यायां ग्रामगृहयासेना। ग्रा या बहिः स्थितेत्यर्थः । त्रीलिङ्गनिर्देशा पुनपुंसकयो । पलेभ या पक्ष्यादिगादिभ्यो यद् (१।३।५४) । पक्ष्योमार्गः । घासुदेवगृहयः । तत्पशाश्रित इत्यर्थः ॥ विभाषा कृवृषोः ।। १२०॥ .

·मिताक्षरा ३-१-१२३] अभ्यां वा क्यए । कत्यम् । कार्यम् । दृष्यम् । वयम् ॥ युग्यंच प्रत्रे ॥ १२१॥ युजे: क्या कुत्र्वच निपात्यते वाहने । युग्योश्वः । गजोवा । योग्यमन्यत् ।। अमावस्य दन्यतरस्याम् ।। १२२ ॥ अमापूर्वस्य वसे यति वृद्ध्यभवोवा निपात्यते । अमा सह वस वोऽस्या सूर्याचन्द्रमसावि त्यमा बस्या । अमावास्या । एकदेश विकृत स्यानन्यत्वा दमावास्यायावे (४।३।३०) त्यमावस्या शब्दस्यापि वनणौं सिध्यतः । तित्स्वरितत्वं (६।१।१८५) च । अन्यथा यतोऽनावइ (६ । १। २१३ ) त्यायुदातं स्यात् ।। छन्दसि निष्टयं देवहूय प्रणीयोन्नीयोच्छिष्य मर्य स्तयाँध्वर्यखन्यखान्यदेवयज्यापृच्छा प्रतिषीव्यब्रह्मवाद्य भाव्य स्ताव्यो पचाय्यपुड़ानि ।। १२३ ॥ एते छन्दसि निपात्यन्ते । निपूर्वात्कृते यंदपवादो ण्यत् । आद्यन्त विपर्ययो निस पत्वंच निपात्यते । निष्टक्यं चिन्वोत । वेवपूर्वाद हुचयते क्यप् । जुहोते तुगभावो दोर्घश्च । देवेभ्यो इयतइति वे वडूयः पशुः । मोत्पूर्वान्नयतेः क्यम् । प्रणीयः। उनीयः । उत्पूर्वा च्छिषे: क्या । उच्छिष्यः । म.स्व. ध्व एभ्योयत् । मर्यः । स्तयाँ

·भभकता
२१२
[३-१-१२७
श्री निशा सुनपुंसकयोर्न । ध्वर्यः । खनेर्यत् । ण्यञ्च । खन्यः ।
खान्यः । देवपूर्वाधजे यः । देवयज्यो । स्त्रीनिर्देशः प्राग्वत् । आ
पूर्वाद पृच्छे। क्या । आपृच्च्या । प्रतिपूर्वा त्सिवः क्या पत्वं
च । प्रतिषीव्यः । ब्रह्मणि वदे येत् । ब्रह्मवाद्यम् । भूस्तौत्योण्ये
द। भाव्यः । खाव्यः । उपाचिनोते यंदायौं पूडेचोत्तरपवे ।
उपचाय्यपृड हिरण्यइति वाच्यम् ॥
उपचेय पृड मन्यत् ।।
ऋहलो र्यत् ॥ १२४ ॥
श्वान्ता हलन्ताच धातोण्यं सत्ययः स्यात् । कार्य । वाक्यम्।।
ओ रावश्यके ॥ १२५ ।।
उवर्णान्ता ण्यत्स्यादवयंभावे द्योले । लाव्यम् । आवश्यकेकि
म् । लव्यम् । आवश्यकइत्य स्यानुपपदत्वे ऽपि मयूरव्यंसकादिष
निपातना दवश्यलान्य मित्यादा वुत्तरपदप्रकृति स्वरत्व मि त्या
करे ॥
आसु युवपि रपि लपि नपि चमश्च ।। १२६ ।।
आङपूर्वा त्सुनोते स्वादिभ्यश्चण्यत्स्यात् । यतो ऽपवादः । आसा
व्यम् । याव्यम् । वाप्यम् । लाप्यम् । ताप्यम् । आचाम्यम् । चका
भ्यम् ॥
आनाय्यो ऽनित्ये ॥ १२७॥

·मिताक्षरा २.१-१३०] व्यदन्तो यं निपात्यते । अनित्यर्थ । आनाग्यो दक्षिणामिः । आ नेयोन्यः ॥ गाईपल्ययोनिके दक्षिणामा वेवाय मिष्यते ।। नदक्षिणानिमाने पि । तस्यहि योनि विकल्प्यते । वैश्यकुलादित्त चतो भ्राष्ट्राबाईपल्या दाहवनीयाद्वेति ॥ प्रणाय्यो ऽसमतौ ॥ १२४ ।। नविद्यते संमतिः पूजा यस्मिन सोऽसंमतिः । तस्मिन् प्रणाय्यइति निपात्यते । प्रणाय्य श्चोरः। प्रणेयोन्यः । ज्येष्ठाय पुत्राय पिताब म घूया त्मणाय्या यान्तेवासिन इत्यादौ कृषि त्यूजितेऽपि बाहुल का द्भवति ॥ पाय्य सांनाय्य निकाय्य धाय्या मान हविनियास सादिनीषु ॥ १२९ ॥ पाय्यादयों यथक्रमं मानादिषु निपात्यन्ते । माडोण्य दादेपश्च नि पात्यते । पायं मानं । मेय मन्यत् । संपूर्ण भयते यंदायादेशाव पसर्गदीर्घत्वच । सानाच्यं हविः । संनेय मन्यद । रूढित्या इति विशेषे पयस्येव । निपूर्वा चिनोते ज्यदाया वादिकवच । निका थ्यो निवासः ! निचेय मन्यत् । घाबोण्यत् । धाग्या सामिधेनी। साच ऋविशेषः । धेय मन्यत् । रूढिशद्वत्वा दसामिधेन्यामपि क चित्पयोगः । धाय्याः शंससोति॥ ऋतौ कुण्डपाय्य सचाय्यौ १३० ।। ।

·૨૪ मभाता [३१-१३५. निपातातौं । तृतीयान्त कुण्डपूर्वात्पिवत रधिकरणे याको निपा त्येते । कुण्हैः पीयते ऽस्मिन् सोमइति कुण्डपाय्यः। संपूर्ण चिनो ते मेदायौ । संघीय तेऽस्मिन सोमइति संचाय्यः क्रतुः । तौकि म्। कुण्डपानं । संयम् ॥ अग्नौ परिचा श्योपचाय्य समूह्याः ।। १३१ ॥ अग्रावेते निपात्यन्ते । पर्युपपूर्वो चिनोते यॆदायादेशौ। परिचाय्यं चिन्वीत । उपवाय्यम् । संपूर्ण टूटे यति संप्रसारण दीर्घ । स मइयं चिन्वोत । अमौकिम् । परिचेयम् । उपचेयम् । संवाड्यम् ।। चित्याग्नि चित्येच ॥ ३२ ॥ निपातावेतौ। चित्योमिन अमिचयन मग्निचित्या । भावेव्यत्पत्यय स्तुक्चनिपात्यते । तेमान्तोदात्तत्वंभवति । अमावेव । चेयमन्यत् ।। पवुल तृचौ ॥ १३ ॥ धातो रेती प्रत्ययौस्तः । कारकः । कर्ता । नन्दिग्रहि पचादिभ्यो ल्युणि न्यचः ॥ १३४ ।। त्रिभ्यो गणेभ्य स्त्रया प्रत्ययाः क्रमा स्युः । नन्दादिभ्यो स्युः। नन्दनः । प्रहपादिभ्यो णिनिः । ग्राही ।पचादिभ्योऽन् । पचा। पचादिराकृतिगणः॥ इगुपधज्ञा प्रोकिरः कः ॥ १५ ॥ इगुपधेभ्यो शादिभ्यय का स्यात् । क्षिपः । बुधः ( जानातीतिज्ञा ·३-१-१३८] मिताक्षरा मीणातोति मियः। किरतोति किरः । पचादित्वादेवा, येषा, त्यादि। आत श्चोपसर्गे।। ३६ ।। उपसर्गेउपपदे आदन्ता का स्यत् । णापवादः । प्रस्थः । सुग्ला । पो घा ध्मा धेट दृशःशः ॥ १३७॥ एभ्यः शः स्यादुपसर्गे । उत्पिवः । उजिनः । बूमः । उदया। उत्पश्यः। अनुपसर्गे पीष्यते। पभ्यः॥ जिघ्रते स्संदायां न व्याघ्रः॥ अनुपसर्गों ल्लिम्पविन्दधारिपारि वेद्य 'देजिचेति साति साहिभ्यश्च ।। १३८॥ एभ्योऽनुपसर्गेभ्यः शप्रत्ययः स्यात् । धादियो ण्यन्ताः । लिम्पः। विन्दः। धारयः । पारयः। वेदयः । उदेजयः। चेतयः। साति स्सौलो धातुः । सातयः । साहयः । अनुपसर्गात्किम् । प्रलिपः । नौलिम्पः संज्ञायाम् ॥ निलिम्पा नाम देवाः॥ गवादिष चिन्वे संज्ञायाम्॥ गोविन्दः । अरविन्दम् ॥

·२१५ । ॥ भईमकता [३-१.१४३ ददाति दधात्यो विभाषा ॥ १३९ ।। शप्रत्ययः । पोऽण ददः । दायः । दधः । पायः । अनुपसर्गाने वामदः॥ ज्वलिति कसन्तेभ्यो णः १४० इतिर पर्यः । ज्वलादिभ्या कसन्तेभ्यो वा णा स्यात् । पक्षे पचा चंच । ज्वलः । ज्वाला चालचल। अनुपसर्गादेवा प्रज्वल।। तनोते लावाच्या ॥ अवतानः ॥ श्याऽऽध्यधा सुसं स्त्रवती णवसावहलिह श्लिष श्वसश्च ।। १४१॥ अनुपसगा देतिच निवृत्तम् । श्येक आदन्ता व्यपादेश्वणप्रत्ययः स्यात् । श्यै स्यत्यो रातश्योपसर्गइति (३।१।११६) बाधना थे ग्रहणम् । अवश्यायः । दाया । व्याधः । भासावः । संसावः। मत्यायः । अवसाय: । अवहारा । लेहः । श्लेषः । श्वासः॥ दुन्यो रनुपसर्गे॥ १४२ ॥ माभ्यां णास्यात् । दुनोतीतिदावः । नयतीतिनायः। अनुपसर्गेकि मापदवा प्रणयः । पर्चायच (१११११३४) । विभाषा ग्रहः ॥ १॥ णः । पक्षेऽच । प्राइः। प्रहः॥ 31-7-96 ·३.१.१४६7 गिताक्षरा २१७ भवतेश्च ॥ भावः। भवः। गेहेकः ॥ १४४॥ गेहे वाच्ये ग्रहे: कस्स्यात् । गृहम् । वात्स्थया चाच्छन्यम् । गृहा दाराः। शिल्पिनि वुन् ।। १४५ ॥ धातोः चुनप्रत्ययः स्या छिल्पिनि वाच्ये ।। नृति खनि रञ्जिभ्यए वेष्यते ॥ नर्तकः । नतको । खनकः । रजकः । रजकस्पेतिभाष्येप्रयोगादनना सिक लोपः॥ गस्थकन्॥ १४६ ॥ गायतेः थकनप्रत्ययः स्या छिल्पिनि। गायकः ।। पयु टच ॥ १४७ ॥ गायते शिल्पिनि युट स्यात् । गायनः ॥ हश्च वीहि कालयोः ॥ १४८ ॥ जहाते जिहोतेश्च ण्यटप्रत्ययः स्यात् बीहौंकालेच वाच्ये । हायना नाम श्रीहयः । हायनो वत्सरः ।। घुसृत्व समभिहारे वुन् ॥ १४९ ॥ एभ्यो चुन स्या क्रिया समभिहारे। प्रवकः । सरकः । लमकः । 2

·॥
२१८
অমন
[३-१-१५.
साधुकारिणोष्यते ॥
समभिहाराभावे पि सत्यपि तस्मिन दुष्टकारिणिन ॥
आशिषिच ।। १५० ॥
आशिषि गम्यमानायां धातो धून स्यात् । जीवतात् । जीवकः
नन्दकः। भवकः ॥
इतिश्रीमहोपाध्याय श्रीमद्राघवसोमयाजिकुलावतंस श्रीमद
द्वैत विद्याचार्यश्रीमत्तिरुमलार्यवर्यस्य सूनोरनंभहस्य
कृती व्याकरणमिताक्षरायां वृत्तौ तृतीया
ध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

·तृतीयाध्यायद्वितीयपाद कर्मण्यण ॥१॥ विविध कर्म । निर्वत्यै विकार्य प्राप्यंच । सबन कर्मण्युपपदे धातो रण स्यात् । निवर्तयम् । कुम्भकारः । विकार्य। काण्डलुनातोति काण्डलावः । प्राप्यम् । वेद मघोते वेदाध्यायः । ग्रामंगच्छति, आ दित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोतोत्य नानभिधाना प्रभवति। अन भिधानं चाप्तोपदेशात् जेयम्। शोलि कामि भिक्षावरिभ्योणः पूर्वपदप्रकृति स्वरत्वंच ।। मांसशीला। मांसकामा। मांसभक्षा । कल्याणाचारा । णोक्तथा डोप नभवति ॥ शिक्षमिभ्यांच।। सुख प्रतीक्षा । बहुक्षमा ॥ अकारा दनुपपदा कोपपदो विभतिषेधेन ॥ ओदनपाचः॥ हा वामश्च ॥ २ ॥ हये स्पर्धायां शब्वेच।। वेञ् तन्तुसन्ताने । माङमाने शब्डेच । ए भ्यः कर्मण्युपपदे अण् स्यात् । कापवादः । स्वर्गध्यायः । तन्तु ·२२०- अभट्टकृता [३-२-७ वायः धान्यमायः॥ आतो ऽनुपसर्गेकः ॥३॥ अनुपसर्गेभ्य आदन्तेभ्यः कर्मण्युपपदे कः स्यात् । अणोपवादः । गोदः । अनुपसर्गइतिकिम् । वडवा संदायः ॥ सु पिस्थः ॥ ४॥ मुप्युपपदे तिष्ठते: कस्स्यात् । कूटस्थ इत्यादि । सुपीतियोगविभा गः कर्मथः । द्वाभ्यां पिपतीति द्विपः ॥ ततःस्थो भावार्थः । आखू नामस्थान मावस्थं वर्तते ॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५ एतयोः कर्मणो रुपपदयोः परिमृजापनदोका स्यात् । तुन्दपरिमृ जः। अलसइष्टिः । तुंदपरिमी न्यः । शोकापनुदः । सुखाहर्तर्ये व । शोकापनोदो ऽन्यः॥ मूलविभुजादिभ्यश्च ।। मूलानि विभुजतोति मूलविभुजो रथः । नखमुचानि धनषि । का कगुहा स्तिला इत्यदि । आकृति गणोऽयम् ।। प्रेदाज्ञः ॥६ सोपसर्योऽयम् । सर्वपदः । पथिप्रज्ञः। महतिकिम् । गोसंदायः॥ समिख्यः ॥ ७॥ ॥

·मिताक्षरी ३२.१०] गां संचष्टे गोसंख्यः । पशु संख्यः ।। गापोष्टक ।। ८॥ गायतेः पिवतेश्च टक स्यात् । कापवादः। सामगः । सामगी। सुराशीवोः पिवतेः॥ मुरापः। शोधुपः । एतयोः किम् । क्षोरपा ब्राह्मणो। अनुपसर्गइत्ये ब। सामसंगायः। बहुळछंदसि ॥ सुरापी । मुरापा॥ हरते रनुदामनेऽम् ॥ ९॥ हरतेः कर्मण्युपपदे अप्रत्ययः स्यात् । कवचहरः उत्क्षेपणेतु मा अप्रकरणे शक्ति लाङ्ग लोकश यष्टि तोमर घट घटी धनु प्षु ग्रहे रूपसंख्यानम् ।। शक्तिग्रह इत्यादि। सूत्रेच धार्यर्थे । सूत्रग्रहः । मूत्रं धारयती त्यर्थः । सूत्राणहोन्यः ॥ वयसिच । १० वयसि गम्यमाने हरः कर्मण्युपपदे अचस्यात् । उद्यमनार्थ आर म्भः । यदुधमन क्रियमाणं संभाव्यमानंवा वयो गमयति तवायं वि ।

·२२२
অমর
[३-२.१५
धिः । कवचहरः क्षत्रियकुमारः॥
आडि ताच्छील्ये ॥ ११ ॥
आङपूर्वा द्धरतेः कर्म ण्युपपदे अचस्यात् ताच्छोल्ये। ताच्छोल्यं
तत्स्वभावता। पप्पाहरः। पुष्पाहरणे फलनिरपेक्षा प्रवृत्तिरित्यर्थः।
ताच्छोल्य इतिकिम् । भाराहारः ॥
अहः ॥ १२ ॥
१३ ॥
अस्मा कर्म ण्युपपदे अच् स्यात् । स्त्रियां विशेषः । पूजाहाँ ब्राह्म
णी॥
स्तम्ब कर्णयो रमि जपोः ।
स्तम्ब कर्णयो रुपपदयोः रमि जपो रच स्यात् । अकर्मकत्वा कर्म
णीति नसंवध्यते ॥
क्रमेण हस्ति सूचकयो रिष्टिः ।।
स्तम्बरमतइति स्तम्वेरमो हस्ती। कर्णेजपतीति करेंजपः सूचकः ।
तत्पुरुषे कृतिवहुलमिति (६।३।१४) सप्तम्या अलुक् । हस्तिसूच
कयोः किम् । स्तम्बे रन्ता । कर्णेजपिता ॥
शमिधातो संज्ञायम् ।।१४।।
शम्युपपदे धातुमात्रा दच संज्ञायां । शकरः । शम्भवः । पुनर्धातु
ग्रहणं कुमोडेस्वादिषु टबाधनार्थम् । शङ्करानाम प्रवाजिका ।
अधिकरणे शेतेः ॥ १५ ॥

·३-२-१९]
मिताक्षरा
२२३
अच । खे शेतइति खशयः ॥
पाश्वादि धूपसंख्यानम् ॥
पाभ्यां शेते पाचशयः । उदरशयः । पृष्ठशयः ॥
दिग्धसहयूवाच ।।
दिग्धेन सह शेते दिग्धसहशयः ।।
उत्तानादिषु कर्तृषु॥
उत्तान शेते उत्तानशयः । अवमूर्धशयः ।
गिरोड श्छन्दसि ॥
गिरिशः ।
चरेष्टः ॥ १६
अधिकरणे चरेष्टः स्यात् । कुरुचरः । कुरुचरी ॥
भिक्षासे नादा येषुच ॥ १७ ॥
एष चरेष्टः स्यात् । भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायचरः ॥ कथं
सहचरः सहचरीति । पचादिषुचरडिति पठ्यते । सुप सुपेति (२॥
शा४) समासः ॥
पुरोऽपतोऽग्रेषु सतेंः ॥ १८ ।।
एषु सर्ते ष्टः स्यात् । पुरस्सरः । अग्रतस्सरः । अग्रेसरः । एत्वं
निपातनात् । अग्रसरमितितु बाहुळका त्समथनोयत् ॥
पूर्वे कर्तरि ॥ १९ ॥

·२२४ भनंमाकृता [३-२-२१ - स्मिन् सर्ते : स्यात् । पूर्वस्सरतोति पूर्वसरः । कर्तरोतिकिम् । पूर्व सरतोति पूर्वसारः। कृमोहेतु ताच्छील्यानुलोम्यषु ॥ २० ॥ एषु गम्येषु कर्मणि कुत्रष्टः स्यात् हेतौ । विद्यायशस्करो। ताच्छो ल्ये। श्राद्धकरः । आनुकूल्ये । वचनकरः । एषु किम् । कुंभका दिवा विभा निशा प्रभा भास्कारा न्तनन्ता दि बहु नान्दी किं लिपि लिबि बलिभ क्तिकर्तृ चित्र क्षेत्र संख्या जबाबा हवहाँच द्धनु ररुष्षु ॥ २१॥ दिवादि धूपपदेषु अष्टः स्या दहेत्वादावपि । दिवाकरः । विभा करः । निशाकरः । प्रभाकरः। भास्करः। सत्वं निातनात् । का रकरः । अन्तकरः । अनन्तकरः । आदिकरः । बहुकरः । नान्दो करः। किंकरलिपिकरः। लिविकरः । बलिकरः । भक्तिक रः। कर्व करः । चित्रकरः । क्षेत्रकरः । संख्या। एककरः । द्वि करः । जनाकरः । बाहुकरः । अहस्करः । सत्वपूर्ववत् । यत्करः तत्करः । धनुष्करः । अरुकरः ॥ किं य त बहुष कुओऽच॥ किंकरा । यत्करा । तत्करा । बहुकरा । किंकरोत्यपिकेचित् ॥ * 'पूर्वो क 3-8-96 ·१-२-२० मिनाक्षस -- । कर्मणि भृतौ ।। २२॥ कुबष्टः स्यात् । कर्मकरः । भृनावितिकिम् । कर्मकारः ।। न शब्दश्लोक कलहगाथावैर चाटुसूत्र मन्त पदेषु ।। २३ ॥ एषुकरोते थे न स्या द्धवादौ । शब्दकारः । पदकारः ।। स्तम्बशकृतोरिन् ।॥ २४ ॥ अनयोः कम इन स्यात् ।। क्रमेणवीहिवत्सयोरिष्टिः॥ स्तम्बकरि वीहिः। शकुकरिवत्सः। अनयोः किम् । स्वम्बकारः। शकृत्कारः। हरते दृतिनाथयोः पशौ ॥ २५ ॥ इति नाथयोः कर्मणो ईरतेरिन स्यात् पशौ कर्तरि । इतिहरिः । नाथहरिः पशुः । पशौकिम् । इतिहारः । नाथहारः ॥ फलेपहिरात्म भरिश्च ॥ २६॥ इचन्ता वेतौ निपात्यते । फलानि गृहणातीति फलेपहिः । एत्वं निपातनात् । आत्मानं बिभर्तीति आत्मभरिः । नुम् निपातनात् चात् । फलपहिः । कुक्षिम्भरिः ॥ छन्दसिवनसनरक्षि मथाम् ॥ २७ ।। एभ्यः कर्मण्यपपवे इन स्याच्छन्दसि । ब्रह्मवर्नित्वा गोसनि यौं 8 ·२२६ অগসারা ३-२.३१ पथिरक्षी। द्विवचनान्त मिदम् । हरिमंथोनाम् ।। एजेः खश ।। २८॥ एजूकम्पने । ण्यन्तादस्मात् खा स्यात् । जनमेजयः । जनान क म्पयतीत्यर्थः ।। वातादिष्वजादीनामुप सङ्घयानम् ॥ वातमजा मृगाः । शुनिन्धयः । खित्यनव्ययस्येतिहस्वः । तिलन्तु दः। शर्धञ्जहामाषाओहाक । शपः । श्लावितिद्वित्वम् ।। नासिकास्तनयोध्मांधेटोः ॥२९॥ एतयोः खा स्यात् । नासिकन्धमः । इस्वमुमौ । स्तनन्धयः । स्त नशब्दस्य परनिपात सामध्यांनासिकंषय इत्यपीच्यते । धेटष्टि त्वा त् स्तनन्धयी ॥ नाड़ीमुष्टयोश्च ॥ ३०॥ एतयोरुपपदयो धांधेटोः सशस्यात् । नात्र सङ्घघातानुदेशः । ना डिन्धमः । नाडिन्धयः । मुष्टिन्धमा । मुष्टिन्धयः । चात् । घटिन्ध मः । पटिन्धयः । खारिन्धमः । खारिन्धयः । खरिन्धमः। खरि न्धयः। खरीगर्दभी। वातन्धमः । वातन्धयः ।। उदिकूलेरुजिवहोः ॥ ३१ ॥ उतपूर्वयोः कूलोपपदयोः रुजिवहोः खस्यात् । कूलमद्रुजः । कूल 1 'गोसान दधिरक्षी' क-वि. 2 'शजहामृगाः कवि.

·३-२-३० मिताक्षरा १२७ वहाभ्रेलिहः ।। ३२ ॥ एतदुपपदस्य लिहा खशस्यात् । वहस्कन्धपदेशं लेढीति वहलि होगौः। अधलिहोवायुः॥ परिमाणेपचः ॥३३॥ परिमाणं प्रस्थादि । तस्मिन उपपदेपचे खश स्यात् । प्रस्थ पचा स्थालो । खारिपथः कटाहः ॥ मितनखेच ॥ ३४॥ पचे खा । मितम्पचाब्राह्मणी । नखम्पचायवागू विध्वरुषोस्तुदः ॥ ३५ ॥ विधुतुदः । अरुन्तुदः । अरुषिदितिमुम् । संयोगान्तलोपः ॥ अस र्यललाट यो शितपोः ।। ३६ ॥ यथाक्रम मेतदुपपदयो रेतयोः खस्यात् । असूर्यम्पश्या राजदा रा। पाघ्राध्येत्यादिनापश्यादेशः । गुप्तिविषयमेतत् । कदाचिदर्थ ने ऽपिभवति । ललाटन्तपस्सूर्यः ।। उग्रम्पश्ये रम्मदपाणिन्धमाश्च ॥३७॥ एतेनिपात्यन्ते । उग्रं पश्यती त्युपश्या । इरया मानतातोरम्म ·अन्नमकता २२ ६३-२-४० दः । निपातनाच्छ्यनभावः । पाणयोध्मायन्ते ऽनेति। पाणिन्धमाः पन्थानः॥ प्रियवशेवदःखच ॥ ३८॥ एतदपपदस्य वदः खच स्यात् । प्रियंवदः । वर्शवदः ।। खचिगमेस्सुप्युपसङ्ख्यानम् ॥ मितमोहस्ती॥ विहायसो विहच ।। विहङ्गमः॥ खचडित् ॥ विह॥ डेचविह ॥ विहगः ॥ द्विषत्परयोस्तापेः ॥ ३९ ॥ एतदुपपदस्य तापेः खच् स्यात् । तापेरितिचौरादिक भौवादिक योग्रहणम् । द्विपन्तं तापयतीति द्विषन्तपः । आरुषि(६।३। ६७) दितिमम् । संयोगान्तलोपः । परन्तपः। द्वितकारकनिर्देशा त्रियोंन । द्विपतीतापः ॥ वाचियमोव्रते ॥ ४० ॥ 1 'यति' क-वि. मेरन्येष्वपिदृश्यतइतिडप्रत्यये सति बोतविहानः शब्दः पूर्वाह विद्यादेशः । इति कैयटः । m- ·१.२.४५] मिनाक्षरा वाक पूर्वांथमः खचस्यात् । धूतेगम्यमाने । वार्चयमः । वाचयमपु रन्दरौचेति (६ । ३ । ६९) निपातना दमन्तत्सम् । किम् । वा ग्याम: ॥ पूस्सर्वयोरिसहोः ॥ ४॥ खच् । पुरंदार यतोतिपुरन्दरः । निपातनादम् । सर्वसहः ॥ भगेचदारेः॥ भगन्दरः ॥ सर्वकूलानकरीषेषु कषः ॥ ४२ ॥ एषुकषः खच सर्वषः । कूलङ्कषः अभ्रषः । करोषतषः ।। मेघर्ति भयेषुकृतः॥४३॥ एषुकसारखच् । मेघंकरः । ऋतिकरः । भयंकरः ॥. भयेतदन्तस्यापि ॥ अभयंकरर ॥ छन्दसिशिवकरइत्यपिपद मञ्जाम् ॥ क्षेमप्रियमद्रेणच चाखच । क्षेमंकरः । क्षेमकारः । प्रियंकरः प्रियकारः । मकरः मद्रकारः ॥ वैतिवक्तव्ये ऽणग्रहणडेस्वादिषुटबाधार्थम् ॥ ओशिते भुवः करणभावयोः ॥ ४५ ॥ J ॥ ४४ ॥ ।

·अनभइकृता
[३-२-४०
आशितेसुपिभुवः खच् स्यात् करण भावयोः। आशितोमवत्यनेन
आशिर्तभवओदनः । भावे,आशितस्यभवनमाशितं भवो स्वतंत।।
संज्ञायां भूत वृजिधारिसहितपिदमः ।। ४६ ॥
यथासम्भवं कर्ममुपो रुपपदयोरेतेभ्यः खच् स्यात् संज्ञाविषये
विश्वभराभूः । रयंतरंसाम । पतिवराकन्या । शत्रुजयोहस्तो । व
गंधरः । शक्रंसहः । शत्रु तपः । अरिंदमः । सज्ञायांकिम् । कु
टुंबभारः॥
गमश्च ।। ४७ ॥
खचसंज्ञायाम् । मतंगमः ॥
अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषुड़ः ॥ ४८ ।।
एषुगमेर्ड: स्यात् । डित्वसामाहिलोपः । अन्तगः । अत्यन्त
गः। अध्वगः ॥.दूरगः । पारगः । सर्वगः । अनन्तगः ।।
डोऽन्यत्रापिदृश्यतइतिवक्तव्यम् ।।
सर्वत्रगः । पन्नगः ॥
सरसोलोपश्च ॥
सुदुरोरधिकरणे॥
सरवेनगच्छंत्यस्मि मिति सुगः । दुर्गः ॥
निसोदेशे॥
1 জানি মানব বন্ধ
.

·३-२-५२] मिताक्षरा निवेशः ॥ --नगरगः । त्यगारगः । ग्रामगः । गुरुतल्पगः । इत्यादि । ओशिषिहनः ।। ४९ ॥ आशिपिगम्यमानायां हन्तेर्ड: स्यात् कर्मण्युपपदे । शवध्यात् श वहः ॥ दारावाहनो ऽणन्त स्यचट: संज्ञायाम् ॥ दावा हन्तोति दावाघाटः ॥ चारोवाटः ॥ चार्वा घाटः। चापाघातः ॥ कर्मणिसमिच।। वर्णसंघाटः । वर्णसंघातः ॥ पदसंबाटः । पदसंघातः ।। अपेक्लेशतमसोः ।। ५०॥ अपपूर्वाद्धन्ते क्लेशतमसोरुपपदयोर्डः स्या दनाशिध्यपि । ले शाप हः पुत्रः । तमोपहा सूर्यः ॥ कुमारशोषयोर्णिनिः ॥ ११॥ इन्तेणिनिः स्यादवाच्छील्ये ऽपि । कुमारघाती । शीर्षघाती। नि: पातनाच्छोर्षभावः ॥ लक्षणेजायापत्योष्टक ।। ५२॥ एतयोः कर्मणोईन्ते टक स्यावलक्षणवति कर्तरि । जायानो ब्राझ णः । जायामरण हेतुलिङ्गयक्त इत्यर्थः । पतिनोपलो ।।

·२३२ समस्कृती ६३.१-५६ + अमनुष्यकर्तृ केच ।। ५३॥ अमनुष्यक के पात्वर्थे हन्तेः कर्मण्य पदे टक स्यात् । पसिनोपाणि रेखा वातनं तलमित्यादि। अमनुष्यकत क इतिकिम् । आवुधातः शूद्रः । कृतघ्नंइतितु मूलविभूजादित्वात् । चोरयातोहस्तोत्यादौबा हुलकावण ॥ शक्तौहस्तिकवाटयोः ।। ५४ हन्तेष्टक स्यान्मनुष्य कत केऽपि । हस्विनं हन्तुं शक्तः, हस्तिनः। क चाटनोमनुष्यः । शक्तौकिम् । विषेणहस्तिनं हन्तिहस्तिवातः ॥ पाणिघताडघौशिल्पिनि।। ५५ ॥ शिल्पिनि कर्तर्येतौ त्रिपात्येते कि घत्वठिलोपौ.निपातनात् । शिल्पिनिकिस् । पाणिपात: । ताडनावः ।। राजपइतिकचित् ।। आढासु भगस्थूल पलितनग्नान्धप्रियेषुच्वार्थे प्वच्चौ कृतः करणंख्युन् ॥ १६ ॥ व्यर्थेष्वव्यन्तेषुकाकरणेख्युनस्यात् । अनाढ्य माध्यं कुर्वन्त्य नेनायिकरणम् । भियंकरण मत्यादि । व्यर्थेष्वितिकिम् । यतैलनकुर्वन्ति यन्तीत्यर्थ । अच्चावितिकिम् । आढ्यो कर्वन्त्यनेन । प्रतिषेधस्योचरार्थ स्वकथनादायीकरण? मिति 1 'आत्यो कुर्वन्यनेन कवि. 2 'आध्याकरणं' क-वि ·३.२.६.] मिताक्षरा २३३ । ल्युटा भाच्यमेवेनि कैयटः ॥ कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुको ॥ ५७ ॥ आढयादिषु च्व्यर्थेष्वच्च्यन्तेषु मुवन्नेषु भुवः कर्तरि कारके एतौ स्तः। आढचंभविष्णः । आढयंभावुकः । मियंभविष्णुः । प्रियंभावु क इत्यादि । च्यन्ते आवधीभविता ।। स्पृशोनुदके किन् ॥ ५८ ॥ अनुदके सुपि स्पृशः किन् स्यात । घृतस्पृक् । किन्प्रत्ययस्येति कु त्वम् । उदके तूदकस्पर्शः॥ ऋत्विग्दधृक्स्त्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुश्चां च ॥ ५९ ॥ आधाः पञ्च किन्नन्ता निपात्यन्ते । तेभ्यः किन्विधीयते । ऋतौ य जतीति ऋत्विक् , रूढि रेषा । दधृक् , धृषः किन्द्रित्व मन्तोदात्त त्वं च निपात्यते । सजेः कर्मणि किन् अम्च निपात्यते, सक् । दि शेः कर्मणि किन् दिशन्त्येतामिति दिक् । उत्पूर्वात् णिः किनु पसर्गान्तलोपः षत्वं च निपात्यते, उष्णिक । अश्वेः सुप्युपपदे कि न् , माङ् प्रत्यङ् उदङ्, उगिदचामिति नुम्, हल्ङयादिसंयोगा न्लोपौं । युजिक्रुश्चोः केवलयोः युङ युआँ युञ्जः, क्रुङ ऋचौ क्रुश्चः, नलोपाभावो निपातनात् त्यदादिषु दृशो ऽनालोचने कश्च ॥ ६० ॥ त्यदादिषूपपदेषु दृशे रनालोचनार्थात् कन् । चात् किन् । त्याह कत्साहशः । ताइक, ताहाः ।

·अनंकिता 1३-२.६४ समानान्ययोश्च । सहक, सहशः । अन्याहक, अन्यादृशः। दृशः क्सः । सदृक्षः । अन्यादृक्षः । तादृक्षः । अनालोचने किम् । तं पश्यतीति गदर्शः॥ . , सत्सविषद्रहदुहयूजविदभिदच्छिंदजिनीराजा मुपसर्गेपि क्विप् ॥ ६॥ कर्मग्रहणं स्पृशोनुदक इत्यतःप्रभृति न व्याप्रियते । एषां सुप्युपसर्गे च किप्स्यात् । उपसर्गग्रहणमन्यत्न सुग्रहण उपसर्गग्रहणं न, स्पृशो नुदक इत्यादाविति ज्ञापयति । अन्तरिक्षसत् । उपसत् । उपनिषत् । सूते रादादिकस्य ग्रहणम् , अण्डसूः । मिद्विट् । प्रद्विद् । मित्रध्रु क , मित्रध्रुट , वागुडे ति घत्वम् । गोधुक् । युनिर योगे, यजममा धौ अश्वयुक् । विदज्ञाने, विदविचारणे, विदसत्तायाम् । बयाणां ग्रहणम् । वेदवित् । काष्ठभित् । रज्जुच्छित् । शत्रुजित् । ग्रामणीः । राट् । स्वराट् ॥ भजो ण्विः ॥ १२ ॥ अर्धभाक । उपसर्गेऽपि । प्रभाक् ।। छन्दसि सहः ॥ ६३ ॥ उपसर्गेऽपि ण्विः । तुरापाट् ॥ वहश्च ।। ६४॥ छन्दसि ण्विः स्यात् । प्रष्ठवाट् । दित्यवाट् ॥

·५-२-६९] मिताक्षरा कव्यपुरीषपुरीष्येषु ज्युट् ॥ ६५ ।। एपूपपदे पु छन्दसि वहेऽयुट् स्यात् । कव्यवाहनः । पुरोषवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥ हव्ये ऽनन्तःपादम् ॥ ६६ ॥ अस्मिन्नुपपदे छन्दसि वहेर्युट् स्यात् । अनन्तःपाद चेदहिर्वर्तनं । अनिश्च हव्यवाहनः । अनन्तःपादइति कि । हव्यवाडमिरजरः पि तानः ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् ॥ ६७ ॥ एभ्य छन्दसि विट् स्यात्सुप्युपसर्गे च । अप्सु जायतइत्यन्जाः । गां सनोतीति गोषाः, सनोतेरन (८१३।१०८) इति पत्वन् । विपं ग्व नतोति विषखाः । दधि कामतीति दधिकाः । अग्रे गच्छत्तीत्यो गाः । सप्तम्या अलुक् । सर्वत्र विड्डनोरनुनासिकस्या (६।४।४१) दित्यात्वम् ॥ अदो ऽनन्ने ॥ ६८॥ छन्दसीति निवृत्तम् । अदेः सुप्युपपवे विट् स्यात् । सस्थमत्तोति म स्यात् । अननइति किम् । अन्नादः । अकारादनुपपदादिवि वाधि स्वा छन्दस्यजिष्यते । अन्नादइत्यनआदः । कव्ये च ॥१९॥ अस्मिनुपपदे अदेट् िस्यात् । क्रव्यात् । पूर्वेणैव सिद्ध वासरूप बाधनार्थमिदं वचनम् । तेन पक्षे अण्न । क्रव्यादइति तु कृतविकृत्व ·अन्नभत्ता ३२.७१ पूर्वादण, तस्य च पृषोदरादित्वात्क्रव्यमावः । अर्थभेदाच्च नानर्थ क्यम् ॥ दहः कब्धश्च ॥ ७० ॥ दुहे: सुप्युपपदे कप स्यात् । घवान्तादेशः । कामधुघा धेनुः ॥ मन्ले श्वेतवहोक्यास्पुरोडाशो ण्विन् ॥ ७ ॥ एते समुदाया एव निपात्यन्ते । एतेभ्यो मन्त्रे ण्विनिः स्यात् । श्वे ता एनं वहन्ति, श्वेतवा इन्द्रः। उक्थानि शंसतीत्युक्थशा यजमा नः । पुरो दाशन्त्येनमिति पुरोडाः । दादाने । अलाक्षणिर्क सर्व निपातनात् । श्वेतवाडक्थशास्पुरोडाशवयाजा डस्पदान्तइति वाच्यम् । श्वेतवोभ्याम् । अपदान्तेतु श्वेतवाहो ॥ अवे यजः॥ ७२॥ मन्त्र विन् स्यात् । अवयाः॥ विजुपे छन्दसि ॥ ३॥ यजेर्विच् स्यात् । उपयत् । दृशिग्रहणस्यैवार्य प्रपञ्चः ।। आतो मनिकनिब्वनिपश्च ॥ ७४ ।। सुप्युपसर्गे चोपपदे आदन्तादेते स्युश्छन्दसि । चाद्विच् । अश्वत्था मा । पृषोदरादित्वात्सस्य तः । कनिए , सुधीवा । वनिप् , भूरि दावा । विच, कीलालपाः॥ , ·३.२.७८]] मिताक्षरा अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्ते ॥ ७५ ॥ धात्वन्तरादपि मनिनादयो यथाप्रयोगं स्यः । मनिन् , सुशर्मा । क्य निए, मातरित्वा, इण्गतौ, तुक् , प्रातरित्वानौ । वनिप , विजा वा, जनोप्रादुर्भावे, विड्वनोग्त्यिात्वम् । दिच् , रेअसि पर्ण न ये, रिपसिायाम् । अपेनिरुपपदादपि । धीवा । पावा ॥ . किच ॥ ७६ ॥ सर्वस्माद्धातोः किम् स्यात्सर्वत्र । उखायाः स्रसने उखावत् । पर्ण ध्वत् । वाहादश्यते वाहाभ्रद्, अन्येषामिति दीर्घः । संयुध्वंसु भ्रंशुअधःपतने ॥ स्थ: कच॥ ७७॥ सुप्युपसर्गे च तिष्ठतेः कः । चात्किए । सुपि स्थइत्येव के सिद्धेश मिधातोरित्यज्वाधनार्थं पुनर्वचनम् । शंस्थः । शंस्थाः । अन्न किपि लुप्ते प्रत्ययलक्षणेन घुमास्थेति प्राप्तमीत्वं भाष्यकारवचनान भवति । सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छोल्ये ॥ ७८ ।। अजातौ मुप्युपदे धातोणिनिः स्यात् ताच्छील्ये गम्यमाने । उष्ण भोजी। जातो त ब्राह्मणानामन्त्रयिता। ताच्छील्यइति किम् । क दा चिदुष्ण भुंक्ते । पुनः सुध्ग्रहणमुनसगार्थम् । उदामारिण्यः । प्र त्यासारिण्यः । काशिकायां सुग्रहणमुपसर्गनिवृत्त्यर्थमित्युक्त्वा उ दासारिण्यइत्यादावुपसंख्यानं कृतम् । ताप्यविरोधाद्वौरवाचचि न्त्यम् । अताच्छील्येपि कचित्, साधुकारिसाधुहायिग्रह्मवादिनः ।। 5 ·अनंभकृता [३-२-८० कर्तर्य पमाने ॥ ७९ ॥ कवाचिन्युपमान उपपदे धातोणिनिः स्यात् । उष्ट्रइव क्रोशति उष्ट्रकोशी । जात्यताच्छील्यार्थमिदम् । कर्तरि किम् । जलमिव घृतं पिवति । उपमाने किम् । उष्ट्र: क्रोशति ।। व्रते ।। ८०॥ मुष्युपदे धातोर्णिनिः स्यात् व्रते गम्यमाने । स्थण्डिलशायो। अश्रा द्धभोजी । व्रते किम् । स्थण्डिले शेते कदा चित् ।। बहुलमाभीक्ष्ण्ये ॥ ८ ॥ मुप्युपदे धातोर्णिनिः स्यादाभीक्ष्ण्ये गम्यमाने। कपायपायिणो गा न्धाराः । बहुलवचनात् कुल्मापखादइत्यत्र न ॥ मनः॥ ८२ ॥ मन्यतेदै वादिकस्य ग्रहणम् । मुप्युपदे मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्श नीयमानी।। अत्ममाने खश्च ॥ ८॥ आत्ममाने वर्तमानान्मन्यतेः सुप्युपपदे खश् स्याचापिणनिः । आ न्मानं पण्डितं मन्यते पण्डितमन्यः । पण्डितमानी। आत्ममान इति किम् । दर्शनीयमानी देवदत्तो यज्ञदतस्य ॥ भूते ।। ८४ ॥ वर्तमाने लडिति पर्यन्तमधिकारोयम् ।।

·३-२ ९१]
मिताक्षरा
करणे यजः ।। ८५॥
करणे उपपदे यजेणिनिः स्यात् भूते । सोमेनेष्टवान् सोमयाजो। भू
ते किम् । सोमेन यजते ॥
कमणि हनः ।। ८६॥
णिनिः । पितृव्यधानी। कुत्सितएव । नेह। चोरं इतवान् ॥
ब्रह्मश्रूणवृतेषु विप् ॥ ७॥
एए कर्मसूपपदेषु हन्तेः किम् । [ब्रह्मादिष्वेव हन्ते] रेव भूतएव कि
बेवेति नियमचतुष्टयं स्थितम् ॥
बहुलं छन्दसि ॥ ८८॥
हन्तेः किए । मातृहा । कचिन्न । मित्रघातः॥
सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृमः ।। ८९ ॥
स्वादिषु कर्मसूपपदेषु कृषः किम् । सोः कर्मणा न सम्बन्धः । मुफ
व । कर्मकृत् । इत्यादि । अत्र कालोपपदमत्ययविषयस्त्रिविधो निय
मः। धातोरनियमः । भाष्यकृद ॥
सोमे सु अः ।। ९०॥
कर्मणि किम् । सोमसुत् । अत्रापि धातूपपदकालपत्ययविषयश्चतुर्धा
नियमः॥
अग्नौ चेः ॥ ९॥

·२४० अन्नमहकृता [३-२-९५ किए । अग्निचित् । अत्रापि चतुर्धा नियमः ।। कर्मण्यन्याख्यायाम् ॥ ९२ ॥ कर्मण्युपपदे चेः कर्मणिकारके ऽपि किए स्यादन्याख्यायाम् । श्येन इव चीयते श्येनचित् । अभ्यर्थइष्टकाचयः श्येनचित् ।। कर्मणीनिर्विक्रियः ॥ ९३ ।। विपूर्वाद क्रोणाले; कर्मण्युपपदे इनिः स्याद् । पुनः कर्मग्रहणाद कुत्सायामेव । सोमविक्रयी। नेह । धान्यविक्रायः ।। दृशः क्वनिप् ।। ९४ ॥ कर्मण्युपपदे दृशेः कनिए म्यात् । मेरुदृश्वा । अन्येभ्योऽपिदृश्यन्त इत्येव कनिपि सिद्धे पुनर्वचनं प्रत्ययान्तरवाधनार्थम् । परलोकं दृष्ट वानिति निष्ठा भवत्येव ॥ राजनि युधि कृजः ।। ९५ ॥ राजनि कर्मण्युपपदे एतयोः कनिए स्यात् । युध्यतिरन्त वितण्य थी, सकर्मकः । रजयुध्वा । राजकृत्वा ।। सहे च ।। ९६ ।। शनि। सहयुध्वा । सहकृत्वा ॥ सक्षम्यां जनेर्डः ।। ९७ ॥ समगन्तपने ई स्यात् । मन्दुरायां जातवान् , मन्दुरजः ।। .

·३.२.१०४] मिताक्षरा पञ्चम्यामजातौ ।। ९८ ॥ जनेर्डः । बुद्धेजातः, बुद्धिजः । संस्कारजः । आजाताविति किम् । अश्वाज्जातः उपसर्गे च संज्ञायाम् ॥ ९ ॥ जनेर्डः। प्रजाः॥ अनौ कर्मणि ।। १००॥ अनुपूर्वाजनेः कर्मण्यपपदं डः । पुमांसमनुजाता पुमनुजा ।। अन्येष्वपि दृश्यते ॥ १० ॥ जनेर्डः । द्विाताः, द्विजाः ॥ श्लो ।। मातुरग्रे विजननं द्वितीयं मौ जिबन्धनम् । तत्नास्य माता सावित्री पितात्वाचार्य उच्यते ॥ ना मणजोधर्मः । धात्वन्तरादपि। परितःखनतीति परिखा । इशिग्रहणा दन्यत्रापि यथामायोगं जेयम् ।। निठा ।। १०२॥ धातोःक्तक्तवतू स्तो भूते । भाविनी संज्ञा अन । भुक्तम् । भुक्तवान् । अदिकमण्यपि ॥ प्रकृतः कटं देवदत्तः॥ सुयजोड्वनिः ।। १०३ ॥ सुवा, मुत्वानौ । यज्वा, यज्वानौ । घुञ् अभिपवे ।। जीर्य तेरतुन् । १०४॥

·२४२ अनंभहना [३.२.१०८ अस्य अन् स्यात् । जरन् , जरन्तौ, जरन्तः । वासरूपेण निष्ठा च । जीर्णः । जिर्णम् । जोर्णवान् ॥ छन्दसि लिट् ॥ १०५॥ भूते । अहम् सूर्यमुभयतो ददर्श। अधातुसम्बन्धार्थमिदम् ॥ लिट: कानज्वा ।। १०६ ।। भनि चिक्यानः । भाष्ये न वानेन विहितस्यादेशवचना' दित्यादि ना ऽनन्तरस्य लिटः नित्यं कानजादेशः । छन्दसि लिश्रवणं च छन्दसि लुङलङिति विहितस्य । लिट् ग्रहणमल प्रत्ययान्तरत्वश शानिरासार्थम् । वावचनं चोत्तरार्थमिति स्थितम् ।। काशिकायांतु पु नलिट्ग्रहणं लिट्मानस्यादेशार्थम् । वावचनं च लादेशेषु वासरूप विधिनास्तीत्यस्य बाधनार्थमिति स्थितम् ।। कसश्च ॥ १०७ ॥ छन्दसि लिटः कमः स्यात् । पपिवान् । वस्वेकाजितोट् । आतोलो प इत्यालोपः । अनापि भाष्यकाशिकयोः पूर्वोकैव व्यवस्था । भाषायां सदवसभुवः ।। १०८ ॥ एभ्यो लिटः कसुः । उपसे दिवान् कौत्सः पाणिनिम् । उपासदत् । उपासीदद। उपससाद ॥ अनूपिवान् । अन्ववात्सीत् । अन्ववसत् । अनूवास ॥ उपशुश्रुवान् । उपाश्रौषीत् । उपाशृणोन् । उपशुश्राव । लुङ्लविषयेपि परस्तादनुवृत्या भवति ॥

·३.२.१११] मिताक्षरा २४३ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ।। १०९ ॥ एते निपात्यन्ते । उपपूर्वादिणः परस्य लिटः कसुरादेशः । वम्बेका जिति नियलभ्येटप्रतिषेधाभावश्च निपातनादेव। उपेयिवान् । यद्वा अभ्यासदीर्घत्वे कृते ६ इ वस् इनि स्थिते हलि यणादेशो नि पात्यते । इदत वस्वेकाजित्वेरसिद्धः। बहुलानुवृत्त्या सभोयिवान् , ईयिवानित्यपि । वानुवृत्तेः उपेयाय । परस्तादनुवृत्त्या उपागात् , उपैदित्यपि ॥ नव् पूर्वादश्नातेः कमरिडभावश्च । अनाश्वान् । अशभोजने लिटि कसुः द्विवचनम् । अतआदेरिति दीर्घः । नलोपो नः। तस्मानुडचि । नाशीत् । नाश्नात् । नाश ।। अनुपूर्वा हुचे कर्तरि कानच् । अनूचानः । लिट् संप्रसारणादि । अन्ववोचत् । अ न्वनवीत् । अनुवाच ।ब्रुवोवचिः वचपरिभापणे। द्वयोरपि ग्रहणम् ।। लुङ्।। ११० ॥ भूतेथे धतोलुंङ्स्यात् । अकार्पोत् । आगमाम घोपात इत्यत्नानघत नत्वाविवक्षायां लङ् विषयेपि भवेत् । बसेर्लुङ रात्रिशेपे जागरणसन्तती॥ कभवानुषितः, अमुनावात्सम् । अजागरणे तु अमुनावसम् ॥ अनद्यतने लङ् ॥ ११ ॥ दिवसः सकला, अतिक्रान्तायाश्च राख्नेश्चतर्थोयाम,आगामिन्याश्च प्र थमो यामः । एषोऽयतनः । नास्त्यद्यतनो यस्मिन् भूते काले तस्मि न धातोर्लङ स्यान् । के चित्र पहराष्टकमद्यतनं वर्णयन्ति, तद्रागि शेष इत्पादिभाप्याननुगुणम् । अकरोत् ।

·अनभकृता
[३-२-११६
परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुदर्शनविषये लङ् ॥
अरुणधवनः साकेतम् । परोक्षे किम् । उदगादादित्यः । लोकविज्ञा
तइति किम् । चकार कटं देवदत्तः । प्रयोक्तुदर्शनविषयइति किम् ।
जधान कसं किल वासुदेवः ॥
अभिज्ञावचने लृट् ॥ ११२ ॥
स्मरणपर्यायोपपदे ऽनघतने लूटू स्यात् । लडोपवादः । अभिना
नासि स्मरसि वा कृष्ण वने वत्स्यामः ॥
न यदि ॥११३ ॥
यद्योगे उक्तंन । अभिजानासि देवदत्त यद्वने अवसाम ।।
विभाषा साकाझे ॥ १४ ॥
यद्योंगे अयोगे वोक्तार्थे लुड् वा स्याल्लक्ष्यलक्षणसम्बन्धे प्रयोक्तुरा
कांक्षायाम् । अभिजानासि देवदत्त काश्मीरेषु वत्स्यामस्तत्रौदनं
भोक्ष्यामहै। वासोलक्षणम् । भोजनं लक्ष्यम् । पक्षे लङ् । एवं य
योगे॥
परोक्षे लिट् ॥१५॥
भूतानद्यतनपरोक्षवृत्ते(तोर्लिनस्यात् । चकार । उत्तमपुरुषे वैचि
त्यान्पारोक्ष्यम् । सुप्तो ऽहं किल विललाप ॥
अत्यन्तापढचे लिट् ॥
नाई कलिंग जगाम।।
हशश्वतोर्लङ्च ॥ १६ ॥

·३.२.१२२] मिताक्षरा आभ्यां योगे लिविषये लङ । चाल्लिट् । इति हाकरोत् , चकार वा। शश्वदकरोत् , चकार वा ।। प्रश्ने चासनकाले ॥११७ ।। आसम्भकाले पृच्छयमाने लिड् विषये लङ् । चाल्लिटू । अगच्छ किम् । जगाम किम् । आसन्नेति किम् । कसं जघान किल । पञ्चव भ्यन्तरमासनकालः॥ लट्स्मे ।। ११८ ॥ स्मयोगे लिविपये लट् । न लिट् । यजति स्म युधिष्ठिरः ॥ अपरोक्षे च ॥ ११९ ॥ भूतानघतनापरोक्षेऽपि स्मयोगे लट् । एवं स्मोपाध्यायः कथयति ॥ ननौ पृष्टप्रतिवचने ।। १२० ॥ ननुयोगे भूतसामान्ये लट् स्यात् पृष्टमतिवचने । अकार्षीः किम्, नन करोमि भोः ॥ अत्यन्तासनकाले चायं प्रयोग इष्यते । तत्र क्रियाजनितश्रमादिदर्शनेन क्रियावर्तमानत्वविवक्षायां वर्तमाने लडि त्यनेनैव सिद्धेशियमिदमिति स्थितमाकरे ।। नन्वोर्विभाषा ।। १२१ ॥ आभ्यां योगे उक्तार्थे लड़वा । अकार्षीः किम्, न करोमि, नाका पम् । अहं नु करोमि, अह न्वकार्षम् ।। पुरि लुङ्चास्मे ॥ १२२॥ 6 ·अनंभकृता [३-२०१२ पुरीलि सप्तमी । आवइति योगविभागादालोपः । पुराशब्दयोगे भू नानयतने लुङ लटौ वा स्तः । पक्षेलि लडौं । वसन्तीह पुरा छा लाः। अवात्सुः, अवसन , ऊषुर्वा । अस्मे किम् । यजति स्म पुरा !! वर्तमाने लट् ।। १२३ ।। आरम्यापरिसमाप्तक्रियोपलक्षिते काले धातोलंट स्यात् । भवति । अन्यवर्तमानत्वाधारोपेण पर्वतादौ तिष्ठतीत्यादिप्रयोगः ।। लटः शतुशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ।। लतः शशानचौ वा स्तः । व्यवस्थितश्च विकल्पः। कौवेतः । कुर्व तरः । कुर्वद्रुपः । पचमानरूपः । कुर्वत्कल्पः । पचन । पठन् । इत्या दि । व्यवस्थितत्वादिह न । पचतितराम् । ज्वलतितरामित्यादि । अप्रथमेति तु नित्यार्थम् , अप्रथमान्तेन समानाधिकरणे नित्यमे वति । पचन्तं पश्य । पचता देवदत्नेन कृतमित्यादि । प्रथमासमाना धिकरणे तु विकल्पः । देवदतः पचन • पचति, पचमानः, पचत इत्यादि । वाग्रहणस्येवायं मपश्चः ।। सम्बोधने च ।। १२५ ॥ लटः शशानचौं स्तः प्रथमासमानाधिकरणे । हेपचन , पचमान । वाप्रपश्वएवायम् ॥ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ॥ १२६ ॥ अनयोर्वर्तमानादातोः लटः शत्शानचौ स्तः । तो चेल्लक्षणहतू क्रियाविषयौ। शयानाभुलते यवनाः । शयनं लक्षणं भोजनक्रिया ·३-२-१३० मिताक्षरा २४७ । याः ॥ तौ। अधीयानोवसति । वास अध्ययन हेतुः। नन्वोर्विमा पेत्यतो विभाषा अनुवर्तते । व्यवस्थितविकल्पश्वायम् । तेनाधीतइति वसतोत्यत्र शानच न। अतएव हेतुहेतमतोलिहित्यत्र भाष्यम्-'इनि योगे च सद्विधि' रिति । लक्षणहेत्वोरिति किम् । पठति । क्रिया याइति किम् । याकम्पते सोऽश्वत्थः । यदुत्प्लवते तल्लघु । क्रमेण दव्यगुणौ प्रति हेतुत्वं न क्रियायाः । तिष्ठन् मूत्रयति । गच्छन् भ क्षयति । शबाना वर्धते दूर्वा । आसीनं वर्धते विसमित्यादयोप्य तन्सूत्रं विलक्ष्या(?) भाष्ये उक्ताः। सन् । अस्ति । विधमानः । अ धीते । अधोयानः । जुहोति । जुत् ।। माम्याक्रोशे ॥ मापचन, मापचमान इत्यादिकपि व्यवस्थितवानुवृत्त्या भवनि । तो सत् ॥ १७ ॥ तौं शतृशानचौ सत्संज्ञको स्तः । तावित्युचे शतृशानच् मात्रस्य स संज्ञा । ब्राह्मणस्य कुर्वन् , कुर्वाणः । करिष्यन् , करिग्यमाणः। न मां ब्राह्मणस्य कुर्वन्तं पश्य, काणं पश्य ! अन भूते लटः शन शानचौ भाष्ये व्यक्ती॥ पृङबजोः शानन् ॥ १८ ॥ अनयोः शानन् प्रत्ययः स्यात् । पवमानः । यजमानः। नलोका व्ययमूले मिति शत्कारेण तनोजकारेण प्रत्याहारग्रहणात्, सो मं पत्रमान इत्यादौ षष्ठोतिषेधः ।। द्विषः शत्तुर्वा ॥ - ·२४८ अन्नभकृता [३-२-१३३ , पुरं द्विषन् । मुरस्य द्विषन् ॥ ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ॥ १२९ ॥ एषु गम्यमानेषु धातोश्चानश् स्यात् । ताच्छील्ये, कतीह मण्डयमा नाः । वयोवचने, कवचं पर्यस्यमाना:, असुक्षेपणे दिवादिः । व चनग्रहणं स्पष्टार्थम् । शक्ती, भारं वहमानाः ।। इधार्योः शत्रकृच्चिणि ॥ १३० ॥ अकृच्छ्रः सुखसाध्योधात्वर्थः । सोऽस्तीति अकृच्छ्री। तस्मिन् कर्त रि अनयोः शतस्यात् । अधीयन् पारायणम् । धारयन्नु पनिषदम् । अकृच्चिणि किम् । कृच्छ्रेणाधीते धारयति वा ।। द्विषो ऽमिले ।। १३१ ॥ अमित्ने कर्तरि द्विषः शतस्यात् । द्विषन् = शत्रुः । अमित्रइति कि म्। द्वेष्टि पति भार्या ॥ सुजोयज्ञसंयोगे ॥ १३२ ॥ यज्ञसंयुक्त ऽभिषवे मुयः शतृस्यात् । सुन्वन्तः सत्रिणः । संयोग हणात्विक्षु न । यज्ञइति किम् । सुरां सुनोति। संयोगग्रहणादेव लटः शतशानचावित्यप्यप्रधाने न ॥ अहः प्रशंसायाम् ॥ १३३ ॥ भरा(?) अर्हनिह भवान् पूजाम् । प्रशंसायां किम् । अर्हति चोरो वधम् ॥

·3...१३६!
मिताक्षम
२४०
आकेस्तच्छोलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ।। १३४ ॥
शब्दत्रयेण धात्वर्थ उच्यते । अभिविधावाङ् । इतऊर्ध्वं भ्राजभासे
ति किवन्तावक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्तच्छीलादिषु कर्तुपु नयाः ।।
तृन् ।।१३७ ।।
सर्वम्माद्धातोम्जन स्यात्तच्छोलादिषु कर्तृषु । तच्छीले, को के
टान् । तद्धमणि, मुण्डयिनारः श्रविष्ठायनाः। श्रविष्ठायनागोन
विशेषाः । साधुकारिणि, को रथम् ॥
तृन्विधात्विक्षु चानुपसर्गस्य।
होता पोता । अनुपसर्गम्य किम् । प्रतिहतः । वृजेव ।
नेपतिवन्तरम् ।
नेष्टा ।
विर्देवतायामकारचोपधायानिटत्वं च ।
स्वष्टा । अनिदत्वमित्यग्रेतनम्यापि शेषः ।
क्षदंश्च युक्ते।
क्षता द्वाररक्षणादावधिकृनो युक्तः(?) ।
छन्दसि तृच ।
क्षत्तृभ्यः संग्रहीतभ्यः । सर्वत्र स्वरे विशेषः।।
अलंकृनिराकृअप्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्र
पवृतुवृधसहचर इष्णु च ।। १३६ ।।
एभ्यइष्णुच् स्यात्तच्छोलादिषु । अलङ्करिष्णः। निराकरिष्णः ।
प्रजनिष्णुः । उत्पविष्णुः । उत्पतिष्णुः । उन्मदिष्णुः । रोचिष्णुः ।

·अन्नभकृता [३-२.१४१ अपत्नपिष्णुः । वर्तिणुः । वर्धिष्णुः । सहिष्णुः । चरिष्णुः । येऽत्र सोपपदास्तेभ्यस्ततएव नान्योपपदात् । ये निरुपपदास्तेषु यथाद नं प्रत्ययः॥ णेश्छन्दसि ॥ १३७ ॥ ण्यन्तादिप्णुच् । धारयिष्णवः ॥ भुवश्च ।। १३८ ॥ इष्णच् छन्दसि । भविष्णः । प्रभविष्णुः । भ्राजिष्णुरित्यादिकंतु भाषायां, निरङ्कुशत्वात्कवीनाम् । चकारात् भ्राजिष्णुने ति लोकेप्यु दाहृतं काशिकायाम् । तत्तु भाच्यामुक्तम् ।। ग्लाजिस्थश्च वस्नुः ॥ १३९ ॥ एभ्योभुवश्च वस्तुः स्यात् । ग्लास्नुः । जिष्णुः । क्तिीत्यत्र गस्या पि निर्देशाम गुणः । स्थास्नुः , गित्वात् घुमास्थागेतीत्वं न । भूषणः । यधकाकितीत्यत्न गस्य निर्देशादि न । दशेभ्छन्दसि। दक्ष्णवः पशवः ।। लसिषिधृषिक्षिपेः ॥ १४० ।। एभ्या क्रुः स्यात् । बस्नुः । गृध्रुः । धृष्णुः । क्षिप्नः ।। शमित्यष्टाभ्यो घिनुम् ।। १४१ ॥ शामादिभ्योऽष्टाभ्यः घिनुण स्यात् । उकारउगिरकार्यार्थः । शमिनि

·३.२.१४४]
मिताक्षग
तरा । शमिनो नग , शमिनौ । शमिनः इत्या उगिरलक्षणो नुम् ज्ञ
लनात्वान्न भवति ! काशिकायांतूकार उच्चारणार्थइत्युक्तम् । तत्र श
मिनितरा। अन नियमेव ह्रस्वः । तत् भाष्यविरुद्धम् । शमी । त
मी। श्रमी । दमो। अभी । क्षमी । लमी । प्रमादी । ताच्छोलिक
वासरूपविधिनास्तीत्यस्य प्रायिकत्वा दुन्मादीत्यपि ।
संचातुरुबाब्यमाङासपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्व
रपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमहदुपहिष
द्रुहदुहयुजाक्रोडविविचत्यजरजभजातिच
रापचरामुषाभ्याहनश्च ।। १४२ ।।
एभ्योधिनुण स्याउ । सम्पर्की । पृचीसम्पर्कइति रुषादिकस्यैव ग्रह
ण, अनुरोधी । आयामी । आयासी । परिसारी। संसर्गी ) परि
देवी । देवृद्रेवने भूवादिरेव । संज्वारी । परीक्षेपी। परिराटी। प
रिवादी। परिदाहो। परिमोहो । दोषो । द्वेषी। द्रोही। दोही।
योगी। अक्रीये। विवेको। त्यागो । सगो। भागी। अतिचारी।
अपचारी । आमोषी। अभ्याघाती। ये ऽज सोपसगास्तेभ्यउपस
गान्तरान । अकर्मकादेव घिनण् । नेह । संपृणक्ति शाकम् ।।
वौ कषलसकत्थस्त्रम्भः ॥ १४३ ।।
विपूर्वेभ्यएतेभ्यो घिनुण स्यात् । विकापो । विलासी। विकत्यो।
विस्तम्भी॥
-
अपेच लषः ।। १४४ ॥

·२५२ अन्नमहकृता 13-२-१४९ धिनुण । अपलाषो। चाद्विलाषी ॥ प्रे लपमृद्रुमथवदवसः ॥ १४५ ॥ अपूर्वेभ्य एभ्यो घिनुण । प्रलापी। प्रसारी । प्रद्रावी । प्रमाथो। प्रवादी। प्रवासी॥ निन्दहिंसाक्लिशखादविनाशपरिक्षिपपरिरट परिवादिव्याभाषासूयोवुञ् ।। १४६ ।। एभ्योवृञ् स्यात् । निन्दकः । हिंसकः । क्लेशकः । खादकः । विना शकः । एतेषां ण्यन्तानाम् । परिक्षेपकः । परिराटकः । परिवाद का। ण्यन्तस्य । व्याभाषकः । असूयकः । कण्ट्यादिः। लैवसि ढे वु वचनं ताच्छीलिकेषु वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति ज्ञापयति॥ देविक्रुशोश्चोपसर्गे ॥ १४७ ॥ बुञ्। परिवेवकः । ण्यन्तो देविः । व्याक्रोशकः । उपसर्गे किम् । देवयिता। क्रोश ॥ चलनशब्दार्थांदकर्मकाद्युच् ॥ १४८ ॥ चलनार्थाच्छब्दार्थांच युच् स्यात् । चलनः । शब्दनः । अकर्मका किम् । पठिता विद्याम् ॥ अनुदात्तेतश्च हलादेः॥ १४९ ।। इलावेरनुदानेतो.युच् स्यात् । वर्तनः । वर्धनः । अनुदात्तेदिति ·३-१-१५६] मिनाक्षग किम् । भविता । हलाद गिनि किम् । एधिता। अकमेकादिन्येव । वसिता वस्त्रम् , वसनाच्छादने ।। जुचक्रम्यदन्द्रम्यस्मृधिज्वलशुधलष पतपदः।। १५०॥ एभ्योयुच् । जु इति सौनोगत्यर्थः, जवनः । चक्रमणः । दन्द्रम णः। यडन्तौ । सरणः । गर्धनः । ज्वलनः । शोचनः । लपणः। पतनः । पदनः । पररनुदात्तात्वादनदात्तेदित्येव युचि सिद्धं लपप तेति वक्ष्यमाणोकना च वासरूपेण समावेशे सिद्धं पुनः पदिग्रहणं ताच्छोलिकेषु ताच्छोलिकावासरूपेण न भवन्तीति ज्ञापयति । अ लकरिष्णुः । तृन भवति, अलकतति । प्रायिकं चैतत् । विकत्थ नः । पिनविषये युच् ॥ क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च ॥ ११ ॥ युच् । क्रोधनः । रोषणः । मण्डार्थभ्यः। मण्डनः । भूषणः ॥ न यः ॥ १५२ ॥ यान्तात् युच न। ऋयिता । यीशब्दे ॥ सुददीपदीक्षश्च ।। १५३॥ एभ्योयुच् न । अनुदात्तेदिति पास निषिध्यते । सूदिता। दीपिता।दी क्षिता । तन । ताच्छीलिकेषु ताच्छीलिकावासरूपेण न भवन्तीत्यु क्तम्। ततश्च नमिपीति रेण दोपोयुजभावे सिद्ध पुनःपिग्रहणं रे 8

·अनंभकृता
[३-२-१५८
ण युचः समावेशं ज्ञापयति । कना, कमना युवतिरित्याकरे स्थितम् ।
काशिकायां तु ताच्छोलिकेष्वित्यादिप्रायिकत्वमेव ज्ञाप्यते तेन वि
कन्थनइत्यादि सिद्धम् । भाष्यमप्येतत्परमेवेति स्थितम्। मधुसूदन इ
नि तु नन्धादित्वात् ॥
लपपतपदस्थाभूषहनकमगमशृभ्यउकञ् ॥ १५४ ।।
पभ्य उकब् स्यात् । अपलाषुकः । प्रपातुक: । पादुकः । उपस्थायु
कः । प्रभावुकम् । वार्षकः पर्जन्यः । धातुकः । कामुकः । गामुकः ।
शासकं तीक्ष्णम् ॥
जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङः पाकन् ।। १५५ ॥
एभ्यः पाकन् । जल्पाकः । भिक्षाकः । कुट्टाकः । लण्टाकः । वरा
कः। वराकी॥
प्रजोरिनिः॥ १५६ ।।
अपूर्वाज्जवतेरिनिः स्यात् । प्रजवी। मजविनौ ।
जिदृक्षिविश्रीवमाव्यथाभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च ।।
पभ्यइनिः । जयो। दरी । क्षयी । विश्रयो । इण , अत्ययो । व
मी। अव्यथी। अभ्यमो। परिभवो। प्रसवी।।
स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्यभालुच् ॥१५८
एभ्यालुच स्यात् । स्पृहयालः । गृहयालुः । पतयालुः । एते चुरा
दावदन्ताः । दयालु । निद्रालुः । तन्द्रालः । नितत्पूर्वीद्रापातुः ।

·मिनाक्षग
तदोनान्नत्वं निपाननात् । श्रद्धालुः ।
भीडोपि ॥
शयालुः॥
दाधेसिशदसदोमः ॥ ७० ॥
एभ्योरु: स्यात् । नाम । धात्मोमासर । नलोकन्यत्रोकाग्म्या
पि निर्देशात्तदन्तविधिनाऽव षष्ठयभावः । सेकः । शदः । मद्रः ।।
कृघन्यदः क्मरत्।। १६० ।।
एभ्यः स्मरन् । समरः । धम्मरः, पसिः प्रकृत्यन्तरम् । अमरः ।।
भखभासमिदोघुरच ।। १६१ ॥
एभ्योपुरच । भल्गरम् । भासुरम् । मैदुग्म् । भजेः कर्मकतेर्येव
प्रत्ययः, स्वभावात् ॥
विदिभिदिच्छिदेः कुरन् ॥ १६२ ।।
एभ्यः कुरच् । विदुरः । विदज्ञानइत्यस्यैव । भिदुरः । छिदुरः ।
भिदिछिदोः कर्मकर्तर्येव ।।
इणनश्जिसर्तिभ्यः करप्॥ १६७ ।।
एभ्यः करप । इत्वरः । इत्वरो। मश्वरः । जित्वरः। मृत्वरः ।।
गत्वरश्च ।। १६४ ॥
निपात्यते । गर्मलोपः करपच ।।
जागुरूकः ॥ १६० ॥

·२५६ अन्नमकृता [३-२.११ जागर्तरूकः स्यात् । जागरूक' । यजजपदशां यङः ।। १६६ ॥ एतेभ्यो यडन्तेभ्य ऊका स्यात् । यायजकः । जञ्जपूकः । दन्दशूकः।। नमिकम्पिरमाजस्कमिहिंसदीपो र ॥ १६७ ।। एभ्योरः स्यात् । ननः । कम्पः । स्मेरः । अजस्रम् । जसुमोक्षणे नञ् पूर्वः । कम्रा कन्या। हिंसः । दोपः ॥ सनाशंसभिक्षउः ।। १६८ ॥ सनन्तादाशं सेभिश्च उः स्यात् । चिकीर्षुः । आशंसुः । [आङ:) शसिइच्छायामित्यस्यैव ग्रहणम् । भिक्षुः ।। विन्दुरिच्छुः ॥ १६९ ॥ एतौ निपात्येते । विदेज्ञानार्थकस्य इरिच्छार्थकस्यैवेह ग्रहणम् । नु म्छत्वे निपातनात् । छन्दसि भिन्दव इति वर्णव्यत्ययाद्भवति ।। कमाच्छन्दसि ।। १७० ॥ क्य इतिक्यच् क्या क्यडो ग्रहणम् । क्यान्तादुः स्या च्छन्दसि । मित्रयुः। संस्वेदयः । मुन्नयुः । कण्ड्वादियकोऽपि ग्रहणम् । तेन भुरण्युस्तुरण्युरित्यपि सिद्भमिति केचित् ।। आदृगमहनजनः किकिनो लिट्च ॥ १७१ ।। भादन्ता हकारान्ना दम्यादिभ्यश्च किकिनौ स्त छन्दसि। लिह वच्च ·3014 मिताक्षरा नौ स्तः । दकारउच्चारणायः तेन दन्तादपि । गाय: मा गि जरः। जग्मिः । जनिः । जज्ञिः । अर्मयोगा। व सिद्धे किकिनोः कित्वमृच्छत्यतामिति गुणपनि भयम् । गरि: । उत्सगंश्छन्दसि किकिनौ। से दिः नेमिः। भाषायां धाअकसृजनिगमिनमिभ्यः । दपि । चक्रिः । सस्त्रिः । जतिः । नेमिः । सहिवहिचलिपतिभ्योयन्तभ्यो भाषायाम् । सासहिः। वावहिः। चाचाला पापतिः। अल नीधिपातनाम भवति ।। क्रुकमपि। । भोरुकः॥ खपितृषोर्नजिङ् ॥ १७ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । अनयोनजिस्यात् । म्वप्ना, स्वप्ननौ । तृष्णक, तृष्णजौ ॥ धृषेश्च ॥ धृष्णक ॥ शृवन्योरारुः ॥ १७३ ।। 'एतयोरारुः स्यात् । शरारुः । वन्दारु: ॥ भियः क्रुक्लकनौ ।। १७४ ॥ भियएतौ स्तः । भीरुः। भीलुकः । स्थेशभासपिसकसो वरच् ॥ १७५ ।। 9

·२५८
अन्नभकृता
[३.२.१७०
एभ्योवरच् स्यात् । स्थावरः । श्वरः। भास्वरः । पेस्वरः। विक
स्वरः॥
यश्च यङः ॥ १७६ ॥
यामापणे । यङन्तादरच। यायावरः ॥
भ्राजभासधुर्विद्युतोजिजुमावस्तवः क्विः ॥ १७७ ।।
एभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृष किए स्यात् । विभ्राट् । भाः, भासौ ।
धूः, धुरौ। विद्युत् । उक् , ऊजौं। पुः, पुरौ । जा, दीनिपात
नान , जवौ, जुवः । ग्रावस्तुत् , ग्रावस्तुतौ ।।
अम्येभ्यो ऽपिदृश्यते ॥ १७८ ॥
कि तच्छोलादिषु क प । युक् । भित् ।
किव्वचिपच्छयायतस्तुकटमुजुश्रीणां दीर्घश्च ।
वाक् । शब्दपाट् । आयतस्त: । कटपूः। जूः । श्रीः । स्तुपू
सूत्रेणैवसिद्धः। दीर्घवचनमामांचिपच्छ्योर्न संप्रसारणम् ।
युनिमिजुहोतीनां द्वे च ।
दिद्युत् । जगत् ।
जुहोतेविंश्च ।
दृभयइत्यस्य हस्तश्च द्वे च ।
दत् ।
ध्यायत: संप्रसारणं च।
धाः । इशिग्रहणस्यैवायं प्रपञ्चः ।।
भुवः संज्ञान्तरयोः ॥ १७९ ॥

·३११८० मिनाक्षरा संज्ञायामन्तरे च गम्यमाने भवते: किए। मित्रभूनाम कश्चिन् । प्रति भूः । मध्यस्थपव नान्यत्रान्तरे किम् ॥ विप्रसंभ्योडसंज्ञायाम् ॥ १८० ॥ एभ्यो भुवः डः म्यात् । विभुः । प्रभुः । संभुः । असंज्ञायां किम् । भूनामकश्चित् । मिनद्वादिभ्यश्च । मितंद्रवतोति मिनदुः । शंभुः ॥ धः कर्मणि एन ।। १८१ ॥ कमणि कारके धः टन स्यात् । धयन्ति दधति वा एतामिति धात्री। दाम्नोशसयुयुजस्तुतदसिसिचमिहपतदशनहःकरणा एभ्यः करगे कारके न स्यात् । दान्त्यनेनेति दानम्,दान्लवन इ त्यस्यैव । नेत्रम्। शस्त्रम् । योलम्। योत्रम्। स्तोत्रम्। तोत्रम् । सेत्रम्। सेक्रम्। मेहदम्। पत्र ! दंष्टा । नद्री। दशेरनुनासिकलोपनिर्देशे न किनोऽन्यत्रापि नलोपोज्ञाप्यते । तेन दशनमित्यपि सिद्धम् ।। हलसूकरयोः पूवः ॥ १८३॥ पूड पूजोः करणे कारके ष्ट्रन स्यात् । तच्चेकरणं हलसूकरयोरवय वः। हलस्य पोत्रम् । सूकरस्य मोत्रम् । मुखमित्यर्थः ।। अतिलू सूखनसहचरइत्रः ॥ १८४ ।। एभ्यः करणे कारके इत्रः स्यात् । अरित्रम् । लविलम्। धविनम्। ।

·२६० মমরা [३-२.१८८ सवित्रम् । खनित्रम् । सहितम् । चरित्नम् ।। पुवः संज्ञायाम् ॥ १८ ॥ पूजोः करणे कारक इनः स्यात् संज्ञायाम् । प्पिवित्रम् ॥ कर्तरि चर्षिदेवतयो॥ १८६ ।। पुव इनः स्यात् करणे ऋषी कर्तरि च देवतायाम् । पूयते ऽनेनेति प विनोयमृषिः । देवतायाम् । अग्निः पवित्रम् । ऋषिदः ।। जीतः क्तः॥ १८७ ॥ ओतक्तः स्याद्वर्तमाने । भूतापवादः । बिमिदा । मिनः ।। मतिबुद्धिपजार्थेभ्यश्च ॥ १८८ ॥ मत्याद्यर्थेभ्याक्तः स्याद्वर्तमाने । मतिरिच्छा। मतः। बुद्धः। पूजितइ त्यादि ।। ज्ञातइति भूपिभवति ।। तेनेत्यधिकारे उपज्ञात इतितद्धि विधानात् ।। सुरैःपूजित इतितु चिन्त्यम् ॥ तस्यच वर्तमानइति षष्ठीविधानात् ।। चादन्यपि ॥ शीलितोरक्षितः क्षान्त आकृष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टः । रुषितः । अभिव्याहतः । हष्टः। तुष्टः । कान्तः। संय तः॥ उद्यतः । भविष्यति कष्टशब्दः । अमृतः । सुप्तः । यितः । आशिनः । लिसः । इत्यादयो वर्तमाने जेयाः ।। इति तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ।

·३-३.५J मिताक्षरा २६१ उणादयोबहुलम् ॥ १॥ वर्तमाने धात्वर्थे संज्ञायां विपये उगादयोबहुलं स्युः । बहुलप्रणा दन्यत्रापि प्रकृतिप्रत्यययादिकल्पनया ययाप्रयोग शब्दाऊम्पाः॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विपादनवन्धमेच्छाखमुणादिषु ।। भूतेऽपि दृश्यन्ते ॥ २॥ उणादयः । वृत्तं तदिति वम । धशिग्रहणं प्रयोगानुसागम् भविष्यति गम्यादयः ।। ३ ।। गम्यादयोभविष्यति साधवः । ग्रामंगमी । आगामी । प्रतिवादी । म स्थायी। प्रतियोधी। योगी। प्रतियायी। भावी।। अनयतन इति योगविभागारविषयेऽपि ।। ग्राम यो गमो ॥ यावत्पुरानिपातयोलंद ॥४॥ आभ्यां निपाताभ्यां योगे भविष्यति लट् स्यात् । यावद्भुङ्क्ते । राभुङ्क्ते । निपातयोः किम् । यावदास्यते तावद्भोक्ष्यते । करणभून या पुरा यास्यति । अनद्यतने लुडित्यनैतदनुवर्ननाद , यावत् श्वोभु क्ते, पुरा धोमुक्ते, इत्यपि सिद्धम् ।। विभाषा कदाकोः॥५॥ आभ्यां योगे भविष्यति लड्वा स्यात् । कदा कार्ड वा भन्ते, भो क्ष्यते, भोक्ता वा। परस्तादनुस्या लुट् ॥ । 10 ·भनंभकृता [३-३.९ किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ ६॥ विभक्त्यन्तं इतरडतमान्तं च किमो रूपं किंवृत्तम् । तद्योगे भविष्य ति वा लट् लिप्सायाम् । कतरं कतमं वा भवान् भोजयति भोज यिति भोजयिता वा । लिप्सायां किम् । क. पाटलिपुत्र गमि ध्यति॥ लिप्स्यमान सद्धौ च॥ ७ ॥ लिप्स्यमानेनानादिना स्वर्गादेः सिद्धौ गम्यायां भविष्यति लट् वा स्यादकिंवृत्तेऽपि । योऽभं ददाति दास्यति दाता वा स स्वर्ग याति यास्यति याता वा लोडथलक्षणेच ।। ८॥ लोडर्थस्य भैषादेर्लक्षणक्रियावचनादातोभविष्यति लड्वा स्यात् । आशंसायामपि के चित् । उपाध्यायश्चेदायात्यायास्यत्यायाता वा त्वं छन्दोऽधष्वि । उपाध्यायागमनमध्ययनप्रैषस्य लक्षणम् ।। लिङ् चोर्ध्वमोहूतिके ॥९॥ ऊर्ध्व मुहूर्ताद्भवऊर्ध्वमोहूर्तिकः । अतएव निपातनात्समासोत्तरपद वृद्धी। ऊर्ध्वमौहर्तिके भविष्यति लोडर्थलक्षणक्रियावचनादातोलि वा स्यात् । पक्षे यथामाप्तम् । मुहूर्तस्योपरि उपाध्यायश्चेदागच्छेदा गच्छत्यागमिष्यत्यागन्ता वा त्वं छन्दो ऽधोष। यथप्यूर्ध्वमौहूतिके ऽनघतनत्वं दुर्लभं तथाप्यनद्यतने लुडित्यत्र योगविभागात्तत्र चैतद नुवर्तनादागन्तेति सिख्यतीति काशिकाकदाशयः ।।

·३.३.१३] मिताक्षरा तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥ १० ॥ क्रियार्थीयां क्रियायामुपपदे भविष्यति धानो स्तुमुन् ण्व लौ स्तः । आसितुमासकोवा सबनति । क्रियायां किम् । भिक्षिप्यइत्यस्यन टाः । क्रियायां किम् । धावतस्ते पतिष्यति दण्डः । बुल्तचा वित्यनेनैव भविष्यत्यपि वासरूपेण बुलि सिद्ध पुनर्वचनं क्रिया यां क्रियायामुपपदे वासरूपेण बजादयो न भवन्तीति । तेन कर्ता व जतीत्यादिना न भवितव्यम् ॥ भाववचनाश्च ॥११॥ क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यति भावधिकारविहिताः स्युः । पूर्वसूत्रज्ञापितस्य वाधनार्थमिदं वचनम् । पाकाय व्रजति । भूतये व्र जतोत्यादि । वचनग्रहणात्प्रकृयन्तरानभवनि । तुमर्थांचेति ज्ञापका देवान वासरूपसद्धिावशिष्योयं योग इति नव्याः॥ अण्कर्मणिच ॥ १२ ॥ भविष्यति धानोरण स्यात् कर्मणि क्रियार्थायां क्रियायां चोपप है। चकारउपपदसमुच्चयार्थस्तेनपत्येकमुपपदत्वे न स्यात् । वचनग्रह णानुवृत्त्यैव कर्मणि सिद्ध पुनः कर्मग्रहणं कादिवाधनार्थम् । गो दायोव्रजति । सुरापायोव्रजति । वासरूपविधनास्तीति ज्ञापनस्य क्रियार्थायां क्रियायां तृजादिविषयतया ऽत्र वासरूपेण एकुल भव त्येव । एधानाहारको व्रजति । अपवादत्वात् ण्वुलं बाधतइति तु चिन्त्यम् ॥ लुट्छेषेच ।। १३ ॥

·२६४ अग्रभाकृता [३-१-१६ क्रियार्थोपपदादन्यत्न भविष्यति लुट्स्याञ्चात्तत्रापि । करिष्यामि । क रिष्यामीति व्रजति । केचित्तु सामान्येन लुड विधाने ऽपि वासरूपे न क्रियार्थोपपदेऽपि लुट् सिद्धइति शेपग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमि ति वदन्ति । तदेतत् लुडपि तजादिरिति वदन भगवान मृष्यति । भगवतश्चायमाशयः। अकेनोरिति ज्ञापकात्स्वात्मनि वृत्तिविरोधाद्वा ए धानाहरकोबजतीत्या बुल्सम्भवात्सामान्यापेक्षमेव ज्ञापकमिति । लूटः सदा ॥१४॥ लटः शतृशानचावितिवत् प्रत्ययोचरपदादौ सर्वजार्य विधिः । व्य वस्थितवात्वात् प्रथमासमानाधिकरणे विकल्पः । वक्ष्यन् । वक्ष्यते । वक्ष्यमाणः । अन्यत्र सम्योधनादौ नित्यम् । हेवक्ष्यन् । वक्ष्यन्त पश्येत्यादि । अनघतने लुट् ॥ १५ ॥ भविष्यत्यनघतने लुट् स्यात् । श्वोभोक्ता। अनघतनइति योगवि भागः । अनद्यतने लुटः सदा । श्वोग्निनाधास्यमानेन। विधानसाम यादेव तद्विषये लुडपि । परिदेवने गम्ये क्वचिदद्यतनेपि लुड्दूरात् । इयं न कदा गन्ता, यवं पादौ निदधाति । अयं नु कदा ऽध्येता, य एव मनभियुक्त इति ॥ पदरुजविशस्पृशोधम् ॥ १६ ॥ एभ्योपस्यात्सर्वकाले । पादः। रोगः। वेशः। स्पर्शः॥ रोगह हिः॥ अन्यत्रपचायन् । स्वरे विशेषः ॥

·३.३-२०] শিখা। सृ स्थिरे ॥ १७॥ स्थिरे कर्तरि सर्नेयम् । चन्दनसारः। कालान्तरस्थायी- स्थिर स्थिरे किम् । सर्ता । अस्थिरेऽपि कचिदर ॥ प्रतीसारो३ व्याधिः। अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र सतिः । वि. सारो मत्स्यः । सारो बलम् । अत्राप्यन्त वितण्यर्थः ॥ भावे ॥ १८ ॥ धातुमात्राव घञ् स्यात् भावे । लिंगसंख्ये न तत्रम् । पाकः । पाकौ । पचनम् । पक्तिः॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायां ॥ १९ ॥ अकर्तरि कारके संज्ञायां घम् स्यात् । मासीदन्त्यस्मिन् इति मासाद इसादि । कतरितु विभीति भर्ता । असंज्ञायां तु कर्त- व्यः कटा। चादसंज्ञायामपि कचित् । को भवता दायो दत्तः । को भवता लामो लब्धः । अकर्तरीति पर्युदासपक्षे कारकग्रहणं न कर्तव्यम् । इत ऊर्व कृत्यल्युट इति पर्यंत भावे प्रकर्तरि कारक इति द्वयमनुवर्तते ।। परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ २०॥ १सूत्रे स इति लुप्तविभक्तिकम् । २ कौमुद्यादिषु 'ध्याधिमत्स्यबलेविति घाच्यम्' इति पार्तिक पश्यते । ३ रुधिरादिकमतिशयेन सारयतीत्यर्थः।

·अभट्टकता [३३-२४ परिच्छित्तौ गम्यायां सर्वेभ्यो धातुभ्यो पञ् स्यात्। एक- स्तण्डुलनिचायः । सर्वेभ्य इति धातुविशेषणात् प्रकृत्याश्रितावजपादेव बा- ध्यते नार्थाश्रितः क्तिन्॥ एकातिलोच्छितिः। द्वे स्तुनी। परिमाणाख्यायां किम् ।निश्चयः॥ दारजरौ कर्तरि णिलुक्च ॥ वारयन्तीति दाराः । जरयन्तीति जाराः। करणे वा ।। दीयते तैर्दाग । जीर्यते तैर्जाराः॥ इङश्च ॥ २१ ॥ घञ् स्यात् । प्रचोपवादः । अध्यायः॥ अपादाने स्त्रियां पञ् तवन्ताच वा ङीषु ।। उपेत्यास्या अधीयते उपाध्यायी । उपाध्याया वा। श वायुवर्णनिहतेषु । मारोवायुः । बारा वर्णः। चित्रम् । शारो निवृतं । आवरणम् ॥ उपसर्गे रुवः ॥ २२॥ घम् स्यात् । अपोऽपवादः । संरावः । उपसर्गे किम् । रवः ।। समि युद्रुदुवः ॥ २३ ॥ एभ्योघञ् स्यात् । संयावः। संद्रावः संवावा समि किम् । पयवः॥ श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ॥ २४ ॥ १ निचीयत राशीक्रियत इति निचायः।

·मिनाक्षरा प्रे एभ्यो घम् स्यात् । श्रायः । नाय । भावः । अनुपमर्गे किम् । प्रश्रयः । नय इत्यपि वाहुलकात् । प्रभाव इनितु प्रकृष्ट भाव इति मादिसमामः॥ वौ क्षुश्रुवः ॥ २५ ॥ घन् । विक्षावः । विश्रावः । वी किम् । प्रश्रयः ॥ अवोदोर्नियः ॥ २६ ॥ आभ्यामुत्तरस्य नियो पञ् । भवनायः । उन्नायः१ ॥ द्रुस्तु वः ॥ २७ ॥ एभ्यो घञ् ।प्रद्रावः । प्रस्तावः। प्रस्रावः। प्रति किम । स्त्रवः ॥ निरभ्योः पुल्वोः ॥ २८ ॥ एतयोघन् । यथाक्रममुपसर्गसम्बन्धः । निष्पूयते शूर्पा- दिभिरिति निष्पावो धान्यविशेषः । अभिलावः । निरभ्यो। किम् । पवः लवः । पूइति पूपोहणम् ॥ उन्न्योः ॥ २९ ॥ ग शन्दे, गनिगरणे, एतयोर्षन् । उद्वारः । निगारः । उन्नयोः किम् । गरः॥ क धान्ये ॥ ३०॥ कृनिक्षेपे अस्मात् पञ् स्याद्धान्यविषयश्चेद्धात्वर्थः । उन्नयोरि त्येव । उत्कारः निकारोर वा धान्यस्य । धान्ये किम् ।भक्षात्करः॥ १ अधऊर्ध्वनयनविषयकं शब्दद्वयं क्रमे ।। २ विक्षेपार्थे शब्दद्वयम् ॥

·२६८ २ भन्नभट्टकता [३-३-३५ यज्ञे समि स्तुवः ॥ ३१ ॥ संपूर्वात स्तोतेञ् स्यात् । संस्तुवंत्यस्मिन् देशे छंदोगा इति संस्तावो वेशः। यो किम् । संस्तवः१ ॥ प्रस्त्रोऽयज्ञे ॥ ३२॥ स्तृञ् । अपूर्नादस्माद घम् स्यादयझे। मणिमस्तारः। प्र. यो किम् । बहिष्मस्वरः२॥ प्रथने वावशब्दे ॥ ३३ ॥ मथने गम्ये विपूर्वाद स्तृणातेघ स्यात्तच्चत् प्रथनम- घाब्दविषयः । प्रथनं विस्तीर्णता । पटस्य विस्तारः। प्रथने किम् । तृणस्य विस्तरः । प्रशब्दे किम् । विस्तरो वचसाम् ।। छदोनानि च ॥ ३४ ॥ छंदोनामावयवभूतात् स्तृणातर्घजू स्यात् । विष्टारपति- श्छन्दः। प्रस्तारपङ्किा आस्तारपक्तिः। संस्तारपक्तिरित्यादि। विष्टारपडन्यादयः शब्दाः छन्दोनामानि । तदवयवस्तार इति । छन्दः शब्दो गायञ्यादिपरः॥ उदि ग्रहः ॥ ३५॥ उत्पूनागहेर्घ स्यात् । अपोऽपवावः । उदाहः । छन्दसि निपूर्वादपि ॥ उद्भामं च निग्राभं च ॥ १ परिचयः। २ प्रस्तरो मुशिविशेषः॥ ३ काशिकारादयोऽत्र पावित्यनुवर्तयन्ति । तेषां संस्तारपंक्तिरि- त्याधनुदाहरणम् ।

·३-३४०] मिताक्षरा समि मुष्टौ ॥ ३६ ॥ मुष्टिरंगुलिमनिवेशः । संपूर्वाद्र्घञ् स्यान्मुष्टौ । मल्लम्य- संग्राहः । दृढमुष्टिरियर्थः । मुटौ किम् । संग्रहो धान्यस्य ॥ परिन्योर्नीणोडूंताभ्रेषयोः ॥ ३७ ॥ यथाक्रमं परिन्योः परयोनीणोघञ् स्याद्यथाक्रमं धूताभ्रे- षयोः । यथासप्तकरणमभ्रेपः । परिणायः। यूनमियर्थः । न्या- पः।पथामाप्तमित्यर्थः । द्यूताभ्रेषयोः किम् । परिणयः। न्ययः॥ परावनुपात्यय इणः ॥ ३८ ॥ परिपूर्वादिणो घम् स्यादनुपात्यये । अनुपाययः क्रमप्राप्त- स्थानतिषातः परिपाटी । तव पर्यायः। मम पर्यायः । अनुपा- स्यय इति किम् । कालस्य विपर्ययः । अतिपात इत्यर्थः ॥ व्युपयोः शेतेः पर्याये ॥ ३९ ॥ आभ्यां नेपञ् स्यात्पर्याये । तब विशायः । तव राजोप- शायः । राजानमुपशाययितुं पर्याय इत्यर्थः । अनुपात्यय इसनु. वृत्त्यैव सिद्धौ पुनः पर्यायग्रहणादयं परमप्यभिविधाविनुगं बा- धते । पर्याय किम् । विशयः१ ॥ हस्तादने चेरस्तये ॥ ४०॥ हस्तादाने गम्यमाने चर्घञ् स्यात् न तु चेचौर्यं भवति । हस्तादानशब्देन प्रत्यामनमादयमुच्यते । फलमचायः । हस्ता- ॥ १संशयः।

·अभट्टकता [३-३.४३ दाने किम् । वृक्षशिखरे फलमचयः । अस्तेये किम् । फलम- चयश्चौर्येण ॥ निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्व कः ॥४१॥ एष्वर्थेषु चिनोतेर्घ स्यात् । चस्य च कः । उपसमाधान राशीकरणम् । तच्च धात्वर्थीवशेषणम् । अन्यानि तु प्रत्ययार्थस्य । निवासे चिखाल्लीनकायः। चिखल्लिर्जनपदविशेषः । चिती मा. कायमग्नि चिन्वीत । शरीरे अनित्यकायः। उपसमाधाने गो- मयनिकायः॥ सधे चानौत्तराधर्ये ॥४२॥ समूहे वाच्ये चिनोतेर्घञ् स्याञ्चस्य च कः । भिक्षुनिकायः । अनौत्तराधर्ये किम् । सूकरनिचयः । यदा स्तनपानायोत्तराधर भावेन शेरते तदेतत् प्रत्युदाहरणम् । प्राणिसंघ एव । नेह । भमाणसमुच्चयः। कर्मव्यतीहारे णच् स्त्रियाम् ॥ १३ ॥ कर्मव्यतीहारे गम्ये धातोणच् स्यात् भावे स्त्रीलिङ्गे । णचः स्त्रियामम् । व्यावक्रोशी । स्त्रियां किम् । व्यतिपाकः । बाध- कविषयपि कचित् । व्यावचोरी । व्यावच १ । काचन्न । व्यतीक्षा । व्यतीहा । व्यावष्टिरिति तु भवति । एतत्स्वर्व कृतो बहुलमिति वचनाद्भवति ॥ १ उदाहरणद्वयेऽपि ण्यासश्रन्थो युजिति युचः प्राप्तिः । यद्वा व्यावचरीत्यत्र गुरांश्च हल इत्यकारप्रत्ययः प्राप्तः ॥

·३.३-४८] मिताक्षरा રી? अभिविधौ भाव इनुण ॥ ४४ ॥ धात्वर्थस्य कास्न्न सम्बन्धोऽभिविधिः । तस्मिन् गम्य- माने धतो वे इनुण स्यात् । सांराविणम् । इनुणन्तात्स्वाथिको ऽण् ॥ इतुणन्तं नपुंमकम् । अभिविधौ किम् । संरावः । भाव इसनुवर्तमाने पुनर्भावग्रहणं वामरूपबाधनार्थम् । ल्युटा तु समावेश इप्यते ॥ सांकुटीम् । संकुटनम् ॥ आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः ॥ ४५ ॥ इनुण नानुवर्तते । अवनिपूर्वाद ग्रहर्घ स्यादाक्रोशे । अपोऽपत्रादः अवग्राहः विग्राहोरवा वृषल ने भूयातू । आक्रोशे किम् । अवग्रहः२ पदस्प । निग्रहश्चोरस्य ।। प्रे लिप्सायां ॥ ४६॥ प्रपूर्वाद अहेर्घ स्याल्लिप्मायां गम्यमानायाम् । पात्रप्र- ग्राहेण चरति भिक्षुः । लिप्सायां किम् । प्रग्रहः ॥ परौ यज्ञे ॥ १७ ॥ परिपूर्वात अहेर्घ स्याघज्ञे । उत्तरपरिग्राहः । यज्ञ किम् । परिग्रहः देवदत्तस्य ॥ नौ वृ धान्ये ॥ १८ ॥ निपूर्वयोवृमोर्घ स्याद्धान्ये । अपोऽपवादः। नीवारा व्रीहियः । धान्ये किम् । निवरा कन्या । अत्र अजम्भ्यां स्त्रीख- १ इदं शब्दद्वयं बाधार्थकम् ॥ २ छेदविशेष इत्यर्थः॥

·२७२
अन्नभकता
[३-३-५४
लामा विप्रतिषेधेनेति प्राप्तः क्तिन् बाहुलकान भवति ॥
उदि श्रयतियौतिपूद्रवः ॥ ४९ ॥
उत्पूर्वेभ्यः एतेभ्यः घम् स्यात् । अजपोरपवादः । उच्का-
यः । उद्यावः । उत्पावः । उद्दावः । समुच्चय इति तु बहुलन-
हणादापत्वाद्वा साधुः॥
विभाषाऽङि रुप्लुवोः ॥ ५॥
आपूर्वयोरेतयोर्घ वा स्यात् । भारावः । पारवः ।
प्राप्लाव:। भाप्लव: ॥
अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे ॥५१॥
अवपूर्वाद्र्घष वा स्यावर्षमतिबन्धे । प्रवाहः भवग्रहो वा
बेवस्य । दैविको दृष्टिपतिबन्ध इत्यर्थः । वर्षप्रतिबन्धे किम् ।
अवग्रह: पदस्य ॥
प्रे वणिजां ॥ ५२॥
मपूर्वावग्रहर्घ वा स्यावणिक्संबन्धिान वाच्ये । तुला
मगृह्यतेऽनेन सूत्रेण तुलामग्राहः । तुलामग्रहो वा । वणिजां
किम् । संग्रहः देवदत्तस्य ॥
रश्मौ च ॥५३॥
प्रपूर्वा अहेर्घञ् वा स्यात् रश्मौ । रश्मिरिति रथादौ प-
श्वादिनियमनरज्जुरिह गृह्यत न तु चन्द्रादिसंबन्धि । अनभिधा-
नाद । मग्राहः प्रग्रहो वा ॥
वृणोतेराच्छादने ॥ ५ ॥

·३.३.५८] मिताक्षरा अपूर्वाद वृणोने वा स्यात मावारः प्रवरः । आ- छादने किम् । प्रवरा गौः । प्रशास्तेअर्थः ।। परौ भुवोऽत्रज्ञाने ॥ ५५॥ परिपूर्वाद भवतेर्ष वा स्यात् । परिभावः । परिभवः । अवज्ञाने किम् । सर्वतो भवनम् परिभवः ॥ एरच ॥ ५६॥ इवर्णान्तादच् स्याद्भावे भर्तरि च कारके । घनोऽपवादः। चय: । प्रयः । जय:। अविधौ भयादीनामुपसंख्यानं नपुंसके क्तादिनिवृत्यर्थम् ॥ भयम् । वर्षम् । वृपभो वर्षणादिति भगवत्पयोगात् वर्षण- मियपि भवति ॥ कल्पाविभ्यः मतिषेधः१ । कल्पः । अर्थः । मन्त्रः । ण्यन्तेभ्योऽचि मतिषिद्ध घमेव । स्वरे विशेषः । जवसवो छन्दसि वक्तव्यौ । अपि मासेऽविधिः । स्वरभेवः ॥ ऋदोरप् ॥ ५७ ॥ अकारान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यश्चाप् स्यात् । घोऽपवादः । कृ । करः । ग । गर । । शरः । स्तु । स्त्रकः । लू । लवः । दकार उचारणार्थः । तेन हस्वेऽपि उवणे भवति ॥ प्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।। ५८॥ एभ्योऽपू स्यात् । घनाऽ(घनचोर)पवादः। ग्रहः । परः । घरा। निश्चयः । गमः । निश्चिग्रहणं स्वरार्थम् । इस्तावान इत्यनेन निश्चाय इत्यपि ॥ १ इदं ग्रन्थान्तरेषु नोपलभ्यते ।

·२७४
অন্ধৰস্তুবা
[३३-६४
-
पशिरण्योश्च ॥
अपू । वशनं वाः । रणन्त्यस्मिन्निति रणः ।
घनर्थे कविधानं स्थाद्यर्थम् ॥
भावः कर्तृवजितं च कारकं पार्थः । प्रतिष्ठन्तेऽस्मिन्
धान्यादिकमिति प्रस्थः । प्रस्तान्त्यस्मिन्निति प्रस्नः । मपिब-
न्यस्यां प्रपा । अविध्यन्त्यनेनेयाविधः । विनन्ति तस्मिन्
मनांसि विघ्नः । आयुध्यन्ते तेनायुधम् ॥
उपसर्गेऽदः ॥ ५९॥
उपसर्गे उपपदे प्रत्तेग्प् स्यात् । प्रघसः। उपसर्गे किम् । घासः ।।
नौ ण च ॥ ६ ॥
निपूर्वादत्तेर्णः स्यात् चादप् । न्यावः । निघसः ।
व्यधजपोरनुपसर्गे ॥ ६१ ॥
एतयोरप स्यान तूपसर्गे । व्यधः । जपः । अनुपसर्गे किम् ।
आव्याघः । उपजापः ।।
स्वनहसोर्वा ॥ ६२ ॥
प्राभ्यामब्वा स्यात् । स्वनः । स्वानः। हमः । हासः।
अनुपमर्ग इलेव । प्रस्थानः । महासः ।।
यमः समुपनिविषु च ॥ ६३ ॥
समादिषु यमेर्वाऽप् स्यात् चावनुपमुऽपि । संयमः ।
संयामः । उपयमः । उपयामः । नियमः । नियामः । वियमः।
वियामः । अनुपसर्गे । यमः । यामः ॥
नौ गदनदपठस्वनः ॥ ६ ॥

·३-३-७१]
मिताक्षरा
निपूर्वेभ्य एनेभ्यो वाऽप् स्यात् । निगदः। निगावः । इबादि ।
कणो वीणायां च ॥ ६५ ॥
निपूर्वाद कयातेाऽप् स्यात् । निकण: । निकाणा।
अनुपसावपि । कणः ।काणः। वीणाग्रहणमन्योपसर्गार्थम् ।
प्रकणा वीणा । प्रकाणा वीणा । एषु किम् । प्रतिकाणः ॥
नित्यं पणः परिमाणे ॥ ६६॥
पण व्यवहार इसस्माद निसं स्याद परिमाणे ग.
म्ये । मूलकपणः । शाकपणः । परिमाण इति मूलकाबीना
संव्यवहारार्थ यो मुष्टिबन्धस्तस्येदं ग्रहणम् । परिमाणे कि-
मापाय:॥
मदोऽनुपसर्गे ॥ ६७ ॥
अप् स्यात् । विद्यामदः । अनुपसर्गे किम् । उन्मादः॥
प्रमदसंमदौ हर्षे ॥ ६८ ॥
एतौ निपायेते । हर्षे किम् । प्रमावः । समावः ।।
समुदोरजः पशुषु ।। ६९ ॥
समुत्पूर्वस्याजेरप् स्यात् पशुषु । समजः । पशूनां स-
मूह इत्यर्थः । उवजः । पशूनां प्रेरणमियर्थः । पशुषु किम् ।
समाज: । उदाजः ॥
अक्षेषु ग्लहः ॥ ७०॥
अयं निपासते । अक्षस्य ग्लहः । प्रहल निपात्यते ।
अक्षेषु किम् । ग्रहः । ग्लहिः प्रकृस्यन्तरमित्यन्ये ।
प्रजने सर्तेः ॥ ७१ ॥

·- अभट्टकता [३.३-७७ सर्तेरप् स्यावं प्रजने । प्रजना प्रथमं गर्भग्रहणम् । पशू- नामुपसरः॥ द्वः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु ॥ ७२ ॥ न्याविपूर्वाद हयतेः संप्रसारणमप् च । निहवः । अ. भिहवः । उपहवः । विहवः । एषु किम् । अड्डायः ॥ आङि युद्धे ॥ ७३ ॥ आडो ट्वेनः संप्रसारणमप् च । पाहूयन्ते प्रस्मिन्नित्या- हवः संग्रामः । युद्धे किम् । आवायः॥ निपानमाहावः ॥ ७४ ॥ (पापूर्वस्य हयते संमसारणमा वृद्धिश्चोवकाधारश्चेद्वा- ध्या । पाहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ॥) भावेऽनुपसर्गस्य ॥ ७५॥ (अनुपसर्गस्य हयतेः संप्रसारणमए च स्याद्भावे । हवः॥) हनश्च वधः ॥ ७६ ॥ अनुपसर्गाद्धन्तेरप् स्यात् भावे, हन्तेश्च वधादेशः, स चान्तोवात्तः। चोराणां वधः । भावे किम् । घातः । अनुपमर्गे किम् । अघातः । चकारस्य प्रत्ययेन सम्बन्धात् घनपि।घातः॥ मृतौ घनः ॥ ७७ ॥ मूर्तिः काठिन्यं । तस्मिन् वाच्ये हन्तेरए स्यात्तस्य च घन इत्यन्तोदात्त आदेशः । मेघधनः । धनं दधीत्यत्र धर्म- शब्देन धर्म्युच्यते ॥

·मिताक्षरा २७७ अन्तर्घनो देशे ॥ ७८ ॥ अन्नापूर्वाद्धन्तेर' घनश्चान्तोदात्त भावेषो देशे षा- एये । अन्तर्घनः । बालि(ही)केषु देशविशेष उच्यते । केचिदन्त- घण इति पठन्ति ॥ अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च ॥ ७९ ॥ प्रपूर्वस्य हन्तरेतौ निपात्येते अगारैकदेशे वाच्ये । द्वा- रमकोष्ठको बायः अगारैकदेश इष्यते ॥ उद्घनोऽत्याधानम् ॥ ८ ॥ अत्याधाने उघन इति निपासते । यस्मिन् काटेऽन्यानि स्थापयित्वा तक्ष्यन्ते स उच्यते । उद्घातोऽन्यः॥ अपघनोऽङ्गम् ॥ ८१ ॥ अङ्गे अपघन इति निपात्यते। अपहन्यत इत्यपधनः पाणिः ॥ करणेऽयोविद्रुषु ॥ ८२॥ एषु हन्तेः करणे अप् स्यात् घनादेशश्च । यो हन्यतेऽ- नेनेत्ययोधनः । विधनः । द्रुधनः । द्रुषण इत्यपि केचित् ।। स्तम्बे क च ॥ ८३ ॥ स्तम्बे उपपदे हन्तः करणे का स्याचादप् तत्र च धना- देशाः । स्तम्बनः । स्तम्बधनः । स्त्रियान्तु स्तम्बना स्तम्बधना स्तम्बहतिः स्तम्बहननी इंति भवति ॥ परौ घः ॥ ८ ॥ परिपूर्वादन्ते करणे अपू स्यात् पश्चावेशः। परिहन्यतेऽ- नेनेति परिघः ॥

·গুমনা [३-३९२ उपध्न आश्रये ॥ ८५॥ भाश्रयः मामीप्यम् । अस्मिन्नुपन्न इति निपात्यते । पर्वतो- पन्नः। उपघातोऽन्यः॥ संघोडौ गणप्रशंसयोः ॥ ८६॥ एतयोर्यथाक्रममेतौ निपात्येते । संघः पशूनाम् । उदूषो म- नुष्यः । प्रशस्त इत्यर्थः । संघातोऽन्यः ॥ निघो निमितम् ॥ ८७ ॥ निमितमिति उच्चायाविना स'म्यमुच्यते । अत्र निघ इति निपात्यते । निर्विशेषं हन्यन्ते शायन्ते इति निघा वृक्षाः॥ ड्डितः क्तिः ॥ ८८ ॥ डु इयस्यासौ ड्वित् । तस्मात त्रिः स्यात् । डुपचष् पाके। पाकेन निर्दृत्तं पक्तिमम् । डुकृञ् । कृत्रिमम् । क्र्मनित्यमिति केवल कम्यन्तस्य मयोगाभावः ॥ द्वितोऽथुच् ॥ ८९॥ टु इव पस्य तस्मादथुच् स्यात् । वेपथुः । श्वयथुः ॥ यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ॥ ९ ॥ एभ्यो नङ् स्यात् । यज्ञः।याचा । यतः । विश्नः । प्रश्नः । मश्ने चासनकाल इति ज्ञापका प्रच्छ। संप्रसारणाभावः।रक्ष्णः॥ स्वपो नन् ॥ ११ ॥ स्वपो नन् स्यात् । स्वप्नः ॥ उपसर्गे घोः किः ॥ ९२ ।।

·मिताक्षरा २७९ उपसर्गपूर्वात घोः कि: स्यात् । प्रानो लोपः। निधिः विधिः॥ कर्मण्यधिकरणे च ॥ ९३ ॥ कर्मण्युपपदेऽधिकरणे कारके घोः किः स्यात् । जलं धीय. तेऽस्मिन्निति जलधिः । उदधिः । अकर्तरीत्यधिकारादेव सि- देऽधिकरणग्रहणं कारकान्तनिवृत्त्यर्थम् ॥ स्त्रियां क्तिन् ॥ ९४ ॥ भावादी धातोः क्तिन् स्यात् स्त्रियाम् । घनादीनामप- वावः । कृतिः । चितिः । भूतिः । क्तिनाबादिभ्यः॥ गुरोश्च हल इत्यस्यापवादः । प्राप्तिः । रादिः । दीप्तिः । स्रस्तिः । ध्वस्तिः । आवादेराकृतिगणत्वात् लब्धिरित्यपि । श्रुयजिस्तुभ्यः करणे ॥ श्रूयतेऽनयेति श्रुतिः । इष्टिः । स्तुति।। ग्लाज्याहाभ्यो निः॥ ग्लानिः । ज्यानिः । हानिः । अकारान्तेभ्यो स्वादिभ्यश्च क्तिानष्ठावद ॥ कीणिः । लूनिः । पूनिः । संपवादिभ्यः किम् ॥ संपद । विपत् । किमपि । सम्पत्तिः । विपत्तिः ॥ स्थागापापचो भावे ॥ ९५ ॥ एभ्यो भावे क्तिन स्याद स्त्रियाम् । अडोऽपवादः । उप- स्थितिः । उपगीतिः। संपीतिः। पक्तिः। भावग्रहणमन्ति- रनिरासार्थम् । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्याधन्ते नोत्तरा- ·२८० প্রমানা [३-३-९९ निति न्यायेन विभाषाख्यानेत्याविना एलिजौ भवत एव । को स्थायिकाम् । कां स्थायिम् ॥ मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः ॥ ९६ ॥ पंचमीस्थाने प्रथमा । एभ्यो भावे किन् स्थाव स्त्रियां स चोदाचो मन्त्रे । सामान्येन क्तिनि सिद्धे उवा- चार्थं वचनम् । भाषायामाधुदात्तः। दृष्टिः । इष्टिः । पतिः। मतिः । वित्तिः । भूतिः । वीतिः । रातिः॥ उतियूतिजूतिसातिहेतिकीयश्च ॥ ९७ ॥ मन्त्र इति निवृत्तम् । भावे स्त्रियां क्तिनन्ता उदात्ताश्चैते निपात्यन्ते । भवतेवरत्वरेत्यूत् । उनेः स्वरार्थ निपातः। पौतेः यूतिः । जीवनेजूनिः । दीर्घत्वं निपातनात् । स्यतेः सातिः । निपातनायतिस्यतीतीत्वाभावः । सनोतेर्वा कृतात्वस्य स्वराय निपातनम् । इन्तेर्नस्य इत्वं हिनोतर्वा गुणो निपायते । हेतिः। कीर्तयतेः कत्तिः । युचोऽपवावः ।। ब्रजयजो वे क्यप् ॥ ९८ ॥ पतयो वे क्यप् स्यात् स्त्रियाम् स चोदात्तः । तिनो- ऽपवादः । व्रज्या । इज्या । संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविषुशी क्भृञिणः ॥१९॥ भाव इति न संबध्यते । एभ्यः संज्ञायां क्यप् स्याव स्त्रियां स चोदात्तः । समजन्सस्यामिति समज्या समा । संवत्वाव वीभावाभावः । न हि वीभावे सति संज्ञा गम्यते । निषद्या । (१)२।४ । ५६ सूत्रे'क्यप्यपि न' इति चार्तिकं दृश्यते ।

·३.३-१०३] मिताक्षरा ૧૮ पापणः । निपनन्त्यस्यामिति निपत्या पिच्छिला भूमिः । म- न्यतेऽनयेति मन्या । विद्यते गृह्यतेऽनयेति विद्या । सूयते सोमोऽस्याम् इति मुबाऽभिषवदिवसः । व्यतेऽस्यामिनि शय्या । भरणं भृन्या जीविका । संज्ञान- हणादधिकाराभावेऽपि भाव एव प्रत्ययः । तेन भाति सि- दधति । ईयते गम्यतेऽनयेति इत्या ॥ कृञः श च ॥ १० ॥ भावे कृनावाः स्याद क्या च । क्रिया। कृत्या । ति. बपि । कृतिः ॥ इच्छा ॥ १.१॥ इषेभीवे स्त्रियां शः यगभावश्च निपात्यने । तिनोऽप- चादः। एषणमिच्छा॥ परिचर्यादीनामपि निपातनम् ॥ परिचरणं परिचर्या । स । परिसर्या । गुणो निपात. नाद । मुग। चौरादिकोऽदन्तः। अनो लोपाभावो निपातनाव । मृगया । अटाव्या । द्विवचनाभ्यासदी? निपातनात् ॥ जागर्तेरकारो वा ॥ जागर्या । जागरा ॥ अ प्रत्ययात् ।। १०२ ॥ प्रययान्ताद्धातारकारमययः स्याव स्त्रियां भावे । तिनो- ऽपवावः । चिकीर्षा । पुत्रीया ॥ गुरोश्व हलः ॥ १०३ ॥ गुरुमान् हलन्तो यस्तस्मादा स्यात् खियाम् । ईक्षा। कहा । गुरोः किम् । भक्तिः । हलः किम् । नीतिः ॥

·૨૮૨ अनंभट्टकृता [३-३-१०७ पिद्भिदादिभ्योऽङ् ॥ १०४ ॥ पिद्भयो भिदादिभ्यश्च खियाम स्यात् । ष् । जरा । त्रपुषु । त्रपा । भिवादिभ्यः । भिदा विदारणे । भित्तिरन्या। किवा द्वेधीकरणे । छित्तिग्न्या । आरा शस्याम । आतिरन्या। अत्राडा सहोपसर्गातीति वृद्धिः । धारा प्रपाते । धृतिरन्या। हारा । कारा ज्योतिषि । भारादौ गुगो कृते दीर्घत्वं निपासते । लखा । गुगो निपातनात् । लस्य रो वा । रेखा । चुर्वेर्डत्वं दीर्घश्च । चूडा। गुहा गिर्योषध्योः । गूढिरन्या । क्रपेः संप्रसारणं च । कृपा । श्रद्धा । मेधा ॥ चिन्तिपजिकथिकुम्बिचर्चश्व ॥ १०५॥ एते एयन्ता एव सर्वे गृह्यन्ते । एभ्योऽङ् स्यात् स्त्रियाम् । युचोऽपवादः । चिन्ता । पूजा । कथा । कुम्बा । चर्चा । चाधुजीप । चिन्तना ॥ आतश्वोपसर्गे ॥ १०६ ॥ उपमर्गपूर्वेभ्य भादन्तेभ्योऽङ् स्यात् स्त्रियाम् । क्तिनो- ऽपवादः । उपधा॥ श्रदन्तरोरुपसर्गवदुत्तिः ॥ श्रद्धा । अन्तर्धा॥ ण्यासश्रन्थो युच ॥ १०७ ॥ गयन्तावासश्रन्थोश्च युचू स्यात् । आपवादः । भावना । पासना । श्रन्थना । अस्त्रियामिति प्रतिषेधश्च यत्रोत्सर्गाप- बादौ द्वापि स्यधिकारविहितौ तत्रैव । तेन वासरूपेण ·३.३.१०८] मिताक्षरा ण्यत्सम्भवादास्या इसपि सिद्धम् ॥ घट्टिवन्दिविदिभ्यश्च ॥ घटना । वन्दना । वेदना । घटनसपि ॥ इफेरनिच्छार्थस्य ॥ अन्वेषणा ॥ परा ॥ पर्येषणा । परीष्टिः॥ रोगाख्यायां ण्वुल्बहुलम् ॥ १०८ ॥ धातोः स्त्रियां बहुलं एबुल् स्यात् रोगाख्यायाम् । प्र. छर्दिका । कचिन । शिरोऽतिः ॥ धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् ॥ शायिका । आसिका। इश्तिपौ धातुनिंदेशे ॥ वहिः । पचतिः । कचिन्न । मनः ।। वर्णात्कारः॥ अकारः । इकारः। कचिन्न । अस्य चौ ॥ संघाताच कचित् ॥ एवकारः॥ रादिफः॥ रेफः । रकार इसापि ॥ मत्वर्थाच्छः ॥ मत्वर्थीयः । मतुवर्षीय इसपि ॥ इगाजादिभ्यः॥ प्राजिः । प्रादिः॥ इञ् वपादिभ्यः॥

·अभट्टकृता [३-३-११२ पापिः । वासिः । वादिः ॥ इक् कृष्यादिभ्यः॥ कृषिः । किरि। गिरिः॥ संज्ञायाम् ॥१०९॥ संज्ञायां धातोपर्बुल् स्याव स्त्रियाम् । उद्दालकपुष्प- भलिका । सालभषिका ॥ विभाषाऽऽख्यानपरिप्रश्नयोरिञ् च ॥ ११ ॥ प्रश्न उत्तरे च गम्यमाने धातोरिञ् स्यात् चात् ण्वुलू । विभाषाग्रहणादन्योऽपि यथामाप्ति स्त्रियाम् । कां त्वं कारि कारिक क्रिया कृत्यां कृति बाऽकार्षीः । सर्वां कारिकां क्रियां कृयां कृतिमकार्षम् । इत्यादि जयम् ॥ पर्यायाह!त्पत्तिषु ण्वुच् ॥ ११ ॥ एषु गम्यमानेषु धातोर्युच् स्याद स्त्रियाम् । पर्यायः परिपाटी । भवता शायिका । अहें । अर्हति भवान् पय:- पायिकाम् । ऋणे । इक्षुभक्षिकां मह्यं धारयसि । उत्पत्तौ । पोवनभोजिका उदपादि । वेत्येव । चिकीर्षोत्पद्यते । चः स्वरार्थः॥ आक्रोशे नज्यनिः ॥ ११२ ॥ नपूर्वाद्धातोः स्त्रियामनि: स्यादाक्रोशे गम्ये । क्तिः माद्यपवावः । माक्रोशः शापः । प्रकरणिस्ते वृषल भूयात आक्रोशे किम् । प्रकृतिववत्तस्य । नाम किम् । मृ. तिस्ते वृषल ॥

·॥ ३-३.११७] मिताक्षरा कृत्यल्युटो बहुलम् ॥ ११३ ॥ भावे प्रकर्तरि स्त्रियामियादि निवृत्तम् । कृत्या ल्युत् च बहुलमर्थेषु स्युः । स्नात्यनेनेति स्थानीयम् । दीयतेऽस्मै दा. नीयो विमः । ल्युडपि । अपसिच्यत इत्यपसेचनम् । बहुलग्र- हणाद कृन्मात्रस्यान्तरेऽपि यथामयोगं वृत्तिः । पादाभ्यां हियते पावहारकः । गलंचोपकः॥ नपुंसके भावे क्तः ॥ ११ ॥ धातो वे क्तः स्यानपुंसके । हसितम् । स्मितम् ॥ ल्युट् च ॥ ११५ ॥ नपुंसके भावे । शयनम् । आसनम् ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीरसुखम् ॥११६॥ येन संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरमुखं जायते तस्मिन् कर्मण्युपपदे नपुंसक भावे धानोर्युट् स्यात् । निसोपपदसमा- साथै वचनम् । ओदनभोजनं मुखम् । कर्मणि किम । तूलिकाया उत्थानं सुखम् । संस्पर्शाकिम् । अग्निकुण्डस्योपासनं सुखम् । कर्तुः किम् । गुरोः स्नापनं मुखम् । शरीरेति किम् । पुत्रस्य परिष्वानं मुखम् । मानसमीतिरत्र । सुखं किम् । कण्टकानां मर्दनं दुःखम् । सर्वत्रासमासः प्रत्युदाहरणे ॥ करणाधिकरणयोश्च ॥ ११७ ॥ एतयोरभिधेययोर्धातोर्युट् स्यात् । घनपवादः । इध्म- प्रवचनः । अधिकरणे । गोदोहनी ॥

·૨૮ર अभट्टकृता [३-३-१२२ पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ॥ ११८ ॥ करणेऽधिकरणे च धातोर्घः स्यात् पुंसि संज्ञायाम् । दन्त- छदः । अधिकरणेऽपि । एत्य तस्मिन् कुर्वन्तीसाकरः । पुंसि किम् । प्रसाधनम् । संज्ञायां किम् । महरणो दण्डः ॥ गोचरसंचरवबजव्यजापणनिगमाश्च ।।११९ ॥ एते घान्ता निपासन्ते पूर्वस्मिन्नर्थे । हलश्चेति घोऽप- पादः । गावश्चरन्यस्मिन्निति गोचरः। संचरः। वहसनेन वहः। व्रजः। व्यजः । निपातनाद्वीभावो न । एत्यैतस्मिन पणन्त इसा- पणः । निगच्छन्त्यस्मिनिति निगमः । चाकषः निकषः । मायग्रहणेनैव सिद्धरशिष्योयं योग इत्याकरे ॥ अवे तस्त्रोपञ् ।। १२०॥ अवपूर्वयोरेतयोः करणाधिकरणयोर्घञ् स्यात् संज्ञायाम् । अवतार । श्रवस्तारा । मायेणानुसत्या असंज्ञायामपि । अर- तारो नद्याः ॥ हलश्च ॥ १२१ ॥ हलन्ताद पुंसि संज्ञायां करणाधिकरगायोर्घम् स्यात् । घापवादः । लेखः । वेदः । मार्गः । अपामार्गः ॥ अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च ॥ १२२ ॥ एते पुंसि संज्ञायां घनन्ता निपासन्ते । अधीयते एत्या- स्मिन्नित्यध्यायः । नीयतेऽनेनेति न्यायः । उधुवन्त्यनेन उ- चावः । संद्रियते अनेनेति संहारः । आध्रियन्तेऽस्मिन्नित्या- धार। भावयन्त्यस्मिन्नित्यावायः । चादवहारः ।।

·३-३-१२६] मिताक्षरा ૨૮૭ उदकोऽनुद्के ॥ १२३ ॥ उत्पूर्वादश्चतर्घ निपात्यने अनुदके। तैलमुदच्यते उद्भि- यते अस्मिन्निति तैलोवङ्का, घृतदिङ्कः, चर्मादि । अनुदकं किम् । उदकोदश्चनः । इलश्चेत्यनेनैवात्र घभूमिद्धः प्रायवचनेन च गो- दोहनः प्रसाधन इत्यनेबोदकोदश्चन इत्यत्रापि घनभावसिद्धे. श्वाशिष्योऽयं योग इत्याकरे ॥ जालमानायः ॥ १२४ ॥ आङपूर्वान्नयतेः करणे घञ् निपासते जालं चेद्वाच्यम् । पानीयन्ते मत्स्या अनेनेत्यानायो मत्स्यानाम् ॥ खनो घच॥ १२५ ॥ खनतेः करणाधिकरणयोध: स्यात् घ च । पाखनःपाखानः। खना डडरेकेकवकाः॥ भाखः । प्राखरी । पाखनिकः । पाखनिकवकः ॥ खनो घ चेत्यत्र घिरकरणसामर्थ्यादन्यत्रापि घः । तेन भगः पवम् खलः इत्यादि सिद्धम् ॥ ईषदुस्सुषु कृच्छाकृच्छोर्थेषु खल् ॥ १२६ ॥ ईपदादिष्वेतदर्थेषु उपपदेषु धातो खलू स्यात् । कुच्छ्रे दुखम् । तदुरो विशेषणम् । अकृच्छं मुखम् । तदितरयो।। ईष- स्क।। दुष्करः । मुकरः । एषु किम् । कृच्छ्रेण कार्यः । एत- दर्थेषु किम् । ईषत्कार्यः । अत्र मनागर्थे ईषच्छब्दः॥ अजब्भ्यां स्त्रीखलनाः स्त्रियाः खलजौ विप्रतिषेधेन ॥ चितिः। कृतिः । खलू । ईषञ्चयः । मुलतः । अन । च- ·. अन्नभट्टकृतो [३-३-१३० यनः । लगना । खल् । इषन्दा । मज । सक्तुधानी ।। कर्तृकर्मणोश्व भूकृोः ॥ १२७ ॥ कर्तृकर्मणोरीषदादिपूर्वयोर्यथाक्रममुपपदयोः भूवनोः खल स्यात् । यथासंख्यमिति सूत्रे कर्तृकर्मणोर्यथासंख्यं भगवता निराकृतम् । व्यत्तित्वाङ्गीकारे सामर्थ्यादेव यथासंख्यसि- द्धिरिति तु मतिभाति । चादुपपवसमुच्चयः । खित्वसामाद कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमित्याश्रयणे बाहुलकाद्वा ईषदादीनामेव कतृकर्मपूर्वत्वम् । न कतृकर्मणोरीपदाधिपूर्वत्वम् । अनाढ्येन भवता ईषदाव्येन शाक्यं भवितुम् ईषदाढ्यंभवं भव- ता। दुराव्यंभवम् । स्वायंभवम् । अनान्यः आन्यः क्रियते मुखेन ईषवाढ्यंकरः । दुराढ्यंकरः । स्वाट्यंकरः ॥ कर्तृकर्मणाश्चर्थयोरेव ॥ नेह । अड्यन मुभूयते ॥ आतो युच् ॥ १२८ ॥ ईपदादिपूर्वादादन्तायुच् स्यात् । खलोऽपवादः । कर्तृ- कर्मणोरिति न स्वर्यते । इषत्पानः दुष्पानः सुपानः सोमः ।। छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ॥ १२९ ॥ ईपदादिष्वेभ्यः छन्दसि युच् स्यात् । खलोपवादः। सूपसदनम् ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ १३ ॥ छन्दसि युच् । सुवेदनाम् । भाषायां शसियुधिशिधृषिमृषिभ्यः ॥

·२ . . १ ४ . avor VarY . . ६ २ R । ४ सूचीपषम् । गणपाठ ৗতমদায় पलहरी पारणी जातकतत्त्वम ० १२ तत्त्वदीप तर्कसंग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः (शिला ) धातुरूपावली नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रशभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ भट्टीकाव्य ५ सर्ग मनोरमा शब्दरतसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली लीलावती (म०म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ पसिष्ठसिद्धान्तः वार्तिकपाठः विष्णुसहस्रनाम १ शब्दरूपावली पृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका १ सरस्वतीकण्ठाभरणम् सासन्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सालयतत्त्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरी टिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति ६ ૨ १ ४ १ ३ . ३ १ .

·६०० १ ६ . विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीज़नानी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकापसी। इयं पुस्तकावली खण्डशी मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृता निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषालू दसहिताश्च प्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यी- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यम- हाशयय:कानिधित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डाना- १० गुल्यं प्रापणव्ययश्च देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसमहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाज्य सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता १ वाक्यपदीयम खण्डानि ३ रसगङ्गाधरः खण्डानि परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शन किरणावलीटीकासवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहित खण्डे २ शिक्षासमहः खण्डानि नैष्कर्यसिद्धिःखण्डानि ३ महर्षिकात्यायनप्रणीत शुक्लयजुस्सर्षानुक्रमसूत्रम सभायं ऋग्वेदीयशौनकमातिशाख्यं समाध्यम खण्डानि (बृहत) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) वेदान्तदीपा (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः)बण्डानि ३ टुप्टीका खण्डानि४४ पातालदर्शनमाश्रीरामानन्दयनिकतमणिप्रभाऽख्यात सा १ व्याकरणमिताक्षरा|सर्वतन्त्रखनग्नश्रीमदभप्राणीसाख म्याथलीलावती ( यन्त्रखा) ब्रजभूषण दास भोर कम्पनी बांदनीचौक के उत्तर नई सड़कवनारस। ... ३ ९ २ . २ ५ ar 4 ६

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.