·r
[ All rights reserved by the publisher. ]
Porr Bandaardag Fase spedzes}
23 che Virnaya-sagar Press,
26-28, Kolbbat Lane, Bombay.
PUBLS1-P durang Jawaji,

·काव्यमाला. ४६. श्रीमथुरादासविरचिता वृषभानुजा। लाहोरकॉलेजमुख्याध्यापकमहामहोपाध्यायपण्डितशिवदत्त- शर्मणा, मुम्बापुरवासिपणशीकरोपाह्वलक्ष्मणशर्मात्मज- वासुदेवशर्मणा च संशोधिता । द्वितीयं संस्करणम् । सा च मुम्बय्यां पाण्डुरङ्ग जावजी इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्ययन्त्रालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीता । १९२७ मूल्यं. ७ आणकाः

·No text on this page.

·काव्यमाला। कायस्थकुलोद्भवमथुरादासविरचिता वृषभानुजा। प्रथमोऽङ्कः। कपोले पत्राली पुलकिनि विधातुं व्यवसितः खयं श्रीराधायाः करकलितवर्तिमधुरिपुः । यदासीत्तद्वक्रे निहितनयनः कम्पितभुज- स्तदेतत्सामर्थ्यं तदभिनवरूपस्य जयति ॥ १ ॥ अपि च । सुधाधाम्नः कान्तिस्तव वदनपङ्केरुहगुणै- जितेव म्लानत्वं ब्रजति सहसा प्राणदयिते । वदत्येवं कान्ते दिवसविरहातकचकिता मुधा सुप्ता राधा तव दिशतु नित्यं प्रियशतम् ॥ २ ॥ अपि च । वामांशस्थलचुम्बिकुण्डलरुचा जातोतरीयच्छविं वंशीगीतिभवत्रिमशवपुषं झूलासलीलाकुलम् । १. अयं च मथुरादासनामा कविः श्रीगङ्गायमुनातीरवसतौ सुवर्णशेखरनानि नगरे प्रादु- बभूवेति प्रारम्भ एव सूत्रधारवाक्येन प्रतीयते. परंतु तस्य नगरस्याधुना केनाभिधानेन प्रसिद्धिरिति न ज्ञायते. अतोऽस्य प्राचीनत्वेऽपि न संदेहः. २. अस्याश्च नाटिकायाः पु- खकद्वयं प्राप्तम् तत्रैकं पण्डितपत्रे मुद्रितं ख-संज्ञकम्. क-संज्ञकं तु मथुरास्थधुलोपाख्य- रघुनाथभट्टानां जयपुरराजगुरुश्रीनारायणपर्वणीकरैः खयमेवानाय्य काव्यमालार्थमस्मभ्यं दत्तमिति तेषामुपकारं वर्णयितुमशक्कास्ताननामयाशिषा योजयामः. पण्डितपत्रे मुद्रित- स्थाप्यस्य सर्वसुलभतामवलोक्य काव्यमालायां योजनं वहूनां प्रार्थनया कृतमिति बोध्यम्, ३. अभूद्वकेन्दौ यत् ख.४. तदङ्गे संलग्ना तव दिशतु राधा प्रियशतम्' ख.५. पदमख.

·२ काव्यमाला। किंचित्लन्तशिखण्डशेखरमतिस्निग्धालिनीलालकं राधादिप्रमदाशतावृतमहं वन्दे किशोराकृतिम् ॥ ३ ॥ अपि च । नीलाम्भोरुहकोशकोमलतनुं स्मेराननं मालिनं सुस्निग्धं दधतं दुकूलयुगलं वाग्वैभवस्यास्पदम् । खीयानां मुदितामृतेन हृदयं संतर्पयन्तं सदा राधाकेलिकथासु संततरतं ध्यायामि कृष्णाभिधम् ॥ ४ ॥ (नान्यन्ते।) सूत्रधारः-अलमतिव्याहृतेन । अद्य खलु बल्लवविलासिनीभिर्विनि- दारविन्दवेदनामोदिपरिमलवाहिनीभिः पद्मिनीभिरिव विलोभ्यमानमानस- हंसस्य श्रीवृषभानुनन्दिनीपादपद्मरजोरञ्जितोपान्तेन मायूरमुकुटेनालंकृत- मौलेः समदकलहंसकामिनीकुलकोलाहलेन पुलिनवलयेन मुखरमेखलया परिगतनितम्वबिम्वेनेव विराजितायास्तपनतनयाया वेलावनान्तलतामण्डपेषु समारब्धकन्दर्पकेलिकलाकलापस्य यशोदानन्दयोनयनानन्दजननस्य त्रिभु. वनविलोभनीयाभिनवकिशोरवयसः श्रीराधामोहनस्य वृन्दारण्यान्तर्गतानां विहारवनस्थलीनामवलोकनसुखमनुभवितुमनेकदेशान्तरादुपस्थितेन साधु- जनवृन्देन समाहूय सादरमभिहितोऽस्मि । यथा-असत्प्रियसुहृदातिप्र- वलया भगवद्भक्त्या कायस्थकुलावतंसतामुपगतेन जमुकन्यकाकालिन्दीतीरो- वलमे मध्यदेशशिरःशेखरभूते सुवर्णशेखरनाग्नि नगरे समवाप्तपरार्ध्य- जन्मना श्रीमथुरादासेन या विरचिता विदग्धजनहृदयकुमुदानन्दैकको- मुदी वृषभानुजा नामापूर्वनाटिका सा भवताभिनेतव्या । यावन्नेपथ्यवि- धानं रचयित्वा यथासमीहितं समाचरामि । (परितो विलोक्य । सानन्दम् ।) अये, सुहृद्भूयिष्ठेयं परिषत्कौतुकापहृतचित्तवृत्तिलक्ष्यते । सर्वथा तस्य १. 'अस्मिञ्छोके श्रीकृष्णस्य, श्रीकृष्णदासाख्यस्य गुरोश्च श्लेषेण वर्णनम्' इति क- पुस्तकटिप्पणी. २. 'वदनाभिः पद्मिनीभिः' ख. ३. 'श्रीमदृष' ख. ४. 'रुन्मद' ख. ५. 'वीरान्तचालितलता' ख. ६. 'तदुपविष्ठे । (अञ्जलिं बद्धा) भो ब्रजेन्द्रनन्दन- लीलामृतरसाविष्टचित्तचञ्चरीकाः, क्षणं दत्तावधाना भवत । सोऽहं रङ्गतरङ्गनामधेयो ·१ अङ्कः] वृषभानुजा। कवेरमृतरसनिष्यन्दिसूक्तीनां चरितार्थता । स्थाने चासकलाकलांपविन्या- सविलासानां प्रवृत्तिरिति । (पुनः सर्वतो विलोक्य । साशङ्कम् ।) ननु तस्य कवे- धर्मानभिज्ञः कश्चिदिह न भवेत् । (विचिन्त्य ।) भवतु । ये वाञ्छन्ति भवच्छिदच्छमतयो ज्ञानं परं मुक्तये ते सायुज्यपदं ब्रजन्तु सुतरां श्रान्ताः खविस्मारकम् । ये वैकुण्ठपतेश्च वासवसतौ स्निग्धाः स तैः सेव्यता- मेते तत्सुहृदो जयन्ति रसिका राधाधवाराधने ।। ५ ।। तदिदानी गृहं गत्वा जायामाहूय रङ्गमङ्गलानि संपादयामि । (परिक्रम्य ने- पथ्याभिमुखमवलोक्य च ।) आर्ये, इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी-अजउत्त, इअमि । आणवेदु अज्जो को णिओओ अणु- चिट्ठीअदु त्ति । (क) सूत्रधारः-आर्ये, वृषभानुजाप्रयोगाभिनयविलोकनाय कुतूहलिनः पारिषदाः । हृतहृदयोऽस्मि सहजसुहृदामेतेषां प्रीतिप्रकर्षेण प्रेमपुरःसरेण च सततमालापेनेति । कदा वृन्दारण्ये नवघननिभं नन्दतनयं परीतं गोपीभिः क्षणरुचिमनोज्ञाभिरभितः । गमिष्यामस्तोपं नयनविषयीकृत्य कृतिनो वयं प्रेमोद्रेकस्खलितगतयो वेपथुभृतः ॥ ६ ॥ तेन हि सत्वरमारभ्यतां गीतकमहोत्सवः । नटी-(साश्चर्यम् ।) अजउत्त, देसन्तरादो आअदेहिं एदेहिं सह पढम- (क) आर्यपुत्र, इयमस्मि । आज्ञापयत्वार्यः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति । नटस्तेन कविना कृतामभ्यर्थनामुदाहतुकामः । (प्रणिपत्य।)प्रयोगबन्धः सरसः कवीनां दृष्टो भवद्भिर्बहुशः सुकान्तः। गुणेन शून्योऽपि मम प्रबन्धः कृष्णप्रसङ्गादवलोकनीयः॥ (सर्वतो निर्वर्ण्य ।) इति ख-पुस्तकपाठः. १. 'तद्धर्मानभिज्ञः' ख. २. 'मेवंप्रायेणालापेन' ख. ३. 'संगीतक' ख.

·४ काव्यमाला। दसण जेव कुदो दे ईरिसी पीई संवुत्ता । जं अज भोअणादिअं वि णाहिणन्दसि । (क) मूत्रधार:-आर्ये, कुत ईदृशी प्रीतिः संवृत्तेत्यलमाशङ्कितेन । यतः । हेतुर्नैसर्गिकः कोऽपि प्रीतर्यदि न वर्तते । मालती मधुरास्तीति मधुपः केन शिक्ष्यते ॥ ७ ॥ (नपथ्ये।) साधु भरताधिराज, साधु । सत्यमेवैतत् । कः संशयः । (हेतुर्नैसर्गिक कोऽपि' (१७) इति पठति ।) सूत्रधारः-(समाकर्ण्य । नेपथ्याभिमुखमवलोक्य च ।) आर्ये, किमत्र का. लातिपातेन । नन्वेष विरचितवृन्दावेषः समागत एव ममान्तेवासी मधुर- प्रियो गृहीततत्सहचरीवनरक्षिकाभूमिकश्च सखा मे रङ्गमङ्गलः । तदावा- मपि गत्वा रङ्गप्रवेशाय संनद्धीभवावः । (इति निष्क्रान्तौ ।) इति प्रस्तावना। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा वृन्दा वनरक्षिका च ।) वृन्दा-सत्यमेवैतत् । कः संशयः। ('हेतुर्नैसर्गिकः कोऽपि' इति पुनः पठति।) अन्यथा राधाकृष्णयोः कुमुदिनीकुमुदबान्धवयोरिव कथं तादृशी प्रीतिः । (क्षणं विमृश्य ।) सखि वनरक्षिके, मयाप्यस्मिन्व्यतिकरे किंचिदिव साधु विहितम् । वनरक्षिका-आवेदेदु भअवदी कधं विअ । (ख) वृन्दा-सखि, समाकर्ण्यताम् । गता यदृच्छयाहं वृषभानुगोपनिके- तनम् । तत्तनयां राधां सुसृष्टमणिकुट्टिमे प्राङ्गणैकप्रदेशे कन्यकासहस्रमध्य- (क) आर्यपुत्र, देशान्तरादागतैरेतैः सह प्रथमदर्शनेनैव कुतस्त ईदृशी प्रीतिः संवृत्ता । यदद्य भोजनादिकमपि नाभिनन्दसि । (ख) आवेदयतु भगवती कथमिव । १. 'गृहीतवन ख.

·१ अङ्कः] वृषभानुजा। वर्तिनी कुमारीभावोचितानेकलीलारसमनुभवन्ती परिस्फुरन्त्या निजाङ्गका- त्या काञ्चनमयीमिव कुर्वती स्वपरिसरभुवं विदूरादेवावलोक्य मनसि कृतवत्यसि । वनरक्षिका-तदो तदो । (क) वृन्दा-इयं हि आत्मानुरूपरमणीयगुणेन तन्वी सौदामिनीव रुचिरेण नवाम्बुदेन । नन्दात्मजेन सह येन लभेत योगं यत्नः स एव निपुणोऽत्र मया विधेयः ॥ ८॥ वनरक्षिका-भअवदि, तुह मुहचन्दादो विणिग्गदं इमं राहामो- हणमिहुणस्स अण्णोण्णव्वइअरकधासुधारसं सुदिसुत्तिआएहिं समापि- बन्तीं आमूलादो आकण्णे, तुवरेदि मं तवाणुम्गहजणिदो मणोरहो। (ख) अत्रान्तरे स वृषभानुरुपाजगाम श्रुत्वा ममागमनमाशु तयानुयातः । वत्से समानय करौ सबहुप्रणाम तामित्यभाषत ततश्च मया स उक्तः ॥९॥ महाभाग, किमायासयसि महानुभावामेनाम् । यतः। इयमतिललिताङ्गी रोचिषामग्रभूमिः कुसुमशरजयश्री रूपसीमान्तलेखा। ब्रजपतितनयस्य प्रेमपात्रीमवित्री भवति तव नितान्तं वाञ्छितानां विधात्री॥१०॥ (क) ततस्ततः । (ख) भगवति, तव मुखचन्द्राद्विनिर्गतमिमं राधामोहनमिथुनस्यान्योन्य- व्यतिकरकथासुधारसं श्रुतिशुक्तिकाभ्यां समापिबन्तीमामूलादाकर्णयितुं त्वर- यति मां तवानुग्रहजनितो मनोरथः। १. 'समगुणवरयोगात्' ख. २. 'ब्रजपतिरिव कृष्णं पालय वं तदेनाम् ख.

·ur काव्यमाला। वनरक्षिका-भअवदि, सा महाणुभावा राहिआ एवं आकण्णिअंतदो कीरिसी संवुत्ता । (क) वृन्दा-मुग्धतया स्नेहरसानभिज्ञापि सा मदभिहितमुपश्रुत्य मुहुः श्रुतिपरिसरं प्रियवचनमाकर्णयितुमिवोपगतेन तिर्यगपाङ्गेन चक्षुषा माम- वलोकयन्ती तत्कालोपजातलजयेव किंचिदवनतमुखी स्थिता । वनरक्षिका-अध गोउलेन्दणन्दणस्स वि अणुराओ केण विहिणा समुल्लासिदो भअवदीए । (ख) वृन्दा-सखि, श्रूयताम् । तदाहमिति चिन्तितवती । यदेनां .महा- भागां स्पृशतीव लज्जादिभावः कृतकृत्याहं संप्रति गोकुलं गत्वा बल्लवेन्द्र- नन्दनस्यापि कर्णपथमुपनयाम्यप्रतिममाधुरी दधानं राधाभिधानं केनचि- प्रसङ्गेन। वनरक्षिकातदो तदो। (ग) वृन्दा-ततो मुहूर्तादिव गोकुलमुपगत्य कलरुतैरुन्मत्तमधुकरकुलैर- भ्यर्थ्यमानमकरन्दस्योपवनसहकारस्य वेदिकायां क्षणं स्थित्वा सविस्मयं तस्य प्रदेशस्य रामणीयकं निरूपितवत्यस्मि । तथा हि । केचिद्वैदूर्यस्य द्यतिमभिनवैः शाद्वलचयैः क्वचित्सद्यःसूतैस्तरुकिसलयैर्विद्रुमरुचिम् । क्वचिन्मुक्ताकान्ति सितमुकुलकैर्यत्परिसरे हरत्येषा भूमिर्नयनसुभगं गोकुलमिदम् ॥ ११ ॥ अपि च। यस्योपान्ते तपनतनयातीरमासाद्य वत्सा वीताशकैः सह खगमृगैर्मन्दमन्दं चरन्ति । (क) भगवति, सा महानुभावा राधिकैतदाकर्ण्य ततः कीदृशी संवृत्ता । (ख) अथ गोकुलेन्द्रनन्दनस्यापि अनुरागः केन विधिना समुल्लासितो भगवत्या। (ग) ततस्ततः। १. 'रमणीयता ख... 'प्रतानैर्दूर्वाणां क्वचिदमलनीलोत्पलरुचं' ख.. . . .

·१ अङ्कः] वृषभानुजा। गोशालाभिर्बहुभिरभितः कल्पिताभिः किलोच्चैः प्राकारस्य श्रियमविरलां यच्च कामं बिभर्ति ॥ १२॥ धन्याः खल्वेते यदत्र गोपरूपधारिणो मुनय इव विगतान्याभिलाषचिन्ताः प्रेमोपरक्तचेतसः सततमस्य नन्दसूनोनिमेषपराङ्मुखेन चक्षुषा मुखपङ्कजमा- पिवन्तो निवसन्ति । वनरक्षिका-तदो तदो । (क) वृन्दा-एवमादिकं चिन्तयन्त्यामेव मयि परिजनादुपलभ्य मदाग- मनं गोपाधिपतिर्नन्दः सत्वरमुपागतः । सबहुमानं च मामितस्ततः संचर- धुवतिजनसहस्रमणिनूपुररवाहूतानां गृहदीर्घिकाकलहंससारसानां निनादै. मनोहरम्, प्रस्फुरत्पताकाकोटिविलिखितनभस्तलाभिरायामिनीभिरुच्चैर्मणि स्तम्भसहस्रमुद्वहन्तीभिरतितुङ्गशालाभिरभिभूषितम्, देहलीवलयविनिर्मित- नीलरत्नकिरणान्प्रमृष्टमणिकुट्टिमे प्राङ्गणे निपतितान्प्रत्यग्रदूर्वाप्रतानशङ्कया सलीलमालिहद्भिश्चटुलबालवत्सशतैः समुपशोभितम्, कैश्चिद्रनभित्तिषु संक्रान्तात्मप्रतिबिम्बकान्युद्वीक्ष्योतीक्ष्य कदाचित्समालिङ्गितुमायासितबा- हुभिः कदाचिदन्तःशून्यं मुधा मुकुलीकृताङ्गुलिदलं करकमलं गृह्यतामेत. दिति संज्ञया अहितमनन्तरमाकृष्योपहसद्भिः कदाचित्खयमुपरचितमुखम- ङ्गिविकारतयात्मानं विडम्व्यमानमधिगम्य समुपजाताभिषङ्गमङ्गुल्या तर्ज- यद्भिः कदाचित्स्वरत्नमालिकालंकृतानि संभाव्य ससंभ्रमं निजकण्ठदेशं स्पृशद्भिः कैश्चिदनुसृतभवनमृगशावकैः कैश्चिन्मुक्ताफलशकलप्रदानान- न्दितकलहंसपोतकैः कैश्चिद्वनचरोपनीतदाडिमीफलप्रणयिभिरनेकलीलाम- नोहारिभिर्गोपकुमारकैविराजितम्, समुन्नतस्तनतटप्रेढोलितस्थूलमुक्ताफल- दाममिः प्रचलत्कनकवलयानुविद्धविविधरत्नोन्मुखमयूखैर्नखत्विषा विभिन्नै- व्योमाभोग सेन्द्रायुधमिव कुर्वतीभिः सरमसान्दोलनसंक्षोभोत्सर्पितैर्बिन्दुवि- सरैर्दुर्दिनतामिवोत्पादयन्तीभिर्गोपवधूभिर्मथ्यमानदधिसमुजृम्भितेन तासां : (क) ततस्ततः। १. 'गोशालानां ततिभिरभितः कल्पितानां' ख. २. 'धन्यास्ते खलु येऽत्र सततं नन्दसूनोर्मुख' ख. ३. 'च रत्न' ख.

·८ काव्यमाला। च जघनतटास्फालनरणितमणिकिंकिणीझकाररवपीवरेण मङ्गलगीतिस्निग्ध- गम्भीरसप्तखरोपबृंहितेन वियद्व्यापिना निर्घोषेण जलदसंपदमुप्रेक्ष्य ससंभ्र- ममुन्मुक्तकेकानां कलापिकदम्बकानां प्रमोदनर्तितैरलंकृतम्, अनेकशुकसा- रिकाभिरुद्धष्यमाणकृष्णाद्भुतचरित्रम् , एकदेशविनिहितैरनेकरसपूर्णैः सु- वर्णरजतादिभाजनसहरुद्भासितम् , एकदेशे च मनोहारिणा क्रीडापर्वत- केन विराजमानमेकदेशे च हुताशनमुपर्युपरि स्थापिताभिः पयःपरिपूरित- पात्रपतिभिर्दिवसेऽपि भुवि विस्फूर्जिततारकावलीभिरिव संशोभमानम् , सर्व- सिद्धीनामुत्पत्तिस्थानभूतं खभवनं नीतवान् । वनरक्षिका-(खगतम् ।) अहो ससिरिअत्तणं णन्दगेहस्स । अह वा सअललोअणिवासो भअवं वासुदेवो सअं जत्थ पडिवसइ तत्थ किं अच- रिअं। (प्रकाशम् ।) तदो तदो। (क) वृन्दा-तस्यैवंविधस्याङ्गणमध्यभागेऽशेषभुवनश्रियः प्रासादस्येव पा- रिजातस्याधस्तादलंकृतपद्मरागवेदिकां प्रस्फुरन्तीभिर्निजाभरणप्रभाभिरावृ- तविग्रहां वनगमनकामं सुतं प्रहर्षगर्भस्निग्धमधुरैर्वचोमिालयन्तीं तत्रभवती यशोदाम्-(इति वागसमाप्तावेव ।) वनरक्षिका-(प्रेमविशेषेण वाष्पपूरोपरुद्धकण्ठा कथंकथमपि।) भअवदि, ताए महामाआए सिणेहसिणिद्धमहुरवअणस्सवणत्यं सवणाइं मे आउली- होन्ति । ता वण्णेदु भअवदी । (ख) वृन्दा-तद्यथा। त्वन्मुखाम्बुजविलोकनं विना नो मुहूर्तमपि नेतुमुत्सहे । त्वां कथं हि विपिनेऽनुवासरं प्रेष्य तात बत धारयाम्यसून् ॥ १३ ॥ (क) अहो सश्रीकत्वं नन्दगेहस्य । अथ वा सकललोकनिवासो भ- गवान्वासुदेवः वयं यत्र प्रतिवसति तत्र किमाश्चर्यम् । ततस्ततः । (ख) भगवति, तस्या महाभागायाः स्नेहस्निग्धमधुरवचनश्रवणार्थ श्र- वणौ में आकुलीभवतः । तद्वर्णयतु भगवती । १. 'आउलाई होन्ति ( आकुले भवतः) ख.

·१ अङ्कः वृषभानुजा। वनरक्षिका-(सविस्मयमात्मगतम् ।) हन्त, पआसिदो एत्थ पेम्मसंवलि- दवच्छलरसो । (प्रकाशम् ।) तदो तदो । (क) वृन्दा-(विलोक्य ।) भक्तिप्रवणेन मनसा प्रणाम ग(कृ)तवत्यस्मि । वनरक्षिका-तदो केण प्पसङ्गेण समक्खं पिदरीणं कण्हस्स क- ण्णावदंसीकिदं राहाअभिधाणत्तवअं भअवदीए । (ख) वृन्दा-ततश्च समुचितातिथिसत्कारसंभारैरुपकल्पितोपचारां मां त्र- जेश्वरः सप्रश्रयम् ‘कच्चित्कमुद्देश्यमनुगृहागमनं भगवत्याः' इत्यपृच्छत् । ततश्चावनतकन्धराहं तदा तं प्रति 'भगवन् , अस्मिन्ब्रजमण्डले संचरमाणाहं राधाभिधां वृषभानुगोपतनयामतिशयशीलरूपसंपन्नां सर्वलक्षणोपेततयाति- धीरप्रकृतितया च विडम्बयन्तीमिव श्रियं विलोक्य रूपमाधुर्यवयःसदृश- तया तव सूनोरनुस्मरन्समुपजातदर्शनकुतूहला चात्रायाता' इत्यवदम् । वनरक्षिका-तदो तदो। (ग) वृन्दा-असिंश्चान्तरे समुदपादि महान्कलकलः । तमाकर्पुति चि. न्तितं मया-यदेष आपूर्यमाणशङ्खसहस्ररवैपूरितदिक्चक्रवालं समभिहन्य- मानभेरीमृदङ्गकाहलानकमन्द्रमाङ्गलिकनिध्वानमधुकरम् 'इदमागृह्यताम् , इदमानीयताम् , इत एवागम्यताम्' एवंप्रायैर्गोपकुमाराणां ससंभ्रमालापैर्मु- खरितरथ्यामुखं समुल्लसति कोलाहलः । तत्तयामि वनममि प्रस्थितः कृष्णः। वनरक्षिका-तदो तदो। (घ) (क) हन्त, प्रकाशितोऽत्र प्रेमसंवलितवात्सल्यरसः । ततस्ततः । (ख) तदा केन प्रसङ्गेन समक्षं पित्रोः कृष्णस्य कर्णावतंसीकृतं राधा- मिधानस्तबकं भगवत्या। (ग) ततस्ततः । (घ) ततस्ततः । १. 'मण्डले कौतुकेन संचर' ख. २. क-पुस्तके नास्ति. ३. 'रवापूरित' ख. २. भा.

·१० काव्यमाला। वृन्दा-तदा च परिक्रम्यावलोक्य तं निर्व्याजसुन्दरं मनसि विचारित- वत्यत्लि । तथा हि । भूषाविभूषणमपि स्फुरदनकान्त्या माङ्गल्यमेतदिति यं जननी यशोदा । प्रायः प्रसाधितवती न तु दीप्तिबुद्ध्या सोऽयं सुहृत्परिवृतः समुपैति कृष्णः ॥ १४ ॥ (वनरक्षिका सप्रेमातिशयं तत्यादयोः पतति ।) वृन्दा-(पादावाक्षिप्य ।) सखि, इदानीं गत्वा कार्यान्तरमनुतिष्ठावः । (इति निष्क्रान्ते।) इति विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति श्रीकृष्णः प्रियालापश्च ।) कृष्णः-(खगतम् ।) हन्त, यस्या अभिधानमात्राकर्णनादेवाकुलीभूतं चेतः परवशतामुपैति । दुर्लभदर्शनां तामनालोक्य कथमात्मानं विनोद- यिप्ये तावत् । भवत्वेवम् । (प्रकाशम् ।) सखे प्रियालाप । प्रियालापः-आणवेदु भवं । (क) कृष्ण- संरुद्धा न भवेदियं समुदितैर्यावत्सुहृन्मण्डलै- वृन्दारण्यविहारभूमिरभितस्तावत्पुरस्ताद्वयम् । वीक्ष्यैनां सफलप्रसूनसुभगां भृङ्गाङ्गनानिःखनां नृत्यासतशिखण्डिमण्डिततरूं तृप्तिं ब्रजामो मुदा ॥ १५ ॥ प्रियालाप:-साहु भणिदं पिअवअस्सेण । अण्णो वि को वि अधि. अदररमणिज्जो कोदुअविसेसो तस्सि पदेसे संभावीअदि ति । (ख) कृष्णः (सामिलाषम् ।) क इव । (क) आज्ञापयतु भवान् । (ख) साधु भणितं प्रियवयस्येन । अन्योऽपि कोऽप्यधिकतररमणीयः कौतुकविशेषस्तस्मिन्प्रदेशे संभाव्यत इति । १. 'प्रकृतिमधुरं' ख. २. मनस्येवं ख.

·१ अङ्कः] वृषभानुजा। प्रियालापः-सुदं क्खु मए-एदेसु महुवासरेसु विसहाणुपुरादो माणुणन्दिणीमज्जणव्ववदेसेण मअणमहूसवं माणेदुं पभादे राहापमुहो कुमारिआअणो वुन्दाडइणिउञ्जवीहिआसंणिवेसं आअच्छदि । (क) कृष्णः-(सस्पृहम् । ) ततस्ततः । प्रियालापः-तहिं उण बालतमालविडवमूले पडिठ्ठाविदकुसुमाउ- हस्स णिवत्तिदपूआसक्कारो विविहसुउमारकुसुमेहिं अत्ताण मण्डिअजहा- सुहं लीलारसं च णिव्विसिअ सघरमग्गं अलंकरेदि ति । (ख) कृष्णः-(सपुलकमात्मगतम् । ) कथितमम्बातातयोः समीपे भगवत्या वृन्दयाप्येतत्संबन्धि रहस्यम् । निवेदयति च निमित्तं किंचिदुच्छ्वसितेन मम बाहुरिति सत्वरमनुसरामि तावत् । प्रियालापः—(कृष्णं किंचिदन्यादृशमालोक्यात्मगतम् । ) गाढं उक्कण्ठिदो लख्खीअदि एसो । होदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम्।)भो वअस्स, कधं दाणि मं उवेक्खिअ तूम्हीभूदो सि तुमम् । (ग) कृष्ण:-किमपि चिन्तयता मया न संभावितोऽसि । प्रियालाप:-(विहस्य ।) सुदिमग्गेण हिअए पविठं विसहाणुकुमा- रिअं चिन्तअता ति किं ण भणसि ! (घ) (क) श्रुतं खलु मया-एतेषु मधुवासरेषु वृषभानुपुरतो भानुनन्दिनीम- जनव्यपदेशेन मदनमहोत्सवं मानयितुं प्रभाते राधाप्रमुखः कुमारिकाजनो वृन्दाटवीनिकुञ्जवीथिकासंनिवेशमागच्छति । (ख) तत्र पुनर्बालतमालविटपमूले प्रतिष्ठापितकुसुमायुधस्य निवर्तितपू. जासत्कारो विविधसुकुमारकुसुमैरात्मानं मण्डयित्वा यथासुखं लीलारसं च निर्विश्य स्वगृहमार्गमलंकरोतीति । (ग) गाढमुत्कण्ठितो लक्ष्यत एषः । भवतु । एवं तावत् । भो वयस्य, कथमिदानी मामुपेक्ष्य तूष्णीभूतोऽसि त्वम् । (घ) श्रुतिमार्गेण हृदये प्रविष्टां वृषभानुकुमारिकां चिन्तयतेति किं न भणसि। १. 'श्रुतं तथा तावद्भगवतीवृन्दामुखात् । अयमप्येवं वदति' ख. २. 'जेव्व किं (एक किं) ख.

·१२ काव्यमाला। कृष्णः-(खगतम् ।) लक्षितोऽस्मि धूर्तेन बटुना । (स्मित्वा प्रकाशम् ।) तदविलम्वेनैवादेशय वृन्दाटवीमार्गम् । प्रियालापः-(परिक्रम्य ।) एदु एदु पिअवअस्सो । एदं क्खु णादिदूरे रमणिज्जं वुन्दावणम् । (क) कृष्णः-(परिक्रामन् । पुरो विलोक्य सहर्षम् ।) अहो अभिरामता वृन्दार- ण्यस्य । वयस्य, पश्य। इदं मधुरगीतिभिर्मधुकराङ्गनानां सखे कलापिकुलनर्तितैः पिककदम्बकोलाहलैः । लतानववधूलसत्किसलयानुरागोद्गमै- मंमागमनमङ्गलं परितनोति मन्ये वनम् ॥ १६ ॥ अपि च । भृङ्गालीनयनैर्निमेषविमुखं दूरात्समालोक्य मा- मानन्दाश्रुजलं स्रवन्ति विगलन्माध्वीकविन्दुच्छलात् । आहानं मलयानिलप्रचलितैः शाखाग्रहस्तैश्च मे सप्रेम प्रथयन्त्युपायनफलैर्नम्राः किलैते द्रुमाः ॥ १७ ॥ तद्वृन्दावननिवासिनां मनोरथसिद्धये त्वरिततरमुपगच्छावः । प्रियालाप:-(सस्मितम् ।) कचं अत्तणो वि मणोरहसिद्धी फुडं ण कहीअदि । (ख) कृष्णः-(स्मित्वा ।) अलं परिहास्येन । गच्छाग्रतः। (प्रियालापो नाट्येन तथा करोति ।) कृष्णः-(परिक्रम्य समन्ततो निरूप्य ।) सखे प्रियालाप, परिश्रान्तोऽस्मि । मुहूर्तकमेतेषु मधुमासकुसुमसमृद्धिमधुपानमत्तमधुकरनिकरमधुरशङ्कारमु- खरेषु मज्जदङ्गनाजनकदम्बनयनाञ्जनप्रसरसंपर्कतयातितरां श्यामायमानैः (क) एत्वेतु प्रियवयस्यः । एतत्खलु नातिदूरे रमणीयं वृन्दावनम् । (ख) कथमात्मनोऽपि मनोरथसिद्धिः स्फुटं न कथ्यते । १. 'अवलोक्य ख. २. 'परिहासेन ख.

·१ अङ्कः] वृषभानुजा। १३ संसर्पितसीमन्तसिन्दूरप्रवाहलोहितीकृतैः स्तनतटावगलितनवकुङ्कुमपङ्कपुञ्ज- पिञ्जरितैरतिविमलतया प्रतिमागतैरम्बरतलोल्लसितैरिवेन्द्रायुधशतैस्तरङ्गले- खानिवहैः संशोभिते यमुनाम्भसि समुन्मिषत्कुवलयकनारमकरन्दविन्दुनि- कुरम्बकरम्बितमतिशिशिरशीकरासारमुबहता लुलितपल्लवाङ्गुलिलतालास्य- लीलोपदेशदक्षेण दक्षिणानलेन संसेवितेषु लतानिकुञ्जेषु परिश्रममपन- यावस्तावत् । प्रियालापः-(अपवार्य ।) कुदो तस्सि कण्णारअणे समुप्पण्णाणुरा- अस्स दे परिस्समावणअणम् । (प्रकाशम् ।) जं भवं आणवेदि । (क) (उभौ परिक्रम्योपविशतः।) (नेपथ्ये ।) चम्पअलदे, उवहर कुसुमाइं । (ख) प्रियालापः-(पुरः कर्ण दत्वा किंचिदिव परिवर्तितकन्धरो नातिप्रकाशम् ।) तुवरदु तुवरदु पिअवअस्सो । इमस्सिं माहवीमण्डवे मुद्धकण्णआणं मिदु- सद्दो सुणीअदि । (ग) कृष्णः समुपसृत्य लतारन्ध्रे किंचिदाकुञ्चितचक्षुः सहर्पकौतुकं स्थितो विलोकयति ।). (ततः प्रविशति ससखीजना राधा।) राधा-हला तमालिए, कुसुमावचअणिमित्तं गदा मे पिअसही चम्प- अलदा अज वि ण पडिणिउत्ता । (घ) (क) कुतस्तस्मिन्कन्यारत्ने समुत्पन्नानुरागस्य ते परिश्रमापनयनम् । यद्भवानाज्ञापयति । (ख) चम्पकलते, उपहर कुसुमानि । (ग) त्वरयतु त्वरयतु प्रियवयस्यः । अस्मिन्माधवीमण्डपे मुग्धकन्यानां मृदुशब्दः श्रूयते। (घ) हला तमालिके, कुसुमावचयनिमित्तं गता मे प्रियसखी चम्पक- लताद्यापि न प्रतिनिवृत्ता। १. 'करम्बितान् ख. २. 'सारानुद्व' ख.

·१४
काव्यमाला।
(प्रावेदन पुष्पपूर्णपर्णपुटहन्ता सस्मिता।)
चम्पकलता-पिअसहि राहे, दिट्ठिआ वड्वसे । कुसुमिदा दाणिं णं
मणोरहलदा । (क)
राधा-(सभ्रूभङ्गन् ।) अइ, कीरिसो मणोरहो । (ख)
चम्पकलता-जदि कुदूहलं तदो अवहिदं सुणादु पिअसही । अब
णिसावसाणे दिवो को वि सिविणो मए । विमुमरिदो आसि । (ग)
राधा-तदो तदो। (घ)
चम्पकलता-संपदं कुसुमावचअकिदे परिक्कमन्तीऐ कावि सुवण्ण
जूहिआ तनालसंगदा पुलोइदा (ङ)
(राधा सलजमिव स्मेरमुखी तमालिकां सस्नेहं विलोकयति ।)
(चित्तैज्ञा।)
तमालिका-(चम्पकलतां प्रति ।) सहि, तदो किम् । (च)
चम्पकलता-सरिसदंसगेण मे सिनिदिपहं आरोहिदो त्ति । (छ)
प्रियालाप:-(खगतम् ।) दृढ विमुद्धो क्खु एसो राहारूवलावण्णविर
मेहिं एत्थ । भोदु। एल्वम् । (समीपतरमागत्योत्सर्पितमुखः साकूतम् ।) भो वअस
(क) प्रियसखि राधे, दिष्ट्या वर्धसे । कुसुमितेदानीं नो मनोरथलता
(ख) अयि, कीदृशो मनोरथः ।
(ग) यदि कुतूहलं तदावहितं शृणोतु प्रियसखी । अद्य निशावसा
दृष्टः कोऽपि स्वप्नो मया । विस्मृत आसीत् ।
(घ) ततस्ततः ।
(ङ) सांप्रतं कुसुमावचयकृते परिक्रामन्या कापि सुवर्णयूथिका तमा
संगता प्रलोकिता।
(च) सखि, ततः किम् ।
(छ) सदृशदर्शनेन मे स्मृतिपथमारोहितोऽस्ति ।
-
१. 'जई' ख. २. "तीए मा' स्व.3. 'अनन्तरं चित्तजा' क.
.

·१ अङ्कः] वृषभानुजा। १५ चिरं इह ट्ठिदेण तुए जं एवं पुलोई अदि इन्दीवलकोमलं लोअणजुअलं दे अलसत्तणं नो वअच्छदि । (क) कृष्णः-(किंचिद्विवया॑व्यक्तमिव ।) सखे, ब्रवीमि भूतार्थम् । गच्छति न तृप्तिमेतत्सुललितमस्याः समापिबद्रूपम् । नयनयुगं मम नूनं प्रीतिं समुपैति सफलतां चैवम् ॥ १८ ॥ प्रियालाप:-(किंचिद्विवर्णतामापाद्यमानं तन्मुखं निर्वोपजातकारुण्यमिवात्म- गतम् ।) हन्त, लक्खीकिदो दाणिं लद्धावसरेण कुसुमाउहेण राहारूवस्स अ- चणो अमोघप्पहरणम्स कोमलङ्गओ एसो । (प्रकाशम् ।) अध सुदं सव्वं इ. माणं मन्तिदम् । (ख) कृष्णः-सखे, मधुरमासां मत्रितम् । तदन्यदपि श्रोतुमिच्छामि तावत्। राधा-(आत्मगतम् ।) अवि णाम वदेदि इअं तंजेव्व दुल्लहजणं में अहिकरिअ जो भअवदीए वुन्दाए तदो तादस्स समीवे पसङ्गेण अभिहिदो आसिा(दक्षिणेतराक्षिस्पन्दोपदर्शितेन शुभनिमित्तेन सप्रत्याशमिव ।) होदु । पुच्छेमि दाव । (प्रकाशम् ।) कथं विअ । (ग) चम्पकलंता-(मनाग्भावानुविद्धं तदाकारं विभाव्य । साकूवम् ।) सहि, फ- लेण जेव्व जाणिस्ससि । पुणरुत्तेण किम् । (विचिन्त्य ।) अह वा कधइस्सम् । सुणाहि । इमस्सि जेव्व अदिमुत्तलदामण्डवपरिसरे तुमं किल कस्स वि अणु- (क) दृढं विमुग्धः खल्वेष राधारूपलावण्यविभ्रमैरत्र । भवतु । एवम् । भो वयस्य, चिरमिह स्थितेन त्वया यदेवं विलोक्यते इन्दीवरकोमलं लोचन- युगलं तेऽलसत्वं नो अपगच्छति । (ख) हन्त, लक्षीकृत इदानीं लब्धावसरेण कुसुमायुधेन राधारूपस्यात्म- नोऽमोघप्रहरणस्य कोमलाङ्गक एषः । अथ श्रुतं सर्वमासां मत्रितम् । (ग) अपि नाम वदेदियं तमेव दुर्लभजनं मामधिकृत्य यो भगवत्या वृ- न्दया तदा तातस्य समीपे प्रसङ्गेनाभिहित आसीत् । भवतु। पृच्छामि तावत्। कथमिव । १. कथंचिख.२. 'च'ख.

·काव्यमाला। रूववल्लहम्स सनीवे णवजलहरस्स विजुल्लदा विअ जह तमालविडवसंगदा सुवण्णजूहिआ लदा सोहमाणा मुहं कीलन्ती चिट्ठसि ति । (क) कृष्णः-(आत्मगतन् ।) कष्टं भोः। मम हि खमेनोदीरितं सख्याः श्रुत्वा श्रुतिसुखावहम् । आशाबन्धेन सौत्सुक्यं किंचिदुच्छ्वसितं मनः ॥ १९ ॥ किं च। तथाप्येषाभिधानेन धन्यं कमभिधास्यति । इति संशयमापन्नं धृतिं न प्रतिपद्यते ॥ २० ॥ प्रियालाप:-(सहपोंद्वेगमात्मगतम् ।) जंअवि एदाए उदाहिदं जं अवि तं अणण्णसाहारणं पिअवअस्सस्स जेव्व सरूवम् । तह विजइ से अभिधाणं फुडं कहिदं भवे । (उपसृत्य । प्रकाशम् ।) भो वअस्स, दिद्विआ वड्डसे। सुदं पिअवअस्सेण से वअणम् । तक्केमि भवं जेव्व वल्लहो त्ति । (ख) कृष्णः-(सोच्छ्वासम् ।) नीचैः। प्रसन्नस्ते तर्को यदपि मम चेतोऽपि नितरां तमेवार्थ सत्यं कलयति सखेऽतीव मधुरम् । तथाप्यस्या अङ्गं निरुपममथो मे वपुरिदं न किंचित्सादृश्यं लभत इति कृत्वास्मि विधुरः ॥ २१ ॥ प्रियालाप:-(विहस्य ।) अदो क्खु तुए अणण्णवदं समारद्धम् । (ग) (क) सखि, फलेनैवज्ञास्यसि । पुनरुक्तेन किम् । अथ वा कथयिष्ये। शृणु। अस्मिन्नेवातिमुक्तलतामण्डपपरिसरे त्वं किल कस्याप्यनुरूपवल्लभस्य समीपे नवजलधरस्य विद्युल्लतेव यथा तमालविटपसंगता सुवर्णयूथिका लता शोमः माना सुखं क्रीडन्ती तिष्ठसीति । (ख) यदप्येतयोदाहृतं यदपि तदनन्यसाधारणं प्रियवयस्यस्यैव वरू- पम् । तथापि यद्यस्या अभिधानं स्फुटं कथितं भवेत् । भो दिष्ट्या वर्धसे । श्रुतं प्रियवस्येन तस्या वचनम् । तर्कयामि भवानेव वल्लभ इति । (ग) अतः खलु त्वयानन्यवृत्तं समारब्धम् । १. 'नुहादो (मुखात्) इत्यधिकम् ख. वयस्य, ·१ अङ्कः] वृषभानुजा। १७ राधा-(सप्रणयकोपम् ।) सहि, जा लदा तुए सिविणे तह पुलोइदा सा चम्पअलदा, ण उण सुवण्णजूहिआ। तुम क्खु अत्तणो मणोगदं सिविणे वि पेक्खसि त्ति । अलं अलीओवहासेण । उवणेहि पूआउवअरणाइं तमा- लमूले । (क) (नेपथ्ये ।) आणत्तम्हि महादेवीए जह-हले वसुमदिए, वच्छं मे राहि सिग्धं गदुअ आणेहि त्ति । ता कहिं दाणिं पेक्खिस्सं तं भट्टदारिअम् । (ख) राधा-(समाकर्ण्य। नेपथ्यामिमुखमवलोक्य च ।) हला चम्पअलदे, एसा दुढचेडी वसुमदिआ समाअदा । उद्धेहि । अम्बासमीवे गदुअ तुरिदं जेव्व मअणपूआत्थं आअमिस्सम्ह । (ग) (इति सह सखीमिः परिक्रामति ।) कृष्णः-(सदुःखातिशयम् ।) सखे प्रियालाप, तावदावामपि गत्वा गोकु- लपरिसरादायान्तं गोव्रज परिपालयावः । प्रियालाप:-अध किम् । (घ) कृष्ण:-(लतारन्ध्रे विलोक्य सोच्छ्वासम् ।) गच्छन्ती खनिकेतं मनसिजभवनप्रदीपिकेवैषा । हरति ममेन्द्रियवृत्तिं शरदिव हंसावली प्रसभात् ॥ २२ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति मथुरादासेन विरचितायां श्रीवृषभानुजानामनाटिकायां प्रथमोऽङ्कः । क) सखि, या लता त्वया स्वप्ने तथा विलोकिता सा चम्पकलता,न पुनः सुवर्णयूथिका । वं खल्वात्मनो मनोगतं स्वप्नेऽपि प्रेक्षस इति । अलमलीको- पहासेन । उपनय पूजोपकरणानि तमालमूले । (ख) आज्ञप्तास्मि महादेव्या यथा-हले वसुमतिके, वत्सां मे राधिका शीघ्रं गत्वा आनयेति । तत्कुत्रेदानी प्रेक्षिध्ये तां भर्तृदारिकाम् । (ग) हला चम्पकलते, एषा दुष्टचेटी वसुमतिका समागता । उत्तिष्ठ । अम्बासमीपे गत्वा त्वरितमेव मदनपूजार्थमागमिष्यामः । (घ) अथ किम् ।

·१८ काव्यमाला। द्वितीयोऽङ्कः । जनः प्रविशति मवनरक्षिकः वृन्दा।) वृन्दा-नमन्नाइवलोक्य । खगदम् ।) कुन्दुमपरिनलेनामोदितालिलतानां वलितकिसलयानां लास्यलीलोपदेष्टा । ललितकमलवृन्दः शीकरासारवोढा मृदुमलयसमीरो वाति वैभातिकोऽयम् ॥ १ ॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य) मञ्जिष्ठारुणदीधितिर्मधुकरैर्माङ्गल्यगीतिस्तुतः कोकाहादपटुः सरोरुहवनं प्रीत्या समुज्जृम्भयन् । लोकालोककरः करैश्च तमसां स्तोमं समुत्सारय- नारोहत्युदयाचलं रविरयं बन्धूककन्दुच्छविः ॥ २ ॥ (मुहूर्तकमिव स्थित्वा । प्रकाशम् ।) सखि वनरक्षिके, दूरोदितो भगवान्सह- सदीधितिः किं नागतो गोचारणाय गोकुलेन्द्रनन्दनः । वनरक्षिका-भअवदि, जह अदूरे को वि मन्तेदि तह तकेमि कन्हो संणिहिदो भविस्सदि ति । वणरक्खाए गच्छा । (क) (इति निष्कान्ते।) इति प्रवेशकः। (ततः प्रविशति सप्रियालापः श्रीकृष्णः ।) प्रियालाप:-भो वअस्स, माहवीमण्डवसमीवे पुणो वि महुरालावो सुणीअदि । तक्केमि मअणपूआत्यं आअच्छदि राहिआ । एहि । इमिणा लदावीहिआमग्गेण सिगं गदुअ तस्सि तमालमूले अन्तरिदा भविअ चिट्ठा । (ख) (क) भगवति, यथादूरे कोऽपि मन्त्रयति तथा तर्कयामि कृष्णः संनि. हितो भविष्यतीति । वनरक्षायै गच्छावः । (ख) भो वयस. माधवीमण्डपसमीपे पुनरपि मधुरालापः श्रूयते ।

·वृषभानुजा। १९ २ अङ्कः] कृष्णः-ततः किम् । प्रियालाप:-तहिं किल उवहसिदमअणसहस्सो भवं पूआवलिप्प- गई भोदु । एक्का तु ममाव्भत्थणा । (क) कृष्णः-(किंचित्स्मित्वा ।) कथयतु भवान् । प्रियालापः-गोवड्डणपूआवलिं विअ सव्वं ण भच्छइस्ससि । बुभु- विखदं में वि सुमरिस्ससि । (ख) कृष्णः-(विहस्य ।) नायं परिहाससमयः । विशाग्रतः । (प्रियालापस्तथा कृत्वा सभयं प्रतिनिवृत्य कृष्णमालिङ्गति ।) कृष्णः-सखे, किमिति कातरोऽसि। प्रियालाप:-णिविडान्धआरा क्खु एसा लदावीहिआ । ण सक्कुणोमि अग्गे गमिदुम् । अणेअसूरसमदुदी तुमं अहं विअ विअदभओ भविअ अ. म्गदो होहि । (ग) कृष्णः-(सस्मितम् ।) घिमूर्ख, आत्मगतं भयमपि निरूपयसि । (इति परिक्रामन्पुरो निभाल्य।) सोऽयं तमालद्रुमः । य एषः लतासमालिङ्गितविग्रहो दधत्स्फुरत्प्रसूनैः स्फुटरोमविक्रियाम् । द्रवन्मधुखेदलवैविभूषितो व्यनक्ति कामं किल कामिनः श्रियम् ॥३॥ यावदस्य मूले निलीय परिपालयावस्तत्समागमम् । (तथा कुरुतः ।) तर्कयामि मदनपूजार्थमागच्छति राधिका । एहि । अनेन लतावीथिकामार्गेण शीघ्रं गत्वा तस्मिंस्तमालमूलेऽन्तरितौ भूत्वा तिष्ठावः । (क) तत्र किलोपहसितमदनसहस्रो भवान्पूजावलिप्रणयी भवतु । एका तु ममाभ्यर्थना। (ख) गोवर्धनपूजावलिमिव सर्वे न भक्षयिष्यसिाबुभुक्षितं मामपि स्मरिष्यसि। (ग) निविडान्धकारा खल्वेषा लतावीथिका । न शक्नोम्यग्रे गन्तुम् । अने- कसूर्यसमद्युतिस्त्वमहमिव विगतभयो भूत्वाग्रतो भव । १. 'प्रियालाप, प्रियाळाप, ख. - ·२० काव्यमाला। कृष्णः-(सविपादम् ।) सखे प्रियालाप, अदूरे खलु सवान्तीमण्डपः स इति स्फुटम् । न जाने प्रणयिन्या मे विलम्बः कथमादृतः ॥ ४ ॥ प्रियालायः-तेण हि किंवि अग्गे णिगदुव णिरूवइस्सं दाव । (क) कृष्णः यद्भवते रोचते। (प्रियालापो नाट्येन तथा कृत्वा पुनः प्रविश्य परीहासेन विपादमूक इव . नमितमुखस्तिष्ठति ।) कृष्णः-(सशङ्कम् ।) सखे, किमित्यवनतमुखस्तूष्णीं स्थितोऽसि । प्रियालाप: :-ण मे जीहा एत्थ पडिवअणं आमन्तिदं फुडइ । (ख कृष्ण:- (सनिःश्वासम् ।) दर्शनपदमुपयाता यदवधि मदिरायतेक्षणा सहसा । तदवधि हृदयेनाहं मदनेषुभयादिवोन्मुक्तः ॥ ५ ॥ (इति मनसिजीडां रूपयति ।) प्रियालापः-(सव्यथमात्मगतम् ।) गुरुआहिलासेण पीडिदोक्खु एसो । अलं दाणिं परिहासकीलाए । (विहस्य ।) पिअवअस्स, मुञ्चेहि विसादम् । माहवीमण्डवादो पत्थिदा क्खु सा इद जेव्व आअच्छदि । एसोहं पुणोवि अण्णेसिदं गच्छमि । (ग) कृष्ण:-(दूराद्विसर्पन्तं कमपि मधुरध्वनिमार्ण्य सवितर्कमात्मगतम् ।) वासन्तीमधुपानमत्तमधुपध्वानः किमुज्जृम्भते किं वा हंसकदम्बकूजितमिदं दूरात्समुत्सर्पति । (क) तेन हि किमप्यने निर्गत्य निरूपयिष्यामि तावत् । (ख) न मे जिह्वात्र प्रतिवचनमामत्रितुं स्फुरति । (ग) गुरुकाभिलाषेण पीडितः खल्वेषः । अलमिदानी परिहासकी- डया । प्रियवयस्य, मुश्च विषादम् । माधवीमण्डपायस्थिता. खल्ल सा इत एवागच्छति । एषोऽहं पुनरप्यन्वेष्टुं गच्छामि ।

·२ अङ्कः] वृषभानुजा। २१ आं ज्ञातं मणिनूपुरध्वनिरयं मद्वल्लभायाः स्फुटं दृश्यन्ते हि दिशस्तदङ्गकरुचा हेमाम्बुसिक्ता इव ॥ ६ ॥ (प्रियालापः कृष्णस्य मुखं निरीक्ष्य यथोक्तसंपादनाय निष्कान्तः।) (ततः प्रविशति सखीभिः परिवारिता राधा ।) राधा-हला चम्पअलदे, अन्ज वि ण संणिहिदो भोदि सो तमा- लओ। (क) चम्पकलता-अग्गदो एव्व एसो किं ण आलोअदि भोदी । (ख) (राधा विलोक्य परिक्रामन्ती तदालवालपरिसरे स्थिता।) प्रियालाप:-(तासां दृक्पथं वञ्चयित्वा । प्रविश्य । कृष्णं चालयति ।) भोव- अस्स, दिद्विआ पात्थितसिद्धीए वड्डसे । (अङ्गुल्या दर्शयन् ।) पेक्ख दाव णम् । (ग) (उभौ निलीय स्थितौ विलोकयतः।) चम्पकलता-(तमालं राधां च विलोक्य । साकूतम् ।) सहि, का दाणिं तमालमूले द्विदा सुवण्णजूहिआ लदा विअ पडिभादि । (घ) कृष्णः-(खगतम् ।) युक्तमुक्तं चम्पकलतया (सस्पृहमुद्वीक्ष्य ।) धन्यस्त्वमसि तमाल स्पृष्टस्तन्व्या लतावदनया यत् । अद्य स्थावरजन्मा जातस्त्वं जंगमादधिकः ॥ ७ ॥ राधा-(सभ्रूभङ्गम् ।) हला, पञ्चक्खेण चम्पअलदा तुम अलीओवमाए मं विडम्बअन्ती ण लज्जसि । (ङ) चम्पकलता-सहि, जो जहिं जुजदि सो एव्व तहिं उवमं ल- हेदि त्ति । (च) (क) हला चम्पकलते, अद्यापि न संनिहितो भवति स तमालकः। (ख) अग्रत एवैष किं नालोकयति भवती । (ग) भो वयस्य, दिष्ट्या प्रार्थितसिद्ध्या वर्धसे । प्रेक्षस्व तावदेनाम् । (घ) सखि, केदानीं तमालमूले स्थिता सुवर्णयूथिका लतेव प्रतिभाति । (ङ) हला, प्रत्यक्षेण चम्पकलता त्वमलीकोपमया मां विडम्बयन्ती न लजसे। (च) सखि, यो यत्र युक्तः स एव तत्रोपमां लभत इति । ३ वृ० भा० ·२२ काव्यमाला। प्रियालापः-श्रुत्वा नहर्षन् ।) पिअवअस्स, दिद्विआ लद्धफलो असि । किं अज वि दे संसओ। (क) कृष्णः-सखे, अभिनन्दनीयं ते वचः । तथापि तहुर्लभतामाकलय्य दुराशंसि मनः प्रत्ययं न समुपगच्छतीति । संनिहितेऽपि दुरापे वस्तुनि मनसोऽनवाप्तविषयस्य । भवति न संशयनाशो बहुशोऽप्याश्वात्यमानस्य ।। ८॥ प्रियालापः-(सप्रणयकोपम् ।) किं अदिट्ठपुवस्स दे सज्जातले आअ- दिअ उवविसदि । अलं परिदेविदेण । जह तुए पुलोइदा सा जइ सकि- दपि पुलोअइस्सदि तुमम् । (ख) कृष्णः-(मिला।) ततः किम् । प्रियालापः-तदो क्खु सफलप्पात्थणो भविअ मम तकिदं सुम- रिस्ससि । (ग) कृष्णः-(विहस्य ।) अत एव त्वं प्रियालापः । चम्पकलता-हला राहे, कवं णिउत्तरा चिट्ठसि । (घ) (राधानाकर्णितकेनैव सखीभिरुपनीतैर्गन्धपुष्पादिभिः कुसुमायुधं समभ्यर्चयति ।) सर्वा:-(सप्रणाममञ्जलिं बद्धा ।) भवनं कुसुमाउह, सिग्धं जेव्व वरं देहि णो पिअसहीए । (ङ) कृष्णः-सखे, पश्चादागमिप्यति भवान् । अहं तावदात्मानं दर्श- यामि । (परिक्रम्योपसृत्य च ।) भोः, कोऽत्र वरं प्रार्थयते । (क) प्रियवयस्य, दिष्ट्या लब्धफलोऽसि । किमद्यापि ते संशयः। (ख) किमदृष्टपूर्वस्य ते शय्यातले आगत्योपविशति । अलं परिदेवितेन । यथा त्वया विलोकिता सा यदि सकृदपि विलोकयिष्यति त्वाम् । (ग) तदा खलु सफलप्रार्थनो भूत्वा मम तर्कितं स्मरिष्यसि । (घ) हला राधे, कथं निरुत्तरा तिष्ठसि । (ङ) भगवन्कुसुमायुध, शीघ्रमेव वरं देहि नः प्रियसख्याः । १. 'कात्र' ख.

·२ अङ्कः] वृषभानुजा। २३ सर्वाः-(ससंभ्रमम् ।) अन्ज, ण को वि । एदाए णो पिअसहीए अच्ची- अदि भअवं मणोहवो । (क) (इति सस्मितं राधां दर्शयन्ति ।) राधा-(प्रणयकोपकलिलां दृष्टिं स्मेरमुखे सखोजने निपात्य तिर्यगपाङ्गेन चक्षुषा तन्मुखमवलोकयन्ती । खगतम् ।) जह अस्स दंसणादो अणीसहि सहिअ- अस्स तह तक्केमि इमिणा तेण दुल्लहजणेण होदव्वम् । (ख) कृष्णः-(राधामुपेत्य ।) अयि, कीदृशे वरेऽभिलाषो वर्तते । (राधा शृङ्गारलज्जामभिनीय ससाध्वसमधोमुखी तिष्ठति ।) चम्पकलता--(तथाभूतां तामुपलक्ष्य । जनान्तिकम् ।) हला तमालिए, को वि इमो सिहिसिहण्डसेहरो मणिकण्णपूरंसुजालेण दुदीएण विअ सपल्लवविवि- हकुसुमत्तबकावदंसेण पडिफलिदकवोलफलओ आअदविलोअणेहिं दमिद- प्पवरइन्दीवरप्पहो सहजारुणेण अहरविम्वेण अहरीकिदं विदुमलदं लजाएँ अण्णवे णिमण्णं हिअए अवहारिअ विअ किदमहुरस्मिदो अदित्थूलमुत्ता- हलहारलदाए अलंकिदे उरोदेसे हिरण्णहुदिपीदकोसेआंसुअं वसाणो ली- लारविन्देण सणाहीकिददक्खणकरकमलो रूवसमुच्चएण मम्महसदस्स वि विमोहणो मुहचन्दादो महुसंमिदाइं महुराहिजादक्खराइं उच्चारअन्तो अहि- णवकिसोरदिव्वाकिदी अङ्गलावण्णप्पहापूरेण कालिन्दीजलसङ्कं समुप्पाअ- अन्तो जह इमाए पिअसहीए मणोमीणं बलेण कक्खदिव्व 'तह तकेमि सो कन्हो एसो । अण्णहा से मणोहरणे को अण्णो समत्थो । जेण इमं पेक्खिअ मणोहवसरपढमप्पहारपीडाए विअ जणिदसीक्कारा उम्मिसस्सेदबि- न्दु इन्दुसुन्दरमुही णिरन्तरणिपइदसरणिवहेण विअ समुग्गदेण रोमञ्चजालेण आचिदतणूलदा अविरलोच्छसिदसमीरणेण असकिदअवणीअमाणअंसुअप- (क) आर्य, न कोऽपि । एतया नः प्रियसख्याय॑ते भगवान्मनोभवः । (ख) यथास्थ दर्शनादनीशास्मि स्वहृदयस्य तथा तर्कयाम्यनेन तेन दुर्लभजनेन भवितव्यम् । १. एतदारभ्य 'निपात्य' इत्यन्तः ख-पुस्तके त्रुटितः. २. 'ऽवसरेख. ३. 'तथा- भूतां तां कृष्णं चावलक्ष्य' ख. ४. 'विअ (एव) ख. ५. 'आअढत्ति' ख.

·काव्यमाला। ल्लवा सद्धसेण वेवमाणकरकमला लज्जाए वत्तुमसक्का लक्खीअदि एसा । तह लेव्व एसो वि विअदणिमेसं इमं पिअसहिं पुलोअअन्तो आलिहिदो विअ चिट्ठदि । (क) तमालिका सहि, अहं वि एव्वं विभावेमि । (ख) चम्पकलता—(कृष्णमुपेत्य ।) अन्ज, भवदो दंसणेण जेव्व उवलद्धो वरो । को उण अवरो वरो भविस्सदि। (ग) राधा-(सप्रणयकोपम् ।) हेला, जाणेमि । किं पि वकं मन्तेसि। ता इदो गमिस्सम् । (घ) (इति गन्तुमिच्छति ।) (क) हला तमालिके, कोऽप्ययं शिखिशिखण्डशेखरो मणिकर्णपूरांशुजा- लेन द्वितीयेनेव सपल्लवविविधकुसुमस्तवकावतंसेन प्रतिफलितकपोलफलक आयतविलोचनाम्यां दमितप्रवरेन्दीवरप्रभः सहजारुणेनाधरविम्वेनाधरीकृतां विद्रुमलतां लजयार्णवे निमग्नां हृदयेऽववार्येव कृतमधुरस्मितोऽतिस्थूलमु. तफलहारलतयालंकृत उरोदेशे हिरण्यद्युतिपीतकौशेयांशुकं वसानो ली- लारविन्देन सनाथीकृतदक्षिणकरकमलो रूपसमुच्चयेन मन्मथशतस्यापि विमोहनो मुखचन्द्रान्मधुसंमितानि मधुरामिजाताक्षराणि उच्चारयन्नभिनवकि- शोरदिव्याकृतिरङ्गलावण्यप्रभापूरेण कालिन्दीजलशङ्कां समुत्पादयन्यथास्याः प्रियसख्या मनोमीनं बलेन कर्षतीव तथा तर्कयामि स कृष्ण एषः । अन्यथास्या मनोहरणे कोऽन्यः समर्थः । येनेमं प्रेक्ष्य मनोभवशरप्रथमप्रहारपीडयेव जनितसीत्कारा उन्मिषत्वदविन्दुरिन्दुसुन्दरमुखी निरन्तरनिपतितशरनिवहेनेव समुद्गतेन रोमाञ्चजालेनाचिततनूलताऽविरलोच्छुसितसमीरणेनासकृदपनीयमा- नांशुकपल्लवा साध्वसेन वेपमानकरकमला लजया वक्तुमशक्ता लक्ष्यत एषा । तथैवैषोऽपि विगतनिमेषमिमां प्रियसखी विलोकयन्नालिखित इव तिष्ठति। (ख) सखि, अहमप्येवं विभावयामि । (ग) आर्य, भवतो दर्शनेनैवोपलब्धो वरः। कः पुनरपरो वरो भविष्यति । (घ) हला, जानामि । किमपि वक्र मत्रयसे । तदितो गमिष्यामि । १. 'हला सहि ख.

·२ अङ्कः] वृषभानुजा। २५ (नेपथ्ये महान्कलकलः ।) अद्य भोः कृष्णमालोकयद्भिर्गोसमूहैरसकृदुचैरिवाहूयमानैरपि पदे स्थित्वा स्थित्वा मुहुः पश्चान्मुहुः पुरतोऽर्पितदीनदृष्टिभिरनुपजातपरिचयैरि- वातिव्याकुलतामुपनीता वयं यावदस्मिन्नपि लतामण्डपे प्रियालापद्वितीयं तं प्रियवयस्यमन्वेषयामस्तावत् । (सर्वाः ससंभ्रममाकर्णयन्ति ।) कृष्णः-(खगतम् ।) हन्त, एते गोपाला नूनं मदन्वेषणाय समा- गताः । (उच्चैः ।) सखे प्रियालाप, अग्रतो भूत्वा निवर्तयैतान् । प्रियालापः-तह । (क) (इति नाट्येन निष्कान्तः ।) चम्पकलता-अज्ज, एदिणा कोलाहलेण अह्माणं हिअए संभमो संवुत्तो । ता आणवेदु भवं णो घरगमणत्थम् । (ख कृष्णः-(सुनिःश्वस्य ।) यद्येवमभिरोचते भवतीभ्यस्तत्सुखेन गम्यतां पुनः समागमाय। (सर्वाः परिकामन्ति ।) राधा-(गमनभङ्गममिनीय परावृत्य स्थित्वा ।) हला चम्पअलदे, णिपइदो एत्थ मम हारलदामज्झदो महाणीलमणी । अण्णेसेहि दाव णम् । (ग) कृष्णः-(खगतम् ।) उपकृतं सखि हारलते त्वया यदनया मदिरेक्षणया वयम् । सितसुधावलितैर्नयनाञ्चलैश्चलितया परिवृत्य निरूपिताः ॥ ९॥ चम्पकलता-(कृष्णं राधां चावलोक्य तथान्वेषयन्ती साकूतम्।) सहि, एहि । गच्छर । दुल्लहो दाणिं सो णीलमणी । (घ) (इति कृष्णं भूयोऽव- लोक्य स्मितं करोति।) (क) तथा । (ख) आर्य, एतेन कोलाहलेनास्माकं हृदये संभ्रमः संवृत्तः । तदाज्ञापयतु भवान्नो गृहगमनार्थम् । (ग) हला चम्पकलते, निपतितोऽत्र मम हारलतामध्यतो महानीलमणिः । अन्वेषय तावदेनम् । (घ) सखि, एहि । गच्छावः । दुर्लभ इदानीं स नीलमणिः ।

·२६ काव्यमाला। (रधानालोकितकेनैव विमनस्केव तिष्ठति ।) चम्पकलता-(हरं निरूप्य ।) सहि, दोसो तुज्झ हिअअस्स जेव्व । (क) राधा-कधन् । (ख) चम्पकलता-जं सोक्कण्ठेण इमो मणी हारमझे ण विभावीअदि त्ति । (ग) राधा-अइ असंवद्धजप्पिणि, कहिं सोकण्ठेण । (घ) चम्पकलता-(सोत्प्रासम् ।) घरं पडि । (ङ) राधा-(सभ्रूभङ्गम् ।) हला, जाणेमि दे वक्कमणिदाई । ता गमिस्सम् । (इति कृष्णं सस्पृहं स्पृशन्ती सोच्छ्वासं सह सखीभिः प्रस्थिता ।) (च) कृष्णः-(सवियोगदुःखम् । खगतम् ।) भूयोऽपि मे नयनयोः पथि सुन्दरी सा यास्यत्यशेषभुवनश्रियमादधाना । लज्जां विजित्य किमहो न धृता पटान्ते पूर्व मया तदधुनालमतिप्रलापैः ॥ १० ॥ (सुनिःश्वस्य ।) य एकः प्रियालापो मे मनोविनोदनायासीत्सोऽपि न जाने कथं विलम्बते । (ततः प्रविशति प्रमुदितः प्रियालापः।) प्रियालापः-ही ही भोः, किदं क्खु मए जं पिअवअस्सेण आणत्तम् । दाणिं उण सिग्धं गदुअतं पेक्खिस्सम् । (परिक्रम्य पुरोऽवलोक्य सहर्षम् ।) दि- (क) सखि, दोषस्तव हृदयस्यैव । (ख) कथम् । (ग) यत्सोत्कण्ठेनायं मणिर्हारमध्ये न विभाव्यत इति । (घ) अयि असंबद्धजल्पिनि, कुत्र सोत्कण्ठेन । (ङ) गृहं प्रति । (च) हला, जानामि ते वक्रभणितानि । तद्गमिष्यामि ।

·२ अङ्कः] वृषभानुजा। २७ द्विआ इअ जेव्व आअच्छदि एसो पिअवअस्सो । जाव उवसप्पामि णम् । (इपद्विदूरादेव निरूप्यात्मगतम् ।) एसो पभादचन्दविपाण्डुरं मुद्धाणणं दधाणो ओणदित्तिमिददिट्ठी अलसवलिदसरीरो हिअमेण सह किं पि मन्तअन्तो विअ मणसो मे हरिसं विसादं च उप्पादेदि । तकेमि ताए विसहाणुकुमारि- आए अवहरिदं से मणोरअणं सुण्णहिअओ जेण संजादो। (समुपसृत्य ।) जेदु जेदु पिअवअस्सो । (क) कृष्णः-(उद्वीक्ष्य ।) किं प्रियालापः । सखे, एोहि । चिरविरहितं मां परिष्वजस्त्र । प्रियालाप:-जं आणवेदि भवं । (नाटयेन तथा कुर्वन् । ससंभ्रममपसृत्य।) पिअवअस्स, ससिसहस्ससीअलो वि भवं । संपदि किं मम जेव्व विरहेण । अण्णम्स कस्स वि वा अदिमेत्तं संदावं उव्वहदि। अहवा विणिजिदरइ- विव्भमा जा विसहाणुकुमारिआ तुअ लोअणपहं पउत्ता तं उद्दिसिअ तुह उण अङ्गलावण्णेहिं अवहीरिदो समुप्पण्णाणुसओ विअ कुहुमाउहो तुम णिद्दहदि । (ख) (कृष्णोऽवनतमुखस्तिष्ठति ।) प्रियालाप:-भो, अलं लज्जाए । इमस्स मन्दमारुदन्दोलणपइण्णम- (क) ही ही भोः, कृतं खल्लु मया यत्प्रियवयस्येनाज्ञप्तम् । इदानीं पुनः शीघ्र गत्वा तं प्रेक्षिष्ये । दिष्ट्या इत एवागच्छत्येष प्रियवयस्यः । यावदुपसर्पाम्येनम् । एष प्रभातचन्द्रविपाण्डुरं मुग्धाननं दधानोऽवनतिस्तिमितदृष्टिरलसवलितश- रीरो हृदयेन सह किमपि मन्त्रयन्निव मनसो मे हर्षे विषादं चोत्पादयति। तर्क- यामि तया वृषभानुकुमारिकयापहृतमस्य मनोरत्नं शून्यहृदयो येन संजातः । जयतु जयतु प्रियवयस्यः । (ख) यदाज्ञापयति भवान् । प्रियवयस्य, शशिसहस्रशीतलोऽपि भवान् । संप्रति किं ममैव विरहेण । अन्यस्य कस्यापि वातिमात्रं संतापमुद्वहति । अ- थवा विनिर्जितरतिविभ्रमा या वृषभानुकुमारिका तव लोचनपथं प्रवृत्ता तामुद्दिश्य तव पुनरङ्गलावण्यैरवधीरितः समुत्पन्नानुशय इव कुसुमायुधस्त्वां निर्दहति ।

·२८ काव्यमाला। हुहिसीअरसुरसीअलपरिसररत्तासोअविडवस्स वेदिआ उवरि खणं उववि- सिअ परिस्तनमवणएदु भवं । अहं एत्थ पडीआरं चिन्तेमि । (क) (उभौ परिक्रम्योपविशतः।) (प्रियालापो हन्ताभ्यां शिरः पिधाय निमीलितलोचनश्चिन्तां नाटयति।) (नेपथ्ये कलकलः।) प्रियालापः-(कर्ण दत्त्वा ।) पिअवअस्स, एदे गोवाला समाअदा । उठेहि । अत्तणो सुभदंसणेण अमिओवमेण महुरालावेण च इमाणं परिस्समं अवणेहि । (ख) कृष्णः-(ससंत्रममुत्थाय ।) कैते कैते। (ततः प्रविशन्ति गोसमूहैरनुगम्यमाना गोपालाः। सर्वे विदूरादेव कृतजयशब्दाः सरभसमुपेत्य कृष्णं परिष्वजन्ते । गावोऽप्यमृतसंभवां तद्गिरं निशम्य प्रेमगर्भितेर्हम्बारवैः पूरितदिगन्तराः परिक्षरत्क्षीरधाराभिर्भुवि क्षीरप्रवाहं दर्शयन्त्यः स्तिमितोर्ध्वकर्णा दूरवि- स्कारितहोंपजातानुलवप्लुतैर्विलोचनेत्रं विलोकितवत्यः।) कृष्ण:-(उत्कलिकावेशेनाकुलीक्रियमाणहृदयः क्षणमिव स्थित्वा सप्रेमसंभाविता- न्गोपालान्प्रति ।) भवन्तोऽस्मिन्रमणीये प्रदेशे क्रीडारसमनुभवन्तु । अहं ता- वदस्यां माधवीमण्डपपरिसरभुवि किमपि कार्यान्तरमतिवाहयामि । (इति प्रियालापं पश्यन्समुत्थाय व्यवस्यति गन्तुम् ।) प्रियालाप:-(अपवार्य ।) राहागदोकण्ठाक्खित्तहिअअस्स दे परिदे- विदं विणा किं तत्थ विवित्ते अरणे कजन्तरम् । (प्रकाशम् ।) कहिं दाणिं पत्थीअदि पिअवअस्सेण । (ग) कृष्णः-सखे, तामेव प्रियासंचारैरतिपवित्रीभूतां भूमिमभिगम्य (क) मोः, अलं लज्जया । अस्य मन्दमारुतान्दोलनप्रकीर्णमधुशीकरसुर- मिशीतलपरिसररक्ताशोकविटपस्य वेदिकोपरि क्षणमुपविश्य परिश्रममपन- यतु भवान् । अहमत्र प्रतीकारं चिन्तयामि । (ख) प्रियवयस्य, एते गोपालाः समागताः। उत्तिष्ठ। आत्मनः शुभदर्शने- नामृतोपमेन मधुरालापेन चैषां परिश्रममपनय । (ग) राधागतोत्कण्ठाक्षिप्तहृदयस्य ते परिदेवितं विना किं तत्र विविक्ते- अण्ये कार्यान्तरम् । कुत्रेदानी प्रस्थीयते प्रियवयस्येन ।

·२ अङ्कः] वृषभानुजा। २९ तत्पादपदव्यादिचिहैदृशौ विलोभयामि तावत् । (परिक्रम्याग्रतो नीचैर्निरूपयन् । सरोमोद्भेदम् ।) सखे, पश्य पश्य । पदसंततिस्तदीया स्फुटमिह मध्ये गतालिपदवीनाम् । परिवर्तिताग्रभागैः कथयति मयि साभिलाषतां तस्याः ॥ ११ ॥ प्रियालाप:--भो वअस्स, लीलाविणोदे जह पढम दे मणो आसि दाणिं तह ण दीसइ । तक्केमि धण्णाए ताए उवरि अदिमेत्तं दे पेम्मम् । (क) कृष्ण:-(सुनिःश्वस्य ।) कुतः प्रेमलवोऽप्यस्ति खले मे हृदये किल । सुन्दरी तामनालोक्य यदहं प्राणिमि प्रिय ॥ १२ ॥ प्रियालाप:-तं जेव्व सुन्दरं क्खु जं भवदो विमोहं उप्पादेदि । (ख) (उभावुपविशतः।) कृष्णः-(सस्पृहम् ।) सखे प्रियालाप, चिन्तितः प्रतीकारो भवता । प्रियालाप:-(साटोपं कर्णे ।) चिन्तिदो चिन्तिदो। किं पि पारितोसि. अंगेण्हिअ कधइस्सम् । (ग) (कृष्णो विहस्याङ्गुलीयकं दातुमुद्यतः।) प्रियालापः-(स्मितं कृत्वा ।) सुणादु पिअवअस्सो । असेसलोअसु- न्दरीहिअअहारी भवं जाए लोअणमग्गं गदो विरहपज्जुस्सुआए ताए कि मुहुत्त वि आसासो समसुहदुक्खाओ सहीओ णणु चिन्तअन्ति किं तत्थ पडीआरम् । मा उत्तम्म । मम्महो जेव्व दे वक्खवादी । (घ). (क) भो वयस्य, लीलाविनोदे यथा प्रथमं ते मन आसीदिदानी तथा न दृश्यते । तर्कयामि धन्यायास्तस्या उपरि अतिमात्रं ते प्रेम । (ख) तदेव सुन्दरं खलु यद्भवतो विमोहमुत्पादयति । (ग) चिन्तितश्चिन्तितः । किमपि पारितोषिकं गृहीत्वा कथयिष्ये । (घ) शृणोतु प्रियवयस्यः । अशेषलोकसुन्दरीहृदयहारी भवान्यस्या लोचनमार्ग गतो विरहपर्युत्सुकायास्तस्याः किं मुहूर्तकमप्याश्वासः समसुख- दुःखाः सख्यश्च ननु चिन्तयन्ति किं तत्र प्रतीकारम् । मा उत्ताम्य । मन्मथ एव ते पक्षपाती।

·३० काव्यमाला। कृष्णः-(स्मित्वा प्रियालापं समालिङ्गय !) सखे, असंशयं प्रियालापो- ऽसि। प्रियालाप:-पिअवअस्स, का एत्थ पिआलावदा । ण केवलं एवं भणीअदि, मए आकण्णिदं वि । (क) कृष्णः-(सौत्सुक्यस्मितम् ।) आवेदयतु वयस्यः । प्रियालापः-तदो किं तुम पेक्खिअ घरं गदा सा कुसुमाउहवाहा- ए असुत्था संजादा । (ख) कृष्ण:--(सव्यथमिव खगतम् ।) हा हन्त सुन्दरि कथं कुसुमायुधस्य वं पुष्पकोमलतरं वपुरुद्वहन्ती । सोढासि वज्रविशिखानतिदुर्विषह्या- न्दुःखं ममात्र सुभगे द्विगुणत्वमेति ॥ १३ ॥ (प्रकाशम् ।) ततस्ततः। प्रियालाप:-तदो सहीएहिं कामयमाणावत्थं तं उवलक्खिअ इहा- णेदं उवकप्पिदो कामलेहो । (ग) कृष्णः-(सप्रत्याशम् ।) ततस्ततः । प्रियालाप:-ता मा विसीद। अविलम्वेण जेव्व सा हिअअंअमा इह आअमिस्सदित्ति इमस्स रत्तासोअपादवस्स मूलं समस्सिअ अलक्खिदसरीरा होम । (घ) (क) प्रियवयस्य, कात्र प्रियालापता । न केवलमेवं भण्यते, मयाकर्णितमपि (ख) तदा किं त्वां प्रेक्ष्य गृहं गता सा कुसुमायुधबाधयावस्था संजाता। (ग) तदा सखीभिः कामयमानावस्थां तामुपलक्ष्य इहानयितुमुपकल्पितः कामलेखः। (घ) तन्मा विषीद । अविलम्बितेनैव सा हृदयंगमेहागमिष्यतीत्यस्य रक्ताशोकपादपस्य मूलं समाश्रियालक्षितशरीरौ भवावः ।

·३ अङ्कः] वृषभानुजा। ३१ (प्रविश्य गवां समीपात् ।) सुबल:-भो वअस्स, गोसमूहो तुमं विणा जलं णामिण्न्ददि । गोट्टगमणस्स वि संणिहिदो क्खु कालो । ता आअच्छदु भवं । (क) कृष्णः-(सनिःश्वासं प्रियालापं प्रलपवार्य ।) सा सौन्दर्यनिधिविलासभवनं मीनध्वजस्यापि वा कान्तीनामधिदेवताधिकरणं माधुर्यसारस्य वा । तामुद्वीक्ष्य सखे तदादि गतवान्सर्वेन्द्रियाणामहं साधं तद्गतमानसेन गलितोत्साहः किलानीशताम् ॥ १४ ॥ प्रियालापः-तह वि जह तह रमणिज्जम् । (ख) (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति मथुरादासेन विरचितायां श्रीवृषभानुजानामनाटिकायां द्वितीयोऽङ्कः । तृतीयोऽङ्कः । (तत प्रविशति सखीकदम्बकेनानुगम्यमाना राधा ।) (राधा असह्येन मान्मथविकारेण विह्वलीक्रियमाणा वलात्खाकारगुप्तिं रूपयन्ती गमन- परिश्रमं संसूच्य स्थिता।) चम्पकलता-(स्वहस्तपळवेन तन्मुखपङ्कजात्स्वेदाम्भसः शीकरानपमृज्य । सनमस्मितम् ।) हला, अवरद्धं तुह णितम्बभरेण एत्थ । अध मा दे परि- म्समो भोदु । संणिहिदो क्खु तुह वीसामहेदुओ तमालरुक्खडो । जहिं पञ्चक्खीभूदो दे तिलोईमोहणो सो । (ग) राधा-(सभ्रूभङ्गम् ।) अइ, सो को। (घ) (क) भो वयस्य, गोसमूहस्त्वां विना जलं नाभिनन्दति । गोष्ठगमनस्यापि संनिहितः खलु कालः । तदागच्छतु भवान् । (ख) तथापि यत्र तत्र रमणीयम् । (ग) सखि, अपराद्धं तव नितम्बभरेणात्र । अथ मा ते परिश्रमो भवतु। संनिहितः खलु तव विश्रामहेतुकस्तमालवृक्षकः । यत्र प्रत्यक्षीभूतस्ते त्रिलो- कीमोहनः सः । (घ) अयि, स कः ।

·३२ काव्यमाला । चम्पकलवा-कोवणे, मा अण्णहा सङ्केहि । कामरूवो मोहणो त्थि । (क) राधा- (आनगदम् ।) किं लक्खिदमि एदाए । (प्रकाशम् ।) हला, ण दे वअणंसुणिस्सम् । (ख) (इति गमनं नाटयति ।) चमकलता—(कतिपयपदानि गत्वा पुरतस्तमालं विलोक्य राधां प्रति ।) हला, मुहुत्ता इह वीसमिज अदूरे जा एसा पच्छाअसीअला कण्हस्स पुप्फ- वाल्मिा णं अलंकरिअ फुल्लपल्लवेहिं विणोदेहि । (ग) (राधा सह सखीजनेन परिक्रम्य यथोक्तमनुतिष्ठति ।) (ततः प्रविशति सप्रियालापः सखरं कृष्णः।) (सर्वाः ससंभ्रमं विलोकयन्ति ।) राधा-(निभृतं निर्वात्मगतम् ।) हिअअ, समस्स समस्स । दाणि मणो- रहपहादो वि अदिलंहिदं दे चिन्तिदम् । (घ) प्रियालापः-मोदि चम्पअलदे, कीस णिच्चं इमाए वाडिआए पुप्फाई दीहिआए च पंअजाइं चोरिअ अप्पा अलंकरीअदि । (ङ) कृष्ण:-(सस्मितम् ।) सखे, अलमनेन प्रसङ्गेन । यतः पुष्पेषुनतिर्न- वयौवनशालिनीनामासां केनापि निवारयितुं न शक्यते । चम्पकलता--(कृष्णस्य वक्रोक्तिमवधार्य प्रियालापं प्रति ।) अज, इमिणा तुह वअस्सेण गोउले वल्लवविलासिणीणं-(इत्यर्थोक्ते सलजमिव ति- ठति ।) (च) (क) कोपने, मा अन्यथा शङ्कय । कामरूपो मोहनोऽस्ति । (ख) किं लक्षितास्म्येतया । सखि, न ते वचनं श्रोष्ये । (ग) सखि, मुहूर्तकमिह विश्रम्यादूरे यैषा प्रच्छायशीतला कृष्णस्य पुष्पवाटिका एनामलंकृत्य फुल्लपल्लवैर्मनो विनोदय । (घ) हृदय, समास्व समास्स्व । इदानीं मनोरथपथादप्यतिलचितं ते चि- न्तितम् । (ङ) भवति चम्पकलते, कस्मान्नित्यमस्य वाटिकायाः पुष्पाणि दीर्घि- कायाश्च पङ्कजानि चोरयित्वा आत्मालंक्रियते । (च) आर्य, यथानेन तव वयस्येन गोकुले बल्लवविलासिनीनाम् । १. पुष्पविषयिणी मतिः, कामविषयिणी नतिः.

·३ अङ्कः] वृषभानुजा। प्रियालापः-अइ उन्मत्ते, किं अवरद्धं मम पिअवअस्सेण वल्लव- विलासिणीणम् । (क) चम्पकलता-(विहस्य ।) तुझेहिं सह घरं घरं हिण्डिअ दाः दुद्धं चोरिदम् , तह अवरं वि जाणेसि । (ख) कृष्णः-(साश्चर्यमात्मगतम् ।) कथमन्यतोऽनया धूर्तया नीतः खेद्ध- ताभिप्रायः। प्रियालाप:-जइ इमाए तत्तभोदीए संगोइदाई पुप्फपंअजाई दस मि तदो किम् । (ग) चम्पकलता-(साकूतम् ।) जइ इमाए वि हिअअं एत्थ केण वि अ. चरिअविसेसेण चोरिदं ण भवे । (घ) प्रियालाप:-तदो किम् । (ङ) चम्पकलता-तदो किम् । चोरिआ भविअ ओणदमुही चिट्टे । (च) (राधा सभ्रूभङ्गं सख्या मुखमालोकते।) कृष्ण:-अयि सुतनु, कथं कुप्यसे । नन्वेतानि तवाङ्गान्येव चौर्य स्फुटं कथयन्ति । यतः । तवाननं सुन्दरि फुल्लपङ्कजं स्फुटं जपापुष्पनिभस्तवाधरः । विनिद्रपद्मं तव लोचनद्वयं तवाङ्गमन्यत्किल पुष्पसंचयम् ॥ १ (क) अयि उन्मत्ते, किमपराद्धं मम प्रियवयस्येन बल्लवविलासिनीनाम् । (ख) युष्माभिः सह गृहं गृहं गत्वा दधि दुग्धं चोरितम् , तथापरमपि जानासि । (ग) यद्यनया तत्रभवत्या संगोपितानि पुष्पपङ्कजानि दर्शयेयं तदा किम् । (घ) यद्यस्या अपि हृदयमत्र केनाप्याश्चर्यविशेषेण चोरितं न भवेत् । (ङ) तदा किम् । (च) तदा किम् । चोरिका भूत्वावनतमुखी तिष्ठेत् । , ४. भा.

·काव्यमाला। - (राधा ससाध्वसमधोमुखी तिष्ठति ।) कृष्पः-(खगतम् !) अहो साध्वसेऽप्यस्याः परमा शोभा । तथाहि । कुवलयदललक्ष्मी प्रेक्षितं पक्ष्मलाक्ष्या ग्लपयति मधुविन्दुव्यापृतेन्दोः कलङ्कम् । कलयति च मुखाजं खेदलेशोपरक्तं भयमपि रमणीनां प्रायशो भूषणाय ॥२॥ (नेपथ्ये।) पिअदंसणे, जाणेसि पिअसही राहिआ कहिं । भोअणत्यं तं पडिच्छदि महादेवी । (आकाशे श्रुतिमभिनीय ।) किं वदसि-'गदा सहीअणेण सह वाडिआमग्गेण । ता कहिं दाणिं पेक्खिस्सं तं पिअसहिम् । (क) चम्पकलता-(समाकये । जनान्तिकम् ।) हला तमालिए, एसा णाअ- रिआ चि तक्कमि । (ख) तमालिका-एव्वं णेदम् । (ग) कृष्णः-(तदुदीरितं निशम्य सोद्वेगं नातिदूरे तमालतरुखण्डान्तरितो मदनातुर- स्तामेव दिशमीक्ष्यमाणः प्रियालापं प्रति ।) तां यावद्विनयोपचारमधुरैस्तैस्तैर्वचोभिः सखे तद्भावं च सखीजनस्य हृदयं ज्ञात्वा करोम्युन्मुखीम् । तावन्नागरिकासमागमवशादृष्टेर्यथावग्रहः संजातः प्रतिवन्धको विधिकृतः कोऽयं हहा प्रक्रमः ॥ ३ ॥ प्रियालापः-पिअवअस्स, अदिमेत्तं तवइ भअवं सहस्सरस्सी । मुहु- त्त अम्सि तमालखण्डन्तरे उवविसम । (घ) (क) प्रियदर्शने, जानासि प्रियसखी राधिका कुत्र । भोजनार्थ तां प्रती- क्षते महादेवी । किं वदसि-'गता सखीजनेन सह वाटिकामार्गेण । तत्कुत्रे- दानी प्रेक्षिष्ये तां प्रियसखीम् । (ख) सखि तमालिके, एषा नागरिकेति तर्कयामि । (ग) एवं नन्विदम् । (घ) प्रियवयस्य, अतिमात्रं तपति भगवान्सहस्ररश्मिः । मुहूर्तकमस्मिंस्त- मालखण्डान्तरे उपविशावः ।

·m.. ३ अङ्कः] वृषभानुजा। कृष्णः-(ऊर्ध्वमवलोक्य ।) सत्यमधं गतो दिवसः । यतः उत्तप्तोऽयमुरंगमः शिखितलच्छायां समालम्बते वैरं साहजिकं विहाय स पुनर्मूलं तरोर्गच्छति । याचन्ते च जलं निकुञ्जभवने तृष्णातुराः सारिका- स्तप्ते वारिणि पङ्कजानि मधुपास्त्यक्त्वाश्रयन्ते लताः ॥ ४॥ (उभौ परिक्रम्योपविशतः।) कृष्णः-सखे, तया वियुक्तोऽहमिदानीं केन व्यापारेण दिवसमा वाहयिष्ये । प्रियालाप:-(विहस्य ।) लोअणाई णिमीलिअ ताए पणिधाणेण । अ- हवा सरूवं आलिहिअ दंसणसुहेण । (क) कृष्णः-कुत्रेह लेखोपकरणानि । प्रियालाप:-ण एदं तमालवत्तं केसरकुसुमाणं रसं अ। (ख) कृष्णः-सम्यग्बोधितोऽस्मि । (नाव्येन गृहीत्वा लिखन् ।) यद्यपि वेपते मेऽग्रहस्तः, तथापि कथंचिल्लिखामि । (इति लिखित्वा विलोकयन्सास्रम् ।) मूर्तिर्मयात्र लिखिता दयिते तवेयं रूपं यथा तव तथा च यथा कथंचित् । आलिख्यते कथमपाङ्गविलासलीला- लावण्यमङ्गवलनं च सविभ्रमं ते ॥५॥ प्रियालाप:-भो वअस्स, आलिहिता तुए एसा, कधं दाणिं अस्सु- जलेण दूसएसि णम् । (हस्तादपकृष्य खकक्षान्तरे निवेशयति ।) (ग) कृष्णः-(परितो निर्वर्ण्य ।) किं परिणतो दिवसः । यथा । आवासोत्सुकपक्षिणः कलरुतं कामन्ति वृक्षालया- न्कान्ताभाविवियोगीरुरधिकं क्रन्दत्ययं कातरः (क) लोचने निमील्य तस्याः प्रणिधानेन । अथवा स्वरूपमालिख्य दर्शनसुखेन । (ख) नन्वेतत्तमालपत्रं केसरकुसुमानां रसश्च । (ग) भो वयस्य, आलिखिता त्वयैषा, कथमिदानीमश्रुजलेन दूषयस्येनाम् ।

·काव्यमाला। काहो मधुपाः सरोजगहनं धावन्त्युलूको मुदं कृष्ण धत्ते चारुणतां गतो रविरसावस्ताचलं चुम्बति ॥ ६॥ गालाप:-भो वअस्स, मा कविदागन् उवह । अहं वि इम सावहूधरादो णिक्कामन्तं मिअलन्छणं वण्णइस्सम् । (क) कृष्णः-(सस्मितम् ।) यद्भवतेऽभिरोचते । प्रियालाप:-(संस्कृतेन ।) सुधारश्मिः सद्यन्तिमिरनिकरान्तं विरचय- नलिन्देभ(म्भ):स्पन्दं शशिमणिसमुत्थं च वितरन् । उदेत्यादौ रक्ताम्वुजसमरुचिः कैरववने प्रमोदं तन्वानो मधुपवनितागीतिमधुरम् ॥ ७ ॥ कृष्णः-(स्मित्वा ।) साधु वर्णितं वयस्येन । इदानीं गवां गोष्ठसं- चारणाय गच्छावः । (इति निष्कान्तौ।) (ततः प्रविशति नागरिका।) नागरिका-(राधामुखमवलोक्य । जनान्तिकम् ।) हला चम्पअलदे, कधं उम्मणाअदि एसा पिअसही । (ख) चम्पकलता-(स्वगतम् ।) तक्किदो चउराए इमाए वि से हिअअवु- चन्तो । किं दाणिं एत्थ कधइस्सम् । होदु एव्वम् । (ग) (प्रकाशम् । अपवार्य संस्कृतेन ।) आलीजनेषु सुतनुः सखि संप्रवृते कर्ण ददाति रतिकेलिकथाप्रसङ्गे। बालाजनेन पुरतोऽपि वितत्यमाने लीलाविधौ च पुनरेव ददाति चित्तम् ॥ ८ ॥ (क) भो वयस्य, मा कवितागर्वमुबह । अहमपीमं वासवाशावधूगृहान्नि- क्रामन्तं मृगलाञ्छनं वर्णयिष्ये । (ख) सखि चम्पकलते, कथमुन्मनायते एषा प्रियसखी । (ग) तर्कितश्चतुरयानयाप्यस्या हृदयवृत्तान्तः। किमिदानीमत्र कथ- यिष्ये । भवत्वेवम् ।

·३ अङ्कः] वृषभानुजा। नागरिका-सहि, णूणं से हिअए भअवदा कुसुमाउच वासो किदो, जं दुदीआ मिअङ्कलेहा विअ अदिकिसदाए लावण्णमेत्तरङ्गजट्टी सिदकेदअणिभेहिं सपुलअकवोलफलएहिं आपाण्डुरं मिलाअमापंअजं विअ आणणं उव्वहन्ती फन्दमाणाहरपल्लवा अदिपिअदसणा पडिहा । (प्रकाशम् ।) हला राहे, किंपि दुम्मणा भोदि त्ति अवहारिअ वेवइ मे. अअम् । कहेहि पिअसहि, किं एत्थ कालणम् । (क) चम्पकलता-सहि णाअरिए, मअरद्धजपूआप्पसङ्गेण एदाए अदिअपुव्वो अच्चरिअरूवो-(इत्य|क्ते ।) (ख) राधा-(स्वगतम् ।) णूणं एसा तं हिअअदइदं जणं वदिस्सदि । (इत्य- डुलीदलसंज्ञया वारयति ।) (ग) चम्पकलता--तमालरुक्खओ दिवो तदो आरहिअ अदिचइदा क्खु एसा । (घ) राधा-(सानन्दमात्मगतम् ।) अदिणितणतणेण पसङ्गान्तरं उवणीदा इमाए अत्तणो सरस्सई । (ङ) नागरिका-हला, वण्णेहि तम् । (च) (क) सखि, नूनमस्या हृदये भगवता कुसुमायुधेन वासः कृतः, य- द्वितीया मृगाङ्कलेखेवातिकृशतया लावण्यमात्रशेषाङ्गयष्टिः सितकेतकनिभाभ्यां सपुलककपोलफलकाभ्यामापाण्डुरं म्लायमानपङ्कजमिवाननमुद्वहन्ती स्पन्दमा- नाधरपल्लवातिप्रियदर्शना प्रतिभाति । सखि राधे, किमपि दुर्मना भवतीत्यवधार्य वेपते मे हृदयम् । कथय प्रियसखि, किमत्र कारणम् । (ख) सखि नागरिके, मकरध्वजपूजाप्रसङ्गेनैतया अत्यपूर्व आश्चर्यरूपः । (ग) नूनमेषा तं हृदयदयितं जनं वदिष्यति । (घ) तमालवृक्षो दृष्टस्तदारभ्यातिचकिता खल्वेषा । (ङ) अतिनिपुणत्वेन प्रसङ्गान्तरमुपनीतानयात्मनः सरस्वती । (च) सखि, वर्णय तम् ।

·पा- ३४ काव्यमाला। चम्मलता-(संस्कृतमाश्रित्य ।) उत्फुल्लपङ्कजनिषक्तमसविरेफः किंचिद्विनिद्रकुमुदोत्करसंभृतश्रीः । आमूलनद्धविविधाद्भुतमाल्यमाल- श्चित्रं न कस्य तनुते ललितस्तमालः ॥ ९ ॥ राधा-(सविषादमात्मगतम् ।) सण्णेणं निवारिदाए वि एदाए तमालछ- लेण कधिदं जेव्व । अदिणिटणा उण णाअरिआ सव्वं अवअच्छदि । (क) नागरिका-(वगतम् ।) णिअदं को वि तमालसानलङ्गच्छवी सिमिद- सुहासंभिदउप्फुल्लपुण्डरीअमुद्धाणणो विविहप्पसूणसंचअसंकुलाए आअलम्विणीए वेजअन्तीए मअणकरिकणअसिङ्खलाए विअ अलंकिदो अलिविव्भमणवोप्पलविलासेहिं विलोअणेहिं मणोहरो मम्महसंआसो से लोअमपहं पउत्तो । अहवा एदेहिं गुणेहिं अलंकिदो णन्दसूणो जेव्व जणाणणादो सुणीअदि । कदावि सो एत्थ इमाए दिहिगोअरं गदो भवे । प्रकाशम् ।) हला मं वि दंसेहि तं तमालअम् । (ख) (चम्पकलतेयदुपदर्शितस्मिता राधामुखं पश्यति ।) राधा-(विचिन्त्य । आत्मगतम् ।) अदूरे भविस्सदि सो दुल्लहजणो।परि- हाससीला क्खु एसा चम्पअलदा । कदा विणाअरिआ दिट्ठिपहं करेदि तम् । (इति नागरिकामग्रहस्ते गृहीत्वा ।) हला, अम्बा में विणा दुक्खमणुभोदि ता घरं गमिस्सम् । (इति सखीमिः सह निष्कान्ता ।) (ग) (क) संज्ञया निवारितयाप्येतया तमालच्छलेन कथितमेव । अतिनिपुणा पुनर्नागरिका सर्वमवगच्छति । (ख) नियतं कोऽपि तमालश्यामलाङ्गच्छविः स्मितसुधासंभृतोत्फुल्लपु- ण्डरीकमुग्धाननो विविधप्रसूनसंचयसंकुलया पादावलम्बिन्या वैजयन्या म- दनकरिकनकशृङ्खलयैवालंकृतोऽलिविभ्रमनवोत्पलविलासाभ्यां विलोचनाभ्यां मनोहरो मन्मथसंकाशोऽस्या लोचनपथं प्रवृत्तः । अथवा एतैर्गुणैरलंकृतो नन्दसूनुरेव जनाननाच्छूयते । तदापि सोऽत्रास्या दृष्टिगोचरं गतो भवेत् । सखि, मामपि दर्शय तं तमालकम् । (ग) अदूरे भविष्यति स दुर्लभजनः। परिहासशीला खल्वेषा चम्पकलता।

·३ अङ्कः] वृषभानुजा (प्रविश्य सत्वरा ।) विद्रुमलता-(परिक्रम्यावलोक्य च । आकाशे ।) मुणालिए, अदि- अनुत्था पिअसही राहिआ । ताए किदे दीहिआदो विसिणीवत्ताई णेk गदा पिअसही कअलिआ दिहा तुए। (श्रुतिममिनीय ।) किं वदसि-णि कलेग गेण्हिअ गदा । अहं वि आणत्तमि भअवदीए वुन्दाए-जह व विडुमलदे, गच्छ सिग्यम् । कण्हस्स गोउलादो गोधूलिं अध केसितित्थाद जलं उसीरादिअं च समाहर' । ता तहिं गच्छसि । तुम उण एवं कप्पूरं विलेवणं च हिअ पत्थिदासि । ता तुरिददरं गच्छ । (क) (इति निष्कान्ते।) (ततः प्रविशति विरहपर्याकुलः कृष्णः ।) कृष्ण:-सखे प्रियालाप, तस्याः किं मुखपङ्कजं स्मितरुवा चन्द्रद्युतेर्निन्दकं किं वा नेत्रयुगं कटाक्षचतुरं किं भूलताविश्रमम् । किं च ख्रिग्वमवेक्षितं मयि पुनर्यान्त्या सखीनां पुरः किं किं संप्रति चिन्तयामि हृदये कामेन लक्ष्यीकृते ॥ १०॥ अपि च । तां हेमचम्पकरुचिं मृगशावकाक्षी पार्थे स्थितां च पुरतः परिवर्तमानाम् । पश्चात्तथा दशदिशासु परिस्फुरन्ती पश्यामि तन्मयमहो भुवनं किमेतत् ॥ ११ ॥ कदापि नागरिका दृष्टिपथं करोति तम् । हला, अम्बा मां विना दुःखमनु- भवति तद्गृहं गमिष्यामि । (क) मृणालिके, अत्यवस्था प्रियसखी राधिका। तस्याः कृते दीर्घि- कातः बिसिनीपत्राण्यानेतुं गता प्रियसखी कदलिका दृष्टा त्वया । किं वद- सि-चिरेण कालेन गृहीत्वा गता। अहमपि आज्ञप्तास्मि भगवत्या वृन्दया- यथा वत्से विद्रुमलते, गच्छ शीघ्रम् । कृष्णस्य गोकुलतः गोधूलिमथ केशिती- र्थतः जलमुसीरादिकं च समाहर' । तत्तत्र गच्छामि। त्वं पुनरिदं कर्परं विलेपनं च गृहीत्वा प्रस्थितासि । तत्त्वरिततरं गच्छ ।

·४० काव्यमाला । . सिालाप:-अच्चरिअं अच्चरिअम् । जं पेक्खिअ भवं वि एवं विली, ता चउद्दहलोए सुरगन्धवकिण्णरणाअकण्णआणं मझे ण का लिादिसीति तक्केमि । (क) कृष्णः-सखे, एवमेतत् । न खलु सा वेधसः सृष्टिः । तस्याः कि- गङ्गान्यमृतसंभवानि, न तु पाञ्चभौतिकानि । तथा हि । अमृतं तदधरबिम्वे वचनेप्वमृतं विलोकनेऽप्यमृतम् । अमृतमृतौ कुचकुम्भौ सत्यं सा सृष्टिरमृतस्य ॥ १२ ॥ (मदनबाधां रूपयन्दीर्घमुम्णं च निःश्वस्य ।) भवनेत्रभावो वह्निरद्यापि त्वयि मन्मथ । ज्वलत्येवान्यथा किं ते विशिखास्तत्कणा इव ॥ १३ ॥ प्रियालाप:-समस्सदु समस्सदु पिअवअस्सो। (हस्तेन वेत्रलतामुद्यम्य सक्रोधं तमालमूले प्रतिष्टितं कुसुमायुधं ताडयितुममिसरन् ।) रे वराअ कुसुमाउह, तुमं जेव्व मम पिअवअस्सं एव्वं संदावेसि । ता गेण्ह इमं मम हत्थादो सुदिढप्पहारम् । (ख) कृष्ण:-(सस्मितम् । तद्बाहुमाकृष्य ।) सखे, तत्प्रतिनिधि परिकल्प्य पूज्यते, न तु साक्षादयम् । प्रियालापः-(परावृत्य।) एवं भो अलं दाणिं पलविदेण । इमस्सि माहवीमण्डवे मुहुत्त उवविसिअ मणो विणोदेदु भवम् । (ग) कृष्णः यद्भवतेऽभिरोचते । (उभावुपविशतः।) (क) आश्चर्यमाश्चर्यम् । यां प्रेक्ष्य भवानप्येवं विस्मितः, तच्चतुर्दशलोके सुरगन्धर्वकिंनरनागकन्यकानां मध्ये न कापि तादृशीति तर्कयामि । (ख) समाश्वसितु समाश्वसितु प्रियवयस्यः । रे वराक कुसुमायुध, त्वमेव मम प्रियवयस्यमेवं संतापयसि । तद्हाणेमं मम हस्ततः सुदृढप्रहारम् । (ग) एवं भो अलमिदानी प्रलपितेन । अस्मिन्माधवीमण्डपे मुहूर्तकमुप- विश्य मनो विनोदयतु भवान् ।

·४ अङ्कः] वृषभानुजा। (प्रविश्य सत्वरम् ।) श्रीदामा-पिअवअस्स अस्सि अवरण्हे गोवद्धनसिहरादो वर समूहं पेक्खिअ किदहम्भारवो गोकदम्बओ तह पधाविदो जह अम्हाण वअणेहिं वि ण पडिणिउत्तो । उडेहि । अत्तणो मुरलीणादेण तं पडिणि उत्तेहि । (क) (कृष्णः ससंभ्रमं मुरलीमादाय प्रवृत्तो गन्तुम् ।) प्रियालाप:-(अग्रतो विलोक्य सकौतुकं कृष्णस्य कर्णे ।) पिअवअस्स, भं- वरेहिं चुम्बिअमाणं एदं मिआअमाणणीलोप्पलं दे पेअसीए कण्णादो णिप- इदं तक्केमि । (गृहीत्वा हस्तेऽर्पयति ।) (ख) कृष्णः-(क्षणं हृदये निधाय सोच्छ्वासम् । खगतम् ।) मन्ये तल्लोचनापाङ्गैः श्रुतिसीम्नि परायणैः । असूययेव खल्वेतप्रसभेन निपातितम् ॥ १४ ॥ अपि च । स्थाने म्लानत्वमेतस्य श्रुतेर्निपतितं यतः । पुनस्तत्पदमारोढुं खाङ्गं शोषयतीव तत् ॥ १५ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति मथुरादासेन विरचितायां श्रीवृषभानुजानामनाटिकायां तृतीयोऽङ्कः । चतुर्थोऽङ्कः। (तत प्रविशति विषण्णा चम्पकलता।) चम्पकलता-अवि कहिं भविस्सदि मे पिअसही तमालिआ। (पुरो विलोक्य ।) दिद्विआ इध जेव अहिवट्टदि । (ग) (क) प्रियवयस्य, अस्मिन्नपराह्ने गोवर्धनशिखरतो वत्ससमूहं प्रेक्ष्य कृतह- म्भारवो गोकदम्बकस्तथा प्रधावितो यथास्माकं वचनैरपि न प्रतिनिवृत्तः । उत्तिष्ठ । आत्मनो मुरलीनादेन तं प्रतिनिवर्तय । (ख) प्रियवयस्य, भ्रमरैश्चुम्ब्यमानमेतन्म्लायमाननीलोत्पलं ते प्रेयस्याः कर्णान्निपतितं तर्कयामि । (ग) अपि कुन भविष्यति मम प्रियसखी तमालिका। दिष्ट्या इहै- वामिवर्तते ।

·काव्यमाला। (ततः प्रविशति तमालिका ।) तमालिका-(चम्मकलतानुखं दृष्ट्वा सविषादम् । संस्कृतेन ।) उत्पादयत्यलमिदं मनसो विषादं सीदत्सरोल्हनिभं वदनं त्वदीयम् । ज्ञात्वा निदानमहमत्र समानदुःखा प्राणैरपि प्रियतमे भवितुं समीहे ॥ १ ॥ चम्पकलता-हला, सुड लक्खिदं तुए । असंमुद्धं सुणाहि । (क) तमालिका-अवहिदमि । कहेहि । (ख) चम्पकलता-जदो पहुदि पिअसहिराहिआए सोरूवविहवेण अदि- सइदकुसुमाउहसहस्सो कण्हो पुलोइदो तदो आरहिअ कुविदस्स विअ मम्महस्स पअवसा ण कुदोवि वीसाम पडिवजदि । सबहुविण पात्थ- माणा वि ण मज्जणादिदिवसव्वावारे रुई उन्वहदि । एदं क्खु अहिगदं जेव्व तुए। (ग) तमालिका-(खगतम् ।) अत्थि मम हिअए वि सल्लं क्खु एदम् । (प्रकाशम् ।) तदो तदो। (घ) चम्पकलता-विसेसदो अज सन्वणिसामज्जे खणं वि णिहासुहं ण पाविदम् । अन्तरा अन्तरा अ आमीलिअ लोअणाई एवमादिअं असंवद्धं पलविदम् । (ङ) (क) सखि, सुष्टु लक्षितं त्वया । असंमुग्धं शृणु । (ख) अवहितास्मि । कथय । (ग) यदा प्रभृति प्रियसखिराधिकया स्वरूपविभवेनातिशयितकुसुमायुध- सहस्रः कृष्णः प्रलोकितस्तदारभ्य कुपितस्येव मन्मथस्य परवशा न कुत्रापि विश्रामं प्रतिपद्यते । सवहुविनयं प्रार्थ्यमानापि न मजनादिदिवसव्यापारे रुचि- मुद्वहति । एतत्खल्वधिगतमेव त्वया । (घ) अस्ति मम हृदयेऽपि शल्यं खल्वेतत् । ततस्ततः । (ङ) विशेषतोऽद्य सर्वनिशामध्ये क्षणमपि निद्रासुखं न प्राप्तम् । अन्तरा अन्तरा चामील्य लोचने एवमादिकमसंबद्ध प्रलपितम् ।

·४ अङ्कः] वृषभानुजा। तमालिका-(सरभसम् ।) तदो तदो । (क) चम्पकलता-(संस्कृतेन ।) तद्यथा । कार्य मे नहि किंचिदस्ति कमलोसेन सख्यः कथं मुग्धां मां प्रसभं रुणद्धि सभयं व्याक्रोशमानामपि । धूर्तोऽयं करपङ्कजेन शिरसि व्याबद्धमानो हस- नात्मानं बहु मन्यते स्वमुकुटप्रान्तेन पादौ स्पृशन् ।॥ २ ॥ तनालिका-(सविल्सयमात्मगतम् ।) जादो क्खु सअलजीअलोअस्स णिदसणं ताए पेम्मावेसो । (प्रकाशम् ।) तदो तदो। (ख) चम्पकलता-तदो देवीए पुच्छिदा अहं जह–'वच्छे चम्पअलदे, अवि जाणेसि से उव्वेअआरणम्' । (ग) तमालिका- -तदो तदो। (घ) चम्पकलता-तदो कण्हन्स विरहं फुडं जाणन्तीए वि मए एव्वं पडिबोधिदा देवी । (ङ) तमालिका-तदो तदो । (च) चम्पकलता-सुणादु पिअसही । (छ) (संस्कृतमाश्रित्य ।) गतेयं कल्याणी तपनतनयां मज्जनविधि विधातुं तत्तीरे किमपि कमनीयं सकुतुकम् । विलोक्यान्तर्बाधामभजत तदारभ्य सहसा शमं नेतव्यं तद्वलिविरचनैर्दैविकमिदम् ॥ ३ ॥ (क) ततस्ततः । (ख) जातः खलु सकलजीवलोकस्य निदर्शनं तस्याः प्रेमावेशः। ततस्ततः। (ग) तदा देव्या पुष्टाहं यथा---'वत्से चम्पकलते, अपि जानासि अस्या उद्वेगकारणम् । (घ) ततस्ततः । (ङ) तदा कृष्णस्य विरहं स्फुटं जानन्त्यापि मयैवं प्रतिवोधिता देवी। (च) ततस्ततः । (छ) शणोतु प्रियसखी ।

·४४ काव्यमाला। तमालिका-(सहर्षस्मितम् । संस्कृतेन ।) कस्यान्यस्येदृशो बुद्धेर्विभवो वर्तते सखि । यो बलिव्यपदेशेन देवीं बोधयितुं क्षमः ॥ ४ ॥ तदो तदो। (क) चम्पकलता-तदो आणत्तं देवीए-'जह जीविदसव्वस्सं वच्छा मे राहिआ पइदिमावज्जदि तह करेहि' । (ख) तमालिका-हला, सुविहिदं तुए। सिग्धं णेदव्वा सा पिअसही दाणिं तत्थ । (ग) (इत्युभे निष्कान्ते।) (अनन्तरं नाव्येन राधामुपेत्य ताहगवस्थां तां विभाव्य विस्मयस्सेरचक्षुषान्योन्य- मवलोकयतः । मुहूर्तकमिवोपविश्य पोनःपुन्येन तच्चेष्टां निरूप्य च ।) तमालिका-(चम्पकलतां प्रति । संस्कृतेन ।) नव्याम्भोघरमम्बरे सुविलसत्सौदामिनीसंगतं सेयं पश्यति बर्हिणां च विरुतिं श्रुत्वा सरोमोद्गमम् । कम्पं. चम्पकदामकोमलरुचौ स्वेदं च धत्ते तनौ मन्ये मन्मथकोटिमोहनवपुः कृष्णोऽनया सर्यते ॥ ५॥ चम्पकलता-(मुहुस्तन्मुखाम्बुजाग्रे मुहुर्नासावंशाग्रभागे पर्यस्ताङ्गुलिहस्तेन करकमलेन स्पर्शमभिनयन्ती साकूतम् । संस्कृतेन ।) श्वासास्ते सखि सूचयन्त्यविरताः संतापबाधां परं विद्मस्तत्र न कारणं वयमिति खान्तेति चिन्ताभरः । किं बाह्यातपपीडिता तव तनूवल्ली निकामं प्रिये पुष्पादप्यतिकोमला मलिनतां याता मृणाली यथा ॥ ६ ॥ (राधान्तर्निगूढमनसिजेनासा पीड्यमाना वैक्लव्यं रूपयति ।) सख्यः-(करुणातिशयम् ।) हला राहे, उम्मीलअ लोअणाई । कथं अ- (क) ततस्ततः। (ख) तदाज्ञप्तं देव्या-'यथा जीवितसर्वस्वं वत्सा मे राधिका प्रकृति- मापद्यते तथा कुरु । (घ) सखि, सुविहितं त्वया । शीघ्रं नेतव्या सा प्रियसखीदानीं तत्र ·४ अङ्कः] वृषभानुजा। मक्खरासि संजादा । (इत्येवं मुहुर्मुहुः समाश्वास्य तालवृन्तानिलादिकोपायैः कथमपि चेतनां ग्राहितवत्यः।) (क) चम्पकलता-(साकूतम् ।) सहि, जह तह उद्धेहि । दे आदवपीडो- वसमत्थं तं लदावलअप्पदेसं विणा अण्णं सइणं ण अवअच्छसि । (ख) (ततः प्रविशति बलाचम्पकलतया दत्तहस्ता तामेवावलम्व्य कथंचित्सखेदं गमननभिनयन्ती सखीभिः सह राधा।) राधा -(सनिःश्वासम् ।) अम्महे, अदिणीसहा समुप्पण्णा हिअए मे वेअणा (ग) सख्य:-(सविषादम् ।) अइ लज्जालुए, ण क्खु दे हिअअवेअणाए णिदाणं जाणीआदि । अह वा कण्हस्स दंसणं एत्थ कालणम् । (घ) राधा-(तमाकर्ण्य मूर्छामुपगच्छति । मुहूर्तादिव ससंभ्रमं सखीजनप्रयुक्तवी- जनादिकप्रयत्नैः संज्ञामवाप्य । संस्कृतेन ।) किं स्वप्नः किमु जागरः किमथवा रात्रिः किमास्ते दिनं मोहावस्थितया मया न किमपि ज्ञातं किमेतत्सखि । यन्नामश्रवणादनन्तरमिदं वृत्तं तमेव प्रियं चेतोदुर्लभमप्यपास्तसकलव्यापारमाकाङ्क्षति ॥ ७ ॥ अपि च। खानान्तरेषु दिनशः समुपेत्य धूर्ती धत्ते मुखं मम मुखोपरि चाटुकारः । पादावलक्तकरसेन च रञ्जयित्वा कर्णे शिरीषकुसुमं प्रसभं दधाति ॥ ८॥ (सख्यः सविस्मयं परस्परमवलोकयन्ति ।) (क) सखि राधे, उन्मीलय लोचने । कथमनक्षरासि संजाता । (ख) सखि, यथा तथा उत्तिष्ठ । ते आतपपीडोपशमार्थ तं लतावलय- प्रदेशं विनान्यं शरणं नावगच्छामि । (ग) अहो, अतिनिःसहा समुत्पन्ना हृदये मे वेदना । (घ) अयि लजालुके, न खल्ल ते हृदयवेदनाया निदानं ज्ञायते । अथवा कृष्णस्य दर्शनमत्र कारणम् । ५. भा.

·काव्यमाला। चम्पकलता—(जनान्तिकम् ।) हला तमालिए, काम अणुभोदि मणो- हववेअणं एसा । दाणिं क्खु उवेक्षणीआ ण मोदि । तुरिदं जेव्व कप्प- णिज्जो कामलेहो । (क) तमालिका जुतं मन्तेसि । (ख) चम्पकलता-(राधां प्रति ।) हला, सलाहणिज्जों दै अहिलासो । जेण वं लोआभिरामं वज्जिअ कुदो भवादिसीणं हिअअप्पउत्ती। ता मा विसीद अहुणा । णिउणं जाणिअ चिन्तीअदि पडीआरो अम्हेहिं । (ग) (सर्वाः परिक्रम्य वाटिकाबकुलपादपच्छायामाश्रियोपाविशन्ति ।) चम्पकलता-(उत्तरीयांशुकपल्लवेन शनैः शनैः राधामुपवीजयन्ती तन्मौक्तिक- हारस्य मध्यमणि हस्तेनोन्नमय्य ।) हला तमालिए, संपदं इमं धारे, अस- मत्था एसा किसङ्गी । ता अत्तणो अंसुअअञ्चले रक्खिस्सम् । (घ) तमालिका-अणुमदं क्खु मे । (ङ) चम्पकलता-(तथा करोति । अथ नाट्येन भूर्जपत्रमादाय कामलेखनिमित्तं राधाहस्ते समर्पयन्ती ।) सहि, पिअदमसआसं अणुप्पेसिदं किंपि सुकुमारप्प- ओअं विचिन्तिअ इह समालिह । (च) (क) सखि तमालिके, काममनुभवति मनोभववेदनामेषा । इदानी खलू- पेक्षणीया न भवति । त्वरितमेव कल्पनीयः कामलेखः । (ख) युक्तं मन्त्रयसि । (ग) सखि, श्लाघनीयस्तेऽभिलाषः । येन तं लोकाभिरामं वर्जयित्वा कुतो भवादृशीनां हृदयप्रवृत्तिः । तन्मा विषीदाधुना । निपुणं ज्ञात्वा चिन्यते प्रतीकारोऽस्माभिः । (घ) सखि तमालिके, सांप्रतमिमं धारयितुमसमर्थैषा कृशाङ्गी । तदा- स्मनोंऽशुकाञ्चले रक्षिष्यामि । (ङ) अनुमतं खलु मे। (च) सखि, प्रियतमसकाशमनुप्रेषितुं किमपि सुकुमारप्रयोग विचिन्येह समालिख । , ·४ अङ्कः] वृषभानुजा राषा-(क्षणं विचिन्त्य सपुलकं संस्कृतमाश्रित्य धातुरसेन लिखति।) यतः प्रभृति ते कान्तं मुखमालोकितं मया। कामः कामं ममानानि व्यथयत्यभितः शरैः॥९॥ सख्यौ-निर्वर्ण्य सविस्मयम् ।) अहो से विअद्धदा । (क) चम्पकलता-(साश्चर्यम् । संस्कृतमालम्ब्य ।) क्रीडन्ती निजमन्दिरेषु निभृतं बाल्यात्सखीभिः समं नित्यं कृत्रिमपुत्रिकादिषु रता भावानभिज्ञा हि या । पित्रा पुत्रवतापि वत्सलतयोत्सङ्गे परं ललिता सख्यः पश्यत चातुरीषु सहसा सैषातिभूमि गंता ॥१०॥ तमालिका-सहि चम्पअलदे, अवि जाणीअदिकण्हो कहिं दार्णि हुविस्सदि ति । (ख) चम्पकलता-ण क्खु अवअच्छन्हि । (ग) (ततः प्रविशति कृष्णः प्रियालापश्च।) प्रियालाप:-पिअवअस्स, अदूरे कुमारीकण्ठद्भुणी सुणीअदि । अस्सि अदिमुत्तलदामण्डवे चिट्ट दाब । (घ) (कृष्णो नव्येन तथा स्थित्वा अधरे वंशी विन्यस्य क्वणयति । सर्वाः समाकर्ण्य विस्मिताः।) राधा-(मोहं रूपयन्ती चिरादिव लब्धसंज्ञा सनिःश्वासम् ।) अम्महे, बाद उम्मदिदम्हि कामस्स मोहणमत्तरूवेण इमिणा केण वि रवेण । (ङ) (क) अहो अस्या विदग्धता । (ख) सखि चम्पकलते, अपि ज्ञायते कृष्णः कुत्रेदानी भविष्यतीति । (ग) न खल्ववगच्छामि। (घ) प्रियवयस्य, अदूरे कुमारीकण्ठध्वनिः श्रूयते । अस्मिन्नतिमुक्तलता- मण्डपे तिष्ठ तावत् । (ङ) अहो, बाढमुन्मादितास्मि कामस्य मोहनमत्ररूपेणानेन केनापि खेण।

·१८ काव्यमाला। । चम्पकलंता-(साकृतम् ।) हला राहे, अवि उप्पादेंदि किं पि सुदि- सुहं एसो दे कण्हस्स वंसीखो । (क) राधा-(आत्मगतम् ।) किं तस्स जेव्व हिअअचोरस्स इमो वंसीरवो।(ख) (प्रकाशम् । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य । संस्कृतेन ।) संयोगेऽमृतसंकाशो वियोगे विषसंनिभः । नादोऽयं सखि हेतु, जीवने मरणेऽपि वा ॥ ११ ॥ (सख्यः सासं समाश्वासयन्ति ।) चम्पकलता-हला तमालिए, जह एदे मिअविसेसा पच्छिणो अ भच्छादिशं उज्झिम अमिआदो वि अदिमहुरं इमं वंसीधुणि णिच्चलस्सवण- पुडएण समापिविअ माहवीमण्डवसंमुहे पुलोअअन्ति, तह कण्हो तत्थेति तकेमि । दाणिं इमो कामलेहो तहिं णेदव्वो। (गृहीत्वा नाव्येनेतस्ततः ससंभ्रमं विलोकयन्त्यस्ता रन्ध्रेण शनकैः कृष्णान्तिकं निवेश्य प्रत्यागतवत्यः ।) (ग) प्रियालाप:-(निर्वर्ण्य कौतुकाद्धस्ते कृत्वा कृष्णं प्रति ।) मो वअस्स, पेक्ख दाव किं एदम् । (घ) कृष्ण:-(बलेन हस्ताद्गृहीत्वा वाचयन् । सनिःश्वासम् ।) सखे, नूनमयं कामपीडितया मप्रियया प्रेषितः कामलेखः । प्रियालाप:-(सविनयम् ।) णिवेदेदु पिअवअस्सो किं एत्थ आलि- हिदम् । (ङ) (क) सखि राधे, अप्युत्पादयति किमपि श्रुतिसुखमेष ते कृष्णस्य वंशीरवः। (ख) किं तस्यैव हृदयचोरस्यैष वंशीरवः । (ग) सखि तमालिके, यथा एते मृगविशेषाः पक्षिणश्च भक्ष्यादिकं त्यक्त्वा अमृततोऽप्यतिमधुरमिमं वंशीध्वनि निश्चलश्रवणपुटकेन समापीय माध- वीमण्डपसंमुखे विलोकयन्ति, तथा कृष्णस्तत्रेति तर्कयामि । इदानीमयं का- मलेखस्तत्र नेतन्यः। (घ) भो वयस्य, प्रेक्षख तावत्किमिदम् । (ङ) निवेदयतु प्रियवयस्यः किमत्रालिखितम् ।

·४ अङ्कः] वृषभानुजा। कृष्णः-सखे, प्रियादुःखाभिव्यञ्जकाण्यक्षराणि भूयो वाचयितुमस- मर्थोऽस्मि । तथाप्यवहितः शृणु। प्रियालाप-पसीददु भवम् । (क) कृष्णः-(कथं कथमपि वाचयति । यथा-) यतः प्रभृति ते कान्तं मुखमालोकितं मया । कामः कामं ममाङ्गानि व्यथयत्यभितः शरैः ॥ १२ ॥ प्रियालाप:-(आत्मगतम् ।) हन्त, बलिअं बाघिदा हदकन्दप्पेण सा तवस्सिणी । (प्रकाशम् ।) पिअवअस्स, सुमरे हि जं मए पुरा कषिदं आसि । जह मम्महो जेन्व दे पक्खवादी भविस्सदि। ताए सहीअणो अ तत्थ चि- न्तइस्सदि पडिआरम् । (ख) कृष्णः-(स्मित्वा तं कामलेखं कदाचिन्नयनयोरुपरि कदाचिद्धृदये निधाय क्षणं प्रियास्पर्शसुखमिवानुभवन् । सनिःश्वासम् ।) आनन्दं जनयत्यलं सुललितैस्तस्याः खहस्ताक्षरै- यद्यप्येष मनोजलेख इह मे तत्सङ्गमाकाङ्किणः । कामेनाप्यथ पीडितोऽहमधुना बध्नामि चित्ते धृति तदुःखेन सखे तथापि सुतरां दुःखैकपात्रीकृतः ॥ १३ ॥ तेन हि वंशीगीतेन क्षणं मनो विनोदयामि । (तथा करोति ।) राधा-(निशम्यात्मगतम् ।) किं पुणो वि वसीअरणमन्तो पट्टीअदि तेण । (इति लोचने निमीत्य दुर्विषहेण दाहरूपिणा मदनज्वरेणामिभूयमाना मोहावस्थां नाट- यति ।) (ग) चम्पकलता-(ससंन्रममुत्थाय तत्कालोचितप्रतीकारार्थ स्खलितया गिरा तांस्तानुपायानुपदिशन्ती सखीजनं सत्वरं व्यापारयति ।) तमालिए, उववीज (क) प्रसीदतु भवान्। (ख) हन्त, बलवद्बाधिता हतकन्दर्पण सा तपखिनी । प्रियवयस्य, स्मर यन्मया पुरा कथितमासीत् । यथा मन्मथ एव ते पक्षपाती भविष्यति । तस्याः सखीजनश्च तत्र चिन्तयिष्यति प्रतीकारम् । (ग) किं पुनरपि वशीकरणमत्रं पठ्यते तेन ।

·५० काव्यमाला ॥ तमालवत्तेण पिअसहिम् । मुणालिए, णिधेहि से हिअए समुणालाई सरसकमलिणीदलाई । विदुमलदे, सिञ्च पिअसहअरिं घणसारमिस्सेण मलअअरसेण । कसलिए, । कसलिए, विरचेहि सेणीअं पंअजपलासवहलेहि कदलीदलेहिं । (क) भिला--(आद) भो, विं व अण्णरुइएण । वाडिआपरि- पर उजागरुपलाव सम्पद । कृष्ण (सत्वरमुपसृत्य ।) शृणोमि तावत्किमालपन्ति । (इवि बकुलवि- टपान्तरितविग्रहस्तिष्टति ।) राधा-(लोचने उन्मील्य ।) किति इमं जणं अवराहिणं करिअ अ- चाण आआसअन्ति सहीओ । (ग) (संस्कृतेन ।) कलयति मम चेतस्तल्पमङ्गारकल्प ज्वलयति मम गात्रं चन्दनं चन्द्रकं च । तिरयति मम नेत्रे मोहजन्मान्धकारो विवृतबहुविकारं मन्मयो मां दुनोति ॥ १४ ॥ (इति वैवश्यमुपगता।) कृष्णः-(खगतम् ।) मनोजन्मा तवाङ्गानि दहत्यत्र न संशयः । मन्ये मम हृदिस्था त्वं तप्यसे जीवितेश्वरि ॥ १५॥ चम्पकलता-(सविषादम् ।) अम्महे, णीसासाणुमेअजीविदा पडिहादि- एसा पिअसही । (समुत्पन्नकारुण्या तमालिकां प्रति ।) हला तमालिए, दु- (क) तमालिके, उपवीजय तमालपत्रेण प्रियसखीम् । मृणालिके, निघेह्य- स्या हृदये सुमृणालानि सरसकमलिनीदलानि । विद्रुमलते, सिञ्चय प्रिय- सहचरी धनसारमिश्रेण मलयजरसेन । कदलिके, विरचय शयनीयं पङ्कजप- लाशबहुलैः कदलीदलैः। (ख) भोः, किमत्रारण्यरुदितेन । वाटिकापरिसरे मुग्धानां करुणालापो विसर्पति । (ग) भोः, किमेनं जनमपराविनं कृत्वात्मानमायासयन्ति सख्यः ।।

·४ अङ्कः] वृषभानुजा। लहे तस्सि गोउलेन्दकुमारे सुदूरं गदो इमाए अहिणिवेसो । को एत्थ दाणि उवाओ जेण से सरीरसंधारणं भोदि । (क) तमालिका-अवि णाम भवे सो वि अस्सि सिणिद्धजणे साणुरा- अहिअओ । (ख) चम्पकलता-मा दे संदेहो होदु । सो वि आ दंसणादो पहुदि मणो- हववेअणं असहमाणो उज्झिअसअललीलादिव्वावारो इमाए पिअसहीए प- डिच्छन्दएण अत्तण विणोदेदि ति किंवदन्ती सुणीअदि । (ग) कृष्णः-सत्यमीहगवस्थोऽस्मि । तमालिका-(सहर्षातिशयम् ।) जइ एव्वं ता जीविदा वअम् । सुप्पसण्णो मम्महो । उवकिदं पिअसहीए रूवलावण्णजोवणगुणेहिं । जाव तेण सह सं- गमो होदि, ताव इमाए पिअसहीए असुसंरक्खणाअ तं वि आलिहिअ से दसणपहं करेम्ह । (घ) चम्पकलता-सोहणो क्खु उवाओ । (ङ) (तमालिका समुपाहृतचित्रोपकरणा समुपविश्य नातिचिरेण तथा लिखितवती ।) (क) अम्ब, निःश्वासानुमेयजीविता प्रतिभात्येषा प्रियसखी । हला तमालिके, दुर्लभ तस्मिन्गोकुलेन्द्रकुमारे सुदूरं गतोऽस्य अभिनिवेशः । को- ऽत्रेदानीमुपायो येनास्याः शरीरसंधारणं भवति । (ख) अपि नाम भवेत्सोऽप्यस्मिन्निग्धजने सानुरागहृदयः । (ग) मा ते संदेहो भवतु । सोऽप्या दर्शनात्प्रभृति मनोभववेदनामसहमान उझितसकललीलादिव्यापारोऽस्याः प्रियसख्याः प्रतिच्छन्दकेनात्मानं वि- नोदयतीति किंवदन्ती श्रूयते (घ) यद्येवं तज्जीविता वयम् । सुप्रसन्नो मन्मथः। उपकृतं प्रियसख्या रूप- लावण्ययौवनगुणैः । यावत्तेन सह संगमो भवति, तावदस्याः प्रियसख्या असु- संरक्षणाय तमप्यालिख्यास्यादर्शनपथं कुर्मः । (ङ) शोभनः खलूपायः। - ·५२ काव्यमाला। चम्पकलता-(निरूप्य सानन्दम् ।) सहि, सव्वधा आलेहविचक्ख- णासि । दंसेहि दाव पिअसहीए एवं चित्तफलअम् । (क) तमालिका-(नाटयेन राधामुखमुपनीय निमीलितलोचनां तां करकिसलयेन सोपग्रहं परामृशन्ती ।) हला, इमं मणोरहपिअदमं पेक्खमाणा विरहपज्जाउलं अत्तणो हिअअं विणोदेहि दाव । (ख) राधा-(कथमपि चक्षुरुन्मील्य सरोमाञ्चमायततरं च निःश्वस्य । संस्कृतेन ।) मन्ये स दुर्लभजनो मम नेत्रवीथीं जन्मान्तरे सुमुखि चित्रपटान्तरे वा । एप्यत्यनेकरमणीहृदि संप्रविष्टो जातं निराशमथ तस्य कृते मनो में ॥ १६ ।। कृष्णः-(समाकर्ण्य ।) त्वदायत्तं शरीरं मे जीवितं च सुमध्यमे । मत्कृते मा कृथास्तन्वि संकल्पं मनसीदृशम् ॥ १७ ॥ प्रियालाप:-(सप्रणयकोपम् ।) पिअवअस्स, णिक्करुणो सि तुमं जं अज्ज वि तुए विलम्बीअदि । (इति रक्तराजीवकोमलेनाग्रहस्तेन करे गृहीत्वा समाक- घेति ।) (ग) (कृष्णः सस्मितमुपसृत्य स्थितः। सर्वा निरूप्य सहपं विस्मिताः ।) प्रियालाप:-भोदि चम्पअलदे, पुणो वि चोरिदाई कुसुमाई । (घ) चम्पकलता—(उत्तरमदत्वैव खपटाञ्चलान्मणिं हस्ते संगोप्य प्रियालापस्य पटान्तरे शनकैनिक्षिप्य कृष्णं प्रति ।) अज्ज, इमाए णो पिअसहीए हारमज्झदो (क) सखि, सर्वथालेख्यविचक्षणासि । दर्शय तावत्प्रियसख्यै एत- चित्रफलकम् । (ख) सखि, इमं मनोरथप्रियतमं प्रेक्षमाणा विरहपर्याकुलमात्मनो हृदयं विनोदय तावत् । (ग) प्रियवयस्य, निष्करणोऽसि त्वं यदद्यापि त्वया विलम्ब्यते । (घ) भवति चम्पकलते, पुनरपि चोरितानि कुसुमानि ।

·४ अङ्कः]] 'वृषभानुजा। णिपइदो महाणीलमणी लद्धो इमिणा तुअ वस्सेण । दंसेहि से सव्ववस- णाई । (क) कृष्ण:-(विहस्य ।) सखे, विश्रब्धं दर्शय । (प्रियालापो नाव्येन तथा करोति । स्फुरत्प्रभाप्ररोहं भूमौ निपतितं मणिं विलोक्य सर्वे साट्टहासं करतालिका ददति । प्रियालापः सवैलक्ष्यं विस्मितः ।) तमालिका-(कृष्णं प्रति ।) अज, एसो मणी सहिए चम्पसलदाए परिहासेण पिआलावस्स वसणे णिउत्तो आसि । (ख) प्रियालापः-(सरोषम् ।) दासीए पुत्तिए चम्पअलदे, भोदु । सुमरि- स्ससि अत्तणो किदम् । (ग) चम्पकलता-(सित्वा क्षणं लजाममिनयन्ती मणिं गृहीत्वा साध्वसेनावनत. मुखी राधामुपेत्य साकूतम् । संस्कृतेन ।) यस्यार्थे र कुसुमसदृशं म्लानमङ्गं वहन्ती त्यक्त्वा सर्व विषयरसमुन्मूल्य लीलोपभोगम् । शून्यायाता सकलमुवने दुर्लभोऽनर्घ्यरूपः सोऽयं प्रेयान्प्रियसखि सुखेनैव दिश्यात्र लब्धः ॥ १८॥ (राधा सेय॑मेनां पश्यति ।) चम्पकलता- संभाव्यैनं निरुपममथो नीलरूपं सुजातं शून्यं खीयं हृदयममुना भूषयन्ती सुखेन । क्रीडोत्साहं भजतु भवती मूकतां संत्यजन्ती स्थादस्माकं तव सुखमिदं वीक्ष्य नेत्रोत्सवश्च ॥ १९ ॥ (इति मणिं दातुमिच्छति।) (क) आर्य, अस्या नः प्रियसख्या हारमध्यतो निपतितो महानीलम- णिर्लब्धोऽनेन तव वयस्येन । दर्शयास्य सर्ववसनानि । (ख) आर्य, एष मणिः सख्या चम्पकलतया परिहासेन प्रियालापस्य वसने नियुक्त आसीत् । (ग) दास्याः पुत्रिके चम्पकलते, भवतु । स्मरिष्यस्यात्मनः कृतम् ।

·५४ काव्यमाला। राधा-हला, जाणेमि जं उद्दिसिअ मन्तेसि । (इति कृष्णं सोत्कण्ठ समी- क्ष्य लज्जयाधोमुखी । खगतम् ।) गदसत्त हिअअ, अजवि ण दे पच्चओ। (संस्कृतेन ।) प्रणिधानेऽपि ते नित्यं निपुणं चिन्तितोऽपि यः । आसीदसुलभः कामं प्रत्यक्षेण विभाति सः ॥ २० ॥ अपि च। धैर्यमाधाय लजां च व्यपनीय विलासिनम् । संभावयसि किं नैनं दिष्ट्या खयमुपस्थितम् ॥ २१ ॥ (नीचैर्विलोक्य भूयोऽपि लजते।) (कृष्णः साध्वसेऽपि परमां श्रियं दधानं तन्मुखाम्बुरुहं निमेषपराङ्मुखेन चक्षुषा समापिवन्प्रेम्णा तद्गतमानसः खाङ्काद्भुवि निपतितां मुरली न ज्ञातवान् ।) प्रियालाप:-(दृष्ट्वा ससंभ्रमम् ।) कधं पिअवअस्सस्स मुउली। (सुचिरं निर्वर्ण्य ।) एव्वं णेदम् । (सवितर्कमात्मगतम् ।) णूणं असेसमोणसुन्दरीणं पच्चादे- सभूताए इमाए तत्तभोदीए रूवविलासेहिं विमोहिदेण एदिणा अदिपिअदमा वि एसा अङ्कदो णिपडिदा ण विण्णादाणाम । दाणि संगोइअरक्खिस्सं णम्। (नाटयेन गृह्णाति । अनन्तरं शनकैश्चम्पकलतायाः पृष्ठतो गत्वा तत्पटाञ्चले निवघ्नन्नप- सृत्य कृष्णं प्रति प्रकाशम् ।) भो वअस्स, कघं चिरेण अणक्खरो चिट्ठसि । णं अत्तणो मुउलीणिणादेण मणोहारिणा इमाए तत्तभोदीए कण्णाइं किं ण सुक्खावेसि । (ख) (क) हला, जानामि यमुद्दिश्य मन्त्रयसि । गतसत्त्व हृदय, अद्यापि न ते प्रत्ययः। (ख) कथं प्रियवयस्यस्य मुरली । एवमिदम् । नूनमशेषभुवनंसुन्दरीणां प्रत्यादेशभूताया अस्यास्तत्रभवत्या रूपविलासैर्विमोहितेनैतेनातिप्रियतमाप्येषा- तो निपतिता न विज्ञातानाम । इदानीं संगोप्य रक्षिष्य एनाम् । भो वयस्य, कथं चिरेणानक्षरस्तिष्ठसि । नन्वात्मनो मुरलीनिनादेन मनोहारिणा- स्यास्तत्रभवत्याः कर्णौ किं न सुखयसि ।

·४ अङ्कः] वृषभानुजा। कृष्ण:-(विलोकयन् 'इतो भवेत् इतो वा भवेत्' इति विषादं नाटयन् । प्रकाशम् ।) कथमपहृता केनापि मे मुरली । प्रियालापः-एदाए चम्पअलदाए हत्थे पुलोइदा मए । (उपमृत्य तत्पटाञ्चलाद्गृहीत्वा दर्शयन् ।) एदाए चोरिदा आसि । (इति चम्पकलतामङ्गुल्या तर्जयन् ।) दुन्विणीदे, सुमरेहि दाणिं अत्तणो किदम् । (क) (सर्वे हासं रूपयन्ति । चम्पकलता सवैलक्ष्यस्मितं नातिदूरे लतागहनेऽन्याभिः सह सखीभिर्निर्गत्य स्थिता।) राधा-(इतस्ततो निरीक्ष्य सचकितमात्मगतम् ।) गदो मे सहीजणो। (ख) कृष्ण:-अयि मुग्धे, कथं विभेषि । नन्वनेककन्यकाजनस्य गान्धर्व- विवाहो जात इति प्रसिद्धम् । अथाहं तव विधेयः । किं ते निसर्गरुचिरौ चरणौ कराभ्यां संवाहयामि नयने च तवाञ्जनेन । किं रञ्जयामि किमु ते स्तनयोर्विचित्रां पत्रावली विरचयाम्यचिरेण तन्वि ॥ २२ ॥ (एवं क्रमेण तत्तत्कियावैदग्ध्यं समारब्धवान् । तथा हि-प्रथमं तावत् सानुनय- रनेकमृदूपचारैः कथंचिदभिमुखीकृत्य मधुरविरुतिभिर्मधुकरनिकरैरहमहमिकयानुबध्यमानां सुमनसां संनिवेशविचित्रां स्रज निर्माय कोतूहलमुत्पादयन्कण्ठेऽर्पितवान् । अमिनवय- वाङ्करांश्च कपोलयोः खकरस्पर्शसुखं संवर्धयन्कण्ठेऽर्पितवान् । स्तनयोः स्वहस्ताब्जप- रिरम्भलोभं जनयन्कस्तूरिकादलपत्रलतां विरचितवान् । ततो नवपछवैः कुरुमसमूहैश्च खयमुपरचिते शयनीये निवेश्य सप्रश्रयम् ।) प्रिये, यद्यपि समाकुलो मूजा मुहुर्मुखाने निपतितैर्लोलालकैरत्यलंकरणाय, तथापि कुसुमैनवैरलॅकर्तु- मिच्छामि । (इति समभिसृत्य लताभ्यः प्रत्यग्रविविधकुसुमानि समादाय विदग्धरचना- विचित्रां तद्वेणी गुम्फित्वा बहुतरं विलोकयन् ।) वेणी ते प्रसमीक्ष्य चित्रकुसुमैरुद्भासितां बर्हिणो लज्जन्ते निजबर्हवृन्दमधिकं भारं विदित्वा परम् । (क) एतस्याश्चम्पंकलताया हस्ते प्रलोकिता मया । एतया चोरितासीत् । दुर्विनीते, स्मरेदानीमात्मनः कृतम् । (ख) गतो मे सखीज़नः।।

·काव्यमाला। निर्याताः शनकैरिति खनिलयारे निलीय स्थिताः पश्यैतानपि लजयेव मधुपान्वल्लीविहायोद्गतान् ॥ २३ ॥ (नेपथ्ये।) सहि विहङ्गिए, किं अभिहिदा तदो चितसालिआअङ्गणं अलंकर- न्तीए देवीए तुमम् । (क) विहङ्गिका-असुत्था वच्छा मे राहिआ कालिन्दि गदा । विहङ्गिए, कअलिआदुदीआ तुमं गच्छ ताए पउत्तिकिदेत्ति । (ख) कदलिका-हला, अदिदुम्मणा लक्खीअदि देवी । ण जाणे तं कहम् । (ग) विहङ्गिका-राहाअसत्थणं जेव्व णिदाणम् । (घ) कदलिका- अध कधं कालिन्दि अणुप्पेसिदा सा पिअसही । (ङ) विहङ्गिका–णीदा क्खु चम्पअलदातमालिआएहिं देवकिदबाहा उवसमत्यं ति भणिअ । (च) कदलिका-किं राहाविहजणस्स वि देवकिदबाहा । (छ) विहङ्गिका–णहि णहि । किं पि अच्चरिअविसेसं पेक्खिा संभ- न्ताति तक्केमि । (ज) (क) सखि विहङ्गिके, किमभिहिता तदा चित्रशालिकाङ्गणमलंकुर्वत्या देव्या त्वम् । (ख) अवस्था वत्सा मे राधिका कालिन्दी गता। विहङ्गिके, कदलि- काद्वितीया त्वं गच्छ तस्याः प्रवृत्तिकृते इति । (ग) सखि, अतिदुर्मना लक्ष्यते देवी । न जाने तत्कथम् । (घ) राधास्वास्थ्यमेव निदानम् । (ङ) अथ कथं कालिन्दीमनुप्रेषिता सा प्रियसखी । (च) नीता खलु चम्पकलतातमालिकाभ्यां दैवकृतबाधोपशमार्थमिति माणित्वा। (छ) किं राधाविधजनस्यापि दैवकृतबाधा । (ज) नहि नहि । किमप्याश्चर्यविशेषं प्रेक्ष्य संभ्रान्तेति तर्कयामि ।

·४ अङ्कः] वृषभानुजा। कदलिका-हला, कुसुमाउहपूआत्थं गदाए ताए कण्हो पुलोइदो । तेन हि मअणपव्वसा तं अवत्थं समापण्णात्ति लोआणं पवादो। (क) विहङ्गिका–मए वि किंपि कजणिमितं गोउलं गदाए एदाणं अ- ण्णोण्णाणुराअप्पवादो कण्णपरम्पराए आकण्णिदो । (ख) चम्पकलता-हला तमालिए, सुदो विहङ्गिआकअलिआणं आ- लावो । (ग) तमालिका-अध किम् । (घ) चम्पकलता-ता तहिं गच्छर । (ङ) (इतराभिः सह निष्कम्य तथा कुरुतः।) उमे—(विलोक्य सस्मितम् ।) हला चम्पअलदे, कषं लक्खिदा व तुझेहिं एत्थ । (च) चम्पकलता-आलावो वि सुदो । (छ) (उमे सलज्जं स्थिते।) चम्पकलता-अलं लज्जाए । को दुजणो इमाणं सव्वाआराणुरूवाणं संअमं न वञ्छदि । ता सिग्धं गदुअ पिअसहिं पेक्खामो । (ज) (क) सखि, कुसुमायुधपूजार्थे गतया तया कृष्णो विलोकितः । तेन हि मदनपरवशा तामवस्था समापन्नेति लोकानां प्रवादः । (ख) मयापि किमपि कार्यनिभित्तं गोकुलं गतया एतयोरन्योन्यानुरा- गप्रवादः कर्णपरम्परया आकर्णितः । (ग) सखि तमालिके, श्रुतो विहङ्गिकाकदलिकयोरालापः (घ) अथ किम् । (ङ) तत्तत्र गच्छावः। (च) सखि चम्पकलते, कथं लक्षिता वयं युष्माभिरत्र । (छ) आलापोऽपि श्रुतः। (ज) अलं लज्जया । को दुर्जनोऽनयोः सर्वाकारानुरूपयोः संगम न वाञ्छति । तच्छीघ्रं गत्वा प्रियसखी प्रेक्षामः । ६६०भा० ·काव्यमाला। (सीः प्रवेशं नाटयन्ति ।) चम्पकलता-(राधां निरूप्य । जनान्तिकम् ।) हला तमालिए, तक्केमि इमाए पिअसहीए कण्हेण सह गन्धव्वविआहो संवुत्तो । (प्रकाशम् । सनर्म- स्मितम् अपवार्य ।) हला राहे, अत्थि मे तस्स सिविणस्स को वि फलवि- सेसो । (क (राधा ह्रिया नम्रमुखी तिष्ठति ।) कृष्णः-प्रिये, पश्य पश्य । कुसुमितास्ते केसरवृक्षकाः सानुरागं ते ह. स्तस्पर्शनात्मजन्मनःसफलतामभिवाञ्छन्ति । तदेहि । एषांकुसुमान्यवचिनुमः । (सर्वे कुसुमावचयं रूपयन्ति ।) कृष्णः-विलासिनि, सुवर्णच्छवीन्येतानि क्षणं तेऽलंकारश्रियं वर्धयि- तुमर्हन्ति । (इति वेतसीनिकुञ्जान्तरे समुपविश्य खहस्तावचितैरन्यैश्च सखीमिरुचि- तैस्तैः कुसुमैः काञ्चीदामादीनि भूषणानि रचयित्वालंकारस्याप्यलंकारतामलंकृतवान् ।) (प्रविश्य ।) प्रियालाप:-(साटोपम् ।) पिअवअस्स, पेक्ख मए अवचिदाई कुसु- माइं । (इलर्पयति ।) (ख) कृष्णः-(विचिन्त्य ।) भूषिता मया कुसुमालंकारैः प्रिया । सांप्रतमेभिः कुसुमैरमिनवां मालां निर्माय तत्कण्ठभूषणतामपनयामि । (नाट्येन तथा समा- रब्धवान् ।) प्रिगलापः-भो वअस्स, गेह एवं चित्तफलअम् । अहं पुणो वि कुसु- माई पचिणिस्सम् । (ग) (कृष्णो गृहीत्वा दृष्ट्वा च शय्यातले निवेशयति ।) राधा-(विदूरादेवालोक्यात्मगतम् ।) हन्त, इत्थिआ का वि एत्थ आ- लिहिदा । (इति मौनमालम्बते ।) (घ) (क) सखि तमालिके, तर्कयामि अस्याः प्रियसख्याः कृष्णेन सह गान्ध- विवाहः संवृत्तः। सखि राधे, अस्ति मम तस्य स्वप्नस्य कोऽपि फलविशेषः । (ख)प्रियवयस्य, प्रेक्षस्व मयावचितानि कुसुमानि । (ग) भो क्यस्य, गृहाणैतच्चित्रफलकम् । अहं पुनरपि कुसुमान्यवचेष्यामि। स्त्री काप्यत्रालिखिता। (घ) हन्त, ·४ अङ्कः] वृषभानुजा। ५९ कृष्ण:-(निरीक्ष्य सविषादमात्मगतम् ।) सान्द्रस्नेहरसेन सान्द्रहृदया संक्रीडमानाधुना सोद्वेगेव विलोक्यते वरतनुस्तकि न जानीमहे । वारं वारमिति खचेतसि मया नैपुण्यतश्चिन्तितं न ज्ञातं स्खलितं तथापि किमहो संजातमापाततः ॥ २४ ॥ (प्रकाशम् । भीतभीत इव सबहुपादप्रणामम् ।) प्रिये, न जाने किमपराद्धं मयान्यजनेन वा, येन कुसुमकोमला त्वमीहशीमवस्था समापन्ना । तत्प्रसीद दयिते, विसृज मनसि निगूढमकाण्डकोपक्रमम् । इमां च कण्ठश्लेषण चित्रतामुपनयतु केसरकुसुममालां भवती । (राधा तथैव नमितानना तिष्ठति ।) (कृष्णः सनिःश्वासं चम्पकलतामुखं पश्यति ।) चम्पकलता-हला राहे,पच्चासीदइ दे हिअअदइदो। मुञ्चेहि कोवम् । कहेहि माणस्स कारणम् । एस ते वल्लहस्स पास्सवत्ती पिआलावो वि विण्ण- वेदि, जह मए अवचिदेहिं कुसुमेहिं पिअवअस्सेण विरइदा इझं माला । जइ अणुग्गहो ममोवरि ता खणं तत्तभोदीए कण्ठसोहं उप्पादेदु । (क) राधा-(अपवार्य सरोषं नीच्चैः ।) अइ सरले, तुम वि.एवं भणासि । न पुलोइदं तुए जं इमिणा जेन्व पिआलावेण आणीदं तं तमालवत्तुं जत्थ आलिहिदा से पिअवअस्सस्स वल्लहा कावि सुंदरी । एतार सोहें उप्पादेदु सा कुसुममाला । (ख) (क) सखि राधे, प्रत्यासीदति ते हृदयदयितः । मुञ्च कोपम् । कथय मानस्य कारणम् । एष ते वल्लभस्य पार्श्ववर्ती प्रियालापोऽपि विज्ञापयति, यथा मयावचितैः कुसुमैः प्रियवयस्येन विरचितेयं माला । यद्यनुग्रहो ममो- परि तत्क्षणं तत्रभवत्याः कण्ठशोभामुत्पादयतु । (ख) अयि सरले, त्वमप्येवं भणसि । न विलोकितं त्वया यदनेनैव प्रियालापेनानीतं तत्तमालपत्रं यत्रालिखितास्य प्रियवयस्यस्य वल्लभा कापि सुन्दरी । एतस्याः कण्ठशोभामुत्पादयतु सा कुसुममाला ।

·६० काव्यमाला। प्रियालाप:-(निशम्य साहासम्।) भो वअस्स, जिदं अमेहिं । सुदं दाणिं तत्तभोदीए माणस्स णिदाणम् । तुरिदं जेब णिधेहि तं चिचफलसं तत्तभोदीए अग्गे । (क) (कृष्णः सानन्दं तथा दर्शयति ।) राधा-(विलोक्य सवैलक्ष्यमात्मगतम् ।) अहो पमादो। अआरणे आ- आसिदो मूढाए मए एसो पिअदमो। (इति कृष्णं सप्रश्रयं पश्यति ।) (ख) कृष्णः-(प्रसादाभिमुखीं तामवधार्य सप्रश्रयं तां मालां तत्कण्ठदेशे समर्प्य शा- रदेन्दुप्रसन्नं यन्मुखं विलोकयन् ।) प्रिये, सर्वथा तवामुना रूपमाधुर्यसौहार्द- गुणेन विधेयीकृतोऽसि । तदनुज्ञापय किं किं ते प्रियं समाचरामि । (राधा सवैलक्ष्यं चम्पकलतामुखं पश्यति ।) चम्पकलता-(कृष्णं प्रति संस्कृतेन ।) नागर, यदि प्रसन्नो भवान् तर्हि किमतः परमस्ति । तथाप्येतदस्तु- सदा गच्छत्वेवं रतिरिव मनोजेन सुमुखी सखी नः संयोगं प्रकृतिरमणीयेन भवता । भवत्वस्माकं चाव्यवहिततया लोचनसुखं विलोक्यान्योन्यस्य व्यतिकरमतिश्लाघ्यमनघम् ॥ २५॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति मथुरादासेन विरचितायां वृषभानुजानामनाटिकायां चतुर्थोऽङ्कः । - समाप्तम्। (क) भो वयस्य, जितमस्मामिः । श्रुतमिदानीं तत्रभवस्या मानस्य निदानम् । चरितमेव निधेहि तच्चित्रफलकं तत्रभवत्या अने। (ख) अहो प्रमादः । अकारण आयासितो मूढया मयैष प्रियतमः ।

·No text on this page.