·No text on this page.

·Ladras Govt. Oriental 185. Series No.11.
Il 11: 11
DAMARUKAM
A SANSKRIT FARCE BY
PANDITA GHANAŠYAMA
WITH COMMENTARY BY
CANDRASEKHARA.
॥ डमरुकम् ॥
पण्डितघनश्यामकविना प्रणीतं प्रहसमरस्मम्,
श्रीचन्द्रशेखरकविप्रणीतव्याख्यासमलंकृतम् ॥
EDITED BY
l'idyasagara l'idyavacaspati
P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B.A 1Oxon, M.A. (Madras)
Curator, Govt. Oriental Mss. Library, Madras; Professor of Sanskrit and
Comparative Philology, Presidency College, Madras; Editor of the
Mahabharata (Southern recension) and of the Descriptive
Catalogues of Sanskrit and Telugu Mss. in the Tanjore Library.
FRINTED AT THE SRI VANI VILAS PRESS
AND PUBLISHED BY THE
Price As. 8]
SRI SANKARAGURUKULAM, SRIRANGAM.
1940.
(Posage extra.

·K.S.R.I. LIBRARY
ACCESSION NUMBER
2.2.91

·SRIRANGAM SRI SANKARA GURUKULA SERIES No. 6.
MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES No. 11.
DAMARUKA
OF
GHANAŚYĀMAPANDITA
(lias ARYAKA)
EDITED BY
Vidyasagara lülyaracaspati
P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B.A. (Oxon), M.A. (Madras),
Curator, (overnment Oriental Januscripts Library i Professor w Sanskrit
of Comparative Philolony, Presiucnry College, Malrus.
SRIRANGAM
SRI VANI VILAS PRESS.
1939.

·NOTE. Ghanasyamapandita, also known as Aryaka was a famous writer of the first half of the eighteenth century and flourished under the patronage of the Mahratta king Tukkoji I (1729-1735) at Tanjore. Most of his works are preserved in the Tanjore Palace Library. Besides being a talented writer of repute he was fortunate in ossessing two wives Kamola and Sundari who were also equally gifted writers in Sanskrit. The Damaruka of Ghanasyama is a rare dramatic work, dealing with contemporary social manners complete in ten Alankaras. Our edition is based on the only manuscript of the work available in the Madras Government Oriental Manuscripts Library-D. N.). 12519 which is a paper manuscript in Devanagari script. A detailed introduction, Table of Contents and critical remarks on the author and the literary circie in which he lived, will be furnished on the completion of the Polume. PRESIDENCY COLLEGE, MADRAS. Dated : 30--3-- 1939. P. P. Subrahmanya Sustri, Curatar, Government Orientul Jannscripts Library, Mudrus.

·2211 THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUT MADRASA INTRODUCTION, Royal patronage in a generous and discerning measure has always been one of the important causes for the promotion and expansion of Sanskrit language and Literature in India. The Seventeenth and Eighteenth centuries of our era were marked in South India by the composition of numerous works in Sanskrit, representative of all branches of learning, thanks to uninterrupted patronage learning and wit enjoyed at the munificent hands of the Mahratha rules of the Tanjore Kingdom. Among the galaxy of poets who adorned the court of King Tulaja (alias Tukkoji, 1729-1735) Ghanasyama Pandita was easily one of the brightest stars in the Literary firmament. Besides being a minister to King Tulaja, administering to his political and economic wants, he was also successfully ministering to his aesthetic and spiritual wants by composing numerous works of art in all the well-known as well as recondite modes of Sanskrit composition. Of Ghanasyama, we have fortunately abundant details regarding his parentage, his own life and lineage, preserved in his own works as well as in the works of contemporary writers. Born of Mahadeva and Kasi, Ghanasyama had an elder brother who retired to the fourth Asrama under the title of Cidambarayogin. His two wives Kamala and Sundari not only helped him in his literary adventures but immortalised themselves by commenting on his works. His son Govardhana, followed in some measure the literary path of his erudite father. Govardhana though blind from his youth composed a commentary on Ghatakarpara's works.* Ghanasyama is the reputed author of more than one hundred works, 64 in Sanskrit, 20 in Prakrt and 25 in Vernaculars. His works include Dramas, Kavyas, . For further details, see Mr. V. A. Ramaswami Sastri's instructive monograph on 'Pandit Ghanayama --Part III Vol. III of the Journal of Oriental Research, Madras.

·11 commentaries on dramas and kavyas, works on lexicography, Rhetoric, in fact, all branches of Indian languages and literature. Professor Macdonell remarks that “The Sanskrit dramatists......do not show much fertility of invention (History of Sanskrit Literature Page 349). It is not that the Sanskrit Dramatists are not possessed of the inventive faculty. The reason is rather the limited and restricted knowledge that we possess of compositions in Sanskrit. Owing to various reasons our knowledge of works in Sanskrit even today is neither full nor deep. Even if we take one type of Sanskrit Literature, the Drama, the Rhetoricians speak of as many as ten varieties of dramatic compositions, though we know of only two or three representative specimens in some of the rarer varieties. The Manuscript collections in the various Libraries in India and abroad have to be systematically explored before sweeping remarks could be passed. Prahasana or Farce is a type of dramatic composition which calls for the inventive intellect of the author in quite a good measure indeed. To be able to compose a successful farce, the author must not only be a master who can wield his literary pen in whatever crooked or clever manner the situation warrants but should also have drunk deep from the well of human experience, in all its varied and varying shades. No apology is therefore needed for the publication of the Damaruka which is a farce of the first magnitude. Ghanasyama, the author, was well-known in his own day by the honorific epithets of Vasyavacah, Sarvajna and Sarasvati, signilying his unparallelled command over the Sanskrit language. .3 On account of the uniqueness and excellence of the Damaruka as a farce, the publication of the work was begun, even though it was represented by only one manuscript which was fairly full of lacunae also. When the work had been printed, we were fortunate in tracing a commentary on the work by Candrasekhara son of Sabdasesha in the Tanjore Palace Library. The Commentary, though very short, is useful in explaining some obscure passages and in giving better readings where the original manuscript of the Text was not satisfactory. The Commentary as well as a list of additions and corrections based on the commentary are also printed as an appendix to this edition. The edition of Damaruka is based on the single Manuscript D. No. 12519 ( a paper transcript in Devanagari script) available in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The Damaruka Vyakhya is based on the Tanjore Palace Library manuscript No. 3793 noticed in Volume VI of the Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Tanjore Palace Library.

·22.9!
The Sri Vani Vilas Press, Srirangam deserve our thanks for coming for
ward to publish this rare work under the conditions laid down in G. O. No. 148
dated 2nd February 1925, whereby the Curator is empowered to publish rare works
with the co-operation of private printing presses.
Thanks are also due to my esteemed colleague Pandit V. Krishnamachariar,
Sanskrit Pandit of the Presidency College, Madras, for his valuable help in
preparing the press-copy.
Presidency College,
Triplicane,
Madras, 15th July 1940.
P. P. Subrahmanya Sastri.
Curator, Government Oriental
Manuscripts Library, Madras.

·No text on this page.

·॥ विषयसूची ॥ पृष्टाः OM ६ । ९ १०-११ १२-१३ १४-१५ पात्रसूचना प्रथमोऽलंकारः राजानुरञ्जनम् द्वितीयोऽलंकारः कलिदूषणम् तृतीयोऽलंकारः सुकविसंजीवनम् चतुर्थोऽलंकारः कुकविसंतापनन् पञ्चमोऽलंकारः अवोधाकरम् पष्ठोऽलंकारः शाब्दिकभञ्जनम् सप्तमोऽलंकारः पण्डितखण्डनम् अष्टमोऽलंकारः जातिसंतर्जन नवमोऽलंकारः प्रभुत्वम् दशमोऽलंकारः अखण्डानन्दन डमरुकव्याख्यानम्.. Corrections and Additions १८-१९ २०-२१ २२-२३ २४-२५ २९-३३ १ -

·No text on this page.

·AO STOR 22. ।। डमरुकम् ॥ घनश्यामकविकृतम् यस्यान करणोत्सवो न घटते जाग्रत्यागि प्रमाणित क्रोधे कन्दलितेऽपि यस्य विमुखीभावो न संभाव्यते । तस्याश्चयगुणाकरस्य महसो वामस्य वाऽन्यस्य वा पादाब्जन्य पराः परागकणिकाः पावासुरायासतः ॥ १ ॥ अपि च- अन्यस्त्री नापि दृष्टेत्यहिघटपण कृतद्धरत्वानिषिद्धे तत्सङ्गे साक्षिसिद्धे सुतनु कुचगिरेः पातयागःस्पृशं माम् । यद्वा वेणीकशामिः प्रहर दलय वा दृक्शरैर्मजयाहो नाभीकूपे चिरायेत्यभिदधदुमया क्रीडितोऽव्यामृडो वः ॥ २ ॥ (नान्द्यन्ते) निर्वाहकः- (परिक्रम्य पाण्डुरपटविहितनेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मारिप, इतस्तावत् । (प्रविश्य) पारिपाश्चिक:- भाव, एषोऽस्मि ।

·२
डमरुकम्
.
?
--
सूत्रधार:- मारिष, ' पुर। कविभिरचुम्बितं नवनवोत्तुङ्गभङ्गीरपोल्लासकल्लोलितं विविधषम.
क्रियानिधानं किमपि निवन्धनं निरूप्यताम्' इति संसदा संभाव्य
संदिष्टोऽस्मि ।
पारिपार्श्विक:- किमस्ति किमपि तादृशम् ?
सूत्रधारः (स्मृतिमभिनीय) अस्ति डमरुक नाम ।
पारिपार्श्विकः-- (सवैलक्षम् ) न श्रुतं न श्रूयते न प्रोष्यते च डमरुकमिति ।
सूत्रधार:- नूनमवमव । परं त्विदमद्भुतम्
पारिपार्श्विक:- भाव, कि
सूत्रधार:- यत्किल स्वप्ने पञ्चषान्वारान्परमेश्वरेण डमरुकं प्रन्ययेति नियुक्तः कश्चन कविः ।
पारिपार्श्विक:- (स्वगतम् ) म किल कृतार्थः । (प्रकाशम् ) आर्य को नाम म कविः ?
।
तदद्भुतम् ?
सूत्रधार:-
यस्येशोऽग्रभवः पिता किल महादेवः स काशी प्रमः
साधुः श्रेयसि सुन्दरी प्रियतमा शाकम्भरी च स्वसा ।
सप्लाष्टोक्तिलिपिप्रभुर्गुणनिधिश्चौण्डाजिबालाजिनः
पौत्रो यो द्वयवादिपकमिहिरो द्वाविंशवर्षान्वितः ॥ ३ ॥
पटुषड्भाषाकाव्यं नाटकमाणौ च सट्टकं चम्पूः ।
अन्यापदेशशतकं प्रहसनमपि येन लीलया ग्रथितम् ॥ ४ ॥
अपि च,
मरस्वती घनश्यामो घनश्यामः सरस्वती।
इत्येव यं प्रति प्रायः किंवदन्ती प्रवर्तते ।। ५ ॥
यश्व पुनः
सुरनीरघनश्यामकविकण्ठीरवप्रभुः ।
स्वभुजार्जितसंपतिरुपकर्ता विराजते ॥ ६ ॥

·डमरुकम् ३ अपि च, बुद्ध्या वर्धितशैवपक्ष निजदोर्दण्डाचभाग्योपक. त्यायो वैदिकलौकिकाधगतिमन्नष्टप्रबन्धीकर । आनन्दाम्बुनिधे त्रियम्बककुलोद्धारैकहेतो को धीर श्रीसुरनीरपण्डित घनश्याम त्वमन्यादृशः ।। ७ ।। इत्यनुकलं वर्ण्यते सकल जनैः । एवं च रोमाञ्चयन्ति सुन्दरीवचनसुधाबिन्दवः तथा हि, अय सखि गृहे गृहे भुवि पुनर्विवाहश्रुतेः कचाकचि समं धवैर्विदधते चकोरीदृशः । अहं तु कवितात्रिया मृगितलब्धदष्टोज्झित- त्रिलोकवरया स्वयंवृतधवाऽपि नन्दाम्यहो ॥ ८ ॥ पारिपाश्चिक:-- किं स महाकविः १ यं प्रति खलु- वल्मीकात्मजराजशेखरकविश्रीभावभूत्याङ्गिरः पुत्रव्यामगुणाढ्यबाणसुकविश्रीभमेण्ढांशभृत् । माहाराष्ट्रकुलेन्दुरेष कवने मोजक्षितिक्षिकवि- दिक्पालाष्टकभागभागिव कविः कण्ठीरवो दृश्यते ॥ १॥ अपि चैतन्महत्कुतुकम् । ननु प्राप्तः कण्ठीरव इति मघोष सदसि दु. कवीन्द्राः श्वक्षुद्रा इव गवयवच्छान्दिकचयाः । अतिज्ञाः सारङ्गा इव गवलबत्तार्किकगणाः परे मूढाः क्रोडा इव दधति चूडा विमनसः ॥ १० ॥ इति समाकर्ण्यते कर्णपीयूषभूता भणितिः ।

·डमरुकम् सूत्रधारः- आम् । पारिपार्श्विकः-- (मानन्दम् ) अपि तस्कृतिः यत्किल डारुकमिति भणितं भावेन ? मूत्रधारः- को नु खल्वन्यः ? पारिपार्श्विक:- आर्य, स खलु किमिति निर्माति मुहुर्मुहुर्विविधनिवन्धनानि ? सूत्रधार:- एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां व्रजेत् । कर्तव्या बहवो ग्रन्था यद्येकोऽपि प्रथा व्रजेत् ।। ११ ।। पारिपाश्चिकः :- भाव, काव्यालापांश्च वर्जयेदिति परिमापन्ते हि मनीषिणः । सूत्रधार:- (विदस्य) जयति नाम तत्र कुठारः । काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते रूपं विष्णोर्महात्मनः ।। १२ ।। इति । पारिपाश्चिक:- आर्य, को गुणः कवने ? मूत्रधार:- शब्दे निर्णयमादधाति तनुते गोष्ठयां प्रतिष्ठा परां सूते कीर्तिमभङ्गुरां रचयति स्वच्छन्दमोदं मनः । मानं कंचन दोग्धि माष्टिं दुरितं निर्गन्धयत्यल्पता कल्पक्षोणिरुहीव साधुकरने को वा गुणो दुर्लभः॥ १३ ॥ पारिपार्श्विकः-- आर्य, म्पर्धन्ते किलानेन केचन दुष्कविहतकाः । सूत्रधारः-- (सरोषम् ) मारिष किमाशुकवनः, सत सूक्तिविलासैः, किमथवा वश्यवाग्विभवैः, आहोस्विदष्टप्रबन्धीकरत्वेन, केन वा गुणातिशयेन स्पर्धन्ते ?

·22-1" उमरुकम् पारिपार्धिका- (साश्चर्यम ) भाव, अज्ञानातिशयेन । सूत्रधारः- साधु सम्यगुक्तम् । पारिपाश्चिक:- आर्य, अशाः किमर्थ दूषयन्त्यस्य निबन्धनानि ? सूत्रधारः- (स्वगतम् ) सरस्वतीद्रोहार्थम् । (प्रकाशम् ) निर्यनलभ्यसुकवित्वपथेष्विवान्धो हा दूषयेत कुकविः सुकविश्बन्धान् । आरोहमङ्गलविधौ मनसः प्रसाद प्रासादसङ्गमतिनिन्दति नान पङ्गुः ॥ १४ ।। पारिपार्श्विक:- आर्य, विनिन्दन्ति खलु मुहुरम्य कवनं केऽपि दार्भिकशिरोमणयः छान्द. सादयोऽपि । सूत्रधार:- (विहस्य) स्वयं कवित्वाध्वनि गन्तुमन्धो मन्दो बुधेन्दोस्तदिदं विनिन्देत् । अपूतशीला परिपूनशीलं कुलाङ्गनायाः कुलटाङ्गनेव ।। १५ ।। पारिवार्श्विकः- आर्य, तावादिदमास्ताम् । विलमणमिदं डमरुकम् । . -- सूत्रधारः- योऽयमेत्य निशि स्वप्ने यदिदेश तदद्भुतम् । स जानाति न जानाति न जानाति जनोऽपरः ।। १६ ।। अथवा यथा कृतं कविना तथैव लक्षणं देवेनादिष्टमिति स्पष्टमेवैतत् । पारिपाश्चिकः आर्य, नूनमेवमेव भवेत् तथापि न खलु विनम्भो दुर्जनानां यत्किल स्वप्न- मवतीणों देव इति । - ·६ डमरुकम् सूत्रधारः- वर्तते नाम कवेरुक्तिस्तत्रैव विपये । पारिपाश्चिक:- कथमिव ? सूत्रधार:- भोः सज्जना नतु मृषा कथनैः खलानां भाग्यानि संप्रति कियन्ति विलुण्ठितानि । मन्मानसेन समयत्र शिवोपगूढः साक्षी शिवो विजयते विजयाधिरूढः ॥ १७ ॥ इति । पारिपार्श्विका हन्त गर्वोक्तिरपि संशोभते । (विचिन्य) आय, किमिति न वर्णितस्तेन निजवाडायनिगुम्भविलासः ! मूत्रधारः- श्रूयतां वर्णित एव भानुदत्तादिभिः । पारिपार्श्विकः-किमिति ? सूत्रधार:- वाग्देवीकरदण्डघातनलिकक्रीडाविनिर्यत्सुधा. सारासारमहापरीमलझरीमाधुर्यवेगामहः । गम्भीरः सरलो विलेखनविलम्बेन क्षणाकूणनः श्रीमान्माति रसोर्मिलः कविघनश्यामस्य वाणीमरः ॥ १८ ।। इति । पारिपार्धिकः- युज्यते । सूत्रधारः- मारिष, कृतं विलम्बेन । अविलम्बेन कलहंसकलकण्ठयोवर्णि कामादाय पानि- कमानसावर्जनाय राजानुरञ्जनं प्रक्रमावहे । पारिपार्श्विक:-- एवमस्तु । (इति निष्कान्तौ।) इति पात्रसूचना ।

·हमरुकम् ततः प्रविशत: कलहम कलकण्ठो ।। कलहंसः- (परिक्रम्य) सम्ब कलकण्ठ, ममा। भस्त्र नावहादिम गजानु जनं नाम विन्धनम् । . कलकण्ठः-- (स्वगतम ) सजोऽम्मि । (प्रकाशम) भ्रातुर्वाहनमुन्क्षिपन्जनयिनुः कपन्जटाः शुगडया दन्ताग्रण विषयन्गिरितटीमाधात्रयन्मातरम् । गीर्वाणान्भ्रमयन्करण गगनं पाया गणॉल्लोलय- देवः माध्यमिभाननाऽतिमदभागव्याजमव्यान्य वः ॥ १० ।। - कलहंमः आकल्पं भुवनानि रक्ष मकलक्षाणीन्द्रचुडामण कल्पनाल्पमतिः कथं नु भवतः स्तुत्यै जनो मानुषः । यत्त महणमण्डलीकणमपि स्तोतुं जडा लजया लीनाः क्वापि फणीन्द्रजीवकवयोऽध्यायान्ति नैवावना ॥ २० ॥ कलकण्ठः- अयि क्षाणीजाने ननु महजभावन भवता परं धैर्ये दाने यशसि महनत्वे ब विवृते । हिमाद्रहमाद्रेः शिविधरणिपालम्य भरण- स्वपा भङ्गोऽसूयाध्यमतिरजनीतीव शृणुमः ।। २१ ।। कलहंमः- ब्रह्मोपेन्द्रशिवास्तु दोषकलिता भूमीपते त्वं तथा नैवामीति जनोऽखिलो वदति यत्मत्यैव सा भारती । यत्र कापि पितामहः क्षितितले यच्छादमामात्यभु नित्यं यश्च कलङ्कभृदिभुरमा यश्चीयेशीलो हरिः ॥ २२ ॥ D ..

·उमरुकम्
कलकण्ठा-
क्षोणीचन्द्र नरेन्द्रहीर भुवने सान्द्रासु ते कीर्तिषु
स्नातुं क्षीरनिधिभ्रमात्सुरमुनिव्यूहास्त्वरन्तेतराम् ।
जीवंजीवततिः प्रसारयति च ज्योत्स्नेति पातुं मुखं
कर्पूरभ्रमतश्च खञ्जनदृशो हस्तान्पुरस्तन्वते ।। २३ ।।
कलहमः-
देव त्वयशसा सिते जगति यजातं तदाकर्ण्यता
चित्रं हंस इति भ्रमाच्छतधृतिः काकोलमागेहति ।
ताक्ष्यभ्रान्तिवशंवदः समयते गृधं विकुण्ठासुतः
कंचित्कर्षति कासरं वृपधिया कण्ठेकलङ्को विभुः ॥ २४ ।।
कलकण्ठ:-
कीर्तिप्रमदा शनैरभिसरत्याशीविषाणां पनि
तत्संतापभियेव शीतमचलं सङ्गेच्छुगलिङ्गनि ।
सद्भावक्षुभितव चुम्बनि मृदं चन्द्रं नदात्तानं
वेगान्माष्टुमिवायते सुरधुनी शुद्धा तथाऽप्यन्वहम् ।। २५ ।।
कलहंस:--
क्षोणीचन्द्र दिगङ्गनास्तव महादानाम्बुगङ्गाजले
स्नानाः सुन्दरकीर्तिचन्दनभंगङ्गे समालम्भनम् ।
पत्राली कुचयोः प्रतापलहरीसिन्दरबृन्दैः क्वचि-
पुञ्जाकीर्तिमपीभिरञ्जनविधि नेत्रद्वये तन्वते ।। २६ ।।
कलकण्ठ:-
कोणीन्दो शृणु चित्रमा क्षितितलादा चान्तरिक्षात
नकं न विमनायशम्तव यशः प्रेक्ष्य प्रतापं चने ।

·उमरकम् उद्वाहो मम पश्यतो रणसुधा धातुद्वयीपट्टिका(?) एवं वञ्चयते निलिम्पवनिताजालं जडं नारदः ॥ २७ ।। कलहंसा- कुन्देज्यस्मितशम्भुचन्दनविपक्षीगेदशेपाहिग- मुक्तंगवणहंसकग्वमुधाचन्द्राइमन्दाकिनीः । कीर्तिस्तेऽञ्चति मूचिभेद्यतिमिरेङ्गालादिकं दृष्टि त- च्छुद्धाशुद्धविवेचने त्वमिव माऽप्युवीन्द्र गान्द्रं वपुः ॥ २८ ॥ क्षोणीन्दर्भिवतः प्रतापदहनव्याप्तऽखिले विष्टप भीनाहीश्वरकम्पनं कथयने देशेषु भूकम्पनम् । औवा दीप्त इति स्वभृरुदधिनश्चित्ते मतां लीयने विन्दन्ते पुटपाकरीतिमृपयो विध्यण्डभाण्डोदरे ।। २९ ।। कलहंमः-- (पुगेऽवलोक्य) एप जलंधद्वितीया विनयंधर इत एवाभिवर्तत तावदायां गच्छावः ।। इति निष्क्रान्तो इति दुमके निवन्धन प्रथमाऽलंकार; समानः ।।

·}} अथ द्वितीयोऽलंकार: ततः प्रविशति जलंघरेण सह विनयंघर: । विनयंघर:-- सम्वे आरभ्यतां कलिदूपणं नाम निवन्धनम् । जलंधर:- म्तेयश्येनगणेन धर्मविहगान्निन्दाश्वभिः सञ्छशा- नाशावरिकाभिरध्वरकिटीन्हियाग्निना' चिनम् । मात्सर्यादिपृथग्जनरपि सुहृद्भपादिरकन्हर- न्मंत्री पापकुलेन कश्चन कलिव्याधी विजेजीयते ।। ३० ।। विनयंधर:- ग्रामे न विद्वान्जडता प्रभाश्च विश्वामिनी तम्य च धर्मपनी । इत्थं यदि स्यादखिलं तदानीं पुगेहिनम्तस्य बृहस्पनिः म्यान ।। ३१ जलधर:- धृद्धता यजमानम्य तत्पत्न्याश्चारु योवनम् । विमर्दश्च गृहे स्याचदाश्रितस्तत्र मन्मथः ।। ३२ ।। विनयधर:- एकताम्बूलदानन काचनेकन वा पुनः । काान्तिकजनोऽह्नाय दामेर इव जायते ।। ३३ ।। जलधर:-- एकादशस्थस्य गुरोः फलानि तद...कारजना लभन्ते । यथा धनीन्द्रा घनरोगजालभगंदगद्यर्विमनीभवन्ति ॥ ३४ ...द्रिणा 1

·डमहकम्
विनयंधर:-
भृयो रुद्राक्षभस्मानि बहुपात्रप्रसारणम् ।
स्थूलस्फाटिकलिङ्गं चेत्येतद्भिक्षुकलक्षणम् ।। ३५ ।।
जलंधरः
एकद्विपणदानन हृष्टः कवयिता जनः ।
शैलं सिद्धार्थयदादी सिद्धार्थ शैलयनतः ।। ३६ ।।
विनयधरः-
विलायनादिपु यदि शीनलः प्रभुतहाधिकारिजनन !!! दिनु ।
पर विहाम्ति किमणि मेव्यवशायि बुद्रिगविणका
.
जलधर :-
कुण्डलीकरणामतो द्विजिह्वा वह क्वचित ।
पग्भोगग्रहे व्यग्रः पिशुना भुजगापम ।। ३८, ।।
विलयंधर:-
न क्वापि जीविका येषां येषां चाल्पीयमी मतिः ।
पौराणिकीय मुहुर्हिण्डन्त प्रतिवेठम ते ।। ३९ ।।
जलंधर:-
अद्यान्वाधानमद्येष्टिः पशुग्घेति मर्वतः ।
संपादयन्ति स्वमहो बहवः कुदिदीभिताः ।। ४० ।।
(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) सम्वे सुभद्रापतिमोदरी मन्दारकमकरन्दाबायातस्मादितो
गन्तव्यम॥
इति निष्क्रान्तौ ।।
इति डमरके निवन्धने द्वितीयोऽलंकारः समाप्तः ।।

·अथ तृतीयोऽलंकारः ।
ततः प्रविशतः मन्दारको मकरन्दश्च ।।
मकरन्द:-
सखे किं विलम्व्यते ? पश्यतां तावत सुकविसंजीवनं नाम निवन्धनम
मन्दारक:-
वाणी पातु नखांशुलोहितमहावीणा यदीया रुचि-
त्रिस्रोता बलिवीचिका कुलतटी रोमालिशेवालिनी ।
वक्त्राब्जाऽविझपा नितम्बपुलिना नाभीपुटावर्तिनी
केशालिगलशविनी भुजलतोपेता विदेदीप्यते ।। ४१
मकरन्दः-
अभिनन्दनमात्रेण स्वकवित्वस्य केवलम् ।
कवयो यस्य कस्यापि वहेरन्हास्यमप्यहो ॥ ४२ ॥
मन्दारकः-
कविमातगृहस्थायाः कविताबालसुधुवः ।
लालनं यद्रसज्ञानामयं क्रीडाविधिर्मतः ॥ ४३ ॥
मकरन्दः-
अहो नु कवितावध्वाः स हि तातोऽस्ति शाब्दिकः ।
तार्किको दण्डपाणिः स्यात्कविः मंजीवनौषधम् ॥ ४४
मन्दारक:-
कृतौशनममार्गेषु गन्तुमान्ध्यं भजन्त्यहो ।
दुर्लभे दोषमार्गे तु यावदञ्जनदृष्टिमिः ॥ ४५ ॥

·उमरुकम् मकरन्द:- स्निह्यति प्राङ्निबन्धेषु स्वपित्रा रचितेष्विव । नवग्रन्थश्रुतो खिन्नो मात्रन्त इव दुर्जनः ॥ ४६ ॥ मन्दारका- क विहारः क्व चाहारः क्व निद्रा काङ्गनापतिः । कवित्वब्रह्मणि परं मुसक्तचन्महाकविः ॥ ४७ ।। मकरन्द:- कृतीनिाति विविधाः परं न स्तौति कुक्षये । मदा चिन्तयते वाचं मत्कविद्रुहिणायते ।। ४८ ।। - अन्दारकः- स्थिरीकुर्वन्कृतिख्याति सदा वाग्ब्रह्मशीलनात् । ब्रह्मीभवति मदिन्यां महीरत्नं हि सत्कविः !! ४९ ।। मकरन्दः-- (आकाश) शाण्डिल्य ! किं ब्रवीपि ? कालिन मह पिङ्गलक: समभ्यनानि | भवत गच्छ। (विचिन्त्य) सम्व तदावाभ्यामिह न स्थातव्यम ।। इति निष्क्रान्ती ।। इन ममक निबन्धन तृतीयाऽलकारः समापः ।। +> e-map

·॥ अथ चतुर्थोऽलंकारः ।
तत: पाशत: कोकिल कपिलको !
कोकिलकः
कतमं निवन्धनं प्रयोक्तव्यम ?
पिङ्गलक:--- कुकविसंतापनं नाम ।
कोकिलक: (सानन्दोल्लासम)
त्र्यक्षमिक्षुधनुर्वीजसिन्दुररुचि सुन्दरम् ।
द्वन्द्वमिन्दुशिरो मञ्चे चञ्चत्किचिदहं भजे ।। ५० ।।
पिङ्गलकः-
परस्य पदरत्नानि किंचार्थमतुलं हरन् ।
ज्ञास्यत्यन्य इति त्रस्तो दुष्कविस्तस्कमयते ।। ५१ ॥
--
कोकिलकः--
न्यस्यत्यग्रे बहन्ग्रन्थानथग्राहाय दुष्कविः ।
पृच्छन्नं वश्चयललोकं शुद्रः कातान्तिकायते ।। ५२
पिङ्गलक:-
तुभ्यं न तिष्ठे हाहति रुदती कविताङ्गनाम् ।
पतिव्रतामिव विटो हठात्कर्षति दुष्कविः ।। ५३ ।।
कोकिलक:--
लेखिन्यः पञ्चपा द्वित्राः पत्रिका द्वा मपीघटी।
कुकवेः कवमानस्य केवलो डम्भडम्बरः ॥ ५४ ।।
पिङ्गलकः
हंगनव को माहात्कवीन्द्रण कवित्रुव ।
मण्यत चदयत्येव मद्विडम्बनभाण्डताम् ।। ५५ ॥

·उमरकम् १५ कोकिलकः- द्वारस्थं मां विमुश्चेति प्रभु बहीति तन्प्रियम् । तं प्रभुं शंकरोऽमीति कुक्षये स्तौति दुष्कविः ।। ५६ . पिङ्गलका नामान्तरांनदशन श्लाकमकं कवित्रुवः । नानाप्रभुसभारङ्गे वक्ति दुस्तुन्दपूर्तये ॥ ५७ ॥ कार्किलक:- अधुना कवयामीति चिन्तामभिनयन्क्षणम् । पद्यं पूर्वकृतं ब्रूते प्रतिष्ठाय कविन्नुवः ॥ ५८ ॥ पिङ्गलकः- तुष्यत्यविदित लाकः कविन्वान्तग्चारण । ज्ञाते संवाद एवेति मन्दं भणति दुष्कविः ।। ५९ काकिलकः- - आत्मना जडता यत्र तद्यनन विनिन्दति । विक्रयाजीवति गिरामलं दुष्कविवाणिजः ।। ६० ।। पिङ्गलकः- मग्ब न सांप्रतमिह स्थातुम । यन्नेपथ्यार्थप्रविष्टौ कन्दलकसुन्दरको । कोकिलकः-- तदेहि । इति निष्क्रान्ती ।। इति डमरुके निबन्धने चतुर्थोऽलंकारः समाप्तः ।। D.3.

·॥ अथ पञ्चमोऽलंकारः ॥ ततः प्रविशति कन्द लकेनानुगम्यमान: सुन्दरकः ।। सुन्दरकः-- सखे मा विलम्बिष्ठाः । यदभिहितं गुरुपादैरबोधाकरं नाम प्रबन्धमनुसंधत्स्वेति । कन्दलक:- (स्वगतम् साधु युक्तरूपमुक्त । वयं तत्प्रणतेः कर्मीकुर्महे शर्महेतवे । यन्मुखेादशाब्जेव भाति काऽपि सभानदी ॥ ६१ ।। सुन्दरकः-- कीलालवर्णा कृतवर्णवर्णा स्थानं सदा स्थानसदोष्णताका । करीरशब्दग्रहपीवरे या वरा परिव्राजकलोचनस्य ।। ६२ ।। कन्दलक:- तान्पाण्डुरस्याघवहान्निहन्तु अपक्षितिक्षिन्पुटभेदनान्तम् । विभ्रत्पुरः शब्दगृहं मशङ्कुश्चक्रे समीपं धृतचक्रम् नुः ।। ६३ ।। सुन्दरकः-- भूभृपतिः प्राक् शिशिरोऽथ कृष्णो मयूरसाष्टापदसिंहजुष्टम् । स्वपुत्रमात्रे युधि मंजहार चाणूरजिन्पूर्वजजिष्णुतातम् ॥ ६४ ॥ कन्दलक:- पत्रिपत्रो निहन्त्वप याष्माकाणमघाकरम् । सिन्धुमित्रप्रमुभर्तकन्यापत्यङ्गजानुजः ॥ ६५ सुन्दरक:- अनयाना घटीवदायादो बलवान्घटः । हन्तुं शालावृकान्प्राणदल्पकुनिश्यिाज्ञया ।। ६६ ।।

·उमरुकम्
कन्दलका-
अयं मामभ्यवहरेच्चक्रीत्येप प्लवंगमः।
आतुजमनब.
.नां क्षयनिव्योधन गतः ॥ ६७
-
सुन्दरक:-
घनध्वनिखगध्वस्ताः महपङ्क्तिशताङ्गजाः ।
सालावृकादरपराः पराववृतिरतगम् ।। ६८ ॥
कन्दलका
नीलबाहुगदाक्रान्ता दुःखमण्डचतुष्टये ।
आत...तानि कायस्था पूतना मता ।। ६९ ।।
सुन्दरक:-
अजादक्षेक्षणापीडः पीडां पीडयतां स वः ।
शुचिभृङ्गिमू नुहिद्विजास्या यमुपासते ।। ७० ।।
कन्दलक:-
सद्यः खण्डयतां देवी शिवाम्माकारिमण्डलम् ।
दुग्धधरं यस्या गौरनेत्रो महा नमः ।। ७१ ।।
(नेपथ्ये क ल कल:)
सुन्दरकः- (विलोक्य) सखे कपिञ्जलमजुलको प्रदृष्टौ कुतोऽपि चिरमिहागच्छतः । तदिहस्थी
न भवावः
इति निष्क्रान्तौ ।।
इति डमरुके निवन्धने पञ्चमोऽलंकारः समाप्तः

·!! अथ सप्तमोऽलंकारः ॥
ततः प्रविशति हरिदासेन सह माणिवर्मा ।।
मणिवर्मा-
गिरिजामातरं तातं गिरिजामातरं पुनः ।
वन्दे मन्देतरानन्दवृन्दतुन्दिलमानसः ।। ८२
हरिदास:--
निर्णनेक्तितरामेषा मनीपां ब्रह्मवन्दिता ।
वीणावादपरा साध्वी शंभुपत्नी सरस्वती !! ८३ ।।
मणिवर्मा-
जातु सायकनिपातितध्वनइर्दशारिदशकंधरः सुधीः ।
राम एप परिचुम्बति स्म तां रेवतीं परवधूपगङ्मुखः ॥ ८४
हरिदासः--
हरिप्रिया महालक्ष्मी रोहिणीव हरिं मुदा ।
आगच्छन्ती पतिं शुक्रं विववत्ति सदा तदा ।। ८५
मणिवर्मा-
देवादलाभेन सुलोचनानां तारुण्यपुण्यो भृशमुन्मदिष्णुः ।
समीपभूतिष्ठदयत्नवश्यगौरीकुचौ पीडयते कुमारः ॥ ८६ ।।
हरिदासः
वनानगरमभ्येत्य पापशङ्कां परित्यजन् ।
सुमित्रालिङ्गनं चक्र लक्ष्मणः काममोहितः ।। ८७ ॥

·उमरुकम् मणिवर्मा- विदन्नपि कथं लसद्रसतरङ्गिणीमूर्मिळां जगाम रघुनन्दनः सपदि शृङ्गबरे पुरे । इति प्रकटमन्युमान्भरत एप संकेतयन् सहद्भिरधिजाङ्गलं निशि हठेन सीतामगात् ।। ८८ हरिदास निष्कलकं भृशोष्णांशु चन्द्र वक्षाजकुम्भयाः । या या विरहिणी यत्ते मा सुख्यति न दुःग्न्यति ।। ८९ माणिवर्मा- -- गोम्नी स्वयमीशानो विधवानन्दनोऽच्युतः । गोस्वामिविधवानां तद्वपाकप्योरिवकता ।। ९० ॥ हरिदास:- सहेलं व्योमनि निशामपमाने शिशी युधे । रोहिणी चन्द्ररहितां चुम्बति म्म विरोचनः ।। ९१ ।। मणि वर्मा-- रावणिः समर जातु कुण्ठासु शरपालिषु । पौलस्त्यं स्वगुरुं हन्तुं पिनाकं महदक्षिपत् ।। ९२ हरिदासः --- (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) भी बहुवसुयायावगे न चिरमागच्छतम् । आवाभ्यां पुन- विलम्ब्यते । इति मणिवर्मणा सह निष्क्रान्तः ।। इति डमरुके निबन्धने सप्तमोऽलंकारः समाप्रः ।।

·॥ अथ अष्टमोऽलंकारः ततः प्रविशति बहुवसुना सह यायावरः॥ यायावर सखे बहुवसो ! अपि संप्रकाश्यते जातिसंतर्जनं नाम निबन्धनम् । बहुवसुः- (स्वगतम्) कः संदेहः (प्रकाशम् अन्नलिं घटयन् ) नव्ये सङ्गमहोत्सवे शयनतो भीता दृशोयुग्मतो हीणा नाभिसरोजतः प्रविनता वक्षोजयोः कूणिता । हे सुभूः किमु वैकृतैरिति जवात्पत्या मुदालिङ्गिता देवी मङ्गलदेवता दिशतु वः स्वाख्यादिमाधं मुहुः ।। ९३ ॥ यायावर - नाज्ञान मानान् पेर्यतम्बिरप्पाकुट्टिश्च मृत्तवन् । वेङ्गडं नल्लतम्बिश्च रज्जुग्रथनकर्मणा ॥ ९४ ।। - बहुवसुः- प्रातः पयुपितं भुक्त्वा रज्जुग्रथनकर्मणा । महिपीक्षालनेनापि क्षिपन्ति द्रविडा वयः ॥ ९५ ॥ यायावर:- -- अहो द्राविडहेषु पितुः श्राद्धःन्यभाजनम् । सूपाज्ये रथसप्तम्यां दीपो दीपावलीमहे ।। ९६ ।। बहुवसु:- करीषकृतये चीहिवितुषीकरणाय च । निर्मना निम्मिीते म दुर्विधिद्रविडाङ्गनाः ॥ ९७ ।।

·उमडकम्
३३
यायावर:-
महाराष्ट्रा जडा यत्तैः प्रमादो यत्न इत्यहो ।
भणितावप्रमादोऽयमयत्नमिति भण्यते ।। ९८ ।।
(प्रविश्य पटाक्षेपण)
दर्दुरिका-- अन्जा एसो खु मुणेमी आअच्छइ ।
उभौ-
हन्त शरणमव शरणयावः ।।
(इति निष्क्रान्ताः सर्व ।।)
इति डमरके नियन्धने अपमाऽलंकार: ममातः

·॥ अथ नवमोऽलंकारः ॥ तत: प्रविशति सुनमिः॥ सुनेमिः-- (आकाशे) सखे शिवदत्त, कुतः पुनर्विलम्बसे ? तदेहि तावत्प्रभुत्वं नाम निबन्धन- मुपक्रमावहे। (पविश्य) शिवदत्तः-- (सहोल्लासं शिरसि कराववतंसयन् ) वासश्चर्म रथो वृषः प्रियतमाऽपणैकदन्तः सुतो ज्येष्ठोऽन्यस्तु विशाख इत्यभिजनो (हस्त) कपदी धनम् । नो मातापितरो गृहं पहिधरो भस्माङ्गरागो महा- नित्थं सर्वदरिद्रमीश्वरमहो लक्ष्म्यै भजामो वयम् ॥ १०४ ॥ सुनेमिः असत्यं सेवनं पित्रोहिंसां यात्राकृति पराम् । स्वर्णस्तेयं तपो घारं प्रभवो हृदि जानते ॥ १०५ ।। शिवदतः-- परद्रव्यं परं धर्म परनिन्दां परां मतिम् । परनारी परं ब्रह्म प्रभवो ननु मन्यते ॥ १०६ ॥ सुनेमिः-- मुखे विद्याऽस्ति नो भूमिमग्ना न च महादधौ । न मृताः प्रभवश्वान्ये कुतो गर्वायम प्रभो ॥ १०७ ।। शिवदत्तः-- शिविकावरथभायेधरन्तां प्रभवो मुदम् । स्वान्ते यद्यनुमास्यन्ति स्वान्ते पुण्यनसी इव ॥ १०८ ।।

·मलकर २५ सुनेमिः- कुञ्जराद्यासिकाजालेर्हन्त न प्रभवोऽधिकाः । मर्कटा नारिकेळेषु वसन्तीति किमुन्नताः ॥ १०९ ॥ शिवदत्तः- याचको याचते लक्ष्मी यत्किंचिद्वसु न प्रभून् । अन्यथा गतलक्ष्मीकाकिं न याचति तत्स तान् ॥ ११० ॥ सुनमिः- - प्रभूणां जाड्यवत्सिद्धं मोहमहामहे वयम् । तदप्यहो न जानीमः क्वास्ति वा भाग्यरेखिका ।। १११ ।। शिवदत्तः- परेभ्यो मतिमत्कर्मदयास्वप्रमदादिकम् । प्रभवो...प्रेयः प्रभवो नास्ति को गुणः ॥ ११२ ।। सुनेमिः- (परिवृत्त्यावलोक्य) किमष ककुन्दर इत एवाभिवर्तते । (प्रविश्य ककुन्दरः-- (शिवदत्तस्य कर्ण एवमिव) शिवदत्ता- अपि सत्य मुदरंभरिः श्वतद्वीपादागतः ? ककुन्दरः-- अलमलीकाशङ्कया। भवतु ; गच्छ त्वम । शिवदत्तः भवतु गच्छ त्वम् । ककुन्दर:- नथा। इति निष्कालः। सुनेमिः- किं कारणमिहावयोरवस्थान । शिवदत्तः- तदहि गम्छावः । सख्युरुदरंभरः वैभवं प्रत्यक्षीकुर्वः । इति निष्क्रान्ती॥ इति डमरुके निबन्धन नवमोऽलंकारः समासः ।।

·॥ अथ दशमोऽलंकारः॥
(नेपथ्ये)
भो भो जितेन्द्रियसुकर्मसुमेधसः, तूर्णमाव्रजतनिबन्धनमभियोक्तुमखण्डानन्दनाभि
धानम्।
ततः प्रविशति सुकर्मसुमेधोभ्यां तृतीयो जितेन्द्रियः ।)
जितेन्द्रिय:--- ( प्राञ्जलिः सानन्दविनयम् । )
पत्नीविषे सुतझपे विषयानलेऽस्मिन्
तृष्णाजवे भवसरस्वति मग्नजन्तोः ।
आलम्बरज्जुरिव यस्य पदं चकास्ति
निःश्रेयसाय नरसिंहमुपास्महे तम् ।। ११३ ॥
सुकर्मा-
स्वरो दधातु नीचतामुपेतु मांसमल्पता-
मसृश्चि यान्त्वदृश्यतां कलेबरं विशुष्यतु ।
वितस्तिमात्रमङ्गमस्य पूर्तये नराधमा-
न लक्षयाम्यहं दृशः स्तवस्य वा हृदोऽथ वा ॥ ११४ ।।
सुमेधाः-
पुत्रो रोदितु संप्रदश्य जठर तातान्नामत्यन्वह
भार्या मूर्ख दरिद्रपुंगव गृहाद्गच्छति संक्रुध्यतु ।
इन्द्रोऽसि द्रुहिणोऽसि विष्णुरसि भोः शर्वोऽसि साक्षादिति
स्तुत्वा कंचन पामरं न च वयं याचामहे काञ्चनम् ॥ ११५
जितेन्द्रियः-
विहिंसानिद्राशाभरपिशुनता विभ्रति जनाः
स्वकीयप्रादेशप्रमितजठरापूरणकृते ।
अपास्येदं सर्व परमपदलाभाय न हि को-
ऽप्यसारे संसारे शरणयति कंसारिचरणम् ॥ ११६ ।।

·हमरुकम् सुकर्मा- मुहुः स्नातुं पुण्या विविधसरितो धर्तुममला- स्त्वचो भोक्तुं कन्दादिकमनुचरा बालहरिणाः । इतीदं निश्चिं सकलमपि क्लप्तं ननु तथा- ऽप्यरण्यं दुर्जन्तुर्जगति न शरण्यं कलयति ॥ ११७ ॥ सुमेधा:- अङ्गादङ्गानवनवाः स्वेदा इव सुतादयः । उत्पद्यन्ते विपद्यन्ते मुधा मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ११८ जितेन्द्रियः- विषयानुशन्ति यावत्सवास्ताम्यन्ति हन्त ते तावत् । यावद्विजुगुप्सन्ते तेभ्यस्तावत्सुखं प्रमोदन्ते ॥ ११९ ।। सुमेधाः- श्रुती निजगुणग्रहे न चतुरे दृशो मन्दिते रदा निपतिताः शिरः पलितदुःस्थिरं कम्पते । गतागतजडे पदे शिथिलसन्धिबन्धं वपु- इच्युतं पिशितमप्यहो तदपि लेढि भोगं जनः ॥ १२० ।। उष्णीषं वरकञ्चुकं दृढतरं पादत्रमू|शुकं विभ्राणो विभानुभिदृढतरं विद्धं मुखं लम्भयन् । जन्तुर्दास्यति किंचिदेप इति दुर्मत्या मुहुः सेवते किं तु ब्रह्मपदाधिरोहणविधी पङ्गत्वमालम्बते ॥ १२१ जितन्द्रियः- भ्राताऽम्बा जनकः स्वसा प्रियतमा पुत्रः कुमारी धनं गेहं गौरिति तत्र तत्र ममतां मूढो विधत्ते मुधा ।

·२ डमरुकम् भीमेनासुखदायिना परमभौमेनाध्वना यास्यतः कापि प्रक्षरणक्षमेषु कतमद्वस्तु स्वतः स्थास्यति ॥ १२२ ॥ सुकर्मा- भ्रातः सज्जन नैकजन्ममृतिभिः खिन्नोऽसि तच्छ्यता धर्माधर्मसुखासुखानि विजहत्ताटस्थ्यमासादयन् । त्वंकारोक्तिविनाशपूर्वकमिमं लोकं स्वमालोकय- ब्रह्मैवाहमिति स्थिरात्मविषयामेकां मनीषां धर ।। १२३ ।। -- सुमेधाः- (आकाशे) भोःसामाजिकाः, किं नु वो भूयः प्रियमुपहर्तव्यम् । किं ब्रूथ ? इतोऽपि किमन्यत्प्रियमस्तीति । तथाऽपीदमस्तु भरतवाक्यम्-- दुर्भिशेण समं लोके प्रमीलन्त्वसुमेधसः । सुभिक्षेण सह प्रायः संभवन्तु सुमेधसः ॥ १२४ ॥ अपि च दक्षश्चेत्कवितां करोतु विततां देवी दयाद्री गिरा कृत्युल्लासितसाधवे सुकवये मा दुष्कविद्रुद्यतु । द्व नाड्याविदमाहितं डमरुकं शंभोगिरा जृम्भतां जीयाच प्रवचा महाकविरसावष्टप्रबन्धीकरः ।। १२५ ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे इति डमरुकं समाप्तम् ।

·॥ डमरुकव्याख्यानम् । श्रीमचन्द्रशेखरप्रणीतम् । श्रीमत्कामेश्वरं देवं देवीं कामेश्वर्ग पुनः । पितरं शब्दशेषं च वाञ्छापूत्यै नमाम्यहम् ॥ १ ॥ घनश्यामस्य सुमहाकविशब्दजुषः कृतेः । कुर्या डमरुकस्थाहं टिप्पणं चन्द्रशेखरः ॥२॥ जामातृशोधमत्राकुर्वद्भिर्धातुविस्तराद्यनिलम् । हमरुकचित्रावल्यां अयं मत्तातपादरचितायाम् ॥ ३ ॥ १. अथ कविग्रन्थपूत्यै विननं मङ्गलं करोति. यस्येति । महसः अर्धनारीश्वरस्य । २. क्रोडितः आलिङ्गितः। निर्वाहकः निर्वहणकारी, सूत्रधार इति यावत् । - ७. अस्मिन् पद्ये ' वर्धितशैवपक्ष' इत्यादीनि संबोधनानि बिरुदप्राप्तानि । ९. भावभूतिः भवभूतिः । अङ्गिरःपुत्रो बृहस्पतिः । गुणाढ्यः क्षेमेन्द्रः । भर्तृमेण्डः कालिदासः । दक्षते प्रगल्भते । १०. गवला महिषाः । पीयूपोऽभिनवं पयः । १२. काव्यालापाश्चेति । श्लोकोऽयं विष्णुपुराणस्थः ।। देशरूपं समञ्जसम् । दार्भिकाः पशवः, सदसदज्ञानिन इति यावत् । १८. आकूणनमुरकण्ठनम् । पात्रसूचना, प्रस्तावनेति व्यज्यते । २२. पितामहः पितृपिता, ब्रह्मा च । विधुश्चन्द्रः विष्णुश्च । हरश्वोरः, महेश्वस्श्व । २४. शतधृतिब्रह्मा । काकालं काकम् । विष्ठासुतो विष्णुः । D.b.

·डमरुकव्याख्यानम् २५. अङ्कन कलङ्कम् । २७. ततं विस्तृतम । सुधां चूर्णम् । धातुः रक्तमनःशिला । २८. चन्द्रः कर्पूरम् । २९. स्वभुर्विष्णुः। ३०. पृथग्जनैः चण्डालैः। ३३. दासेरो भृत्यः । ३४. अगदवारो वैद्यः । भगन्दगे रोगविशेषः । ३५. पात्राण्युपकरणानि । ३६. सिद्धार्थः सर्षपविशेषः । ३७. शीतको मन्दः। ३८. भोगः सुखं फणा च । ४१. विस्रोताः गङ्गा । 1ईशः परमेश्वरः। ४६. प्रानिवन्धेषु प्राचीनप्रबन्धेषु ; विन्ते विद्यते । ५४. कवमानस्य कवयतः । सांप्रतं युक्तम् । ६१. त्रयं पार्वतीपञ्चवक्त्रषण्मुखत्रयम् । ६२. कीलालवर्णा रक्तकान्तिः कुगवर्णवर्णस्थानं भूगामिचातुर्वर्ण्यस्तोत्रपात्रम् । सदास्था. नसदोषणतर्का सत्सभानित्यचतुरतर्कशास्त्रा । करीरशब्दग्रहः कुम्भकर्णः । लोलचक्षुः, स्त्रीत्यर्थः । 1. एतत्पदघटित: श्लोकः मूलमातृकायां नोपलभ्यते । 2. 'वर्णो द्विजादी शुक्लाद। स्तुतौ वर्ण तु बाऽक्षरे ' इत्यमरः । 3. 'शाकुर करीराऽत्री तरुमेदे घटे च ना' इति कोशात् करीरशब्दो घटपर्यायकुम्भवाची। शब्द. ग्रहशब्दध ओवपर्यायवाची । अतश्च करीर शब्दग्रह इति संघातो रावणानुज कुम्भकर्ण कथंचिलशयति । .

·हमरकव्याख्यानम् ६३. पाण्डुरस्य पाण्डोः । आत्ममहानात्मजान । झपनितिनिद्विराटः । पुटभेदनं पुरम् । शब्दगृहं कर्णम् । सशङ्कः शल्यसहितः । धृतचक्रो धृतराष्ट्रः । ६४. भूभूः सीता । सुशिरोधिः सुग्रीवः । कृष्णो नीलः । केयूरसाष्टापदसिंहजुष्टः अङ्गदस- शरभकेसरिसेवितः । स्वपुत्रमावे पत्न्यै । चाणूरजित्पूर्वजजिष्णुरिन्द्रजित् , तस्य तातं रावणम । ६५. पत्रिपत्रो गरुडवाहनः । पत्रं स्याद्वाहनेऽपि च' इति केशवः। अघाकर पापपुञ्जम् । सिन्धुमित्रं मैनाकः, तत्प्रसूर्मेना, तद्भर्ता हिमवान् , तत्कन्या गौरी, तत्पतिः शिवः, तदङ्गनानुजः तच्छ्यालः। ६६. अनयानः, सयान इति यावत् । घटोत्रदायादः कुम्भकर्ण सुतः ; घटः कुम्भः । शालावृकान् कपीन् । अल्पकुक्षिप्रियो मन्दोदरीपतिः : ६७. अभ्यवहरेद्भक्षयेत् । चक्री सर्पः । प्लवंगमो मण्डूकः 'ओतुजेमनवस्तूनां मार्जा- रखादनपदार्थानाम् , मूषिकाणामिति यावत् । अयनिय॑थनं वासबिलम् । ६८. घनध्वनिखगाः मेघनादशराः । पतिशताङ्गो दशरथः । सालावृकाः कपयः । दरो भयम् । ६९. नीलः कृष्णः । अन्धका यादवाः । अहन्तानिकायस्था गर्वाधिक्यस्थिता । ७०. अजादक्षेक्षणं विष्णुवामलोचनम् । चन्द्र इति यावत् । शुचिभूः स्कन्दः । शृङ्गिसूनुर्गिरिजा । द्विद्विजास्यो द्विरदमुखः । ७१. मा लक्ष्मीः । शिवा शुभा । दुग्धधरं पयोधरम् । गौरनेत्रः पीताम्बरः। नेत्रं लोच- नवनयोः' इति वामनः। महाममः महान् ममशब्दो यस्य स तथोक्तः । वत्सल इति यावत् । अन्यत्र ७३. भीष्मो भीषणः, भीष्माचार्यश्च । कृपा दया । कृपः कृपाचार्यः। भीमधर्मः । भयंकरधनुः । अन्यत्र (भीमधर्मों ?) भीमसेनयुधिष्ठिरी । दीर्घपृष्ठाः सर्पाः । अन्यत्र (दीर्घपृष्ठ) ; दीर्घ पृष्ठम् । कामं मन्मथं, यथोप्सितं च । विजयति अर्जुनवदाचरतीत्यर्थः । ७४. भवमानः अधिगच्छन् । प्रकाशतामतिप्रसिद्धताम् । आमोदत्यामोदवदाचरतीत्यर्थः । ७५. पीयते पिबति , लजते लजते । वचति वदति । विश्रमते विश्राम्यति । रकूयते हरिणायते । 1. 'अग्धिस्तु भोजनम् । जेमनं लेह आहारः' इत्यमरः । - ·१२ उमरुकन्याख्यानम् ७६. अनुत्तिष्ठमाना अचेष्टमाना । अरीकुर्वङ्गीकुरु । संपृच्छते विचारयति, आपृच्छते । राज राजानम् । अध्येति स्मरति । इदं, प्रसिद्धमि- सर्थः । तिष्ठमानः, आत्मानं प्रकाशयन्नित्यर्थः । ७७. ज्ञेति बुधं प्रति संबोधनम् । अनः शकट । संक्रीडति कूजति । गुणो रज्जुः । मायति क्षीयते । वधुमणी स्त्रीरत्नम् । ७८. स्नायति स्नाति । भिपते त्यजति । भरते बिभर्ति । . , ७९. शुचिः पूतः, अग्निश्च । द्विजा ब्राह्मणाः, पक्षिणश्च । अ इति संबोधनम् । सदं सदा । एधति एधवदाचरतीत्यर्थः । ' इन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित् स्त्रियाम्' इत्यमरः । ८०. ईश्वरे इति पार्वती प्रति संबोधनम् । ते तव । अजेन शिवेन । पत् चरणम् । प्रार्थयते याचमानाय । क्लिश्यते विद्यमानाय । ८१. प्रसूयते प्रसूते । निचायन् पश्यन् । आनुते उत्कण्ठते । संतिष्ठते नश्यति । ८२. गिरिजामातरं शंकरम् । ८३. निर्णनेक्तितरां भृशं शोधयति । ब्रह्माणो ब्राह्मणाः । शंभुर्ब्रह्मा । 'शंभू ब्रह्मत्रिलो- चनौ' इत्यमरः । ८४. दुर्दशारिदशकन्धर इति । दुष्टा ये दशारयस्तेषां दश कन्धरा (यस्य) इत्यर्थः । रामो बलरामः । ८५. हारप्रिया इन्द्राणी । महालक्ष्मीरधिककान्तिः । हरिं चन्द्रम । ८६. पुण्यो मनोज्ञः । गौरी संनिहितार्तवा कन्या । कुमारो युवराजः । ८७. सुमित्रालिङ्गनं सुवयस्यपरिष्वङ्गम् । ८८. लसद्रसतरङ्गिणी शृङ्गारकल्लोलिनी, गङ्गा च । अर्मिलां लक्ष्मणपत्नी वीचीजटिलां च । मन्युः क्रोधो दैन्यं च । सीता रामपत्नी लागलपद्धतिं च : ८९. उष्णांशु चतुरकान्तिम् । चन्द्रं कर्पूरम् । 1. व्याख्यादर्शनेन अन्धस्थः कश्चन श्लोकोऽत्र आदर्शप्राचीनमूलपुस्तके त्रुटितः स्पादित्यूयते ।।

·उमरकव्याख्यानम्
९०. गोस्वामिसुतः वृषभपार्थिवः । ‘पार्थिवे तनये सुतः' इत्यमरः । देवराजस्तु-
गौर्मयूरः, तत्स्वामी षण्मुखः, स सुतो यस्य स तथोक्त इति व्याचकार । विधवः पधिपतिः गरुड
इति यावत् । वृषाकप्योरिव हरविष्ण्वोरिव
५१. निशामयमाने पश्यति । चन्द्ररहितां कर्पूरवियुक्ताम् । विरोचनश्चन्द्रः ॥
९२. पौलस्त्यं रावणं कुबेरं च । पिनाकं शिवधनुः शूलं च ।
९३. शयनतः शेषात् । दृशोश्चन्द्रसूर्ययोः । नाभिसरोजतः ब्रह्मणः । वक्षोमणेः कौस्तु-
भात् । स्वाख्यादिमाई, मङ्गलमित्यर्थः ।
आर्यावेष (आर्यो ! एष) खलु सुनेमिरागच्छति ।
शरणं गृहम् ।
१०५. पशोः उपाकृतिं कृतावभिमन्य हननम ।
बृहतिका वस्त्राविश्वेषः ।
१०८. स्वान्ते स्वविनाशे । स्वमात्मानम् ।
,
११२. स्वप्रमदाः धनहर्षाः, निजागनाश्च ।
चक्षुकरिष्यावः द्रक्ष्यावः ।
११३.
आजवंजवसरस्वति संसारसागरे ।
"पीहा इति रोगविशेषः
११९. उशन्ति इच्छन्ति ।
१२०. निजगुणः शब्दः ।
१२५. आहितं रचितम् । प्रवचा वश्यवचाः । स्वाधीनसरस्वतीक इति यावत् ।
संपूर्णमिदं डमरुकव्याख्यानम्
1. एतत्पदघटित पद्यं वाक्यं वा मातृकायां नोपलभ्यते ।
3. इद पदं मूले न दश्यते ।

·CORRECTIONS AND ADDITIONS. The Text of the Damarukam was reconstructed from the only Manuscript available in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. When the text had been printed, a commentary on the text, called Damarukavyakhyanam by Candrasekhara became available from the Tanjore Palace Library. The Comº mentator, a son of the author, has been very useful in preserving correct readings where the Original Text had many lacunae. The following additions and corrections based on the commentary will be found to be very useful and instructive. The commentary is also printed in Extenso alter the Text. age 1. L. 11 For क्रीडितो read 3. 14 भावभूत्याङ्गिरः दृश्यते 17 " " " कोडितो भावभूत्यङ्गिरः दक्षते देशरूपमुक्तम् गगने बिधु " 5. 3 7 7 " " " सम्यगुक्तम् गगनं विभु हरिः " 23 " " " " हरः 9 8 " " " 19 10 11 9 " " " 12 7 " 13 4 " 14 3 " Read सखे ! For वयं 16 5 " " वपुः पद्धः तद...कारजना तदागदारजना शीतलः शीतकः कुलतटी कुचतटी खिन्नो खिन्ते before कतमं read प्रयं कृत...तक कुगवर्णवर्णस्थानं सदास्थानसदोष्णतर्का लोचनस्य लोलचक्षुः पाण्डुरस्याघवहान्..... पाण्डुरस्यात्मरहानिहन्तुं शिशिरोऽथ... सुशिरोधि कृष्णकेयूरसाष्टपद- सिंहजुष्टः 8 9 " 11 . " " 14 " ·THE KUPPUSWAMISASTE RESEARCH INST MARC5. Page 16 " 17 " " " " " " " 18 " " " 19 " L. 18 For त्यङ्गजानुजः read त्यङ्गनानुजः 4 Rercad as ओतुजेमनवस्तूनां क्षयनिय॑थनं गतः । For सालावृकादरपरा: read सालावृका दरपरा: 9 मण्डचतुष्टये मन्धकतुष्टये 10 Re-read आत्ताहंतानिकायस्था वनिता पूतना गता 15 सद्यः माऽद्य 16 वीक्ष्य महा नमः महाममः 10 भीमधर्मपरिव्रतः भीमधर्मपरीवृतः दीर्घपृष्ठादिकः दीर्घपृष्ठाश्चितः 21 Re-read as विन्ते किंचिन्नैव खिन्ते नितान्त छिन्ते धैय जातु भिन्ते न भाति ।। 22 For भाजति read भ्राजति 9 शुभि शुचि 10 अमृष्यमाणः अ मृष्यमाणः स्वयमे० सदमे० 12 तेऽजेन 11 गोस्वामी स्वयमीशानो गोस्वामिसुत ईशानो 14 निशामपमाने निशामयमाने वक्षोजयोः वोमणेः 12 रज्जुग्रथनकर्मणा धात्रा ग्रामक्षये कृताः 12 Re-read as असत्यं सेवनं पित्रोहिंसां चोपाकृतिं पशोः ।। 21 For मुदम् read मदम् 22 स्वान्ते स्वं ते 22 प्रत्यक्षीकुर्वः चक्षुकरिष्यावः 8 तृष्णाजवे भवसरस्वति तृष्णाजवंजवसरस्वति अमृश्चि 13 असृञ्जि 5 निर्याचं निर्याच्वं " " " " " तेजे न " " 21 " " 7 " " 24 " 25 " 26 27 " ·॥ श्रीशंकरगुरुकुलपत्रिका ॥ THE JOURNAL OF THE SRI SANKARAGURUKULAM, SRIRANGAM. Editor: Gurubhaktasikhamani, Sastraprasarabhushana, T. K. Balasubrahmanya Aiyar, B A., Founder of Sri Sankaragurukulam, Srirangam. Literary Adviser: Vidyasagara, Vidy: vacaspati, P. P. Subrahmanya Sastri B, A. (Oxon), . A., Curator, Government Oriental Manuscripts Library and Professor of Sanskrit, Presidency College, Madras. The Main features are : 1. The publication of rare and hitherto unpublished works of writers of established reputation on all branches of learning bearing on Hindu Culture and Learning. 2. The reviewing of books and periodicals on current thought. 3. The encouraging of the production of original compositions in Sanskrit by contemporary writers and poets. Annual Subscription Rs. 6/only. For bona fide Vidyarthis on production of certificate from their teacher Rs. 4/only The Journal is now published Quarterly. If sufficient encouragement is forthcoming it is hoped to convert it into a Bimonthly and even a Monthly Advertisement rates are : 1 Full page for one insertion Rs. 101- Do. for one year Rs, 30,- page for one insertion Rs. 6- Rs 2014- THE MANAGER, The Journal of the Sri Sankaragurukulam, SRIRANGAM, مخده 5 for one year

·No text on this page.

·La WITAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRAS GOVERNMENT ORIENTALA PAWNSERAPISSERIES. 1. SARVASIDDHANTASANGRAHA of Sankaracarya Edited with an English translation by Rao Bahadur M, Rangacharya, M. A. 1909. Rs. 0 12 0 2 40 2. GANITASARA SANGRAHA of Mahaviracarya. Edited with English translation and netes by Rao Bahadu M, Rangacharya, m. A. 1912. 3. PADYACUDAMANI of Buddhaghosa. Edited by Rao Bahadur M. Rangacharya, M.A, and S. Kuppuswami Sastri, M.A., with a commentary written by Pandits K. Venkateswara Sastri and D. S. Satakopacharya, 1921, 280 4. BRAHMASIDDHI of Mandanamisra and a commentary thereon by Sankhapani. Edited by Mahamahopadhyaya Vidyavacaspati S. Kuppuswami Sastri, M.A., with a Foreward by Vidyasagara Vidyavacaspati P. P. S. Sastri, B.A. (Oxon)., M.A. (Madras) 1937. 7 12 0 Edited by Vidyasagara Vidyavacaspati P. P.S. SASTRI B.A. (Oxon), M.A. (Madras.) 6. RATNESVARAPRASADANA NATAKA of Gururama Kavi. Published by the Sri Baiamanorama Press, Mylapore, Madras. 1939, Re. 1 0 0 6. RAMANUJACAMPU of Ramanuja In the Press. 7. MAHABHASYA of Patanjali with Annambhatta's Pradipa [Nos. 6 and 7 are being published in the Madras Government Press.) 8. SASTRA DIPIKA of Parthasarathi Misra with the Mayukhavali of Sri Appaya Dikshita. 4. BALABHARATA of Agastya Fandita with the Manohara of Salva Timmaya Dandanatha. 10, NAYAMANJARI of Srimad Appaya Dikshita. 11. DAMARUKA of Ghanasyama with Damarukavyakhya of Chandrasekhara. Published by the Sri Sankaragurukulam, Srirangam. Re. O 12. SRNGARAPRAKASA of Maharajadhiraja Sri Bhoja Deva. [Nos. 8, 9, 10 and 12 are in the Press and published serially by the Sri Sankaragurukulam Srirangam, in the Sri Sankaragurukula Patrika)

·No text on this page.