·इस ग्रंथके छापनेमें द्रव्यसाधता करनेवाले महाशयोके नाम. रु० २०१) शा. नागशी टाइया. १२५) शा. माणकचन्द कुवरजी. ६१) शा. रतनशी रावजी, ५१) शा. गलाल नागजी. ११) शा. कल्याणजी कुंवरजी. २५) शा. सागरमल हजारीमलजी, २५) शा. हजारीमल इन्दाजी. २५) शा. ताराजी वीशलपुरवाला, २५) शा. मोतीजी वरदाजी, २१) शा. दलाजी वरदाजी, २१) शा. धनजी तथा हीरामाई. यह पुस्तक खेमराज श्रीकृष्णदासने वर्माई खेतवाडी ७ वी गली खम्बाटा हैन स्वकीय "श्रीयेटेश्वर'' स्टीम्-प्रेसमें छापा.

·॥ ओं अहम् ॥
श्रीपञ्चपरमेष्ठिभ्यो नमः।
श्रीमत्समाकल्याणकोपाध्यायादिविरचित-
सौभाग्यपञ्चम्यादिपर्वकथासंग्रहः प्रारभ्यते ।
अथ ज्ञानपंचमीव्याख्यानम् ।
श्रीमत्पाजिनापीशं मुराऽसुरनमस्कृतम् । प्रणम्य परया भक्त्या सर्वाभीष्टार्थसाधकम् ॥ १॥
कार्मिकरुपञ्चम्या माहात्म्यं वर्पते मया । भध्यानामुपकाराय यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥२॥ युग्मम् ॥
भुराने हि परं ज्ञानं ज्ञानं सर्वार्थसाधकम् । अनिष्टवस्तुविस्तारवारकं ज्ञानमीरितम् ।। ३ ।।
ज्ञानादासाद्यते मुक्तिीनात् स्वद्भिवं सुखम् । लभन्ते पाणिनो यस्मात् तज्ज्ञानं स्वर्दुमोपमम् ॥ ४ ॥

·सौभाग्य पंचमी कथा १. भव्यैरासाद्यते ज्ञानं पञ्चम्याराधनाद् ध्रुवम् । अतः प्रमादमुत्सृज्याऽऽराध्या सा विधिना तथा ॥ ५ ॥ मञ्जरीवरदत्ताभ्यां यथैवाराधिता किल । पञ्चमी भावतोऽथात्र दृष्टान्तः प्रोच्यते तयोः ॥ ६ ॥ युग्मम् ॥ अस्त्यत्र जम्बूद्वीपे दक्षिणार्धभरतक्षेत्रे पद्मपुराभिधं नगरम्, तत्र भुवि विश्रुतोऽजितसेनो नृपो बभूव, तस्य यशोमती पट्टराज्ञी, तयोः रूपलावण्यशोभनो वरदत्तनामा पुत्रो बभूव । सोऽष्टवर्षप्रमाणः पित्रा बुधान्तिके विद्याग्रहणहेतवे स्थापितः । परमक्षरमात्रं तस्य मुखे न चटति, अध्यापकस्योद्यमो निष्फलोऽभूत् । क्रमात् स यौवनं प्राप्तः पूर्वकर्मोदयात् कुष्ठेन विनष्टदेहत्वात् कुत्रापि रति न प्राप । इतश्च तत्रैव पुरे सप्तकोटीसुवर्णाधीशो जिनधर्मरतः प्रसिद्धिभाक् सिंहदासो नाम श्रेष्ठी, तस्य गृहे गुणोचिता तिलका- नाम्नी भार्या, तयोः पुत्री गुणमञ्जरी आजन्मतो रोगैरुपद्रुता वचनेन मूकतां प्राप्ता बभूव । विविधैरौपधैरपि तस्या रोगशान्तिन जायते न च यौवने तां कोऽप्युद्दहति । तस्याः षोडशवार्षिक्या दुःखेन मातापित्रादिः सकलस्वजनो दुःखितः समजायत । तत्रैव पुरे एकदा श्रीविजयसेनसूरयश्चतुनिंधरा गुरवः समाजग्मुः । तदा सर्वोऽपि नागरिकलोकः, सपुत्रो भूपतिः, सकुटुम्बः सिंहदासः श्रेष्ठी सर्वे वन्दनार्थमुपगता गुरुणा च धर्मदेशना प्रारब्धा- ॥ १॥ १ नामकदेशेन सर्वनामग्रहणादत्र मजरीत्यनेन गुणमजरीति ग्रहणम् । २ करतिलकानाम्नी । ३ मति-श्रुना-ऽधि-मन पर्थवरूपं ज्ञानचतुष्टयम् , तस्य चारकाः।

·H साtamitunनिमिः । भगांकीमा सतिं निर्माणपदमिन्द्रभिः ॥ १ ॥ Haifaiyan aur in Hतन रथः शून्यमनसा विपरिवर्जिताः ॥२॥ Foundar ladies | सत्यमगगित्वदोषास्तेषामसंशयम् ॥ ३ ॥ humiditatil -14 filiar | कादिरोगाः स्युस्तेषां देहे विगर्हिते ॥ ४॥ immin तानमा सात मतमः कारयन्ति परानपि ॥ ५ ॥ ifif they - भागविनाश या शिष्याधिसंगवः ॥ ६ ॥ युग्मम् ॥ Hit Indirth गर ! केन 'कर्मणा मम रतातनी रोगा जाताः ? । गुरुणा उचे-महाभाग! mins Fati Hilliya } मा भाः भूमहागातकीराण्डमध्यस्थमरते खेटकनाम नगरम, तर जिनदेवthi indi. गो. तो गया:- माशा, तेजपाला, गुणपाला, धर्मपालः, धनसार इतिनामा. (viiit ital.ती. माती इलिनामानातसय एज्योऽभूपन् । अथ एकदा जिनदेवेन पञ्चापि तन- नि ! 11111पितापापला हाले पर अध्ययन न रुवन्ति. यदा पण्डितस्तात् कम्बया 14 Artiसनीशामाता गार पानेन कि प्रयोजनम् ! यतः- '१५ १६ ११३११ व उभयोमरण सोपं करोति कः ॥ १ ॥ ** । ।

·सौभाग्य
पंचमी
॥२॥
कथा १.
पण्डितस्यापि उपालम्भं दत्ते ईयया च पुस्तिकां प्रज्वालयामास । पुत्रान् वक्ति पठनार्थ भवद्भिर्न गन्तव्यम् । श्रेष्ठी एतद्व्यतिकरं
ज्ञात्वा प्रोवाच-हे भद्रे ! जडानां पुत्राणां कः कन्याः प्रदास्यति ? कथं चते व्यवसायं करिष्यन्ति?, यतः-
माता वैरी पिता शत्रुर्वालो येन न पाठितः । न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥१॥
विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ २ ॥
इति श्रेष्ठिवचनं श्रुत्वा सा प्रोवाच-यूयं कि न पाठयथ ? अत्र मम को दोषः ? इत्युक्ते श्रेष्ठी हकितः सन् मौनं चकार । अथ
अनुक्रमेण ते पश्चापि तयोः पुत्रा यौवनं प्रापुः, परं न कोऽपि तेभ्यो कन्यां दत्ते मूर्खत्वात्, ततः श्रेष्ठी स्त्री प्रति जगौ-पापिष्ठे !
त्वया पुत्रा मूर्ती एव रक्षिताः, अतः कोऽपि कन्यां न ददाति, सा उवाच-तव पिता पापिष्ठः येनैवं मूढमतिना शिक्षितोऽसि यतः-
आ:! कि सुन्दरि ! 'सुन्दरं न कुरुषे?, किं नो करोपि स्वयं ? आः ! पापे ! प्रतिजल्पसि प्रतिपदं ?, पापस्त्वदीयः पिता ।
धिक् त्वां क्रोधमुखीमलीकमुखरां त्वत्तोऽपि कः कोपनो दम्पत्योरिति नित्यदन्तकलहक्लेशार्तयोः किं सुखम् ? ॥ १ ॥
एतद्वचनमाकर्ण्य रुष्टेन जिनदेवेन उपलेन सा शिरोमर्मणि जघ्ने, तदा सा मृता सा च तव पुत्री समजायत । अनया ज्ञानस्याऽऽ-
शातना पूर्वभवे चक्रे, तेन रोगोत्पत्तिर्जज्ञे, यतः-
कृतकक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ १॥
इति गुरोर्वचनं श्रुत्वा सा गुणमञ्जरी जातजातिस्मृत्या. पूर्वभवं ददर्श । ततो गुरुं प्रति सा सत्यमिति प्रोवाच । श्रेष्ठिना गुरु
॥ २॥

·1 -भगरन : अम्मा गंगाः कथं प्रयाम्यन्ति ?। गुरुणाऽभाणि-श्रेष्ठिन् ! ज्ञानस्याऽऽराधनतः मर्व मुखं सम्पद्यते दुःखं च रिन्टगं यानि । तानस्य वागधनमित्यम्- विपिना पक्षीदिने उपवामो विधीयते, पुस्तिकां पट्टे संस्थाप्य पुरः स्वस्तिकः क्रियते, पञ्चवर्तिमयो दीपच क्रियते, पञ्च फलानि पारणा बनान्यं दीक्यन्ते, पञ्च वर्षाणि पञ्च मामान यावत् पञ्चमी अनया रीत्या मनोवाकायशुद्धया समाराधनीया पाई मागे माग गर्नु न शक्नोति तदा कात्तिकमासस्य शुक्लपञ्चमी यावजीवमागधनीया । मा सम्यगाराविता नई सुखं दत्त पनि गलाचनं श्रुत्या जिनंदयोऽत्रवीत् भगवन् ! मम तनयायाः तपस्याशक्तिर्न विद्यते, अतः कार्तिकपञ्चम्या विधिगदिश्यताम पार्नयमः प्रोने-कार्तिक शुक्रपत्रमीदिने पुस्तकं पट्टे संस्थाप्य सुगन्धपुष्पैः संपूज्य पोत्क्षेपपूर्वकं पञ्चवर्णानि वान्यानि पञ्च पका- नानि फलानि च डोक्यन्ते । ततः गुगेरग्रे गत्वा भक्न्याऽभिवन्द्य ययाविधि उपवासस्य प्रत्याख्यानं क्रियते । तस्मिन् दिने 'नमा नाणम्य इति पदकसहमरूपया उत्तराभिमुखेन गुण्यते । चेत् पौपधः क्रियते तदा तन्दिने अयं विधिन भवेत्, तस्मात् पामा फदिने विधिः कार्यः, यथाशक्ति उद्यापनादि अपि विधेयम् । ततो गुणमचर्या तत् तपः प्रतिपन्नम् । अस्मिन्नपमरे राजा पनि हे माधपुग्न्दर ! मत्मनो वरदत्तस्य कुष्ठरोगः कयमभवत् ? पठनं च किं नाऽऽयाति ? तत्य किं कारणम् ? । गुरुः जगाद- १ मोगराममायगा इत्यपि कापि कागि उपरभ्भने पायः, तत्वतन्तु अयमेन श्रेयान् प्रतिभाति ।- कापि च दिसहनाष्टोत्तरशतमित्यपि । .

·सौभाग्य पंचमी ॥३॥ कथा - । अस्यापि पूर्वभवं शृणु-जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे श्रीपुरं नाम नगरम्, तत्र वसुनामा श्रेष्ठी वसति स्म, तस्य वसुसार-वसुदेवौ पुत्रौ, तो एकदा क्रीडार्थ वने जग्मतुः, तत्र वने मुनिसुन्दरनामानः सूरयो दृष्टा वन्दिताश्च । गुरुभिर्धर्मदेशना प्रारब्धा- यत्प्रातः संस्कृतं धान्यं मध्याह्ने तद् विनश्यति ॥ तदीयरसनिष्पन्ने काये का नाम सारता ॥ १॥ इत्यादिदेशनां श्रुत्वा तातमापृच्छय वैराग्यात् तो व्रतं जगृहतुः । लघुना वसुदेवेन चारित्रं बिभ्रता सिद्धान्तसार सर्वोऽपि अधीतः । गुरुणा वसुदेवाय सूरिपदं दत्तम्, स च पञ्चशतसाधुभ्यो वाचनां ददाति । एकदा वसुदेवसूरीश्वरो रुजाऽऽक्रान्तः संस्तारके सुप्तः, तं कोऽपि साधुः आगमार्थ पृच्छति, गुरुर्व्याख्यायति, तस्मिन् गते द्वितीयो मुनिः समागतः तस्मै वाचना दत्ता, एवं भूयस्सु समागत्य समागत्य गतेषु किञ्चिन्निद्रायमाणः केनापि साधुना पृष्टो भगवन् ! अग्रेतनं पदं वाच्यं पदस्यार्थोऽपि वाच्यः । तदा सूरिः कुविकल्पान् हृदि चिंतयामास-कृतपुण्यो मम बृहद्भ्राता, मूर्खत्वात् तस्मै प्रष्टुं कोऽपि न याति, स्वैरं भुङ्क्ते भापते शेते च, अत एव मूर्ख बहवो गुणाः सन्ति, यतः उक्तम्- मूर्खत्वं हि सखे ! ममापि रुचितं तस्मिन् यदष्टौ गुणा । निश्चिन्तो बहुभोजनोऽपमना नक्तं दिवा शायकः । कार्याऽकार्यविचारणान्ववधिरो मानापमाने समः । प्रायेणाऽऽभैयजितो दृढवपुर्मूर्खः सुखं जीवति ॥ १ ॥ १ धान्यरससजाते । २ लज्जारहितमानस । ३ रात्रौ। ४ रोगरहितः । - , - ·इति । अतः परं न कम्मै पढमात्रमापि कथयिष्यामि नव पद चे न पाठयिष्यामि इति विचार्य शरीरे रोगाऽऽक्रान्तो द्वादश दिव- मान् मीनं चकार । तत्पातकमनालोच्य आर्तध्यानपरो मृत्वा राजन् ! तप सुतो जातः । पूर्वोपार्जितेन तेन कर्मणा अतीव पूरीः पादिरोगाऽकान्ततनुश्च बभूव । एतद् गुरोर्वचनं श्रुत्वा वरदत्तो जातिस्मृत्या निजपूर्वभवं दृष्ट्वा मूर्छा प्राप, क्षणान्तरे न्यम्बीभूय मा सत्यमिति गुरुं प्रति उवाच । पुनरपि नृपो वभाण-भगवन् ! स देहरोगः कथं कदा ब्रजिष्यति ? । गुरुणा उक्तम्- कानिकपथमी आराध्या । पूर्वोक्तः सर्वोजपि विधिः कथितः, प्रतिपन्नं कुमारेण पञ्चमीतपः, गुरुं प्रणम्य सर्वेऽपि स्वस्वस्थानं नमः, अनन्त सम्यक तनपः कुर्वतो तपःप्रभावात् वरदत्तस्य सर्वेऽपि रोगाः क्षयं प्रापुः, स्वयंवरसमेतानां वरभूपोद्भवानां सहस्रक- न्योनमानां गमहोत्म पाणिग्रहणं च चकार । शिक्षिताशेपसत्कलस्य वरदत्तस्य राज्यं दत्त्वा नृपो गुरुसन्निधौ चारित्रमग्रहीत् । परदनों गगं पालयन बोरे वर्षे महाशक्त्या पञ्चम्या विधि विदधे । अखण्डाऽऽज्ञो राज्यं प्रपाल्य भुक्तभोगः स्वसूनवे राज्यं दत्त्वा सय दीक्षामप्रीत् । इतो गुणमन्त्रयस्तिपोमाहात्म्यं वर्ण्यते-तस्यास्तपःप्रभावात् सर्वेऽपि रोगा दूरं गताः, अद्भुतं रूपं जज्ञे, सा च नचन्द्रण परिणीता. करमोचनवलाया पित्रा बहुधनं दत्तम, चिरकालं गृहसौख्यं भुक्त्वा यावज्जीवं पञ्चमीतपः कृत्वा प्रान्ते चारितमाहीत; ती वरदत्तगुणमञ्जयों जिनोदितं चारित्रं प्रपाल्य कालं कृत्वा वैजयन्तविमाने सुरोत्तमौ जातौ । ततश्युत्वा वरदत्त- नायो महाविदले पुण्डीकिग्या नगर्याममरसेनराज्ञः वी गुणवती. तस्याः पुत्रत्वेन समुत्पन्नः । शुभेदि तस्य शूरसेन इति पित्रा नाम नम । क्रमेण-यौवनं प्राप्तः कन्यकानां शतमुपयेमे, पित्रा स्वराज्ये स्थापितः । एकदा श्रीसीमन्धरस्वामी विरंस्तत्र ...

·मा- पंचमी सौभाग्य कथा १. ॥४॥ समागतः । अर्हदागमनं श्रुत्वा शूरसेनो वन्दनार्थमगमत् । भगवता धर्मदेशना प्रारब्धा, तत्र सौभाग्यपञ्चम्यास्तपसः फलं प्रका- शितम्, ततो राज्ञा पृष्टम्-भगवन् ! केनाऽपि तपसः फलं प्राप्तम् ? तदा भगवता वरदत्तनृपदृष्टान्तः कथितः, तत् श्रुत्वा जातजा- तिस्मृतिः सन् पूर्वभवं ददर्श, पुनः तद्रतं जग्राह दशसहस्रवर्ष राज्ये स्थित्वा तीर्थकरपार्थे संयममग्रहीत्, वर्षसहस्रं दीक्षां प्रपाल्य केवलज्ञानं प्राप्य मोक्ष प्राप । अथ गुणमञ्जरीजीवो सुखं भुक्त्वा रमणीयाख्ये विजये शुभायां नगर्याममरसिंहाभिधनृपपल्या अमरावत्याः कुक्षी पुत्रत्वेन समुत्पन्नः, समये जाते च पित्रा सुग्रीव इति नामस्थापना कृता, क्रमेण यौवनं प्राप्तो वहूनां कन्यानां पाणिग्रहणं च कृतम्, विंशतितमे वर्षे पित्रा राज्यं दत्वा स्वयं दीक्षा गृहीता, सुग्रीवो राजा बहूनि वर्षाणि राज्यं प्रपाल्य अन्ते गुरुपार्श्वे दीक्षां गृहीत्वा पूर्वलक्षं चारित्रं प्रपाल्य केवलमुत्पाद्य मोक्षं जगाम ॥ जायन्तेऽधिकसौख्यानि पञ्चम्याराधनाद् नृणाम् । इत्यस्या अभिधा जज्ञे लोके सौभाग्यपञ्चमी ॥ १ ॥ एवं विभाव्य भो भव्याः! पञ्चम्याराधनोद्यमः । भवभीतिविभेदाय कार्यों भवद्भिरद्भुतः ॥ २॥ इति कार्तिकसौभाग्यपञ्चमीमाहात्म्यविपये वरदत्तगुणमञ्जरीकथानकं सम्पूर्णम् ॥ १॥ इति ज्ञानपञ्चमीव्याख्यान सम्पूर्णम् ।

·अथ कात्तिकर्णिमायाः व्याख्यानम् । श्रीगिदाचलतीय नत्वा श्रीनपभं प्रभुम् । कात्तिकपूर्णिमायाश्च व्याख्यानं वक्ष्यते मया ॥१॥ मिठो पिनायरचको नमि विनमि पुंडरीओ मुणीदो । वाली पन्जुनसंवो भरहसुगमुनि सेलगो पंथगो य । गमो कोरी पध द्रविडनम्बई नारओ पण्डपुत्ता । मुत्ता एवं अणेगे विमलगिरिमदं तित्यमेयं नमामि ॥ २ ॥ व्याख्या-भो भव्याः ! एतादृशं पापकर्ममलपरिहारकं श्रीविमलाचलतीर्थ मनोवाकायैर्नमामि, तद् विमलाचलतीर्थ कीदृशम् ? यद् गम्मिन तीथ पनि विद्याधरः चक्री भरतः नमिधिनमी शुक-शैलक-पन्यक-रामचन्द्र-द्राविड चारिखिल्ल नवनारद-पाण्डव-पुण्डरी- कामा अनशनं विधाय अष्ट कर्मागन् हत्वा मुक्ति गताः, एतादृशं मिशेलं तीर्थ मनोवाकाययोगेन नमामि । पुनर्गस्मिन् कात्तिक- गणिमागमने श्रीश नन्नयगिरिमंमुखदिशं गत्वा चैत्यवन्दनकरणे महती धर्मवृद्धिर्भवति, पुनरस्मिन् कात्तिकपूर्णिमाया दिने श्रीमि- दीले द्वावियामिरिनली आरोहणेन शिवपुरी प्राप्ती, तदृष्टान्तो यथा-अस्मिन् जम्बूद्वीपे दक्षिणभरतार्धस्य मध्यमे खण्डे इक्ष्वा- भन्यामम्मिन्नमणियां पूर्व सप्तमः कुलकरो नाभिनामा बभूव. तगार्या मरुदेवी, तस्या उदरकन्दरायां श्रीप्रथमतीर्थकरश्रीऋषभ- नि: उत्तानः, म पदपर्वलक्षाणि हुमाग्पदे स्थितः, तदनन्तरमिन्द्रेग सुनन्दा मुमगला परिणायिते, स्वामिनः संमारव्यवहारो रतन रम, ऋण भरतबादवल्यायाः शनं पुत्रा दे गुध्यो अभूवन्, यदा विंशतिलक्षपूर्वाणि व्यतीतानि तदा स्वामी राज्यभोक्ता ·SA/ पूर्णिमा कार्तिक ॥५॥ कथा २० / -- जातः, क्रमेण त्रिपष्टिपूर्वलक्षवर्ष राज्यं प्रपाल्य दीक्षाऽवसरं ज्ञात्वा भरतस्य स्वमूलराज्यविनीता दत्ता बाहुवलाय तक्षशिला प्रदत्ता, एवं क्रमेण शतपत्रेभ्यो राज्यं वासयित्वा स्वस्वनाम्ना देशाः प्रदत्ताः । तन्मध्ये एको द्रविड' इत्यभिधानः, तस्य द्रविडदेशं कञ्चनपुरनगरं च वासयित्वा ददौ । स्वामी दीक्षां ललो । क्रमेण कर्मक्षये केवलज्ञानमुत्पन्नम्, अथ भगवाननेकको- टाकोटीदेवपरिवारेण परिवृतः साधुसाध्वीसमुदायेन सह देशेषु विहृत्य धर्मवृद्धिं चकार, अथ द्रविडराजाऽपि पितृदत्तं राज्यं बुभुजे, स्वनार्या सार्ध विषयसुखमनुभवतस्तस्य क्रमेण द्वौ पुत्रौ बभूवतुः, बृहत्पुत्रो द्राविडः अपरो वारिखिल्लो लघिष्ठः, क्रमेण भोगसमर्थों ज्ञात्वा उभयपुत्रौ प्रति भार्याः विवाहिताः । तावपि विषयसुखं बुजुजाते, तद्भार्ययाऽपि पुत्राः प्रसूताः, तेऽपि चन्द्रकलेव ववृधिरे, एवं द्रविडराजा स्वराज्यं सुखेन प्रपालयात स्म । अथ तस्मिन्नवसरे भरतेन स्वाज्ञादध्यापमार्थमष्टनवतिभ्रातृ- पार्श्वे दूतो मुमुचे, तदा द्रविडराजा दूतमुखात् सर्व भरतस्य चक्रवर्तिपदस्वरूपं ज्ञात्वा एवं सर्वेऽपि संमील्य स्वस्वपुत्रं राज्यं ददौ, तदा द्रविडराजाऽपि द्राविडबृहत्पुत्राय राज्यं प्रददौ । कनिष्ठाय वारिखिल्लाय च एकलक्षयामान पृथग ददौ स्वयञ्च संसारवासनां परित्यज्य दीक्षां गृहीत्वा यथेच्छं पर्यटन् श्रीऋषभदेव जिनपाधैं तपस्तत्वा कैवल्यं प्राप ! अथ द्राविडः पित्रा दत्तं स्वराज्यं वारिखि- ल्लोऽपि पितृदत्तस्वराज्यं लक्षग्रामं प्रपालयति स्म । कानिचिद् वर्षाणि गतानि । तस्मिन्नवसरे द्राविडराजा स्वमनसि एवं चिन्तयति स्म, मत्पित्रा दीक्षावसरे मल्लघुभ्रातरं प्रति लक्षग्रामं दत्तं तद्भव्यं न कृतम्, मद्राज्यन्यूनता कृता, परमहमेतद्राज्यमुद्दाल्य ग्रहीष्यामि। एतद् विचिन्त्य स्वसैन्यं संमील्य युद्धार्थ चचाल । तदा वारिखिल्लोऽपि भ्रातुरागमनवृत्तान्तं श्रुत्वा स्वसैन्यमादाय संमुखं चचाल /* + ॥६॥ ***** - ·मदेशमीमां च रुगेध । क्रमेणाभपभ्रातृवर्मनाममुदायेन दादशवर्ष यावत् महायुद्धकरणे बहवो गजा अवा मनुजा नूमो पतिताः. मधिग्मरितः प्रचलिताः, एतादृशः मंग्रामो जायते. तस्मिन् ममये द्राविडराजा वनक्रीडाकरणार्य वने जगाम. तद् वनमनेकाम्रनि- म्यादम्मादिगुल्मलतापत्रपुष्पफलवनद्वर्या विभ्राजमानं सरोनिझरणः शोभितमेतादृशं वनं द्राविडराजा पश्यति, तस्मिन्नेव वनमध्य- भागे तापमगणास्तपः कुर्वन्ति, ते परिवाजका राजा दद्दशिरे । अश्वादुत्तीर्य तत्र पार्थ गत्वाभिवन्द्य स्वोचितस्थाने तस्थौ । तस्मि- जयगरे एकेन तापगेन धर्मोपदेशो दत्तः, तन्मध्ये संसारासारताऽपि दर्शिता तदुक्तम्- गयकनपञ्चलाई अपरिचिताई रायलच्छीए । जीवासकम्मकलमलभारिय भरातो पडन्ति अहे ॥१॥ इत्यादिधर्मोपदेशं श्रुत्वा संसारममारं ज्ञात्वा क्रोधं त्यक्त्वा एवं मनसि चिन्तयति-अहो मम जीवितं विक, एक एव मद्माता तेन सहाई योथे, द्वादश वर्माणि संजातानि, एतदनिष्टं कार्य कृतं स्तोकजीवनोपरि एतद् वैरं किं क्रियते, राज्यलोभाद् एतदनिष्टं कृतम्. पर विचार्य द्राविडस्तापसाश्रमादत्याय स्वसहोदरापराधक्षामणार्थ वारेिखिल्लसेनामध्ये आयाति तावद् वारिखिल्लो वृहद्भातुगगम- नात्तान्तं श्रुत्वा संमुखमागत्य चरणयोर्निरपतत्स च द्राविडो वाष्पपूर्णनयनः स्नेहार्द्रहृदयस्तमुत्थाप्य इति जजल्प-हे भ्रातः ! एतत् सर्वमा राज्यं त्वं गृहाण अहं तापसी दीक्षा ग्रहीष्यामि, तदा वारिखिल्ल इत्युवाच-अहमपि गज्यपदं न ग्रहीष्यामि, एतद्रचनपरस्प- गलापनां कृत्वा स्वस्थपुत्राभ्यामधि गज्यं विभज्य राज्यं दत्त्वा स्वस्वापत्यस्य स्वस्वस्थाने प्रेपितवन्तो, तो पुत्रावापि स्वं स्वं राज्या एभुजाते । अथ द्राविड्यारिखिल्लावपि पञ्चपञ्चकोटिक्षत्रियपग्यिारेण परिवृतौ तापसाश्रमे गत्वा तारसपार्थ तापसी दीक्षां जगृहतुः, ·कार्तिक पूर्णिमा कथा २. आतापनां चक्रतुः, कन्दमूलाद्याहारं कुर्वन्तौ वल्कलचीवरं धारयतः, तपःकरणेन कृशतनू जातौ । एवं बहुकालो गतः । अथास्मि- नवसरे केचित् साधवस्तीर्थयात्राकरणार्थ मार्गे तत्रैव वने आगताः, द्राविडवारिखिल्लावपि तान् साधूनवलोक्य वह्वादरं दत्तवन्तौ, साधयोऽपि गमनागमनमालोच्य भूमि प्रमाय॑ तरोस्तले स्थिताः, द्राविडवारिखिल्लावपि मुखाग्रे उपविष्टौ,तस्मिन्नवसरे तरुशाखात एकश्चटको मुखाग्रे पतितः, तं चटकं स्तोकायुपं ज्ञात्वा मुनिना करुणां विचार्य नमस्कारः सुश्रावितः, विमलगिरेमहिमा कथितः, तेन चटकेन मनसि धर्मोपदेशो दधे, तद्धर्मप्रभावात् प्रथमकल्पे देवो जातः,स देवः साधिकमुहूर्तान्तरे मुनीनां पार्थे आगत्य मुनीनां चरणानानम्य मुनीनामग्रे उपविष्टः,तस्मिन्नवसरे देवस्य महद्धि रूपं चावलोक्य द्राविडवागिखिल्ली मुनि प्रति पपृच्छतुः,हे स्वामिन् ! अयमत्यन्तरूपकान्तिधारकः कः सुरोऽस्ति ? तदा मुनिराह अयं चटको मृत्वा एतत्स्थानात् सुरः उत्पन्नोऽस्ति, नमस्कारश्रवणेन तीर्थराजशत्रुञ्जयोज्ज्वलभावधारणेन चास्मिन् समये तीर्थराजमानम्य अत्रागतोऽस्ति । एतद्गुरुमुखानिशम्य तौ पुनः पपृच्छतुः- हे स्वामिन् ! स विमलगिरिः कीदृशोऽस्ति किञ्च तन्माहात्म्यमित्यावयोरुपरि कृपां कृत्वा सुश्रावय तदा मुनिराह-अस्मिन् जम्बू- दीपे दक्षिणार्धभरते श्रीशत्रुञ्जयगिरिरष्टोत्तरशतनाम्नाऽलंकृतो महातीर्थमस्ति, पुनः शत्रुञ्जयः १ पुण्डरीकः २ सिद्धगिरिः ३ विमल- गिरिः ४ सुरगिरिः ५ इत्यादिभिः एकविशतिनामभिः लोके प्रसिद्धोऽस्ति एप गिरि मनिक्षेपेण निश्चलोऽस्ति, अनन्तकालापेक्षया सिद्धशैलोपरि अनन्ता मुनयो मुक्ति गताः, पूर्वमपि सम्पतिनाम्नश्चतुर्विंशतितमजिनस्य प्रथमगणधरः कादम्बगिरिनामा मुक्ति गतः, इहैव वर्तमानकाले प्रथमजिनस्य प्रथमगणधरः पुण्डरीकनामा चैत्रशुक्लपूर्णिमायां पञ्चकोटिमुनिभिः सह श्रीशत्रुञ्जये शिवपुरी गतः । २॥

·निन पुगहरीकगिरिरिति कथ्यते, पुनः दिदिकोटिपरिवारेण परिवृती फाल्गुन शुक्लदशम्यां नमिविनमी विद्याधरराजर्षी श्रीसिदीले शिरपुर गती पुनः नमिक्निमिराज्ञोः पुत्र्यश्चतुष्पष्टिः विमलगिरी चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामनशनं कृत्वा शिवपुरी प्राप्ताः, तेन शिवमन्दि- गरोदणे सोपानमहशो वाच्यः, पुनः पापमलपरिहारणे नीखद् ज्ञेयः, तेन विमलगिरिरिति कथ्यते, पुनः पापारिगञ्जनेऽत्तीव सरवद् सेपः । पुनर्येन नम्भवं प्राप्य शस्नये गत्वाऽऽदिजिनभक्तिपूर्वकं द्रव्यभावार्चनं न कृतं तेन नरत्वं पशुखि हारितम्, यस्तीर्थबुद्ध्या सन्दप संमघायं श्रीशालये गत्वा आदिजिनं नमति तस्य जीवितं सफलं स्यात्, स्तोककालमध्ये शिवसुरवं प्राप्नोति । एवं गुरुमु. सात सिद्धगिरेमहान्तं महिमानं श्रुत्वा. सिदशेलपर्वतवन्दनार्थ पञ्चपञ्चकोटिमुनिपरिवारपरिवृती द्राविडवारिखिल्ली वल्कलचीवरधा- गिणी तापमी स्वगुरोराज्ञां गृहीत्वा श्रीशत्रुक्षयं प्रति चेलतुः, गुरुरपि अन्यत्र स्थाने विजहार, अथ द्राविडवारिखिल्ली क्रमेण सपरि- वाग श्रीशत्रुक्षपांगरी आरोहणसमये एतादृशमवग्रई जग्राह-यदाऽऽवयोः कर्मक्षयो भविष्यति तदाऽऽहारं ग्रहीष्यावः,एवं द्राविडवारि- रिपली चतुर्मासकालावग्रहमाभिगृह्य श्रीशर्बुजये चतुर्मास्यां तस्थतुः, भावतः साधुधर्ममङ्गीचक्रतुः, आत्मानं भावानुसारिणं प्रवर्त- * यन्ती तपः तप्तवन्ती, शुभध्यानयोगेन कर्मराशिदूरीकरणेन चतुर्मासीप्रान्तदिवसे प्रवर्तमाने कार्तिक शुक्लपूर्णमासीदिने क्षीणमोहेन पोदशगुणस्थानकारोहणेन शुक्छध्यानेन ध्यायमानेन धनधातिचतुष्कर्मराशिक्षपणेन केवलज्ञानं केवलदर्शनं च तयोरुत्पन्नम्, चतुर्द- शरलोक दशता, बहुभव्यजीवान् प्रतिबोध्याऽऽयुष्कर्मादयश्चतुष्कर्मराशि क्षपयित्वा द्राविड-वारिखिल्लराजर्षी दशकोटिमुनिभिः सद मुक्तिपुरी प्रापतुः, अचलाशयगति शिवं निरुपदवं पदं लब्धम्। तेन कार्तिकशुक्लपूर्णिमाऽतीवोत्तमा वर्तते,तस्माद् अद्य दिवसे श्रीशत्रु- ·मौन AU एकादशी कथा ३. ॥७॥ । - 4 अयसंमुखं गत्वा महताऽऽडम्बरेण श्रीयुगादिजिनविम्ब रये संस्थाप्य पूजास्तात्रमहोत्सवादिकरणेन महाकर्मराशिः दूरीक्रियते,महती पुण्यवृद्धिश्च भवति, तेनाद्य पर्वदिने पूजापौषधादिकरणेन दिवसः सफलः क्रियते । त्रिमुनिश्चाष्टभूवर्षे, (१८७३) दुर्गे च जेसलाभिधे ॥ गणिना जयसारेण, व्यलेखि शिष्यहेतवे ॥१॥ इति श्रीकार्तिकंपूर्णिमाया व्याख्यानं सम्पूर्णम् । अथ मौनकादशीव्याख्यानम् । अरस्य प्रव्रज्या नमिजिनपतेर्ज्ञानमतुलं, तथा मल्लेर्जन्म व्रतमपमलं केवलमलम् । बलौकादश्यां सहसि लसदुद्दाममहसि, अदः कल्याणानां क्षिपतु विपदः पञ्चकामदम् ॥ १॥ अर्थः-अरस्य-अरजिनस्य प्रव्रज्या-दीक्षा नमिजिनपतेः-नमिनाथस्य अतुलम्-अनुपमं ज्ञानम्; तथा मल्ले:-मल्लिजिनस्य जन्म, अपमलम्-मलरहितं व्रतम्-दीक्षा, अलम्-सर्वद्रव्यगुणपर्यायप्रेक्षणे समर्थ, केवलम्-केवलज्ञानं च; एतद-अदः लसदुदाममहसि- तेजोवात, सहसि-मार्गशीर्षमासे वलक्ष्यैकादश्याम्-शुक्लैकादश्यां सञ्जातं कल्याणानां पञ्चकं विपदः क्षिपतु । यथास्मिन् भरते कल्याणानां पञ्चक सञ्जातमेवं पञ्चसु भरतेषु पञ्चसु च ऐरवतेषु-दशसु क्षेत्रेषु मीलित्वा जातं पञ्चाशत् (५०) कल्याणानाम् । एवं भूतभाविवर्तमानकालाऽपेक्षया जातं सार्धशतं (१५०)। एकोपवासेऽपि सार्धशतोपवासफलं भवति । आस्मन 1. .

·दिने उपवासं कृत्वा मौनमाधाय अहोरात्र पौषधं विधाय स्थेयम्, भणनं गुणनं विना नान्यत् किमाप वक्तव्यम् । पारणको- मदिवसपोरेकभक्तं (एकवारं भोजनम् ) कर्तव्यम्, पारणकदिवसे जिनगृहे गन्तव्यम्, जिनस्याग्रे फलानि उपढीस्य भावतः जिनार्चा कर्तव्या, ततः गुरुममीपे गत्वा नत्वा ज्ञानपूजां विधाय साधूनां संविभागं कृत्वा पारणा कर्तब्या, एवं एकादशवर्षेकादशमासपर्यंत पावत् व्रतं कर्तव्यम, द्वादशमे वर्षे ते पूर्ण पोषधं पारयित्वा गुरुनभिवन्द्य जिनदेवस्याग्रे एकादश पक्वान्नानि एकादश फलानि एकादसारिधानि धान्यानि एवं सुन्दरं वस्तु एकादशसंख्यया उपढौकनीयम, जघन्यतोऽपि एकादशश्रावकवात्सल्यम्, संघपूजा, एकादशाङ्गपुस्तकलेखनम्, इत्याशुद्यापनं कर्तव्यम्-अत्र कथानकम्- एकदा ग्रामानुग्राम विहरन् सर्वज्ञो भगवान् नेमिनाथो द्वारिकायां समवासरत्, तं वन्दनार्थ श्रीकृष्णः समागतवान्, वन्दित्वा कृष्णोऽवोचत्-स्वामिन् ! पष्टयविकशतत्रयदिनमध्ये एकं सारं वासरं कृपां कृत्वा मम निवेदय, यमाराध्य दानशीलतपोव्रतशक्तिही- नोऽप्यहं निम्तीणों भवामि, भगवान् उवाच-यद्येवं ताहि त्वं मार्गशीर्षशुक्लैकादशीमाराधय यतः- अपि मिथ्याशां मान्या, सा मीनकादशी तिथिः । मार्गशीर्षाख्यमासस्य, शुक्लपक्षे प्रकीर्तिता ॥ १॥ तय पुण्यं कृतं स्वल्पमपि, प्रौढफलं भवेत् । तस्मादाराधनीया सा, विशेषेण विशारदैः ॥ २॥ सर्वेभ्योऽपि च पर्वभ्यः, पर्व पर्युषणाद्वयम् । दिनेभ्योऽप्यखिलेभ्योऽयं, तया मुख्योऽस्ति वासरः ॥३॥ श्रमणः श्रमणीभिश्च, श्रावक श्राविकादिभिः । धर्मकर्म विधातव्यमस्मिन् दिने विशेषतः ॥ ४॥ * ।

·- एकादशी कथा ३.. ॥८॥ इति श्रुत्वा कृष्ण उवाच-विभो ! पूर्व केनाऽपि एकादशीव्रतमाचीर्णम् ? तम्य च कीदृशी फलप्राप्तिर्जाता ? । स्वामी प्राह- धातकीखण्डे इषुकारभूधरात् पश्चिमे दिग्विभागे विजयं नाम पत्तनमस्ति, तत्र पृथ्वीपालो नाम राजाऽभूत्, तस्य च औदार्य- चातुर्य-शीलादिगुणशालिनी चन्द्रवती नाम प्रिया, तत्र च व्यवहारिशिरोमणिः प्रबलव्यापारोपार्जितबहुधनः षड्विधावश्यकरतः सत्पुत्रयुतो जिनभक्तिकारकः सूरनामा श्रेष्ठी । स च वृद्धावस्थायामेकदा गुरुसमीपमागत्य भक्त्या प्रणम्य उवाच-भगवन ! ईदृग्विधं धर्म कथय येन खल्पेनापि कर्मक्षयः स्यात्, गुरुणा एकादशीव्रतमादिष्टम्, ' अथ स गुर्वाज्ञया गृहमागत्य एकादशवर्षे कादशमासपर्यंतं यावत् तपश्चकार, समासे च व्रते तेन विधिपूर्वकमस्या उद्यापनमपि कृतम् । अथ उद्यापनदिवसात् पञ्चदशे दिवसे आकस्मिकेन उदरशूलेन मृत्वा एकादशे आरण्ये देवलोके एकविंशतिसागरपरिमितायुः देवो जातः । देवलोकसुखमनुभूय ततः च्युत्वा सौर्यपुरे समृद्धिदत्तव्यवहारिकगृहे प्रीतिमतीप्रियाकुक्षौ पुत्रत्वेनोत्पन्नः, तस्य नालस्थापनार्थ यदा गर्त खनितुमारब्धं तदा गर्तखननस्थाने निधिनिर्गतः, तद्वर्धापनिका सर्वत्र जाता, जाताऽऽह्लादः श्रेष्ठी महीयांसं जन्मोत्सवं दशदिवसपर्यन्तं कृतवान् निवृत्तेऽशुचिकर्मणि प्रांप्ले च द्वादशे दिवसे ज्ञातिबांधवान् भोजयित्वा गर्भस्थेऽस्मिन् मातुर्वतेच्छाऽभूदिति गुणनिष्पन्नं सुव्रत इति नाम कृतवान् पिता। न पुनर्मगलादिवद् निरर्थकम् । उक्तं च-भौमं मंगल वृष्टिनाम करणे, भद्रा कणानां क्षये ॥ वृद्धिः शीतलकाचदुष्ट- पिटके, राजारजः पर्वणि ॥ मिष्टत्वं लवणे विषे मधुरता, दग्धे गृहे शीतलं ॥ पात्रत्वं च पणाङ्गनासु गदितं, नाम्नां परं नार्थकम् १॥ । १ लधिष्ठ मौनैकादशीव्रतमेकादशमासपर्यन्त मौनेन कृतवान् इत्यपि पाठः । ॥ ८॥ । .. .

·अय पञ्चभिः धात्रीभिः लाल्यमानोऽसौ अवर्धत, अनुक्रमेणायम् अष्टवार्षिकः संजातः, तं पुत्रं वीक्ष्य तत्पित्रा चिन्तितम- रूपलावण्यसंयुक्ता, नरा जात्यादिसंभवाः । विद्याहीना न राजन्ते, ततोऽमुं पाठयाम्यहम् ॥ १॥ दनि चिन्तयित्वा महामहः पितरी उपाध्यायसमीपे दासप्ततिकलाभ्यासं कर्तुं मुमुचतुः । अनायासेन सकला अपि कला अल्प- काले एव पपाठ। पहियावश्यकस्वादिकं श्रावकाचारमपि पपाठ; प्राप्तयौवनस्य तस्य पित्रा-श्रीकान्ता, पद्मा, लक्ष्मीः, गङ्गा, पद्म- लता, तारा, रम्भा, पद्मिनी. गौरी, गाङ्गेया, रतिः, इतिनामानः महर्दिकव्यवहारिणां एकादश कन्याः परिणायिताः, ताभिः रूप- लावण्यशालिभिः सह भोगान भुञ्जानः दोगुन्दकसुर इवाभवत् । तदनंतरं तस्मिन् गृहभारं समारोप्य स श्रेष्ठी प्रव्रज्यां गृहीत्वा सम्यक्- मपाल्य प्रान्ते अनशनं विचाय मृतः स्वर्गश्च प्राप्तः । अथ गृहस्वामी सुव्रतः श्रेष्ठी पूर्वजन्माने एकादशीमाराधितवान् ततः एकादशस्व- "कोटीनां नायको जातः । तदा एकादशस्वर्णकोटीश्वरः दाता भोक्ता नगरसेष्ठिसुवर्णपट्टालंकृतभालो राजमान्यः सत्यवादी सर्वत्र विश्रुतः अतिप्रतापी सजनश्रेष्ठः व्यापारिकशिरोरलं सुखेन कालं निनाय । अथ कालान्तरेण एकादशस्त्रीणामेकैकः पुत्रो जातः, एवमेकादश पुत्राः, तत्परिवारोऽपि विपुलो जातः अथान्येाः उद्याने धर्मघोषो मुनीश्वरः सपरिवारः समवसृतः राजाद्याः सुव्रतश्च वन्दितुं गताः गुरुणापि तदानीं तपोमहिमा व्याख्यातः- यद् दूरं यद् दुगराध्यं, यन्त्र दूरे व्यवस्थितम् । तत् सर्व तपसा साध्यं, तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १ ॥ तत्रापि पञ्चमीतपसा ज्ञानपञ्चकस्यावाप्तिः, अष्टमीतपसाऽष्टकर्मनिषूदनम्, एकादशीतपसा एकादशाङ्गानां सुखागमनम्, चतु- ·मौन एकादशी कथा ३० ॥९॥ - देशीतपसा चतुर्दशानां पूर्वाणामागमनम्, पौर्णमासीतपसा सम्पूर्णागमनम्, एवं श्रुत्वा सुव्रतो मूर्छामापन्नो जातिस्मृत्या पूर्वभवं मौनैकादशीतपोविधानं विज्ञाय पुनरपि गुरुसमीपे आजन्म यावद् मौनैकादशीतपः उच्चचारः । गुरुणा उक्तम्-एकादशाङ्गानामा- राधना कर्तव्या, सम्यक् तपः कार्यम्, पूर्वभवे एकादशीव्रतं कृत्वा निर्मलज्ञानमाप्तवान्, तदुद्यापनवशाच्च अत्र एकादशस्वर्णकोट्यः प्राप्ताः, निर्मलं यशः, लोके प्रभुत्वम्, अधिकारित्वम्, नगरप्रेष्ठित्वम्, गजमान्यत्वं च प्राप्तम्; अत एव अस्मिन् तपसि उद्यमो विधेयः । एवमुक्त्वा धर्मलाभाशिषं दत्त्वा गुरवोऽन्यत्र विहृताः। अथ सुखेन सह कुटुंबेनः श्रेष्ठी एकादशीदिवसे प्रहराष्टकम् आहा, रादित्यागरूपं पौषधं विदधाति । लोकेऽपि मौनकादशीपर्वणः' प्रसिद्धिर्मान्यता च जाता; यतः वृद्धमान्यं सर्वे मानयन्ति यथा * महादेवेन भाले स्थापितत्वात् तत्कलामात्रमपि चन्द्रं द्वितीयादिने लोकाः पूजयन्ति । एवं च अनेके लोका मौनैकादशीमाराधयन्ति । अथ एकदा सकुटुम्बेन तेन श्रेष्ठिना मौनैकादशीतिथ्याम् अहोरात्रपौषधः कृतः, पौषधयाहिभिः सर्वैरपि रात्रौ कायोत्सर्गः कृतः । अथैकदा चौरैीतम् मौनैकादश्यां सुव्रतःश्रेष्ठी न ब्रूते अपद्वियमाणमपि वस्तु न पश्यति इति विचार्य चौपाटी तद्गृहे प्रविष्टा उद्योतं (दीपकम्)विधाय चौरा यावत् पश्यन्ति तावत् सर्वत्र पदे पदे स्वर्णराशिमेव पश्यन्ति,यावता गृहन्ति तावता शासनदेव्या सर्वे चौराः। स्तम्भिताः अत एव शासनदेवी पूज्यते कायोत्सर्गेण राध्यते । अथ प्रातःकाले स्तम्भितान् सायुधान् परद्रव्यहरणोद्यवान् चौरान दृष्ट्वा १ तान् स्तम्मितान् प्रात: तलारक्षको दृष्ट्वा भूपालसमीपे निनाय, राज्ञा वधाय आदिष्टा., प्रात. श्रेष्ठी पौषध पारयित्वा प्राभृतं लात्वा राज्ञः पार्श्वे गत्वा सर्वान् अमोचयत् इत्याद्यपि समुपलभ्यते पाठः । ॥९॥ -- - , ·लोका मीलिताः । सलारशकाम तान् रेष्टपित्वा स्थिताः । अथ सकुटुम्पः मुनयः स्थापनाचासोपे पोषधं प्रपायं उपाश्रयं गत्वा गुरुन् नत्वा धर्म श्रुत्वा गृहे समागतः, तत्र चौरान् दृशा मा राजा चौरान मारयतु इति बुद्धश श्रेष्ठिना मौनं कृतम्, ततः तलारस- का अपि भासनदेव्या स्तम्भिता', अथ मध्याहे समागतो राजा, बहुमाभूतपूर्व सुव्रतः पादयोर्लग्नः, राज्ञापि व्यतिकरः पृष्टः, मुरतेन कयितः वृतान्ता, पुनः धर्मोपदेशं दत्त्वा राजा तोपितः, राजा उक्तम्-चरं वृणु, तदा सुव्रतेन उक्तम-अवध्याश्चौरा इति । गमा तया स्वीकृत शासनदेव्या तलारक्षकाः चौराश्च मुक्ताः । श्रेष्ठिनागपि पारणकं कृतम् । पुनराप एकदा दावानल इव समय पुरं जालनाप अग्रिरुत्थितः, तदा नगरस्थः सर्वलोक इतस्ततः नष्टः, किन्तु गृहीतपौषधः श्रेष्ठी स्वव्रतरक्षार्थ न कुत्रापि गतः, सर्व नगरमरण्यामिव गलितं परन्तु सुव्रतश्रेष्टिनो इट-गृहादि किमपि न अज्वलत् । प्रातःकाले समुद्रे द्वीप इव तस्य हट्ट-गृहादि वीक्ष्य सर्वपि पांगः मुव्रतं प्रशंसयामासुः, यया- मत्त्वेन धार्यते पृथ्वी, सत्तेन तपते रविः । सत्वेन वायवो वान्ति, सर्व सत्त्वे प्रतिष्ठितम ॥१॥ अहो धर्मस्य माहात्म्पमस्याहो दृढता व्रते । पालयेद् व्रतमेवं यो, देवाऽप्यस्य शिवं भवेत् ॥ २॥ यता-धम्माजन्म कुले शरीरपटुता, सौभाग्यमायुर्वलं ॥ धर्मेणैव भवति निर्मलयशो, विद्यार्थसंपत्तयः ॥ कांतागज महाभपाच सततं, धर्मः परित्रायते ।। धर्मः सम्यगुपासितो हि भवति, स्वर्गापवर्गप्रदः ॥ ३ ॥ अप एकादश्रीवते पूर्ण जाते श्रेष्ठी उद्यापनाय मुक्ताफलानि ग्लानि शरवः प्रवालकानि सुवर्णानि, करुधौवानि ताम्राणि पित्त-

·मौन
॥१०॥
एकादशी
कथा ३.
लानि त्रसि कांस्यानि पट्टकुलानि, बहुविधानि धान्यानि पक्वान्नानि, नालिकेर-द्राक्षासहकारादीनां फलानि, सुवर्ण-रूप्यकानां
पुष्पाणि,अशोकादीनां पुष्पाणि इत्यादीनि अनेकानि वस्तूनि एकादशसंख्यया जिनेन्द्राये ढोकयामास । एवं विस्तारेण उद्यापनं कृत्वा
संघपूजन साधर्मिकवात्सल्यादीनि सप्तक्षेत्र्यां धनवपनं च विधाय मानुषं जन्म कृतार्थ कृतवान् । अथैकदा वृद्धावस्थायां रात्रौ मनसि
श्रेष्ठी चिन्तयात-मया जन्मपर्यन्तं श्रावकव्रतं पालितं मौनैकादशीतपोऽपि तद्द्यापनादिना पूर्ण कृतम्, अथ असारः संसारः, पूर्व
पश्चाद् वा त्याज्यः इति इदानीं दीक्षां चेत् सुगुरुयोगतो गृह्णामि तदा वरम्, इति चिन्तयतस्तस्य प्रातःकालः सञ्जातः, उद्याने
च तरणतारणसमर्थाः चतुर्ज्ञानधरा गुणसुन्दरसूरयः समागताः, तान् वन्दनार्थ सवोऽपि लोको गतः, निजतनूज-स्त्रीपरिवारेण
संयुतः श्रेष्ठी आप गतवान् यावत् वन्दित्वा सर्वे स्थिताः तावद् गुरुभिः देशना प्रारब्धा-यो यतीनां केवलिप्रज्ञप्तः अहिंसालक्षणः सप्त-
दशविधः विनयमूलः शान्तिप्रधानः महाव्रतपुरस्सरो धर्मः तेन पवनवद् द्रुतं मोक्षं ब्रजेत्, यस्तु द्वादशवतात्मकः श्रावकधर्मस्तेन तुरं
गवेगवद् व्रजेत्, इति अल्पकालेनैव सर्वदुःखान्तकरः साधुधर्मः द्रुतं मोक्षगमनाय सेव्यः । यदुक्तम्-
चारित्ररत्नान्न परं हि रत्नं, चारित्रवित्तान्न परं हि वित्तम्।चारित्रलाभान्न परो हि लाभ श्चारित्रयोगान्न परो हि योगः ॥१॥
दीक्षा गृहीता दिनभेकमेव येनोग्रचित्तेन शिवं स याति । न तत् कदाचित्तदवश्यमेव वैमानिकः स्यात् त्रिदशप्रधानः॥२॥..
इत्यादि देशनां श्रुत्वा सुव्रतोऽब्रवीत् हे तारक ! अहं संसारकान्तारादुद्विग्नोऽस्मि इति गृहभारं पुत्र समारोप्य श्रीमतां समीपे
दीक्षा ग्रहीष्यामि, इति श्रुत्वा गुरुः उवाच-यथासुखं प्रवर्तस्व प्रतिबन्ध मा विधेहि । ततः श्रेष्ठी गृहं गत्वा कुटुम्ब भोजयित्वा
॥ ०१॥

·मजनमाणामये दीक्षाऽऽदेशममार्गयत् । तैरनुमतः सुवतः एकादशभिः स्वीभिः सह प्रवत्राज । शीघ्रमेव तपोविशेषात् कायरलं
अयीकृल्य मासिकेनाऽनदानेन तस्य एकादशपन्योऽपि केवलं प्राप्य शिवं गताः । अथ सुव्रतः मुनिर्ग्रहणासेवनाशिक्षा पटिला साधु
व नगति यदुक्तम्-
जग चरे जयं चिछे, जपमासे जयं सुए । जय भुजतो भासंतो, पावकम्मं न बंधई ॥ १ ॥
पएं पवित्र चारित्रं पालयामास तया विशेषतः षष्ठाटमादि तपः कृतवान् तस्य संख्या लिख्यते-
जनिते दे शते पठे, अष्टमानां शतं तथा । चतुष्टयं चतुर्मास्या, एकं पाण्मासिकं तपः॥१॥
स मनिकादशीतिथ्या स्तपस्तपन् विशेषतः । पाठको दादशाङ्गीनां शुद्धां दीक्षामपालयत् ॥ २॥ इति ॥
यादा एकादश्यां मौनमास्थाय तपः कुति सुव्रते तत्परीक्षार्थे कश्चिद् मिथ्यादृष्टिदेवः कस्यचित् साधोः कर्णयोः महती
दिनामकारपत् तस्य वेदना महति उपचारे कृतेऽपि न शाम्यति, तदा तेन देवेन साधुना पुरतः उक्तम्-अस्य वेदना सुव्रतमुनेः
भाज्यात अयं यास्पति, यदि स एव स्वस्थानाद् वहिरागत्य उपचारं करिष्यति इति, तत् श्रुत्वा ते साधयः तत्रागत्य उपचारार्थ सुन-
नमभ्ययन, सुव्रतोऽपि मौनी रात्रौ न स्वस्थानाद् वाहियांति, ततः देवानुभावतः स वेदनात? मुनिः सुव्रतं मस्तके मारयति ततः
सुमतस्पातीय वेदना संभूता परन्तु स मुनिश्रिन्तयति-
अर्हन्तो भगवन्तो ये, साघवो गणघारिणः । इन्द्राश्चन्द्रा दिनेन्द्राश्च, नागेन्द्रा व्यन्तरेन्द्रकाः ॥ १ ॥

·मौन ॥ १० ॥ एकादशी कथा . लानि असि कांस्यानि पट्टालानि, बहुविधानि धान्यानि पक्वान्नानि, नालिकेर द्राक्षासहकारादीनां फलानि, सुवर्ण-रूप्यकानां * पुष्पाणि,अशोकादीनां पुष्पाणि इत्यादीनि अनेकानि वस्तूनि एकादशसंख्यया जिनेन्द्राग्रे ढोकयामास । एवं विस्तारेण उद्यापनं कृत्वा संघपूजनं साधर्मिकवात्सल्यादीनि सप्तक्षेत्र्यां धनवपनं च विधाय मानुपं जन्म कृतार्थ कृतवान् । अथैकदा वृद्धावस्थायां रात्री मनसि श्रेष्ठी चिन्तयाति-मया जन्मपर्यन्तं श्रावकव्रतं पालितं मौनैकादशीतपोऽपि तदुद्यापनादिना पूर्ण कृतम्, अथ असारः संसारः, पूर्व पवाद वा त्याज्यः इति इदानीं दीक्षां चेत् सुगुरुयोगतो गृह्णामि तदा वरम्, इति चिन्तयतस्तस्य प्रातःकालः सञ्जातः, उद्याने च तरणतारणसमर्थाः चतुर्ज्ञानधरा गुणसुन्दरसूरयः समागताः, तान् वन्दनार्थं सर्वोऽपि लोको गतः, निजतनूज-स्त्रीपरिवारेण संयुतः श्रेष्ठी आप गतवान् यावत् वन्दित्वा सर्वे स्थिताः तावद् गुरुभिः देशना प्रारब्धा-यो यतीनां केवलिप्रज्ञप्तः अहिंसालक्षणः सप्त- दशविधः विनयमूलः क्षान्तिप्रधानः महाव्रतपुरस्सरो धर्मः तेन पवनवद् द्रुतं मोक्षं व्रजेत, यस्तु द्वादशवतात्मकः श्रावकधर्मस्तेन तुरं गवेगवद् व्रजेत्, इति अल्पकालेनैव सर्वदुःखान्तकरः साधुधर्म: द्रुतं मोक्षगमनाय सेव्यः । यदुक्तम्- चारित्ररत्नान्न परंदि रत्नं, चारित्रवित्तान्न परं हि वित्तम्।चारित्रलाभान्न परो हि लाभ श्चारित्रयोगान्न परो हि योगः ॥१॥ दीक्षा गृहीता दिनमेकमेव येनोग्रचित्तेन शिवं स याति । न तत् कदाचित्तवश्यमेव वैमानिकः स्यात् त्रिदशप्रधानः॥२॥ इत्यादि देशनां श्रुत्वा सुव्रतोऽब्रवीत् हे तारक ! अहं संसारकान्तारादुदिनोऽस्मि इति गृहभारं पुत्रे समारोप्य श्रीमतां समीपे दीक्षा ग्रहीष्यामि, इति श्रुत्वा गुरुः उवाच-यथासुखं प्रवर्तस्व प्रतिवन्धं मा विधेहि । ततः श्रेष्ठी गृहं गत्वा कुटुम्ब भोजयित्वा ॥ ०१॥ -- ·-- बजनपुराणामने दीक्षाऽदेशममार्गयत् । तैरनुमतः सुव्रतः एकादशभिः खीभिः सह प्रयव्राज। शीघ्रमेव तपोषिशेषात् कायवलं क्षयीकृत्य मामिकेनाऽनशनेन तस्य एकादशपन्योऽपि केवलं प्राप्य शिवं गताः । अथ सुव्रतः मुनिम्रहणासेवनाशिक्षा पठित्वा साधु यम चनि यदुक्तम्- जयं चरे जयं चिठे, जयमासे जयं सुए। जयं भुंजतो भासंतो, पावकम्मं न बंधई ॥ १॥ एवं पवित्र चारित्रं पालयामास तथा विशेषतः पष्ठाटमादि तपः कृतवान् तस्य संख्या लिख्यते- जनिते दे शते पछे, अष्टमानां शतं तथा । चतुष्टयं चतुर्मास्या, एकं पाण्मासिकं तपः॥ १॥ स मनिकादशातिय्या स्तपस्तपन् विशेषतः । पाठको दादशाङ्गीनां शुद्धां दीक्षामपालयत् ॥ २॥ इति ॥ अगरदा एकादश्यां मीनमास्थाय तपः कुति सुव्रते तत्परीक्षार्थे कश्चिद् मिथ्यादृष्टिदेवः कस्यचित् सापोः कर्णयोः महती दिनामकाम्यत् तस्य वेदना महति उपचारे कृतेऽपि न शाम्यति, तदा तेन देवेन साधुना पुरतः उक्तम्-अस्य वेदना मुव्रतमुनेः क्षयं यास्यति, गदिस एव स्वस्थानाद् वहिरागत्य उपचारं करिष्यति इति, तत् श्रुत्वा ते साधवः तत्रागत्य उपचारार्थ सुब- तमभ्यर्थगन्, सुव्रतोऽपि मौनी रात्री न स्वस्थानाद् बहियांति, ततः देवानुभावतः स वेदनातों मुनिः सुव्रतं मस्तके मारयति ततः मुनतस्पातीव वेदना संभूता परन्तु स मुनिश्चिन्तयति- अर्हन्तो भगवन्तो ये, साघवो गणवारिणः । इन्द्राश्चन्द्रा दिनेन्द्राश्च, नागेन्द्रा व्यन्तोन्द्रकाः ॥ १॥ HAREP

·दशमी
पाप
कथा ४.
॥११॥
।
सचक्रवर्तिनो वासु. देवाः प्रतिनरायणा: बलदेवा नराधीशा, मानवा अपरेशापि च ॥२॥
कर्मणा पापिनाऽनेन, ते सर्वेऽपि विडम्बिताः । कियन्मात्री वराकोऽहं, पुरस्तात् तस्य कर्मणः ॥ ३ ॥
अरे जीव ! क्षमस्व त्वमुदितं कर्म तेऽस्ति यत् । तदू भोगेन विना नैव, प्रक्षीयेत कदाचन.॥४॥
लद्धं अलद्ध पुव्वं-जिणवयण सुभासिअं अभियभूयं । गहिऊ सग्गइमग्गो-नाहं मरणाउ बीहेमि ॥ ५ ॥
तपस्तीनं घरट्टोऽयं, क्षमामरिकान्वितः। धृतिहस्तो. मनः कील, कर्मधान्यानि चूर्णयेत् ॥ ६॥ इति ।
अथ विभङ्गज्ञानेन मुनिमक्षुभितं मत्वा देवः विशेषेणोपसर्गान् अकरोद्, मुनिस्तु.क्षपकश्रेणिमारूढः केवलज्ञानं प्राप्तवान् भव्यान
प्रतिबोध्य सुव्रतो मुनिः मोक्षं जगाम । एवं श्रीनेमिनाथमुखाद् निशम्य श्रीकृष्णवासुदेवादयः मौनेकादश्यां सादरा बभूव तदा
जाता च महती प्रसिद्धिः । एवं श्रुत्वा श्रावकैरपि मौनैकादशीव्रतं कर्तव्यम् ।
इति श्रीमौनैकादश्या माहात्म्य (व्याख्यानं) सम्पूर्णम् ॥ २॥
अथ पौषदशमीकथा प्रारभ्यते ।
प्रणम्य पार्श्वनाथांघ्रिपङ्कजं सर्वसौख्यदम् । समस्तमङ्गलश्रेणिलतापल्लवताऽम्बुदम् ॥ १॥
भव्यजीवप्रबोधार्थे, जन्तूनां च सुखाप्तये । पौषकृष्णदशम्याश्च, माहात्म्यं कथ्यतेऽधुना ॥२॥
इह जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे मगधजनपदे चम्पानाम्नी सुमनोहरा नगरी समस्ति, तस्याः समीपे पूर्णभद्राख्ययक्षाश्रिते उपवने श्री-
२
॥११॥

·वग्मतीपाधिपतिमहावीरस्वामी एकदा समवमृतः । तदुपदेशश्रवणाय वन्दनार्थ च श्रीमगधाधिपतिः समागतः । म च भगवन्तं प्रिः प्रदक्षिणीकृत्य यथास्थाने समुपविष्टः । तदा स्वामी संसारसागरनिमजतामुदारकारिणी देशनां प्रारंभे- मिवदया रमिनहा इन्दियवग्गो दमिज्जइ सयादि । सचं चेत्र वदिज्जइ, धम्मस्स रहस्समिणमेव ॥ १॥ इत्यादिदेशनां श्रुत्वा केचिद् भद्रकता प्राप्ताः केचिद् श्राद्धधर्म केचिद साधुधर्ममङ्गीकृतवन्तः, तदानीं श्रीगौतमस्वामी श्रीवीर पन्दित्वा प्रपच्छ-हे स्वामिन् ! पौपदशमीमाहात्म्यं कथ्यताम् ?, एवं श्रुत्वा, वर्धमानस्वामी कथयति-हे इन्दर्भूते ! पौपदशम्यां श्रीवामेयजिनजन्मकल्याणकं वर्तते, तद्दिने द्विसन्ध्यमावश्यक कर्तव्यम् । देववन्दनां भूशयनं ब्रह्मचर्यपालनं जिनालयेऽष्टविधसप्त- पविधनावमहोत्सवादिकं विविधाऽडम्बरेण जिनपूजां च विधाप गुरुसमीपे गत्वा उपदेशः श्रोतव्यः। पश्चाद् गृहं गत्वा एकास- नेन भोजनं कृत्वा चतुर्विधाऽऽहारनियमो ग्राह्यः, नवम्यामेकादश्यां चापि एकबारमेव भोक्तव्यम्, एतद्विधिना दश वर्षाणि यावत् किपमाणे साऽऽराधिता भवति । मनोवाकायेन त्रिकरणशुद्धया अस्या आराधक इह भवे धनधान्य-पुत्रकलादिसौख्यं प्राप्य पर- लोके देवादिऋद्धिमनुभूय परम्परया निर्वाणं मामोति एवं भगवता उक्ते श्रीगौतमस्वामी प्राह-हे भगवन् ! पुरा केनेयं समारा- धिता ? तत् कथ्यताम् ? । भगवानुवाच हे गौतम ! श्रीवामेयं मां चान्तरा सुरदत्तश्रेष्ठिना सम्पगाराधिता, तथाहि-जम्बूद्वीपे भर वक्षेत्र सुरेन्द्रपुरलाम नगरमस्ति, तत्र नरसिंहो नाम राजा राज्यं करोति स्म, तस्य चतुरा गुणवती शीलालंकारयुता गुणसुन्दर्य भिधाना पहरानी विराजते स्म । तस्प नंगरे सूरदत्तश्रेष्ठी परिवसति स्म तस्प शीलालंकारधारिणी पवित्रता शीलवतीनाम्नी पत्नी

·-
दशमी
पौष
॥ १२॥
कथा
१
आसीद् । यद्याप धनदवद महाधनाढ्यो यशस्वी च स श्रेष्ठी, परं मिथ्यात्ववासितः सांख्यमतावलम्बी त्रिदण्डिभक्तः शैवधर्मा-
राधनतत्परः 'जैनं धर्म न जानाति' यतः-
न देवं नाऽदेवं न शुभगुरुमेवं न कुगुरुं ॥ न धर्म नाऽधर्म न गुणपरिणद्धं न विगुणम् ॥
न कृत्यं नाकृत्यं न हितमहितं नापि निपुणं ॥ विलोकन्ते लोका जिनवचनचक्षुविरहिताः॥१॥
स कदापि जिनवचनं न शृणोति मिथ्यात्वेन ग्रसितो राहुणा विधुवत् जीवशरीरमेकं मन्यते । परं राजमान्यो नगरे बहुमान्य श्रेष्ठिः
पदे आसीद्, एवं काले याते एकदा सार्धद्वयशतप्रमितानां प्रवहणानां चतुर्विधं क्रयाणकं भृत्वा भृत्यान् रत्नदीपे प्राहिणोद् । तत्र गत्वा
क्रयविक्रयं कृत्वा पुनः नवीनं क्रयाणकं भृत्वा मध्यसमुद्रे आगतास्तावदं कृतकर्मोदयेन उल्कापातप्रचण्डपवनवेगेन ते प्रवहणाः काल-
कुटद्वीपे गताः'गृहे नागताः। पुनश्च श्रेष्टिगृहे एकादशस्वर्णकोटिद्रव्यं भूमिगृहे स्थापितमासीद्, तत् पन्नगवृश्चिकाऽङ्गारकरूपेण जातम्।
यानि च ग्रामान्तराद् पञ्च शतांनि आगच्छन्ति शकटानि तेषामुपरि भिल्लधाटि: पतितास्तान्यापि गतानि । ततश्च श्रेष्ठी' निर्द्रव्यो
जातः श्रेष्ठिपदं च गतं महादरिद्रश्च संजातः, ततो लोके सन्मानमपि गतम् । यतः-
धनमर्जय काकुत्स्थ !, धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव पश्यामि, निर्धनस्य शवस्य च ॥१॥
दुहा-बाप कहे मेरे पुत सपुता, बेन कहे मेरा भइया ॥ घर जोरू भी लेत बलैयां, सोइ बडो जांकी गांठ रूपैया ॥ १॥
अथ श्रेष्ठी निर्घनत्वेन दुःखेन कालं गमयति स्म । कतिपयदिने तस्य' नगरे श्रीदेवेन्द्रसूरिः समवसृतः, तापनिका वनपालेन
॥१२॥

·-
गजे निवेदिता । गना वनपालो बहुद्रव्यदानेन तोपितो विसृष्टः, पवाद राजा, श्रेष्ठिवर्गः, सुरेन्द्रश्रेष्ठी, सर्वनगरलोकश्च वन्दनाय निर्ययो।
मुनिमीप आगत्य मुनि पन्दित्वा सर्वे यथास्थानं निषण्णाः, मुनिभिर्देशना प्रारब्धा-भो भव्याः! संसारेसारंधर्मपदार्थः श्रेयान् यता-
धर्मनः सकलमद्गलावलि-धर्मतः सकलसौख्यसंपदः ॥ धर्मतः स्फुरति निर्मलं यशो, धर्म एव तदहो विधीयताम्॥१॥
विवेकः परमो धमी, विवेकः परमं तपः ॥ विवेकः परमं ज्ञानं, विवेको मुक्तिसाधनम् ॥ २ ॥
भक्ष्याभक्ष्यविचार: स्यात्, गम्यागम्यविभेदकृत् ॥ मागांमार्गपरिज्ञानं, गुणाऽगुणविचारणा ॥३॥
निद्रा हागे रतं भीतिः, पशूनां च नृणां समम् । विवेकाऽन्तरमनास्ति, तं विना पशवः स्मृताः॥ ४ ॥
एक उत्पद्यते जन्तुर्यात्येकश्च भवान्तरम् । एको दुःखी सुखी चैकस्तथैकः सिद्धिसौख्यभाक् ॥५॥
इत्यादिदेशनां श्रुत्वा पार्पद्याः सं सं स्थानं जग्मुः; तदा सुरश्रेष्ठी पप्रच्छ-हे भगवन् ! जीवस्य किं लक्षणम् ? तदा मुनिनो-
कम्-हे श्रेटिन् ! ज्ञान-दर्शन-चारित्रयुक्ततपो-वीर्यो-पयोगवान् स जीवः, यतः-
नाणं च दमणं चेव, चारित्तं च तवो तहा ॥ वीरियं उपयोगो य, एयं जीवस्स लक्षणम् ॥ १ ॥
चेतनालक्षणश्चात्मा, सामान्येन बुधैः स्मृतः ॥ संसारात्मा तथा जीवः, परमात्मा द्विधा मतः ॥२॥
संसारात्मा सदा दुःखी, जन्म-मरण-शोकभाक् ॥ चतुरशीतिलक्षासु, योनिषु भ्राम्यते सदा ॥३॥
न सा जातिन सा योनिर्न तत् क्षेत्रं न तत् कुलम् ।। यत्र कर्मवशादात्मा नोत्पन्नोऽयमनेकधा ॥ ४॥

·पौष
दशमी
कथा ४
॥१३॥
एगया देवलोएसु, नरएसु वि एगया ॥ एगया असुरं कायं, जहा कम्मेहिं गच्छइ ॥ ५ ॥
एगया खत्तिओ होइ, तओ चण्डाल-बुक्कसो ॥ तओ कीड-पयंगोय, तओ कुन्थु-पीपीलिया ॥ ६ ॥
सुभगो दुर्भगः श्रीमान् , रूपवान् रूपवर्जितः ॥ स एव सेवकः स्वामी, नरो नारी नपुंसकः ॥ ७ ॥
संसारी कर्मसंबन्धाद्, नटवत् परिभ्राम्यति । अनन्तकालपर्यन्तं, जीवः संसारखम॑नि ॥ ८॥
भव्यजीवे दयादानं, धर्मकल्पतरूपमम् । दानशीलतपोभावं, शाखा मुक्तिसुखं फलम् ॥ ९ ॥
धर्मादेव कुले जन्म, धर्माद्धि विपुलं यशः ॥ धर्माद् धनं सुखं रूपं, धर्मः स्वर्गाऽपवर्गदः ॥ १०॥
दुहा-धर्म करत संसारसुख, धर्म करत निर्वाण । धर्म पन्थ साधन विना, नर तिर्यंच समान ॥ १॥
सुपुरुष तीन पदार्थ साधे है, धर्म वीशेष जानी आराधे है॥धर्म प्रधान कहे सब कोई, अर्थ काम धर्म हित होई ॥२॥
इत्यादिधर्मकथां श्रुत्वा श्रेष्ठी जीवाज्जीवादि नवपदार्थयुक्तं सम्यक्त्वरत्नं प्राप्तः। पुनः पप्रच्छ-हे भगवन् ! एवं किमपि तपस्या-
फलमुपदिश्यतां येन मम गृहे निधानं प्रकटयति । तदा मुनिना प्रोक्तम्-भोः श्रेष्ठिन् ! पौषकृष्णदशम्या व्रतं जग्राह, तदिने श्रीपा-
र्धनाथस्य जन्मकल्याणकमासीद् । नवमीदिने, दशमीदिने, एकादशीदिने एवं त्रितयदिने एकभुक्तकरणम्, भूमिशयनम्, ब्रह्मवत-
पालनम्, द्वयोः टंकयोरावश्यकम्, देववन्दनम्, जिनालये स्नानादिमहोत्सवविधानम्,
'ॐ ह्री श्रीपार्श्वनाथाय अर्हते नमः' इति द्विसहस्रवारं गुणनीयम् । पारणान्ते च स्वामिवात्सल्यम्, एवं दिग्वर्प(१०)यावद् विधिना
T
॥ १३ ॥

·+fami12 oriभागादिसम, परलोकच सर्गसुखम, क्रमेण च मोक्षसुखं भविष्यति । एवं श्रुत्वा हो । ittharti notifiा पर पन्दिता स्वगदं गतः, आचार्यभान्गन विहतवान् । श्रेष्ठिना दशमी आराधितुमा- 1 Il, tra गत दीपा पोता समागताः समानुचरगखात् भूत्वा श्रेष्ठी न बहधी, तदा तत्मियया शीलवत्योक्तम्- fire ! HELD [, मारा गन्यताम् । मतोऽा निजगृहे निधानं प्रकटं भावष्यति तदा तु सत्यमित्युक्त्वा निधान- It it til, तामा निधानानि तोकितानि । शेठी स्वप्रियामुवाच-हे प्रिये ! जैनशासनप्रभावात् प्रयaffilin hindi. HEARोलिमानो निगिरपि पावतः । वामेयजिनप्रसादात, श्रीगुरूणामुपदेशादहं श्रीमान् जातः । TAE मात, विपदापि पुनः पातम्, भेटिनो दशपुत्राः संजाताः । राज्ञा संमान्य निजसमीपे Milita Hit | दिनारमि६३. ( समवरातः, तत् भुत्ला भेटी वन्दनार्थ गतः, वन्दित्वा यथास्थान स्थितः, ११६f iti it a little. सामिन नराम्या उपनं किंकर्तव्यम्। गुरुणा प्रोक्तम्-हे श्रेष्ठिन् ! प्रष्टकानि दश ५.११. NHRehti Hश स्थापनाचार्यासनानि (उजणी), दश जपमालाः, दश चन्द्रोदयाः, दश जिनालयानि 11.2.1111 पात एक संख्या के कपम् । एवं भुला भेधिनोपनिकां कृत्वा मणिमयानि जिनवि- }} रे.., 1 3 URL मालितः भेजी गृहभारं सुन्दनानि ज्येष्ठे पुरे नियोज्य सर्शनाहूय कथयति स्म- "NEWशाला भाराने भूला गुहेसमागत्य साधुन् प्रतिलभ्य एकासनेन भोजनं कुत्ता

·पौष
दशमी
॥१४॥
कथा ४
चतुर्विधाहारनियमो ग्राह्यः । पारणदिने स्वामिवात्सल्यं कर्तव्यम्, एवं विधिना वयं सुखिनो जाता:, भवद्भिराप एवं कर्तव्यम्, येन
सुखिनो भविष्यन्ति । एवं पुत्राणां शिक्षा दत्त्वा गुरुपाचँ गत्वा एवं वदति-स्वामिन् ! ममोपरि कृपां विधाय चारित्रं देहि येन
स्वर्गाऽपवर्गों प्रामोमि, तदा गुरुणा कथितम्-यथारुचिस्तथा कुरु । एवं श्रुत्वा गुरूणां पार्चे चारित्रं गृहीतम्। विविधानि षष्ठाष्टमादीनि
तपांसि कुर्वाणो द्वादशवर्षप्रान्ते पञ्चदश दिनानि अनशनं विधाय अष्टादशदोषरहितः समाधिना मृत्वा दशमे देवलोके विंशतिसागरो-
पमायुदेवत्वेनोत्पन्नः अनुक्रमेण देवसुखं भुक्त्वा प्राणतकल्पात् च्युत्वा इहैव जम्बूद्वीपे महाविदेहे पुष्कलवतीविजये मङ्गलावत्यां नगर्या
सिंहसेनराजस्य गुणसुन्दरीभार्यायाः कुक्षिसरोवरे मरालवत् पुत्रो जयसेननाम्ना प्रकटिष्यति । तत्र संसारसुखं भुक्त्वा पश्चाञ्चारित्रं
'ग्रहीष्यति, एकादश अङ्गानि द्वादशोपाङ्गानि पठिष्यति । एकाकी विहारं कुर्वन्नेकदा कायोत्सर्गे स्थास्यति, तत्रोपवनाधिष्ठायको
देवो मिथ्यात्ववासितः तस्य श्रमणस्यैकविंशत्युपसर्गान् नकुल-वृश्चिक-पन्नग-गज-सिंह-व्याघ्र-पिशाच-राक्षस-खेचर-वेताल-प्रमुखान
करिष्यात । मुनिस्तु शमदमगुणेन, शुभध्यानेन चतरघातिकर्मणां क्षयं कृत्वा केवलं प्राप्स्यति । शीलवत्यापि चारित्रं गृहीत्वा
प्रतिपाल्य देवलोकं गता महाविदेहे सेत्स्यति एवं श्रीवर्धमानस्वामिना गौतमाग्रे निरूपितम्, तद् हे भव्याः! इदं व्रतमवश्यं कर्तव्यं
येन सुखं स्याद् । अस्य चरित्रस्य श्रवणमात्रेण इंह भवे धनधान्यादिकं, परभवे स्वर्गापवर्गसुखं जनः प्राप्नोति इति ।
इति श्रीपूर्वाचार्यहेमचन्द्रसूरिकृतसपादलक्षग्रन्थमध्यादिमं पौष दशम्याव्याख्यानम् समाप्तम् ।
-
॥ १४॥

·1 अथ मेरुत्रयोदशीकथानकम् । मारुदेवं जिन नत्वा, स्मृत्वा सद्गुरुभारतीम् । मेरुत्रयोदशीपत्र-व्याख्यानं लिख्यते मया ॥१॥ इनारमहापातिहार्यविगजितेन जगद्गुरुणा श्रीवर्षमानस्वामिना श्रीगीतमादीनामये यथा माववदित्रयोदश्या माहात्म्यमुक्तं तथा परंपग्गा-यातमस्माभिरुच्यते-श्रीऋषभदेवा-ऽजितनाययोरन्तरे पञ्चाशल्लक्षकोटिसागरोपमानि व्यतिक्रान्तानि; तन्मध्ये अयो- ध्यायां नगर्याम इत्वाकुवंश्यः काश्यपगोत्रीयोऽनन्तवीर्यो नाम राजा बभूव, स च बहुलहस्त्यश्वरयपदात्यादिसेनानायकः । तस्य- न रानः पञ्चशतानि राश्य आसन, तन्मध्ये प्रियमती नाम पट्टराजी वभूव, धनंजयो नाम चतुर्बुद्धिनिधिमहामात्यश्च आसीत् । सुरन राज्यं पालयतो रान एकटा मनमि महाचिन्ता समुत्पन्ना-यदुत्तमो ममैकोऽपि पुत्रो नास्ति, क एतद्राज्यस्य भोक्ता भविष्यात? पुत्रं विना गृहं शून्यप्रायामिति । ततो राज्ञा अनेक उपायाः कृताः परं पुत्रोत्पत्तिर्न जाता । तस्मिन्नवसरे एकदा एकः कोणकनामा गाएगहारायं राजो गृहे समागतः,तदा नृपरान्यो उत्याय विधिना वन्दित्वा शुद्धाहारेण प्रतिलाभ्य करद्रयं संयोज्य मुनि पप्रच्छतुः स्वामिन् ! अम्माकं पुत्रो नास्ति स कदापि भविष्यति न वा ? मुनिरुवाच-ज्योतिष्कनिमित्तादिकं मुनिर्न भापते तदा नृप- गतीभ्यां पुनःपुनः पार्थनायां कृतायां मनसि दयां धृत्वा मुनिना उक्तम् हे राजन् ! तब पुवस्तु भावी परं पगुर्भविष्यति एतदु- क्या मुनिर्गतः, तदा भूप-रानीभ्यां चिन्तितम्-अस्माकं पङ्गुरपि पुत्रस्तु भावी । क्रमेण राज्ञी सगर्भा जाता, पूर्ण काले पड्गुं पुत्रं ·मेरु मासूत । राजा पुत्रजन्म श्रुत्वा हर्षितः सन् महोत्सव चकार, द्वादशे दिवसे सर्वमपि कुटुम्ब भोजयित्वा कुमारस्य पिङ्गलराय इति * त्रयो नाम कृतवान्, ततस्तमन्तःपुरे एव ररक्षतुः बहिर्न प्रकटं चक्रतुः । यदा पुनः लोकाः-पप्रच्छुस्तदा एवमूचतुः-कुमारस्य रूप कथा मत्यद्भुतं वर्तते, मा कदाचिद् दृष्टिदोषो भवेद् इति न प्रादुष्क्रियते । तदा सर्वस्मिन्नपि नगरे एपा प्रवृत्तिः प्रादुर्भूता। यदुत पिङ्गलरायकुमारतुल्यः पृथिव्यामपरः कोऽपि रूपसौन्दर्यवान् नास्तीति । अथै क्रमेण कुमारो वृद्धि प्राप्तः । अस्मिन्नवसरे अयोध्यानगरीतः सपादशत (१२५) योजनेषु मलयनामा देशोस्ति, तत्र ब्रह्मपुरं नाम नगरम्, तत्र च इक्ष्वाकुवंश्यः काश्यप- गोत्रीयः शतरथो नाम राजा तस्य च इन्दुमती नाम्नी पट्टारज्ञी । तत्कुक्षिसंभवा गुणसुन्दरी नाम पुत्री, सा चातिशयरूपलावण्य- सौभाग्यादिगुणयुक्ताऽभूत् । तस्य राज्ञः पुत्रो नास्ति सैवैका पुत्री आसीद्, अतस्तेन मातापित्रोरतिवल्लभा आसीद् । अथ पुत्री वरयोग्यां ज्ञात्वा तद्योग्यवरालाभाच राजा तद्विवाहचिन्तातुरो बभूव । तस्मिन्नवसरे तन्नगरवासिव्यापारिणः शकटेषु विविधानि कया- णकानि भृत्वा देशान्तरं चलितास्तदा राज्ञा तेभ्य उक्तम्-देशान्तरभ्रमद्भिर्भवद्भिगुणसुन्दरीयोग्यवरप्राप्तौ सत्यां विवाहसंबन्धःकार्यः, इति नृपवचनं श्रुत्वा तथेति प्रतिपद्य ते चलिताः। क्रमेण बहूनि नगराणि विलोकयन्तोऽयोध्या नगरी प्राप्ताः, तत्र च क्रयाणका- नि सर्वाण्यपि विक्रीतानि भूयान् लाभः संजातः अपराणि तत्रत्यानि क्रयाणकानि संगृहीतानि । यदा ते चलनार्थमुद्यता जाता- स्तदा स्वनृपवचनं संस्मृत्य तन्नगरवासिलोकानां मुखात् कुमारस्याद्भुतं रूपं श्रुत्वा नृपसमीपं गत्वा कुमारेण सह गुणसुन्दर्या विवाह ॥ १५॥ संबन्ध चक्रुः, राज्ञाऽपि शुल्क (कर) मोचनादिना तेषां बह्वादरश्चक्रे, ततस्ते हर्षिताः सन्तः स्वदेशं प्रति चेलुः, क्रमेण स्वनगरं गत्वा

·गतोऽये सौ वृत्तान्तं कथयामासुः, राजाप कुमारस्याइतरूपसौभाग्यादिगुणान् श्रुत्वा संतोपं प्राप्तः । अथ यदा कन्या वयोग्या
नाना तदा कुमारम्प आकरणार्य राज्ञा स्वसंक्काः प्रेषिताः, तेऽपि अयोध्यां गत्वा अनन्तवीर्यनृपं प्रोचुः-हे महाराज । विवाहार्थ
कुमारः मत्व प्रेगणीयः, उति श्रुता राजा उद्विग्नचित्तः सञ्जातः, ततः सद्यः उत्याय स्वमन्दिरे एकान्तदेशे गत्या राज्याः, प्रधानस्य
चाये इत्यमुवाच-अय किं कर्तव्यम् ? पुत्रस्तु पद्गुर्वर्तते एतस्य कयं भविष्याते? पनवे कः स्वकन्यां प्रदास्यति ? । तदा प्रधान-
मन्त्री फिगिन् विचार्य तान् सेवकान् आहूय इत्युवाच-साम्पतमिह कुमारो नास्ति तन्मातुलगृहे वर्तते । मातुलगृहं तु इतो द्विशतयो-
जनेय मुदनीपनने समस्ति तेन सांप्रतं लग्नं न भवेत्, पश्चाद् नास्यते । एतत् श्रुत्वा सेवकाः प्रोचुः-हे स्वामिन् ! पन्या दूरे वर्तते,
अतो लग्रं निधाय देयं स्वयमपि लग्नोपरि गीत्रं समागन्तव्यम् । एतत् सेवकवचनं श्रुत्वा मासपोडशकानन्तरं लग्नं भविष्यति इति
निर्धारितम । ततोला गृहीत्वा सेवका मलयदेशं गताः। अथ राजा अनन्तवीर्यश्चिन्तातुरः सन्नुवाच-अयान क उपायः कर्तव्यः?
पोडशमासास्तु सत्वरमेव यास्यन्ति । तदा नृप-राज्ञी-प्रधानैर्वही चिन्ता कृता परं कोऽप्युपायो न लब्धः । अस्मिन्नवसरे नगर्यु-
गाने नाशुपञ्चशतीपरिगृतानुनिधरो गाङ्गिलनामा साधुः समवसृतः, वनपालकेन प्रतिपत्तिं कृत्वा नगरमध्ये गत्वाऽनन्तवीर्य-
राजाय पापनिका दत्ता। राजा तन्मुसात् साध्यागमनं श्रुत्वा तं सन्तोष्य हस्त्य-स्वादिवऋद्धिसमेतो वन्दनार्थ निःमृतः। क्रमेण
तर गत्वा विधिना मुनीनाभिपन्याने उपविष्टः, पर्पद् मीलिता, मुनिरुपदेशं ददौ । स च इत्यम्-
जीपदयाइ गमिजइ, इन्दियवग्गो दमिजइ सयावि ॥ सच चेव यदिजइ, धम्मस्स रहस्संइणं चेव ॥१॥

·--
त्रयो
मरु
॥ १६ ॥
कथा ५
।
जयणा उ धम्मजणणी, जयणा धम्मस्स पालणी चेव ॥ तहबुद्धिकरी जयणा, एगंतसुहावहा जयणा ॥२॥
आरंभे नत्थि दया, महिलासंगेण नासए बंभ ॥ संकाए सम्मत्तं, पवजा अत्थगहणेण ॥ ३ ॥
जे बम्भचेरभट्टा, पाए पाडंति बम्भयारीणं ॥ ते टुति टुंटमुंटा, बोही पुण दुलहा तेर्सि ॥ ४ ॥
तथा धर्मस्य मूलं दया, पापस्य मूलं हिंसा, एको हिंसां करोति, अन्यः कारयति, अपरोऽनुमन्यते एते त्रयोऽपि सदृशपापभाजः।
पुनर्यों हिंसां कुर्वन् मनसि त्रासं न पामोति तस्य हृदये दया नास्ति, यो जीवो निर्दयः सन् बहून्एकेन्द्रियान् विनाशयात स परभवे
"वातपित्तादिरोगभाग् भवति । यः पुनःन्द्रियान विनाशयति स परत्र मूकः, मुखरोगी, दुर्गन्धनिश्वासश्च भवति, यश्च त्रीन्द्रियाणां
विनाशकः स नासिकारोगी भवेत् । चतुरिन्द्रियविनाशकस्तु अक्ष्णा काणः अन्धो वा, क्लिन्ननेत्रो वा भवेत्। यस्तु पञ्चेन्द्रियविनाशकः
स परत्रे बधिरो भवति, यः पुनः पञ्चप्रकारानपि जीवान् विनाशयति स भवान्तरे पञ्चापीन्द्रियाणि पटूनि न प्रामोति, तस्माद् भो
भव्याः ! हिंसाऽनृतादिकं सर्वथा त्याज्यमित्यादिधर्मोपदेशं श्रुत्वा राजा गुरुं पप्रच्छ-स्वामिन् ! मत्पुत्रः केन कर्मणा पगुर्जातः ?
तदा गाङ्गिलमुनिरुवाच-अस्य प्राग्भवं शृणु, अस्मिन् जम्बूद्वीपे ऐरवतक्षेत्रे अचलपुरनाम्नि नगरे महेन्द्रध्वजो नाम राजा, उमया
पट्टराज्ञी तयोः सामन्तसिंहो नाम पुत्रोऽभूत् । स च लेखनशालायां पठनार्थ गच्छन् द्यूतकृत्सङ्गाद् द्यूतं शिक्षितवान्, क्रमेण सप्त-
व्यसनसेवनतत्परोऽभूत् । राज्ञा बहुधा निषिद्धोऽपि यदा व्यसनसप्तकं न तत्याज तदा अयोग्यं ज्ञात्वा स्वदेशाद् बहिनिष्कासितवान् ।
ततोऽपि व्यसनमत्यजन् देशाटनं कुर्वन् सुरपुरनगरे समागतः, तत्र चम्पकवेष्ठिना सुन्दराकारं विलोक्य उत्तमपुरुषोऽयमिति ज्ञात्वा
॥ १६॥

·मामागेऽयम, अस्मान् कार्यान्तरं न भविष्यतीति च विचिन्त्य स्वगृहपावर्तिजिनगृहरक्षायै स सामन्तसिहः स्वगृहे स्थापितः। अय प दुष्टात्मा जिनाये दीकितानि तन्दुलपूगीफलादीनि प्रच्छनं गृहीत्वा द्यूतक्रीडाथै ययो । किनिर्दिनः श्रेष्ठिना तद् जावा तस्मै उसनम-हे भद्र ! यः पुमान् देवद्रव्यादिकं भुङ्क्ते सोऽनन्तकालं संसारपरिभ्रमणं करोति, तस्मात् त्वया अतः परमेतत् कार्य न फतव्यम् । इत्यं बहुधोपदेशो दत्तस्तथापि स दुष्टो मिथ्यात्वाज्ञानतीजकमोदयाद् न ततोपि विरमति स्म । एकदा प्रभोश्छत्राद्या - भग्णानि गृहीत्वा पचिद् अनाचारं सेवितवान् , तदा श्रेष्ठिना तत्स्वरूपं ज्ञात्वा गृहाद् वहिनिष्कासितः । ततो वनमध्ये भ्रमन पालेटासंगेन वहुन् मृग-शकादीन् जन्तन् विनाशयन्नुदरपूर्ति चकार । अथ तत्रैव बने तापसाश्रमो विद्यते तत्र वहवस्ताप मास्तपरयां कुन्ति मृगा अपि तवागत्य उपविशन्ति। एकदा एका सगर्भा मृगी तत्राऽऽगच्छन्ती तेन सामन्तासहन तीक्ष्ण- गण पादेषु प्रहता तस्याश्रवारोऽपि पादाः छिनाः, सा अधः पतिता तापसैदृष्टा, ततस्तैः सद्यस्तत्राऽऽगत्य धर्मः श्रावितःसा मृत्वा माति प्राप्ता । ततस्तापसाः सामन्तसिंहं प्रत्येवमुक्तवन्तः-रे दुष्ट!यथा त्वयाऽस्माकं मृग्याः पादाग्छिन्नास्तया त्वमपि परत्र पङ्गुत्वं माप्नुयाः । इत्यं शापं दत्त्वा ते स्वाश्रमं जग्मुः।। सामन्तसिंहोऽपि तापसान् क्रुद्धान् दृष्ट्वा भीतः सन् नंवा वनं गतः, दुष्कर्मयोगात् गंमुखं निदो मिलितः, सद्यस्तेन सिंहेन हतः, स मृत्वा नरकं गतः । ततश्युत्वाऽसंख्येयान् तिर्यग्नरकादिभवान कृत्वाऽकाम- निरया बहनि कर्माणि अपयित्वा महाविदेहे कुसुमपुरनगरे विशालकीर्तिनृपस्य गृहे शिवानामदास्याः पुत्रत्वेनोत्पन्नः। तया वज्र- दनि स्थापितं नाम, क्रमेण तरुणो जातः। नृपसेवां करोतिस्म परं प्राक्कृतकर्मोदयात् तच्छरीरे गलत्कुष्ठरोग उत्पन्नः। हस्ता,

·1
मेरु
वयोग
॥ १७॥
कथा ५
पादौ च गलित्वा पतितौ पगुर्जातः । अथ मरणसमये शिवादास्या नमस्कारमन्त्रः श्रावितः, ततः समाधिना मृत्वा व्यन्तरो
जातः, ततश्युत्वा जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे सौहार्दपुरनगरे सूरदासवेष्ठिगृहे बसन्ततिलकाभार्यायाः स्वयंप्रभो नाम पुत्रो जातः । स
च गुणवान्, विवेकवान्, परं चरणे व्रणरोगयुक्त एवोत्पन्नस्तेन चलितुं न शशाक । क्रमेण अष्टवर्पवया अभूत, एकपुत्रत्वात् पितरौ
तद्दुःखदुःखितावभूतम् । तस्मिन् समये श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयात्रार्थ संघोऽगमद्, तदा तत् श्रुत्वा श्रेष्ठी अपि सरोगपुत्रसहित
संघमध्ये चचाल । क्रमेण सिद्धक्षेत्रे संघः समागतः, ततो विधिना गिरिमारुह्य श्रीऋपभदेवभक्तिं चकार, तदा सूरदासश्रेष्ठी
अपि सभार्यः पुत्रमादाय उपरि गत्वा सूर्यकुण्डजलेन पुत्रं स्नपयामास । परं तज्जलं देवताऽधिष्ठितमस्ति स्वयंप्रभस्य च न
तत्कर्माद्यापि क्षीणं तेन तज्जलं पादौ न स्पृशति । तद् दृष्ट्वा सर्वेऽपि संघलोकाः विस्मिता जाताः, तदा सर्वैरपि मुनीश्वरः पृष्टः-
स्वामिन् किमत्र कारणम् ?, मुनिरूचे अनेन बहुभवेभ्यः प्राग् देवद्रव्यं भक्षितमस्ति, तथा एकस्या मृग्याश्चत्वारोऽपि पादाच्छिन्नाः
तत्कर्म बहु क्षीणं किञ्चिदद्यापि अवशिष्टं वर्तते, तेन तीर्थजलं न स्पृशति, तीवकर्मणां भुक्ति विना क्षयाभावात् । एतद् मुनिवचनं
श्रुत्वा माता, पिता, पुत्रश्च त्रयोऽपि वैराग्यं प्राप्ताः । ततः श्रीऋषभदेवचरणाअभिवन्ध गृहमागत्य धर्मकरणोद्यता बभूवुः। इत्थं
पोडशसहस्रवाणि कुष्ठव्रणादिपीडामनुभूय तत्कर्मालोच्य कालं कृत्वा प्रथमदेवलोके देवत्वेनोत्पन्नः, ततश्युत्वा हे राजन् !
अनन्तवीर्योऽयं तव पुत्रः पिङ्गलरायनामा संजातः । इत्थं गाङ्गिलमुनिः कुमारस्य प्राग्भवमुक्त्वा पुनरुवाच-
मद्यपानाद् यथा जीवो, न जानाति हिताऽहिते ॥ धर्माऽधौ न जानाति, तथा मिथ्यात्वमोहितः ॥ १॥

·मियातनालीदचित्ता नितान्तं, तत्त्वातत्त्वं जानते नैव जीवाः ॥ किंजात्यन्याः कुत्र चिवस्तुजाते, रम्यारम्यव्यक्तिमासादययुः? ॥२॥ अभन्याश्रितमिथ्यावे-उनाद्यनन्ता स्थितिर्भवेद् ॥ सा भव्याश्रितमिथ्यात्वे-उनादिसान्ता पुनर्मता ॥ ३ ॥ इंग-मिथ्यात्वोदयाद जीवाः कर्माणि वनन्ति, तत्पुत्रेणापीत्यमेव दुष्कर्मोपार्जितं तेन पगुर्जातः । एतद् मुनिवचः श्रुत्वा राना उवाच हे स्वामिन् ! एतत् कर्म केन पुण्येन नश्यति ? मुनिना उक्तम् हे राजन् ! तृतीयारके प्रान्ते सार्धाष्टमासयुक्तवपत्रये शो गति मायवदित्रयोदश्यां श्रीऋषभदेवस्वामिनो निर्वाणकल्याणकमभूत्, तेन तदिनं श्रेष्ठमस्ति । तदिने चतुर्विधाहारत्यागेन उपपासं कृत्वा ग्लमयं मेरुपञ्चकं श्रीजिनाये ढोकनीयम्-मध्ये एको महान् मेरुः, चतुर्दिक्षु चत्वारो लघवः; तदने चतुर्दिक्षु चत्वारो नन्यावर्ताः कर्तव्या।। दीपधुपादिपूर्वकं बहुविधाः पूजाः कर्तव्याः। एवं मासत्रयोदशकं यावत्, अथवा वर्षत्रयोदशकं यावत् कर्तव्यमा तया ॐ हीं श्रीऋषभदेवपारंगताय नमः' एतत् पदं द्विसहस्रवारान् जपनीयम्, एवं प्रतिमासं कुर्वतः सकलरोगक्षयो भवति इह एग्य च मुखं पद्यते । यदि त्रयोदश्या पौषधं कुर्यात् तर्हि प्रागुक्तं कर्तव्यं सर्व पारणकदिने कृत्वा गुरुं प्रति अतिथिसंवि- विधाय पारणकं कुर्याद । इत्यं गुरुवचः श्रुत्वाऽनन्तवीर्यो राजा व्रतमङ्गीकृत्य गुरून् नत्वा स्वस्थानं ययो । अथ पिङ्गलराय कुमारः प्रथममायवदित्रयोदश्यां प्रथमं व्रतं कृतवान् तावता चरणाकुरौ पादुर्भूती, एवं त्रयोदशमासान् यावत् कुर्वतः सुन्दररू पाणि-पाद प्रकटीभूतम् । राजातीव हर्प प्राप्तः, धर्मस्य महिमानं विलोक्य उल्लसितः सन् विशेषतो धर्म कर्तु प्रवृत्तः। ततः पोडश मागे कुमारेण गुणसुन्दरी परिणीता, अन्यासामपि वहूनां राजकन्यानां पाणिग्रहणं चके । ततोऽनन्तवीर्यण राज्ञा कुमाराय राज्य

·-
'त्रयो०
कथा ५
मेरु * दत्त्वा गाङ्गिलमुनिपार्थे चारित्रं गृहीत्वा निरतिचारं तत् प्रतिपाल्य श्रीशत्रुञ्जयेनशनं कृत्वा शिवपदं प्राप्तम् । ततः पिङ्गलरायनृपः
सन्नीत्या प्रजां पालयन् पुनः-त्रयोदशवर्षाणि यावद् मेरुत्रयोदशीमाराध्य प्रान्ते उद्यापनं चकार । तत्र त्रयोदशजिनगृहाणि
॥ १८॥
कारयामास, त्रयोदश स्वर्णमयी प्रतिमाः, त्रयोदश रूप्यमयीः, त्रयोदश रत्नमयीश्च निर्मापयामास । त्रयोदशविधै रत्नैर्मरुपञ्चक
निर्माप्य ढोकयामास । त्रयोदशवारान श्रीसंघेन सह तीर्थयात्रां चकार । त्रयोदश सा(मकवात्सल्यान् कृतवान्, एवं बहुधा
ज्ञानभक्तिमपि चकार । ततः कियन्ति पूर्वाणि व्रतसहितं राज्यं प्रपाल्य स्वकीयमहसेनकुमाराय राज्यं दत्त्वा श्रीसुव्रताचार्यसमीपे
बहुभिरन्यपुरुषैः सह दीक्षां जग्राह । द्वादशाङ्गीमधीत्य चतुर्दशपूर्वधरः सनातः, क्रमेण आचार्यपदं च संप्राप्तः, ततः क्षपकश्रेण्या:
रोहणार्थमष्टमगुणस्थाने शुक्लध्यानं ध्यातुमुद्यतो बभूव । ततः क्रमेण कर्माणि क्षपयन् द्वादशगुणस्थानान्त्यसमये घातिकर्मचतुष्टयं
शुक्लध्यानेन क्षपयित्वा त्रयोदशगुणस्थानप्रथमसमये केवलज्ञानं प्राप्य बहून् भव्यान् प्रतिबोधयन् पृथिव्यां विजहार । ततः द्विसप्त-
तिपूर्वलक्षाणि सर्वायुः प्रपाल्य चतुर्दशे गुणस्थाने पञ्चहस्वाक्षरोच्चारणकालमाने योगनिरोधं कृत्वा शेषकर्मचतुष्टयं क्षपयित्वा मुक्ति
प्राप्तः। इह शरीरं त्यक्त्वा पूर्वप्रयोगबन्धनच्छेदादिना सिद्धशिलोपरि योजनान्ते सिद्धक्षेत्रे एकस्मिन् समये गत्वा साद्यनन्तस्थित्या
स्थितवान् । इत्थं पिङ्गलरायतो मेरुत्रयोदश्या महिमा प्रवृत्तः। पूर्व रलमया मेरखो ढौकिताः, पश्चात् कियत्कालं यावत् स्वर्णमयाः
ततः पश्चाद् रूप्यमयाः, अस्मिन् काले घृतमया मेखः प्रवृत्ताः सन्ति, इत्थं मेस्त्रयोदश्याः महिमानं श्रुत्वा भो भव्याः! शुद्धभावेन
विधिना एतद् व्रतं कर्तव्यं येन इह, परत्र च सर्वप्रकारसुखसंपत्तिः प्रादुर्भवेदिति ॥
॥ १८॥

·मंवयोमरसाटेन्द्र १८६० मिते फाल्गुनमासके । असितैकादशीतियां बीकानेराख्यसत्पुरे ॥ १ ॥ व्याख्यानं प्राक्तनं वीक्ष्य निनन्द्रं लोकभाषया ॥ अलेखि संस्कृतीकृत्य क्षमाकल्याणपाठकैः ॥ २ ॥ मंविभवाचनाचार्यपदस्यानं सुधीमताम ॥ श्रीयुक्तामृतधर्माणां शिष्यैरामोदतस्त्वदः ॥ ३ ॥ निर्मिविशेषकर, इति मेस्त्रयोदशीव्याख्यानं सम्पूर्णम् । अथ होलिकाव्याख्यानम्। होलिका फाल्गुने मासे, द्विविधा द्रव्यभावतः । तत्राद्या धर्महीनानां, द्वितीया धर्मिणां मता ॥ १॥ लोकेहि पो होलिकति वदन्ति,होलिका तु दिविधा द्रव्यतो भावतच,तब येज्ञानिनः सदसद्विवेकविकलामाकृतलोकमवाहरक्ताः श्रीनिन धर्मविमुमा गतानुगतिका लोकास्ते काष्ठच्छगणादिना वहिमयी द्रव्यहोलिकां कुर्वन्ति धर्मपर्व विराधयन्ति, अपरदिने च - लिकीदनाचारयजल्पनमल-मूत्र-जलाच्छोटन स्यादिवसाकर्षण-रासभारोपितनरपीडनादिकं कुर्वन्ति । सर्वमपीदमनर्थदण्डं विज्ञाय था- मिक परिहर्तव्यम् । गे पुनर्मिणस्ते तपोरूपनारदिना कर्मदलच्छगणभस्मीकरणरूपांभावहोलिकां कुर्वन्ति सद्ध्यानरूपिजलखेलना- दिक न कुन्नि । ननु कुन इदं लौकिकं रजापर्व प्रवृत्तमिति प्रश्नमाशङ्कय सम्प्रदायगम्यं तत्कथानकमुच्यते-पूर्वदेशे जेतपुरं नाम नगरमस्ति, तर जयवर्मा राजा मदनसेना च तत्पहरानी अमात्यो मतिचन्द्रनामा। तनैव मनोरथनामा श्रेष्ठी, तस्य चत्वारः पुत्रा, ·होलिका ॥१९॥ व्याख्यान कथा ६. तेषामुपरि अतीव रूपवती होलिकानाम्नी पुत्री सा च पित्रा महोत्सवेन विवाहिता, परं कर्मवंशाद् विधवा जाता सर्वदा पितृगृहें ति- धति, अन्यदा गवाक्षस्थिता सा वङ्गदेशस्वामिभुवनपालभूपस्य पुत्रं कामपालनामानं विलोक्य कामाकुला जाता, सोऽपि तां दृष्ट्वाऽ त्यर्थ कामव्याप्तः संजातः, तदा श्रेष्ठी तां पुत्री गुप्तपीडापीडितां दृष्ट्वा विषादं प्राप्तः इतश्च तत्र पुरे एका परिव्राजिका वसति स्म, सा च द्विजकुलोत्पन्न चन्द्ररुद्र भाण्डस्य पुत्री, अचलभूतिनाम भरडकस्य पत्नी 'ढुंढा' इति नाम्ना विख्याता, कूटकपटकारिणी लोकानां भूतकर्मादिकं करोति स्म। तथा सा क्षुधातुरा कृशाङ्गी भिक्षार्थ दिने दिने गृहं गृहं प्रति भ्रमति स्म परं लाभान्तरायवशात् क्यापि भिक्षां न लभते, ततः सा लोकेभ्यः कोपं चकार । अथ मनोरथश्रेष्ठिना सा सत्कृत्य याचिता, हे मातर्मम सुतां पवीं कुरु, ततो रह- सि परिवाजिकया सा होलिका पृष्टा-हे पुत्रि! कथय ते मनोगतचिन्ताम्? तदा कथितस्तया तदने स्वाभिप्रायः,ततः परिवाजिकया प्रोक्तम् - हे पुत्रि ! रविदिने पूजामिषात् सूर्यदेवगृहे त्वमागच्छेः, तत्राहं तव कुमारसंगं कारयिष्यामि, यतो जन्ययात्राजागरकोत्स- वेषु दुर्लभस्यापि जनस्य संगमः स्यात्, यथेप्सितव्यभिचारसिद्धिर्भवेद् इति लोकोक्तिरस्ति । ततो रविदिने होलिका तत्र गता, कु- मारोऽपि तपस्विन्या संकेतितस्तत्रायातः ततः सा विधिना सूर्यमूर्ति प्रपूज्यं यावत् प्रविचचाल तावता कुमारस्तामालिलिङ्ग, तदा तया कुमारपृष्ठे हस्तप्रहारं दत्वा पूत्कारः कृतः, अहं परपुरुषस्पर्शसंजातपातकस्य शुद्धयथमाग्निप्रवेशं करोमि, तदा तां मरणाभिमुखी गूढदम्भां पुत्री वीक्ष्य बलाजनको गृहमानीतवान्, ततः फाल्गुनपूर्णिमारात्रौ तपस्विनी पुनः तयोः संगम कारयामास, स्वयं च त- समीपे गृहे सुप्ता सिद्धकार्यत्वाद् गाढनिद्रां प्राप्ता । ॥ १९ ।।

·पदणी भिद्यते मन्त्रचतुष्कणों न भियते । द्विकर्णस्य च मन्त्रस्य ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ॥ १ ॥ इति वाक्यं विचार्य होलिका निजगृहे मुप्तां तापसीं गृहं च दग्ध्या शीध्र कुमारसहिता तत्स्थानान्नष्टाऽन्यत्र स्थिता । प्रभाते पत्री दन्या नात्वा श्रेष्टी बहु विललाप, तदा लोकास्तां सती ज्ञात्वा तदीयभस्म प्रणमंति स्म, तत्प्रभृति सर्वत्र प्रतिवर्ष तद्दिने होलि- कापर्व प्रवृत्तं तदधुनाऽपि परमार्थशून्या लोकाः कुर्वन्ति । अथ कतिपु दिनेपु गतेषु स कुमारो होलिकां प्रोचे-अधुना धनं नास्ति तेन धनार्जनाय विदेशं ब्रजामि, ततस्तयोक्तम्-स्वामिन् ! मदुक्तमुपायं कुरु यतो धनप्राप्तिः स्याद, त्वं हि मत्पितृहद याहि तस्माद् मूल्येन गाटिकामानय ततस्तेन तरंगत्वा तथैव सानीता भार्यया प्रोक्तं न एपा ममयोग्या अन्यामानय ततः पुनस्तेन तत्र गत्वा सा पत्राद् दचा अपरानीता, साप्ययोग्या उक्ता पश्चात् दत्ता, तदा श्रेष्ठिना उक्तम्-तव पत्नी स्वयमागत्य सम्यक् परीक्ष्य विशि- प्रशाटिकां गृहातु, ततः कुमारेण सा तत्राऽऽनीता, तां दृष्ट्वाऽसौ मम पुत्रीति श्रेष्ठिनोक्तम्, तदा कामपाल उवाच-हे सरल श्रेष्ठिन् ! लं निजपुत्री बनिदग्यां कि न जानासि?। पूर्व सूर्यदेवगृहे त्वत्पुयां मम भाभ्रिमोभूद् अधुना मद्भार्यायां तव निजपुत्रीभ्रमो जातः, दयो रूपम्प परस्परसादृश्याद् अपरं कारणं नास्ति तत एवं श्रुत्वा हर्पितः श्रेष्टी तं जजल्प-इतःप्रभृति त्वद्भार्या मम पुत्रीस्थाने भवतु, इयमेव हि मत्पुत्रीति तहिनादारभ्य श्रेष्ठी प्रीत्या तस्यै वस्त्रालंकारभोजनादिकं सर्वमपि पूरयामास, अथ सा दुण्ढा परिव्राजिका मृता पिशाची बभूव, पर्वभवं स्मृत्वा तया ज्ञातम् - दुष्टा एतन्नगरवासिनो लोकाः ये मह्यं भिक्षामपि न ददुः, ततः सा कोपचित्ता लोक- चरणाप तनगरोपरि महतीं शिलां चक्रे, पुनः प्रवलभाग्ययुक्तां होलिका प्रतिहन्तुं न समां बभूव, ततो भीताः पोरलोका बलि र

·व्याख्यानं
होलिका
॥२०॥
कथा ६
-
चक्रुः, तदा पिशाची कस्यचिच्छरीरेऽवतीर्य उवाच-भो लोकाः! पूर्व कुलद्वयवत्सलाह भण्डान् भरडांश्च त्यक्त्वाऽन्यान् सर्वलोकान
हनिष्यामि, ततो लोका मरणाद् भीताः सन्तोऽन्यं जीवितोपायमलभमानाः स्वयमाप भण्डभावमाश्रित्य स्वजीवितकृते मुक्तसज्जन-
मर्यादा असत्यवचनभाषिणो दुष्टवादित्रवादिनः एवं भण्डा जाताः, पुनर्भस्मधूलिकर्दमादिभिर्मलिनदेहा भरडापाया बभूवुः। ततः
प्रतिवर्ष होलिदिनाद् द्वितीयदिने धूलीहरिकापर्व प्रवृत्तम्, ततः सा प्रसन्नीभूय स्वस्थानं गता।
अथ होलिकापूर्वभवः कथ्यते ।
पाटलीपुरे नगरे ऋषभदत्तनामा श्रेष्ठी निवासमकरोद्, तस्य चन्दनानाम्नी पत्नी, अथ तयोईयोः पुत्रयोरुपरि देवीनाम्नी पुत्री
जाता सा च रूपलावण्यादिगुणैरतीव शोभिताऽऽसीद् । सा च अष्टवर्षीया जाता ततः पितृभ्यां पाठिता, ततः सा कन्या स्वमात्रा
सह पौषधप्रतिक्रमणसामायिकादिधर्मकृत्यं करोति स्म, यथाशक्ति व्रतनियमपालनमाप करोति। अथ तस्या गृहसमीपे मिथ्यात्विलोका
वसन्ति तेषां मिथ्यात्विनां पुत्रीभिः सह सा तिष्ठति उत्तिष्ठति भ्रमति, ब्राह्मणाः कथां यत्र वाचयन्ति तत्र गत्वा कदापि कथा अपि।
शृणोति स्म । यद्यपि सा जैन धर्म पालयति तथापि संगतिवशाद् मिथ्यात्वस्याप्यादरं कृतवती यथा-ज्येष्ठ-श्रावणमासयोः गण-
गोरपूजनात् सुन्दरखरमाप्तिः धनधान्यमाप्तिः एतादृश्यो वार्तास्तस्यै रोचन्ते । अथैकदा कुमारी मनसि व्यचिन्तयत्-यद् जैनधर्म बी-
तरागो देवोऽस्ति, स च न कमपि सुन्दरमसुन्दरं करोति; सांख्यादिदर्शने तु ब्रह्मा जगतः कर्ताऽस्ति, विष्णुः रक्षणं करोति शिवः
संहारं करोति,. ततो यदि ईश्वर-पार्वत्योः पूजा विधीयेत तौ च तुष्टौ स्यातां तदा मनोवाञ्छितसांसारिकसुखस्य लाभो भवेत् । एवं
.
॥२०॥

·विचार्य गणगौरप्रभृतिमिथ्यात्विपर्पसु आदखती अभृद् । अथ तस्या मातापितरौ बहुनिषेधं कृतवन्तौ-यद् त्वं दे पुत्रि! मिथ्या लिपण आगवनां मा कुरु, चिन्तामणिसमानं जैन धर्म प्रक्षीय काचशकलतुल्यमन्यं धर्म मा गृहाण, अमृतस्वादत्यक्त्वा वि-- पस्वाद मा स्वीकुरु, विषपानेन दुःखिता भविष्यसि; इत्यादि बहु कथितं परन्तुं मिथ्यात्विपरिचयवशाद् तया किञ्चिदपि न मेने, मिश्यातिपांगधनां कर्तुलना, यया यया मिथ्यात्विजनाः प्रशंसन्ति तथा तथा साऽऽनन्दं दधार । अथ मातापितृभ्यां सा परि- गापिना, अल्पकालेनैव मृत्वा मनोरयप्रेष्ठिनः पुत्री संजाता, कथावाचकव्यासस्य पुत्री यया सह वाल्यावस्थात एव होलिकादि मिन ध्यात्विनां बनमकगेद् सा मृत्वा दुण्ढा सजाता, कथावाचकश्च कामपालः संजातः, पूर्वत्र संबन्धाद् ढुण्ढा कामपालस्य होलिकपा सह ममागमः कृतवती । इत्यं वृयैव संभूतं होलिका पर्व विज्ञाय सुधीभिः भव्यात्मभिः शुभार्थ तन्न कर्तव्यम्, किन्तु तस्मिन् दिने प्रतिक्रमण-बत-जिनपूजादिधर्मकार्य विधेयम्, होलिकासंवन्धि किमपि कार्य न विधेयम्, यो हि होलिकावालायां गुलालस्यैकां मुष्टिं प्रक्षिपनि तस्य दश उपवामाः प्रायश्चित्तम्, एककलशप्रमाणजलप्रक्षेपणे शतमुपवासानां प्रायश्चित्तम्, मूत्रप्रक्षेपणे पञ्चाशदुपवासाः, गणपणे पश्चविंशतिरुपवासाः, पकगालिप्रदाने पञ्चदशोपवासाः, गीतगानेऽसभ्यगाने सार्धशतमुपवासाः तत्संवन्धिवादिवताडने मततिम्पपागा. एकरीपप्रक्षेपणे विशतिरुपवासाः, छगणहारप्रक्षेपणे जन्मान्तरे शतं वाराः स्वस्य भस्मीभवनं भवति, श्रीफलमक्षे- पणे सहनशो भस्मीभानं भवति,एकपूगीफलप्रक्षेपे पश्चाशद् वाराः, धूलिप्रक्षेपे पञ्चविंशतिर्वाराः, होलिकागर्तरखनने शतं वाराः, होलि- काया कायपक्षेपे मदघशो भस्मीभवनं भवति । होलिकादाहकरणे सहस्रशश्चण्डालकुलोत्पत्तिः, होलिकावतकारकस्प सहस्रशो म्ले- ·व्याख्यान होलिका ॥ २० ॥ कथा ६ चक्रुः, तदा पिशाची कस्यचिच्छरीरेऽवतीर्य उवाच-भो लोकाः ! पूर्व कुलद्धयवत्सलाह भण्डान् भरडांश्च त्यक्त्वाऽन्यान् सर्वलोकान् हनिष्यामि, ततो लोका मरणाद् भीताः सन्तोऽन्यं जीवितोपायमलभमानाः स्वयमाप भण्डभावमाश्रित्य स्वजीवितकृते मुक्तसज्जन- मर्यादा असत्यवचनभाषिणो दुष्टवादिववादिनः एवं भण्डा जाताः, पुनर्भस्मधुलिकर्दमादिभिर्मलिनदेहा भरडापाया बभूवुः। ततः प्रतिवर्ष होलिदिनाद् द्वितीयदिने धूलीहरिकापर्व प्रवृत्तम्, ततः सा प्रसन्नीभूय स्वस्थानं गता। अथ होलिकापूर्वभवः कथ्यते । पाटलीपुरे नगरे ऋषभदत्तनामा श्रेष्ठी निवासमकरोद्, तस्य चन्दनानाम्नी पत्नी, अथ तयोईयोः पुत्रयोरुपरि देवीनाम्नी पुत्री जाता सा च रूपलावण्यादिगुणैरतीव शोभिताऽऽसीद् । सा च अष्टवर्षीया जाता ततः पितृभ्यां पाठिता, ततः सा कन्या स्वमात्रा सह पौषधप्रतिक्रमणसामायिकादिधर्मकृत्यं करोति स्म, यथाशक्ति व्रतनियमपालनमाप करोति। अथ तस्या गृहसमीपे मिथ्यात्विलोका वसन्ति तेषां मिथ्यात्विनां पुत्रीभिः सह सा तिष्ठति उत्तिष्ठति भ्रमति, ब्राह्मणाः कथां यत्र वाचयन्ति तत्र गत्वा कदापि कथा अपि शृणोति स्म । यद्यपि सा जैन धर्म पालयति तथापि संगतिवशाद् मिथ्यात्वस्याप्यादरं कृतवती यथा- ज्येष्ठ-श्रावणमासयोः गण- गोरपूजनात सुन्दरखरमाप्तिः धनधान्यप्राप्तिः एतादृश्यो वार्तास्तस्यै रोचन्ते । अथैकदा कुमारी मनसि व्यचिन्तयत् - यद् जैनधर्म वी- तरागो देवोऽस्ति, स च न कमपि सुन्दरमसुन्दरं करोति; सांख्यादिदर्शने तु ब्रह्मा जगतः कर्ताऽस्ति, विष्णुः रक्षणं करोति शिवः संहारं करोति, ततो यदि ईश्वर-पार्वत्योः पूजा विधीयेत तौ च तुष्टौ स्यातां तदा मनोवाञ्छितसांसारिकसुखस्य लाभो भवेत् । एवं ॥ २०॥ . K***** ·पिचार्य गणगोग्मभूतिमिथ्यात्विपर्वम् आदखती अभूद् । अय तस्या मातापितरी बहुनिषेधं कृतवन्तौ-यद वं पुत्रि ! मिथ्या लिपर्यण आगधनां मा कुम, चिन्तामणिममानं जैन धर्म प्रक्षीय काचशकलतुल्यमन्यं धर्म मा गृहाण, अमृतस्वादत्यक्त्वा वि-- पम्वाद मा सीकुरु, विषपानेन दुसिता भविष्यसिः इत्यादि वह कथितं परन्तु मिथ्यात्विपरिचयवशाद् तया किञ्चिदपि न मेने, मिथ्यान्विप गवनां कर्तु लमा, यया यथा मिथ्यात्विजनाः प्रशंसन्ति तथा तथा साऽऽनन्दं दधार । अय मातापितृभ्यां सा परि- गापिता, अल्पकालेनैव मृत्वा मनोरयष्ठिनः पुत्री संजाता, कथावाचकव्यासस्य पुत्री यया सह बाल्यावस्थात एव होलिकादि मि. मालिना नमकगेद सा मृता दुण्डा सज्जाता, कथावाचकश्च कामपालः संजातः, पूर्वत्र संवन्वाद दुण्डा कामपालस्य होलिकया मह समागमः कृताती । इत्यं वृयेव संभूतं होलिका पर्व विज्ञाय सुधीभिः भव्यात्मभिः शुभाथै तन्न कर्तव्यम्, किन्तु तस्मिन् दिने मतिकमण प्रत-जिनप्रजादिधर्मकार्य विधेयम्, होलिकासंवन्धि किमपि कार्य न विधेयम्, यो हि होलिकावालायां गुलालस्यैकां मुष्टिं प्रक्षिपति तस्य दश उपवासाः प्रायश्चित्तम्, एककलशप्रमाणजलप्रक्षेपणे शतमुपवासानां प्रायश्चित्तम्, मूत्रप्रक्षेपणे पञ्चाशदुपवासाः, छगणप्रक्षेपणे पञ्चविंशतिरूपपासाः, एकगालिप्रदाने पञ्चदशोपवासाः, गीतगानेऽसभ्यगाने सार्धशतमुपवासाः तत्संबन्धिवादिवताडने मप्ततिरूपयागा, एककरीमप्रक्षेपणे विंशतिरुपवासाः, छगणहारप्रक्षेपणे जन्मान्तरे शतं वाराः स्वस्य भस्मीभवनं भवति, श्रीफलपक्ष- पणे महमको भस्मीभवनं भवति,एकपूगीफलमक्षेपे पञ्चाशद् वाराः, धूलिप्रक्षेपे पञ्चविंशतिर्वाराः, होलिकागर्तखनने शतं वारा, होलि- कायां काप्रमोपे सदयशो भस्मीभानं भवति । होलिकादाहकरणे सहयशश्चण्डालकुलोत्पत्तिः, होलिकावतकारकस्य सहस्रशो म्ले- ·चैत्रीपू० व्याख्यान ॥ २१ ॥ - कथा-७ च्छकुले उत्पत्तिर्भवति, एवं पापं विज्ञाय श्रेयोऽथिभिरात्महितेच्छुभिः द्रव्यहोलिकां त्यक्ता भावहोलिका एव: आराध्यने, तेनैवात्र जगति इष्टार्थः प्राप्यते, इति । संवद्बाणकृशानुसिद्धिवसुधा, (१८३५) संख्ये नभस्येऽसिते ॥ पक्षे पावनपञ्चमीसुदिवसे, पाटोधिसझे पुरे। श्रीमच्छ्रीजिनलाभसूरिंगणभृत्तुल्यप्रतापोधुरे ॥ कान्ते श्रीजिनचन्द्रसूरिमुनिपे, धर्मेशतां बिभ्रति ॥ १॥ श्रीमन्तो गुणशालिनः समभवन्, प्रीत्यादिमाः सागरा-स्तच्छिष्यामृतधर्मवाचकवराः, सन्ति स्वधर्मादराः ॥ तत्पादाम्बुजरेणुराप्तवचनस्मर्ता विपश्चित्क्षमा-कल्पाणः कृतवानिदं सुविशदं, व्याख्यानमाख्यानभृद् ॥ २॥ इति होलिकाव्याख्यानं समाप्तम् । - । + अथ चैत्रीपूर्णिमाव्याख्यानम्। तीर्थराज नमस्कृत्य, श्रीसिद्धाचलसञ्ज्ञकम् । चैत्रशुक्लपूर्णिमाया, व्याख्यानं क्रियते मया ॥ १॥ सिझो विज्झायर चक्की, नमिविनमिमुणी, पुण्डरीओ मुणिन्दो। वाली पज्जुम्नसंबो, भरहसुकमुणी सेलगो पंथगो य ॥ रामो कोडीयपञ्च, द्रविडनरखइ, नारओ पण्डुपुत्सा ॥ मुत्ता एवं अणेगे, विमलागेरिमहं, तित्थमेयं नमामि ॥ २ ॥ ॥२१॥ ।

·न्यापा-अहमेस्त् तीर्थ नमामि यत्रानेके प्राणिनः सिद्धा वमूवुः, ते के ! तानाह-यत्र विमलाचले विद्याधरादिचक्रवर्तिनः मिदाः-मुक्ति प्राप्ताः;पुनर्युगादिदेवस्य पोपकपुत्रौ नमिविनमिनामानौ मुक्ति गती, तत्सम्बन्धोऽयम्-अयोध्यायां नगर्या भगवान् ऋषभदेवः स्वज्येष्ठपुत्राय भरताय राज्यं दत्त्वाऽन्येपामपि यथायोग्यं देशं विभज्य स्वयं दक्षिां गृहीतवान्, तदा नमिविनामिनामानी कस्मेचित् कार्याय कुत्रचित् प्रदेशे गतावभूताम्, भगवता तु राज्यविभागावसरे तो विस्मृतौ दीक्षाग्रहणानन्तरमयोध्यायां समागतौ भरतं पप्रच्छतुः-ऋषभदेवोऽस्माकं पिता क्वास्ति ? भरतेनोक्तं स्वामिना दीक्षा गृहीता, युवाभ्यां मम सेवा कर्तव्या, अहं युवाभ्यां देगनासं दास्यामि,तदा ती भरतमपमान्य राज्याथै स्वामिसमीपे आगत्य विहारं कुर्वतो भगवतोऽये कण्टकादिकं मागा निवारयन्ती कायोत्संग स्थितस्य भगवतो दंशमशकादीन् उडापयन्तौ प्रातर्वन्दनापूर्वकं 'स्वामिन् ! राज्यप्रदो भव' इत्युक्तवन्तौ नित्यं तिष्ठतः स्म । एकदा बन्दनार्यमागतेन धरणेन्द्रेण तयोरुपरि महती कृपां विधाय भगवद्रूपं कृत्वा ताभ्यामष्टचत्वारिंशत्सहस्रपठितसिदविद्याः प्रदत्ताः, पोडशविद्यादेव्याः समाराधनं च दत्तम्, वैताट्यपर्वते दक्षिणश्रेण्यां रथनूपुरचक्रवालप्रमुखाणि पञ्चाशनगराणि, उत्तरश्रे- म्यां च गगनवल्लभप्रमुखाणि पटिनगराणि वासयित्वा प्रदत्तानि तत्र विद्यावलेन लोकान् वासयित्वा यावन्ति नगराणि तावतो दे- शान संस्थाप्य तो पृथक्पृथग नमिविनमी तत्र राज्यं पालयामासतुः। तौ चिरकालं राज्यसुखमनुभूय प्रान्ते सर्वसंगं परित्यज्य दीक्षां गृहीत्वा श्रीविमलाचले समागत्य श्रीदेवाधिदेवं युगादिदेवं भावेनाऽभिनम्य तत्रैव तीर्थे मुक्तिं प्रापतुः, इति नमिविनमिसंबन्धः । अथ श्रीऋषभदेवस्य प्रथमगणधरः पुण्डरीकनामाऽत्रैव मुक्ति प्राप्तेस्तत्सम्बन्धश्वायम् ।

·MM व्याख्यान चैत्रीपू० ॥२२॥ -- कथा ७ श्रीआदिनाथपुत्रो भरतः, तस्य पुत्र पुण्डरीक: श्रीपभोः पार्थे धर्म श्रुत्वा प्रतिबुद्धः सन् दीक्षां गृहीत्वा प्रथमगणधरो जातः पञ्चकोटिसाधुपरिवृतः गणधरो ग्रामानुग्राम विहरन सौराष्ट्रदेशे समागतः, तदागमनं श्रुत्वाऽनेकभूपमण्डलीकसामन्तश्रेष्ठि-नरनारी- गणा वन्दनार्थमाययुः, गुरुराप यथायोग्यं धर्मदेशनां ददाति स्म । तस्मिन्नवसरे एका सबाष्पजला सशोका चिन्तासागरसंपविष्टा दीना महिला समागता, तया सार्धं विधवा दौर्भाग्ययुक्ता एका कन्याऽपि समागता । श्रीपुण्डरीकगणधरं नमस्कृत्यावसरं प्राप्य कन्यया सह सा स्त्री इति पप्रच्छ-हे भगवन् ! अनया कन्यया पूर्वभवे किं पापं कृतं येन विवाहसमये करमोचनवेलायामेवास्याः प- तिर्मरणं प्राप ! । इति प्रश्ने कृते सति गणधरः प्राह-हे भद्र ! अशुभकर्मणोऽशुभमेव फलम्, तथाहि-जम्बूद्वीपे पूर्वमहाविदेहे मनो- रमं विश्वविख्यातं कैलासपर्वताकारतुङ्गमाकावेष्टितं नानादेशोद्भवजनाकुलं, विशालशालगृहैर्मण्डितं चन्द्रकान्तनामकं नगरं बभूव । तत्र श्रियो धाम सकलकलागुणगणग्रामो जगति प्रसिद्धः समरसिंहो नाम महीपतिरभूद् । तस्य शीलालंकारधारिणी धारिणी- नाम्नी वल्लभा बभूव । तत्र नगरे महाधनाढ्यः परमश्राद्धो जिनभक्तिरतोऽनेकगुणसागरो धनावहनामा श्रेष्ठी बभूव । तस्य कर्मयो- गाद द्वे भार्ये वभूवतुः, एका कनकश्रीद्वितीया मित्रश्रीस्ताभ्यां भार्याभ्यां सह स श्रेष्ठी सुखेन कालं गमयात स्म । अथैकदा मद- नपरवशात् कनकश्रीमित्रश्रियो वारकं समुल्लङ्ध्य भर्तुः समीपे समागता, तदा भर्ना प्रोक्तम्-अद्य वारकं तव नास्ति कथं त्वया म- यादा लङ्कषिता ?, सा कामावह्वला भर्तारं प्रत्युवाच केयं मर्यादा ?, तदा भ; प्रोक्तम्-कुलोद्भवानां मर्यादोल्लङ्घनं न युक्तं समु- द्रोऽपि मर्यादां न मुञ्चति सत्पुरुषः स्वमर्यादया न चलति । ततः सा सन्तोषरहिता कलुषवदना मित्रश्रियं प्रति द्वेषमुद्रहन्ती-स्वगृहे ॥ २२॥ : - ·ममागता, गपन्या मह पतिमंन्यवियोगमिच्छन्ती कनकधीः ( चन्द्रश्रीः) विषयप्रमादन्याकुला सती मन्त्रतन्त्रयन्त्रोपायकार्म- णादिमामग्री रियाय तस्याः शरीरे भूत प्रेत-शाकिनी-डाकिनीमवेशं कारितवती, सापि कर्मयोगात् पारवश्यं प्राप्ता । अय कनक- श्रीः संपलीगरी कुचंत्रितं ज्ञात्वा जहर्ष, पुनः स्ववशीकरणवलेन भर्तारं स्ववशीचक्रे, भर्ताऽपि लघुपत्नी दृष्ट्या पूर्वकर्मफलं विचिन्त्य तत्यान । तटा कनकधीईपिता,धनावहश्रेष्ठी कनकश्रिया सह विषयसुखं भुनानः सन् कालं निनाय । कियति काले गते सति सा कनकीमता त्वत्पुत्री जाता सपत्नीपतिवियोगकरणेन विषकन्या कर्मविपाकं पतिविर पीडापीडितं भोगसुखरहित कोपार्जितं तेन कागणेन ता पुत्री महादःखेन दु:खिताऽस्ति, कर्मणां विचित्रा गतिरस्ति । तदा तजननी प्राह-हे गुरो ! इयं पतिविरहेण पीडिता समाखायां पागं बबा मरणाय समुद्यता, तावद् मया एतत्स्वरूपं दृष्ट्वा पाशं छित्वा भवत्समीपे समानीता भवनिर्दीक्षा प्रदी- पताम् तदा गणवरः माह-दे भद्रे ! एपा तव पुत्री दीक्षायोग्या नास्ति, नितरां चंचलस्वभावा वाला वर्तते इति गुरुवचनं श्रुत्वा तन्माता माह-अस्या योग्यं धर्मकृत्यं कथ्यतां येन दुष्कर्मविपाको दूरीभवेद् । गुरुरापि ज्ञानवलेन तस्या योग्यं व्रतं कथयति स्म- ६ भद्रे ! नेत्रशर्णिमाऽऽगधनं कुरु, तस्या आराधनेऽस्याः पूर्वकर्मविनाशो भविष्यति, इति श्रुत्वा तस्याः कन्याया अपि गुरु- बानयोगाद मचिः समुत्पन्ना, तदा सा सावधानीभूय गुरुवाणीमशृणोद्, तदा गणवरेणोक्तम्-श्रीसिद्धाचलतीर्थ शाश्वतमस्ति, त- धानन्नानन्तकालेनानन्ता जीवाः सिन्दाः, सकलतीर्थपु मुख्यम्, तस्य चैकविंशतिनामानि सन्ति, तेान विधेयम्, चैवपूर्णिमादिने गुदभावेनोपवास कृत्वा श्रीजिनालये स्नात्रपूजामहोत्सवादि करणीयम्, सर्वजिनानां पूजा विधेया,सद्गुरुमुखाच तस्मिन् दिने चैत्री Ex-vipi

·व्याख्यान
चैत्रीपू०
॥२३॥
कया ७
व्याख्यानश्रवणं कार्यदीनहीनजनेभ्यो दानं देयं शीलं च पालनीयं जीवरक्षा विधेया, विधिपूर्वकं विमलगिरिपट्टउच्चैःस्थापयित्वा मुक्ता
। फलैस्तन्दुलादिभिश्च महती पूजां विधाय गुरुसमक्षं पञ्चशकस्तवादिभिर्देवान् वन्दित्वा शुभध्यानेन दिनरात्रीकृत्यं विधाय पारणवे-
* लायां मुनिभ्यो दानं दत्त्वा पारणकं विधेयम्, पञ्चदश वर्षाणि यावदेवं प्रतिवर्ष व्रतमाराधनीयम्, पश्चादुद्यापन यथाशक्ति समाचर-
णीयम्,तेन निर्धनो धनी भवेद्, पुत्र-कलत्र-सौभाग्य-कीर्ति-देवसुखं शिवपदप्राप्तिश्च भवेद, तथा स्त्रीणां पतिवियोगो न भवति,रोग-
शोक वैधव्य दौर्भाग्य-मृतवत्सा परवशतादि सर्व कर्मफलं नश्यति । अस्या आराधने स्त्री पतिवल्लभा भवति,विषकन्या-भूत-प्रेत-शा-
किन्यादिग्रहादिकष्टं विलयं याति बहुना किं भावेनाऽऽराधिता चैत्री पूर्णिमा मुक्ति ददाति, इति गणधरमुखाच्छ्रुत्वा सा बाला हर्ष
प्राप, उक्तवती चाहं एतद् व्रतं करिष्यामि । तदा जनन्या सह सा वाला गुरुं नत्वा गृहे गत्वाऽवसरे चैत्रपूर्णिमाऽऽराधनं कृतवती,
तदा सा सुखिनो जाता, विषयविकारस्यापि शान्तिः संजाता, परमपदे मनोऽभूद्, प्रतिवर्ष व्रतं कुर्वत्या पूर्ण व्रते शुभभावेनाधापनं
कृतम्,पुण्डरीकगणधरध्यानेन श्रीसिद्धाचलयात्राकरणेन श्रीऋषभदेवस्य जापेन प्रान्तेऽनशनं विधाय कालं कृत्वा सौधर्मदेवलोके दे-
वत्वेनोत्पन्ना; तत्र देवसंबन्धिनो भोगान् भुक्त्वा महाविदेहे क्षेत्रे सुकच्छविजये वसन्तपुरे नरचन्द्रस्य राज्ञो राज्ये ताराचन्द्रशेष्ठिनो
गृहे तारानाम्न्या भार्यायाः कुक्षौ पुत्रत्वेन . स जीव उत्पन्नः नाम्ना पूर्णचन्द्रो द्वासप्ततिकलाकुशलो जातः पञ्चदशकोटिद्रव्यं
पञ्चदश भार्याः पञ्चदश पुत्रा इत्यादि सर्व सुखं प्राप्तवान्, तद्भवे पुनः स चैत्रशुक्लपूर्णिमाऽऽराधनं कृत्वा, प्रान्ते श्रीजयसमुद्रगुरुपार्थे
दीक्षां गृहीत्वा, तत्र च शुभध्यानेन केवलज्ञानं प्राप्य मुक्तिं गतः । एवं चैत्र्याराधने बहवो जनाः परमानन्दं प्राप्ताः, पुनरपि विम
॥२३॥

·लागले वालिनामा महामुनिमोक्ष प्राप्तः । श्रीकृष्णपुत्रौ शाम्ब-प्रद्युमनामानी मुनी सिद्धिं गतो। दशरथपुत्रो भरतोऽपि तत्रैव शिवं प्रातः। शुकनामा मुनिः शैलकाचार्य-पन्यको च मुक्तिं प्राप्तो। राम-भरत-द्राविडनरपतिनारदाद्या मुनयोऽप्यत्रैव मुक्ति प्राप्ताः पाण्ड- वरमुखाः मत्पुरुषा अपि श्रीसिदाचले मुक्ति प्रापुः । चैत्रपूर्णिमादिने उपवासं कृत्वा श्रीसिद्धाचलतीथै गत्वा पूजाघ्यानदानादीन् ये माणिनः जन्ति ते नरकतिर्यग्गतिविच्छेदं कुर्वन्ति, इत्यादि पाराधनस्वरूपं प्रोक्तम् । ताहेने श्रीगुरुपाद् मन्त्राक्षरपूतं स्नात्र- गलं गृहीत्वा गृहादी सेचनीयम्, तेन मरकोपद्रवादि भयं याति, सदाऽऽनन्दश्च भवति, ऋद्धिं वृद्धिं सुखं च जनः प्राप्नोति । अस्मिन् पणि नमागते केचिद् दानं ददति, केऽपि शीलं पालयन्ति, केचिदू भावं भावयन्ति, वक्तृणां श्रोतृणां च सदाश्रेयो भवतु । नन्द-रस-सिदिचन्द्र १८६९, प्रमिते वत्सरे वरे । इयं व्याख्या गुणग्राह्या, चैत्रशुक्लाष्टमीतिथौ ॥ १॥ दुगें जेसलमेरौ च, कृतावासेन धीमता । गणिनाऽमरचन्द्रेण, वाचकेन सुसाधुना ॥ २॥ तच्छिष्यजीवराजेन, कृता व्याख्या मनोरमा । चैत्रशुक्लपूर्णिमायाः, कीर्तिरत्नसहायतः ॥ ३ ॥ इति चैत्रशुक्लपूर्णिमाव्याख्यानं समाप्तम् । अथ अक्षयतृतीयाव्याख्यानम् । प्रणिपत्य प्रभुं पार्थ, श्रीचिन्तामणिसज्ञकम् । अक्षयादितृतीयायी, व्याख्यानं लिख्यते मया ॥ १॥ ,

·******
व्याख्यान
अक्षयत
३॥२४॥
कथा'८
उसभस्सयपारणए, इक्खुरसो आसि लोगनाहस्स । सेसाणं परमन्न, अमियरससरिसोवम आसी ॥२॥
इहादौ श्रीऋषभस्वामिसंबन्ध उच्यते, श्रीऋषभस्वामी सर्वार्थसिद्धविमानात् च्युत्वा आषाढवदिचतुर्थ्यां श्रीमरुदेवाकुक्षावुत्पन्नः,
नवमासान् चतुर्दिनाधिकान् गर्भे स्थित्वा चैत्रवद्याष्टम्यामर्धरात्रे जन्म संप्राप्तः, विंशतिपूर्वलक्षाणि कुमारपदं भुक्त्वा त्रिषष्टिपूर्ववर्ष
राज्यं प्रपाल्य चैत्रवद्याष्टम्यां दीक्षां जयाह, तदा हस्तिनागपुरे श्रीबाहुबलिपुत्रस्य श्रीसोमयशोनृपस्य पुत्रः श्रेयांस आसीद् । अथ
भगवान् प्राक्तनकर्मोदयाद् वर्षे यावदू आहारालाभाद् निराहारो विहरन हस्तिनागपुरे समाययौ, तस्यां रात्रौ श्रेयांसादिभिः त्रिभि-
स्त्रयः स्वप्ना लब्धाः, तथाहि श्यामीभूतं मेरुममृतघटैः प्रक्षाल्याहमुज्ज्वलमकार्षमिति श्रेयांसो लब्धवान् १, तथा सूर्यबिम्बात् च्युतं
किरणसहस्रं श्रेयांसेन सूर्यबिम्बे स्थापितमिति स्वमं सुबुद्धिनामा श्रेष्ठी लब्धवान् २, तथा एकः शूरो वहुभिः वैरिभिः रुद्धः, श्रेयां-
ससाहाय्याद् जयं प्राप्तवान् इति स्वमं च सोमयशाः राजा लब्धवान् ३, प्रातः सभायां सर्वेऽपि मिलिताः खं स्वं स्वममुक्तवन्तश्च,
ततः स्वप्नविचारं कृत्वा नृपादिभिः सर्वैरपि उक्तम्-अद्य श्रेयांसस्य कश्चिदपूर्वो महान् लाभो भविष्यतीति । तदा भगवान भिक्षार्थम्
इतस्ततो भ्रमन श्रेयांसगृहमाययौ, श्रेयांसः स्वामिनं दृष्ट्वा हर्षे प्राप्तः, लोकास्तु पूर्व साधुमुद्रायाः अदर्शनेन अन्नदानविधेरज्ञानाद्
- भगवन्तं मणिस्वर्णगजाश्वादिभिनिमन्त्रयामासुः, भगवांस्तु तैर्दीयमानं वस्तु किमपि न गृह्णाति स्म,तदा भगवानस्माकमुपरि अतीव
रुष्टोऽस्ति, येनास्माकं किमपि वस्तु न गृह्णाति इति ते लोकाः कोलाहलं चक्रुः । एवमेकः संवत्सरो व्यतिक्रान्तः, तस्मिन्नवसरे श्रे-
यांसो भगवन्मुद्रां विलोक्य 'अहो दृष्टं मया ईयूपं कदाचिद् ' इति उहापोहं कुर्वाणो जातिस्मरणं ज्ञानं प्राप्य भगवता सह स्व-
॥२४॥

·HANNElytict २ . 4 - म्याटभामंगन्य च ज्ञात्वा याक् खयमनुभृतं साधुभावं स्मृत्वा चिन्तयति स्म-अहो अज्ञानविजृम्भितमेतत् संसारिजीवानां यनते एवं मन्ति-पतालोक्यराज्यं तृणाय मन्यमानी भगवान् विषयतृष्णां त्यक्त्वा सांसारिकसुखं च पिाकफलतुल्यं गणयन् साधुत्वमङ्गी- कृत्य मोक्षमुराय यतमानोऽनेकानर्थमूलकारणं परमाणुमात्रमपि परिग्रह न वाञ्छति किं पुनः मणिस्वर्णकन्याश्चगजमौक्तिकादिकमिति गम्यग विचार्य गपाक्षात्तीर्य यत्र श्रीऋषभदेवस्तत्र समागत्य हर्षभरेण पुलकितशरीरो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दयित्वा पान भगवन् ! प्रसन्नो भव, अष्टादशकाटाकोटिसागरोपमाणि यावद् विच्छिन्नस्य प्रासुकाहारदानविधेः सम्यक् प्रदर्शनेन भव्य- नन्नन निस्ताग्य, गृहाण च मद्गृहे प्राभृतार्थं समागतान् शतसंख्यान् इक्षुवटान् इति । अथ स्वामिनाऽपि चतुर्जानयुक्तेन द्रव्यक्षे. वादिगामी गम्यग ज्ञात्वा पुरसग्रहणाय करदयं प्रसारितम्, तदा श्रेयांसो रत्नपात्रतुल्याय श्रीमद्भगवते त्रिकरणशुद्धया इथुरसरूपं निष्टमाहारं ददाना हर्षभरेण खचित्ते शरीरे च न ममी, आत्मानं धन्यं मन्यमानः त्रिजगत्पुज्येन भगवता आहारग्रहणेनानुगृही- सोऽहमिति निन्तयन् पावत् खहरतेन इक्षुरसतर्घटेर्भगवन्तं प्रीणयन् तिष्ठति, तावद् देवेई भरेणाकाशे पञ्च दिव्यानि प्रकटीकृतानि, एतदेगा श्रुत के गली मगवान् भद्रवादः 'उसभस्स उ पारणए' इत्यादि,गाथा पूर्व दर्शिता, अय गाथार्थ:-ऋपभस्य लोकनायस्य प्रथमती- हम प्रथमपाणके इक्षुरस आसीद्, एतत्र भगवतः पारणकं श्रेयांसगृहे वैशास्त्रशुलतृतीयायामभूद्, तदानस्य अक्षयसुखजनकत्वेन नदिनस्यातायतृतीया इति प्रसिद्धिर्वभूव, शेपाणामजितादित्रयोविंशतितीर्थकराणाममृतरससदृशोपमममृतरसतुल्यं परमानं घृतखण्ड- मिश्रितक्षरेयीरूपं भोजन पारणके आसीद् इति प्रयमगायार्थः । अय पञ्चदिव्यानि एव आह-

·व्याख्यान
अक्षयतृ०
१॥ २५ ॥
कथा८
घुटं च अहो दाणं, दिव्वाणि य आहयाणि तूराणि । देवा वि सन्निवइया, वसुहारा चेव वुहा य ॥ २ ॥
गाथार्थ:-यदा श्रेयांसगृहे भगवता पारणकं कृतं तदा देवैः अहोदानमहोदानमिति घुष्टम्-उद्घोषणा कृता, तथा देववृन्देन
दिव्यानि तूर्याणि वादित्राणि आहतानि-वादितानि, आकाशे वधिरितदिक्चक्रा देवदुन्दुभयो नेदुरित्यर्थः, तथा देवाः-तिर्यगजृम्भ-
कादयोऽपि सन्निपतिताः-आगताः, तथा वसुधारा च वृष्टा-सार्धद्वादशकोटिमितसौवर्णिकादिवृष्टिरभूदित्यर्थः । उपलक्षणात् सुग-
धिजलवृष्टिः सुगन्धपुष्पवृष्टिश्चाभूदिति ज्ञेयम्, एतदेव स्पष्टयति-
भवणं धणेण भुवणं, जसेण भयवं रसेण पडिहत्यो । अप्पा निरुवमसुखं, सुपत्तदाणं महग्यवियम् ॥ ३ ॥ इति ।
गाथार्थः-दानावसरे भवनं--श्रेयांसगृहं धनेन-स्वर्णरत्नादिमयेन भृतमिति शेषः, भुवनम्---स्वर्गमृत्युपाताललोकरूपं यशसा
भृतम्-अहो ! श्रेयांसकुमारेण त्रिजगत्पतये केनाऽप्यदत्तपूर्वं दानं दत्तमिति त्रिलोकीव्यापिनी तस्य कीर्तिरभूदिति भावः, भगवान
ऋपभस्वामी इक्षुरसेन प्रतिहस्तः-लाभभागभूद्, संयमलाभस्य इक्षुरसाहारपूर्वकत्वाद् आत्मा-श्रेयांसजीवो निरुपमं सुखं प्राप्तवान्,
अतः सुपानदान महाप्रशस्यम् ।
रिसहेस समं पत्तं, निवजं इख्खुरससम-दाणं सेयांससमो भावो हविज जई मग्गिय हुज्जा ॥ ४ ॥ इयं गाथा स्पष्टार्था ।
ननु त्रैलोक्यपूज्यस्यापि भगवतः कथमेतावान् अन्तरायोजनिष्ट ? तत्रोच्यते-प्राक्कृतकर्मोदयाद्, तथाहि-करिमश्चित् प्रा-
ग्भवे ऋपभस्वामिजीवेन पथि बजता धान्यखले धान्यं भक्षयतो बलीवन तोदनेन कएकैस्ताडयमानान् विलोक्य चिन्तितम् एते
॥ २५॥

·मूढाः भमुरो शिक्यवन्धनं न जानते तस्मिन् क्षणे स्वयं तत्र स्थित्वा स्वहस्तेन वृपभमुखेपु तद्वन्धनोपदेशश्चके, तदानी च व. लीव: निःवामानां पटवाधिकत्रिशती मुमुचे, तस्मिन् कर्मणि उदिते सति भगवानत्र भवे वर्षमेकं यावद् आहारविनं लेभे, तस्मिन् मंगियोपगमं च प्रापित श्रेयांसदत्तमाहारं लब्धवान्, श्रेयांसश्च तहानफलेन मुक्तिसुखभाग् वभूव, तहिनादेव साधुभ्यः प्रासु- काहारदानविधिः सरपि लोकैरज्ञायि । ततश्च भगवान्, ऋषभदेवो वर्षाणामेकसहवं यावत् छाास्थ्येन विहृत्य तपस्तत्वा घातिक- पंचतुष्टयं अपयित्वा केवलज्ञानं प्राप्य वर्पसहधोनपूर्वलक्षं यावदार्यक्षेत्रेपु विहत्य बहुभव्यान् प्रतिबोध्य मोक्षं जगाम इति श्रुत्वा भो भव्याः : ग्लत्रयात्मके मोक्षमार्ग बहादरेण यतध्वम् इति श्रेयः ।। अक्षयादितृतीयाया, व्याख्यानं वीक्ष्य प्राक्तनम् । अलेखि सुगमं कृत्वा, क्षमाकल्याणपाठकैः ॥ १ ॥ इत्ति अक्षयतृतीयाव्याख्यानं सम्पूर्णम् । 3. + --

·व्याख्यानं
अथ श्रीचातुर्मासिकव्याख्यानं प्रारभ्यते ॥
चातुर्मा
॥२६॥
कथा ९
स्मारं स्मारं स्फुरज्ज्ञानं, धाम जैनं जगन्मतम् ॥ कारं कार क्रमांभोजे, गौरवे प्रणतिं पुनः ॥ १ ॥
निबद्धां प्राक्तनमाक्ष्यि व्याख्यानपद्धतिम् ॥ लिख्यते लेशतो व्याख्या, चातुर्मासिकपर्वणः ॥२॥ युग्मं ॥
इहापाढ १ कार्तिक २ फाल्गुन ३ चतुर्मासिकानामन्यतमे चार्तुमासिकपर्वणि समागते सति अन्योऽन्यसापेक्षव्यवहारनिश्चयाभ्यां
युक्तं श्रीजिनशासनं विज्ञार्यकांतवादनिराकरणेन आवश्यकग्रंथोक्त-समाहिताक्षर-शुद्धटंकरूप्य-लक्षणचतुर्थ-भंगतुल्यं द्रव्यभावलिंगसं-
युक्तमिच्छद्भिः स्याद्वादरुचिभिर्धाथिभिः प्राणिभिः सम्यग्धर्मकृत्यं कर्त्तव्यं । अत्र हि चत्वारोभंगाः प्रोक्ताः संति, तथाहि-अशुद्धं
रूप्यमशुद्धमुद्रं १, अशुद्ध रूप्यं शुद्धमुद्रं २, शुद्ध रूप्यमशुद्धं मुद्रं ३, शुद्ध रूप्यं शुद्धमुद्रं ४, तत्र प्रथमे भंगे चरकपरिव्राजकादयः१,
द्वितीये पार्श्वस्थादयः २, तृतीये प्रत्येकबुद्धा अंतर्मुहूर्त्तकालमगृहीतद्रव्यलिंगाः ३, चतुर्थे साधवो द्रव्यतो भावतश्च शुद्धिभाजः ४,
एतेषु चतुर्थभंग एव शुद्धत्वादुपादेय इति । अथ श्राद्धानां प्रथमतः सोमान्येन किंचिन्नित्यकर्त्तव्यमुच्यते । एतद्दुरंतानंतभवभ्रमण भी-
रुभिर्जेनमार्गानुसारिभिः श्रद्धालभिः सर्वदा बहुसावद्यव्यापारा वर्जनीयाः, विशेषतः फाल्गुनादिमासेषु तिलादिधान्यं न रक्षणीयं
बहुसजीवोत्पत्तिविनाशसंभवात, तथा संधानमाम्रफलादीनां यदि संसक्तं भवेत्तदा त्याज्यं, जंतुभिर्मियं फलं मधुकविल्वादि, पुष्प-
॥२६॥

·मणिशिनुमधुकादि त्याज्यं, वर्षाकाले तण्डलीयादिपत्रशाकं न भक्षणीयं, वहुमुक्ष्मत्रसजीवमित्रत्वादिति, योगशास्त्रे हेमाचार्यज- गदी महाजनप्रसिदिक्तमस्ति, फाल्गुनपूर्णिमात आरभ्य कार्तिकपूर्णिमां यावत् मायेण पत्रशाकं न भक्ष्यामिति । तयातिपकं लथी- मूर्त नन्टिनरस चिर्भटिकादिफलं जीवाश्रयत्वाद्दर्जनीयं, पुनः सच्छिद्रमपरिपकं फलमपि अंतजीवसद्भावात्त्याज्यं, वमन्यदाप अज्ञात- लादियदभायास्तु तत्सर्वं परिवय, उक्तं च- अनातकं फलमशोधितपयशाक, पूगीफलानि सकलानि च हद्दचूर्ण ।। मालिन्यसपिरपरीक्षकमानुपाणा-मेते भवंति नितरां किल मांसदोषाः ।। १ ।। पुनर्यद् द्रव्यं ग्रीष्मादिकाले शीयविनाशि भवति तत्तत्सोपयोगेन सता निखद्यमेव सेव्यमिति, ।। अब विशेगतोऽस्मिन्पर्वणि कृत्यं दर्शयति- ॥ मामापिकावश्यक-पोपधानि, देवार्चन-स्नात्र-विलेपनानि ।। ब्रह्मक्रिया-दान-तपोमुखानि, भव्याधतुर्मासिकमंडनानि ॥ १॥ व्यापा-भो भव्या ! पतानि सामायिकादिधर्मकृत्यानि चतुर्मासकस्य मंडनानि अलंकारभूतानि विद्यते, ततो भवदिस्तानि सेव्या- नीति नेयं, यापि चतुर्मासकत्रयमस्ति तथापि यदुदिश्य व्याख्यानं विधीयते तमाम ग्राह्यं, तत्र न कोऽपि दोषः, अत्र हि कश्चि- रपुमान, मामायिकं करोति, कश्रिमतिक्रमणं, कश्चित्पीपमित्यादि योज्यं, ययाशक्ति एतानि कर्तव्यानीति न कश्चिद्विरोध इति, १६ प्रयम तिथपो विलोक्पाः, ते च त्रिधा तयाहि-"चाउदसह-मुहिपुणमारिणीत्ति'' सिद्धांत उक्तत्वात् , मासमध्ये दे चतुर्दश्यों,

·व्याख्यान
कथा १
चातुर्मा० । हे अष्टम्यौ, अमावास्या, पूर्णिमा च, एताः षट् चारित्रतिथयः, आसु चारित्रमाराध्यं. शीलांगाचार्यादि-गीतार्थैराहतत्वात्, उद्दि-
ष्टशब्देन जिनकल्याणकतिथयः पर्युषणातिथिरपि च ग्राह्या, द्वितीयापञ्चम्येकादश्यो ज्ञानतिथयः, एषु ज्ञानमाराध्यं, अन्ये दर्शनति-
॥ २७॥
थयस्तेषु दर्शनमाराध्य, एतावता सम्यग्दृष्टिभिर्मिथ्यात्वपरिहारेण देवपूजन-गुरुसेवन-जैनागमश्रवण-धर्मक्रियानुमोदन-तीर्थयात्राकरण-
जिनकल्याणकभूमिस्पर्शनादिभिः सततं सम्यक्त्वं निर्मलं कार्यमिति, उक्तं च-
जम्मं दिक्खा नाणं, तित्थयराणं महाणुभावाणं ॥ जत्थ य कयनिव्वाणं अगाढं दसणं होई ॥१॥ इति ॥ प्रसंगत उक्तं,
अथ प्रथम सामायिकस्वरूपमुच्यते, समस्य रागद्वेषरहितस्य सतो जीवस्य आयो ज्ञानादीनां लाभः प्रशमसुखरूपः समायः,
: स एव सामायिकं, मनोवाकायचेष्टापरिहारेण मुहूर्त यावत् सर्ववस्तुषु समपरिणाम इत्यर्थः, उक्तं च-निंदपसंसासु समो, समोय
* माणावमाणकारीसु । समसयणपरियणमणो । समाइयं संगओ जीवो ॥१॥ जो समो सवभूएसु, तसेसु थावरेसु य ॥ तस्स सामा-
इयं होइ, इमं केवलिभासियं ॥२॥ तथा सामायिकस्थितः श्रावको गृहस्थोऽपि यतितुल्यो भवति, यतः-सामाइयं मिउकए,समणो
इव सावओ हवइ जम्हा ॥ एएण कारणेणं, बहुसो सामाइयं कुज्जा ॥ १॥ अत एव सामायिकस्थस्य देवस्त्रात्रपूजनादावप्यधिकारो
नास्ति; सामायिकरूपे भावस्तवे प्राप्ते सति द्रव्यस्तवकरणानौचित्यात्,सामायिकस्य दुर्लभता कथितास्ति, यथा-सामाइयसामाग्ग,
देवावि चिंतति हिययमज्भंमि ॥ जइ हुइ मुहुत्तमेगं, ता अह्म देवत्तणं सहलं ॥ १॥ इति ॥ इह सामायिककर्ता श्रद्धालदिविधः, ऋ.
द्धिमान् अनृद्धिकश्च. तत्र य ऋद्धिरहितः स साधुसमीपे जिनगृहे पौषधशालायां स्वगृहे वा निर्विघ्ने स्थाने सामायिक कुरुते, यस्तु
॥ २७॥

·गजादिमददिकस्तस्य सामायिकविधान महताडवरेणोपाश्रयमागत्योचितं भवति, यत ईशा अपि सामायिकं कुर्वतीति लोकेजिन मामनस्य महामभावना संजायते इति. . १ पनी भीतरगन्तीयहोनियरिमंतानीय. श्रीमानविजयोपाध्यायविरनितः न्यायविशारदश्रीयशोविजयोपाध्यायसशोधितः मंसार TY माटोमपा.-.. नारणि पनामाणेि-यागशामत्यात्तो विधि.-यथा-~आवकः सामायिककर्ता द्विधा भवति उद्धिमानदिकन, गोऽसारदिकः म मारि गेनि--जिनगो साध्वन्तिो पोषधमालाया स्वगरे वा यत्र वा विशाम्यति नियापारो वा आत्ते । नन च परा साधुसमीपे करोति Affy... मनिष भय नास्ति, फेनचिद् विवादो नास्ति, तरण वा न वारयति, मा भूत् तत्कृताकर्षणापरणनिमित्त मालेग., तदा - 15 गाकि दोनन् गाय भाग परिरन् काष्ठलेगादिना यदि कार्य तदा तत्स्वामिनमनुजाप्य प्रतिलिग्य प्रमान्यं च गृहन् खेलावाण मान र प्रयोश्च प्रमृत्य च परममिति समितत्रिगुप्तिगुप्तः साध्वाश्रय गला साधून नमत्कृत्य मामायिक करोति, तत्या यथा-- नि । मामा मा.7 नोग पयामि जान साहू पाषासागि दुपित तिनिहेण मणेण वागाए हाएण न गमि न फारमि तस्स भन्त ! पति- Arif गमि मा गिरामि' नि अस्सा:-करोमि अभ्युपगच्छामि भन्ते । इति गुरोरामन्नण हे भदन्त । भदन' सुगवान् कल्याण राश f, HEATE' भयोणादिकान्तप्रत्ययान्ता निपातने रूपम्, आमन्त्रणं च प्रत्ययस्य गुरोत्तदभाने परोधस्यापि तुलना प्रत्यबीता भवति, लिन गत मे गुम्पादमूल नदभारे यापनासमक्ष कृतः फलवानिति दर्शितम् , त नाणा होई भागो, भिररमो दमणे नरिने । नाग न मुनि || ? || गया भगान्त भन्ते इतात्विाद् मध्यव्यजनलोपे रूप भन्ने इति" जत एत् ची पुमि मागणाम् ॥ HEETARTER-FRAMEkai Atitiati

·व्याख्यानं
कथा ९
:
चातुर्मास : (श्री. सि. ८ - ४ - २ ८७ ) इत्येकारः, अर्धमागधत्वादास्य, 'सामायिक' उक्तनिर्वचन, आत्मानं समभावपरिणतं करोमीत्यर्थः । कथमित्याह---'सा-
वद्य' अवंद्यसहितं युज्यते इति योगो व्यापारस्त 'प्रत्योख्यामि' प्रतीति प्रतिषेधे आड आभिमुख्ये.ख्या प्रकथने; ततश्च प्रतीपमभिमुख ख्यापनं सावद्ययोगस्य
॥२८॥
करोमीत्यर्थः । अथवा “पच्चक्खामि"त्ति प्रत्याचक्षे 'चक्षिड् व्यक्ताया वाचि' इत्मस्य प्रत्याड् पूर्वस्य.रूप, प्रतिषेधस्यादरेणाभिधानं करोमीत्यर्थः । 'जाव साहू,
। पज्जुवासामि' यावच्छब्दः परिमाण-मर्यादा-ऽवधारणवचनः, तत्र परिमाणे यावत् साधुपर्युपासन मम तावत् प्रत्याख्यामीति, मर्यादायां साधुपर्युपासनादक,
अवधारणे यावत् साधुः तावदेव न तस्मात् पर इत्यर्थः । 'दुविह तिविहेण' द्वे विधे यस्य स द्विविधः सावद्ययोगः स च प्रत्याख्येयत्वेन कर्म सम्पद्यतेऽतस्त,
द्विविधं योग करणकारणलक्षणम् , अनुमति प्रतिषेधस्य गृहस्थेन कर्तुमशक्यत्वात्, पुत्रभृत्यादिकृतब्यापारस्य स्वयमकरणेऽप्यनुमोदनात् , 'त्रिविधेन'इति करणे
तृतीया (हेतुकर्तृकरणे० श्री. सि. २-२-४४) 'मणेणमित्यादि सूत्रोपात्त विवरणं, मनसा वचसा कायेन चेति त्रिविधेन करणेन, न करोमि न कारयामाति
सूत्रोपात्तमेव द्विविधमित्यस्य विवरणम् , अत्र उद्देशक्रममुल्लंघ्य व्यत्यासेन निर्देशस्तु योगस्य करणाधीनतादर्शनार्थ, करणाधीनता हि योगानां करणभावे भावात्
तदभावेऽवाच्ययोगस्य, 'तस्स' ति तस्य अत्राधिकृतो योगः सबध्यते । अवयवावयविभावलक्षणसबन्धे षष्ठीयं, योगस्त्रिकालीवषयस्तस्यातीतमवयवं 'प्रतिक्रमामि'
निवर्ते प्रतीपं क्रमामीत्यर्थः, "निन्दाम' जुगुप्से ' गर्हामि ' स एवार्थः, पर केवलमात्मसाक्षिकी गर्दा, भन्ते' इति पुनर्गुरोरामन्त्रणं भक्त्यतिशयख्यापनार्थम-
पुनरुक्तम्, अथवा सामायिकक्रियाप्रत्यर्पणाय पुनर्गुरोः संबोधनम् , अनेन चैतत् शापितम्-सर्वक्रियावसाने गुरोः प्रत्यर्पण कार्यमिति । उक्त च भाष्यकारेण---
"सामाइअपच्चप्पण वयणो वाऽय भयतसद्दोऽवि । सवकिरियावसाणे, भणिअ पञ्चप्पणमणेण" ॥ १ ॥ " अप्पाण"मिति आत्मानमतीतकालसावधयो.
गकारिण “वोसिरामीप्रति व्युत्सृजामि, विशब्दो-विविधोर्थो विशेषाओं वा-विविधं विशेषेण वा भृशं त्यजामीत्यर्थः । सामायिकग्रहणकाले सावद्यात्मपूर्वपर्याय-
त्यागाद्रत्नत्रयात्मनवपर्यायोत्पादात् पर्यायपर्यायिणोः स्यादभिन्नत्वादहं नव्य उत्पन्नः, "आया खलुसामाइअ" मित्याधुक्तः । भत्र च 'करेमि भन्ते सामाइ-
अ' मिति वर्तमानस्य सावद्ययोगस्य, प्रत्याख्यामीत्यनागतस्य, 'तस्स भन्ते पडिकमामी'त्यतीतस्येति त्रैकालिक प्रत्याख्यानमुक्तमिति त्रयाणा वाक्यानां न पौन-
-
॥२८॥

·.- am, 21 ननिन्दामि, पणन मोमि अणागय पयसमित्ति, पान दणके सामान्यनियमग्रहणेऽपि विवक्षातः परगरामामा याम महानतमा प्रतिमायाचूर्णि---"जान नियम पज्जुवामामित्ति-जइविसामनापणमेश तहाविजहमोवि अन्तो मुत्त निगमे (ग) साजरे, र मगाए ठायनमिति" || एन स्तमामायिक इसीपगिया प्रतिकामति, पश्चादागमनमालोच्य यथान्येष्ठमाचार्गदीन् गन्दते, पुनरपि गुरु सिने निशिप: भागोनि पठनि मूलति डा. एवं चैत्यभवनेऽपि द्रष्टव्यम्, यदा तु पौषधशालायां नगृहे वा सामाणिक गृहीता तगरते HT HTETRI, मन गतादिमहर्षिक: म गामिभुरकन्याविरुद्धच्छाचामरादिराज्याल करणालंकृतो हातिकात्रीपादातिकरणकन्यापरिकग्निो भेरीभामा- गाम गालातरीहतनभन्तनोऽनासामन्तमण्डलेबराहमहमिकासम्प्रेक्ष्यमाणपादकमलः पौरजनैः सश्रदमद्गुल्योपदर्यमानो गनोरथ- KATTARमान मानाऽअलिपातान् शिरःप्रणामाननुमोदमान. अहो भन्यो धर्मो 7 एवविधैरएसेन्यते इति प्रारुतननरपि लापमानोऽ: TREETना सागसनि ग गति. तन गतो गजककुदानि च्छत्रचामरोपानन्मुकुटपद्गरूपाणि परिहरति, आपराचू! तु--"मउई न in नाममई पुगोलपारगमादि नोसरदत्ति" भणितं, जिनार्चनं साधुवन्दन वा करोति, यदि लसी कृतसामायिक एवं गच्छेत् तदा गजा- पि, गम न बुज्यते गर्नु तथा कृतमामायिकेन पादाभ्यामेव गन्तव्य, तचाचित भूपतीनां, आगतस्य न गासी आवास्तदा न कोऽयम्यु , 21 मा भारतरा पूना ताऽस्तु पति पूमिनासन मुन्नति, आचार्याश्च पूर्वमेवोत्थिता आमते, मा उत्गानानुन्मानकता दोषाः भूपनिति आगामी antifetोतीति in ' धर्मगंप्राः 7. ८४-८५-८६ प्रामा-देवनद लालभाई. जैनपुस्तकोदार फट मुवई, सशोषक तागलीय पान ..., मानार्ण-वादाति लगृत्ति नवपदप्रकरणयुनि-भावकभर्मप्रकरणत्ति-गोगशास्त्रवृत्ति-आददिनकृत्यगतगृत्ति-गनाशकाण-वृत्ति-भावक- समापिंपदाकारी के गाने कशावणमिहितो विधिः पूवित् ।

·+- व्याख्यान चातुर्मा ॥२८॥ कथा ९ - (श्री. सि. ८ - ४-२८७) इत्येकारः, अर्धमागधत्वादास्य, 'सामायिक' उक्तनिर्वचन, आत्मानं समभावपरिणतं करोमीत्यर्थः । कथमित्याह -'सा- : वद्य' अवद्यसहितं युज्यते इति योगो व्यापारस्त 'प्रत्याख्यामि-प्रतीति प्रतिषेधे आड आभिमुख्ये ख्या प्रकथने; ततश्च प्रतीपमभिमुख ख्यापनं सावद्ययोगस्य करोमीत्यर्थः । अथवा "पचक्खामि"त्ति प्रत्याचक्षे 'चक्षिड् व्यक्ताया वाचि' इत्यस्य प्रत्या पूर्वस्य रूप, प्रतिषेधस्यादरेणाभिधानं करोमीत्यर्थः । 'जाव साहू पज्जुवासामि' यावच्छब्दः परिमाण-मर्यादा-विधारणवचनः, तत्र परिमाणे यावत् साधुपर्युपासनं मम तावत् प्रत्याख्यामीति, मर्यादायां साधुपर्युपासनादक, अवधारणे यावत् साधुः तावदेव न तस्मात् परं इत्यर्थः । 'दुविह तिविहेण' द्वे विधे यस्य स द्विविधः सावद्ययोगः स च प्रत्याख्येयत्वन कर्म सम्पद्यतेऽतस्तं, : द्विविधं योग करणकारणलक्षणम्, अनुमति प्रतिषेधस्य गृहस्थेन कर्तुमशक्यत्वात्, पुत्रमृत्यादिकृतव्यापारस्य स्वयमकरणेऽप्यनुमोदनात् , 'त्रिविधेन' इति करणे तृतीया (हेतुकर्तृकरणे० श्री. सि. २-२-४४ ) 'मणेणमित्यादि सूत्रोपात्त विवरण, मनसा वचसा कायेन चति त्रिविधेन करणेन, न करोमि न कारयामाति सूत्रोपात्तमेव द्विविधमित्यस्य विवरणम्, अत्र उद्देशक्रममुलंप्य व्यत्यासेन निर्देशस्तु योगस्य करणाधीनतादर्शनार्थं, करणाधीनता हि योगानां करणभावे भावात् तदभावेऽवाच्ययोगस्य, 'तस्स' ति तस्य अनाधिकृतो योगः सबध्यते । अवयवावयविभावलक्षणसबन्धे षष्ठीय, योगस्त्रिकालविषयस्तस्यातीतमवयवं 'प्रतिक्रमामि' निवर्ते प्रतीपं क्रमामीत्यर्थः, "निन्दामि' जुगुप्से ' गर्हामि' स एवार्थः, पर केवलमात्मसाक्षिकी गर्दा, 'भन्ते' इति पुनर्गुरोरामन्त्रणं भक्त्यतिशयख्यापनार्थम- पुनरुक्तम्, अथवा सामायिकक्रियाप्रत्यर्पणाय पुनर्गुरोः सवोधनम्, अनेन चैतत् शापितम्-सर्वक्रियावसाने गुरोः प्रत्यर्पण कार्यमिति । उक्तं च भाष्यकारेण--- "सामाइअपच्चप्पण वयणो वाऽय भयतसद्दोऽपि । सवकिरियावसाणे, भणिअ पच्चप्पणमणेण" ॥१॥ अप्पाण"मिति आत्मानमतीतकालसावद्ययो. गकारिण “वोसिरामीपति ब्युत्सृजामि, विशब्दो विविधोर्थो विशेषार्थो वा विविध विशेषेण वा भृशं त्यजामीत्यर्थः । सामायिकग्रहणकाले सावद्यात्मपूर्वपर्याय- त्यागाद्रत्नत्रयात्मनवपर्यायोत्पादात् पायपर्यायिणोः स्यादभिन्नत्वादह नव्य उत्पन्नः, “आया खलुसामाइअ" मित्याधुक्तः । भत्र च 'करेमि भन्ते सामाइ- अ' मिति वर्तमानस्य सावद्ययोगस्य, प्रत्याख्यामीत्यनागतस्य, 'तस्स भन्ते पडिकमामी'त्यतीतस्यति त्रैकालिक प्रत्याख्यानमुक्तमिति त्रयाणा वाक्यानां न पौन- . . । .. ॥२८॥ . .

·- AFT, Or --- निन्दानि, पानं गामि अणागय परास्वमित्ति, नत न दण्डके सामान्यनियमग्रहणेऽपि विलक्षातः परम्पराप्रामाण्याम Verse महानतांत्र, तथा प्रतिमासर्गि--"जाव नियम पजुवासामित्ति-जइदिसामनययणमेज तहाविजनगोति अन्तो महुत्त निगमे (प) टान, ricit मनाए टायमिति" प्वं सामायिक इपिपिया प्रतिक्रामति, पयादागमनमालोच यथाज्येष्ठमाचार्यादीन् नन्दने, पुनरपि गुरु काम निfre. पोति पनि पुच्चति वा. एवं नेत्यमननेऽपि द्रष्टव्यम् , यदा तु पोषघशाला लगदे वा मामायिक गृहीत्वा तगाते TET गमन नानि, जालिमरिकः 7 गागिन्धरम्कन्धाविरुदन्छननामरादिराज्यालकरणालतो हासिकाधीयपादातिकरणकट्यापरिकरितो भेरीमाता- मानामावली परिगलाननमलगेऽनेकमामन्तमण्डलेभराहमहमिकासप्रेक्ष्यमाणपादकमलः पौरतनः मयरमगुल्गापदश्यमानो मनोरथै- मामानमामिान लगाननिपातान शिरःप्रणामाननुमोदमानः अहो भन्यो धर्मो य एवविधपसेन्गते दनि प्राकृतननरपि लाप्यमानोs: TRAFTARITTAL गावराति ा गति. तर गो गजरुकुदानि छत्रचामरोपानन्नु फुटसद्गरूपाणि परिहरति, आवश्यनू नु-"म न भाग पनि गाममद पुषयोलारगमादि वोसरइत्ति" भणित, जिनार्चन माधुनन्दन वा करोति, यदि त्यसौ कृतसामायिक एवं गन्छेत् तदा गजा. भाभिरपिपरणं , तब न पते का तथा कृतसामायिकेन पादाभ्यामेव गन्तव्य, तथानुनित भूपतीनां, आगतत्य च यावी आवफस्तरा न कोऽपमा Pान करोति, अग गया मद्रकस्तदा पूजा कृताऽन्नु इति पूर्वमेवासन मुशति, आचाश्चि पूर्वमेवोत्थिता आसते, मा उत्थानानुत्यानफ्रता दोगः भामिति भागनभासी गामापिक गेतीति वा ।" धर्ममग्रहः पृ. ८४-८५-८६ प्रकाशक-देवनंद लालभाई. जैनपुस्तकोसर फैड मुबई. यशोधक तपगन्छीय आनन्दगागरः, पागारश्यकतार्ण-वृहात मुत्ति-नपरप्रकरणगृत्ति आपकधर्मप्रकरणवृत्ति-गोगशाप्रवृत्ति-श्रामदिनकृत्यरवृत्ति-गमाराकर्णि-श्रुति नायक- प्रविक्रम गर्णि-दीपिकाटीकेगाानेकशाप्यभिरितो निधिः पूर्ववत् ।

·।
व्याख्यान
चातुर्मा
कथा ९
॥२९॥
अथ सामायिकस्याष्टौ नामानि उच्यते-समाइयं.१ समइयं २, सम्मवाओ ३ समास ४ संखेवो ५ । अणवजं च ६ परिण्णा
७, पञ्चक्खाणे य ८ ते अठं ॥ १ ॥ व्याख्या-सामायिकं समभावः १. समयिक संम्यग्दयापूर्वकै सर्वजीवेषु प्रवर्त्तनं २,सम्यग् वा
रागद्वेषभयादिपरिहारेण यथास्थितकथनं ३, समासः स्तोकाक्षरैः कर्मनाशकस्तत्त्वबोधः४,संक्षेपः स्तोकाक्षरा महार्था द्वादशांगी ५,
अनवद्यं निःपापाचरणं ६, परिज्ञा पापत्यागेन समताद्वस्तुतत्त्वज्ञानं ७, प्रत्याख्यानं परिहरणीयवस्तुत्यागः८,इत्यष्टौ नामानि.अथैपां
क्रमेणाष्टौ दृष्टांता दर्यते, तत्रादौ दमदन्तदृष्टांतो यथा- ।
हस्तिशीर्षनगरे दमदंतो राजा,तस्य चैकदा हस्तिनापुरस्वामिाभः पांडवैः कौरवैश्च सह सीमानिमित्तं महान विवाद: संजातः,तदनं
तरं कियद्भिर्दिनैर्दमदंते जरासंधनृपसेवार्थ गते सति पांडवकौरवैश्च तद्देशो भग्नस्तां वार्ता श्रुत्वा क्रुद्धो दमदंतः सद्यो बहुसैन्यमादाय
हस्तिनागपुरोपरि समागतस्तत्र चोभयेषां परस्परं महाद्धं संजातं, परं दैववशात्पांडवाः कौरवाश्च भन्नाः दमदंतस्तु विजयं प्राप्य स्व-
स्थानमायातः, तत एकदा स नृपः संध्यायां पंचवर्णवादलस्वरूपं दृष्ट्वा संप्राप्तवैराग्यः संसारमपि तादृशमेवासारं विभावयन् प्रत्ये-
कबुद्धतया प्रव्रजितः, ततः प्रतिग्राम विहरन् अन्यदा हस्तिनागपुरे प्रतोल्या बहिर्देशे कायोत्सर्गेण स तस्थौ, तदाराजवाटिकां गच्छ
द्भिः पांडवैर्मागें तं मुनि विलोक्य लोकमुखाच्च तं दमदंतराजर्षि विज्ञाय सद्योऽश्वेभ्य उत्तीर्य विधिनाभिवंद्य तस्य द्विविधमपि बलं
प्रशंस्य अग्रे चलितं, ततः कौरवाः समेतास्तेषु वृद्धेन दुर्योधनेन तथैव तं दमदंतं विज्ञाय बहुभिर्दुर्वाक्यस्तिरस्कृत्य साधुसमीपं च बीज-
पूरफलं प्रक्षिप्य अग्रेचलितं,ततो यथा राजा तथा प्रजेति न्यायात्तदनुगच्छद्भिः सर्वैरपि सैनिकैः काष्ठपाषाणादनिःक्षेपामुनेः समन्ता-
॥२९॥

·जिम्नां चत्वमिय पिदधे. अथ पवादलमानाः पांडवा मुनिस्थाने तन्महान्चत्वरं दृष्ट्वा लोकेभ्यः प्रश्नपूर्वकं तत्सर्व कौरवकृतं दुश्चेष्टि- ने जात्वा मास्तत्रागत्य पापाणादिदूरीकरणपूर्वकं तं दमदंतं प्रणम्य स्वस्थानं गताः,एवं पांडवैः सन्मानितः कौरवैश्चापमानितोऽपि न मनि: उभयत्र समभावं बभार, मनागपि रागद्देपो न कृतवान् । इति । समभावे दमदंतवृत्तांतः ॥ १॥ अथ दयापूर्वकवृत्तौ मेता- पांनो यथा- मेतायमुनिः प्राग्भवाचरितदुरितपशाद्राजगृहनगर्या चांडालकुले समुत्पन्नः, चांडाल्या च जन्मसमय एव मृतवत्सायै निदानवोटिपन्य स पन्छन्नमर्पितस्तद्गृहे स वृद्धि प्राप्तः, क्रमेण यौवने प्राग्भवमित्रदेवसाहाय्यादृष्टी श्रेष्ठिकन्या एकां च श्रेणिक- गपुनील परिणीनपान्.तनो दादशवर्षात देववचनात् श्रीवीरप्रभुममीपे प्रवज्यामादाय बहुदेशेषु विहरन् एकदा राजगृहनगर्या स्वर्ण का मिनाय प्रविष्टः तत्र सणंकारे भिक्षानयनाथ गृहांतःप्रविष्टे सति पश्चात् श्रेणिकनृपस्य देवपूजानिमित्तं तत्कृता अष्टोत्तरशत- परिताः पर्णययाः नीचपनिणा भक्षितास्ततथोडीय स भित्त्युपरि स्थितः, तावत्स सुवर्णकारः शुद्धाहारमानीय वहिः समागतः स्व कारनत्र सागवानपगन् तं साधुमेव तच्चौरं विचितयन् जगाद, भो साधो इहस्था यवाः केन गृहीताः ? तदा साधुना चिंतितं पदि पक्षिणा भािना इति वक्ष्ये ताहि मदचनादसी एनं क्राञ्चं हनिष्यति एवं विचित्य तेन मौनमाश्रितं, ततोऽतिरुष्टेन स्वर्णकारेण गालोमस्त कमाईयात्रण वई, तदा साधोश्चक्षुपी निःसृत्य पतिते, महती वेदना समुत्पन्ना, ततः स साधुरन्तकृत्केवली भूत्वा मुक्ति मामः इत्यं गाणांतोपगंगेपि तेन मेतार्यमुनिना जीवदयेव मनसिधृता, न किमप्यन्यचितितं, एवमन्यैरप्याचरणीयम् । इति। समायके नादृष्टांता॥अथ सत्यपादे कालिकाचार्यदृष्टांतो यया-तुरीमिणीनगर्या कालिकाचार्याणां भागिनेयेन दत्तनाम्ना पुरोहितेन छला- ३ ·चातुर्मा० ३०॥ व्याख्यान कथा ९ स्वस्वामिनृपं कारागारे निक्षिप्य स्वयं च राज्यभारंबिभ्रता अन्यदा च मातुः प्रेरणयाऽऽचार्यसमीपंगतेन तेन उन्मत्ततया धर्मग्रंया च सक्रोधं श्रीगुरुभ्यो यज्ञफले पृष्टे सति गुरुभिधैर्यमवलंब्य तस्याग्रे यज्ञो हिंसारूपो हिंसायाः फलं च नरक इति सत्यमेव वचः प्रोक्तं, न पुनरन्यथा. ततः कोऽत्र प्रत्यय इति तेन पृष्टे सति गुरुणोक्तं इतस्त्वं सप्तमे दिने कुक्कुरैभक्षितः कुंभ्यां पच्यसे,अत्रापि का प्रत्ययः? इति तेन पुनः पृष्टे सूरिणोक्तं, तस्मिन्नेव दिने तव मुखेऽकस्माद्विष्ठा पतिष्यति. ततोऽतिक्रुद्धेन दत्तेनोक्तं त्वं कथं मरिष्यसि ? गुरुणोक्तमहं समाधिना मर्त्तास्मि, मृतोऽपि च स्वर्ग गंतास्मि. तदा दत्तः सास्कृतिः सन् तत उत्थाय सूरिं च स्वभटैनिरुद्धय निजगृहं चागत्य प्रच्छन्नं स्थितः, ततः स दत्तो मतिमोहात्सप्तममपि दिनमष्टमं मन्वानोऽद्याचार्यमाणैः शांतिकं कुर्वे इति विचित्य गृहानिर्गतः, तदा एको मालिकः पुर्यां प्रविशन् कार्याकुलत्वात राजमार्ग एव मलोत्सर्ग कृत्वा तत्पुष्पैराच्छादयामास, तावत्तत्रैव मार्गे गच्छतो दत्त- स्याश्वखुरोत्क्षिप्ता सा विष्ठा मुखे पतिता. तदा स विष्ठास्वादाचमत्कृतः सन् पश्चान्निवृत्तस्तदैतस्य बहुविधदुराचारेण खिन्नैर्मूलमंत्रि- भिर्जितशत्रुनृपः पंजगन्निष्कास्य राज्ये स्थापितः, दत्तस्तु छलावा राज्ञे समर्पितः; राज्ञा च स कुंभ्यां प्रक्षिप्य अधश्चाग्नि प्रज्वाल्य श्वानान् (शुनो) विमुच्य स कर्थितः सन् मृत्वा नरकं गतः,आचार्यास्तु बहुधा सन्मानिताः इति सत्योक्तौ कालिकाचार्यदृष्टांतः।।३॥ अथ स्तोकाक्षरैर्महातत्त्वज्ञाने चिलातीपुत्रदृष्टांतो यथा-राजगृहनगर्या धनदत्तनामा व्यवहारी, तस्य चत्वारः पुत्राः, सुसमानामपुत्री, चिलातीपुत्रनामैको दासश्चासन्. एकदा श्रेष्ठी तं दासं दुराचारिणं विज्ञाय गृहाद् बहिनिष्कासितवान्. सोऽपि ततो निःसृत्य चौ- रपल्ल्यां गत्वा स्थितः. अथान्यदा स चिलातीपुत्रो बहुचौरान संमेलयित्वा राजगृहनगर्यामागतः, तत्र स्वयं च तस्य श्रेष्ठिनो गृहे " ॥३०॥ .

·, परिदय मुसमानामान्यां चादाय सयो गृहानिर्गतः, तावत् श्रेष्ठयपि कन्यानयनार्य चतुष्पुत्रसहितस्तत्पृष्ठे चलितः. एवं च कियति मार्गतिकान्त अधिनमत्यासन्नमागतं वीक्ष्य भीतथिलातीपुत्रः मुसमाया मस्तकं छित्त्वा करे च तद् गृहीत्वा,द्वितीयकरे च रुधिरलिप्तं गमगाटा परंतोपानरोह, श्रेष्ठी तु तत्स्वरूपं दृष्टा विषण्णः सन् पश्चादलितः. अथ चिलातीपुत्र एतादृशभयंकररूपेणाग्रे चलन मागे कार्यालगम्यं माधं च विलोक्यत्यमुवाच, भो मुंड! धर्म कथय ? नोचेदनेन खड्ड्रेन तवापि शिरश्छेत्स्यामि, साधुना तत्स्वरूपं तरीय सटिति णमो अरिहंताणं' इति पदमुन्नार्य आकाशे चोडीय उपशम ? विवेक २ संवरेति ३ पदत्रयात्मकं धर्म तदने उक्त्वाऽन्यत्र म. अय निशानीपुनस्तदर्थ विचारयन् आत्मनि तन्मध्यगमेकमपि गुणमपश्यन् तत्माप्त्यर्थं समपरिणामं दधानः करस्थं खङ्गादि ता परित्यस्य तन्गुनिस्थाने एप कायोत्सर्गेण तस्थी.तदानी हिं रुधिरगंधादुपागतेन कीटिकागणेन तच्छरीरं सच्छिद्रं कृतं, परं स मनागपिन चनाल, तृतीयदिने तत्रैव कालं कृत्वा स्वर्ग प्राप्तः॥इति।। समासे चिलातीपुत्रदृष्टांतः ॥४॥ अथ स्तोकाक्षरमहार्थकयने लीतिक पंडितवनुष्टयष्टांतो यथा-वनंतपुरे जितशबू राजा, तस्यैकदा शास्त्रश्रवणेच्छासीत्, तदा चतुभिः पंडितः श्लोकलक्षामितमे- रकं अयं विधाय नृपाय निवेदितं, नृपेणोक्तं एते ग्रंथा अतिमहांतो मया स्तोककालेन श्रोतुं न शक्यंते, तस्मात्स्वल्पावतेषां सारं गदत, तदा ननुभिः पतिः सारभूतमेकं लोकं निष्पाद्य नृपाग्रे प्रोक्तं, तयाहि-जीर्णे भोजनमात्रेयः, कपिलः प्राणिनां दया ॥ बृह- पतिरीवभागः, पंचालः सीपु माय ॥१॥ व्याख्या-आत्रेयनामा विद्वान् वक्ति-प्रथमं मुक्त आहारे जीणे सति पुनर्मोजनं कार्य- मिति बायपरमार्थः १. कपिलपंडितः माह-सपा प्राणिनां दया कार्यति धर्मशास्त्रपरमार्थः २, बृहस्पतिनामा विद्वान् वदति-क- द

·4
चातुर्मा
॥ ३१॥
व्याख्यान
कथा ९
स्यापि विश्वासो न कार्य इति नीतिशास्त्रसारः ३, पंचालो विद्वान ब्रूते-स्त्रीपु मृदुता धार्या परं तासामंतोन ग्राह्य इति कामशास्त्र-
रहस्यं४,एवं स्तोकाक्षरैर्वह्वर्थकथनं द्वादशांगीरूपं संक्षेपसामायिक बोध्य॥५॥अथ निष्पापाचरणे धर्मरुचिसाधुदृष्टांतो यया-धर्मघो-
पाचार्यस्य शिष्यो धर्मरुचिनामा साधुनगरे आहारार्थ भ्रमन रोहिणीनामब्राह्मण्या गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः, तया कुटुम्बनिमित्तं मि-
ष्टभ्रान्त्या निष्पादितं कटुकतुंबिकाशाकं विषप्रायं विज्ञाय दुष्टबुद्ध्या साधवे दत्तं, साधुना तु सरलस्वभावेन तद् गृहीत्वा स्वस्थाने
आगत्य गुरुभ्यस्तद्दर्शितं. गुरुभिस्तद् दृष्ट्वा मोक्तं भो महानुभाव ! इदं शाकं विषप्रायमस्ति. तस्मानिखद्यस्थंडिले गत्वा परिष्ठापय ।
तदा धर्मरुचिसाधुर्गुज्ञिया निवद्यभूमौ गत्वा यावत्तच्छाकं परिष्ठापयितुं लग्नस्तावत्तन्मध्यात्पतितबिंदुमात्र एव तद्धाकृष्टा बढ्यः
कीटिका संमिलितास्तद्धग्रहणेनैव च मृताः, अथैवं बहुकीटिकामरणं दृष्ट्वा पापभीरुःसाधु वदयां चिंतयन् सर्वजीवैः सह क्षामणां
कृत्वा तत्र स्थितः सन् स्वयमेव तत्कटुकतुंबिकाशाकं भुक्तवान,न पुनः परप्राणिवधभिया परिष्ठापितवान्. ततः सद्यो मृत्वा स सद्गति
प्राप्तः॥इति॥निष्पापाचरणे धर्मरुचिदृष्टांतः॥६॥अथ पापत्यागेन यद्वस्तुतत्त्वज्ञानं, तत्र इलापुत्रदृष्टांतो यया-इलानगरे धनदत्तश्रेष्ठी,
तस्य इलादेवीसेवनात् इलापुत्रो नाम पुत्रो जातः, स चैकदा तत्रागतानां विदेशिनटानां नृत्यं पश्यन् अतिसुंदररूपां नर्त्तकपुत्रीं वि-
लोक्य प्राग्भवस्नेहात्तस्यामत्यंतानुरक्तो बभूव, ततःसद्यो गृहमागत्य पितरं प्रति उवाच, भो तात! मां प्रति नर्तकपुत्री परिणाययस्व,
नोचेदूमरणमेव शरणीकरिष्ये परमपरकन्यापाणिग्रहणं सर्वथान विधास्ये, तदा पित्रा तस्यात्याग्रहं विज्ञाय कथमपि निषेद्रुमशक्नु-
वता वृद्धनटसमीपं गत्वा तस्य पुत्री मागिता. नटेनोक्तं यद्ययमस्मकलां शिक्षयित्वा बहुधनं चोपाय॑ अस्मज्ञातिं पोषयेत् तर्हि-
॥३१॥

·, अस्मत्युव्याः पाणिग्रहणं कुर्यात्. श्रेष्टिना तद्वचः श्रुत्वा इलापुत्रं प्रति सर्वोऽपि वृत्तांतः प्रोक्त , इलापुत्रस्तु तदप्यंगीकृत्य हठेन गृहा. निगत्य नटेशु संमिलितः ततः कियता कालेन तेषां सर्वकलासु निपुणो भूत्वा वेनातटनगरं प्राप्तः, तत्र राज्ञे स्वकलादर्शनाय स्वयं - समामा रमते स्म. सा नटपुत्री च वंशपाय स्थिता गानं करोति स्म, तदा तां नटपुत्रीं विलोक्य राजा चलचित्तः सन् चिंतयति स्म,ययेष इलापुत्रो वंशानिपत्य म्रियते तहि एनां कन्यामहं गृहामि अथ इलापुत्रः सर्वा एव कलाः कृत्वा वंशादुत्तीर्य दानग्रहणेच्छया नृपपुरः स्थितः,गतात व्यग्रतया मया नृत्यं न दृष्टं,ततः पुनः कुरु? तदा तेन धनलिप्सया पुनर्नृत्यं कृतं,परं राज्ञा तन्मरणमिच्छता पुनस्तयेवोक्तं. ततः म तृतीयवारं पुनवेशमारुह्य रमते स्म. तस्मिन्नवसरे एकभाग्यवतः श्रेष्टिनो गृहे एकः साधुराहारार्थ गतस्तदा सर्वा- लंकाविभूषिताऽतिसुंदरांगी श्रेष्ठिपली सद्यः समुत्याय सानंद वंदनां विधाय मोदकैः स्थालं भृत्वा साधुं प्रति लाभयति,साधुरप्यधोर- दिः गन 'इत्यं इत्यामिति' शब्दमुच्चरन्नाहारं गृह्णाति. एतत्स्वरूपं वंशारूढेन इलापुत्रेण दृष्टं, तदासी स्वयं नर्तकीनिमग्रचित्तोऽपि तयो- निर्विकाग्भावदर्शनात् सत्यः संप्राप्तवैराग्योऽनित्यादिभावनां भावयन् केवलज्ञान प्राप, देवर्महोत्सवो विहितो, वंश एव च सिंहासन पभा, तत्सरूपदर्शनान्नृपादयोऽपि प्रतिबुद्धाः ॥इति। परिजाया मिलापुत्रदृष्टांतः ॥७॥ अथ परिहरणीयवस्तुत्यागे तेतलिपुत्रदृष्टांतो गया-तेतलिपुरे कनककेतुनामराजा, स च राज्यलोभाजातमात्रान् स्वपुत्रान् विनाशयति. तस्य राज्ञस्तेतलिपुत्रनामामात्यस्तस्य पो- हिला नाम भायां, मा च प्रयमं मंत्रिणोऽतिवल्लभासीद,पश्चात्कयचिदनिष्टा जाता,एकदा तस्या गृहे आहारार्थमेका साध्वी समुपा- गता, मंत्रिपन्या तां प्रति प्रणम्य भर्तृवशीकरणोपायः पृष्टः, साव्या प्रोक्तं धर्मः सेव्यो येन सर्वेष्टार्याः सिदयांत, ततः सा सं- - - ·चातुर्मा ॥३२॥ साराद्विरक्ता सती दीक्षाग्रहणार्थं पति पप्रच्छ, मंत्रिणोक्तं दीक्षां गृहाण, परं याद त्वं देवपदं प्राप्नुयास्तहि मां प्रतिबोधयेः, तयापि व्याख्यान तदचोंगीकृत्य दीक्षामादाय आयुःक्षये समाधिना मृत्वा देवपदं प्राप्तं, अथ मंत्रिणा राज्ञ एकः पुत्रो जातमात्र एवं प्रच्छन्नं गृहीत्वा कथा ९ खगृहे वर्द्धित आसीत्. एकदा कनककेतुनृपे परलोकं गते सति मंत्रिणा स कनकध्वजकुमारो राज्ये स्थापितः, राज्ञा च सर्वमपि राजकार्यममात्याधीनं कृतं, ततो मंत्री अहनिशं राजकार्ये मग्नः सन् कदापि धर्मकृत्यं न कृतवान्. तस्मिन्नवसरे देवपदं प्राप्तया पो- ट्टिलया मंत्रिणस्तत्स्वरूपं दृष्टा तत्पतिबोधाय नृपादयः सर्वेऽपि लोकास्तत्पराङ्मुखा विहिताः, ततो नृपास्थानं गतेन मंत्रिणा का- प्यादरमलभमानेन सद्यो गृहमागत्यात्मनः कुमरणाशंकया स्वहस्तेनैवानेके मरणप्रयोगाः कृताः, परं देवेन सर्वेऽपि वैयर्थ्य नीताः, ततो विलक्षीभूय स्थितं मंत्रिणं प्रति देवः प्रादुर्भूय उवाच, भो मंत्रिन् ! ईदृक्संसारस्वरूपं विद्यते, तत्त्वतो न कोऽपि कस्यापि स्वज- नोऽस्ति. इत्यादिवचनैत्रिणं प्रतिबोध्य देवः स्वस्थानं ययौ, मंत्र्यपि सर्व विभवं परित्यज्य सद्यो दीक्षा जग्राह. इति प्रत्याख्याने तेतालपुत्रदृष्टांतः ॥ इति सामायिकपदं व्याख्यातम्. अथावश्यकपदं व्याख्यायते, तत्राभयकालं यदवश्यं कर्त्तव्यं तदावश्यकं प्रतिक्रमणमित्यर्थः,तत्फलं चेद-आवस्सएण एएण। सावी जइवि बहुरओ होइ ॥ दुक्खाणमंतकिरियं । काही अचिरेण कालेण ॥ १॥ व्याख्या-श्रावको यद्यपि बहुरजस्को बहुपापयुक्तो भवति तथाप्येतेनावश्यकेन कृत्वा स्तोकेन कालेन दुःखानामंतक्रियां विनाशं करिष्यतीति, किच-आवस्सअं उभयकालं, ओसह ॥३२॥ मिव जे करंति उज्जुत्ता ॥ जिणविजकहियविहाणा, अकम्मरोगा य ते टुति ॥२॥ व्याख्या-श्रावका उपयोगयुक्ताः संतः प्रभातसं- **** .- ·KIPEECent , मामालयोनिनबंधकथितायिना मम्यक्प्रकारेण ओपधमिवावश्यकं कुर्वति, ते कर्मरोगरहिता भवतीति. प्रतिक्रमणनियमे साजण- महरात, म चौसाजणमिहनामा श्रेष्ठी विनंध्यं कालवेलायां प्रतिक्रमणं विना भोजनं न कार्यमिति नियमवान् बभूव. एकदा पीगंजपाननादेन केनचिदपगधेन म कारागारे निप्तस्तदा तत्र स्थितेनापि तेनारक्षकपुरुपेभ्यः पंचाशत्पंचाशनिमतान् सुवर्णनिष्कान् दत्त्वा प्रत्ग, मनिकमणं कृतं, अन्यदा ग्लद्रयपरीक्षणव्यतिकरे तृतीयं ग्लं जगन्मध्ये त्वमिति वचनात्प्रसन्नेन सुरत्राणेन स मुक्तः ममानिता. तदा भतिंगरक्षकनिकास्तस्य पशात्यदत्तास्ततः श्रेपिना ते निष्कास्तेभ्य एव दत्ताः, प्रोक्तं च अहो एतन्द्रनं कियत् ! गनीमन्यं पनिझमणं मया कृतं भालाहाय्यादिति दृष्टांतः ॥ अय पाप, व्याख्यायते--धर्मस्य पोपे पुष्टि दत्ते तत्पीपचं, तच्चाहार ? शरीरसत्कार २ गृहव्यापार ३ अब्रह्म ४ निवृत्ति- कप गोणं, तगलं -पांसहि य सुहे भावे । असुहाइ खवेइ नत्यि संदेहो । छिदेइ निरयतिरिगई। पोसह विहिअप्पमत्तेणं ॥१॥ पापयनरियग्ने कामदेवष्टांत:-यथा कामदेवश्रावकः पोपवे स्थितः मन् निशायां मिथ्यात्विदेवेन-दुष्टगज १ नाग २ पिशाच २ रुपया क्षोभितोऽपि मनांवा मायर्मनागपि न क्षुभित इति. अथ देवाननसानविलेपनानि व्यास्यायन्ते.-देवस्य श्रीजिनंद्रस्य तत्प्रतिमायाश्च अर्चनं वासादिना, सानं जलादिना,विलेपन च चंदनादिना कर्तव्यमेतत्पवयण सर्वोऽपि पूजामकारः चितः पूजाफलं चेदं-सयं पमजणे पुन्नं, सहस्सं च विलेवणे ॥ सयसा- हामिया माला, अणतं गीयवाइयं ॥ १॥ इत्यादि, अत्र दृष्टांताः स्वयं वाच्याः। अथ ब्रह्मक्रिया ? दान २ तपोमुखानि ३ व्याख्या- ANY.."

·। - व्याख्यान चातुर्मा० ११ ३३ ॥ कथा९ यंते, तत्र ब्रह्मक्रिया ब्रह्मचर्य सुदर्शनश्रेष्ठयादिवत् शीलव्रतपालनमित्यर्थः, तत्फलं यथा-जो देइ कणयकोडिं, अहवा कारेइ कणय- जिणभवणं ॥ तस्स न तत्तिय पुन्नं, जत्तिय बंभव्वए धरिए ॥ १॥ इति. ॥ तथा दानं हि-अभय १ सुपात्रा २ नुकंपो ३ चित ४ कीर्ति ५ भेदात्पंचविधं, तत्र द्वाभ्यां मोक्षः त्रिभिश्च भोगप्राप्तिः, इहाभयदाने दृष्टांतो यथा- राजगृहे सभास्थितेन श्रेणिकनृपेण प्रोक्तं, संप्रति नगरे किं वस्तु सुलभं स्वादु चास्ति ? क्षत्रियाः पोचुमसिं समर्घ स्वादु चा- स्ति, तदा अभयकुमारेण चिंतितं, एते निर्दयाः, अथ यथा पुनरप्येवं न जल्पेयुस्तथा कुर्या. ततो रात्रौ सर्वक्षत्रियगृहेषु पृथ'पृथग्ग- त्वाऽभय एवमवादीत्. भो क्षत्रियाः राजपुत्रशरीरे महाव्याधिरुत्पन्नोऽस्ति. यदि मनुष्यसत्कं कालेयमांसं टंकद्वयमितं दीयते तदा स जीवति नान्यथेति वैद्यैरुक्तमस्ति. ततो यूयं राज्ञो ग्रासजीविनो भवद्भिवैतत्कार्य कर्त्तव्यं, तदा एकेनोक्तं दीनारसहस्रं गृहाण ? पर मां मुंच ? अन्यत्र गच्छ ? अभयेन तद गृहीतं, एवं रात्री प्रतिगृहं परिभ्रम्य तैर्दत्तानि बहूनि दीनारलक्षाण्यादाय प्रभाते नृपस- भायां तद्धनं क्षत्रियेभ्यो दर्शितं, प्रोक्तं च अहो गतदिने यूयमेव वदथ यन्मांसं सुलभमिति. अद्य तु एतावता द्रव्येणापि तन्मासं न प्राप्तं, ततो लज्जितास्तेऽभयेन हकिताः, मांसभक्षनियमं प्रापिताश्च, अत्रार्थे श्लोका-स्वमांसं दुर्लभं लोके, लक्षणापि न लभ्यते ॥ अल्पमूल्येन लभ्येत, पलं परशरीरजं ॥ १॥ एवमन्यैरप्यभयदानबुद्धिार्यति ॥ तथा तपो हि दुष्टाष्टकर्मविनाशकं सकललब्धिजनकं बाह्याभ्यंतरभेदतो द्वादशविधं दृढप्रहारिवव्यात्मभिः समाचरणीयं । तपोमु- खानीत्यत्र मुखशब्द आद्यर्थस्तेन भावनादिपरिग्रहः, इति व्याख्यातं ब्रह्मक्रियादिपदत्रयं । किंचात्र धर्माधिनात्मनिंदा, कर्तव्या, न - " .

·परनिंदा, तर चित्पुत्रीदृष्टांतः, स चे-कांचनपुराधीशेन जितशत्रुराजेन स्वस्य नवीनसभायां कनकमंजरीनामचित्रकरसुतानिर्मितं
चित्रमयूर साक्षान्मयरमिव दृष्टा तचातुर्यगुणरंजितेन सा परिणीता, तया च स्वबुद्ध्या प्रत्यहं नवनवकथाकथनेन नृपः पण्मासान् या-
यत् स्वायामे आनीतः, तदा राज्ञा बहु मन्यमानापि सा प्रतिदिनं स्वगृहे एकांतदेशे उपविश्य पित्गृहसंबंधिसामान्यवेपं परिधाय हे
आत्मन् ! गजमान्यत्वमस्थिरमस्ति, अतोऽहंकृतिर्न विधेया, तब पितृगृहसंबंधिनी त्वियं ऋद्धिरस्तीत्यादिवचनैरात्मानं निदति स्म
अथ उलं पश्यंतीभिः सपत्नीभिस्तयाकुर्वाणां तां विलोक्य नृपायोक्तं, एषा तु भवतां कार्मणं करोति, ततो राज्ञा परीक्षार्थमेकदा-
कस्मादागत्य तामात्मनिंदां कुर्वाणा दृष्ट्वा तुष्टेन पट्टराज्ञी कृता, अपराश्चापमानिताः, एवं धर्माथिभिरात्मनिंदा कार्येति ।।
अन्यच चातुर्मासिकपरािधयितुकाम व्यात्मभिरस्मिन् दिने स्खे स्वेऽतिचारा आलोचनीयाः,गुर्वादिसमक्षं च तेपां मिथ्या-
हष्कृतं च वाच्यं, तत्र साधूनां चरणसप्तति (७०) करणसप्तति (७०) मिलनाचत्वारिंशदधिकशत (१४०) मतिचारा भवंति,
ते च प्रत्यगोरखभपान लिख्यते । श्रावकाणां तु चतुर्विशदधिकशतमतिचाराः (१२४) स्युस्ते संक्षेपतो दयते-पण संलेहण ५
पत्ररम-कम्म १५, नागाइ अठ पत्तेयं २४ ॥ वारस तव १२ विरयतिगं३ । पण सम्म ५ वयाण पत्तेयं ६०॥ १॥ व्याख्या-
• HiT यादगं या-उय (१) ममणधम्म (१०) संजम (१७), वेयायच न (१०) चमगुत्तीओ (.)। नाणाइनिअ (३) तव
(१२), निगमों (४)ो चरणमेय ॥ १ ॥ पिट विमोली ( ४ ) समई (५) भाषण (१२), पटिमा २ (१२) इदिय निगेहो । (५)
7 (२) गगीको (१), अभिगो (४) चेप करण तु ॥ २ ॥

·व्याख्याने
कथा ९
चातुर्मा०
॥३४॥
*****************
.
संलेखनायाः पंचातिचारास्तथाहि-अत्र इतस्तपःप्रभावादहं मनुष्यो राजादिर्भूयासमिति इहलोकाशंसा १, इतोऽनुष्ठानात्परलोके
देवो भूयासमिति परलोकाशंसा २, कृतानशनोऽहं लोकैः पूज्योऽस्मि, अतश्चिरं जीयासमिति जीविताशंसा ३, अपूज्यत्वाव्या-
धिपीडितत्वारा शीघ्र म्रियते चेदरमिति यत्प्रार्थनं तन्मरणाशंसा ४, रूपं शब्दश्च कामौ, गंधरसस्पर्शाभोगास्ते ममप्रशस्ता भूया-
सुरिति या इच्छा सा कामभोगाशंसा ५, संलेखनां कृत्वा यद्येवं चिंतयात तदातिचाराः,एषु च यदि कोऽपि कालत्रयसंवधी अति-
चारो लग्नो भवेत्तदा तस्य मे मिथ्यादुष्कृतमिति संघादिसमक्षं वाच्यं, एवमग्रेऽपि बोध्यम् । अथ पंचदश कर्मादानातिचारा यथा-
आजीविकादिनिमित्तं काष्ठदहनेन अंगाराणां करणं, तद्विक्रयणं, इष्टिकापाचनमित्यादि अंगारकर्म १, वृक्षादेः पत्रपुष्पा-
देर्वा छेदनविक्रयणादि वनकर्म २, शकटानां तदंगानां च निष्पादनवाहनादि शकटकर्म ३, शकटवृषभादीनां भाटकेनार्पणं भा-
टकर्म ४, हल-कुदालादिभिर्भूमिविदारणं पाषाणादिघटनं, यवादिधान्यानां भुंजनादिकरणं च स्फोटककर्म ५, प्रथमत एव म्ले-
च्छादिभ्यो मूल्यदानेन गजदंताद्यानाय्य विक्रयणं, आकाराद्वा स्वयमानीय विक्रयणं दंतवाणिज्यं ६, लाक्षा-नीली-मनःशिलादेः
सुलितधान्यादेश्च विक्रयो लाक्षावाणिज्यं ७, मद्य-मांस-घृत-तैलादिरसविक्रयो रसवाणिज्यं ८, यस्मिन् भक्षिते प्राणी म्रियते त-
दिषं, तस्य वाणिज्य विषवाणिज्यं ९, द्विपद-चतुष्पदादिविक्रयः केशवाणिज्यं १०, तिलेक्ष्वादीनां यत्रैः पीडनं ११ वृषभादेर्वृषण-
कर्णादिच्छेदनं नि छनकर्म १२, क्षेत्रादौ वढेालनं दवदानं १३, गोधूमादेः पोक्षः (पार्थः) सरोहृदादिशोषश्च प्रसिद्धः १४,
असत्यो दुःशीला दास्यादयस्तासां पोषणमसतीपोषः १५, ॥ इति ॥ पंचदश कर्मादानातिचाराः ॥
॥३४॥

·वानस्या अनिचाग यया-अकालवेलायां प्रतिषिदिने वा श्रुताध्ययनं १, गुरोजानोपकरणानां पुस्तकादीनां वा पादादि- मंघटनेनाविनयकरणं २, नया पपामेर बहुमानस्याऽकरणं ३, उपधानयोगादि विना श्रुताध्ययनं ४, यस्य पायें श्रुतमधीतं तस्य गुरीनाम्नोकालपनं ५, देववंदनप्रतिक्रमणादी शुदाक्षराणामपटनं ६, तव शुद्धार्थस्यापठनं ७, तत्रैवाऽशुन्द्रयोः सूत्रार्ययोः पठनं ८, निजातम्याटी अतिचागः ॥ दर्शनम्याप्पष्टी अतिचागरतयाहि-देवगुरुवर्मविषये शंकाकरणं १, साण्याप दर्शनानि गोभनानीति श्रद्धाकरणं २, ध. मंगा ले गहरणं ३, मिथ्यादृष्टीनां महत्तं दृष्ट्वा तदुपरि तीवरागकरणं ४, साधादीनां गुणश्लाघाया अकरणं ५, नवप्र- तिबुद्धवाटादेः स्थिरताया अकरणं ६, साधर्मिकाणां वात्सल्याऽकरणं ७, सति सामर्थ्य जिनशासनस्य प्रभावनाया अकरणं ८, इनि दर्शनस्याष्टी अतिचागः ॥ तथा पंचाना समितिनामीयर्यादीनां ५, तिसृणां च गुप्तीनां मनोगुप्त्यादीनां ३,तयाविधाऽपालने चारित्रस्याष्टी अतिचाराः । क्या 'अणगणमणोयोग्या' इत्यादि द्वादशतपोभेदानां सम्यगकरणे तपमो द्वादशातिचागः । तथा मनोवीर्य १ वचनवीर्य २ काय- गंगागा ३ देशवंदनप्रतिक्रमणस्वाध्यायदानशीलादी अस्फोरणे वीर्यस्य त्रयोऽतिचाराः । सम्यक्त्वस्य पंचातिचाराः, यया श्रीजि. मनोकादाय मन्दहः शंका १, अन्यान्यदर्शनाभिलापः कांक्षा २, धर्मफलं प्रति सन्देहो विचिकित्सा, अथवा मलमलिनवपुषः गायन दृष्टा जुगुप्माकरणं विचिकित्मा ३, मिथ्यादृष्टीनां प्रशंसनं कुलिंगप्रसा४, मिथ्यादृष्टिभिः सह परिचयः कुलिंगसंस्तवः५॥

·व्याख्यान
चातुर्मा०
॥३५॥
कथा १
अथ द्वादशव्रतानां षष्ट्यतिचारा उच्यते. तत्र प्रथमं स्थूलपाणातिपातविरमणव्रते पंचातिचारा यथा--निर्दयतया पश्वा-
दीनां कशादिभिस्ताडनं वधः १, रज्ज्वादिभिर्गाढवंधनं बन्धः २, शस्त्रेण कर्णादिकर्तनं वृषणच्छेदनं च छविच्छेदः, छविः शरीरं
तस्य छेद इति व्युत्पत्तेः ३, गवादीनां स्कंधे पृष्ठे च सामर्थ्यातिरिक्तभारारोपणमिति भारः ४, वृषभादीनां वेलाप्राप्तावपि अन्नज-
लघासनिवारणा भक्तपानव्यवच्छेदः ५॥ स्थूलमृपावादविरमणव्रते पंचातिचाराः, यया--त्वं चौरस्त्वं जार इत्यादि परं प्रति अवि-
चार्यभाषणं सहसाभ्याख्यानं १, एकांते स्थितान कानपि विलोक्य एते राजविरुद्धं चिंतयंतीति प्रकाशनं रहोभ्याख्यानं २, विश्वा-
सिभिः स्वदारैः स्वमित्रैर्वा यत्प्रच्छन्नं कथितं तस्यान्येषामग्रे प्रकाशनं स्वदारमन्त्रभेदः ३, कष्टे पतितस्य कस्यचित् पृच्छतोऽलीक-
मीदृशं वदेरित्यादिशिक्षणं मृषोपदेशः ४, कूटलेखश्च प्रतीतः ५॥ स्थूलादत्तादानविरमणव्रते पंचातिचाराः, यथा-चौराहृतवस्तुग्र-
हणं स्तेनाहृतं १, चौराणां शंबलादिदानेन साहाय्यकरणं स्तेनप्रयोगः २,घृतादौ तादृशवस्तुनो वशादेर्मीलनं तत्प्रतिरूपक्षेपः ३, वि-
रोधिराज्ये लाभार्थ वस्तुविक्रयणार्थ गमनं विरुद्धगमनं ४, लोकप्रसिद्धतुलामानयोन्यूनाधिककरणं कूटतुलाकूटमानं ५॥स्थूलमै-
थुनविरमणव्रते पंचातिवारा यथा-वेश्यायां १, विधवायां २, कन्यायां ३ वा गमनं अपरिगृहीतागमनं १, भाटकप्रदानेन स्तोक-
कालं यात्मीया कृता तस्यां गमनं ईत्वरीगमनं २, अंगं स्त्रीपुरुषचिदं, तदन्यानि अंगानि कुचकक्षोरुवदनादीनि तेषु रमणं अनं-
गक्रीडा ३, स्वापत्यानामिव अन्यापत्यानां परिणायनं परविवाहकरणं ४, कामभोगेषु गाढाभिलाषस्तावानुरागः ५॥ स्थूलपरिग्रहप-
रिमाणवते पंचातिचाराः, यथा-गणिम १ धरिम २ मेय ३ परिच्छेद्य ४ भेदाच्चतुर्विधस्य धनस्य शालिगोधूमादेर्धान्यस्य च सम-
-
॥३५॥

·--- ** * चम्य गन्यंकागदिना स्वीकृत्य नियमावधिं यावत्तत्रैव व्यवस्थापनं १, क्षेववास्तुनोर्मध्यरर्तिवृत्त्यादिदीकरणेन एकीकरणं २, पूर्ण- मी ग्रहीष्यामीति बुद्ध्या रूप्यस्वर्णाभार्यादिभ्यो दानं ३, कुप्यस्य स्थालादीनां दशकादः संयोज्य पंचकादिकरणं ४, पूर्व गामान्यतो नियम विधाय पचात् सगर्भयोद्विपदचतुष्पदयोदणं ५,. अथ षष्ठे दिक्परिमाणाख्ये गुणवते पंचातिचाराः, यथा-उर्धाधस्तिर्यक ३ प्रमाणातिकमेग वस्त्रानयनप्रेपणाभ्यां त्रयोति- चागः ३, अन्यदिग्योजनानामन्यस्यां दिशि क्षेपणं क्षेत्रवृद्धिः ४, किंचिद् स्वयमेव कृतदिक्प्रमाणविस्मरणं स्मृत्यंतर्धान ५ ॥ मममे भोगापभोगवते पंचातिचाराः, यथा-सचित्तभक्षणकृतनियमस्य कृततत्परिमाणस्य वा घुमो दाडिमादि यत्सचित्तं वस्तु तस्य भाणं १, पकाम्रफलादिसचित्तप्रतिवद्धं तस्य भक्षणं २, अचालितकणिकादि 'अप्पोल' मित्युच्यते, तस्य भक्षणं ३, पृथुकादि 'दापोल' मित्युच्यते, तस्य भक्षणं ४, अतृप्तिजनका लघुवीजा औषधयस्तुच्छौपधयस्तासां भक्षणं ५ ॥ अष्टमे अनर्थदण्डविरमणे पंचातिनागः; यया-कामोद्दीपकगात्राभ्यासः कंदर्पः १, मुखाक्षिभूविकारपूर्विका भंडचेष्टा कौकुच्य २, गाल्याद्यसंघद्धालापित्त्वं मीराय ३, मंयुनस्य उसलमुशलघरट्टादेधारणं संयुक्ताधिकरणं ४, नानादिसमये अधिकतलमृत्तिकादिसामग्रीमेलनं, सरोवगदी मानादिकरणेन पृथिव्यफायादिविराधनं च भोगोपभागातिरेकः ५॥ अथ नरमे नामायिकवते पंचातिचाराः, यथा-मनसि पापव्यापारचिंतनं मनोदुम्मणिधानं १, विकथाकग्णं वाग्दुम्पणिधानर, अमसिलेगिते स्थाने हस्तादिक्षेपणं कायदुःमणिधानं ३, सामायिकं कृत्वा मुहूर्त्तमात्रमपि तदासेवनया अकरणं अनवस्थानं ४, PickcEREYSIS:- 457" st:

·।
चातुर्मा०
॥३६॥
व्याख्यान
कथा :
सामायिक मया कृतं न वेति स्मृतिविहीनता ५॥ दशमे देशावकाशिकवते पंचातिचाराः, यथा--परं प्रति त्वया इदमानेतव्यमिः
त्युक्त्वाभिग्रहविषयकदेशात्परतो वस्त्वानयनं आनयनप्रयोगः १, त्वयेदं मम वस्तु गृहादौ नेतव्यमित्युक्त्वा स्वपार्श्वस्थाधिकवस्तुनोऽ-
भिगृहीतदेशात्स्थानांतरे मोचनं प्रेष्यप्रयोगः २, कंचित् कार्येणाकारयंतं दृष्ट्वा स्वकार्यसाधनार्थं शब्दकरणं शब्दानुपातः ३, तथैव
परंप्रति स्वस्य रूपदर्शनं रूपानुपातः ४, अभिगृहीतदेशादू बहिः कार्यज्ञापनाय पाषाणादिक्षेपणं पुद्गलक्षेपः ५॥ एकादशे पौषधव्रते
पंचातिचाराः, यथा-अप्रतिलेखितदुःप्रतिलेखितशय्यासंस्तारकासेवनं १, अप्रमार्जितदुःप्रमार्जितशय्यासंस्तारकासेवनं २, अप्रति-
लेखितादिभूमिकासु उच्चारप्रस्रवणपरिष्ठापनं ३, अप्रमार्जितादिभूमिकासु उच्चारादिपरिष्ठापनं ४, प्रभातसमये अमुकमाहारं पाच-
यिष्यामीत्यादिप्रकारचिंतनं ५॥ द्वादशे अतिथिसंविभागव्रते पंचातिचाराः, यथा-साधुमागच्छंतं दृष्ट्वाऽदानबुद्धया देयद्रव्यस्य
सच्चित्तोपरिस्थापनं १, सच्चित्तेन फलादिना देयवस्तुन आच्छादनं २, स्वकीयमपि मोदकादिद्रव्यमन्यदीयमेतदिति कथनं ३, यदि
एतेन निःस्वेनापि दानं दत्तं तत्किमहमतोऽपि हीन इति मात्सर्यादानं ४, आहारमानीय भुंजानानां भुक्तवतां साधूनां निमंत्रणं,,
यथा मदीयोऽभिग्रहोऽपि न भज्यते, वस्त्वपि एते न गृहंतीत्यभिप्रायेणेति५॥ इत्थं द्वादशव्रतानां षष्ट्यतिचाराः, सर्वेऽपि मिलिताः
(१२४) इति..एषां मध्ये ये केऽप्यतिचारा लग्ना भवेयुस्तेषां मे मिथ्यादुष्कृतमस्तीति संघादिसमक्षं वाच्यं, ततः सर्वेष्टार्थसिद्धिः ॥
॥ इति चातुर्मासिकत्रयव्याख्यानं समाप्तं ॥
।
॥३६॥

·॥ श्रीपर्युपणाथष्टाहिकाव्याख्यानम् ।। शांती शांतिकार, नता स्मृत्वा च मानसे ॥ अष्टाहिकाया व्याख्यानं, लिख्यते गद्यवंधता॥ १॥ इह च सकलदुष्क- मेवागिण विमल वर्मकर्मकारिणि इह परत्र च कृतमभूतशर्मणि श्रीपर्युपणादिपर्वणि समागते सति, सकलमुरासुरेंद्राः संभूय श्रीनंदी. भग्नामान भेष्टमीपे धम्मदिमानं कर्तुं गच्छंतिः तत्र तावन्नंदीश्वरदीपस्य मध्यभागे चतुर्दिक्षु चत्वारोंजनगिरयः संति, अंजनवर्णाः पांता इत्यर्थः । तेषां प्रत्येकं चतुर्दिक्षु चतस्रो वाप्यः संति, तासां वापीनां मध्यभागेषु दधिमुखाःपर्वताः संति,दधिवर्णाः श्वेतवर्णा इत्यर्थः । पुनदयोर्याप्योरतरे दो दी रतिकरपर्वती वर्तेते, रक्तवर्णा इत्यर्थः । एवं कांजनगिरिः, समंताचत्वारो दधिमुखा अष्टी र रतिकगः संति, संमिलने दादश, त्रयोदशश्च स्वयमंजनागरिः, इत्यं चतुर्दिशु चतुर्णामंजनगिरीणां सपरिकराणां मिलने आता दिपंचाशादियः, ते च प्रयग्नामसंरुपया चत्वारीजनगिरयः (४), षोडश दधिमुखाः (१६), द्वात्रिंशद्रतिकरपर्वताः (३२), तेषा- सुपर जिनभानमतीति द्विपंचाशजिनभवनानि संति, तेषु च जिनचैत्येषु प्रत्येक चतुर्विशत्यधिकशतं जिनविवानि संति, मपा मिलनेष्टरत्वारिंशदधिकचतुःपष्टिशतानि (६४१८) जिनबिवानि भवंति, तानि च सर्वाण्याप चत्याने चतुराणि शाश्वतानि प्रव- PETITI दीपः निउरोगप्रमाणो लाणममुद्रः, एन द्वीप समुद्राणा विगुणद्विगुणकरणेन-चातकी-पुष्कर-बामणी-सार- IMI-IIIमन-अषय कोटि चारिंगा लक्षाः (१६३८४०१००००) एतापत् योजनप्रमाणोटगनदीश्वरनामको दीपोऽस्ति || 44 me

·******
पयुवणा
॥ ३७॥
व्याख्यान
.
कथा १०
रतोरणादिभिरलंकृतानि अतिसुंदराणि संति, तत्र देवेंद्रा बहुदेवदेवीपरिवृताः प्रवर्द्धमानभावेनाष्टाहिकमहोत्सवं कुर्वति,जल-चंदन-पु-
ष्प-धूपाद्यष्टद्रव्यौर्जनविवानि पूजयति, जिनगुणान् गायति, नाटकं च विदधाति, इत्थमष्टदिवसावाध महोत्सवं समाप्य पुनः स्वस्थानं
गच्छीत. एवं श्रावकैरपि श्रीमतीर्थकरप्रकाशितेऽस्मिन् पर्वणि समागते धर्मणि यत्नो विधेयः, तथा चास्मिन् पर्वणि श्रावकाणां
कृत्यान्याह-
आश्रयकपायरोधः, कर्त्तव्यः श्रावकैः शुभाचारैः । सामायिकजिनपूजा-तपोविधानादिकृत्यपरैः ॥ १॥
तत्राश्रवाः पंच ते चामी-प्राणातिपात-मृषावादा-दत्तादान-मैथुन-परिग्रहास्तेषां रोधो निरोधः, अर्थात्तत्त्यागः कर्त्तव्यः,
एतावता प्रथमं द्वींद्रियादयो ये बसजीवास्तेषां विराधनाः श्रावकैर्वाः, सर्वदानेपु अभयदानमेव श्रेष्ठं, यदुक्तं सूत्रकृदंगे-'अभयप्प-
हाणमिति' अन्यत्राप्युक्तं च-
दीयते म्रियमाणस्य, कोटिजीवितमेव च ॥ धनकोटिं न गृह्णीयात्, सर्वो जीवितमिच्छति ॥ १॥
१- निशीथभाष्य-चूर्णि-बृहत्कल्पभाष्य-चूर्णि-वृत्ति-स्थानागसूत्रवृत्ति-समवायागसूत्रवृत्ति कल्पसिद्धान्त-व्याख्यादिशास्त्रानुसारेण जैनटिप्पणफसद्भावे अधि-
कमास आगते आपाढचातुर्मासात् विशत्या दिनैः पर्युषणाकरण प्रोक्त, तथा अधिकमासाऽभावे पचाशतव दिनैः प्रोक्त,पर च जैनटिप्पणकाऽभावे सप्रति लौकिक-
टिप्पणके मासवृद्धिर्भवतु वा मा भवतु तथापि पचाशतैव दिनैः पर्युषणाकरणमर्यादा सर्वगच्छीयपूर्वाचार्यैः प्रमाणीकृता आसीत्, अत एव पचाशतैव दिनैः
द्वितीयश्रावणे प्रथमभाद्रपदे वा पर्युषणाया आराधन युक्तियुक्त शास्त्रसम्मतं जिनाजानुसार च शेय,पर न अशीतिादेनैः अस्य विशेषनिर्णयः कल्पसिद्धान्तस्य कल्प
द्रुमकलिकाया नवमव्याख्यानाद् अस्मत्कृतबृहत्पर्युषणांनिर्णयग्रथाच अवगतव्यः, इति हस्ताक्षराणि श्रीमत्सुमतिसागरोपाध्यायाना लघुशियमुनि-मणिसागरस्य ।
-
॥ ३७॥

·अपिच--यो दद्यात्कांचनं मेलं, कृत्स्नां चापि वसुंधगम् ॥ एकस्य जीवितं दद्या-न्न हि तुल्यमहिसया ॥ २ ॥ अनोऽभयदानन्यापनार्य कथानकमुच्यने-तथाहि-वसंतपुरेऽरिदमनो गजा, तस्य पंच राज्यस्तासु चैका दुर्भगा, चतरोड- ज्यनगल्लभाः, पादा चनुवै चुममेतो गजा निजप्रासादगवाक्षस्थो नानाविधक्रीडाविलामं कुर्वस्तिष्ठति, तस्मिन्नवसरे एकचोरो राज' मार्ग नीयमानी गना मपनीकन दृष्टः, म च कीदृशः कंटन्यस्तरक्तकणवीरमालो रक्तववपरिधानो, रक्तचंदनानुलिप्तगात्रः पुर स्नाहारमानयडिउिमः, इत्यं विविधविडवनाभिविटंब्यमानं तं चौरं दृष्ट्वा राजीभिः पृएं, किमकार्यमनेनाकागति, तदा एकेन गजएकपेण तामां पुरः कागत, परद्रव्यापहारेण राजविरुद्धमनेन कृतमिति, ततः संजातकृपया एकया राख्या विज्ञप्तो राजा, स्वामिन् गो भाना महां प्राबरः प्रतिपन्नः सोऽधुना दीयता, येनामेकदिनमुपकगमि चौरं, तदा कर्याचदाज्ञा प्रतिपन्नं तदचः, ततस्तया म्नानानि पुरस्सरं दानामहमव्ययेन विविधवसालंकारिरलंकृतः स चोरः, ततो द्वितीयया द्वितीयदिने राजानं विज्ञाप्य दीनारदशमह- वटपर्यन म सस्कृतः, ततस्तृतीयया तृतीयदिने दीनारलभव्ययेन स उपचरितः, ततश्चतुर्या दीनारकोटिव्ययेन चतुर्यो दिवसोऽति. ला, ततः पंचम्या दुभंगया राज्या पंचमदिने राज्ञः समीपमागत्य विनयमात्रया दीनववसा नृपो विज्ञप्तः, स्वामिन् ! मम दुर्भ. गागा उगरि मादीया नानी कृपा नास्ति, तेन मया कदापि भवंतो न याचिताः,अधुनाऽस्य चौरस्य जीवितदानं मया त्यां याच्यते. गदा ममापि जोविनमानप्रति चौरः प्रदत्तोऽनया च तं चौरं स्वगृहे नीत्वा सामान्यभोज्येन भोजयित्वा कथितं, मया तुभ्यं जीवितं मदन, पुनीनं मा जास्तितोऽमी हस्तदा रापनीभिर्हसितं नास्य त्वया किचित् मुखकारि कृतं, तासां च परस्परं बहूपकार- ·पर्युषणा ॥३८॥ व्याख्यानं कथा १० विषये विवादे संजाते राज्ञा स एव चौरः समाहूय पृष्टोऽहो कया तव बहूपकारः कृत?इति, तेनाप्यभाणि भो महाराज! चतुरो दि- ननि यावन्मरणभयभीतेन मया न किंचित्स्नानभोजनादिसुखमज्ञायि,अद्य पंचमेऽहनि अस्याः पंचम्या राज्या मुखादभयदानाकर्णनेन परमसुखमनुभूयते, अत एव तस्या उपकारः सर्वतो महान्, एतच्चौरवचः श्रुत्वा सर्वैरपि सा प्रशंसिता,पट्टराज्ञी च कृता, अतः सर्व- दानानामभयदानं श्रेष्ठमिति ज्ञापितं, ततः सुश्रावकेणात्र पर्वणि खंडन-पेषण-वस्त्रक्षालनाधारंभो विवर्जनीयः, तैलिक-लोहकार- भ्राष्ट्रकर्मकारकादिपु वाचा धनव्ययेन चारंभो निवारणीयः, स्वशक्त्या बंदिमोक्षश्च कार्यः, ग्रामनगरमध्येऽमारीघोषणा कारयि- तव्या, येन केनापि प्रकारेण जीवरक्षा कार्या ॥ द्वितीयाश्रवपरित्यागे मृषावचनमत्र पर्वणि न वक्तव्यं, गालिप्रदानादिकठिनवाणी न वाच्या, सर्वथा वाक्शुद्धिः कार्या । तृतीयाश्रवपरित्यागे परधनग्रहणं विवर्जनीयं, द्रव्यस्य हि जंतूनां बाह्यप्राणरूपत्वात्, तदपहारस्य च मरणरूपकष्टहेतुत्वात् । चतुर्था- श्रवपरित्यागेऽत्र पर्वणि ब्रह्मचर्य पालनीयं, स्त्रीसंगो विवयं इत्यर्थः, परस्त्रीसेवनं तु लोकद्वयविरुद्धत्वात् सुश्रावकेणावश्यमेव वय॑ । पंचमाश्रवपरित्यागे धनधान्यादिनवविधपरिग्रहे परिमाणं कार्य, परिग्रहतृष्णाऽपरिमिता न धार्या, इच्छापरिमाणं विधेयमित्यर्थः । तथा पुनरस्मिन् पर्वणि कपायरोधः कर्त्तव्यः, कषायाश्चत्वारः क्रोध-मान-माया-लोभाख्यास्तेषां परित्यागो विधेयः, क्रोधोदये हि कलहोत्पत्तिश्चिरंतनप्रीतिनाशश्च, मानोदये विनयनाशस्तथा च सद्ध्यानवतामपि मुनीनां केवलावाप्ती अंतरायः स्यात्, राजर्षिबाहुब- लिचत्, एवं मायोदये लोभोदयेऽपि च बहवो दोषा उत्पद्यते, अतश्चत्वारोऽपि कषायास्त्याज्याः, उक्तंच- ॥ ३८॥ । - ·कोदो पिई पणागेइ । माणो विणयनासणो ॥ माया मित्ताणि नासेइ । लोही सचविणासणो ॥ १ ॥ तम्मान शुभ आचारो येषा ते शुभाचारास्तः श्रावकैराश्रव-कषायरोषः कर्त्तव्य इत्युक्तं, अय पुनरत्र पर्वणि यत्कर्तव्यं तदेव श्रावविशेषणदारणाद-कीदृशः पावकः, सामायिकजिनपूजातपांसि तेषां विधानं करणं, तदादीनि तत्प्रभृतीनि कृत्यानि कार्याणि नपरित्पर्यः, एतावतात्र पाणि मुश्रावकः सामायिक कार्य, सामायिकस्वरूपं चेदं- ममता सर्वभूतेषु, संयमः शुभभावना ॥ आर्तरीट्रपरित्याग-स्तदि सामायिकं व्रतम् ॥ १॥ दिलमे दिवसे लम्, देई सुवण्णस्स इंडियं एगो ॥ एगो पुण सामाइयं, करेइ न पहुप्पए तस्स ॥ २ ॥ } -गानाधारिप- आणि-त्ति-लगुगृत्ति-गचाशाचूर्णि-वृत्ति-योगशास्त्रवृत्ति-आनदिनकृत्यरा-वृत्ति-भानकानिक्रमणणि-वृत्ति-भागफम- -पारमादिगानीनगठाः विस्तरमसात् नान लिन्यन्ते-तयापि राक्षेपतःभारकधर्मप्रफरणयत्तिराठोर दश्यते तपाहि-"अप यत्र क्रियमाणं मामामारिक निरनिति तस्याननुपदिशाति- भौचालय निमाले, साधूनामन्ति केऽपि या । कार्य पौषधशालाया, प्रास्तदिपिना सदा ॥ १ ॥ निलो, गे निगाने गृहेऽपि निम्मान इत्यर्थः । पौगो शानादीनां धीयतेऽनेनेति पोप पानुष्ठानम् उपल-मगार सधर्माऽनुया- .in 7 बगला तात [ सामाजिक र भाद. सदा नामयसम्यमत्यर्थः । कयं निधिना-समासमण दाउ इच्छाकारेण सदिसह भगवन PARETTER ! देगिग भरि, पोग नमारमान मुलपति पहिलेदिय, समारामणेणं सामानं सदिशानिय नीय समासगपुन रामाश्य ठामिनि पुतं ·पर्युषणा० ॥ ३९॥ व्याख्यान ढ कथा १० - खमासणदाणपुर अद्धाविणय गत्तो पञ्चमगलं कडित्ता "करेमि भन्ते । सामाइय सावज जोग पञ्चक्खामि जाव नियम पज्जुवासामि दुविह तिविहेण मणेणं वायाए काएण न करोमि न कारवेमि तस्स भन्ते । पब्लिकमामि निन्दाभि गरिहामि अप्पाण वोसिरामि त्ति" सामाइयत्तं भणति, तउ पच्छा इरिय पडिकमति इत्यादिपूर्वसूरिनिर्दिष्टविधानेन । अत्र च ईयौ प्रतिक्रम्यैव सामायिकोचारण यत्केचिदाचक्षते तत्सिद्धान्तानुत्तीर्णम् ,यत उक्तमावश्यकचूर्णि बृहद् वृत्यादौ--"करेमि भन्ते । सामाइय सावज्ज जोग पञ्चक्सामि जाव साहू पज्जुवासामि दुविह तिविहेणमिति, काउण पच्छा इरिअं पडिकमइ ति" इत्यादि श्रावकधर्मप्रकरणवृत्ति- पाठः ।। तथा पुनरपि श्रीदेवगुप्तसूरिविरचितनवपदप्रकरणवृत्तिपाठो यथा-आवश्यकचूायुक्तसमाचारी त्विय सामायिक श्रावकेण कथं कार्य ? तत्रोच्यते- श्रावको द्विविधोऽऋद्धिप्राप्तः द्धिप्राप्तश्च, तत्राद्यश्चैत्यगृहे साधुसमीपे पौषधशालाया स्वगृहे वा यत्र वा विश्राम्यति तिष्ठति च निर्व्यापारस्तत्र करोति चतुर्दा स्थानेषु नियमेन करोति, चैत्यगृहे साधुमूले पौपधशालाया गृहे वा अवश्य कुर्वाण इति । एतेषु च यदि चैत्यगृहे साधुमूले वा करोति तत्र यदि केनाऽपि सह विवादो नास्ति यदि भय कुतोऽपि न विद्यते यस्य कस्यापि किञ्चिद् न धारयति मा तत्कृताकर्पापकर्षों भूता यदि वाऽधमवर्ण्यमवर्ण्यमवलोक्य न गृह्णीयात् मा भाक्षीत् इति बुद्ध्या यदि वा गच्छन् न किमपि व्यापार व्यापारयेत् तदा गृहे एव सामायिक गृहीत्वा चैत्यगृह साधुमूल वा यथा साधुः पञ्चसमि- तिसमितन्त्रिगुप्तिगुप्तस्तथा याति, आगतश्च त्रिविधेन साधून नमस्कृत्य तत्साक्षिक पुनः करोति " करोमि भन्ते.! सामाइय सावज जोग पञ्चक्खामिजाव साहू पज्जुवासामि दुविह तिविहेण" इत्यादि सूत्रमुच्चार्य, तत., ईर्यापाथिकी प्रतिक्राम्यति आगमनं चालोचयति, ततः आचार्यादीन् यथारत्नाधि. कतयाभिवन्ध सर्वसाधून उपयुक्तोपविष्टः पठति पुस्तकवाचनादि वा करोति । चैत्यगृहे तु यदि वा साधवो न सन्ति तदा ईयांपथिकीप्रतिक्रमणपूर्व- मागमनालोचन च विधाय चैत्यवन्दना करोति पठनादि विधत्ते, साधुसद्भावे तु पूर्व एष विधिः, एव पौपधशालायामपि, केवल यथा गृहे आवश्यक कुर्वाणो गृहाति तथैव गमन विरहित इत्यादि, तथा ऋद्धिप्राप्तस्तु चैत्यमूल साधुमूल वा महद्ध्यैव एति, येन लोकस्य आस्था जायते । चैत्यानि ॥ ३९॥ *REEN ·। R पपग पगानि भानि, पुजितपूजकत्वात् लोकस्य, अतस्तेन गृहे, एव सामायिकमादाय नागन्तव्यमधिकरणमयेन दस्यमा- MITRA, भागना न्यालये विधिना प्रविश त्यानि च द्रव्यभावस्तयेनाभिटुल्य यथामभवं साधुसमीपे मुसपोतिकाप्रत्युपेक्षणपूर्व " करेमि मन्न गाना IITTोग पमरामि बार नियमं पपासामि दुविह.तिविदेण" इत्यायुञ्चार्य ईगोपथिकादि प्रतिक्राम्य यथारनिकतया सर्वसाधूनाभिवन्य पारि र गागागर, न कुर्माण एप मुकुटमुपनयति कुण्डलयुगलनाममुद्रे च पुपताम्बूलप्रावरणादि व्युत्सृजति । किञ्च यदि एप श्रावक एव तदाऽस्या- RET न कशिनियति, अथ या भद्रास्तदाऽस्यापि सन्मानो दर्शितो भवति इति बुद्धया आचार्याणा पूरचितमासन भियते अस्य च, आचार्यास्तु कोणा नासते तायद रावदेप आयाति तत सममेवोपविशन्ति । अन्यथा उत्थानानुत्थानदोषा विभाव्या, एतच प्रासगिकमुक्तम् । ari गरिरमेन स्पिादिन काम् साध्या यादिपरेण आसितव्यम्" इत्यादि । इत्यादिसर्वमान्यप्राचीनशाने प्रकटतया प्रयमं करेमिभते उच्चारणानतर Priyi Hai गंगा-उत्तराप्य पन-आवश्यकनियुनयादिप्राचीनशाने पावश्यकविधिः साक्षप्तः सामान्येन दर्शित. पर तन्य विशेपार्य पर लगा कर पानापरिनितविविवादशालतो वा गायते, तत' तत्यानुसारेण विशेषतः सप्रति पडावश्यक विधिः क्रियते । तथैव आपि it11m; IT नामानिधिः गिन', पर ता विपरिधिः पूर्वाचार्यविरचितविधिबादशालतोऽवगतव्यः । तथा उत्तराध्ययनादिगताऽवश्य कविधि ।' गेममानदोपपमान स्नात्, तर अगाऽपि एतद्विभेरनादरकरणे गालपाठोत्थापनदोपप्रसग स्यात्, अत एव तदनुसारेण १. परिण न क " परमपि असदहतो मुत्तत्यं मिच्छदिहोओ" इतिवचनात् । इति । हस्ताक्षराणि श्रीमत् नुमति- hi, . . . महिन्यामरस । ।

·.
पयुषणा
व्याख्यानं
॥४०॥
कथा १०
आदिपदात्पौषधं कार्य, पौषधफलमिदं--
पोसहि य सुहे भावे । असुहाई खवेइ नत्थि संदेहो ॥ छिदइ निरिइतिरियगइ, पोसह विहेइ अप्पमत्तेणं ॥१॥
तत्करणसामर्थ्याभावेऽस्मिन् पर्वणि सुश्रावकैर्यथाशक्ति जिनानां द्रव्यपूजा भावपूजा च कर्त्तव्या, पूजाफलमिदं-
सयं पमन्झणे पुन्नं, सहस्सं च विलेवणे ॥ सयसाहस्सिया माला, अणंत गीयवाइए ॥ १॥
मनोवाकायशुद्धयाऽत्र पर्वणि पूजास्नात्रादिकं विधेयं, तदवसरेच भगवतः छद्मस्थत्व-केवलित्व-सिद्धत्वरूपमवस्थात्रयं भाव-
नीयं, यदुक्तं ह्रवणचणेहि छउमत्थ-वत्थपडिहारगेहिं केवलियं ॥ पलियं कुस्सगोहिय । जिणस्स भाविज्जसिद्धतं ॥२॥ द्रव्यपू-
जासामय्यभावे तु भावपूजैव कर्तव्या, सा चेत्थं-प्रातः श्रीजिनगृहं गत्वा शुद्धभावेन भगवद्दर्शनं कार्य, भगवन्मुद्रां विलोक्य च तद्गु-
णगणस्मरणं विधेय, तत्फलं यथा-दर्शनाद् दुरितध्वंसी, वंदनाद्वांछितप्रदः । पूजनात्पूरकः श्रीणां, जिनः साक्षात्सुरद्रुमः ॥ १॥
पुनः श्रीजिनदर्शनादेव बहूनां भव्यानां बोधिबीजावाप्तिर्भवत्याकुमारवत्, तद्वत्तांतस्त्वित्थं-
अस्मिन् भरतक्षेत्रे समुद्रतीरे आर्द्रको नाम यवनदेशोऽस्ति, तत्रार्द्रकपुरं नाम नगरं, तत्राकनामा राजा बभूव, तस्य चार्द्र-
का नाम्नी पट्टराज्ञी, तयोरार्द्रकुमारो नाम पुत्रोऽभूत्, स च क्रमेण संप्राप्तयौवनः स्वेच्छया मनोज्ञान् भोगान् भुंजानः सुखेन ति.
ठति स्म, तस्य चाकराजस्य श्रेणिकराजेन सह परंपरागता परमप्रीतिरभूत्, एकदा श्रेणिको नृपः प्रचुरं प्राभृतं प्रगुणीकृत्य आ-
कराजसमीपे निजामात्यं प्रेषीत्, सोऽमात्योऽपि कियद्भिर्दिनैस्तत्र गतः, आईकनृपेण बहादरेण संभाष्य तेन मंत्रिणा उपनी-
॥४०॥

·44 नानि मान्नानि गृहीतानि, पृष्टं च तस्मै मद्धोः श्रेणिकम्य कुशलं वत्तते ? ततस्तेनापि तवत्यसकलकुशलोदंतनिवेदनेन राज्ञो मनांग परमानंदः संपादितः, तस्मिन्नवसरे आईकुमारो नृपं प्रपच्छ, भो तात ! कः श्रेणिको येन सह तपेशी प्रीतिर्वर्त्तते, राजा गावाच, मगप्रदेशम्वामी श्रेणिरुनृपो विद्यते, तत्कुले मत्कुले च परंपरागता प्रीतिरस्ति, एतत्पितृवचः श्रुत्वाकुमारोऽपि मंत्रिणमु- वान, मो मधिन् त्वत्स्वामिनः कश्चित्मपूर्णगुणोपेतः पुत्रोऽस्ति? तेन सहाहमपि मत्र्यं कर्तुमिच्छामि, मंत्र्युवाच श्रेणिकभूपस्य अ- भयकमागे नाम पुत्रोऽस्ति,म च मकल फलानिधिः सर्वबुद्धिसमुद्रो मंत्रिपंचशत्याः अधिपो महादयावान् महादाताऽतिदक्षो निर्भयो नमंतःकताच विचने,किंबहुना ते कपि जगति गुणा न संति येभयकुमारे निवास न कृतवंता,इत्यं मंत्रिवचनादभयकुमारगुणान् बगामा: पितुगतां ममादाय मंत्रिणं प्रत्युवाच,मामनापृच्छच त्वं स्वदेशं मा यासीः,तत्र गच्छता त्वयाऽभयं प्रति स्नेहमवी- तुल्यं मदनः श्रोनयमिति, तनो मंत्र्यपि तदचनमंगीकृत्य, राज्ञा विमृष्टः सन् वेत्रिणा दशितं निवासस्थानं ययी, अथान्यदा- स्पः प्रामाजिकाटीनि प्रामृतान्ययित्वा स्वपुरुपं तं मंत्रिणं च श्रेणिकपार्श्वमपीत्, तदाकुमारोऽपि तस्यय मंत्रिणो हस्तेभ- यामानिमित्तं विद्यममाक्तिकादीन्यनुपमवस्तुनि प्रेषितवान्,अथ स पुमान् मंत्रिणा सार्दै राजगृहपुरं गत्वा श्रेणिकाय अभयाय च मामतान्यपंगामान, नया नृपपुत्र आईकुमारस्त्वया सह मैत्र्यं कर्तुमिच्छतीन्यभयाय मंत्री मंदेशमुवाच। तदा जिनशासने कुशलो. भगः सोनगि इत्यचिंतयत् निश्चितं म मारो विरावितश्रामण्यत्वादनायेषु जातोऽस्ति, परं स राजपुत्रो महात्मा नियमादासन्नभ- व्योऽग्नि, गनोऽभव्यभव्यानां तु कदापि मया सह मैव्यभिलापो न भवेत्,तस्मात्केनाप्युपायेन ते जिनधर्मानुरक्तं विधाय धर्ममार्गे - . 4 1 .

·व्याख्यान
पर्युपणा०
॥४१॥
कथा १०
प्रवर्तयामि, तत्र चायमुपायोऽस्ति, प्राभृतच्छलेन यदि तत्रार्हत्पतिमां पयामि,तद्दर्शनाच्च यदि तस्य जातिस्मरणज्ञानमुत्पद्यते तदे-
टसिद्धिः स्यादित्युपायं विचित्य छत्रसिंहासनादिनातिहार्यविराजितां रत्नमयी प्रेथमजिनेंद्रप्रतिमा पेटीमध्ये धृत्वा तदने सकलानि
धूपघटिकादिदेवपूजोपकरणानि मुमोच, ततस्तद्वारे तालकं दत्त्वाऽभयो निजमुद्रया तां मंजूषां मुद्रयामास. अथ कियद्भिर्वा सरैः श्रे.
णिको नृपस्तमाकेशपुरुषं प्रियालापपूर्वकं प्रभूतैः प्राभृतैः सह विससर्ज, अभयोऽपि तां पेटां तस्य हस्ते समय॑ तं सत्कृत्य अमृ-
ततुल्यवाण्या इत्युवाच, एषा पेटा आर्द्रकुमारस्य पुरस्तादुपढौक्यतां, तथा तस्य मद्धंधोरिदं वक्तव्यं, त्वया एकांतप्रदेशे एकाकिना
स्थित्वा इयं पेटा स्वयमुद्घाटय तदंतर्गतं वस्तु स्वयं द्रष्टव्यं, - अन्यस्य कस्यचिन्न दर्शनीयं, ततोऽभयोक्तं वचोंगीकृत्य स पुमान्
स्वपुरं ययौ, तानि च प्राभूतानि स्वस्वामिने स्वामिपुत्राय चापयामास, तथाकुमारायाभयोक्तसदेशमाचख्यो, ततः कुमार एकति
स्थित्वा तां पेटामुद्घाट्य तन्मध्यस्थां तमस्युद्योतकारिणीं तां श्रीऋषभस्वामिप्रतिमां दृष्ट्वा स्वचित्ते चिंतयामास,किमिदं किंचिदुत्तमं
देहाभरणमस्ति, तत् किं मूर्ध्नि आरोप्यं, कंठे वा हदये वान्यत्र कुत्रचिदारोप्यं, कापीदं दृष्टपूर्वमिव मां प्रतिभासते, परं स्मृतिपथं
१ अत्रकेऽपि जिनेन्द्र प्रतिमास्थाने रजोहरणमुखवस्त्रिकाप्रैपण वदन्ति तथा प्राचीन नशास्त्रे जिनेन्द्रप्रतिमोल्लेखस्याभाव दर्शयन्ति तदसत्य, यतः-जीवा
भिगम-भगवती-ज्ञाताधर्मकथा-राजप्रश्रेण्यावश्यकनियुक्त्यागमपञ्चाङ्गीप्राचीनशास्त्रे स्थाने स्थाने जिनप्रतिमोल्लेखोविस्तरेणदर्शितः,तथा रायप्रश्रेण्यादिषु आगमेषु
(धुव दाऊण जिणावराण) इति वचनात् जिनेन्द्र प्रतिमा जिनेन्द्र सदृशत्वेन उक्ता, किञ्च सूत्रकृदङ्गव्याख्याप्रभृतिषु अभयकुमारेण आर्द्रकुमाराय प्रथम जिनेन्द्र
प्रतिमा प्रेषिता इत्येवलिखितमस्ति, अतोरजोहरणमुखवस्त्रिकाप्रेपणस्यकथन तु अयुक्तमेव अस्य विशेपनिर्णयः प्रतिमाशतक, सम्यक्त्वशल्योद्वारादिग्रन्थादवग.
न्तव्य. ॥ इति ॥
**********************
-
॥४१॥

·नागानि, इत्यमत्पर्य नितपत आद्रकुमारस्य जातिस्मरणजनिकी मूच्छी समजनिष्ट, तत उत्पन्नजातिस्मरणः स कुमारः संप्राप्तचे- ननः मन मयमेर एवं निजगूर्वभश्कयां चितयामास, नयाहि- दनो भान्तीये भो मगधदेशे वसंतपुरेऽहं सामजिको नाम कुटुंबी अभूवं, मम बंधुमनी भायाभूत, एकदा सुस्थिताचार्यस- मांग नया मा अई दर्ममश्रीगं, ततः मभार्योऽपि अहं प्रतिबुद्धो गृहवासविरक्तः सन् तत्पाचे प्रवज्यां गृहीतवान्, क्रमेण गुरुणा गह हिम्न परिमन् पत्तनेऽगा, बंधुमती साध्यपि अपरसाध्वीसंगता तत्रागात, एकस्मिन्नति तां पश्यन् पूर्वभोगान् स्मरत अहं नस्यामनुगतोऽभून, तनान्यसायो आख्या, सोऽपि प्रत्तिन्यै आचख्यो, सा पुनर्वधुमत्य आचख्यौ, तदा बंधुमती विपणा सती पनिनी प्रोगान, गण गीतार्थोऽपि यदि मर्यादा लंधेत तदा का गतिः, असी मां देशांतरं गतामपि यावच्छोप्यात तावन्मोहप्रभा- पान्ममि राग न त्यक्षति, तस्मात् हे भगवति ! अहं निश्चित मरणम् प्रपत्स्ये, येन नास्य नापि मे शीलखंडनं जायते,इत्युक्तमा सा माती अनशनं कृत्वा शुदभावनया प्राणांस्तत्याज, देवत्वं च प्राप, ततस्तां मृतां श्रुत्वा मया मिचितितं सा महानुभावा निश्चित तभंगभगान्मना, अहं पुनर्भनवतस्ततो ममापि जीवितेन अलं, तदाहमप्यनशनं कृत्वा विपद्य देवोऽभूवं, ततश्च्युवाहमत्रानार्यदेशे धर्मदीना गमुत्पत्रोऽम्मि, साप्रतं यो मम प्रतिनोधकः स मे ययुः स एव च गुरुरस्ति, केनापि भाग्योदयनाभयकुमारमंत्रिणाहं चो- चितः, परमपापि मन्दभाग्योऽस्मि यतस्तं द्रष्टुमममयः, तस्मात् पितरमनुज्ञाप्यार्यदेशं गमिष्यामि, यत्र मे गुरुरभयकुमागेस्ति, इयं गोग्य हुन् आदिमाईतः मतिमां पूजयन्ना कुमारी दिवसानतिवायति स्म, एकदा कुमारी नृपमेयं व्यजिजपत् हे तात L. ।

·→ पर्युषणा व्याख्यान ॥४२॥ कथा १० स्वमित्रमभयकुमारं द्रष्टुमिच्छामि, आईकनृपोऽवादीत्, हे वत्स त्वया तत्र गमनेच्छा न कर्त्तव्या, अस्माकमाप स्थानस्थिताना- मेव श्रेणिकेन सह मैव्यमस्ति, तदा पित्राज्ञया निबद्धोऽभयसंसगै प्रति उत्कंठितश्चार्द्रकुमारोऽपि न तस्थौ न च जगाम, तथा स आसने शयने याने भोजनेऽन्यक्रियासु च अभयकुमारेणाश्रितां दिशं नेत्रयोरग्रे चकार पुनः कीदृशो मगधदेशो,राजगृहपुरं च की- दृक्, तत्र गमने कस्को मार्ग इत्थं पार्श्ववत्तिनो जनान् पप्रच्छ; तस्मिन्नवसरे आईकनृपो दध्यो, कदापि कुमारो मामकथयित्वैव निश्चितमभयसमीपे यास्यत्यतो यत्नः कर्त्तव्यस्ततो नृपः पंचसामंतशतानि इत्यादिशत्, अहो अयं कुमारो देशांतरं गच्छन् भवद्भी- रक्षणीयस्तदा ते सामंता देहच्छायेव तत्पार्थ न त्यति स्म, कुमारोऽप्यात्मानं देहधृतभिवामस्त, ततोऽभयसमीपगमनं मनसि अ- बधार्य प्रत्यहमश्ववाहनभूमौ अश्ववाहनं कर्तुमारेभे, ते सामंताश्च अश्वारूढा अंगरक्षकाः संतः पाश्र्धे तस्थुः, कुमारोऽश्वं वाहयन् तेभ्यः किंचिदये गत्वा न्यवर्त्तत, एवं चाश्वं वाहयन् सोऽधिकाधिकं ययौ, पुनः पुनर्व्याघुट्याययौ च, इत्थं तेषां विश्वासमुत्पाद्यान्यदा कुमारो निजैः प्रतीतिमत्पुरुषैः समुद्रे यानपात्रं प्रगुणं कारयित्वा तच्च रत्नादिभिः प्रपूर्य जिनप्रतिमां च तत्रारोप्य तथैवाश्वं वाहयन् दूरगमनाददृश्यीभूय तद्यानपात्रमारुह्य आर्यदेशं ययौ, ततो यानपात्रादुत्तीर्य तां प्रतिमामभयकुमाराय संप्रेष्य सप्तक्षेत्र्यां धनान्यु- प्त्वा यतिलिंगं गृहीतवान्, स च यावत्सामायिकमुच्चारयितुमारेभे तावदाकाशस्थितया देवतया उच्चैः खरेणोचे, यद्यपि त्वं महास- वस्तथापि सांप्रतं दीक्षां मा ग्रहीः, अद्यापि ते भोगफलं कर्मास्ति, तद्भुत्तवावसरे व्रतं गृह्णीयाः, यतो भोग्यं कर्म तीर्थकृतामप्यवश्यं भोक्तव्यं, तस्मात् हे महात्मन् ! तेन व्रतेनालं यद् गृहीतमपि त्यक्ष्यते, यथा तेन भोजनेन किं यद्भुक्तममि वम्यते, इत्थं बहुधा नि- ॥४२॥ " *** ·। पिरोऽप्याकुमारः म्यापमंगीकृत्य देवी पाचमनात्त्य स्वयं दीक्षामाददे, म प्रत्येक्युदो मुनिस्तीक्ष्णं वनं पालपन् भृमण्डले विनग्न अन्यता यमंतपुरपननं प्राप्य कस्मिथिदेवकुले कायोत्सर्गेण च तस्यौ ॥ ना तस्मिन्नगरे देवदनो नाम महाश्रेष्टयभून्, तम्य धनवती नाम पल्ल्यामीत्, अय स बंयुमतीनीवो देवलोकाच्च्युत्वा गोपनीनामा अद्भतम्या तयोः पुत्री ममजनि, मा च धात्री भिाल्यमाना कमेण रजाकीडोचितं वयः प्राप, एकदा तत्र देवकुले पौफन्याभियुका श्रीमती कम्पा पनिवरणकीच्या तुमाययो, तदा गर्माः मन्या भर्तारं वृणुतेत्युचुस्ततः कयापि कोऽपीत्येवं सर्वा- भिः मानिस पनाः, भीमत्योक्तं हे सरन्या मया तु अयं पूज्यो वृतस्तदा माधु वृतं साधु वृतभिति देवता प्रोवाच, पुनर्जितं तन्याना मादेवी तत्र ग्लान्यवर्गत, श्रीमती गर्जितागीता तस्य मुनेः पादेलगत्, स मुनिः क्षणमात्रं स्थित्वाऽचिंतयद, इह नम्तो ममानुसार वामगारभूत्. अतोऽव न स्थेयमिति पिचित्य सोऽन्यत्रागात. तदा अस्वामिकं धनं गत एवेति निश्चयं कृत्वा मानि स्नान्यादान गना नत्रानगाम,गजएरुपास्तद्र्व्यस्थानं नागसंकुलं ददृगुः, देवतया चोक्तं एतद् द्रव्यमस्य कन्याय मया वरके प्रदनम्ति, इनि भुत्या नगो विलक्षः सन स्पस्यान गयो, ततस्तत्लव धनं श्रीमतीपिता श्रेष्ठी जग्राह, अथ कियता कालेन श्रीमती पति दी ग अदीन, तत्स्वरूपं पित्रा पुध्ये उक्तं, तदा श्रीमती जगाद हे तात यो महर्षिर्मया वृतः स एव मम परः, तद- गणे देता यदायमदान् न द्रव्यं गृहता त्वगापि तदनुमतमेव, ततस्तरी मां कल्पयित्वान्यस्मै दातुं नाहसि, उक्तं च- मालपांत राजानः, सकृनालांति साधवः ॥ सकरकन्याः प्रदीयने, वीणेतानि सकृत् सकृत् ।। १ ।। .

·" -- पृथुपणा ॥४३॥ व्याख्यान कथा ११ एतत् श्रुत्वा श्रेष्ठयूचे, स तु भ्रमर इव एकत्र नावतिष्ठतेऽतः कथं प्राप्यते, पुनरत्रायास्यति न वा, आयातोऽपि कथं ज्ञायते । किं तस्याभिज्ञानं ? तदा श्रीमत्या उक्तं हे तात ! मया तदिने गर्जितभीतया तच्चरणे विलग्नयाभिज्ञानं दृष्टमस्ति, तस्मादतः परं तथा कुरु यथा प्रतिदिनं यातानायातांश्च सर्वानपि साधून् पश्यामि, श्रेष्ठयवाच इह पत्तने ये केपि महर्षयः समायांति तेभ्यस्त्वं प्रत्यहं स्वयं भिक्षां देहि, येन सर्वेषां दर्शनं स्यात्, ततः सापि प्रत्यहं तथैव चक्रे, तल्लक्षणं दिदृक्षमाणा चमुनीनां चरणानवंदत; अथ द्वादशे वर्षे स महामुनिदिग्मूढः सन् तत्रागतस्तल्लक्षणदर्शनात्तयोपलक्षितश्च, तदा श्रीमती तमृषिमुवाच हे नाथ! तत्र देवकुले तदा यो मया वृतः स मम वरस्त्वमेवासि, मद्भाग्यैरेवाधुनागतोऽसि, अथ मां मुग्धां त्यक्त्वा व यास्यसि, यदा त्वं दृष्टनष्टोऽभूः तद्दिनादारभ्य मम महादुःखेन कालोऽगमत, तस्मात्प्रसादं विधाय मामंगीकुरु, एवं स्थितेऽपि यदि मामवमन्यसे तहिं अग्निप्रवेश कृत्वा तुभ्यं स्त्री- हत्यापातक दास्ये, तदान्यैरपि तत्पित्रादिभिर्महाजनैर्विवाहाय अभ्यर्थितः स साधुव्रतारंभनिषेधकं तद्देवीवचनं सस्मार, ततस्तद्भोग्य- कर्मोदयादृणमोक्षमिव कर्तु तां श्रीमती पर्यणैपीत् । अथ श्रीमत्या सह चिरं भोगान् भुंजानस्य तस्य क्रमेण पुत्रः संजातः, स च क्रमेण वर्द्धमानो राजशुक इव वक्तुमुल्लसजिह्वोऽभवत्, तावति पुत्र संजाते सति स आर्द्रकुमारो हर्षितः सन् श्रीमती प्रोवाच, अतः परं ते पुत्रः सहायोऽस्तु, अहं प्रव्रजामि, तदा बुद्धिनिधिः श्रीमती सुतं प्रत्यवसरं ज्ञापयितुं तूलपूणिकासहितं त°मादाय समुपावि- शत् , तदा तूलकर्तनक्रियां कुर्वाणां तां विलोक्य स बालकः पप्रच्छ. हे अंब! एतत्पामरलोकोचितं कर्म किं प्रारब्धं ? सा प्रोचे हे पुत्र ! तब पिता त्वां मां च त्यक्त्वा प्रव्रज्यार्थ गंतुपनो वर्त्तते, गते चास्मिन् पतिहीनाया मे तर्कुरेव शरणं, तदा बालको वाल्यान्म- ॥ ४२ ॥ 1. " ·". . न्मनासदार अह यया धारयिष्यामि कयं मे पिता यास्यति ? इत्युक्त्वा तन्तुभिः पादौ बबन्ध. आर्द्रकुमारोऽपि तन्मधुरं वालय. नोद श्रधा मुनसंहादेवमुवाच, हे पुत्र ! यावदिस्तंतुभिमें पादी बदौ तावति वर्षाणि पुनगृहे स्थास्यामि, गणयित्वा धनानि अन्नाटय ? तनो गणिता द्वादशबंधा अभवन, तेन स द्वादश वर्षाणि पुनर्गृहे स्थास्ये इत्युक्त्वाऽवादयत् ।। अग प्रतितापूणीभवनानंतर म वैराग्यपूर्णमानमो रात्रेः पश्चिमे प्रहरे इत्यचितयत्, मया प्राग्भवे मनमेव व्रतं भग्नं तेनाहम- नानां प्रातम्मि, अन भो पुनर्वतं गृहीत्वा मुक्तमतः का गतिमें भविष्यति ? इदानीमपि प्रवज्यां गृहीत्वा तपमा आत्मानं गो- पयामि, इनि विनित्य प्रातःकाले श्रीमती पली म्बसुतं च संभाष्य तदनुमति च लात्वा साधुलिग समादाय निर्ममत्वो गृहानिया यो । अब गजबजन् अंगले चौर्यवृत्ति कुर्याणा स्वमामंतपंचशी ददर्श, तैरप्युपलक्ष्य भक्त्या वंदितः. स साधुस्तानरादीत् युग्माभिमंदापायहेतु पाजीविका किमाहता ? तैरतं हे प्रभो ! अस्मान् वंचयित्वा यदा त्वं पलापिष्टस्तदादितोलजया भूपतेभुवन दर्शयामः, नवान्वेषणे लगाः पृथ्वी भ्रमंतश्रीयवृत्त्यव जीवामः, मुनिरुवाच अयुक्ता वृत्तिर्भवद्गिगहता, केनापि पुण्ययोगेनेदं मानु- प्राप्य सगांपरर्गप्रदो धर्म पर मेव्यो हिसाऽसत्यचौर्याब्रह्मपरिग्रहपरित्यागः कर्त्तव्यः, हे भद्रा यूयं स्वामिभक्ताः स्थ, प्राग्वदई युमा मापी अतो ममैव मार्ग प्रपद्यध्वं, ततस्ते मोचुः पूर्व त्वमस्माकं स्वाम्येपाभूः, मागतं तु गुरुरप्यासि यतस्त्वयास्मभ्यं धमा गापितोऽयाम्मान दीक्षयानुगृहाण, तत आईकमारस्तान् प्रत्राज्य तः सहितः श्रीमहावीरं वंदितुं राजगृहाभिमुखं ययो, मागे गच्छ- नम्नस्य गोगालोऽभिमुखो मिलितो विवाद का प्रवृतः, भूचराः खेचराशापि सहमा आगातार

·पर्युषणा०
व्याख्यान
॥४४॥
कथा १०
अथ गोशालोऽयदत भवतां तपःकष्टं वृथैव, यतः शुभाशुभफलानां कारणं नियतिरेखास्ति, ततो मुनिरवादीत् पौरुपमपि का-
रणं मन्यस्व, यदि सर्वत्र नियतिमेव कारणं मन्यसे तर्हि अभीष्टसिद्ध्यर्थं सर्वाः क्रिया वृथा प्रसज्येरन्, तथाहि-हे नियतिवादिन् !
सर्वदा स्वस्थाने एव कि न तिष्ठसि ? भोजनाद्यबसरे च भोजनाद्यर्थ च कथमुद्यमं करोषि ? एवं स्वार्थसिद्धये नियत्तियत्पौरुपमपि
साध्वस्ति, अर्थसिद्धौ नियतेरपि पौरुषमाधिक्यं भजते, तथाहि आकाशात्पानीयं पतति, परं भूखननादपि तद्भवेत्, यतो नियति-
बलीयसी, परं नियतेरपि पौरुपं वलीयः, एवं स मुनिगोशालं निरुत्तरीचके तदा जयजयशब्दं कुर्वद्भिः खेचराद्यैश्च तस्य महामुने-
वही प्रशंसा कृता॥
तत आईऋपिईस्तितापसाश्रमसमीपे आययो, तत्रस्थास्तापसाश्च एक महांत हस्तिनं हत्वा तन्मांसं भुंजाना बहुन दिवसान्
व्यतीयंति, ते चैवमूचुः एकस्यैव हस्तिनो हननं बरं, यत एकजीवघातेन भूयान कालोऽतिगम्यते, मृगतित्तिरमत्स्यायैान्यैश्च बहु-
भिरपि न तथा, तस्मात्तद्भक्षणं न युक्तं बहुपापसद्भावात्,तदा च ते मिथ्याधर्मनिष्ठास्तपस्विनो मारणार्थ एकं महामत्तं गजं वबंधुः
यत्र शृंखलाबद्धः स गज आसीत्तेनैव मार्गेण करुणानिधिः स महापर्जगाम, तदा स हस्ती मुनिपंचशतीयुतं बहुभिर्जनवैद्यमानं तं
महपिं दृष्ट्वा लघुकर्मत्वादित्यचिंतयत्, अहमप्येनं मुनि बंदेयं यदि बद्धो न भवेयं, बद्धस्तु कि करवाणि ? एवं चितयतस्तस्य मह.,
प्रदर्शनात्सद्योऽयाशृंखला व्यशीर्यत, अथ स हस्ती निरर्गलः सन् तं मुनि वंदितुमभ्यागात्, तदा लोका एष मुनिहतो हत इति
बुवाणाः पलायांचकिरे,मुनिस्तु तथैव तस्थौ,गजोऽपि नम्रीकृतकुंभस्थलः सन् तं मुनि नमति स्म, शुंडादण्डं प्रसार्य मुनिपादौ स्पृष्ट्वा
॥४४॥

·. ग . या पाम पूर्ण पाए तनः म गजः समुत्थाय भन्या मुनि पश्यन् अव्याकुलः सन् अरण्यानी प्रविवेश, तदात्यद्भुतं तत्यभायं दृष्ट्या गोत माता नाममा अपि आईमानसाधुना प्रत्यबोध्यंत, ततस्तत्प्रेपिताश्चेते श्रीवीरममवसरणे गत्वा दीनां जगृहः ।। अ अणिमातापि नया गनमोक्षणं तापमप्रतिबोधं च श्रुत्वाऽभयकुमाग्युक्तस्तत्रागात्. मुनिर्भन्या बंदमानं गजानं धर्म लाभानिए ददो, अब गुदभूतले आमीनं मुनि गना पप्रच्छ,हे भगवन् ! हस्तिमोक्षणान्मम महदार्य समजनि । मुनिरूचे हे रा- मन ! तिमोक्षणं न दुका, किंतु आमतंतुपागमोक्षणं मां दुष्करं प्रतिभासते । राजा पृष्टं स्वामिन् तत्कथं ? तदा स मुनिः स- फलामगिन्यां या कपमामास । तत आद्रकुमारोऽभयं प्रत्यभाषत वं मम निष्कारणोपकारी धर्मवांवोभूः, हे मित्र ! त्वत्- पिनान्यतिमाशंना जातिम्मरणं प्राप्य जिनधर्मानुरक्तोऽभूवं, ईदृशोपायं विना मम जैनधर्मप्राप्तिः कुतः ? अनायंत्वमहापंके निमलयादनावरमगादादव च में चारित्रावाप्तिर्जाता, ततः श्रेणिपाभयकुमागदयः सर्वेऽपि लोकास्तलिदित्वा तुष्टमन- गः पयानं ययुः ननो मुनि राजगृहपुराभ्यर्ण समयमृतं श्रीवीरसाई अभिवंद्य तबरणकमलसेवया स्वकीयं जन्म सफलीकृत्य सगेगार सये शिप्राप ॥ इति श्रीजिनदर्शनमाहात्म्ये आर्द्रकुमारदृष्टांतः ।। पुनः अत्र पर्वणि पत्कर्तव्यं तदाह-तपोविधानादि, यथाशक्ति तपसि यत्लो विधेयः, चतुर्थ-षष्ठा-टमादितपः कार्यमित्यर्थः, तन गदि कथित नेहमाननिषेधं करोति तथापि तल्लोपवुदिन धार्या श्रीभरतपुत्रसर्ययशोनृपपत्, तरकथा चेर्य- अयोध्याया नगा मयंयशा नृप आसीन, स च त्रिखंडभूमिस्वामी नीतिषित् अखंडशासनो दृष्टान् परिणः स्वशे नीत- - - ·1 पर्युपणा. व्याख्याने कथा १० एक वान्, इंद्रेणोपढौकितं मुकुटं शिरसि धृतवान्,तस्य मुकुटस्यैव माहात्म्याच स नृपः सुरसेव्योऽप्यभूत्, तस्य राज्ञो राधावेधपणात्मा- ता कनकविद्याधरपुत्री जयश्री मपट्टराज्ञी बभूव, अन्यान्यपि तस्य बहूनि कलत्राणि आसन्. स राजा चतुःपर्वी विशेषेणाष्टमी चतुर्दशी च प्रत्याख्यानपौषधादितपसा आराधयति स्म। जीवितादरवत्पर्वादरोऽस्य चेतसि अतिवल्लभोऽस्ति,तेनासौ जीवितादपि प. वाणि रक्षति. अथैकदा सौधर्मेन्द्रः सुधर्मासभामाश्रितो ज्ञानात्तन्निवा चमत्कृति प्राप, तदोर्वशी देवी विश्ववशीकरणसाम- र्थ्य विभ्राणाऽकस्मात्सुरेंद्रशिरकपं दृष्ट्वा प्रोवाच. स्वामिन् सांप्रतं . नकारणं तु न किमपि दृश्यते ततः किं निमित्तं तुष्टेन नाथेन शिकंपः कृतस्तदा सुरेंद्र उवाच मयाधुना ज्ञानदृष्ट्या भरतक्षेत्रे भस्वामिनः पौत्रो भरतचक्रिणः पुत्रोऽयोध्याधिपः सूर्य- यशा नाम राजा सात्त्विकानां शिरोमणिदृष्टः, स चाष्टमीचतुर्दशीपर्वणोस्तपसः कृतबहुयत्नैः सुरैरपिचालयितुं न शक्यते, यदि सूर्यः पूर्वदिशमतिक्रम्य पश्चिमायामभ्युदेति तथा मेरुवतिः कंपते, समुद्रो वा मर्यादां त्यजेत्, कल्पवृक्षो वा निःफलो भवेत तथाप्येवः कंठ- गतैः प्राणैरपि जिनाज्ञावत् स्वकृतं निश्चयं न मुंचति, अथोर्वशींद्रवचः श्रुत्वा किंचिन्मनसि विचार्य प्रत्युत्तरमुवाच हे स्वामिन् युक्ता-* युक्तज्ञस्त्वं मनुष्येषु निश्चय किं श्लाघसे ? यः सप्तधातुनिष्पन्नशरीरोऽन्नजीवकः स देवैरप्यचाल्य इति काश्रद्दधाति ? मद्गानरसपूरेण केषां विवेकप्रमुखा गुणा न विलय यांति? तत्र गत्वा तमप्यहं सद्यो व्रताभ्रंशयिष्ये, इति प्रतिज्ञां विधाय रंभया सहिता उर्वशी हस्तेन वीणां दधाना स्वर्गाद्भूमिमवतरति स्म,अयोध्यानिकटोद्याने च श्रीऋषभस्वामिनश्चैत्ये मोहोत्पादकमत्यद्भुतं रूपं कृत्वा गायति स्म तद्गानमोहिताः पक्षिमृगसपाया आपि आलेख्यलिखिता इव पाषाणघटिता इव वा निश्चलनेत्रास्तस्थुः । ॥४ ·1 । इनच श्रीसूर्ययशा अच बाहयित्या पश्चादलमानः पथि तयोरतिमधुरगानध्वनीन् शुश्राव तदा वाजि-गज-पत्तयः पदमपि याने- समय अभूनन एनत्स्वरूप दृष्टा नृपोऽमात्यं प्रतिसादरमुवाच भो मंत्रिन् ! संसारे नादसमासुखदाकोऽपि न दृश्यते यदशात्पशवोऽप्यमी हम्मोहिताः मंति । नादेन देव दानव नृप-कामिन्यादयः सर्वेऽपि प्रायो वशीभवंति. ततो वयमपि ऋषभस्वामिनं नमस्कतं तत्र चैत्ये यामस्नत्र गना पतद्गेयस्वादमपि लप्स्यामहे ॥ इत्यमामंत्र्य तद्गानमोहितो भूपालो मंत्रिणा सह जिनचैत्यांतर्जगाम । तत्र हस्त- यौरीणां विभ्रत्यौ, गीतध्वनि कुत्यो कामभार दिव्यसौंदर्य दे कुमारिके विलोक्य नेहचक्षुर्विमुक्तः कामवाणई दि विदो नृप- शितयामान. एतयोग्दिमत्यदभुतं स्वपं कस्य पुण्यवतो भोगाय भविष्यति ? ततो गजा मुहुर्मुदस्तयोश्चक्षुपी क्षिपन् युगादीशितु: पादी प्रणम्य चैत्यानिःमत्य यहि मदेशे उपविष्टस्तयोः कुलादिकं ज्ञातुं मंत्रिणे आदिष्टवान्. मंत्र्यपि नृपादेशात्तयोः समीपं गत्वा सुधामधुरया पाचा संभाष्य इत्यमालपत्. हे कन्यके युवां के ? युवयोः पतिः कः ? किमर्थमिहागमनं चेत्येतत्सर्व वदत. अथ मंपिवयः शुधा तगोरेका उवाच. आवा मणिचूडविद्याधरराजस्य पुती आवाल्याकलास्वादखत्यो अभूतां, क्रमेण पौरनं प्राप्ते पाक्ष्य अस्मत्पिना पचितां कर्न लगः, आवां स्वसदृशं पतिमलभमा न स्थाने अईच्चैत्यानां नमस्याभिनिजं जन्म सफलं कुषदे। पुनमानो भयान? इयमयोध्यापि तीर्थभूनास्ति, अतोऽत्र भरतकारिते चैत्ये आदिजिनं नमस्कामावयोरागमनमभृत्. एवं कय. यंत्योस्नयोममी मान-अमुना सूर्ययगमा नृपेण सह युवयोः संगमः श्रेष्ठो यतोऽसौ ऋषभस्वामिनःपौत्रो भरतचक्रिणः पुत्रः मांकामपूर्णः माम्यः सद्गुणवान् बलवांश अस्ति. तस्मानिश्रितं ऋषभस्वामी युपयोस्तुष्टो यदुत अकस्मात्सूर्ययशा परः प्राप्तः। 1 ·पर्युषणा ॥४६॥ व्याख्यानं कथा १० य मंत्रिणि एवं वदति संति ते तमूचतुः,आवां हि स्वाधीनं पति मुक्त्वान्यं पति नैवाश्रयावहे. ततोऽमात्यो नृपाज्ञया ते इत्यवोचत्,यु- वयोर्वाचमन्यथा कुर्वन्नृपतिर्मया निपेध्यः, मंत्रिणा एवमुक्ते सति तदैव श्रीयुगादीशसमक्षं तेषां पाणिग्रहोत्सवः संजातस्ततस्तयोः प्रीतिरसाकृष्टो भूपतिः संसारे तद्भोगमेव सारं मन्यमानोऽहनिशं ताभ्यां सह विविधान् भोगान् भुंजानो विस्मृतान्यकृत्यः सुखेन काल निनाय । अथ एकदा संध्यासमये ताभ्यां पत्नीभ्यां युतःसूर्ययशा नृपो गवाक्षं यया, तदा भो लोकाःश्वोऽष्टमीपर्व भावि, ततस्तदारा- धने सादरैर्भाव्यमिति पटहोद्घोषणां ताभ्यां कपटस्त्रीभ्यां श्रुत्वा ततोऽवसरं विज्ञाय रंभाऽजानतीव नृपति प्रति सादरा.सती भंभा- वादनकारणमपृच्छत् । नृपतिरुवाच हे रंभे शृणु ? अस्माकं तातेनोक्तं चतुर्दश्यष्टमीरूपं ,पर्वास्ति. यथामावास्या पौर्णमासी अष्टा- दिकाद्यं चतुर्मासीत्रयं पर्युषणाख्यं वार्षिकं च पर्व, एतानि अन्यान्याप पर्वाण्युक्तानि संति; ज्ञानाराधनार्थं पंचमी च प्रोक्तास्ति। एतेपु पर्वदिनेपु विहितं पुण्यं स्वर्गमोक्षसुखप्रद भवेत्. तस्माचतुः पयामखिलं गृहव्यापारं परित्यज्य शुभं कर्म विधेयः पुनश्चतुः पा स्नान-स्त्रीसंग-कलह-यूतक्रीडा-परहास्य-मात्सर्य-काधादिकपायसंग-प्रमादादि न किमपि कर्त्तव्यं, प्रियेष्वपि ममता न विधेया परमे- ठिस्मरणादिशुभध्यानवता भाव्यं, सामायिक पौषधं च षष्ठाष्टमप्रमुखं तपश्च कर्त्तव्यं, जिनपूजाश्च विधेयाः, इत्थमेतानि पर्वाण्यारा- धयन् जनः पुण्यान्यर्जयति, ततः क्रमेण कर्माणि क्षपयित्वा मुक्ति याति, अतो हे कांते सप्तम्यां त्रयोदश्यां च लोकप्रबोधाय अंयं १ भगवती-स्थानाङ्ग-ज्ञाताधर्मकथो--त्तराध्यथनो--पासकदशा--सूत्रकृदङ्गायागमवृत्तिषु तथा आवश्यकचूर्णि--बृहदवृत्ति--पञ्चाशकवृत्ति--योगशास्वृत्ति- श्राद्धदिनकृत्य सूत्रवृत्ति श्रावकधर्म प्रकरणवृत्त्यादिप्राचीनशास्त्रेषु अष्टमी-चतुर्दशी-पौर्णमास्यमावास्यापर्युषणकल्याणकादिपर्वदिवसेषु पौपधकरणमुक्तम् ,अस्यविशेष निर्णयस्तु सामाचारी शतकादिग्रन्थादवगन्तव्यः, इति ॥ ॥४६॥ .

·4 पहिलो महादेशाप्रकायते.अयोगी एतन्नृपयनः श्रुत्वा तन्निश्चयचमत्कृतापि मायावचनमपंचेन जगाद हे नाय । इदं मनुष्यत्व. मिदं पमिदं गायं म तपागादिभिस्त्वया कयं चिउंयते? ययेच्छं सुखानि भुंश्च ? पुनर्मानवो भवः क्व ? राजसद्रोगाश्च क ? अब योस्तपत्रातुल्य तम्यास्तवचनं श्रुत्वा नृप उवाच-रेरे धर्मनिंदामलिनस्वभावेऽधमे इयं तव वाणी मनागपि विद्या- कुलाचागेचिना न दृश्यते. तर सकल चातुर्य विक, रूपं वयः कुलं च धिक, येन त्वं जिनपूजादिकं मदम कृत्यं निंदसि पुनर्म नुनावमपागापगल्यादीनि तपसा प्राप्यंते, नत्तपः कः कृतजो नाराधयेत् ! यो नाराधयेत् स कृतन एव. धर्मागधनतो हि देहस्य रिहानं न गात, धर्म पिना केरलं वियस्तु विडंबनमेव, तस्मायथेच्छ धर्मः कर्तव्यः पुनः पुनर्मानयो भवः की व्रतवीका मृगमिहा दिवाला अपि अटम्यां पालिके चाहार न गृहंति, तर्हि अहं कथं गृह्णामि ? तेषां ज्ञातृत्वं च धिगस्तु, ये सर्वधर्मकारणं पाराधने नति. श्रीयुगादिजिनोपदिष्टमिदमुत्तम पर्मास्ति, तदहं तपोविना कंठगतमाणरपि पर्व वृया न कु, हेखि ! मम राज्यं प्रयातु प्राणायाम, परं पर्वतपोऽहं भ्रष्टो न भवामि तत इत्यं कोधाकुलं नृपवरः श्रुत्वा उर्वशी मोहमायां प्रकुर्वती पुनरुवाच स्वामिन भात काय गो माभूदिति प्रेमरसत पर मयेतदनः प्रोक्तं, तस्मात्कोधावसरोऽध नास्ति. पूर्वन्तु आवाभ्यां पितृवाक्यविमुखीभ्यां मवारी नृपतिर्न गृत,सांमतं पूर्वकर्मपरिपाकात् त्वं वगे वृतस्तेनाययोः संसारसौख्यंशीलं च सर्वमकस्मागतं,यदि स्वाधीनपुखि- पांगांगो भान् तदा मांगारिक सुखं स्वाद, अन्यया रात्रिदिवसयोगवद्वियनमेव हे स्वामिन् ! पुरा नाभेयजिनाग्रे त्वया तु महा- पहरणमगीतमेर, अइमेकदा त्वत्परीक्षा उत्तस्तयाचितपती,वै तु हा हा स्वल्पेन कार्यण क्रोधवशं गतः. हे नाथ । अ६ शी- J8 ८ १ ·व्याख्यान पर्युषणा० ॥४७॥ कथा १० लादपि सुखादपि उभयस्माद्भष्टा,तस्मान्मम चिताग्निसेवनमेव श्रेयः शरणमस्तु इति तद्वचः श्रुत्वा तन्मनमानसो नृपः स्ववाक्यं स्म- रन् जगाद,हे प्रिये ? ताततातेन यदुक्तं तातेन च यत्कृतं तत्पर्वणो नाशं तत्पुत्रोऽहं कथं कुर्वे ? हे हरिणाक्षि! मम सकलां पृथ्वी कोशं गजाश्वादीश्च सर्वान् त्वं स्वयं गृहाण, परं येन न सौख्यं, न च धर्मस्तदकृत्यं मां मा कारय ! ततः सापि इपादहस्य कोमलवाण्या मोवाच. हे राजन् ! भवादृशां सत्यवचनमेव सद्वृत्तं, यतो येन पापिना स्वांगीकृतविधातः कृतः सोऽशुचिस्तस्य भारात्पृथिवी अ- तिषीदति. हे नाथ यदि त्वया इदमाप कार्य न सिध्यति तदा राज्यादिदातृत्वं कथं सेत्स्यति ? त्वदर्थं मया पितुर्विद्याधरैश्वर्य त्य क्तमथैतद्राज्यादिना कि कुवें ? अथ हे स्वामिन् ! यदि पर्वभंगं न कर्ता, तर्हि मत्पुरतो युगादीशप्रासादं पातय ? इति तद्वचनश्रय- णमात्रेणेव नृपो वजाहत इव मूछौं प्राप्य गतचैतन्यो भुवि पपात. तदेव मंत्रिण आदेशादाकुलैस्तत्पारकरजनैः शीतलजलादिसंसे कान्नृपो लब्धचैतन्यो विहितः अथ सूर्ययशा नृपः स्वपुरःस्थितां तां स्त्रियं दृष्ट्वा कुपितो जगाद, रे अधमे ! अयं तवाचारो वाण्या मत्पुरः स्वकुलाधमतां विकिरति यत उद्गारखदाहारो भवेत्, त्वं विद्याधरपुत्री न, किंतु चांडालपुत्री दृश्यसे, मया मणिभ्रमेणैव काचखंडादरश्चक्रे,यो देवस्त्रैलोक्यनाथस्त्रैलोक्यवंदितस्तत्मासादभंगकृत् कोऽपि कथं भवेत् ! तस्मात् हे स्त्रि ! स्वयं स्ववचसा बद्धं मामनृणं कर्तुं धर्मलोपं विनाऽन्यद्याचस्व! पर्वलोपं चैत्यध्वंसं चाहं सर्वथा न करोमि,तच्छुत्वा सापि ईषादिहस्य पुनस्तमुवाच, हे नाथ ! अन्यदन्यदिति च त्वद्वचो दूरतो याति, यदीदंत्वं नांगीकती. सहि त्वं स्वयं स्वपुत्रस्य शिरश्छित्त्वा सद्यो मह्यं देहि ? अथ राजा विमृश्य वदति स्म, हे सुलोचने मत्सुतो मत्तोऽभवत्,तस्मान्मम शिरस्तव करतलस्थमस्तु,इत्युक्त्वा नृपःकरणे खड्ग गृहीत्वा ॥४७॥ - ६ ·यावत् स्वशिग्छेदामुद्यतो भाति, तावदेव सा तस्य खड्गधारां ववन्ध, न पुनस्तस्य सत्वस्य. ततो राजा खड्गधाराबन्धनादिलक्षः मन ठनालापदंब न न खलं गृहीतवान्, यदासी भूपतिर्मनागीप सत्वान चचाल तदा ते खियो स्वकीयं रूपं प्रादुः कृत्याऽ- त्याद्गायनपत्यूचतु, गुनश्च- जय त्वं उपभम्वामि-कुलसागरचन्द्रमाः ॥ जय सत्ववतां धुर्यः । जय चक्रीशनंदनः ॥ १॥ अो! ताग ! अहो ! ते मनमो निश्चयः ! यत्स्वस्य विनाशेऽपि मनाक् स्ववतं न त्यक्तवान्. देवेंद्रः स्वसभायां देवानां पुरस्नानुलं मत्वं विशेषतः प्रशस, हे राजन् ! आवाभ्यां अश्रद्धानाभ्यां स्वर्गादागत्य स्वनिश्चयात्त्वं क्षोभयितुमारब्धः, परं त्वां शोभयितुं कोऽपि न ममयः. हे जगत्प्रभुकुलावतंस ! हे वीर ! त्वयैव इयं पृथ्वी रत्नमरिति सत्यं नाम विर्भात्त. इत्यं तयोः स्तुव- त्याम्नर देवंद्र उपागमत्. जयजयशब्दमुनग्न् पुष्पवृष्टिं च कृतवान्.तदा प्रतिज्ञाभ्रष्टा उर्वशी इन्द्रेण सोपहासं निरीदिशता सती तत्पु- रना पगणान् जी. इन्द्रोऽपि तस्मै वरमुफुटकुंडलांगदहारान् दत्वा च ताभ्या सह स्वर्ग ययौ. सूर्ययशा अपि सत्यप्रतिज्ञः प्रमु- दिनः गन् पन्नीत्या पृथ्वीं पालयति स्म. अय स राजा भरतेशवत् पृर्थी जिनगृहमंडितां कुर्वन श्रीसंवयात्रया जन्म पवित्रयन् भीयुगादिजिननरणयद नित्यं चतुर्दश्यष्टमीपर्व आराधयामास. तया व्रतधारिणः श्रापकान स्वगृहे भोजयामात. पूर्व भरतेन का- किणीरलरेखाभिः बारमा अंकिताः, सूर्ययशसा सौवर्णोपवीतेन तेन तंचिताश्चक्रिरे. तस्य राज्ञ उदारचरिता बहवः कुमारा तु

·पर्युषणा
॥४८॥
व्याख्यानं
कथा १०
"
*****
आसन्. यथा ऋपभस्वामिन ईक्ष्वाकुवंशो ववृते, तथा सूर्ययशसः सूर्यवंशोऽभवतः सोऽप्येकदा पितृवत्स्वरत्तदर्पणे पश्यन् संसारा-
सारतां धारयन केवलज्ञानं प्राप्य बहून् भव्यान् प्रतिबोध्य मुक्ति प्राप. ॥ इति निजनियमदृढपालने सूर्ययशोनृपकथा ॥ भव्यात्म-
भिरष्टाहिकापर्वणीत्थं धर्मकर्माणि विधाय तत्परािधनीयं, येनेह परत्र च सर्वेष्टसिद्धिः ॥
संवयोमरसाष्टरात्रिपमिते(१८६०), मासे शुचौ शोभने । पक्षे प्रोज्ज्वलतायुते सुविहिते,सम्यद्वितीयातियो॥पूज्यश्रीजिनहर्ष-
सुरिंगणभृद्राज्ये मुदाष्टाहिका-व्याख्यानं सुगमं हितं सुविहितं श्रीजेसलाद्री पुरे ॥१॥श्रीमंतो गुणशालिनः समभवन, प्रीत्यादिमाः
सागरा-स्तच्छिष्याऽमृतधर्मवाचकवरा आसन स्वधर्मादराः ॥ तच्छिष्यैर्जिनराजराजिचरणांभोजप्रसक्तैः क्षमा-कल्याणाभिधपा-
ठकैः सुमनसां श्रद्धावतां प्रीतये ॥ २ ॥ युग्मं ॥ मुनेरुदयरंगस्या-ग्रहाव्याख्यानमादरात् ॥ इदं व्यधायि प्राचीन, पद्यबन्ध
विलोक्य तत् ॥ ३॥
॥ इति पर्युषणाद्यष्टाह्निकव्याख्यानं सम्पूर्ण ॥
॥४८॥

·अथ दीपमालिकाव्याख्यानम्। प्रोनमीशं जिनं नवाजिमगंजपरे स्थितम् । दीपोत्सवस्य व्याख्यानं, लिख्यते देवभाषया ॥ १ ॥ अस्मिन मंजूदीप भरतोत्रस्य मध्यखंडे मालवदेशे अलकातुल्या उज्जयिनी नाम नगरी वमूव । तस्यां सूर्यवत् तेजसी भूपगु- गममन्तितः मप्रनिनामा राजा गज्यं करोति स्म । अथैकदा उज्जयिन्यां मुस्थितरिनामा आचार्यः पत्रिंशद्गुणविभ्राजमानो नामा- नुगाम विदरन नीवितस्वामिश्रीमहावीरप्रतिमावन्दनार्थ गतः, एतस्मिन् प्रस्तावे संपतिराजा राजमार्गे गच्छन् सुस्थितमूरि दृष्टा नानिस्मरणभाग वमूव । ततः राजा समीपे आगत्य बहुभक्तिपूर्वकं श्रीगुरुं ननाम । करद्वयं संयोज्य राजा गुरुं प्रति वक्ति स्म- हे स्वा- मिन् ! मा जानीय इति पृष्टे गुरुगद-हे राजन् ! भवन्तं को नाम न जानाति?; ततो राजा पुनरुवाच-दे ज्ञानसमुद्र! तानविशेषेण भव- ताउदमुपाशितोन या ? इति मया पृच्छगते,तदा सूरिश्चमत्कारं प्राप्य श्रुतज्ञानोपयोग दत्त्वा उवाच-भो राजन् ! त्वं पूर्वभवे सैवेगवान- स्मार्क शिष्यो बभूव, उनमदीक्षाप्रभावतो भवान् राजा जातः एपा च सम्पत् प्राप्ता । एतादृशं गुरोर्वचनं श्रुत्ता आचार्ये प्रीतिमान गजा पक्ति-देवामिन् ! मया उमुक्षितेन रहेन इदं राज्यं प्राप्तं तत्सर्वं युष्माकं प्रसादफलम इतरथा मम राज्यं कुतः,तस्मादिदं राज्यं भवद्रिया- सं पवारमनृणीम्याम एतादृशं रातो वाक्यं श्रुत्वा गुरुत्वाच-हे निर्मलबुद्धे ! राजेन्द्र अस्माकं राज्यस्य वाञ्छा नास्ति,क्य तु शरी- शनि नि:स्पृहा कि पुना राज्ये,तस्माद् हे राजेन्द्र ! अस्माकं राज्येन सह किमपि प्रयोजनं नास्ति, इदं राज्यं भवद्भिः पुण्यात प्राप्त क ·दीपमा० ॥१९॥ व्याख्यान कथा ११ ततो हे राजेंद्र ! पुन: पुण्ये उद्यम कर्तव्यः निर्मलं सम्यक्त्वं च पालनीयम्। श्रीजिनेश्वरजगन्नाथस्य निरन्तरं पूजां कुरु । पुनः सुसाधूनां निर्ग्रन्थानां पश्चसमितिसमितत्रिगुप्तिगुप्तानां सप्तदशभेदसंयमपालकानां द्विचत्वारिंशदाहारदूषणवर्जितानां भव्यजीवोपकारकाणां सेवां कुरु, दानादिचतुर्विधस्य धर्मस्याराधने उद्यमं कुरुष्व, एष धर्मों विशेषण पर्वसु आराधनीयः,एतादृशं गुरुवाक्यं श्रुत्वा राजा उ- वाच-हे स्वामिन् ! संवत्सरादि समस्तपर्व जिनशासने प्रसिद्धं वर्तते, तस्य पर्वणो महिमा श्रावकैः बहुतरो मन्यते परं लोकोत्तरं दीपाव- लिपर्व कुतः प्रवृत्तम्?, अस्मिन् पर्वणि चारुवस्त्रभूषणादीनि मनुष्या धारयन्ति, पुनः वृषभादिशृङ्गरञ्जनक्रियां गृहाङ्गणप्रमुखसंस्का- रादीनि च कुर्वन्ति, तस्य किं कारणम् ? इति राज्ञा पृष्टे सति गुरुर्वक्ति स्म-हे राजन् ! एतस्य सम्बन्धं त्वमेकाग्रचित्ततया शृणु श्रीवर्धमानस्वामी प्राणतनामदशमदेवलोकस्य पुष्पोत्तरविमानाच्च्युतः आषाढशुक्लषष्ठीदिने उत्तराफाल्गुनीनक्षत्रे चन्द्रयोगे आगते * सति क्षत्रियकुण्डामनगराधिपतिश्रीसिद्धार्थराज्ञो भार्यायाः त्रिशलायाः कुक्षौवुत्पन्नः । यस्यां रात्रौ भगवानुत्पन्नः तस्यां रात्रौ गर्भमा १-अत्र सामान्येन नाममात्रेण संक्षिप्त श्रीधीरचरित्र दर्शितम्, अतएव देवलोकात् ब्युत्वा आषाढशुद्धघष्ठया देवानंदागर्भागमन तथैव द्वयशीतिदिनव्यतीते इन्द्रेण त्रिशलागर्भे अवतारितः, (गर्भापहारः कारितः, इत्यर्थः) एष च विशेषार्थो न दर्शितः । जैनसिद्धाते विशेषार्थे विद्यमानेऽपि सामान्यव्याख्याऽवसरे ।* विशेषार्थस्य व्याख्यान न भवति. यथा-कल्प-आवश्यक-आन्चारांगादौ आगमपचागीशास्त्रेषु 'देवानंदागर्भात् द्वयशीतिदिनव्यतीतेषु सत्सु हरिणेगमेपिदेवेन * त्रिशलागर्ने स्थापितः श्रीवीरप्रमुः' एतद्विशेषव्याख्याविद्यमानेऽपि पचाशकसूत्रवृत्ती सामान्यव्याख्याऽवसरे तस्योल्लेखो न कृतः, तेन तस्य तत्र अभावो न भवति, तथैव अनाऽपि देवानदागर्भागमने विद्यामानेऽपि तस्योल्लेखो न कृतः, तथापि तस्य अभावो न भवति. अतएव अन्न सामान्यविशेषापेक्षया तद् - ॥ ४९ ॥ म . -- ·. 4 4 भावाद विदालागव्या चतुर्दश स्वप्ना दृष्टाः,तानाह-सिंहः, गजा,वृषभः, लक्ष्मीः,पुष्पमाला, चन्द्रः, सूर्यः,ध्वजः,पूर्णकलश, पद्म- मरा, ममुद्रः, देवविमानम, रत्नराशिः, निमाग्निश्च । एवमेते स्वप्नाः क्रमेण दृष्टास्ततः चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामर्धरात्रे श्रीवीरप्रभोः नाम जानम,तस्मिन् समये पट्पञ्चाशदिछमारीणामासनानि चकम्पिरे, अवधिना प्रभोर्जन्म ज्ञात्वा अत्यन्तप्रमुदिताः सन्त आग त्य जन्मकार्य कुर्वन्ति । तदनन्तरं चतुष्पष्टिसुरेन्द्राणामासनानि चकम्पिरे,ततस्तेऽपि अवधिना विज्ञाय अत्यन्तप्रमुदिताः सन्त आ- गग निः प्रदक्षणीकृत्य जिनाम्यां जिनं च नत्वा मातरमवस्वापिनी निद्रां दत्त्वा प्रभुं गृहीत्वा मेरुपर्वतोपरि गत्वा स्नात्रमहोत्सवमहं- गांकमा चः । पश्राद् मातुः समीपे स्थापयित्वा मातुरवस्वापिनी संहृत्य नमस्कृत्य स्वस्थानं जग्मुः । अथ यस्माद् दिनात् प्रभु- गर्भ आगतस्तमाद् दिनाद् राजा धनधान्यवृद्धिमाप, स्वर्णरत्नादीनां च वृद्धिः संजाता. ततो गुणनिष्पन्नं सर्वस्वजनसमझ माता- frria भाव मानलामिन विशेषतः पट्सु फल्याणकेयु आगमानुसारेण विद्यमानेषु अपि, अत्र सामान्यापेक्षया निशलागागमन-जन्मframe उकानि, तथैव पचाशकसूनवृत्तावपि-सजिनेन्द्रापेक्षया च्यवन जन्म-दीक्षादिपंचकल्याणकानि-सामान्येन उक्तानि । परच कल्पते मानामानिनि नांदिआगमेगु-महापुरुषचरित्र-नीरचरित्र--त्रियधिशलाकापुरुषचरित्र-कल्पनिरुक्त-टिप्पणकादि मानीनशास्त्रेषु च विशेषेण At T-THदी दिपकल्याणकानि दर्शितानि, तेनात विसयादो न सभाव्यः समवायांगसूत्रवृत्ति-आवश्यकचूर्णि-लोकप्रकाश-दशाश्रुरात्कधादि- रन चाननगम संसि त्यात्. सामान्यविशेषापेक्षया च अस्य विशेषनिर्णयो कल्पद्रुमकलिकायाः प्रथमव्याख्यानात्, अस्मत् निर्मि- fini अगाय इति श्रीमत् गुमतिणगरोपाध्यायाना लगियो मुनिमणियागरः. + 4.

·व्याख्यान
दीपमा
॥ ५० ॥
कथा ११
पितृभ्यां द्वादशे दिने वर्धमानकुमार इति नाम प्रदत्तम्, देवैश्च अनन्तसत्त्वभनन्तधैर्य दृष्ट्वा महावीर इति नाम विधे । अयं भोग-
समथै ज्ञात्वा पित्रा परं प्रमोदतो यशोमतीनाम्न्या राजकन्यया सह पाणिग्रहणं कारितम् । अथ प्रभोः सुपार्श्वनामा पितृव्या,नन्दि-
वर्धननामा ज्येष्ठो भ्राता, सुदर्शनानाम्नी स्वसा, यशोमती पत्नी, प्रियदर्शनानाम्नी च पुत्री आसीद् । श्रीवीरप्रभुः अष्टाविंशति-
वर्षाणि यावद् गृहावासे तस्थौ । भगवता पूर्व गर्भ एवाभिग्रहः कृतोऽभूद्यत् जीवतोः सतोः मातापित्रोः मया दीक्षा न गृहीतव्या
इति । अथ मातापितृभ्यां देवलोके प्राप्ते मभिग्रहं पूर्ण सञ्जातं ज्ञात्वा प्रभुर्दीक्षा ग्रहीतुं तत्परोऽभूत्, तदा नन्दिवर्धनराज्ञ आग्रहात्
पुनराप वर्षदयं गृहस्थावासे तस्थौ; तत्र सांवत्सरिकं दानं दत्तम् । अथ लोकान्तिकदेवा आगत्य जानन्तमपि प्रभुं दीक्षावसरं ज्ञा-
पयन्ति-'अहो स्वामिन् धर्मतीर्थप्रवृत्ति कुरु' इति देववचनं श्रुत्वा प्रभुः षष्ठतपसा संयुतः चन्द्रप्रभानाम्नी शिविकामारुह्य देवम-
नुष्यपरिकरेण युतः क्षत्रियकुण्डनगरतो निःसृत्य ज्ञातवनखण्डे आगत्य शिबिकातः उत्तीर्य मार्गशीर्षकृष्णदशम्यामपराहे एकाकी
एकदेवदूष्येण वस्त्रेण सहितः दीक्षां जग्राह । तस्मिन् समये चतुर्थ मनःपर्यवज्ञानमुत्पन्नम् । अथ दीक्षां गृहीत्वा प्रभुरन्यत्र विजहार।।
प्रव्रज्यादिनाद् द्वितीये दिने कोल्लाकग्रामे आगतः, तत्र बहुलविप्रगृहे परमानस्य पारणं चक्रे, तत्र पञ्च दिव्यानि प्रादुर्भूतानि
तत्र च सार्धद्वादशस्वर्णकोटीनां देवैवर्षा कृता । अनन्तरं क्रमेण विदरतः श्रीवीरप्रभोः गोपालक-चण्डकौशिकसर्प-शूलपाणियक्ष-
संगमदेव-कटपूतनाव्यन्तरीप्रमुखैः बहव उपसर्गाः कृताः, तथापि प्रभुानात् किंचित् मात्रमापि न चचाल मेरुवन्निष्पकंप
आसीत्, श्रीवीरप्रभोः चतुर्मासी षण्मासीद्विभास्यादि प्रचण्डतपःक्रियायामुद्यतस्य पक्षाधिकसार्धद्वादशवर्षाणि अतिक्रान्तानि ।
,
॥ ५० ॥

·4/YRIYAN H. KA सम्मिन् समये जुम्भिकाग्रामे ऋजुवादकानदीतीरे श्यामाकादम्बिनः क्षेत्रस्य समीपे शालवृक्षस्याघोभागे गोदोहासनेन स्थितस्य पातपोय करप वैशारस्युपदशम्यां तृतीयपदरे शुक्लष्याने वर्तमानस्य श्रीवीरप्रभोश्चतुणा घातिकर्मणां क्षये सति केवलज्ञानं रेवदर्शनं च समुत्पत्रम् । तत एकादश्यां मध्यमापापायां महासेनवने तीर्थं प्रवर्तितम्, शमादिदेवरेकत्रीभूय समवसरणं रचितम्, आर इन्दमून्यायकादश गणधराः श्रीरीरेण स्थापिताः । अथ प्रभोः चतुर्दशसहसमिताः साधवः संजाताः, चन्दनवालादि- पवित्महत्यमिताश्च साध्व्योऽभूवन, शंखशतकादि एकोनपष्टिसहवाधिकलक्षप्रमाणाः श्रादा, सुलसारेवतीममुखाष्टादशसहला- निकविलाप्रमाणाः श्राविकाय सनाताः । अथ प्रमोश्चतुर्मासीनां संख्या कथ्यते -दीक्षाऽनन्तरं प्रथमचतुर्मासी अस्थियामे ।। शुलपाणियक्षगई कृता, त्रिचतुर्मासी चम्पानगर्याम्, वैशालीयवाणीपग्रामे दादश चतुर्मास्यः कृताः, राजगृहनगर्यो नालन्द- पाटके चादंग चतुर्मास्पः, 'पद् चतुर्मास्यः मिथिलानगी भगवता कृताः, दे चतुर्मास्यो भद्रिकानगर्या कृते, एका चतुर्माप्ती अलम्भिकानगर्या कृता, एका चतुर्मासी म्लेच्छभूमिकायां कृता, एका चतुर्मासी श्रावस्तीनगयों कृता, एका च मध्यमापा- पायां हरितपालराज्ञः सभायामन्तिमा कृता, तब अन्तिमचतुर्मास्यां श्रीवीरममुः स्वस्यायुपः अन्तं ज्ञात्वा भव्यलोकोपकारार्थ पोरश प्रहरान यावद देशनां दत्तवान् तस्मिन्नवसरे पुण्यपालराजा प्रभोर्वन्दनार्थमागतः, श्रीवीरप्रभोर्वन्दनां कृत्वा हस्तदयं सम्पु. त्य इति लक्ष्यमाणं पृटयान-हे स्वामिन् ! अघ रात्री मया अष्टौ स्वमा दृष्टाः, ताननुक्रमेण भवतामये कथयामि-जीर्णशालाया स्थितो दस्ती इष्टः १, कपिश्चपलतां कुर्वन दृष्टः २, क्षीरवृक्षः कण्टकप्तो दृष्टः ३,चतुर्थे च स्वप्ने काको दृष्टः ४, पञ्चमे मृतः सिंहो ·दीपमा० व्याख्यान ११॥ कथा ११ भयं कुर्वन् दृष्टः ५ षष्ठे स्वप्नेऽशुचिभूमिकायामुत्पन्नमरविन्दं दृष्टम् ६, सप्तमे स्वप्ने ऊपरक्षेत्रे बीजमुप्तं दृष्टम् ७, अष्टमे स्वप्ने स्वर्णकलशो म्लानो दृष्टः ८, इति राज्ञा उक्ते एतेषां च फले पृष्टे प्रभुर्वक्ति-हे राजन् ! एषां फलमेकाग्रचित्तेन शृणु-अस्मिन् पञ्चमारके दुःख-दारिद्रय-रोग-शोक-भयैर्व्याप्तो गृहस्थाश्रमो जीर्णशालासदृशो भविष्यति यस्मिन् गृहस्थरूपो हस्ती रक्तः सन् स्थास्यति दुःखं च सुखं कृत्वा मानयिष्यति परमुत्तमसुखदात्री व्रतशालां नाङ्गीकरिष्यति, इति प्रथमस्वमफलम् । पुनः पञ्चमकाले कपिवत् चपला अल्पसत्त्वा जीवा ज्ञानक्रियायामादरभाजो न भविष्यन्ति, साधवश्च शिथिलाचारा भविष्यन्ति, ये पुनः दृढव्रतधारका धर्मकायें शिक्षा दास्यन्ति तेषां हास्यं च करिष्यन्ति, यथा ग्रामीणलोका नगरस्थलोकानां हास्यं कुर्वन्ति, तथा करिष्यति, इति द्वितीयस्वप्नफलम् । तथा ज्ञाने क्रियायां च भक्तिवन्तो जिनशासनोन्नतिकारकाः सप्तक्षेत्रीवित्तव्ययविधायकाःशुभगुणवन्तश्चारित्ररा- गिणः क्षीरवृक्षतुल्या येश्रावकास्तान् वेषमात्रधारिणोऽहंकारवन्तो गुणवत्साधुदेषिणः सुसाधुपूजामसहमाना लिङ्गिनः कण्टकतुल्याः रोधयिष्यन्ति, इति तृतीयस्वप्नफलम् । यथा अतिस्वच्छजलभृतां वापी दृष्ट्वा काको न तत्र रागं करोति एवं ज्ञानक्रियायुक्तान् अपि साधून स्वगच्छे दृष्ट्वाऽपि रागं न साधवः प्राप्स्यन्ति, या काकस्य रागं न वापी प्राप्नोति तथा साधवोऽपि गच्छस्य रागं न करिष्यन्ति इत्यर्थः । परन्तु यत्र गच्छे मन्दाऽऽचाराः साधवः तत्र सुन्दरं स्वगच्छं त्यक्त्वा यास्यन्ति आत्मनः पंडितंमन्यमानाः, इति चतुर्थस्वमफलम् । जातिस्मृत्यादिरहितं मृतसिंहतुल्यं जिनदर्शनं न परतीथिकोत् पराभव प्राप्स्यति परं परंदर्शनानां भयं करि- प्यन्ति, इति पञ्चमस्वमफलम् । पद्महदे कमलोत्पत्तिर्युक्ता न अशुचिभूमौ एवं धर्मोत्पत्तिरपि उत्तमकुले युक्ता नाधमकुले परन्तु ·धर्मात्पतिः कालप्रभावतो नोत्तमकुले भविष्यति, इति षष्ठस्वमफलम् । यया कश्चिद् मन्दबुद्धिः कृपिकार धान्यबीजमूपरक्षेत्रे वपति नया मयुद्धिमन्तः पुमांमः पात्रापात्रमनालोक्य पात्रबुद्धया कुपात्रे दानं दास्यन्ति, इति सप्तमस्वमफलम् । अष्टमस्वमफलम्- मालाममा ज्ञानादिगुणयुक्ताः साधवः स्तोका भविष्यन्ति न च तेषां पूजाप्रभावनामपि कोऽपि करिष्यति,परन्तु ये वाह्याड- माखनी जानक्रियाहिताः साध्वाभासाः तान् लोकाः पूजयिष्यन्ति, गीतार्था अपि साधवो हीनाचारिभिः सह मिलिताः चरिष्यन्ति, यथा चहून अथिलान् लोकान् दृष्ट्वासज्जनलोका अपि तेषां मध्ये मिलिताः सन्तः जानन्तोऽपि स्वयमात्मजीवितरक्षार्थ प्रयिला जाताः तया, अय तत्कथा-पृथिवीपुर नगरे पूर्णभद्रनामा राजा आसीद, तस्य महाबुद्धिनिधानः चतुरः सकलकार्य- कुशल: मुमुदिनामा मन्त्रीवरोभूद; अथैकदा प्रस्तावे राजसभामध्ये लोकदेवनामा नैमित्तिकः समागतः तदा अमात्येन पृष्टं हे मिनिकतामणे ! आगामिकालस्य शुभाशुभवार्ता कांचित् प्रकाशयतु, तदा नैमित्तिकेन निजनिमित्तशास्त्रं सम्यक् पर्यालोच्य जानपलात् कयितम-दे मन्त्रीभर ! अतो दिनाद् एकस्मिन् मासे मेघवृष्टिभविष्यति, तज्जलपानं च ये करिष्यन्ति ते सर्वे मनु या अथिलाः भविष्यन्ति, ततः पश्चात् कियति दिवसे शुभा वृष्टिर्भविष्यति तजलपानाच पुनः सर्वे सावधाना भविष्यन्ति; पता नगिनिकस्य वचनं श्रुत्वा राजामात्याभ्यां नगरमध्ये घोषणा कारिता-यत् सर्वेः लोकैः पानीयस्य संग्रहः कर्तव्यः, तदनन्तर सपि राजपचनं श्रुत्या पानीगस्य संग्रहः कृतः । अय नैमित्तिककथनानुसारेण वर्ग जाता तदा सर्वैरपि लोकैः पानीयस्य पानं न निहितम, कियति दिवसे गते पूर्वसंगृहीतं जलं यदा सम्पूर्ण जातं तदा राजाऽमात्याभ्यां विना 2

·व्याख्यानं
दीपमा०
॥५२॥
कथा ११
सर्वैः सामन्तादिभिरपि वर्षापानीयं पीतम्, तेन च सर्वग्रामो प्रथिलः जातः, अथ सर्वे लोका एकत्रीभूय ननाः सन्तः
नृत्यन्ति हसन्ति अन्याश्च कुचेष्टाः कुर्वन्ति, राजामात्याभ्यां विना सर्वे तादृशं कुर्वन्तः राजानम् अमात्यं च तथाविधचेष्टार-
हितं ज्ञात्वा ते ग्रथिलाः सर्वे विचारयन्ति-राजाऽमात्यौ ग्रथिली जातौ अत एव अस्माकं कार्य न कुर्वन्ति, अतः एतौ
उत्थाप्य अन्यौ राजामात्यो करिष्यामः, एतादृशं ग्रथिललोकानां विचारं श्रुत्वा अमात्यो राजानं वक्ति स्म एते सर्वेऽपि
लोका आवयोरुत्थाप्य अन्यौ राजामात्यौ स्थापयिष्यन्ति तदा किमपि उपायं कृत्वा आवयोः रक्षा कार्या, तदा राजा अमात्यं
कथयति स्म अवता कश्चिदुपायो विधेयो येनाऽऽवयोः रक्षा स्याद्, तदा विचार्य अमात्यः वदति स्म हे राजन् ! अन्यः कश्चिदुपायो
नास्ति अत आवामाप ग्रथिलौ भवावः तदा इदं राज्यं स्थास्यति इति विचार्य राजामात्यौ अपि जानन्तौ ग्रथिलो भूत्वा
एभिः सार्धम् आत्मराज्यरक्षार्थ मिलितो, ततः कियति दिने गते सति पुनः सुवृष्टिर्जाता तदा नवीनोदकस्य पाने सति सर्वे
लोकाः सावधाना जाताः । एवं दुःषमकाले क्रियावन्तो गीतार्था अपि हीनाचारिभिः सार्धं सदृशीभूय विचरिष्यन्ति । एतादृशं
स्वमफलविचारं श्रुत्वा गृहस्थावासतः उद्विग्नीभूय श्रीवर्धमानस्वामिसमीपे व्रतमङ्गीकृत्य पुण्यपालो मोक्षसुखभाग बभूव । अब
केचिद् श्रीभद्रवाहुस्वामिना उक्तान् अपि स्वमान् व्याख्यायन्ति,तथाहि-ते णं कालेणं ते णं समएणं पाडलिपुरे नाम नयरे होत्या,
जहा णं चंपा तहा भाणियव्वा, तत्थ णं पाडलिपुरे नयरे पाडलनामवणसंडे होत्था,तत्थ णं पाडलिपुरे चन्दगुत्ते नाम राया होत्या,
ते णं कालेणं तेणं समएणं चन्दगुत्तनामराया समणोवासगो अभिगयजीवाजीवो जाव अठिमिजापवयणरागरत्तो, अह अण्णया
.
"
॥५२॥

·. । रूपाने परिपपामहम्मि पडिजागरमाणस्स मुइपत्तेमु ओहीरमाणे ओहीरमाणे सोलप्तसुविणा दिहा,पामित्ता,चिंता समुप्पन्ना- अदना दिायरे उहिप पोसई पारेइ । ते णं कालेणं ते णं सममण समूपविजयसीस्से भद्रबाहुनाम गणहरे जुगप्पहाणे गामा 'गुगाम विदामाणे पालयसमणपन्धिारिया पाउलिपुरे पाइलिवणसंडे समोसरिए, राया आगमओ जहा कोणिए पंचविदेणं अभि- गमेणं चन्दणेणं सोलगामिणाणं अत्यं पुच्छइ-भयवं! अज स्यणीए मम धम्मचिन्ताप वट्टमाणस्स पच्छिमे समये सोलससुमि- णा दिशा-तत्य पहमे मुमिणे सप्पमपखस्स साहा भग्गा १, वीर अकाले सूरो अत्यमिओ २, तइए चंदो सयच्छिहीभूओ ३, चटन्ये या नचंति ४, पंचमे दुगलसफणो कण्हसप्पो दिछो ५, पढे आगयं विमाणं पडियं दिदं ६, सत्तमे असुइठाणे कमल मनायं ७, महमे राजोमो उजोभं कोइ ८, नवमे महासरोयरं सुकं दक्षिणदिसाओ योवजलं लगन्ति ९, दसमे सुनहो सुवण्ण- पते पारस भावेद १०, इमान्समे इत्यिमारूदो वनचरो दिढो ११, दुवालसमे सायरं मनायं मुंचइ १२, तेरसमे महारहे वनमा जुत्ता दिटा १३, चउद्गमे मदग्धं रयणं तेअहीणं दि १५, पनरसमे रायकुमारो वसहारुढो दिहो १५, सोलसमें गगालागला जुनन्ता दिवा १६, पएण मुमिणाणुसारेण सासणे किं किं भविस्सइ ? इइ चंद्रगुत्तस्स रायस्स ययणं सुना भावारणहरो युगप्पहाणो भगोदहितारगो चन्दगुत्तस्य संघसमक्खं भणइ-चन्दगुत्ता ! सुमिणानुसारेण अत्यं कहेमि तं जड़ा- प्रश्न सुगममतः उत्तरसूत्र याख्यायते-पोडशस्वप्नानां मध्ये प्रथमं तावत् चन्द्रगुप्तेन राज्ञा कल्पवृक्षस्य शाखा भग्ना दृष्टा, तम्य फलम अतः पत्रात कोऽपि राजा संयमं न ग्रहीप्यति १, द्वितीयस्वमे सूर्यस्याकाले एवास्तत्वं दृष्टं तेन केवलज्ञानं विच्छेद - mar sixitki

·7
व्याख्यान
"
दीपमा०
॥५३॥
कथा ११
यास्यति २, तृतीये चन्द्रः शतच्छिद्रो दृष्टस्तेन एकस्मिन् धर्मेऽनेके मार्गा भविष्यन्ति ३, चतुर्थे भूता नृत्यन्तो दृष्टास्तेन कुमति-
जना भूता इव नय॑न्ति ४, पञ्चमे द्वादशफणः सर्पो दृष्टस्तेन द्वादश वर्षाणि यावद् दुर्भिक्षं भविष्यति, कालिकसूत्रप्रमुखाणि
श्रुतानि विच्छेदं यास्यन्ति, चैत्यद्रव्यधारिणो भिक्षुकाश्च तत्र ये साधुधर्मकाक्षिणः ते सर्वे दक्षिणस्यां दिशि वलभ्यां गमि-
ष्यन्ति ५, षष्ठे विमानं पतितं दृष्टं तेन जपाचारणा विद्याचारणाश्च साधवो भरते ऐरावते च नाऽऽगमिष्यन्ति ६, सप्तमे कचव-
रधरियां कमलमुद्गतं दृष्टं तेन धर्मश्चतुर्णी वर्णानां मध्ये वैश्यवंशमध्ये भविष्यति, सूत्ररुचिश्चाल्पजनानां भविष्यति ७, अष्टमे
खद्योत. उद्योत करोति, तेन जिनधर्मे उदयपूजासत्कारो न भविष्यति परन्तु कुदर्शनस्य पूजादि भविष्यति ८, नवमे शुष्कं सरोवर
दृष्टं तेन यत्र यत्र देशे जिनानां कल्याणकानि तत्र तत्र धर्महानिर्भविष्यति ९, दशमे सुवर्णपात्रे क्षीरं भक्षयन् श्वा दृष्टस्तेन
उत्तमा लक्ष्मीमध्यमगृहे गमिष्यति १०, एकादशे गजारूढो वानरो वनचरो दृष्टः तेन सुखारूढा दुर्जना भविष्यन्ति इक्ष्वाकुर्व-
शीयानां यादवप्रमुखाणां च हानिर्भविष्यति ११, द्वादशे समुद्रो मर्यादां मुञ्चन् दृष्टः, तेन राजानोऽन्यायं कर्तारो भविष्यन्ति,
क्षत्रियाश्च कुमार्गगामिनो भविष्यन्ति १२, त्रयोदशे महारथे वत्सा युक्ता दृष्टाः, तेन वृद्धावस्थायां चारित्रंजना न ग्रहीष्यन्ति, परं-
वत्सातुल्या लघुवयसःसाधवः भविष्यति,ये च वैराग्यभावेन चारित्रं ग्रहीष्यन्ति ते च प्रमादिनोभविष्यंति१३,चतुर्दशे महाग्रं रत्नं तेजो-
हीनं दृष्टम्, तेन भरते ऐरयते च साधवोऽसमाधिकराः कलहकराः उपद्रवकराश्च भविष्यन्ति तथा श्रमणा अपि स्तोका भविष्यन्ति १४,
पश्चदशे राज्ञः कुमारो वृषभारूढो दृष्टः, तेन क्षत्रिया मिथ्यात्ववासिनो भविष्यन्ति १५, षोडशे गजकलभयुगलं युद्धं कुर्वद् दृष्टम्
॥५३॥

·तेन मुनिवरा अल्पस्नेहा अकालव्यसनिनोऽहर्निशं युद्धकराश्च भविष्यन्ति गुरुशुश्रूषाकरा न भविष्यन्ति १६, एवं श्रुत्वा चन्द्र गुप्तो नाम राजाऽनशनं गृहीत्वा धर्मध्यानेन स्वर्ग गतः । इति पोडशस्वप्नविचारः कथितः । एतादृशं प्रभोर्वाक्यं श्रुत्वा गौत- मस्वामी चित्ते विस्मयं विधाय प्रभोर्वन्दनां कृत्वा भाविस्वरूपं पप्रच्छ-अहो स्वामिन् ! लोकालोकप्रकाशक ! पञ्चम-पष्टारकयो। परूपं कषय, प्रभुक्ति स्म-दे गौतम | त्वं सावधानीभूय शृणु-मम निर्वाणात् त्रिवर्षसाष्टिमासे व्यतिक्रान्ते चतुरिक उतार- प्यति, यो च पचमारक आयास्यति, ततो मम निर्वाणाद् द्वादशवर्षे व्यतिक्रान्ते तव मोक्षो भविष्यति,ततोऽस्मन्निर्वाणाद् विंशति- वर्ष गते सुधर्मस्वामिनो नोक्षो भविष्यति, ततोऽस्मन्निर्वाणाचतुष्पष्टिवर्षे गते जम्चूर्मुक्ति यास्यति, ततो जम्बूस्वामितो दश वस्तूनि विच्छेदं यास्यन्ति, तान्याह-आहारकशरीरम् १, मनःपर्यवज्ञानम् २. पुलाकलन्धिः ३, परमावधिज्ञानम् ४, क्षपकश्रोणिः ५, उपश- मश्रेणिः केवलज्ञानम् ५,परिहारविशुद्धि-सूक्ष्मसंपराय-यथाख्यातचारित्राणि ८, सिद्रिगतिः९,जिनकल्पक:१०,एतानि दश वस्तुनि जम्बूस्वामितो विच्छेदं यास्यन्ति, ततो दुःपमकालप्रभावतश्चतुर्दशपूर्वधारी जंबूस्वामि प्रतिबोधकः निजपट्टप्रभावकः श्रीप्रभवस्वामी भविष्यति. तत्पट्टे चतुर्दशपूर्वधरः दशवकालिककर्ता मनकापता श्रीशय्यम्भवसूरिः भविष्यति, तत्पट्टे चतुर्दशपूर्वधारी यशोभद्रसू- रिभविष्यति, तच्छिप्यो सम्भूतिविजय-भद्रबाहुनामानी चतुर्दशपूर्वधरौ भविष्यतः, ततो मम निर्वाणादेकसप्तत्यधिकशतवर्षे (१७०) अनेकशास्त्रकर्ता भद्रबाहुः स्वर्ग यास्यति, ततो मम निर्वाणात् पञ्चदशाधिकद्विशतवर्षे ( २१५) चतुर्दशपूर्वधारी सम्भूतिविजय- शिष्यः श्रीस्थूलभद्रो देवलोकं यास्यति, ततः प्रथमं संहननं वज्रऋषभनाराचाख्यं विच्छेदं यास्यति, ततोऽर्थतः चतुष्पूर्वसूक्ष्मसं-

·***
दीपमा०
व्याख्यानं
कथा ११
॥५४॥
परायमहाप्राणायामध्यानाख्यान एतानि विच्छेदं यास्यन्ति, ततः मनिर्वाणाद् त्रिशतवर्षे ( ३००) उज्जयिन्यां नगर्यो सम्पति
राजा भविष्यति, स च आर्यसुहस्तिसूरिणामुपदेशाद् जातिस्थरणज्ञानमवाप्य जैनधर्ममङ्गीकरिष्यति, स्वभुजबलात् त्रिखण्डभोक्ता
भविष्यति, ज्ञानवान् दानवान् न्यायी धर्मज्ञो विनयवान् पराक्रमी च भविष्यति मुक्ताफलवद् निर्मलजिनालयैः कृत्वा धरित्री देदी-
प्यमानां करिष्यति, पुनः स राजा अनार्यदेशे लोकानामुपकारार्थं सम्यक्त्वधारिणां जीवाजीवादिनवतत्त्वविदामुपदेशदानार्थ ताह-
शानां श्रावकाणां धर्मसंयोगं कारयिष्यति, ततो महासंविज्ञगीतार्थानां साधूनां म्लेच्छधरित्र्यां विहारं कारयिष्यति, अनया रीत्या
तीर्थकराणां धर्मस्य सर्वदेशे प्रवृत्तिं करिष्यति, एतादृशो महादृढधर्मा अनुक्रमेण स्वर्ग यास्यति. पुनर्मन्निर्वाणात् सप्तत्यधिकचतु:-
शतवर्षे (४७०) उज्जयिन्यां श्रीविक्रमादित्यो राजा भविष्यति, श्रीसिद्धसेनदिवाकराचार्यस्योपदेशं श्रुत्वा जिनशासनस्योपरि भक्ति-
मान् भविष्यति, सम्यक्त्वं सम्यग्ररीत्या पालयिष्यात, तस्य सत्त्वसिद्धा अग्निवेतालाद्यनेकदेवाः साहाय्यं करिष्यन्ति विद्या स्वर्ण-
पौरुषादिः सिद्धिं यास्यति, धैर्यादिगुणविख्यातस्य विक्रमादित्यस्य स्थाने स्थाने मनुष्या देवाश्च प्रशंसां करिष्यन्ति, पुनः ।
स राजा सर्वलोकानां दानसमानादिकं कृत्वा सर्वेषामनृणीकरिष्यति, स्वनाम्ना च संवत्सरप्रवृत्ति करिष्यति, यस्य देवा अपि
स्तवनां करिष्यन्ति, महाबलवान् प्रजापालकः परदुःखनिवारकः परस्त्रीसहोदरो राजा विक्रमादित्यो भविष्यति, ततः पञ्चशतचतु-
रशीतिवर्षे (५८४) व्यतिक्रान्ते श्रीवज्रस्वामी भविष्यति, ततो दशमपूर्वार्धस्य कीलिकासंहननस्य च विच्छेदो भविष्यति,
तदनन्तरं पोडशाधिकपटुशतवर्षे ( ६१६ ) पुष्पमित्रेण सार्ध नवमं पूर्व विच्छेदं यास्यति, पुनर्मम निर्वाणादू विंशत्यधिकषट्शतवर्षे
॥ ५४॥

·PRESEACHERE १६२.. ) आचागांदयो ग्राममध्ये म्यास्यन्ति (?), मम निर्वाणाद नवाधिकपटुशतवर्षे (६०९) रयन् पुरनगराद् दिगम्बरमतो- न्यतिरिष्यति, श्रीविक्रमादित्यात् पक्षत्रिंशदाधिकशतवर्षे ( १३५) गते शाखी राजा शलिवाहनो भविष्यति, पंचाशीत्यधिकप- नगना (१८५) गते हरिभद्रगिभविष्यति अनेकान्यकर्ता महाप्रभावको, मन्निर्वाणाद विनवत्यधिकनवशतव ९९३ कालिका- नागी भविष्यति, यस्येन्द्रो वन्दनां करिष्यति यः कालकसरिः पर्युषणापर्व पञ्चमीतः चतुर्थ्यां कारणादानीतवान्, मन्त्रिणात मनत्यनिकदादागतवर्षे (१२७०) व्यतिकान्ते वप्पभट्टिसरिभविष्यति सर्वविद्याविशारदः तदाक्याद् गोपपर्वते आमराजा जिनालयं कम्पिति, तत्र मात्रिकोटिस्वर्णप्रतिमा स्थापयिष्यति । मन्निर्वाणात् त्रयोदशशतवर्षे १३०० बहवो मतभेदा भविष्यन्ति बहुमो- स्य कारणात् दुःपमकाल प्रभावतश्चानेकगच्छभेदा भविष्यन्ति, केचित् तपोऽहंकारं करिष्यन्ति, केचिन धर्मक्रियायां शिथिला भासयन्ति, क्रियावन्तोऽपि साधकः परस्परं क्लेशं करिष्यन्ति । पुनरस्यामवपिण्यां दश आच्छेरका जाताः तानाह- समवसरणे उपसर्गः १, गर्भापहारः २, सीतीर्थकरः ३,परिषदभावः ४,कृष्णस्यामरकंकागमनं ५,चन्द्रसूर्यमूलविमानागमनं ६. मशिलोत्पतिः ७. चमरेन्द्रोत्पात ८, एकस्मिन् समयेऽष्टाधिकशतमुक्तिगमनं ९, असंयतिपूजा १०, एतानि दश वस्तूनि- अनन्तकाले गने मति भवन्ति । बहवो लोकाः क्रोधवन्तो भविष्यन्ति, पुन१:पमकालप्रभावतो लोका मर्यादां त्यक्ष्यन्ति, धर्मबु- देनांशी भारिणति, लोका बका मूरपश्चि भविष्यति, यया कालहीनता भविष्यति तया कुतीर्थ मतिं धारयिष्यन्ति, पुनलोकाः परो- पकार-धर्मरजिता भविष्यन्ति, महान्ति नगराणि ग्रामसदृशानि भविष्यन्ति, ग्रामाः श्मशानसदृशा भयंकरा भविष्यन्ति, राजानः ·दापमा० व्याख्यान कथा ११ 4 ० मजापालने यमसदृशा भविष्यन्ति, पुनहें गौतम ! धनवन्तो व्यवहारिणो निर्धना भविष्यन्ति, पुनर्देवा दर्शन न दास्यन्ति, मनु- ष्याणां जातिस्मरणज्ञानादीनि-नं भविष्यन्ति, मनुष्या लज्जामर्यादारहिता भविष्यन्ति, पृथिव्यां दुष्टजीवा बहवो भविष्यन्ति, पुनलोंकाः परस्परं विघ्नं दृष्ट्वा संतोषं प्राप्स्यन्ति, लोकानां पापकरणे चत्वारो हस्ता भविष्यन्ति, 'पुनर्धर्मकायेंलताः प्रमादिनश्च भविष्यन्ति, आत्मनः कार्ये लोकानामुदरमध्ये प्रवेश करिष्यन्ति, पुनहें गौतम ! • परजीवानामुपद्रवकरणे तत्परा भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमकालसंबन्धिनो जीवा महानिर्दया भविष्यन्ति, महादीर्घरोषधारका भविष्यन्ति, भद्रकजीवान् विप्रतारयिष्यन्ति, धर्म- मूर्तिमन्तः स्तोका भविष्यन्ति, पापानामाकराः स्थाने स्थाने बहवो भविष्यन्ति, अत्यन्तलोभवन्तो भविष्यन्ति, मिथ्यात्विनोऽभि- मानिनोऽनाचारिणोऽन्यायिनश्च लोका बहवो भविष्यन्ति, पुनहें गौतम ! कुलबध्वो लनामर्यादारहिता भविष्यन्ति, वेश्यासमानाश्च भविष्यन्ति, राजा भृत्यानां दुण्डं दास्यति, पृथिव्यां तिमिगिलन्यायो भविष्यात, चौरकुले जाताश्चौरा भवन्ति परं राजानोऽपि चौरसदृशा भविष्यन्ति, लोकानां धनमपहरिष्यन्ति, लोकान दरिद्रिणः करिष्यन्ति, पुन गौतम! पञ्चमकालमध्ये लोकानामनिर्ब ह्रीं पीडां करिष्यति, गोप्रमुखाणां जीवानां बहुवधो भविष्यति,जिनालया पतिष्यति, पुनर्दुःखदारिद्रयोपद्रवमलोत्सर्गमारीप्रमुखैः कृत्वा धरित्री शून्या भविष्यात, देशो भंग यास्यति, लोकाः सर्वे प्रेतसदृशा भविष्यन्ति, राजलोका लुब्धा भविष्यन्ति, पुनरविवे- किनो लोका मूर्खाः कलाहीनाश्च भविष्यन्ति, दातारो दारिद्रययुक्ता भविष्यन्ति, लक्ष्मीधराः कृपणा भविष्यन्ति, पापिनो बहवो जीवा भविष्यन्ति, उत्तमधर्मिणामायुः स्तोकं भविष्यात,राज्ञां कुलानि होनानि भविष्यन्ति,पुनः सेवका उत्तमकुलवन्तो भविष्यन्ति, 1 '.. *** ·गझना मनुष्या दु:खिनो भविष्यन्ति, दुर्जना मनुम्याः सुखिनो भविष्यन्ति, एवं .हे गौतम ! पञ्चमकालस्य स्वरूपं त्वं जानीहि। पुनलोंकाः कलियुगस्य सरूपमेवं वदन्ति-"दापरयुगे राजा युधिष्ठिरोऽभूत्, एकस्मिन् दिने स वने गतः,तत्र वने एका हती गीः लघुगोस्तनपानं कुर्वती दृष्टा, स्वसमीपे ब्राह्मणमिति पप्रच्छ-इदमाश्चर्यं विपरीतं पश्य, तदा ब्राह्मणो वदति-हे राजन् ! आगा मिकाले कलियुगमध्ये हीनसत्ता मनुष्या भविष्यन्ति, लक्ष्मी विना दुःखिनौ सन्तौ मातापितरौ कस्यापि धनवतः कन्या दत्त्वा धनं लात्वा ततः पश्चात् स्वनिहिं करिष्यतः, एतादृशमुपनयं श्रुत्वा पुनः राजा युधिष्ठिरोऽये गतः, पुरतः समानश्रेणिवद्धजलभृतानि वीणि सरांसि दृष्टानि, तत्र प्रथमैकसरसो जलमुच्छलन् मध्यस्थं तटाकं त्यक्त्वा तृतीयसरसि पतति, मध्यस्थसरसि एकवि- न्दुमात्रमपि न पतति; एतादृशमाचर्य दृष्ट्वा राजा ब्राह्मणं पृच्छति इदं किंकारणम् ? ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! त्वं शृणु-आगा. मिकाले यया प्रथमसरसो जलं द्वितीयं तटाकं त्यक्त्वा तृतीये पतितं तथा हे राजन् ! स्वस्य संवन्विनं त्यक्त्वा अन्यलोकैः सह जनाः प्रीति करिष्यन्ति । पुनः राजा युधिष्ठिरोऽग्रे गच्छन्नेकमाश्चर्यं पश्यति जलेन क्लिनं वालुकासमूहं तस्य बहवो मनुष्याः संभूय र कुर्वन्ति, पां रज्जूः त्रुटति यले कृतेऽपि न तिष्ठति, एतादृशं व्यतिकरं दृष्ट्या राजा ब्राह्मणं पृच्छति, ब्राह्मणो वक्ति-हे राज- न.! कृषिकारकलोका बहुभिः क्लेशैः कलियुगे धनमुपायिष्यन्ति, तद् धनं चौराऽग्निराजदण्डप्रमुखस्य भयेन मनुष्याणाम- पत्र गमने तोपि विनाशं यास्यति पुनः राजा युधिष्ठिरोऽग्रे गतः सन् कूपमणालिकाज कूपे पतत् दृष्ट्वा विस्मयं भाप्तः गन् प्रति, तदा बामणो वक्ति-हे राजन् । कृषिवाणिज्यादिभिर्महाकशात् लोका धनमुपार्जयिष्यन्ति तद्धनं सर्व राजलो- P ********** ·दीपमा० ॥५६॥ K****** व्याख्यानं कथा-११ का ग्रहीष्यांत, सागे राजानः स्वस्य धनं दत्त्वा प्रजां पुत्रवत् ज्ञास्यन्ति कलियुगेराजानः प्रत्युत प्रजाया धनं लास्यन्ति इति वैपरीत्यं भविष्यति । राजा अग्रे गतः, अग्रे गच्छन् वनखण्डमध्ये महाप्रधानचम्पकवृक्षावृतः पार्श्वतः एकः कण्टकवृक्षो दृष्टः, तदवसरे बहवो लोकाः कण्टकवृक्षस्य सुगन्धचोवाचन्दनविलेपनैः पूजां कुर्वन्तो दृष्टाः, चम्पकवृक्षस्तु सुगन्धपुष्पैर्युक्तः शाखाप्रतिशाखाभ्यां शोभ- मानोऽस्ति, तं त्यक्त्वा कण्टकवृक्षचितं दृष्ट्रा राजा विस्मयं प्राप्तः सन् ब्राह्मणं पृच्छति,ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! लोकाः कलियुगे गुणवन्तमुत्तमाचारवन्तं त्यक्त्वा पापीयसो दुर्जनस्य नीचस्य पूजां करिष्यन्ति, एतादृशं श्रुत्वा राजाऽये गतः पुरतः एका महती शिलां बालाग्रे बद्धामाकाशे लम्बायमानां दृष्ट्वा आश्चर्य प्राप्तः सन् ब्राह्मणं पृच्छति, तदा ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! कलि- युगे पापरूपां शिलामल्पधर्मरूपबालाण तरिष्यन्ति, अन्यच्च यदा बालरूपं धर्म त्रुटिष्यति तदा समकालं मनुष्या बुडिष्यन्ति पुना राजाध्ये गतः फलार्थ वृक्षस्य पीडां कुर्वन्तः केचिद् पुरुषा दृष्टाः इति व्यतिकरं दृष्ट्वा राजा ब्राह्मणं पृच्छति-एतस्य फलं वद, ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! कलियुगे पिता वृक्षतुल्यः पुत्रः फलसहशः-अयमत्र भावार्थः पुत्रफलार्थवृक्षः पिता कष्टं सहि- ष्यात, पुनः राजाऽये गतः एकस्मिन् स्वर्णकटाहे उत्तमान्नपाचनयोग्ये मांसं पच्यमानं दृष्ट्वा राजा ब्राह्मणं पृच्छति, ब्राह्मणो वदति-हे राजन् ! आत्महितकारिणां कुटुम्बं जनाः त्यक्ष्यन्ति, अन्यलोकार्थ खशीर्ष दास्यन्ति, बहीं प्रीति करिष्यन्ति उत्तम- जनसंग न करिष्यन्ति, अग्रे गत्वा सर्पस्य पूजां गरुडस्य चापूजां दृष्टा, ब्राह्मणं पृच्छति, विप्रोऽवादीद-हे राजन् ! दयारहितो धर्मिजनः सर्पतुल्यः तस्य बहवो लोका आदरं करिष्यन्ति सत्कारं च करिष्यन्ति, गरुडसदृशा गुणवन्त उत्तममहाधर्मज्ञास्तेषां ·. . 7.4 निन्दा करिष्यन्ति, पुनग्ग्रे गन्छता बने एक-याः शकट्या हस्तिनी योजितौ दृष्टौ, एकस्याः शकट्या गर्दी योजिती दृष्टी पर हलिनी परस्परममिलिती नरतः गर्दभी परस्परं मिलिती चलतः, एतादृशं विचारं दृष्ट्वा राजा ब्राह्मणं पृच्छति ब्राह्मणो वदति है गजन ! कलियुगे हस्तिमगा उत्तमकुले प्रमूता जनाः परस्परं क्लेशं करिष्यन्ति अन्योऽन्यमीष्यों च करिष्यन्ति, पुनर्गर्दभ- नशा नीलोत्पन्ना नीतिधारका भविष्यन्ति परस्परं नेहवन्तो भविष्यन्ति, प्रायेण अन्त्यकुलोत्पन्ना धरित्रीपतयो भविष्यन्ति, पुनम नशा उनमफुलोत्पन्नाः दासत्यं करिष्यन्ति, ॥ अन्यदा पञ्च पाण्डवा अनुक्रमेण वनवासमध्ये स्थिताः सन्तो युधिष्ठिरराता मामादीनां गता भ्रातृणां चनुपु प्रहापु रात्री यामिकत्वेन रक्षिताः, अथ प्रथमप्रहरे भीमो जागर्ति चत्वारो भ्रातरः सुप्ताः सन्ति नम्मिन प्रस्तारे कलिरुपपिशाचस्य वचनं श्रुत्वा भीमः क्रोधभाग बभूव पिशाचरूपकलेारणार्थ धावितः, कलिना सह भीमो युद्धमापन, कोधन रक्तनेत्रे कृत्वा लीलया प्रेतरूपकलिना बलवान् भीमो निर्जितः, द्वितीयमहरे युद्धं कृत्वा कलिनाऽर्जु- गोपि जितः, तृतीयाहर नकुलोऽपि जितः, चतुर्थप्रहरे सहदेवोऽपि जितः, अथ चत्वारोऽपि भ्रातरः पराजयं प्राप्ताः सन्तः सुप्ताः गनि. अस्मिनयमो परिश्रमराने युधिष्ठिरो जागृतवान् तदा कलिरूपपिशाच आगत्य युधिष्ठिरं वदति, हे राजन् ! भवतःपश्यतो भानभाना मायिष्यामि, पतादृशं प्रेतवचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः किंचिन्मात्रमापि क्रोधं न कृतवान्, प्रतिवचनमपि न दत्तवान समा ना स्थितः, समा कीशी ? सर्वकल्याणकारिका सर्वसत्त्वमीतिजनिका सर्वधर्मप्रधाना एतादृशी क्षमा राज्ञाऽगीकृता, नदा गत उपगमं दृदा प्रेतः शान्ति गतवान राज्ञो मुष्टिमध्ये आगतः, भ्रातरः सर्वेऽपि उत्थिताः, तदा रात्रिसंवन्धिनी सर्वाऽपि । sis-isrinitisateria

·दीपमा०
M६७॥
व्याख्यान
कथा ११
वार्ता युधिष्ठिरेण भ्रातृणामने कथिता, राज्ञा मुष्टिमुद्घाट्य प्रेतः स्ववशवर्तीभूतो दर्शितः, क्षमाप्रभावतोऽयं वशवी जातः, एता-
दृशा अष्टोत्तरशतदृष्टान्ता 'लौकिकधुराणादावपि कलियुगवर्णने कथिताः । पुनहें गौतम ! कलियुगसंबन्धिनां मानवानां मध्ये
लज्जा न भविष्यति, निष्कलंककुलजाताः स्तोका भविष्यन्ति, रम्यवस्तूनां धरित्र्यां हानिर्भविण्यात, लघवः सुताः तरुणाश्च
मरणं यास्यन्ति पुनर्मातरः पितरश्च अतिदीर्घायुषो भविष्यन्ति, ब्राह्मणाः शस्त्रधारका भविष्यन्ति, वेदपाठ-षट्कर्मवर्जिताश्च भवि-
ष्यन्ति, सुता मातापितॄणां विनयं न करिष्यन्ति, पुत्रा मातापितॄणां दुःखं दास्यन्ति, वध्वः श्वश्रूणां विनयं न करिष्यन्ति, वधूः
सर्पिणीतुल्या भविष्यति, श्वशूभिः कार्ये कथिते वधू रोपं कृत्वा सर्पिणीवत् प्रत्युत्तरवचनरूपं डंकप्रहारं दास्यति, श्वश्रूश्च काल-
रात्रीतुल्या वधू हीलयिष्यति, यथा जनानां कालरात्री दुर्लध्या भवति तथा श्वश्रूरपि वधूजनानां ताडनातर्जनादि कुर्वती दुर्लघ्या
ज्ञेया, अपूज्यलोकाः पूजां प्राप्स्यन्ति, अर्चायोग्या गुणवन्दो न पूजां प्राप्स्यन्ति, 'शिष्या गुरूणां विनयं न करिष्यन्ति, पुनर्मुखो-
ऽपि शिष्याणां हितशिक्षाद्युपदेशं न दास्यन्ति, पुनमन्त्र-तन्त्रौषधिज्ञानरत्नविद्याधनायुःफलपुष्परसरूपसौभाग्यसंपत्तिसंहननबल-
यश कीर्तिगुणशोभादीनि वस्तूनि पञ्चमारके हानि यास्यन्ति, ज्ञानादिधर्मों हीनतां यास्यति, वस्तुमानादि विपरीतं जनाः करि-
ष्यन्ति, धर्म मूर्खत्वं भविष्यति, देवानां मध्ये देवत्वं न भविष्यति, सतीनां मध्ये सतीत्वं न भविष्यति, निःसंगानां मध्ये वैराग्यं
न भविष्यति, तपस्विनः स्पृहायै तपस्यां करिष्यन्ति, सत्यशौचतपक्षमादिकानां हानिर्दिने दिने भविष्यति, धरित्र्यामल्पफला-
दीनि भविष्यन्ति, पुनः प्रभुक्ति-हे गौतम ! सौराष्ट्रगुर्जरदेशस्य समीपे अनुक्रमेण अणहिलपाटणपुरे मनिर्वाणात् एकोनसप्तत्य-
-
॥ ५७॥

·. , विकसोदागना (१६६९) व्यतिक्रान्ते श्रीकुमारपालराजा भविष्यात, कीदृशः ? चौलुक्यकुलमध्ये चन्द्रसदृशो महाबलवान् अखण्डजिनाज्ञाधारको भविष्यति, पराक्रमेण, दानेन, कीर्तिगुणेन, न्यायेन, विवेकेन, धैर्येण, राज्यलीलया सत्त्वगुणेनाद्वितीयो भरि- प्यात. उत्तरदिशायां यवनदेशं यावत्, पूर्वदिशि गंगापर्यन्तं, दक्षिणदिशि पश्चमदिशि च समुद्रपर्यन्तं देशान् साधयि- प्यति, एकादश शतानि इस्तिनः तस्य भविष्यन्ति, अयुतप्रमाणा रथा भविष्यन्ति, एकादश लक्षाणि तुरंगाणां भविष्यन्ति, अष्टा- दश लक्षाः पदातयो भविष्यन्ति स श्रीकुमारपालराजा कस्मिंश्चित् समये वज्रशाखायां मुनिचन्द्रकुलोत्पन्नं श्रीहेमचन्द्रसरि प्रति- चन्दिष्यति, आचार्यमुखाद् धर्मोपदेशं श्रुत्वा सम्यक्त्वसहितं श्रावकद्वादशव्रतमङ्गीकरिष्यति, देवगुरुमणति विना भोजनं न करि- पनि, दृदयतपालको भविष्यति, पृथिवी जिनप्रासादमाण्डितां करिष्यति, एकस्मिन् प्रस्तावे श्रीहेमाचार्यमुखात् व्याख्याने श्री- नीयांना व्याख्यां श्रोष्यति, तत्र जीवितस्वामिमूर्तेः संवन्धं श्रुत्वा वीतभयपत्तनमार्गे दुर्गकारापने श्रीजिनप्रतिमां मनुष्येभ्यः मार्ट कारपिश्यति ता प्रतिमा पत्तने जिनालये स्थापयिष्यति शुभवुझ्या मानयिष्यति, ततः प्रतिमार्थ यदुदायिराज्ञा ग्रामादि दतमभृत् तत् प्रकटीभविष्यति, तावन्तं ग्रामशासनादिकं कुमारपालोऽपि दास्यति, सदैवार्चा करिष्यति, सदैव जिनं वन्दिष्यति, महामंनोपी भविष्यति, वर्षाकालमध्ये त्रिविधं शीलं पालयिष्यति, कदाचिदू मनसः शीलभंगो भविष्यति तर्हि उपवासादि करि- प्यति, पुनरष्टादशदेशेऽमापिरहं दास्यति,वर्षाकाले सेनासमूह न करिष्यति,जीवरक्षादक्षो भविष्यति,अर्हन्मतभक्तिमान् भविष्यति, गुदगम्यक्त्तनधारको भविष्यति, पञ्चमकाले श्रीकुमारपालं विना अन्यः को भविष्यति ?, पुनहें गौतम ! पञ्चमारके कलहकारका भादिजनका असमाधिस्थाना अनिर्वेदकारका एतादृशाः श्रमणाः पञ्चभरतैरवते च भविष्यन्ति, पुनस्ते श्रमणा मन्त्रतन्त्रयन्त्रादौ - ·दीपमा० ॥ ५८॥ व्याख्यान कथा ११ नित्यमुद्यमवन्तो भविष्यन्ति, पुनरागमार्थज्ञाता स्तोका एव स्थास्यति सिद्धान्तशास्रस्य कश्चिदेवाभ्यासं करिष्यति, धनलोभाथै ज्यो तिष्कादिकं धारयिष्यति,उपकरणवस्त्रपात्रार्थ वर्षाकाले श्रावकैः सह युद्धं करिष्यति यथा राजा प्रजापा कलहं कृत्वा दण्डं लास्यति तथा तेऽपि साधवः श्रावकपाचे धनादिग्रहणं करिष्यन्ति,बहवो मुण्डा अल्पाः श्रमणाश्च भविष्यन्ति,पुनर्हे गौतम! पञ्चमकाले म्ले- च्छराजानो बलवन्तो भविष्यन्ति,उत्तमराजानो हीनबला भविष्यन्ति,पुनहें गौतम ! म्लेच्छकुले पाटलीपुरपत्तने केलंकी राजा भवि- व्यात, पुनः पाटलीनगरस्य रुद्रनाम पुनश्चतुर्मुख इति नाम स्थापयिष्यति । अथ प्रसंगतः कलिराज्ञो जन्मपत्रिका लिख्यते- कलङ्कि जन्मकुण्डली- ११ जसनामचण्डालस्य गृहे भार्या यशोदा तत्कुक्षौ त्रयोदश मासान् यावद् कल्किगर्भः स्थास्यति, १२ चैत्र शुक्लाष्टम्यां जयश्रीदिवसस्य रात्रिसमये मकरलग्रस्य षष्ठांशे वहमाने भौमवासरे चन्द्रकलग्ने स्थिते चन्द्रनामयोगे आगते अश्लेषाप्रथमपादे कलंकिनो जन्म भविष्यति, त्रिहस्तशरीरोन्नतत्वं भवि ष्यति, कपिलवर्णाः केशा मस्तके भविष्यन्ति, नेत्रे पीते भविष्यतः, तीक्ष्णस्वरो भविष्यति, महा-- श३ विद्यावान् दीर्घहृदयो गुणरहितश्च भविष्यति, तस्योत्पत्तेरारभ्य पञ्चमे वर्षे उदरपीडा भविष्यति, सप्तमे १-पचमारके धर्मोन्नतिकारका त्रयोविशतिः उदयाः भविष्यति तेषु च चतुरधिकद्विसहस्रयुगप्रधाना भविष्यन्ति तथा सप्रति तृतीयोदयो वर्तते पर च अ- टमादये श्रीप्रभयुगप्रधानसमये कलकी राजा भविष्यति, इति-ज्ञेयम् । य ७ ४च tur ५ ॥५८॥ . -- ·- 1 निपीडा भविष्यति, एकादशे वर्षे तम्य द्रव्यप्राप्तिः भविष्यति, अष्टादशमे वर्षे कार्तिकमासे शुरूपले प्रतिपाद तियो शनिवारे नु दानन्द म्यादिनक्षत्रे नन्दनदिने मिन्द्रयोगे बवकरणे रावणमुहूर्ते राज्याभिषेको भविष्यति, तस्य आनन्दनामा तुरंगमो भवि- न्यनि, दुभांसफनामा कुन्तो भविष्यति, मृगांकनामा मुकुटो भविष्यति, देत्यसूदनसङ्गं भविष्यति, तस्य कटिपदेशे चन्द्रसूयौं भवि- पता, पुनः कल्की विक्रमादित्यसंवत्सरमुत्याप्य अमितसुवर्णदानात् स्वसंवत्सरं स्थापयिष्यति, एकोनविंशतितमे वर्षे निजभुजवले- नाभग्नधिस साधयिष्यति, साषिगतिवर्ष अर्बुदराज्ञः पुत्री परिणेष्यति, अन्यासां बहीनां. राजीना पतिर्भविष्यति एवं नाभिः गद महाभोगे भुन्यमाने तस्य महापराक्रमधारिणश्चत्वारः पुत्रा भविष्यन्ति, तन्नामान्याह-दत्त १ विजय २ मुंज ३ अपरा- जिताल्याः ४, कल्किनः पाटलीपुरे राजधानी भविष्यति,तस्य पाटलीपुरस्य कलंकिपुरमिति द्वितीयं नाम भविष्यति,दत्तस्य प्रथम पुषस्य गजगृहे गजधानी भविष्यति, तस्य नगरस्य दत्तपुरं नाम भविष्यति, विजयस्यानहलपत्तनस्य गजधानी भविष्यति, अनह- ट्रपननम्प दितीयं नाम विजयपुरं भविष्यति, मुंजस्योजयिनीदेशं दास्यति, अपराजितस्यान्यमण्डलं दास्यति, कल्सिनो राज्या- चमो म्ले क्षत्रिययो रुधिरेण पृथिवी नानं करिष्यति, तस्यैकोनकोटिसुवर्णानां कोष्ठागारा भविष्यन्ति, चतुर्दशसहरममाणा हस्तिनो भाष्यन्ति, सार्धचतुर्दशसहसाधिकसप्ताशीतिलक्षा (८७१४५००) घोटका भविष्यन्ति, पञ्चकोटिप्रमाणाः पत्तयो भाषिष्यन्ति, दामादीनां तु बही संख्या भविष्यति, नभाखेलनाम त्रिशूलं भविष्यति, दृपन्मयतुरंगमः आरोहणार्थ वाहनं भवि- व्यक्ति, दगत्मा अत्यन्तकपायो भविष्यति, यदा कल्की राज्यं करिष्यति, तदा मथुरामध्ये कृष्ण-बलभद्रयोरायतनं पतिष्यति, 4- ·दीपमा० व्याख्यान कथा ११ *HYYYANHA. बहुडमरदुर्भिक्षरोगैमनुष्याः पीडां प्राप्स्यन्ति, पञ्चसु स्तुम्भिकासु बहु धनमस्तीति लोकानां मुखात् श्रुत्वा आनन्दराज्ञा निष्पा- दिताः पञ्च सुवर्णमयी स्तुम्भिकाः कल्की खनयिष्यति, सर्वनिधानं निष्कासयिष्यति, तत्र गोरूपा लवणदेव्या मूर्तिः दृषन्मयी प्रकटीभविष्यति तो गृहीत्वा राजादिप्रमुखाः सर्वलोकाः संभूय नगरचतुष्पथमध्ये स्थापयिष्यंति, कदाचिदवसरे साधवो गोचर्यर्थ चतुष्पथमध्ये निःसरिष्यन्ति, सा साधून् दृष्ट्वा देवानुभावतः शृंगाग्रेण साधूनां मारणार्थमुद्यमवती भविष्यति, तदा गीतार्थाः सर्वे साधर एकत्रीभूय विचारं करिष्यन्ति, अत्र जलोपसर्गः प्रचुरो भविष्यति इति ज्ञात्वा सुविहितक्रियाधारका ये साधवो भविष्यन्ति ते स विहारं करिष्यन्ति, ये भक्तपानलोलुपा भविष्यति गीतार्थवचनं नाङ्गीकरिष्यन्ति अविवेकिनः सन्तः तत्र स्थास्यन्ति, ततः सप्तदशाहोरात्रं यावत् वर्षा भविष्यति, अत्यन्तवृष्टया कल्किनो नगरं जलाच्छादितं भविष्यति, गंगाजलं नगरेण सह एकत्रीभविष्यति, कल्किनो नगरात् प्रणश्य कुत्रापि उच्चस्थले स्थास्यति, जलोपद्वनिवर्तनाद् नवीन नगरं स्थापयि- ष्यात, जलप्रवाहतो नव नन्दस्य सुवर्णमय्यः डुंगारिकाः प्रकटीभविष्यन्ति, ता दृष्ट्वा प्रचुरलोभी भविष्यति, प्रथमं ये मनुष्याः कर न दत्तवन्तस्तेषां मस्तके कर करिष्यति, ये करं दत्तवन्तस्तेषां मस्तके बहुकरं करिष्यति, पुनर्नवीननवीनकरं करिष्यति ततो * लोकानां मस्तकेऽसद्भूतानि कलंकानि दत्त्वा धनवतां धनं ग्रहीष्यति, अनेकच्छलं कृत्वा लोकानां धनापहारं करिष्यति, यदा सर्वे लोका निर्धना भविष्यन्ति रूप्यसुवर्णादि सर्व धनं नाशं यास्यति, तदा चर्ममयं प्रवर्तयिष्यति, वैश्यपाखण्डिसर्वदर्शनिनां समीपे कल्की करं लास्यति, तस्य राजमध्ये लोकानां गृहे भोजनार्थ धातुमयं भाजनं न स्थास्यति, तदा वृक्षपत्रमध्ये भोजनं करिष्यन्ति, ****** ॥५९।।

·-- ** T H पुनः कल्की राजा मार्गे गच्छतः साधन दृष्ट्वा लुब्धः सन् भिक्षायाः षष्ठांशं मार्गयिष्यति, तदा सर्वे साधवः एकत्रीभूय कायो- लग करिष्यन्ति शासनदेवता चाराधयिष्यन्ति, शासनदेवता प्रकटीभूय साधुभिक्षाषष्ठांशं निवारयिष्यति, पुनर्वेषधारिणो वेपं पाजयिष्यन्ति एतादृशो महादुरात्मा भविष्यति, पुनः कियति काले गते भिक्षापष्ठांशस्य स्मरणं करिष्यति,यदा धनार्थमाचार्या- दीन नवमाधून संमील्य वाटके क्षेप्स्यति रोधयिष्पति, तदा संविज्ञाचार्यप्रमुखाः ससंघाः शासनदेवताराधनार्थ कायोत्सर्ग करि- यन्ति, संघकायोत्सर्गात् शासनदेवता आगमिष्यत्ति, युक्तितः कल्किन उपदेशान् दास्यति तथापि न मानयिष्याति, तस्मिन ममय उन्द्रस्यामनं कम्पायष्यति तदा स वृद्धब्राह्मणरूपं कृत्वा यत्र कल्की सिंहासनोपरि स्थितस्तत्रागमिष्यात ततः कल्किनं स्थयिष्यनि-अहो ! गजेन्द्र । एते निरपराधिनः साधवः किं रुद्राः एभिस्तवापराधः कः कृतः ? तदा कल्की ते वदिष्यति-अ- हो ! बामण ! गर्वदर्शनिभिर्मम करो दत्तः परमेते भिक्षवो भिक्षापष्ठांशमपि न ददति,ततो मया एते रुद्राः सन्ति, तत इन्द्रो वदि- ग्यनि-एमां पाश्चतस्तर किमपि न मिलिष्यति एपां पार्श्वे किमपि नास्ति पुनर्भिक्षापष्ठांशमपि तव न दास्यति एषामयं व्यवहारो नानि, पुनस्वं भिक्षाभागं मार्गयन् लजां न यासि एषां साधूनां त्वं त्यागं कुरु, इतरथा तव महत्कष्टमुत्पत्स्यति, एतादृशमिन्द्र- वननं अन्नाऽपि न त्यक्ष्यति ततो भाद्रपदशुक्लाष्टम्यां ज्येष्ठानक्षत्रे इन्द्रो-रोपं गतः सन् चपेटाप्रहारात् कल्किन मारयिष्यति सर्वायुः पहनीति ८६ वर्षप्रपाल्प नरकं यास्यति, ततोऽईदूधर्ममिन्द्रः शिक्षायित्वा दचनामानं कल्किनः पुत्र राज्य स्थापयिष्यति,गुरु-संघयोन- मन्कारं करिष्यति, इन्द्रः स्वस्थाने यास्यति ततो दत्तराजा पितुः पापफलं ज्ञात्वा.पुण्ये तत्परो भविष्यति, निरंतरं जिनेश्वराणां चै- ।

·दीपमा० ॥६॥ ************术士 त्यानि कारयित्वा सर्वपृथ्वी जिनालयैः शोभायमानां करिष्यति, तदा पुनजिनधर्ममहिमा प्रचुरो भविष्यति, अथाग्रे पञ्चमकाले व्याख्यान चतुर्विधश्रावक-श्राविका-साधु-साध्वीनां संख्या कथ्यते-षोडशसहस्राधिका एकादशलक्षा(१११६०००),एतावन्तो राजानः पञ्चम- कथा २१ काले जिनमतभक्ता भविष्यन्ति, एककोटिमित्ता (१०००००००),जिनशासनप्रभावका मन्त्रिणो भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमकाले श्रीसु- धर्मस्वामिप्रमुखाश्चतुरधिकद्विसहस्रप्रमाणा (२००४),युगप्रधानपद्धारका महोपकारिण आचार्या भविष्यन्ति तत्रापि सुधर्मजम्बू- स्वामिनौ तद्भवे एव मुक्ति यास्यतः, शेषाः सर्वे एकावतारिणो भविष्यन्ति । ततो युगप्रधानसदृशा आचार्याः प्राणिनां मोहान्धकारे- मार्तण्डसदृशाः षोडशाधिकैकादशलक्षकादशसहस्रमिता (११११०१६), एतावन्तो अन्येऽपि आचार्याश्चारित्रपालका भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमरके तेतीसलाख च्यारहजार च्यारसें उंगणीस ( ३३४०४१९) एतावन्तो मध्यगुणधारका आचार्या भविष्यन्ति पुन: पश्चमारके पंचावनकोटि पंचावनलक्ष पंचावनसहस्र पंचशतपचवीस (५५५५५५५२५,) अधर्माचार्या भविष्यन्ति, पुनः पंचावन के लाखकोटि पंचावनहजारकोटि चौपनसे कोटि चउमालिसकोटि, एतावन्त उपाध्याया वाचनाचार्या भविष्यन्ति, पुनः सत्तरे लाख कोटि नवहजारकोटि एकसोकोटि एकवीसकोटि एकलाख साठहजार एतावन्तः साधवो भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके (दश- कोटाकोटि द्वादशशतकोटि बाणवेकोटि बत्तीसलाख निनाणवे हजार एकसो एतत्प्रमाणाः साध्व्यो भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके ॥६॥ सोले' कोटिलाख तीन कोटी हजार तीनसेकोडी सीत्तरकोडी चौरासीलाख एतावत्प्रमाणाः श्रावका भविष्यन्ति,पुनः पञ्चमारके पैतीसकोडिलाख बाणु हजारकोडि पांचसेंकोडि बत्तीस कोडि एतावत्यः श्राविका भविष्यन्ति, एतावतः पञ्चमारके संघस्य * ·प्रमाणम, अत्र फेचिदापापा एवं वदन्ति-पधभरते रखतयोः संघस्य प्रमाणं नत्वेकस्य, केचिदाचार्याः पञ्चभरतस्य संघप्रमाणं वदन्ति, कपिद पुनः एकभरते संघप्रमाणं वदन्ति, तत्तं तु मानिगम्यम्. पुनः पञ्चमारकमान्ते दिहस्तशरीरप्रमाणा:स्वर्गादच्युत्वा गृहवासे द्वादश राणि, ग्रामण्ये चत्वारि वाणि, आचार्यपदे चत्वारि वर्षाणि स्थित्वा विंशतिवर्षायुः प्रपाल्प दुप्पसहसूरयः सीधर्मस्वर्गे गमिष्यति, कर्षभूना दुप्पसहसूरयः । दशवकालिक-जितकल्प-आवश्यकाऽनुपोगद्वार-नन्दीसूत्रधारका इन्द्रादिभिर्नताः, पष्ठोग्रतपधारकाः प्रान्ते कृताष्टमतपसः एकसागरोपमायुःस्वर्गे मुक्त्वा ततो भरतक्षेत्रे जन्मावाप्य मुक्तिं यास्यति । वीसहजार नवसें वर्ष, प्रणमास, पांच दिन, पांय पोर,एक घडी, दोपल, ४१ अक्षरोबार पतावत्कालप्रमाणो जिनघों भविष्यति,९९ वर्ष. मास ८, दिन २४, प्रहर २, घटी ५), पलाने ५७, १९ अक्षरोबार एतावन्मध्ये जिनधमः स्वोकः स्थास्पति आरकस्य प्रांते जिनधर्मो विच्छेदं यास्पति, श्रुत-सूरि- मैर-धर्मः पूषांह विच्छेद यास्यति, नृपो विमलवाइनः मुमुखमन्त्री च मध्याहे विच्छेदं यास्यतः, आमिः सम्पायां विच्छेदं पास्यति, पुनः पक्षमारकान्ते दुप्पसहारूयः सारेः, फल्गुश्रीः सावी, नायलः श्रावकः, सत्यश्रीः श्राविका, एतदात्मकश्चतुर्विधसंघो भनि प्पति परमारकम्पागि धोक्स्पति इत्यनेन धर्मों नास्ति यः पुनर्वदिष्यति स संघतो वहिः कर्तव्यः, एवमेकविंशतिसहस्रप्रमाणः पक्षमारको भविष्यति । एतत्प्रमाणो पछारकोऽपि मविष्यति । अथ पष्ठारकस्य किंचित स्वरूपं कथ्यते-धर्मतत्वं प्रणाशं यास्य- ति, जनो हाहाभूतो भविष्यति, पशुवद् मातृपित्रादि व्यवस्थावर्जितश्च भविष्यति, बहुलिसहिता अतिनिष्ठुरा अनिष्टा वापयो सस्पन्ति, दिशश्च धूनं मोमन्ति, चन्द्रमा भतिशीतं सोप्यति, अर्यमा मत्युष्णं तरपति, अतिशीतोष्णव्याप्तो लोकः क्लेशम- ***

·.
**
दीपमा०
॥ ६१॥
व्याख्याने
कथा ११
वाप्स्यति भस्म-दृषद-ऽग्निकण-क्षार-विषमल-विद्युन्मयाः सप्त मेघा वर्षिष्यन्ति, एकैकस्य मेघस्य सप्त सप्त दिनानि यावद् वर्षा भवि-
ष्यति, यैः' कास-धासशूल-कुष्ठ-जलोदर-ज्वर-शिरोऽतिप्रमुखा मनुष्याणां महारोगा. भविष्यन्ति, अङ्गारसदृशा भूमिभविष्यति,
गिरि-नदी-गर्तादिका जलेन समीभविष्यन्ति,जल-स्थलचारिणः तियेचो दुःखेन स्थास्यन्ति, क्षेत्रचनाऽराम-लता-तरु-तृणानि क्षय
यास्यन्ति; वैताडय-ऋषभकूट-गंगा-सिन्धुर्विमुच्य जलेन सर्वे समा भविष्यन्ति, भरतभूमिः कदाचिद् धूलिवहुला, कदाचिद् साक-
मा भविष्यति; एकहस्तमानाः,कठोरांगाः,दुष्टवर्णा ,निष्ठुरवचनाः,रोगार्ताः,क्रोधिन.,घण्टावञ्चिपटनासिकाः,निर्लज्जाः, वस्त्ररहिता
नराः,त्रियश्च भविष्यन्ति,नराणां विंशतिवर्षायुः स्त्रीणां च षोडशवर्षायुभविष्यति, षड्वर्षा स्त्री गर्भान् धारयिष्यति दुष्प्रसवाच.
स्थविरा तु षोडशाब्दा बहुसूतेन मातृका भविष्यति. रथचक्रयोर्मध्ये यत्प्रमाणाधरित्री भवति तत्प्रमाणं गंगासिन्ध्वोः पानीयं वहिष्यति,
पुनर्वैतादयगिरौ दासप्ततिनाभयतटभूमिषु बिलानि सन्ति तेषु मनुष्या निवासं करिष्यन्ति, नदीनां कूले नव नव विलानि सन्ति
तत्र तिर्यञ्चो मनुष्याश्च वीजमात्रतया भविष्यन्ति मांसाहारनिरताः,निघृणाः,निर्विवेकाः, तस्मिन् काले मनुष्यादयः समस्ता भवि-
ष्यन्ति,बहुमत्स्य-कच्छपादिभिव्याप्ते गंगासिन्धू भविष्यतः,पुनर्नराद्यास्तत्रैत्य निशायां मत्स्यादीनि कृष्ट्वा स्थले मोक्ष्यन्ति, दिवा सूर्य-
त्विषा पक्कानि मत्स्यादीनि निशान्तरे खादिष्यन्ति,एवं निरन्तरं भोक्ष्यन्ति,यस्मात् तस्मिन् काले दध्यादिकं नास्ति,न च पुष्पफलादिकं,
नचानं,नच शय्यासनादिकम्, एवं भरतैरखतेषु दशस्वापि दुःपमकालो भविष्यति।अथाग्रे उत्सर्पिण्यां षष्ठारकसदृश प्रथमारको भविष्यति
उत्सपिण्यामेकविंशतिसहस्रवर्षप्रमाणे प्रथमारके गते द्वितीयारकोऽपि. एतत्ममाणो भविष्यति। अथ द्वितीयारकमान्ते पुष्करावर्तमेघः
兴业业兴业以光※头比此品****
॥६॥

·ममाहोरा यावद् वर्षियति तस्मात् पृथिवीतापो यास्यति, द्वितीयः क्षीरोदनामा मेघो वर्षियात, तस्माद्धान्यनिष्पत्तेयांग्या भावि- प्यान, तृतीयो घृतोदकमेयो वर्षिष्यति तस्मात् पृथिवी सचिकणा भविष्यति,चतुर्थः शुद्धोदकमेवो वर्षिष्यति, तस्मादौपधिनिप्पत्ति | पास्यति,पदा पञ्चमो रसोदकमेघो वर्षिष्यति तस्मात् पृथिव्यां रसोत्पत्तिर्भविष्यति. एवं पञ्चविंशतिदिनं यावद् मेघो वर्पिष्यति, नदा भीषधिलताधान्यप्रमुखाः स्वयं निष्पत्ति यास्यन्ति. तान् दृष्ट्वा मनुष्या विलेभ्यो बहिनिःसरिष्यन्ति,भरतपृथिवी- पुष्पफलादि- पुरतामृन्,तदा फलादीनि भक्षिप्यन्ति, अतः परं मांसं न भक्ष्यम्. यथा यथा कालः एष्यति तथा तथा रूपसंहननायूंपि धान्यादीनि च भारते बघिष्यन्ति, सुरसा वाताः ऋतवः सलिलाश्च भविष्यन्ति,तिर्यचो मनुष्याश्च गतरोगाः क्रमेण भविष्यन्ति, द्वितीयारकमान्ते मायदेगे भरतापन्यां सप्त कुलकग भविष्यन्ति--तत्र प्रथमो विमलवाहनः, द्वितीयः सुदामः, तृतीयः संगमः, चतुर्थः सुपार्थः, पवमो दना, गठः समुतः, सप्तमः समुचिः, पते सप्त कुलकरा भविष्यन्ति तत्र जातिस्मृतिपूर्व विमलवाहनो राज्यहेतवे ग्रामाः, पुरा- गनि न निवेशयिष्यति, राजा विमलवाइनो गोऽश्वादिसंग्रह, करिष्यात, शिल्पानि व्यवहारं लिपिगणितानि च व्यञ्जयिष्यति, दग्धदप्यादी शम्पे ज्वलने नोत्पन्ने सति हितकामी राजा प्रजानां रन्धनाशुपदेशं दास्यति एतत्सर्वं द्वितीयारके भविष्यति ।अथ तृती- यारकरप नवाधिकागातिपक्षे गते सति द्वारपुरनगरे समुचिराज्ञो भद्रायां महादेव्यां चतुर्दशस्वमसूचितो नन्दनः श्रेणिकजीव आदितीर्थ- छन् पद्मनाभाभिषो जन्मादिना महावीरतुल्यो भविष्यति, कथंभूतः पद्मनाभः ? सप्तहस्तशरीरोन्नतः काञ्चनर्वणकायः सिंहला. भनो दागा तिवायुः प्रथमतीर्यकरो भावष्यति,अतः परं पूर्ववत् प्रातिलोम्येन पूर्हित्समा ममी सवें क्रमाद् जिनेश्वरा भविष्यन्ति,तत्र k

·दीपमा०
॥२॥
व्याख्यानं
कथा ११
अणिकराज्ञो जीवः पन्चनाभो जिनेश्वरः१, श्रीमहावीरस्वामिनः पितृव्यः सुपाजविः सूरदेवो द्वितीयः जिनेश्वरः २,तृतीयो कोणिकनृप-
पुत्र उदायिनो जीवः सुपार्थः ३, पोटिलाऽणगारस्य जीवः चतुर्थः स्वयंप्रभः ४, दृढायुवकस्य जीवः पंचमः सर्वानुभूतिः ५,
कात्तिकस्य षष्ठोऽईन् देवश्रुताभिधः ६, सप्तमो सरवश्रावकस्य जीव उदयावयः ७, अष्टमः आनंदस्य जीवः पेढाल इति नामा ८,
नवम सुनंदस्य जीवः पोटिलाभिषः ९, दशमो शतकस्य जीवः शतकीर्तिनामा जिनेश्वरः १०, देवकीराज्ञीजीवः एकादशः सुव्रता-
भिधो जिनो भविष्यति ११, कृष्णवासुदेवस्य जीवः अममाख्योऽईन् द्वादशो भविष्यति १२, सत्यकी विद्याधरस्य जीवोऽर्हन
निष्कषायःप्रयोदशः १३, बलभद्रस्य जीवो निष्पुलाकश्चतुर्दशो भविष्यति १४, रोहिणीजीवो निममः पञ्चदशः जिनः १५, सुल-
साश्राविकाया जीव-श्चित्रगुप्तो जिनः षोडशो भविष्यति १६, रेवतीश्राविकाया जीवः समाधिनामा सप्तदशो जिनो भविष्यति १७,
शतालीश्रावकस्य जीवः अष्टादशोऽईन संवराभिधः १८, दीपायनजीव: एकोनविंशोऽईन् यशोधरः १९, कषायस्य जीवो विजयो
विंशतितमः२०, एकविंशो जिनो मल्लो यः पुरा नारदोऽभवत् २१, भम्बडस्य जीवो द्वाविंशो देवतीर्थकरः २२, प्रयोविंशः
आधारमस्प जीवोऽनन्सवीयो भविष्यात २३, स्वातिजीवश्चतुर्विंशो भद्रकृन्नामा तीर्थंकरो भविष्यति २४, एते आगामिकाले
चतुर्विशतिः तीर्थकरा भविष्यन्ति, एषामायुः कल्याणकान्तर-ठाञ्छन-वर्णाः पश्चानुपूर्ध्या भविष्यन्ति, वर्तमानजिनवत् । अथ
भाविनश्चक्रवर्तिनः कथ्यन्ते-दीर्घदन्तः १, गूढदन्तः २, शुद्धदन्तः ३, श्रीचन्द्रः ४, श्रीभूतिः ५, श्रीसोमः ६, पद्मः ७,
महापद्मः ८, कुसुमः ९, विमलः १०, विमलवाहनः ११, रिष्टः इत्यपरनामा भरतो द्वादशः १२ । अथ वासुदेवानाइ-नन्दीः १,
• .॥६२॥

·नन्दमित्रः २, सुन्दरबारः ३, महाबाहुः ।, आतिवलः ५, महाबलः ६, बलः ७, दिपृष्टः ८, त्रिपृष्टः ९, इत्यात्मकाः । म प्रतिमासदेवा उच्पन्न-तिलकः १, लोदजंघः २, वज्रजपः ३, केशरीः ४, वलिः ५, प्रहादः ६, अपराजितः ७, भीमः ८, समीर: ९, इत्यात्मकाः । अथ बलदेवा उच्यन्ते-जयः १, विजयः २,भद्रः ३, समभः ४, सुदर्शनः ५,नन्दः ६, नन्दनः ७,पद्मः८, संकर्षणः ९, इत्यात्मकाःएवमेते विषष्टिशलाकाः पुरुषा भविष्यन्ति, तेयो मध्ये एकपष्टिशलाकाः पुरुषास्तीयारके भविष्यन्ति, एकस्तीकर ,एकचक्रवती, एवं दी चतुर्थारके भविष्यतः, दयोश्चतुरशीतिपूर्वलक्षवायुभविष्यति,ततः कल्पवृक्षोत्पत्तिर्भविष्यति सर्वे पुगासिका भविष्यन्ति. पाश्चात्यचतुर्विशतितमजिनस्यायतनप्रथमजिनस्पाष्टादशकोटाकोटिसागरोपमानामन्तरं भविष्यति. उत्सर्पिणी, अवपिणीकाले एकीकृते एक कालचकं भवति,तानि कासचक्राणि अनन्तानि गतानि, पुनरस्मिन् भरतक्षेत्रे अग्रेऽनन्तानि काल- चाणि भविष्यन्ति, एवं श्रीवर्धमानः प्रभुर्गतिमस्य कालस्वरूपं निरूप्य समवसरणाद् निर्ययो, हस्तिपालनरेन्द्रस्य शुल्कशालायां व जगाम । स्वामी तहिनयामिन्याम् आत्मनो मोक्षं विदित्वा दध्यौ-अहो ! गौतमस्य मयि स्नेहोऽधिकः, य एवास्प महात्मनः केवलज्ञानान्तरापा, स छेय इति विज्ञाप गीतममिति जगाद-अपरस्मिन् ग्रामे देवशर्मा द्विजोऽस्ति, स त्वया प्रतिवोधं प्राप्यति, सस्माद तर हे गोवम ! लं गच्छ. हे स्वामिन् ! आदेशः प्रमाणमित्युक्त्वा प्रणम्य च गौतमस्तत्र गच्छति।अय प्रभोः परिवारं वदति- सहरसदाशिताः सापवशतुर्दशसहस(१४.०० प्रमाणा मभूवन्, पट्विशत्सहस(३६०००) प्रमाणाःसाध्यश्च संजाताः, एकोनप- !-रे शिलाकाःपुरता नामातरेप अपि रायते तत्व भनिनो विदन्ति । -

·दापमा०
।।६३॥
व्याख्यान्ह
कथा ११
टिसहस्राधिकलक्ष(१५९०००)प्रमाणाः श्राद्दाश्च संजाताः, दिगुणाः (३१८०००)श्राविकाः अभूवन्, चतुर्दशाधिकत्रिशत (३१४)
प्रमाणाः पूर्वधारिणो जाताः, त्रयोदशशत (१३००) प्रमाणा अवधिज्ञानिनो जाताः, सप्तशत (७००.) वैक्रियलब्धिधारिणो मुनयः
संजाताः,सप्त शत(७००)केवलिनः संजाताः, पञ्चशत (५००) विपुलमतयो जाताः, चतुःशत (४००) मितावादिनः संजाताः, अष्टशत
(८००)मिता अनुत्तरवासिनः। एवं समस्तसाधुसाध्वीसहितः श्रीवीरप्रभुः षष्ठतपोयुक्तः त्रिंशद्वर्षाणि गृहवासे तस्थौ,सार्घद्वादशवर्षाणि
पक्षाधिकानि छद्मस्थावस्थायां स्थितः, त्रिंशद् वर्षाणि यावत् केवलिपर्याये स्थित एवं द्विसप्ततिवर्षाणि आयुःप्रपाल्य कात्र्तिका-
मावास्यानिशाया पाश्चिमे क्षणे स्वातिनक्षत्रे द्वितीये चन्द्रसंवत्सरे प्रीतिवर्धनमासे, नन्दिवर्धनपक्षे, उपशमदिने, देवनन्दानाम्न्यां
रात्री, सर्वार्थसिद्धिमुहूर्ते, नागे करणे, पद्मासने स्थिते तुर्यारकान्ते एतत्समये इन्द्रासनं चकम्पे, अवधिज्ञानेन हरिः प्रभोर्निर्वा-
जकल्याणकसमयं ज्ञात्वा आगच्छति, अत्यन्तमश्रुपूर्णाक्षो विषण्णश्च सन् इस्तौ संयोज्य वक्ति-
गर्भ जन्मनि दीक्षायां, केवले च तव प्रभो! । हस्तोत्तरं क्षणेऽधुना, सद्गन्सा भस्मको ग्रहः ॥ १ ॥
अतो हे स्वामिन!करुणानिधान एकक्षणमात्रमायुर्वृद्धिं स्वस्य कुरु,किं कारणम्भवतो जन्मराशेरुपरि भस्मग्रह आगतोऽस्ति
स द्विसहस्रवर्ष यावत् स्थास्यति, अतो जिनशासनस्य पूजा प्रभावना मन्दाभविष्यति, तेन हेतुना आयुर्दीर्घ कुरुष्व, भवतो दृष्टिपा-
ततस्तस्य तेजो निष्फलं यास्यति, तदाभगवान् वक्ति-हे इन्द्र! एषा वार्ता कदाऽपि नाऽभूत, न भवति, न चापि भविष्यति; यदायुदो-
पतरं भवति. पुनाविपदार्थस्य नाशो नास्ति, तद्त्तीणे तु देवा अपि दर्शनं दास्यन्ति, विद्यामन्त्राणि चाल्पेन जापेन प्रभावं दर्श-
***********.."
-
॥ ६३॥

·पिम्पन्ति, जातिस्मरणादिभावाः किश्चित् प्रकटयिष्यन्ति, तदनन्तरमेकोनविंशतिसहस्रवर्षे यावद् जिनधर्मों वर्तिष्यति, दुषम- कालपर्यन्तम्,एवं कथयित्वा स्थितः,स्वस्य निर्वाणं समीपं ज्ञात्वा पुष्पफलविपाकानि पश्चपश्चाशदभ्ययनानि तथा पापफलविपाकानि पक्षाशदश्ययनानि च जमाद, तया पत्रिंशदपृष्टव्याकरणानि(उत्तराध्ययनसूत्राऽध्ययनानि)चाभिधाय प्रधानं नामाध्ययनं (मरु- देवाध्ययनं ) जगद्गुरकथयत्, पुनः स्वामिनो मोक्षं समीपं विज्ञाय आसनप्रकम्पतस्तत्र सुराऽसुरेन्द्राः सपरिच्छदाः सर्वेऽपि ईयुः॥ अप प्रमुः शैलेशीकरणं कृत्वा पञ्चहस्वाक्षरोच्चारमितकालेन तुर्येण ध्यानेन एरण्डफलवद् बन्धाभावाद् अर्ध्वगतिः सन् यथास्वभाव- अलगत्या मोक्षमुपाययी । तस्मिन् समयेऽनुदरिककुन्युराशिः समुत्पन्ना, तदा बहुसाधुभिर्भाधारितम्-'अद्यदिनादारभ्य संयमो गरायो भविष्यति इति ज्ञात्वाऽनशनं कृतम्,तस्मिन् दिने नवमल्लकि-नवलेच्छकिजातीयाः काशी-कोशलदेशपतयोऽष्टादश गणरा- नानः अमावास्यादिने उपवाससहिताः पौषधव्रतमङ्गीकृतवन्तः, तदात्रौ भावोद्योततीर्थकररहित दृष्ट्वा ते राजभिः स्वकीयगृहाद् गनान्यानाम्य द्रव्योद्योतः कृतः पोषधः पारिता, यद्रात्री तीर्थंकरो मुक्तिं गतस्तद्रात्रौ देवानां गमनागमनेन महानुद्योतः संजासः भस्मिन्नवसरे देवाना मुखाद वीरप्रभोमोक्षगमनं श्रुत्वा श्रीगौतमस्वामी मनसि चिन्तितवान्-"अहो ! भगवता मत्तश्छलं कृतं स्व- स्य मुक्ति ज्ञात्वा अहं दूरीकृतः, ज्ञातं भगवता मम पावं केवलज्ञानं मार्गयिष्यति, वालवत् कदाग्रहं करिष्यति, वस्वाञ्चलं गृहीत्वा स्यास्पति, हे सामिन् ! मया इंटर लोभी त्वं न ज्ञातः, केवलज्ञाने दत्ते तु भवतां किमपि न न्यूनमभाविष्यत्, हे स्वामिन् ! तबाई परमसेवकोभूम, मां निराशं त्यक्त्वा गतः, हे भगवन् ! महतामेषा वार्ता न युक्ता, हे प्रभो ! वलाद् भवतोऽई केवलज्ञानं नालप्स्यम् *****

·t
दीपमा०
॥६४॥ :
व्याख्यानं
कया ११
भवता दत्तमेव केवलज्ञानमयकरिष्यम्, तथापि हे स्वामिन् ! अस्मिन्नवसरे अन्तसमये स्वसमीपे रक्षणं युक्तमभूद, अस्मिन्नवसरे
मम प्रेषणं तव न युक्तम, पुनहें प्रभो ! मम केवलज्ञानस्य तृष्णा नासीत्, भवतां दर्शनस्य तृष्णा जाताऽभूत, अधुना तव दर्शनम-
पि मम दूरीभूतम्, हे स्वामिन् ! अथाहं कस्य वीर ! इति कथयिष्यामि, मम मनःसंदेहं कस्य पृच्छाविषयी करिष्यामि, को मम
सन्देहं भक्ष्यति,हे स्वामिन!पुनर्मम हे गौतम! हे गौतम इति काकथयिष्यति?''एवं विलापं कुर्वन् मनसि विचारयाति-रे जीवावराक! :
त्वं प्रथिलो जातः, स तु नीरागी त्वं तु सरागी, वीतरागेण रागकरणं न युक्तम्, एकङ्गिप्रीतिकरणे दीपे पतङ्गवद् दुःखी भविष्यति,
यस्य नाम वीतरागः स कस्मिन् रागं करोति, स भगवान् स्वस्य वीतरागं हि नाम सत्यं कृतवान्, अहमज्ञासिषं भगवान् मम नाम
पुनःपुनाते तर्हि ममोपरि रागं रक्षति,परमाश्विनमेघाडम्बरखद् अन्तं दत्त्वा गतः.स क्व अहं क्व कस्य कोऽपि नास्ति,एवं मोहनीयं
निराकृत्य क्षीणमोहं गुणस्थानकं गत्वा तत्कालमेव श्रीगौतमस्य केवलज्ञानमुत्पन्नम् । अथ यद्रात्रौ प्रभुर्मुक्ति गतः तद्रात्रौ भावो-
योतो गतः,ततो लोकैरुद्योतकरणाथै स्वस्वगृहे रत्नमयी दीपमालिका कृता, तद्दिनाद् लोकमध्ये दीपमालिकापर्वणः प्रसिद्धिर्जाता ।
अथ यद्रात्रौ वीरप्रभुर्मुक्ति गतः, तदा समस्तसंघ उद्विग्नः स्थितः, संघस्य मुखाब्ज म्लानतां गतम्, तस्मिन् समये गौतमस्वामि-
नः केवलं ज्ञानमुत्पन्नं तदा समस्तोऽपि संघो हृष्टो जातः। इन्द्रः प्रभोनिर्वाणोत्सवं कृत्वा प्रभोर्देइसंस्कारं करोति, ततः केचिद् देवाः
प्रभोदेष्ट्रां लात्वा गच्छन्ति,केचिद् देवा दन्तान् गृह्णन्ति, केचिद् भस्म गृहन्ति शेष क्षीरसमुद्रे प्रवाइयति, पश्चात प्रातःकाले गौतम-
स्वामिनः केवलज्ञानमहोत्सवं कृत्वा सर्वे देवाः संभूय नन्दीश्वरद्वीपेऽष्टाहिक महोत्सवं कृत्वा स्वस्मिन् स्वस्मिन् स्थाने गच्छन्ति । अथ
॥६४॥

·+ दिनीयादिने मुदर्शना भगिनी शोकदूरीकरणाय नन्दिवर्षनं स्वगृहे भोजनं कारयति, तस्माद् दिनाद् एपा द्वितीया भाईवीज' इति प्रसिदि प्राप्ता । प्रयमं लोक रत्नमया दीपाः कृताः, पचाल्लोकै रूप्यमया कृताः । अथ पञ्चमकालप्रभावतो मृतिकामया दीपाः कुर्वन्ति । एवमार्यसुइस्तिसरिर्वक्ति-हे संमते !इदं दीपालिकापर्व सर्वेपामुत्तमं कथितं, यया वृक्षाणां मध्ये कल्प- पक्षः, देवानां मध्ये इन्द्रः, राज्ञां मध्ये चक्रवर्ती, नक्षत्राणां मध्ये चन्द्रमाः, तेजस्विनां मध्ये सूर्यः, सर्वधातूनां मध्ये सुवर्णम्, बादमध्ये चन्दनम,नमध्ये नन्दनवनं तया सर्वपर्वणां मध्ये दीपालिकापर्व । अस्मिन् दिने श्रीवीरप्रभुर्मुक्तिं गतः, पुनः श्रीगीत- मस्प केवलज्ञानमुत्पन्नम्, अतो हे राजन् ! इदं दीपालिकापर्व सिद्धिदायकं भवतु । अथ प्रशस्तिश्लोकाः। पनन्दवचन्द्रान्दे (१८९६), ज्येष्ठमासे सिते दले । चन्द्रघने त्रयोदश्यां, साध्ययोगे हितावहे ॥१॥ दीपालिपर्वणो व्याल्या, गद्यबन्धेन निर्मिता । अपशन्दादिदोषश्च, शोधनीयः सदा बुधैः ॥२॥ स्वच्छे खरतरगच्छे, श्रीसौभाग्यगणाधिपे । धर्मराज्यं कसावये, प्रकुर्वति सुविस्तरे ॥३॥ वाचनाचार्यवर्पस्य, रामचन्द्गणेच्दा । शिष्येणाऽऽजिमगंजे च, चतुर्मासीस्थितेन वै ॥ ४॥ पाटकमेदचन्द्रेण, रायमल्लकवेर्मुदा । पठनार्थमिदं रम्पं, कृतं शुभतराशया ॥ ५ ॥ युग्मम् । इति भीदीपमालिकाव्याख्यानं सम्पूर्णम् ।

·अथ रोहिणीकथा प्रारभ्यते। रोहिणी ॥६५॥ व्याख्यानं ५५.१५y- कथा १२ **************************** गाथा-उरिछहमसुन्दरयं, भत्तं तह पाणियं च जो देइ । साहूणं जाणमाणो, भुत्तं पिन जिज्जए तस्स ॥१॥ व्याख्या-यो जीव उच्छिष्टमसुंदरं च भक्तं तथा पानीयं जानन् सन् साधुभ्यो ददाति, तस्य भुक्तमप्यन्नं न जीर्यते, सस्य शरीरेऽजीर्णरोगो भवति; यथा श्रीवासुपूज्यस्य मघवाभिधपुत्रस्य पुत्रिकाया रोहिण्या नीवः पूर्वभवे दुर्गन्धाभिधाना कुष्ठिनी जाता. साधोः कटुतुंवकाहारदानात् ॥ १॥ रोहिणीकथा चेय- श्रीवासुपूज्यमानम्य, तथा पुण्यप्रकाशकम् । रोहिण्याश्च कयायुक्तं, रोहिणीप्रतमुच्यते ॥१॥ श्रीचंपानगयाँ श्रीवासुपूज्यस्य पुत्रो मघवाभिधो राजा राज्यं करोति, तस्य लक्ष्मीनाम्नी राज्ञी सुशीला सदाचारा च वर्तते, तस्या अष्टौ पुत्राः सन्ति, अष्टानां पुत्राणामुपर्येका रोहिणी नाम्नी पुत्री वर्तते, सा चतुःपष्टिकलावती रूपलावण्यवती सौभाग्य- गुणवती च जाता । अथ क्रमेण यौवनावस्थां प्राप्ता, ईशी तां दृष्ट्वा राजा चिन्तयति-नूनामयं रोहिणी वरयोग्या जाताऽस्ति, अथ राज्ञा स्वयंवरमण्डपं मण्डयित्वा सर्वेऽपि राजकुमारा आकारिताः, तेऽपि च मण्डपे समागत्य स्थिताः । तस्मिन्नवसरे रोहिण्यपि ·- स्नानं विरेपनं च कृत्वा क्षीरोदकसदृशे श्वेतवस्त्रे परिधाप मुक्ताभरणैरलंकृता साक्षाद् देवीव शिविकायां स्थित्वा सखीभिः परि- वृता वागता । अथैका सखी तां रोहिणीं पुरस्कृत्य तस्या अग्रे राजकुमाराणां नाम-गोत्र-बल-वयोयश प्रभृतीनां वर्णनं करोति। अथ तयाऽन्यानपि राजकुमारान वयित्वा नागपुरराज्ञो वीतशोकस्य पुत्रोऽशोककुमाराभिघो वृतः, तस्य कण्ठे च तया निजव- रमाला सिता, ततोऽन्ये सर्वेऽपि राजकुमाराः सहर्षा मिलित्वा तां च तया सह विवाद्य ततो भोजन-वस्त्र-ताम्बूलादि गृहीत्वा स्वस्व- गृहे गताः । अशोककुमारोऽपि तत्र कतिचिद् दिनानि स्थित्वा सवधूको हस्त्यश्ववस्त्राभरणादियुतः प्रस्थाय नागपुरसमीपे समाग-- चः । तदा वीतशोकराज्ञा तस्य पुरप्रवेशमहोत्सवः कृतः । कुमारोपि रोहिण्या सह विषयसुखानि भुनक्ति । अथैकदा शुभे दिने- शोकमाराय राज्यं दत्त्वा वीतशोको राजा दीक्षा गृहीतवान् । ततोऽशोकराजा सुखेन राज्यं पालयति । क्रमेण अशोकराज्ञोऽष्टौ पुत्राश्चतश्च पुत्रिका जाताः । अथैकदा रोहिण्या सहितो राजा सप्तम्यां भूम्यां गवाक्षे स्थितो लोकपालाख्यं पुत्रमुत्सङ्गे धृत्वा कीव्यति । तस्मिन् समये नगरे कस्याश्चित् खियः पुत्रो मृतः । सा स्त्री रुदती विलापांश्च कुर्वती तस्मिन् मार्गे समागता । तां हष्ण गेहिण्या राज्ञे पृष्टम-भो महाराज ! किमिदं नृत्यम् ।, राजा जगाद-हे प्रिये ! त्वं साइंकारं वचनं मा ब्रूहि, रोहिण्योक्तम्- स्वामित्रहमइंकार न करोमि, एवंविधं नृत्यं मया कदापि न दृष्टमतोहं पृच्छामि । तदा राज्ञोक्तम्-एतस्याः स्त्रियः पुत्रो मृतोऽ- स्ति, अतएवेयं रोदने कगेति । रोहिण्योक्तम्-स्वामिन् ! अस्यै रोदनं केन शिक्षितं भवेत् ?, तत्-श्रुत्वा राज्ञोक्तम्-तवाप्यहं रोदन शिक्षयामि । इत्युक्त्वा रोहिण्युत्सद्गस्थं तस्या लघीयांसं पुत्रं लोकपालाख्यं राजा निजहस्तेन भूमावपातयत् । तदा तत्रस्थाः सर्वे - ********** ·रोहिणी. व्याख्यान ॥ ६६ ॥ कथा १२ जनास्त तथा पतन्तं दृष्ट्वा हाहारवं कर्तु लग्नाः । परं रोहिण्या हृदि किञ्चिन्मात्रमापे, दुःखं न जातम्, इतस्तं पतन्तं बालकनगरा- धिष्ठितदेवेन धृत्वा सिंहासने स स्थापितः, तद् दृष्ट्वा सर्वे जनाश्चमत्कृताः सन्तो विचारयामासुः-नूनमियं रोहिणी धन्यैव या दुःखस्य वार्तामपि न जानाति । इतश्च तत्र श्रीवासुपूज्यतीर्थकरस्य रूप्यकुम्भस्वर्णकुम्भनामानौ द्वौ शिष्यौ ज्ञानवन्तौ समागतो, तदा राजा परिवारयुतस्तौ वन्दितुं गतः, गुरुभ्यां च देशना दत्ता, देशनाश्रवणानन्तरं राज्ञा पृष्टम्-भो भगवन् ! अनया रोहिण्यैवविधं किंतपः कृतं येनेयं दु:- खस्य वार्तामपि न जानाति, एतस्या अष्टौ पुत्राः चतस्रश्च पुन्यो जाताः सन्ति, तथा ममापि तस्या उपरि अतीव स्नेहो वर्तते, अतः तस्याः कथां युवां कृपां विधाय कथयतम्, तच्छ्रुत्वा गुरुः कथयति, अस्मिन्नेव नगरे धनीमत्रनामा श्रेष्ठी वसति,तस्य धनमित्राना- म्नी च भार्थाऽस्ति, तस्या एका दुर्गन्धा नाम्नी पुत्री, सा कुरूपा दुर्भगा च जाता, एवंविधां तां कुरूपां दृष्ट्वा कोऽपि द्रव्येश्वरो नो परिणयति, तदा पित्रा एक मार्यमाणं श्रीषेणाभिधं चौरं मोचयित्वा तस्या दुर्गन्धायाः स स्वामीकृतः,सोऽपि रात्रौ दुर्गन्धा त्यक्त्वा नष्ट्वा गतः, तदा श्रेष्ठी विषादं करोति, विलपन्ती पुत्री प्रति श्रेष्ठी कथयति,हे पुत्रि ! त्वं विलापमा कुरु,गृहद्वारि स्थिता दानं देहि, धमै च कुरु येन तव दुष्कर्मदोषः प्रलीयते, अथ सा तदङ्गीकृत्य प्रत्यहं दानं ददाति । अथकदा कश्चिद् ज्ञानी गुरुस्तत्र समाग- तः,तदा धनमित्रेण तं गुरुं वन्दित्वा तस्याः कन्यायाः स्वरूपं पृष्टम्.गुरुर्भणति-गिरिनारनगरे पृथिवीपालाभिधोराजाऽऽसीत्,तस्य सिद्धिमत्यभिधाना राज्ञी वर्तते, अथैकदा स राजा निजराज्ञीसहितो वने क्रीडां कर्तुं याति, तस्मिन् समये कश्चिद् मासक्षमणपार- ॥६६॥ *********** ·जका मागलामा मुनि समागमति, मिझार्थमायात मुनि सागरं ऐशिष्ट, दृष्टा रिचारपति- साधुणाकरो महातीर्थ पुण्यपा अमरित, तस्स दर्शनमपि महते पुण्याप. पत उत्तम्- सानां दर्शन पुष्पं, तीर्थभूता हि साधः । तीर्थ फलति कालेन, संघः साधुसमागमः ॥ १ ॥ तदस्म नि:स्पृाप मुनिसतमाप दतं दानं मदते फलाय भवेद, इति ध्यावा रामा खमियां प्राह हे वरानने ! अस्मै मुनये रसिता दानं देहि तत्वा कीटान्तरापं मत्वा पहिः प्रमोदभाग अन्तश्च दृष्टा सा गृहं प्रति ववले, आगत्य गहे देषक्शात् तयाक- दृषिकाशा मुनये चम्, मुनिना तेनाहारेण पारण कृतम, तदक्षणाय मुनिः पवत्वं प्राप, शुभध्यानाश स देवलोके देवोऽभू- तांकात भूत्वा रामा गमी स्वदेशतो निष्कासिता, सा सप्तमे दिमे पराकी पुष्ठिनी माता, चिरं जननिन्धमाना सा मृत्वा षठं नर मगाम । तत सत्य तिर श्रां पोनी समुत्पमा,ततो दुःखमधुरे सप्तमे नरके. एवं स नरके सा पापा भ्रान्ता, ततः सा सपिणी. उष्ट्री. गाली, फुटी, तथा शूकरी, ततो गृहगोधा, नलौका, मूषिका, काफी, शूनी, पिलाडी, ततो रासभी, ततो गौः माता भने माथा अभिशस्वधाताः मृत्तिरभूद्, धेनुभवे स्वान्त्यसमये गुरूदितं नमस्कारं श्रुत्वाऽनुमोदयामास, मृत्ति चाप, ततो नमस्कारप्रभारेण सा दुर्गन्धा दुभंगा च तप नन्दिनी अभूत् । ततो दुर्गन्धा मिजपूर्वभवं दृष्ट्वा करी पोजापित्या पृच्छति-हे स्वामि- । एतस्माद दुखादई व निःसरिष्यामि ? तह कथ्यता. तदा मुनिना उक्तम्-त्वं दुःखभञ्जकं रोहिण्या व्रतं कुरु, तयोक्तम्- हे भगवन् ! केन विधिनाई सात करोमि, मुनिनोक्तम्, भू-रोहिणीनमत्ररिने श्रीवासपूज्यमिमाविम्बं पूनयित्वा सप्तमासाधिक

·व्याख्यान
रोहिणी०
॥ ६७॥
कथा १२
सप्तवर्षे यावदू उपवासं कुरु एवं शुभध्यानयुततप प्रभावात्तव शुभं भविष्यति,पश्चाच्च त्वया तत्तपस उद्यापन विधेयं येन तव सर्व दुःखं
यास्यति, सुगन्धराजवत्, तच्छुत्वा दुर्गन्धा मुनि प्रति पृच्छति-हे भगवन् ! तस्य सुगन्धराजस्य वृत्तान्तं मयि कृपां विधाय कथ
यत, तदा मुनिर्वदति-सिंहपुरे सिंहसेनो राजा तस्य कनकप्रभाभिधाना राज्ञी वर्तते, तयोर्दुर्गन्धाख्यः पुत्रोऽभूत, स क्रमेण यौवनं
प्राप्तः, परं कस्यापि मनसि न रोचते, एकदा श्रीपद्मप्रभतीर्थकरस्तत्रागतः, तं पद्मप्रभं वन्दित्वाऽसौ निजदुर्गन्धवकर्मणो विपाकं
पृच्छति, तदा श्रीसर्वज्ञप्रभुः कथयति-नागोरनगराद् द्वादशे क्रोशे नीलनामा पर्वतोऽस्ति, तस्योपरि एका शिला तत्रैको मुनिर्मा-
सक्षमणादि तपः करोति, तत्तपःप्रभावाच्च आखेटकस्याखेटकं निष्फलं याति तदास लुब्धकस्तस्य मुनेरुपरि ईयां करोतिाएकदा स
ऋषिः पारणाथै ग्राममध्ये प्राप्तः, तस्मिन् समये तेन लुब्धकेन शिलाया अधोऽग्निं प्रज्वाल्य सा शिलाअतीवोष्णा विहिता। अथ स
ऋषिः पारणकं विधाय शिलाया उपरि स्थितः, बहुतापात् शुद्धध्यानाच स ऋपिः केवलज्ञानं प्राप्य मृत्वा मोक्षं गतः, अथ
ऋषिघातात् स लुब्धकः कुष्ठी जातः, यतः-
ऋषिहत्याकरो जीवो, दुःखं भुञ्जति भूतले । संसारसागरे घोरे, पीड्यते च पुनः पुनः ॥ १ ॥
पश्चाद् मृत्वा स सप्तमी नरकावनिं गत्वा ततो मत्स्यो भूत्वा गोपालो. जातः, परं स दरिद्री जातः, केनचिणिजा च स
नमस्कारं शिक्षितः,पश्चाद दावानलमध्ये ज्वलितः, नमस्कारप्रभावाच्च त्वं राज्ञःपुत्रोऽयं दुर्गन्धोऽभूः,तच्छुत्वा जातिस्मरणं प्राप्य स
प्रभुं पृच्छति-हे भगवन् ! कथमहमथ सुगन्धो भवामि? तस्योपायं कृपां कृत्वा कथयत, तदा श्रीतीर्थकरेण भणितम्-त्वं सप्तमासा-
॥ ६७॥

·५४Kkkkx** धिकानि सप्तवाणि यावद् रोहिणीतपः कुरु, पश्चाच्च तस्य तपसः उद्यापनं कुरु, तच्छुत्वा तेन रोहिणीतपः कृतम, यस्य प्रभावा- दस मुगन्धोऽभूत् । इति कथां श्रुत्वा सा दुर्गन्धा रोहिणीतपो विधिपूर्वकं कृत्वा सुगन्धा जाता, पश्चाद् मृत्वा सा देवी अभूत, तत युत्वा चम्पायर्या श्रीवासुपूज्यस्य मघवपुत्रस्य पुत्रिकेयं रोहिणी नाम्नी तब राज्ञी जाता,पूर्वभवकृततपःप्रभावाद् इयमाजन्म यावद् दाख न वेत्ति, पुनर्हे अशोकराजेन्द्र ! अस्या उपार तवाधिकः स्नेहः कुतो वर्तते ? तस्यापि कारणं शृणु-सिंहसेननामा नृपतिः स्वं सुगन्धास्यं पुत्र राज्येऽभिषिच्य सुगुरोः पावें दीक्षा ललौ, अथ सुगन्धराजोऽपि जिनशासनमाराध्य प्रान्ते समाधिना मृत्वा देव भवं गतः. ततश्च्युत्वा इहैव जम्बूद्वीपे विदेहे पुष्कलावत्यां विजये पुण्डरीकिणीनगर्या विमलकीर्तिराज्ञः सुभद्राख्यायाः सर्मि- प्याः कुक्षी चतुर्दशमहास्वप्नसूचितः स देवजीवोऽवातरत् । अथ क्रमेण शुभेऽह्नि सा देवी शुभलक्षणं पुत्रं प्रासूत, तस्य पित्रा अर्क कीतिरिति नाम निर्मितम, क्रमेण स चक्रवर्ती जातः, राज्यं भुक्त्वा जितशत्रमुनेः पार्थे स दीक्षामादाय दुष्करं तपस्तप्त्वा स्वायु:- भये च मृता द्वादशे देवलोकेऽच्युतेन्द्रोऽभूत्. ततश्च्युत्वा त्वमयमशोकराजा जातः, रोहिण्याश्च वल्लभोऽभूः, युवाभ्यां रोहिणीतपः- ग्णाद यवयोः परस्परमधिकः स्नेहो जातः । अथ त्वं पुत्राणां कारणं शृणु मथुरायामग्निशर्माख्यो ब्राह्मणों वसति, तस्य सप्त पवाः, पर ते दरिद्रिणः. एकदा पाटलीनगरे ते सप्ताऽपि भ्रातरो भिक्षार्थ गच्छन्ति, तदा वाटिकामध्ये कश्चिद् राजकुमारः कन्दर्पा- तारः क्रीडति. तं दृष्ट्वा शिवशर्मा ब्राह्मणः स्ववान्धवान् वक्ति-भो बान्धवाः ! विधिना कियदन्तरं कृतमस्ति, अयं राजकुमारो मनोवाञ्छितं सुरां भुनवित,वयं तु भिक्षार्थ गृहे गृहे भ्रमामः, तदेकेन भ्रात्रोक्तमस्मिन् विषये कस्योपालम्भो दीयते ? पूर्वभवेऽस्मा- " ·रोहिणी ॥१८॥ ७ । भिः पुण्यं न कृतम्, अनेन राजकुमारेण च सुकृतं कृतम्, अंतोऽसौ सुखं भुनर्वित. तदा तैः सर्वैराप बाह्मणपुत्रैः जीवदयायुतं धर्म व्याख्यान पालयित्वा प्रान्ते गुरोः पार्थे दीक्षा गृहीता. मृत्वा च ते सप्तमे देवलोके देवा जाताः, ततश्च्युत्वा तव गृणपालादय इमे सप्त पुत्रा अभूवन्।तवाष्टमपुत्रजीवश्च वैतादयवासी क्षुल्लकविद्याधरोऽभूत्। स निरन्तरं नन्दीश्वरद्वीपे शाश्वती जिनप्रतिमाम् अपूजयत,धर्म चाकरो- कथा १२ व, स विद्याधरो मृत्वा सौधर्मे, देवो जातः, ततश्च्युत्वा तवायमष्टमो लोकपालाख्यः पुत्रो बभूव, अथ चतसृणां पुत्रीणां सम्बन्धं शृणु-वैतादयपर्वते एको विद्याधर आसीत् , तस्य चत्वारः पुत्रिका अभूवन, ता महारूपवत्यो गुणवत्यश्वासन, एकदा वनमध्ये क्री- उन्त्यस्ता गुरुभिः दृष्टा,आलापिताश्च-भो पुत्र्यः ! यूयं धर्म कुरुवम, युष्माकमायुरेकदिनप्रमाणमेव विद्यते: ताभिरुक्तम्-हे भगवन! एकदिनमध्ये को धमों भविष्यति, तदा गुरुभिरुत्तम्-यूयमय शुशमानपञ्चमीतपः कुरुध्वम्, अयैव दिने पञ्चम्या उपवासं कृत्वा गृहे गत्वा देवपूजां च कृत्वा पुण्यरयानुमोदनां कुरुध्वम्, ताभिरपि गृहे गत्वा तथैव कृतम्। अथ तस्मिन्नेव रात्रौ विद्युत्पाताच्चतस्रो- ऽपि मृत्वा प्रथमदेवलोके देवा जाताः, ततश्च्युत्वा तवैताः पुत्र्यः संजाताः. अथ ताः सर्वा वार्ताः श्रुत्वा राजा जातिस्मरणं लब्ध्वा सपरिवागे रूप्यकुम्भ-स्वर्णकुम्भगुरू नत्वा निजगृहे समागतः । कियत्कालानन्तरं राजा राज्ञी पुत्राः पुज्यश्च श्रीवासुपूज्यप्रमोः समीपे दीक्षां गृहीत्वा कर्मक्षयं च कृत्वा मोक्षं गताः, उक्तं च- ॥ ६८॥ रोहिणीतप-पञ्चमीतप, गुरुआ ए सप जाणी । दुःखित होय करी सुखी होवे, बोले केवलनाणी ॥ १ ॥ इति रोहिणी-अशोकराजकथा सम्पूर्णा ॥

·अथ लघ साधु-आराधना प्रारभ्यते। "खामेम सम्बम" इत्पत्र- घरपम्पहागरपे, राशी निरसता मया । अनन्त जन्तुसंतानं, यद्न समयामि तत् ॥ १ ॥ न्याराल्यगशी घ, पृथ्वीकापभूता मया । लोह-लोष्टो पलीभूय, ये हताः समयामि तत् ॥ २॥ नदी-नदीश पेषु, जलरूपेण पे मया । जन्तवः संभिताः कोपि, संहताक्षमयामि तत् ॥ ३ ॥ प्रदीपन-तरिदिक, दीपप्रभातिमसिना । ये मपा निरे सेज स्कायेन क्षमयामि सत् ॥ ४॥ महाधिहिम-ग्रीष्म-लिदुर्गन्धवन्धुना । ये मया वायुकायेन, बाधिताः क्षमयामि तव ॥ ५ ॥ पीरिता द-कोदण्ड-कण्डस्प कन्दताभूता। वनस्पत्यात्मानो, मयाऽत्र समयामि तत् ॥ ६ ॥ अप कर्मरशादाप्य, सतां धरिता मया । राग-देष-मदान्धेन, येदिताः समपामि तत् ॥ ७॥ अपराधः समन्तां में, तेऽपि सर्वध जन्तवः । सर्वभूतेड में मंत्र्यम्, भास्तां वरं न कुत्रचित् ।। ८ ॥ "सामाइप-पउपिसत्यपाइ.'' इत्पत्र-- राम्यम्यवहारास्पे, अनम्तजन्तुमघनाद । यया मे कर्म कृसं तो, पीडामप्पनुमोदये ॥ मिनानां प्रतिमा चत्य-भकार-मुकुटादिए। योऽसौ पृथ्वीमपः काया, जज्ञे तमनुमोदये ॥ १॥ मिनस्तापात्रेड, देवापकतो भोद । यो मे जलमयः काया, प्रायस्वमनुमोदपे ॥ ११ ॥ ***** - -- -

·ल.सा आ.
व्याख्यान
॥ ६९॥
कथा १३
धूपाङ्गारे च दीपे च, जिनानां पुन एवं यः । मम तजामेयः कायः, जातस्तमनुमोदये ॥ १२ ॥
धूपक्षेपेऽर्हतां संघे, श्रान्ते वा तीर्थवर्मसु । यो मे वायुमयः कायः, ववौ तमनुमोदये ॥ १३ ॥
मुनीनां पात्र-दण्डेषु, जिनार्चा-कुसुमेषु च । वनस्पतिमयः कायः, योऽभूत्तमनुमोदये ॥ १४ ॥
क्वाऽपि सत्कर्मयोगेन, जिनधर्मोपकारकः । आसीत्रसमयः कायः, यो मे तमनुमोदये ॥ १५ ॥
इत्यनन्तभवोपात्तं, दुष्कृतौघमगर्हत । कदाचिद्रचितं किञ्चित्, सुकृतं चानुमोदत ॥ १६ ॥
नाणे दसण-चरणे, तव-विरिए सिद्धसक्खियं सुद्धं । गेहामि उच्चरामि, वयाई जहा गाहयभंगाई ॥१॥
पुढवि-दग-अगणि-वाऊ, वण-बि-ति-चउरिदिपसु जीवेसु । नरय-तिरिय-नरा-मर-जीएसु खामोमि खमयामि ॥ २॥
जीववदाश्लीयरचोरी,३मेहुणधणमुच्छ५कोहमयमायाटालोहो९पिजं१०दोसो,११कलहं१२अभक्खण१३पेसुन्नं १४ ॥३॥
अरइरइ १५ परविवायं, १६ मायामोसं च १७ मिच्छसल्लं च १८ । इय पावठाणाई, अहारस वोसिरामि अहं ॥ ४ ॥
जं राग-दोस-मोडेण, तिविहं तिविहेण तिहुयणाम्म मए । तिविहं धम्माविरुद्धं, इहं न भवियं पि तं निंदे ॥ ५ ॥
दाणं सीलं च तवं, जिणवंदणपूअणं च सज्झायं । जीवदयं तिकालं, अणुमोएमो निय-परस्स ॥ ६॥
जिण-सिद्ध-सूरि-उवज्झायं, साहु-साहामियभध्वज वेसु । तिकालं जं सुकयं, तमहं अणुमोयए सव्वं ॥ ७ ॥
सागारमणागारं, सरणं जिण-सिद्ध-साहु-धम्मं च । पंचपरमेहिमंतं, समरोमि सुहभावसंजुत्तो ॥ ८॥
*****************************
॥ ६९ ॥

·. परिग ४ भुतपसि ५ भेदात् पश्च भेदाः, तत्र जलचराणां मच्छ-कच्छपप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां संमाच्छंमानां गर्भजानां च उत्कृट पृष्फोटिगयुः, योजनसहन्नं च स्वयंभूग्मणगतानां देहमानम् ॥ १ ॥ स्थलचराः-तेपां सिंह-व्याघ्र- चीतरा-सरभ-हस्ति-चोटक- उष्ट्र-बालिगट-सर-गो भैस-छाली-इरिण-नोझ-मसला-मुअरनीछ-सावर-कुतरा-सीयालियाममुखा अनेके भेदाः, तत्र युगलिकनां तेगां ३ पन्योपमानि उत्कृष्टमायुः, ३ क्रोगदेवमानम्, इतरेषां च पूर्वकोटिरुत्कृष्टमायुः, पदकोशदहमानं च । २ । खेचराणां हंस-बग- माग्म-गीचाण-ममली-गृत काग-धूक होला-चिडकला-नीलचांस-सूडाममुखा अनेके भेदाः, तेषां पल्योपमस्य असंख्येयो भागः उक्तष्टमायुः,धनुष्यत्वं च देहमानम् ।३। उरपरिसाणां अजगर-कालंदार-सर्पममुखा अनेके भेदाः, तेषां पूर्वकोटिरुत्कृष्टमायुः, योजनराहनं न देहमानम् । ४ । भुजपरिसपाणां गोह-नउल-काकिंडा-गिलोई-बांभणीप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां पूर्वकोटिरुत्कृष्ट- मायुः, कोगप्रयात्वं च देहमानम्,एषां तिरश्शां ४ लक्षयोनयः । एतेषां छेदन भेदन-कदर्यन-अङ्गावयवकर्तन-नासावेध-पृष्टिगालन- भना-अधिकभारारोपण-कर्कशबात-चारपानीयनिरोधादिदुःखोत्पादनेन विराधना कृता भवति, इहभवे० मिथ्यादु०॥ १२॥ अथ मनुष्याः । तेगां न४५ लक्षाप्रमाणमनुष्यक्षेत्रे ५ भरत,५ ऐखत, ५ विदेह,एवं १५ कर्मभूमि, ३० अकर्मभूमि, ५६ अन्तरद्रीपेपु गर्भज- पर्याप्तापर्याप्त मुछिमभेदेन ३०३ भेदा भवन्ति, ते च आर्य-अनार्य-ब्राह्मण वैश्य-शूद-राजा-रंक-दृष्ट-अदृष्ट-ज्ञात-अज्ञात-श्रुत-अभुत. वजन-परजन-मित्र-शत्रु-प्रत्यक्ष-परोक्षादिभेदाद् अनेकविधा, तेषां युगलिकानां ३ पल्योपमानि उत्कृष्टमायुः, ३ कोशदेहमानम्, (इतरेषां तु पूर्वकोटिरुत्कृष्टमायुः,५०० धनुष्यदेहमानम्, चतुर्दश लक्षयोनयः, एतज्जीवानां विराधना कृता भवति, इहभवे०मिथ्या दु० Cirst ratext":"

·भा.आ.
अथ श्रावक-आराधना प्रारभ्यते।
व्याख्यान
कथा १४
श्रीसर्वज्ञं जिनं नत्वा, दुष्टकष्टप्रणाशनम् । श्रावकाराधनां वक्ष्ये, सुगा शिष्यहेतवे ॥ १॥
अत्राऽऽराधनायां पञ्चाधिकाराः-सम्यक्त्वशुद्धिः, अष्टादशपापस्थानपरिहारः, चतुरशीतिलक्षजीवयोनिक्षामणम, दुष्कृत-
; गहों, सुकृतानुमोदना । तथादि-प्रथमम् ईयापथिकी प्रतिक्रम्य मुखवत्रिका प्रतिलेख्य वन्दनकं द्वयं दत्त्वा “इच्छाकारेण
: संदिरसह भगवन ! सम्मत्त समायिय सुय सामायियं आरोवणत्थं चेझ्याई बंदावेह" इत्युक्त्वा चैत्यवन्दनां प्रतिमा कृत्वा
समाश्रमणदयं च दत्त्वा आराधनाकृद् वदति-भगवन् ! आराधनां श्रावय' ततो गुरुर्वदति-विधिपूर्वकं शृणु, तत्रादौ
सम्यक्त्वशुदि: तथाहि-
अरिहंतो मह देवो, जावजीवं सुसाहुणो गुरुणो । जिणपणत्तं तत्तं, इय समत्तं मए गहियं ॥ १॥
अईन् भगवान ३४ अतिशयसहितः,६४ इन्द्रमहितः, अष्टमहाप्रातिहार्ययुक्तः, १८ दोषनिर्मुक्तः,अनन्तगुणव्याप्तः, परमप-
दवीमाप्तो देवाधिदेवः, श्रीवीतरागदेवो मम देवः १.तथा पश्चमहाव्रतप्रतिपालकाः, ४२ आहाग्दूषणटालका,५ समितिसमितास्त्रि-
गुप्तिगुप्ताः,६जीवनिकायरक्षाकारकाः,१८ सहनशीलांगरथधारकाः,रागद्वेषनिवारकाः,संसारसमुद्राद् भव्यजीवतारकाः,क्रियाकलाप-
॥ ७० ॥

·परिसः । भुजपरिमर्प ५ भेदात् पश्च भेदाः, तत्र जलचराणां मच्छ-कच्छपप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां संमच्छिमानां गर्भजानां च उत्कृष्टं पूर्वकोटिंगयुः, योजनसहस्रं च स्वयंभूग्मणगतानां देहमानम् ॥ १॥ स्थलचराः-तेषां सिंह-व्याघ- चीत्तरा-सरभ-हस्ति-घोटक- उष्टवाटाद-पर-गो-भैम-छाली-हरिण-रोझ-ससला-मुअर-रीछ-सावर-कुतरा-सीयालियाप्रमुखा अनेके भेदाः, तत्र युगलिकनां तेषां ३ पल्पोरमानि उत्कृष्टमायुः, ३ क्रोशदेहमानम, इतरेषां च पूर्वकोटिकत्कृष्टमायुः, पदकोशदेहमानं च । २ । खेचगणां हंस-बग- मारम-गीचाण-ममली-गृध्र काग-धूक-होला-चिढकला-नीलचास-सूडाममुखा अनेके भेदाः, तेषां पल्योपमस्य असंख्येयो भागः उक्लष्टमायुः,धनुष्यत्वं च देहमानम् ।। उपरिसणां अजगर-कालंदार-सर्पप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां पूर्वकोटिरुत्कृष्टमायुः, योजनमदम च देहमानम् । ४ । भुजपरिसपाणां गोह-नउल-काकिंडा-गिलोई-बांभणीप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां पूर्वकोटिरुत्कृष्ट- मायुः, कोगपृयस्त्वं च देहमानम्,पपां तिरशां ४ लक्षयोनयः । एतेपां छेदन भेदन-कदर्थन-अङ्गावयवकर्तन-नासावेध-पृष्टिगालन- भना-अधिकभारारोपण-कर्कशयात चारपानीयनिरोधादिदुःखोत्पादनेन विराधना कृता भवति, इहभवे० मिथ्यादुः ॥ १२॥ अथ मनुयाः । तेषां च४५ लक्षप्रमाणमनुष्यक्षेत्रे ५ भरत,५ ऐखत, ५ विदेह,एवं १५ कर्मभूमि, ३० अकर्मभूमि, ५६ अन्तरीपेषु गर्भज- पोमा पर्याप्तसंछिमभेदेन ३०३ भेदा भवन्ति, ते च आर्य-अनार्य-ब्राह्मण-वैश्य-शूद-राजा-रंक-दृष्ट-अदृष्ट-ज्ञात-अज्ञात-श्रुत-अश्रुत- वजन-परजन-मित्र-शत्रु-प्रत्यक्ष-परोक्षादिभेदाद् अनेकविधाः, तेषां युगलिकानां ३ पल्योपमानि उत्कृष्टमायुः, ३ कोशदेहमानम्, इतरेषां तु पूर्वकोटिरुत्कृष्टमायुः, ५०० धनुष्यदेहमानम्, चतुर्दश लक्षयोनयः, एतज्जीवानां विराधना कृता भवति, इहभवे०मिथ्या दु० ·*** श्रा.आ. ॥ ७३ ॥ व्याख्यान कथा १४ ॥ १३ ॥ तत्रापि विशेषतःमातापिता-भाई-बहिन-पुत्र-कलत्र-मित्र शत्रु-बहु-बेटी-सासू-ससूरा-जेठाणि-देराणी-काका-काकी-मासा- मासी-भूआ-भूडा-साला-साली-पोतरा-पोतरी-दोहितरा-दोहितरी-दायाद-गाति-वेवाइ-गाही-आडोसी-पाडोसीप्रमुखजनैः समं कलह- कंदलादिना कृता भवति, इह भवे परभवे तन्मिथ्या दुष्कृतं देहि ॥ १४ ॥ अथ दुष्कृतगर्हा-तत्र पूर्वमाशातना अर्हचैत्ये मूलगर्भागारे महत्यो दश आशातनाः कृताः, एवं सिद्ध-प्रवचनाचार्यो-पाध्याय-वाचनाचार्य-रत्नाधिक-स्थविर-साधु-साध्वी श्रावक-श्राविकासमस्त- संघस्य अभक्तिः-आशातना कृता, तन्मिथ्या० देहि । १ । कुतीर्थ कदापि प्रवर्तितं भवति । २ । कुदेव-कुगुरुसेवाकृता भवति ।३। श्रीवीतरागदेवमार्गः कदापि अपलापितो भवति । ४ । ज्ञानगुरुरपलपितो भवति । ५ । स्थापना, प्रतिलेखना विस्मृता भवति ।६। गंठसी-मुठसी-नवकारसी प्रमुखप्रत्याख्यानं भग्नं भवति । ७ । रात्रिभोजनं कृतं भवति । ८ । उत्सूत्रं प्ररूपितं भवति । ९ । छन्दो-ऽलंकार-ज्योतिष्क-वैद्यक-नाटक-कामशास्त्रप्रमुखाणि कुशास्त्राणि शिक्षितानि भवन्ति । १० । श्रीजिनभवनं पातितं भवति । ११ । श्रीजिनबिम्बानि भग्नानि भवन्ति । १२ । जिनप्रतिमा उत्थापिता भवति । १३ । देवसंवन्धानि लोटि-लोटा-कलश-पिं- गाणी-ओरसीयो-सूखड-कुंडी-धोतीयाप्रमुखााणि उपकरणानि स्वगृहे व्यापृतानि भवन्ति । १४ । देवगुरुद्रव्यं भक्षितं भवति । १५। गुरुपुस्तकं विक्रीय भक्षितं भवति । १६ । पापकुटुम्बं पोषितं भवति । १७ । आकाशे प्रावरणं विना प्रतिक्रमणं कृतं भवति ।१८। अरघट्ट क्षेत्र-यन्त्र-कूपाद्यारम्भाः कृता भवन्ति । १९ । इष्टवियोगे रोदनं कृतं भवति । २० । पाशदानेन कस्यापि गलकर्तनं कृतं भवति ।२१। तन्मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥ पुनः अनन्तभवकृतपापगर्दा, तथाहि-खाटकीभवे गो-माहप-च्छागादयो मारिता भवन्ति ।१। **** ॥ ७३ ॥ 六米米 ·"- चटिकामारभो चटिकादयो मारिता । २ । धीवरभवे मत्स्यादयो मारिताः । ३ । आखेटकभये मृगादयो मारिताः । ४ । कुम्भ- कारभो भाण्डनिवाना इष्टिकानिवाहा वा पाचिता ।५ । तैलिकभवे सजीवतिलसर्पपादयः पीडिता. । ६। सूत्रधारभवे वृक्षाः छिन्ना भवन्ति 1७1 मालिकभवे नानाविधवनस्पतयो रोपिता., छिन्नाः, विक्रीताः।८।भ्राष्टिकभवे गोधूम-मुद्गादयो भ्रष्टाः।९। लोहका- भोग्न्यारम्भः कृतो भवति । १० । कृषिवलभवे क्षेत्रे हलं क्षेटितं निदानं कृतं धान्यं लूनं वा भवति।१२। भारवाहकभवे कर-वृपभ. खगदीनामुपरि प्रभूतो भार आरोपितो भवति ।१४। पृष्टिगालन-कीटपातन-व्यथोत्पादनात कुमारणेन मारिता भवन्ति ।१२ । भि- दादिमो मार्यो पिटतो भवति । १३ । कोलिकभवे वने दावानलो दत्तो भवति ।१४। कोटपालभवे च्छेदनभेदनताडनादिना मनु- याः कदायिता भवन्ति । १५ । काजी-मुल्लाभवे चटकादीनां वधः कृतो भवति । १६ । अनार्यभवे बबरकूले मनुष्यशरीररुधिरेण पासवाणिनितानि भवन्ति । १७ । सिंह-व्याघ्र-चित्रकादिभवे मृगादयो मारिता भवन्ति । १८ । सर्प-वृश्चिकादिभवे दंशन- शिव्यापादनेन मनुष्यादयः पीडिताः, मारिता वा भवन्ति ।१९। मार्जारीभवे मूपकादयो भक्षिता भवन्ति। २० । गृहकोकिलाभवे मक्षिका भक्षिता भान्ति ।२१। वकभवे मत्स्या गृहीता भवन्ति।२२। शकुनिभवे तिड-चटकादयो गृहीता भवन्ति । २३ । पि इह पाभो वा पिंग कस्यापि दत्तं भाति ।२४। सपत्नी-तत्पुत्राणामुपरि द्रोहश्चिन्तितो भवति । २५ । स्वकीय-परकीयगर्भो गालितः, पाणिनो वा भवति ।२६। जीवपानीयं ढोलितं भवति ।२७। शीलवतं गृहीत्वा भग्नं भवति ।२८। इहभरे, परभवे, श्रावकाणां यतीनां पा बतानि गृहीत्या भग्नानि भवन्ति ।२९। साधु-साध्वीनां, साधर्मिकाणां, या निन्दा कृता भवति ।३ । अन्यदपि सूतिका दृतिका Kriti

·व्याख्यानं
कथा १४
दलन-रन्धन-लिम्पनादिना यत्पापं कृतं भवति, इहभवे परभवे वा तन्मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥४॥ अथ सुकृतानुमोदना-
श्रा.आ..
जणभवण १ बिम्ब २ पुत्थय ३, संघ ७ सरूवाइं सत्तखेत्ताई । जिण्णुद्धारो ८ पोसह-साला ९ साहारणं १० चेव॥१॥
७४॥
इहभवे, परभवे श्रीवीतरागचैत्यं कारितं भवति।१। तेषां बिम्बानि रत्नप्रवालमयानि पाषाणमयानि निर्मापितानि भवन्तिा।
सूत्रसिद्धान्तपुस्तकानि वा लेखयित्वा साधुभ्यो वाचनार्थ प्रदत्तानि भवन्ति ।३।साधुसाध्वीभ्यः शुद्धानि एषणीयानि अशन-पान-
खादिम-स्वादिम-वस्त्र-पात्र-पीठ-फलक-औषध-भेषजादीनि भत्त्या प्रतिलाभितानि भवन्ति।५। साधर्मिकाणां भोजनेन वस्त्रपरिधा-
पनेन वा भक्तिः युक्तिकृता भवतिाजीणोद्धारो वा कृतो भवति।८। पौषधशाला वा कारिता भवन्ति।९।साधारणद्रव्यं वा दत्तं भ-
वति।१०।आचार्योपाध्यायवाचकादिपदप्रतिष्ठामहोत्सवः कारितो भवति।११। श्रीशत्रुञ्जय-गिरिनार-आबू-अष्टापद-सम्मेतशिखर-रा-
णकपुर-जेसलमेर-स्थंभणपार्श्वनाथ-गोडिसंखेश्वरपार्श्वनाथ-सोरीपुर-हाथिणापुर-फलवधिप्रमुखतीर्थयात्रा कृता भवन्ति,तत्पुण्यमनुमो-
दया१२।पुनः पूर्वभवे पृथिवीकायो भूत्वा वीतरागप्रतिमात्वेन,अप्कायो भूत्वा तीर्थकराणां स्नानाभिषेकत्वेन,अग्निर्भूत्वा धूपोत्क्षेपत्वेन,
वायुर्भूत्वा जिनानां साधूनां धर्मार्तानां शीतलत्वजनकत्वेन, वनस्पतिर्भूत्वा पुष्पादिनां पूजात्वेन, त्रसभवे शंखो भूत्वा जिनाने मंग-
लध्वनित्वेन उपयोगत्वं प्राप्तो भवति तत्पुण्यमनुमोदय।१३।पुनः श्रीपर्युषणापर्वणि श्रीकल्पसूत्रपुस्तकं गृहीतं वाचितं वा भवति,।१४॥
श्रीपर्युषणादिपर्वणि पौषधिका भोजिता भवन्ति ।१५। साधर्मिकवात्सल्यं वा कृतं भवति।१६।सुपात्रे दानं दत्तं भवति ।१७। शीलवतं ।
पालितं भवति ।१८। कल्याणक-एकादशी-पञ्चमी-पाक्षिक उपवासः, उपधान-समवसरण-प्रमुखं तपः कृतं भवति।१९। तेषां उद्यापनं
॥७४ ॥

·- सारवानाः, मदा धर्मपाना, कुभिभम्बला, ज्ञानदर्शनवारित्रनिर्मलाः साधवो मम गुग्वः २. तथा उत्पन्नदिव्यविमल केवलझान- श्रीपतरागभागितो दिसाप्रतिकृतः, इदजीवदयामूलो, मुक्तिपुरपाथेयसमान आज्ञाप्रधानो धर्मो मम धर्म. ३. इति देवगुरुधर्म- समयदानवक सम्पयत हदमे विशेषतो हढीकार्यम् । १। अथ १८ पापस्थानानि- मासर ५ गाय र बन्धण११,कलह १२अमक्स्वाण परपरिवाए१४,अरईग्इ१५पेसुन्न,१६ मायामोसं चमिच्छत्तं १८॥१॥ तत्र थमाश्रये प्रथिरी-अप-तेजो वायु-वनस्पति-दन्द्रिय-श्रीन्द्रिप-चतुरिन्द्रिय-पञ्चेन्द्रियजीवा अभिघातादि१० प्रकार इह भवे,अन- दुगमनसारचसा कापन वा.जानता अजानता जीवा विराधितास्युस्तेषामरिहन्त-सिद्ध-साधु-देवा-ऽऽत्म-गुरुसाक्षिकं त्रिकर- पदपारे पुण्यात्मन ! मिथ्या कृतं देहि तदा श्रोता वक्ति मिच्छामि दुक्कर एवं सर्वत्रापि ज्ञेयं ॥१॥अथ द्वितीयाश्रये हास्पेन गोपन मानेन मायया वा लोभेन वा मृषाद उक्तो भवति, कन्यालिकादि ५ महत्कूटान कथितानि म्युः तेषां भवे इत्यादि० मिश्यादृस्कृतं देहि ॥ २॥ अथ तृतीयावे पाद्रव्यापहारेण वा चौस्किया वा चौरानीतवस्तुपणन वा रसमसिभेदेन , ग कुटनुल-कूटमानेन । भदत्तादानं गीतं भवेद् इह भवे. मिथ्या० ॥ ३ ।। अथ चतुर्थाश्रचे देव मनुष्य-तिर्यक्संवन्धिमथुनं सेवितं भरतिस-पसी-पुरुपगमनेनातिविषयलोलुपतया पदब्रह्म सेषितं भवति, इह भवे. मिथ्या दु०॥४॥ अथ पधमाश्रये धन-धान्य क्षेत्र- रत-मुरण-गप्प टिपद चतुप्पदानामपर्शिमतसंग्रहेणक्षेत्र-कृषि-वाणिज्य वाटिका नदी-कूप-महारंभमच्छादिकरणने च परिग्रहः कृतो मातम मनातेपुभषेपुमनसायसा कायेन राजानता अजानता जीवा विरार्थिताः स्युः तेषां मिध्यादुष्कृतं देहि ॥ ५॥ तथा ·श्रा.आ. ************ व्याख्यानं ॥ ७१।। कथा १४ यालोमाः कषायाः कृता भवन्ति तेषां इह भवे० मि० इत्यादि॥९॥ तथा रागतिधा-स्त्रीपुरुषजनोपरि विषयलोलुपता का- मरागः१धन-धान्य-स्वजन-पुत्र-माता-पितृप्रमुखजनोपरि रागः नेहरागः२,निजनिजमतोपरि अभिनिवेशेन कदाग्रहो दृष्टिरागः३॥१०॥ एवं द्वेषोंपि.॥ ११ ॥ लोकैः सह कलहकरणम् ॥१२॥ कर्कशवचनादिना कलङ्कदानम् ॥१३॥ सदसद्दूषणप्रकाशनेन परेषां नि- न्दाकरणम्॥१४॥ दुःखप्राप्तौ आकुलव्याकुलता अरतिः, सुखप्राप्ती हर्षातिरेककरणं रतिः॥१५॥ राजसमक्षम्, रहसि मर्मी घा- टनादिना दण्डमुण्डादिकारापणम्॥१६॥न्यासापहारकरणं मायायुक्तमृपावादोवा॥१७॥ममाई,चामुण्डा,चउसट्टीयोगीनि,यक्ष,घो- घा-क्षेत्रपाल-विनायक-हरि-हरादीनां रागद्वेषकलुपचित्तानां देवतत्त्वबुद्ध्या माननम्, जोगि-संन्यासि-कडि-कापडि-तापस-शिख-मुल्ला- चारित्रभ्रष्टस्वलिङ्गिपासत्थ ओसन्न-निन्हवादीनां कुगुरूणां गुरुतत्त्वमाननन्,मिथ्यात्विप्ररूपिताहसादोषदुष्टकुधर्मस्य धर्मबुद्ध्यामा- ननं मिथ्यात्वम् ॥ एवं १८ पापस्थानानि सेवितानि भवन्ति इह भवे० मिथ्यादु० ॥२॥ अथ ८४ लक्षजीवायोनिक्षामणं तत्र प्रथमं पृथिवीकायः-स्फटिक-मणि-रत्न-प्रवाल-हिंगूल-हरियाल-मणिासिल-सुरमो-सोनु-रूपुं- गेरू-खडि, वानि-अरणेट्ट-पलेव-भोडल-वस्त्र-रंगणी-कालिमाटी-उपरमांटी-पापाण-खरपृथिवीप्रमुखा अनेकभेदाः अस्याः द्वाविंशति २२ सहस्रवाणि पृथिव्यादेरुत्कृष्टमायुः, अशलासंख्येयभागो देहमानम्, आमलकप्रमाणखण्डे ये जीवाः सन्ति तेषां यदि पारावतप्रमाणा देहाः स्युस्तदा जम्बूद्वीपे न मान्ति, अस्याश्च ७ लक्षयोनयः, एतज्जीवानामारम्भादिना विराधना कृता भवति, इह भवे पूर्ववद् मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥ १ ॥ अथ अप्कायः-तत्र आकाशपाणी-भूमिपाणी-ओस-हिम-करहा-त्रेह-धुंहरि-घनोदधिप्रमुखा अनेके भेदाः, अस्य ७ सहस्रवर्षाणि *************** ॥७१॥ स ·। उत्कृष्टमायुः, अहलासंख्येयभार्ग देहमानम, एकस्मिन् जलविन्दौ असंख्याता जीवाः, ७ लक्षयोनयः,एतज्जीवानामारम्भादिना विगवना कृता भवति, इइ भवे पूर्ववद् मिथ्यादुष्कृतं दहि ॥ २ ॥ अथ तेजस्कायः-तत्र अग्नि-अंगार-मुम्मुर-झाल-विजलीप्रमुखा भने के भेदाः, तस्य ३ अहोरात्राणि उत्कृष्टमायुः, अगुलासंख्येयभागो देहमानम्, गुञ्जाप्रमाणेग्नौ असंख्याता जीवाः, ७ टायोनपा, पतजीवानामुज्वासन-प्रज्वालन-निर्वापणाद्यारम्मेण विराधना कृता भवति, इहमवे० पूर्ववत् मिथ्या० ॥ ३॥ अब वायफायः-तत्र गुजावात-शुद्धवात-महावात-भूतेलीय-वांतोलिय-कोरण-धनवात-तनुवातप्रमुखा अनेके भेदाः, अस्य ३ सदपपीणि उत्कृष्टमायुः, अंगुलासंख्येयभागो देहमानम्, अङ्गुलप्रमाणाकाशवर्तिवायुकाये असंख्याता जीवाः, तस्य ७ नियः, पतीपानामागम्भादिना विराधना कृता भवति, इह भवे पूर्ववद् मिथ्या० ॥४॥ अथ वनस्पतिकायः-प्रत्येक साधारण- भेदेन दिया, तर प्रत्येकानस्पतिः-अम्ब-निम्ब-कदम्वा-ऽशोक-नाग-पुन्नाग-धव-खदिर- वड-पिप्पल-कइर-वोर-खेजडा-जालि-आक- धनूर गयण-काल-खड-तृणहरि बेलिलता-पत्र-फूल-बीज-छलिप्रमुखा अनेके भेदाः, तस्य साधिकसहस्रयोजनं देहमानं पद्मद्रहादी कमलादीनाम्, १० महवपाणि उत्कृष्टमायुः, १० लक्षयोनयः एतेषां विराधना कृता भवति, इह भवे इत्यादि पूर्ववत् मि० ॥५॥ मग माधारणपनस्पतिः, कन्द-मूल-अकुर-किसलय सेवाल-भुफोड-पञ्चवर्णफूलणि-गाजर-मूला-मरण-लसण-प्याज-आदु- गोहरि ढुंगारि गुग्गाल-गिलोइ-मोथ-नीलीबलदर-तालु-पिण्डालूप्रमुखा अनेके भेदाः, जवन्य-मुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तमायुः, अगुलास- ग्यपेयभागो देवमानम, एकस्मिन् सच्यग्रभागमभितेऽनन्तकायेऽनन्ताजीवाः, १४ लक्षयोनयः, एतजीवानां छेदनाघारम्भेण ·श्रा.आ. ॥७२॥ विराधना कृता भवति, इह भवे पूर्ववद् मिथ्यादु०॥६॥ अथ-धीन्द्रिया:-तत्र शंख-सीप-कउडा-कातरा-पुरा-अलसीया-कृमि-गंडोला- व्याख्यान गाडर-चूडेलि-मेहरि-तंवोलिया-बालाप्रमुखा अनेके भेदास्तेषाम्,१२ वर्षाणि उत्कृष्टमायुः,१२योजनानि अलेशीयादीनां दींद्रियाणां उत्कृष्टं देहमानम्, र लक्षयोंनया,एतज्जीवानां विराधना कृता भवति,इह भवे०मिथ्यादुदेहि ७॥अथ त्रीन्द्रिया:-तत्र कीडी-मकोडी-गद्द-* कथा १४ हिया-जूंलिख-मांक्ड-कुथुआ-उदेही-घण-ईली-धानकीडा-जउँया-गोगीडा-धीवेली-मांमोला प्रमुखा अनेके भेदाः,तेषां४९दिनानि उत्कृष्टमायुः, क्रोशत्रयं च उत्कृष्टं त्रीन्द्रियाणां कर्णशृङ्गालादीनां देहमानम्, २ लक्षयोनयः,एतजीवानां विराधना कृता भवति, इह भवे० मिथ्यादुष्कृतं देहि॥८॥अथ चतुरिन्द्रियाः-तेषां माखी-वाछी-कृती-भमरा- पतंगीया-तीड-मच्छर-डांस-मसा-भमरी-भणहणा- । कंसारि-कोलियावडाप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां षण्मासा उत्कृष्टमायुः, एकयोजनप्रमाणं च भ्रमरादीनां उत्कृष्टं चतुरिन्द्रियाणां देहमानम, २ लक्षयोनयः, एतज्जीवानां विसधना कृता भवति इह भवे. मिथ्या० ॥९॥ अथ पञ्चेन्द्रियाःते च-नारक-देवता-तिर्य- ग्मनुष्यभेदाच्चतुविधाः, तत्र रत्नप्रभादि ७ पृथिवी गता नारका असंख्याताः, तेषां ३३ सागरोपमाणे उत्कृष्टमायुः,५०० धषि उत्कृष्टं देहमानम्, लक्षयोनयः, एतेषांस्वयम्,परमाधार्मिक भूिय वा च्छेदन-कच-विदारण-पुपान-कुम्भीपाकपाचनादिनानाविधकदर्थ- नया विराधना कृता भवति, इहंभवे मिथ्यादु०॥१०॥अथ देवाः-तेषां भवनपातश्व्यन्तररज्योतिष्कश्वैमानिकट भेदेन चतुर्भेदाः,३३ : * ॥७२॥ सागरोपमाण उत्कृष्टमायुः,उत्कृष्टं सप्तहस्तदेहमानम्,४लक्षयोनया,तेषां दिव्यसुखभोगं दृष्ट्वाईयाकरणेन, मन्त्र-यन्त्र-तन्त्र-आकर्षणा- दिना दुःखदानेन अपलापेन वा विराधना कृता भवति, इहभवे०मिथ्यादु०॥११॥अथतियश्चः-तेषां जलचरस्थलचररखेचर ३ उरः ********* ·UT वा कृतं भवति ।२०। सार्धामकगृहे सुकृतं कृतं भवति ।२१॥ धर्मव्यानं वा कृतं भवति ।२२। मन्पदापि यत्पुप्पं कृतं भवति । इभवे परभवे वा तत्सर्वमनुमोदय । पुनरपि सांमतं निजवित्तानुसारिसप्तक्षेव्यां विवं व्पीकुर, भारम्भादिनियम सं मासं पार. जीवं वा कुरु, इत्यादि ॥ सर्वमंगलमांगल्यं, सर्वकल्याणकारणम् । प्रधानं सर्वधर्माणां, जैनं जयति शासनम् ॥ १ ॥ आराधनां सुगमसंस्कृत-वार्तिकाभ्यां, चके कमात् समयमुन्दर आदरेण । उच्याभिधाननगरे महिमासमुद्र-शिष्याग्रहेण मुनिपटसचन्द्रवर्षे ।।२।। (१९९७) इति श्रावकाराधना समाप्ता ॥ CARRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRR66AHARANE इति श्रीसौभाग्यपञ्चम्यादिपर्वकथासंग्रहः साधु-भावकाराधनायुक्तः समाप्तः ।। Syyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyy9yYyyyyy .

·॥ इति श्रीसौभाग्यपञ्चभ्यादिपर्वकथासंग्रहः साधु-श्रावकाराधनायुक्तः समाप्तः ॥

·No text on this page.