·भूमिका। प्राणि व्याख्यातानि किंतु योधायनवृत्त्यनुसारेण पञ्च- रात्राममानुमारेणेव पचरानमतं या भागवतमतं तु शङ्कराचार्य समयादपि पहुपूर्वकालवर्ति इत्पत्र तुसन्देह एव नास्ति एतदेव सूचितं २ अध्यायस्य ४ पादे अन्ति- मसूत्रव्याख्यानेषु तथाहि परमात्मा धासुदेवानिरुद्धप्र- घुम्नस हर्पणात्मकत→हमाराऽऽत्मानं प्रकाशयति थन घासुदेवः परमात्मा सङ्कर्षणो जीवात्मा प्रद्युम्नो मनः अनिरुहोऽहकारः अयमेव सिहान्ता रामानुजाचार्या- णाम् । शङ्कराचार्यास्तु इदं सर्व पूर्वपक्षत्वेन वदन्ति । रामानुजाचार्यमने जीवो वास्तविक स्वतन्नो ब्रमभिन्नः पदार्थः सामारिकं सर्व दुःखं त्यतया परमात्मभत्त्या स्वर्ग गावा अनन्तकालमानन्दमनुभपतीत्ययमेव मोक्षः। शाकरमते गुणातीतमेकं सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म जी वस्तु न वास्तविकः कश्चित्पदाधः किन्तु मायया परिच्छिन्नं ब्रह्मय जीवात्मनः ज्ञानेन मायानाशात् परमात्मजीवै क्यज्ञानान्माक्ष इति । शाकरमते पराविद्याप्रतिपाय परं निर्गुणं ब्रह्म अपराविद्याप्रतिपाद्यमपरं सगुणं ब्रह्म ईश्वरापरपर्यायम् । रामानुजमते एकत्र विद्या ब्रह्माऽपि एकमेव अत्रैवोपनिषत्तात्पर्यमित्यादि योध्यम् ।। "भगवद्वोधायनकृतां विस्तीणों ब्राह्मसूत्रवृत्ति पूर्षाचार्याः सविक्षियुत्तन्मतानुसारेण सूत्राक्षराणि व्याख्यास्यन्ते ।" इति श्रीरामानुजाचार्येण श्रीभाष्या. रम्भ एव प्रतिपादनादने कैरेव बोधायनत्यनुसारेण (मुद्रितपोभाये ए । १५ ।

·श्रीरामानुजाचार्यविरचितस्य श्रीभाष्यस्य ब्रह्मसूत्राणि व्याख्यातानि" परं श्रीरामानुजाचार्पण तथा परिनिष्ठितप्रकारेण सूत्राणि व्याख्यातानि तयुक्ताः पदार्थाश्च तथा निरूपिता यथा न फेनापीति वेदादि- भाष्यकर्तृभिः श्रीमाधवाचार्यः सर्वदर्शनसंग्रहे विद- ण्ठिवेदान्तिमतापरपर्याय विशिशादैतमतं रामानुजद- शनत्वेन पृथनिर्दिमिति । श्रीशङ्कराचार्येण अस्या एव बोधायनवृस्तत्र तत्र खण्डनं कृतमिति यदन्ति केचित् तन्न यतो दृहदारण्य- कोपनिपदाप्यारम्भे) "तस्या इयमल्पग्रन्था सिरार- भ्यते"इति । अत्रानन्दगिरि शाकरभाष्पटीकापाम "एतेन चिकीर्पिताया हत्तमतमपञ्चभाष्येणागतार्थत्व- मुक्तम् ।" "त्तिशब्दो भाष्यविपय"इति । इति भर्तृप्रपञ्चनामिका काचिदन्या सिः अपि प बोधायनत्तिमवलम्ब्य व्याख्यातॄणां श्रीरामानुजा- चार्याणां मते विषमसमुच्चयो मोक्षसाधनम् भर्तृप्रपञ्च- हरयनुसारिणां मते समसमुचो) मोचसाधनम् (१) महामrerध्यायमीरामप्रशस्निया "टर-ट्रमिर-गुरुदेय-भा. या पाया" इति प्रोभाका निपितम् । (२) बदेशस्य-एशियाटिक मोठाइटीसभाद्वारा मुद्रित पुस्तके पर पं.१४ (३) अन्या अपि प्राधोना प्रभसूत्रनय श्रासन या शहराचाया। अध्याये : पादे एक श्रात्मनः शशेरे भाशत् ५३ मूत्रव्याख्याने भगना उपपण प्रसूत्रपत्तिः सति निर्मपतम् । एवं पादाचार्गणादि काकाम्या तिः कत्ति पाण्यामुद्रिमनिम्यासाचार्यभायभूमिकायां द्रष्टव्यम् । (४) जानसमुचित समोर विमानस्य यामनाया. साधार्यात तेषां वयम् । (4) कर्मसमुचिसहानस्यैव मोक्षसाधनस्यापि न कर्मणां परित्याग सहित एवयम।

·भूमिका। शक्तिपदार्थव्यवस्थापनेऽपि मतभेदो वर्तत इति वृत्ति- व्यं न पश्यमिशि। यत्तु रामानुजाचार्येण शङ्कराचार्यस्य मतं खण्डित तत्तु शाङ्करमते यानि यानि उपनिपहावयानि सिडा- न्तात्मकानि ताम्येव रामानुजमते पूर्वपक्षात्मकानि यानि च शाङ्करमते पूर्वपक्षात्मकानि तान्येव रामानुजमते सिद्धान्तात्मकानीति एतदनुसारेणैव परस्परं विवाद: प्रचलितः। श्रीरामानुजाचार्यानन्तरं पञ्चपादिकाविव- रणकारस्तहोकातत्वदीपनकारैरपि त्रिदण्टिवेदान्तिमत. खण्डनपूर्वक शाबरमतं सुव्यवस्थापितम् । तदनन्तरं श्रीभाग्यटीकाश्रुतप्रकाशिकाकारैः श्रीसुदर्शनाचायः श्रुतप्रकाशिकायां शाङ्करमतखण्डनपूर्वकं रामानुजमतं सुव्यवस्थापितम् तदनन्तरं वेदान्तकस्पतरूपरिमलग्रम्धे अप्पपीचित्तेन यथा रामानुजमतापरपापं विशिश?. तमतं षाविदपिडवेदान्तिमतं विखण्डितं शाशरं चमतं व्यवस्थापितं शाकर भाप्यं च समुद्भासितं तथा नाप- शिएं किमपि दृश्यते । एतेषां अन्धानां निदर्शनरूपेण तत्तदंशाहारे एपा लघ्वी भूमिका विस्तृतं महद्ग्रन्था- न्तरं भवेदिति बेदान्तविदुपांन किश्चिदुरूह मच्छन्नम- स्तीत्युपरम्यते । (१) धोखंगालतमीरोजमुद्रिसे अद्वैतमिद्रिसिद्धान्तमारपुस्तके भूमि कायां महामहोपाध्यायपोममायास्थिजटाधाठिमिनिधिसम् । (२) पतु पाराणसोस्यः पाममपरिवाशासाय: श्रीविशुद्धानन्ठस्या मिभिः रूविलगीताभूमिकाया प्रतिपादित परिमलपन्यम्य ध्याण्यानं पदण्टसन समस्यापि व्याख्यानमाभागमामक्रमस्यापि गुजारवनामर्कामत्यादि सच्च सैपाम- तिक एवासीदन्यत्रापीतोदानीपर्यन्त निश्चयो न भवतीति विद्भिरन्यष्टयम् ।

·श्रीगमानुजाचार्यविरचितस्य श्रीभाष्यस्य श्रीमतां गमानुजाचार्याणामाविर्भावविपये तजी- वनचरितविपयेऽपि अनेकैीरतवर्षीयै"यूरोपदेशीय रपि विद्भिकश्रुत्या किंवदन्त्यादिना विज्ञापनपने अनुबादपुस्तके भूमिकायामनेके कथानकाः लिखिताः श्रीराजेन्द्रनाथयोपमहाशयेन तु "ओचार्यशङ्कर श्रो रामानुज" इति नामके स्वरचिते ४६१ पृछात्मके वन- भापापुस्तके शङ्कराचार्येण सम रामामुजाचार्याणां तुलनैव कृतति किमपरमवशियदयर्थमस्माभिः प्रयामः कार्यः । परंतु मम मते रामानुजदिग्विजयापरपर्याये प्रपन्नामृते ये ये विपया प्रतिपादितास्तताधिका इदा- नीतनेन केनचिद्वगम्या न वेति प्रपन्नामृतमेवानुमर्तब्यम् तदनुसारेण श्रीमतां रामानुजाचार्याणां १२० मानुप- घर्षपरिमिनमायुः सञ्जातम् अपि च १०१९शाफवर्ष याद- वाचलपर्वते नारायणमन्दिरस्थापनमिति तदाविर्भाव- समयोऽप्यवगन्तव्य इति रहस्यम् । विशेषजिज्ञासूनां कृते प्रपन्नामृतस्य संक्षेपः प्रदयते । तथाहि प्रपन्नामृता. ख्यो प्रन्धः६० अध्यायात्मकः तत्र १-२ अध्याययोः पूर्व- समुद्रोपकण्ठे योजननयव्यवहिते तोण्डीरमण्डले भूत- पुरीनगरे हारीतान्षयस्य केशघाभिधामणस्य गृह शे- पो लक्ष्मणश्चैत्रे मासे शुक्लपक्ष पवम्पां पुंचत्वेनायतोग रामानुजाख्यां समधिजगाम । तस्य च जातान्यमंका. रस्य पाडशे वर्षे पियाहनिरूपणं तदनन्तरं पितुर्मरणं () Govindáchárss. O. Dlendárkur, to (016. Thibaut. ke.

·भूमिका। काशीपुरगमनं यादवनामकस्य पण्डितस्य समीपे शा- खाध्ययनम्। ३-६ अध्यायेपु गोविन्दपण्डितेन विवादः । यामु नाचार्येण संन्यासिना परिचयः। श्रीभाप्यरचनाप्रतिज्ञा। १०-१५ अध्यायेपु रामानुजस्य गृहस्थाश्रमत्याग- 'खिदगडधारणम् । १६-२० अध्यायेषु रामानुजसिद्धान्तो पैप्पयदर्शन- स्वेन ख्यातो भविष्यति । ३१-३३ अध्यापेषु रामानुजस्य शारदापीठगमनं तत्रत्यान् पण्डितान विजित्य पोधायनकृतग्रामसूत्र- त्तिपुस्तकमुपादाय रङ्गनगरं प्रति गमनम् सत्यनुसारेण श्रोभाष्य-वेदान्तदीप-वेदान्तसार-धेदार्थसंग्रह-गोता. भाष्यप्रायनं च। ३४-३६ अध्यायेषु दिग्विजयार्थ दारका-मथुरा- शालग्राम-साकेतनगर-बदरिकाश्रम-नैमिपारण्य-पृन्दा- चनादिगमनम् । पुरुपोत्तमक्षेत्रगमनं तत्र च मठ- स्थापनमा ४४-४८ अध्यायेषु रामानुजस्य चित्रकूटगमनम् चौद्धानां पराजयवर्णनम् अध भक्तनगरे शिष्यैः सह नि- पसतः भगयन्मृत्युडारार्थ स्वप्रदर्शनानन्तरं यादवाद्रौ गमनं १०१२ शाकान्दं चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां नारायणमूर्ति- प्रतिष्ठापनम् । ४६-५६ अध्यायेषु रामानुजस्य चतुःसप्ततिसंख्या केभ्यः शिप्येभ्यः विवरणप्रतिपादनम् रद्देश-वेङ्कटेश्वर- ·श्रीरामानुजाचार्यविरचितस्य श्रीभाष्यस्य घरद-सुन्दर-बकुलाभरण-नाथमुनि-यामुनाचार्य-वर- रङ्गादिप्रकाशितरामानुजविभववर्णनम् । ६०-७५ अध्यायेषु बहनां वैष्णवानां माहात्स्यकी- तनम् । रामानुजाचार्यस्य १२०मानुषवर्षजीवित्वं माघ- शुक्लदशम्यां परमपदगमन मिति शम् ॥ जनारसगनमेंट स्मातकालेज. सरस्वतीभवने । बा.७ प्लेयर पर५९. विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदी। VIDYA ARATIYA .

·"श्रीः॥ ॥ओं नमः श्रीमते भगवते.रामानुजाचार्याय ॥ अथ श्रीभाष्यं विशिष्टाद्वैतपरम् । रामानुजदर्शनम् । तन मयमोऽध्यायः। शखिलावन जन्मस्पेमभङ्गादिलीले बिनतविविधभूमातरक्षकदीक्षे । श्रुतिशिरसि बिदीप्ते ग्रणि श्रीनिवासे भवतु मम परस्मिन् गेमुषी फिरूपा ॥१॥ पारायंचयःमुधामुपनि पढ्दुग्धाब्धिमध्योद्धता संहाराणिविदोनठयपगतमाणात्मसजीवितीम् । पूर्याचार्य सुरक्षिता यहुमतियापारस्थिता- मागीतांतु नि गाक्षरः मुमने से भामा: पियन्स्यव्यहम् ॥२॥ भग द्वीपायमहतां विस्तीणी ब्रह्ममूत्रपति पूर्वापार्या. स्पेधिक्षिपुस्तन्मतानुसारेण मूत्राक्षराणियारुपास्यन्ते । अथातो ब्रमजिज्ञासा ॥१॥ अत्रायमराद आनमत सपति । अतःशध्दा पृतम हेतुभावे । प्रधीतमाहमतिरस्कदस्याधिगतामयारियरकत- वष्टकर्मज्ञानतया सजातमोक्षामिलापस्थागतस्थिरफलमाल- जिसमापनस्तरमाविशी अलणा जिशासा मलिभासा । घलए प्रति फर्मणि पष्ठी "कत कर्मणः कृति" इति विशेष. | विधानात् । यद्यपि संघासापायपरिग्रहेपि जिज्ञासाया: कर्मापेक्षत्येम गांचंत्यमिहिः, ताप्पाक्षेपतः प्राप्तादाशिधा-1 ·श्रीभाप्ये- गिफस्यैव ग्राह्यत्यारकर्मणि पष्ठी गृह्यते । "प्रशिपदविधाना पष्ठी प समस्पत" इति कर्मणि पष्ठया: समामनिपेधः शङ्कनीयः, | "पद्योगा पष्ठी सगस्यत"इति प्रतिप्रसक्सद्भायात् । वल- शब्देन च स्वतायता निरस्तनिखिलदेापेमवधिकातिशयाम | स्पेयरल्याणगुणगणः पुरुपोत्तमाभिधीयते । सर्वत्र उहत्य. | गुपयोगेन हि ग्रलशध्दः शत्यं च स्यरूपेण गुणध पत्रा. भयधिकातिशयं, सस्य मुख्याऽर्थः । स च सर्वेश्वर एव । अता ब्रह्मशब्दस्तत्रैव मुरुपयतः । तस्मादन्यन्न तद्गुणलेश- योगादीपचारिकः, अनेकार्थकर पनायोगाद् भगवच्छ यत् । तापनपातुरमृतत्याप स एव विज्ञास्यः । मतः सर्वेश्वरो जिज्ञासाकर्मभूत ग्रला जातुमिच्छा-जिज्ञासा। इच्छापा च्य. माणप्रधानत्वादिष्यमाण ज्ञानमिह विधीयते । मीमांपापूर्यभा. गजातस्य फर्मणोल्पास्थिरपाछत्यादुअरिसनमागासेयस्य प्र. मानस्यानन्ताक्षयफलस्थाच पूर्वयत्तात्कर्मजानादनन्तरंतत एष हेताम्रल ज्ञातव्यमित्युक्त भवति । तदाह वृत्तिकार:-"पृत्तात्फ. माधिगमादनन्तरं प्रलविविदिपा" इति । वक्ष्यति च फर्मबल- मीमांमयार कशास्त्र्यम् "सहितनेतच्छारीरक जैमिनी येन पोष्ट शलक्षणेनेसि शास्त्रैकत्वमिद्धिः" इति । अतः मतिपिपादयिपि- साभेदेन षट्कभेदण्दध्यायदया पूर्वोत्तरमीमांसयोभदः । मीमांसाशास्त्रम् “अथातो धर्मजिज्ञासा"इत्यारम्प "समात्तिः शादनारत्तिः शब्दात्" इत्येषमन्तं सङ्गतिविशेषेण विशिष्ट कामम् । तथा हि-प्रथमं तावत् "स्वाध्यायध्येतव्य" इत्यस्य- पानेय स्वाध्यापशब्दवाउपाख्याधरराशेग्रहणं विधीयते । ताध्ययन फिरूपं यं च कर्तव्यमित्यपेक्षायाम् "प्रवर्ष ब्राहमणमुपमयीत तम(१)ध्यापयेत्"सत्यनेन, प्रावययां प्रीष्ठपद्या वा पारूत्प यथाविधि। युक्तपदास्पघीयोत मामान्धिप्रोग्र्युपश्चगान् ।। | इत्यादिनानियमधिशेषापदेशरातितानि विधीयन्ते । एवं समसामनमूनगदापारमिष्ठात्मगुणोपेतवेदविदापायी पमीरा- प्रमियम विशेषयुकल्पाचार्याचारणानूरुचारणरूपमक्ष- रापिपासमध्यपमित्ययगम्यते । सयपन चं स्थाध्या- १"मायो' इति पाठानारम् ।

·प्रथमोऽधायः॥ यमस्कारः, "स्वाध्यायोध्येतव्यः' इति स्वाध्यायस्य फ मतमागमात् । संस्कारो हि नाम फातरयोग्यताक' रराम् । सस्कार्यत्वं च स्वाध्यायस्य युक्तम् । धर्मार्थकाममा. सरुपपुपार्यचतुष्टयसम्साधनाबाधितावास, जपादिमा स्थ रूपेणापि तत्साधनत्याग । एयमध्यपनधिधिर्मन्त्रयन्निपग. यदक्षरराशियदरामा पर्मवस्यति । अध्ययगृहीतस्य स्था. ध्यापस्य स्वायत पय प्रयोजनघदपांधवाघिस्यदर्शनाद गृही. तात्याध्यायाधगम्यमानान् प्रपोजनयताग्योंगापततो दृष्टा सत्स्य प्रकार विशेपनियंयफलदयाएपयिधारस्पनीमामाथि: योऽधीतवेदः पुरुषः स्वयमेव प्रवर्तते । तकर्मविधिस्वडपे निरुपिते यामणामस्पास्थिरफलत्यं दृष्टाध्ययनगीतस्था- ज्यापैकदेशोपनिषदाक्पेषु चामृनत्यरूपानन्तस्पिरपालापात- मसीतेस्तन्निईयफलवेदान्तवाक्यविचाररूपशारीरकमीमांसा- यामधिकरोति । तथा । घेदान्तवाश्यामि केवाल कर्मफलस्य समित्य व्रललामस्य चाशयफलस्यं दर्शयन्ति "तद्यथेच फर्म- चितो ताक पोयते, एवमेवामु पुण्यपिता लोकः .नीपते" "अन्तदेयास्य सद्यति" "त्यध्रुधेः प्राप्यते ध्रुष सत्" "प्लयो चैते अदृठा यारूपाः" "परीक्ष्य लोकान्कषितान् ग्रामणे निदमायास नास्त्यातः कृतेन, तद्विजागा स गुरुमेवामिगन्देस मिपाणिः श्रोत्रिय. प्रलनिष्ठं, तस्म स विवागुपसन्नाय सम्पमा प्रशान्तचिताय शमान्यिाय, येगा- नां पुरुष वेद सत्यं मो (१) याच तां तस्यता प्राप्लविद्याम्" "अलविदाप्तोति परम्" "म पुनस्य" "तदेकं पश्यति" "म पश्या मृत्यु पश्यसि" "स स्वरा भवति" "तमेव शि. द्वानमुप्त भवति" "तमेय विदित्वाऽतिमृत्युमेति मान्यः पन्या विद्यतेग्यना" "पृषणात्मानं प्रेरितारं ए मत्या . एस्ततस्तेनामुतत्वमेति इत्यादीनि । ननु च पादाच्या यमादेय कर्मणां स्वर्गादिफष्ठत्यं स्यादीनां च तपित्य प्रमो- पासनस्यामृतत्वफलत्वं चलायत य । अनन्तरं मुमुक्षुग्रह- जिज्ञाशायामेव प्रवर्तता किर्या धर्मविहारापेक्षा एवं सर्डि शारीरक्षमीमांसापामपि म प्रयतताम, सामवेदाध्ययगादेय १मोवाच-प्रत्र पादिपर्यः ।

·। - श्रीशाप्पे- सरस्मस्प जाप्तस्वात। परपम् । शापाततः प्रतीतिर्विद्या एथ, सपावि पापागहीतस्य पापसा मिश्यायकत्वादापाततः प्रतीतपः संशयधिपयंपा गातियाते । सतस्तनिर्णयाय घेदान्तयापपविचार: फतव्य इति चेत् । तव धर्मविताय फतहप इति परतू भयान " नाच ग्रहाजितामा यदेव नियमेनापेक्षते तदेव पूर्वयत्तं किंचिद् वयम् । Rधर्म विशारापेक्षा प्रजितागायाः । भधीतधेदान्तस्यामधिगतोपि दानवापार्षविधा. पप्पा । फर्माशापयायपुद्गीपाद्युपाममान्यत्रैध पिस्यन्ते । पदाधिगतकर्मणे मग कमिति घेत । wifenो हि सवान शारीरफशावविजनस्प । मस्मिन् शास्त्रेऽनाद्यविद्या. विविधभेददर्भमनिमित्तजम्मजरामरणादिमांसारिकदुःखमा. गनिमानस्य निखिलदुःखमूलभूत मिथ्यानिनियणायात्मक. स्वायजा प्रतिपिपपिपितम्। अस्य दि भेदावलम्पि कर्म. शानं कापपुज्यते, मत्युत विरुद्धमेव । सद्गीपादिविचारस्तु कर्मशेषभूत एवं शामस्वरूपत्याविशेषादिव (क्रयते, स तुम साक्षात्सत. । प्रत परमधाम शास्त्र तपेक्षितमेव पूर्ववत किमपि ययम् । बाढ़, सदपेचितं च कशानमेव । कर्म. मुचितामा जानादपयर्गते । पति च-"मर्यापेक्षा च यता- दिश्रुतेरधत्" इति । प्रवेशिते च कर्मणय जाले केन यमुच्चयः फेन नेति विभाग म पयते सातुम् । मतस्तदेय पूर्वयत्तम् । नेतद्युक्तम्, सफल विशेषप्रत्यतीकचिम्मानयल विधानादेवावि- धानियत मविद्यानिधतिरेव दिम:, धर्माप्रमविपसा. ध्यसाधनेतिकतं व्यताद्यनस्तविकल्पास्पदं कर्म नक्षलभेददर्शन. निवत्तिरूपाजाननियत . कथमिव सामं भवेत् ।। श्रुतपश्च कर्मणामनित्यकलस्धेन मोक्षविधिवं सागस्यैव मासाप. मत्य घ दर्शपन्ति । "अन्तदेवास्य तद्भवति" "तद्यथेह कर्म- पिता लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यपिता लेकः क्षीयते" "अलविदानाति पर" "प्रल वेद प्रल व भवति" "समेव वि. दिल्याऽतिमृत्युमेति" इस्पाधाः। यदपिचेदमुक्त-यादिकम्र्मा- पेला विद्ये ति, तद् वस्तुविरोधाच्छुत्यक्षरपर्यापनया चान्त:- करणस्यद्वारेण विविदियोत्याधुपयुध्यो, न फलोत्पत्त।

·प्रपमोऽध्यायः । ५ वाक्या- "वियिदिपन्ति" इति श्रवणात् । यिविदिपायां जातयां सानोत्पत्ती शमादीनामेयान्तरलोपायतां श्रुतिरबाद "शान्ती दान्त उपरस्तितिः समाहिता भूस्यामन्येवारमा परयत्" अतितिदेयं जन्मान्तरगतानुष्ठिताननिसंहितफल विशेषक्षार्गमृदित पायय- विदिदिपोत्पत्ती सत्यां "मदेय सोम्पदमन भामोत" "एफमेयाद्वितोयम्""सत्यं धाममनन्तं प्रम" "जिकल मिक्रिय शान्तं निरयद्यं निरखनम्" "अयमात्मा प्रम" "arयममि" इत्यादियापायचानादविद्या निवर्तते । बाक्यानोपयो. गीनि च अषणमनमनिदिध्यासमानि । श्रवणं नाम वेदान्तवा. श्यान्मारमयविद्यामतिपादकानीतितरदर्शिम भाचार्यागया ययुक्ताधंग्राहयाम् । एवमाचापापदिएस्पर्धिस्य स्यात्मायेवमेय युक्तमिति हेतुतः प्रतिष्ठापनं मननम् । एतद्विराध्पनादिभेदarममागिरसनायास्पार्थस्थामवरसाधना निदिध्यासनम् । एवं प्रधामननादिभिर्निरस्तसमतभेदवासास्य नागमविद्या निवर्तयतीत्येवंरूपस्य श्यणस्थायश्यापेक्षित. मेय पूर्घयतं पाध्यम् । तध नित्यानित्यवस्तुविवेकः, शमद- गादिमाधनसंपत्, इहामुत्र घ फलभोगविरागः, मुमुक्षुत्वं चेत्ये. तत्साधनचतुष्टयम् । पानेन विना निजामाग्नुपपतः । अस्थ. मायादेवेदमेध पूर्वयत्तमिति शायते । एतदुक्तं भवति-प्रल- स्वरूपाच्छादिकाविद्यामूलमपारमार्थिकं भेददर्शनमेव बन्ध. मूलम् । बन्घश्यापारमार्थिकः। स च समूलपारमार्मिकत्यादेव मानेनैव निवपते । नियतकंच जानं तामसादियानन्यम् । तस्येतस्य वाश्यजन्यमानस्य स्वरूप तदुत्पत्तो कार्य वा फर्मो | नोपयोगः। घिधिदियापामेध तूपयोगः । सा च पापमूलरजस्त- मोमियाईणद्वारेण सत्यविद्या भयतीतीममुपयोगमभिप्रेत्य "मालया विविदियन्ति"इत्युक्तमिति । अतः कर्मज्ञानस्यानु- पयोगादुतमेव सापनचतुष्टयं पूर्ययत्तमिसि बक्तव्यम् ॥ अप्रोच्यते । मदुक्तमविद्यानियत्तिरेय हि मोतः । च प्रलवितानादेय अयतीति, तदभ्युपगम्यते । अविद्यागिकृतये वेदान्तवाक्यविधित्सितं जाम किरूपमिति विवेधनीयम् । किं पापाद्वारमार्थज्ञानमात्रम्,संत सम्म समुपासनात्मर्फ सानमिति - ·श्रीमाध्ये- न तायदाक्ष्य अन्यम्, तय विधानमन्तरेणापि धायादेध सिद्धः, नावामात्रेणाविद्यानित्यनुपलव्धेश्च । न च पाच्य भेदषा- समापामनिरस्तायां वाक्यमविद्यानिवर्तकं घानं न लगयति, जातेऽपि मर्वस्य सह मैच भेदक्षानानिवृत्तिन दोपाय । चन्द्रकटये जातेऽपि द्विषन्द्रमानानिवत्तियद मियतमपि छिन्नमूनस्वेन न घ. नधाय फायतीति। सत्यां सामग्रघा जानानुत्पश्यनुपपत्तो सत्याम- विविपरीतधामनायामाप्तोपदेशलिमादिभिर्धाधकानात्पत्ति- दर्शनात् । गुस्सपि वाफ्यार्थशाने नादिवासनाया(१)नपा भेद ज्ञानमनुवर्तत इति यता न शक्यते वक्तुम् । भेदशानामप्रया अपि धासना मिथ्यारपत्वेन सानोत्पत्यय निकृतस्यात् । जानोत्पत्तायपि मिप्योरपायास्तस्या अनिवृत्ती निवारा. भायात् कदाचिदपि मास्या वामनाया निवृत्तिः । यासमाकार्य मेदज्ञानं छिन्नमूलम्, अ५ धानुवर्तत इति पालिशभापितम् । द्विचन्द्रज्ञानादौ तु याचकतनिधायपि मिथ्याज्ञानहेत. पर. मार्यतिमिरादिदोपस जानबाध्यत्वाभावेनाधिनस्वामिथ्या. ज्ञानानितिरविद्या प्रमलप्रमाणयाधितत्वेन भयादिकार्यतु नियतते । अपि ध भेदवामनागिरसनद्वारेण ज्ञानास्पतिमभ्यु. पगच्छता कदाचिदपि ज्ञानोत्पत्तिन मेत्स्यति । भेयासमाया सामादिकालोपचितत्वेनापरिमितत्यात, तद्विरुद्धभावनायरचा रूपत्यादनया तनिरासानुपपत्त । भता यावार्थज्ञानादम्य देव पानोपासनादिशब्दषाध्य पानं वेदान्तवाक्यैर्विपित्सितम् । तथा च श्रुतयः--"विज्ञाय प्रश फु/'त' "अनुविद्य विज्ञा- नाति" मित्येवात्मानं ध्यायच" "निचाप्य तन्मृत्युमु. सात्ममुध्यते" "भारताममेघ लोकमुपासीत" "मात्मा या पर द्रष्टष्य. सोतव्यो मन्तव्यामिदिध्यासितथ्य" "सोन्येष्टव्यः स विनिशासितव्यः' इत्येवमाद्याः । स "निदिध्यासितव्यः" | इत्यादिनै कार्यात "विध विनामाति"विज्ञाप मतां फु" इत्येवमादिभिवाक्या(२)शानस्य पानोपकारफत्यात तत् अनुविद्य वितायेत्यनूद्य मा ति विजानातीति पानं विधीयते । श्रोताम इति धानुबादः। स्थाध्यायस्पपिपरत्वेना. (९) पनादियागमयपि पाटानरम् । ()"tसाजान पानोपकारकावानुविधति पाटातारम् । - ·प्रथमोध्यायः। पीतयेदः पुरुषः प्रमानपदवापिस्वदर्शगात्तनिर्णयाप स्वय. मेव यवणे प्रवति इति प्रधषरस प्राप्तत्वात अक्षणप्रतिष्ठायचा. मननस्प मन्तव्य इति गानुयादः । तस्माद ध्यानमेव विधी. यते । यरुपति च "भापतिरमकदुपदेशार" ति । तदिदमपथ- गौपापतया विवित्सितं येदनमुपामनमित्यवगम्यते । विद्युपा- त्पाठपतिकरापमहारदर्शनात | "पना प्रत्युपागीत"eld "माति पतपति पकी यशसा प्रलयसेन, य एवं वेद" " वेदारस्त्री हो पः" "प्रारमेल्येयोपासीत" "यस्तद यस घेद म मधेतयुक्त"त्य"नु म एतां भगयो देवतां शापि यां देवतामुपास्" इति। ध्यानं च तेलपारायविकिस्मृतिसं. लानरूपा यास्मृतिः"स्मृतिप्लम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षति ध्रुवापाः स्मृतेरपवर्गापापत्यश्रयणात् । स्मृतिर्दशैमसमा. नाकारा। "भिद्यते उदयग्रयिशिलद्यासे सर्वसंशयाः । सीपन्रो चास्प कर्मासि तस्मिन् दृष्टे पराघर" ।। इत्यनेकिारयोत एवं यमति "आरमा धारे द्रष्टव्यः" सत्यनेन निदिध्यामनस्य दर्शनरूपता विधीपते । मयति च स्मृतेशविनाप्रकर्षाद्दर्शनरूपता। यायकारण तत्सर्थ प्रश्चितम् । "वेदनमुपाम; म्यार तद्विपये श्रयणात" इति सर्वासूपनिषत्सु मालसाधनतया मिहिरा वेदनमुपाममित्युतम् । "सकृत्प्रत्यय कुर्धाञ्जदार्थस्य मायाजादिधात" इति पूर्यपक्षं कृत्या "सिद्ध तूपास मगवात" इति वेदनमसकदोबत मोक्षमापनमिति निर्णीतम्। "उपासनं स्याद् भुयानुस्मृतिदर्शनानिवंचना" इति तस्यैव वेदनस्पापासनापस्मासरूदावृत्तस्प भुवानुस्मृति. त्यमुपवर्णितम् सेयं स्मृतिदर्शनरूपा प्रतिपादिता । दर्शनरू. यता व प्रत्यापत्ति । एवं प्रत्यक्षतायनरमपर्मसाधनभूतां स्मृति विशिष्टि-नायमात्मा प्रवचनेन लम्पो म मेधया न अछुमा श्रुतेन, यमेवेष घणुते तेन लभ्यस्तस्यैष मात्मा वियणुते तस्याम्" इति । अनेन बलश्रयणमनननिदिज्याचनानामात्म- प्राप्रपनुपायरयमुक्का"यमेवेष भामा युते, तेनैव लभ्य." इत्य. कम् । "प्रियतम एव हि पाणीयो भवति यस्यायं निरतिशय.

·। श्रीभाग्ये- प्रियः, स एवास्प प्रियतमा सवति। यपाश्यं प्रियतम मास्मान प्राप्नोति तथा स्वपमेव भगवान् प्रयतमति जगवतेयातम् । "तेषां सततयुक्तामा भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि युधियागं तं येन मामुपयान्ति ते" ॥ इति । "मियो हि ज्ञानिनाम्त्यर्थमहं मप मम मियः"! इति च । अतः साक्षात्काररूपा स्मृतिः स्मर्यमाणात्पर्थ- प्रियत्वेन स्थपनप्यायपिया यस्य स एव परमात्मना बरणीय भवतीति सेनेव उभ्यते परमात्मेत्युक्त मयति । एवंरूपा भ्रषा- नुस्मृतिरेव शक्तिशब्देनाभिधीयते । वासनपर्यापत्यादतिश. | दम्य । अत एव सिम्मृतिभिरेवमभिधीयते-"तमेय विदि. स्वाति मृत्युमेति" "तमेचे विद्वानमत इस भवति" MATrue पन्या भयगाय विद्यते"। "नाहं वेदैन तपमा म दानेन न घेज्यया । शल्प एवंविधा द्रष्टुं दृष्टयामसि मां यथा ॥ भक्त्या स्वनम्यपा शस्य महमेयविधाणुन । जातु द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टु' च परन्तप । पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लम्यस्यमम्पयाति॥ पूर्वरूपापा ध्रुवानुस्मतेः माधनामि पशादीगि फर्माणीति "यशादियुरप्रयत्" इत्यभिशस्यते । पद्यपि वियिदिपस्तीति यज्ञादयो विचिदिपारपती शिनियुज्यन्ते, तपांपि तस्यैव घेद. | नस्य ध्यानरूपस्याहरहरमुष्ठीयमानस्याश्यासाघेपातिशयस्या. प्रयाणादनुवर्तगामस्य ब्रह्ममाप्तिसाधमस्याशदुस्पतये सर्थ गयाश्रमकर्माणि यायशीवमनुप्ठयामि । वक्ष्यति प "माम' पागातत्रापि पि दृष्टम्" "प्रमियादि तु कायर्यायेव तद्द गंगात" "महकारियन "पादिषु । बायकाररण घar |नुगत वियफा दिम्य एवं मिपत्तिमार-लधियिकति' मामाभ्यामकिपाकरपाणानवादानुदपः वापियंचनाच' इति। विधेकादीना स्वाप पाह-मायानयमिमितादाना कापशुदियियेकः" इति । अत्र नियंगम्-"माहादा सत्य शुद्धिः साम्द्वी सुधा स्मतिति । विमाक: सामामि ब." इति,mउपांगीत"ति नियंगमम् । “माध्यम ·- प्रथमोऽध्याय: । शोननं पुन:पुगरपाम:," मिर्वचनं च स्मार्सगुदाहतं भा. य(१)कारेण "सदा नमाग्रितः" इति । "पञ्च पहायानुष्ठानं शक्तित: मिणा"इति निर्वच "क्रिपाया हायिदा वरिष्ठ." "मेतं वेदानुब मनेन वामगा शिक्षिदिन्ति यज्ञेन दानेन नप. मानाशन"इति च । “मत्यादयादामाहिमामभिध्या: कल्याणानि"इति पियंचन "सत्येन लभ्यः" "पामेवर विजो ब्रह्मलोकः" इत्यादि। "देशकासगुपारीपयत्याद्य- नुस्मृतेश्च ह देन्यममास्थरत्वं मनसेप्रसादः, तद्विपर्ययो, नियमादः" इति निर्वचनं "नायमारमा यलहीन &#." पति । "तविपर्यपजा तुधिरुद्धर्पस्वहिपर्यपाउनु दर्पः "इति, भनिसन्तापश्च विरोधीत्यर्थः । नियंपनमपि "शान्से दान्तः" ति। पूध नियमयुक्तस्यामयिहितकर्मानुष्ठानने व विद्या. नियतिरित्युक्त अधति । तथा च श्रुत्यस्ता विद्यां घा. विद्यां च यस्तद्वेदोमयं मह. अविद्यया मृत्यु तीरयां विध. पानमरनुत” पति । अनाविद्यावापिहित यात्र. मधिहितं कर्म, विद्यया फर्मणा, मृत्यु भानोत्पत्तिवि. राधि प्रागीनं कर्म, तीत्या सोय, विद्या सानेग, अमृतं ग्रल, अश्नुते प्राप्नातीत्यर्थ । मृत्युनरोपायतया प्रतीता. विद्या पितात विहित कमैध । यतिम् । “हयाम मेऽपि म' हुन् यनान् भागव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्यामधिष्ठात मृत्युमविद्यया" ॥ इति । जानविरोधि च कर्म पुग्यपापापं, सानास्पतिधि- पित्वेनानिष्ट पालतयोभयोरपि पापरदाभिधेपत्यम् । प्रस्य च पानतिरेधित्य पानापत्तिदेतुभूमशुदमयविधिरजस्तमा. विध विद्वारे या, पापरय घ सानारपतिविधित्वम् "एप- यामाधु फर्म कारयति त यमधे। निनोपति"इति श्रुत्या. अगम्यने । रजस्तममार्यधार्थशानायरणहेतुत्व मत्यस्य । यथार्थवान हेतुत्वं भगवरीय प्रतिपादित "मस्यात्मजायते भागम्" इत्यादिगा। भतरच शानात्यतये पापं.कर्म निरमनी. (३) अध भाप्पारगम्देन पिठाचाऽभिपिस्सिा रामानुजा- चार्यायाम् । - ·श्रीमाप्ये- यं, तन्निरमन धानप्रियहितकालनानुष्ठितेन धर्मया। तथा च श्रुति:-"धर्मेण पापमपनुदति"ति । तदेवं ब्रह्मप्राप्तिमा जानं सर्वाश्रमकर्मापेक्षम् । अतपेक्षिनकर्म वापशा कोपाल कर्मणमत्प्रास्थिरफलत्वज्ञानं च कर्ममीमांसापसेपमिति सेवा. 'क्षिता ब्रह्ममीमांमायाः पूर्वयत्ता दया । प्रपि च मित्या. नित्यवस्तुविवेकादपश्च मीमांमाश्रवणमन्तरेण न संपरस्यन्ते, पालकरणेतिकतें पताधिकारिविशेषनिश्यादृतेशर्मस्वरूपतत्का. लसतिस्थरत्वास्थिरस्थात्मनिस्यत्वादीनां दुग्योधयात् । एप साधनत्वं च विनियोगावसे, विनियोगश्च श्रुमिलि. जादिभ्यः, स ध धार्तीपः । उद्गीयाद्युपासनानि कर्मसमृ. ध्यपपि ग्रामदृष्टिरूपाणि ब्रह्मानापेक्षाणीतोष घि. म्तनीयानि । तान्यपि कर्माण्यमरिसंहितफलानि व्रत. विद्योत्पादनातीनि तत्माद्गुण्यापादमाम्येतामि मुमरामिहय साप्तानि । तेषां च फर्मस्वरुपाधिगमापेक्षा सर्घसंमता। पप्पा:-अशेषविशेषप्रत्पनी चिन्मान प्रलय पर- मार्थस्तदतिरेकिंगानायिधावपतकृत सानभेदादि पर्व त. स्मिन्नेय परिकरितं मिण्याभूतं, "सदेव मोम्पेदमा मामी. त्" "एकमेवाद्वितीयम्" "अथ परा या तदक्षरमधिगम्यते" "पत्तददेश्यममाघमात्रमषर्णमा.प्रोत्रं तदपाणिपादं नि. स्यं वि सर्वगतं गुमूल्म तदध्यय पद्भूतयामि परिपश्यन्ति धीराः" "गत्यं ज्ञानमनलतं अन" । "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं मिरपद्यं निरजगम्"। "यस्थागतं नस्प पतं मतं पस्थ ग घेद मः॥ पवित्रातं पिजामतां वितषिजामताम्" " दृप्टे. धार पर" "म मतेम तारं गोपा.प्रान्दो ग्रान" "दमयं पदयात्मा" "नेह नामास्ति किंम" "मायो: सपा माहि . E RITE पश्य"पनि तमिन शदिन रतरं पापEि "पत्र ए मयंमारमेवात फं पश्येत्" "कन कं विजातीपात्वापारमाणं विमा नामय मृतित्व भत्यं "पदा संपातस्मिरमर कुरुते अप तस्य भयं ति" "n स्थान ताऽपि als. यलिगियंत्र दि""मापागातु काममाnerup पत्यार" ·प्रथमोऽध्यायः। "प्रत्यस्तमितभेदं यत् मत्तामाप्रमगोधरम् । घघमामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंनितम् ।। ज्ञानस्वरूपमत्यातनिर्मलं परमार्थतः । तमेधार्थस्यरूपेण भ्रान्तिदर्शमतः स्थितम् । परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते । मदेतद् दृश्यते मूर्तमेतद् जामात्मनस्तव ॥ धान्तिधानेन पश्यन्ति जगदूपमयोगिमः । तानस्यरूपमपिलं जगदेवदयुद्धयः ।। अर्थस्वरूप पश्यन्तो धाम्यन्ते माइसंवे। ये तु मानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ॥ । शामात्मकं प्रपश्यन्ति स्यद्रूपं परमेश्या ।। तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमयं हि यतः॥ विज्ञान परमार्थे हि द्वैतमिघ्यारयदर्शिनः । यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदेषोऽहमयं धान्यो बामेषमपीप्यते। वेणुरन्प्रविभेदेन भेदः पटनादिसतितः ॥ अभेदष्यापिनो बायोस्तथाऽसी परमात्मनः । सोहं च सर्वच सर्वमेतदात्मस्परूपं त्यज भेदमोहम् । इसीरितस्तेन स राजधर्यस्तत्याण भेदं परमार्षदृष्टिः । विभेदजनके जाने नाशमात्यस्तिकं गते । प्रात्मना ब्रह्मणो भेदमसन्तं फः करिष्यति। महमात्मा गुहाकेश सर्वभूमाशयस्पितः । क्षेत्र चापि मां घिहि सर्वक्षेत्रेषु झारय । न तदस्ति विना यत्स्पान्मया भूतं घराघरम्" । इत्यादिभिर्वस्तुस्वरूपोपदेशपरैः शास्त्रनिर्विशेषधिन्मानं प्रल सत्यमन्यत्सर्व मिथ्पेत्यभिधानात् । मिथ्यात्वं नाम मतीयमागत्यपूर्वकषयावस्थितषस्तुचामनियर्यत्व', रख्यापिठानं सांदेः, दोपयशाहि तन सस्करपनम् । एवं. वया ·१२ श्रीभाष्ये-- चिनमात्रषषि परे ब्रह्मणि देोपपरिकल्पितमिदं देवतियंट गनुप्यस्थावरादिभेदं मर्व जगद्ययाधस्थितब्रह्मस्वरूपाय. बाध्य मिश्यारूपम् । दोयम स्वरूपतिरोधानविचित्रविक्षेप- फरी सदसदनिबंधनीयानाद्यविद्या। "शन्तेन हि प्रत्यूढाः" "पां सत्यानां सतान्तिमपिधानम्" "नासदासीनो सदा- सीत्तदानीम्" "तम पासीतममा गढमग्रेनषेतम्" मायान्तुप्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्" । "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते "मम गाथा दुरत्यया" "अनादिमायया सुप्ता यदा सीय. मयुद्धयः" । इत्यादिभिर्मिविशेषभिन्मात्र ব্লানাযিল্লখ सदसदनिर्वाण तिरहितस्थस्यरुपं स्यगतनामात्यं पश्यतीत्यवगम्यते । योफ- "शामस्थापा भगवान् पतासायशेषमूर्ति तुर्न बस्तुभतः । ततो हि शैलाधिरादिभेदान् जानीहि विधानविज़स्मितानि । यदा तु शुद्धं मिजनपि सर्वकर्मक्षये जानमपास्तापम् । तदा हि सनस्यतरे: फालागि भवन्ति नो यस्तुपु यस्तुभेदा । स्मात दि पिधानमोऽगि किमि कमनिस्कदापिद्धिजयतु भातम् । विज्ञानमेकं निजागभेदनिमित्त यंहुधाभ्युपेतम् ॥ सान विशुद्ध विमरा विशाकमशेपलादिनिरस्तमहा। एक मदक परमः परः म वामदेवो न यतोऽन्यदन्ति ॥ रदाय एवं रायता गयोकोशाने यथा सत्यगमत्य मन्यत । -गु यत्संपयहारमत तत्रापि चोत भुवनाधित ते" इति गम्यापाविद्याप তিথিশালাকপি मिति यदलित " पुनर्गत्यये तदेक परपति" "r पणे. मृत्यु पश्यति" "पदा घे घेष एतस्मिनहरयेमारम्पगिक. कनिलपमेऽभय प्रतिष्टां विन्दते अप भारतति" "भिद्यते उदयपrea सयंमंगयाः । शीयो वास्प फमांणि तस्मिादृष्टे परामरे" । "प्रल येद प्रलय भवति" ·प्रथमोऽध्यायः। "तमेव विदित्याति मृत्युमेति नान्यः पन्धाः" उत्पाद्याः श्रु. तयः । अत्र मृत्युशब्देनाविद्याऽभिधीयते, यथा रानत्मनातव. धनं-"प्रमादं वै मृत्युगहं ब्रवीमि मदाऽप्रभादगमृतत्व अधो. मि"इति । "सत्यं ज्ञानगनन्तं ब्रह्म" "विज्ञान मानन्द बल" इत्यादिशोधयायायमेपगिर्षिशेषस्वरूपन्नमात्नत्यधिशामं घ "प्रथ योऽन्यां देवनामुपास्ते अन्योउसायन्योऽहमस्मीति न स वेद" "आत्मेत्येयोपासीत" "तस्वममि" "त्वं था - मस्मि भगयो देवते अहं च त्वमसि भगवो देवते" "तद्योगह सेसी योऽसौ मोऽहम्" इत्यादिधास्यमिद्धम् । वक्ष्यति चैत. देव "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च"इति । तथा च वाश्य- कार:-"मात्मेत्येव तु गृहीयात सर्वत्य तनिष्यत्ते." इति । अनेन च बलात्मकत्यविज्ञानेन मिय्यारूपस्य सकारणस्य वन्धस्य निवृत्तियुक्ता । ननु । सफलभेदनिवृत्तिः प्रत्यक्षविरुद्धा कथमिव शास्त्र- जन्यमानेन क्रियते । (१)घ घा रज्जुरेपा न मर्पनि ज्ञानेन प्रत्यक्ष विरुद्धा सर्पनिवृत्तिः क्रियते। तत्र द्वयोः प्रत्यक्षयोर्वि- रोधः, इ८ तु प्रत्यक्षमूलस्य शास्त्रस्य प्रत्यक्षस्य चेति चेत् । तुल्पयोर्विरोधे वा(२)कथं याध्यथाधकभावः । पूर्वोत्तरयोदु- टकारतजन्पत्यतदमावास्यामिति चेत् । शास्त्रप्रत्यक्षयोरपि मगानीमत् । एतदुत भवति-बाध्ययाधकभावे तुल्यत्वसा- पेक्षत्यनिरपेतत्वादि न कारणम् । ज्वालाभेदानुमानेन प्रत्यक्षो- पमयोगात् । सत्र दि ज्वालैक्य प्रत्यक्षणावगम्यते । एवं घ सतिद्वयोः प्रमाणयोविराधे यत्मम्भाव्यमानान्यथासिद्धि तद् वाध्यम्, अनन्यपासिद्धमनवकाशमितरद् बाधकमिति सर्वत्र याध्यमाधकभाषनिर्णय इति। तस्मादनादिनिधनाविच्छिन्न- संप्रदायासम्भाव्यमानदोषगन्धानघकाशशास्त्रजन्यनिर्विशेष- नित्यशुद्धमुक्तबुद्धस्वप्रकाशचिन्मानब्रह्मात्मभावायदोधेन सम्मा- ध्यमानदोषमावकाशप्रत्यक्षादिमिद्धविविधविकल्परूपबन्धनि- पत्तियुक्तछ । सम्भाव्यते च विविधिकल्पभेदप्रपञ्चप्राहिप्रत्यक्ष- स्पागादिभेदवासनादिरूपाविद्याल्पो दोपः । मन्धनादिनिध. (1) "कपं च"इति पाठानगरम् । (२) "पा" इति पुस्तकान्तरे नास्ति ।

·नीताप्ये- गाविच्छिन्नमंप्रदायतया निर्दोषस्यापि शास्त्रस्य "ज्योति होमेम स्वर्गकामो यजेत"इत्येवमादेभंदावलम्बिनो वाध्यत्वं प्रमज्येत । सत्यम् । पूर्वापरापध्छेदे पूर्वशास्त्रषामाक्षशास्त्रस्य निराशत्वात्तेन बाध्यत एव । वेदान्तयाक्येप्वपि सगुणन. लोपामनपराणा शास्त्राणामयमेव न्यायः, निर्गुणत्वात्परस्य ब्रह्मणः । ननु च "य: सर्वशः स सर्यवित्" "पराऽस्य शक्तिविनिर्धेय श्रूयते । स्वाभाधिकी शानबान क्रिया च"। "मत्यकामः मत्पशल्प:" पत्यादिब्रह्मस्वरूपप्रतिपा- दन पराणां कथ घारपत्वम्-निर्गुणचाप सामर्यादिति ब्रमः । एतदुक्तं भवति "मस्थलमागययाह खम्" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "निर्गुणं निाजनम्" इत्यादिवाक्यानि निरस्तसमस्त. विशेषाट स्थनित्यचैतन्य ग्रस्लेति प्रतिपादयन्ति, इतराणि च भगुणम् । उभयविधवापागां घिराधेऽनेनैवापच्चदन्यायेन निर्गगाधास्यानां गुणापेक्षत्धेन परत्वाद्वतीयस्त्वमिति न किच्चि- दपहीनम् । ननु च "सत्यं जानमनन्तं ब्रल" इत्यत्र सत्यशामादयो गुणा: प्रतीयन्ते । नेत्युपते, सामानाधिकरण्येने कार्यस्थल- तीतेः। अनेकगुपाविशिष्टाभिधानेऽप्येकार्थत्वमविरुदमिति चेत् भनभिधानधो देवानाप्रियः, एकार्थत्यं नाम सर्वपदानाम- पैक्यम्, विशिष्ट पदार्थाभिधाने विशेपणभेदेन पदामामर्थभेदोऽय. उजनीयः, ततश्चैकार्थत्वं न सिद्ध्यति । एवं तर्हि सर्वपदानां पर्णपना स्पात, अविशिष्टाभिधायिस्यात् । एकार्यानिषा- यित्वेऽपि अपर्यायवमयहितमनाः शा, एकापतात्पर्यनिश्प. यादेयास्यैवार्थस्य तत्तत्पदाविरोधिसत्यनीकपरत्वेन सर्वपदा. नामर्थवश्यमेकार्थत्वमपर्यायता च । एतदुक्त पति, क्षणतःम. सिपत्तव्यं ग्रल्ल सगलेतरपदार्थपिरोधिक्ष, तद्विरोधि रूपं स. चमनेन पदप्रयेण फलते व्युदस्यते । तत्र मत्यपद विमारास्पद- स्वेनामत्याद्वस्तुनो व्यायत्तपरं, शागपदं चायाधीनप्रकागा. तहरदस्तुना पायपर, मनन्तपदं च देशतः काता यातुतश्च परिध्छिन्नाद् व्यादरम् । स प प्यारति वरुप मायसपोहा धमः, अपितु सकलेतरविधि प्रहका था ·प्रथमोपाय शीपत्पादे.कागांदिपायतिस्ततत्पदास्थापनेव, धमां- स्तरमाएछमेकस्यैव वस्तुनः पकनेतरदिराध्याकारतामग- मपदर्यवत्तरमेफार्थमपयांय च पदापम् । तस्मादेकमेय ग्रल स्वयंज्योतिनिधू तनिसिठविशेषमित्युक्तं भवति । एवं वाफ्याचप्रतिपादने मत्येष “मदेव सम्पदमन आमीत्" "कमेवाद्वितीयम्"इत्यादिभिरै कार्यम् । “यता वा इमानि भूतानि जायन्ते" "सदेव मेाम्येदमन'मामीत्" "मात्मा वा सदमेक एवान मासीत्" इत्यादिभिगत्कारणायेपिलसितस्य ब्रह्मणः स्वम्पमिदमुच्यते"मत्तानमनन्त ब्रह्म" इति । तत्र स- वंशाणाप्रत्ययस्यायन कारणवाक्येपु मर्वेषु मगातीयविशातीय. ध्यायमद्वितीयं बतायगतम् । जगत्कारणनपलसितम्य वल- गोऽद्वितीयय प्रतिषिपादपिपितम्यरूपं तदविधेिन या. प्यम् । अद्वितीयत्यश्रुतिर्गुणतोऽपि मद्वितीयता न महते । अ. न्यथा “निरञ्जन""मिगुणम् इत्यादिभिश्च विरोधः। अतश्चै- तरलक्षणयायमसपकरममेध प्रतिपादयति । ननु च सत्यक्षा- नादिपदानां स्थाप्रमाणेन स्वार्थविधियारत्तवस्तुस्वरूपी- पस्थापनपरत्वेन लक्षा स्यात् । नेप दोयः, भभिधानएत्तेवि मात्पर्यवृत्तलीयस्त्वात्। सामानाधिकरगपस्य क्यि एघ तात्प- यमिति गर्वमम्मतम् । ननु ध मर्वपदागा लक्षणा म दृष्टघरी ततः किम्, याक्यतात्पर्यविरोधे मस्पेकस्यापि न दृष्टा, सम- भिव्याहतपदसमुदायस्यैततात्पमिति निश्चिते मति दया. खपाग पां या तदविरोधायै मस्यैव माणा गदोपाय । तथा च शास्त्रज्ञैरभ्यु गम्यते कार्याक्पार्थवादिमिल किया पु पुर्वपां पदाना क्षणा समाश्नीयते, अपूर्वकार्य एघ लि. शाद रुपात्यात् । लिलादिभिः क्रियाकार्य लक्षणया मति. पाद्यत । कार्यान्घितम्वार्थाभिधायिनी घेतरपा पदानामपूर्व- कार्यान्वित एव नुरुपाऽयं इति क्रियाकाधिनप्रतिपादनं लाक्षणिकमेव । अतो यापतात्परोधाय सबंपदामा यस गाऽपि न दोपः । अत इदमेवार्थजातं प्रतिपादयन्ता वेदान्ताः प्रमाणम् । प्रत्यक्षादिविधेि प शास्त्रस्य बलीयस्त्वमुक्तम् । सति च विरोधे पलीयस्त्यं धक्तव्यम् । घिरीघ एव न दृश्यते निधिशेषसम्माबलग्राहित्वात्प्रत्ययस्य ।

·श्रीभाप्ये- प्रत्यक्षस्प - मनु च घटोसस्भि पटेात्तीति नानाकारवस्तुविषयं प्रत्यक्ष कथमिव सन्माचाहीत्युच्यते विलक्षणग्रहणाभावे मति सर्वेपां ज्ञानानामेक विषयत्वेन धारावाहिकज्ञानवदेकध्ययधारहेतुतेष स्यात् । सत्यम् । तथैवान विविध्यते । कथम्? । घटोस्तीत्य- नास्तित्वं तद्भेदश्च व्यवहिपते, न च द्वयोरपि व्यवहारयाः प्रत्यक्षमूलत्व सम्भवति, तयाभिन्न कालज्ञानफलत्वात, प्रत्यक्ष तानस्य चैकक्षणपतित्वात् । तत्र स्वरूपं भेदेो मा विषय इति धिवेचनीयम् । भेदग्रहणस्य स्वरूपग्रहणतत्प्रतियो. गिस्गरगामध्य(१)पेक्षत्वादेव स्वरूपविषयत्वस्य श्याश्रयणीय. मिति न भेद. प्रत्यक्षेण गृह्यते। अतो भ्रान्तिमूल एष भेद- व्यवहारः । किंच भेदेो नाम कश्चित्पदा न्यायविभिनि- रूपपितु न शक्यते । भेदस्तावन्न वस्तुनः स्वरूपम् । वस्तुस्थः रूपे गृहीते स्वरूपव्यवहारवत् मर्वस्माद् भेदव्य पहारप्रसक्त। न च वाध्यं स्वरूपे गृहीतेऽपि शिन इति ध्यवहारस्य प्रलिया. गिस्मरणसध्यपेक्षत्वात् तस्मरणामावेन तदानीमेव न भेदव्य. वहार इति । स्वरूपमात्रभेदयादिना हि प्रतियोग्यपेक्षा च नात्प्रेक्षितु क्षमा । स्वरूपभेद स्वरूपत्याविशेषात् । स्वरूपम्पहारो न प्रतियोग्य पेक्षा भेदव्यमहापि तय स्थात्, हस्तः कर इतिवत् घटेो सिन इति पर्यायत्यं च स्यात् । नापि धर्म, धम्मत्वे सति तस्य स्वरूपाद् भेदात्र- ग्याश्रयणीयः । अन्यथा स्वरूपमेय स्पात्। भेदे च तस्यापि भे- दस्मद्धर्मः तस्यापीत्यनयस्था । सिंघ जात्यादिधर्मविशिष्टय- स्तुग्रहगो सनि भेदपणम् । भेदग्रहणे मति जास्पादिधर्मविशिष्ट यस्तुप्राणमित्यन्योन्याप्रपणम् । मत भेदभ्यापि दुनिरुपत्या. सन्माप्रस्यैव प्रकाशक प्रत्यक्षम् । किंध घटेगस्ति पटेति, घ. टेअनुभूपते पटोग्नुभूयते इति सर्ये पदार्थाः सत्ताऽनुमतिपटिता. एष दृश्यन्ते अत्र मन्मान मर्यामु प्रतिपतियनुवर्तमानं दृश्यत इति तदेव परमार्थः । विशेषास्तु व्यामागतयारमा रजुमोदियत तया रज्जुरधिष्ठामतयाऽनुपर्तमाना माती पर (१) "माहत्या पाठामारम् । यथा ·प्रथमोऽध्यायः । १० माया, ध्यायतमानास्सर्पभूदलनाम्युधापादयोऽपरमापी: । ननु घ रज्नु. मप्पोदो वरियं न सर्प इत्यादिरज्ज्यादाधिष्ठानयापात्म्यमानेन पाधि- तत्वात सप्पोदेरपारमाध्यम, न घ्याधर्तमानस्यात, रज्ज्यादपि पारमाध्य | नानुवर्तमानतथा फिन्त्वशाधितत्वात, पब स्वाधिताना घटादीनां फयमपारमाध्यम् । उच्यते, घटादो दृष्टा ध्याति:, सा फिरूपेति विधे. धनीयम् । सिं घटेोऽस्तीत्यत्र पटारमायः, षिद्ध ताई घटोऽस्सीत्यनेन पटादीना धाधिनत्यम् । यतो पाधफलभूता विपर्यानतियातिः, सा ध्याधसमानानामपारमाध्ये साधति, रज्जपत सन्मानमयाधितमनुवर्तते । तस्मात सन्माना तिरमि पर्वमपरमार्थम् । प्रयोगश्च भवति, मह पर. मार्थमनुवर्तमानात्यात रन्नुमोदी रज्ज्वविधत, घटादयोऽपरमार्थाः प्यायमानत्वास रज्ज्यादाधिष्ठानसप्पादिदिति । एवं सत्यनुवर्धमाना. ऽनुभतिरंष परमार्या, सेव सती । ननु च सन्मात्रमनुभूतेविषयतया ततो भिवम् । नेयम् । भेटो घि प्रत्यक्षाविषयत्वादुर्विरूपत्वाच्च पुरस्तादेव निरस्तः । अत एव मतो. उनुभूतिविषयभावोऽपि न प्रमाणपदयीमनुसरति । तस्मात सह अनुभूति- रेघ । सा च स्वत:सिद्धाऽनुभूतित्याल, अन्यतः सिद्धी घटादिषदननुभूति. त्यप्रसङ्गः । शिश्वानुभाशान्तरापेता चानुभतेने शक्या फल्पयितुम, सत्तयेय प्रकाशमानत्यात, न झनुभतिवर्तमाना घटादिषदप्रकाथा दृश्यते, येन परायातप्रझायाऽभ्युपगम्येत । अथैव मनुषे, उत्पवायामप्यनुभूतो विषयमा. समयभासते घटोऽनुभूयत रति, न हि श्विघटोऽमिति नानंस्तवानी. मेधाविषयभूनामनिदम्भावामनुभूतिमप्यनुभवति । तस्माद् घटादिमझा. निप्पलो चतुरादिकरणसविघदनुभूसेः सदाय एव हेतुः। तदनन्तरम धंगतकादाचित्कप्रकाशतिगर्यालले नानुभूतिरनुमीयते । एवं सर्झनभरज. हाया अर्थमन्जदत्वमापोतेति चेत। झिमिदमजहस्यं नाम न साधत्स्य मत्तायाः प्रभागाध्यभिचारः, सुखादिष्यपि सत्सम्भवास, नहि. कदाधि ·१८ श्रीभाष्ये - . पि सुपादयः सन्तो नोपलभ्यन्ते । अतोऽनुतिः स्वयमेव नानुभूयते, अर्थान्तरं स्पृशतोऽप्यगुल्ययस्य स्वात्मस्पर्शधदशस्यत्वादिति । तदिदम नाकलितानुभवधिभवस्य स्वमतिधिम्भितम, अनुभूतिव्यतिरकियो विष. | यधर्मस्य प्रकाशस्य रूपाविषदनुपलब्धे, उभयाभ्युपेतानुभूत्येवाशेषध्यय. हारोपपत्ती प्रकाशाख्याधर्मकल्पनानुपपत्तश्च । अतो नानुभूतिरनुमीयते, नापि ज्ञानान्तरसिद्धा, अपि तु सर्व साधयन्त्यनुमतिः स्वयमेष मिाप्ति । प्रयोगश्च, अनुभतिरनन्याधीनस्वधर्मव्यवहारा स्वसम्बन्धादर्घान्तर सतु- मध्यपहारहेतुत्वात । यः स्वसम्बन्धावान्तरे तदुर्मव्यवहारहेतुः स नयाः स्वस्मिनन्याधीनो दृष्टः, यथा कयादिश्वानपत्यादी । रूपावि ईि पृथिध्यादी स्यसम्बन्धानातुपत्यादि सनयन् स्वस्मिन न रूपादिम- | মাগীনহাদুঘষা। নামনিয়ন্সনঃ মাহামানৰ সন্ধায়ন रति व्यवहार व स्वयमेय हेतुः । सेयं स्वयंप्रकाशाऽनुभूतिनित्या व मागभाषादाभायात, तदभावश्च स्वतःसिद्धत्वादेव, म झनुभूतः स्वतः सिद्धाया मागभावः स्वतोऽन्यतो धाऽधगन्तुं शक्यते । अनुभूतिः स्यामाघ. मधगमयन्ती सती ताखवायगमयति, तस्याः सत्वे विरोधादेव सदमायो नास्तीति कथं मा स्याभाधमधगमत, एवममायपि माधगमर्यात, अनुभूतिः स्वयमसती फथं स्वाभाये प्रमाणं भवेत् । नाप्यन्यतोऽयगन्तुं अश्यते, अनुभतरनन्यगोवात्याह, अस्याः प्रागमा साधयह प्रमाण मनुभूतिरिमिति विपयोष्ठत्य सदभावं साधयेत, स्वतःसिढत्येनेमिति विषयीकारानईयाव सत्माराभायोऽन्यत: शपयाधगमः । प्रतोऽस्याः प्राग. भावाभावादुत्पत्ति शश्यते वक्तुमित्युत्पत्तिप्रतिमहा रवान्येऽपि भाव. धिकारास्तस्या मन्ति। अनुत्पमेयमनर्भातरात्मनि नानात्वमपि न महो, विवोपलव्यः । म सत्यव नानामतं दृष्टम, भेदादीनाम- PHum 8 रूपाशीवानवधर्मत्यं न मंभवति । अतोऽनुभग्नुभयturयादेशान्योऽi कश्चिनुभायो नास्या धमः । यता निर्वसनि. .त्यान11 ·प्रथमोऽधायः । १९ खिलभेवा मंधित, प्रत एव नास्याः स्वरूपातिरिक्त पाया जाता नाम कश्चिदस्तीति स्यप्रकाशलया सेवात्मा, अजहत्वाच्च । अनात्मत्वव्याप्त जहत्वं संविदि ध्यायतमानमनात्मत्वमपि हि संघिटो घ्यावयति ननु चाहं जानामोति जावता प्रतीतिसिद्धा । नेयम् । सा भ्रा- न्तिसिद्धा रजत शुक्तियफलस्य, अनुभूतः स्वात्मनि कर्तुत्यायोगात प्रतो मनुष्योऽहमियत्यन्सर्भितमनुष्यत्यादिशिशिष्टपिण्डात्माभिमानयत ज्ञातृत्वमप्यध्यस्तम् । ज्ञात्वं हि जानक्रियाकर्तृत्वम, तच्च विनियात्मक जई विभारिद्रध्याहङ्कारर्यान्यस्यधिनिये सातिणि सन्मा बामनि कथ. मिव सम्मति । दृश्यधीनसिद्वित्सादेव रूपारिव कर्मवादेनात्मधर्म- त्वम् । सुषुप्तिमादायइंप्रत्ययाभावेऽप्यात्मानुभवदर्शनेन नात्मनोऽहंप्र- त्ययगोचरत्वम् । कविहिंप्रत्ययगोचरस्वे चात्मनोऽभ्युपगम्यमाने देह- स्येव महत्वपरावानात्मवादिप्रमहो दुरिताः । अहंप्रत्ययगावाक- तया प्रसिद्धा हालियाफलस्य स्वगादेभानुरात्मनोऽन्यत्वं प्रामाणि- कानां प्रसिद्धमेष, तपाइहमर्यात जातुरपि विलक्षण: माती प्रत्यगात्मेति प्रतिपत्तव्यम् । एधविक्रियानुभवस्वरूपस्यैवाभिव्यञ्जको नहोऽप्यहङ्कारः स्वानपतया तमभिव्यक्ति, अात्मस्यतयाऽभिव्ययाभिव्यञ्जनमभिव्यज्ञ. फानां स्यभायः, दर्पणजलखण्डादिर्ह मुखचन्द्रविम्यगोत्यादिकमात्म. स्यतयाऽभिव्यक्ति, सत्कृतोऽयं नानाम्यहमिति भमः । स्वप्रकाशाया অননঃ জমি নমিয়াৱামিমিনি মা ঘর, रविकरनिकाभिव्यङ्गाझरतलस्य तदभिव्यजकत्वोप दर्शनात । जालकर• धनिष्कान्तयुर्माणझिरणानां तदभिव्यङ्गी नापि फरतलेन स्फुटतरप्रकाश हि दृष्टचरः । यतोऽहं जानामीति ज्ञाताऽयमहमर्थश्चिन्मात्रात्मनो न पारमार्थिको धर्मः, अत एव सुषुप्तिमुत्पार्नान्यति, तब महमुल्ला- गमेन स्वाभाविकानुभममात्ररूपेणात्माऽवभासले, अत पर सुप्तोलिया . चिन्मापात्मनीति पुस्तकान्तरपाठः। सदभिध्यकत्यनाटिति पुस्तकानाम् । मोल्लेखविामेति पुस्तकान्ताम। 4 ·२० धीमाध्ये कदाधिनमामप्यहं न जातयामिप्ति परामृगतीति । तस्मात्परमार्थती निर. स्तममम्मभेदविकनिर्विरोधचिन्मात्रेकरमकूटम्यनित्यसंविदेष जायजेयजानरूपशिविधिविजभेदा पित पति तन्मूलभूताविया | निधईयाय नित्यशुद्दयुद्धमुक्तम्प्रभावब्रह्मात्यैकत्वविद्यामतिपत्तये मधे वेदान्ता प्रारभ्यन्त दति। तदिदापनिषदपरमपुरुपयरणीयतारे गुणविशेषविररिणाम- गादिपापयामनापिताशेपशेमपीकाणामधिगतपदवास्यास्वरूपलदया- यात्स्यप्रत्यक्षादिमकनप्रमाणरत्तदितिकर्तव्यतारूपममोचीनन्यायमार्गाया घिकस्पासविविधफुलकत्कल्पितमिति न्यायानुराहीलधाश्यप्रत्यता- दिमझलप्रमाणवृत्तयाथात्म्याधिद्विरनादरणीयम् । तथा हि निर्विशेष घस्तुवादिभिर्निर्षिशेषे वस्तुनीदं प्रमाणमिति न शक्यते धाम, मधिशे- पयस्तुविषयत्यात्सप्रमाणानाम् । यस्तु स्वानुभवमिमिति स्वगोष्ठीनि. प्ठः ममयः, सोऽध्यात्ममातिविशेषानुभवनिरस्तः, वमहमदर्शमिति फेचिद्विशेपेण शिष्टविषयत्वात्सर्वेषामनुभधानाम् । सपिशेयोऽप्यनु- भूयमानोऽनुभवः फेवियुतपाभासेन निर्विशेष रति निष्कष्यमाणः मत्ता. ऽतिकिभिः स्वामाधारणः स्वभाववियनिष्क्रष्टव्य दति निष्कर्षकहेतु. भूतैः 'सप्ताऽतिकिमिः स्वामाधारणैः स्वमाविशेषः मविशेष एयाति- प्ठते । अतः फेश्चिदिशेपैर्विशिष्टस्यैव वस्तुनाइन्य विशेषा निरस्यन्त रति कविधिर्विशेषयस्नुमिद्धिः । धियो हि धोयं स्वप्रकाशनाच, ज्ञातुर्विषयमझाशनस्यभावनयापलयः । स्वापमहमूकामु च मविशेष ण्यानुभव पति म्वायसरे निपुणतरमुपपादयिष्यामः । स्याभ्युपगताश्च नित्यत्वादयो झनेविशेषाः मन्त्येत्र, ते घन वस्तुमानमिति शक्यो. पपादनाः, घस्तुमानाभ्युपगमे सत्यपि विधाभेदविवाददर्शनात, स्वामि- मतततद्विधाभेदेश्य समतापपादनात । अतः प्रामाणिषिशेविंशिष्टमेध धस्त्विति पतध्यम् । शब्दस्य तु विशेष विशेष पर वस्तुभिधानमा- ९षियेवानुभवादेष Eिसपाटान्तरम। निष्कर्ष तभूरिति पाठस्तु साधीयान् ।

·प्रथमोऽध्यायः । २१ मार्गम, पदवाक्यरूपेण प्रश्त्तः। प्रतिप्रत्यययोगेन हि पदत्यम् । प्रति प्रत्यययार्थभेदेन पदस्येश विशिष्टार्यप्रतिपादनमज्जनीयम् । पदभेद- श्चार्यभेदनिवन्धनः । पदमहातपस्य धास्यम्यानेकपदार्थममर्गविशेषाभि- धायित्वेन निर्विशेषवस्तुतिपादनामामात न निर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणम् । प्रत्यतस्य निर्विकल्पविकल्पभेदभित्रस्य न निर्विशेषष्ठ- म्तुनि प्रमाणभाषः । सविकल्पक नात्याटानेकपदार्थविशिष्टविषयत्वादेष मधिशेषविषयम् । निर्विकल्पकमपि मविशेषधिषयमेव, मषिझल्पस स्वस्मि. धनुभूतपदायिशिष्टप्रतिमन्धानहेतुत्यात् । निर्विकल्पकं नाम के द्वि- शेयेगा शियुक्तम्य यह न मधिशेयहितस्य, सयाभूतस्य कदाचिव यहणादर्शनात, अनुपपत्तेश्च । केचिद्विशेषेणे मत्यमिति हि सा प्रती. तिरुपजायते. त्रिकोणसास्वादिसंस्थानविशेषेण विना फस्यचिदपि पदा. घुम्य यदयायोगात् । अतो निर्विकल्पक्रमअन्नातीयद्रव्येषु प्रथमपिण्डय- हणम्, द्वितीयादिपिण्डरहर्ण मविकल्पमित्युच्यते । अत्र प्रथमपिण्डयहणे गोत्यादेनुश्त्ताकारता न प्रतीपते, द्वितीयादिपिण्डयोवेवानुवृत्तिम- तीतिः । प्रथमप्रतीत्यनुसंहितवस्तुसंस्थानरूपगोत्यादेरनुत्तिधर्मविशिष्टत्य द्वितीयादिपिण्डयहणायसेमिति द्वितीयादिग्रहणस्य सविकल्पमत्यम सामादिधस्तुसंस्थानरूपगोत्वादेरनुत्तिने प्रथमपिण्डयहणे एशत दति प्रयमपिपद्यहणस्य निर्विकल्पकत्यम्, न पुनः संस्यानरूपजात्यादेश्यह. णात । सस्यानरूपनात्याटोपेन्द्रिपकत्वाविशेणात संस्थानेन यिना संस्था- निनः प्रतीत्यनुपपत्तेरव प्रथमपिणहयहणेऽपि ससंस्थानमेव वस्त्विमित्य- मिति एमासे । प्रतो द्वितीयादिपिण्डयहणेयु गोत्वादेनुत्तिधर्शिश- प्टता संस्थानिधत्सम्यानयच्च सर्पदेष एमास रति तेषु मधिकल्पकत्य- मेव । प्रतः प्रत्यतस्य कदाचिष न निर्विशेविषयत्वम् । अत एम मधेन भिवाभिवत्वर्माप निरस्तम् । रमियामति प्रतीताविदमित्यमा- धयारक्यं कमिय प्रत्येतुं शश्यते । तोत्यंभाल: मादित्यानधिशेषः, तद्विशेष्यं द्रध्यमिदमंय इत्यनयारक्यं प्रतीतिपराहतमेव । तपा हि प्रथम. घस्तु प्रतीयमानं सझलेतरय्याएत्तमेव प्रतीयते, व्यातिश्च गोत्या. मेष ·श्रीमान दिसंस्थानविशेषविशिष्टतयेमित्यमिति प्रतीतः । सर्वत्र विशेषविशे- यभावप्रतिपत्ती तयारणत्यन्तभेदः प्रतीत्येव मुक्तः । तर दण्डकुण्ड- नादयः पृषक्संस्थानसम्गितास्वनिष्ठाश्च कदाचिकचिद् द्रव्यान्तरधि. शेषणतयाऽतिष्ठन्ते, गोत्वादयस्तु द्रव्यसंस्थानतयेय पदार्थभूताः सन्तो द्रष्यविशेषणतयाऽस्थिता: । उभयत्र विशेषणविशेष्यमाघः समानः, तत एव मयोभेदप्रतीति । इयोस्तु विशेषः पृथतिमतिपतियाया दण्डावयः, गोत्यादयस्तु नियमेन तदनहीं इति। अती घस्तुधिरोध: प्रती- सिपाहत पति प्रतीतिप्रकारनिहूपादेयोच्यते, प्रतीतिप्रकारो हिराम मित्येव सर्वसम्मतः । तदेतत्सत्रकारेण "नेस्मिनसंभधादि"ति सुध्य- तमुपयादितम् । अतः मत्यतस्य सविशेषविषयत्वेन प्रत्यतादिदृष्टसंबन्ध- विशिष्टविषयत्वादनुमानमपि विशेषविषयमेव । प्रमाणसंख्याविधादेऽपि सर्वाभ्युपगतममायामामयमेव विषय इति न फेनापि प्रमाणेन निर्षियेष- घस्तुसिदिः । वस्तुगतस्वभावविशेपेस्तदेव घस्तु निर्षियमिति यदन जन- नीमन्यात्वप्रतिचायत स्वधारियोधर्माप न जानाति यत्तु प्रत्यतं सन्माचयाहिसेन न भेदविषयम, भेदश्व विकल्यासह- स्वाद दुर्निरूप इत्युक्तम् सदापि नात्यादिविशिष्टस्येश यस्तुनः प्रत्यक्षवि- पयस्वाह मात्यारेख प्रतियोग्यतया यस्तुनः स्थस्य व भेदध्ययहारहे. पुत्वाध्व दूरोत्सारितम् । संवेदनष्टूपादियध्व पर व्यवहारविशेषतः यस्मिमि सपहारहेतुत्वं युप्माभिमभ्युपेतं भेवस्यापि संभगाये। पर एघ मानवस्यान्योन्याश्रयणं च । पक्षणतित्वपि प्रत्यज्ञानस्य मस्मिवेध सणे वस्तुभेदरूपतत्सस्यानरूपगोस्वाहीतत्यास तणान्तरया- झं न किंधिदि तिष्ठति। पिच मन्मारग्राहिये घटोऽसि पटोस्ती. तिविधियिषया मतियायिते । यदि यसमामातिरेशियम्समस्या. नरुपज्ञात्याक्तिपणे भेदः प्रत्यतेण न राहीमः शिमित्यस्यायों महिपद- शेनेन नियति । मामु प्रतिपतियु सन्मानमेश विषयावेत, सतत्मतिपति- पियस्य पुलशाको माप्ति।

·प्रथमोऽध्यायः। विषयमचारिणः सर्व गन्दा एकैकप्रतिपलियु झिमिति न स्मर्यन्ते । कि- चावे हस्सिनि च संवेदनपरिकविषयत्वेनोपरिसनस्य एहीतयाहित्यात विशेषाभावाच स्मृत्तिबेलतएपं न स्यात् । प्रतिसंवेदनं विशेषाभ्युपगमे प्रत्यत्तस्य विशिष्टाविषयत्वमेवाभ्युपगतं भवति । सर्वेषां संवेदनानामे. कधिषयतायाफेनैव संधेदनेनाशेषयहणादन्याधिसभायश्च प्रत। न घ चक्षुषा सन्मानं एहते, तस्य रूपकपिरुपकार्थसमवेतपदार्थया- हित्यात । नापि त्वचा, स्पर्शवद्वस्तुविषयत्वात । ओबादीन्यपि न सन्मा. पविपाणि, किन्तु शब्दासगन्धलवणविशेषविषयाएयेष । प्रतः सन्मा. अस्प याह न किंतिदिह दृश्यते । निर्विशयसन्मारस्य प्रत्यक्ष यक्षणे सहिपयागमस्य माविषयत्वेनानुवादकत्वमेव स्यात, सन्माचक्षणः प्रमेयभायश्च, ततो बहत्वनाशित्वादयस्त्वयैवोसः । अतो वस्तुसस्थानरू. पनात्यादिलक्षणाभेदविशिष्ोयपथमेश प्रत्यतम् । सस्यानातिको प्वेकाकारदिवोधस्यादर्शनास, सावतेव गोत्यादिजातिव्यवहारोपपत्तेः अतिरेकवादेऽपि संस्थानस्य संप्रतिपत्त्याच्च संस्थानमेव नातिः । संस्थान नाम स्वासाधारणरूपमिति यथावस्तु संस्थानमनुसंधेयम् । नातियहणे- मेष शिव ति व्यवहारसंभवात पदान्तादर्शनादान्तावादिनाऽw. भ्युपगतत्वाच्च गोत्यादिरेष भेदः । ननु च नात्यादिरेष भेदरचेत, तस्मिन् एहीते सहा यहारात भेवख्यपहारोऽपि स्यात् । सत्यम् । भेदश्च ध्यहिपत एय गोत्यादिव्यवहारात । गोत्यादिरेष हि मकलेतरस्य ध्या. ति: गोत्यादो एवीते सालेतरमजातीपबुद्धिव्यवहारयोनिश्तः, भेदन- हणेनैव नभेदनित्तिः । पपमस्मादिच इति शहारे प्रतियोगिनि देशस्य तदपेतत्वात् प्रतियायपेक्षया भित्र इति व्यवहार इत्युक्तम् । यापुन घंटादीनां विशेषाणां ध्यायत्तमानत्वेनापारमार्यमुक्तम, तदनालोचि- साध्ययाधकभाधव्यायत्त्यनुत्तिधिग्रेषस्य धान्तिरिल्पितम् । द्वयोजी- नयोईि विरोध धाध्याधभाया, बाधितम्या ध्यावृत्तिः । अत्र घटप- मा यहारद भेदभ्यवधारोपति पाठान्तरम् ।

·श्रीभाये टादिधु देशकालभेदेन विरोध पक्ष नास्ति । यस्मिन देखें यस्मिन् काले यस्य महामः प्रतिपत्रः, तस्मिन देशे तस्मिने झाले तस्यामा प्रतिपक्ष रचेस्, नत्र विरोधादलवतो बाधकत्वं धाधिप्तस्य च नियत्तिः । देशा. सरकालान्तरसंन्धितयाऽनुभूतस्यान्यदेशकालयोरमाधप्रतीतो न विरोध रति मधमत्र बाध्यायाधभाव, अन्यार मिश्त्तस्यान्यन निर्माता | कथमुच्यते । रमयादियु तु तदेशकारसंघन्धितयधाभाषपतीविं- राधा माधवं व्यामिश्चति देशकालान्तरे, दृष्टस्य देयकालान्तरमा- वर्तमानत्यं मिथ्यात्वय्याप्तं न दृष्टर्माित न ध्यावर्तमानत्वमानमपारमा. | यहेतुः । यत्यनुवर्तमानत्वात मह परमार्थ रति सिटुमोतिन माध- नमहति । अतो न सन्मानमेव वस्तु । अनुभूतितद्विप ययोश्च धिपधिप. यिभावेन भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वावयाधितत्वाध्यानतिरय पतीत्येतपि निरस्तम् । यत्वनुभतेः स्वयंप्रकाशत्वमुक्तम्। सद्विषयप्रायनवेलायां ज्ञातु रात्मनस्तथैध, न तु मशा सर्वदा तथैवेति नियमोऽस्ति, परानुभवस्य हामोपादानादिनिकानुमानज्ञानविषयत्वात, स्थानुभवायाप्यतीतस्या- जानिमिति ज्ञानविपणत्यदर्शनाच्च । अतोऽनुभूतिश्चस्वमिति धनु न शश्यते, अनुभूतानुभाव्यत्येनु नित्वमपि दुरुतम, स्वगलातीतानुभ- धाना परगतानुभवाना धानुभाध्ययनाननुभूतित्यप्रसङ्गाल । पानुभवा. नुमानानभ्युपामे च शब्दार्थमबन्धयहणाभावेन समस्तशतव्यबहारोच्छे दामहः । आचार्यस्य ज्ञानयत्वमनुमाय सदुपतिश्व क्रियते, सर व मेषपदरते। न धान्यतिपयत्याननुनित्यम् । अनुभतिस नाम समानद. शाया स्वमायेय स्वाश्रय प्रति प्रशाशमानत्यम, स्वमत्तयैः स्यविषयमा धनत्व वाले चानुभशान्तरानुभाव्यपि स्वानुभवतिद्वे नापगच्छत रति नानुतित्वमपाध्यति । घटादेस्त्वननुतित्यमेव सत्स्वभावविरहास, नानुभाध्यत्वास । तपाऽनुभतेरननुभाय्य दुष्यननुभतित्वप्रमहा दुधार, १ अनुभूतिसद्विवपशाश्वसि पाठान्तरम, अनुतिमपियो बास्तव पाठ । २ नमामिति पुस्तकान्तापाठ पूर्धपक्षपन्यदृष्ट्या माधुरित भाति । - ·प्रथमोऽध्यायः । गगनकुसुमादेरमनुभाव्यस्याननुभतित्वात् । गगनकुमुमादेरननुभतित्यममा स्वप्रयुक्तम, नाननुभाव्यत्ययुक्तमिति चेह । एवं हिं घटावताना- विरोधित्वमेवाननुभूतिनियन्धनम, नानुभाध्यामिम्याम्योयताम् । अनु भूतानुभाव्यत्येऽजानाधिरोधित्वमपि तस्या घटाय प्रमज्यात रति चेह । उननुभाव्यत्येऽपि गगनकुमुमारिवाज्ञानाविरोधियमपि प्रसन्यत एछ । अतोऽनुभाव्यत्येऽननुभसिमित्युपहास्यम् । यत्तु माथिदः स्या. मिट्टायाः मागभायात्रभाषादुत्पत्तिनिरम्यते, तर पन्धम्म मात्यन्येन पष्टः पदीयते । प्रागभायम ग्राहकामावादमाधान शाश्पते छतम अनुभूत्येय यहणाः । कथमनुभूतिः सती तदानीमेश म्याभायं सिद्ध भगमयतीति चेरु । न अनुभति: म्यममानझालसिनसेय विषयी. फरीतीत्यस्ति निएमः, प्रतीतानागतपोधिपत्याहात । अथ मन्यमे, अनुभूतिमागमा सितस्तासमकालभानियमोऽसीति कि सपा कतिदेवं दृष्टं येन नियम प्रधीपि, हन्त ताई सत एष दर्श नात्मागभाशाविस्सिद्व दर्शत न सवभावनिहषः, तत्मागभाष घ ताम. मकानतिनमनन्मत्तः को एयोति । न्द्रियजन्मनः प्रत्यक्षस्य होप स्वभानियमो यह स्यममानमालसिनः पदार्थस्य याहकत्वम, न मां जानानां प्रमाणात च, स्मरणानुमानागमयोगिप्रत्यवादिषु कालान्तरयलिनाऽपि यहणदर्शनात । अत एव प्रमाणस्य प्रमेयाविना- न हि प्रमाणम्य स्खसमकानतिनाविनाभायोऽयंसंबन्धः, अपि तु यशझालादिसन्धितया योऽऽसभासते तस्य तथायिधा- काममालमत्यनीता। पत (दपि निरस्तं स्मृतिर्न बाह्मविषया नटेऽप्यर्य स्मृतिदर्शनादिति । प्रयोगोत, न तावत् संविल्मागमायः प्रत्य- हायसेपः, अधर्तमानत्वात् । न च प्रमाणान्तायसेपः, लिङ्गादाभाघात । न हि संबित्मागावयाप्तमिह लिङ्गमुपलभ्यते, नानुपत्तिरपि कस्य. चिद् दृश्यते, न घागमतद्विपयो दृष्टचरः । अतसत्यागभावः प्रमाणा- • Ha पति द्रायिपुस्तकपाठः ३ नानुत्तिरीय कार्याचद दृश्यते, सत्यमे दाविपुल नापलभ्य पाटः । भावः । प्रत एव घोस पाठा० ।

·श्रीभाव्य - भाषादेय म संस्थतीति । यो स्वतःसिद्धत्वधिभवं परित्यन्य प्रमाणाभावेऽवसठश्चेत्, योगानुपनग्ध्यवाभायः मर्पित इत्युपशाम्यात भधान् । किंध प्रत्यवनानं स्त्रयिषणं घटादिकं ममताशाने मन्तं साधपत तस्य न मदा मतामयगमपद दृश्यत दर्शत घटादेः पचास रफानसता न प्रतीयते, प्रतीनिश्च संवेदना कालपछिचतया प्रतीतः। घटादिविषयमेव संवेदनं स्वयंशालानच्छिवं प्रतीत चेत् , तत्सबेदनधिपया घटादिरपि फालानर्वाचनः प्रतीयत रति नित्यः स्यात् । नित्यं चेत्संवेदनं स्वत:मिंटु नियमित्येव प्रतीयत, न च सपा प्रतीयते । एवमनुमानादिप्तंघिदेऽपि कालानच्किचा: प्रतीताश्वेत, स्वयिषणपि फालानच्छिचान प्रकाशयन्तीति ते सर्व शालानव- च्छिता नित्याः स्था, संधिरनुरूपस्वपत्याढिपयाणाम् न च निर्षि. पणा मेधित काचिस्ति, अनुपलब्धः । धिपयप्रकाशमयभावनयाप. लञ्चरेश हिमधिदः स्ययप्रकाशता मर्थिता, सघिदो धिण्यासाशन. मत्तास्यभार्यावरहे मति म्ययंप्रकाशत्वाति?ः, अनुभूतेनुभवान्तामनु- भार स्वाच्च सविनम्तच्च नेत्र स्पात । न च म्यापमटमच्छादिपु मर्ष- विषयशून्या केवलेय मविपरिम्पुरमीति वाच्यम्, योग्यानुपलब्धिपरा. हत्त्वात् । ताप दास्यनुर्भातानुभता चेत, तस्याः प्रबोधसमये ऽनुसंधानं स्यात, न च तदस्ति । नन्यनुभूतम्य पदार्थम स्मरणनियमा न दृष्टचाः, अतः म्मरणाHTE अचमनुभवाभावमेघ माधपेत् । उच्यते, निखिल संस्कातिरतिकादेधिगमादिप्रयत्नहेतुधिरहेऽप्यस्मरनियमो. उनुभवाभावमेध साधयति । न फेघसमस्मरणनियमादनुभधाभावः, सुप्तॊत्यित पन्त काल न किंचिद्रहमज्ञामिमिति प्रत्यवम नैत मिः । न च सत्यप्यनुभवे तदस्मरणनियमो विषयावच्छेदशिहादहङ्कारगि माढति शक्यते याम, अन्ताराननुभवम्यान्नाभावस्य धानभताधा- न्तरास्मरणहेतुत्वाभाशम् । तापि दशास्वहमधाऽनुवर्तत ति व १ स्वयपकाशनतास्यभावनिरई मति इति द्राविडपाठः ।

·प्रथमोऽध्याय:। - । यत्यते । नेनु स्यापादिवशास्यपि मधिशेषोऽनुभयोऽस्तीति पूमुक्तम सत्यमुक्तम् । म त्वाम्मानुभव', म च सविशेष व्यति स्यापयिष्यते । पर तु मालविषविरहिणी निरामया च मयिविषिध्यसे । फेवनेश संविदा- स्मानुभन ति चेत्, न सा घमावति झुपपाविध्यते । सोऽनुतिः माती स्वप स्वप्रागभाष न माधयतीति प्रागभायामिद्विने गम्य धकुम । धनुभूलेरनुभाय्यत्वपम्भयोपपावनेनान्यतोऽयमिलिनिरस्ता तम्माष प्राग भाषामिद्या मविदोऽनुत्पतिरूपत्तिमतो । यदप्यस्या अनुत्पत्त्या विका रातानिरसनम, तदप्यनुपपचम, प्रागभाधे ध्यभिचारात् । तस्य हि जन्मा भाधेऽपि यिनाश दृश्यो। भाष्विति विशेषणो सकुशलताविता भष. ति। तया च भयभिमताऽविद्याऽनुत्पवैध विविधिकारास्पद तत्त्वज्ञानी दयावन्ताती चेति तस्यामनेकान्त्यम् । तद्विकारा. मर्चे मिध्याभूता रति चेतक भवतः पामाभूतोऽप्यस्ति विकार , येताद्वशेषणमाययति । न हसायभ्युपगम्यसे ! धनप्यनुभूतिरनत्वात्स्यस्मिविभाग न महत रति, तप नोपपठाते, जस्मेवात्मनो बहेन्द्रियाविभ्यो विभलस्वात अनादि त्वेन चाभ्युपगतामा अघिमाया प्रात्मनो तिरकस्याश्याश्रयणोय त्वात । स विभागा मिथ्यारूपति घेत । सन्मप्रतिपदु. परमार्थयिभाग: कि कवि दृष्टस्त्यया, अधियाया वात्मन' परमाता विभागाभाधे हि वस्तुतो यिश म्यादात्मा । पधाधितप्रतिपत्तिमिदृश्यभेदमप्र. यनेन दर्शनभेदोऽपि समर्थित एध, वेदाभेदाच्छेदनभेदयम् । यदपि नास्था दृशेशिस्वरूपाया दृश्यः फरिचाप धमाऽम्सि, दृश्यत्यादेव सपा न. दृधिधर्मत्यमिति , तदपि स्याभ्युपगते प्रमाणसिद्धेनित्यत्व स्वधप्रकाश स्वादिधर्मसभयमनेफ्रान्तिफम। न च ते सयेदनमानम,स्वरूपभेदात् । स्यस तयेव स्थात्रय प्रति कस्यचितिपयस्य प्रकाशन हि मदनम, स्वयप्रकाशता तु.स्वमायेव स्याप्रयाय प्रकाशमानता, प्रकाशश्च विधिवशेषपदार्थसा. धारा प्रहारानगुण्यम्, सकालयमानस्य हि नित्यत्त्वम्, एफत्वमेक- संख्याऽयच्छेद रति । तेषा महत्वाभावरूपतायामपि तयाभूतैरपि सेश्चै तन्यधर्मभूसरप्पनेकान्त्यमपरिहार्यम् । मयिदि तु स्वरूपातिरकेण नहत्या ·श्रीभायं तहिन द्विप्रत्पनीमास्वमित्यभावरूपो भायपो धा ध नाभ्युपेतश्चत, तमि पेधागया किमपि नोक्त भवेत् । अपि च समिस्सिट्टाति न या । सिद्धयति चेत मधर्मता स्यास, नो चेत, सुच्छता, गगनकुसुमादिवत् । मिदिरेष मविदिति चेत, प्राम्स क मसीसि यतव्यम् । यदि न कस्यचिचिमति सा, सिद्धिः, मिदिई पुनस्वमिव कस्यचिकचिस्पति मति । प्रात्मन रति चेत, कोऽयमामा । ननु विवेत्युतम् । सत्यमुलम्, दुरुक्त तसा तथा हि सम्यवित्परूपस्य किविदर्थजात प्रति मिहिरूपतया तसधिनी मा सविस्यय पर्यामशात्मभायमनुभषेत। एस भवति, अनुभतिरिति प्या. श्रय प्रति स्पप्रदायेनेध कम्पधिनुस्तुनो ध्यपहारानुगुण्यापावनस्यभाया जामावतिमधिवापरनामा सशर्माऽनुभयितरात्मने धर्मधियो घट. मह जानामीसमर्थ मगच्छामि पटमा मयेवोलि सयामात्मसालिका अमितुः । एतत्स्वभावतयारि तस्याः स्वयंप्रकाराता भवताऽभ्युपपाविता, अस्य सकर्मकस्य फर्मुधर्मविशेषस्य कर्मभायघत फर्तृत्वमपि दुर्घटमिति । तथा सस्य मर्नु, मियरस मधर्मस्य सवेदनाशयस्य सुखदु खारियोत्प. शिस्थितिनिरोधाश्च प्रत्यत्तमोत्यन्ते । पतस्येय तापत् म घायमधे पूर्व मयाऽनुभूत रति प्रत्यभिज्ञापत्यतमिहम् । अह लानाम्यहमनाधिप जात. रेघ ममेवानी जान नमिति च सवितुत्पत्त्यादयः प्रत्यमिता रति फुतम्सदेवयम् । एक क्षणमहिन्या: सति पात्मत्याभ्युपगमे पूर्यमुईष्ट पर- बारिखमहमदर्शमिति पत्यभिजा घन घटते, अन्यमानुमतस्य न सन्येन प्रत्यभिन्नानमम्भव । मिधानुभूतरात्मत्याभ्युपगमे माया नित्यत्वेऽपि प्रतिमधाम सभषसवयम्य । प्रसिमधान हि पापरकालस्यापिनमनुभ यितारमुपयापर्यास नानुमतिमारस, पहमेषद पूर्यमप्यन्यभूमिति । भवतोऽप्यनुभतेने झनुभवितृत्वमिष्टम नतिरनुमतिमानमेव । मशि. मामा कामिविया निर्विया वास्थन्तानुयलयन सभ्यतीत्युक्तम् । उभयाभ्युपगता विदेवात्मेत्युपश्चिपराहतम् । एनुभूतिमानमेव पामार्य १ ट्रिायपाट । PROHIBIHासम्सय ति दागिपाट ।

·प्रथमोऽधायः। दर रति निष्कर्षमस्यामामात निIENT: ॥ ननु साई नानामीत्यस्मात्प्रत्यये योऽनिनमंप प्रशारोकरमरियाय- वार्थम्म प्रात्मा, तस्मिन्मलनिभामिततया युष्मवनतोऽहं मामा- मोति मिट्टावहमरिचमाातिरको युष्मदर्थ एम । नेतदेशम, पई मानामीति धर्मप्रितपा प्रत्यातप्रतीतिविरोधादेश । किच- "गरमचा न चेदात्मा प्रत्यक्षत्वं नात्मनो भयेत् । परंयुद्धो परागात्मत्या हि भियते । निरस्ताचिनदुःवोऽहमनन्तानन्दभार स्यराट् । भर्यामिति मातार्या अश्यादो प्रति ॥ महमयिनाथश्चन्मोत स्यध्ययस्पति । पएमसो मतमधापसायगात ।। मपि नष्टेऽपि मतोऽन्या काचिन् तिरम्यिता । पति तत्याप्तये यनः कस्यापि न भविष्यति । स्यसन्धितया झप्याः, मला गिजप्तितादि छ। स्थसंबन्धवियोगे तु प्रिय न मिति हेतुरछेदास्य चाभाये वेदनारसिद्विषम् । प्रताऽहम जासय प्रत्यारात्मेति निश्चितम् । विनातारमरे फेन विनानीपाविति श्रुतिः । रतमी धेत्ति सं प्राः बज रति च स्मृतिः ॥ नामाऽयुत्तरित्यारभ्य मूरकारोऽपि यत्यति । जोऽस एयरातो नात्मा स्तमामिति स्थितम्" ॥ पाईप्रत्ययमितो यम्मदर्थः, युष्मस्प्रत्ययविषयो युम्मदर्थः । सत्राई जानामीति पिहो जाता युष्मदर्थ ति बचन जननी में धन्येतिय शाहताम् । न मासा ज्ञातामाऽन्याधीनप्रकाशः, स्वयमका- शत्वात, चैतन्यस्वभाषता हि स्वयप्रकाशला, य: प्रकाशवमायस्सो विचारमरे फेर मात्रात्यति च तिः इति ट्राधिपाः ।

·३० श्रीभाध्ये - - विपि ऽनन्याधीनप्रकाशः, दीपधत् । न हि दीपादः स्वप्रकाशमानी मित्येनाप्रकाशितत्वान्याधीनप्रकाशत्वं च । हितहिं ? वीपः प्रशाश. स्वभायः म्यथमेश प्रकाशत, प्रन्या प प्रकाशपति प्रभया एस भवति, ययेकमेव तेजोद्रव्यं प्रभाप्रभाषट्रपणावतिष्ठते । पपि प्रभा प्रभा. धवष्यगुणभूता, तथापि तेमाद्रव्यमेध, न शोझ्याविषत गुणः, स्वान- यादन्यत्रापि वर्तमानस्वादूपत्रत्त्याच्च । चोयादिधर्मबंधात्मनाशव- स्वाध्च तनोद्रव्यमेव नान्तरम् । प्रसायवत्वं च स्वस्वरूपस्यान्येषां च प्रकाशप्रस्वातं । प्रस्थास्तु • गुणस्यव्यवहारो नित्यताश्यत्यसलेष- स्वनिवन्धनः । न चाश्रयायच्या एक विशीणाः प्रचरन्तः प्रभेत्युच्यन्ते, मणियुणिमभृतीनां विनाशप्रसङ्गात् । वीपेऽप्यपधिप्रतिपतिः कदा. न स्यात्, न हि विशरयास्वमायावया दीपाश्चतुगलमा निय- मेन पिण्टीभूता कुईमुगम्य ततः पश्चागुगपतेय तियेगदुमधरचेकपा विशीणाः प्रचरन्सीति शक्यते धनम् । प्रतः समभाशा एव दीपाः पति. क्षणामुत्पचा विनश्यन्तीति पुष्कलशारणमापनिपातातविना विनाशा- जायम्यते । प्रभायाः स्थाश्रयसमी प्रमाणाधिक्यमापयाधियमित्या मुपलब्धिव्यवस्थाप्यम्, अग्न्यादीनामापण्यावियत् । एवमात्मा चिद्रूप एक चैतन्यगुणक रसि । चिट्ठपता हि स्ययप्रकाशता। तथा हि शुराय: "म यथा सन्धधधनानन्तरी बाह्मः सत्यो रसघन एव श्यं धारे अयमात्माऽनन्तरोऽधायः कस्वः प्रजामघन एव" "विज्ञानधन एa" "प्र. चार्य पुरुषः स्वयज्योतिर्भवति' "न हि विज्ञातुर्वितापिपरिलोपो थियते" "अप यो घेदेदं जिघ्राणीति म आत्मेति" "कतम पात्मा, योऽयं विज्ञान- मयः प्राणेषु दृवान्सहासिः पुरुषः" "एप हि द्रष्टा श्रोता रमपिता घासा मन्ता घोडा कती विज्ञानात्मा पुरुषः" foजानारमरे केन विमा. नीयाm" "नानात्येवायं पुरुषः" "- परयो मृत्यु पश्यति न रोग नोप्स दुःखताम" " "म उत्तमः पुरुषो" "नोपजनं स्मानित गरीरम" "एवमेवात्य १ स्थप्रभागनिनिमित्यमाप्रशायामिति पुस्तकान्तरपाटः।

·प्रथमोऽध्यायः। ३१ " - परिद्रष्टुरमाः पोहगमना: पुरुषायणा: पुपं पाप्यास्तं गन्ति "arमाद्वा एतस्मान्मनामधादयोऽन्सर भामा विज्ञानम" या बत्यति च "सोडत पति। सः स्वयंप्रकाशाऽयमात्मा जातिय न प्रकाशमानम् । प्रकाशत्यादेव सस्यचिय भयेत्यकाः, प्रदीपादिप्रकाश- छत् । तस्मानात्मा धितुम ईप्ति संधित। संघिउनुभूतिजानाविशघ्दा: मंत्र- धिशब्दात सध्दार्यघिदः । महिलाम्योजनातीत्यादरम- म्यामकम्य ध प्रयोगो दृष्टधरः। यत्नोतम, पजरत्सात्मविदेशमति, तट प्रष्टयम, पनहायमिति किमभितम् । स्यमताप्रयुक्तप्रक्षारात्यमिति चेत् । तथा मति दीपादिप्यनेमान्त्यम, मंचिदतिरिकप्रकाराधर्मानभ्युपग- मेनामिविरोधश्च । अभिरतप्रकाशमतामत्यापि सुप्रादिपु व्यभि. चाराविरमसम् । यमुध्येत मुनादिव्याभिषरितप्रकाशोऽप्यन्यस्मे प्रकाश- मानतया घटादिरिय नहत्येनानात्मेति, जानं वा किं भ्यस्मै प्रफायते । सदपि मन्यस्येवाहमस्य ज्ञातुधभासी, पहं मुषीतिघत नानाम्य मि- ति । अतः स्वस्मै प्रकायमानस्यरूपमजहत्यं संविसिद्धम् । तस्मात्स्वा. स्मान प्रति स्यमयेध सिद्धाबनाऽहमर्य एवात्मा। जानस्यापि प्रशासना सत्संमन्वायत्ता, सत्कृतमेव हि जानस्य मुखारपि स्यायचेतन प्रति प्रम- टत्वमितरं प्रत्यप्रकटत्यं च। पता न प्तिमात्रमात्मा, वि हमः । अथ पडतमनुतिः परमार्थता निषिया निराप्रया च मसी भ्रान्त्या जासयाऽभासते रजततयेव शुक्तिनिरधिष्ठानधमानुपपत्तरिति, तदयुक्तम, तथा सत्यनुभवसामानाधिमाएपेनानुर्भापता हमर्यः प्रतीयेत- अनुभूतिरमिसि, पुरोऽस्थितभास्वरद्रयायाकारतया रनतादिरिया पर तु पृथगनभासमानैवेषमनुभूतियान्तरमहमये विशिष्टि, दगद ६य देव इत्तम, सपा झनुभवाम्यहमिति प्रतीतिः । तदेवस्मदमनुमतिविशिष्टं प्रकाशयननुभवाम्यहमिति प्रत्ययो दण्डमा दण्डी देत रति प्रत्य- पवन यिशेपणभूसानुभूतिमात्रायलम्यन: कमिश प्रतिज्ञापत । यदप्यु सम, स्यलोऽहमित्यादिहात्माभिमानयत व जातृत्वप्रतिभालनात जागृत्य- मपि मिति, तयुसम, प्रात्मतयाऽभिमलाया : अनुभतेरपि मियात्यं तुज तेश- - ·चोभाय म्यात, सद्वरा पथ प्रतीतः । मफनेतरापमर्दितायतामाखाधिमत्येनानुभूतने मियामिति चेत् । इन्तमति सवाधादेव जागत्यपि न मिथ्या । यदप्युम, पापियामनी जानयिमित्यरुपं जात्य न संभात, पता भासत्यं यरियामझ Rई विकासपटायरिणामाहान्य. मिति न जायमात्मना, वियन्तःकरणकाद्वारस्य सत्यादिई पादित दृश्यधर्मः, । प्रत्येऽमत्याचात्ये धात्मनोऽपगम्यमाने देशस्य धानात्मत्यपरायत्यादिप्रमहरति । नेतदुपपाते, देहस्वा. घनत्यातिपरिणामित्वदृश्यत्यारावार्थत्यादियोगादतावरणरूप. स्याहारस्य, चेतनामाधारणस्यभाषत्याच नावृत्यस्य । एतदुक्तं भवति. यथा शारिदश्य स्वरराम्यादिभिरभिस्तत्यायनीकद्रष्टत्ययायावे. fiলিম, যথমনযোঞ্জাবি মাথায় না ৪মিদ स्मादिशियात रति । सो जिराधादेय न जात्यमाद्वारस्य, दृयित्व. यत् यथा दृशित्वं तत्कर्मयोऽङ्कारस्य नाभ्युपगम्यते, तपा नावृत्यर्माप न तत्कणोऽयुपगन्तव्यम् । न १ जातात्वं विक्रियात्ममम्, नानृत्यहि जानगुणाश्रयस्यम, ज्ञानं घाम्य नित्यम्प स्यामायिकधर्मस्येन नित्यम, नित्यत्यं धात्मना "नात्माऽथुरि दिपु पत्यति, 'जोऽत एवं"यन ज रति ध्यपदेशेन जानाप्रणयं च म्यामाधिर्भाित वति। अस्य जानम्बर पस्यष मणिप्रभृतीना प्रभाप्रपामय जानाश्रयत्वमाधिमित्युक्तम् । म्बयमरछिमेध जान मनोविकामा हमित्युपपावयिष्यामः । प्रतः वेजावस्यायां कर्मणा मंधितस्वरूपं तसत्कर्मानुगुणतरतमभावेन वर्तते, सन्द्रियद्वारेण प्यस्थितम् । मिििन्द्रद्वारा चामप्रमरम्पत्योदया. स्तमयध्यपदेशः प्रवर्तते, ज्ञानप्रमरेतु कर्तृत्वमस्येष, सच न स्वाभावि. कपि तु कर्मशतमिक्रियस्यप श्यात्मा। एवंपायलियात्मक मातृत्वं ज्ञानस्वरूपस्यात्मन एति न कदापि लइस्पारकास्य जाहत्यसंभवः। जहम्भावस्याहद्वारस्य धिसविधानेन तच्छायापस्या तत्समय रति चेत् । केय चिच्छायापतिः । फिमहङ्कारकायापतिः संविदः, उत संविच्छाया- पतिरहस्य । । न तावत् मदिः, संविदि जाकृत्वानभ्युपगमात । नाप्य ·प्रथमोऽध्यायः मद्वारस्य, तस्प हस्यामारीत्या ज्ञातृत्वापागांत, योरप्प पायवाच । न घपातुपासां छाया दृष्टा । प्रधाग्निसंपर्या दयःपियो।पापयत् वित्मपोट् सातत्यापनपिरिति । नैनत, सविदि वास्तममातृत्वानभ्युपगमादेव न तत्संपादपद्वारे ज्ञातृत्यं तदुपहिया, महङ्कारस्य स्यचेतनस्य पावृत्याम. बादेव सुरा न सत्संपत्सिंविदि ज्ञातृत्वं तदुपलब्धि। यदज्युक्तम्, उभयत्र वस्तुते। न जामृत्वमस्ति, भारस्त्यनु. भूतेभिव्यकः स्वात्मस्यामेवानुभूतिमपिनक्ति आदशी- दिधदिति, सदयुक्तम्, मात्ममः स्वयंज्योतियो नास्यरूपाह- धाराभिष्पग्य यत्यायोगात् । तदुक्तम्- "शानबाजार धादिस्यमाहारी जहात्मयः । स्वयं ज्योतिपमात्मानं व्यनक्तीति न युक्तिगत" ॥ ति ॥ स्वयंप्रकाशानुभवाधीममिडणे हि सधैं पदार्यास्तंत्र गदायत. प्रकाशचिदालाग्नुदितानस्तमितम्यरूपप्रकाशमशेपार्थसि. द्विहेतुभुतमनुभवमभिव्यक्तीत्यात्मविदः परिहसन्ति । किश्व- प्रकारानुभवया: स्वायविरोधादनुभनेरननुभूतित्यप्रताप न पक्ष्यायभायः । यतिम्- "इयत उपमन्यत्थमन्योन्य न च स्यात्मातिकस्यतः। व्यङ्ग्यत्वेऽननुभूतिस्मात्मनि स्यात् थपा घटे"इति॥ न च रविकरनिकराणां स्वाभिव्यायफरतलाभिव्य सवस्यवत् मंयिदमिष्य पाहताराभिव्ययस्य संयिदः माधीयः, तत्रापि रषिकरनिकराया करतलाशिम्पङ्गपत्याभावात् । करतल प्रतिह. गतयो हि रश्मयो बहुलाः स्वयमेव स्फुटतरमुपलभ्यन्त प्रति सद्याहुल्यमानहेतुस्वारकरतलस्य नातिथ्य जकत्वम् । किंचात्य सविप यात्मनाहारनियंभिरूपक्ति: किंरूपा । नताय. दुत्पत्तिः, स्वतःसिहत याऽनन्योत्पाद्यस्वाभ्युपगमात । नापि तत्प्रमानं, संस्था अनुमधाम्ननगुमाध्यत्वात। तत एव च न तदनुभवमाधनानुग्रहः । स हि द्विधा । शेयस्येन्द्रियसंघम्ध है तुत्येन धा, यथा जातिनिजमुखादिग्रहणे पतिदर्पणादीनां जय- नादीन्द्रियसंपन्यहेतुत्वेन। बोद्गतकलमपापनपनेन चा, यथा परतरवावद्योधनसाधनस्य शाखस्स शमदमादिना । यपालम्- .

·३४ श्रीमान- "करणानामभूमिस्वान्न तत्संबन्धहेतुता" ।। इति । किंचानुभतेरनुभाज्यत्वाम्युपगमेऽप्य इमन म तदनुभवसाद मानुग्रहः सुवधः, स यनुसाध्यानुभघोरपतिप्रतिवन्धकनिरसनेम भवेत, या रूपादिग्रहणपत्तिविश()घिसन्तमसमिरमन चक्षुषो दीपादिना ।म चेह तथाविधं निरसनीयं संभाज्यते । म तायत संविदात्मगतं तज्ज्ञानोत्पतिधिरे(२)घि किंपिदयाह- कुरापनेयमस्ति । अस्ति यज्ञानमिति चेत् । न, मानस्या- हङ्कारापनाद्यत्वानभ्युपगमात, जानमेव यज्ञानस्य नियतकम् । न च संविदामपत्यमानस्य संभवति, शानसमानानयस्यात. समानविषयत्वाच । सामृमावविषयमाविरदिले जाणमात्रे पाक्षिणि नाराने भवितुमर्हति । यया नानास्पति- शम्पत्वेमपटादेर्मातानाश्रयत्वं, यथा धानमात्रेऽपि भामाश्यप- हवामावेन नाजामाश्रयत्य सात । संविदाऽज्ञानानपत्याभ्यु- पगमेपास्मतयारभ्युपेतायास्तस्या जानविषयत्वासावेन जा. नेन न सद्गताजाननिवृत्तिानं हि स्वविषय एवाशानं नि- वतंपति, यथा रजवादी। अतोन मेनापि पदाधिसंविदा. असमसानमुच्छिद्यत । मस्य च सदसदनिर्वचनीयस्थाज्ञानस्य स्थरूपमेव दुर्मिरूपमित्युपरिष्टाक्ष्यते । जनप्रागभावरूपस्य धाज्ञामस्य ज्ञानोत्पतिधिरोपित्वासाननातन्तिासनता नयापनानुग्रहः। अता न केनापि प्रकारेणासारणानुभूतेरभि- ध्यक्तिः । न च स्वायतयाभिठयायाभिव्यञ्जनमभिष्यवकानों स्वमाया, प्रदीपादिष्वदर्शनात, सपाऽवस्थितपदार्थप्रतीत्यनुगु- स्वाभाठपाच जानतत्साधनयोरनुग्राहकस्य च । तच्च स्वतः मामाययं न्यायमिदम् । न च दर्पणादिर्मुखादे भिव्यकः, मपि तु चाक्षुफ्तेमःमतिफलनरूपदेपहेतुः, तद्दोषकतश्च तथान्यधार- EREसः, अभिव्यवस्थालेकादिव । न घेह तथाबारण संविदि स्वप्रकाशयां तादृशोपापादलं सम्भवति । उयक्तेस्तु. जातिराकार इति तदाश्रयतया प्रतीतिः,नतुध्यत्तिव्यग्यत्वात्। मतान्त.करणमताहङ्कारस्यतया संविदुपलब्धेर्यस्तुतो दोपत निरोधिसमनिरमने नेति पाठान्तरम् । २ निरोधीति पाठान्तरम् ।

·प्रथमोऽध्यायः वा न फिश्चिदिह कारणमिति माहवारस्य शातत्यं सपोपन- विपर्धा। तस्मात स्वत एघ मातृतथा सियरनमर्थ एव प्रत्य- गात्मा, न अप्तिमात्रम् । अहंभावविगमे तु जप्तेरपि म त्या क्त्यसिद्धिरित्युक्तम् । तमोगुणाशिवास्परागर्यानुभयाभावाचा हमयंस विवितस्फुटप्रतिक्षामामाघेऽप्याप्रयोधादमित्येका. रेणारमः स्फुरणात्सुपुप्तायपि नाहंभावविगमः । सदसिम- ताया अनुभूतेरपि तथैव प्रथेति वक्तव्यम् । न हि सुसोस्थितः करिषदह साधयियुक्तार्यान्तरप्रत्पनीकाकारा धप्तिरहमजानमा- तितयाधतिष्ठत इत्येवंधियां स्थापसमकालामनुभूतिं परामश- ति । एवं हि सुप्तोत्थितस परामर्शः सुखमहमस्वा. সোনার । गनेन प्रत्यवमर्शन तदानीमप्यहमर्थस्थयात्मनः मुसित्वं मातृत्व घ सायसे । न च बाध्य) यथेदानीं मुसं सवति तथा तदानीमप्यस्यान्समित्येपा प्रतिपत्तिरिति, मतद्रवत्वात्प्रतिपत्तः । न धाहमर्थ-स्यात्मनोस्थिरत्वेन तदानोमहमर्थस्य सुखित्यानुसंधानानुमपत्तिः, यतः सिदशायां प्रागनुभूतं यस्तु मुझो रियता मयेदं कृतं मयेदमनुभूतमहमेवेदमवोचमिति परामशति । एतावन्तं काल न किचिदमजासिममिति च परामृशतीति चेत् । ततः किम् । न किचिदिति फलमतिषेध इति चेत् । म, प्रहमधेदिपमिति वेदितुरहमर्थ स्यानुएतः, पेद्यधि- पपो हिस प्रतिषेधः । न किचिदिति निषेधस्य करसविषयत्वे अवदामिमतानुभूतिपपि प्रतिषिद्धा स्यात् । सुपुप्तिसमपेऽध्यनु संघीयमानमहमर्थमात्मानं ज्ञातारमहमिति परामुख्य न किधि- दवेदिपमिति वेदने तस्य प्रतिषिध्यमाने तस्मिन्काले निषि. बनानाया वित्त मिद्विमनुवर्तमानस्य ज्ञातुरहमर्पस्य धाधि- द्विमनेनैव न किचिदहमवेदिपमिति परामर्शन साधयंस्तमिम- मर्ष देवानामेव माघयतु । मामप्यई न जातवामित्यहमर्थ- रूपापि तदानीमननुसंधान प्रतीपत इति चेत् । स्वानुभघरवः नयोर्विरोधमपि ना(१)नन्ति भवन्तः। मई मा यानिति धनुभषधधने मामिति किं निषिद्धयत इति चेत् । साधु पृष्टं त्वया । तदुध्यते, महमर्थस्य सातुरनुक्त्तेन, स्वरूपं (१) ना" शिप मात ·-- - श्रीमाये- मिविध्यते, प्रपि, तु प्रयोधममयेऽनुमंधीयमानस्याहमर्थय चांप्रमादिविशिष्टता । प्रहं मां न भातवानित्युक्तपियो विवेचनीयः । गागरितावस्थानुसंहितामात्यादिविशिष्टोऽस्मदणे मामिल्पंशस्य विषयः । स्वापा(१)स्थानमिहाविदस्यानु- पायतानश्चाइमर्थोऽमित्यंगस्प विषयः । अत्र सुप्तोऽहमी. दृशेयमिति च मामपि न पासवानहमित्येव सल्खनुभवप्र. कारः। किच्चं सुपुप्तावात्मानमाहित्येनास्ति इति हि भय. दीया प्रक्रिया । शासित्यं च साशाजतातृत्वमेध, न समानत: साहित्यम् । सातव लोकवेदयोः सासोति ध्यपदिश्यते, न ज्ञान- मात्रम् । स्मरति च भगवान् पाणिनि: "सावाद् द्रष्टरि संज्ञा. याम्" ति साक्षाजसातयेव साक्षिदम । स चायं साक्षी नामामोति प्रतीयमानास्मदर्थ एवेति कुतस्तदानीमहमयों न प्रतीयेत । भात्मने स्वयमघमासमानासमित्येवावभासत इति स्थापाद्यषस्यास्वप्पामा प्रकाशमानेरहमित्येवावमासत इति सिद्धम् । यतु मोक्षदशायामहमों मानुवर्मत इति, सदपेशलम् । तथा सति भामाश एवापवर्गः प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञात: स्यात् । न चाहनों धर्मगात्रं, येन तद्विगमेऽप्यविद्यानिवृत्ता- विध स्वरूपमयतिष्ठेत, प्रत्युत खम्पमेवाहमर्थ मात्मन- शानं तु तस्य धर्म, अहं जानामि ज्ञानं मे जातमिति चाह:- पर्यधर्मतया ज्ञानप्रती तेरेव । अपि च य: परमार्थतो भ्रान्त्या वाध्यात्मिकादिदुःखदु:खितयात्माममनुसंधत्त-महं दुःखीति- सर्वमेतत् दुःख जातमपुनर्भवमपोह्य कथमहममाकुलः स्वस्थो- भवेण्मित्युत्पन्न मोक्षरागः स एव तत्साधने प्रवर्तते । समाधमा. नुष्ठानेन पद्यहमेव न भविष्यामीत्ययगच्छेदपसदेवासी मोक्ष कथाप्रस्तावात् । ततश्चाधिकारिविरहादेव सर्व मोक्षशास्त्रम. प्रमाणं । अहमुपलक्षितं प्रकाशमात्रमपवर्गप्रतिष्ठत इति चेत, किमनेन मयि विनप्टेदि किमपि प्रकाशमात्रमनिष्ठन इति मत्वा न हि कश्चिद्युतिपूर्तकारी प्रयतते । अतोऽहमर्थस्यैव दातृतया सिद्ध्यतः प्रत्यगाम. त्वम् । स प्रत्यगारमा मुक्तावस्यहमित्येष प्रकाशते, (१) स्वाध्ययापस्थामिद इति द्वाविहपाठः । । स्पात ·प्रथमोऽध्यायः - . सम्म प्रकाशमानत्वात् यो यः स्वस्मै काशते स सोंगहमित्येव प्रकागते पधा, तथाऽसभाममानत्वेन भयवा- दिमिदः संसारमा । यः पुनरहमिति न ,घकास्ति नासो स्वस्मै प्रफागते, यया घटादिः, स्वस्मै प्रमाशते तथा घायं. मुक्तात्मा मः, तस्मादहमित्येय प्रकाशते । न चाहमिति प्रका. शमानत्धेन तस्याऽत्यसंसारित्वादिप्रसङ्गः,मोक्षविरेघावा- धहेतुत्वाचाप्रत्ययस्य । गजानं नाम स्वरूपाशानमन्यपाजा. नं विपरीतजानं वा । अहमित्येवात्मनः स्वरूपमिति स्वरू. पज्ञानरूपोहप्रत्ययो नाशत्वमापाद्यति, 'फुप्तः संसारितम्, मपि तु मद्विधित्वान्नाशयत्येध, ब्रह्मात्मभावापरोक्षनिषूत. निरवशेषाविद्यानामपि वामदेवादीनामभित्येवात्मानुभवद- शंभाच्च । श्रूयते हि "तद्वनत्पश्यन्त्र पिर्धामदेवः प्रतिपदे, मह मनुरभवं सर्वश्च"इति, "प्रमेय च संयामि भविष्यामि" इत्यादि । सफलेतरामानविरोधिमः सब्दप्रत्ययमात्रभाजः परस्य ब्रह्म मोव्यवहारोपप्येवमेव"इन्तामिमास्तिखो देवता:" "यहु स्वां प्रशायेच" "म ऐक्षत लोफान्नु मुजा" इति, तथा “यस्मात क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । तोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" । "हमारमा गुडाकेश""न त्वेवाह लातु नासम्" श्रहं फस्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा"। "श्रहं मध्य प्रभवा मत्तः भर्य प्रति॥ "नेपामहं समुदा मृत्युमंमारसागरात्" । "अहं बीजप्रदः पिता" "वेदाई समतीतानि" इत्यादिषु यद्यमित्येवात्मनः स्वरूपं, फयं तीह- कारस्प क्षेत्रान्तर्भावो भगवतापदिश्यते । "महाभूतान्यहङ्कारो घुद्धिरपक्तमेव च" इति । सध्यते, स्वरूपोपदेशेषु सर्वप्वहमित्येवोपदेशात्तपैषा- स्मस्वरूप प्रतिपत्तश्चाहमित्येव प्रत्यगात्मनः स्वरूपम् । अव्य. रूपरिणामभेदस्पारद्वारस्य क्षेत्रान्तर्भाधा सग(१)वतेम्पदिश्यते, स्वनारमनि देहेमायकरणहेतुत्वेनाद्वारस्युच्यते । अस्य त्यहङ्कारशब्दस्याभूताद्धावेग्य धिमत्ययमुत्पाद्य व्युत्प- १ भगवतेयोपदिश्यत इति पुस्तकामारम् ।

·तवाच । to श्रीभाध्ये- तिद्वंटा। अयमेव त्यहवार उत्कृष्ट जनायमानहेतुर्गा रमागा. जास्पु पो पितया प्रतिपाद्यते । तस्माद्वा" धकायेतादिः साक्षादाम गाधरैष । शरीरधरा त्य- युधिषिय, योभगवता परागरे । "शूपतां नाप्पविद्यायाः स्यम्पं कुछ नन्दन । प्रमात्मन्यात्मयुधिणं" ॥ नि। यहिं अप्तिमात्रमेपालमा, तदाऽमात्मन्यात्माभिमाने शरोरेशमिमानप्रतिमासः स्पान सातृत्जप्रतिभासः । तस्मात् सातारा एयात्मा। तदुक्तम् । "मसः प्रत्यक्षसिद्धत्याटुसम्पायागमाम्ययात् । अविद्यायोगतरात्मा सातादमिति भासते" ॥ इति " "देहेन्द्रिपमम:प्राणधीम्योन्योऽनन्यसाधनः। मित्या व्यापी निक्षेप्रमात्मा शिक्षा स्वतः मुसी"सि । अमन्यमापन:स्वाफाशः, व्यापी अतिमूक्ष्मतया सर्वा. चेतमान्तःप्रयेशस्यभावः । पदुरू, दीपमूलत्वेनाम्यवासिदिसंशाधनया मफलभे- दावलम्बिप्रत्यतस्य शास्त्रयाघ्पत्यमिति । कोऽयं दोप इति वक्तव्यं, पन्मूलतया प्रत्यक्षस्याम्पयासिद्धिः । अनादिभेदवा. भनेव हि दोष इति चेत् । भेदबासनायास्तिमिरा दियत् यपा. यस्थितवस्तुधिपरीसचान हेतुत्वं किमन्यत्र सातपूर्वम् । भनेनेव । शास्त्रविरोधेन जायत इति चेत् । अन्योन्याश्रयणात, शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेषवस्तुयोधित्वनिश्चये अति भेद- वासनापा दोषत्यनिश्श्यो मेदशासनाया दोवत्यनिश्चये सति शास्त्रस्य निरस्तनिखिल विशेषवस्तुबोधित्वनिश्चय इति । 'किध यदि भेदवासनामूलत्वेन त्यातस्य विपरीतार्थस्वं. शास्त्रमपि तामूलधेन तथैव स्यात् । अयोध्येत, दोपमूलवे, पिशास्त्रस्य प्रत्यक्षायगतसालभेदनिरसनजामहेतुत्वेन परत्वा- त् शत् प्रत्यक्षस्य याघपमिति। तम,दोपमूलत्वे ज्ञाते सति परत्य. मकिचित्करम् । रज्जुमपंचागनिमित्ताये सति चान्ताम्यमिति - ·सातं, मपमोचायः। ३ परिता(१)ग केनचिनाय सो मा भैपीरित्यु कपि भया. मितिदर्शनात् । सस्य च दोपमलत्वं श्रवणबेलापामेव श्रवणागतनिखिलभेदोपादिबलात्मशास्त्रविचामापा- सरूपत्वान्मनसादेः । अपि घेद (२) शामरस्य मानदोष, प्रत्यहं तु मंसायमानदोपमिति केगावगतं स्यया । न तावत स्वतःभिदा निर्धतनिखिलसेदादिशेपानुभूतिरिमगमगमय. नि, तस्याः मर्यविषयविराज्यास्त्र पक्षपातविरहाच्च । नाप्य. न्द्रियर्फ प्रत्यद, दोषमूलत्वेन विपरीतार्थत्वात, तन्मू. लवादेव नान्यान्यपि प्रमाणानि । मत. स्वपक्षसाधनप्रमाणा- नभ्युपगमा स्वामिता घिहिः । ननु व्यावहारिकप्रमाण- प्रमेयध्यवहाराऽस्माकपस्त्येष। लोग्यं व्यावहारिता माम! आपात्तप्रतीतिसिद्धी युक्तिमिनिमपितो न तपाबस्थित इति चेत् । किं तेन प्रयोगमम् । प्रमाणतया प्रतिपन्नेपि पौक्तिक्ष. वाधादेव प्रमाणकानादात । अयोध्येत, शास्त्रप्रत्यक्षपोर्चा -- योरप्यविधामूलत्वेऽपि प्रत्याविषयस्प शास्त्रेण खाधो दृश्यते, शास्त्रविषयप मददितीयप ब्रह्मणः पश्चात्तमदाधादर्शने. नैव निर्विशेषानुभूतिमात्रं अलैय परमार्थ इति । तदयुक्तम्, अ. यापितस्थापि दोषमूलस्यापारमार्यगिश्चयात् । एतदुक्तं सव. ति यया सकलेनरकाधादिदोषरदिपुरुपान्तरागाचरगिरिमुदा. सु बससस्तमिरिकलानस्थानातस्वतिमिरस्य सर्यस्पापि तिमिर- दीपाविशेषेण द्विचन्द्रजालमविशिष्टं जायते तत्र गबाधकपत्य. योस्तीति न सस्मिथ्या न भवतीति सद्विषयभूतं धन्द्र द्वित्व- मपि मिध्येव, दोषो ह्ययथार्थज्ञान हेतुः, तथा ब्रह्मज्ञानमवि. द्यामूलत्वेन बाधफजानरहितमपि स्थविषयेण ब्रह्मणा सह मिश्यैवेति । भवन्ति चात्र प्रयोगाः, विवादाध्यापितं ब्रह्म मिथ्याविद्यायदुत्पत्रज्ञानविषयत्वात, प्रपञ्चवत, ब्रल गिथ्या- ज्ञानविषयत्वोत्, प्रपञ्चवत्, ब्रह्म मिथ्याऽमत्यहेतु जन्मतामाथि घयत्वास, प्रपञ्चदेव । न च वाच्यं स्वास्नस्य हस्त्यादिशा- मध्यासत्यस्य परमार्थमाशु प्रतिपतिदेतुभाववत् अविद्याम्- उत्वेनासपस्यापि शाखस्य परमायभनव्रह्मविषप्रतिपत्तिहे- (१) परिधानेन इति पुस्तकान्तरपाठः । (२) अपि चेदं शास्त्रम् एरावासभाग्यमानदोषमिति द्रापिपाठः।

·श्रीमाप्ये- तुभावो न विरुद्ध इति, स्थानमानस्यासत्यत्याभावात् । तत्र हि विषयाणामेय मिथ्यात्य, तेषामेव हि वाधे दृश्यते न जानस्य । हि मया स्वप्नवेलायागनुभनं जानामिह न धि- “धन शति फरूपचिदपि प्रत्ययो जायते, "दशनं तु विद्यते, अर्था नसन्ति" इति बाधक्षमप्रत्ययः । मायायिनो मन्त्रीयधादिभवं मायामयं ज्ञानं मत्यमेव प्रीतेर्भपय ध हेतुः, तत्रापि ज्ञानस्या. बाधितत्वात, विषयेन्द्रियादिदोपजन्यं रज्जवादी सपोदिपि। शानं मत्यमेव भयादिहेतुः, सत्यवादप्टेपि स्वात्मनि मर्पसं. निधानात दष्टबुद्धिः । सत्यैव शङ्काविषयबुद्धिर्मरण हेतुभूता। पस्तुभूत एष मालादौ मुखादिप्रतिभा प्रस्तुभूतमुखगतविशेष- निश्चय हेतु। एतेषां मवेदनामामुत्पत्तिमत्त्वादर्थ क्रियाकारि- स्वाच्च सत्यस्वमघमीयते । हस्त्यादीनामभावेऽपि कथं त - दुपः सत्या भयन्तीति चेत् । नेतत, युद्धीनां सालम्बमत्वमा नियमात् । अर्थस्य प्रतिभासमामत्वमेव घालम्पनत्वेरपति तं, प्रतिभासमानता धास्त्येव दोपषशात, स तु बाधितास- त्य सत्यवमीपते, भवाधिता हि बुद्धिः मत्यैयेत्युकम् । रेषा वर्णप्रतिपत्तावपि नासत्पात्सस्थबुद्धिः, रेसायाः सत्यत्वात् । ननु वर्णात्मना प्रतिपमा रेखो पर्णधुद्धिहेतुः, वर्णात्मता त्यस- त्या । नैव, घमास्मतायास्त्वसत्याया उपापवायोगात् । असता निरुपाख्यस्य धुपागत्वं न दृष्टमनुपपन्न तस्था वर्ग युद्धरुपात्वम् । एवं तद्य मापात्सत्यधुद्धिर्न स्यात् घुद्धः सत्यत्वादेष, उपयोपेच्योरैपप्रसनश्य, उभयार्षर्णधुद्धि. स्वाधिशेषात् । रेखाया अविद्यमानवहमनापायत्ये चकत्या- मेष रसायामविद्यमानसर्यात्मकत्वस्प मुलमत्वादेकरेगा. दर्शनात्मयप्रतिपत्तिः स्यात् । अथ पियह विशेपे देवदता. दिशब्दसङ्केतवत् पशुधरेगाधिशेपे श्रोत्रपासवर्णधिशेषम . तवशाखाविशेषो वर्णविशेषयुद्धिहेतुरिति । इन्त ताई मत्या- देय सापप्रतिप्रत्तिः, रेखापा: सर्तस्य च सत्यवात् । रेसा- गययादपि सत्यगषययुदिः सादृश्पनियन्धना. सादृश्यं च म. स्पान चैकरूपस्य शतस्य नादविशेषेणार्थभेदयुदिहेतुत्येप्य. सत्यात्स्प्रतिपत्तिः, नामागदाभिठपक्तत्व शब्दस्य तत्तना दाभिपस्यरूपेणार्थविशेपेस्मा मंबन्धहणवशादर्थभेदयुः , .

·प्रथमोपायः ३ गका .. इध्युत्पतिहेतुत्वात् । शब्दस्यैकसपत्वमपि न साधीयः, रादेवाचकस्यैव श्रीनग्राह्यत्वेन शब्दत्वात् । मोऽसत्याला स्थानसत्याग्रह्मविषयप्रतिपतिदुरुपपादा । ननु शास्त्रस्य न गगन कुसुमपदमत्यत्वं, प्रागद्वैतमानासयुद्वियोध्पत्यात्, उत्पन्ने मताने घमत्यत्वं शास्त्रस्य, म तदा शास्त्रं गिरस्तनिखिल. भेदचिन्मात्रयलमानोपायः, पदेोपायस्तदारस्त्येव शास्त्रमती. सि युद्धेः । मेषम्, मसति गाणेऽस्ति .शास्त्रमिति युद्धमिध्या- स्यात् । ततः किम् । पद ततः, मिथ्याभतशास्त्र जापानस्प मिप्यास्येन तद्विषयस्यापि ब्रह्मणो मिथ्यात्यम्। यथा धूमयुद्ध्या- हीतवाप्पजापानिसानस्थ मिथ्यावन सद्विषपस्याग्नेरपि मिथ्यात्वम् । पश्चातनवाधादर्शन घामिदं शूम्पमेय - मिति वाक्येन तस्यापि धाघदर्शनात् । तत्तु धान्तिमूलमिति घेत् । एतदपि धान्तिमूडमिति स्वपैयाक्त गरयात्येबाधा. दर्शनातु तस्यैवेत्यलमप्रतिष्ठित कुतर्फपरिहसनेन ।। तदुक्तं वेदान्तवापानि निशेिषशान करसघस्तुमाय. प्रतिपादनपराणि "मदेव साम्येदम मासीस् पत्येवमादी. गीति, तदयुक्तम्, एकविज्ञानेन सर्वविधानप्रतिज्ञोपवादनमु. रोग तपशब्दयाम्पस्य परस्प ब्रह्मणे जगदुपादामत्य जगक्षिा मित्तत्यं सर्वतता भक्तियोगः सत्यसकरपत्यं सर्वान्तरत्वं सर्मापारत्वं सर्यनियमममित्यायनेफफरपाणगुणधिशिष्टता - रस्मस्य जगतस्तदात्मकतां च प्रतिपाद्य एव भत्तबलात्मक स्वामीति श्वेतकेतु प्रत्युपदेशाप प्रपत्तत्यात्मकरणस्य । पञ्चितरपायमों वेदार्थसग्रहे अत्राप्यारम्समाधि करणे निपुणतरमुपपादमिप्यते । "मय परा यया तदरमधि- गम्यते" इत्यत्रापि प्रतान् हेयगुणान् प्रसिपिध्यनिस्पस्वधिभु. | त्वममत्वसर्वगतत्याठयपत्यभूतयोनिमसर्यजत्वादिकस्याणगण- योगः परस्य मलणः प्रतिपादितः । “सत्यं धानमनन्तं प्रल पत्रापि सामानाधिकरयपस्यानेकविशेषणविशिष्टका. पांभिधामध्युपश्या न निविंशेपवस्तुसिदिः। प्रवृत्तिनिमित्त. भेदेने काययत्तित्वं हि सामामाधिकरण्यम् । तत्र सत्यतामादि. पदमुरुषार्थैर्गुणैस्तत्तद्गुणपियाकारमत्पनीकाकारो एक. ।

·- श्रीभाष्ये- स्मिानेधार्थ पदामा प्रयतो निमितभेदेोऽवश्याअयणीयः । इयोस्तु विशेषः, एकस्मिन् पक्षे पदानां भुख्याता, अपर- स्मिंश्च सेपां लशया । न पासानादीमा प्रत्यनीकता वस्तुस्था रूपमेष, एफेमेघ पदेन स्वरूपं प्रतिपक्षमिति पदान्तरमयोग- पथ्यो । तथा सति सामानाधिकरयपासिद्विश्ष, एकस्मिन् वस्तुनि वर्तमानानां पदानां निमिताभेदानानपणात । न चैक स्यैवार्यस्य विशेषगभेदेन विशिष्टताभेदादनेकार्थत्वं पदानां सामानाधिकरणयाविरोधि, एकस्यैष बस्सुनोग्नेकविशेषणवि- शिरतातिपदिनपरत्यास्तामानाधिक्षरययस्य । भिमप्रवृत्ति निमित्तानां शब्दरमामेकस्मिन्नर्थ पत्तिः सामनाधिकररयमिति- हि शाब्दिकालापहम् "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यत्रायद्वितीय. पदं गुणोऽपि राद्विती(१) यता म सहते । अतः सर्धशाखाम- स्पान्यायेन कारणषापागामद्वितीयवस्तुप्रतिपादनपरत्वमभ्यु- पगमनीयम् । कारणतयेपलक्षितस्याद्वितीयस्प ब्रह्मणो लप. जमिदमुपले "सत्यं शाममनन्तं ग्रहल"इति । अतो लिखत. यिषित नल निर्गुणमेष, अन्यथा गिगुणं निराममित्यादि सिर्विरोधश्चेति, तदनुपपत्र, लगदुपादानप प्रलसः स्वध्यति. रिताधिष्ठात्रन्तरनिधारणेन विधिनशक्तियोगप्रतिपादन परत्या- दद्वितीपपदस्प तव विचित्रशस्तियोगमवावगमयति "सदेत पहु स्पांप्रनायेय"इति, "ततेसजत"इत्यादि। अविशेषेणाद्वितीयमित्युक्त मिमित्तान्तरमाप्रनिषेधः कथं चायत सति चेत् । सिसाम्रण उपादानकारणत्वं "सदेय होम्वेदमय आसीत्" "एकमेव" इति प्रतिपादितम् । कारप. मिस्थामाध्येन धुद्विरयं निमित्तान्तरमिति सदेवाद्वितीयपदेन मिषिध्यत इत्यवगम्यते । सर्धनिषेधे हि स्वाभ्युपगतारिसमा. पपिपिता मित्यत्मादपरच निषिद्धाः स्युः । सर्वसाप्रत्यय- प्यापश्चाप्र भवता विपरीतकला, सर्पशाखा कारणान्धयिनां सत्यादीनां गुणानामनोपसहारहेतुवात् । वाक्यरचनावादमि "सत्यं शानमनात प्रम" इत्यनेन सवि. शेपमेष प्रतिपाद्यताति विधायते । नच निणु पयायविरो- पः, प्रारुपयगुणविषपस्यात् तेषां "निगुणं निकल १ मजलीय मोति पुकारपाठ. - जातः कारण- ·- । प्रपमोऽध्यायः । ४३ भान्तम" स्यादीनाम् । सामाग्रस्वरूपधादिम्यापि श्रुतपो अक्षणा सामस्वरूपतामभिदधाति । ग तावता निधिशेषज्ञान- मात्रमेव तत्यं ज्ञातुरेय शामस्यरूपत्वात । जामस्वरूप. स्येय तस्य तानाश्रयत्व मणिधुमणिप्रदीपादिवत् युक्तमेवे. त्युक्तम् । शानृत्यमेव हि मर्याः अमयो बदन्ति "य: सर्वशः सावत्" "तदेतत" "सिय देव तेक्षते "स ऐसत लोहा सा"इति । "नित्यो नित्यानां घेतनश्धेतमतामेको घटना पा विदधाति कामानाम्" "Intr द्वावजावीशमीयो"। "तमीश्वराणां परमं महेश्वर तं देवताना परम देवतम् ॥ पति पतीना परमं परस्तात् विदाम दे भुवनेशमीयम् ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समराभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिपिविषैव प्रयते । स्वासाधिकी जानवलझियाः च ॥ "एप मारमाउपहत्तपाप्मा शिजही विमृत्युर्विशी. कोsविजियत्सापिपाम:" "सत्यकामः सत्यसलप" इ. त्याद्याः श्रुतपो जात्यप्रमुखान् कल्याणगुणान् भामस्व. रूपस्येव प्रक्षणः स्वाभाविकान् वदन्ति समस्तहे- पगुणविरदितता प। निगुणवाफ्यानां सगुणवाफ्पामांच विषयमपहतपास्मेत्याद्यपिपास इत्यम्तेन हेयगुणान्प्र. तिषिध्य सत्यकामः सत्यसंकल्प पति ब्रह्मणः कल्याणगुणान्, विदधतीयं श्रुतिरेय विविभक्तीति सगुणमिर्गुणधापपोधिरा- | धाभावादन्यतरस्य मिथ्याविषयताश्रयणमपि नाशनीयम् । "मीयाऽस्माद्वात: पयत" इत्यादिना प्रलगुणानारम्प"ते थे| थतम्" इत्यनुक्रमेण क्षेत्रमानन्दातिशयमुक्का "यतो वाचा निवर्तन्ते अमाय्य मनसा सह" ॥ "आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् इति अझणः कल्याणगुणा- नम्म्पमत्पादरेण पदतीयं श्रुतिः । "सानुते सर्वान्कामान् सह ग्रह्मणा विपश्चिता"इति ब्रह्मवेदनफलमवगमयद्वाक्यं परस्य विपश्चिता ग्रह्मणो गुणाननाय प्रवीति । विपश्चिता ·४४ श्रीमाप्ये- ब्रह्मणा मह सर्वान् कामानश्नुते, काम्यन्ते पति कामा फस्याणगुणाः मलणा सप सद्गुणान्मनश्नुत उत्पः । दहरविद्याप "तस्मिन्पदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्" इतित गुण- प्राधान्यं धतुं सहशब्दः फलापासमयः प्रकार "पघातुरस्मिन् लेाके पुरुषो भवति सपेतः प्रेत्य भवति"ति श्रुत्यैष सिद्धम् । “यस्पामतं तस्य मतम्" "भविजात विजा नताम्" तिलो जानाविषपत्त्यमुक्तमिति चेत् । "प्रलवि. दाप्नोति परमल्ल वेदनलेध सपति" इति चानामेक्षिाप- देशो त सात् । बसनेष स भवति भरा लेति येद चेत । मस्ति ब्रह्मति घेद सन्तमेनं सता विदुः इति लविषयतामासद्भावसद्ाावास्यामात्ममाशमारम- सत्तां च बदति । तो प्राविषयवेदनमेघापवाय मा श्रुतयो विदधति । घानं पोपासनात्मकम् । उपास्यं च प्रल सगुणमित्युक्तम् । "यतो धाचे नियर्तन्ते भप्राप्य मनसा राह"सि नलाउनन्तस्यापरिमितगुणस्य वामन परताय. दिति परिच्छेदायोयरवनवणेन प्रीतादिति ब्रह्मपरिच्छेद. HERaai महाविधातममतमित्युक्तम्, अपरिध्छिन्नत्वान् अन्यथा “पस्यामत तस्य मतम्" "विज्ञातम. विजामताम्" इति व्रलगा मनस्वविधातत्वषयनं सय विरु- यते । यत्तु "ल. दृष्टेण्टारं न मतेमन्तारम् इति श्रुतिः दृष्टेमसेव्यतिरिक्तद्रष्टार मन्तारं घ मतिषेधतीति, तर आगन्तुकधैतन्यगुणयोगितया जातुरमानस्वरूपसां फुतर्फ सिद्धां तपादमाम पश्यन मन्त्रीपा, अपि तु द्रष्टारं गन्तारमप्यास्मानं दृष्टिमतिरूपमेव पश्ये:"त्यभिदधातीति परिहतम् । अथवा एप्टेद्रटार, मतेमन्तारं जीवात्मान प्रति. विष्य पर्वभूतात्परात्माने परमात्मानमेवोपास्वेति क्यार्थ । अम्पपा "विज्ञातारमरे फेन विजानीयात्"त्या. दिशावत्यश्रुतिविरोधश्च । "आनन्दो प्रह"इत्यागन्दमात्रमेव ब्रह्मस्वरूपं प्रतीयत्त इनि यदुक्तम् तत् धानानपसनमणो भानं स्वरूपमिति बदतीति परिहतम् । घाममेष रानुकल- ब्रह्मणः मत्थान धा- ·प्रथमोऽध्यायः म पुगः भानन्द युध्यते, "विज्ञानमामन्दं प्रल" इस्पात दरूप मेय विज्ञानं मलत्यर्थः । मत एवं मत्रतामेकरमता शप शानस्वर पस्पेय मातृत्वमपि ग्रुतिशतसमपिगतः मित्युक्तम् । तद्वदेव “म एको प्रमाण सामन्दः" "मानन्द ग्रहण विद्वान्" त्यादिव्यतिरेकनिर्देशाप नानन्दमानं ग्राम, अपि त्यानन्दि । शारत्वमेय सामन्दिश्यम् । यदिवमुक्तम्, "यत्र हितमिव मयसिनेह नानास्ति किंग""मृत्याः स मृायुमास्नेति ॥ १६ मानेव पश्यनि" "यत्र स्परस मर्य- मारभवाभूतत्केन फं पश्येस"इति भेदनिषेधे यहुधा दृश्यत पति, तत् कृत्स्नस्य लगता घलकार्यत या नदन्तर्यामि- फतया च तदात्मकत्वेनयात्तत्मत्यमीफनानात्यं प्रतिपिध्यते, "या स्वां प्रजायेय"इति पहुभयनमल्पपूर्वकं घनको नानात्वं अतिमिद्ध प्रतिषिध्यत इति परिहतम् । नानात्वनि. धादिपमपरमार्थविषयेति चेत्, म, प्रत्यतादिमकलप्रमाणा नवगतमामात्यं दुरारोहं ग्रहणः प्रतिपाद्य तदेव याध्यत . त्युपास्पमिदम् । “यदा घेष एतस्मिन्नुपरमन्तरं कुरुते, भय मस्य भयं मयति"इति प्रलणि नानात्व पश्यता भपप्रा- प्तिरिति यदुक्तं, तसत्,"सर्वं खल्विदं ब्रह्म" "उजलानिति. शान्त सपाटीत"इति सन्नानात्वानुमाधागस्य शान्तिहेतुत्यो. पदेशात् । तथा हि सर्वस्य जगतः तदुत्पत्तिस्थितिठयमसया तदात्मकस्थानुसन्धानेनात्र शान्तिपिंधीयते । अतो यथा- स्थितदेवतिहमनुष्यस्थावरादिभेदमिन्नं जगत् प्रलात्मकमि. स्पनुमन्धानस्य शान्तिहेतुतयामपप्राप्तिहेतुत्वेन न यहेतु. स्वासनः । एवं तहिं "अप तप्पं यं यति" इति फिमुच्यते- इदमुच्यते "पदा विप एतस्मिन्न दृश्येऽनात्म्पेनिरुक्त नि. लयेयं प्रतिष्ठां विन्दते, अय सोऽभपडतो भयति"त्पमयमा. तिहेतुत्वेन ब्रह्मणि या प्रतिष्ठाभिहिता तस्या विच्छेदे भयं भवतीति । यथोक्त महर्षिभिः । "पन्मुहूतं तणं वापि यामुदेवो न पिम्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा धान्तिः सा च विकिपा" ॥ इत्यादि । ब्रह्मणि प्रतिष्ठाया अन्तरमवकाशी विच्छेद एवं ॥

·ग्रीमाच्य- . गदुम्, “म स्यामपि"इति मविपरपितं मोति यक्ष्यतीति, तदा । सविशेपं द्रलेत्पेष हिसर यक्ष्यति । "माया- मात्र तु"तिच स्थानानामप्यांना जागरितायस्था पानुभूतप. दार्यवैधायया मायामाप्रत्यमुहात इति जागरितावस्थाऽनुभूता. गानिय पारमार्थित्यमेव वक्ष्यति ।। स्मृतिगणपोरपि मिविशेषणामाग्रमेव परमार्पोय. दपारमार्थिकमिति प्रतीयत इति यदभिहितं, तदमत, "यो मामजमनादिं च येति लोकमहेश्वरम् । मत्स्थानि सभ मानि म अहं तप्यस्थितः ।। मन मास्यानि भूसानि पश्य मे योगमेश्वरम् । भूतभरमा भूतस्यो ममाम्मा भूतधायनः ॥ मद कारजस्म लगतः प्रभवः प्रलयस्तथा। मत्तः परतरं माम्यत्किचिदरित घमण्जय ॥ मपि ममिदं प्रोत सूत्रे मणिगणापक्ष । विटभ्याइमिदं करसमेकांशेन स्थित जगत ।। छतमः पुरुपस्त्यन्य: परमात्मेत्युदाहसः । यो लोकत्रयमाधिश्य विभश्यव्यय ईश्वरः। यस्मात् क्षरमतीऽहमारादपि चोत्तमः । प्रतास्मि ले। येदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" ॥ "स सर्वभूतप्रकृतिं विकारान् गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः। मतीतसर्यावरणाखिलारमा सेनास्तृतं पद्भुधनान्तराले ॥ समस्तफल्याणगुणात्मकोऽसी स्वशक्तिलेशोधृतभूतमर्गः । इच्छाग्रहीताभितारुदेवः मंसाधिताशेषजगद्वितोऽसी ॥ जेपलेश्वर्यमामोधसुधीर्यशक्तपादिगुणेकराशिः। परः पराणां मछला न पन ले शादपः सन्ति परा(१)परेशे। स ईश्वरो पष्टिसमष्टिरूपोपक्तस्वरुपः प्रकटस्वरूपः। सर्वेश्वरः सर्वदूक सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वरायः ।। संजायते येन तदस्तदोपं शुद्ध पर निर्मठमेकरूपम् । सदृश्यते चायधिगम्यते वा मन शाममजाममतोऽन्यदु कम ॥ शुद्धे महाविन्यास्ये परे ब्रह्मणि शब्दिते । (१) परापरेशे इति पाठातरम् ।

·प्रथमोऽध्यायः ४५ मैत्रेय भगयध्वन्दः सर्वकारणकारणे । संमतति तथा तो भकारोऽपंढयान्यितः । नेता गगयिता या महाराघलथा मुने । ऐश्वर्यस सनग्रस्य धीर्यस्य यशसः प्रियः । शालाग्ययोश्चन पगणां भग एतीरणा॥ यसनित तत्र भूतानि भवात्मन्यमिवात्मनि । सच भूसेजशेषेषु यारार्थस्ततोऽध्ययः ।। भामशक्तियोश्चर्यधार्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छन्दयाच्यागि विना हेयैर्गुणादिभिः । एपमेव महादो मैत्रेय भगवानिति । परमालमतस्प पासदेवस्य मान्यगः ।। स्त्र पूज्यपदाक्तिपरिमायासमस्थितः ।। शब्दोग्य नोपचारेण धन्यत्र धुपचारतः ॥ समस्ताः गफयश्यता नप पत्र प्रतिष्ठिताः। तद्विश्वपाप्य रूपम्पटुरेमहत् ।। समरनशक्तिरूपाणि तत् फरोति जनेश्वर । देवतियङ्मनुप्यास्याचेटायन्ति स्थलोलयां ॥ गलामुपफाराय न मा कर्ममिमित्तमा। चेष्टा तपाप्रमेयस्य व्याविन्यपाहतारिमका ।। एवंप्रकारममलं नित्यं ठपापकमामयम् । समस्तहेयरहितं विप्यावास्यं परमं पदम् ।। परः पराणां परमः परमात्मात्ममंस्पितः । रूपमर्यादिनिर्देशविशेषणपियर्जितः । अपक्षयधिमाशाम्यां परिणामर्दिनन्मभिः । पर्जितः शष्यते वक्तुं यः सदानीति केवलम् ॥ सवासा समस्तं च यमत्यति च यतः । सतत वायुदेवेति विद्वद्धिः परिपम्पते ॥ तद् प्रल परमं नित्यमणमक्षरमठपयम् । एकस्वरूपं च सदा ध्यानावाच निर्मलम् ॥ सदेव सर्वमेवेतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरुपयत् ।

·योभाध्ये-- ४ तथा पुरुषरूपेण फारूपेण च स्थितम् ॥ प्रतियां मया रुपाता व्यताध्यक्तस्वमपिणी। पुरुषश्चाप्युभायेती लोय ते परमात्मनि ॥ परमात्मा ५ सधैयामाधारः परमेश्वरः । विष्णुगामा स घेदेषु वेदान्तेषु ध गीयते ।। द्वे रूपे प्रलणस्तस्य मृतं चाममेव च । राक्षरस्वरूपे ते सर्व स्पिते ॥ मक्षरं तत् पर प्रल तरः सर्वमिदं जगत् । एफदेशस्थितस्याग्नेज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा ॥ परस्य माणः शक्तिरतयेदमखिल जगत् । विष्णुशक्तिः परा मोक्ता क्षेत्रज्ञारुया तथाऽपरा ॥ अविद्यार्मसंशाउन्या तृतीया शक्तिरिष्यते । पपा क्षेत्रतक्तिः सा येष्टिता नप सर्घगा । संसारतापामखिलानवामोत्यतिसंततान् । तथा तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रासंगिता ॥ भर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते । प्रधान व पुमाश्चैव भवभूतात्मभूतया ।। विष्णु शयत्या महायुद्धे वृता संघपमिला। तया सद पृथग्भावकारणं संश्रयस्प च ।। यथा सस्ता जले वाता विभर्ति कणिकाशतम् । शक्तिः सामि तथा धिणे. प्रधामपुरुपातममः ॥ तदेतदक्षय नित्यं जगत् मुनिवराखिलम् । माविर्भावतिरोभावजन्ममाधिकरपयत् ।। इत्यादिगा पर ब्रल स्वायत्त एध निरस्तनिधिलदोषाधं सम- | स्तकल्याणगुणात्मकं लगदुत्पत्तिस्थिसिसहारान्तःप्रवेशनियम. गादिखील प्रतिपाद्य कृत्स्नस्य चिदचिद्वस्तुनः सर्वावस्था. वस्थितस्य पारमार्थिकस्यैव परस्य ब्रह्मणः शरीरतपा रूपत्य शरीररूपतन्यशक्तिविभूत्यादिशब्दस्तयाबदासा ·प्रथमोऽध्यायः ।। नाधिकरययेन चाभिधाय तद्विभूतिभूतिभूतस्य चिद्वस्तुगा स्वरूपेशावस्थितिमचिन्मियतया क्षेत्रतरूपेश स्थितिं धोक्त्या क्षेत्रमावस्थायां पुग्यपापात्मककर्मपाविद्यावेष्टितत्वेन स्था- भाषिकसानरूपत्वानुमंधानमचिद्रूपाकारतयाग्नुसन्धानं ध प्रतिपादितमिति पर ग्रल्ल सविशेषम् । तद्विभूनिभूतं च जगदपि पारमार्थिकमेवेति जायते । "प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यत्र देवमनु- प्यादिप्रकृतिपरिणामविशेषसंसष्टस्याप्यात्मनः स्वरूपं तद्गत. भेदरहितत्वेन तद्भेदवाधिदेवादिशब्दागेवरं ज्ञानसत्तैकलक्षणं स्वसवेचं योगयुङ्मनसो म गाधर इत्युच्यत इत्यनेन न प्रपचापलापः । कर्थमिदपगम्यत इति । तदुच्यते, अस्मिन् | प्रकरणे संसारकभेषजतया योगमभिधाय योगावयवान् प्रत्या- पारपर्यन्तांश्चाभिधाय धारणासिद्ध्यर्थं शुभाश्रयं वक्त परस्य ग्रहण विध्याः शक्ति शब्दाभिधय रूपढयं भू मूर्तविभागेन प्रतिवाध वतीयशतिरूपकर्माख्याधिद्यावेष्टितमचिद्विशिष्ट क्षे. असं मृतरुपषिमागं भावनात्रयान्वयादशुममित्युक्त्या द्विती- यस्य कर्मास्याविद्याविरहिणाऽचिद्वियुक्तस्य चाने काकारस्या- भूख्य विभागस्प निपतयोगिध्यतया योगयुमनसा- स्थत.शुद्विविरहाच शुमाश्रयत्वं प्रति.. पिघ्य परशक्तिरूपमिदममूर्समपरशक्तिरूप क्षेत्राख्यं मूती प परगंक्तिमपम्यात्मन: क्षेत्र नापत्तिहेतुभूतकृतीयशक्त्याख्या कर्मरूपाविद्या चेत्येतच्छक्तित्रयाश्रयो भगवदसाधारणम् "मा. दित्यवर्णम्"रत्यादिवेदान्तसिद्ध मूस्विरूपं शुमात्रय इत्युक्तम् । अत्र परिशुद्धात्मस्वरूपस्य शुभाश्यताईनहतां वक्तु प्रत्यस्त. मितभेदं यदित्याधुच्यते । तथा हि । "न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितु यतः । द्वितीय विष्णुसंधस्य योगिध्येय परं पदम् ॥ समस्ताः शत्तुयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । सद्विश्यरूपधैरुप्य रूपमन्यदरेमदत्" । इति च पदति । तथा धतुर्मुख(१)सनकादीनां जगदन्ततिना. (७) चतुषानन्दनादीनामिति पुस्तकानारपाठः । उनालम्बनतया ·, . ५ श्रीभाष्ये- मवीद्यावेष्टितत्वेन शुभाश्रयत्वामहंतामुका बद्धानामेय पश्चा- योगेनोद्नसोधानां स्वस्वरूपापसानी व स्वतःशुहिघिरहार भगवता शौनकेन शुमानयता निमिट्ठा "माब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तव्यवस्थिताः । प्राणिनः कर्मवानितसंगारवशर्शिनः ।। पतस्ततम ते ध्याने पानिनामुपकारकाः । विद्याऽन्तर्गताः मते हि संसारगोपाः । पश्चादुद्भूतबाधाश्च ध्यानेनैवोपकारकाः । नैसर्गिको वे बोधस्तेपामप्यन्यता यतः ॥ तस्मात्तदमयं ब्रह्म निसर्गादेव बोध पत्यादिना । परस्य ब्रह्मण: विष्णा: स्वरूप,म्यासाधारणमेव शुमाश्रय रस्युक्तम् । मतपत्र न भेदापलापः प्रतीयते । “ज्ञानस्वरूपम्" इत्यत्रापि ज्ञानव्यतिरिक्तार्यातस्य सत्स्नस्य न मिथ्यात्वं प्र. तिपाद्यते, मानस्वरूपात्मनो देवमनुप्याद्यर्षाकरियाघमासे धान्तिरित्येसायन्माषचनात । न हि शुक्रुिकाया रजततयाऽब- भासी भ्रान्तिरित्युक्ते जगति कृत्स्न रजतजाते मिथ्या भवति । जगद्माण सामामाधियारण्येनेक्यप्रतीतेनगो शामस्वरू- पस्याफोरता भ्रान्तिरित्युक्त मापसातस्य कृत्स्नस्य मि. घ्यायमुक्तं स्यादिति चेत् । तदमस्, सम्मिन् शास्त्रे परस्य ब्रह्मा विष्णानिरस्ताज्ञानादिनिखिलदीपगन्धस्य समस्तक स्याणगुणात्मक स्य महाविभूतः प्रतिपन्नतया तस्य भ्रातिदर्श- नाराभवात् । सामानाधिकरययेनेयमप्रतिपादनं च घाधासहम. पिण्ड पेपनातरमेयोपपादयिष्यते । भाग्यमपि श्लोको माघ स्वरूपस्य याधकः । तथा दि "यaar मानि भूतानि जायन्ते येन जाताननीयन्ति परप्रयात्यक्षिसंविशन्ति द्वि- शिशासस्य सद् प्रल"ति गजगन्मादिकारणं बल्लेत्यय- रिते सति "इतिहासपुराणाम्पा घेदं समुपएहयेत् । विपरपश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति' । रति शास्त्रेणास्पायस इतिहासपुराणायामुपएंह कापं. मिति जायते । सपएं हल माम विदितएरष्ठददगांव- ·अत्र प्रथमोऽध्यायः । योगमहिमसाक्षात्कृतवेदतवानाधाक्यः स्वागतयेदवाक्पा- यंकमीकरणन् । सकट शोगाऽनुगतस्प वाक्यार्थस्याल्पमाग. प्रवणाट् दुरवगमत्वेन तेन विना मिश्चयायोगात उपहणं दि कार्य मेय व पुलस्त्यपशिष्टधरमदानलघरदेघवापार- मार्य ज्ञानयता भगवतः पराशरात् .स्वागतवेदापरहणमि. उन् मैत्रेयः परिपाठ "महमिच्छामि धर्म श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत ... बभूध भूयश्व यथा महानाग मयिष्यति । यन्मय च जगद् ब्रह्मन् यतश्पैतेध्यराचरम्।। डोनमामोद्यपा यत्र लयमेष्यति यत्र ध"रत्यादिना, तस्वरूपविशेषतद्वितिभेदप्रकारतदाराधनस्यरुफल विशेषाश्च पृष्टाः । मलत्यसपविशेषप्रश्ने “यतश्चैतवापर- म्" इति निमित्तोपादानया: "पृष्टत्वात् "यन्नयनत्येत सृष्टिस्पितिठयफर्मभूतं. जगत् विमात्मानिति एष्ट, तस्य- चोप्तरं "जगच स" इति । इदं च तादात्म्यमन्तर्यामिरूपेणा स्मतया व्याप्तिकृतं न तु पाप्यम्पापकयोर्वस्त्यकृतं "यन्मयम्" इतिप्रश्नस्यारत्वात् "जगच स" इति सामाधा माधिकरपपस्य । यन्मयमिति मयटन विकारार्थः, प्रथमरन. वैपात । नापि प्राणमपादिवत स्वार्षिकः, "जगुच" इत्यु- तरानुपपत्तेः । सदा हि विष्णुरेवेत्युत्तरमाविष्यत । अतः प्राचुयोर्थ एवं "तत्प्रकृतवचने मयट्" इति मयट्,' कास्नं प लगत तच्छरीरतया तत्मपुरमेष !, सस्मात "समयम्"इत्यस्य प्रतिवधन "गाच-" पति सामानाधिकरण्यं जगहमणाः शरीरात्मभावनिमन्चन मिति निश्चीयते । अन्यथा निर्विशेष. घस्तुमतिपादनपरे शास्त्रेभ्युपगम्यमाने सर्वारयेतानि प्रश्नप्र- तिवचनानि न सङ्गच्छन्ते, तद्विवरणरूप कृत्स्नं च शास्त्रं न सङ्गच्यते । तथा हि सवि प्रपञ्चधर्मस्य किमधिष्टानमि- त्येवंतपस्पेकस्य प्रश्नस्य निर्विशेषतानमात्रमित्येघरूपमे- कमेवोत्तरं स्यात् । "जगच्च " इति जगद्ब्रह्मणोरेकगुष्प- त्यपरे च मागानाधिकरपये सत्यसंकल्पवादिगुणकतानता ·M - ५२. श्रीसाध्ये- निसिखोपात्यनीकता च ध्येत, सोशुभास्पदं च ग्रह सयेत् । प्रात्मशरीरभाष एवेदं सामामाधिकरण्यं मुख्य तमिति स्ाप्यते । बता "विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिमाशा जगतस्य जगध सा इतिशयहि शोकमर्थ "पर:, पराणामापारम्प -बिस्तर या परब्रह्मभत्तं भगवन्तं विध्यो स्वेनैध रूपेणापस्थितम् "धिकारायति श्लोफेन प्रथम प्रणम्य, तमेव हिरण्यगर्भ स्वावतारशररूपविमूर्तिप्रधानकोलक्षेत्रासमष्टिव्यष्टिरूपेणा- वस्थितं च नमस्कराति । तत्र "ज्ञानस्वरूपम्" इत्ययं श्लोकः क्षेत्रव्यष्टयात्मनाऽवस्थितस्य , परमात्मनः स्वमाषमाए । तस्मा गिर्विशेषषस्तुमतीति । यदि निर्विशेषशानरूप- नमामिछानभ्रमप्रतिपादनपर:शाख, तर्डि "निर्गुणगाप्रमेयस्य शुदस्याप्यमलारमनः । फर्थ सर्गादिफत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते" इति चौद्यम् शर्कपः सर्वभावानामधिनत्यज्ञानगोधराः । यतोता ब्रह्मणस्तांस्तु सर्गाद्या भावशक्तयः॥ भधम्ति तपतां श्रेष्ठ पायकस्य योष्णता"। प्रति परिहारस्य न घदते । तया हि सति ब्रह्मणो निर्गुणस्य | दार्थ सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो न पारामार्षिक: मॉन्तुि धांतिकल्पित इति चेपरिणारी स्पाताम्' । उत्पत्यादि मार्य , मत्वादिगुणेंयुक्ता परिपूर्णकर्मवश्येषु दृष्ठमिति सत्या. दिगुगारहितस्प परिपूर्तस्थाकर्मवश्यस्य कर्मसंन्धानहस्य कथं मादः परमभ्युपगम्गत इति चौध, दृष्ट कवि- (१)सजातीयस्य ब्रह्मणो ययादितस्वमावस्यैष जलादिविस- जातीयस्याम्पादेयादिशक्तियामवत् पर्वतिय प्र विरुध्यत इति परिहाः । "परमार्थस्यमयेक, पाद्यपि स्मस्यापारमाध्यं वदति, अपि तु नस्य तदात्मकतया. सद्यतिरेकेणापस्थितस्यापारमार्यम् । देवोपपादयति पिलातीयेति पाठामारम् ।

·प्रथमोऽध्यायः । ५३ "सवैष महिमा येन यसमेतञ्चराचरम्" इति, पेन त्वचेदं घराघरं याप्तम., प्रतस्त्वदात्मकमेवेदं मई. मिति पदन्यः कोऽविनास्तिम्, अत: समता त्वमेकः परमार्थ: । मत बदमुच्यते तयेष महिमा यो मर्पयासिरिति अन्य या तवेषा भ्रान्तिरिति वक्तव्यं, "लगतः 'पते त्यम्"इ- त्यादीनां लक्षमा स्यात्, लीलया महीमुद्धरती भगवती महावरहस्य स्तुतिप्रकरणविरोधश्च । यतः फट जगत् शानात्मना वयात्मतया व्यासत्वेन तव म(१)त, तस्मात् । त्वदात्मक वानुअसाधनयोगविरहिण एतत्केयलदेवमनुष्यादि- रूपपिति भ्रान्तिशानेन पश्यन्तीत्याह-"यदेतदृश्यत इति । न केधलं वस्तुतस्त्वदात्मक लगत् देवमनुष्याधात्मकमिति दर्श नमेष भ्रमः, जानाकाराणामारंमना देवमनुष्यावर्णकारत्वदर्शन भिम इत्याह-"HTRस्वरूपमसिलम्" इति। ये पुनर्बुद्धि- मन्ता जनस्वरूपात्मविदः सर्वस्य भगवदात्मकत्वानुमवसाध. भयोगयोग्यरिशुद्ध मनसश्च ते देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणामयि. शेपशरीररूपमिदमखिलं जगत् शरीरातिरिक्तनस्वरूपा. त्मक स्वरीरं पश्यन्तीत्याह--"ये तु मानविद"इति ! म म्पपा श्लोकानां गाय, पदानां लक्षणा, अर्थविरोधः, प्रकरणविरोध:, शास्त्रतात्पर्यविरोधश्च । "सस्यात्मपरदेहेषु भताप्येकमयम् इत्यन्त्र मध्यात्ममु जानकाकारतया ममानेपु सत्सु देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणामविशेषरूपपिण्डसंसर्गकृतमा इमसु देवाद्याकारेण द्वैतदर्शनमत्तथ्यमित्युध्यते, पिण्डगतमारमा गतमपि द्वैतं न प्रतिषिध्यते, देवमनुष्यादिविविधविचित्रपिण्डेय वर्तमानं सर्वमात्मवस्तु सममित्यर्थः, यो जगवता "शुनि चैव श्वपाकेर पण्डिताः समदर्शिनः" । इति " निपं हि समं व्रत इत्यादिपु, "तस्यात्मपरदेहेषु सतापिति देहातिरिक्त प्रस्तुनि स्थपरविभागस्योत्तत्वात "पद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि"इत्यत्रापि नात्मैक्यं प्रतीयते, यदि मत्तः परः कोऽप्यन्य इत्येकस्मिन्नर्थ परशब्दान्यशब्दयोः प्रयोगायोगात् । तत्र परशब्दः स्वध्यतिरिकामवचनः, अन्य (१) मूर्सिरिति पाठांतरम् । .

·१ ५४ । । - श्रीमाध्ये- शब्दस्तस्यापि जानकाकारत्यादम्याकारत्वप्रतिषेधार्थ । एत. दुत भवति, यदि गंव्यतिरिक्त फोरप्यात्मा भदाकारमूतधान. माकारादन्यासास्ति तदासमेवमाशाज्यञ्चान्याशाकार- इति शक्यते व्यपदेष्टुम् । न धमस्ति, मपा ज्ञानकाकार- त्वेन मनानंत्यादेवेति। "या र प्रविसेदेन"इत्यत्राप्याफारवेष- म्यमात्मना न स्वरुपकृतम्, अपितु देवादिपिगडप्रवेशक्तमित्यु. पदिश्यते, नात्यम् । दृष्टान्ते धानेकरन्प्रतिनां वाग्वंशाना म स्वरुपैयम्, प्रवि स्वाकारसाम्पमेध, तेषा वायत्त्वेनैकाका- राया रन्ध्रभेदुनिष्कारणरुता हि पंष्टनादिशाभेदः । एषमा- त्मना । देवादिमनाभेद । ममाप्यपार्थिवद्रव्याशभूतानां पदार्थाना तत्तद्पत्वेनैक्यमय ग स्वरूपैक्य, तथा धापरीया मामंशानामपि स्वरभेदेवर्जनीयः। "सेबस म च त्यम्" इति सर्वाल्ममा पूर्व पानाकार तच्छब्देन परासृश्य तत्सामाना- चिकरंगधेनाइत्वमित्यादीनामांना शानमेखाकार प्रत्युपसंह- रन् देवाधाकररभेदेनात्मसु भेदमेह परित्यजेत्याह । अन्यथा देहायतिरिक्तोपदेश्यस्वरूपोह त्व सर्वमेतदात्मस्वरूपमिप्ति भेदनिर्देश'न घटते । अहंत्वमादिशब्दानामुपलक्ष्येण सर्व मेतदात्मस्वरूपमित्यनेन सामानाधिकरणपादुपलक्षणत्वमपि न सङ्गच्छते । सेपि योपदेशमकरोदित्याह-"सत्याग भेदं परमार्थदृष्टि" इति । कुतश्चैप निर्णय इति चेत् । देहात्मवि- | वेकविषयत्वादुपदेशस्य, ताप "पिण्ड पथग यतः पुसः शिरःपाण्यादिक्षण"। इति प्रामा। "विभेदजनके ज्ञान"इति च नात्मस्थ. पेयपर, नापि जीवपरयो. छात्मस्वरुपयमुकरीत्या गिपिन । जीवपरमारपि स्पैक्यं देवात्मनोरियन धंभ पति, तथा च श्रुति ---"हा सुपर्णा स्युजा सखया समागं वृक्षं परिषस्वजाते, तयारन्यः पिप्पल स्वाध्यममनन्योऽसिपा- कशीति" पियन्ती मुकृतस्य लेके गुहां प्रविष्टी यरमे पराद्ध्ये, छायासपी प्रक्दिो दन्ति पञ्चमया ये प एणाधिपता., "शन्त प्रविष्ट शास्ता जनाना सर्वात्मा" इत्याar अस्मिन्नपि शास्त्रे च । . .

·मंघमोध्यायः श 4 . "स बंभूनप्रकृति विकारान् गुणादिदोपांश्च मुने व्यतीत: अतीतमर्यावरणोऽखिलात्मा तेनास्वतं स बनानागले ॥ समस्तल्यापगुणात्मकोसी पर पराणां एफला म यत्र । शादयः मन्ति परांवरेशे। अविद्याकर्मसजान्या तृतीया शक्तिरिष्यते । पया क्षेत्रमशक्तितः मा वेष्टिता नृप सर्वगा" ॥ इति भेदथ्यपदेशात्, “उभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते" "भेद- उपपदेशाच्चान्य:" "प्रधिकं तु भेदनिर्देशात्" इत्यादिषु सूत्रेषु घ" आत्मनि तिष्ठनात्मनेरन्तरी यमात्मा न चेद यस्यात्मा शरीरं य मात्मानमातरो समपति" माशेमागमा सम्प- रिक्षत:" "प्रानामनाउन्धारदः' इत्यादिमिरुभयोरन्या- न्यप्रत्पनीकाकारेण स्वरूपनिर्णयात । नापि साधनानुष्ठानेन निर्मुक्ताविद्यस्प परेण स्यरूपैक्पसम्भवः, अविद्याश्रयत्वयो- ग्यस्य तदनहत्यासम्मयात् । यधारतम्- परमात्मात्मनायोगः परमार्थ इसीप्यते । मिथ्येतदन्यद्रष्यं हि मेति तद्व्यतां यतः । इति। मुक्तस्य तु तदुर्मसापतिरेवेति भगवद्गीतायामुक्तम्। पदंशानुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सगैऽपि नापजायते मलये न व्ययन्ति: ॥ इति । इदापि शात्मनावं मयत्येम तद्ब्रह्म ध्यापिन मुने । धिकार्यमात्मनः शक्त्या लाहमाकर्यको यथा । इति ।। प्रात्मभावमात्मनः स्थमायम् । न या कर्यक्रस्यरूपाप- सिराकृष्यमाणस्य । क्ष्यति च "जगद्व्यापारयज प्रकर- बादमविदितत्वाच्च" "भागमात्रमाम्पनिङ्गाम" "मुक्कोपसूप्य- व्यपदेशाच" इति। वृत्ति(रपि • "जगद्व्यापारवर्ग समाना ज्योतिषा" इति द्रयि(२)उभाष्यकारश्च"देवतमायुज्यादगरीर १ौधायनमहर्षिणीता। २ पिसापा: माघीना विशिष्टाद्वामानुपापिनो येषां मतं माहूरण्याख्यामु यो वृत्तिकृयामिय पचिर पराझियो । 1 .

·- श्रीमाये- स्थापि 'देवतावत्सर्वार्थ मिद्विः स्यात"त्याह । श्रुतयश्च " महात्मानमनुविद्य ब्रज़न्त्येतांश्च सत्यान्कामान्, तेषां रार्थेषु लोकेषु कामधारी भवति" "ब्रह्मविदामोति परम्" "मोऽश्नुते मर्वान् कामान् मह ब्रह्म गाा विपश्चिता"इति, "एतमिन्दमयमात्मानमुपमतम्य, इमाल्लोकान् कामानीका. मरूप्यमुसन्धरम्" "म तत्र पति" "रमो धै मः, रस छवार्य | Asमन्दी अधति" "पधा नद्यः स्पन्दमानाः समुद्रऽस्तं गान्ति नामरूपे विहाय, तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परा- स्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्" "तदा विद्वान् पयपापे विधूय निरजना परम साम्यमुपैति इत्याद्याः । परविद्यासु सर्यास सगुणमेव प्रलोपास्य, फल चैकरूपमेव । अतो विद्याविकल्प पति सूत्रकारेणैव "मान्दादयः' प्रधानस्य' "विकल्पोषि- | शिष्टफलत्वात्" इत्यादिपूक्तम् । धाक्ष्यकारेण च सगुणस्यैवा. पास्यत्व विद्याविकरूपश्योक्तः "युक्त सद्गुणोपासनात्" इति । भाग्यकता पाख्यातं च "यद्यपि सच्चित्तः"इत्यादिना "नल वेदवलेष सति इत्यत्रापि "नामयाद्विमुक्तः परा- स्पर पुरुषमुपैति दिव्यं" "निरञ्जनः पाम साम्पमुपैति पर ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन सुपेणामिनिष्पद्य, इत्यादिमिरे- कार्यात प्राकृतनामरूपाम्पा विनिमुक्तस्य मिरस्ततत्रुतभ- दस्य जानकाकारतया ब्रह्मप्रकारताच्यते । प्रकारक्ये च तस्व. व्यवहारो मुख्य एष, यघा सेयं गारिति । अत्रापि विज्ञान प्रापक माये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ परब्रह्मध्यानादात्मां परब्रह्मयत प्रक्षीणाशेपसावनः कर्म. मायनान भावनेोभयभावनेतिभावनात्रयरहितः प्रापपीय इत्यभिधाय क्षेत्रतः करणी शानं करणं नस्य बैद्विज । निष्पाद्य मुक्तिकार्य वै कृतकृत्यं निवर्तयेत् ।। इति करणस्य परब्रह्मध्यानरूपस्य प्रक्षीणाशेषमापनात्मस्वरूप प्राप्त्या कृतकृत्यत्वेन नितिवचनाद् पायल्सियनुष्ठेयमित्युका १ वापकारच विवाचार्यादपि प्राचीनी विशिष्टाद्वैतवादी हनामा मषिद्धः।

·- "दावमावमापनस्तदाऽसी परमात्मना। मयत्यमेदी भेदश्च तस्याचानकतो भवेत पति मुक्तस्य स्वरूपमा । तदायो ब्रह्मणो भावः स्खमावः, न तु स्वरूपैक्पं, "सद्भावनावमापन इति द्वितीय- भाषशदानम्वयात्पूर्षाक्तार्थविरोधाच । यत् ब्रह्मणः प्रवीणा- शेषनावनत्वं तदापतितावावापत्तिः, यदेवमापत तदाग्य परमात्मनाभेदी अधति भेदरहितो भवति । जानेकाकारतया परमात्मनेकमफारस्यास्य सस्मादेदा देवादिरूपः, तदभ्धयोस्य फर्मरू पाजाममूषः, न स्वरूपंरुतः । स तु देवादिभेदः,परनाल- ध्यानेन भूजभूतावानरूपे कर्मणि विनष्ट हेस्वभावानिवर्तत इत्पभेदी भवति । यथोक्तम्- "एकस्वरूपभेदस्तु घायफर्मप्रवत्तिनः । देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येयापरयो हिस:"पति। एतदेव विवृणोति- "विभेदजनके जाने नाशमात्यन्तिकंगते। मात्मनो ग्रहगो भेदमसन्तकः करिष्यति" ॥ इति । विधिपो भेदो विभेदः देवतियङ्मनुप्यत्याधरात्मकः ।, यथोक्तं शौनकेगापि- "चतुर्धियो विभेदोग्यं मिथ्याजाननियन्धनः" इति । भारममि विधानस्वरूपे देवादिरूपविविधभेदस्तुभूतकामा- ख्याशाने परब्रह्मध्यानेनात्पन्तिकं नाङ्गते सति हेत्यमावादसन्तं परस्माइलण भात्मनो देवादिरूपभेदं यः करिष्यतीत्यर्थः । "अविद्या कर्मचान्या" इत्यत्रैमोक्तम् । क्षेत्र चापि मां विद्धि" इस्पादिनान्तपा मिरुपेण सर्वश्यात्मतयेष्याभिधानम् । अन्यथा "सरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोग्तर उच्यते । उत्तमःपुरुपस्टवन्य" इत्यादिति विरोषः अन्तयों मितपेण भयेपामात्मत्वंतत्रेय भगवताभिहितम् । "ईश्यरः सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । "सर्वस्प चाहदि सपिविष्ट" इति च ॥ "महमारमा गुडाकेश सर्वभूतायस्थितः ।

·श्रीमाप्ये- इति च। तदेवोध्यो-भूतशदो घाटमपर्यन्तदेशवधनः। यतः सर्वेषामयमात्मा तत एव सर्षेषां तच्छरीरतया पुगव- स्थान मतिपिपते, " तदति विना यस्यात्" | पति भगद्विभूत्युपसंहारश्चापमिति तथैवाभ्युपगन्तव्यम् । तत पदमुच्यते- "यद्यविभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। Job, तत्तदेवावगच्छत्वं मम तेजोसम्मवम् ॥ विष्टम्याहमिदं करस्नमेकांशेन स्पिती जगत" ॥ इति । 'जत शास्त्रमा निर्विशेषवस्तुपतिपादनमस्ति, नाप्यर्थजातस्य धान्तत्वप्रतिपादन, नापि चिदचिदीश्वराणा स्वरूपभेदनिषेषः । यिदप्युच्यते-निर्विशेये स्वयमकाशे वस्तुनि दोपपरिक- ल्पितमीशशितृत्वाद्यनन्तविकल्पं सर्व जगत, दीपश्च स्वरूप- तिरोधानविविधविचित्रविक्षेपकरी सदसदनिर्वचनीयानाद्य- विद्या, साधावश्यमभ्युपगमनीया। “मनृतेन हि प्रत्यढा" इत्यादिभिः श्रुतितिव्रह्मणः लस्वमस्यादिवापसामानाधिकर- गयावगतजीवेश्यानुपपत्त्या प। सा तु न सती धान्तियापयोर- योगास, नाप्यसती ख्यातिषाधयोश्चायोगात, मत कोटि- द्वयविनिर्मुक्तयमविद्येति तत्वविद इति । तदयुक्त, साहि किमाश्रित्य धर्म जनयतीति वक्तव्यम् । न तावज्जीवमाश्रित्प, भविद्यापरिकल्पितरवाजजीवभावस्य । नापि ब्रह्मानित्य, तस्य स्वयंप्रकाशलानरूपत्वेनाविद्याविरोधिश्वात् । मा हि जानयाध्यामिमता। "जानरूपं पर ब्रल तन्निवत्यं मृषात्मकम् । मशान घेत तिरस्कुर्यात्क प्रभुस्तन्निवत ने ॥ शान ब्रह्मेति चेद् धानमानस्य निवसका । ब्रह्मवत् तत्मकाशत्वाचदपि स्वनिवर्तकम् ॥ चान ब्रह्मति विज्ञानमस्ति चेत्स्पात्प्रमेयता । ब्रह्मणोग्ननुभूतित्व त्वदुक्त्येष प्रसयते" । मामस्वरूप ब्रह्मति जान तस्यामविद्याया बाधक न स्वरूप- भूत जानमिनि चेत्, म, उत्तयोरपि बलस्वरूपप्रकावे सत्य न्यतरस्पाविद्याविरोधिस्वमन्यत्तरस्य नेति विशेपानवगमात् । - ·प्रथमोऽध्यायः । ५९ एतदुक्त' यति, जानस्वरूपं प्रातत्यनेन मानेन प्रमणि या स्वभावोग्यगम्यते, सब्रह्मणः स्वयंमकांशस्वेन स्वयमेव मफा. शत इत्पयिद्याविरोधित्ये न फरिषद्विशेषः स्वरूपातद्विषयता- नयोरिति । किंचानुवरूपस्य ब्रमणोऽनुभवान्तराननुमाय: त्वेनसतो न तद्विपयज्ञानमस्ति । मतो याममानविरोधि चेत्, स्वपमेघ विरोधि भवतीति' नासा ब्रह्मानयत्ययः । शुक्तपादयस्तु स्ययापारम्यप्रकाशे स्वयमसमर्थाः स्थापानावि. रोधिनस्तनिवर्तने चहानान्तरमपेवन्ते, प्रल तु स्वानुभवासि. हस्ययापारम्पमिति स्याजानविरोध्येष तत एव मिधर्तकान्तरं चनापेक्षते । भयोध्येत याव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्यंशानमधा. नविरोधीति । न, इदं ब्रह्मण्यतिरिक्तमिथ्यास्यपानं किं ब्रह्म- पायात्म्यामानविरोधि, उस प्रपञ्चसत्यत्यरूपालादविरोधीति थियेचनीयम् । न तावत् प्रलयापारम्पाधानविरोधि, मतद्विप यत्वात । पानाजानयोरेफविषयत्वेन हि विरोधः, प्रपञ्चमिपाः त्वमा तत्सत्पत्यरूपातानेन विरुद्धयते, तेन प्रपञ्च सत्यत्वरूपा- शानमेव धाधितमिति ब्रह्मस्वरूपाशानं तिष्ठत्येव । प्रस्तस्यरू पाजानं नाम तस्य ' सद्वितीयत्वमेव । तत्तु तद्व्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वतानेन निवृत्तम । स्वरूपं तु स्यानुभयमिह मिति घेत् । न, ग्रामणोऽद्वितीयत्वं स्वरूपं स्वानुभवसिद्धमिति तद्वि- रोधि सद्वितीयत्यरूपाशानं तद्वापश्च न स्याताम् । अद्विती. यत्वं धर्म इति चेत् । 'म, अनुमषरूपस्य ब्रह्मणोग्नुमाव्यधर्म- विरहस्य भवतधोपपादितस्यात् । मतो ज्ञानस्यरूपस्य लणो विरोधादेव नातागायत्वम्। किंधाविद्यया प्रकाशकस्वरूप ग्रल तिरोहितमिति बदता स्वरूपमाश एवोकः स्यात् । प्रक्षा- शतिरोधानं नाम प्रकाशोत्यत्तिप्रतिबन्धो या विद्यमानस्य विनाशो घा, प्रकाशस्यानुत्पाद्यत्याम्युपगमेन प्रकाशतिरी- धानं मफाशनाश एका प्रपि च निर्विपया गिराश्रया'च स्वप्रकाशेयमनुभूति; स्वाश्रयदोपवादमन्तात्रयममन्त विषयमा- स्मानमनुभवतीत्यत्र किमयं स्थाश्रयदोपः परमार्थता; सत्तापरमार्थमत इति विधेचनीयम् । न तात्परमार्थः, माभ्युपगमात् । नाप्य परमार्थः, तथा हि पति ट्रष्ट वेन या दृश्यत्येन का दृशिश्वेग वायुपगमनीयः . - ·- ६० श्रीमाध्ये- नाबद् दधिः, दूणिस्वरूप दागम्युपगमात् । चमाधिष्ठान- भूतापास्तु साक्षादृशेर्माध्यमिकपक्षप्र सोनापारमार्थ्यानभ्युप. गमाच द्रष्दष्टूश्ययोस्तदवच्छिनाया दुशेश्च काल्पनिकत्वेन मूलदीपान्तरापेक्षयाउनवस्या स्यात् । अथैतस्परिजिहीया परमार्थसत्यनुभूतिरेय ब्रह्मास्वरूपा दोष इति चेत् । अलैष चदोषः, प्रपञ्चदर्शनस्यैव तन्मुख स्यात, किं प्रपञ्चतुल्याविद्या- स्तरकल्पनेन । ब्रह्मणो दोषत्वे सति तस्य नित्यत्वेनानिमी- सश्च सात । श्रतो यावत् ब्रह्मव्यतिरिक्तपारमार्थिकदोपाम. म्युपगमोन तावत् धान्तिपपादिता सषसि । मनिर्वधनीयत्वं च किमभिप्रेतम् । सदसद्विलक्षणत्वमिति चेत्, तथापिघस्य वस्तुमा प्रमाणशून्यत्वेनानियधनीयतैव स्यात् । एतदुक्त भवति मर्थ शिवस्तुगात प्रतीतिज्यवस्थाप्यं, सर्वा च प्रतीति. सद- पदाकारा, सदसदाकारायाः प्रतीतेः सदसद्विलक्षणं विषय इत्य भ्युपगम्यमाने सर्वेसर्वप्रतीतेविषयः स्यादिति ॥ अप स्पादस्तुरूवरूपतिरोधामकमान्तरयाशपविधि. चाचासोपादानं सदमदनिर्वचनीयमविद्यानामादिपदनाध्य वस्तुपापात्म्यतामनिवस्य भानप्रागमायातिरेकेण भावरूपमेय किचिवस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रतीयते । तदुपहितालोपादा- मरचाधिकारे धिन्मात्रयषि तेमेष सिरोहितस्वरूपे प्रत्यगा. स्मन्पहारतानाच्यविभागकपोयामः । तस्यैवावस्थाविशेपे जाध्यासपे जगति जानयाध्यसपरजतादिवस्तुतज्ज्ञानरूपी- ज्यासोऽपि जायते । सस्य मिथ्याम्पस्य तदुपादामस्य । मिथ्याभूतस्यार्थस्य मिथ्याभूतमेव कारण भवितुमर्हतीति हेतु. बलादपमम्पते । कारणाचामविषयं प्रत्यक्ष तावदहमको माम- न्यं च मामामीत्यपरोक्षावमास. अयन्तु म जाममागाव- विषयः। स हि पष्ठप्रमाणगोपरः सय ११ मुखीतिवदपरो। मसाप प्रत्यक्षलवायुपगमेरप्यपमनुभयो नारममि जानामाष. विषयः, अनुभवोलायामपि ज्ञानस विद्यमानत्वास, मविद्यमा. नत्वे शानामावप्रतीत्यनुपपत्तश्च । एतदुक्त भवति, त्पस्सिननुमोऽहमित्यात्मनोगमावधर्मितया जामस्य प्रतियोगिताकातिरस्ति वानवा मस्ति घेत, विरोधादेव मानामावामुमासम्भवः । नो पेस, पर्मिप्रतियोगिताना अहम ·प्रथमोपायः। . सपेक्षा जानामाषानुमयः पुतरां न भवति । खानामाव- स्थानुमेपत्येऽमावास्यप्रमाणविषयत्वे घेयमनुपपत्तिः ममाना। मस्यामानस्प नायरूपत्वे घर्मिप्रतियोगितानमद्धायेऽपि विरोधामावादयमनुभयो भावरूपाधानविषय एषाम्युपगन्तव्य इति । ननु च भावरूपमशान बस्तुपापात्म्यावसामरूपेण साचितन्येन विरुध्यते । मेषम् । साक्षिपेतन्यं न यस्तुयाया- रम्पविषपमपि त्वज्ञानविषयम् । अन्यथा मिथ्यार्थावभासानुप. पत्तेः। न जानविपयेण धानेनाजानं निवर्तत इति नबिरोधः। ननु चेदं भावरूपमध्यज्ञानं विपयविशेपव्यापत्तमेय साक्षित. भ्यस्य विषयो भवति, स विषयः प्रमाणानधीनसिद्धिरिति कथमिव सारितन्येनामदर्थध्यायत्तमज्ञान विषयोनिपते । मेष दोषः, सर्यमेष वस्तुगातं ज्ञासतया साततया या माधि. चैतन्यस्य विषयमूतम् । तत्र गहरवेग ज्ञाततया सिध्पत एष प्रमाणपवधानापेता । मजस्य तु प्रत्यग्यस्तुनः स्वयंसिध्यता न प्रमाणध्ययपानापेक्षेति सदेयाशानस्य व्यावतफावेनावमामो युज्यते । तस्मान्यायोवाहितेन प्रत्यक्षेण भाषरूपमेवातान प्रतीयते । तदिदं भावरूपमनानगनुमानेमापि सिध्यति, विधा दाच्यामितं प्रमाणानं स्वप्रागमायव्यतिरिक्तस्थविषयावरण. स्वनिवर्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वक्षम्, अप्रकाशितार्यप्रकाशश- स्यात्, अन्धकारे अपमारपम्मदीपावदिति । भालेोकामा- घमात्रं या रूपदर्शनामावमान या तमो ग Fध्यम । तत्कथं प्रायरूपाशानसाधने निदर्शनतयोपनपस्यते तम इति घेत । उच्यते, यहुलत्यधिरउवाद्यषस्थायोगेन रूपबत्तया बोपलब्धे. ईपान्तरमेव तम प्रति मिरषद्यगिति || अन्नोऽपते, अमिनो मामायं च न जानामीत्यत्रोपप. तिसहितेन केवच प्रत्यक्षेण न पायरुपमहानं प्रतीयते । यस्तु जाममागमापतिपयत्धे विरोघ उक्त, स हि भाषरूपा सानापि तुल्पः । विषयस्येमाश्रयधामस्वेन चाज्ञानस्य व्यापरी- फत्तपा प्रत्पगर्थः प्रतिपन्नोऽप्रतिपनो वा । प्रतिपनश्चेत्, सारस्वरूपज्ञाननिवार्य तदक्षानं तस्मिन् प्रतिपने कमिष ति. ठति । मप्रतिपनश्चेत, व्यावर्तकाश्रयविषयतानशून्यमानानं बयमनुभयेत । मप विशदस्वरूपाक्षमासोपतानविरोधी, वि.

·श्रीमाष्ये- शदस्वरूपं तु प्रतीयत इत्पाश्रयविषयमाने सत्यपि माता- मानुषविरोधाति । हन्त तहि ज्ञानप्रागभावापि विश- दस्वरूपविषयः, । मानयप्रतियोगितान त्यविशदस्वरूप विषयमिति म कषिद्विशेषोउनपत्राभिनिवेशात् । भावरूपस्पा. सामस्थापि, वानमिति सियतः मागावसिद्धाविव सापेक्ष- स्वमस्त्येव । तपा हि-प्रधानमिति तानातावः,तदन्यः, तद्धि रोधी घा? अयाणामपि सरस्वरुपजानापेक्षावश्याश्रयणीया। यद्यपि तमास्यरूपप्रतिपत्ती प्रकाशापेता न विद्यते, तपापि प्रकाशविरोधीत्यनेमाकारण प्रतिपत्ती प्रकाशतिपाययेता- उहत्येध । प्रयदभिमताशान म फदाधिस्वरूपेण मिति, मापि स्वानमित्येष ! तपा सति सानाभाववत् तदपेक्षधं समानम् । भानप्रागभावस्तु भयताऽप्यम्युपगम्यते प्रतीयते ष, इत्युपयाम्युपेता ज्ञानप्रागनाय एव "महमसो मामन्यं चन पानामिइत्यनुभूयत इत्यभ्युपगन्तव्यम् । नित्यमुक्तस्यप्रकाशय- सम्यकस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽशानानुभवश्च न संभवति, स्वानुभ- पस्थरूपत्वात् । स्वानुभवस्वरूपमपि तिरोहितस्वरूपमज्ञानमनु- भवतीति चेत् । किमिद तिरोहितस्वस्वरूपत्वम् । मप्रकाशि- तस्वरूपत्वमिति चेत् स्यानुभवस्वरूपस्प कपमप्रकाशितस्व. रूपरवम् । स्वानुभवस्वरूपस्याप्यन्यतोsप्रकाशितस्वरूपत्वमा. पद्यत इति चेत् । एष तहि प्रकाशापानभ्युपगमेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्यादन्यतःस्वरूपमाशएक स्यादिति पूर्व- मेवोक्तम् । किच प्रमस्वरूपतिरोधानहेतुभूतमेतदानं स्वपमनुभूतं मत् ग्रह तिरस्करोति ब्रल तिरस्कृत्य स्वयं तदनुभयविषयो। भवतीत्पन्योन्याययणम् । अनुभू- तमेव तिरस्करोतीति चेत् । यद्यतिरोहितस्वरूपमेव ब्रह्माना जमनुमयति, तदा तिरोधानफरपना निष्प्रयोजमा स्यात् म. वानस्यापकल्पना , प्रलणोशानदर्शनपदणामकार्यतामि मतमपञ्चपर्शमस्यापि संतयात् । किच मलपोमानानुभवः किं स्वताचाsuar दा? | स्वाश्धेत,अचानानुमवस्य स्वरूपायुक्त स्येतागितः स्पास, अनुमतिस्वरूपस्य ब्रह्मणोलामानुभव। स्वरूपत्वेग मिप्यारजतचापकानेन रमतानुभवस्यापि गिद. तिवत् नियतकचागेनामामानुभूतिरूपालसम्पनियत्तिर्म।

·प्र.मोरध्यायः ६३ मम्पती किं तदम्पत् । अज्ञानानतरमिति चेत् अमवस्पा स्यात् । प्रातिरस्कृत्येव स्वपमनुतविपयो मवतीति चेत्,तपा सतीदमजान काचादिवत् स्वसत्तया यम तिरस्करोतीति जागा. बाध्यस्थमजामस्य न स्यात् । मधेदमसामं स्थयमनादि यक्षणः स्वसातिर पलस्वरूपतिरस्कृति च युगपदेव करोति, प्रती मायस्थादयो दोपा इति । नेता, स्वानुभवस्वरूपस्य ग्रहणः स्वरूपतिरस्कृतिमन्तरेण मातित्वापादनायोगात् । इत्यन्तरण तिरसतमिति चेत, तसंस्थानादित्वमपास्तम्, अनयस्थाप पूर्वोक्ता मतिरस्कृतस्वरूपस्यैव साक्षित्वापादने प्रक्षणः स्वा. नमवैफतानता च न स्यात् । अपि चाविद्यया ब्रह्मणि तिरो. हिते तद्ग्रल न.किंचिदपि प्रकाशते, उत किंचित्प्रकाशत? | पूर्वस्मिन् कल्पे प्रकाशमानस्वरूपस्य ब्रह्माकाशे गुच्छता. पतिरसरुदुक्ता । उत्तरस्मिन्. कल्पे सच्चिदानन्देकरसे प्रलजि सापयशः तिरस्क्रियते को धा प्रकाशते । मिरंशे मिर्विशेष प्रकाशमाने वस्तुन्याफारद्वयासंभयेन तिरस्कारः प्रकाशश्च यु. गपाल संगदेते। मप सचिदानन्द करसं ग्रहाविद्यया तिरोहित. स्वरूपमविशद मिधालयत इसि । प्रकाशमात्रस्वरूपस्य विशद- ताविशदतावा किं रूपा। एतदुक्त भवति, यशस्वविशेषः | फागविपयः तस्य सकलायनासो यिशदायमासः, फतिपयवि. शेषरहितावमासरचाविण्दावभासः । तत्र य आकारोग्यप्तिपानः तस्मि प्रकाशामायादेव प्रकागिद्य न विद्यते पाचार प्रतिपक्षस्तस्मिनं तद्विषयमकायो विशद एष, मतः सर्वत्र प्रकाशायेऽवेशद्यं म संभवति । विषयेऽपि स्वरूपे प्रतीयमाने तद्गतकतिपयधिपविशेषाप्रतीतिरेवायेशचं, तस्मादपिपये. निर्चिशेपे प्रकाशमाने नमणि स्वरुप प्रदाशमाने कतिपयविधे- पाप्रतीतिरूपागध मामाजानकार्य न संभवतीति । अपि चेद. मविद्याथार्यमधेशद्य सत्यजामोदयानिवर्तते गया। भनिय. तापपीमायः । निवृत्ती च बस्तु किपमिति विवेचनीयम् । विशदस्वरूपमिति घेत. तद्विशदस्वरूपं प्रागस्तियानधा। अ. | ति घर, प्रविद्याकार्यमवेशद्य तमिवृत्तिरच न स्याताम् । ना घेत, मोक्षस्य कार्यतया अनित्यता स्यात् । अस्याचानस्पात्रमानिस- पणादेवासंभवः पूर्वमेवोक्तामपिचापरमार्थदोषमुलममादिना गिरपिधानममासंभवोऽपि दुरुपादः,धमतमतदोपदोषामपरव ·. . श्रीमाप्ये- वत् अधिष्ठातापारमाध्यपि धमोपपत्ते ततश्च सर्वशून्यत्वमेव स्यात् ॥ पद्मनुमानेनापि भाषरूपमा सिहवतीति, सदयुक्तम्, अनुमानासम्मवात ननूक्तमनुमानं सत्यमुक्तम, दुरुतु तत् । अधानापनभिमतावानान्तरसाधनेन विरुद्ध स्वाटेतोः । समानान्तरामाधने हेमोरनैकान्त्यम् । साधने पतानमधाम(१)मातिप्तं निधारयति, ततश्चाजनकल्य. ना निष्फला स्थात् । दृष्टान्तश्च साधनविकरल, प्रदीपम माया अंप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वासापार । सर्वत्र हिचानस्यैष प्रका. शकल्यं, सत्पवि दीपे विज्ञानेन धिना विषयमकाणावत, इन्द्रियाणामपि जानोत्पत्तिहेतुत्वमेव , प्रकाशकत्वम् । | प्रदीपप्रायास्तु चक्षुरिन्द्रियस्य जानमुत्पादयतो विरोधित- मोनिरसनद्वारगोयकारकत्वमानमेष प्रकाशकानोत्पत्ती.पा. प्रियमाणचक्षुरिन्द्रियोपकारकत्व हेसुरवमपेक्ष्य दीपस्य प्रकाश फरवठपहारः । नास्माभिनितुल्यमक्षाशकवायुपगमेन दी. पप्रानिदर्शिता, अपितु जानस्यैव स्थविषयावरणनिरसन- पूर्यप्रकाशकस्यमगीरुत्पेति चेत् । म, न हि विरोधिनियमग. | मान्न प्रकाशकत्वम, अपि त्वर्थ परिच्छेदः । व्यवहारयोग्यतापा. दामिति पायत । सत्तु जामस्पेष । यद्युपकारकाणामध्यप्रका. शितार्थप्रकाशकस्बमलोकतं, तहीन्द्रियाणामुपकारकतमस्ये. नाप्रकाशितार्थप्रकाशकत्यमशीकरणीयम्। तथा अति तेषां स्व. निववस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावात हेतोरनैकान्स्पमित्यलमनेन । प्रतिप्रयोगारच-विधादाध्यासितमचानम शानमालाश्रयम, मचानश्यात, शक्तिफाशमयत, जात्राश्रयं हित । विषा- दाज्यामितमान न कानावरणम्, भजानत्वात्, शुक्तिकाद्य- घागवत, विषयावरणं हि तत्। विधादाध्यामितमान म TE- নিয়ম,লপিবানাবো, যবনিমরান - Maintamयावरण, यथा शुक्तिकाद्यपान ग्रह नानास्पदं, चाहत्पविरहात, घटवत् । ब्रह्म नाशानावरणम, पानाविषय. स्वात, पदमातावरण जानविषपभूत, पपा शक्तिकादि । प्रल न जाननिवजान, सानाविषयत्वाप्त, यजान- निवाचान समाविषपातं, या शुरूपादि विवा. (९) पदनाममनानपातिाप निवारयतीति पाठानतरम् । - ·- प्रथमोऽध्यायः। दाध्यामितं प्रमाण जाम स्यमागभावातिरिकानानपूये न भवति, प्रमाण ज्ञानस्वास्, भवभिमताजानसाधनप्रमाणज्ञानयत् । जाने न घस्तुना खि नाराक्रम, शक्तिविशेषोप,हविरहे मति जानत्यात, यत् यस्सुनो पिना. शकं तह विशेषोपहितं जानमनानं च दृष्टम, यश्वप्योगिमभृति- जानम्, यथा च मुद्गरादि । भाषरूपमज्ञानं न जानमिनारयम्, भामरूप- त्यात, घटादिविति । अयोच्येत बाधजानेन भायरूपाणां पूर्वतानोत्प घानां भयादीनां धिनायो दृश्यत इति । नवम्, न हि जानन नेपा धिनागः, चणिवत्वेन तेषां स्वषमेव धिनायात, कारणनित्या च पश्चादनुत्पत्तः । शक्षिकात्वं च तेषां जानघटायत्तिकारणसविधान घोपमधोम्यधाऽनुपल- येश्चाधगम्यते । पणिमस्थ व तेषां भयावीनां भयाविरतुभतज्ञानाम- न्ततायियेपेण सर्वेषां ज्ञानानां भयागुत्तिहेतुत्वेनानेकभपापलब्धिास- शाच्च । स्वप्रागभाशातिरिक्तस्त्वन्तरपूर्वमिति ध्यर्थवियपणे पादानेन प्रयोग गलता वाविष्टता । अतो नानुमानेनापि भाषाज्ञानादिः । श्रुतितदोपतिभ्यामनानामिदिरनन्तरमेव यत्पते । मियाऽस्य मियोपादानं भवितुमर्हतीत्येतदपि "न पिलक्षणवादि"त्येतदधिर- न्यायेन परिट्रियते । पत्तोऽनिचनीयाज्ञानविषया न फदाचिदपि प्रती- तिति । प्रतीतिभान्सिबाधेरपि न थाऽभ्युपगमनीयम् । प्रतीयमानमेश हि प्रीलिम्रान्तियाविषयः, पाभिः प्रतीसिभिः प्रतीत्यनारेण धानुपल. ध्यमास विषय दर्शत न युज्यते फत्पपितु: । गुस्यादिपु रजताविप्रतीत: प्रतीनिकापि सघासोति याधन धान्यस्यान्ययामानायोगाच्च सदस- दनिर्वचनीयमपूर्वमेवं रजतं दोघश्यात्मीयत इति कल्पनीयमिति चेत् । न, सकल्पनायामप्यन्यस्यान्यपाभानस्यायनीयत्वास, अन्यथाभानाभ्यु- पगमादेव ख्यातिप्रीत्तयाधधमत्वानामुपपत्तः, अत्यन्तापरिदृष्टाधारणक- वस्तुकल्पनायोगात । फलप्यमानं डोदर्मानयवनीयम् । न च तदानीमनि- पंचनीयमिति प्रतीयते अपि तु पामारजामत्येव । निर्वाचनीमि. स्येव प्रतीतं चेल, भ्रानिधयोः प्रवृत्तरप्यसंभवः । बातोऽन्यस्यान्ययाऽa.

·श्रीभाये भामयिरहे प्रतीतिप्रतिक्षामानामनुपपतेः तस्यापरिहायस्यान शुक्त्याविरव रजतायाकारणावभासत रसि भवताऽभ्युपगन्तव्यम् । ज्या- तरयादिना छ सुदूरपि गत्याऽन्ययाऽवभाऽयश्याश्रयणीयः, सम. समातिय मवात्मना, अात्मख्यातिपते पात्मना, ख्यातिपतेऽस्य- न्यधिशेषणमन्यविशेषणत्वेन च, जानद्वयमेवेन घ, विषयासायदि विमानस्येन । किंचानिधनीयमपूर्वनितमन लातमिति यवता ला. सस्य जन्मकारणं वक्तव्यम् । २ तावह तस्मतीतिः, तस्यास्सद्विपावन तटुल्पतः प्रागामलाभायोगात । निर्विपया जाता तुत्पादा तय त्रिपा पोकरीतीति महामिवमुपपावनम् । पन्द्रियादिगती दोषः । सर, सम्य पुस्पानयत्वेनार्थगतकार्यम्योत्पादमस्यायोगाह । नापीन्द्रियापि, तेषां जा. नकारणत्याह । नापि दुष्ठानीन्द्रिपाणि, पापि स्यार्यभूते जान एक दि विशेषकरत्वम् । अनादिमियाजानापावानस्य तु पूर्वमेश निरस्सम् । किंवापूर्वनिर्धचनीयमिदं धस्मुजातं रजतामिद्विशवाभ्यां कमिव शि पर्ण क्रियते न घाविद्विशवाभ्याम् । रजातातिमादृश्यादिति चेत् । यदि सत्स दृमित्येव प्रसोशिशब्दो म्यासाम् साविजातियोगादिति चेस.' सा किं पामाता उसापरमार्थभूता था । न तावत्यामाभूता, तस्या अपरमार्यान्वयायोगात् । नायपरमाता, पामार्यान्वयायोगापामा परमाबुद्धि शब्दयोनियोजकत्यापेगावत्यलमपरिणततर्फ निरसनेन ॥ प्रपा याच मधिज्ञानमिति चरिक्षा माम श्रुतिस्मृतिभ्यः सर्यस्य महात्मत्यप्रताशितः । बहु भ्यामिति संकल्पपर्यसप्लायुपक्रमे । सास सिमेनामिति युत्येव धादितम् । जियकायम हि यापलभ्यते । यदान राहिां पं रोजमसपापित তার দু ঘূঘিায়োসাই নিয়ম। त्यय दर्शिता तमाम सत्र महताः । .

·६०
प्रथमोऽध्यायः।
पुराणे वैश्मेयोत घेणवे सध्यपक्रमे ।
"मानानी:: पृयाभूतास्ततप्त संपत्ति विना !!
नाशमुश्न प्रजाः स्रष्टुमहमागम्य सत्वयः ।
ममित्यान्योन्यसंयागं परस्परसमाप्रथाः ॥
महदाया धिपाता समित्यादिना सतः।
मनशारोऽपि भूतानां निष्पत्यं तथाऽश्वस् ॥
ध्यात्म सत्यात भूयात्वादिति नाभिधाभिवा ।
सोमाभाये प पूतीपत श्रुतिचोदितम् ॥
सामावयषमतावादिति म्यापविदेविदुः ।
ग्रामभाधेचनीधारयणं प्रोहिभापतः ॥
सदेव मदृशं तस्य यस तथ्येकवेशभाक् ।
शुक्त्यादी रमतादेश्च भाष: पुत्पन्न चोदितः ।
रूप्पशुतयाविनिर्देशभेदो भूयस्त्य हेतुमः ।
कृप्याविमवृयश्चार्य शुतपादिरूपलभ्यते ॥
यासस्सस्यान मवायः प्रतीसरपि निश्चितः ।
कदाचिचतुरावस्तु दोषाल गुलपंगजितः ॥
रजतांशो रहीतोऽतो रजता प्रवर्तते ।
दोषहाना तु शुक्तपणे एहीते तविवर्तते ॥
प्रतो यथार्थ कप्यातिविज्ञानं शुक्तिकाविषु ।
पाध्यमाधमभावोऽपि भावनापपल्यते।
शुक्तिभूयास्यकल्पासाकल्पपहरूपतः ।
नासा मिघ्यायपत्याविषयस्यनिधन्धनः ।।
ए मर्यस्य मर्यत्वे व्यवहारयस्थितिः ।
स्वप्ने स प्राणिनां पुण्यपापानुगुणं भगश्तेश तत्तत्पुरुषमारानुभाय्यास्त.
तत्कालापमानास्सपाभूताश्ताधाः सृस्यन्ते । सया हि अतिः स्थमविषया
"म तर रया न रपयोगा न पन्यानो भवन्त्यप रधान रथयोगान् पयः
सजते न सानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्ययानन्दानमुरः प्रमुदः सजते न
-

·६८ श्रीमाध्ये मात्यति पश्च सर पेशन्ताः पुष्करिएयः सचन्त्यो भवन्त्यय शन्ताः पुष्करिण्यः सनते सहिति । यद्यपि समालेतरयुमयानुभाश्यतया सदानी न भवन्ति, अथापि तात्पुरुषमात्रानुभाव्यतया तयाविधानोनीश्वरः सति । " निक" सस्य सत्यसमल्यस्याश्वयंपतेस्मयाविधं कर्तृत्व संभवतोय. : । “य पपु सुप्तेषु जागा कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण: सदेव शुक्र तल लवेयामृतमुच्यते, तस्मिल्लोकाः श्रिताः मई खटु ने"ति च । सूचकारोऽपि "मध्य सष्टिराह हि""निमसारं घेथे पुना যনি মুফন ফারাঁ জীয় বহুমায়ঃ “মামা ন জানানমিশ্রচযিনি ন সময় কান্নায় सत्यमुपपरो, बीपस्य स्वाभाविक्रमायसंमत्याः सम्य संप्ताद- शायामानभिव्यक्तस्वरुपत्यास, खरस्येय तत्तत्पुरुषमापानुभाव्यतया मा. श्वयंभूता सष्टिरियम, सस्मिल्लोकाः पिता: सधै तनु नात्यति कश्चने"fa परमात्मेष तर सप्टेत्यवगम्यत पति परिहरति । अपयरकादिषु शयानस्य ময়: নব বয়ানদেমনামিবাঘাবাঘব এসব पफलभूतः शयानदेशपमस्यामदेहान्तामृष्टयोपपदान्ते । पोजशहादी तु नयनयतिपित्तद्रव्यमभिवा नायनरश्मयः शङ्काविधिः संपुज्यन्ते, नत्र पितगतपीतिमाभिभूतः शलगतशुशिमा न राहते, अत: मुधर्यानिलिप्तशङ्क- रसि प्रतीप, पिलद्रव्यं तद्गलपीतिमा चातिमत्सतपा पाश्स्यने रक्षते । पितोपहतेन तु स्थनयनिष्क्रान्तयाशिमामीप्या. मममपि रमते, रणनित संस्कारसविधनायनरश्मिभित्रस्यमपि राहते। जपाकुसुमपस्फिटिकमणिपि तत्प्रभाभिभूततया रक्त दति रक्षते । जपाकुसुमप्रभा धिताऽपि स्यच्छद्रव्यसयुक्ततया स्फुटसर- मुपलभ्यार पत्युपलब्धिययस्यामिवम् विमानलबापि तेजाए. धियोरप्यायुनो घिद्यामानायानिन्तिपोषण लेनापयिष्योत्यहणालादृष्टः यशाच्याम्बुना यणात यथार्थत्यम् । अनातच मेऽप्पलास दुसप्तरगम- मेन सदेशमयोगादन्तरालायहणालया प्रतीतिरुपपदया, सोमायय. तासायहयापूर्वरतत्तदेशसंयुक्तरातदुम्सुपात्र, चिवन्तालाभाद यत् पीत: ।

·प्रथमाएमा तालापरण घिच्छध्यानपत्रपमिति विशेषः, यतस्तदपि यथार्थम् । वर्पणादिषु निजमुपादिमतीतिरपि ययाधी, वर्पणादितिसगसपो हि नायनारमया दर्पणादिदेशपहयपूर्वक निजमुनादि एहन्ति, सराप्यति. शेघनादन्तरामायणात्तया प्रतीति: । टिट्को रेऽपि दिगन्तरस्याप्यां विशि विद्यमानत्यादृष्टवशेनेतद्विगंशनियुक्तो दिगन्तया राष्ट्राते, ते विग- नारमनीसिर्यघाव । विचन्द्रज्ञानादाप्यत्ययष्टम्मतिमिरादिभिनय- नजागतिभेदेन मामयीभेदामामयीद्वयमन्योन्यनिरपेकं पन्द्रपरणय- तुभंवर मोफा मामयो स्यदेविशिष्टचन्नं पहाति, द्वितीया तु मिचि- दुर्गातश्चममीपदेशयहणपूर्वक मवेशियुक्त एहाति, अतः मामयीयन युगपद्वेगापिष्टवन्द्रमहणेऽपि यहणभेदेन याहाकार- दादेशत्यहाभाधान द्वो चन्द्रामिति भर्यात प्रतीतिविशेषः, देशा. तरस्य विषणाय देशान्तरस्य चारहीयम्यवेशचन्द्रस्य च निरन्तरयह योन भवति, तर मामयोहित्य पारमार्थिकम, तेन देशहर्यावशिष्टचन्द्र. यहणद्वयं च पारमार्थिकम, परद्वित्येन चन्द्रस्येय याहाकारहित्यं । पारमार्थिकम, मन विशेषणाशिष्टमन्द्रयहढयस्यक पय चन्द्रो याद रति यये प्रत्यभिज्ञानयत् फेशनधनुष: मामाभाषास धातुपं जान तयेवावतिष्ठते, वयोः चतुपोरेशमामप्यसभाधेऽपि तिमिरादिवोपभिवं धातुषं तेजः मामयीय प्रयतीति कार्यझल्प्यम, अपगते तु दोषे स्वदे. विशिष्टस्य चनस्यमयहयेात्याटेकचन्द्र रति भवति प्रत्ययः, दोप- कृतं तु मामपी द्वित्व तहतं यद्वित्वं तत्सतं याहाकारद्विस्वं चेति निरषयम् । अत: म विजाननातं यार्थमिति सिद्धम् । प्यात्यन्तराणां दूपणानि तेस्तैयादिभिरेय पञ्चितानीति न तत्र ययः क्रियते । अथवा फिमनेन घनपिपादनप्रसारण, प्रत्यक्षानुमानाग- मामायाजासम् भागमगम्यं च निरस्तनिखिलदोपगन्धमनधिकाति. ९ विशदहितः पुस्तकान्तरवाट । भविष्यति तु पुस्तकान्तरपाठः । ३ एकरधन्ट शंत पाठान्तरम।

·30 श्रीमाध्य - शयासंख्येपाल्याणगुणगण म मायाकल्पं परं प्रत्याभ्युपगच्या कि न मेत्स्यति, किं नोपपाते । भगवतां हि परेण वलणा भजपुण्यापा- नगुण सदोग्यसायाखिनं जगत्सन्नता मुखदुःवोपेताफलानुभवानुभायाः पदाया: ममाधारणानुभवाविषयाः, केवन तत्पुरुषमात्रानुभविष्या. स्ततत्कालायमानास्तपातयानुभाव्याः सज्यन्ते । तर माध्यमाधकमायः मानुभयविषयतया सरिततया चोपपात रति स ममतमम् ॥ यापुनः मवसनियवनीयमजानं श्रुतितिद्धमिति, तदमल, "यन- तेन हि प्रत्यूठा" रत्याविण्यनयन्त्रस्यानियवनीयानभिधायित्वास, पोतरविषयो झनृतशनः । समिति कर्मशाति, "सतं पिबन्ताय"ति पचनात । एतं फर्म फनाभिसधिरहितं परमपुरुषाराधनधेषं सत्याप्तिफ- लम् । स ततिरिक्त सांसारिकफल कमान्त ब्रह्ममामिविरोधि, "UR 'प्रलोक न विन्दन्ति पनृतन हि पत्यूठा" इति धनात् । 'नासदा. मीषो सदासीलदानीम"त्यनापि सक्षमध्छनो चिचियष्टिविषणे, उत्प- तिघेलाया मत्त्य नामिहिमयोचिचिभितयोस्तुनारप्यपकाले- चिसमष्टिभूत तमाशब्दाभिधेये वस्तुनि प्रलयतिपादनपात्वावस्य पा. क्यम्य, नान फपित्सदसदनिर्वाचनीयताच्यते, मदमा फालविगये. सदायमायधनात् । पन तमाशब्दाभिहितस्याधिसमप्रित्य शुन्यन्सरा. वनगम्य " अध्यक्तमवर लीयते सतरं तमसि लीयते तमः पर देये एमी. भवती" ति । सत्यम, तमापदनाचित्मर्माष्टरुपायाः ममतः मूहमायो- च्यते, तस्यास्तु "माया तु प्रति विद्यादिति मायाशब्द नाभिधाना. दनिर्वचनीयस्वमिति चैत । नैतदेवम्, मायाराब्दस्यानिर्वचनीयाचित्वं न दृष्टमिति । भाषाशब्दस्य मिध्यापर्यायस्वेनानिर्वचनीयस्वर्माप घेत सपि नास्ति रिसबंर मायागदो मियाविषयः, प्रमुखमश. स्वादिषु सत्येप्येव मायाशब्दप्रयोगास । ययाकम- "तेन मायासहस तच्छवरस्याशुगामिना । बालस्य रसता देहमकैमरपन मूदिराम" ॥ इति । . - ·प्रथमोऽध्यायः । ०१ प्रतो मापाशब्दो विचित्रायमर्गशराभिधायी । प्रकृतेश्च मापाशचा. भिधानं विधिसभात्यादेख, "स्मान् मापी सूजते विश्व मेस- तस्मिंश्चान्यों मायथा संनिभद्ध" इति मायाशदवाध्यायाः प्रधिचित्रा. मरत्वं दर्शयति । पामपुरुषस्य च तनुशामात्रेण माणित्यमुच्यते नाजस्वेन, नोवस्येध हि मायया निरोधः अयसे तस्मिश्चान्यो मायया संनिरुद्ध" इति "अनादिमायया सुप्तो पटा जीयः प्रात" रति च । "न्द्रो मायार"त्यत्रापि चित्रा योऽभिधीयन्ते। पत एयहि "भूरि स्यप्ठेव रानत"रत्युच्यते, न मियाभूतः फरिचद्विराजते,"मम माया दुरत्यय"त्यत्रापि "गुणमयो"सि धवनात्सव त्रिगुणात्मिका प्रतिपयत रति न श्रुतिभिः ममनिर्वाचनीयाजानप्रतिपादनम् । नाप्पैश्योपदेशा. नुपपत्या, न हि तत्वमसीति नीवपापोरक्योपदेणे मति ने मत्यम कल्पे सकतनगत्सर्गस्थितिधिनायहेतुभूते सध्छदायगते प्रकृते ब्रह्मणि वि. रुद्धाज्ञानपरिकल्पनाईसुभता कानिदप्यनुपपत्तिदृश्यते । ऐश्योपदेशस्तु त्य- गद्वेनापि नीषशरीरस्य प्राण प्याभिधामादुपपवारः, 'अनेन जीवे. नात्मनाऽनुपविश्य नामरूपे ध्याफरवाणो' ति मधेस्य वस्तुनः परमात्मपर्यः तस्येय हि नामरूपभावमुक्तम् । प्रती म लाजानपरिकल्पनम् । सियामपुराणयोरपि न लाजानधादः कचिदपि दृश्यते । ननु "ज्योतीपि विष्णुरिति ग्रीकमेघ तत्त्वमिप्ति प्रतिनाय "जामस्वरूपो भगवान् यतोऽसाधि"ति शेनारियधाराविभेदभित्रस्य नगतो जानकायक- पश्चलानाधिनभितत्वमभिधाय "यदा तु शुद्ध निजा" सि जानरूप- स्वैर ग्रहलणः स्सस्यरूपैश्या स्थितिघलाया वस्तुभेदाभावदर्शनेनाजान- विम्भितत्यमेव स्थिरोशाय 'वस्त्वस्ति शिम्" "महीघटवमि" ति श्लोक- दुर्यन नगनुपलब्धिप्रकारेणापिस्तुभेदानामसत्यत्यमुपपादा 'सम्माष यि- जानमृत" रति प्रतिज्ञात बलव्यतिरिक्तस्यामत्यत्समुपमहाप"fजानमे- कमि स जानस्यरूपे घणि भेददर्शननिमिताज्ञानमल निजामति स्वापार्यास्यतिनामिति पाठान्तरम।

·. श्रीमाध्ये - स्फुटीकम्य "ज्ञानं विशुमि"सि जानस्वरुपम्य ब्रह्मण: स्वरूप विशाध्य "माय एव भवतो मपो" इति जानस्वरुपम्य URI ए मायस्थ नान्यस्य, धन्यस्य चासत्यत्वमेध, तम्य भुनादः सत्यस्व व्यापारिक मिति लत्वं सयोपदिष्ठमेवेत्युपदेशो दृश्यते । मैतदेयम् । अत्र भुनकोशम्य ঘিনীর যমুন্নাঘুষমক কথায় রঘমঃ প্রথম যাত্রামী यते । चिनिमिग्रे क्षति विदशो चाहनसागौचर: स्वमधेटनस्वरूपभेदो जानेफाकारतयाऽस्पष्टमारतभेदोऽविनाशित्वेनास्तिशब्दवाच्यः । अधि. दंशस्तु विशझनिमित्तपरिणामभेदो विनाशीति नालिशब्दाभिधपः । उभयन्तु परमलमूतशमुदेवशीतया तदात्ममित्येतद्रूपं सदेपणानाभि- हितम् । तथा हि- "यवम्बु घेणयः कायस्ततो घिम घमुन्धरा । पदाकारा समदूता पर्यताब्याक्सियुमा" । सत्यम्युनो धिप्पो. शरीत्यनाम्युरियामभूत ब्रमाण्डमपि विष्णो काय, तस्य च विष्णुरात्मेति मफलश्रुतिगततादात्म्योपदेशोपवृष्णरूपम्य मामानाधिमाएपस्य "न्योनीषि विष्णुरि"त्याध्य यत्यमायाय शरीरात्म भाष एव निबन्धनमित्याह । अस्मिन् गास्त्र पूर्वमप्येप्तव मनु THR, Marनि माणितपु." " तत्सर्व धे हरेमनु" "स ए मभूतात्मा विश्वपा यतोऽव्यय" रति । दि शरीरात्मभापायस तादात्म्य सामानाधिमा- एपेन ध्यपदिशति 'न्योर्माधि विष्णुरि"ति। अपास्त्यात्मा नास्त्यात्मक च जगदसर्गत वस्तु विष्णो फायतया विश्वात्मकमित्युक्तम, रवम स्त्यात्ममिद नास्त्यात्मकम् । अस्य च नास्त्यात्मात्य देतीमत्याह "ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतासा"fa | अशेषचनात्मनाऽस्थितस्य भाधतो ज्ञानमेव स्वाभाविक रूप न देवमनुष्यादिश्स्तुरूपम, तत पानिपश्मनुष्यशे नाम्धिधरादयश्च दुचानामि तम्य जाने काहारम्य मतो देवादाशारण स्यात्मवेअध्यानुमधान मला देशाका रानुमन्धानमूनकर्ममूना इत्यर्थ । यतश्चाचिद्वस्तु क्षेत्रनमानुगुणपरिगा - ·०३ - प्रथमोऽध्याया। भास्पद ततम्सत मास्तियन्चाभिधेयम्, इतादस्तिशब्दाभिधेयमित्यानुन भति । तदेव विश्णोति "दा तु शुद्ध निजरूपी"ति, परत जानेका. झारमात्मनस्तु देखानाकारण स्वात्मनि चयिध्यानुमन्धानमूलमर्षकर्मतयात निर्देष परिशुद्धं निजपि भवति, तदा देषामाकारोकोत्यात्मकल्पना- मूलार्मफलभतास्तहोगायोस्तु वस्तुयु वस्तुभेदा न भवन्ति । ये देवादिषु. वस्तुप्यात्म तथाऽभिमतेषु भाग्यभूता देवमनुष्यशेलाम्धिधरा दियस्तुभेदास्ते तन्मनभूतकर्मसु विनष्टेषु न भवन्तीयाचदुस्तुनः सादाधिकायस्यायिशे- पयोगितया नास्तिशवाभिधेयम, दत्तस्य सर्वदा निमि'दुजानका- भारत्वेन स्तिशम्दाभिधेययमित्यर्थः । प्रतिवणमन्यथाभूततया फादा. चित्कायस्यायोगिनोऽचिट्ठस्तुनो नास्तिशब्दाभिधेयत्यमेवेत्या "स्व. निकिमि"सि । अस्तिशब्दाभिधेयो झातिमध्यान्तहीनस्सातकरूपपदा. घ:, सस्य कदाचिदपि नास्सियुमन हत्यात् । अघिद्वस्तु किधित चिपि तघामूतं न दृष्टचरम् । ततः मिमित्याह 'यच्चान्यधास्वमिति, यस्तु प्रतिवणमन्ययात्य याति तदुत्तोसरायस्यामाता पूर्वपूर्वाधस्या हातीति तम् पूर्वाधस्यस्योत्तरावस्याया न प्रतिसन्धानमस्ति । पतः सदा तस्य नास्तियन्दाभिधेयत्वमेध । तपा झुपलभ्यत इत्याह "मही घटत्य. मिति : स्वकर्मणा देधमनुष्यादिभाधेन स्तिमितात्मनिश्चयः स्वभौग्य- भूतमचिगुस्सु प्रतिवणमन्यथाभूतमालयते, अनुभयत इत्यर्थः । एक मति किमचिस्त्वस्तिशब्दाहमादिमध्यान्तहीनं सततेकरूपमालक्षितमल्सि किम् । न सतीत्यभिप्राय: । यस्मादेवं तस्मात् ज्ञानस्वरूपात्म- यतिरिक्तमधिद्वस्तु फवाचित कधित्केवनाशिनयाच्य न भवती. स्याह "तस्माच विज्ञानमृते" रति । प्रात्मा तु सर्वन जानेकाकारतया देशादिभेदप्रत्यनीयस्वरूपोऽपि देवादिशरीरप्रवेशहेतुभूतस्वशासविविध. ममूलदेशाविभेदभित्रात्मबुद्धिभिस्तेन तेन रूपेण पहुधाऽनुसहित इति सदेदानुसंधान • नात्मस्वरूपप्रयुक्तमित्यवाह विज्ञानमार"ति तु कमाहितम्, तत एव मलापप्रतिस्पEिAR, ततश्च मिरजनित्यमत्यात पालासर । " - प्रात्मस्वरूप ·८४ श्रीमाप्ये तत्मयुहागाकमोहलोभाटाशेण्हेयगुणासहित उपचयापचयानईतया एकम तत एय सदेकरूपम् । तच्च वासुदेवणीमिति तदात्मकम, प्रतदा- त्मकस्य कस्यण्विप्यभावादिया "नाने विशुद्धमिति . चिदंग- सदेकरूपतया सर्वदाऽस्तिशब्दवाच्यः, अघिदंशस्तु प्रतितपरिणा- "मित्वेन सर्वदा नागर्भ इति सर्वदा नास्सिदाभिधेयः, परूपविद- चिदात्मक जगह सामुदेवशरीरं तदात्मकमिति लगाधाम्यं मम्य गुतमि. न्याह "सद्धाय एमि"ति । प्रन सत्यमममिति पदस्ति यवासोति पान्तस्योपसंहारः । एतत जानेजाकारतया सममशगोचरस्वरूपभेद- मेशाचिन्मिभुधनाश्रितं देयमनुष्यादिरूपेण सम्याध्यमहाराईभेदं यत्ते तब हेतुः फर्मवेत्युतमित्याह "ORT वि"सि, तदेव धिरणानि" राज परिणति । जगदाधात्स्यज्ञानप्रयोननं मोक्षोपापयतनमित्याह "यज्वेत. दिति । अत्र निर्विये परे प्राण ताश्रय सदसटनिर्वचनीये चाजाने जगसस्तकल्पितत्वे धानुगुणं किविपि पदं न दृश्यते । अस्तिनास्ति- शब्दाभिधेयं विचिदात्मयां सस्व बगह परमस्य परेशस्य परस्य प्रलो विष्णोः फायत्वेन सदात्मकम, जानकाकारस्थात्मनो देशविविविधाका. रानुभये पवित्परिणामे च तुषस्तुपाचाल्यतानविरोधि क्षेत्रज्ञानां कर्मतिर प्रतिपादनात, पम्सिनासितायासत्यगवानां च सदसदनियंघ नीपस्त्यभिधानासामध्याच्च । नास्त्यमत्यदायस्तियशदविरी. धिनी, प्रतश्वेताम्यागसत्यं हि पतीयते नानिर्वचनीयत्यम् । पन धादि- द्वस्तुनि नास्त्यमत्यदो न तुधवमिथ्यात्यपरी प्रयुक्ती, अपितु विनारित्वपरी। "वस्त्यस्ति शिम्" "सदी घटायमि"वन विनाशिस्य- मेय पारितम् न निममाणकत्यं ज्ञानयाध्यत्यं वा एसेनाकारण. फस्मिन्यालेऽनुमतस्य कालान्तरं परिणामधिशेषेणान्यपोपलम्मा मासि. त्योपपादनात् । तुझात्यहि प्रमाणमाम्यन्धानयम् । धाधोऽपि यदेश- झालाविमर्यान्यतया समस्तोत्युपतयं तस्य लढयकालादिन्धिराया गाशीत्युपलब्धिः, न पानान्तरेऽनुमतस्य मानान्तर परियामादिना TAITRIEमार्जित पाटामा मत पाटानामा - ·प्रथमोऽध्यायः । नासीत्युपलब्धिः, फालभेदेन विरोधाभावात, अतो न मिथ्यात्यम् । पतदुक्तं भर्यात, नानस्वरूपमात्मयस्त्वादिमधपर्यन्तरहितं . मततक. रूपमिति स्वत एय पदाइम्तियदयाच्यम् । अचेतन तु जनभाग्यभूतं तत्कमानुगुणपरियामि विनाशीति मर्यदा नास्त्यर्थगर्भमिति नास्त्यमत्य- शन्दाभिधेमिति । यथोक्तम्, "यतु फालान्तरेणापि नान्यसंजामुपैति । परिणामादिमभूतां सस्तु नृप तच्च किम् । "धनाशी परमार्थश्च प्रारभ्युपगम्यते । मास्ति न सन्देहो नागिद्रव्योपपादितम" ५ रति ।। देशकाल कर्मविशेषापेतयाऽस्तित्वनाम्सित्वयोनि वस्तुनि फेवलास्ति- बुद्धियोध्यत्वमपरमार्य इति परमार्थ इत्युक्तम । प्रात्मन एध घोष. लास्तिबुदियोध्यत्वमिति म परमार्थ इत्युक्तम् । श्रोतुरय मैत्रेयस्य "विषण्वाधारं यथा चैतचेताव्य समस्थितम् । परमार्थश्च मे प्रोक्तो यया जानं प्रधानतः" । इत्यादानुभाषणाच, "न्योताधि विष्णुरि"त्यादिसामानाधिमरण्यस्या स्मशरीरभाव पय निवन्धनम्, चिचिट्ठस्तुनाश्वास्तिनास्तिशब्दप्रयोग- निबन्धनम्, जागस्याधर्मनिमित्तस्याभाधिमस्यरूपत्येन स्वरूपमाधान्यम्, अचिट्ठस्तुनश्च सतत्कर्मनिमितपरिणामित्वेनाप्राधान्यमिति प्रतीयते । यदुक्तं निर्विशेषग्रनधिज्ञानादेवाधिदानिति वदन्ति श्रुतय दति, सदसह, “वेदाहमेतं पुस्पं महान्तम् प्रादित्य समसः परस्सार तमेघ विहानमृत इह भर्यात नान्यः पन्या अपनाय पिदाते" "सर्व निमेपा लजिरे पिट्युसः पुरुषाधि' "म सस्यशे कश्चन तस्य नाम महाय." "य एन विदुरमृतास्ते भवन्ती"त्याटानेशापविरोधात । ग्रह्मणः धि- शेषत्यादेय सशेयपि धायानि मधिशेविषयमानादेव मोर पदन्ति । शोधमवाफ्यायपि सपियेषमेव ग्रह्म प्रतिपादयन्तीत्युक्तम् । तत्त्वमस्या- दिपाययेषु सामानाधिकरण्यं न निर्विशेषधरत्येयपरम, तत्त्वम्पदया:

·शोभाये बाघस्यागत्या, विशेषनलाभिधायित्वात् । तत्पदं हि मर्यनं सत्यसङ्कल्पं जगत्कारणं ग्रह परामृशतीति तु प्रतिपादयति, "सदेचत बहु स्यामि"त्यादिपु तस्यैव प्रमतत्याद । तत्समानाधिरणं त्यम्पदं चाििवशिष्टजीवशरीरों पर अल प्रतिपादर्यान, पारद्वयार्यास्यतेमधस्तुपासात मामानाधिकरण्यस्य । प्रकारद्यपरित्यागे प्रतिनिमितभेदासम्भधेन मामानाधिरण्यमेव परि. त्यतं स्यात, द्वयोः पदयोर्लक्षणा च । मोऽयं देवदत्त रत्पत्रापि म लक्षणा, भूतयर्तमानकालसम्बन्धितक्यातीत्यविरोधात, देशभेदविरोधश्च काल. भेदेन परिहतः । "तदेवस बहु स्वामि"त्युपनविरोधश्न, यविज्ञानेन .मविज्ञानप्रतिजानं च न घटते । ज्ञानस्वरूपम्य निरस्सनिखिलदोपस्य मर्यजस्य समस्तफल्याणगुणात्मकस्याज्ञानं तत्का-मन्तापुरुषार्थप्रयत्त्वं चन सम्भयति । बाधार्थत्वे च मामानाधिकरण्यस्य तत्त्वम्पयाधिष्ठा. मलतणा निवृत्तिलतया चेति लतणादयस्त एस वोपा: । योस्तु विशेष: नेदं ,रममितिबत यतिपत्रस्येय परिकल्पना, तत्पदेनाधिष्ठानातिरेफिधमानुपस्थापनेन धाधानुपपत्तिश्च । अधिष्ठान तु प्राक्तिरोहितम, प्रतिरोहितस्वरूपं तत्पवेनोपस्याप्यत इति वेत, न, সামিয়ানামায় নায়মাবাদমষান। মায়াঘন্তান मतिरोहितामति चेत, न, सदेवाधिष्ठानस्यरूपं श्रमविरोधीति तत्मशाशे सुतरा न तदाश्रयभमबाधी । प्रतोऽधिष्ठानातिरकिपारमार्थिकधर्मति. रोधानानभ्युपगमे धान्तिबाधा दुरुपपादौ । अधिष्ठाने हि पुरुषमकारे प्रतीयमाने ततिरशिणि पारमार्थिने राजये तिरोहिते सत्येष ध्याध. त्वक्षमा, राजत्योपदेशेन च तनिधियत नाधिष्ठानमानोपदेशेन, सत्य प्रकाशमानत्वेनानुपदेश्यस्याल, धमानुपमट्टित्याच्च । जीवशरीरक- जगत्कारणमलपात्ये मुप्यरत्तं पटद्वय प्रशारविशिष्टेकवस्तुप्रतिपाद- ने सामानाधिकरण्यं वसिम, निस्सनिवित्तदोषस्य समसाल्याण- गुणात्मकम्य प्रक्षा नीशन्तयामित्यमप्येश्वर्यामपरं प्रतिपादितं भवति, उपनमानुकूलता च, एयितानेन सविज्ञानप्रतिजोपर्यात्तरच, मूत्मवि. दचिट्ठस्तुथरीस्येध घलणः स्यचिदपिस्तुशरोत्स्येन कार्यत्यात, ·प्रथमोऽध्यायः । - "तमीश्वराणां परमं महेश्याम्" "ausस्य शक्तििियधेय श्यते" "तपाप्मा मायाम: मत्यमदुत्प" रत्यादिश्रुत्यन्तविरोधश्च । "तत्वममी"त्यहिश्योदयविभाग: मर्यानि म, ना किंचिद्दिश्य | फिर्माप विधीयते, "सदास्यमिदं ममि" त्याने पातत्यात "समाप्त हिसावत" | "दं ममि" नि मजीपं जगविदिश्य "प्तदात्म्य. मिति "तस्येच प्रात्म" ति प्रतिपादितम्, तर चतुरुन: "मन्मनास्मो. म्येमा प्रेक्षा जास्मानास्सतिष्ठा" दति, 'मयं पन्यिद ग्रस्त सन्जलनि" ति, शान्त दतिया । Rथा शुन्यनाराणि च धामणस्सट्राशि- यि विधि मरच शरीरात्मभायमेध तादात्म्य यन्ति 'अन्त:प्र. विष्टः शाना बनानां मर्यात्मा" "यः पृथिव्या तिटन पृषिय्या पन्सरी थियीन घेद यस्य विधी शरीर य: प्रविधीमन्स यमर्यात मस धात्मा अमर्याम्पमृतः" 'य पात्मनि तिष्ठनात्मनोऽनारो यमात्मा न चंद यस्यात्मा गरी यात्मानमन्तरी यमर्यात मत प्रात्मा अन्तया. म्यमृतः" "यं पृषिधीमन्तरे संचावि"त्यारश्य "यस्य मृत्युः घरी ये मृत्युन घेद एप सर्वभूतात्मा सपहसपाप्मा विध्यो देव एफो नारायणः" "तत्स्वा तदेवानुमायिगत तदनुमविश्य मच्च त्यध्वाभाद"त्यादीनि । अचा"प्यनेन नोधनात्मनाऽनुपविश्य नामरूपे ध्याफरयाणी"ति घला- मनीषानुप्रयेनेय भयेषां घस्तुत्यं शब्दवाच्यत्वं च प्रतिपादितम्, "सदनुपविश्य सच त्यच्चाभयदि"त्यनेनेझायात जीवस्यापि प्रलात्म- मत्य ब्रह्मानुप्रवेशादेवेत्यवगम्यते । अतश्चिचिदात्मस्य मर्यस्य यस्तु तातस्य प्रहलतादात्म्यमात्मभाघादेयत्ययगम्यते । तस्मात मर्यात- रितस्य कृत्सस्य तच्चरीरत्वेनेव वस्तुत्यात तस्य प्रतिपादकोऽपि शष्ट- तत्पर्यन्तमेश स्वार्थमभिदधाति । अतः मर्धशब्दानां लोफव्युत्पत्ययगत. तत्तत्पदाविशिष्टयनाभिधायित्वं मिमि"त्येतदास्यमिदं सर्वमि"ति | प्रतितासार्थस्य "तस्यमसी"ति सामाना धिफरएपेन विशेषणोपमहारः। प्रती निधिशेषयावश्यवादिना भेदाभेदयादिनः, फेयसभेवादिनश्च घेधिकारयन सामानाधिकरण्येन च ब्रह्मात्मभावोपदेयाः सर्व परिक ·SE श्रीभाध्ये । घलभे- त्यताः स्यः । एकस्मिन्यस्तुनि कस्य तादात्म्यमुपदिश्यते । तस्यैवेति चेत्, म्वधाक्येनावगतमिति न तादात्म्योपदेशावमेयमस्ति शिञ्चित । कल्पि तभेदनिरसमिति चेह, सत्त न सामानाधिकरण्यतादात्म्योपदेशायसे- मित्युक्तम्, सामानाधिकरणय तु ब्रह्मणि प्रकारद्वयप्रतिपादनेन विरा. धमेवाबदेस । भेदाभेवयादे तु प्रलपयेवोपाधिसमात्तत्मयुक्त जीगता दोषा प्रलण्येय प्रादुःप्युरिति निरस्तनिखिलदोषशल्याणगुणात्म मत्र- नात्मभावोपदेगा हि विरोधादेव परित्यक्ताः स्युः । स्वाभाविकभेदा. भेदधादेऽपि ब्रह्मणस्वत पच नीघभावाभ्युपगमात गुणदोषार स्वा- भाविका भवेयुरिति निपललावात्म्योपदेशो विरुद्ध एवं রাবিনা বালনমিথাঃ নামি সন্ধাবমাৰৰ মুরালমা- योपदेशन सम्भवतीति सर्ववेदान्तपरित्यागः स्यात् । निखिलोपनिय मसिद्धं कृत्वम्य ब्रह्मशीभाषमातिष्ठमानः इत्यस्य ब्रह्मतादात्म्यभा- वोपदेशाः सर्व सम्यगुपपादिता भन्ति । नातिगुणयोरिव द्रव्यायामपि शरीरभाधेन विशेषणत्वेन गौरवो देवी मनुष्यो नातः पुरुषः कर्मभि- रिति सामानाधिमारण्यं लोकवेदयोर्मुख्यमेघ दृष्टचाम् । जातिगुणयो. रपि हि द्रव्यप्रकारत्यमेष खण्डो गौः शुभः पट रति सामानाधिकरण्य- निधन्धनम्, मनुष्यत्वादिविशिष्टपिण्डानामप्यात्मनः प्रसारसपेय पदार्थ त्यात मनुष्यः पुरुषः पण्डो योपिद अात्मा नात इति सामानाधिकरण्य सानुगसमिति प्रकारत्वमेध सामानाधिकरएपनिबन्धनम्, न परस्पर- घ्यायत्ता नात्यादयः । स्वनिष्ठानामय हि द्रव्याया चित्कदाचित विशेषण मत्वर्थीयप्रत्ययो दण्डी कुण्डलीति दृष्टः, न एयप्रति. पतिस्थित्यनहीणां द्रध्याणाम, तेया विशेषणत्यं सामानाधिकरण्याव- सेयमेव । यदि गौरश्यो मनुष्यो देवः पुरुषो योपित पयः प्रात्मा धर्मभिनीत इत्यत्र खण्हो मुण्डो गा; गुमः पट रति नातिगु- णदात्मप्रशारत्य मनुष्यादिशरीराणामिप्यते, ताई जासिध्यायोरिख प्रभारप्रधारिणः शरीरात्मनापि नियमेन मह प्रतिपत्ति: स्यात् । न १प्राममायोपदेशा म समयन्तीति पाठान्ताम् ।

·प्रथमोऽध्यायः । चयं दृश्यते, न हि नियमेन गोत्यादिवत् पालाश्यतयेशात्मना मा मनुष्यादिगो पान्ति, प्रती मनुष्य जाति मामानाघिसरण्यं नाधिशमेव । नेतदेवम, मनुष्यादिगरीरायामप्यात्मशाश्रयत्वं तदेकर- योजनस्यं सत्यमारवं मायादितुन्यम् । प्रात्मे झायपत्यमायिरले शरीरविनाशादशगम्यते, आत्मकप्रयोजनत्यं च तत्तत्कर्मफनभागातये। मदापाल, सत्मकारस्यमपि देयो मनुष्य इस्यात्मविशेषणतयेय प्रतीतः । पतदेव हि गादिगम्दानां व्यक्तिपर्यन्तत्ये हेतुः, एतत्स्वभाविहादेय दण्डादीनां विरोषणा दगडी.फुटनीति मत्यर्थीयप्रत्ययः । देवमनु पाविपिण्डानामात्मेझानपत्यतदेकपनमत्यसपकारस्य स्वभावात यो मनुष्य पात्मति तोक्रयेदयोः सामानाधिशरण्येन व्यवहारः । नातिथ्य. तपोनियन सहप्रतीतिरुभयोश्चानुपस्यास, प्रात्मनस्त्यवानुषत्वाच- तुपा शरीरयातायामात्मा न एझते । पृपयाहणयोग्यस्य प्रकारतक- स्वरूपत्यं दुर्घटमिति मा योचा, नात्यादियत नदेशानयत्यतदेशप्रयोज- नस्यतद्विशेषणत्यः शरीरस्यापि सत्प्रभारतफस्यभायत्यावगमात । महा- पत्तम्भनियमस्त्येशसामयीवेटायनियन्धन रत्युक्तम् । यथा धतुपा पूधि व्यादेगन्धरमादिसम्बन्धित्यं त्वामायिकर्माय न राहते, एव धनुषो गझमा शरीरमात्मप्रकारतेमस्येभायमपि न Rथा समते, आत्मपणे धतुपः मामय॑भायात् । नेताया शरीरस्य नत्मशास्त्यस्वभाविाह', तत्तफारतमस्यभाषत्वमेव मामानाधिकरयनिधन्धनम, पात्मप्रसारसया प्रतिपादनसमर्थस्तु शब्दः सहेच प्रकारतया प्रतिपादपति । ननु च शान्टेडमि व्यवहार शरीरशब्देन शरीमान रक्षत इति नामपन्तता शरीरसदस्य । नेत्रम्, गात्मप्रकारभूतस्यैध शरीरस्य पदाधिकप्रदर्श- नाय निरुपयाणा निष्कर्षशशब्दोयम्, पया गोत्य गुरुत्वाशिणुगत इत्यादिशब्दाः । यतो गादिशब्दवत् देवमनुष्यादिशब्दा आत्मपर्यन्ताः । एवं देवमनुष्यादिपिण्डशिष्टाना नीबाना परमात्म गरीरतया तत्म- फारत्वास नीयात्मवाधिनः • शब्दाः परमात्मपर्यन्ताः । अत: परस्य ग्रहणः प्रकारतयेत्र चिदचिट्ठस्तुनः पदार्थत्वमिति तत्सामानाधिका 1 ·to श्रीभाप एयेन प्रयोगः । अयमयी वेदार्थसंग्रहे सर्धितः । विमेव शरीरात्मभाव- लवणं तादात्म्यम् "प्रात्मेत्युपगच्छन्ती"ति पात, "प्रात्मेत्येव तु राडोयात्सर्वस्ये "ति धाक्यकारश्च । शनेदं तत्त्वम्-अधिद्वस्तुनरिचट्ठस्तुनः परमस्य च ब्रह्मयो भाग्य- त्येन भातत्येशितृत्वेन च स्वरूपविधेकमाहुः काश्चने श्रुतयः "कास्मा. न्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सवितुः" " मायां तु प्रति विद्यामयिनं तु महेश्वरम "बरं प्रधानममृतावर : रा. स्मानाधीयते देष पम:," अमृतातरं हर दति भोक्ता निर्दिश्यते, प्रधान मात्मनो भाग्यत्वेन हरतीति हरः, " कारणं फरणाधिपाधियों न चास्य कश्चिन्जनिता न चाधिपः" " 'प्रधानतेजतिणेशः" "पति विश्वयात्मेश्वर शाखत शिवमच्युतम्" "जाजी द्वाघजाधीशानोश" "नित्या मित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामाम् “भोक्ता भाग्यं प्रेरिमा चमत्वा" " तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्त्य नश्न न्योऽभिचाकयोस" "पृथगात्मानं प्रेरितार ध मत्या नुष्टस्ततस्तेनामृ. सत्यमेति" अज्ञामेशां लोहित शुक्लप्यां यहाँ प्रजां जनयन्ती मरूपाम् , अना धेको जुपमाणोऽनुशेते नहात्येनां भुक्तभागामनेोऽन्यः" "समाने हवे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुद्दामानः, जुष्टं पदा पश्यत्यन्य' मीशमस्य महिमानमिति घोसशोक" रत्यायाः । स्मताधि 'अहहार तोयं मे भिषा प्रतिरष्टधा। अपरमितस्त्यन्यां प्रशतिं विद्धि में पराम् तीभूतां महामहो रपेटं धार्यते नगत भभूतानि कान्तेष प्रति यान्ति मामिलाम् । कल्पतये पुनस्तानि फरसाद धिनायकम् ॥ प्रति स्यामप्रष्टभ्य विसजामि पुनः पुनः । भनयाममं सायं प्रश्तेशा" ॥ 1 Aarhla INCITI ATútra dixwift :

·"रुतिं पुरुप १ . प्रथमोऽध्यायः - 7 मयाध्यक्षण प्रकृतिस्सूपत्ते सचराचरम्। हेतुनाउनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते । चैव घिद्ध्यनादी उभावपि" ॥ "मम योनिमहद् ब्रम सस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत" इति । जगद्योनिभूतं महद्या मदीयं प्ररुत्याएवं भूतमूहममचिद्वस्तु यत तस्मिन् चेतनाय गर्भ संयोजयामि । ततो मस्कता. चिदचित्संगांदु देवादिस्थावरान्तानामचिन्मिनायां सर्व- भूतानां सम्भवो भवतीत्यर्थः । एवं भोक्तभोग्यरूपेणापस्थित योसविस्पावस्थितयोश्चिदचितो. परमपुरुषशरीरतया तन्नि याम्यत्वेन तदपयस्थितिं परमपुरुषस पात्मत्वमाहु, कारधन श्रुतयः "यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पथिवीन वेद, यस्य प्रपिषी शरीरं, यः पृथिवीमन्तरो यमयति" इत्या रश्प"य मारमनि तिष्ठनात्मनोरन्तरोऽयमात्मा न वेद यस्पातमा शरीरं यमात्मानमन्तरी यमयतिसत मामाउन्तर्याम्पमृत." रति । तथा"प. पथिवीमन्तरे सच्चरन्, यस्य पृथिवी शरीर" य पृथिवी न वेद पत्यारभ्य"योग्तरमन्तरे सन्धरन् यस्ताक्षर शरीर समक्षरं न वेद यो मृत्युमन्तरे सम्परन् यस्प मृत्युः शरीरं-य मृत्युनं वेद एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतामा दिव्या देव एको नारायण" अत्र मृत्युशब्देन तमाशब्दवाच्यं सूक्ष्मावस्थमा चितस्त्वभिधीयते । अस्यामेवोपनिषदि "व्यसमक्षरे लीयते अक्षर तमसि लीयते" इति वचनात, "अन्तः प्रविष्ट. शास्ता जमानां सर्वात्मा" इति च। एव सर्वावस्थावस्थितधि- दचिवस्तुशरीरतया तत्पकारः परमपुरुष एष फार्म्यावस्पकार- णायस्पजगदपेणावतिष्ठत इतीममर्थ ज्ञापयितुं काश्चन कायावस्थं कारणावस्थ च जगत् स एवेत्याहु। "देव साम्येदमय भासीदेकमेवाद्वितीय तदैक्षत घटु स्यां प्रणायेयेति तत्तेजोसजत" इत्यारम्प "सन्मूला: साम्येमास्सर्वाः मला: सदायतनास्मत्प्रतिष्ठाः ऐसदात्म्यमिद सई तत्सत्यं स प्रारमा सश्वमसि श्वेता" इति, तथा "सेउकामयत बहु स्था प्रजायेय" इति स तपोमपत स तपस्ता इद मधमाजसा श्रुतपः ·श्रीसाम्ये- 1 - पत्यारभ्य "सत्यं चानृतं च सत्यममवत्" इत्याद्याः । अत्रापि श्रुत्यन्तरसिद्धश्चिदचिताः । परमपुरुषस्य च स्वरूपविवेक स्मारित:, हताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन , जीवेनाममा. अनुमविश्य नामरूपे ध्याकरवाणि" "वत्सृष्ट्वा सदेशनुप्राविशत तदनु प्रविश्य सष त्यचासवत् विज्ञान चाविज्ञान, ध सत्य- चान्तं ध.सत्यममपत, इति च । भनेन.जीवनात्मनाइनुप्रधिः श्यति जीवस्य बलात्मकत्वं तदनु प्रविश्य संघ यहा- भवत् "विज्ञानं घाविज्ञान त्यनेन कार्य्यादात्मशरीरभावनि- बन्धनमिति विज्ञायते । एवंभूतमेव नामरूपयाकरण "तद्वेद ताज्यांकृतमासी तन्नामरूपाभ्यां ध्यानियत" इत्यत्राप्युक्तम् । अंत: कार्याधस्थः । कारणावस्थश्ध स्थूलसूक्ष्मपि ईचिदस्तुशरीर परमपुरुष एवेति' कारणात्कार्यस्पोनन्यत्वेन कारण विधानेम कार्यस्य विज्ञाततया एकवितानेन सर्वविज्ञानं प सीहितमुपपन्नहरम । "हन्ताहमिमास्तितो देवता अनेन जीवेमारगमानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि"tin स्तिो देवता इति सर्यमपिदस्तु निर्दिश्य तत्र स्वात्मक जीवानुमधेशेन नामरूपध्याकरणवचनात्सर्व वाचकाः शब्दा मचिजनीयविशि- एपरमात्मा एक वाचका पति कारणावस्पपरमात्मवाशिमा शब्देन, कार्यवाधिनः. স্বাভাবিক मुख्य यत्तम् । अतः स्थूलसूक्ष्मचिदचित्मकारक ग्रीष शाम्य कारणं घेति व्रह्मोपादानं जगत, भूक्ष्मपिद्विस्तुशरीर मल्लेव कारणमिति ब्रह्मोपादामत्वापि सघातस्योपादानस्येन चिद- पिताम्रलाच स्वभावासहरोऽप्युपपनसरः । या शुE. रकतन्तुमघातोपादानस्यापि चित्रपटस्य शतन्तुमदेश एय शोषल्यादिसंपनपति कार्यावरयायामपि म मन वर्गम सपा चिदधिदीश्वरसंघासावादामत्येऽपि नगर. फायस्पा. यामपि भाक्स्वभाग्यश्वमित्वाधपः। सन्तूनां एक स्थितियोग्यता पुगपेर कदाचित्महताना कारण फास्यत्यं तु दिमिर्गवस्पायस्थिताः परगपुरु. पथरीरस्टम तरकारतमा पदापयात् । तरकार. परमपुरुष. मयंदा सयंगमध्य प्रति विशेष । शायभेदमा पचार चतुलप: । पति परस्म ग्रह्मणः. पानुप्रापि स्याम्पमालामावादविकतत्यमुपपातरम् ।

·प्रथमोऽध्यायः ३ - स्थूलावस्यस्य नामरूपविभागविताप पिषितस्तुन आ. स्मतयाध्यस्थानात्कार्यत्वमप्युपपन्नतरम् । वस्यान्तरा रेव हि कायंता निर्गुणवादश्च परस्प ब्रह्मा-हेपगुणार म्यन्यादुपपद्यते । "अपहत्तपोमा विजय विमृत्युर्विचाको विलिघत्सपिपाम" रति हेयगुणान् प्रतिपिच्य "सत्यका. मस्सत्यल्प" इति करणणगुणान् विदधतीय युतिरवान्या सामान्येनावगतं गुणनिपे हेपगुणविषयं व्यवस्थापयसि । जामस्वरूपं ग्रहोति बादश्च सर्वस्य सर्वशनिखिलयमत्य- मोककल्याणगुणाकरस्य ब्रह्मणःस्थापं शानिकनिरूपणीयं सप्र. फाशतमा भानस्वरूम घेत्युपगमादुपपत्रतरः । 'यः सर्वजः . सर्वयित" 'परास्य शक्तिर्विविधैय भूपते खामायिकीकानयटक्रिया " ।। "विधातारमरे केन विजानीयात" इत्यादिका , मातृत्यमावेदयन्ति, "सत्यं जानम्" इत्या- | दिकाश्ध जानकनिरूपणीयतया स्वमकाशतया ज्ञान- स्वरूपताम् । "सेोऽकामपत बहु स्याम्" : "तदेवत बहु स्याम्" "सनामरूपाभ्यां व्याक्रियत" इति ग्रीव स्याङ्करपात् विधि- स्पिरसत्ररूपतया नानाप्रकारमयस्थिसमिति सत्प्रत्यनीकान.' लात्मकवस्तुनानात्वमतत्वमिति तत्प्रतिषिष्यते--"मृत्योरभ मायुमाप्नोति यह मानेय पैश्यत्ति नेह नानास्ति फिघन" | "यन हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र स्वस्म सर्वमात्मैवाभूतरफेन के पश्येत् तत्केन कं विजानीयात्" इत्यादिना । न.पुन: "बहु स्यां प्रमायेप" इत्यादिश्रुतिगिद्ध खमङ्कल्पकृतं ब्रह्मणो नानानामरूपनारत्वेन 'नानाप्रभारस्य- मपि निषिध्यते।। "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत" इति निषेधधा- सादा पत्तत् स्थापित "उतं परायोऽया अचं वे "सस्य ह या एतस्य महतो भूतस्य नियमितमेतद्यग्वेदः" प्रत्यादिना एवं षिदषिदीश्वराणां समावभेदं स्वरूपभेदं प पदन्तीमां कार्यकारणावं कार्यकारणभावंनन्यत्वं पदन्तीमा प सर्वासां श्रुतीनामधिरोधः चिचिता परमात्मा सर्वदा शरीराममा शरीरभूतयोः कारणदशायां नामपविभागान.

·४ । श्रीभाष्ये- सूक्ष्मदशापति कार्यदशायां च तदर्हस्थूलदशापशि बदन्ती- भिः श्रुतिभिरेव जायत इमि ब्रह्माज्ञानवादस्योपाधिकब्रह्म- भेदवादस्यान्यस्याप्यपन्यायमूष्ठस्म सकल श्रुतिविरुद्धस्य : कथंघिदप्याफाशी दृश्यते । घिधिदीश्वराणां पृषस्वमा- यतया तत्तच्छ्रुतिसिद्धाना शरीरात्ममावेन प्रकारमकारितया श्रुतिभिरेष प्रतिपानानां अत्यन्तरेणापि कार्यकारणभावा. तिपादन कार्यकारणयोर क्पप्रतिपादनं च ह्यविरुद्धमिति सिद्धम् । यधारने यादीन् पट् यागानुत्पत्तिवाक्यैः पृथगुस्पताम् समुदायानुवादिवास्पदयेन समुदायद्वयत्यमापनान"दर्शपूर्वमा- साभ्याम्"इत्यधिकारवाक्यं कामिनः कर्तव्यतया विदधाति, तपा घिदषिदीश्वरान् विविक्तस्वरूपस्वभावान् "क्षरं प्रधा. नममृताक्षरं हरः तरात्मा नावीशते देव एक.""प्रधानक्षेत्रपा तिर्गुणेश" "पतिं विश्वस्यारमेश्वरम्, प्रात्मा नारायणः पर" इत्यादिवाक्यः : पक्मविपाद्य,"यस्य पपिर्षी शरी""यस्पा. एमा शरीर"यस्याव्यक्तं शरीरं यस्यातरं शरीरम् एप सर्वभूतान्त- रात्मापहतपाप्मा दिव्या देय एको नारायण"इत्यादिभिर्वाक्ये. चिदषिताः सर्वावस्याबस्थितयो.परमात्मशरीरतांपरगारमनस्त. दारमता पर प्रतिपाद्य गिरीरिभूतपरमात्माभिधामिभिः सह मात्मादिशब्दः कारणावस्प. कायायस्पश्ष परमात्मक एघेति पथ प्रसिपलं वस्तुधित "देव सम्पदमन नामीत" "ऐसदारम्पमिद सय "सबै सल्विदं ग्रल"पादिवाक्यं प्र. तिपादयति । विपिस्तुशरीरिणः परमात्मन. परमात्मादे मामिधाने दिनास्ति विरोधः । यथा गनुप्पपिपरीरकस्मा. समविशेषस्य "अयमात्मा मुखी"त्यात्मसन्देमाभिधानमय. उमतिविस्तरेण ॥ पापुमरिदमुरूम्हात्महत्यविधानेनेवाविद्यामितियः ति, यु पारमारिये MRETAIAT. धात । पुण्यापुपपपकर्म मिमित्तदेवादिशरीरमयेगारमT. दुगनुभवढपस्य बाधस्य मिरपाखरूचमिव गपो वक्तुम् । एक रूपमपनियतितिरूपापक्षोपायनप्रीतपरमपुरुषप्रगादड. येति पूर्यातम् । भादभिमतस्येपास्य पारितु. विपीतविषयपामिश्याहपत्वेनापविहिरव पठं अधति । - ·-अपमाऽध्यायः । . - "मिध्यप्तदन्यद्रव्यं हिनैति तद्व्यतां यतः" इति शास्त्रात्, "उत्तमः पुरुपस्त्यन्यः" "पथगामान प्रेरितारं घ मत्वा" इति जीवात्म- विसजातीयस्य तदन्तर्यामिक प्रलो। शानं परमपुरुषार्थ. लक्षणाक्षणाधनमित्युपदेशाध । अपि च भवदमिमतस्य निध- तकमानस्यापि मियारूपत्वातस्प निवर्तकान्तरं मृग्यम् । निवर्तकज्ञानमिदं स्थविरोधिमवभेदज्ञान, विनिमय क्षणिक. त्वात् स्वयमेव नश्यतीति घेत, न । तत्स्वरूपतदुत्पत्तिविना. गानां काल्पनिकत्वेन विनाशतत्कल्पनाकल्पकरूपाविद्याया निधत कान्तरमन्वेपणीयम् । तद्विमानलस्वरूपमेयेति चेत्, तथा सति निवर्तकतानोत्पत्तिरेव न स्यात, तद्विना तिक्षति तदुत्पत्यसम्मयात् । नपि च चिन्मानालव्यतिरिक्तकृत्स्ननि- पेविषयज्ञानस्य कोऽयं माता? अध्यासरूप इति चेत, न। तस्प निषेध्यतया निवर्तकसानकर्मत्वात् फत्कर्तृत्वानुपपत्तेः । ब्रह्मस्वरूपमेवेति चेत्, ब्रह्मणा निवर्तकशानं प्रति ज्ञातृत्वं कि स्वरूपम्, उताध्यस्तम्। अध्यस्तं घेत, अयमध्यायः तन्मूला. विद्यान्तरं च निधर्तकांनाविषयतया तिष्ठत्पेय । निवर्तक- चामान्तराम्पुपगमे तस्यापि त्रिरूपस्यात् त्रिपेक्षयाग्नवस्था स्यात् । ब्रह्मस्वरूपस्यैष ज्ञातृत्वेस्मदीय एष पक्षः परिगृ. हीत: स्यात् । नियतकतानस्वरूपं स्थस्य पाता च ब्रह्मव्य. तिरिक्तत्वेन स्विमिवान्तर्गतमिति पचनं भूतलव्यतिरिक रुनः देवदत्तन दिन्नमित्येकस्पामेव बेदनक्रियायामस्स छेत्तुरस्माश्छेदनशिपायाश्च वेद्यानुप्रयेशवचनवदुपहास्यम् । मध्यस्तो साता स्यनाश हेतुभूतनिवर्तकज्ञाने स्वयं कर्ता धन अधति स्यनाशस्यापुरुषार्थत्वात, तानाशस्य ब्रह्मरूपत्या- भ्युपगमे भेदतद्दर्शनतन्मूलाधिद्यादीनां फल्पनमेव न स्यादि. त्यलमनेत दिष्टहत मुद्गराभिघातेन ॥ "तस्मादनादिवर्मप्रचारूपालानमलत्याद्वन्धस्य, तनिध- हणमुक्कलक्षणशानादेव । तदुत्पत्तिश्चाहरहरनुष्टीयमामपरम- रुपाराधमवेषात्मपाचारम्पतिविशेषवंस्कृतवर्णाश्रमापितक- मलम्पा।तत्र केवलकर्मणामस्पास्पिरपाठवमनभिसंहितफलप- न ·, श्रीभाष्ये- रमपुरुपाराधनपाणां कर्मणामुपासनात्मशानोत्पत्तिद्वारा ब्रह्माथात्म्यानुभयरूपानन्तस्थिरजगत्यं च कर्मस्वरूपज्ञानात् पाते नसाय ते । घलाकारपरित्यागपूर्वकयधोकस्वापकों- पादानं च न सम्भवतीति कर्मविधारानन्तत एव हेतो. बलविचारः कर्तव्य इति "प्रथात इत्युक्तम् ॥ तत्र पूर्वपक्षवादी मन्यते -वृद्धव्यवहारा दन्यत्र शब्दस्य को. धकत्वशक्त्यवधारणासम्भवात् पदुव्यवहारस्य ध कार्यबुद्धि पूर्वकत्वेन कार्यार्थ एव शब्दस्य प्रामारयमिति कार्यरूप एव वेदार्थः । अत वेदान्ताः परिनिष्पन्ने परे ब्रह्मणि न प्रमाण- माधमनुभवितुमर्हन्ति | न च पुत्रजन्मादिसिद्धयस्तुविषयवा- क्येपु हर्षहेतूनां कालत्रयवर्तिनामनामानन्स्पात सुलग्नसुखम- सवादिष्पहत्वान्तरोपनिपातसम्मानमा प्रियार्थप्रतिप- त्तिनिमित्तमुखविकासादिलिगनार्थ विशेषयुदिहेतुनिश्चयः, गापि व्युत्पन्नेतरपदविभक्तपर्यस्य पदान्तरार्थ निश्चयेन वा प्रकृत्यर्थमिश्चयेन वा शब्दस्प मिटुवस्यमिधानशक्तिमिश्चयः, जानकाभिधायिपदसमुदायस्य तदंशविशेषगिश्षयरूपत्या- तस्य । न च सादिक्षीतस्य, नापं सो ररेषेति शब्दल. चणानन्तरं प्रयमिशिदर्शनेन सोमाययुहिशेतुत्वनिश्चयः । मप्रावि निश्चेष्ट निर्विपातनं वस्त्विदामित्याद्यर्थयोधेपु बहुपु भयनियमिहेतुपु सम विशेषनिश्चयायोगात कार्ययु. द्विप्रशिध्याप्तियने शब्दहा प्रपतकावियोषित्वमवगत- मिति सर्वपदान कार्यपरत्वेन सर्यः पदः काम्पस्यय विशि. PER तिपादनात मान्यान्वितस्यार्पमा पदयक्तिमिरपथः । पष्टसाधनतायुद्विस्तु फार्पद्विद्वारे प्रसिद्धतुर्न तु स्वार- पेण, मतीतानागतवर्तमानेष्टोपापयुद्विपु प्रपत्पनुपलाया । "इष्टोपाय हि मत्मपरमादृते. न सिद्धपति, सही मस्कति. साप" इति युद्विपावन जायते तार प्रयतते । म बाप. बुदिर प्रतिहसुरिति प्रयतस्यैव वापतमा कास्पद वेदवेद्यस्यात् परिनियमपालमाप्तिानन्तस्पिरफला. प्रतिपत"मयं चातुर्मास्यपानिमः गुरुतं भवति"रत्सा- दिति कर्मचामेष स्पिरपटश्यप्रतिपादनाप सामा.

·प्रथमोपायः। ८ | स्थिरस्थालतानफलानन्तस्थिरत्वज्ञानहेतुको 'मयिधारार- म्भ न युक्त इति ॥ समिधीयते-मिसिललेाकविदिशामदार्थमम्मघाय- धारणप्रकारमपनुद्य सर्वशब्दानामलामिकायायोपित्यावा. रणं प्रामायिका न यहु मन्यन्ते । एय किन याला:- शब्दार्थ- सम्बन्धमयधारयन्ति, माताभिमभूतिभिः सम्पासातगातुमा. दोश्च शशिशुनागपतिसादीच "एममधे "म चा- वधारयः इत्य मिमायेयाइगुल्या निर्दिश्य तेस्तैः शब्देस्तेष- ध्वर्थेषु बहुशः शिक्षिताः शनैशनस्तस्तरेव शब्देस्तेषु तेष्यपु स्वात्म(१)ना युट्युत्पत्ति दृष्ट्वा शब्दार्थया: सयमधातराद- शनात सङ्केतयित्पुरुषाज्ञानाच तेवर्थेपु तेषां शब्दानां प्रयोग वधियनियन्धन इति सिरियन्ति । पुनश्च व्युत्पन्नेतर- | शब्देषु "अस्प शब्दस्यायमर्थ" इति पूर्वपद्धरिशतिसासर्वश. उदानामर्षभधगम्य परप्रत्यायमाय तप्तवयोपियापनाते प्रयु. जते । प्रकारान्तरेणापि शब्दार्थ सम्पन्धाधारणं मुशकम् । केग- चित्पुरुषेण इस्तचेष्टादिना "पिता ते सुख मास्ते" इति देवद- ताय ज्ञापयेति प्रेषितः कश्चित् तज्ज्ञापने प्ररत्तः "पिता ते सुखमास्ते" इति शब्दं प्रयुद्धक्त, पार्श्वस्थोऽन्यो व्युल्पित मुफयत् चेष्टाविशेषजस्तनापने प्रकृत्तमिम शात्याउनुगतस्तसा- पनाय प्रयुक्त शब्दमिम श्रुत्याग्य शब्दस्तदर्थवुद्धिहेतुरिति निश्चिमोतीति कार्यार्घ एव व्युत्पत्तिरिति नियन्धी निर्निय- मपनः । श्रत वेदान्ताः परिनिप्प पर बल्ल तदुपासन चा- परिमितफलं वाधयन्तीति निर्णयपालो ब्रह्मविचार, कर्तव्यः । फार्थत्येऽपि वेदस ग्रनविचारः फर्तव्य एष । कथम् "आत्मा या परे ट्रष्टय्य योतध्यो मन्तव्यो निध्यासितम्पा"सोधे प्टध्यः स विजिजासितव्य." "विजाय प्रधा कुर्यात" "दहरे- ऽस्मिन्नन्तर नाकाशस्तस्मिन् यदना सदन्येष्टव्यं तदाण्य विशिधासितव्यम्" तत्रापि दारगगन विशफः तस्मिन् यद- म्त तदुपासितव्यम् इत्यादिभि प्रतिपन्नोपासनविषयकाया- धिकृतकष्ठत्वेन "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादिमिर्ग्रहमा- प्ति श्रूयत इति । ब्रह्मस्वरूपतद्विशेषणामा दु.पासम्भिनदेश- १ स्यात्ममामिति पाठामारम। ४ ·Ce । श्रीमाय- विशेषरूपस्वादिषत रात्रिसप्रतिष्ठादिवत अपगारण यतपात. नामाध्यसाधनमावयच कार्योपयोगिता सिद्ध । गामानये- त्यादिप्यपि वाक्येषु न कार्यार्थे व्युत्पत्तिः, भवदभिमतका. यस्य दुर्निरूपत्वात् । कतिमावभाविकृत्युद्देश्यं हि अवत: कायं कृत्युद्देश्यस्य च कृतिकर्मत्वं,' कतिकमा घ कृत्या प्राप्तुनिष्टतमत्वम्, इष्टतम च सुखं वर्तमा(१) दुःसमित्ति. घी । तत्रेष्ठसुखाद्यर्थिना पुरुषेण स्वम पत्नादृते यदि तदसिद्धिः प्रतीता, तत प्रयत्नेच्छु 'प्रवर्तते पुरुष इति'नक्वषियीच्छा. विषयस्य कृत्यधीनसिद्धित्वमन्तरेण कृत्युद्देश्यत्वं नाम किषि दप्युपलभ्यते । इछाविषयस्य प्रेरकत्वं प. प्रयत्नाधीनसिद्धि- त्वमेव, तत एव प्रष्टत्तः तम च पुरुषानुकूलत्वं कृत्युद्देश्यत्वं, यतः मुसमेव पुरुषानुकूलम् । न पदु पनिवृत्ते. पुरुषानुकूल- त्वं, पुरुपानुफूलं सुरा' तत्प्रतिकूल दु समिति हि भुखदुःस. या स्वरूपापियकः । दुःखस्य प्रतिफूलपा सन्नित्तिरिया भवति नानुकूलतपा, मनुकूनप्रतिफूलान्वयविरहेण स्वघेणा- पस्थितिहि दु.खनिवृत्तिः । अतः मुराध्यतिरिक्तस्य क्रियादेर- नुकूलत्वं न सम्भवति । नमुपातपा 'तस्याप्पमुकूलत्य, दुःसात्मकत्वात्तस्य, सुखार्थतयापि तदुपादानेछागाप्रमेव भवति । म कति प्रति शेपिरष फुपुद्देश्यय, भवत्पक्ष गेपित्वस्यानिरूपणात । परोगपतिठयारपई. स्य शेषत्यमिति तत्प्रनिमम्मम्धी शेषोत्ययगम्यते, तपा सति रुतेरशेपत्येन तां प्रति तत्साध्यस्यस्य ऐपियामावात् । न परदेशप्रयत्पहतायाः शेषरयेम परः शेषी, उद्देष्यत्यिस्य था मिष्प्यमाणत्याम, प्रपातस्यापि भरपोद्देशमएमयदर्ग माच्य | धामातु भृत्यपापेपि स्योददेशेग प्रतिसत न । भरयोपि हि प्रधामपोषणे स्योद्देशीय प्रवर्तते । कार्य। Earस्यानिमपणास।कार्यनियमाधी शेताप्रतिम मी शेपोत्पप्यपद्धतम् । नापि कतिमान हापुददेश्य- स्य, पुरुपय रुपारम्मप्रयोजनमे हि कृतिप्रलम, ग १पतंगाम पायप्रिनित पाहातरम्। पनदेkिarnदिति ·मपमाऽध्यायः Ce - : घेण्याविषयः । तस्मादिष्टत्यासिरेकिकत्युद्देश्यवानिरूपणा कृतिमाध्यतारुतिमधामस्वस्वरूपका() दुर्निरूपमेव । निप. गस्पापिसाक्षादिपिविषयभूत इति खदुःखनिकृत्तिश्यामन्य- स्वात तरसाधनतयैवेष्टत्वम् । पतिभाध्यात्याच्च । अत एवं हितस्य क्रियातिरिक्तता । सम्पपा लियैव कार्य स्यात् । स्वर्गकामपदमानिध्याहारानुगुपयेन लिसादिवाच्यं कार्य स्वर्गसाधनमेयेति क्षणमणिकर्मातिरेकि पिरं स्वर्गसाधनमप- वमेव कार्यमिति स्वर्गसाधनतारलेरोनव खपूर्वव्युत्पत्तिः । मतः प्रपनमनपातपा प्रतिपक्षस्य कार्यस्पानन्यायनि- वहणायापूर्वमेव पश्चात स्वर्गसाधनम्भवतीत्युपदास्यम्। स्वर्ग- कामपदाम्वितकार्याभिषापिपदेन मपममध्यान्यार्थतामभि- पालात, मुरादुःणनित्तितत्वाघमेम्योम्पस्यामाया स्य(२)कति. साध्यताप्रतीत्यनुपपत्तेश्ष । अपि हिमिदक्षियोगस्य प्रयो- जनत्यम् ? मुखपत् नियोगस्पाप्यनुकूलत्वमेधेति चेत्, कित्रि- योगः सुसं, सुरमेव ह्यनुकूष्ठम् । सुखविशेषवत् नियोगापर. पर्यायं विलक्षणं सुपान्तरमिति चेत्, किन्तर प्रमाणमिति वक्तव्यम् । स्वानुमघश्चेत्, न, विषयविशेषानुभवमुखवत् "नि- योगानुभयमुरामिदम्" इति मवतारपि नानुमपते। शास्त्रेया मियोगस्प पुरुषार्थतया प्रतिपादनात पश्चात्तु भात्यत इति चेत् । किन्तत नियोगस्प पुरुषार्थत्ववापि शास्त्रम् । न ताय. लौकिकं वाक्यं, तस्य दु.सात्मकफियाविषयत्वात् । तेन मुखा- दिसाधनतयेव कृतिसावतामात्रप्रतिपादनात् । नापि वैदि. कं, तेनापि स्वर्गादिसाधनसयैव कार्यस्थ प्रतिपादनात । नापि नित्यनैमित्तिक शास्त्र, तस्पापि तदनिधाषित्वं स्व. कामवाक्पस्थापूर्वव्युत्पत्तिपूर्वकमित्युक्तरीत्या तेनापि मुखा- दिसायनभतकार्यानिधाममवर्जनीयम् । नियतशिकमलस्य क- मंगोग्नुष्ठितस्य फलत्वेन तदानीमनुभूयमानासाद्यरोगतादि- व्यतिरेकैश नियोगरूपसुखानुभवानुपाठ धेरच । नियोगः मुख- मित्यत्रम किञ्चन प्रमाणमुपलक्षामहे । मपंवादादिप्यपि १कार्यस्पमिति पाठातरम । २ कार्यस्येति पुरसफानारेऽधिक पाठ ।

·श्रीभाये 1 । स्वादिसुखप्रकारकीर्तनक्षत् नियोगरूपसुखप्रकारकीर्तन सय तामपि म दृष्टचरम् । भते विधिवाक्येप्यपि-धात्वरुप कर्तृ- व्यापारसाध्पतामात्र शब्दानुशासनसिद्धमेव लिडादेवाच्या मित्ययसीयते । धात्वर्थस्य च यागादरगन्यादिदेवतान्तर्यामिपः रसपुरुषसमाराधना पता समाराभितात्परमपुरुषाफलसिदिः प्रति "फलमत उपपपत्पात्र मंतिपादयिष्यते ॥ -7 तर, वेदान्ताः परिनिष्पन्न : परनल चौधयन्तीति प्रमोपासनपालानन्त्यं स्थिरत्यं च सिद्धम् ।' चातुर्मास्पादिक- मस्वपि केवलस्प कर्मणः शविफलत्योपदेशादक्षयफलमपण "मायुश्चान्तरित वेतदमृतम् इत्यादिवत भापेक्षिकं मन्त- श्रम् । अत: केलामाङ्कर्मणामस्वास्पिरफलत्वात् ब्रह्माजानप चानन्तस्थिरफलत्यास् तखियफतो, याविधारारम्भा युक्त पति स्थिवा किम्पुनस्तद् यल पजिशास्स मुख्यत इत्पाद- जन्माधिकरणम् ! जन्मादयस्य यतः ॥२॥ मादिति सष्ट्रिस्थितिमलयम् । तद्गुणसंविधामा पहुंनीहि "भस्प अधिस्टपविविधविधिरचनस्प नियतदे- | शकालपभोगप्रमादिस्तम्पपय्येन्तयामिनस्य , जगतः । "मत यस्मात्मर्वश्यरामिपिछएप्रत्यगीकायामात्सयस | एप्रास सामानन्दाद्यनरतकल्याणगुणोत्सर्वचारमश: परम. कारुणिकात्परस्मात्पुंसः सप्टिस्पितिप्रलयाः प्रशान्त तत् मोति मग्रार्थः। "मग वाणिवरुप पितरमुपसतार, अधीदिमायो. मनरत्यारम्प"मता वा मागि मतानि जायन्ते ये माता- निकोयन्ति यत्प्रयम्स्यसिमविशन्ति साहिगिजातहमल" पति पते । सत्र,संगप किस्माद्वारपार प्रल लागत. प्रति. पतु शक्यते न थेति । किम्मतम् । न शामिति । गता. वत जन्मादपी विशेषणस्येन माल नित ! पक्षविशेषत. पाएतस्येन प्रणेsaarazp. विपनत्य हिमmin. स्थम् । गनु देवा पामे युवा वाहिता ममपरिगान स्त्या विशेषणप्रत्येक एष देवदत प्रती मते एषामा- - Tari ·प्रथमोऽध्यायः मेष ब्रह्म भवति। नेयम्, तत्र प्रमाणान्तरणक्यप्रतीतेकसिमः न्य विशेषणानामुपहार:, अन्यथा तत्रापि घ्यावर्तकस्वादने फत्वमपरिहाय्यंम् । भत्र त्यनेनेय विशेषणेन लिष्टक्षयिपित स्याद् ब्रह्मणः प्रमाणान्तरेणक्यमनवगतमिति: व्यापतक देन प्रलपात्यमवर्जनीयम् । ब्रह्मदेवपादायक्यं प्रतीयत प्रति चेत्,न । अज्ञातगोव्यर्जिशासा: पुरुषस सपहा मुरः पूर्णगृही गौरित्युक्त गोपदेशापि, सपहस्वादिष्यावर्तक दंग गोव्यक्तियत्वाती तेव्रह्मव्यक्तयोऽपि यहयः स्युः एक लिलपिषिते वस्तु येषां विशेषणानां सम्भूम लक्षण वमप्यनु- पपन्नम्। नाप्युपलक्षणत्वेन लवन्ति, आफारामाराप्रतिपत्ते उपाधणानामे केनाकारण प्रतिपयस्य केनचिदाकारान्तरेण प्रति पत्तिहेतुत्यं हि दृष्टं, (वायं सारसः स -देवराकेदार इत्यादिषु। ननु च "सत्यं जानमनन्तम्बहल इति प्रतिपक्षाका. रस्य लगजन्मादीन्युपक्षणानि भवन्ति । न, इतरेतरपति- पन्नाकारापेक्षत्येनेभियोर्लक्ष पवाक्पयोरन्योन्यानपणास् - प्रता न लक्षणता.प्रल प्रतिपत्त शपत इति 15, एवं प्राप्तेऽभिधीयते । जगत्सृष्टिस्थितिप्रलयरुपलक्षण भूतैर्बल प्रतिपत्तुं शक्यते । न चोपलक्षणापलक्ष्याफाररुपतिरि- काकारान्तरामतिपत्त लणेरप्रतिपत्तिः । उपलक्ष्यं ह्यरध- धिफातिशयगृहत् यहणं च घ्रल । सहतेर्धातास्तदर्थत्वात् । सदुपलक्षणभताश्च जगज्जन्मस्थितिलयाः। "पते, “येन" | "यत्"इति प्रसिद्धवत् जन्मादिकारणनिःशेन यथाप्रसिद्धि जम्मादिकारणमनद्यते । सिद्धिश्च "देष साम्येदमन मासी. देकमेवाद्वितीयम्" "तदक्षत पहु, स्यांजायेयेति तत्तजो सजात" इत्ये फस्यैव सच्छब्दयाध्यस्य निमित्तोपादानरूपफा- रणस्येन । तदपि"मदेवेदमय एकमेवासीत युगादानतां-प्रति- पान "मद्वितीयम्" इत्यधिष्ठानन्तरं प्रतिषिध्य देवत पहुस्पा प्रजायेयेति तत्तेजोसमत" इत्येतस्यैष प्रतिपादनात । सस्मात यन्मूला जगज्जन्मस्थितिलया तद्प्रोति जन्मस्थि- तिष्ठयोः स्वनिमित्तोपादानभूतं वस्तु प्रल्लेति उत्तयन्तिः। जग- सिमितोपादानताक्षिप्तमर्वजत्यसपसकुलपत्वविचित्रलि. १ यथा यथायमिति पाठागारम ::: .

·श्रीभाष्ये- याद्याकारहरवेन प्रतिपानं ब्रह्मेति च जन्मादीनांतषाप्रतिपत्र- स्य लक्षणत्वेन नाकारान्तराप्रतिपत्तिरूपाऽनुपपत्तिः । जग- जन्मादीनां विशेषणतया लक्षणत्वेऽपि न कश्चिद्दोषः । लस. भूतान्यपि विशेषणानि स्वविरोधिध्यावृत्तं ब्र()ल लक्षयन्ति । भज्ञातस्वरूपे वस्तुन्येकस्मिलिलठयिपितेऽपि परस्पराषि. राध्यनेकविशेषणलक्षणात्व न भेदमापादयति, विशेषणामामेका- प्रयतया प्रतीतेरेकस्मिन्नेवापसंहारात् । खयहत्वादयस्तु विरो. धादेव गोव्यक्तिभेदमापादयन्ति । अत्र तु कालभेदेन जम्मा- दीनां न विरोधः। “गत धा इमानि भूतानि" इत्यादिकारण- वाक्येन प्रतिपन्नस्य जगज्जन्मादिकारणस्य ब्रह्मणः सकलेतरव्या- वृत्तं स्वरूपमभिधीयते "सत्यं जाममनन्तं ब्रह्म" इति । तत्र सत्यपदं निरुपाधिकसतायोगि ब्रलाह । तेन विकारास्पदम- चेतनं तत्मसटरचेतनारपि व्यावृत्तः । नामान्तरमनाव. स्थान्सरयागेन तयार्निरूपाधिकसायोगरहितस्यात् । ज्ञान- पदं नित्यासंकुचितज्ञानकाकारमाह । तेन कदापिसफुषितता. मत्धेन मुक्ता व्यावताः । अनन्तपदं देशकालवस्तुपरिच्छेद रहितस्वरूपमा सगुणत्वातस्वरूपस्य स्वरूपेशा स्वगुणेश्चान- न्त्यम् । तेन पूर्वपदद्वययावतकोटिद्वयविलक्षणाः सातिशय. स्वरूपस्वगुणा नित्या पावृत्ताः, विशेषणानां व्यावर्तकत्वात । तत: "सत्यं शनिममतं ब्रह्म" इत्यनेन वाक्येन. जगन्मा 'दिनाग्यगतस्थरूपं ब्रह्म सकलेतरवस्तुधिसजातीयमिति छ. क्ष्यात इति माम्योन्याश्रयणम् । अतः सकलजगम मादिकारणं निरपद्यं सर्व सत्यमझल्पं सर्वशक्ति बल लणतः मति. पशपत इति सिद्धम् ॥ येतु निविशेष वस्तु जिज्ञास्यमिति वदन्ति, तन्मते "ग्रल निजाम" "जम्माद्यस्य यतः" इत्यसङ्गतं स्यात, "नि- रशिया शरणं प्र" इति मिचमात, तच्च प्रल जगज्जन्मादिकारणमिति बपनाच । एवमुत्तरधपि सूत्रगणेषु सूत्रोदाहतश्रुतिगणेषु घेषणाद्यन्वयदर्शनात सूपाणि सूत्रोदा- इताः श्रुतपश्च न तत्र(२) प्रमाणम् । तरचमाध्यमांग- १ यातु नक्षपन्तीति पाठातरम । २ सम्ममामिति पाठानाम । - ·परस्प । प्रथमोऽध्यायः १३ पारिसाधमधर्मावितवस्तुविषपस्या निर्विशेषवस्तुनि प्रमा. णम् । जगन्मादिधमा यतः तद् ब्रह्मति स्वोत्तापक्षेऽपि - निर्विशेषवस्तुसिद्धिः। भ्रममूलमनागम्, मानसाशिवले. त्यभ्युपगमात् । सालित्यं हि प्रकाशैकरमतयैवाच्यते। प्रकाश स्वन्तु महाद् पावर्तकं स्वस्थ च व्यवहारयोग्य- तापादनस्वभावेन भवति । सपा सति सविशेपत्व, सदभाये प्रशागतव न स्यात्, सुच्छतेव स्यात् । जगन्मादिकारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तम्, तदयु. कम् । तद्धि न वाक्पमतिपाद्यम्, अनुमानेन सिद्धरित्याश- याह- शास्त्रपोनियाधिकरणम्। शास्त्रयानित्वात् ॥ ३ ॥ "शास्त्रम्" यस्य "योनिः" कारणं प्रमाण छात्र- यामि, तस्य मावः शास्त्रयानिस्वं तस्मात् ब्रह्मज्ञानका. रणत्वात, शास्त्रस्प तद्योमित्वम् । ब्रह्मणत्यन्तातीन्द्रिय. यत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमायाविषयतया ब्रह्मणः शास्त्रैकममाणका स्वादुक्तस्वरूपं ब्रह्म "यतो था इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादि वाक्पं बोधयत्येवेत्यर्थः । मनु शास्त्रयानित्य ग्रह्मणो न सम्भवति प्रमाणान्तरवेद्य- स्वाद् ब्रह्मणः । “अमाप्ते हि शास्त्रमर्पषस्" । किं तहिं तत्र प्रमाणम् । न तावत्प्रत्यक्षम् । तद्वि द्विविधम् --इन्द्रियसम्भव योगसम्भवं चेति । इन्द्रियसम्म च बायसम्मषमान्त- रसम्भवं वेति द्विविधम् । ब्राद्येन्द्रियाणि विद्यमानसन्निकर्ष योग्यस्वविषयबोधजनकानीति न सापसाक्षात्कारतनिर्माण. समर्थपरमपुरुषविशेष विषययोषजनकानि । नाप्पान्तरम्, भा. न्तरसुखदुःखादिष्यतिरिक्तवाहिर्विषयेषु तस बाधेन्द्रियानपेक्षा मयपनुपपशेः । नापि योगजन्य, भावनाकर्षपर्यन्तजन्म- मस्तस्य विशदावासत्वेऽपि पूर्वानुभूतविषयस्मृतिमात्रत्वात न मामाययमिति कुत्तः प्रत्यक्षता, तदतिरिक्तविषयत्वे कारः यातायात, तथा सति तस्य धमरूपता। मायनुमान विशे. पतो द्रुष्ट सामान्यता दृष्टं वा । मतीन्द्रिये वस्तुनि सम्ब. Fधावधारणविरहान विशेषता दूषष्टं, समस्तवस्तुसावा. - ·१२ श्रीभाष्ये- त्याद्याफारमहरवेन प्रतिपकं ब्रह्मति च जन्मादीनां तथाप्रतिवा. स्य लक्षणत्वेन नाफारान्तराप्रतिपत्तिरूपाऽनुपपत्तिः । जग- जन्मादीनां विशेषणतया लक्षणत्वेऽपिन कश्चिद्देोषः। उस णभूतान्यपि विशेषणानि स्वविधिध्यावृत्तं ब्र()ल लक्षयन्ति । मज्ञातस्वरूपे वस्तुन्येकस्मिंस्लिलयिषितेऽपि परस्परावि. रोध्यनेकविशेषगाठतयत्व न भेदमापादयति, विशेषणामामेका. अयतया प्रतीतेरेकस्मिन्नेवोपसंहारात । खरहत्वादयस्तु विरो. धादेव गोपक्तिभेदमापादयन्ति । अत्र तु कालभेदेन जन्मा- दीनां न विरोधः। "ता हिमामि भूतानि" इत्यादिकारण- वाक्येन प्रतिपन्नस्य जगज्जन्मादिकारणस्य ब्रह्मणः सफलतरव्या- वृत्तं स्वरूपमभिधीयते "सत्यं जाममनन्तं ब्रह्म इति । तत्र सत्यपदं निरुपाधिकसत्तायोगि व्रलाही तेम विकारास्पदम- चेतनं तस्मंसृष्टश्चेतनापि व्यायत्तः । नामान्तरमननाव स्थान्तरयोगेन तयार्निरूपाधिकसतायोगरहितत्वात् । ज्ञान- पदं नित्यासंफुषितज्ञानकाकारमाह। तेन कदाधित्सकुधिता. नत्धेन मुक्ता व्यावृत्ताः । अनन्तपदं देशकालवस्तुपरिच्छेद रहितस्वरूपमाद [ सगुणत्वातस्थरूपस्य स्वरूपेण स्वगुणेशमान- न्त्यम् । तेन पूर्वपदवयव्यावृतकोटिद्वयविलक्षणाः सातिय- स्वरूपगुणा नित्या व्यापताः, विशेषणानां व्यापकत्वात् । ततः "सत्यं ज्ञानमनातं ब्रह्म" इत्यनेन वाक्येन जगजन्मा 'दिनाश्वगतस्वरूपं ब्रह्म सफलेतरवस्तुविसजातीयमिति छ क्ष्यत इति नाम्योन्याश्रयणम् । अतः सकलजगज्जम्मादिकारणं अद्यं सर्व सत्यमरूपं सर्वशक्ति प्रल लक्षणतः मस्ति- पशष्यत इति सिद्धम् ॥ येतु निर्विशेष वस्तु जिज्ञास्यमिति बदन्ति, तन्मते "ग्रल्लजिज्ञासा" "मांयस्य यतः" इत्यसङ्गत स्यात, "नि- रतिशयरहद् रक्षणं , प्रल" इति निधनात, तच्च प्रल जगलन्मादिकारणमिति वचनाच । एवमुत्तरेऽपि सूप्रगणेषु सूत्रोदाह तश्रुतिगणेषु घेणाद्यन्वयदर्शनात सूत्राणि प्रोदा- हताः श्रुतपरच न तत्र(२) प्रमाणम् । तरच सोपायनि- १वा नक्षयन्तीति पाठानतरम । ममामिति पाठामारम । - ·प्रपमोऽध्यायः । . चारिसायमधर्मावितवस्तुविषयत्वा निर्विशेषवस्तुनि प्रमा. णम् । 'जगजन्मादिधमा यतः तद् प्रोति स्वोरप्रेतापक्षेपि ननिर्षिशेषवस्तुसिद्धिः। भ्रममूलमनानम्, मजामसातिम्रो. त्यभ्युपगमात् । साक्षित्वं हि प्रकाशैकरमतयैवाच्यते। प्रकाश स्वन्तु जहाद् पावर्तकं स्वस्सच परस्य च व्यवहारयोग्य. तापादनस्वभाधेन भवति । तथा सति सविशेषत्व, सदभावे प्रकाशतव न स्यात्, तुच्छतेय स्यात् । नगशमादिकारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तम्, तदयु- तम् । सद्धि न वापमतिपाद्यम्, अनुमानेन सिद्धरित्याश- क्या शाप्रमोनियाधिकरणम् । शास्त्रयोनित्वात् ॥३॥ "शास्त्रम्" यस "योनिः" कारण-प्रमाणं तच्छास्त्र- पानि, तस्स भाषः शास्त्रपोनिस्वं तस्मात् ब्रह्मशानका- रगत्वात, शास्त्रस्य तद्योमित्वम् । ब्रिह्मणापत्यन्तातीन्द्रिय. यत्वेग प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयतया ब्रह्मणः शास्त्रकममाणक. स्वादुफस्वरूपं ब्रह्म “यतो पा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादि वा बोधयत्येवेत्यर्थ.॥ मनु शास्त्रयानित्व ब्रह्मणो न सम्भवति प्रमाणान्तरवेद्य- स्वाद् ब्रह्मण । “अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थषस्" । कि तह तत्र प्रमाणम् । न तावत्प्रत्यक्षम् । तहि द्विविधम्-अन्द्रियसम्भव योगसम्भवं घेति । इन्द्रियसम्म च बाघसम्मधमान्त- रसम्भव चेति द्विविधम् । ब्राह्येन्द्रियाणि विद्यमानसन्निकर्ष- योग्यस्पतिपपयोपज़नफानीति न सर्वार्थसाक्षात्कारतनिर्माण- समर्थपरमपुरुषविशेषविषययोधजनकानि नाप्पान्तरम्, मा. न्तरमुखदु खादिष्यतिरिक्तवाहिर्विषयेषु तस बायण्द्रिपानपेक्षा प्रश्पनुपपः । नापि योगजन्य, भावनाप्रकर्षपर्यन्त जम्मू- नस्तस्य विशदावासत्वेऽपि पूर्वानुभूतविषपस्मृतिमात्रत्वात मामाययमिति कुतः प्रत्यक्षता, तदतिरिक्तविषयत्वे कार. यातायात, तथा सति तस्य धमरूपता । मायनुमान विशे. पतो दूष्ट धामान्यता दृष्ट वा । अतीन्द्रिये वस्तुनि सम्ब- म्यानधारणविरहान्न विशेषतो दूषप्टं, समस्तवस्तुसाक्षा:

·श्रीभाध्ये- स्काररानिमाणममर्थपुरुषविपनियतं सामन्यता . दृष्टम- पिन लिजमुपातम्पते। मनु नगतः कायंत्यं तदुपादा. नोपकरणसम्प्रदामप्रयोलनामिन कस्यठयाप्तम्,.. अचेतमा: रब्धाय जगतरकथेतनाधीनत्येन व्याप्तम् । म हि घटादि. कार्य तदुपादानापकरणमम्प्रदामप्रयोजनामिकतृक धम्, अंचेतनारब्धगरोग स्वशरीरमेकचेतगांधीनं । मावयवत्वेन जगतः कार्यत्यम् । उच्यते, किमिदमेक चेतनाधीमत्वम् । म लायत् तदायतोत्पतिस्थितित्यं दृष्टान्त हि साध्यविनः स्यात् ।म पराग.स्वशरीरमेकचेतमायतोत्पत्तिस्पिति, रस्प भोगाम्मादिसर्य घेतमानामष्ट जम्पत्याजदुत्पत्ति- मिलो। फिर शरीरासिमागममANETRA मिति: 1 तच्छरी- . ति पत्तमपजानुगतामेकरूपा स्थितिन्नोपलभामहे । तदायाम- तित्यं तदधीनत्यमिति चेत्, अनेक तमसांध्ये गुरुतररपशि लामहीरुमादिपु व्यभिचार घेतममात्राधीनत्वे सिद्ध साध्य ता। किंध सभयवादिमिदागां जीवानामेव लापधन्यायेम फत्वाभ्युपगमा युक्तः । न च लोबानामुपादानाद्यनशिजत- या कर्तृत्वामभवः, सर्वेषामेष चेतनानां पृषिष्याद्युपादानपा- प्राग्रुपकरणसाक्षात्कारमामयति । यदानी पृषिव्यादया या मसाक्षात्कार एवं हि कार्यारम्झापयोगी | शक्तेस्तु जाममा- श्रमेयोपयुज्यते न साक्षात्कारः । न .हि 'कुलालादयः-का- स्योपकरणभूतेदण्डपादिवत तच्छक्तिमपि साक्षात्कृत्य घटमः णिकादिकार्प मारमन्ते । वह तु चेतमामामांगमावर्गतयागा. दिशक्तिविशेषांणा कार्यारम्भ नानुपपनः । किंच यत् शक्यः क्रिय शम्योपादानादिविज्ञान घसदेवहितदभिधक क 'दृष्टम्। महीमहीधरमहार्णवादिवशक्य क्रिपश्योपादानादिविज्ञान घेति चेतनकर्तृकम् । अतो घटमणिकादिसजातीयशक्यक्रिप- योपादानादिविशानवस्तुगवमेव कार्यत्वं बुद्धिमत्त पूर्वक ·प्रधनोपाय: स्वसाधने प्रभवति । किंच घटादिकार्यमनीश्वरेणापमान. शक्तिनामशरीरेण परिग्रहवताऽनाप्तकामेन निर्मितं दृष्टमिति तपाविषमेव चेतनं फार साधयन् अयङ्कायंस्यहेतुः सिषा. पयिपित पुरुषमावस्यमश्वयादिविपरीतमानात विरुद्धः स्यात् । न घेतायता सर्वानुमानान्देदप्रसङ्ग , विहिनि प्रमा- णान्तरगोचरे लिङ्गालोपस्थापिता विपरीतविशेषाः तत्प्रमा. प्रतिष्ठतगतयो हि निवर्तन्ते, हतुवकलेतरप्रमाणाविषये लिङ्गिनि निखिल जगनिर्माणचतुरेन्वयध्यतिरेकावलापिना. भावनियमा धर्माः सर्व एषाविशेषेण प्रसन्यन्ते निवर्तकप्रमाणा- भावात् सथैवावतिष्ठन्ते । मत मागमाते कथमीश्वरस्से- रस्पति. मत्रा-माययपत्वादेव जगत कार्यत्वं न 'प्रत्याख्यातुं शक्यते । भवन्ति 'ध प्रयोगाः विवादाध्यामिता भूभूघरादि काय शोषयपत्यात् घटादिषत, सपा विवादाध्यामितम् भव. निजलधिमहीधरादि काय महत्त्वे सति झिपावस्यात् घटा- दिवत्, तनुभुवनादि काप्यं महत्वे सति मतत्वात घटादिवत् । सावपवेषु द्रव्येग्विदनेष क्रियते नेतदिति कार्यस्थस्य निया. मिक सावयवत्यातिरेकि रूपान्तर नेपालमामहे । कार्यब- प्रतिनियत शक्पक्रियत्वं शक्योपादानादिविज्ञानत्वञ्चोपाल- भ्यत इति चेत्, न, कार्यत्वेनानुमतेऽनि विषपे वागशक्ती कार्यानुमेये इत्मन्यत्रापि मावयवत्वादिगा फाय॑त्व जात. मिति ते-च प्रतिपन्न एवेति न कश्चिद्विशेषः । तथा हि-घट- मणिकादिपु कृतेषु कार्यत्यदर्शनानुसितकर्तृगततन्निर्माणशस्ति- जान. पुरुयोग्दृष्टपूर्व विचित्रसन्निवेश नरेन्द्रभवनमालोक्या- खपवस निवेगविशेषेण तस्य कार्यत्वनिश्चित्य : तदानीमेघ- फर्जुस्तजधानशक्तिवैचित्र्यमनुमिनाति । अतस्तनु वादे. फा- र्यत्वे सिद्धे सर्वसाधाकारतन्निर्माणादिनिपुण मधिमं चत्पुरुप- विशेष सियत्येव । फिञ्च सर्वचेतनाना धर्माधर्मनिमित्त । सुरादुरोपभोगे चेतमानाधिष्ठितपरिघेतमयोस्तया. फल- हेतुत्यानुपपत्ते सर्वकर्मानुगुणसर्थ फलमदान चतुरः कश्चिदास्थ्य , वर्षकिनानिधिष्ठितस्य पापादेरचेतनस्य देशकालाधनेकपरिक रणनिधानेऽपियूमादिनिर्माण मापनत्यादर्शनात् । बीमाकुरा ऽपि ·प्रमाणा- - . ६ श्रीसाप्पे-- पक्षान्तमायेण सध्यतिधारापादन प्रोत्रिपवेतालामाममभि. तायिज़म्मितम् । सत एष मुखादिमिपंनिधारद(नवर. नमपि तथैव । मच. यापधेभियवादिसम्प्रतिपक्षेत्रानामे. घेदशमधिष्ठातृत्वकल्पां युक्त, तेषां सूक्ष्मव्यवहिताविप्रकटद. नागक्तिमिरचयान, पर्शनानुगुणव- हि सर्वत्र शक्तिकरमना । न च क्षेत्रपदीश्वरस्साशसिमिश्षयोगस्ति । अतः प्तरता न तस्मिानुपपत्तिः, समर्थक पूर्वक्रत्वहेतुना सिध्यन् स्वाभाविफसर्वार्थसाक्षात्कारत नियमनशक्तिसम्पन एष दुध्यति । यस्वनेश्वर्याद्यापादनेन धर्मविशेषविपरीतसाध- महामुनीतं, तदनुमानवृत्तानभित्यनिधम्धन,, अपक्षे सह- दृष्टानां सर्वेषां कार्पस्पाहेतुभूतानां च धर्माणां, लिहिण्य- माप्तः । एतदुक्तं भवति-कमचित्किविरिझपमाणं स्वोत्पतपे काः स्वनिर्माणसामध्यं स्योपादानापकरणज्ञानं धापेसते, नवण्यासामध्यमम्पाजाप, हेतुत्वालापात, स्वनिर्माणमा मध्यस्थोपादानापकरणमामाभ्यामेव स्वोत्पत्तायुपपनायां स- मपन्धितया दर्शनमात्रेणाकिञ्चित्करस्यान्तराजानादेहेतुत्व- कल्पनाम्योगादिति । किञ्च क्रिपमाणवस्तुव्यतिरिक्ताचा- नादिकं किं सर्वविषयं 'क्रिपापयागि, त कतिपपविषयम् । तावत् सर्वषिषयं, म हि कुलालादिः क्रियमाणष्यतिरिक्त किमपि न विजानाति । नापि कतिपपविषयम्, सर्वेषु कपु. तत्तदतानाशक्त्यनिपमेन पर्वषामधानादीनां व्यभिचारात् । मतः कार्यत्ययासाधकानामनीश्वरत्वादीमा लिङ्गिम्यमासि- रिति न विपरीतसाधनस्वम् । कुलालादीनां दण्डपक्रायविष्ठान शरीरद्वारेणेव दृष्टमिति जगदुपादानापकरणाधिष्ठानमीश्वर- स्पार्शरीस्यानुपपन्न मिति घेत, म, सङ्कल्पमात्रेणेव परशरीर- गतभूतवेतालगरलाद्यपगमविनाशदर्शनात् । कथमशरीरस्येव- रस्प परप्रवर्तनरूपस्मङ्कल्प इति चेत् । न शरीरापेक्षस्सहगा, शरीरस्य सङ्कल्पहेतुत्वाभावात् । मन एव हि मङ्कल्प- हेतु, सदभ्युपगतमीश्वरेऽपि, कार्यत्वेनैव जामशक्तिवत मनसापि माप्तस्वात् सङ्कल्पः सशरीर. (क) ध्यभिचारयचनमपीगि पानगरम् । . मामसः ·ឬធិរចុះ ។ स्येश ममनस्कत्यादिति घेत, म, मनसा नित्यायेन देहापामिऽपि मन. सदायनाने शान्तिमत्वात्। अतो विचित्रावयषत्रियेविशेषतनुभवना- दिमायेनिमाणे युएपपापपरमशः परिमितक्तिमानः क्षेचनो न प्रभव- तीति निखिलभुयनिमाणचतुरोऽचिन्त्यापरिमितज्ञानयत्येवोऽगी: मदुल्पमात्रमाधनपरिनिष्पनानन्तयितारविनिरचनापन: पुरुषविशेष ईश्वरोऽनुमानेनेय सियति । यतः प्रमाणान्तरायसे पत्याह प्रलो नेताम्यं वन प्रतिपादति । विन, प्रत्यन्तभित्रपरिध मृहद्रध्यगुला. नयानिमितोपादानत्यदर्शनेन प्रामाशानिरवयपद्रध्यास्य कार्यत्वानुप. पत्त्या च नैझमेश ग्रल कृत्वस्य जगतो निमितमुपादानं , मतिपाद- यतुं शझोतीसि । अयं प्राप्त प्रमः, यथोक्तलक्षणं वन मादिवाक्यं बोधयत्येव । कुनः। शास्त्र मप्रमाणकत्वाद् ब्रह्मणः । यदुक्तम्, माययप्रत्यादिना फाये मन नगर, कार्य च तदुचितम विशेषपूर्वक दृष्टमिति निखिलनधि. माणतपादानापरणवेदनवतुरः कश्चिदनुमेय दति, तदयुक्तम, मही- मशावादीनां फाप्यंत्येऽपि इफदेधेकेन निर्मिता रत्यत्र प्रमाणाभावात् । न चकम्य घटस्यैव सर्वेषामक कायंत्यम, येनेग्दैयेकः ततो स्यात, प. भूतेषु कार्येषु फालभेदमतभेददर्शनेन पर्तृकालेश्यनियमाभाया'त नव तंत्रज्ञानां चिचित्रननिमाणायत्या कार्यत्ययलेन तिमिल्पनाया मनकाल्पनाऽनुपपत्तेश्चैक एए फत्ता भवितुमर्हति, नेत्रज्ञानामेवादि- तपुण्यधिशेषाणां क्तिवैचित्र्यदर्शनेन तेषामेवातियतादृष्टसम्माघनया व तद्विलक्षणकार्य हेतुत्वसम्भवाल, सरितात्यन्नादृष्टपुरुषझन्पना- इनुपपत्तश्व । न व पुगपत सर्वाच्छित्तिः संघात्यत्तिश्व प्रमाणपदपीमा धिरोहरा, प्रदर्शनात, मेयोगात्पत्तिविनाशदर्शनान्न, फार्यत्वेन सा- त्यत्तिविनाश्यो: अल्प्यमानयादर्शनानुगुण्येन कल्पनायामपि विरोधाभा. वाच । अतो घुद्धिमदेक सत्ये मा कार्यत्वयानेकान्त्य पतस्यार नियमानाति पाठान्तरम् ।

·(८ . श्रीभाध्ये मियिप्रणत्यं सायिकलामा य दृष्टान्तस्य, भनिर्माणचतुरस्येमस्या पमिदः धुदिमत्कफन्यमाचे माध्ये मितुमानता। मायमर्वशक्ति मुक्ताय कस्यचिदेकाय माधमिदं झायं कि युगपदुत्पदापानसर्यवस्तु गतम्, उसमेगापामानमवस्तुगतम् । युगपदुप्पामानमर्यग्रस्तुग- तत्य कार्यत्ययातिता, मेणापामानमर्यस्तुगतत्येऽने क्रमपत्य भाधनाद्विद्धता। पापेमकावमाधने प्रत्यनानुमानिधिः शास्त्र. विरोधश्च, 'कुम्भकारी नायते' 'रधकारो नायत' इत्यादिश्रयणा । अपि घ मयंपा फायणा शरीटीना भत्त्वाठिगुणकार्यरूपमुनानन्यपदर्शनेन मत्यादिमन्नत्यमाश्याश्रयणीयम् । फार्पवित्र्योतुभता काणगता घि रोपाः मत्स्यादयः, तेषा कार्याणां सामनत्यापादनं सयुक्तरूपान्तःकर. यविकारद्वारणा, पुरुषस्य च तदोगः कर्ममूल रति कार्याविशेपारम्भायत्र जानशक्तियत् कः कर्मसम्बन्ध कार्य हेतुत्य नेपाघश्याश्रयणीयः, ज्ञान- शक्तिचित्र्यस्य च फर्ममूलत्वात । इच्छाया: कारिम्भहेतुत्योप विषय. विषिर्यापतापास्यास्मयादिमूलत्वेन फर्मसम्यन्धोऽवर्जनीयः । अतः वैचना एघ कतार, न तद्विलतणः कश्चिदनुमानात्मियति । भवन्ति घप्रयोगाः, तनुभुवनादि क्षेत्र के कार्यत्वात घटवत, ईश्वरः, कता नामति प्रयोजनशून्यत्यात मुक्तधस, खर: फत्ती न भवति, अशरीर. स्याह तय । न च तेजाना स्वशरीराधिष्ठाने ध्यभिचारः, तत्राप्य- नादः मूत्मगीरस्य मदायात् । विमतिविषयः काली न लोकशून्या का. तस्यात धर्तमानकालयत दति । अपि च क्रिमीश्वरः सशरीरोऽशरीरोघा कार्य करोति । न तावदशरीर:, अशरीरस्य तस्य कर्वत्वानुफ्तव्यः । मा. नसायाप कार्याणि मशरीरस्यैव भर्धान्त, मनसो नित्यत्वेऽप्यशरीर मुक्तेपु तत्का_दर्शनात् । नापि मशरीरः, विकल्पासहत्याए । तच्च नित्यमुत्तानिय नसायनियम, साधययस्य तस्य नि- त्यस्य जगतोऽपि नित्यत्याविरोधादीवासिः।। नाप्यनित्यम्, तह- तिरिक्तस्य तकरीरहतास्तदानीमभावात् । स्वयमेध तुरिति चेल, न, प्रशरीय तदोगात् । अन्येन शरण मशरीर इति चेत, न, अनस ·प्रथमोऽध्यायः ।। द्रव्यस्य कार्यत्व स्यानात् । म कि मध्यापारी घा निळापारी घा। यशरोरत्वादेन मध्यापारः । नामिनियापारः कार्य करोति, मुक्तात्मयत । का खगद एच्छामानव्यापारफमित्युदयमाने परस्यासिविशेषणत्वम्, दृष्टा. न्तस्य च माध्यहीनता । तो दर्शनानुगुण्येनेश्वरानुमान दर्शनानुगुण्य- पराहमिति शास्त्र मनमाणः परयसभूतः मर्वेश्वरः पुरुषोत्तमः । शास्त्र तु सकलेतरप्रमाणपष्दृिष्टममममस्तुनितजातीपं सान्यनत्यमइल्पत्या- दिमिश्रानवधिकातिशयापरिमितीदारगुणमागविखिलवेयप्रत्यनीकस्वरूपं प्रतिपादयतीति न प्रमाणान्तमिलवस्तुसाधर्म्यप्रयुक्तोपगन्धप्रसङ्गः । या निमित्तोगटानधारश्यमामाशानियययस्य चानु पलयमराश्यप्रतिपादनमित्युक्तम, तदविरुद्धमिति "प्रकृतिश्च प्रतिना. दृष्टान्तानुपरोधात" "न घियदश्रुतरि"त्यत्र प्रतिपादयिष्यते । अतः प्रमाणान्तरागोमात्वेन शास्त्रविषयत्वात् “यतो वा दमानी"त्यादिया. क्यमुक्तनत वस्न प्रतिपादयतीति मिद्धम् ॥ यपि प्रमाणासरागोचरं ब्रह्म, ताऽपि प्रतिनित्तिपरत्वा- भावेन सिद्धरूपं ग्रस्त न शास्त्र प्रतिपादयतीत्याशवाह समन्ययाधिकरणम् । तत्तु समन्वयात् ॥ ४ ॥ प्रसताराद्वानिवृत्त्यर्थः तु शब्दः। 'तह" शास्त्राप्रमाणकत्य ग्रनणः सम्भवत्येव । कुतः । “समन्ययात" परमपुरुषार्थतयाऽन्वयः ममन्वयः, परमपुरुषार्थभूतस्येच ब्रह्मयोऽभिधेपतपाऽन्यपाए । एवमेव समन्वित झोपनिषदः पदसमुदाय: "यतो या इमानि भूतानि नायन्ते" "मदेव मोम्येदमय ग्रामीदेकमेवाद्वितीयम्" 'तदेतत घस्या प्रजायेति तत्ते. मोऽसजत" "बल्ल या रदमेझमेशाय आपीत" "पात्मा था रदमेक एघाय ग्रामीत्" "तस्माद्वा एतस्मादात्मनाशायः सम्भूतः" "एको । घे नारायण प्रासीत" । सत्यं ज्ञानमनन्तं बल" 'ग्रानन्दो ब्रह्मे"त्येष. मादिः । न च ध्युतिमिट्टपरिनिष्यवधम्तुमतिपादनसमानां पदममु. दायानामविनजगदुत्पतिस्थितिविनाशकेतुभूतारोपदोपजन्यनी कापरिमि-'.

·m- १०० श्रीमाये तादागुणसागरानधिमालिशवानन्दस्यरूपे पलाय समन्यितानां प्रर. तिनितिपप्रयोसनविरहान्यपरस्यम, म्वविपयायोधपर्यतायित्या. हमप्रमाणानाम् । न च प्रयोजनानुगुणा प्रमाणपत्तिः, प्रयोजनं हि प्रमाणानुगुणम् । मघ प्रतिनियत्यन्यविरहिणः प्रयोजनशून्यायम, पुरुपान्ययप्रतीतः तपा स्यरूपपरवपि "पुनस्रो मातः" "नायं सर्प" एत्यादिपु हानतिरुपपॉजनयत्वं दृष्टम् । प्रवाह, न घेदान्तयाश्यानि प्रस्ल प्रतिपादयन्ति, प्रतिनिर. त्यन्यविहिण शाम्यस्यानर्थयार। यदापि प्रत्यवादीनि वस्तुयाया त्स्याययोधे पर्यधयन्ति, नयाऽपि गावं प्रयोजनपर्यशमाये, न हि लोमयेदयोः प्रपोजनहितम्य फायचिदपि वाश्यस्य प्रयोग उपलब्धचरः। न विञ्चित्पयोजनमानुद्विश्य पाययप्रयोगः श्रयण या सम्भवति, तच्च प्रयोजनं प्रवृत्तिनिवृत्तिमाध्येष्टानिष्टमाप्तिपरिहारात्मकम्पलश्चम थार्थी रानफुलं गच्छेस्" "मन्दाग्निनाम्य पियेत्" "स्वर्गफामो पजेत" "म फलजं भवदि"त्यादिषु । यत्युनः मिषस्तुपरेष्वपि "पुनस्ते जातः" "नायं मर रज्जुर"त्यादिषु हर्षभवादिनित्तिरूपपुरुषा:- न्यया दृष्ट प्रत्युक्तम् । तत्र किं पुनजन्माार्यात पुरुषार्थावाप्तिः, उत तन्जानादिति विवेचनीयम्। सतोऽप्यर्थस्याजातस्यापुरुषार्थत्येन तन्ना- नादिति चेत्, नर्भमत्यप्यर्थ जानादेय पुरुषार्थः मिातीत्यर्थपास्वाभा. घेन प्रपोननवयंप्रमापिनाऽपि शास्त्रस्य नार्थमदाये प्रामाण्यम् । तस्मात सर्वत्र प्रवृत्तिनिवृतिपरत्वेन जानपरत्वेन या प्रयोजनपर्यवसानमिति कस्यापि धाक्यम्य परिनिध्यो यस्तुनि तात्पर्योसम्भयाच घेदान्ताः परि. निबल प्रतिपादयन्ति ॥ अन फरिवटाह, घेदान्तमाययान्यपि कार्य परत येव वल्लणि प्रमा- पवमनुभर्धान्त । फयम् । निष्प्रपञ्चमद्वितीयं जानकरसं ब्रह्मानायधि- व्यया सप्रपञ्वतया प्रतीयमानं निष्प्रपञ्च कुर्यादिति नसणः प्रपञ्चधि: लपवारण विधिविषयत्यमिति । कोऽसौ द्रदृदृश्यरूपम्पञ्चमविलयद्वा- रण साधनानैमरसमविषयो घिधिः । "न दृष्टद्रष्टारं पश्यः, न मते.

·प्रथमोऽध्यायः। १०१ मन्ताम्मन्बीचा" इत्येवमादिः । द्रष्दृश्यभेदान्यं दृशिमात्रं ब्रह्म कुर्या दित्यर्थः । स्वतःमिनुस्यापि यत्मणो निमपञ्चतापण कायस्व. मविरुदमिति ॥ तदयुतम, नियायापाशादिना हि गियोगी नियाविशेषणं विषयः करणमितिकर्तव्यता प्रयोता चे पतध्याः। तच हि नियोन्यनि- शेषयामनुपादेयम्, तच्च निमितं फर्नामति द्विधा । स्त्र कि नियोधि शेषणम, तज किं निमितं फलं येति विवेचनीयम् । प्रलयरूपयाया. म्यानुभवरचेत नियाज्यविशेषयाम, तहिं न तह निमित्तम्, जोयनादि घत तस्यासिद्धत्वात्, निमित्तत्वे च तस्य नित्यत्यैनापत्तिाकालमपि नीमननिमित्ताग्निहोत्रादिश्त निन्यद्विप्रयानुष्ठानतः । नापि फलम, नयोगिफलत्वेन म्यादिपदनित्यत्वप्रमझात् । कश्चात्र नियोगविषयः । प्रीति चेह, न, तस्य नित्यत्वेनामध्यरूपत्यात प्रभावार्थत्याच्च । नि- प्रपञ्च नस्ल माध्यमिति चेत, सामवेवि फलायनेय, प्रभाधावार विधिविषयत्यम् । माध्यमत्वं च कस्य, किंग्रहाणा, उत प्रपञ्चनियतः । न तावत् प्रक्षणः, मिहत्वादनित्यत्यामक्तेश्च । अय पपञ्चनिटले, न ताई घरण: साधत्यम् । प्रपञ्चवनिवृत्तिरेव विधिविषय इति चेत्, न, तस्याः फनत्येन विधिधिययत्वायगात् । पञ्चनितिय हि मोता, स च फलम् । अस्य व नियोधिप्रयत्ये नियोगात् प्रपञ्चनिवृत्तिः, प्रप. ध्वनिवृत्या नियोग स्तोतरतराश्रयत्यम् । अपि च कि निवर्तनीयः प्रप. ज्ची मियारूपः सत्यो धा। मियारूपत्वे ज्ञाननिनयंत्वादेध नियोगेन नकिञ्तित्प्रमाजनम् । नियोगस्तु नियभिज्ञानमुत्पास तवारण प्रप- शस्य निपतक इति चेत्, स्वास्यादेव जासमिति न नियोगेन प्रयोज- नम् । पाश्चार्यज्ञानादेय प्रलयतिरिक्तस्य त्वत्य मिथ्याभूतस्य प्रप. स्वस्य बाधितत्वात् सपरिकरस्य नियोगस्यासिदिग्ध । प्रपञ्चस्य निध. स्यत्वे प्रपञ्चय निती नियोगः कि प्रलस्वरूपमेव उत्त तातिरितः। . Jan माध्यत्यमिति पाठान्तरम् ।

·१०२ श्रीमाध्ये यदि ब्रह्मम्वरूपमेव निवर्तम, नित्यतया निवयंप्रपञ्चसदाय एत्र न सम्भवति, नित्यत्वेन च नियोगस्य विषयानुष्ठानसाध्यायं च न घटते । अथ ब्रह्मस्वरूपश्यतिरिक्त, तस्य कृत्समपञ्चनित्तिरूयविषयानुष्ठान साध्यत्वेन प्रयोक्ता स नष्ट इत्याश्रयामायासिद्धिः, प्रपञ्चनित्तिरूप विषयानुष्ठानेनैव ब्रह्मस्वरूपध्यतिरिक्तस्य सत्वस्य निवृत्तत्वात न नियो गनिध्यादा मातारय फलम् । मिञ्च, प्रपञ्चनिवृत्तनियोगमरणस्येतिक ध्यताऽभावात अनुपमतस्य च फरत्यायोगात न करणत्वम् । पानि तिकर्तव्यताऽभाष दति चेत । इत्यम, अस्येतिकर्तव्याता भावरूपा, अभा. धरूपा धा । भावरूपा च करणगरीरनिर्यात्ततदनुग्रहकार्यभेदभिवा । उभविधा च न मम्मत, न हि मुद्गभिघातादिमत शास्त्राप्रपञ्चनि घर्तकः कोऽपि दृश्यत इति दृष्टाय न मम्भवति । नापि निप्पवस्य करणस्य कार्योत्पत्तायनुयहः सम्भवति, अनुयाहकाशमदान शाखप्रप चनिनिरूपकरणम्वरूपामिद्धेः । ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वज्ञान प्रपञ्चनिय सिपकरणशरीर निष्पादयतीति चेत, तेनैव प्रपञ्चनिवृत्तिरूपो मोक्षः सिद्ध इति न करणादिनिध्यातामवशिष्यत इति पूर्वमेयोक्तम् । प्रभावक पत्वे चामाशा देव न फरणशरीर निष्पादयति, नाप्यनुयहम् । प्रती नि पापञ्चप्राधिपयो विधिन सम्मति अन्योऽप्याह, यद्यपि घेदान्तयाक्यानां न परिनिप्पलस्वरूप परतया प्रामाएयम, तथापि प्रक्षन्यरूप मिटाये । कुतः । ध्यानयिधि. सामात । पक्षमेव हि समामनन्ति "मात्मा वा अरे द्रष्टव्य धोतयो मन्सम्यो निदिध्यासितव्यः" " प्रास्माहतपाप्मा" "सोऽन्येष्टध्य स विजिनामितम्य" "मास्मत्येवोपामीन" "पात्मानमेव लोप्रमुपासीते"- ति। पत्र ध्यानविषयो हि नियोगः ध्वयिषयमतधान अपकमिकपणी मिति ध्येयमालिपति, म च ध्येयः स्वधानिर्दिष्ट पात्मा । म फिरूप १भावस्थादेशि पाटासरमा - मानणामिति पादान्ताम।

·प्रथमोऽध्यायः । १०३ इत्यपेक्षायां तस्वरूपविशेषसमर्पणहारेण 'सत्यं ज्ञानमनन्त वल" "A- देष साम्यवमय आमोदेशमेवाद्वितीयमि"त्येवमाटीनां वाक्यानां धान- মিথিভনযা মামযিয়ান্নান গ্রিথিবিমানঘীনা- पऽपि तात्पर्य्यमस्त्येव । अत "एकमेवाद्वितीयम्" "सत्सत्यं स यात्मा तत्त्वमसि सतो" "नेह नानास्ति फिञ्चने "त्यादिभित्रह्मस्वरूप मेजमेष मत्यं ततिरिक्त मी मियेत्यवगम्यो । प्रत्यतातिभिभदायल. म्यिना च कर्मशास्त्रण भेदः प्रतीयते । भेदाभेदयोः परस्परविरोधे सति, अनादाविनामूलत्येनापि भेदप्रतीत्युपपत्तेरभेद एव परमार्थ दति निश्ची- यते, तन वल्लध्याननियोगेन तस्मातात्कारफलेन निरस्ससमस्ताविना विविधभेदाद्वितीयजानकामयाभावरूपा माता प्राप्यते । न Ear. पाह पायार्यज्ञानमात्रेय ब्रह्मभाषसिद्धिः, अनुपलर्विविधभेददर्श- नानुत्तरस, तथा च सति श्रवणादिविधानमनर्थक स्यात् ॥ अयोग्यत, "रज्जुरेपा न सर्प" इत्युपदेशेन सर्पभयनिवृत्तिदर्शनात रज्जुमर्पयत पन्धस्थापि मिथ्यारूपत्वेन जानयाध्यतया तस्य धाश्यान्य. ज्ञानेनैव निवृत्तियुक्ती, न नियोगेन । नियोगमाध्यत्वे मातम्यानित्यत्वं स्यात, स्वादिवत, मातस्य नित्यत्व हि सर्वधादिमम्प्रतिपनम् । किञ्च, धमाधर्मयाः फलहेतुत्यं स्वफलानुभयानुगुणशरीरीत्पादनद्वारेणेति ब्रह्मा- दियाधरान्तचतुर्विध गरीरसम्पन्धरूपससारफरात्यमवर्जनीयम् । तस्मात न धर्मसायो मोतः । तथा च श्रुति: "म ह 4 सशरीरस्य मतः प्रिया. तिवारपद्दतिम्सि, उमरी धामन्तं न प्रिपाप्रिये स्पृथत" इति । | शरीरत्यरूपे माझे धमाधर्मसायप्रियाप्रियविरहश्रमणात न धर्मसाध्य. मगरीरस्यमिति विज्ञायते । न च नियोगविशेषमाध्यफलविशेषवत् ध्या ननियोगमाध्यमशरीरत्वम्, अशरीरत्वस्य स्वरूपत्वेनासाध्यत्वात् । यथा. हुः श्रुतयः "शरीरं शरीरेण्यमयस्यवस्थित महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरा न शोचति" "प्राण झामना: शुभ्रः" असंपागो ह्ययं पुरुष" इत्यादयः । अतोऽगरीरल्याकपा मोतो नित्य इति न धर्मसाध्य तपा च श्रुति: "अन्यत्र धमादन्यत्राधमादन्यबास्माताहतात अन्यत्र भूता.

·१०४ श्रीभाग्ये - इयान यतत्पश्यति तद्वदे"ति । अपि च उत्पत्तिप्राप्तिविक्षतिसंशति- रूपेण चतुर्विधं हि साध्यत्वं मोतस्य न,सम्भवति । न तावत् उत्पादाः मातस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेन नित्यत्वात् । नापि प्राप्यः प्रात्मस्वरूपत्वेन वाक्षणा नित्यप्राप्तत्वात् ।नापि विज्ञार्य, दध्याटियदनित्यसप्रसङ्गात् । नापि संस्कार्यः, संस्कारो हि दोषापनयनेन वा गुणाधानेन वा माय- ति। न तावत् दोषापनयनेन, नित्यशुद्धत्वात् बक्षणः । नाप्यतिशया. धानेन, अनाधेयातिथयस्वरूपत्वात् । नित्यनिर्विकारत्वेन स्वाश्रयायाः সাপ্লায়া দিয়া মনিয়ান লিযনাবিহা না- येत्यम् । न च देहस्यया सानादिक्रियया पात्मा सौरमयते, किन्त्वधि- दवारहोतस्तत्सङ्गतोऽहंसती, तत्फलानुभयोऽपि तस्यैष । न पामत घात्मा, तत्सावित्वात् । तथा च मन्त्रधर्ण: "योन्यः पिप्पलं म्वा- त्यनश्नधन्योऽभिधाकशोति" । “मात्मेन्द्रियमनायुक्तं भक्तित्यामनी. पिण" "एफो देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी मभूतान्तरात्मा, मध्य- तः सर्वभूताधिधाम: साती चेमा केयना निर्गुणश्च" "म पर्य गाच्छुक्रम फायमग्रणम वायिर शुदुमपापविदुर" पति वाघिटयाराहीमादक रा. त्मस्वरूपमनापातिशय नित्यशुद्ध निर्विकारं निमप्यते । तस्मादात्म. स्वरूपत्वेन न माध्यो मातः । यदोयम्, किंधायानानेन मिति चेत्, मौसप्रतिबन्धनिवृत्तिमात्रमिति मः । तथा च श्रुतयः " हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परम्पारन्तारात" "श्रुतं ोधमेध भगह शेभ्यः तरति शोकमात्मविदिति सेोऽहं भगवः शौचालित मा भाषा- छोकस्य पारन्तारयत" "तस्मै मृदिप्तमायाय सममः पार दर्शयति भगवान सनत्कुमार" इत्यादा । तस्मात् नित्यस्येय मासस्य प्रतिया. निवृत्तियाक्याजानेन निप, नित्तिस्तु माध्यापि प्रभावरूपान विनश्यति । "नस्ल घेद दानेर भति" 'तमेव धिरित्याऽतियायुमेती". स्यादिवचनं मासस्य प्रसपेदनानन्तरभाविता प्रतिपादयत नियोगप्पा. १ निधर्मगति पाठान्तरम । त्यादिमिर पाटाना।

·प्रयमोऽध्यायः । १०५ धान प्रतिदिन विटिक्रियाकर्मत्वेन ध्यानक्रियाकर्मत्वेन पा का यानुप्रयेश, उभयकर्मस्थतिषेधात, "ग्रन्यदेव सहिदितादयो अधिदि सावि" "येनेदं म घिजानाति तं केन विज्ञानीयादि"ति, "देख बस स्वं विदि नेदं यदिदमुपासत" इति च । न घेतायता शास्त्रस्य निर्विधपत्यम, अविदयापारकल्पितभेनिर्यातपरत्याशास्त्रस्य । न हीद- तथा ब्रह्म विषयीकरोति शास्त्रम, अपि त्यविषयं प्रत्यगात्मस्वरूपं पति- पादयत पविकाल्पितमासृजानजेयधिभागं निधयति । तथा च शा. स्वम्, "न दृष्टेप्टारम्पश्यरि"त्येयमादि । न च ज्ञानादेश पन्धनिति. fান দুষাবিলিনি, যোয়ালনগ্ৰিহ্মামনীহ্ম- यद्वारा पाक्पावितहेतुत्वानेपाम् । न घ जानमालात धन्धनितिन दृप्टेंसि पाध्यम, यन्यस्य मियारूपत्वेन जानगरकालं स्थित्यनुपपत्तेः । अत एव न शरीrपातादूर्द्धमेय घनितिरिति यतुं युक्तम् । न हि मि. ध्यारूपसर्पभर्यानतः रन्नुयायाल्पज्ञानातिरेकेण सविनायमपेतते । • यदि शरीरमम्बन्धः पारमार्थिकः, हि तदिनायापेक्षा, स तु प्रलय. तितितया न पारमार्थिकः, यम् तु धन्धो न नितम्सस्य ज्ञानमेशन जातमित्यप्रगम्यते, नानझायादर्शनात । तस्माचरीरस्यतिर्भवतु घामा घा, बाययाजानसमनन्तरम् मुक्त एवासी । अती न धानियोगसाध्या मात इति न ध्यानविधिशेषतया प्रलयः मितिः, अपितु "सत्यं ज्ञान मननाम्न" 'तत्वमसि" "अयमात्मा ब्रहो"ति तत्परोध पदसमुदा. येन सिध्यतीति। तदयुक्तर, वाश्यार्थजानमानात अन्धमिवृत्त्यनुपपोः । यपि मियारूपो बन्यो ज्ञानमामा, तथाऽपि धन्यस्यापरोक्त्यात न परोत- খ গ্রাহান্নান ম ত্রান, ভাষাইমীনা মিলা- नायां नायं सो रन्तुपेत्याप्तोपदेश नतपरोक्षसविपरीतज्ञानमाण भयानित्तिदर्शनास । प्राप्तोपदेशस्य तु भनितिहेतुत्वं वस्सुयाथा- स्म्यापतिनिमित्तपत्तिहेतुत्वेन । तथा हि; रखनुप्सर्पदर्शनमयात परा- एषः पुरुषों नायं स इज्जुरेपेत्याप्तोपदेशात् तस्तुयाघात्म्याने .

·१०६ श्रीभाध्ये - पत्तः तदेव प्रत्यक्षेण दृष्ट्वा भयाचियर्तते । न च शब्द • एव प्रत्य सजान जनयतीति धक्तुं युक्तम, तस्यानिन्द्रियत्वात, ज्ञानसामयीवि. न्द्रियाएपेशापरीक्षमाधनानि । न शास्थानभिसंहितफलमानुष्ठानमृद्धि तकवायस्य श्रवणमनननिदिध्यासनविमुखीकृतवाझविषयस्य पुरुषस्य बा. फ्यमेवापरोक्षजानं जनयति, निवृत्तपतिबन्धे तत्पऽपि पुरुषे ज्ञानसाम- योविशेषाणामिन्द्रियादीनां स्वविषयनियमातिक्रमादर्शनेन तदयोगात । नब ध्यानस्य धाक्यार्थजानेापायता, दसरेतराश्रयस्वाल, धान्यार्थनाने जाते तद्विषयध्यानम, धाने निवृत्त वाक्यार्थजामिति । न च भान. वाचार्यज्ञानयामिविषयत्सम, तथा सति ध्यानस्य वाक्यार्थजानापाय. ता न स्यात् । न झन्यध्यानमन्योन्मुख्यमुत्यादति, जातार्थस्मृतिसन्तति- रूपस्य मनस्य वाक्यार्थज्ञानपूर्वस्यमवर्जनीयम्, धेषग्रहविषयवानस्य हस्वन्तरासम्भयात् । न च धानमूलं जान पाक्यान्तरमन्यं निवर्तमज्ञानं तत्वमस्यादिधाक्यजन्यमिति युक्तम् । धानमूलमिदं शाक्यान्तरजन्यं जाने तत्त्वमस्यादिवास्यान्तरमन्यजानकाधिपयं भिषिषयं वा । एकविषयत्ये ववेवेतरतपश्रयत्वम्, भिन्नविषयत्वे ध्यानेन तदानमध्यापादनासंभवः । किंच, ध्यानस्य ध्येयध्यात्रादानेकप्रपञ्चापेवत्यात निष्णपञ्चवक्षात्मकत्व. विषयघाक्यार्थज्ञानोत्पत्तो दृष्टद्वारेण नोपयोग दति बाषयाजानमाला- दधिवानितिं बदतः अषयमननिविध्यासनविधीनामानश्यमेव । यता धाश्यादपरोक्षजानासम्भवात वाक्यार्थचानेनाविदा न निवर्तते, तत एव जीवन्मुक्तिरपि दूरोत्सारिता । का घेय जीवन्मुक्तिः । मशी. स्यैव मोच इति, "माता में पन्ध्ये"तिषत अमहतार्थ धचनम्, यमा. रोरत्वं धन्धः शरीरस्यं मान रति त्वयैत्र श्रुतिभिरुपपादितम् । अथ सारीरस्वतिभासे वर्तमान स्थायम्प्रतिमासोऽपि मिध्येति प्रत्यय: तस्य मशरीग्यनितिरिति । न, मिति प्रत्ययेन सगरो नियत देस अयं सरीरस्य मुक्तिः, अजीतोऽपि मुक्तिः सगरोरत्यमिथ्यासिभास- नितिरति मेोऽयं जीवन्मुक्त रति विशेषः । अथ सशरीरत्यतिमा. ९ फेोऽय लोयति पाठानाम।

·प्रथमोऽध्यायः । १०० - मो याधितोऽपि यस्य द्विचन्द्रजानवत अनुतते म जीवन्मुक्त पति घेत न, ब्रह्मण्यतिरिक्तमतवस्तुविषसत्यात घाधज्ञानस्य । फारणभूता. पियाफमादिदोपःमरीत्यप्रतिभासन सह लेने बाधित रति धाधि. सानुनि शमयते धक्तम, द्विचनजानादी तु तत्मतिभास हेसुभतदोषस्य बाधकजानभूतबन्नकत्वज्ञानाविषयोनायाधितस्याह विचन्द्रतिभामा. नुत्तिर्युका । किंच, "तस्य तायदेव घिरं यावच यिमात्ये, प्रथ सम्प. म्य" रति महियानिgम्य शरीरपातमारपेचते मोस रसि यदन्तीयं श्रुति शक्ति धारयति । सेवा जीवन्मुक्तिरापस्तम्बेनापि निरस्ता "वे. दानि लोकममुञ्च परित्यज्यात्मानर्मान्यच्छेस धुढे नेमप्रापणं तच्छा. स्वयिप्रतिपिटम, युद्धे चेत् तेमप्रापमहेव न घुम्यमुपलभेत, एतेन पर प्याख्यामिति, अनेन जानमात्रामोतश्च निरस्सः । प्रप्तस्सकलमेर नित्तिकपा मुक्ति वतो न सम्भवति । तस्मात धाननियोगेन ग्रहला परोळानफनने बन्धनितिः । न च नियोगसाध्यत्ये मातस्यानित्याव- प्रसक्ति, प्रसिधन्धान तिमानस्येय साध्यत्वात् । किंच, न नियोगेन सा क्षांत यन्यनित्तिः क्रियते, किन्तु निमपञ्चजानेकरमालापरोतजानेन, नियोगस्तु तदा परोत्यनानं जनर्यात । कथ नियोगस्य ज्ञानोत्पत्तिहेतु. त्यमिति ३३ । क का भयतोऽनभिसंहितालानां कर्मया घेदनो त्पत्तिहेतुत्यम् । मननिर्मल्यद्वारेति स । ममापि तये । मासु नि. मेले मनसि शास्त्रेण ज्ञानमुत्पाटाते, तय तु नियोगेन मनप्ति निर्मल जानसामयी वक्तव्योति चेत् । ध्याननियोगनिर्मल मन एघ साधनर्मािस यूमः । फेनावगम्यस पति चेत् । भवता या फर्मभिर्मनी निर्मलं भति, निर्मल मनसि प्रणमनननिदिध्यासनः सकलेतरविषधिमुखस्यैव शास्त्र निधाकितानमुत्पादयतीति फेनावगम्यते । "विविदिन्ति यजेन दानेन तपमानाशकेन" "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यामितव्यः" 'ब्रह्म घेद प्रलेप भयती"स्यादिभिः शास्त्रेरिति चेत् । ममापि "शेतभ्यो मन्तव्यो Rah तामिति पाठान्गरम ।

·१०८ श्रोभाग्य ३ . निदिध्यासितव्यः" "बलविदामोति परम" "न चतुपा एझते नापि घाधा" "मनसा तु विशुद्धेन" "हदा मनीया मनप्ताऽभिकृप्त" त्या- द्विभिः शास्त्रेया नयोगेन मनो निर्मल भति, निर्मल ध मनोवला. परोतज्ञानं जनयतीत्ययगम्यत इति निरषदाम् । “नेदं यदिदमुपासत" स्त्युपास्यत्वं प्रतिपिमिति चेत । नवम्, नात्र वलण उपास्यत्यं पति- विध्यते, अपि तु ब्रह्मणो नगढेरुण्यं प्रतिपादयति, यदिदं जगदुपासत प्राणिनः नेदं वय, तदेय सं त्वं विद्धि यद्वाचाऽनभ्युदितं येन याग- युदाते दति वाक्यार्थः । अन्यथा "तदेव ब्रह्म त्यधिद्वीति विरुद्धोत, धानििधयेयध्ये चात्मनः स्यात् । अतो वलसाक्षात्कारफलेन ध्याननि- योगशापरमार्थभूतस्य त्वस्य द्रष्टदृश्याविप्रपञ्वरूपबन्धस्य निवृत्तिः ॥ यपि कश्चिदुक्तम, भेदाभेदयोर्विरोधो न पिटात रति तदयु- सम्, न हि शीतोगतम:प्रकाशादिवत् भेदाभेदायकम्मिन्यस्तुनि मह च्छे । अयोध्येत, सर्वमेय हि वस्तुजात प्रतीतिव्ययस्याप्यम्, सय च भिवाभिवं च प्रतीयते, कारणात्मना नात्यात्मना चामियम, कार्या. त्मना व्यत्यात्मना । भिवम् । छायातपाटिषु विरोध: महानवस्थान लत्यो भिखाधान्यरूपश्च । कार्यकारणयोलोतिय्यत्यावं तदुभयमपि नेपनभ्यते प्रत्युत एकमेध यस्तु द्विरूपं प्रतीयो, यथा मृदयं घटा, प्रगडो गाः मुण्टो गरिति । न चैकरूपं किंधिप घस्तु नोमिकदृष्ट- घरम, न च तृणादेचसनादिधत प्रभवो भेदोपमर्दो दृश्यत रति न অনুত্রিযাঘ, মূত্রগ্রাহামিনায়িনী যম* मागवाव्यात्मना पावत्यानात् । न वाभिन्द्रस्य भिवस्य ध वस्तुनोऽभे. दे भेदश्वक वाफार तीज | प्रतीतत्यादेश घेत, मतीस. स्यादेव भिवाभिवमिति तुरूप्यमप्यभ्युपगम्यताम् । नहि यिस्फारि. सामः पुरुषो घटशरावणामुण्डादिषु वस्तुपलभ्यमाप्वियं मृह, पप. प्रय घटः, रसच गोत्वम, इयं व्यक्तिरिति धियत शोप्ति, अपितु सा दृष्टमिति पाठासाम! यद्याममा ति पाठातरम ।

·प्रथमोऽधायः मृदयं घटः खण्डो गारित्व च प्रत्येति । अनुतिप्राध्य कारण. मातिश्च, ध्यावृत्तिबुद्धियोधं कार्य व्यक्तिश्चेति यिविनातोति चेत्, नयम, विधिताकारानुपलब्धः। न हि समूहममपि निरीक्षमायरिदमनुध. तमानमिदं च घ्यावतमानमिति पुरोऽम्यिते वस्तुन्याझारभेद उपत- भ्यते । यथा मतिपत्रेश्य कार्य विशेथे चैत्यदुरुपजायतें, सयंत्र सकारणे सामान्ये चैकत्यबुद्धिविशिष्टोरजायते । पवमेव देशतः फा. लतरचाकारतश्चास्यसचिलतणेपि वस्तुपु सदेवेदमिति प्रात्यभिज्ञाना यते । अतो द्वात्मकमेव वस्तु प्रतीपत र्शत कार्यकारणयानीप्तिव्यक्तयो- श्वात्यन्तभेदोपपादनं प्रतीतिपरोहतम् । अयोध्येत, मृदयं घटः खण्ही गारिनित देयोऽहम्मनुय्यो मिति सामानाधिकर नैश्यप्रतीतराम- शरीरयोपि भिवाभिवत्वं म्यात, अल इदाभेदाभेदोपपादनं निजमदन- निहिसायहायातायत इति । तदिदमनाकलिमभेदाभेदमाधनमामा. नाधिकरणपतदर्घयावास्या योधचिनमितम् । तथा हि, अबाधित एय प्रत्यपः सर्वार्थ व्यवस्थापति, देवात्माभिमानस्तु भात्मयाथात्म्य. गोचरः सर्बेः प्रमाणेोधमानो रज्जुमपादिबुद्धियत नामशरीप्यारभेदं साधर्यात, पण्डो गार्मुण्डो गैरिति मामानाधिकरण्यस्य न फेनधित धचित बाधा दृश्यते, तस्मात नातिप्रसः । अत एव नीयोऽपि प्रलो नात्यन्तभिवा, अपि तु नलागत्येन भिवाभिः । तनाभेद एव स्वाभा: विमा, भेदस्त्योपाधिक: । कमिदमागम्यत इति चेन, "तत्त्वम" "नान्योऽतोऽम्ति ट्रष्टा" "अयमात्मा ब्रो"त्यादिभिः श्रुतिमि "होमे द्यावापृथियो" रति प्रशत्य "वय दाशा बल्ल दामा प्रोमे फितमा इत स्त्रीपुंसी ब्रह्मणो जाता स्त्रियो प्रलोत वा पुमानि"त्याधणि कानां संहितापनिदि ब्रह्ममक्ते अभेदत्रयणाच्च, "नित्यो नित्यानाञ्चेतनश्चे- तनानामेको धर्ना यो विदधाति कामान""शाज्ञौ द्वाधनावीगानी" प्रतीतिरितिक 'पोटान्तरमा २ पापात्म्यानवयोधत पाठान्तरम।

·११० श्रीभाये "क्रियागुणरात्मगुणैश्च सेंपां संयोगहेतुपरोऽपि दृष्टः"'प्रधानचन- पतिर्गुणशः संसारमोशस्थितिबन्धहेतुः" "स कारणरणाधिपाधिपः" "सयोरन्यः पिप्पलं स्थावृत्त्यनशनवन्योऽभिचाकशीति" "य प्रात्मनि लि. प्ठन्" "प्राजिनात्मना सम्परिप्यतो न धामं किंचन वेद नान्तरम" "मा. मनात्मनाया उत्सजन याति" "मेव विविवाऽतिमृत्युमेती"न्या. दिभिभवश्यणाय वीयपरयाभदाभेदावश्याययणीयो । तर "बल वेद वल्लैघ भवत्ती"त्यादिभिर्मावशायाँ जीवस्य प्रलस्वरूपापत्तियपदेशात् , "यत्र त्यस्य पर्वमात्मैवाभूत् तत्कन कम्पश्येदिति तदानी भेटेनेश्वर दर्शननिषेधाच्न, अभेदः स्वाभाविज्ञ इत्यगम्यते । न च "मोऽरनुते मगन झामान मह वक्षणा विपश्चि"ति सहश्रुत्या सदानीमपि भेदः प्रतीयते, वत्यति च "जगद्व्यापारयने ममरणानिहितत्वाच" "भोगमाचसाम्यलिङ्गाच्चेति । तदेयम्, “नान्योऽनाऽस्ति 'द्रप्टे"त्येय मादितियसैगमभेदप्रतिषेधात । "साऽरंमुते सर्वान सामान सह ब्रल- या विपश्चित"ति मः काम. सह मलारनुते, सर्वगुणान्वितं घलाग्नुते इत्युक्त भति, अन्यथा ब्रह्मणा सहेत्यप्राधान्यं ब्रह्मणः प्रसज्येत । "न. गापारधमि"त्यन मुक्तस्य भेदनावस्याने सति ऐश्वर्यस्य न्यूनताप्रसा पक्ष्यते, अन्यथा "सम्पयाविभीयः स्वेनशब्दादि"त्यादिभिर्विरोधात । सम्मादभेद एव स्वाभाविकः । भवस्तु नीशानाम् परस्माक्षणः परस्प रस्त बुद्धीन्द्रियदेहोणाधिस्तः । यद्यपि ब्रह्मा निवपर्वगत च, तथा. प्यामाश व घटादिना युद्धायपाधिना प्रलण्यपि भेदः सम्भवत्येव । नच मि ब्राण घुद्यायपाधिमयोग', युद्धायपाधिसयोगाद ब्रह्मणि মরমী সাপ্লয়, থম থ দমা, নস্য इस्य चानादिस्याह । पादुक्तं भवति, पूर्वफर्ममम्यान्नीशत स्यमय एयोपाधिसत्य ते, तयुक्तात फर्म, एवं घीजाहरन्यायन कपाधिसम्व. स्यानादित्वाददाप रतिता नीशानी परस्परं प्रणा घाव पर स्याभाधिशः, भेवस्त्योपाधिक: । उपाधीनां पुनः परस्परं वारणा चाभे. हात भेदोऽपि स्वाभाविकः, उपाधीनामुपान्तमायात, सदभ्पगमे - ·प्रथमोऽध्यायः । १११ उनवस्यानाच्च । अतो जीघशमानुरूपं ग्रह्मणा भिधाभिमस्वभाषा एयो. पाधय उत्पदान्त रसि॥ नोच्यते, अद्वितीयलिदानन्दग्रह्मध्यानविपर्यावधियां घेदा- न्तयामयजातमिति घेदान्तवाक्यैरभेदः प्रतीयते, भेदापलबिभिः फर्म- शास्त्रैः प्रत्यवादिभिश्च भेदः प्रतीयते, भेदाभेदयो: परस्परविरोधात अनादविद्यामलतयाऽपि भेटप्रतीत्युपपत्तेरभेठ एव परमार्थ इत्युक्तम् । मात्र पटुक्तम, भेदाभेदयोरुभयोरपि प्रतीतिसिद्धत्त्वात न विरोध इति, तद- युक्तम् । फस्मानित फस्यचित विलक्षणत्वं हि तस्मात् तस्य भेदः, तद्वि- परीतत्वञ्चाभेदः, तयास्तथाभावातथाभावरूपयारेकन सम्भवमनुन्मत्तः को प्रवीति । कारणात्मना जात्यात्मना चाभेदः कार्यात्मना ध्यतया- त्मना च भेद रत्याझारभेदादविरोध इति चेल, न, विकल्पासहवाह। प्राकारमेवादविरोध रति वदतः किमेस्मिवाकार भेव ग्राफारान्ता धाभेन रयभिप्रायः, उताकारद्वयोगिवस्तुगतापुभावपीति । पस्मि- कल्पे व्यक्तिगतो भेदो नातिगतरचाभेद इति नेकस्य द्वात्मकता ! ना. तितिरिति चैकमेध स्विति चेत, तर्हि प्राकारभेदावविरोधः परि. स्थत स्यात् । एमस्मिरच विलक्षणस्वाद्विपर्ययो बिरुदायित्युक्तम् । द्वितीय सु फल्पेऽन्योन्यविलक्षणमाकारद्वयम, अपरिपवत तदाश्रयभूसं धस्त्यिति । तृतीयाभ्युपगमेऽपि प्रयाणामन्योन्योलतण्यमेधोपपादित म्यात, न पुनरभेदः । अाकारद्वनिरूप्यमाणाविरोधं सदाश्रयभूते बस्तु. निमिचाभिन्नत्यमिति चेन, स्वस्मात दिलच्छ स्वाधमाकारद्वयं स्व. स्मिन् धिरुनुधर्मद्वयममावेनाहक कथ भवेत अथिलक्षणं तु फथन्त- राम, आझाद्वयतनुताश्च दात्मकत्याभ्युपगमे निर्वाहकान्तरापेक्षयान- पत्यानाहान व 'मम्मतिपत्रैश्यव्यक्तिप्रतीतिश्त ससामान्येऽपि वस्तु. न्येशका प्रतीतिरुपनायसे, यस 'इदमित्यमिति सयंत्र प्रकारप्रकारिता . नियमायोति पाठासम्म । २मस्या स्थाठिमि पाठान्तान।

·११२ श्रीभाप्ये . - मेध सर्चा प्रतीतिः, तन प्रकारांगे जाति, प्रकार्य शा व्यक्तिरिति नैका- कारताप्रतीतिः । अत एव नीयस्यापि ब्रह्मणो भिवाभिचत्वंन सम्भवति । तस्मात अभेदस्यानन्यथासिद्ध शास्वमूलत्वात अनादविद्यामूल एव भेद- प्रत्ययः । नन्येवं ब्रह्मपा एघाजत्वात यन्मूलाश्च सन्ममरणादयो देोषाः प्रादुःप्यः, ततश्च "य: सर्वज्ञः सर्वयित्" "एप प्रात्माऽपहातपा "त्या. दीनि शास्त्राणि बायरन् । नेयम्, अजवादिदोषाणामपरमार्यत्वास । মঘনঘিমল্লক্সমিtিa #নানা সময় গাভি- सर्गः, तत्कृतारच नीववाजत्वावयो दोषाः परमार्थत एव भवेयुः । न हिवलणि निरषयवेऽच्छेदो संबध्यमाना उपाधयस्तच्छित्त्वा भित्त्वा या सम्यध्यन्ते, अपितु बलस्वरूप संयुज्य तस्मिवेश स्वकार्याणि कुर्वन्ति । यदि मन्वीत, उपाध्युपहितं बहन जीवः स पाणुरिमाण:: प्रात्यञ्चा घच्छेदकस्य मनमोऽणुत्वात, स चांवच्छेदोऽनादिः, एवमुपायुयहि- ते देशे सम्बध्यमाना दोषा अनुहिले परे ब्रह्मणि न. मम्बध्यन्त इति अयं प्रष्टव्यः, किमुपाधिना विवो बह्मखण्डेोऽणुरूपी नीयः, उताच्छिच एघाणुरूपपाधिसयुक्तो ब्रह्मप्रदेशविशेषः, उतोपाधिसंयुकं ब्रह्मस्वरूपम्, उतोपाधिसंयुक्त चेतनान्तरम्, अयोपाधिरवेति । अच्छेमत्व द वल प्रथमः फाल्पो न कल्पते, पादिमत्त्व च जीवस्य स्यात, फस्य मतो वैधीकरण हि छेदनम् । द्वितीये तु कल्पे ब्रह्मण एव प्रदेशविशेपे उपा. घिसंमन्यादीपाधिका: मर्व देपास्तस्यैः स्थ, उपाधी गच्छत्यपाधिना स्वसंयुक्तवासप्रदेशाकर्षणायोगाह अनुनामुपाधिसंयुक्तलादेशविशेषभे. दात धणे क्षणे बन्धमोती स्याताम्, पार्षणे चाच्छिचत्यात धावस्य प्रलय मा स्यात् । निरंशस्य व्यापिन थाणिं न समशीति चेत, साई उपाधिरेय गातोति पूर्वत एव दोप: स्यात, अकिवात. प्रदेशेषु मापाधिससर्ग मर्धा च जीवाना प्रलण एव प्रदेयत्वेना. पमानत पाठान्तरम् । पटक त पाटान्तरम् । . पहिलायति पाटान्ताम् ।

·प्रथमोऽध्यायः । ११३ दप्रतिसन्धानं स्यात् । प्रदेशभेदादतिमन्धाने चेकस्यापि स्वोपाधी सात मति प्रतिवन्धान न स्यात् । तीये तु फल्प मलस्वरूपस्यवोपा- घिसम्बन्धन जीवत्वापाताह तदतिरिमानुपहिलालासिद्धिः स्याह, संयुषु घदेरेवेक एवमीय: स्यात् । तुर्य तु कल्पे वालोऽन्य एव जीवदति सीधभेटस्योपाधिकत्वं परित्यक्तं स्यात् । वामे पड़े धाफिपत एव यहीसः म्यात् । तस्मात प्रभेदशास्त्रश्लेन स्वस्थ भेदस्याधियामूलत्वमेधाभ्युप- गमध्यम् । पत: प्रतिनितिरूपप्रयोजनपरतये शास्त्रस्य मामाएपेऽपि ध्यानतिधिशेयतया वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मस्वरूप प्रामाण्यमुपपमिति ॥ तदप्ययुक्तम्, ध्यानविधिशेषतोपि घेदान्तवाश्यानामपंसस्यत्वे प्रामाण्यायोगात् । एतदुक्तं भति, बलस्वरूपगोवाणि धाक्यानि कि ध्यानतिधिनकधाश्यतामापतानि बलस्यरूपे प्रामाण्यं प्रतिपद्यन्त, उस म्वतन्वाएये। । एकवाक्यत्वे ध्यानपरत्वेन ब्रह्मस्वरूप तात्पर्य न सम्भ ति । भिववारवये प्रतिनितिरूपप्रयोजनविरहात अनयोधकत्त्व- मेव । म वाम, मानं नाम स्मृसिसन्ततिरूपम, सच्च स्मध्यनि- रूपणीयमिति धानविधेः स्मर्तव्यविशेषाफाडायाम् "ददं सर्व यदय- मात्मा" "अयमात्मा महल भानुमतिः" "सत्य नानमनन्तं ग्रहो"त्या- दीनि लस्वरुपतद्विशेषादीनि समर्पन्ति तेनैकवाक्यतामापवान्यर्थेस- नाचे प्रमाणमिति, ध्यानविधः स्मर्तव्यविशेषापेतऽपि "मनो बहोत्यु. पानी"त्यादिदृष्टिविधियत् असत्येनाप्यधिशेण ध्याननिभृत्युपपत्तः ध्येयसत्यवानपेतणात् । अतो वेदान्तवाश्यानां प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजन विधुरवात, धानविधिपत्येऽपि विशेषस्वरूपसमयणमानपर्यघ. मानास, स्वातन्त्यऽपि पालातुपापच्छन्दनवाश्यवत जानमात्रेणेव पुरून पार्यपर्यन्तप्तासिद्धेश्व, परिनिष्यवस्तुसत्यतागोचरत्याभावार, ग्रहणः शास्वप्रमाणसत्वं न मम्भयतीति प्राप्तम् ॥ १ प्रदेशावमेकत्येक ति पाठान्तरम् । ब्रोति पुस्तकान्तरे नास्ति । माम प्रभाडि सुपाठान्ताम् ।

·११४ श्रीभाध्य 1- - सब प्रतिपाते "तत्तु समन्वयादिति । "समन्यय:" सम्यग न्यया, पुरुषार्थतयाऽन्वय रत्यर्थः । परमपुरुषार्थभसस्यानधिकातिशया- नन्दस्वरूपस्य प्रलयोऽभिधेयतयाऽन्यथात "तत्" गास्वप्रमाणकत्वं सि- द्वात्यैवेत्यर्थः । निरस्तनिखिलदोनितिगयानन्दस्वरूपतया परमप्राप्य ब्रल बोधयन वेदान्तवाक्यगणः प्रतिनिसिपरताविरहासन प्रयोजन पर्यवसायोति यायो रानकुलवासिनः-पुरुषस्य कायममुलाननुमवेशन प्रयोजनशून्यता व्रते । एतदुत भर्धात, अनादिफर्मरूपाविनायेष्टनतिरो. हितपरावरतत्वयाथात्म्यस्वस्वरूपाययोधाना देवासुरगन्धर्वसिद्धविनाधर. किचकिपुरुर्षयतरतपिशाचमनुनपशुशनिसरीसपतगुल्मलता दीना स्त्री पुनपुंसकभेदभिवाना क्षेत्रज्ञाना व्यवस्थितधारकोपभोग्यविशेषाणा मुक्ताना स्वस्य धाधिशेपेणानुभवसम्भवे स्वरूपगुणविभयचेष्टितनिधि कातिशयानन्द पानसाम्सीति बोधपदेष वाक्य प्रयोजनपर्यध माथि। प्रतिनिप्तिनिष्ठन्तु यावत्पुरुषाचान्वयबोध न प्रयोजनपर्यव- धायि । एभूत ब्रह्म फथ प्राप्यत इत्यर्पतायाम, "मसविद्वानोति पाम" "अात्मानमेव लोकमुपासीत"ति वेदनादिशब्दस्यासन प्रलमानुपायतया विधीयते । यया "स्ववेश्मनि निधिरतीत पाक्येन निधिमदाब ज्ञात्या एप्तः सन पश्चात दुपादाने व प्रयतते । यथा च कश्चिद्राज कुमारी बालकोटामतो नरेन्द्रभवनाविष्क्रान्तो 'मााट् धष्टो नष्ट"दर्भात राजा विजातः स्वय चाजातपिक केवित द्विजवर्यण द्धिताऽधिग तवेदशास्त्रार्थ पोदशवर्ष मर्वकल्याणगुणाकरम्तिछन् “पिता ते सर्व लोकाधिपतिगाम्भीर्यादायंशात्सल्यसोशील्यशौर्यधीयपराक्रमादिगुणस- म्यतस्त्वामेव नष्ट पुत्र दिदृतुः पुरखरे तिष्ठती"नि नचिदभियुक्त मेन प्रयुक्त घायय याति चेल, तदानीमेश "अहसाबत जीवतः पुरी मत्पिता च सर्वसम्मत्समृद्ध" इति निरतिशयहर्षसमन्यिता भति, राना च स्वयुन जीवन्तमरोगमतिमनोहरदर्शन विदितममालोझ श्रुत्या- • सम्पच्याति पाठान्तरम् । हाममिति पाठातरम।

·प्रथमोऽध्याय. । ११५ प्तममस्तपुरुषार्थ भति, परचात सदुपादाने व प्रयतते, पचास तायुभी सहच्छेते चेप्ति । यत्युन परिनियत्रयस्तुगोचरस्य वाक्यस्य सन्जानमात्र गापि पुरुषार्यपर्यवमानाद् बालातुरागुपच्छन्दनवाक्यरत नार्यसद्वारे मामाएमिति, सदसल, अर्थसद्धावामा निश्चिते जातोऽप्यर्थः पुरुषा चाय न भवति । पालातुरादीनामप्यपदावधान्त्यैश हपादयत्पत्ति , तेषामेव तस्मिपि जाने विद्यमाने यार्थाभावनिश्चयो चायेत, तत स्तदानीमघ पादयो निवर्तन् । औपनिपदेवपि यायचेषु प्रशास्ति. स्वतात्पर्याभावनिश्चये प्रसजाने सत्यपि पुरुषार्थपर्यवसान न स्यात् । अती "यतो या इमानी"त्यादिवाक्य निखिलनगदेजकारणं निरस्तान पित्तदोषगन्ध सार्थज्य मत्यमहुल्यत्वादानन्तकल्याणगुणाकरमनधिकाति शयानन्द प्रसास्तीति बोधयतीति मिदम् ॥ तत्यधिकरणम । ईक्षतेनीशन्दम् ॥५॥ 'यता या दमानी"त्यादिजगत्कारणवादिषाक्यप्रतिपादन पर्वत सर्वशक्ति ममस्त हेयप्रत्यनीमकल्याणगुण मतान अल निनास्यमित्यु काम । इदानी नगत्कारणावादिवाश्यानामानुमानिकप्रधानादितिपाद- मानहताच्यते तनाशदमि"त्यादिनी । पदमावापते छान्दोग्य "मदे माम्येदमय ग्रामोदेकमेवाद्वितीयम्" 'तदेवत बहु स्या प्रलाये यति ताऽसजते"त्यादि। सत्र सन्दिह्मते, कि सकन्दवाच्य मगका रणम पलमानुमानिक प्रधानम, उत्तोतलक्षण दलात । शिप्राप्तम् । प्रधानमन । कुन ? 'मदेव सेम्येदमय ग्रामोदकमेवाद्वितीयम"तीद शब्दशाव्यस्य चेतनभायभूतस्य मत्त्वानस्त मामयस्य विषदादिनानारूप विकारावस्यस्य वस्तुन कारणावस्या वदति। कारणभूतदथ्यस्यायस्यान्तरा पत्तिय हि कार्यता, अतो पट् ट्रय पत्स्वभाव छ काय यस्य तास्य भावन्तदेव द्रव्य मारयायस्यम् । सत्वरजस्तमोमय च कार्यमिति गुण माम्याशस्य प्रधानमेव कारणम्, सदेवोपमहतमायिशेष मन्मात्रमिति - स्मिष्यति पाठान्तरम।

·११६ श्रीमाध्ये "सदेव साम्यश्मय प्रामोदेकमेवे"त्यभिधीयते, बस एव च कार्यकारण. योनित्यत्वम् । वधा सत्यवेक्षविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिजीपतिः । अन्यथा "यय साम्य मन मृस्पिण्डेने"त्यादि मृत्पिण्डतत्कायदृष्टान्सदाष्टान्तिक- योर्वरूप्यं पति लगत्यारणादिवाक्येन महर्षिणा कपिलनातं प्रधानमेव प्रतिपादयते । प्रतिसादृष्टान्तरूपेणानुमानधेषमेध घेदं वाक्यमिति सच्छ. ब्दवाच्यमानुमानिकमेति ॥ एवं प्राप्तभिधीयते विनाशदमि"ति । यस्मिन् शब्द एप प्रमाणं न भवति सह "पराष्टम्" भानुमानिक प्रधानमित्यर्थः । न तत् जगत्कारणवादिवाश्यातिपाटाम् । कुतः । “रक्तः" सध्वन्टवाव्यमय धिव्यापार विशेषाभिधायिन ईततेधातोः श्रवणात तदैवत बहु स्यां प्रबाये"ति । ईशक्रियायोगश्चाचेमने प्रधाने न सम्भवति । अत ईदृशक्षणतमश्चेतनविशेष एव सर्वज्ञः सर्वगतिः पुरुशतमः सच्चम्दाभि धेषः । तथा च सर्वपि सृष्टिप्रकरणेबीतापवित्र सृष्टिः प्रतीयते स ऐतत लोकाबु सुजा दति, स रमान लोकानमनत" "सतावा" "स प्राणमसनते"त्यादिषु । ननु च कार्यानुगुणेनैध कारणेन भवितव्यम् । मत्यम् । सर्वकार्यानुगुण एप मर्वजः सर्वशक्तिः सत्यमदुल्पः पुरुषोत्तमः सूक्ष्मचिचिट्ठस्तुशरीरकः, यथाह "पराऽस्य गतिविधिधव यूयते स्वाभा- विकी जानबतक्रिया " "य: सर्वजः सर्वपित यस्य जानमयन्तः""- स्याध्यक्तं शरीरं यस्यातरं शरीरं यस्य मृत्युः शरीम एप सर्वभूतान्तरा. ल्म"त्यादि । तदेतत् "न विलठणत्यादि"त्यादिपु प्रतिपायप्यते । भत्र सृष्टिघाक्यानि न प्रधानप्रतिपादनयोग्यानीत्युव्यते। वस्तुविरोध स्तनेय परिहरिप्यते । यततम्, प्रतिजादृष्टान्तयोगादनुमानरूपमेधेट पाश्चमिति, तदसत, हेत्यनुपादानात, 'येनाश्रुतं श्रुमि"स्येधितानेन मयिजाने प्रतिपिपायांपत यात्मना सदसम्भव मन्यानम्प सत्स म्भवमानप्रदर्शनाय हि दृष्टान्तोपादानम् । वत्यादिश्त्रयादेव धनु मानन्धाभाघोषगतः। अथ स्थात, न घेतनमतं मुख्यमीवयमिहोयत, पवितु प्रधान- .

·प्रथमोऽध्यायः । ११७ गतं गोमोवणम्, "ज ऐतत" "ता पाप रेवन्ने" गाणेक्षणमाह- धात । भति चाचैतनेष्यपि वेतनधोपचारः, यथा "सृष्टिमतोहा. रशालणः," धण यो प्रतिमनह"ति । प्रती गौणमोचणमितीमा- माहामनभाय परिदति । गौणश्चेत् न, यात्मशब्दात् ॥ ६॥ यदुक्तम्, गोगोषणमाहवयात मताऽपीठणव्यपदेशः सर्गनियमपू. यायस्याभिप्रायो गोण इति, तब, "ऐसदाम्पमिदं मर्या, तह मत्य स पात्म" पदप्रतिपादितस्यात्मरावेन व्यपदेशार । एतदुक्तम्भति, "सिटाम्पमिदं मम, म अात्म"fa चेतनासनात्मकमपञ्चादेशेन "A' त पात्मे"त्यात्मोपदेशेाऽयं नाचेतने प्रधान मनप्छत इति । पत. स्तनोऽयवानामपि परमात्मशात्मेति तेनाप्रभृतयोऽपि शब्दाः परमात्मन एच पाचकाः । तया हि "हन्साऽहमिमास्तिो देवता अनेन जीना- সনানিমিয় নামছদ আয়ো”নি বমোলম্বয়াই মল:স भृतीना वस्तत्व ततनाममा चेति । "तत्तेज ऐचत" "ता आप ऐत- न्त"त्यपि मुख्य एवेक्षणव्यपदेशः । स साहवाय "तदेतते"त्यान गाणत्याशङ्का रास्मारितेति मूत्राभिप्रायः ॥ दतरच न प्रधान मच्छदपतिपादाम, सनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७॥ मुमुवीः श्वसती: "सत्यममी"तिपदात्मकत्यानुसन्धानमुपदिश्य सचिष्म्य "तम्य तापदेश चि पायव विमो अध संपत्स्य" इति शी. रातमात्रातरायो प्रलप्तम्पत्तिलक्षणों मोक्ष इत्युदिति। यदि च धr- नमवेतन कारणमुपदिश्यत, तदा तदात्मकत्वानुमन्यानस्य मोसमाधन- त्योपदेशो नोपपदात, "धातुस्मिन लोके पुरुषो भवति ततः प्रेत्य भवतीति तविष्ठस्याचेसनसम्मतिरेश स्यात् । न च मातापिसमहसेभ्यो सपास्मेति पाठान्साम ।

·१२० श्रीमाये श्रुतमेय हास्यामुपनिषदि अस्य महन्दशाध्यस्यात्मसेन नामरूप- योध्यात्यं मयंजय मयंगक्तित्यं मर्याधारस्यमपतपामत्यादिकं मत्य. कामवं मायमल्पत्यं च "अनेन नीनात्मनाऽनुपविश्य नामपे व्याकर. धाणि" मन्मूला: माध्येमाः सर्वाः प्रमा: मदायतनाः सरप्रतिष्ठाः" "तिदास्यमिदं म सत्सत्यं स पात्मा" "यच्यास्पहासि यच नास्ति म सम्मिन् ममाहितम" तम्मिन्कामा: ममाहिताः," "एप ग्रात्मा: पहलपरामा विकारी विमृत्युपिशामाऽविनिधासोऽपिपासस्सत्यकामः मत्यमहल्प" इति। सपा च श्रुत्यन्तामण "न सस्य कश्चित्पतिम्सि लोके न घेशिता नेघ च तस्य लिङ्कम, म फारणं फरणाधिपाधिपो न चास्य फरिच जनिता न साधिपः" "मर्याणिपाणि विधित्य धीरा भामानि हत्याऽभिवादन यदास्ते," "न्तः प्रविष्टः शास्ता बनानाम" "सर्वात्मा विश्वात्मान परायणं पति विश्वस्यात्मेश्वरम्, यच्च किंचिन्न गायस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा, अन्तर्यहिश्च तत्म घ्याप्य नारायणाः स्थितः' "एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहसपाप्मा दियो देध एको नारायण" स्या. दीनि। तस्मात जगत्कारणयादिशा'यपानि न प्रधानप्रतिपादनयों यानि । प्रातः सर्घजस्सर्वशक्तिस्सर्वेश्वरी निस्ससमोपगन्धोऽनधिकातिशया. संख्येषफल्याणगुणगयाघमहार्णयः पुरुषोत्तमा नारायण एष निखिलन- गर्दककारणं जिज्ञास्यं बल्लेति च स्थितम् । प्राप्त ण्य निर्विशेषधिमार. प्रस सूत्रमारणाभिः श्रुतिभिर्निरम्तो घेदितव्यः, पारमार्थिकमु. प्येतणादिगुणयोगि जिज्ञास्यं ब्रह्मेति स्थापनात । निर्विशेषाद हि मातित्वमप्यपारमार्थिकम् । वेदान्तवेदांग्रल लिजास्यतया प्रतिजातम्, तल समिति "विनाशदमि"दिभिः सूत्रः 'प्रतिपाटाते । चेत. नावं नाम चैतन्यगुणयोगः । अत ईसयागुणविरहिणः प्रधानतुल्यत्यमेव । फिश्व, निर्विशेषप्रकाशमाचलपादे तस्य 'स्यप्रकाशत्वमपि दुरुपपा. १ घामममिसि पाठान्तरम् । योग्यमिति पाठान्तरम् । स्वेति पुस्तकान्तरे मास्ति। ३ ·प्रथमोऽध्यायः। १२१ दम् । प्रकाश हि नाम स्वस्य परस्थ ६ व्यवहारयोग्यतामापादयन् प्रस्तुविशेषः । निर्विरोषस्य वस्तुनस्तदुभयरूपत्वाभाघात घटादिषत अधित्त्वमेघ । तदुभयरूपयाभावेऽपि तत्तमत्वमस्तीति चेत्, तत्र, तत्त. मत्वं हितासामध्यमेश, मामध्यंगुणपोगे हि निर्विशेषादः परिया: स्यात् । अयं श्रुतिप्रामाण्यायमेको विशेषोऽभ्युपगम्यत इति वेत, इन्त तहि तत एव मर्यजता, सर्वशक्तित्यम्, सर्वेश्वरत्वम्, सकल्याणगुणा- करत्यम्, सफलहेयप्रत्यनोकतेत्यादयः सर्वेऽभ्युपगन्तव्याः । शक्तिमत्त्वं च कार्य विशेषानुगुणत्वम्, सच्च कार्यधिशेषैभनिरूपणीयम् । कार्यवि. पस्य निमाणकत्ये तदेनिकपणीयं क्तिमत्त्वमपि निष्पमाण स्यात् । किञ्च, निर्विशेषवस्तुदिनो यस्तुत्यमणि निष्प्रमाणम् । प्रत्यवानुमा- नागमस्यानुभशाः सधिशेषगोचरा रति पूर्यमेधक्तम् । तस्मात घिचिनचे- तनावेतनात्ममाजगढूपेण बहु स्यामितीवणक्षमः पुरुषोत्तम एष जिज्ञास्य मलेति सिद्धम् ॥ एवं जिज्ञापितय्यस्य प्रलणश्चेतनभायभूतनडरूपसत्वरजस्तमा. मयमधानाद यातितक्ता । (दानी कर्मवश्यात त्रिगुणात्मकप्रकृतिसंस. निमित्तनानाविधानन्तनुःखसागरनिमज्जनेनाशुद्धात शुद्धाच्च प्रत्यगात्म नोऽन्यत निखिलदेवप्रत्यनीकं निरतिशयानन्दं प्रोति प्रतिपादाने, भानन्दमयाधिकरणम् । थानन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १३ ॥ तैत्तिरीया प्रधीयते "स या एप पुरुषोऽवरसमय" इति प्रकृत्य "तस्माद्वा एतस्माद्विजानमयान्योऽन्ता आत्माऽऽनन्दमय" ति। तत्र सन्देशः, किमयमानन्दमयो पन्धमातभागिन: प्रत्यात्मनो जीवशब्दाभि- लपनीयादन्यः परमात्मा, उत स एति किं युक्तम् । प्रत्यगात्मेति । कुतः । "तस्यैप एष शारीरमात्मा" इत्यानन्दमयस्य शारीरस्वनवणात । शारो हि शरीरमम्बन्धी जीवात्मा। ननु च गत्कारणतया प्रतिपादि- तस्य परम्प प्रमणः सम्पप्रतिपत्त्यप्रवमयादीननुक्रम्य मदेव जगत्कारण- मारागिन सि पाठान्तरम। २ पाति पुस्तकान्तर मास्ति।

·श्रोभाये - ऽपि धमनतरं शाम्बा एविधतापयामितिहेतुभूतामविसम्पत्तिमुप दिति । 'प्रधानकापणवादिनोऽपि प्रधाननिष्ठस्य मोत नाभ्युपगच्छन्ति । इतरवन प्रधानम, हेयत्वावचनाच ॥ ८॥ यदि प्रधानमेय कारण सच्छदाभिहित भवेत, तदा मुमुतो खे तोतास्तदात्ममत्य मातविरोधित्वास हेपत्यनेयोपदेश्य स्यात्, न च तत् नियते, प्रत्युत उपादेयत्येनेव "तत्त्वमसि" तस्य तायदेव चिमि'- त्युपदिश्यते ॥ रसश्च न प्रधानम, प्रतिज्ञापिरोधात् ॥९॥ प्रधानकारपत्य प्रतिजाविरोधश्च भयति । वाक्योपक्रमे हि एक মিয়ানন বগিনান মনিয়ানস। মল দাহ্মাঘানান লা याभूतमद्विज्ञानात् सत्कार्यभूतचेमनाचेतनप्रपञ्चम्य नातसयेयोपपादनी यम् । म प्रधानझारणत्वे वेतनवर्गस्य प्रधानकार्यवाभावात प्रधान- विज्ञानेन चेतनवर्गविजानामिविरुध्यते ॥ इतरच न प्रधानम, स्थाप्यपात् ॥ १०॥ सदेव सब्दशाच्य प्रकृत्याह "स्वानन्तम्मे सोम्य बिजानीहीति पतित्पुरुषा स्वपिति नाम, मता सौम्य तदा सम्पनी भति, स्थमपीतो भवति, तस्मादेन "ापतीत्यावतते स्व झपोती भवतीति। सुषुप्त नोध सता सम्पवम् 'स्थमपीत " स्वस्मिन प्रलीन इति व्यदिति । प्रल यश्च स्वकारणे लपनि धाचेतन प्रधान चेतनस्य जीवस्य कारण भर्धात, "यमपीतो मति" आत्मानमेव जीपीता भवतीत्यर्थ । चिट्ठस्तुशरीरक तदात्मभूत ब्रह्म नोजशब्टेनाप्यभिधीयत इति नामरू पयाकरणश्रुत्योक्तम्, तत् नीषशदाभिधेय यह सुषुप्तिकालपि प्रलय कान दस नामरूपपरिष्वङ्गाभात् फेमसच्छदामिधेमिति ,"मता ·प्रथमोऽध्यायः । सौम्य तदा सम्पती भवति, स्वमपीती भवती"त्युच्यते। तथा समान:- करणे नामपविभागपरिष्वाभाविन प्राजेय परिष्वगात् "प्राजेना. त्मना मरिष्वती न बाह्य किञ्चन घेद नान्तर्राम"त्युच्यते, आमोता. ज्जीवस्य नामरूपरिष्वगादेव हि स्य व्यतिरिक्तविषयज्ञानोदयः । सुषुप्ति. कालेऽपि हि नामरूपे विहाय संता सम्परिप्वक्ताः पुनरपि नायवशायां नामरूप परिष्वज्य तत्तबामरूपा भवन्तीति श्रुत्यन्तरे स्पष्टमभिधीयते "यदा सुपुप्तः स्वमं न फयंचन पश्यति पयास्मिन प्राण एवैकधा भति, तस्माद्वा एतस्मादात्मनः प्राणा यथाऽऽयतन वितिष्ठन्त," तथा "at ध्यानी या सिंहो या मोधा घराहो वा दंश धामशको वा यन्ति तथा भवन्नी" ति । तथा मधुप्तं सोय "प्राननात्मना समरिष्यक्त" रति च धति । तस्मात मच्छब्दवाच्य पर प्रल सर्वजः परमेश्वरः पुरुषोत्तम एव । सदाह एत्तिकार: 'मता सौम्य तदा मध्यवो भवती' ति सम्पत्यमात्तिभ्यामेतदध्यातीयते 'भाजनात्मना सम्परिष्वत' रति माहे" ति ॥ रतश्च न प्रधानम, गतिसामान्यात् ॥ ११॥ "यात्माचा पदमेश एवाय ग्रामोवान्या किवन मिपत् म ऐसत लोकच सूना म रमाल्लोकानजत" दति, 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन शाफाशः सम्मतः अाकाशाद्वायुः प्रायोग्निः पानेरापः प्राः पथिरी" "सस्य ह या एतस्य महतो भूतस्य नि.रसमिसमेताम्मेद" इत्याटिस प्टिवायानां या "गति:" प्रतिः 'सत्मामान्यात " तत्मानार्थत्वा- दस्य । तेषु म पु मकरः कारणमधगम्यते, तस्मादत्रापि सहर कारयमिति निश्चीयते। रत्तश्च न प्रधानम श्रुतत्वाच ॥१२॥ १ पामोमिति पाठान्तरम।

·१२२ श्रीभाध्ये मानन्दमय रत्युपदिति, लगत्कारयं च "तदेतत" इतीतयणात् मर्यजः सर्वेश्वर इत्युक्तम् । सत्यमुता, तत्तु शीघचातिरिच्यते, "अनेन नोवेना. मनाऽनुपविश्य" "सत्त्वमसि श्वेतकेतो" इति कारणतया निर्दिष्टस्य जीयमामानाधिकरएपनि शाह । सामानाधिकरपय हि एकत्वातिपादन. पाम्, यथा सोऽयं देवरस इत्यादी। ईसापूर्यिका घ सुटिश्चतमस्य जीव. स्योपपटात एव । अतो "वल्लविदामोति परम"तिनीयस्याचित्संसर्ग वियुक्त स्वरूपं प्राप्यतयोपदिश्यते । अधिद्वियुक्तस्य स्यरूपस्य लवमिद- मुख्यते "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहो"ति । तदपप्राप्तिरेव हि मातः, "न ६ केमशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति प्रशीरं घाघ मन्तं न प्रि- याप्रिये स्पृयत" इति। अतो जीवस्याविनावित स्वरूपं प्राप्यतया प्रक्रान्तमानन्दमय इत्युपदिश्यते । तथा हि, शाखाचन्द्रम्यानात्मस्व- रूपं दयितुम् "Raमय: पुरुष" इति प्रथमं शरीरं निर्दृिश्य, तदन्त. भूतं तस्य धारकं पञ्चत्तिमाणं तस्याप्यन्तर्भूतं मनः तदन्तर्भूतां च बुद्धिम "माणमया मनामयो विज्ञानमय" इति तत्र तत्र बुढापतरणक्रमेण निर्दृिश्य, सर्वान्तर्भूतं जीवात्मानम् "अन्योऽन्ता प्रात्मा मानन्दमय" रत्युपदिश्य, अन्तरात्मपरम्पा समापति । अतो जीवात्मस्वरूपमेछ अलविदामोति"मकान्तं ब्रह्म, तदेव " अानन्दमय" रत्युपदिष्टमिति निश्चीयते । ननु च "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे"त्यानन्दमयादन्यद ब्रह्मेति पती- यो । नेवम्, बस्नेष स्वस्वभाविशेषण पुरुषविधत्वरूपितं शिरपतपु. करूपेण ध्यपदिश्यते । यथाऽनमयो देहायची स्वस्मादतिरिक्तः स्वात्यय नास्टमध शिर इत्यादिना शिरस्पतपुच्छतिया निदर्शिता, तथाऽनन्दमयं ब्रह्मापि स्वस्मादतिरिक्त प्रियादिभिनिदर्शितम् ता. घयत्वेन रूपितानां मियमादामोदानन्दानामाश्रयतयाऽखण्डरूपमान- न्वयम् "बल युच्छ प्रतिष्ठे"त्युच्यते। देवानन्दमयादन्यत ब्रहाम- घियत "स्माटा पसस्मादानन्दमयादम्योऽन्तर प्रात्याप्रोस्यपिनि देयत, न चेयं निश्यिते। एतदुक्तं भवति, प्रलब्दिामोति पमिति प्रशान्तं ब्रल 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणतः सकलेतघ्यायत्ताकार - - ·प्रथमोऽध्यायः। १२३ - निपातदेय "तस्माद्वा एतस्मादात्मन" सत्यात्मशब्देन निश्यि तस्य मन्तिरात्मत्वेनात्मत्वं व्यजयद्वाक्यमत्रमयादिषु तदन्तरात्मयाऽऽत्म. त्वेन निर्दियान माणमयादोनतिक्रम्य "ग्रन्योऽन्ता पात्मानन्दमय", বোলাইন নিয়মানব সমান। অন লাইন মানা मलानन्दममिति निश्चीपत ति। ननु च "महा पुच्छम्पति"त्युतया "अमवेध म भति प्रपद्वति बेद चेत, अस्ति प्रोति चेद्वेव मन्तमे. नन्तता विदुर"ति ग्रलजानाजानाभ्यामात्मनः मदायामदायी दर्शयति, नानन्दमयजानाजानाभ्याम् । न घानन्दमयस्य नियमादाविरूपण सर्व- लोकदितम्य मदाबामदामजानाशहा युक्ता। अतो मानन्दमयमधिमा स्यायं श्लोक उदाहृतः । तस्मादानन्दमयादन्यद् यस्त। नैवम्, 'पदं पुच्छं प्रतिष्ठा, पृथियो पुच्छं प्रतिष्ठा, अपालिरमः पुच्छ प्रतिष्ठा, महः पुच्छं प्रतिष्ठे"त्येवमुक्त्वा तत्र तत्रोदाहृताः "नाद्वै प्रनाः प्रजायन्त"इत्या. दयः श्लोका यया न पुच्छमात्रपतिपादनपराः, अपि त्य वमयादिपुरुषमा. अप्रतिपादनपराः, एवमनाप्यानन्दमयस्यायम् "प्रसन्ने"ति श्लोको नान- न्दमयतिरिक्तस्य पुच्चस्य । अानन्दमयस्यैध ब्रह्मत्येऽपि प्रियमादादि. रूपेण रूपित्तस्यापरिच्छिवानन्दस्य सदावामदायतानाशङ्का युक्तः । पुनलोऽप्यपरिजिनानन्धतये झसिद्धता । शिप्रभृत्य पर्याव. स्वाभावाह प्रणा नानन्दमयं प्रोति चेत्, मलणः पुच्छत्वप्रतिष्ठात्या- भावात पुच्छमपि प्रल न भवेत् । अयाविद्यापरिकल्पितस्य वस्तुनस्त- स्याश्चाश्रयभूतत्वाद ग्रह्मणः "पुच्छ प्रतिष्ठे"ति रूपणमामित्युच्येत, हन्त त मुखागारतस्यानन्दमयस्य वलणः प्रियशिरस्त्यादिरूपणं भयि- प्यति । पयं च "सत्यं ज्ञानमनन्तं बल्ले"ति विकारास्पदनापरिनिय. स्त्वन्तराद्वायत्तस्यासुप्रासात्तिः "पानन्दमय" इत्युपदिश्यते, प्रचा. खण्डकरमानन्दरूपे बल्लणि "पानन्दमय" इति मपट "माणमय" दय स्वार्थिी द्रष्टव्यः । सम्मान अप्रियापरिकल्पिाविधिविरदेवादि. १ अमितति पाठातरम । २ सति पाठान्तरम् ।

·: १२४ श्रीमाध्ये भेदभिवस्य जीवात्मनः स्वाभाविकं स्यरूपमपण्डेकरसं सुसेकनान"मान- न्दमय" इत्युच्यत इत्यानन्दमयः प्रत्यगात्मा इति ॥ एवं माप्ते प्रवत्सरे "अानन्दमयोऽभ्यामात्" । "आनन्दमय" परमात्मा । फुतः । "अभ्यासात," 'सेवाऽऽनन्तस्य मीमांसा भवती". त्यारभ्य "यतो वाचो निवर्तन्त" रत्येप्रमन्तेन वाक्येन शतगुणितीतर. क्रमेण निरतिशयदशाशिरस्कोऽभ्यस्यमान प्रानन्दोऽनन्तदुःमित्रपरि. मितसुखलनभागिनि जीवात्मन्यसम्मघन निखिलदेयमत्यनी फल्याणे फतानं सालेतरविलतयं परमात्मानमेव स्थानयमावेदयति, पथाह, "तस्माद्वा एतम्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर प्रात्मा' आनन्दमय" इति । विज्ञानमयो हि जीयः, न बुद्धिमानम् मयटुप्रत्ययेन तिरेकप्रतीतः । मायामय स्वगत्या स्वार्थिक पानीयते, १६ तु ततो जीवस्य मम्ममात मानर्थकत्वं न्याय्यम् । बडो मुक्तश्च प्रत्यगात्मा ज्ञातवेत्यभ्यधिष्महि । प्राणमयादी तु मयडर्यसम्भवोनन्सरमे धत्यते । कथं ताहि विज्ञानमय- घिपयश्लोके "विज्ञान यजं तनुत" इति केवलविज्ञानराम्दोपादानमुपप- दाते । धातुरेधात्मनः स्वरूपमपि स्थाकाशतपा विज्ञानमित्युध्यत रति न दोपः, जाननिरूपणीयत्याच्च जातुः स्वरूपस्य । स्वरूपनिरूपण मयदा हि धर्ममुखेन मिस्वरूपमपि प्रतिपादन्ति, गादिशश्चयत् , "त्यन्युटो बहुलमि"ति या कर्तरि ल्युहाथीयो, नन्दादित्वं धाऽऽनित्य "नन्दियही"त्यादिना कारिल्युः। पात एष विज्ञान पळ मनुते फर्माणि तनुतेऽपि घेत यज्ञादित्य विज्ञानस्य श्रूयते । धुद्धिमात्रस्य हिन पत्वं मम्भयति, पचेतनेषु ४ि चमनोपराभूसे विधानमयात प्राची. नेवसमयादिपु न घेतनधर्मभूतं कत्यं प्रपत। अत एव तनमधेत च स्वासाधारयननयनस्थामिनपनत्यादिमधंधिोभिज्य निदिंग. द्वाप्यम विज्ञानं पाविज्ञान " जिनिगम गुण घेत। तपाऽन्सयामिनालणे "या विजाने शिष्टवि"त्यस्य कापाठगतम्य पप्यायल्य स्थाने "4 ग्रामनि मिति पायमधीयानामान्दिना काययपाठगतं विजाननिईि लोग्रामेन स्फुटीशि। विजाम ·पपमोऽध्याय:। १२५ मिति च नमानई पस्तुत्याभिप्रायम् । तदेवं विज्ञानमयाज्जीवादन्य. स्तदन्ताः परमात्मानन्दमयः । पदापि "विज्ञान यजं तनुत" इति श्लो- केन जानमारमेयोपादीपते न जाता, तथापि "अन्योन्तर पात्मा पिज्ञानमय" इति तद्वान जातेवोपदिश्यते । यथा "असाढ प्रजाः प्रजायन्त" रत्यत्र श्लों में लायोपादानेऽपि " या एप पुरुषोऽवरममय" रत्यत्र नाबमान निर्दिष्टम, अपि तु तन्मयतद्विकारा । एस हदि निधाय मूत्रकार: स्वयमेव "भेदध्यादेशादि"त्यनन्तामेष यति । यदुक्तम, जगत्कारणतया निर्दिष्टस्य "अनेन जीवनात्मनाऽनुम विश्य" "तत्वमती"ति च नीवमामानाधिकाय्य निर्देशात जगत्कारण- मपि नीयस्वरूपाचातिरिच्यत रति कृत्वा तीवस्यै स्यरूपम् "वधि. दामोति परमि"ति प्रक्रान्तम, असुपायाश्नान "यानन्दमय" रत्युप- दिश्यत इति, तदयुक्तम्, जोधस्य चेतनत्वे सत्यपि "तदेवत म्यां प्रजाति तत्तेजोऽसन"ति स्वसङ्कल्पपूर्वकानन्तपिचित्रसृष्टियोगानुप. पत्तेः, गुहायस्य स्यापि हि तस्य सादिजगद्वापारासम्भयो "जगद्वापारध. जम्," "भागमारमाध्यलिङ्गादि"त्यत्रोपपादयिष्यते । कारणभूतस्य ग्रामणोलीयावरूषत्वानभ्युपगमे "मनेन जीवनात्मना" "तत्त्वमप्ती"ति मामानाधिकरएपनिर्देशः कथमुपपदात इति चेत् । कथं वा निरस्तनि. खिनोपगन्धस्य पत्यसङ्कल्पस्य सर्वजस्य सर्वशरमवधिकातिशयास स्येपकल्याणगुणगणस्य सझलकारणभूतस्य ब्रह्मणो नानाविधानन्तदु:- वाकरकाधीनिितनिर्मियतादिसालासजीवत्वरूपत्वम् । अन्य- तस्य मिमात्येनोपपया इति चेत् । फस्य भे:, किया हेयरबन्धस्य, किंवा हेयमत्यानी कसल्याण तानस्वभावस्य । हेयमत्यनीककल्याणकता. चलणाऽनाधिनाश्रयत्वेन हेयप्तम्बन्धप्रतिमासो मिथ्यारूप रति चेत् । धिप्रतिषिद्धमिदभिधीयते-ब्रह्मणो हेप्रत्यनीमल्याण - तानत्वम अनादविद्यायपावनानन्तदुःखविपर्यापच्याप्रतिभासाश्यत्य. ज्चेति । अविनाश्रयत्वं तत्कायंदु खतिभासाश्रयत्वञ्चैव हि यात- म्बन्धः, तत्माम्बन्धित्वं तत्पन्यनीमात्यञ्च विरुदुमे । तथाऽपि तस्य " नस्य ·१२६ श्रीभाये मिथ्यात्याव विरोध रति मा घोचः । मिथ्याभूतमपि अपुरुषार्थ एय, चिरसनाय सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इति पे । निरमनीयापुरुषार्थयो. गरच हेयप्रत्यनीशकल्याणमतानतया विरुध्यते । किं कुर्मः, "येनाश्रुतं श्रुतम्भवती"त्येविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाय "मदेव माम्येदमय पर- मीदि"त्यादिना निखिलजगटेककारणाताम् "तदेतत बहु स्यामिति सत्यमान्यताञ्च ब्रह्मणः प्रतिपादन तस्यैव ब्रह्मणः "तत्वमती"ति सामानाधिकरण्ये नानन्तदुःस्वाअपनीवैश्यं प्रतिपादितम् । तदन्यथाऽनुप- पत्त्या ब्रह्मण एबाविद्याश्रयत्वादि परिकल्पनीर्यामति चेत् । श्रुतापपतये. ऽप्यनुपपन विरुद्ध न कल्पनीयम् । अथ हेयमम्बन्ध ए पारमार्थिकः, कल्याणे मतानता तु मियाभूता । हन्तैवं तापत्रयाभिहतचेतनान्जिजी. विषया प्रवृत्तं शास्त्रं तापत्रयाभिहतिर तस्य पारमार्थिकी, कल्याणे. तानस्वभावस्तु धान्तिकल्पित दति बोधयत सम्पगुज्जीवति । अथै त. दोपपरिजिहीया वलणी निर्विशेषविन्मानस्वरूपातिरिक्तजोयत्यदुःखि स्वादिकं सत्यसङ्कल्पत्वा ल्यायागुणाकरत्वजगत्कारणत्वाति मिथ्याभू तमिति पल्पनीयमिति चेत् , ग्रहो भवता वाक्यार्थपलिावनकुशलता । एकग्जिानेन सर्वविजानतिजान सर्वस्य मिथ्यात्वे मर्वस्य ज्ञातव्यस्या भावाघ सम्पत्स्यते । यकविज्ञान परमार्थविपयं तथैव सर्वविज्ञानमपि यदि परमार्थविषय तदन्तर्गतञ्च, सदा तज्ज्ञानेन सर्वविज्ञानमिति शक्यते यहम् । न हि परमार्थशुक्तिधानेन तदाश्रयमपरमार्थरजतं जातं भवति । पोच्येत, एकविज्ञानेन मर्वविज्ञानतिजाया अयमर्थ:-निर्विशेयसन्मा. मेध सत्यम् अन्यदसत्यमिति । न ई "येमयुतं श्रुतं भवत्यमतम्मत मविजात विजातमि"ति श्रयेन, पेन श्रुतमाश्रुतमपि श्रुतं भवतीति हास्य घायस्यार्थ: । कायालयोपनतिनिधिशेषस्तुमात्रस्येव सदायश्चेत प्रतिजात', "यथा सम्मेझेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातम्" रति दृष्टान्तोऽपि न घटले, मृत्पिादविजानेन हि सद्विकारस्य नासता निर. गिता । तत्रापि तद्वकारस्यामत्यताऽभिहितति चेत्, मृद्धिकारम्य ज्ज १ कन्या पुण कस्यासि पाठानारम । .

·१:० - प्रथमोऽध्याय:। सपीदियत् अमत्यत्यं शुयपामिमिति प्रतिनातासम्भावनाप्रदर्शनाय "तया सामे"fa प्रसिद्धछपन्यामा न युज्यते । न च तत्वस्यादिवाक्यजन्यवानोत्पत्तः प्राफ विकारजातम्याम. त्यतामापादयत् तानुएकोतम अननुरही या प्रमाणपलभामा प्रत्य. यम: "तदनन्यायमारम्भणशब्दादिभ्य" इत्यर यो । तथा 'मदेय माम्येदमय शामीतकमैयाद्वितीयम् " तदैवत या स्यां प्रनायेयेशि सते. नोऽसुनत" "हन्तामिमास्तिो देवता अमेन जोधेनात्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरणाणि" 'मन्मूला: साम्येमाः मयाः मनाः सदापतना: मातिष्ठा" ऐतदास्यमिदं समि"त्यादिनाऽस्य नाता सदात्मकता, सृष्टः पूर्घझाले नामपविभागप्रहाणम् , जगदुत्पत्ती सच्छन्दधाध्यस्य मरणः स्वयतिरिक्तनिमित्तान्तरानपेतत्यम, सृष्टिकाले अहमेशानन्त स्थिरजसपेण बहु स्यामित्यनन्यसाधारण: मङ्कल्पविशेषः, प्रयाप्त इल्प- मनन्तधिचित्रतत्वानां मिलतणामधिशेविशिष्टा सुष्टिः, समस्तीप्व- चेतनेषु वस्तुपु स्यात्मकजीयानुभवेशेमानन्सतवामरूपध्याकरणाम , स्यव्य तिरिक्तसमास्तम्य स्वमूलत्वं स्यापतनत्य स्वायत्व स्वेनैव नीषनं स्व. प्रतिष्ठितमित्याानन्तविशेषाः शास्त्रकसमधिगम्याः प्रतिपादिताः । तत्सम्बन्धितया प्रकरणान्तरप्प्यपहातपाप्मत्वादिनिरनिखिलदोपता- संबंजतामरवात्वसत्यकामत्वसत्यमदुत्पत्यमर्यानन्दकरणनिरतिशयान. न्टयागादयः सकलेतरप्रमाणाविषयाः सहसया प्रतिपादिताः । एषमन न्यगोचरानन्तविशेषणविशिष्ट प्रसग्रह्मपरामर्शितच्छन्दस्य निर्विशेषवस्तु. मात्रोपदेशपरत्वमसङ्गतत्वेनोन्मत्तमलपितायेत । त्वंपदश्व समारित्यति शिष्टमीवधादि । तस्यापि निर्धशेषस्वरूपोपस्यापनपरत्वे स्वार्थ: परि- त्यक्तः स्यात् । निर्विशेषप्रकाशस्वरूपस्य च वस्तुना झविदाया तिरोधा स्वरूपनाराममहादिभिने मम्भवतीति पूर्वमेवोक्तम् । एवञ्च मति समा नाधिकरणप्रवृत्तयो: 'सत्वमिति द्वयोरपि पदयाख्यापरित्यागेन लक्षणा च समाश्रयणीया । अपाच्यतापमानाधिशरणमत्तानामेकार्थप्रतिपादनपरतपा विशे.

·१२८ श्रीभाध्ये 1 पणाशे तात्पर्य सम्मादेष विशेषणनियोस्तुमानमत्यतिपादनाव लामणाममहः । यया नीलमुत्पमिति पयस्य वियेष्ये स्पप्रतिपादन पावन नीलत्योत्पनत्यस्यायविशेषणयव वियते, मद्विषतायां हि नीलविशिष्टाकायोत्पलस्वविशिष्टाकारस्येकात्यतिपाटनं प्रमन्यते, तनु न मम्मति, न हि नेल्यविशिष्टाकारण तस्तत्पन्नपदेन घिशि. प्यते, नातिगुणयारन्योन्यसमवायसङ्गात् । प्रतो नोलवोत्यनत्योपल. शिसवस्त्ययमा सामानाधिकरणयन प्रतिपादयो। मा मोऽव टेध. दत्त इत्यतीतकालविष्टदेधिशिष्टस्य तेनेध रूपेण सहितदेशमा मानमाविशिष्टतया प्रतिपादनानुपयोरुभयदेशकालोपनवितस्यरूपमा प्रेक्पं सामानाधिकरण न प्रतिपादयते । यद्यपि नीलमित्यांकपद प्रयणे प्रतीयमान विशेषणं सामानाधिकाय्य लाया विरोधात प्रतिपा. दाते, तथापि धाच्यऽर्थे प्रधानाशस्य प्रतिपादनाव लतणा, अपितु विशेषणाशस्याविषतामात्रम्, सर्वत्र सामानाधिकरण्यत्यैप एव स्वभाव दसि न कश्चिद्वीप इति ॥ तस्विममारम्, सर्वप्वेष धारयेषु पदानां ध्युत्पत्तिसिद्धार्यसंसर्ग- बिशेषमानं प्रत्याग्यम् । तत्र समानाधिकरणरत्तानामपि मोलादिपदाना नेल्यादिविशिष्ठ एवाय घ्युत्पत्तिमिद्धः पदान्तरार्थसंसृष्टोऽभिधीयते । यथा नीनमुत्यलमानयेत्युक्त नीलिमादिविशिष्टमेवानीयते, यथा छ विन्याटव्यां मदमुदितो मातङ्गगणः तिष्यतीति पदयावगविशेषधि शिष्ट एवार्यः प्रतीयते । एवं घेदान्तवाश्योप सामानाधिकरण्यनिर्दे- शेपु ताशेवाशिष्टमेव ग्रम्ह प्रतिपत्तव्यम् । न च विशेषणविषता- यामिताधिशिष्टाकार घस्त्यन्येन विशेषितव्यम् , अपि तु सधैरपि विशपोः स्वरूपमचे विशष्यम् । तथाहि, भिवप्रतिनिमित्ताना शब्दा नामकस्मिवय ति: सामानाधिकरण्यम् । अन्वयेन निश्या छा पदा- न्तरतिपादाकारादाकारान्तायुक्ततया तस्यैश वस्तुनः पदान्तरपतिपा- विशेष्टव्यमिति पाठान्तरम।

·- प्रथमोऽध्याय। दाय हि सामानाधिकरण्यमार्यम् । यथा देयदत्तः स्यामा युशा लोहि तातोऽदीनोऽपणेऽनयन रति । यत्र त्येकस्मिन् यस्तुनि समन्ययायोग्य विषयं ममानाधिकरणपदनिर्दिष्टम्, तत्राप्यन्यतात्पदममुख्यरत. माश्रीयते, न यम, या गावाहीस दसि । नीलोस्पतादियु तु विये- पट्टयान्ययाविरोधाटेक्रमेवोभवशिष्ट प्रतिपाटाते । अप मनु, एफविशेषणपतिसम्यन्धित्येन निष्प्यमाणं यस्तु विशेषयान्तरप्रतिसम्बन्धित्वात विलतमिति घटपटयारिवायिभक्ति निदेशेऽप्पश्यातिपादनासम्मयात समानाधिकरणदस्य म विशिष्टपति- पादनपरत्वम्, अपि तु विशेषणमुखेन स्वरूपमुपस्याप्य तदेष्यप्रतिपाद- नपरत्यमेवेति । स्यादेतदेयम्, यदि विशेषणद्वयतिसम्बन्धित्यमात्रमेवयं निरुध्यात् । न घेतदम्सि, एकस्मिन्धर्मिययुपसहर्जुमयोग्यधर्मविशि. एटत्वमेय मत्वं निरुद्धि । अयोग्यता प्रमाणान्तरसिद्धा घटावपट. स्वपाः, नीलमुत्यत्तमित्यादिपु तु दहित्यमुपतित्यवत् रूपश्वत्थरसय- स्वगन्धयत्वादिवत्र विरोधी नोपलभ्यते । न फेवलमविरोध पय, प्र. सिमितभेदेनशार्ययोधकत्यरूपं सामानाधिकरएपमुपपादयस्पेय धर्म- विशिष्टता । अन्यया स्वरूपमा म्ये अनेशपदप्रवृत्ती निमित्ताभावात् सामानाधिमारण्यमेव न स्यात् । विशेषणाना स्वसम्यन्धानादरेया घस्तु- स्वरूपायनवणापरले प्रति एकैनै धस्तूपललितमित्युपलक्षणान्तरमनर्थ कमेव, उपतवणान्तरोपलत्याकारभेदाभ्युपगमे तेनाकारणा सविशेषत्यान- ऽय देघदत इत्यत्रापि न लगन्धो छिटाते, चिरो. मायास, देशान्तामन्धितयाऽतीतस्य प्रचिहितवेशसम्बन्धितया य. मानत्याशिधात ! म एव हि सोऽयमिति प्रत्यभिजपा कानद्वयस. म्यन्धिना वस्तुन ऐक्यमुपपादयते वस्तुनः स्थिरत्ववादिभिः । अन्यया प्रतीतिविरोधेि सति सर्यषां विशत्यमेव स्यात् । देशवयमायधपिरो. धस्तु फालभेदेन परिहियते । यतसमानाधिकरणपानामनेमविशेषया- विशिष्टेकायाचित्यम, अत एव "अरुणयेकहायन्या पिलाया सोम कीयातो"त्यारुण्यादिधिचिष्टेकडायन्याः यः साध्यतया विधीयते । सदु- ·in । খtud বা সেবাগবি খেলি। ও দুই দুষ্ট অধী , অন মাই থি দুয়েঞ্জাবী মায়ায় প্রথম নিমমি, থায়ালিয়নি বাষবিদ ও গn, pছা ft চায়যাখ- যেধিনায়। শ্বাস বা fix মমালযিনি বাংলানালিবানবিধাzিuাবি। “লফ"ম সা. দুনিয়; মাহিমেমলিত মহানা। সাইজঃ- নির্যাগ ও যায়। খামিয়া, 'কায় দু- খাদ্ধাবি সা," “অগ্রায়াবেনিখিge: সোনীয়াৰিথমাঃ আমানাবনায় মিঃ বা ৪র্থ- নীহাদয়ব্যযমেঘমি হইন বিষয়কমান a. যামিদ্বিী প্লাজমালুযাযিufqদ মামুন- ধাশ্রয়নি; যা । যাহত্যা: দ্রুয়াশ্রম রুবিন এখথি যাবাদ: , যা ছয়ঘরিuান যায়। ৪ ধানি, অগ্নি যানিমিয়া, যুদ্ধ নীনামানীutঠন ময়দাবনীমানায় না। বিয়িংঃৎসাহ ফি ধামানাদিয়া, fuসৰিণিনিনা মানানা বিঃ মানামিদামিনি িমলয়। এ এ দি: যা মীযালিগ্রাখি। এzয় মন- মিথলজি গ্রামা, গহন বনবাসছি । বি দু বোমায় মানাঘনোৱষ। এধ- সকান গন মা নুমি নয়ন ইন মনন এমন বা বিবিzযাস মানবিন্ধানে বিষয়গিহিন বন্ধ নি রাযিয়া হয় মিশ্রনমিনতি, “থম মুয়ামী অধ্যা নামিয়ঃ সুবী জাং নিনি,” “দন মা মনি যাই,” “নীলমযলয়ান” “লালমান” মানুষ হঙ্গা যমুন্নী”, “নয় যঘি এরাগমাল নিব ·प्रथमोऽध्यायः । . दि"सि, "क्यमरूपये महान्या पिठात्या सोमं कीयाती"ति । एतदुक्त भति, या "काष्ठः स्याल्यामोदनं पदि"यनेमकारकविशिष्टका' क्रिया युगमतीयते, तया ममानाधिकरणपदसंघाताभिहितम् एमेय कार सत्तकारकप्रतिपत्तियेलायामेशनिविशेषणविशिष्टं युगपत्मति पवं क्रियायामन्यतीति न करिवद्विरोध: "पाटिरप्पुकः काठः समय- रिमाणे भाडे पाय शाल्योननं समर्यः पावकः पति"त्यादि. यिति । अतूपातद्रव्य शाक्यस्यगुण शब्दः केयन्नगुणाभिधायोति "अरु. पाये"ति पर्दैन फेवल गुणस्येवाभिधानमिति, तोपपश्यते, नोकर्ययो- ध्याधिपदसमानाधिनाणस्य गुणधिनः क्वचिदपि केवलगुणाभिधाना- दर्शनात् । उपात्तथ्यकयाक्यस्य गुणपदं फेयलगुणाभिधायीत्यायसह- तम, पटः शुरू इस्पादिपूपान्तद्रयरेऽपि गुणयिनिष्ट स्यघाभिधानात पटस्य शुरु रत्यन योग्यविशिष्टपटापतिपत्तिममानविभक्तिनिर्देशशता, म पुनरुपात्तद्रष्यकस्यता । सय पटस्य शुक्को भाग प्रत्यादिषु समा- नधि निर्देश शोमविशिष्टय्यं प्रतीयते । यायुनः यस्यैनहाययय- रुचतयाऽरुणियः सयान्यो न सम्भवतीति, सपि विरोधिगुणरहित- द्रध्ययाधिपदसमानाधिकरणगुणपदस्य सदाश्रयगुणाभिधानेन क्रियापदा. न्ययाविरोधावतम् । गद्धान्त चोक्तान्यायेनापि शादद्रव्यान्वये मि द्रष्यगुणाय: यसाधनत्यानुपपत्याऽर्थात परस्परान्यय: सिती. त्यप्रसङ्गमम् । श्रतो यो पार्थः। तस्मात "तत्त्वमस्या"दिसामा- नाधिएये पढनुयाभिहितयिषणापरित्यागेनेपेक्यतिपावन पर्यनी- यम, ता प्रमाधियोपहितानाधिकटुःखभागिना शुद्धाशाभयावस्या लेतमादन्तारामारोपपप्रत्यनीकानधिककल्याणगुणेशतानं परमा. मानमनभ्युपगच्छतो न सम्भवति । भ्युपगच्दतोऽपि समानाधिन- पदानां ययाऽस्थितविशेषविशिष्टैक्यमतिपादनपात्यायण स्वप. प्रतिपत्रसमसटीपभागिय परस्य प्रसन्यो रति ह । नेतदेयम्, स्व- म्पदेनापि लीयान्तामिया: परस्यैवाभिधानाम् ॥ एतदुक्तं भति, सदाभिहित निरनिमिनदोषण सस्य.

·१३२ श्रीमाप्य . দুলহসিন্মানহানিময়াদমান মাদাtিo- म at शान "य, स्पारि"fa मान्प्य. जोपचमुपं जगत मष्टा मिन्टेधाविधिविनम्यानमंस्थित भगति मन भीयर्ग म्यमी. = গামায়া , সুখ যখ খানালা ऽनुपविरण, एवं भापु स्यपर्यन्तेषु देवशयाफारपु मंगातेपु नामक प्यास, पपघातस्येय वयं बनवायायचाफरोदित्यः । "पमेन धिनात्मना" नीयन प्रति निदेगा जीयाय पलात्मकत्यं वर्शयति, पानमस्यय नीयस्य भीयान्तामतया प्रलयोऽनुप्रथा- वित्ययगम्यते । "वं मयमा दिवं फिस, सत्सृष्ट्वा सदेवानुमादि. या दनुमयिस्य मत त्याभयदि "पद ममिति निर्दिष्टच. सनातन पम्सुद्वयं मनायछम्वाभ्यां विनामाभिधानम्दाभ्याम्न विभ. उप निर्टिश्य घिद्वस्तुन्यपि घलयोऽनुप्रयेशाभिधानात् । घत पनाम: कपण्याकरणात मय यायकाः सदा प्रविन्जीयिशिष्टपरमात्मवाधिन रस्यामिति । विश्व, "तिदास्यमिदं ममिति चेतनमिधं प. ध्यमिदं ममिति निर्दिश्य "मस्येप प्रारम"ति प्रतिपादितम् । ग्यञ्च मचे घमनाया रियलय धात्मत्येन मय घेतनं जगत् तस्य शरीर च भयति । तथाच श्रुत्यन्तराणि "अन्त:प्रविष्टरशास्ता जनानां मो. त्मा" "य: पृथिव्यां तिष्ठन् चिया पन्त यं धिधी न घेत यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तो यमर्याप्त मत प्रात्माऽन्म-म्यमृत" रति मारभ्य " ग्रामनि तिष्ठन् पात्मनोऽन्तरी या प्रास्मा न घेद यस्यात्मा शरीरं य पात्मानमन्तरी यमति स त प्रात्माऽन्तपी. म्यम्" इत्यादि ": पृथिवीमन्तरं पञ्चरन् यस्य पपिनी शरी योऽपामत सचान यस्यायः शीरमि"त्यारभ्य "योऽवरमन्तरे सञ्चरन यम्याक्षरं शरीरं यमरं न वेद एप सर्घभसासरामायस- पाप्मा दिध्यो देय एको नारायण" रस्यादीनि सचेतन भगत सस्य एवेन निश्यि तस्यात्मत्वेन परमात्मानमुपविशन्ति । अतः चेतन- घाचिनपि शम्दाश्तनस्याप्यात्मभूतं वेतनशरीर परमात्मानमेवाभि- ·प्र पर्यधमानात . दति । यद्याचगनदेयातिसंस्थानपिण्डवाचिन: दाम्सातरोरफनी- वामन एव वाचका: 'चत्वारः पञ्चदश राजा देवत्वं गच्चनली"त्या. दिपु, देथा भयन्तीत्यर्थः । शरीरस्य गरी पिया प्रति प्रकार त्यात प्रभार. पाधिना , शब्दानां प्रशारिएपेत्र शरीराभिधायिनी शादानां शरिपर्यघमानं न्यायम् । प्रभारी हि नाम राममिति प्रतीयमाने घासुनीत्यमिति प्रतीयमानेोऽशः, तस्य तद्वस्त्यपेतत्वेन तत्म. सोतस्तस्पेतयात् तस्मिन्य पर्ययमानं युमिति तस्य प्रतिपादोऽपि राष्टः तस्मिने पर्यवस्यति । अत "नारश्यो मनुष्य" इत्यादिप्रकार. भूतातियाविनः शब्दाः प्रकारिणि पिण्डे पयंत्रस्यन्तः पिण्ड म्यापि चेतन शरीरयन तत्मात्यात पिण्ड शरीरकचनस्यापि समात्मप्रकार. त्याच परमात्मन्ये पय्यंत्रस्यन्तीति मर्यशदानां परमात्मैव वाच्य इति परमात्मवाचकशध्देन मामानाधिरण्य मुख्यमेः । ननु राबड़ी गाः खण्डः शुस इति नातिगुणाशासनामेय पदाना द्रध्यवाचिपदैः सह सामा. দক্ষিয়ে दृष्टम, ध्याणान्तु द्रव्यान्तरप्रकारत्ये मत्ययित्रत्ययो दृष्टः, यंदा दण्डी कुण्डलीति । नेयम् । नासिधा गुणा या द्रव्य घा नैतेध्ये प्रमेय मामानाधिकरपये प्रयोजकम, अन्योन्यस्मिन् व्यभिचारात् । यस्य पदा. स्य कस्यचित् प्रकारतयेय माधः तस्य तदधमिद्धिस्थितिमातीति. भिस्तद्वाचकानां शब्दाना स्वाभिधेयर्यायशिष्टद्रव्याधियात् धर्मान्तर. विशिष्टतद्रव्ययाचिना शब्ढेन सामानाधिशरएपं युक्तमेध । यत्र पुनः पृषामिद्यस्य स्थनिष्ठस्येव द्रव्यस्य कदाचित् क्वचिद द्रव्यान्तरप्रकारस्य. मिप्यते तत्र मत्यर्यायप्रत्यय रति नित्ययम् । तदेवं परमात्मनः शरीर- तया तत्पकारत्वादचिििशष्टम्य जीवस्यापि सोनिविशेषरूपा अहं त्वमित्यादिशब्दा: परमात्मानमेशचवत इति "तत्वमसी"ति सामा. नाधिकरएपेनापसंहृतम् । एवञ्च मति परमात्मानं प्रति नीवस्य गरी. रतया प्रन्ययात् 'नीगता धर्मा परमात्मानं न स्मृन्ति, यथा शरीr. किचिपकारमणेत पाठातरम ! या इस पुस्तकातtifun पाठ ।

·সন্ধবি | বানিভিযেই নলই জানি।যমুন দাযমন দফায়ায়। গীয়া মনী যা সাহযা মা মীম ন গলি। মুনঃ দমদমি ক নিয়নমনটা মায়ানমা, এমনি দু নয় অন্য বন্ধেমষ্টি, নি মানাক্কিায় মন, বাঁধন্যঘিঃ মযি নিয়ে জানান শ্রিারিয়াম- মহল। মা দীঘামানঘিয়েরি যিয়ী বসুনাৎ জীsaখায়” মাথাহযীমি বিন্নাসমগ্র ভাই যায় না । যুকস্ “নয় যা যা লাবন্যময়য় ব্যাগ বাৰ ভয়াল ন মহীনি মলুয়ায়, অলিজা মন | “নীয় যন্ত্র মামলা : মুছনি মtaমন যা খামেগ্রোমি থানান। জঘ। “না হনমালিন দ্যায়ঃ যমুন"মার্কায়া ম্বিয়ায় জোয়ান মনিয়া নলীনির যে চাল আর সইয়ান ননিবিান্ধায় নামঘোনা মণিী- মাশন। “হে ছুখিী যত্রঃ hং এর নলহমার বই | আযঃ আঃ হ্যাঙ্গায়ঃ যবী সয়াল গ্রীং যয় মূয় যz হয় দুই মুনাদালো বন্ধনা দ্বিী ইং জো নয"মিলগুল। বনানi, qমাময়ী মরমীন। মম: “মান্না ঘর মনশেনগ্রাময় এলে না যান। মায়- মই দাঃ “যে গ ঘ ামা ঃ ঘুমি। চুয়ান্ন য: যা কাম পুনঃমিঃ মামুনঃ ঘামামাম হল ম দায়ঘয়ারি গা ঝালয়। এ মনামঘমিনাযায় । অনেময় ও “নি নিয়ঃ নানান বিষয়। নষ দেব। প্রিয়ানমাৰি দুহা বা মােলয় গার । জমিনি বামে। = aীবনিষিদয়নি যান। মজৈর নি ই যাত্রায়। ১৪ অদ্যাসিনি রানী।

·प्रथमोऽध्यायः । १३५ पास्मेत्यपगतः । एवं सति घिन्तानमयस्य य: शारीर वात्मा स एवान- न्दमयस्यापि शारीर अात्मेत्यु अानन्दमयस्याभ्यामागतपरमात्माभा- धम्य परमात्मनः स्वयमेधात्मेत्यधगम्यते । एवञ्च स्वत्र्यसिरितवेतनायेत. नवस्तुजातं स्यामिति स प निस्पाधिका शारीर मात्मा । प्रत एवंदं परं प्रवाधिष्ठस्य प्रवृत्तं शास्त्र शारीरमित्यभियुक्तरभिधीयते । अतो विनानमयात् जीवादन्य एघ परमात्माऽऽनन्दमयः ॥ शाह, नायमानन्द भयो जीवादन्यः, विकारशब्दस्य मयट्प्रत्ययस्य ऋषणात् । "मयह घे तयोर"ति प्रकृत्य "नित्यं वृद्धशरादिभ्य" इति স্নিায় मयट् स्मयंते, एश्वायमानन्द शब्दः । ननु प्राचुर्यपि मय- ति, "तत्मातघने मर्याद"ति स्मृतः । यथाऽचम्यो यज्ञ रति, स पायं भविष्यति । नवम्, "अनमय" रत्युपक्रमे सिकारार्थत्वं दृष्टम्, अत औचित्यादम्यापि विकारार्यत्वमेव युक्तम् । फिन्च, प्राचार्यत्वे. ऽपि सीवादन्यत्यं न सिध्यति । तथा हि, मानन्दप्रचुर इत्युक्त दुःषमि. त्वमयाजनीयम्, मानन्दस्य हि माचुये दुःखस्यास्पत्यमवगमति, दुःमिश्रत्यमेश दिनीयत्वम् । अत प्राचित्यमाप्तधिकारार्थत्यमेव युक्तम् । किञ्च, लोके "मृण्मयं हिरण्मय दारुममि"त्यादिपु वेदे च "पर्णमयो नः" "शमीमयः पुचः" "दर्भमयी रशने"त्यादिपु मपटो विकारार्थ प्रयोगमा ल्यात् स एव प्रथममरं धियमारोहति । नीवस्य चान- धिकारत्यमस्त्येष्ट, तस्य स्वत प्रानन्दरूपस्य सतः संसारित्वावस्या सहकार पति । अतो धिकारधाचिनो मयट्प्रत्ययस्य श्रवणादानन्दमयो जीयादतिरिक्त रति, सदेतानुभाग्य परिहाति, विकारशन्दात् नेति चेत्, न, प्राचुर्यात् ॥ १४ ॥ नेतयुक्तम् । फुतः । "प्राचुर्यात् " परस्मिन ब्रह्मण्यानन्दप्राचु. मार, प्राचार्य च मयटः सम्भयात् । एतदुक्तम्भति, शतगुणितो फारमेणाभ्यस्यमानस्यानन्दस्य जीवाश्रयत्वासम्भवास प्रसाश्रयोऽयमा. नन्द रति निश्चिते सप्ति तस्मिन् यक्षणि यिनारासम्भवात् प्रायति ·१३६ श्रीमाप्ये मपविधिमदायाच्यानन्दमयः परं ब्रह्मत्यौविस्यात् प्रयोगप्रोड्या च माटो विकारार्थत्वमविरोधात न सम्भवति । किञ्च, बोधित्यं प्राण- मये एप परित्यक्तम्, तत्र विकारार्थत्यासम्मधात् । अतस्तत्र पञ्चवृत्तवा. योः मापृत्तिमत्तामात्रेण प्राणमयत्वं प्राणापानादिपु पञ्चसु वृत्ति प्रागावृत्तेः प्रचुरत्वाद्वा । न च प्राचुर्य मयट्मत्ययस्य प्रौठिनास्ति, "अन्न. मयो यजः" 'शटमयी पाने"त्यादिदर्शनात् । पटुक्तम, मानन्दप्राघु- यमपदुःखसदाधमयगमयतीति, तदसत् तत्प्रचुरत्वं हि. तत्मभूतत्वमेय तन्वेरस्य सत्ता नागमति, अपि तु तस्याल्पत्वं निवर्तयति । तर. मनायामदायी तु प्रमाणान्तरासेयो। रह व प्रमाणान्तरेण तदभाषा- उवाम्यते 'अपहतपामे"त्यादिना । ततापदेव धक्तव्यम, घलानन्दस्य प्रभूतस्यमन्यानन्दस्य स्वल्पत्यमपेक्षत पति, उच्यते स तत "स एको मानुष आनन्द" इत्यादिना, नीवानन्दापेक्षया ब्रह्मानन्दो नितिगपट- शापवः प्रभूत इति । यचोकम, जीवस्यानन्दविकारत्वं सम्भवतीति, तदपि नायपाते, जीवस्य ज्ञानानन्दकस्यरूपस्य केनधिदाकारण मृद्र दव घटायाकारण परियामा सफलश्रुतिस्मृतिन्याविरुद्धः । संसारदशा. यान्तु फर्मणा ज्ञानानन्दौ मचितावित्युपपादयिष्यते । अतश्चानन्दमयों जीवादन्यः परं ब्रन॥ रतश्च जोगदन्य आनन्दमयः, त तुम्पपदेशाच ॥ १५ ॥ "को होघान्यात कमाएयात् यदेष प्राकाश मानन्दो न म्यास एप होयानन्द यतीति । एप एघ जीवानानन्दयतीति जीनामानन्द. हेतुश्यं ध्यपदिश्यते । अतश्चानन्दयितव्यात नीशादान यताऽयमन्य प्रानन्दमयः परमालेति विजायते । मानन्दमय एकात्रानन्दनीयते दूति धानन्तरमेय यस्यो । इतरच नीबान्य मानन्दमय:, मानवर्णिकमेव च गीयते ॥ १६ ॥ १ मपदस्थितिसंभवाति पाठान्तरम् ।

·. - प्रथमोऽधायः। १३० "मत्यं जानमनन्तम् प्रले ति मन्वयादितं प्रलेवानन्दमय रति गोयने, सनीवस्यादन्यत् परं यक्ष तथा हि, "अलविदा- प्राति परमि" जोधस्य प्राप्यतया ग्रस्त निर्दिष्टम् । "सपाऽभ्युक्ते"ति साह प्रमाभिमुषीकृत्य प्रतिपादयतया परिग्रह वर्गपाध्यभिसता. पा. लोकस्यायेम्य धेशटामनेन मन्यर्णन शियत इत्पर्यः । बीपस्योपास. कास्य प्राप्यं बल तस्माद्विनवणमेध । पनन्तरञ्च "तस्माद्वा तस्मादा. मन पाशायस्सम्भूत" इत्यारभ्योसतिरपालमन्त्ररव तदेव विशदी- क्रिपत। प्रती जोधादन्य मानन्दमयः ॥ पनाह, याप्युपासकात् प्राप्यस्य भेदेन भपित्तव्य, तथाऽपिन पात्यन्त जीवात् मान्नधर्णि के ब्रह्म, जिन्तु तस्येवोपातकस्य निरस्स- समस्तायियागन्धं निर्विशेषविन्माचेकम गई भ्यरूपम् । तदेव "सत्यं जानमनन्त ब्री"ति मन्वेण विशाध्यत, तदेव च "पती घाची निधत. न्ते अप्राप्य मनसा महे"ति पाइनमागावरतया निर्पिशपमिति गम्यते । प्रतस्तदेव मांत्रार्थमिति । तस्मादतिरिक्त पानन्दमय रति । प्रत उत्तरं पठति, नेतरोऽनुपपत्तः ॥ १७॥ परमात्मन "रतरो" नीव शब्दाभिलप्यो मुक्तायस्योऽपि न भवति मान्वर्णिकः । कुतः । "अनुपपत्तः," तथाविधस्यात्मनो निरुपाधि विश्वत्वं नोपपटाते । एवमेव हि निरुपाधि धिपरिचत्वम् "माइका- मयत बहु स्याम्प्रजापति" सत्यल्पस्वप्रदर्शनेन विरिष्यते । विधिधं पश्यत वित्त्वं हि विपश्चित्त्वम् । एवोदरादित्वात् पश्यदायययस्य यच्छन्द्रस्य लोप हत्या ध्युत्पादितो विपश्चिन्द्रध्दः । यद्यपि मुक्तस्य विपश्चित्त्व सम्भति, तयाऽपि तस्यैवात्मनः संसापदणायामविप. चित्यमप्यतीति निरुपाधि विपरिवत्वं नोएपदासे । निर्विशेषधिमा- प्रतापत्रस्य मुक्तस्य विविधदर्शनाभायात् सुतरा विपश्चित्त्यं न मम्भव जोति न केनाधि प्रमाणन निर्विशेषं धस्तु प्रतिपादात इति । पूर्वमेयो. मसारित्यदशाणमिति पावान्ताम। - ·१३८ श्रोमाये - तम । “यतो बाचा निवर्तन्त" इति च वाश्य यदि व बाइनमान लगा नितिमभिदधीत, न ततो निर्षिशेषता वस्तुमाऽनगमयितु य यात्, अपि तु घाइनमयो स्तनाममाणता घदेत् , तया च सति तस्य तुच्छत्यमेवापयते। "बलविदामोती"त्यारम्य ब्रह्मणो विपश्विव जग कारणत्यमानन्दकतानतरान प्रत्यानन्दयितृत्व कामादेर चित्र चिदात्मकस्य सत्वस्य सप्तृत्व सत्यवानुप्रवेशमततदात्मात्य भयामय | हेतुत्य वाग्वादित्यादीना प्रथामितृत्व गणितोत्तरक्रमेण नितिशया नन्दत्वमन्यच्च निक पतिपाठा वाइनमयोणि प्रवृत्त्यभावेन निमा क ब्रह्मत्युच्यत इति धानसल्पितम्। 'यतो याचा निवसन्त" दति यशदनिर्दिष्टम 'ग्रानन्द ब्रह्मणो विद्वानि" त्यानन्तशब्दन प्रतिनिर्दिश्य, तस्य ब्रह्मसम्बन्धित्व प्रह्मण इति व्यतिरेकनिर्देशन प्रलिपाटा तदेव बाइन सागावर विद्वानिति तद्दनर्मामदधद्वापय जरदगादिवाश्यप्रत या यंक पायानन्तर्गतश्च स्यात । प्रत शतगुणितीतरक्रमे प्रधानन्त म्यातिययेयत्ता यम उपकम्प तस्येयताय) प्रभाविय याङ्कनसयोस्तता नित्ति यता घाची निवर्तन्त' इत्युच्यते । एमियताहित प्रलया शानन्द विद्वान कुतश्चन न यिभेतीत्युच्यते । शिधास्य मान्वर्णिकस्य विपश्चित 'सकामयते"त्यारण्य यत्यमाणस्वस न्यायप्तिजगजन्म स्थितिजगवन्तरात्मात्याने मुक्तात्मस्यरूपादन्यत्व मुस्पष्टमय ॥ तश्चोभयावस्यात्प्रत्यगात्मनोऽन्य अानन्दमय , भेदव्यपदेशाच ॥१८॥ "स्माता एतस्मादात्मन शाझा" इत्यारभ्य मान्यायस यक्ष ध्यतयत यावयम अक्षमाणमनाम्य घोबादापितस्य भर पदर्शात सम्माद्वा एतस्माद्वित्तानपादन्योऽन्तर प्रात्मानन्दम्य इति । जीवादथ्यपदेशानाय माणिक पानन्दमयोऽन्य एति शिनाय । TAIजीवादन्य, कामाच नानुमानापेक्षा ॥१९॥ 14 ·प्रथमोऽधायः। १३४ - . . शीयस्याविद्यापरबग जगत्कारणले अवर्जनीयाऽनुमानिकमधा- नादिशब्दाभिधेशचिट्ठस्तुममर्गापेशा, तर हि प्रतुपादीना कारण त्यम् । इह व 'सोऽकामयत घहु स्यां प्रजाये"ति अमिस मगरहि. सस्य म्यामादेव विचित्रविचित्तुनः सृष्टिः "दं सर्वमस जत यदिदं किंचे"त्याम्बायते । प्रताऽस्यानन्दमयस्य जगत्सजती नानुमानिकाचित स्तुसंगपिता प्रतीयते । अतश्व नोवादन्य पानन्दमयः । इताव जीशादन्यः, अस्मिनस्य च तद्योगं शास्ति ॥ २० ॥ "अस्मिन्" ग्रानन्दमये, "अस्य ३" जीवस्य, "ग्रीगंगास्ति" प्रानन्दयोग गास्ति शास्त्रम् । “सो वे मः रस में वायं लब्ध्वाहानन्दी भवती"ति रमशब्दाभिधेयानन्दमयलाभादयं लीवशब्दाभिलपनीय- भानन्दी भवतीत्युच्यमाने यल्लाभात् य मानन्दी भवति स म एवेत्य. नुन्मत:. को ब्रवीतीन्यर्थः । एवमानन्दमय. परं ब्रह्मेति निश्चित मति "यदेष आकाशानन्दो न स्यात विज्ञानमानन्दं ग्रहो" स्यादि. ध्यानन्दशष्टेमानन्दमय एय परामृश्यते, यया विज्ञानयन घिजान- मया, प्रत व 'मानन्दं ग्रहयो धिद्धानि"ति व्यतिनिर्देशः । प्रत ए "एतमानन्दमयमात्मानमुपसंझामतो"ति फर्मानर्देशश्व । उत्तर धानु वा पूर्वानुशासोक्तानामचमयादीनाम् "पवं प्रति व्यज्ञानात पायो प्रति व्यज्ञानात प्रनो प्रति व्यज्ञानात विज्ञान प्रति व्यज्ञाना. दि"ति प्रतिपादनात "मन्दी ग्रहो"त्यणानन्दमयस्यैष प्रतिपादन- मिति विज्ञायते, तत मा तनाप्यानन्दमयमात्मानमुपसंझम्येत्युपमहतम् । अतः प्रधानशब्दाभिलप्यादयन्तिाभूतस्य पास्य ब्रह्मणी जीवरावामिल लपनीयादपि वस्तुनोऽयन्तिात्यं सिद्धम् ॥ यदि मन्दपुण्यात नोवानां मामात नाष्टिः अतियिता. नन्दयोगा भाभपहेतुस्वमित्यादि न मम्भवति, तथापि बिलतणपु. एमानामादिपेन्द्र प्रजापतिप्रभृतीनां सम्भाव्येवेतीमामाशाह निरामरीति, ·१५० श्रीभाध्ये . কাহিখিযেম। अन्ताvिsrulam अन्तः, तस्मोपदेशात् ॥२१॥ रक्षमाग्मायते छान्दोये "पोतरादित्य हिरण्मयः पुरुषा दृश्यने हियरमथुरिएपमेय बाण मने एय मुर्गाः, तस्य मया फप्यासं पुण्डरीकमेवमविणी, सम्योदिति नाम स एष मभ्यः पामभ्य उदिता, उति मभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद तस्य एक घमाम घ गण" रस्यधिदेवतम, प्राध्याममपि "अथ प एन्तरनिर्वाण पुणे दृश्यते, सेवर्या तासात सदुक तमनुः सरल तस्येतस्य तदेव रूपं यमुष्य यायमुब गेली तो गणो याम तामे" | सत्र सन्दियतें, फिमयमस्यादित्यमण्डलासावर्ती पुरुषः पुण्योपनिमित पादित्यादिशब्दाभितप्यो शीव एव एषः, पाहास्थित तदारिक: परमात्मेति । फि युक्तम् । उचितपुण्यो लीय एति । फुतः । मरी- स्त्यत्रवणात । शीरमध्यन्धो दि जीवानामे सम्मति, समानुगाँ- यामिययोगाय हि शीरमम्यन्धः । प्रत एध हिन्फर्मेसम्पन्धरहितस्य' मोसस्य प्राप्यत्यम अशरीरत्न नौच्यते " सरीरस्य मत प्रिया. मियपौरपतिल अशरीरं याध मन्तव प्रियाप्रिये स्मशत" रति । सम्भ. पति व पुण्यातिथपास जानाधिश्य शल्याधिषपञ्च, अत एव लेफिका. मेगत्यादि तस्येशापपाते, तत दय चोयास्यवं फलदायित्वं, पाप. उपणकरबन मासोपयोगित्वञ्च । मनुष्ये प्वप्युपचितपुण्याः केचित जा. नययाभिरधिकतरा दृश्यन्ते, सतरच सिद्धगन्धादयः, ततश्च देयाः, ततश्चन्द्रादयः । प्रती घलादिध्वन्यतम एवं एस्मिन्कल्प पुण्यधि- शेषणेवं प्रभूतमेश्य प्राप्तो भगासमायपि मोतीति लगत्कारणवनग- दन्तरात्मत्यादियास्यस्मियोचितपुण्यधिशे मजे सशको वर्तते । प्रतिा न लीवासिरिता परमात्मा नाम करिवस्ति। एवं मति "., स्यूनमनएचस्यमि"त्यादयो जीवात्मन पक्ष स्वरूपामिप्राया भवन्ति । मौतणावायपि तत्स्यरूपतत्मात्य पायोपदेशपरीणीति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते, 'अन्तः, ती मापदेथाह" 'अन्तः" पति- .

·प्रमाऽध्यायः १४. स्ये "अन्त." अतिणि च यः पुरुषः प्रतीयते स जीवादन्यः परमात्मे । कुतः । "सहमपिदेशात्" नीमेष्यमाभयन तर्दारितस्यैव पामात्मनो धमाऽयमपहातपाप्मत्यादिः 'स एप भयभ्य: रामभ्यः उदित" इत्यादि- नोपदिश्यते । अपहतपाप्मत्वं हि अपहतमत्वम्, कर्मघश्यतागन्धरहित त्वमित्यर्थः । फांधीनसुप्रदु स्वभागित्ये । यामयश्या हि जोयाः । अतो- उपहप्तपाप्मत्वं नीवादन्यस्य परमात्मन एवं धर्मः । तत्पक स्वरूपा पाधिकं लोककामे यत्व सत्यमा पत्यादिक सर्वभूतासारामत्वच तस्यैव धर्मः, ययाह "एप पात्माऽग्हतपाप्मा विजरो घिमृत्युर्यिशोमोऽधि जियासोऽपिपासः सम्यकाम: मत्यमङ्कल्प" इति । तया "ए सर्वभूता सरास्माऽपदतपाप्मा दियो देव एको नारायण" ति । 'साझामपत बहु म्यां प्रजाये"त्यादि सत्यमहन्थत्वपूर्य सप्तमत्तचिचिद्वस्तुसृष्टि- योगी निरुपाधिसमयाभपहेतुत्व याङ्कनमपरिमिसिष्टतपरिच्छेदरहितान- घधिकातिशयानन्दयोग इत्यादयोऽकर्मसम्पायाः स्वभाषिका धमा सोमय न सम्भयन्ति । पतु गरीसम्बन्धान बोयातिरिक्त रस्त्युक्तम, सद युक्तम, न हि मशरीरत्य फर्मप्रश्यना साधत, सत्य माल्पस्येच्छ याऽपि शरीरसम्बन्धसम्भवात् । अथान्येत, शरीरं नाम निगुणात्मकम- तिपरिणामरूपभूतमघात', तत्सम्बन्धश्वापहतपाप्मनः सत्यमङ्कल्पस्य पुरुषस्येळया न मम्मति, अपुरुषायस्यात् । कर्मयश्यस्य नभिजस्य फर्मानुगुणफनोपभोगापानिच्छतोऽपि तत्सम्बन्धोऽननीय रति । स्यादेतदेयम्, दि जिगु मयः माकृतोऽस्य देहः स्यात, स म्वाभिमसः स्थानुरूपोऽपाम एवेति मर्यमुपपरा । एतटुक्तमति, पास्पैनलो निपिलरेयप्रत्यनीझानन्तजानानन्दैकप्यरुपतचा सफल- ताविलक्षणस्य स्वाभाविकानवधिकातिगपासोमल्याणगुणगणाश्च । स्वम्पपाधि मति पुस्तासन्तरे मास्ति । • पददति पुस्तकान्तरे । सत्यमध्ये न पाटातरम । गुणत्रपमत पाठाताम् । ५ गणशद पुस्तफान्सर मास्ति । स्वस्यरूपा- ·१२ श्रीमा मनि, नदेव ,स्याभिमतानुरूपेमचिन्यविध्याभुनित्यनिवानि. रतिशपावल्य मौन्दर्यसागन्याकुमार्य नायएययोयनादानन्तगुणगाया निधिदिव्यरूपमपि स्वाभाविक्रमस्ति. सदेशपासकानुपरेण तत्तत्प्रतिप- त्यनुरूपसंम्यानहाति प्रारमाहएयसैगोल्य शात्सल्यौदार्येश्ययं बनध. निरस्तनिपिलान्धोऽरहतामा परमात्मा परमाल पुषोत्तमो नारा- यण रति । "uit पारमानि भूतानि नापन्ते" "सदेव सोम्येदमप शासीत" "यात्मा या पदमेश एवाय पासीत" "एको ये नारायण यामोह न प्रला नेयान" इत्यादिपु निखिलजगदे कारणतयागम्य परस्य घरायः "मत्यं जानमनन्तं ब्रह्म" "विज्ञानमानन्दं बने"त्यादियु ण्यम्भूतं स्यरूपमित्यधगम्यने । "निर्गुणं निरज्जनम् अपहतपाप्मा विरो शिमृत्यधियोकोऽयिजिधासोऽपिप्राम: मायफ्रामः। मत्यमझाल्यः" तस्य काय करण च पिटते न तत्समचाभ्यधिश्व दृश्यते, पराstu আমিবিয় यि श्रयते स्वाभाविकी ज्ञानचनक्रिया ३" "तमीखाराणा परमं महेश्वरम, तं देवतानां परमञ्च देवशम्," " कारणं करणाधिपाधिो न चास्य..कश्चिन्जनिता न चाधिपः," 'माणिकपणा विधित्य धीरे। नामानि हत्याऽभिवादन यदा" बेटाहमेतं पुरुयं महान्तम् धादित्य. थर्यान्तममा पास्तात्" "सबै निमेशा नतिर विदामः पुरुपादधी"त्या. दियु परम्य ब्रह्मणः प्राप्त हयगुमान प्राप्त हेयदेहसम्बन्धं तन्मूलमर्मवश्य. तामन्यं च प्रनिषिध कल्यागाणान कन्यापारूपञ्च वदन्ति । तदिदं स्वभाविक रूपमुगतानुग्रहण तत्प्रतिपत्त्यनुगुणाकार देवमाया. दिसंस्थानं करोति स्येच्छयेव पामाणिको भावान, दिरमाह श्रुतिः "प्रजायमानो पहुधा विज्ञायम" इति स्मृतिश्च "मनोऽपि सवश्यात्मा भूतानामोरपि सन् । प्रक्षति स्वाधिष्ठाय सम्भाम्यात्ममायया ॥ रति "परित्राणाप माधूना विनाशाय ए दुप्सताम्" । रति । पदा पुस्तकान्तरे मास्ति। टतीति पाटान्तरम् । , ·प्रथमोऽध्यायः । १४३ माधयो सुपामकाः, तत्परिमाणमाद्देश्यम्, भानुपतिको दुरुतां वि- नाशः, महुल्पमाणापि तदुपपत्तेः । प्रति स्वामिति, "मतिः" स्वभा. यः, स्वमेव स्वभावमास्याय न संसारियां स्यभायमित्यर्थः । प्रात्ममापति, वमन्यरूपेण ज्ञानेनेत्यर्थः । माया घयुनं ज्ञानमिति भानपायपि मायाशब्दं नेघगटुका श्रधीयते । साह घ भगवान परागरः "मस्ता तयश्चेता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः। तद्विश्वरूपयेहप्य रूपमन्यदुरमेहत । ममस्तक्तिरूपाणि तत्करोति बानेश्वर । देतिय॑नुष्याव्यचेष्टान्ति स्वलीलया । मगतामुपकाराय म सा फर्मनिमित्तज्ञा" ,दति । महाभारोऽपि असताररूपस्याप्यप्रात्तत्त्वमुच्यते । "न भूससंघसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मन. ।रति। अतः परस्येय ब्रह्मणः एवंझपरूपयवादयपि तस्येय धर्मः । प्रत वादि. त्यमण्डलायधिकरण प्रादित्यादिनीयतिरिक्तः परमात्मेव ।। भेदव्यपदेशाचान्यः ॥२२॥ मादित्यादिनोवेभ्यो भेदो ध्यपदिश्यते अस्य परमात्मनः "या. दित्य तिष्ठन् मालित्यादन्तरो यमादित्यो न घेद यस्यादित्यः शरीर य आदित्यमन्तरी यमति य पानि तिष्ठवात्मनोऽन्तरो यात्मान वेद यस्यात्मा शरीर य पात्मानमारी ययति" 'यस्यातरं शरीरं यम. घरव येद्र यो मृत्युमन्तर सञ्चरन् यस्य मृत्यः शरीरं मृत्युन बेद इष मभूतान्तरात्मा अपहत्तपाप्मा दियो देश को नारायण इति धास्या- परतपायमानः परमात्मनः सॉन् नीधान शरीरत्न व्यदिश्य सेवामन्त- रामले पदिशति । अतः य एयादित्यादिनीवेभ्योऽन्य एय परमात्मेति सिम् ॥ १ प्रानुहोस्यात। हिरवादिसोधेभ्य पति पाठान्तरम । ।

·१४४ श्रीभाप्ये , 'पता या मानि भूतानि नायन्त" रति लगत्कारण बहर एत्यवगम्यसे । कितन्जगत्कारणमित्यपवायाम् "मदेध मोम्येदमय यामीत तत्तेजोऽसजत" 'यात्मा का रमेक गाय ग्रामीत मरमाल्लोकानमनत" "तस्माटा पतस्मावामन माझाश माभूत"ति साधारयोरादेगका যে নিৱিষ্ট বিয়ানগিয়াছমিয়াছমাসনকান্না दितिरिक्त इस्लेत्युक्तम् । इदानीमाकाणदिविशेषशब्दनिर्दिश्य नग कारणत्वनगदेश्वोदियादेऽप्याकाशादिशब्दाभिधेयतया मिचिद विद्वस्तुनोऽयान्तरमालवणमेष ब्रह्मेति प्रतिपादाते "माझाश', सल्नि- हास" वृत्यादिना पादशेषेण । भामाशाधिशरणम् । आकाशः, तल्लिङ्गात् ॥ २३ ॥ इदमाशय छान्दोग्ये "पस लोकस्य का गतिरित्याझाश दति होवाच मर्याणि हया दमानि भूतान्याकागावेष समुत्पटान्से पाकाश प्रत्यास यन्ति पाकायो तेभ्यो भूतेभ्यो न्यायानाक्राश, परायण- मिति । तत्र सन्देह, कि प्रसिद्धामाधमेवानामाययस्टेनाभिधीयते, उत्तीतलतणमे ब्रोति । कि प्राप्तम् । प्रतिद्वाफाश इति । कुत । गब्दकाममधिगम्य वस्तुनि य एवा व्युत्पत्तिमिद्धः शब्देन प्रतीयसे स एवं एहीतध्यः । अत प्रसिद्धामाथ रख घराचरात्मकतनातस्य तस्य कारणाम, अतमामादनतिरिक्त ग्रन । नन्वीतापूर्वकष्टादिभिरतना स्नीयान्न व्यतिरिक्त ब्रह्मत्युक्तम । सत्यमुक्तम् । दुरुकन्तु तत् । तथा हि “यसो षा दमानि भूतानि मायन्ते नहीं"त्युक्त कुत दमानि भूतानि जायन्त इत्यादिविशेषाकाहायाम् "सर्वाणि हवा दमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पदान्त" इत्यादिना विशेषप्रतीतेगजमादि- कारणमाकाश एवेति निश्चित 'सदेव सम्पदमय पासोदित्यादिप्यपि মাহিয়া মাধ্যমিম মিয়ামিন। মালা घा रदमेक एवाय भासीदि"त्यादिष्वपि यात्मरास्तष पतले, तस्यापि हि चैतनकान्तवन मम्भवति, पया मृदात्मको घठ रति - ·प्रथमोऽध्यायः । १४५ - आमोतीत्यमिति व्युत्पत्त्या सुरामाकारोऽध्यात्मराब्दी वर्तते । प्रत पक्ष- माफाय र झारणं बलेति निश्चिते सति ईतादयम्सदनुगुणा गाणा घनीयाः । यदि हि माघारगम्बरेष सदादिभिः फारयमभ्यधायि. प्यत, तणाटायर्यानुरोधेन चेतनविशेष एय कारणमिति निरचेप्यत, प्रामाशशब्देन तु विशेष एव निश्चित सि नास्वाभाष्यास निर्णत- घ्यमस्ति । ननु "वात्मन पाकायस्सम्भूत" त्याकायस्यापि कार्यस्य प्रतीयते । सत्यम्, मपामेयाकायबाप्यादीनां मूत्मावस्या स्यनावस्या चेत्ययस्याद्वयमम्ति । तामाशस्य मूत्मावस्या कारयाम, स्थलायन्या-सु कार्यम् । "अात्मन अाकाशस्सम्भूत" ति स्यस्मादेव. मूत्मरूपात स्वयं स्यूलरूपः सम्भत इत्यर्थः । “सर्याःण ह वा रानि भूतान्यामायादेय ममुत्पदान्त" इति सर्वस्य जगतः प्रामाणदेव प्रभशाप्ययादिश्रयणात सदेय जगत्कारण प्रति निश्चितम् । यत एवं पमिद्धाकाणादनतिरिक्त घल, अस एच "पदेय पाका ग्रानन्दो न स्याह पाकाशो पे नाम- रूपयोनिहिते" त्येश्मादिनिर्देशोऽप्युपपद्यतः । पतः प्रसिद्वाफायावन- तिरिक्त प्रति एवं प्राप्ते प्रमः । "RTEायः, तल्लिङ्गास" बाकायशम्दाभिधेयः प्रसिद्धाफाशादचेतनादयान्तरभूते। यथोक्तलक्षणः परमात्मेध । फुप्तः । सल्लिङ्गाल, निग्निलनगदेफकारणत्वं सर्वस्माज्यायस्य परायणत्यमि. त्यादीनि परमात्मलिङ्गान्युपलभ्यन्ते । निखिलकारयात्यं झविद्वस्तुनः मसिहामायणटाभिधेयस्य नापपासे, चेतनश्वस्तुनासत्कार्यत्यास. म्भयास । परायणत्यं च घेतनानां परमप्राप्यत्यम, सच्चाचेतनस्य हेयस्य सकलपुरुषाविरोधिनो न सम्भवति । मर्धस्माज्यायस्य च निरुपाधिक सर्वेः बल्यायागुणैः सर्वेभ्यो निरतिशयोत्कर्षः, सदचिती नोपपटाते । बटुक्तम्, सगस्कारयाश्यियाकाडायामाफाशशब्देन विशेष. विप्रगटेजकारणमिति पाठान्ताम् । नविरोधित्येति गाटानाम् । गुणगयोरिति पाठान्तरम। १० ·१४६ श्रीमाये समर्पणादन्यत्सर्व सदनुरूपमेव वर्णनीमिति, तदयुक्तम्, "सोणि घा दमानि भूतान्याफाशादेव समुत्पदान्त" इति प्रसिद्धश्त निदेशात् । प्रसिद्धपत. निर्देश हि प्रमाणान्तामाप्तिमपंचते, प्रमाणान्तराणि व "सदेख साम्येदमय पासीदि"त्येवमादीन्येव धाक्यानि। तानि च यधी. दितप्रकारेणैध ब्रल प्रतिपादयन्तीति तत्सतिपादितं बल्ल पाकाशशब्देन' प्रसिद्धधत निर्दिश्यते । सम्भति च परस्य अलणः प्रकाशकत्वादाकाथ- যমিগ্নয়া গান্ধায়ন আদায়ঘনি ইনি। লিজাননাহ্মাহন विशेषसमर्पणतमेणापि चेतनायं प्रत्यसम्माधितकारणभावमचेतनविशेष मभिदधानेन "तदेतत बहु स्यां प्रजायेये" ति "सोऽकामयत बहु स्या प्रजायेय" त्यादिव्यश्वरोपाषधारितसाच्यसत्यम पत्याविधिशिष्टापूर्वी- प्रतिपादनसमर्थशाक्यान्यिथाकरणं न प्रमाणपदधीमधिराति । ए. যাদুঘনঘিনঘিষাঘষিয়াবনামখানাহানিৰামায় चेशेनानुवादमरूपेणान्यथा शत्तुं न शक्यते । यत्त्यात्मशब्दश्चतनकान्ती न सम्भयति, मृदात्मको घट इत्यादिपु दर्शनादित्युक्तम्, तत्रोच्यते, यपि वेतनादन्यापि क्वचिदात्मशब्दः प्रयुज्यते, तथाऽपि शरीरप्रति- सम्बन्धियात्मशब्दस्य प्रयोगमाचुर्यात "आत्मा या युद्धमेक एनाय भा. सौत" "अात्मन अाफाशः सम्भूत" इत्यादिषु शरीरप्रतिसम्बन्धिधेतन एष प्रतीयते । यथा गोशब्दस्याने कार्यचित्येऽपि प्रयोगमाचुयाह सादिमानेय स्वतः प्रतीयते, अन्तरमतीसिम्तु सत्सदमाधारणनिर्दे- शापेक्षा, तथा स्वतःप्राप्त गरीरप्रतिप्सम्बन्धिचेतनाभिधानमेव "स एक्त | लोकायु सजा""सोऽकामयत बहु स्यां प्रजाये"यादितद्वाक्पशेषा ग्य स्यियन्ति । एवं वाक्पशेवावधारितानन्यसाधारणामेकापाति. शिष्टं निखिलजगदेककारणम् “सदेव सम्पदमय पामोदि"ति पाप. मिदं प्रोवामायशब्डेन प्रमिषत 'सर्वाणि या मागि मसा- नी"त्याटिवायेन निदिश्यत इति सिद्धम् । .Bाम्येमियादीति पाटान्तरम् ।

·प्रथमोऽध्यायः। १४० प्राणाधिकरणमा अत एवं प्राणः ॥ २४ ॥ इदमामापते छान्दोग्ये "मसोती देवता प्रसायमन्याय"ति प्रस्तुत्य "कतम् सा देशता इति प्राण इति होवाच सोणि पा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिमवियन्ति प्रागामभ्युनिहले सेपा देवता प्रम्सायमन्यायत्ता ताञ्चेदविद्यान प्राप्सोध्यो मदा से ध्यपतिदिति । पत्र प्रायशतोऽप्याकाशशम्दयत प्रमिनुप्राणध्यतिरिक्त परस्मिधेष प्र. णि घर्तते, तदसाधारणनिप्रितजगत्मनिष्क्रमणादिलिदाह प्रसिद्ध धत निर्दिटास । अधिकारका तु कृत्वम्य भूतजातस्य प्राणाधीनस्यि तिपयत्यादिदर्शनात् प्रमिद्ध पय प्राणो जगत्कारणतया निर्देशमहतीति। परिधारस्तु शिलाकाष्ठादिपु चमनस्वरूपे च तदभाधात " मय ह घा इमानि भूतानि प्राणमेशाभिसधिन्ति प्राणमभ्युजिहत" इति नापप. टात इति, अत: प्राणापति सर्वाणि भूतानीति हत्या पर ग्रहोत्र प्राय शनाभिधीयते । अत. मिद्धामायमायादेरन्यदेव निधिलजगदेशकारण मपातपाप्मत्वमान्यपत्यसङ्कल्पस्याटानन्तकल्याणगुणगण पर प्रदेशा काशमाणादिशब्दाभिमिति सिद्धम् ॥ प्रतः पर नगत्कारण स्वघ्याप्लेन येन केनापि निरतिशयोत्सष्ट गुणेन जुष्ट ज्योतिरिन्द्रादिशब्दैरान्तसिद्वैरप्यभिधीयमान पर घले घेति प्रति पाटाते "ज्योतिः, चरणाभिधानादि"त्यादिना । प्योतिरधिकरणम। ज्योनिा, चरणाभिधानात् ॥ २५ ॥ एदमानायले छान्दोग्ये "अय यदतः परी दिग ज्योतिप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेप्यनुत्तमेषु लोकेषु रद घाघ तदादिद मस्मिनन्तः पुष्पे ज्योतिरि"ति । तत्र सन्देह, शिमय ज्योतिरादान- दिप्टो निरतिशयदीप्तियुक्तोऽय. प्रमिटुमादित्यादिन्योतिरेय कारणभूत ग्रह, उत्त समस्तचिदचिट्ठस्तुजाविमनातीय, परमझारणामतोnि- १जगत्कारणत्यादिव्याप्तति पाठान्तरम। अभिधीयते पति पाठान्सरम ।

·१४८ श्रीभाय तभास्सर्वज्ञः सत्यमङ्कल्पः पुरुषोत्तम रति । किं युक्तम् । प्रसिनुमेय ज्यो. तिरिति । फुत्तः । प्रसिदृवनिदेशेऽप्याकाशमाणादिवत् स्वधाश्योपासपर. मात्मव्याप्तलिधिशेषादर्शनात परमपुरुषप्रत्यभिज्ञानासायात कोशे यन्योतिष्योपदेशाच्च प्रसिटुमेध ज्योतिः कारणस्वव्याप्तनिरतिशयदी. प्तियोगात लगत्कारणं ब्रह्मेति ॥ एवं प्राप्से प्रचाहे, "न्योतिः, घरणाभिधानात" । गुमम्बन्धि. तया निर्दिष्टं निरतिशयदीप्तियुक्तं ज्योतिः परमपुरुष एव । फुत्तः । "पाटोऽस्य सर्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतन्दिधी"त्यस्यैध युसम्बन्धिन: धरणात्वेन सर्वभूतानामभिधानात । एतदुक्तम्भवति, यापि "प्रथ यवतः परी विधा ज्योतिर्वीप्यत" इत्यस्मिन्यायये परमपुरुषासाधारणलिई नोपलभ्यते, तथाऽपि पूर्वपाप ग्रुषम्बन्धितया परमपुरुषनिर्देशादिदपि सम्बन्धि ज्योतिस्स एयेसि प्रत्यभिज्ञायत इति । फोनयन्योतिश्योपदे शश्च फलाय तदात्मकत्वानुसन्धानविधिरिति न फश्चिदोषः । काय. योतिपश्च तालमत्वम्भगवता स्वयमेवोक्तम् "महं वेश्यानरो भूत्या प्राणिनां देहमाश्रित" इति ॥ छन्दोऽभिधानात् नेति चेत्, न, तथा चेतोऽर्पण- निगमात्, तथा हि दर्शनम् ॥ २६ ॥ पूर्वस्मिन्यायये "गायनी या रदं समिति गायन्यायं छन्दोऽभि. *धाय "सदेतदृताभ्यनातमित्युदाहसाया: "सायानस्य महिमा" इत्यस्या चोऽपि छन्दोविषयत्यात नान परमपुरुषाभिधानमिति चेर, तप, तथा तोऽपंनिगमार । न गायत्रीशब्देन छन्दोमामिहाभिधीयते, बन्दी मानस्य सर्वात्मकात्यानुपपत्तेः, अपि तु ग्रहण एप गायत्रीचतोऽर्पण- मिह निगम्यते, प्रमणि गायत्रीमादृश्यानुसन्धानं पलायोपदिश्यत इत्यर्थः । सम्भवति च "पादोऽस्य मर्याभूतानि त्रिपाठस्यामृत वियो"ति . पटीत पाठान्सामा अमिध्यार्याप्त पाटानमारम । प्रयति पाठास तम ।

·प्रथमोऽध्यायः । १४९ चतुष्पदे। प्रहरणः चतुष्पदया गायत्र्याध मादृश्यम् । चतुष्पदा घ गायत्री कचिदृश्यते, तथा "न्द्रः शचीपतिलेन पोहितः दुश्व्यानो कृपा समित्सु माहिरि"ति, तथा अन्यत्रापि मादृश्याव्धन्दोऽभिधायी शब्दोऽयान्तर प्रयुज्यमानो दृश्यते, यथा सर्गविद्यायाम "ते घा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश मम्पयन्त"इत्यारभ्य ' सैपा विवादि"त्युच्यते । Hश्व गायत्रीराध्देन ब्रह्मवाभिधीयते, भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २७ ॥ भूतपित्रीशरीरसादयानि निर्दिश्य 'सेपा चतुष्पदे' ति ध्यपदेशो মুদ্রায় যাবনীয়ামি ওর उपदेशभेदात् नेति चेत्, न, उभयस्मिनप्य- विरोधात् ।। २८॥ पूर्वधाये "निपादस्यामृत दिवो"ति विनोऽधिकरणत्वेन निर्द- शाह रह च "दियः पर" इत्यधित्वेन निर्देशादुपदेशस्य भिवरूपत्वेन पूर्धधायोक्तं ब्रह्म परस्मिन् न प्रत्यभिनायत दति चेत् न, उभयस्मियप्यु पदेशेऽस्वभावैश्यन प्रत्यभिज्ञाया विरोधात, यथा पता श्यनो रता यात्परतः श्येन इति । तस्मात परमपुरुष एव निरतिशयतेजस्को "दियः परी ज्योतिटीप्यत" इति प्रतिपादाते, "ताघानस्य महिमा अता त्या- यारव पुरुषः, पादोऽस्य विराभूतानि त्रिपादस्यामृत दिवी"ति प्रतिपा दितस्य चतुष्पद. परमपुरुषस्य "वेदाहमेत पुरुष महान्तम् आदित्यण समसस्तु पारे" रत्यभिहिताप्राकृतरूपस्य तेजोऽप्यप्राप्तमिति तद्वत्तया स एच ज्योतिरशब्दाभिधेय इति निघाम् ॥ निरतण्यदीप्तियुक्त ज्योतिश्राब्दाभिधेय प्रमित निर्दिष्टं पर- मयुरुष एवेत्युसम् । इदानों कारणत्वव्याप्तामृतत्यप्राप्युपायतया उपा. स्थत्येन इन्द्रप्राणादिशष्टाभिधेयोऽपि परमपुमय एघेत्या, इन्द्रमायाधिकाणम् ' प्राणा, तथाऽनुगमात् ॥ ३६ ।। सावीतीमाह्मणे प्रतर्दनविदायाम् "प्रमर्दनो में देवोदा. .

·१५० श्रीपाये. मिरिन्द्रस्य प्रियं धामयिमगाम युद्धेन च पारुपेण च" स्यारभ्य वरं एणीवे"ति धातारम न्दं प्रति "त्वमेय में एणोप्य यं व मनुष्याच हिततमं मन्या" रति प्रादेत " धाव प्रायोऽस्मि प्रजात्मा तं मामायुस्मृतमित्युपास "ति भयो । तर संशयः, शिमय हितमा. पामनकर्मतया इन्द्रप्राणशनिर्दिष्टी नीauz, उस सतरिक्त पर. मामेति । कि युतम् । क्षीय गति । कुतः । इन्द्रशब्दस्य जीविशेष एष प्रमिद्धेः । ससमानाधिरणस्य प्राया गन्दस्यापि तत्रेय पतिः अय. मिन्द्राभिधानो हि जीयः प्रर्दनेन 'त्यमेव यरं वृष्णीष्व पं व मनुष्याथ हितमं मन्या" इत्युक्तः "मामुपास्य"मि स्वात्मोपामनं हितमममुप- दिदेश, सितमरवामृतत्यप्राशुपाय एए, जगत्कारणापासनस्येथामृतत्य मामुपायता "तस्य तापदेश चिां यायच विमोये प्रथ मम्मत्स्य" इत्य घगता : पतः प्रसिद्धजीवभाव इन्द्र एक कारण बल्लेत्याशडायामभिधी पते, "प्राणायानुगमादिति । अयमिन्द्रमाणशदनिर्दिष्टो न नीयमा. चम, अपि तु सीवादान्तरभूतं परं प्रल, "स एप प्राण एव प्रजात्मा. ऽऽनन्तोऽनरोऽमृत" इतीन्द्रप्राणशब्दाभ्यां प्रस्तुतस्यामन्दानामृतशब्द- मामानाधिकरण्येनानुगमो हि तया सत्यशोपपद्यते । न, वक्तुरात्मोपदेशादिति चेत, अध्यात्म- सम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ।। ३० ।। यदुक्तम, इन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टाय "प्रानन्दोऽजरोऽमृत" इत्य. नने कार्यादय परं प्रोति, तनोपपाते, "मामे विनानीहि प्राणोऽस्मि प्रजात्मा स मामायुस्मृतमुपास्वेति, धक्ता हीन्द्रस्त्रिगीपणं त्वाष्ट्रमहन मि"त्येवमादिना त्याष्ट्रपधादिभिः प्रजातजीवभायस्य स्थात्मन एकोपा स्पता भाळायोपदिशाति, मत सोयाशिषा वयाने सति "ar १ मे दति पुस्तकान्तरे नास्ति । प्रतर्दनेनोति पाठान्तरम् । ३ प्राप्तिहेतुति पाठातरम । ५ प्रममित्युपासवोति पाठान्तरम । , ·प्रथमोऽध्यायः । १५१ नन्दोऽजरोऽमृत" रत्यादिभिपसंहारम्सदनुगुण गव धर्णनीय इति चेत- परिहाति, "अध्यात्मसम्बन्धभूमा यस्मिन्,' प्रात्मनि य: मायन्धः सेो. यामसम्बन्धः, तम्य "भूमा" भूयात्यं बहुत्वमित्यर्य: । पात्मन्याधेियतया मंबध्यमानानां पस्येन सम्बन्धपत्यम्, सच्चास्मिन पारि परमात्मन्येय हि सम्भति, "तमया रथयारयु नेमिरर्पिता नाभा अर्पिता एबम-, वेता भूतमात्रा: प्रनामात्रास्वर्पिता: पनामात्राः प्राणे अर्पिताः स एप प्राण एक प्रजात्माऽऽनन्दोऽजरोऽमृत" इति भूतमात्रांशदेनाचेतनयस्तु तासमभिधाय, प्रजातानाशब्देन तदाधारतया घेतनवगं धाभिधाय, सस्याप्याधारतया प्रस्तमिन्द्रप्राणशब्दाभिधेयं निर्दिश्य, तमेव "पान- न्दोऽजरोऽमृत" रत्युदिति । तदेततनाचेतनात्मरत्वपस्त्याधा- त्यं जीयादयोन्ताभूते तस्मिन् परमात्मन्ययोपपटात इत्यर्थः । अथवा "अमात्मसम्बन्धभूमा झस्मिन्" परमात्मासाधारणधर्म- मम्बन्धी अध्यात्ममम्बन्धः," तस्य "भूमा" पत्यम् “अस्मिन्" प्रकरणे विदाते । तथा हि, प्रथमम् "त्यमेश मेवरं प्णीष्ट यं स्य मनुष्याय हिस. तमं मन्यम" इति "मामुपास्म्येति च परमात्मासाधारणमोतसाधनो. पासनझमत्यं प्राणशनिर्दिष्टस्येन्द्रस्य प्रतीयते, तथा "एप पव साधु कर्म फारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य विनीपति एप एघामाधु कर्म कार. ति तं यमधी निनीपती"ति सर्वस्य कर्मणः कारयितत्वं च परमात्मा धर्मः, तथा "साया रथस्पारेषु नेमिर्पिता नाभायरा अर्पिता एवमेवता भूतमात्रा: पनामांत्रावर्पिता: प्रजामाना: प्राणेऽपिता" इति माधा. रत्वं च तस्यैव धर्मः, तथा 'स एप प्राण एव प्रजात्मानन्दोऽजरोऽमृत" रत्येोऽपि परमात्मन एव धर्माः, "एप लोकाधिपतिरप मर्यश" दति च परमात्मन्येन सम्भवति। तदेवमध्यात्मसम्बन्धभन्योऽत्र विद्यमानत्यात परमात्मधानेन्द्रप्राणशनिर्दिष्टः । कथं तर्हि प्रजातजीयभावस्येन्द्रस्य स्वात्मन पास्यत्वोपदेशस्मत- च्छत स्याह • सेप्ति पुस्तकान्तो मास्ति । . - ·१५३ श्रीभाये . शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशा नामदेववत् ॥ ३१ ॥ पजातनीयभायेनेन्द्रेण 'मामेध यिजानीहि मामुपास्स्वे"ति उपा. स्यम्य प्रायः स्यात्मत्स्येनोपदेशोऽयं न प्रमाणान्तमायामालिक नमः, अपितु शास्त्रेणा स्यात्मदृष्टिशतः। एतदुक्तम्भवति, "अनेन जीवनात्मनाउनुर्मावश्य नामरूपे व्याकरवाणि" 'ऐतदास्यमिदं सर्वम्" 'पन्तः प्रधिष्टः शास्ता ननामा सघात्मा यात्मनि तिमात्मने- उन्तरी यमात्मा २ घेद यात्मा शरीर य प्रात्मानमन्तरी यम- पति एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव पको नारायण." इत्येवमादिना शास्त्र या नीवात्मारक परमात्मानमधगम्य जीवात्म घाविनामहन्त्वमादिशब्दानां परमात्मन्येश पप्पासानं ज्ञात्वा "मामध विज्ञानीहि मामुपास्वति स्यात्मयरी परमात्मानमेवापास्यत्वेनाप- विदेशति । “वामदेववत्" यथा बामदेयः परस्प बसणासन्त- रात्मस्यं सर्वस्य तकरीरत्वं शरीरवाधिना' शब्दाना शरीरिणि पर्य घतानं पश्यन् "ग्रहमिति स्यात्मशरीर; परं बस निर्दिश्य तत्सा- मानाधिकरएन मनुष्योदोन ध्यपदिति "तदेतत्पश्यन् छपियाम- देवः प्रतियटे प्रहं मनुरभवं सूर्यश्च अहं फतीवान कृषिर्विप्र" इत्यादि, यथा च महादा. "सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमयस्थितः । मत्तः सर्वमई मधे माय सर्व सनातने"। दत्यादि घात । अस्मिन्नरयो जीवधाचिभिः शरैरचिहिशेषाभिधायि. বিভৗম্বায়নয়ে সংঘ মুমিন যােৱা মাছ, स्यात्मपरीरकर्माित पाठान्तरम । २ अन्तरात्मकत्यमिति पाठान्तरम् । चेति पुस्तकान्तरोधिका पाठः। स्यात्मलि पाठान्ताम। ५ प्रति इति पाठान्तरम ।

·प्रथमोऽध्यायः । १५३ जोवमुख्यप्राणलिङ्गाने ति चेत्, न, उपासाचैविध्या'- दाभितत्वादिह' तद्योगात् ।। ३२ ।। "न वाचं जिज्ञासीत घतार विद्यात् त्रियीपाण त्याष्ट्रमहनम. सन्मुबान पती शालारकेभ्यः प्रायछम्" इत्यादिजीलिङ्गाल, "याघद- स्मिन शरीरे प्राणो यति तायदायुः अय पलु प्राण एव मनात्मेदं शरीर परिएझोत्यापपती"ति मुख्यप्राणतिहाच्च नाध्यात्मसम्यान्धभूमति घेव, उपासायिध्यादेतो:-उपासनाविध्यमुपदेष्टुं तत्तछम्देनाभिधानं निधि नकारणभूतम्य अक्षणः । स्वरूपेणानुसन्धान भातृवर्गशरीरकत्येकानुम- न्धान भौयभागापमरणशरीरसत्येनानुसन्धानञ्चति त्रिविधमनुमन्धान- मुपद्वेष्टुमित्यर्थः । तदिदं विविधं व्रलानुसन्धान प्रकरणान्तरेऽप्याश्रितम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रल" "आनन्दी ग्रहो" त्यादिपु स्वरूपानुसन्धान "तत्सृष्ट्वा तदेशानुपाधियत् तदनुमविश्य सञ्च त्यच्याभवत निष्काचा. निक्षतं च निनयनं चानिलयनञ्च विज्ञानञ्चाविज्ञानञ्च सत्यं चानृ- तञ्च ममभव"दित्यादिपु भातृशरीरतया भायभागापरणशरीरतया चानुमन्धानम् । दहापि प्रकरणे तर त्रियिधमनुमन्धान युज्यत एवेत्य. थे । पतटुक्तम्भवति । यत्र हिरण्यगर्भादिनाविशेषाणां प्रत्याटाचेतन. মিয়ার মামাঘাঘর্মযানহুমঘায়িনা মানা হলাে- स्मयाचिशः सामानाधिकरण्यं धा दृश्यते, तत्र परमात्मनस्तत्तदि- चिद्विशेषान्तरात्मत्यानुसन्धान प्रतिपिपापितमिति । अतोऽनेन्द्रप्राणशनिर्दिष्टी जीवादान्तरभूतः परमात्मति सिद्धम् ॥ समातमिन्द्रप्राणाधिकरणम् ॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यवरणती शारीरकमामांसाभाष्ये समन्वयारमस्य प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः॥१॥ १ उगनियादिस्यकस्मिन्पुस्तके यातुन युक्तः, भास्याठायपरिगयो तस्यात् । इति घफारटिस सूत्रधार रस्मिन पुसफे भयप्ति, मस युक्त, प्रायो अनुपलम्भात च तोगादित्येतद्वाचा शापीती तिशतप्रकाथिकाविरोधात्र ।

·१५४ श्रीभाग्य अथ प्रथमाऽध्याये द्वितीयः पादः । प्रथमे पादे, ऽधीतवेदः पुरुषः कर्ममीमांसानवणाधिगतकर्मयाचा. विज्ञानः फेवलकर्मणामल्पास्थिरफलत्वमधगम्य वेदान्तवाक्येषु वा. ऽऽपातप्रतीतानन्तस्थिरफलबलस्वरूपतदुपासनसमुपजालपरमपुरुषार्थलत. णमोक्षापेक्षाऽवधारितपरिनिष्यववस्तुयोधनशब्दशक्ति दान्तवाक्यानां पर. स्मिन् ब्रह्मणि निश्चितप्रमाणभावस्तदितिकर्तव्यतारूपशारीरकमीमांसा श्रवणमारभेतत्युक्तम् । शास्त्रारम्भमिट्टये, अनन्तविचित्रस्यिरत्रमरूपभोक्तभोग्यभागापकर णभोगस्यानलवनिखिलजगदुदधिभवलयलोलं महानन्देफकारणं पर ब्रह्म "यतो या दमानी"त्यादिवाक्य बोधयतीति । प्रत्यपादि, जगदे. कारणं परं प्रक्ष सकलेतरप्रमाणाविषयतया शास्त्रकप्रमाणमित्यध्य. धायि, शास्त्रप्रमाणत्यञ्च ब्रह्मणः प्रवृत्तिनिरत्त्यन्यविरहेऽपि स्व- पेोध परमपुरुषार्थभूते परस्मिन् ब्रह्मगि वेदान्तवावयानां समन्ययाविरु- ह्यत इत्याम, निखिलजगदेककारणतया मेदान्तयेदवं ग्रल चेक्षणायन्य. यादानुमानिकप्रधानादान्ताभूतश्चेतनविशेष एयेत्युपापीपदाम, सच स्वाभाधिकाऽनधिकातिशयानन्दपिश्चिात्यनिखिलचेतनभयाभयहेतुत्य. सत्यसङ्कल्पत्यसमस्तवेतनावेतनान्तरात्मत्यादिभिमुसामयायस्यानीय शब्दाभिलपनीयाच्वार्थान्तरभूत इति व समासयामहिम चामताभ নিনিত্যাঘাযয়িফ ংইতিম, গায়াননায়ারা भिधायिभिजगत्कारणतया मसिनुधिर्दिश्यमानस्सझनेतायेतनाचेतननि लतणाः म पति समरिति, परतत्यासाधारणनितिशयदीति ज्योतिश्शदाभिधेयों शुमान्यतया प्रत्यभिजानात्स एयत्यातिष्ठामहि, परमझारणासाधारणामृतत्यप्राप्तिहेतुभूतः परमपुरुष शास्त्र सहादियदरभिधीयत इत्यमष्ठि । सवेयमतितितमनगरप्रमाण. सम्भावनाभूमिम्माज्यपायमल्पत्यायपरिमितावारणमारतया ध्येग. १ एमाधीमहरिपाठातरम, पुकम।

·प्रथमायाय:। १५५ रसमस्तग्रस्तुविलतणः परं ब्रस पुरुषोत्तमो नारायण एव घेदान्ता प्रत्युक्तम् । अतः परं द्वितीयतृतीयचतुर्वेषु पादेषु, पद्मपि वेदान्तवेदां वलय, तथाऽपि कानिचिद घेदान्तयाम्यानि प्रधानतेजान्न तयस्तुविशेषस्वरू- पप्रतिपादनपराश्य येत्याराडक्य सचिरसनमुपेन तत्तद्वाक्योदितकल्याणगु. णारत्यं प्रसणः प्रतिपादयते । तत्राऽस्पष्टनीलिङ्गकानि धाग्यानि द्वितीय पादे विचाय॑न्ते, स्पलिङ्ग कानि नृतीये, तत्तत्प्रतिपादनच्छा. यानुसारोणि चतुर्य । अथ सर्वत्र प्रसि सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १॥ प्राधिकरणमा इदमादायते छान्दोग्ये "अध मनु ऋतुमयः पुरुषो यथामतुरस्मिल लेके पुरुषो भवति ततः प्रेत्य भयति सतुं कुर्वीत मनोमयः माणशरीरी भारूप इत्यादि । अत्र स प्रतुति प्रतिपादितस्योपासनस्य उपास्यो मनोमयः प्राणशरीर ति निर्दिश्यत इति प्रतीयते। तत्र संशयः, किं मनो. मयत्वादिगुणमः तेज उत परमात्मेति । किं युक्तम् । तेत्रज इति । फुतः । मनःप्राणयाः जोपकरणत्वात्, परमात्मनस्त्व"प्राणो झामना" इति सत्प्रतिषेधाच्च । न च 'सबै पल्विदं ब्रह्मेति पूर्वग्राम्यनिर्दिष्टं ब्रह्मात्री- पास्यतया सम्बन्दुं शक्यते, 'शान्त उपासीत्युपासनोपकरणशान्तिनिर्य- त्युपायभूतनसात्मकत्योपदेशायोपात्तत्वात् । न च ‘स ऋतुं कुर्वति'त्युपा सनस्योपास्यसाकाहत्वाद्वाश्यान्तरस्यपि ब्रह्म सम्बध्यतति शम्यं वक्तुम, म्वद्याश्योपात्तेन मनोमयत्वादिगुणकन निराकाहत्वात् । 'मनोमयः प्राण- शरीर' इत्यनन्यातया निर्दिष्टस्य विभक्तिविपरिणाममात्रेणाभयाकाडा. नितिमिः। एवं निश्चित नीयत्वे 'एतद्वोत्युपसंहारस्यं बलपटमपि जीय एय पूजार्थं प्रयुक्तमित्ययावसीयत इत्येवं प्राप्ते "सर्वत्र प्रसिद्धोपदे- शाह" । मनोमयत्वादिगुणक: पामा । फुत्तः । सर्वत्र घेदान्तवा क्येषु परमिश वणि प्रसिद्धस्य मनोमयस्वादेरिहोपदेशाल, प्रसिद्ध हि ब्रमः, ·श्रीभाग्य ब्रह्म- . अथवा- मनोमयत्यादि ब्रह्मणः, यघा "मनोमयः प्राणशरीरनेता," "स एपो. ऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिवयं पुरुषो मनोमयोऽमृतमयो' हिरण्मयः," "हदा मनीपा मनसाऽभिप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति," "न चतुपा एझते नापि धादा मनसा तु विशुद्देन" तथा "माणस्य प्राय:,","अथ खनु प्राण एव प्रजात्मेदं शरीरं परिरह्मोत्यापति," "सर्वाणि हवा इमानि भूतानि प्राणमेधाभिसंयिन्ति प्राणमजिहत" इत्यादिषु । मनोमयत्वम्, विशुद्धेन मनसा याहात्वम् । प्राणशरीरस्वम्, प्रणस्याप्याधा- रत्ववियन्तृत्वञ्च । एवं च सति 'एप म आत्माऽन्तहृदय एतद्वले ति 1-शब्दोऽपि मुख्य एष भति । 'रमाण सामना'दति मनायत्तं जानं प्राणायत स्थितिञ्च ब्रह्मणो निर्धात । -'सघं खल्विदं ब्रल तज्जलानिति शान्त उपासीत त्यत्रो. पासनं विधीयते. सर्वात्मकं ब्रह्म शान्तः सधुपासीति । “म तुं कुर्यो- "ति तस्यैव गुणोपादानार्थीऽनुबादः 1 उपादेयाश्च गुणा मनोमयत्या. दयः । अतः सर्वात्मकं ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणकमुपासीतेति वाक्यार्थः । तत्र सन्देहः, किमिह ब्रह्मशब्देन प्रत्यगात्मा निश्यित उस पर. मात्मेति । किं युक्तम् । प्रत्यगात्मेति। कुतः । तस्यैव सर्वपदसामानाधि. करण्यनिर्दशोपपत्तेः, सर्व-शदनिदिष्टं हि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्त सत्वं जगत, ब्रह्मादिभावश्च प्रत्यगात्मनोऽनाट्यविनामूलमर्मविशेपोषाधिो घिरत एव, परस्य तु ब्रह्मणः सर्वजस्य सर्वशतरपहतपाप्मनो निरस्त- समस्ताविधादिदोषगन्धस्य समस्तयाकरसर्वभावो नोपपदाते । प्रत्यगा. स्मन्यपि क्वचिवचिवालशब्दः प्रयुज्यते, अत एव परमात्मा पर प्रति परमेश्वरस्य सचिसविशेषता निर्देशः । प्रत्यगात्मनश्च निर्मुक्तोपाधे. वृहत्त्वं च घिटाने, “स चामन्त्याय कल्पत" इति श्रुतेः। अघिदुपस्तस्येध कर्मनिमित्तावानगन्जन्मस्थितिलयाना तज्जला'निति हेतु निर्देशोऽप्युप- ९ मनामयो मत दिरपमय इति पाठान्तरम, अमतं तिरपमय इति पुस्त कान्तरे।

·प्रथमोऽध्यायः । 4 पाते । तदयमर्थ:-अपनीवात्मा स्वतोऽपरिच्छिवरूपत्वेन प्रसस्वरूपः सबानादविद्यया देवतियंझनुष्यस्थावगमनाप्रतिष्यत इति । अत्र प्रतिविधीयते सर्वत्र प्रसिद्धीपदेशात, सर्वत्र सर्व पल्विदं प्रति निर्दिष्टे सर्वस्मिन नर्गात ब्रह्मशब्देन तदात्मतयाऽभिधीयमानं परं प्रोध, न प्रत्यगात्मा । कुतः । "प्रसिद्धोपदेशात्', "तज्जला"निति हेतुतः, “सबै सल्विदं ब्रीति प्रसिद्धवटुपदेशात । ब्रह्मणो नातत्यान घणि लोनत्यादरलाधीनजीवनत्याच्च हेतोलात्मकं सवे सल्विदं जगदित्युक्ने यस्माजगन्जन्म स्थितिलया वेदान्तेषु प्रतिद्वास्तदेवात्र बल्लेति प्रतीयते, तच्च परमेव ब्रल । तथाहि "यतो घा इमानि भूतानि लायन्ते येन सातानि नोन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंवियन्ति द्विजिजासस्व तद्वले"ति पक्षम्य "मानन्दो प्रक्षेति व्यजानात अानन्दाहोव सल्वि. मानि भूतानि जायन्त” इत्यादिना पूर्वानुवाकप्रतिपादितानवधिका- तिण्यानन्दयोगिनो विपश्चितः परस्मादाण एव जगदुत्पत्तिस्थिति- लया निर्दिश्यन्ते । तथा “स कारणङ्करणाधिपाधिपो न चास्य करिव ज्ननिता न चाधिप" ति फरणाधिपस्य जीवस्याधिपः परं ब्रह्म। कारणं ध्यपदिश्यते । एवं हि सर्वत्र परस्यैव प्राणः कारणत्वं प्रसि- दुम । अतः पावसणो मातत्यातस्मिल लोनत्यार तेन माखनात तदात्मकतथा तादात्म्यमुपपत्रम् । अतस्सर्वप्रकार सर्वशरीरकं सर्वात्मभूतं परं ब्रह्म शान्तो भूत्वोपासीति श्रुतिरेष परवक्षणस्मात्मकत्वमुप. पादा तस्योपासनमुपदिशति । परब्रह्म हि कारणायस्यकावस्यमूल्म- स्यूलचिचिट्ठस्तुगरीरतया सर्वदा सर्वात्मभूतम् । एवंभूतताशाम्यस्य प्रतिपादने परस्य ब्रह्मणः सकलहेयप्रत्यनीककल्याणगुणाकरस्य चिरु- ध्यते, प्रकारभूतगरीरगतानां दोषाणां प्रकारिण्यात्मन्यमसगात, मत्युत निरतिशयश्वापादनेन गुणायेध भवतीति पूर्वमेवोक्तम् ॥ यदुक्तं नीयस्य सर्वतादात्म्यमुपपटात पति, तदसत जीवानां प्रतिशरीर भिनानाम-- न्यान्यतादात्म्यासम्भवात् । मुक्तस्यानवहिनस्वरूपस्यापि जगतादात्म्यं मिचिदशादित पाठान्तरम ।

·१५८ - , श्रीभाये जगन्नमस्यितिप्रलयकारणत्यनिमित्तं न सम्भवतीति लगद्यापारयनि- त्यत्र पक्ष्यते । नीयफम्मेनिमित्तत्याज्जगज्जन्मस्थितिलयानां स एव कार पमित्यपि न साधीयः, तत्कर्मनिमितत्यापीश्वरस्येव जगत्कारणत्याह अतः परमात्मवान घलगदाभिधेयः । एममेव मूत्राथमभियुक्ता घर मन्यते, यदाह तिकार: "मघं स्थिति सामा घलेय इति । विवक्षितगुणोपपत्तथ ॥२॥ पत्यमाणाश्व गुगणाः परमात्मन्येयापपद्यन्ते "मनोमयः प्राणश. गरी भारूपः सत्यसङ्कल्प भाफाशात्मा सर्वक्रमी सोफामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्याप्तोऽवायनादर" इति। मनोमया परिशुद्धेन मनसे- फेन याहः, वियफविमोकादिसाधनसप्तकानुरहीतपरमात्मोपासननिर्म- लीयतेन हि मनसा एझते । अनेन हेयप्रत्यनीककल्याणकतानतया सकले. तविलवणस्यरूपताच्यते, मलिनमनोभिर्मलिनानामेय याहात्यात । प्राण- शरीरा-जर्गात मां प्राणानां धारमः, प्राणो यस्य शरीरमाधेय विधवं शेषभूतञ्च स प्राणशरीरः । आधेयस्यविधेयत्वशेषत्वानि शरीपशब्दप्रति. निमित्तानीत्युपपादयिष्यते । भारूप:भास्वररूपः, अप्राकृतस्वासाधारण निरतिशयफल्यादिध्यरूपत्वेन निरतिशयदीप्तियुक्त इत्यर्थः । सत्यसङ्क ल्पाअप्रतिहतसङ्कल्पः । आकाशात्माम्ग्राकाशवत मूत्मस्वच्छस्वरूपः, सकलेतरकारणभूतस्याप्याफाशस्याप्यात्मभूत इति या ऽऽकाशात्मा । स्वयं च प्रकायते ऽन्यारत प्रसाशयतीति घाउकाशात्मा । सर्वकामा-क्रियत इति कर्म, सर्व जगटास्य कर्म असो सर्वकर्मा, सर्या क्रिया यस्यासी या सर्वक्रमी । सर्यकामा काम्यन्त इति कामा भाग्यभामेरपकरणादयः, ते परिगुहाः सर्वविधास्तस्य सन्तीत्यर्थः । सर्वगन्धस्सरसः अशब्दमस्पर्श- मित्यादिना प्राशतगन्धरसादिनियेधादप्राकृताः स्वासाधारणा निरचना: निरतिशयाफल्याणाः स्वायभूताः सर्वविधाः गन्धरसास्तस्य सन्तीत्यर्थः। समिदमभ्यात्त:-उक्तमिदं रसपर्यन्तं सर्व कल्याणगुणजातं स्वीरतवान् । अभ्यात रति भुक्ता ब्राह्मणा इतिपत्कर्तरि क्त: प्रसिपत्तव्यः । अवाफी- वाक उक्तिः, सोऽस्य नास्तीत्यवाकी । कुत इत्याह "अनादर"इति, अया.

·प्रथमोऽध्यायः । १५९ प्तसमस्तकामत्वेनादर्तयाभावात् पादररहितः, अत एघावाकी अज. ल्पाकः परिपूर्गारवयंत्यावसादिस्तम्यपर्यन्तत्रिपिलं जगतृणीकृत्य कोप- मासीन इत्यर्थः । त एते गुणाः विचिता: परमात्मन्येशेपपदान्ते । अनुपपत्तेस्तु न शारीरः॥३॥ तमिमं गुणसागरं पालोचयतां खद्योतकल्पस्य शरीरसम्बन्धनि- बन्धमापरिमितदुःयसम्बन्धयायस्य ध(मुक्तावस्यजीवस्य प्रस्तुतगुणलेशस- म्बन्धगन्धोऽपि नोपपात इति नास्मिन्मकरणे शारीरपरिग्रहशङ्का वायत दूत्यर्य:। कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥४॥ "पमितः प्रत्याभिसम्भवितास्मीति प्राप्यतया परं ब्रह्म व्यप. दिश्यते, प्राप्तृया व नीषः, अतः प्राप्ता जीव उपासक, प्राध्यं पर बलो- पास्यामिति प्राप्तरन्यदेवेदमिति विज्ञायते । शब्दविशेषात् ॥ ५॥ "ए म आत्माऽन्तहृदय" इति शारीरः पठमा निर्दिष्ट उपा- स्यस्तु प्रथमया । एवं समानप्रकाणे वाजिनाञ्च श्रुती शदविशेषः श्रूयते जोधपरयोः, यया "प्रोहियों ययो धा श्यामाको वा श्यामाफतण्डुलो पा एघमयमन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मयो यथा न्योतिरधूम"मिति । अत्रान्तरा- त्मविति सप्तम्यन्तेन शारीरी निर्दिश्यते, पुरुपो हिरणमय इति प्रथमयो. पास्यः । अतः पर एबाऽऽत्मापास्यः । दूतश्च शारीरादन्यः । स्मृतेश्च ॥६॥ "मस्य वाहं हृदि विविष्टो मत्तः स्मृतिमनमोहनं च," "यो मामेवमसंमठो नानाति पुरुषोत्तमम्," "देवरस्मयंभूतानां देशेऽर्जन तिष्ठति धामयन् सर्वभूतानि यन्वारूढानि मायया तमेय शरणगच्छेति च शारीरकमुपासक परमात्मानं चौपास्य स्मृति यति ॥ ब ·१६० - श्रीमा अर्भकाकस्त्वात्तद्यपदेशाच्च नेति चेत्, न, निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ।।७।। अल्पायतनत्यमकाफम्त्वम्, तद्वापदेशोऽल्पत्यव्यपदेशः। "एवम मात्माऽन्तहृदय" इत्यणीयमि हृदयायतने स्थितत्यादीयान "नीहवा यशा"त्यादिना Sणीयात्यस्य स्वरूपेण ध्यपदेशाच्च नायं परमात्मा ऽपि तु जीय एघ, "सर्वगतं मुमूमं यदतयोनि परिपश्यन्ति धीरा" इत्याटिभिः परमात्मनोऽपरिविवाघगमीजीवस्य चारायमानत्वापदेशादिति दे. वैतदेयम्, परमात्मैव मणीयानित्ये निचाय्यत्वेन व्यपदिश्यते, एवं नि. चाय्यत्वेन-एवं द्रष्टव्यत्येन, यमुपास्यत्वेनेति यायत, न पुनरणीयस्त्व. मेधास्य स्वरूपमिति। ध्यामबजायं ध्यपदिश्यते, स्वाभाविक महत्त्वं चाव ध्यपदिश्यते "न्यायान प्रधिव्या न्यायानन्तरिवाज्यायान दिया ज्याया- नेभ्यो लोकभ्य" दति, अत उपासमार्थमेघाल्पविध्यपदेशः। तथा हि "सर्व सल्विदं व्रत तज्जलानिति शान्त उपासीते" ति सवात्पत्तिप्रलयकार- | गास्येन सर्पस्यात्मतयाऽनुप्रवेशमतजीर्यायवृत्येन च सर्वात्मकं ब्रह्मोपा- सीतेत्युपासनं विधाय,"अथ सलु ऋतुमयोऽयं पुरुषों यथास्तुस्मिन लोके पुरुपो भवति तथेतः मेत्य भवती" ति यथोपासनं प्राप्यसिद्धिमभिधाय, 'स क्रतुं कुतिति गुर्णावधानार्थमुपासनमनून "मनोमयः प्राणशरोरो भारूपः सत्यसङ्कल्प अाकाशात्मा सर्वका सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यत्तिोऽवाक्यानादर" " इति नगदेश्व-शिष्टस्य स्वरूपंगुणां• श्चीपादेयान प्रतिपादा, "एप म आत्माऽन्तहृदयेऽणीयान् ग्रीवा यथाद्वा सर्पपाडा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाट्टे" त्युपासाम्य हृदये. ऽणीयस्त्वेन तदात्मतया पास्यस्य परमपुरुषस्योपासनार्थमयस्यानमुक्तवा, "एप म आत्माऽन्तर्हृदये क्यायान् पृथिव्या न्यायानन्तरिवाज्याया- न्दिधी ज्यायानेभ्यो लोभ्यस्सर्वकमा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्ध- मिदमभ्यातायाश्यनादर" इत्यऽन्तहृदये ऽस्थितस्योपास्यमानस्य प्रा- प्याझारविदिश्य, 'ए म अात्मान्तहृदय एतद् 'त्येयम्भूतं परं ब्रह्म पर. १ तथा कर्मतयेति पाठान्तरम ।

·प्रथमोऽध्याय:। १६१ Po4 मकारुण्येनास्मजिजीविषयाऽम्मदृदये संनिहिमितीदमनुसन्धान वि. धाय, "एमितः प्रेत्याभिसम्भपितास्मी" ति योपासनं प्राप्तिनिश्चया. नुसन्धान व विधाय, "दति यस्य स्यादवान धिचिकित्साऽस्ती" ति एवं- विधप्राप्यमाप्तिनिश्चयोपेतस्योपासकस्य प्राप्ती न संशयोऽस्तीत्युपसंह तम् । अत उपासनार्यमभौकस्त्वमणीयस्त्वञ्च ।। सम्भोगमाप्तिरिति चेत्, न, वैशेष्यात् ॥ ८॥ जीयस्येव परस्यापि ब्रह्मणः शरीरान्ततित्यमभ्युपगतश्चेत्तदेय शरोरसम्बन्धप्रयुक्तसुखदुःपापभोगप्राप्तिरिति चेत्, न, हेतुबैशेष्यात नहि शरीरान्ततित्यमय मुखदुःपोपभागे हेतुरपि तु पुण्यपापरुपफर्मपरवश- त्वम् । तत्त्वऽपहलपाप्मनः परमात्मनो न सम्भवति, तथा च श्रुतिः "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाढत्यनश्नबन्योऽभिवाकशीती"ति। सर्वत्रासियधिकरणं समाप्तम् ॥ दि परमात्मा न भोक्ता, एवं तहि सर्वत्र भाक्ततया प्रतीयमानो सीध एव स्यादित्याशवाह- अथाऽत्रधिकरणमा अत्ता चराचरग्रहणात् ॥६॥ कठवल्लीप्वाम्मायते "यस्य ब्रह्म वतचं चाभे भयत प्रोदन: मृत्युर्यस्योपसेवनं क इत्या वेद यत्र स"इति । प्रत्र, ओदनोपसेचनचितोऽत्ता किं नीघ एव उस परमात्मेति सन्दिपाते। किं युक्तम् । जीय इति । कुतः । भातृत्वस्य फर्मनिमितत्वात, जीवस्या तत्सम्भवात् । अनोच्यते-"प्रप्ता चराथग्रहणात" । अत्ता परमात्मैव । कुतः । चरावरयहणात, चपचरस्य कृषस्याऽतृत्वं हि तस्यैव सम्भवति । न चेदर्मनिमित्तं भातम्यम्, अपितु जगज्जन्मतिलयहेतुभूतस्य परस्य + पोदन'-दति पुनिङ्गण प्रामाणिक प्रोदामसि तु ऋधित । ।

·श्रीभाये प्रहयो विष्णोः संहत्यम्, "सोऽधनः पारमानाति तद्विप्णोः परमं पद"मित्यय दर्शनात, तयाच मृत्युपस्योपसेवनमिति बचनात ब्रल व तचं चेति सञ्चराचरं लगदिहादनीयौदनत्येन एाते, उपसेवन हि नाम स्वयमामानं सदन्यस्यादनहेतुः, अत उपसेवनत्वेन मृत्योरप्य. द्वामानत्वातदुपसिच्यमानस्य इत्यस्य ब्रह्मानपूर्वमस्य जगतश्वरावरस्या- दनमत्र विवक्षिमित्यवगम्यते । ईदृशं धादनमुपसंहार एघ । तस्मादी. दृशं नगदुपसंहारित्वरूपम्भोक्तृत्यं परमात्मन एव । प्रकरणाच॥१०॥ प्रकरणञ्चेदं परस्पष ब्रह्मणः "महान्तं विभुमात्मानम्मत्वा धारी न शौक्षति"। "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न पहुना श्रुतेन यमेष घृणुतं तेन लभ्यः तस्येप अात्मा विश्णुते सनं स्वामिति प्रकृतं, 'क इत्या वेद यत्र स' इपि हि तत्मसादादृते तस्य दुरध. बोधत्वमेव प्रस्तुतं पूर्व प्रत्यभिज्ञायते । अथ स्याचायं ब्रह्मतत्रीदनसूचितः पुरुषोऽपहतपाप्मा परमात्मा, अनन्तरम् "शम्पिबन्ती मुमतस्य लोक गुहां प्रविष्टी पामे पराडौं। छायापी ब्रह्मविदो धन्ति पञ्चामयों ये च विणाचिकेता" इति कर्मफलभातुरेव सद्वितीयस्याभिधानात् । द्वितीयश्च प्राणी घुद्धि! स्यात् । सतपानं हि कर्मफलभोग एष, स च परमात्मनो न सम्भति, द्धिप्राणयोस्तु भानु यस्योपकरणभूतपार्यधाकञ्चित्यानेऽन्वयः सम्भ. पतीति तयारन्यतरे । मद्वितीया लीय एव प्रतिपाटाते, तदेकपकरणा- स्यात्पर्यप्रस्तुतोऽत्ताऽपि स एव भवितुमर्हतीति, यत्रोव्यते- गुहां प्रविष्टायात्माना हि तदर्शनात् ॥११॥ १ एनति क्वाधिकपाठस्तु नास्त्युपनिषदि। २ मामा एणुते-ति पाठीन्यत्र ।

·प्रथमोऽध्यायः १६३ न प्राणजीया युदिनीधा या गुहां प्रविष्टाएतं पिबन्सावित्युच्येते अपि सुत्रीवात्मपरमात्माना हि तथा व्यदिश्यते । फुतः । तदर्शनात, अस्मिन् प्रकरणे बीयपरयोरेय गुहाप्रयेशय्यपदेणे दृश्यते । परमात्मनातायत, "तं दुर्दशै गूठमनुप्रविष्टं गुहाहितङ्गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देयं मया धीरो हर्षशोको सहासी"ति। जीयस्यापि, "या प्राणेन सम्भयत्यदितिदेवतामयी। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूमेभिर्यजायते"ति । कर्मफलान्यत्तीयदितिन्जोय उच्यते । प्राणेन सम्भवतीसि प्रायन सह पाते । देवतामयी, इन्द्रियाधीनभोगा। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती, हृदयपुण्डरीकोदरतिनी! या भूभियंज्ञायत, पृथिव्यादिभिर्भूतः संहिता देवादिरूपेण विविधा तायते । एवञ्च सति एतं पिसन्ताविति ध्यपटे. सचिनो गच्छन्तीलियमतिपत्तभ्यः । यद्वा, प्रयोज्यायोनकरूपेण पाने फर्तुत्वं नीयपरयोरुपपदाते। विशेषणाच॥ १२॥ अस्मिन् प्रकरणे नीयपरमात्मानायोपास्यत्वोपासफत्वप्राप्यत्व- प्राप्तृविशिष्ठी सर्वत्र प्रतिपादयते । "प्रसनजन्टेवमीमं विदित्वा निचाप्येमा शान्तिमत्यन्तमेती" ति । प्रलजनो नीयः, ग्रह्मणो मातत्वाज जत्याच्च, सन्देषमीझं छिदित्या नीवात्मानमुपासकं बलात्मकत्येनावगम्येत्यर्थः । तथा "यस्सेतुरीजानानामवरम ग्रह यत्परम् अभयं तितीर्यतां पारवाधिोतं शकमही" स्युपास्यः परमात्मा. यते, नाचिकेतम, नाचिकेतस्य फर्मणः प्रायमित्यर्थः । "मात्मानं रचिन विदि शरीरं रयमेव "त्यादिनोपासको नीव उच्यते, तथा । "विज्ञानसाधर्यस्तु मनःप्रययावरः । सोऽध्यनः पारमाप्नोति द्विप्णोः परमम्पदमिति प्राप्यप्राप्ता. ।

·१६४ श्रीभाय रायभिधीयते नीवपरमात्मानी । इहापि छायातपावित्यजलसर्वजत्या. भ्यान्ताव धिशिष्य व्यपदिश्यते । अथ स्यात- "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्यास्तीत्येक नायमस्तीति चेक' दति जीवस्वरूपयाधात्म्यप्रश्नोपक्रमत्वात्सर्वमिदं प्रकरणं जीवपरमिति प्रतीयत दति, नैतदेवम् । न हि जीवस्य देहातिरिक्तस्यास्तिस्यनास्तित्व शवयाऽयं प्रश्ना, तथा सति पूर्ववरद्वयवरणानुपपत्तेः । तथा हि, पितुः सर्ववेदसदक्षिणक्रतुसमाप्तिलापां दीयमानदक्षिणावगुण्येन तुधैगुण्यं मन्यमानेन कुमारण नचिकेतसाऽऽस्तिकाग्रेसरेण स्वात्मदानेनाऽपि पितुः ऋतुसाद्गुण्यमिच्छता कस्मै मां दास्यसीत्यसत पितरं पृष्टयता स्वनि- धरुष्टपितुर्वधनात् मृत्युसदन प्रविष्टेन स्वसदनात्याधुपि यमेऽसदर्शनात तर तिमी पत्रीरुपायुषा स्वीपयासभीततत्मतिविधानप्रयत्तमृत्युपत्ते पर त्रये आस्तिश्यातिरक त्मयमेन घरेण स्वात्मानं प्रति पितुः प्रसादो एतः । एतच्च सय देहातिरिक्तमात्मानमनानतो नापपदाते। द्वितीयेन च घरेणा. तीर्ण देशात्मानुभाव्यफलप्साधनभूताग्निविद्या पता, सदपि देशातिरि- तात्मानभिज्ञस्य न सम्भवति, अतस्तृतीयेन घरेण यदिदं नियते "येयं प्रेते विविकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके, नायमस्तीति । एतद्विदामनुशिष्टस्त्वयाऽई घराणामेष घरस्वतीय" इति, अत्र परमपुरुषार्यरूपनसमाप्तिलक्षणमाक्षयाथात्म्यविज्ञानाय तदु पायभूतपरमात्मोपासनपरायरात्मतत्त्वनिनासयाऽय प्ररनः क्रियते । एवं च येयं प्रेत दति न शरीरवियोगमानाभिप्रायम् अपि तु सर्वबन्धधिनि- माताभिप्रायम, थथा "न प्रेत्य सजास्तीति । अथमर्थः, मोनाधि मनुष्ये प्रेस मर्वयन्यविनिर्मुक्के मत्स्यरूपमिपण्यादिविप्रतिपक्षिनिमित्तास्ति- १ तदर्शनादिस्येव तु यंत्र पुस्तके मभ्यते, मौपि सर्वगने मिमिलोमत्त योजयितुं शक्य ।

·प्रथमोऽध्यायः । १६५ नास्त्यात्मिका येयं चिकित्सा तदपनोदनाय तस्वरूपयाथात्म्यं त्यया. अनुशिष्टोऽहं वियां जानीयामिति। तथा हि यहुधा विमतिपद्यन्ते-के- चिद्वित्तिमात्रस्यात्मनः स्वरूपातिलवणं मातमारते, अन्ये वित्ति- मारस्येव सतो ऽयियाप्तमयम्, अपरे पापाणझल्पस्यात्मनो ज्ञानाटारी- पोषिकगुणोच्छेदलतणं केवल्यरूपम्, अपरे ऽपहतपाप्मानं परमात्मान. मभ्युपगच्छन्तस्तस्यैवोपाधिसमर्गनिमित्तजीवभावस्योपाध्यपगमेन तद्वाय. लतणमोचमातिष्ठन्ते, त्रैय्यन्तनिष्णातास्तु निपिलजगदेकझारणस्याऽशे- पहेयपत्यनीकानन्तज्ञानानन्टकस्वरूपस्य स्वाभाधिकानवधिकातिशयास. होपकल्याणगुणाकरस्य सम्लेतरविलतणस्य सर्वात्मभूतस्य परस्य वलणः शरीरतथा प्रकारभूतस्यानुकूलापरिच्छिवज्ञानस्वरूपस्य परमात्मानुभषेक. रसस्य नीवस्यानादिकमरूपाविनातिरोहितस्वरूपस्याविटयोच्छेदपूर्वक स्वाभाविकपरमात्मानुभवमेध मोतमाचक्षते । तत्र मावस्वरूपं तत्साधन च त्वत्सप्तादाद्विद्यामिति-रितसा पृष्टो मृत्युः तस्यास्य दुरखा बोधत्वप्रदर्शनेन विविधभावितरणप्रलोभनेन चैन परीक्ष्य योग्यतामभि. जाय पराघरात्मतत्त्वविज्ञानम्परमात्मोपासन तत्पदप्राप्तिलतणम्मति च "तं दुर्दशे गूठमनुप्रविष्ट"मित्यारभ्य "सोऽध्यनः पारमानाति तद्विष्णोः परमम्पद"मित्यन्तनोपदिश्य तदलिताश्च विशेषानुपादिदेशेति सर्व सम- अनासम् । अतः परमात्मैवाति सिद्धम् ॥ अत्राधिकरण समाप्तम् ॥ २ ॥ प्रथान्तधि. करणम्.. अन्तर उपपत्तेः ॥१३॥ इदमामनन्ति छन्दोगा: “य एयोऽतिणि पुरुषो दृश्यते एप आत्मेति होवाचतदमृतमेतदभयमेतद्द्वले"ति। तत्र सन्देहः, शिमयमत्या | धारतया निर्दिश्यमानः पुरुषः प्रतिविम्बात्मा? उत चन्द्रियाधिष्ठा- देवताविशेषः? उत जीवात्मा ? अय परमात्मे ? ति । किं युक्तम् । प्रति विम्यात्मेति । कुतः । प्रसिद्धनिर्देशात दृश्यत इत्यारोवाभिधानात्व ।

·- १६ श्रीभाध्ये जीवात्मा घा, तस्यापिहि चक्षुपि विशेषेण संविधानात्मसिद्धिरूपपाते, उन्मीलितं हि वतस्वीक्ष्य नीवात्मनः शरीर स्थितिगती निश्चिन्वन्ति । "रिमभिरपोऽस्मिन्यतिष्टित" इति श्रुतिप्रसिया चतुःप्रतिष्ठो देवतावि- रोपो धा, एप्वेव प्रसिद्धविदेशोपपत्तरेषामन्यतम ति प्राप्त प्रवत्महे- अन्तर उपपत्तेः, अत्यन्तरः परमात्मा । कुतः । "एन आत्मेति होवाचे. तदमृतमेतदभयमेतद्वल," "एतं संयद्वाम इत्याचतते एतं हि माणि घामान्यभि संयन्ति," "एप उ एय धामनोरय हि सर्वाणि धामानि नति," "एप उ एव भामनीरेप हि सर्वेषु लोकेषु भाती" त्येषां गुणानां परमात्मन्येवोपपत्त। स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ वधि स्थितिनियमनादयः परमात्मन एघ "यश्चतु पि तिष्ठ"वि त्यादिना व्यपदिश्यन्ते, ' एपोऽक्षिणि पुरुष' इति स एष मतीयते । अतः प्रसिनिर्देशश्च परमात्मन्युपपयते, तत एव दृश्यत इति साक्षात्का- रस्यपदेशोऽपि योगिभिदृश्यमानत्वादुपपाते । सुखविशिाभिधानादेव च ॥ १५ ।। इतश्चात्याधारः पुरुषोत्तमः,"कं ब्रल संयोति प्रक्षतस्य सुख- विशिष्टस्य ब्रह्मण उपासनस्यानविधानाचं संपदामत्यादिगुणविधानार्थ चय एपोऽतिणि पुरुष' इत्यभिधानात । एषकारो नरपेत्य हतोतयति । नन्यग्निधिद्याव्यवधानात 'के प्रल संग्रहोति पतं ब्रह्मा नेह संविधत्ते, तथाहि, मानयः 'प्राणो अल कंवल खंनी ति प्रलविद्यमा- मुपदिश्य, "अथ हैनगाहपत्योऽनुश शासे"त्यारभ्या नीनामुपासानमुपदि. दिगुः । न चाग्निविया वत्मवियामिति यतुं शश्यम्, प्रलवियाफना. मन्तर्गतततिरोधिमायुःप्राप्तिसन्तत्यपिच्छेदादिफलश्रणात । उपती, "प्राणो नल्ले"तदमृतमेतदभपमेसहरले "त्युभयर ग्रहसंशष्टनास "याचा. य॑स्तु ते गति घो" त्यग्नियाचनान गत्युपदेशात पर प्रदविनाया अप्त. माप्तस्तन्मध्यागतानिविदा प्रलविवाहमिति निश्चीयते। अथ हेनं गाई ·१E - प्रथमोऽध्यायः । एस्योऽनुगामेति ग्राधिमाधिसतम्याग्नियिटोपदेशाल । फिन्च याधिभिः प्रति पूर्णाऽमी ति प्रलप्राप्तियतिरिक्तनानाविधकामापति पूर्वकगर्भनन्मनरामरणादिभयामा भितप्तायोपोमताय एा 'माम्य से इस्मद्रुिटात्मशिक्षा घेति ममुच्चियोपदेशान्मोतझफनामधियाहत्य. मग्निप्रियाया प्रतीयते । एवं चाहत्येऽधगते सति फमानुझीनमर्याद दत्यवगम्य न घार मागिरोधि फल मिञ्चिन्द्रपते "अपहते पापल्या लोकोभति ममायुतिज्योग जोति नास्यायापुरुषाः दीयन्त उप पन्त भुनामोऽम्मिश्च लाऽमिर"त्पमीपा फनाना मोचाधिस्तम्यानुगु पणत्यात । अपहते पाहत्याम, प्रसमाप्तिविरोधिपापंझमा उपहन्ति । नोको भति, तद्विरोधिनि पा निरस्त ग्रललोक प्राप्नोति । समापुसि, ग्रह्मोपासनपरिसमाप्तेयाघदायुरपेचितं सासर्यमति । ज्योगनीति ध्या. धिभिरनुपहतो यायद्वह्ममाप्ति नीति । नास्यापरपुरुषाः तीयन्ते, अस्य शिष्यप्रशिध्यादयः पुचपाघादयश्वग्रलविद एघ भवन्ति । नास्थानाधि. स्कुने भयती"ति श्रुत्यन्तो नयिकाफलात्येन पूपा । उप घयन्त भुनामा ऽस्मिश्व लोके ऽमुनिश्च, घयमग्नयस्तमेनमुपभुज्ज्ञामः यावदप्राप्ति विभ्यः परिपालयाम इति । अतोऽग्नियियाया: बलविद्याङ्गत्वेन तत्स. विधानाविरोधात्मविशिष्टपमतमेव ब्रींहोणमनस्यानविधानार्थ गुण- घधानाय चोयते । नन्या'चार्य तु ते गति यति गतिमात्रपरिशेषणदा. चार्येण गतिरेवोपदिश्यते इति गम्यते, तत्कय स्यानगुणविध्यर्यतीच्यते । तदभिधीयते,प्राचार्यस्ते गति घनत्यस्यायमभिप्रायः ब्रह्मवियामनुपदिश्य मोपि गुरौ तदत्ताभादनारसासमुपकोमलमुज्जीयितु स्वपरिधरणप्रीता गाईपत्यादयो गुरोरानयत्तस्मै ब्रह्मस्वरूपमात्र तदङ्गभूताञ्चाग्नियियामु. पदिश्य "प्राचार्यादे धिना विदिता साधिष्ठ प्रापयतीतिश्त्यर्थमालोचा माधुतमत्वप्राप्यर्थमाचार्य एयास्य सयद्वामत्यादिगुणक परं ब्रह्म तदुपासन- १परीति पुस्तकेषु प्राय पाठः। २भयभीत पाठान्तरम । . प्राति-दति तुपाठान्तरमा ·२६८ श्रीभाग्य स्यानमर्दिादिकां च गतिमुदित्यिति मत्वाऽऽचार्यस्तु ते गतिं यतेत्य. घोचन । गतिपक्षणमुपदेश्विद्याशेपमदर्शनार्थम्, अत एवाचार्योऽपि "अ- छन्तु ते तद्वत्यामी"त्यभिधाय यथा "पुष्करपलाश प्रापो न श्लिप्यन्त एय. मेचिदि पापं कर्म न श्लिप्यत" इत्युपत्रम्य संघद्वामत्यादिकल्याणगुण. विशिष्ट प्रमाविस्थानापास्यधिरादिकाञ्च गतिमुपदिदेश । अतः 'कं यस सं प्रले'ति सुधिशिष्टम्य प्रष्टतस्यैव प्रलगाऽत्राभिधानादयम- याधारः परमात्मा । ननु च 'कवल खं ग्रीति परं ब्रह्माभिहितमिति कथमवगम्यते यस्य हात्याधारतयाऽभिधानं यूपे । यायता के चल खं प्रति प्रसिद्वाकाशलाफिकसयोरेय ब्रह्मादृष्टिधीयत इति प्रति- भाति, 'माम ब्रह्मा' 'मनो प्रोत्यादिवचनसारूप्यात्तत्राह- अत एव च स ब्रह्म ।। १६ ।। यतस्तत्र "यदेव के तदेव समिति सुखविशिष्टस्यैयाकाशस्या- भिधानम्, अत एव 'ख'-शब्दाभिधेयः स आकाशः परं ब्रह्म । पतदुक्त भति, अग्निभिः 'प्राणा बल कं ब्रह्म सं प्रले'त्युक्ते उपकासल' उवाच "विजानाम्यह यत्प्राण ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति । अस्याय- मभिप्रायः, न तावत्माणादिप्रतीकोपासनमग्निभिभिहितम, जन्मजराम- रण्यादिभवभयभीतस्य मुमुतोर्ममोपदेशाय प्रवृत्तस्यात् । अतो बलेवोपास्य. मुपदिष्टम्। तत्र प्रसिद्धःप्राणादिभिस्समानाधिकरणं ब्रह्म निर्दिष्टापु प्राविशिष्टत्यं जर्गाद्वधरणयोगेन घा प्राणशरीरतया प्राणस्य नियन्तृत्वेन घा ब्रह्मण उपपटात इति विज्ञानाम्यहं यत्माणो घनत्युक्तमान, तथा सुसाकाशयोपि ब्रह्मणः शरीरतया तवियाम्यत्वेन विशेषणत्वम् ? उता. न्योन्यव्यवच्छेदकातया निरतिशयानन्दवलस्वरूपसमर्पणपरत्वेन था? तत्र पृथगभूतयाः शरीरतया विशेषणत्ये वैषिकसुराभूताकाशयोर्निया. मकत्वं ब्रह्मणः स्यादिति स्वरूपावर्गातर्न स्यात् । अन्योऽन्यव्यवच्छेदकात्ये अपरिचितानन्दैकस्वरूपत्वं ब्रह्मणः स्यादित्यस्यतरप्रकारनिर्दिधार- १ उपमोशन इति मालम्पर्धाटतपाठोऽपि दृश्यसे न व मुक्तः ।

·प्रथमोऽध्यायः । १६९ विषया " तु वंधन विज्ञानामी"त्यु धान् । उपकोमलम्यममाययं नानन्तोऽनिया "यद्वाय कं तदेव खं पदेव वं तदेव क"मित्यधिरे । प्रल. शामुखरूपत्वमेवारिसिमित्यर्थः । प्रतः माणशरीरतया प्रार्णाशिष्टं यद्ब्रह्म तदेवापारशिवसुखरूपं चेति निमितम् "पाणच हास्मै सदा. काशं चोचुरिति । अतः "कं ब्रह्म रां ग्रहो" त्यत्रापरिच्छिचमुखं प्रह प्रतिपादितमिति परं प्रलंय तर प्रतिम, तदेव पात्रात्याधारसयाऽभि. धीपत रत्पत्याधारः परमात्मा । श्रतोपनिपत्कगत्यभिधानाच' ॥ १७॥ धुतोपनिषत्कम्याधिगतपरमपुरुपयाघात्म्पत्यानुसन्धयतया श्रुत्य- तरपतिपाझमाना चिरादिका गतिया,तामपुनरातिलवयापरमपुरुषमा- प्तिकरीमुपकामलायाठिपुरुषं श्रुतधतेत "पियामि सम्भवन्त्यचिपी- ऽहरहु मापूर्वमाणपत"मित्यारभ्य "चन्द्रमसो विद्यतन्तत्पुरुषोऽमानवः स एनान ग्रह गमयत्येप देवण्यो ग्रनपच एतेन प्रतिपयमाना इमं मान- घमावते नायन्स" म्यन्तेनोपदिशतीत्यतोऽययमविपुरुषः परमात्मा । अनवस्थितेरसम्मवाच नेतरः ॥ १८ ॥ प्रतिविम्यादीनामणि नियमेनानवस्यानादमृतस्यादीनां घ. निरुपाधिकानान्तेष्वसम्भवाव परमात्मन इतररछायादिरतिपुरुषो भषित. मईसि । प्रतिषिम्यस्य तावत्युमपान्तरसविधानायसत्याच नियमेनाय. स्थानसम्भय', नीवस्यापि सन्द्रिपयापारानुगुणस्वाय सर्वेन्द्रियकन्दभूते स्थानपिरोपे तिरिति चतुषि नावस्यानम्, देवतायाश्च "रश्मिभिरयो- ऽस्मिन् प्रतिष्ठित रति रश्मिद्वारणास्थितिवचनादेशान्तरास्थितस्या- पीन्द्रियाधिष्ठानोपपत्तेने चतुष्ययस्यानम् । सर्वपामवेषां निरुपाधिकाऽमृ. सवादयो न संभषन्त्येष । सस्मादचिपुरुषः परमात्मा । अन्तराधिकरणं समाप्तम् । ३ ॥ • घरहसः सूत्रपाठी लिखितपुस्तके । अधिषमभाति मु.पु. पाठो म युक्तः! ३ तामिति पाठः पुस्तजये पितः। '. + २ ·१०० श्रीमान 'स्थानादिव्यपदेशापर "यश्वनुषि तिवित्यादिना प्रति. पाटामानञ्चपि रियतिनियमनादिक परमात्मन प्रति मिदं त्या fuपुरुषस्य परमात्म माधिस इवानों सदेव ममय- प्रयासयाम्य अन्तव्याम्यधिदैयायिलेकादिषु.तद्धर्मव्यपfuntovi देशात् ॥ १९॥ कामा मान्दिनारद यायिनः समासनन्ति-": थि. घ्यान्तिप्ठन पयिया असरी एपिणी न घेट यम्म एपिषी शरीरं य: विधीमतरी यमायया प्रात्माऽन्ताम्यति मन्यन्त fraयुदप्यादियादिचन्द्रनारफाऽऽकाशतमस्सेजस्सु देवतेषु च मवेषु च भूतपु, प्राणवाकचतुःश्रोचमनात्यधिज्ञानरंत:स्यात्मात्मीयेषु च तिष्ठन्ने तत्तदन्तरभूतं तदयेयं तदरीरकं तवामपन्तं फश्विविदिश्य "एय तात्माऽन्तयाम्पम" रत्युपदिश्यते । मान्दिनपाठे तु "यासयपु लोकेषु तिष्ठन् यः मयु देयेयु' यस्सर्येषु यजेम्बि"ति ध पर्यायाः, विज्ञान तिष्ठ"चित्यम्य पोयम्य स्थाने "य सामान तिष्ठ"चिति पाय: "सत प्रात्मान्तयाम्यमृति विशेषः । तत्र संगम्यसे-- झिमयमन्तर्यामी प्रत्यगात्मात परमात्मेति । किं युक्तम् । प्रत्यगात्मेति । फुतः। शापये "द्रष्टा यो ति फरपायत्ततानसायतरेयं द्रष्टुरेखा- नयामित्वापदेया"धान्योऽतोsस्ति दृष्ट"ति दृष्टान्तानिधाचेत्येवं प्रा. प्तेऽभिधीयते- 'अन्ताम्यधिद्वयाधितोकादिषु तदर्मअपदेशात' । अधि. धाधिोकादिपदधिहितेषु पाक्येषु यमायोऽन्तयाम्पपडतपापमा पर- मात्मा नारायणः । काण्वपाठसिद्वेोऽधिदेवादिमागे घाययेभ्यो 'fs. .मा स्यमिदमरियायाहित्यादिः लिपु.जाट, म्यान्य...... घाय्यादिस्यसि मु. पुः पाठःपनुसारेण तु स्थापितः । समामिति मुद्रिगपुस्तके लिणितपुस्तके पाठ सनद पस्पत्यर्थ कण्टाजनीय। ३ येष्यिति पाठान्ताम् । नाम्यधिलोकाक्षिाि दिसाक्षस स्थाने पाठः । ५ वायभ्य इति नास्ति नि..। , ·प्रथमोऽध्यायः । १०१ कान्यधितोकादिति यानि मान्दिनाठे सन्तोति जापनार्थम. घिदेवाधिलोमादिवियुभयोरुपादानम् । तदेवमुभयेपि वाश्येप्यन्त. यामी परमात्मत्यर्थः । कुतः। तदुर्मध्यपदेशात-परमात्मधर्मा ह्ययम् यदेक व मन सर्वलोकसर्वभूमदेवादीदियमयतीति । तथा इद्वालापरन:- 'य इमं च लोकं परं च लोकं संघाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयती". त्युपरम्य तमन्तोमिण प्रीति, सस्य चोत्तरं 'य: एधियां तिष्ठनित्या- ध्यानम् । तदेतत्सवानं लोकान् सर्याणि घ भूतानि सर्याणि च देव. तानि सोनं वेदान् सपोश्च पजानान्त:प्रविश्य सरकारनियमनं सग. परतया सस्यात्मा च सर्थचात्सायसङ्कल्पात पुरुषोत्तमादन्यस्य न सम्भवति । तथा Eि, "अन्तःप्रविष्टः शास्ता बनानां सामा" "तत्सृष्ट्या तदेयानुप्राधियत सदनुपविश्य सच्च त्यचाभव"दित्यादीन्योपनिषदानि यायानि परमात्मन एव सर्वस्य प्रशासितृत्व सर्वस्यात्मत्वमित्यादीनि धदन्ति । तया मुबालोपनिद "ह किञ्चनाय भासीदऽमूलमना. धारमिमाः प्रना: प्रनायन्ते दियो देय एमो नारायणः चतश्च द्रष्टष्य च नारायणः यौनं च श्रोतव्यं च नारायण" इत्यारभ्य "अन्तःशीर निहितो गुहायामन एको नित्यो यस्य एषियी शरीरं यः पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् पं एपिधी न घेट यस्यापः शरीर"मित्यादि “यस्य मृत्युः शरी पो मृत्युमन्तरे सञ्चान् यं मृत्युनं वेद स एव सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपामा दिव्यों देख पका नारायण" रति परस्त्र प्रह्मणः सर्वात्मस्वं सशरीर. पत्य सर्वनियन्तत्वं च प्रतिपादयते । स्वाभाविकं चामृतत्वं परमात्मन एव धर्मः । न च परस्यात्मनः फरणायत्तं द्रष्टुत्वादिकम, अपि तु स्वभा. पत एव सर्यजत्वात्सत्यसङ्कल्पस्वान स्वत एव । तथा च श्रुतिः- "पश्यत्यचतुस्स एणोत्यकर्णः । अपाणिपादो जयनो पहीत"ति । होति मास्ति मु.पु. २ अनाधारा दमा रति पृ.पाट। सरति नाति पु. हुयेऽपि। . स्वमेव पुस्कमेण प्रथद्वितीयपादो पुस्तक पि लः।

·१०२ श्रीभाध्ये ন ৪ ঘনঘায়িতgয়াহিয়া খান স্বাক্ষা अपि तु कपाविसालात्कारस्यासघ कपादिमाताकारः कर्मतिरोहित. स्वाभाविकतानस्य जीवस्य नविकरणसन्मा, परस्य तु स्वस भव । "मान्योऽतो ऽस्ति द्रष्ट"स्येतदपि पर्धधाणेदिताधियन्तुष्टुरन्यो द्रष्टा नास्तीति पति। " एविधी न घेवमामान वदे" त्येवमादि. भिप्रायः पृघिय्यात्मादिनियाभ्यनुपलभ्यमान एव नियमयतीति यत्पू. यमुक्तम् तदेया 'अदृष्टो द्रष्टा ऽश्रुतः श्रोति निगमप्य 'नान्योऽतोsal त्यादिना तस्य नियन्तर्नियन्वन्तरविविध्यते । 'एप त अात्मा' 'मR पामेति च 'त' इति व्यतिरकविभक्तिनिर्दियस्य नीयस्थात्मस्पोपदिश्य- मानो ऽन्तर्यामी न प्रत्यगात्मा र्भावतुमर्हति । न च सालमतराभिलापाच्छारीरश्च ।। २० ।। स्मात, प्रधान, शारीरी, नीषः । स्मात शारीरश्च नान्स मी, असामिलापास-तयारसम्माधितधर्माभिलापात । स्वभावत पय सर्यस्य द्रष्ट्रत्यं सर्थस्य नियन्तत्वं सर्यस्यात्मात्य स्वत पवामृतत्वं धयान सम्भावनागन्धमर्हति । एतदुक्तम्भति, यथा स्मासमवेतनं सर्वज्ञात्वसर्य. नियन्तस्थामत्यादिकं नाईति, सपा जीयोऽप्यतनुमत्यादिति । समी- पाहुणानां परमात्मन्यन्वयः, प्रत्यगात्मनि ध्यतिरेकश्व मूत्रद्वयन दर्शितः। निरपसंच हेत्यन्तरमाह- उभयेऽपि हि भेदेननमधीयते ॥ २१॥ उभये माध्यन्टिनाः काण्वाश्वा उन्तामिया नियाम्पत्वेन बागा. विभिपतनस्सममेनं शारीरमपि सिमन्याधीयते "य पानि निधना. त्पनाऽन्तरो यमात्मा न घेत यस्यात्मा शरीय पात्मानमन्सरी यमर्यात मत प्रात्माऽन्तर्याम्पमृत" इति मान्दिनाः, "यो धिनाने तिष्ठवि. १ सर्वस्य श्रीवास्वमित्यधिः पाठो लिखितः ।

·प्रथमोऽध्यायः त्यादि व कापनाः। परमात्मनियाम्यतया तस्माद्विलवणस्वनेनमधीमा रत्यर्य: । अतोऽन्सयामी प्रत्यगात्मनो शिलवणोऽपहतपाप्मा परमात्मा नारायण रति सिद्धम् ॥ समाप्तमन्ताम्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ विरणमा धामपस्या भरपत्वादिगुणको धमक्तः ॥ २२॥ प्रायणिका अधीयते-"अथ परा यया तदाधिगम्यते यातदश्यामयाशमगोत्रमय मचतुःथोचन्तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्यगतं मुमत्म- न्तव्ययं यदतयोनिम्परिपश्यन्ति धीरा"रति, मोसरातरात परतः पर" रति । तन मन्विधते-किमिधा. दृश्यात्वादिगुणकमतरम प्रसरात पातः परश्च प्रतिपुरुषा,पयोभयत्र पर. मात्मेति । किं प्राप्तम्। प्रतिपुरुषामिति । फुतः । अस्यातरस्या दृष्टी द्रष्टे'स्थायिय न द्रष्ट्रस्यादिश्चतनधर्मविशेष रह श्रूयते । 'अक्षराए परतः पर' इति च सर्वस्माद्विकारात परभूतादत्तरादस्मात्यः क्षेत्रतः समष्टिपुरुषः प्रतिपादनते । एतदुक्तम्भति-रूपादिमत्स्यूलरूपाचेतना- विध्यादिभूतानयं दृश्यत्याटिक प्रतिषिध्यमानं एघिय्यादिसजातीयमू. सरूपावेसनमेोपात्यापति, तन्न प्रधानमेष, सस्मात्परस्वञ्च सर्माष्ट- पुरुषस्यैव प्रसिद्धम, संदधिष्ठितञ्च प्रधानं महदादिविशेषपर्यन्तं विधा- रजातं प्रमूत इति । तत्र दृष्टान्ता उपन्यस्यन्ते- 'ययोर्णनाभिः सुजते रहते च यथा एथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति । यथा मतः पुरुषात्केगलोमानि १ यत्तदप्तीन्द्रियमिति लि.पु. पाठः। कि मायामिति सि.पु. पाठः। . पोर्णमाभिरिति मुद्रिसपुमा पाठो प्राय चमति ।

·99B श्रीभाष्ये तथाऽवरात्सम्भवतीह विख"मिति। प्रती इस्मिन् प्रकरयो प्रधानपुरुषायेव प्रतिपाटोते इत्येवं प्राप्त ऽभिधीयते-- 'अदृश्यत्यादिगुणको धमतिः, अदृश्यत्वादिगुणको ऽतगत्परतः परश्च परमपुरुष एव । कुतः । तदुर्मति:-'यस्सयंजस्सविदित्यादिना सर्वचत्वादिकास्तस्यैव धर्मा उच्यते। तथाहि, 'यया तदरमधिग. म्यत' त्यादिना ऽदृश्यत्यादिगुणक [ मनामभिधाय 'तथाऽरासम्भव तीर विश्व मिति तस्माद्विश्वसम्भववाभिधाय "यस्सर्वजः सर्वयिद यस्य जानमयन्तपः । तस्मादेतद्वत नाम रूपमत्रञ्च जायत"रति- भूतयोने] रतरस्य सर्यजत्वादि प्रतिपादयते । पश्चादतरात्परतः पर ति च प्रश्तमदृश्यत्यादिगुणकं भूतयोन्यताम् सर्वनमेव परत्वेन ध्यपदिश्यते । प्रतडतरात्परतः पर' इत्यतरशब्दः पश्वम्पन्तः प्रकृतम. दृश्यास्यादिगुणकमतरं नाभिधत्ते, तस्य सर्वनस्य विश्वयोनेस्सर्वस्मात्या. स्वेन तस्मादन्यस्य परस्यासम्भयात् । अतोऽत्रातरशब्दो भूतमूल्यमवेतन बते। इतश्च न धानपुरुवा । विशेषणभेव्यपदेशाभ्याच नेतरौ ॥ २३ ॥ विशिष्टि हि प्रकरणं प्रधानात् पुरुषाच्च भूतयोन्यतरम, व्यावर्तवतीत्यर्य:, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपपादनादिभिः। तथा ताभ्या- मस्यावरस्य भेदश्च व्यपदिश्यते 'पतरात्परतः पर' इत्यादिना । तथा हि, “स ब्रह्मविदां मर्गवमातिष्ठामयाय ज्येष्ठ नाय प्राहे"नि - झूम इति लिपु पाता। २ यसवः सर्वविदित्यादिका इति नियुः पाठ। ३ [ ] शखलिसपाटोलि पुटिनः । ४ सूत्रानन्तरम 'तम प्रधानश्या विति लि. पुस्तके अस्ति। ५ प्रधानाच पुग्णाति मु.पु. पाठः ।

·१९५ पसवः पप्रच्छ- मयमाय:। सर्वविद्यापतिष्ठाभूता ग्रहायटा प्रशान्ता । परपिटीय च सर्वधिटा. प्रतिष्ठा । सानिमा सर्वसिदाप्रतिष्ठा विदाध्यतुमायादिगुरुपरम्पर- माहिएमा प्राप्तां जिताम"गौनको ह वै महाशालाहिरसं विधि- -झस्मित् भगयो विजाते सर्पमिदं विजातम्भयतीति अलविदायाः सविटाऽऽथयत्या प्रलवितानेर मर्य विनासम्भव तोति हत्या प्रक्षम्यरूपमनेन एन । "तस्मै स होयाच हे विदो घेदितव्ये रति हम यदलयिती पदन्ति परा पेशापरा "ति ग्रह प्रसुना है विदो दितमे, प्रलयिपये परीक्षापरातरूपे द्वे विनाने उपादेय रत्यर्थः । अत्र परो शास्वतन्यं ज्ञानम् । अपरावं योगजन्यं जानम् । तपासानुपायभूतमपरोसनानम् । सच्च भक्तिरूपापच "यमैयेप सृणुते तेन लभ्य रत्यध विशेष्यमाणत्वात् । तदुपायश्चागमजन्य विद्यकादि- माधनसप्तकानुएवीतं जानम, समेत धेशानुवचनेन मासणा विधिदिन्ति यनेन दानेन तपमा नाफेने"ति श्रुतेः । बाद च भगवान् पगा- "सत्याप्तिहेतुनीनं च फम्मं च महामुने । प्रागमोत्यं विद्यमान द्विधा ज्ञानं शेयत" ति । 'सत्रा ऽपरा सम्वेदो यनुर्घट' इत्यादिना 'धर्मशास्त्राणी'त्यन्तेना ऽऽगमात्यं मलमासात्कारहेतुभूतं पातजानमुक्तम, सादमा सेतिहास- पुराणस्य सधर्मशास्त्रस्य समीमांसम्म धेदस्य ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिहेतुभूतत्यात् । "अथ परा यया तदतामधिगम्यत" इत्युपासना वलसागवारलवणं भक्तिरूपापन ज्ञानमुनाते । 'यत्तद्देश्य मित्यादिना परोतापरोतरूपतान. द्वधिपयस्य परस्य ग्रहण: स्यकपमुच्यते । 'ययोर्णनाभिसजते रहते चेत्यादिना यपालस्वरूपात परस्माद् प्रलपो ऽचरात छत्वा चना. वेतनात्मकमपञ्चम्योत्पशिकता, 'विश्वमिति धरनावाचेतनमावस्य । समेत सभ्य इति मु.पु.। सुधिनामिति चियाठी भात।

·श्रीमाये . तपसा चीयते प्रल suमभिज्ञायते । प्रश्वात्माको मनस्सत्यं लोकाः कर्मसु वामृत” मिति- ग्रसको विश्वोत्पत्तिप्रकार उच्यते । तपसा जानेन, "यस्य जानमय सप"पति वक्ष्यमाणत्वात् । चीयो-उपचीयते, 'बर स्यामिति सङ्कल्परू- पेण ज्ञानेन घल सान्मुखं भवतीत्यर्थः । ततेोऽयमभिजायते', अन्यत इत्यत्रम्, विश्याय भोक्तवर्गस्य भाग्यभूतं भतमममन्यात परस्माद् यसको नापत रत्यर्थः । प्राणमनःप्रभृति व स्वगायधर्गरूपफलप्साधनभू सकर्मपर्यन्तं सवे विकाजातं तस्मादेव जायते । 'यस्सजस्सविदित्या. दिना समुपकरणभूत मान्यसत्यमहुल्पस्वादिकमुक्तम् । सर्पजात्सत्यप्त. इल्यात्यास्मात ब्रह्मणो ऽरादेतत पाझार बल्ल नामहविभक्त भानुभाग्यरूपं च जायते । तदेतत्सत्यमिति परस्य असणी निरुपा- धिकसत्पत्यमुच्यते । मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्य पश्य सानि पैठाया बहुधा सन्ततानि । लान्याचरत नियत सत्यकामा" रति- सायमत्यसङ्कल्पत्यादिकल्याणगुणाकरमतरं पुरुष स्वतस्सत्या कामय मानास्तत्माप्तये फलान्तरेभ्यो निता पजुस्सामाधर्वसु कधिभिः प्टानि वर्णाश्रमोचितानि ताग्निपु पहुधा सन्नतानि कमाण्याच. रतति । 'एप यः पन्था' इत्यारभ्य 'एच यः पुण्यस्मुमतो प्रललाम इत्य न्तेन कार्यानुष्ठानप्रकारं श्रुतितिचोदितेषु कर्मस्व स्तरमधुपीतरेषा मनुष्ठितानामपि निष्फलत्यमयधानुष्ठितस्य चाननुष्ठितसमत्व मभिधाय, "प्रथा होते अदृठा यनरूपा अष्टादशोक्तमय येषु कर्म । पतळेयो येऽभिनन्दन्ति मूठा नरामृत्यू ते पुनरेवापियन्ति" ॥ . सप नित्यमिति लि. पाठ । निष्पनात्यमयथानुष्ठितममत्वमभिधाति लिपु पाठः । घरामयुमिति विपाटो भवति । - ·१७७ प्रथमोऽध्याय इत्यादिना फनाभिसन्धिपशावेन ज्ञानविधुरतया चाst ram पुनरातिमुवा "सपश्यतु ये सुपरसन्नी" स्यादिना पुनरपि फला भिसन्धिरहित जानिनाऽनुष्ठिस फर्म प्रस्तप्राप्त भयतीति प्रराम्य, "परीय लोका" नित्यादिना फेवतमर्मफलेषु विरतस्य योदित कानुएमीत प्रलपाटपापभूत ज्ञानम् जिनाममानय पाचापमदन विधाय, "तदेतत्सस्य यथा सुदीप्तादित्याविना "सोऽरटायर्यान्य विकिरतीह मोम्य"स्यन्तेन पूर्वतस्यानरस्य भूताने परस्य प्रक्षण परमपुरुषम्पानुक्ते स्वरूपगुणे' सह सर्वभूतारात्मतया विश्यशी रस्बेन विश्वरूपाव सम्माद्विरसष्टि च विस्पष्टमभिधाय, "या विस्मविहिर' मित्यादिना तस्पेवातरस्याय्याशतात्परताऽपि पुरुषात्प भूतस्य परम्य ग्रहण परमोन्धि प्रतिष्ठितस्यानधिकातिशयान न्दस्वरूपस्य हृदयगुहायामुपासनप्रकारमुपासनस्य च पाक्तिरूपस्य मुपासीनस्यायिवाधिमाकपूर्वक प्रलप्सम ग्रहानुभयफन चोपविरोप सहतम् । अत एव विशेषणाद्वेरप्यपदेशाच्च नास्मिन् प्रफरणे प्रधानपुरूपी प्रसिपाटौते । भेदथ्यपदेशोऽपि हि ताभ्या परस्य ग्रामणेऽत्र घिटाते- "दिदा हामूर्त पुरुषस माझाभ्यन्तरी हज । प्रमाणो नमनारामा सतरात्परत पर" रत्यादिभि । अतरादय्यासात्परो य सर्माप्टपुरुष , तस्मादपि परभूतोऽदृश्यत्वादि गुणमो ऽतरदाभिहित पामात्लेयर्य । अश्नुत रसि या न पर तीति वा ऽतरम् । सदव्यास्तेऽपि स्यायिकाव्याप्या या महादियात्रा मान्तराभिलापयोग्यतरणाभावाद्वाऽसरस्व कर्यास्तदुपपटाते । रूपोपन्यासाच ॥ २४॥ "तिमंधा धनुषी चन्द्रमया যিম্মাৰ মানা স্বরা। • स्वापारिति लिपु पाद प्रामादिक । . परमभक्तप्ति ति पुपाद । al सव्याकत खत लि पु प्रामादिक ·श्रीमाये वापुः प्राणो हदयं विश्वमस्य पदभ्यां 'एपिषी लेप मर्वभूतान्तरात्मा - सीदृशं रूपं सर्वभशान्तरात्मनः परमात्मन पथ संभति, अतरच परमात्मा ॥ अदृश्यत्यादिगुणकाधिकरण समाप्तम् ॥ ५ ॥ अथ देवाना, पैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् ॥ २५ ॥ धिकरणमा বামনকি দাম লান্ন নম্মবি तमेव नो यूही"ति प्रक्रम्य "यस्स्वेतमेध प्रादेशमात्रमभियिमानमात्मानं घेश्यानरमुपास्त" नि । सत्र मंदेहः-किमयं घेश्यानर प्रात्मा परमात्मे ति शल्यनिर्णय उस नेति । किं प्राप्तम् । पशय निर्णय इति । कुतः 'वश्वानर'-राष्टस्य चतुर्थेषु प्रयोगदर्शनात् । नाउरानी तात-"अयम- श्वानरो येनेदमवं पच्यते यदिदमयते तस्येप घोपी भर्यात मे. स्कायपिधाय शृणोति स योममिष्यन् भवति नैनं पापं रणोतीति । महाभूततृतीय च-"विश्वस्मा अग्नि भुयनाय देघा घेश्वानरं तुमडा. मक्षय"विति । देवतायो -"वेश्यानरस्य सुमती स्याम राजा हि कं भुवनानामभित्री"रिति । परमानि -"तदात्मन्येव हदयेऽग्नी घेश्या. नरे प्रास्यत","स एप पैश्वानरो विश्वरूप प्राणोऽनिरुदयतति च । यापयोपक्रमादिपूपलभ्यमानान्यपि निहानि सर्वे नुगुणतया नेतुं शम्पानि । इत्येवं प्राप्तऽभिधीयते-- 'वेश्यानरस्साधारणशविशेषात्' ५ भाभिषदम्यामिमि मि• पु. पाठो मेय पुतः । समिति लि. पु पाठः। विश्वस्य अग्निमिति लि पु• पाटः। । दृद घेश्यानरेन्द्रस्यादिति लि. पु. पाठः। ५ मिहदय पनि एप्ति नि.. पाठः। ६ नेतुमाश्यानीति ति पु. पाठों विपरीतार्धकः ।

·प्रथमोऽध्यायः । १७९ वैश्वानरः परमात्मा। कुरामाधारणशदयिशपाता विशेष्यत nिfan- पा,साधारणम्य वैश्वानर'-गदम्य परमात्मामाधारधर्मशिष्यमाणत्या. दित्यः सयाहि, चौपमन्ययादयः पञ्चमे महर्षयः समेत्य "कोन यात्मा किं ग्रहो"ति विचार्य"उडालनी हवे भगवन्तोऽयमाणिसम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्यतित हन्ताभ्यागच्छामे" "त्युद्दालकस्य वरवानरामयिजानमः धगम्य तमभ्याजग्मुः, स चोहालक एतान्येश्वानराजिनामभिलत्या. मनश्च सावदित्यं मत्या तान्होवाच "प्रश्वपति भगवन्ता ऽयं के संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमति तं हन्ताभ्यागचामे"ति, ते चोद्दालकपष्ठास्तमश्यपतिमभ्यानमः, सच तान्महर्णन यथाई पृथग. | भ्यच्च॑ 'न मे स्तेन रत्यादिना 'यत्यमाणाधे भगवन्तोऽहममी'त्य. न्तनात्मनो व्रतस्यतया प्रतिपस्योग्यतां ज्ञापपनेय ब्रह्मादिपि प्रतिषिद्ध- परिहरणीयतां विहितकर्मकर्तव्यतां चपजाप्य"यायदेकेफामा त्विजे धनं दास्यामि तावदगभ्यो दास्यामि धसन्त मे] भगवन्त" इत्यवोचत्, ने ध मुमुतो चेरमानरमात्मानं नितासमानासमेवात्मानमस्माकं पूतीत्य. बोचन । तदेवं 'को न प्रात्मा कि प्रोति जीवात्मनामात्मभूतं प्रस जिज्ञासमानेस्तन्जमन्विच्छद्विवश्वानरास्मसकाशमागम्य एच्छयमानो वे वानरात्मा परमात्मेति विजायते, आत्मबलरादाभ्यामुपाम्य पश्चा सर्वत्रात्मखानायदाभ्यां व्यवहाराच्च ब्रह्मराष्दस्याने निर्दिश्यमान वैश्वानरशब्दो प्रोवाभिधत्त इति विज्ञापले । किञ्च, “स सर्वपु लोकेषु मधु भूतेषु सर्वप्यास्मस्थाचति तापीकानूलमानो प्रोतं प्रदूयतेवं हास्य सर्व पाप्मानः प्रदूपन्त इति च यत्यमाणं घेखानरामविज्ञानफलं वैश्वानरात्मानं पर प्रति ज्ञापयति । दतश्च धेरवानरः परमात्मा- - वियतीति नि पु. पाठ। ५ मे-दत पु. पिनाति । भवन्त कति पु० पि पाठ न पुतः। इति मु. पाठ पति पु. पोपि पाठा उपनिदि तुम भत्रति । इपोकस्लेति. ४ प्रतिज्ञापति लि. पु. पाठः मन मुक्तः। पु. प्राडो, गतूपनिति तथा ·१८० बोभाय - - मर्यमाणमनुमान स्थादिति ॥ २६ ॥ युप्रभृति घिसमयपविभागेन येरवानाम्य रूपमिहोपदिश्यते, सध्न श्रुतिस्मृतिपु परमपुरुषरुपता प्रमितम, सदिय सदेवेद मिति 'मयं. माणे प्रत्यभिज्ञापमान घेण्यानरस्य परमपुरुषाये ऽनुमानम् लिमित्यर्थः। 'ria'शटः प्रकारवचनः, रत्यंभूतं रूपं प्रत्यभिज्ञायमानं शानरस्य परमात्माये ऽनुमान स्यात् । श्रुतिस्मृशिपु हि परमपुरुषस्यत्वं रूपं पति- हम, यथा पर्यो- "पग्निमधा पतुपी चन्द्रमा दिश: वाशिताश्व घेदाः । पायुः प्राण हदयं विश्यमस्य पट्भ्यां पपिधी शेष सर्वभूतान्तराम"ति, निरिह युनाफा "सीधे लामोऽग्निरिति घुसः । स्मरन्ति च मुनयः "माधान यय विवा पदन्ति संघे नाभिं चन्द्रसूर्य ध ने। दिश: श्रीने विवि पास सिति च सोचिस्यात्मा सर्वभूतप्रणेते"ति, यस्यानिरास्य व्याधी खं नाभिवरण तितिः । भूपचतुर्दिशः श्री सम्म लोकात्मने नम" इति च । रह च प्रभृतयो वरयानरम्य मान्यवयवानाध्यन्ते । तथाहि, নবনিমিমাথমি: ‘আসানম মহান প্রমময়ি নয় नौ ग्रहोति पृष्टः कैकेय स्तभ्यो वैश्यानरात्मानमुपदिदितुर्विशेषप्रश्नान्य. তানহময়া গ্রানান দিচিলাৰাৰ লৱনাৰমিনি যিয়ার जाताजातांगभुमपा तानेकैकं पप्रच्छ। सत्र 'पमन्यष के स्वमात्मा नमुपास दर्गत पष्टे दिवमेव भगवा राज'चिति तेन चति दिक्षितस्य १ टीमहाममिति सि पु । पति पु. दुपपि पुनः पाठः।

·प्रथमोऽध्यायः। १८१ पूर्गवेवानरामधुदि निवर्तयन्वेवानरस्य 'दीर्मति चोपदिशस्तम्या वैश्वानरांशभताया द्विव'स्मतेना' रति गुणनामधेयं पावित्र्यपत । एवं सत्यपजादिभिरादित्यमायाकाणाऽपविधीनामेकैनिकमामुपास्यमान- सया कवितानां विखरूपः' 'पृथग्यत्मा' 'लो' 'यि: 'प्रतिष्ठत्येक. कगुणनामानि धेश्वानरात्मनश्चतु:माणमन्द्र हसिपादायपयत्यं घोपदिष्टम् । सदेहो मध्यकाय उच्यते । अत एवंभूतामधंस्यादिविशिष्ट परमपुरुषस्यय रूपमिति चैवानरः परमपुरुष एव । पुनरनिर्णयमेवाशश्य परिहरति शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच नेति चेत्, न, तथादृष्ट्यु- पदेशादसम्भवात्पुरुपमपि चैनमधीयते ॥ २७॥ यदुक्तं घेश्वानरः परमात्मेति निश्वीयत रति, सब, शब्दादि- भ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच नाठरस्याप्यनिरिह प्रतीयमानत्वात । शब्दस्ताब धानिमां घेश्यानरशियाप्रकरणे "स एपोऽग्निश्वानर" रति वैश्वानर ममानाधिकरणतया ऽग्निरिति श्रूयते । अस्मिन्प्रकरणे च "हृदयं गाई. पत्त्या मनो ऽन्याहार्यपचन सास्यमाहधनीय" इति वैश्वानरस्य हृदया. दिस्यस्याग्नित्रपकल्पनं क्रियते "तदादुक्तं प्रथममागच्छेतवामीयम स यां प्रघमामाहुतिं जुहुयातां जुहुयात् प्राणाय स्वाहे"त्यादिना प्राणाहुत्याधा रत्वं च वैश्वानरस्यावगम्यते, तथा वैश्वानरस्यास्मिन्पुरुषेऽन्तःमतिष्ठान घासमयिनः समामन्ति "स यो हेतमेवमग्निं वेश्यानां पुरुषविधं पुस्- पेऽन्तःप्रतिष्ठितं बेटे" ति । प्रतोऽग्निरादसामानाधिकरण्याग्निसा- परिकल्पनात्माग्णाहुत्याधारभाधादन्तःप्रतिष्ठामाच वेश्यानरस्य लाठराव. मपि प्रतीयत ति नेकान्ततः परमात्मत्वमिति चेत, तव, तथादृष्टुपदे- शात-पूक्तिस्य लोपयगरीरस्य परस्य ग्रहणो वैश्वानरस्य लाठराग्नि अरोरतया विशिष्टोपासनस्योपदेशात् । अनियवादिहि न केवलो १ कमित्येव पाठः। एमिति पक्रियाविशेषणम्, उपास्यमानम्वेन बतया धितामामादित्यादीनामित्यर्थः। • विशिष्टस्येति लि.पु. ध्यतः पाठः।

·१६२ श्रीभाध्य ताठरः प्रतियादात, अपित जाठराग्निविशिष्टः परमात्मा-कमिदम धगम्पन ति चेत् । असम्भवात्माठरण फेवलम्प बलायरीत्यास গাং বনায়ন মনিহাননানাবি জায়িয় यतया प्रतीयमानोऽग्नियो माटरगरीतया विशिष्टं पाहात्मानमे. याभिदधातीत्य: । यो भगवता- "अहं वेशान भूत्या प्राणिना देहमाश्रितः । प्राणापानमाता पचाम्प पतुर्घिध"मिति । माठरानलशरी भावार्थ: । अतस्तद्विशिष्टस्योपासनमनोपदिश्यते । किंव, पुरुषमपि घेनमधीयते याजसपिन:-"स स्पोनिशानरो प्रत्य- रुप" यति। न हि जाठरस्य केवलस्य पुरुषत्वम्, परमात्मन एव हि निरू. पाधिकं पुरुषत्वम्, पणा महसगीपा पुरुष: 'पुरुप सवेदं समित्यादी । अत एव न देवता भूतं च ॥ २८॥ उभ्य एथ रेसुभ्यो देवताथाश्व तृतीयस्य महाभूतस्यापि न वैवानात्यप्रसङ्गः । साक्षादप्यविरोध जैमिनिः ॥ २६ ॥ মানবাধিয়ানমন্থর ব্যাংলিয়নে ন दिशिष्टस्य परमात्मनो बायकत्वं बध परमात्मन उणयस चोक्तम् ॥ नमिनिस्स्याच.यो पश्वानरराष्टवनशब्दस्यापि परमात्मन एय 'सावा. तु-अव्यवधानेन घाचसत्येन फश्चिढिरोध इति मन्यते । एतदुक्तं भवति, यथा वेवानरराष्टः साधारणोऽपि पामात्मासाधारणधर्मविशेपिसा विश्ोषां नयां नेसत्यादिना गुणेन परमात्मानमेभिवधातीति নিৰীমন, হষমনিয়ন্ত্রনয়নাবিলা অন যুবন যা ज्वलने धर्मले, तस्येश गुणाय निरुपाधिकस्य काहागतस्य परमात्मनि सम्भवादस्मिन् प्रकरणे परमात्मासाधारणधर्मविशेषितः परमात्मानमे- धाभिधत्तं दति। १ परस्यप्तम्भमाठिति लि. पुणटो विशीताकः ।

·प्रथमोऽध्यायः । १८३ दत्याश्मरध्य यावेतमे प्रादेशमात्रमभिधिमानमित्यपरिविवस्य परस्य नसणे युप्रभृतिधिय्यन्तप्रदेशसन्धिन्या मारया परिचिवयं कथमुपपटासे ? तत्रार- अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ ३०॥ उपासकाभिध्याय मादेशमावत्यं परमात्मन प्राचार्य मन्यते, 'योर्मधा ऽऽदित्यश्चतुर्घायु: प्राण प्राकाशा मध्य. काय पापो सम्मिः पत्रिी पादाविति टुप्रभृतिप्रदेशसम्बन्धिन्या मात्रमा परिच्छिनत्वं कृत्वमिदमभिव्याप्तवता विगतमानस्य क्षभिव्य- रेय तर्भिवति । मईप्रभृत्यमयधिशेयः पुरुषविधस्य परस्य प्रलयाः किमर्य- मिति चेत्, तत्राह- अनुस्मृतेषादरिः ।। ३१॥ तोपासनामिति पारिराचा मन्यते । "यावेतमेवं प्रादेश- मात्रमभिधमान मात्मानं घेरवानरमुपास्से स सर्वेषु लोकेषु मर्धषु भूतेषु सर्वेप्यात्मस्यऽवमती"तिग्रसमाप्तये सुपासनमुपदिश्यते । एतमे मिति उकप्रकारेणा पुरुषाफारमित्यर्थः । सर्व लोकेषु सर्धेषु भूतेषु सर्वयात्ममु वर्तमानं यद भाग्यं तदत्ति, सर्वत्र वर्तमानं स्वत स्थानवधिकातिशयानन्दं घलानुभति । यत्तु सर्पः कर्मवश्यरात्मभिः प्रत्येकमनन्यसाधारणमवं भुज्यते, तन्मुमुक्षुभिस्त्याज्यत्वादिह न रहते। यदि परमात्मा वैश्वानरः, कधं तद्युःप्रभृतीनां वेयादित्वोप- देशः, यावता नाठराग्निपरियह एवेतदुपपद्यत इत्याह- सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३२ ॥ रस्य परमात्मन एव घश्वानरस्य यमभृतिधियन्तशरीरस्य HIIताण उपासकाहाहः क्रियमाणायाः प्राणाग्निहोन .पुणधर्मविषयावमिस लि. पु. पाठः। २ पस्त्येतमेवमभिविमानमितिमः पु,यवतमेवमादेप्रमात्रामविमानमिति ५ पाठः।

·१८४ . - श्रीभाष्ये त्यसम्पादनायाऽयमुरप्रभृतीनां बेटियामुपदेश रति मिनिराचार्या मन्यते । तथाहि, परमात्मापातनोधितमेव फलं प्राणाहुत्याग्निहोत्र- म्पत्तिं च दर्शयति श्रुतिरियम-"स यददमऽधिद्वाननिहजुहोति यथा. हारानपान भनि जुहुयात्तादृक् तस्यात अथ य एतदेवं विद्वाना. मिहानं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति तापीकातलमानो प्रोतं प्रदूयतेषं हास्य सः पाप्मानः प्रदूपन्न" इति । ग्रामनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३३॥ एनं परमपुरुषं दामर्धयादिषिशिष्टं घेवानामस्मिन उपासकश- रोरे प्रायाहुत्याधारवाया ऽऽमनन्ति च "तस्य वा एतस्यात्मना वैश्वानरस्य मधय सुतेजा" हत्यादिना अयमर्य:-"यावेतमेवं प्रादेशमा- मभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्मति तोपयशरीरस्य परमा. स्मनो वेश्यानास्योपासन विधाय सर्वेषु लोकेम्वित्यादिना लाप्ति च फलमुपदिश्या ऽस्योपासनस्याङ्गभूतं प्राणाग्निहोत्रं 'तस्य वा एत. स्य'त्यादिनापदिति यः पूर्वमुपास्यतयोपदिष्टो वश्वानरस्तस्यावयषभू. तानन्यादित्यादीन मुजाविश्वरूपादिनामधेशानुपातकशरीरे मधादि- पादान्तेषु सम्पादयन्तीति । 'मूर्धेव सुतेजाः' उपासकस्य मूर्धेत्र परमात्मा- धंभूता दीरित्यर्थः । 'चतुश्विकपः' प्रादित्य इत्यर्थः। प्रायः पृथगामा' घायुरित्यर्थः। 'सन्देहे। बहुलः', उपासकस्य मध्यमाय एव परमात्ममध्य फायभूत आकाय इत्यर्थः । अस्सिाय रयि', अस्य धस्सिरय तदषयता पाप रत्यर्थः। एथियेव मादी', अस्य पादाये तत्पादभूतापीयः) एषमुपासकस्स्यशरीर एव परमात्मानं तोश्यशरी श्वानर सधिहित- मनुसंधाय स्यकोयान्युरोतामहूदयमनयास्यानि प्राणाम्याधारस्य पर. मात्मनो घेश्यानास्य दिहिंगाईपत्त्यान्याहापचनाहयनीयानाग्निहो. १पिटार्माित मु.पु. पाठोप पिपरीमा प्रामादितः । म याग्निोर शुदतीत्येतायन्पु० ० मास्ति। . भूतान युभ्याटियाठीनिमि-पु. पाटः दयातिपादोमित्व तम् । ४ पाठप्ति-दप्ति मु.पु. पाठः।

·प्रथमाध्यायः ।
१८५
चोपकरणभूतान परिकल्प्य प्राणाहुसेरवाग्निहोत्रत्वं परिफन्प्यविधेन
प्राणानिहारण परमात्मानं धेरयानरमाराधदिति-घर एम दिना
मानि रिहंदयं गार्हपत्य' स्यादिनोपदिश्यते । प्रसः परमात्मा पुरुषा
काम पा घेश्यानर रति मिहम ।
ममाप्तं वानराधिकरणाम् ॥६॥
पति श्री मरगयामानुजाचार्यचरणकता शारीरकमीमांसाभाणे
समन्यायस्य प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥

·अथ प्रथमाऽध्याये तृतीयः पादः । অথ অশান্ধিযমন। धुभ्वाद्यायतनं स्वशन्दात् ॥ १ ॥ आयर्वशिक्षा अधीयते- 'यस्मिन्दी पथिवी चान्तरित- मोत मनस्सह प्राणेश्च स । तमेवैक जानय यात्मानमन्या वाचा विमुञ्चधाऽमृतस्पेष सेतु"रिति । सत्र मशय -क्रिमय थिध्यादीनामायतनसेन श्रूयमाणो लीय उत्त परमात्मेति । कि युलर । जीवति । मुक्त । "रा द रनामी सहता यन्त्र नाय स एयोन्तरमरते बहुधा जायमान"दति- पास्मिन शलाके पूर्वयाक्यमस्तुत शुधियानायतन 'यो नि पुनरपि सप्तम्यन्तन परामृश्य लस्य नाझाधारस्वमुत्वा पुनरपि "स एषोऽन्त चाले बहुधा लायमान" इति तस्मा पहुधाजायमानत्वबोच्यते । नाडीसम्बन्धी देवादिरूपेण बहुधाज्ञायमानत्वञ्च नीयस्थय धर्म । अस्मिपि श्लोले पोत मनस्सह प्राणश्च सरित प्राणपञ्चकम्य मनसरवायत्समुन्धमान नीध धर्म एध । एव जीयत्य निरिक्षत मति शुचिमादायतनत्यादिक प्रथाकञ्चिासट्रम यितव्यम्-इत्येव प्राप्ने प्रवस्मरे- 'भ्याटायसन स्थशदात्' । সুশ্রীনামায়ণ অং সল্প। সুন । বো’, হয়না माधारणशदाता"अमृतस्यैप सेतु रिति परस्य प्रमाणामाधारणशष्ट । 1 । . सम्यमिति मासि शीय तिलिपु ।

·प्रथमोऽध्यायः । १८० "तमेवं विद्वानमृत दह भवति नान्यः पन्या अयनाय घियत"इति- सर्वोपनिषत्सु स एवामृतस्थप्राप्तिहेतुः अपते । सिनोलेश्च बन्धना. र्थत्वात्सेतुः, अमृतस्य प्रापक इत्यर्थः । सेतुरिय वा सेनुः । नमादिषु मेहि कलस्य प्रसितम्भमः । संसापर्णवपारभूतम्यामृतस्यैप प्रतिलम्भक इत्यर्थः । आत्मशब्दश्त निरुणाधिक' परस्मिन् ब्रह्माणि मुख्यतः । आमोतीति झात्मा, स्वेतरसमस्तस्य नियन्तृत्वेन व्याप्तिस्तस्यैत्र सम्भ- वति, प्रतस्सोपि तस्यैव शब्दः । “यस्सर्वनस्सवि"दित्यादयश्चापरि. तनाः परस्यैव प्रलपारशब्दाः । नाझाधारत्यं तस्यापि सम्भवति, "सन्ततं शिभिस्तु लम्बयाकोशमविभ"मित्यारभ्य "तस्याश्शिखाया मध्ये परमात्मा ध्यस्थित" इति श्रवणात । 'बहुधा नायमान' इत्यपि पस्मिन् ब्रह्मणि सङ्गच्छते, "ग्रजायमानो बहुधा विजायते तस्य धीराः परिजानन्ति योनि मिति- देवाटीना समाश्रयणीयत्वाय तप्तजातीयरूपमस्यामगुणकर्मसमन्वितः स्वकीय स्वभायमाजहदेव स्वेच्छया पहुधा विजायते पर पुरुष इत्यभि- धानात् । स्मृतिरपि- "अनोऽपि मापात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रति स्वामधिष्ठाय सम्मयाम्यात्ममापये"सि । मनःप्रतिजीवोपकरणाधारत्व च सर्वाधारम्य परस्पेशेषपाते। इतश्व परमपुरुष:- मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच ॥२॥ अयं मुयियादायतमभूतः पुरुषः समारयन्यान्मतरपि पाप्यतपा ध्यपदिश्यते- देतुति म यु.।

·१६८ श्रीभाये । "पदा' पश्यः पश्यते सकावणं कतारमीशं पुरुषं ब्रह्म योनिम् । सदा विद्वान्पुण्यपाप विधूय निरजनः यरमं साम्यमुति ॥ यथा नदारस्यन्द्रमानास्समुद्रे उस्तं गच्छन्ति नामरूप विहाय । सया विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिय"मिति । संसारयन्धादिमुक्ता एवं हि विधूतपुण्यपापा निरजना' नाम. रूपाभ्यां विनिर्मुक्ताश्च । पुण्यपापनिवन्धनाऽचित्संसर्गप्रयुक्त नामरूपमा सवमेव हि संसारः। अतो विधूतपुण्यपार्निरजनैः प्रतिमसहितः परेणा प्रह्मणा परमं साम्यमाप माम्यतया निदियो युधियादायत- नभूतः पुरुषः परं ब्रह्मव। एवं परब्रलासाधारणशब्दादिभिः परमेव ब्रह्मेति प्रसाध्य प्रत्यगात्मासाधारणशब्दाभावाचार्य पर एवेत्णह- नानुमानमऽतच्छन्दात्माणभृञ्च ।। ३ ।। यथा ऽस्मिन् प्रकरणे प्रतिपादकराब्दाभावात् प्रधान न ति पादाम, एवं प्राणभृदपीत्यर्थः । अनुमोक्त दस्य'नुमान' परोक्तं प्रधान मुच्यते, अनुमानममितत्वानुमान मिति धा । 'मतदात-महाधिश- ब्दाभावादित्यर्थः । अपाभावे पदव्ययमित्यध्ययीभावः। १ पर्यो नि पुः पाठः । - उति दिव्यमिति नि पु पाठः। ३ समुद्र प्रतसितमः पु. पाठः। ४ पानिरसना हि मि. पु. पाटः । ५ प्रसालि सि.पु. पाठः। ६ समिति मु.युः मस्ति । मंसि लि. पु. श्रुटिझम । भानुमामिति पु. दुइयर पाटन पुनः। ट ·प्रथमोऽध्यायः । १८९ रतश्चायं न प्रत्यगात्मा। भेदव्यपदेशात् ॥४॥ "समाने पुरुषो निमग्नो उनीशया शोचति मुझमानः । नुष्टं यदा' पश्यत्यन्यमीश- मस्य महिमानमतियोतोक" - स्यादिभिनीवाद्विलक्षणत्यनायं व्यपदिश्यते । अनीशया - भाग्यभूतया प्रकृत्या मुद्यमानरशोचति नोषः । अयं यदा स्वस्मादन्यं मर्वस्य यं प्रीयमाणम', अस्य-ईश्वरस्य महिमानं च निखिलजजियम नरूपं पर्यात, तदा बीतशोको भति । प्रकरणात् ।। ५॥ प्रकरणञ्चेदं परस्य प्रलण इत्य"ऽदृश्यत्यादिगुणको धमरि- त्यत्रय दर्शितम्,' नाहीसम्बन्धमाधाजायमानत्यमनःप्राणाधारस्वश्व प्रकरणविदोडाऽऽशामात्रमत्र पर्यहार्म। स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ६॥ "दुर सुपर्णा सयुजा सखाया समान २ परिषस्वनाते। तयारन्यः पिप्पलं स्वादुत्त्य .अति लि.पु.पाठः। २ मधिमा मोति पु. द्वपि पाठः, न तूपनिषदनुसारी। १ स्वं नामिति लि. पु. पाठः। ४ प्रतिसया-इति तु ति. पु. पाठापभंगा । ५ पिपमासि पुः द्वयेऽपि पाठ, वायुद्धा ६ मति लि. पु। प्रतिपाठिमिति नि:पुः पाठः। 'त्येचप्रकरणयिलेटामामात्रपदा-रति नि. पु. पाह: मामादिक । १ मुपर्ण-घमि लि. पाठः।

·श्रीभाध्ये निश्नबन्यो ऽभिचाकशीति" - दत्येकास्य कर्मफलादनमन्यस्य च कर्मफलमनश्नत एव दीप्यमान- नया शरीरान्तःस्थितिमा प्रतिपादयते । तत्र कर्मफलमनश्नन्दीप्यमान एष सर्वज्ञाऽमृतसेतुः सर्वात्मा युभ्यामायतनं भवितुमर्हति, न पुनः फर्मफलमद शोवन्प्रत्यगात्मा । अतो गुभ्यामायतनं परमात्मेति सिद्धम् ॥ युभ्वादाधिकरणं समाप्तम् ॥ १॥ अध भूमाधिकरणम् ॥ ३॥ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ।। ७ ।। ददमामन्ति च्छन्दोगा: "यत्र मान्यत्पश्यति नान्यच्छृणाति नान्यद्विलानाति स भूमा ऽथ यनान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणात्यन्यदिनानाति सदल्प"मिति । अनार्य भूम'-शब्दो भाम्प्रत्ययान्तो व्युत्पादाते, तथा हि, पृथ्वादिषु बहुशब्दः पठाते, ततः "पृथ्वादिभ्य इममिति रमनिध. प्रत्यये ते "यहोलापा भू च बहोरिति मतिमत्यपयोर्विकार भूति भति । भूमा-बहुत्यमित्यर्थः । अत्र चाय पहुशम्दो पल्पशवी, न संख्यावाची,"पत्रान्यत पश्यति'सदल्प"मित्यल्पप्रतियोगियधयणाला अल्प. शब्द निर्दिष्टधर्मिप्रतियोगितिपादनपात्यादेव धर्मिपरक निश्चीयर्स, न धर्ममानपरः । तदेव भूमेति यिपुन रत्यर्थः । वैपुल्यविशेष्यवेधा- स्मेत्यवगतः, "तरति शोकमामयि"दिति प्रक्रम्य भूविज्ञानमुपदिश्य 'प्रात्मधे सर्पमिति तवापसंहाराह । अब मंशय्यते-किमयं ममगु. याचिका मत्यमात्मात परमात्मेति । कि युक्तम् । गास्मेति। फुः । 'शुतं होघ मे भगवदृयेभ्यस्तरति योकमात्मविदिस्यात्मजिज्ञासयोपमे. दुषे नारदाय नामादिमाणपर्यन्त पूशस्यतापदिष्टेषु 'पस्ति भगया .वो भीति wि.पु. पाठः । पार्शमति पाठातामा जमु.पु. पाटा। .alagSET A sta -मायोजित। - ·प्रमाणप्राय: । १९१ "यामात्र - नामो अम्ति भगा वादा भूय' रम्यादयः प्रश्नाः, मावो भूमो, मनी पाय हावी भूष" इत्यादीनि च प्रतियधनानि प्राणात प्राचीनेषु दृश्यन्ते, प्राणे तु न पश्याम: । अतः प्रायान्त एया. यमात्मोपदेश ति प्रतीयते । तेनेह प्रायशदा दृष्टः प्राणमचारी प्रत्यगात्मे, न वायुयिशेरमात्रम् | ram r far प्राण मातत्याद. याच प्राणस्य चेतनतामयामन्ति 'पिता मायदत्यादिना समायण पितृप्रभृतियूपमझारिणि हिसायनिमित्तापनाशप्रचनात, तेवप्र विग- समायोध्यत्यन्तोपमर्द मारिणय युपोशाभाययचनान हिमायोग्यश्चेतन एव प्राणगदनिदिन्ट। अपायो म्यावरेष्वपि चेतनेपूपमभावाभावयो. हिमालदभावदर्शनादय हिसायोग्यतया निर्दिष्टः प्राण प्रत्यगात्मेति निश्चीयते। अत सय चारनाभिदृष्टान्तामुपन्याप्सन प्राणशद्धनिर्टिष्टः पा रति न मिलय्यम, परम्य हिपाप्रमहाभायात् । नीवादितरस्य तहभाग्यभोगीपकरणभूनम्य कात्मप्याचिनुस्तुनो नोगायत्तस्थितिवन प्रत्य गात्मन्ये शारनाभिदृष्टान्तापपरवा अयमेव च 'प्राण' शब्दनिर्दिष्टाभूमा, अस्ति भगव' माणाद भूय' इति प्रश्न त्या दोशय प्राणाद् भूय' रति प्रतिवचनम्य वाभाया,ममगदनास पाक् प्राणप्रकरणस्यायिच्छेदात । किन्च, पाणदिनाऽतिपादित्यमुस्वा, तमेध एवं तु या अतिवदतीति प्रत्यभिजाण, 'यम्मत्पनातियदतीति तस्य मायघदन प्राणापासमानत योपदिश्य, उपादेयस्य सत्यपदनस्य शेपितया पूर्व निर्दिष्टप्राणयाथात्म्य. घिनान यदा वे विज्ञानात्यय मत्य घटती त्युपदिश्य, तत्सिद्धार्थ च मन- मश्रामिष्टायमानुपदिश्य, तद्वारम्भाय च प्राप्यभूतमाणशनिर्दिष्टमत्य गात्मम्य रूपम्य मुखरूपताजानमुपदिश्य तम्य च सुखाय विपुलता भूमा स्य शिशजनामिाध्य' इत्युपदिश्यते, मदेव प्रत्यगात्मन एकाधिमाधियुक्त रूप विपुनसुमित्युपदिष्टमितितरसि शोकमामयिदित्युपक्रमाधिरोधश्च। . दिग्यत पति पु पाठ । २ पति दिपु पाट । या नाम्त नि .

·श्रीमाध्ये - प्रती भूमगुणविशिष्टः प्रत्यगात्मा । यत एवं भूमगुणधिशिष्टः, अत एart. 'ह'मयं प्रत्यगात्मनि 'अहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादित्यारभ्य 'प्रहमेवेदं समिति प्रत्यगात्मनो वैभवमुपदिति । एवं प्रत्यगात्मत्वे निश्धिने मति तनुगुयतया वाक्यशेयो नेतय इत्येवं माप्तऽभिधीयते- 'भूमा संप्रसादादयुपदेशात', भूमगुधिशिष्ठो न प्रत्यगात्माऽपि तु परमात्मा । कुतः । संग. सादादयुपदेशात् । सप्रसाद:-प्रत्यगात्मा, “ए मंप्रसाशास्माच्छरी. सत्समुत्याय परं ज्योतिरूपसम्पदा स्वेन रूपेशाभिनिष्प शत" इत्युप. निपत्ममिः । संसादात् प्रत्यगात्मनोऽधितया भूमविशिष्टम्य सत्य. शब्दाभिधेयस्योपदेशादित्यर्थः । सत्यशब्दाभिधेयं च परं ब्रह्म । एतदुक्त भवति, पया नामादिपु पायापर्यन्त पर्वपूर्वाधिकलयास रोत्तराभिधानात्पर्धेभ्य उत्तरपामार्थान्तात्वन्, एव प्राणशनि. दिष्टात्मत्यगात्मनो ऽधिकतया निर्दिष्टस्सत्यशब्दाभिधेयस्तस्मा दर्थ- न्तरभूत एव। सत्यशदनिर्टिष्ट एव भूमेति सत्यारव्यं परं प्रदेव भूमे. त्युपदिश्यत इति । तदाह तिकार:-"भूमा त्यति भूमा ब्रह्म, नामादिपाम्पाया ऽऽत्मन अर्ध्वमस्यापदेश"दिति। प्राणशब्दनिरि. दधिकतथा सत्यस्योपदेशः कथमयगम्यत इति चेत्, "सधा पप एवं पश्यने मन्यान एवं विजामतिवादी भवतीति प्राणधितो लिया. दिल्वमुतवा "एप तु वा अनियति यः सत्येनातिपदतीति सत्य. धेदित्वेनातिनादिनं 'तु'शष्टेम पूर्वमादतिवादिनी व्यापयति । प्रत • अंत स्वस्यस्य स्थाने यत स्थग-दति लि.पु । - सप्रमाद रति अत्राधिकं भवति मु.पु.। ३ विकतति सि.पु. पाठः । मिधेसस्तस्मादिति लि. पु. पाठः। ५ असिवाटिय मुत्येत्ययमष्टः गाठो मि. पुः ।

·प्रथमोऽध्याय:। एघ एप तु वा अतियवतीत्यर प्राणातिवादिनो न प्रभिन्ना । तोऽस्या- तिवादिस्वनिमित्तं सत्यं पूतियादित्यनिमिशात्माणाधिसमिति विज्ञा. यते। ननु च प्राणवैदिन एव सत्यवदनमहत्व नोपदिष्टम्, प्राणप्रकरणा- विच्छेद इत्युक्तम्, नेतयुक्तम् । 'तु'शन्न हतियादोधान्यः प्रतीयते, न सस्येवातियाटिमः सत्यनवनायिशिष्टतामानम्, । 'एष तु या अग्नि होत्री यः सत्यं वदती' स्यादिग्निहोत्र्यन्तरामतीतः प्रतीतस्यैवाग्नि' होत्रियः सत्यपदनाइविधानमिति शिष्टा गतिराश्रीयते । अत्र त्यतिघा. अन्तरनिमित्तं सत्यशष्टाभिधेयं परं ब्रल प्रतीयते । सत्यशष्टश्च "सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रलं"त्यादिषु परस्मिन् ग्रणि प्रयुक्तः । अतस्तनिष्ठ स्यातिदिनः पूर्वस्मादधिमत्यं सम्भवतीति घाश्य स्वरससिद्धमन्यत्वं न याधिसभ्यम् । प्रतियादित्य हि यस्त्वन्तरात्पुरुषार्यतया ऽतिकान्तस्यो. पास्मयस्तुमादित्यम् । नामायाशापर्यन्तोपास्यबस्त्यतिमान्तस्योपास्य. प्राणशब्दनिर्द्धिष्टप्रत्यगात्मवादिस्थात्माणविदो ऽतिवादित्यम्, तस्यापि सातिरायपुरुषार्थत्वानितिशयपुरुपायेतोपास्यपरब्रह्मवादिन एव साता दतियादिमिमि एप तुधा अलिपति यस्सत्येनातियवती'त्युक्तम् । सत्येनेतीत्यंभूतलक्षणे तृतीया, सत्येन परेण ग्रह्मयोपास्येनापतितो योतिपटमीयर्थः । अत एवं शिष्यः प्रार्थयते "सोऽहं भगमः सत्ये. नातिवदानी"ति,प्राचार्यश्च"सत्यं त्वेग विनितासितव्य" मित्याह । "पात्मनः प्राण"इति च प्रायशदनिर्दिष्टभ्यात्मन उत्पत्तिस्यते । अतः ‘নানি মনমামগ্ৰি'বিনি সন্ধান কামা মালনিছারুন दति गम्यते । यताकमस्ति भगवः प्राणादृय इति प्रश्नभ्याऽऽTara ५ 'पदिष्टतः इति लि पु. प्रम। ० नेतयुक्तमिति लि. पु चुटिसम । मात्र-सिनि.पु. भंशः। । सत्यति लि. ५ बदामीति लि. पु. पाठ.। पक्रान्त पात्मनो पाति मि. पु. पाठी न युक्तः । - - पु.

·१८४ नीमध्ये पाणादय इति प्रतिवचनस्य चादर्शनात्मकान्त आत्मोपदेशः प्राणापदेश- पर्यप्रसानी गम्यत इति, जदयुतम, न हि प्रश्नपत्तियवनाभ्यामेयार्थी न्तरत्वं गम्यते, प्रमाणान्तरेणापि तत्सम्भशात् । उक्तं च प्रमाणान्ताम् । अस्ति भगधः प्राणाद भूय इत्यब्बत इयमभिप्राय: नामाद्विप्वाशाय. यन्तेवरात्तरपूर्वादप्टेप तत्तदिन प्राचार्य यातिवादित्य' नोक्तम्, मायागदनिर्दिष्ट सत्यगात्मयाय त्म्य दिनस्तु पुरुषार्थभूयस्त्वातिगयं मन्या नेन "मघा एप पश्यन्तम्मन्यान एव विज्ञानतियादी भवती"त्य. तिकान्तवस्तुवादि यमुक्तम् । अतो ग्रामोपदेशः समाप्त इति मत्वा शिष्यो न पच्छ । प्राचार्यस्त्विमपि मातिशयं मत्वा नितिशयपुरुषा. धंभूतं सत्यशद्धाभिधेयं परं ब्रह्म "एप तु वा अतिप्रति यस्सत्येनाति घदतीति स्वयमेवोपचितेप । शिष्योऽपि परमपुरुषार्यरूपे परस्मिन् ब्रह्मण्यत्तिप्त तत्स्वरूपतदुपासन यायाम्पबुभुत्सया सोऽहं भगवस्स. स्येनातिवदानी ति प्रार्थयामास । ततो ग्रहलसाताकारनिमितातिवादि- स्वसिद्ध बलसातात्कारोपायभूतं बलोपासन सत्यं त्येव धिमिजासि- तध्यमित्युपदिश्य, तदुपायभूत ब्रलमनम"मतिस्त्वत्र विजिनामितव्य"त्यु. पदिश्य, श्रवणप्रतिष्ठायेत्यामननाय मननोपदेशेन वामसिहं मत्वा वयोोपायभूता ब्रह्माणि श्रद्वा हा त्वेश विजितामितव्ये"त्युपदिश्य, तदु. पायभूतां च विष्ठां"निष्ठा त्येश विजिशासितो"त्युपदिश्य, तदुपायभूत तदुदरोगभूत प्रयनरूपां तिमपि “तिस्त्वेष विजिजासितव्य" स्युप- दिश्य, श्रवणायपक्रमरूपतिमिद्ये प्राप्यभूतस्य सत्यशम्दाभिहितस्य. प्रह्मणः सुवरूपता ज्ञातयोत "सुख स्पेशविजितासितव्य' मित्युपदिश्य, ५ अस्ति भावः पायाभुष इति मनस्या वा प्राणाभूय इति प्रश्नस्याटा बाघ प्राणभूय ति मतियचनस्यादर्शनादिति लि. यु. विमष्टा पार। • इत्यत्र एच्छत प्रति लि•मु पाठो नेय युक्त। पशब्दो नास्ति लिपु । ५ गाडिम्ये इत्ययभयः चि पुः। ५ धातिवादति लिपु। तस्य तदुपासमिति व्यस्साठी नि प्रामाटिका भूति नामि मु.।

·प्रथमोऽधायः। पर निरतिशयविपुलमेश मुर्ग परमपुरुषार्यकपं भवतीति तय ग्रह्मणाः सुपा रूपम्य नितिगविपुनना जातति "भूमा त्वेन विजितामित"रत्यु. पदिश्य, नितिगविपुलमुपक्षपम्य वलो लवमिदमुच्यते "यत्र ना. न्यापश्यति नान्यच्छृगोति नान्यदुिन्नानाति म भमेति । अयमय:-अन. | এথিক্সানিয়ানুবই suান মনাযন্নিবি ন অয়নমুন विता, क्षयरूपतद्विभूत्यन्तर्गतत्वान्च कृत्यम्य सम्नुजातम्य। अत ऐश्व. यापरपायविभूतिगुणविशिष्ट निरतिशयप्ररूप ग्रहलाऽनुभयंस्ततिरि. कम्य वातुनोऽभाधादेव किमप्यन्य व पर्यात,अनुभाव्यम्य मयस्य मुपपत्या. देश दुःपंच न पश्यति । तदेय हि मुग्यम्, यदनुभयमानं पुष्पानुकूनं भवति । ननु चेदमेष लगद् ब्रह्मणोऽन्यतयाऽनुभूयमान दुःपरूपं परिमितसुधरूपं च भयकामय ग्रह्मविभूतित्वेन तदात्म मतया अनुभूयमानं सुखरूपमेय भमेत् । उद्यते-कर्मघश्यानां क्षेत्रज्ञानां ब्रह्मणो ऽन्यत्वेनानुभयमानं हवं नगत्तत्तत्कमानुरूपं दुःखं च परिमितसं च भवति । अता ब्रह्मणोऽन्य. तया परिमितमुखत्वेन दुःखत्वेन व नगदनुभयस्य फर्मनिमित्तत्वात क- मरूपाविद्यानिमतम्य सदेव नगट् विभूतिगुणविशिष्टवलानुभवान्तर्गत मुग्नमेव भति, यथा पित्तोपहतेन पीयमानं पयः पित्ततारतम्येनाल्पसुखं विपरीतं च भनि । तदेव पयः पित्तानुपहतस्य मुखायैव भवति । ययेय राजपुत्रम्य पितुर्लोलापकरणमतदात्येना'नुमन्धीयमानं प्रियतमनुपगतं तयात्यानुसन्धाने प्रियतमं भवति, तथा निरतिशयानन्दस्वरूपस्य तत्वको उनघधिकातिशयासवीपकल्याणगुणाकरस्य लीलापकरयां तदात्मकं चानु. मन्धीयमानं सवातिशयमीतये भवत्येव । प्रतो नगदेश्वर्याशिष्टम. नयोधकातिशयमुखरूयं ग्रहानुभवस्वतान्यत् किमपि न पश्यति,' दुःखं धन पश्यति । एतदेयोपशादर्यात धास्यशेषः "स छा एप एवं पश्य .एन-मि. लि.पु. पाठः। प्रयत्नानुभूयमानम् अन्यतयतिम..आधिकं भवतिन युक्रम । , करसमेव सहायति नि.पु. प्रामादिकम् । ४ किमपि नातोप्ति वि.पु.।

·१E श्रीभाध्ये मन्यान एवं विमानधात्मरतिरात्मझीह ग्राममिथुन प्रात्मानन्दः म' स्वाइ भर्याप्त समय मषु साधु कामचारी भर्यात अथ ये ऽन्यथा ऽतो विदुरन्यराजानते तथ्यलोका भयन्ति तेषां सर्वेषु लोकेय कामवारों भवतीति । स्याटप्रकर्मयश्यः । अन्यमान: कर्मघरया: । मया, "न परयो मृत्यं पश्यति न रोग नास दुःवताम् । मयं च पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्यश"इति च । निरतिशयमुपपत्वं च ब्राह्मण 'आनन्नमयोऽभ्यासादित्यत्र प्रप. श्चितम् । अतः माणशनिर्दिष्टात्मत्यगात्मनोऽन्ताभूतस्य सत्यश- वाभिधेयस्य ग्रहणो भूमेत्युपदेशावमा परं ब्रल । धोपपत्तेश्य ॥८॥ अभ्य भूमो ये धर्मा पाम्बायन्ते तऽपि परस्मिनधोपपटान्ते । 'एसवमृतमिति स्थाभाविकममृतस्वम 'स्ये महिनी'त्यनन्याधारत्यं स एथाम्सादिम्यादि 'म एघेदं सर्वमिति सर्वात्मकत्वम् 'प्रात्मनः प्राण' रत्यादि प्राणप्रभृतिसर्यस्योत्पादकत्यमित्यादयो हि धमाः परमात्मन एष । याय'उपमेषाधस्तादित्यादिना मर्यात्मकत्यमुपविष्टम, सदूम- विशिष्ट प्य ग्रह्मण पहेणोपामन'मुपदिश्यते, "अथाऽतो हाराश" इत्ययहोपदेशपरमात । अहमियम्य प्रत्यगात्मनोऽपि छात्मा परमा. ल्मेत्यन्तयामिनालणादियुक्तम् । अतः प्रत्यगर्थस्य परमात्मपर्यवसानाद- उहंशोपि परमात्मपर्यवसायीति प्रत्यगात्मशरीरकत्वेन परमात्मानु. मन्धानार्थी उपमहंगोपदेगः । परमात्मनः मशरोरतया समित्यात प्रत्यगात्मनोऽध्यात्मा परमात्मा । तदेव "अधात अात्मादेश" इत्या. ९ मवानरूपं हि-दति नि पु । सति नास्ति चि.पु । हिमोत्यारभ्यानम्याधारोमप्ति लिपु पाठः । ४ सालमसमिति लि.पु.पाठः। ५ प्रलपासमिति नि.पु. पाठः। सहमिति लिए. पाठः ।

·प्रथमाध्यायः। १० दिना "ऽऽस्मे बेई मर्य"मित्यन्तनोव्यते । एतदया पपादयितु प्रत्यगात्मनो ऽस्यात्मभूतात्परमात्मनः मगस्योत्पत्तिहव्यते "तम्य ह या एतस्येय पश्यत पमन्यानम्येय घिजानत पात्मनः प्राण पात्मनः श्राफाश" रत्यादिनापास कस्यान्तयामितयाम्यितात्परमात्मनः सम्योत्पत्तिरित त्यर्थः । अतः परमात्मनः प्रत्यगात्मगरीरकत्वज्ञानप्रतिष्ठार्थमहंयहोपा. सन फर्सम्यम् । तस्मादविशिष्टः परमात्मेति मिहम् ॥ भूमाधिकरणं समाप्तम् ॥ २ ॥ प्रचाराधिकरयाम् ॥ अक्षरमम्यरान्तधृतेः ॥६॥ घालमपिनो गार्गीप्रश्ने' समामन्ति-"स होवाचैतद्वै तदर गार्गि मानणा अभिवदन्त्यऽन्यूलपन एयदस्यमदीर्घमलोहितमहमच्छा. य"मित्यादि । तर मशप:-क्रिमेतदतर प्रधानम, लोया था, उस परमा- स्मेति । कि युक्तम् । प्रधानमिति । कुतः । "प्रतरात्परत. पर" त्यादि. प्यतरशदम्य प्रधान प्रयोगदर्शना, दस्यूलत्यादीना च तत्र समन्ययात् । "पया तदतामधिगम्यत" इत्यादिपु परस्मित्रप्यताम्दो दृश्यत रति चेब, प्रमाणान्तरम सिद्धथुतिप्रसिद्धयोः प्रमाणान्तरपसिद्धस्य प्रथमातीतः, प्रतीतपरिग्रहे विरोधाभावात् । क्षित, "यदूध्ये गार्गि दियो यदयाक्' पृषिथ्या" रत्यारभ्य मर्यस्य कालत्रितपतिन. फारणभूताकाशाधारत्ये प्रतिपादिते "कस्मिन् नुखल्याकाश ओतश्च प्रातर"त्याफाशस्यापि कारण तदाधारभूत सिमिति पृष्ट प्रत्युच्यमानमतर अधिकारकारण तया तदाधारभूत प्रमाणान्तापसिद्ध प्रधान मति प्रतीयते । प्रतो ऽतर प्रधानम् । इति प्राप्ले-उच्यते- तदेयमिति लिपु । २ गार्गिप्रामपति पुति पाठ । ति नास्ति लिपु । ४ पाति म पु पाठ' प्राय सयंत्र । लिपु पर प्रयास । पति मास्ति नि पु। E प्रतीति नास्ति नि पु । S 'सारभूत मिमिलि म पु ।

·श्रीमाये - 'अतरमायरान्तकृतः' प्रतरं परं ग्रहल। कुतः । सम्परान्तकृतः, अम्बरम्य-ग्राफाशस्य अन्तः पारमसम प्रयासमभ्यरातः, तस्य तः। तदाधारयाsप्यावरस्याप शादिति पाधत् । अयमय:-"कस्मिन खन्याशाय श्रोतश्च प्रातर"त्यत्रा. काशशब्दनिर्दिष्ट न वायुमदम्यरम, अपि सुतत्यारभूतमव्यासतम, अलम्स. स्याश्यास्तस्याप्याधारत्वेनाध्यमानमवरं माध्यात्त भवितुमहतीति मन्या काश शब्दनिर्दिष्ट न घायुमानिति कथमयगम्पते ? उच्यते, "पदूर्ध्व गार्मि दियो पदयाफ पूधिय्या यदन्त दयावापियो इमे यदतं च भवन भविष्य जायाधतने प्राशाय एघ तदोत च प्रेत "त्यु काल्यवर्तिना विका. रजातम्याधारतया निर्दिष्ट प्राफाशी न घायुमदाफाशी भवितुमर्हति, सम्यायि विकारान्तर्गतत्वात् । प्रतो ऽरामाशशनिर्दिष्ट भूतमूत्ममिति प्रत्तीयसे । सतस्तस्यापि भूतमूत्मस्याधारभूत किमिति ए करते “कस्मिन' खन्याकाश तरच सरगति । अतस्सदाचारया निर्दिश्यमानमवर न प्रधान भवितुमर्हति । या श्रुतिप्रसिद्वात प्रमाणान्तामसिद्ध प्रथम प्रतीयत ति, तच, अत्तरशन्दम्यावशत्या स्वार्थेतिपादने प्रमाणा. सरानपेतणार । सम्बन्धपणदशायामऽर्थस्वरूप येन प्रमाणेनावगम्यते, न तत्मतिपादनदयायामपेयीयम् । गव तहताशब्दनिर्दिष्टो जोशेऽस्तु, तस्य भूतमूत्मपर्यन्तस्य ऋत्यस्याविद्वस्तुन अाधारत्वोपपत्तेः, अस्यलत्याप्रमानविशेषणोपप तेश्च । "अध्यक्तमयर लीयते" "यायत शरीरम, यस्थातर शरोम'' "तास्माणि भूतानि कूटस्योऽतर उच्यत" इत्यादिपु प्रत्यगात्मन्यम्यवर. शब्दप्रयोगदर्शनादित्यत्रोत्ताम्- सा च प्रशासनात् ॥ १० ॥ ५ प्रयोगिति पुन पुस्त स्तुयेपि । समरति नास्ति नि पु। ३ एच्छते-रति नि । ४ स्मिधु इति म पु पाठ ।

·प्रथमोऽध्यायः । १८ मा चाम्बरान्ततिरस्यामरस्य प्रशासनादेव भवतीत्युपदिश्यते, "पतम्य या पतरस्य प्रशामने गार्गि मोचन्द्रममा विकृती निष्ठा एतस्य वा अतरस्य प्रयामने गागि न्यायायियो विकृत तिष्ठत पतस्य या अतरम्य प्रशामने गार्गि निर्मग मुहूती अहोरात्राएपनुमामा मासा एतत्रः संवत्सा इति वितासिष्ठन्तो"त्यादिना प्रशमनं प्रशष्टं शाम. नम् । न घेदृशं स्वगामनाधीन सयंघस्तुधिधरणं घमुक्ताभयायस्यम्यापि प्रत्यगात्मनः सम्भवति । अतः पुस्पोत्तम एम प्रशामित्रतरम् । अन्यभावव्याहत्तेश्च ॥ ११ ॥ अन्यभार:-अन्यत्य, प्रधानादिभाषः । अस्यानरम्य' परमपुरुपाद- न्यत्वं बायोपेण ध्यायत्यंते "तद्वा एतदतरं गार्य ऽदृष्टं द्रष्ट्र ऽश्रतं श्रोत्र असतं मन्ऽविजातं विज्ञान नान्यदतेऽस्ति द्रष्टु नान्यदतोऽस्ति. श्रोत नान्यदतोऽसि मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विनावेतस्मिन' सल्व. तर गायफाग ग्रोतश्च प्रासरचे"ति । अत्र दृष्टम्यश्रोतृत्यायु पदे- शादस्यातरस्याचेतनभूतप्रधानभायो घ्यावय॑ते, सरदृष्टस्यैव ससस्स. धस्य दृष्तृत्त्वामुपदेशात प्रत्यगात्मभायो व्यावय॑ते । अत इयमन्य- भायमात्तिरस्यावरस्य परमपुरुपता द्रठति । एवं या अन्यभा- षयात्तिः, अन्यस्य सदाव्यातिरन्यभायध्यात्तिः । यचैतदचर. मन्येरदृष्टं सदन्येषां दृष्ट व मत स्वय्यतिरिक्तस्य समस्तस्याधारभूतम्, एसमनैनादृष्टमेतस्य द्रष्ट च सदेतत्याधारभूतमन्य नास्तीति घटन 'नान्य. दतोऽस्मि दृष्टि'त्यादिवाश्यशेषो ऽयस्य सदावं व्यावर्तयनऽस्यातास्य प्रधानभा प्रत्यगात्मभावं च प्रतिषेधति । किं च, एतस्य वा अतरस्य १ माछा पति नास्ति पुः तु पि । शामन म्ययाममाधानति मु.पु. पाटः। ३ पास्यापोति ति: पुः पाठः। बे-मु.पुः पाठः। ५ तस्मिन-इति नि.' पाठः । . 'चिसोति-दति ति पुः पाठः।

·२०० श्रीभाग्य प्रशासने गार्गि व मनुष्याप्रशंसन्ति यजमानं देशा दर्यो पिस उन्यायत" इति श्रोत स्मातंश्व पागवानोमादिक मचे कर्म यस्पाजया मयत सदतरं परनानभूतः पुरुषोत्तम एलि विनायते । अपि च, "यो या एसदतरं गायऽविदित्वाऽस्मिल लाके मुहोति यसते तपस्तप्पने पनि यसहसाएयतयदेवास्य सह भाति यो वा एसदतरं गार्थ वि. विस्या'sस्माल्लोकात प्रति म रुपणेाऽरा य एतदरंगागि धिविस्वाऽ. स्माल्लोकात्मेति म मान" रति यदज्ञानासंसारमाप्तिः, यनज्ञाना. ब्वामृतस्याप्ति,सदतर पर प्रति सिद्धम् ॥ प्राधिकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ तिमाधिकायम ४ । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः॥ १२ ॥ पाययिकाः सत्यकाममश्नेऽधीयते-'या पुनरन्त्रिमाणे- मित्यतेनेघातरण परं पुरुषमभिध्यायोत स सेसि सूर्य सभ्यतः यथा पादोदरस्वधा निर्मुच्यत एवं धधै म पापना धिनिर्मुस स साम. भिस्वीयते अक्षता स एतस्मान्जीवधनात्परस्परं पुरिशयं पुरुषमीवत, इति । अत्र यायतीततिशब्दाघेकधिषयो', ध्यानफलत्वादीवणस्य' 'यधातुरस्मिन लोके युरूप' इति न्यायेन ध्यानविषयस्येव प्राप्यत्वात, पर पुरुषमित्युभयन्न कर्मभूतस्यार्थस्य प्रत्यभिज्ञानाच । तत्र संशय्यते- किमि परं पुरुषमिति निर्दिष्टो जीयसमष्टिरूपाण्डाधिपति श्वतुर्मुरा अत सर्वेश्वरः पुरुषोतम दति। कि युक्तम् । साटिन रति । कुतः । “स यो हवे तद् भगवन्मनुव्येषु पाथणान्समावरमभिध्यायीस कतम वाघ स तेन लोकं जयतीति प्रकम्येकमा मणसमुपासीनस्य १ अदप्त पति नि. पु.। २ मनुष्यानिति पय चित । 1 परस्याजाणवतते-दसि लि. पुः पादः। चिदिवस मु.पु. प्रप पाठः। ५ पमिति नास्ति नि पुः। ६ विमात्रेणामिायनेनेति द्वऽपि ७ मनो विवेकधिषपाविति लि. पु. पाठः। . सेन्ट्राधिपति लि. पु पाठ ।

·प्रथमाऽधायः॥ मनुष्य नो कपाप्तिमभिधाय, द्विमात्रमुपामीनस्यान्तरिततोफमाप्तिमभि. धाय, विमारमुपामीनस्य प्राप्यतया ऽभिधीयमानो ब्रह्मलोकोऽन्त. रिताप नीवसमष्टिरूपम्य चतुर्मुगस्य लोक इति विज्ञायते, तद्ग- तेन चेत्यमायाम्नल्लोमाधिपतिरस्तुमय पद्य ! "तस्मान्जीयधनापरात्य. रीमति च देहेन्द्रियादिभ्यः पराटेन्द्रियादिभिः मह घनीभूताजी. घव्यष्टिपुरुषाललोकवामिन, मर्माष्टपुरुषस्य चतुर्मुपस्य परत्वेनो'. पपद्यते । अतोऽत्र निटिंग्यमानः परः पुरुषः मष्टिपुरुषश्चतु. मुंग एव । वं चतुर्मुपत्वं निश्विते ऽजरत्यादयो यचाञ्चिचे. तथा इति प्राप्त प्रचत्यहे- 'ईतिको सपदेशात्सः' ईशतिकर्म स:-परमात्मा । शुत । व्यपदेशात्, ध्यपदिश्यते होततिकर्म परमात्मत्वेन । तया हि, ईततिक्रमधिपतयोदाहृत श्लोक "तमोडारणेवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तब्धान्तमजरममृतमभयं परं "ति, परं शान्तमजरमभयममृतमिति हि परमात्मन एवैतद्रूपम्, “एत. दमृतमेतदभय मेतद् नो"त्येवमादिश्रुतिभ्यः । "एतम्मानीयधनात्परा- त्पा"मिति च पामात्मन एव व्यपदेश, ना चतुर्मुपस्य, तस्याऽपि नीष. घनशब्दरहीतत्वात् । यस्य हि कर्मनिमित्त हित्वम्, स नीवधन इत्यु. च्यते।। चतुर्मुग्यम्याऽपि तकृयते 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व"मित्यादी। यत्युनतम् - अन्तरितलोकस्योपरि निर्दिश्यमानो ग्रस नामश्चतुर्मुख. लोक दति प्रतीयते, अतस्तत्रस्यश्चतुर्मुस दति, तदयुक्तम, 'यत्तच्चान्त- मजरममृतमभय"मित्यादिनेतिकर्मणः परमात्मत्वे निश्चिते मतीसितः स्थानतया निर्दिष्टो ब्रह्मलोको न यिष्णु श्चतुर्मुखलाको भवितुमर्हति । फिन्च, "यया पादोदरस्त्वचा विनिमुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनि- १ जीवाति मु पुन . परवति पदद्वर्ष मु पुः। 'यायननति पाठान्तरम। । सतया मतदभयमेतदममिति लि. पु. पाठ। ++ एतचिहान्तर्गतणठी लि. पु. टिसः । ५ य-त मु.पु..

·२०२ श्रीमाप्ये "-मरयः । मुलः स सामभिरुवीयते ब्रह्मलोक"मिति सर्वपापविनिर्मुक्तस्य प्राप्यत. योच्यमान न चतुर्मुखस्यानम् । अत एव चौदाहरणश्लो के इममेव ब्रह्म लाममधिकृत्य' श्रूयते " यसत्कवयो घेदयन्त" इति. कवयः- मूरिभिदृश्य व वैष्णव पदमेध, "तद्विष्णोः परम पद सदा पर्यान्त सूरय"इत्येवमादिभ्यः । न चान्तरितात्याश्चतुर्मुखलाकः, मध्ये स्वर्गलोका- दीना बहूना सदावान ( अनः "एन? सत्यकाम पर चापर च ब्रह्म योडारस्तस्माद्विद्वानेवायलने कतरमन्वतो"ति प्रतिवनने यटपर कार्य ब्रह्म निदिएम, तदैहिका मुमित्वेन द्विधा विभज्य, मात्र प्रणवमु. पासीनानामक्षिक मनुष्यनाकावारूप फलमभिधाय, दिमात्रमुपासी. नानामा मकान्तरितशब्दोपलखित फल चाभिधाय, त्रिमाण पर- ब्रह्मवाचिना प्रणवन परं पुरुपं ध्यायता परमेव ब्रह्म प्राप्यतया पदिश तीति सर्व समजसम् । अत ईतिकम परमात्मा ॥ तिकाधिकरण समाप्तम् ॥ ४ ॥ अघ टहराधिकरणम ५। दहर उत्तरेभ्यः ॥ १३ ॥ इटमामन्ति च्छन्दोल:-"अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरै दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिवन्तपकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदोष्टय्य तद्वाय विनितासितम" मति । तत्र सदेहा-किमसी हदयपुण्डरीप्र. अवता का महामधिशेष उत प्रत्यगात्मा ऽप परमात्मेति । किं तावमुक्तम, महाभूविशेष इति । कुतः । आकाशशष्टम्य भूता. फाणे प्रादिप्रकपात, "तस्मित तसदन्वेष्टव्यमत्यन्वेष्टध्यान्तर. स्वाधारतया प्रतीतेश्व-दत्य, माभिधीयते- १ ताकन्द्रमेव प्रहलोकमयीय लिपु पाटा प्रामादिकः। समलि अयनेमि लिपु पाट। तदिति लि.पु. पाठः । ५ कि मास वियति कुसः चाकामाय भूसाकाशे ग्रणिय सिमावे ऽपि भूलाका प्रारति मि. पाठ कामया ·प्रथमोऽधायः। २०३ 'दहर उत्ताभ्यः', दहराकाशः परं ब्रह्म । कुतः । उत्तरेभ्यो धाश्यगतेभ्यो हेतुभ्यः, "एष प्रात्माऽपरतपाप्मा धितो विधियाको धिनिघत्सो ऽपिका. समन्यझामस्म गाइल्प" इति निरुपाधिकात्मत्यम्पहतपाप्मत्वादिषं मत्यझामत्य सन्चमकन्यत्व चेति दहराझारो अपमाणा गुणा बहरा. फाशं पर घोति जापयन्ति । अथ य दहात्मानभनु घिदा वजन्त्येतांश्च सत्यान्कामालेगां सर्वेषु लोकेषु कामबारो भवती" त्यादिना "यं काम कामयते मेोऽस्य मन्पादेव सतिष्ठति तेन सम्मको महीयत" इत्य. नेन दहराकाशदिनः मत्यमडल्यत्वप्राप्तिरचोव्यमाना दहराकाशं परं घलेत्यवगमयति । यावावा अयमामाशातावानेवाऽन्त हदय प्राकाय'- दत्युपमानोपमेयभारच दहराफाशस्य भूताकाशत्वे नोपपदाते । हद- यानच्छेनबन्धन उपमानोपमेपभाव दति चेत, तथा सति हृदयाघ. लिवस्य दावाथम्यादिप्ताश्रयत्व नोपराते । ननु च दहराका- शस्य परमात्मत्वेऽपि घाझाकाशपमेयत्वं न सम्भवति, 'ज्यायान पृथिव्या न्यायानन्तरिता"दित्यादी मर्यस्माज्यायस्त्यश्रयणात् । नवम्, दहराकाशस्य हृदयपुण्डरीकमध्यतित्वमाप्ताल्पवनितिपरत्वादस्य वा. स्पस्य, यथा धिक्रज पि वितरि 'घुवद् गच्छति सक्तिति पचन गतिमान्दानिवृत्तिपरम् । अय स्थात "प प्रात्माऽपहतपाप्मे"त्यादिना दहराकाशी न निश्यिने, 'दहरोस्मिवन्तर आकाशस्तस्मिन् यद- न्तस्तदन्वे टय"मिति दहराकागान्तर्तिनस्ततो ऽन्यस्यान्येष्टव्यत्वेन प्रकृतत्वादिह "एप आत्मा अपहतपामेति तस्यधान्येष्टव्यस्य निर्देष्टु मुक्तत्वात् । प्यादे देवम, यदि श्रुतिरेव दहराझाशं तदन्ततिनं च न ध्यभइत्यत, ध्यभाडोतु सा । तथा हि, "अथ मस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं घेरम दहरोऽस्मिवन्तरामाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्येष्टव्य". १ भाव इति नास्ति लि. पु. इत्र । • ध्यभाशुद्धिति मु.पु. पाठ । भात्यत-दति लि.पु. पाठः। अन्तर पाकाय इति व्यस्त पाठो मु.पु प्राकमा चास्ति न तु युक्त ।

·२०४ श्रीभाष्ये मिति ब्रह्मपुरशब्देनोपास्यतया सविहितपरब्रह्मणः पुरत्वना पासकश- रोरं निर्दिश्य तन्मध्यवर्ति च तदवयवभूतं पुण्डरीकाकारमल्परिमाण हृदयं परस्य ब्रह्मणा वेश्मतया ऽभिधाय सर्वन सर्वशक्तिमाश्रितवास- ल्यैशजलधिमुपासानुग्रहाय तस्मिन्वेश्मनि विहितं सत्यतया ध्ययं दहराकागशन निर्दृिश्य तदन्ततिं चापहतपासात्वादि स्वभावती. निरस्त निविलहेयत्वमत्यांमत्वादिस्वाभाविकानवधिकातिशयकल्याण- गुणजातं च यं तदन्वेष्टव्यमित्युपदिश्यते । अत्र तदन्वेष्टव्यमिति तच्छन्टेन दहरामाशं तदन्तर्वतिर गुणजातं च परामृश्य तदुभय. मन्येष्टव्यमित्युपदिश्यते । “दिदस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीके घेर त्यनन्द तस्मिन दहापुण्डरीकवेरमनि यो दहराकाशी यच तदन्तति गुणज्ञातं तदुभयमन्वेष्टमिति विधीपत इत्यर्थः । दहराफाशशनि- दिष्टस्य परग्रसत्वं तस्मिन् यदन्तरिति निष्टिस्य च तद्गुणात्वं तब्छ- ब्देनाभयं परामृश्योभयस्याप्यन्वेष्टयतया विधानं च कथमवगम्यत दति चेत्, तदहितानाः मृणु, "यावा अय मात्रास्तावापोऽन्त. हृदय आकाश" इति दहपकाशस्थातिमहतामभिधाय,- उभे अस्मिन् दावाधियी अन्तरव समाहित । उभाग्निरच यायुश्च सूर्यविन्द्रमसायुभी । वियुवतत्रागति प्रतिमेन दहाश'मस्मि निति निर्दिश्य तस्य गदाधारयमभिधाय, 'यनास्य हास्ति यच्च नास्ति म तस्मिन्समाहित"मिति पुनरयास्मि'विति तमेव दराकाशं पराग्य तस्मितस्योपासमस्येध लामे यद् भगवज्ञानमस्ति, यच्च मनोरथमा. मावा नास्ति, मयं तह भायनासमम्मिन बहराफाशे ममाहित. १ पास्यतिनि. पु.. पसिन:- मु.पु.ट। सदस्मिमिति मु.पु. पाठः। B यावासाशान पमिति नि.पु. प्रमाः। यति मिपुः पाठः प्रामादिशः। वामित पाटाना , हम ।

·प्रथमोऽध्याय:। २०५ मिति निरतिशयोग्यत्वं दहराकाशस्याभिधाय, तस्य दहराकाशस्य देहावयभूत हृदयान्ततित्त्वे ऽपि देहस्य नरामध्यमादी सत्यऽपि परमझारणतया ऽतिमूत्मत्वेन निर्विकारत्वमुक्त्वा, सत एवैतत्मत्यं ब्रह्म पुरमिति तमेघ दहराकाशं सत्यकारणतया सत्यभूतं ब्रह्मास्यं पुरं निखि- लज गदावामभूतमित्युपपादा, "अस्मिन्कामाससमाहिता" इति दहराका. श'मस्मि निति निर्दिश्य काम्यभूतांश्च गुणान् ‘कामा' इति निर्दिश्य पां दहराकाथान्ततित्वमुक्त्या, तदेव दहराका रास्य काम्यभूतकल्याणगुण. विशिष्टत्वं तस्यात्मत्वं च "एप आत्मा ऽपहतपाम"त्यादिना "सत्यस. इल्प" इत्यन्तेन स्फुटारूत्य, यया झेवेह प्रजा अन्वाविशन्ती"त्यारभ्य तेषां सर्वपु लोप्य कामचारी भवती"त्यन्तेन तदिदं गुणाष्टकं तद्विशिष्टं दह- राकाशशब्दनिर्दिष्टमात्मानं चाऽविदुपा मेत तिरिक्तभोग्यसिद्धये च कर्म कुर्वतामन्तवत्फलावाप्तिमसत्यमङ्कल्पत्यं चाभिधाय, “अथ य दहा- त्मानमविदा वजन्त्ये तांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती"त्यादिना दहराकाशशनिर्दिष्टमात्मानं तदन्तर्वार्तनश्च काम्य- भूतानऽपहसपाप्मत्यादिकान गुणान् विजानतामुदारगुणसागरस्य लक्ष्य परमपुरुषम्य प्रसादादेव सर्वकामावाप्तिः सत्यसङ्कल्पता चोच्यते । प्रती दहराकासः परं ब्रह्म, तदन्तर्ति चापहतपाप्मत्वादि काम्यगुण जालम, तदुभय'मन्वेष्टव्य' 'विजितामितव्यमिति चोच्यत इति निश्ची- यते । तदेतद् वाश्यकारोऽपि स्पष्टर्यात-"तस्मिन्यदन्तरिति कामव्यप- देश” इत्यादिना । अत एतेभ्यो हेतुभ्यो दहराकाशः परमेव ब्रह्म । प्रतश्च दहराकाशः परं प्रल- अपि-दति लि. पु नास्ति। - सत्यकारणतयेति नि पु नास्ति। ३ मधेति नि पुः पादः। .नि. पुस्तकात 'नाफे कामनार' तयाग्रे च विदुशामिति प्रामादिकम् । ५ 'मेव तदिति मु पु. पाठः। प्रप्रजन्तीति मु.पु.पाठः।

·२०४ श्रीभाप्ये मिति ब्रह्मपुरशब्देनोपास्यतया मचिहितपरब्रह्मणाः पुरस्टने यामकश रोरं निर्दिश्य जन्मध्यवर्ति च तदवनभूत पुण्डरीकाकारमल्पपरिमाणं हृदयं परस्य ब्रह्मणो वेश्मसपा ऽभिधाय सर्वत्र सर्वशक्तिमाश्रितवात्स. ल्यैजलधिमुपासनानुग्रहाय तस्मिन्वेश्मनि मििहतं मूत्मतया धेयं दहराकाशशब्देन निश्यि तदन्तर्ति चापहनपामत्वादि स्वभावता- নিননিলিযন্ত্রমলামাগ্লিামারানাথানিয়াযায়- गुणजात च ध्येयं तदन्येप्टव्यमित्युपदिश्यते । अत्र तदन्वेष्टव्यमिति तबदन दहरामाशं तदन्ततिर गुण जातं च परामृश्य तदुभय. मन्वेष्टव्यमित्युपदिश्यते। "यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुगधरीक घेशमें" त्यनदर तस्मिन् दहरपुण्डरीकवेश्मनि यो दहराकाशी यच तदन्तर्वति गुणजातं तदुभयमन्वेष्टामति विधीयत इत्यर्थः । दहराकाशशनि- द्दिष्टस्य परम्मत्वं 'तस्मिन् यदन्तरिति निर्दिष्टस्य च सद्गुणत्व लच्छ- ब्देनाभयं परामृश्योभयस्याप्यन्वष्टश्यतया विधानं च कथमनगम्यत इति चेत्, तदहितमनाः शृणु, "यावान्वा अय माकाशस्ताबानेपोऽन्त- हृदय आकाश" इति दहराकाशस्यातिमहत्तामभिधाय,- उभे अम्मिन् दयावाथिवी अन्तरव समाहिते। उमाग्निश्च घायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥ विद्यबताणी"ति प्रश्तमेव दहगकाश मस्मि निति निर्दृिश्य तस्य सर्वजगदाधारत्वमभिधाय, 'यचास्य हास्ति यच्च नास्ति स तस्मिन्समाहित"मिति पुनरय सिमनिति तमेव दहराकाशं परामृश्य तस्मिनस्योपासकस्यह लोके यद् भायज्ञातमस्ति, यच्च मनोरथमात्र- सोचा इह नास्ति, सर्व तद् भायनातस्मिन् दक्षराकाशे समाहित. १ परस्येति नि । ३ तिन-इति मु.पु. पाठः। तस्मिमिति मु पुः पाठः। ४ पायान्तावान प्रतिसिलि पु. प्रमादः। ५ यध्धेत्यस्यति लि.पु. पाठ प्रामादिक। गोमति पाटान्तरं न युतम् ।

·प्रथमोऽध्यायः । २०७ हिरनिधिं निहितं तत्म्यानमजानानाम्सदुपरि सर्वदा धर्तमाना अपि न लभन्ते, तदित्यर्थः । सेयमेवमन्तरात्मत्वन स्थितस्य दराफा. शस्योपरि तविमितानां सीमा प्रजानाजानतीनां सर्वदा गतिरस्य दहराकाशस्य परमततां गमयति । तथा हा.न्यत्र परस्य व्रक्षणोऽन्तरा- मतयाऽवस्थितस्य स्वनियाम्यामिः स्वस्मिन् वर्तमानाभिः प्रजाभिरवदनं दृष्टम, यथाऽऽन्तया मित्राह्मणे “य आत्मनि तिवात्मनोऽन्तरो यमात्मा न घेद यस्थात्मा शरीरं यात्मानम ऽन्तरो यमति," "अदृष्टो द्रष्टा ऽशुतः श्रोत"ति च । मा भूदन्यत्र दर्शनम्, स्वयमे त्वियं निधिदृष्टा- न्ताबगतपरमपुरुषार्यभावस्यास्य हृदयप्त्यस्योपरि तदाधारतया हरहस्स. वंदा ससा प्रजानामजानतीनां गतिरस्य पानसत्वे पर्याप्त लिङ्गम् । इतश्च दहराकाशः परं ब्रह्म- धृतेश्च महिनो ऽस्यासिन्नुपलब्धेः ॥ १५ ॥ "मय य आत्म"ति प्रहतं दहरामाशं निर्दृिश्य “स मेतुर्विधृति- रंपां लोकानामसम्भेदाये" स्मिञ् जर्गाद्वधरण शूपमा दहराकाशस्य परबसतां गमयति । जद्विधरण हि परस्य ब्रह्मणो महिमा "एप मर्वेश्वर एष सर्वभूनाधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एपा लोका. नाममभेदाये"ति "एतस्य का अतरस्य प्रशामने गार्गि मूर्याचन्द्रमा विकृती तिष्ठत" इत्यादिभ्यः । स चापं तस्य परस्य ब्रह्मणो प्रत्याख्यो महिमा ऽस्मिन् दहराकाग उपलभ्यते, अतो दहरामाशः परं ब्रह्म । प्रसिद्धश्च ॥ १६ ॥ प्राकाशशब्दश्च मिट्टः पस्मिन् वणि "को होवान्याका पाण्यात यदेप ग्रामाश प्रानन्दो न स्यात्" "माणि हघा दमानि • तया हिरपनिधिनिहितिित लि पु. पाठी न युक्तः । . प्रजानन्तीनार्माित सि.पु.पुन पुनः पाठः। , 'सत्य या प्रदरस्य प्रशासने गार्गि मूर्याचन्द्रमा यिधतो तिष्ठत इत्या टिभ्योऽ'-एनालिखितपुस्ता स्थान भम दधिकं लिखितमस्ति।

·श्रीभाध्ये गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्ट लिङ्गं च ॥१४॥ "ताया तिनिधि निहिगमना' उपपरि संचानो न चिन्दै युरयमेवमाः मर्या: प्रजा प्रहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रहलो न विन्द- त्यनृतेन हि प्रत्यडर' इत्यतामिति मतं दहरामायं निर्दिश्य तत्राहर. हस्मय क्षेत्रजानां गमनं, गन्तव्यस्य तस्य दहसमाशस्य ब्रह्मलोकश- दनिदेशव दहराकारस्य परमलतां गमयत । धमनयारस्य परब्रह्म स्य माधकायमित्या आह "तया हि दृष्ट"मिति । परस्मिन ग्रह्मणि भा क्षेत्रज्ञानामहरहः सुषुप्तिकाले गमनमन्यत्राभिधीयमानं दृष्टम्- "एयमेय पतु साम्येमाः माः प्रज्ञाम्मति संपदा न विदुः मति संघटना मह" इति. "मत भागम्य न घिदुः सत भागच्छामह" इति । स्था, ग्रह्मानेकशदश्व परस्मिन् ग्रणि दृष्टः "एप ग्रहलामा मग्रा. डिति होवाचे"ति । मा भदन्यत्र घटलणि गमनदर्शनम्, एतदेव तु दह- राकाशे सर्घष नेत्रज्ञानां प्रलयकाल ध निरनिपिलटुःयानां सुपु. प्तिकाले ऽवत्यानं अपमाणमस्य परवलले पर्याप्तं लिहम, तथा, व्रत लोकशब्दश्च मानाधिकरणत्या'ऽस्मिन् दहराकाशे प्रयुन्यमानो ऽस्य ग्रहलवे प्रयोगान्तरनिरपेन पर्याप्त लिमित्याह "लिई चेति । निपा- दस्थपतिन्यायाच्च पाठीसमासात्ममानाधिकरणसमाता न्याय्यः । अथ या, 'अहरहगवन्त्य' इति न मुप्तिठिपयं गमनमुच्यते, अपि त्यन्तरात्मत्येन मर्षदा मानाय टहराकाशस्य परमपुरुषार्थभूतम्योपर्युपर्यऽहरहगच्छन्त्यः मस्मिन् काले वर्तमानाः नमज्ञानत्य न विन्दन्ति न लभन्ते, यथा, • निदितमेव क्षेत्रमा हसि लि. पु. पाठा प्रामाविकः । २ स्थ-दति नास्ति ति.पु.। ३ संवत्स्यामह दहि मि.पु. पाठी न युक्तः । ४ धेसि मु.पु. नास्ति । ५ शुति लि.यु.पाठः। मिति-पति पतीकयहर्ष नास्ति लि.पुः । ७ ग्याय रसि सि । मानस्य पनि मु.पु.लि यु.व पातो न सु पुक्त। विदन्तीति मः युः पाठः।

·प्रथमोऽध्यायः । २०० - हिरएनिधि निहितं ततम्यानमनानानास्तदुपरि सर्वदा वर्तमाना अपि न लभन्ते, तद्रित्यर्थः । सेपमेयमन्तरात्मत्य न म्यितस्य दहराका. शस्योपरि निमितानां संशंसां पजानामजानकीमा मर्यदा गतिरस्य दहराकाशस्य परयनतां गमर्याता तथा हन्यत्र परस्य ब्रह्मणान्तरा- त्मतस्यितस्य स्वनियाम्याभिः स्वम्मिन् धर्तमानाभिः प्रज्ञाभिरवदनं दृष्टम्, ययाऽऽन्तयामिनाह्मणे " आत्मनि तिवात्मनोऽन्तरी यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं यात्मानम ऽन्तरो यमर्यात," "अदृष्टो द्रष्टा श्रुतः श्रोत"ति छ । मा भूदन्यत्र दर्शनम्, स्वरमे स्वियं निधिदृष्टा- न्तावपरमपुरुषार्यभारम्यास्य हृदयान्यस्योपरि तदाधारतयाऽहरहस्स. चंदा सामां प्रज्ञानामजानतीना' गतिरस्य पाब्रह्मत्वे पर्याप्त लिङ्गम् । इतश्च दहराकाशः परं ब्रह्मा- घृतेश्च महिनो ऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः॥ १५ ॥ "अथ यात्म"ति प्रतं दहरामाशं निर्दृिश्य "स मेतुर्विति. रंपां लोबानापमम्भेदाये" यस्मिा नदिधरण श्रूयमाण दहराकाशस्य परब्रह्मतां गमयति । जद्विधरणा हि परम्प ब्रह्मणी महिमा “एप मर्वरवर एष मभूमाधिर्षातरेप भूमपान एप सेतुर्विधरण एषां लोका. नाममभिदाये"ति "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमा विकृती तिष्ठत" इत्यादिभ्यः । स चाय तस्य परस्य ब्रह्मणो कृत्यायो महिमा ऽस्मिन् दहराकाश उपलभ्यते, अतो दहराकाशः परं ब्रह्म । प्रसिद्धश्च ॥ १६ ।। आकाशगब्दश्च मिदः पस्मिन् ब्रह्मणि "को होवान्यात्कः प्राण्यात यदेप प्रामाय प्रानन्दो न स्यात्" "सर्वाणि ह वा दमानि या रिपर्याधिनिहितमिति लि पु. पाठीन युक्तः। जामन्तोनामिनि लि. पुः पुन पुनः पाठः। } 'म या प्रयास्य प्रशासने गार्गि मूर्याचन्द्रमसा विधतो तिष्ठः एत्या टिभ्योऽ'-एताल्लिखितमात्र स्थाने भम धिर्क निजितस्ति ।

·६०० श्रीभाष्य भूतान्यामायादेव ममुन्य दात" रत्यादिषु । अपहरापाप्मत्यादिगुणास- माया प्रमितिमाशाशमियनीयमीत्यभिमायः । ण्यं तायदा समागम्य भताभागस्य प्रतितितम् । अदालों दाराकागम्य प्रत्यगात्मत्यमा निराममुपामते- इतरपरामशात् स इति चेत्, ना, ऽसम्भवात् ।। १७ ॥ यदुन यारपशेवयानुरामाश पर प्रानति, सदयुक्तम, यायय शेपे परस्मादिताम्य लीवस्यय माचात्परामात्"प्रय य एष सम्प्रमा दोऽस्मान्नरोगसमुत्याय पर ज्योतिरूपमम्पा स्पेन रूपेणाभिनिष्य टात एप अात्मेति धाव एतदमृतमभयमेतद वत्मेति । यद्यपि दहरोऽम्मिवन्तर आमाश इति दयपुण्डरीझमध्यतियोपदिष्टस्याका शस्यापमानोपमेयभायादाऽमम्भवादूताकाशत्य न सम्भति, तथाऽपि वाक्यपधशात प्रत्यगात्मत्व युक्तमायितुम् । भामाशशब्दोऽपि प्रका शादियोगान्तीय एर यतिप्यत इति चेत्, नोतरम 'नासम्मयादिति । माय लीयः, न पहनपाप्मत्वादयो गुणा नी सम्भवन्ति । उत्तराञ्चेदाऽऽविभूतस्वरूपस्तु ॥ १८ ॥ उत्तरात मजापतिवाश्यानजीवस्येनापहतपाप्मत्वादिगुणयोगा निश्चीयत दात चेत एतदुक्त भपति-प्रजापतिघाक्य जीवपरमेव तया हि, “य यात्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्यविशाशोऽधिनिघत्सा ऽपि. पास. सत्यकाम' सत्यमङ्कल्प. माऽन्वयः सििजतामितव्य. स सर्वा श्च लोकानालाति मगरस कामान् यस्तमात्माममनुग्लिा विज्ञानाती"ति মাথনিবনানন্যাশ্রীলঙ্কারমঘ ৪ায়ান मुपसेटु मघयते प्रनापतिजीगरिमस्वप्नसुपुष्य यस्य नीवात्मान सशरीर क्रमेण शुश्रयुयोग्यतापरी चितिपयोपदिश्य तत्र त भाग्यमपश्यते परि १ गुणसमानाधिकरणासिद्धिर्शित नि पु पाट । २ एतदभमिति लि प नास्ति। ३ परिचितपति में लिपु पाटो म तु न्याय ।

·२०८ प्रथमाध्यायः । शुहात्मम्वरूपोपदेशपायाय सम्मे मघय "मधमन्मत्य या रदं गरीर. मातं मृत्युना तटम्या 'मृतम्या शरीरमणात्मनोऽधिष्ठान"मिति शरी म्याधिष्ठानतामात्मनश्वाधिष्ठाताम गरीरस्य च तस्यामृतत्त्वत्यरूपत. चोरवा "न मगरम्य सतः प्रियायियोरपतिम्ति अयरी याय मन्तं न प्रियापिये स्पृशत" दति फारश्चगरीरयोगिण.' तदनु- गुणमुपदुःप्रभागित्यरूपाऽनये हिमोते च तदभावमभिधाय 'एयमेव मम्प्रमादोऽस्माकरीरात्समुत्याय परं ज्योतिरूपसम्पदा स्वेन रूपेणाभि. निष्पात"दति जीवात्मनः स्वरूपमेय शरीरवियुक्तमुपदिदेश "म उत्तम; पुरुषः म तत्र पति जतत् क्रीडन रममाणः स्त्रीभिया यानी जाति. भिया नोपजन स्माविदं शरीर"मिति प्राप्यम्य परस्य ज्योतिषः पुरुयो. तमत्त्व निरतिरोधानस्य परं त्योतिरूपसंपवाय प्रत्यगान्मनो ब्रह्मनाक यथैटभागामाप्तिं प्रियाप्रियायियुक्तकमेनिमित्तशरीराटापुरुषार्थाननुम न्धान चाभिधाय "म यया प्रयोग्य आचरणे युक्त परमेयायमस्मि शरीरे प्राणो युक्त"दति यथोक्तम्वरूपस्यैव संसाादशायां फर्मतन्त्र शरीर- योगं युग्यशम्टयोगदृष्टान्तेनाभिधाय "अय यतदाकाशमविषण्ण चतुः म चातुपः पुरुषो दर्शनाय चतुरय यो बेटेद जिघ्राणीति म आत्मा गन्धाय घ्राणामय यो वेदेदभित्र्याहराणीति स पात्माऽभिध्या- हाराय बागय यो वेदेदं गुण्यानीति म आत्मा अषणाय शत्रमथ यो वेदेदं मन्यानोति स आत्मा मनोऽस्य दैवं चतुरिति चतुगदीनां कर. णत्वं रूपादीनां ज्ञेयत्वमम्य नात्य प्रदर्य तत एव शरीरन्द्रियेभ्यो ९ गरम मन्यु अन्यतदस्या-ति लिपु प्रामादिकः पाठः । २ श्रमतत्यम्य त म पु• पाठः । ३ योगिन दर्शन पुढीप पाटः। ४ जति पर्याचदुपनिषत्पुम्लपि पाटो हायसे स चेलामाणिक प्राप त्यात्माधुः। ५ निएनयमिति नि पुस्तोत्राधिम्ति न मयुक्तम । ६ प्रियाप्रिनियुक्त ..पुरुषाचानुप्तधानीत लि. पु. पाटः तुम युक्तः । . प्रयुक्त ति नि० पु० पादः । यम्मिमिति म०पू० पादः।

·२१० श्रीमाध्ये हुस्य व्यतिरेकमुपपाटा, "म या एप एतेन दियेन धनुषा मनमतान कामान् पश्यन रमत य एते प्रलनाक" इति तस्य विधुतकर्मनिमित- शरीरन्द्रियस्य 'मन:"गदाभिहितन दिन स्वाभाविकन जानेन सोका- मानुभयमुवा, "तं या एतं देवा ग्रात्मानमुपामते तम्मा सर्वच लोझा प्राप्ताः म मामा' इत्यविधमात्मानं जानिमा जानन्तीत्य. भिधाप, "मारत लोमानाप्राति मोरच कामान यस्तमात्मानमनुः विदा विज्ञानातीति र प्रजापतित्यावे"त्येषिधमामानं विदुपः मनी. कम कामायापतितं पक्षानुभयं फलमभिधायोपसहतम् । अतस्तत्रा. परतपाप्मत्यादिगुणाको ज्ञातय्यतया प्रक्रान्तो जीय एवेन्यगतम् । यता' जीवस्यापहसपाप्पत्यादयः समन्ति, प्रती दहरयाय श्रयमाणस्य जीयम्यापजतपाप्मत्वादिगुणसम्मयात्स पर दहराकाश रति निश्चीया इति चेदिति । ताह-'ग्राषिर्भूतम्यरूपरिवति, पूर्वमनृततिरोहितापर- | तपाप्मत्यादिगुण मावस्यरूपः परवाद्विमुक्तकमधन्धः शरीरासमुत्थितः पर ल्यातिरुपमम्पत्र प्राविभूतम्वरूपः मबापहतमामत्यादिगुणविशि प्टस्तत्र प्रजापतिवाक्ये ऽभिधीयते । दहरवाक्ये त्यतिरोहिस्वस्वभावाय. Faपाप्मन्वादिघिशिष्ट एघ दहाश: प्रतीयते । आविर्भूतस्वरूपस्यापि जीवस्यासम्भावनीयास्सेतुत्वासनाविरमादयस्तायशदनिर्वचना. गत चैतनाचेतनयानिपतृ त्वं दहराकागम्य परब्रह्मता साधन्ति । सेतुत्यमलाकविरणवादय आधिभतस्वरूपस्यापि न सम्भवतीति "जगापारव"मित्यत्रापपादयिष्या। यदोबम, दरवाये 'अथ य प सम्प्रसाद" इत्यादिना नीचप्र. स्तावः किमर्थ रति चेत, तबाह- अन्यार्थश्च परामर्शः॥ १६॥ दहराकाशस्यशापहतमत्वजधाणत्वादिषन्मुक्ताय सदुप. + "न्द्रियमन रति लि. • त तिमु पुलिस पाठः । , 'गुणः स्वयमा ति मु.पु पाठः । वाठिकम्वस्यमा सि.लि पुः।

·प्रथमोऽध्याय:। ३११ - मम्पत्याऽपहरापाप्मत्यादियत्याणगुणविशिष्टम्याभाविकरूपमाणिकयनेन सट्टेलस्यरूपं परमपुरुषामाधारणं गुणामुपदेष्टुं प्रज्ञापतिशयोक्तस्य जीय. म्यात्र परामर्गः। प्रजातियाय च मुक्तात्मस्यरूपपाशाम्यविनानं दहर. विपियोगितयोतम, ग्रन प्रेसोर्षिनीशशात्मनः स्यात्वरूपं च जात प्रमेय, म्ययमपि फ्ल्याणगुण एव सबानधिकातिशयापंपल्याणगुणगणं परं ब्रह्मानुभविष्यतीति प्रत्योपामनफनान्तर्गतत्यास्वत्यरूपयाधात्म्य. विज्ञानस्य । "मारव लोमानाति मोरच कामान" "स तत्र पति जनन क्रीड"वित्यादिक प्रजापतिशम्पे कोत्यमानं फलमपि दहरधि दाफलमय। अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २०॥ दहरोऽस्मिवित्यल्परिमाणश्रुतिसरायोपमितम्य नीयस्योपपाते न त सर्वस्माज्यायसो ब्रह्मण इति चेत, तत्र यदुत्तरं वक्तव्यम्, तत् पर्वमेयोतं "निधाय्यत्वादेव"मित्यनेन । अतो दसराकाशोनाघाता. ঘিাটাঘারামান্ধিনিনিয়ানমনীয়fল प्रभृत्यपरिमितीदारगुणमागर: पुरुषोत्तम एव । प्रजापतिधारयनिर्दिष्टस्तु "न्ति त्येवेन विवादपन्ती"त्येवमादिभिरवगतकर्मनिमित्तदेहपरिषदः पश्चात्या न्योतिरूपसम्मानिर्भूताप हतपाप्मत्यादिगुणकत्वस्वरूप दति न दहाकाराः । रतश्चैतदेयम्- अनुकृतेस्तस्य च ।। २१ ॥ तस्य दहराकाशस्य परस्य ब्रह्मणो ऽनुकारादायमपहनपाप्मत्वा. दिगुणको विमुक्तयन्या प्रत्यगात्मा, न दहरामाशः । तदनुकारः तत्सा. म्यम् । तथा हि प्रत्यगात्मनो विमुक्तम्य परब्रह्मानुकार. शूपते- "यदा पश्यः पश्यते सकावणं फतारमीशं पुरुवं ब्रह्म योनिम् । . मतम्बम्पमिति सि. हाति नास्ति निपु । , पस लिपु.. पु.

·श्रीभाव्य तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरज्जनः परमं साम्पमुपैतीति । अतोऽनुकती प्रजापतिधाक्ये निर्दृिष्टः, अनुकार्य ब्रह्म टहराकाशः । अपि स्मर्यते ॥ २२॥ संमारिणोऽपि मुक्तावस्थायां परमसाम्यापत्तिलक्षणः परब्रह्मान कारस्स्मत- "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सगेऽपि नापजायन्ते प्रलये न व्यन्ति "ति । कोधित "अनुत्तेस्तस्य " "अपि स्मयंत"दति सूत्रयम. धिकरणान्तरं "तमेव भान्तमनुभाति मधे तस्य भासा सर्वमिदं विभाती"- त्यस्याश्श्रुतेः परब्रह्मपरत्यनिर्णयाय प्रवृत्तं वदन्ति, तत्त्व ". श्यत्वादिगुणको धमति:" " भ्वाट्यायतनं स्वशब्दा"दित्यधिकरण?- येन तस्य प्रकरणस्य पवनविषयत्वप्रतिपादनात "ज्योतिश्चरणाभि. धाना"दित्यादिपु परस्य ब्रह्मणा मारूपत्वावगतश्च पूर्वपतानुत्यानाद युक्तम्, भूत्रावरवरूप्य च ॥ दहराधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ अथ प्रमिताधिकरणाम । शब्दादेव प्रमितः ।। २३ ।। कटघल्लीपु श्रूयते-- "अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषो मध्य पानि तिष्ठति । ईशाना भनभव्यय न ततो विजुगुप्स । . धाय नर्दिष्ट इति समस्तपाठी मु.पु.। अवरुय्याति निघुः पाठ ।

·प्रथमोऽधायः । एा तत् । 1 अगुएमात्रः पुनयों व्योतिरियामकः । दंशानो मतभव्यस्य स एवोदय स उ था । एतद्वै तात"। "अगुठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनाना हद विविष्टः । तं स्वाच्छरीराम मुजादिपीका धैर्यण ॥ ल विद्याच्छुक्रममृत"मिति । तत्र मन्दिालते-क्रिमपमाठमावमितः प्रत्यगात्मात परमात्मे ति । किं युक्तम् । प्रत्यगात्मेति । कुतः । नीयस्यान्यागुठमात्रत्वश्रुतेः "प्राणाधिपः मञ्चरति स्वकर्मभिः ॥ अष्ट मात्र रयितुल्यरूप: सहल्याह'द्वारसन्धिती य" इति । न चान्यत्रोपामनार्यतया ऽपि परमात्मनोऽङ्गुठमात्रत्वं श्रूयते । एवं निश्चित जीधत्व ईशानत्वं शरीन्द्रियभाग्यभोगीपकरणापेक्षयाsपि' भविष्यति-दति प्राप्त बम:- 'शब्दादेव प्रमितः', अष्ठमात्र प्रमिसः परमात्मा। कुतः । शानो भूतभव्यस्यति शब्दादेव । न च भूतभव्यस्य सर्वस्येशितृत्वं कर्मपरप्रशस्य जीवस्योप- पठ्यते। १ रियाधमकमिति लि. पुः पाठः । स एयादा स ईश्वर ति लि. पु. पाठ त्रिमः। ३ संकल्पादमिति न पु. पाटी न भुत्यनुसारी। ४ अपि.तिमासिलि ५ प्रष्ठमित ति मु.पु. पाटा।

·श्रोभाये । . करणम् 1 - अर्थ तहि परमा मनोऽष्ठमात्रत्वमित्याह- हृधपेक्ष्या तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २४ ॥ परमात्मन उपासनार्थमुपासकहदये वर्तमानत्यादुपापकहृदयस्या- गुठप्रमाणत्वा तदपेतपेदम ऽङ्गुठमिनत्यमुपपाते । जीवस्याप्याटम मितत्वं हुटपान्ततित्वात्तदपतमेव, तस्यारायमात्रत्ययुतः । मनुष्याणा मेवोपासमत्वसम्भावस्या शास्त्रस्य मनुष्याधिकारवा,मनुष्यहदयस्य च तत्तदमितत्व त्यातुरगभुजारादीनामनगुट पमितत्वेऽपि न कश्चि- होपः । स्थित तावदुत्तात्र समापयिष्यते ॥ अथ देवताधि तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ २५ ॥ যায় তমিনলাল মনুযায়িঙ্গা চালা- सनशास्वमित्युक्तम, सन्प्रमथेनेदानों* ब्रह्मविद्याया देवादीनामप्यधिमा. रोऽस्ति ? नास्तीति विधार्यते। किन्साघातम् । नास्ति देषादीनामधि- कार इति । कुतः । मामाभावात् । न झगरीराणा देवादीना विधक- विमोगादिसाधनसप्तकानुगृहीतवलोपामनापसंहारमामय॑मस्ति । न च देवादीनां सशरीरत्वे प्रमाणमुपलभामहे । यद्यपि परिनिप्पऽपि वस्तुनि घ्युत्तमम्भावनया वेदान्तवाक्यानि परे ग्रह्मणि प्रमाणभाधमनुभ वन्ति, तथाऽपि देवादीनां विवहत्वप्रतिपादनपरं न किञ्चिदपि वाक्य. मुपलभ्यते । मन्त्रार्थवादास्तु क्रमविधिरोपतयाऽन्यपरत्वाव देवदियिषह साधने प्रभवन्ति । कर्मविधयश्व स्वातिताद्देश्यकारत्यानिकि देवता. गत किनि साधयन्ति । अत एव सासाधित्वमपिन सम्भवति । प्रसस्सामायित्वपोरभावाद्वेषादीनामनधिकार इत्येवं प्राप्ने प्रचत्महे- 'तदुपर्यवि बादरायण: सम्भधात', १ EP rमामन इति निपुः। २ मामर (गाभ) भुगमादीनामति लि..। मात्र-दस्यधिक मि. पु । माणे मनुष्यामिति नि. पु. पाठः सर्वात ५ प्युत्पत्यभाधनति लि.पु । - ·प्रथमोऽध्यायः ! . 'तदुपर्याप', तत्-ग्रलोपासनम्, उपरि-देयादिपि सम्भवतीति भगवावादगयो मन्यो, तपामविमामर्थासम्भवात् । अस्विकार. दाध्यामिकादिदुपिदुःपाभितापात्पास्मिन् प्रमाणि च निरनिनि नटोपगन्धे ऽनमातिगयामंग्येयकल्याणागुगागणे नितिगयभाग्यत्या. दिजानाच मम्भति, मामध्यमपि पटु सर दे न्द्रयादिमत्ता सम्भवति । देहेन्द्रियादिमत्त्यं च प्रमादीनां मालोपनियत्म टिप्रकरणेपूरामन प्रकरणेषु च यते । तथाहि, 'सदेव साम्येदमय ग्रासीदेकमेवाद्वितीयम्' तदेतत यहु प्रज्ञायेति तोजोऽसुनते"त्यारभ्य मयंमचेतन जो. उयचप्रमुपावस्याविशेषट् ध्याय' "अनेन जीवनात्मनाउनुप्रविश्य नामरूपे ध्याकरयाणोनि मदल्य ब्रह्मादिस्य घरान्तं चर्षिधं भूतजात तत्तत्काचित शरीरं दुचनाममा चायमकरोदित्युक्तम् । एवं | सर्वत्र सृष्टिधाम्येषु देवतियङ्मनुष्य त्यावरात्मना चतुर्विधा मुष्टिरावा. यते । देवादिभेदश्च तत्तत्मानुगुणब्रह्मनाक्रमभूमिचतुर्दशलोमस्यफ- लागयोग्यदेहेन्द्रियादियोगायत्तः, प्रात्मना स्वता देवादित्वाभायात् । तथा, "तभि देवामुरा अनुयुधिोते होचुः" "इन्द्रो हघे देवा. नामभिप्रधान विरोचनोऽसुराणान्तो हाधिदानाघेर समित्यागी प्रना. पतिमकाशमाजग्मतुः तो ह द्वात्रिशतं घर प्रलपर्यमपतुः तोह प्रजातिवादे"त्यादिना विस्पष्टमय शरीन्द्रिययत्त्व देवादीनां प्रती. यते । फार्मविधिरोपभूतप्रवाशादेपि "यज हस्त: पुरन्दरः" "सेनेन्द्रो ९ अनधिकातिशयकल्याणगुणे नितिशयकल्याणगुणे निरतिशपभोयत्या दोति नि.पु. पाटः। यदुनरं-ति लि. पुः। ३ एकमेवाद्वितीयम-ति मु.पु नास्ति। ४ सस-दति प्रवाधिक लि पुः । ५ प्यारति लि.पामादिकम् । भूत-दति प्रवाधिक . भात साटिति लि । देवा पमुरा इति मु.पु. पाटो न युक्तः । र द्वारिंगदाणोति मु.पु. पाठः सोयातियोनि fo.g।

·श्रीमाये घनमुद्रयच्छदित्यादिभिः प्रतीयमान वियहादिमत्त्वं प्रमाणातहरुद्ध तत्पमेयमेव । न चानुप्टेवार्यप्रकाशनस्तुनिपरत्वाभ्यां प्रतीयमानान्तरा. विनता शक्यते धातुभ, स्तुत्यामुपयोगात्तेन विना स्तुत्यादानुपपत्तेश्च । गुणकयनेन हि स्तुतित्वम्, गुणानामसद्भावे स्तुतित्वमपि हीयते । न धा ऽमति गुगो कथिते तेन प्रचना जायते । अत: फर्म प्रवियन्तो गुणमदावं बोधयन्त्येवार्थवादाः । मन्त्रारत कर्मसु धिनियुक्तास्तप्रतत्र । किञ्चित्कात्यायानुष्ठयमये मकान्तो देवतादिगत विग्रहादिगुणवि- शेषमभिदधत व तत्र किञ्चित्कुर्वन्ति, अन्यथेन्द्रादि स्मृत्यनुपपत्तेः । न ह निर्विशेगा देवता धियमधिरोहति । तत्र प्रमाणान्तरमामान गुणान् स्वियमेव बोधमित्वा तैः कर्म प्रचर्यान्त, गुर्णाशिष्टं धा प्रकाशयन्ति, दिवतादिगतवियहादिगुणविशेषमभिदधत एव तत्र प्राप्ताश्चानतेः परोवनप्रकाशनन्ति । विरुदत्वे तु सदाविभिश्राब्देविरुद्वान् गुग्णाल लयित्वा कुर्वन्ति । कर्मविधेश्च देवतायाः प्रमाणानरमा मेश्व. यमपेचितमेव, कामिनः कर्तव्यतया कर्म विधीयमानं स्वयं वयामध्यमि कालान्तरमाधिना' फनस्य स्वर्गादेस्साधकमयतते । मन्बार्थवादयोश्च "वायुधैं क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधाति म एचैनभूति 'गमयति" "यदमेन हविधा ऽऽशास्ते तादृश्या तदृह्मा तदस्मै देया राधन्तामि"त्यादिषु देवमाया: फार्मणाराधितायाः फलदायित्वन्त- १ नवमता गुणेन कधितर्नेति म पु पाठः । २ ठेयसाधिगति लिपु पाटः । 1 अन्यायेन्द्रातीति लि. यु । ++ एसद्विान्तर्गत पारः गुम्मद इस्ति, परन्तु पूर्वगत ए माटी मेषक धमादारपुनरागस रति प्रतिभाति। ४ प्राप्तान गुणामटा तो परोपनएकागने कुर्वन्ति-in f. पु. पाट। ५ विद्रादिति नि.पु. प्रमाहात । प्रमाणात मि. नातिन पुन । . भागिन-प्ति लि. पु.. स्वति मास्ति सि पु., भासन्तु सेन । ६ भूसमिति मु.पु. पाल। १० सम-ति लि. पु. पाठ। .

·२१० 'प्रथमोऽध्यायः । वनुगुणञ्चखयं प्रतीयमानमर्पवितवेन वाश्याथै समन्यीयते, देशपूजा. भिधायिनो निधातारद यागाध्य हम्मे स्यारामदेवतामधानं प्रतीयते । तदेवं सत्सवाक्यपालोचनया वाक्यादेव विधतितं सर्यमवगतमिति नापूर्वादिकं ध्युत्पत्तिसमयानवगतं कर्मधिधिष्यभिधेपतया कन्यतया च अयितथ्यम् । सथा मदीर्यात्राह्मणमन्त्रार्थवादमूलेषु धर्मशास्वेतिहामपु- गणेषु प्रसादीनान्देमासुरमभृनीनां देहेन्द्रियादयः ,स्वभायभेदाः स्थानानि भोगा: प्रत्यानि चेत्येवमादयस्मुव्यताः प्रतिपादान्ते । अतो घियहादिमत्त्वाद् देखादीनामधिमारास्त्येव । विरोधः कर्मणीति चेत्, न, अनेकप्रतिपत्तदर्शनात् ॥२६॥ देवादीनां विहादिमत्त्वाभ्युपगमे फर्मणि विरोधः प्रसन्यते, बहुपु यागेषु युगपदेकस्पेन्द्रस्य विग्रहयत्त्वे "अग्निमग्न आवह, दन्द्र यागन्छ, हरिध पागच्छे"त्यादिनाऽऽहूतस्य तस्य सविधानानुपपत्तेः, दर्शयति घान्यादीनां तत्र तत्रगमनं "कस्य घाइदेधा यनमागच्छन्ति कस्य धान, बहूनां यजमानानां यो वे देवताः पूर्व परियाति स एनाश्श्यो. भूते यजस", इति । अतो यियहादिमत्त्वे कर्मणि विरोधः प्रमज्यत इति चेच, 'अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात,' दृश्यने हि सौभरिप्रभृतीनां शक्तिमता युगपदनेगरीरतिपतिः । शब्द इति चेत्, न, अतः प्रभवात्मत्यक्षा- नुमानाभ्याम् ॥ २७ ॥ विरोध रति धर्तते । मा भूत कर्मणि विरोधो ऽनेकशरीरमति- पत्तेः । शब्दे तु दिझे विरोधः प्रसन्यते, अनित्यार्थसंयोगाताविषयत्त्वे हि सावयवत्वेनेन्द्रादेपर्यस्यानित्यत्वमनिवार्यम् । ततो देवदत्तादिशब्दव. दिन्द्राद्वाजन्मनः प्राविनाणादृष्टुञ्चन्द्रादिशब्दानां वैविकानामशून्य- खम नित्यत्वं या वेदस्य स्वादिति चेत, तन, मन प्रभयास'-अस्मा. ९ सय्दै समि-दति लि. पु प्रामादिकः पाठः। - देवताटोतिस निःपुः पाठः।

·श्रीभाणे निन्द्रादिशब्दादेव पुनःपुनरिन्द्रादार्थस्य प्रभवात् । एतदुक्तम्भवति-न हि देवदत्तादिशदिन्द्रादिशब्दा: वैदिका व्यक्तिविशेषमा मतपूर्यकाः प्रवृत्ताः, अपि तु स्वभावत एव गाविशदपदातिविशेषवाचितेन । ततश्चकस्यामिन्द्रव्यको विनष्टायामात एक वेदिकादिन्द्रशब्दान्मनसि विपरिषतमानादवगतमहान्यभन्द्रा दार्थकारो धामा तदाकारमेयापर- मिन्द्र सूजति, यथा कुलाला घट शब्दामनसि विपरिवर्तमानानदाका. रमेव घटमिति । कमिदमवगम्यते ? 'प्रत्यतानुमानाभ्याम',-श्रुतिस्मृति भ्यामित्यर्थः । श्रुतिस्सावत् "वेदेन नामरूप ध्याकरीत सतासती प्रजा- पति" रिति, सथा “स भूरिति व्याहत स भूमिममनत स भुव इति व्याहरतमाऽन्तरितमसुनते त्यादिः । वाचकशब्दपूर्वकन्तत्तदर्थसंस्थान स्मरन तत्तत्सस्यानविशिष्टन्तन्तमय सृष्टयानित्यर्थः । स्मृतिरपि- "अनादिनिधना झोपा पागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । आदी घेदमयी दिव्या यतस्साः प्रसूतय" दति, "संपान्तु स नामानि कर्माणि च पृथसपृथक् । वेदशब्देभ्य एवादी पृथक् संस्थाश्व निर्मम" रति, संस्थाः संस्थानानि रूपाणीति यावत, तथा- "नाम रूपञ्च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । प्रेदशभ्य एवादी देवादीनां चकार स" इति । अतो देशादीनां घियहयोऽपि न पैदिकशध्दानामान वेदस्वादिमत्त्वं घ मसक्ष्यते। अत एव च नित्यत्वम् ॥ २८॥ यत एवेन्द्रसिष्ठादिशब्दानां देवषिवाचिनान्तत्तदाकारणावि- • पिपरियर्समामागतमहायाभूतेन्द्रप्ति नि. पाठ। दन स्वरुपेश याकरोत सता ति-ति लि.पु.। है यारयात्ममेपलं मुनि पुः। ४ पूर्वक तजसंस्थानविशिष्टमिलि लि.पु. पाठ ५निया पतः मr पत्तय स तु वित्यादी भात ।

·प्रथमोऽध्यायः। - त्वम्, तत्तन तत्तदस्मृतिपूर्यिका च तत्तदर्थसृष्टिः, तत एव "मन्व. तो वणीत, नम विभ्यो मन्वदभ्यः, अपं सोऽग्निरिति, विश्वामित्रस्य सतम्भवती"त्यादिभिर्वसिष्ठा दीनां मन्त्रवाण्डसत्त्वविवादो प्रतीयमानेऽपि वेदस्य नित्यत्यमुपपाते । एभिरेव "मन्वती पृणीत" इत्यादिभिर्षदशब्दसत्तत्काण्ड मूलमन्त्रकतामृषीणामावतियादिक परामृत्य तत्तदाकारांस्ततळक्तियुक्तांरव सृष्ट्वा प्रजापतिस्तानेव तत्तनम न्वादिस्मरणे निपड़े, ते च प्रजापतिनाऽऽहितशतपस्तत्तदनुगुणन्तप- स्वला नियसिद्धान् पूर्वपसिष्ठादिदृष्टा मन्त्रादीनधीत्येव त्याती घयंतरवास्वलितान् परन्ति । अतरच खेदानां नित्यत्वमेपाञ्च मन्त्र. यमुपपद्यते। प्रय स्यामित्तिमपलादिविन्द्रायुत्पत्तीसप्तो घेदशष्टेभ्यः पूर्व- पूर्धन्दादिम्मायेन मलातिना देविदृष्टिरुपपाता नाम, मास्तमलये खटुः मनापतर्भूताग्रहकार परिणामस्वस्य च विनष्टत्यात कथं प्रना. पतेः शविका दृष्टिरुपपटाते, कथन्त विनष्टस्य वेदस्य नित्यत्वम् । प्रतो घेदनित्यत्ववादिना देवादीनां वियहत्त्वाभ्युपगमे लोक व्यवहा. रस्य प्रवाहानादिता भयणीयेति, अत उत्तरं पति- समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधी दर्शनात्स्मृतेश्च ॥ २६ ॥ कृत्वोपसंहार नगदुत्प एत्तापि पूर्वोक्तासमाननामरूपादेव न करिचविरोधः । ताहि, स भगवान पुरुषोत्तमः प्रलयाऽवतानसमये पूर्व संस्थानं जगत्स्मान 'बहु स्यामिति सङ्कल्प्य भोग्यभाजात स्वस्मि रस्याटिसिष्ठति मु. पु.। २ कापडपियाटाविति लि.पु.। तयाटिपरामिति लि.पु.। ४ करणे-दति ति पुन ५ शोष्ठिद्धान पूर्वसिष्ठादिष्टानिति मु.पु पादः। कामिप्ति ति पुन • गोपि मोशे-दति नि: ८ समयपूर्व-दति लि.पु. - ·श्रीभाणे शक्तिमात्रावशेष प्रलीन विभज्य महदादिग्रलाण्ड हिरण्यगर्भपर्यन्त यथापूर्व सपा बेदारव पूर्यानुपूर्वी विशेषसस्थितानाऽऽविष्कृत्य हिरण्यग- भीयोपदिश्य पूर्वधदेव देवादाकारलगत्सर्ग तं नियुस्य स्वयमपि तदन्त- रात्मतया इयतस्य । पतो यथोक्त सर्वमुपपवम् । एतदेव व वेदस्यायो. रुपयत्य नित्यत्वञ्च, यत्पर्धपाचारणक्रम नतसस्कारेण तमेव क्रमवि. शेष स्मृत्या सेनेश क्रमेणोलार्यत्यम् । तदस्मासु सर्वश्वापि समानम् । यास्तु विशेषः, सस्कारानपेतमेव () स्वयमेवानुसन्धत्ते पुरुषोत्तमः । कुत रव यथोक्तमवगम्यत इति चे,त्तबाह 'दर्शनात स्मृतेश्व' । दर्शन तापत, "यो ब्रह्माण घिदधाति पूर्व यो वेदाश्च प्ररित तस्मा"दति। स्मृतिरपि मानवी "मासीदिदन्तमोभूत"मित्यारस्य "माभिध्याय शरीरात्स्वास्सिमर्षिविधाः मनाः । ससनादी तासु धीर्यमपासनत् । सदशहमभवढेम सहसाशुसमप्रभम् । तस्मिजने स्वय ब्रहला सर्वलोकपितामह इति । तथा पौराणिकी- "तत्र सुप्तस्य देवस्य नाभी पदमज्ञायत । तस्मिपद्धे महाभाग घेदवेदाङ्गपारगः प्रतापस लेनोक्तः प्रजासन महामते । प्रप एव प्रमापतिरपति पुन • पूर्वानुपूर्वेति नि पु । सदिति लिपु । ४ समयपमिति वि.पु तुमयुतम् । ५-दति मास्ति लिए। धीलमति पाडातरम। • पराणिकान्दसि मु पु।

·प्रथमोऽधायः । . तया, "परो नारायणो देवतस्मातातरवतुर्मय" रति। सया, "पादिसामहं पत्य" स्याभ्योच्यते- सृष्टा नातायमन्तः स्थितोऽई येन स्यान्मे नाम नारायणेति । कल्पेशल्पे सत्र शामि भूयः सुप्तस्य में नाभि स्याअथाऽनम् ॥ एवं भूतस्य मे देखि नाभिपवे चतुर्मुखः । उत्पवस्स मया प्रात: मनाः सन महामत" इति । अतो देखादीनामयित्वसामयागालायियायां समधिनमः मऽधिकारोऽस्तीति सिद्धम् ॥ देवताऽधिकरणं समाप्तम् ॥७॥ मध्यादिप्वसम्भवादनधिकारं अप मध्यधिकरणम् जैमिनिः ॥ ३०॥ व्रह्मवियायान्यादीनामप्यधिकागेऽस्तीत्युक्तम् । इमिदानी चिन्त्यते--पेपूपासनेषु देवता एवोपास्या,स्तेषु तासामधिकारोऽस्ति नेति । कि प्राप्तम् । नास्त्यधिकारस्तेषु मध्यादिति नेमिनिर्मन्यते । कुतः । 'अप्तम्भवात' । न हादित्यवस्वादिभिरुपास्या ग्रादित्यवस्वादयो ऽन्ये सम्भर्यान्त, न धादित्यषस्यादीनां सतां वस्वादिस्य प्राप्यं सम्मति, माप्तत्यात । मधुविदयायामृग्वेदादिप्रतिपायकम्र्मनिष्पादास्य रश्मिद्वारेण प्राप्तस्य रसस्याश्यतया लब्धमधुमपदेशस्वादिस्यस्यांऽशानां बवा. दित्यादिभिर्भुन्यमानानामुपास्यत्व घस्यादित्यञ्च मा यो "बसे ५ मत रति लि• पु.. २ सज्ञामिति लि. यस्यादिमिति नि पुः पान्यतः भवति । " द्वारेणाप्राप्तति मु.पु.. विवादिििति लि.gr यस्वादिस्य र प्राप्य ति लि.पु.। पु.

·श्रीभाष्य का आदित्यो देवमध्वि"त्युपक्रम्य "तसत्प्रथममऽमृतन्तद्वसव उपजीव. सी"त्युक्त्वा "म य एतदमृतं घेद वसूनामेको भूत्वा निनैव मुखेने- सदेवाभूतं दृष्ट्वा एप्यतीत्यादिना । ज्योतिपि भावाच ॥ ३१ ॥ "तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुपासते अमृत"मिति ज्योतिषि परस्मिन् प्रमण्युपासनं देवानां श्रूयते देवमनुष्योभयसाधारण परग्रहो- पासने देवानामुपासमत्वकथनं देवादीनामितरोपासननिवृत्ति योसय- लि । अत गपुर वस्वादीनामधिकार ति सप्तभिधीयते-- ,भावन्तु यादरायणो ऽस्ति हि ॥ ३२॥ বিমাৰীৰামায় নঘ্যিমেই মান্নাঘ্রায়া मन्यते । अस्ति शादित्ययस्वादीनामपि स्वावस्यग्रह्मोपासनेनस्वादि. त्यत्वमास्तिपूर्वकब्रह्मप्रेप्सासम्भवः, इदानीं वसूनां सतामपि कल्पान्त. रोपियवादित्वमाप्तिश्चाविता भवति । अत्र हि कार्यकारणभया- वस्यमलोपासनं विधीयते "असो वा प्रादित्या देववि"त्यारभ्य "प्रथ मत कुमुदे "स्यसः प्रागादित्यवस्वादिकार्यविशेषावस्यं ब्रह्मोपास्य'मु. पदिश्यते, अथात' कर्द्ध उदेसे त्यादिनाऽऽदित्यान्तरात्मतयाऽस्थित कारणावस्यमेव प्रश्नोपास्यमुपदिश्यते । तदेवं कार्यकारणोभयावस्यं बसोपासीनः कल्पान्तरे स्वादिस्वं प्राप्य तदन्ते कारणं परं लेखा- मोति। "ना अमा उति न निमामि सादिया देवास्य भवति १मिति लि. पु. २ एय,पति सि.पु. ३ स्थनमोरासमिति मु.पु.पाहा। ४RA रति लि.पु. अवापि पाठ: ५ उठतोति । दस्युति मु.पु सादुवैमिननिम्मोधनोति मि. पु.।

·प्रथमोऽध्यायः। य एतामे प्रलोपनिषदं धेटे"ति कृत्वाया अधिनाया ब्रह्मोपनिष- विनधणाद् घसमाप्तिपर्यन्तस्वादिस्वाला श्रवणाच यस्यादिभाग्यभू. तादित्यांशस्य विधीयमानमुपासनन्तदयस्यस्येव प्रसण इत्यवगम्यते । अत एवंविधमुपामनमादित्यवस्वादीनामपि सम्भवति । एवं च बक्षण एवोपास्यत्वात् 'तं देश ज्योतिषां ज्योतिरित्ययुपपाते । तदाह प्रतिकार:-"अस्ति हि' मध्यादिषु सम्भयो प्रक्षण एव सर्वच निघाय्य- त्वा"दिति ॥ मध्यधिकरणं समाप्तम् ॥८॥ प्रयापशूद्राधिकरणमा शुगस्य तद्नादुरश्रवणात्तदागवणा- सूच्यते हि ॥ ३३ ॥ अलविक्षायां शूद्रस्याप्यधिकारोऽस्ति न घेति यिवार्यते । सिं युक्तम् । अस्तीति। कुतः । अयित्वमामयंप्रयुक्तत्वादधिकारस्य, शूद्रस्यापि सत्सम्भवात् । याग्निविटयासाध्येषु फर्मवानग्निवियस्वाळूद्रस्या- उनधिकारः, तथाऽपि मनोत्तिमात्रत्वाद् घलोपासनस्य तत्राधिकारी. ऽस्त्येव । शास्त्रीयक्रियापेतत्वेऽप्युपासनस्य तत्तद्वर्णाश्रमावितक्रियाया एघ अतितत्यान्द्रस्याऽपि स्ययोचितपूर्ववर्णशुष्पैध क्रिया विति । "तस्माद्रो यजे ऽनयकृप्त" इत्यग्निविमाप्ताध्ययनादिकमानधि- फार एव न्यायसिद्धो ऽनयते । नन्वनधीतवेदस्या ऽश्रुतवेदान्तस्य ब्रह्म स्यरूपत दुपासनप्रकारानभिज्ञस्य मधं प्रलोपासन सम्भवति । उच्यते, अनधीतवेदस्याश्रुतवेदान्तवाक्यस्याऽपीतिहासपुराणनघणेनाऽपि प्रल- स्वरूपसपासनानं सम्भवति । अस्ति च शूद्रस्याऽपीतिहासपुराण- णानुज्ञा "बावपेचतुरो वान्कृत्वा ब्राह्मणमयत" इत्यादी । दृश्यन्ते तिहासपुराणेषु विदुपदयो बालनिष्ठा । तोपनिषत्स्वपि संवर्गवि- .यस्याटियं फरस्यति लि.पु.। पिनास्ति मुः पुः। स्मिन्होप्त लिपुः पाठः। । कुत इति मु.पु. मास्ति। हदिति मु.पु.मास्ति। रति मि पुः पाठः।

·श्रीभाध्ये याया शूद्रस्यापि ब्रह्मविद्याधिकारः प्रतीयते । शुरधु हि नानश्रुतिमा. चाप्यारका शत्यामन्त्र्य सस्म बसविल्यामुपदिशति "भाजहारमा शाद अनेनैव मुखेनालापयिष्यथा" इत्यादिना । अतः शूद्रस्थाऽप्यधिकारः सम्भवतीति प्राप्त उच्यते- न शूद्रस्याधिकारः सम्भवति । फुतः । सामयभाषाह ! नहि बलस्वरूपतदुपासनमकारमऽजानतस्तवमतदानुषचनयवादिष्वनधि- कृतस्योपासनोपसंहारसामध्ये सम्भवति । असमर्थस्य बाधित्वमदाऽप्य. धिकारो न सम्भवति । असामयं च घेदाध्ययनाभाषात । यथैव हि वैधर्णिविषयाध्ययनविधिमिस्वाध्यायसम्मायज्ञानलाभेन कर्मविधयोऽ जाततदुपायादीनऽपराध स्वीफुयन्ति, तथा पल्लोपासनविधयाऽपि प्रती अध्ययन विधिमिनुस्वाध्यायाधिगतानस्येय प्रलोपासनोपायवाचन- द्रस्य बलोपासनतामयासम्भवः । इतिहासपुराणे अपि शेपटणं कुर्वती एखोपायभावमनुभवतो, न स्वातन्त्र्येण । शूद्रस्येतिहासपुराण जानुज्ञानं पापनादिकलाथे नोपासनार्थम् । विदुरादयस्तु भवान्सरा- धिगलनानाप्रमापान नामवन्तः प्रारब्धकर्मवद्यादृशजन्मयोगिनापति सेषां ब्रह्मनिष्ठत्यम् । संघर्गवियायां शुधपोः शूसि सम्बोधनं शूद्रस्याधिकार मुचपतीति, तपेत्याह- 'युगऽस्य सदनादर प्रणातदाद्रवणात्सत्यते हि, शुधपोजानथुतेः पाचायणम्य प्रस्थानझल्येन सोतानादर- वाक्पथयातदेव मलविदो रकस्य सफाशं प्रस्याद्रपणाच्छुगऽस्य मञ्च सति हि मूख्यते, यतः स वदेत्यामन्यते, न धतुर्थवयंस्थेन । शोवतीति पतु + अचानसदुशयाधीनsagar Time लाने म मु.पुषि मर्याता . भातयन्त तिमिपु। अम्पायलिनि ।

·प्रथमोऽध्याय:। २२५ हि शूद्रः । "शुदेश्व" रति रमत्यये धातोश्व दीर्घ चकारस्य वकार शूद्र इति भवति । अतः शोचितृत्वमेवगस्य शूद्रशदप्रयोगण भूच्यते, न जातियोगः । “नानथुतिः किल पाचायणो बहुद्रध्यप्रटी बचप्रदश्व धमय, तस्य धार्मिकायेसरस्य धर्मेण प्रीतयोः कयोश्चिमहात्मनारस्य प्रलजिज्ञासामुत्पिपादयिपतो हे सक्षपण निशापामस्याऽषिदूर गच्छतार- न्यतर इतरमुवाच "भो भो मल्लासमन्तात धानश्रुतः पोशाययस्य सम. न्दिया क्योतिराऽऽततन्तन्मा प्रसाडीस्ताखा मा प्रधातो"दिति । एवं जानश्रुतिप्रशंसारूपं धाग्यमुपश्रुत्यापरी हंसः मत्युवाच "कम्बर एन मेस. सन्तं समाधानमिय रकमात्य'ति । ६ सन्तमेनं जानश्रुति संयुग्धान' र प्रसामिय गुणश्रेष्ठमेतदात्य, सवलती रक्क एव लोके गुणवसरो, महता धर्मय संयुक्तस्याप्यस्य नानथुतेरमातस्य को गुणा यगुणनित तेजो रक्वतेज दस मां दहेदित्यर्थः । एवमुक्तन परेण 'को, सो रक" रति पृष्टो लोके यत् किंचित्साधनुष्ठित कुर्म यच्च सर्वचेतनगन विज्ञा. नन्तदुभयं यदीयनानकमान्तर्भूत म रेव रत्याह। सदेतद्वंसथापयं प्रल जान वधुरतया उमनिन्दानुभंन्तद्वत्तपा च प्रशंसापं ज्ञानश्रुतिरूप शुन्य तत्तणादेव उत्तारं रवान्येपणाय प्रेथ्य तस्मिन् विदित्वा गते स्वयमपि एकमुपसदा गवां षट्शतं निष्कमवतीरथञ्चा कायापहत्य रकं प्रार्ययामा "अनु म एताम्भगयो देवतां शाधि यान्यतामुपास्स" यतिनि-पु. पाठः प्रामादिकः । जिजामामुत्पिपादयिपतोरिति मु. पु., बिसाहामु प्युपापियसारिति लि. पु. पाठः। अमित सि.पु.। तिमि ५ युक्त्याम-रति लि.पु., मयुक्त्यानमिति पुनः पुनः पुमति । पेठमेसदात्म्य-रति लि.पु.। गुणयनरमति लि.पु.। ८ मा सोरेशतेजप्तमाठठिति सि. पुः। मर्थचेतनामिति मु यु पाठः । १० पटायानान्सासर्भाित नि.पु. पाठः। १५ पहायतरिरषं चेति नि पु• पाठः।

·श्रा - इति । स्वटुपास्यां परा देवताम्मामनु बाधीत्यर्थः । स च कः स्वयोग- महिमविदितलोकनयो नानथुतेर्बसनानविधुरतानिमित्तानादरगर्भ हंस- वाक्यश्रवणेन शोकाविष्टतान्तदनन्तरमेव ब्रह्मजिज्ञासयोसोगं च विदि. स्वा Sस्य बल्लधियायोग्यतामभिन्नाय चिरकालसेवां बिना मदानेन शुअपमाणस्यास्य यावच्छक्तिप्रदानेन ब्रह्मविद्या प्रतिष्ठिता भवतीति मत्या तमनुराहुबऽस्य शोकाविष्टसामुपदेशयोग्यताख्यायिकां' शूद्रशळेना मन्त्रणेन ज्ञापयविदमाह "मह हारत्या शूद्र सवैध सह गोभिररित्य". ति । सह गोभिरय रथस्तवैवास्तु, नेतापता मह दत्तेन प्रजिज्ञासया शोकाविष्टस्य तब प्रविमा प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः । स च नानश्रुति. भूयोऽपि स्वशक्त्यनुगुणमेय गादिकं धनं कन्यां च प्रदायोपससाट । स कः पुनरपि तस्य योग्यतामेष ख्यापया शूद्रशदेनामन्याह-"वानहा- रेमा शूद्रा उननैव मुखेनालापयिष्यथा" इति । इमानि धनानि शल्य- नुगुणान्यानहर्थ, अनेनैव द्वारण विरसषया विनापि मा त्वमभिलपित'. ब्रह्मोपदेशकमवाक्यमालापयिष्यसीत्युतवा तस्मा उपदिदेश । अतः . शब्दन विद्योपदेशयोग्यताख्यापनार्थ याक एषास्य मूक्तिी, न चतुर्थ. पर्यत्वम् । क्षत्रियात्वावगतेश्च ॥ ३५॥ 'बहुदायी ति दानपतित्वेन, 'बहुपाक्य'इत्यादिना 'सर्यत पत्र में ऽव मत्स्यन्ती'त्यन्तैन बहुतरपक्वावपदायित्वप्रतीते,"स्स ह निधान एव उत्तारमुवाति उत्प्रेषणा,दहुयामप्रदानावगतननपदाधिपत्याच्या ऽस्य नामश्रुतेः नधियत्यप्रतीतेश्च न धतुर्थवर्णत्वम् । ९ ममान्यिति लि. पु.। २ पाख्यापिका ति नि पु.। पाहर स्वमिति मु.पु. पाठ, भाडाकात लिपुः। स्वकारोति.मि.पु.। त्वमितिलSनिधिततिः। धषिमावगति लि. पु । • पथमेसमिति मु.पु पाठ मि. पु.। - मति मासिfuपु.।

·प्रथमोऽध्यायः तदेवमुपक्रमगताध्यापिकायां नियत्वमतीतिरुता, अधुनो पहा. रगताख्यायिकायामपि धनियत्वमस्य प्रतीयत रत्याह- उत्तरत्र चैत्ररथेन लिगात् ॥ ३६॥ अस्य जानशुतरुपदिश्यमानायामस्यामेय संवर्गवियायामुत्तरच कीयमानेनाभिप्रतारिनावा, चैत्रस्येन चियेणास्य चत्रिपत्यङ्गम्यते । कम? | "प्रय शोन, फापेयमभिप्रतारिणं च फारसेनि परिधि. प्यमाणो ब्रह्मचारी विभिन" इत्यादिना "ग्रलवारिवेदमुपास्मह"दत्य. न्तेन कापेयाभिमतारिणोभितमाणस्य ब्रह्मचारिणश्च संवर्गविद्यासम्ब. धित्वं प्रतीयते । तेषु चाभितारी क्षत्रिय इतरी वासणा । अतोऽस्यां विमायां प्राणस्य तदितरेषु च तषियस्यैवान्थयो दृश्यते, न शूद्रस्य । अतोऽस्यां पिटदायामन्यितावाद्वालणादन्यस्य जानथुतेरपि चचियत्व- मेव युक्तं, न चतुर्थवर्णत्वम् । नन्वस्मिन् प्रकरणेऽभिमतारिणश्वैतरणावं क्षत्रियत्वं च न श्रुतम्, तत्कथमस्याभिप्रतारिणश्चत्ररयत्वयं पा चधि- यत्वम् ? तबाह "लिदिति । अथ ह शानक छ फामेयमभिप्रता. रिणं कापसेनिमित्यभिप्रतारिणः कापसाहवास्तिहादस्या- भिप्रतारिणः कायसम्बन्धः प्रतीयते । अन्यत्र च "पतेन के चैत्रायडा. पया अपातप"विति कायसम्बन्धिनरत्रायत्यं श्रूयते, "तथा, चैबर- चाय त्रियत्वतस्मानरयो नामकः उम्रपतिबापतति । प्रतो. ऽभिप्रतारिखरतरत्वं चधियत्व च गम्यते । तदेवं न्याविरोधिनि शूद्रस्याधिकार लिई नापलभ्यत इत्युक्तम्, रदानों न्यासिद्धः शूद्रस्याऽनधिकारः श्रुतिस्मृतिभिरनुपात रत्याह- संस्कारपरामीत्तभावाभिलापाच ॥ ३७॥ प्रवियोपदेशप्रदेशेषपनपनसस्कारः परामृश्यते "उप त्या नेये, सं होपनिन्य" रत्यादिषु । शूद्रस्य चोपनयनादिसंस्काराभावोऽभिलप्यते. अधुनति मास्ति सि पुः। २ कानिमिति लिपु.। परधानामशः पन्नतायो-इति नि पु. पाठ।

·E श्रीमाय - "न शूद्रे पास किचिन च संस्कारमहंसी"ति, "वणे एकजाति- ने च सस्कारमहतो"त्यादिषु । तभावनिर्धारणे च प्रवृतः ॥ ३८ ॥ "नेतदवाह्मणो विधाममति समिधं सोम्याडहरे"ति शुश्रूषो. जाबालम्य शूद्रत्वाभानिधारणे सत्यव मलविद्योपदेशप्रवृत्तश्च म शून- स्याधिकार श्रवणाऽध्ययनार्थप्रतिषेधात् ॥ ३६॥ शूद्रस्य घेदवषयातवध्यपनतदर्यानुफानानि प्रतिषियन्ते "पाह या स्तमशानं यस्तम्मान्द्रसमोर नाध्यतथ्य,स्तस्माद्री बहुप- शुरऽयनीय" इति । बहुपशुः,' पशुसदृश रत्यर्थः । अनुपसरतोऽध्ययन तदर्थज्ञानतदानुष्ठानानि न सम्भन्ति । अतस्तान्यपि प्रतिषिद्धान्येव । स्मृतेश्च ॥४०॥ स्मर्यते च श्रवणादिनिषेधः । “अथ हास्य बेदभुपयवतस्वपुज. सुभ्यां श्रीनप्रतिपूरणम् उदाहरणे निहाच्छेदो धारणे शरीरभेद" रनि, "न चास्योपदिशेदुम्मे न घास्य प्रतमादिविति च । अतः शूद्रस्यान. धिकार दति सिद्धम् ॥ ये तु निर्विशचिन्मानं ब्रह्म परमा, अन्यत् सर्व मिथ्याभू- तमा पन्धश्चापारमार्थिकः, स च पापपलन्यवस्तुयायात्स्यज्ञानमानिध- स्य:, तविरतिरव मोक्ष दनि धन्ति, सजाने शूद्रादेधिकारी धातुं न शक्यते, अनुपनीतस्यामधीसदस्या अतधासमाश्यस्यापि यस्मा. कस्माविप निर्विशेषचिन्मानं प्रदेष परमार्थः अन्यत्सवन्तस्मिनिम. याभूतम्परिकल्पिमिति पाण्याद्वस्तुयाधाम्यनानोत्पते,स्तापतेय धन्ध. २ चिदिति मास्ति निपु" ·प्रथमोऽधायः। निश्तेश्च । न च तत्त्वमस्यादिवाश्येनेव ज्ञानोत्तिः कार्या, न धास्या- तरगति नियन्तुं शश्यम, ज्ञानस्यापुरुषतन्त्रत्वात् सत्यां सामय्यामनि- छतोऽपि ज्ञानोत्पत्तः । न च घेदवास्यादेव वस्तुयाथात्म्यजाने सति धन्धनित्तिर्भवतीति पहुं शश्यम्, येन केनापि वस्तुपापात्म्यनाने सति धान्तिनिरतः । पारपेयादपि निशिचिन्मानं वस परमार्था उन्यत्स मियाभूतमिति घाश्यान्जानोत्पतेः, तापतेध भनिरत्तेश्च । यथा पाहपे- यादप्याप्तवाश्याच्छुक्तिमारजतादिधान्तिालणस्येव शूद्रादेपिर निय. संत, सदुदेव शूद्रस्यापि घेधित्सम्प्रदायाऽऽगत'वापाद्वस्तुयायात्म्यना- नेन जगद्धर्मानतिरपि भविति । "न चास्योपदिशेदुर्म"मित्यादिना घेदविदः शूद्रादिभ्यो न घदन्तीति च न शम्यं धकुम, तत्त्वमस्यादि- আহস্রষনমুকালমান বয়মি সুমনন খাল্লিলায়িং रस्खन निषेधशास्त्र किंफरत्याभावात । अतिक्रान्सनिषेधेयों कश्चिदुक्ताद्वा- क्याच्छूद्रादीनमुत्पटात एव । न च धान्यम्-शुक्त्यादी रजताविधर्मान- एप्तिधत पौरूपेषवाश्यजन्यतत्त्वज्ञानसमनन्तरं शूद्रस्य जगद्धा न निव- संत दति, तत्वमस्यादिधास्यश्रवणसमनन्तरं ब्राह्मणस्यापि नगदधमानि- वः । निदिध्यासनेन. द्वैतवासनायां निरस्तायामेव तत्त्वमस्यादिवाक्यं निवर्तमन्नानमुत्पादयतीति चेत्, पारुपेयधारयमपि शूद्रादेस्तयति न फरिचद्विशेषः । निदिध्यासनं हि नाम ब्रह्मात्मभावाभिधायिधाक्यं यद. चंप्रतिपादनयोग्यं तदर्थभाषना, सेवर विपरीतवासनां निवर्तयतोति दृष्टार्थत्वं निदिध्यासनविधये । घेदानुवचनादीन्यपि विविधिपोत्पत्ताधे- घोपयुज्यन्त दति शूद्रस्यापि विधिदिपायां नातायां पौरुपेयवाक्याविदि- परमार्थ इति नास्ति लि.पु.। प्राक्षाणस्य मृदाटेरपीत पु. द्वापि पाठः । प्रयासति मु.यु. ४नि नाप्ति नि:पु.। ५ निधशालस्याकिंचित्करमायादिति मु.पु पाठः। भावनति लि. पु.। प्रपितारी नास्ति लि पु.।

·श्रीभार्थ ध्यासनादिभिपिंपरीतवासनाया निरस्तायां ज्ञानमुत्पत्स्यते, तेनेवाभार- मार्थिको बन्धो निर्वागते । अथ धा, लकीनुराहोतात प्रत्यवादनुमा नाच्च निर्विशेषस्वप्रकाविन्मात्रमत्यगवस्तुन्याजानसारित्व तत्तधि. विविचित्रनायविकल्परूपं धन नगवाध्यमिति निश्चित्य एभूतपरिशुद्धप्रत्यावस्तुन्यानधरतभावनया विपरीतवासना निरस्य तदेव प्रत्यग्यस्तु सातास्कृत्य शूद्रादयोऽपि विमोत्यन्त दति मिथ्याभूतविधि श्वर्यविचित्रसष्टमादा ताकिकानन्तविशेषावलम्बिना घेदान्तवाक्येन न किचित्ययोजनामह दृश्यत इति शूद्रादीनामेव बलविमायाधिकार सुशोभन । अनेनेव न्यायेन ब्राह्मणादीनामपि प्रस्वेदनसिद्धरुपनिषच्चा तस्विनी दत्तजलाजति. 'स्याल । न च धाच्यम्-नैर्गिझलोकव्यवहार भाम्यतोऽस्य केनविदय लोक व्यवहारों भ्रमः परमार्थात्वमिति सम र्थित सत्येव प्रत्यक्षानुमानपत्तधुभुत्सा बापत रति तत्समर्पिका श्रुतिर- प्यास्यय ति, यतो भवभयभीताना सावादय एष प्रत्यतानुमानाभ्या वस्तुनिरूपण फुधन्त: मत्यवानुमानरत्त भुत्ला जनन्ति । बुभुत्साया बताया) प्रत्यवानुमानाभ्यामेव विविक्तस्वभावाभ्या नित्यशुद्धस्यमकाया. द्वितीयकूटस्यचैतन्यमेव सत्, अन्यत्स तस्मिन उध्यस्तमिति मुषिये पम् । एभूते स्वप्रकाशे वस्तुनि श्रुतिसमधिगम्यविशेषान्तर व माभ्यु पगम्यते, अध्यस्ताऽत्तटूपनिवर्तनी हि श्रुतिपि त्वमते । न च सस पात्मन मानन्दरूपताजानायोपनिषदास्येथा, विद्रुपताण एव गड सदूपयायत्ततया तद्रूपत्वात् । यस्य तु मोतसाधनप्तया घेदान्तवाक्य. विहित जानमुपासनरूपम, तन परमसभूतपरमपुरुषीणनम्, तच्च • सिद्धे मयामियचप्ति पिपु पाट । सप्तिमाप्तिरिति लिए। ,प्ताहिम लिपु. ४ समर्पिते रति पा लिए। ५ रस्यास्यसि नि ! [ ] बिहानगंतबाट मिटित । सकलेतरसट्रपथ्याएमापा बानम्रपस्यादिति सि पु पाट।

·प्रथमोऽध्यायः। शास्त्र कसमधिगम्यम्, उपासनाथास्त्रं चोपनयनादिसंस्कारसंस्कृताधीत- स्वाध्यायनितं ज्ञानं विकधिमाकादिसाधनानुएहीतमेव स्योपायतया सीकरोति, पक्षपोपासनप्रीतः पुरुषोत्तम उपासकं स्वाभाविकात्मया- घात्म्यवानदानेन फम्र्मनितानानं नारायन पन्यान्मोचयतीति परः, सस्य यद्योतया नीत्या शूद्रादेनिधिकार उपपटाते । अपगदाधिशरणं समाप्तम् । सदेयं प्रसक्तानुप्रसक्ताधिकारकथापरिसमाप्य प्रकृतस्याङ्गुष्ठप्रमि- तस्य भूतभध्येगितृत्वावगतपरमप्लभातम्भनं हेयन्तरमाह- सदेव मिताधिकरणम् । कम्पनात् ॥ ४ ॥ "अगुष्ठमानः पुरुषो मध्य प्रात्मनि तिष्ठति" "मष्ठमारः पुरुषोऽन्तरात्म"त्यनयोषाश्ययोमध्ये "यदिदं किञ्च जगत्सर्यम् माण एजति निस्मृतम् । महद्वयं यजमुदाय एतद्विदुग्मृतास्ते भवन्ति ।। 'भयादस्याग्निस्तपति भयातपत्ति मूर्यः । भयादिन्द्ररव वायुश्व मृत्युधान्ति पञ्चम" पति- सत्सम्य जगतोऽमिमूर्यादीनां चास्मिावाठमाने पुरुषे माणदनिर्दिष्टे स्थितानां सर्वेषां ततो निस्मृतानां तस्मात्संबातमहाभनिमिप्तमे बने फम्पनं भूयसे । सछासनातिता कि भविष्यतीति महतोभयाद्वजादि- घोटालाशत्वं जगत्कम्मत रत्ययः, भयावस्यामिस्तपतीत्यनेनकार्यात । महद्यं धनमुढातमिति पञ्चम्य प्रथमा। अयञ्च परस्य प्रक्षण: स्वभाषः, "एसस्य धा अतरस्य प्रयासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसा विधृतो तिष्ठतः" :"भीपाऽस्माद्वातः पयते भीयोति मूर्यः । भीषाऽस्मादमिररीन्द्ररच मृत्युधाति पञ्चम" रति- . - . पयोति मु.पू मिर्दिष्टमिति लि. पु.. मुटान्तमिति लि. पु.

·श्रीभाव्य परम्प प्रलया पुस्तमस्वयंविधवागतः । इतरचाङ्गुष्पमितः पुरुषोत्तम:- ज्योतिदर्शनात् ॥४२॥ Fযায্যমমিনয়িয়য়যায়াময় হলামায়ে सतेजसा बादशं सर्यतजसा कारणभूतमनुयादकं घाइष्टमितस्य प्योतिर्दृश्यते । "न तत्र मूर्या भाति न चन्नमारकं नेमा विद्युतो भान्ति फुत्तोऽयमग्निः । समय भान्तमनुभाति सर्य तस्य भासा समिदं विभाती"ति।। अयमेष श्लोक पायध्येणे परमवाधिकृत्य श्रूयते । परज्योति- सर्यच पास्य प्रक्षण प्रयते, पया "परं ज्योतिरपसम्पदा स्यन रूपै. गाभिनिण" "तं देषा ज्योतिषां क्योतिरायुपासते ऽमृतम्" "अय यदतः परो दिघो ज्योतिद्वाप्यत" इत्यादिषु । अतो अमित परं द्रष्ट प्रमिताधिकरणं समाप्तम् ६॥ प्रशान्तावादियदेधि. आकाशार्थान्तरत्वादिव्यप- पारणम देशात् ॥४३॥ छान्दोग्य भूयते--"पाकाय हवे नामरूपयोनिहिता ते यव- तरा तस तदमृतं स पात्म"ति । तर संगया- किमयमाकाथशदान- दिष्ठी मुक्तामोत परमात्मेति। कि युक्तम् ? मुक्तात्मेति । कुतः ? "यश्व . स्त्रया-सि लि.पु.। - गरिति नास्ति लि.पुः। ३ पतिशब्दोधिको मु.पु.. है कि युक्तमिति नाति लि. पु.)

·प्रथमोऽध्याय: । २३३ - - रय रोमणि विधूय पापं चन्द्र रय राहाखात्ममुच्य धूत्वा शरीरमत कृतामा प्रललोकमभिमभषामोति मुक्तस्यानन्तप्रकृतत्वात "त यदन्तरे"ति च नामरूपविनिर्मुक्तस्य तस्याभिधानात् । “नामरूपयोर्निर्य- रितेति स एव पूर्यायस्ययोपलिलतापितः । म पय हि देवादिक पाणि नामानि च पर्यमभिजतः । तस्येय नामरूपविनिर्मुक्ता साम्प्रतिक्य ऽधम्या गवस तामृत'मित्युध्यते । प्राकाशशब्दस्सस्मिवय मधित. प्रकाशयोगानुपपाते । ननु दारयाक्यशेषत्वादस्य स एय का.. ऽयमिति प्रतीयते, तस्य च परमात्मस्व निर्णीतम् । मेयम, प्रजातिया- फ्ययवधानाए । प्रजापतिवाक्ये च प्रत्यगात्मना मुत्ययस्यान्त रूपमभि हितम् । अनन्तरञ्च विधूप पाप'मिति स पय मुक्तावस्था प्रस्तुतः । तोमा मुतात्मा-रसि रस्त उच्यते- 'पाकायोऽर्थान्तात्यादिथ्यपदेशात.' 'माकाश पांघल ! कुम: ? 'अपान्तरत्वादिथ्यपदेशात्' । पर्यो- न्तास्वयपदेशनावर "ग्राफा घे नामरूपयोनिहित"ति नामरूप योनिवाकृत्य यमुक्तोभयावस्यात्प्रत्यगात्मनेोऽधानात्वमाशाशस्योपपा वति । प्रायस्यात्वया धर्मशा बामरूपे भजमाना न नामरूपे निवाछु शाह, मुक्ताघस्यस्य लगट्टापारासम्भवाव नितरा नामरूपनिहित्यम् । वरस्य तु निविलजगविमर्माणधुरन्धरस्य नामरूपयोनिशेतृत्व श्रुत्येष प्रतिपयम् "पनेन नीघेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे ध्याफरयाणि" । "स्सस्सषिट् यस्य जानमयन्तः । तस्मादेतह प्रल नामरूपमवं च जापते" । "साणि रूपाणि विधियधीश नामानि त्वाऽभिघदन यहास्ते" - * श्रिमदिति म पु पाठ, अधिभू-इति लि पुपामामम् भक्ष- माम रतिवत्यमाणभाप्यारानुरुप्यावादिति विस्थापितम् । TRaसियध्ययायप्ति मु.पु पाठ । सस्मिघधितति लि पु. पाठक। ४ घश्या-दति म पु । ५ निमिति नास्ति निपु । ६ विचिन्त्येति लिए। समिति सि यु। २६ ·श्रीभाष्य इत्याविषु । आता निदानामरूपाह' प्रत्यगात्मना नामरूपयोनियाठा. ऽयमाफाशोऽधान्तरभूतः पामेव प्रल । तवेषपादति " यह न्सरे"ति । यस्मादाय मामा नामरूपे पसरा-साभ्यामऽस्पष्टोऽ. ताभूतः तस्मातानिधीठा,-उपहसपाप्मत्यासत्यताल्पत्यान्न निर्व- हितत्पर्यः । 'गाविपशवेन प्रसत्यात्मत्यामृतस्यामि एक्षन्ते । निस्पा- জানুয়াধি মোৰ ঘৰ বনান। বারান্দায় বসে पक्ष । यापुनमत न्यूत्या शरीरमिति मुक्तोऽनन्सरः प्रष्ट्रात तितन, मालतीफभितम्भवामीति परस्येव प्रणाऽनन्सपलस्याह । यसप्य. भिसम्मधित मतस्याभिसम्भाध्यतया परं घाल निर्दिष्टम, तथाऽभिप्त- मयितुर्मुलस्य नामनियास्वादाइसम्यादभिसम्भाध्यं परमेव ग्रहमान प्रत्यतथ्यम् । किञ्च, प्राकाशब्देन प्रकृतस्य वहाकायस्याऽत्र मत्यभि- ज्ञानाह प्रजापतिषाययस्याप्युपासस्वरूपफथनार्यत्वादुपास्य पदहरा. फाश: प्राप्यतयहोपसद्रियात दलि युक्तम् । अाफाशपष्टश्च प्रत्यगात्मनि नदित् दृष्टधरः । प्रतिजाकाश पर प्रल । मथ स्याह-प्रत्यगात्मनोऽयान्सरभूतमात्मान्तरमेव नास्ति, ऐक्यो. पवेशाद् देसप्रतिषेधाच्च । शुद्धायस्य एव हि प्रत्यगामा परमात्मा पर- ग्राम परमेश्वर इति ष ध्यपदिश्यते । अतः ममतान्मुक्तात्मनोऽभिमान. थितुनीयान्तरमभिसम्भाव्यो वसलोकः । अतो 'नामरूपयोर्निहिसा'ss फाशोऽपि स एप भधितुमईतीति, अत उत्तरम्मति- सुपुप्त्युत्कान्त्योभैदेन ॥४३॥ व्यपदेशादिति पनि । मुल्यमान्त्योः प्रत्यगासनाऽन्तरस्बेन ঘষামনা ইয়াসযোনাথানঃ ঘমালা। মঘাষ্টি रूपस्वादिति सि पुरा स्मादेवामितिमा । lassirataविक्षामिणmire हितत्वधानिस्लवल पटव सात्यविषयो निर्वादिस्यसामर्शदाना नियमीतार्थ.। प्रसस्वादयति लिपाठ । ५पर प्रद्य निर्दिष्टाति निपु । दित्यमुवा दति-दति म पु ।

·प्रथमोऽध्यायः । २३५ - - धानसनेयने- "कतम अात्मा योग्यं पिनानमयः प्रारोयि"ति प्रकृतम्य प्रत्यगात्मनः सुपलवस्यायामकिंचिजनम्य सर्पजेन परमात्मना परिषद भावायते-'प्रजेनात्मना सम्परिवतो न घाझं मिश्चन वेद माता". मिति । तथोकान्तापि "वाजेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सलन याती"ति । न च स्थपत उत्क्रामतो पाप्याकिवितस्य तदानीमेश येनैव मर्यनेन सता परिष्वगन्यारोह। मम्भरतः । न च क्षेचनान्तरंगा, तस्याऽपि पर्यतस्यासम्भपात সুনার ময়নামুন: মেয়াদ- पत्यादिशन्देम्यः ॥४४॥ प्रयं परिष्वजाः परमात्मोत्सरत्र पत्यादिशब्दैद्यपदिश्यते-"मर्य- स्थाधिपतिः मर्यस्य घशी मर्यस्येशानस्स न माधुना कर्मय्या भूयायो एमा- माधुना फर्मणा फनीवा नेप परवा एप भूताधिमिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एषां लोकानाममम्भेदाय समेत घेदानुवचनेन ब्राह्मणा विधिविषन्ति एतमेश श्रिदत्या मुनिति एतमेष मानिनो नाकाम दन्तः प्रवन्ति" "म पा एप महानाज अत्माऽवादी घसुदानोऽजरी. ऽमृतोऽभय आनन्दो प्रोति । एते च पतित्वजगद्विधरयासर्वेश्वरया. दयः प्रत्यगात्मनि मुक्तावस्येऽपि न कश्चित्सम्भवन्ति । अतो मुक्तात्म- नोऽन्तरभूतो 'नामरूपयोनिहिताऽऽझायः' । ऐश्योपदेशस्तु सर्पस्य चिचिदात्मकस्य प्रकार्यवन तटात्मत्वायत इति "मयं खल्विा यह सन्नतानित्यादिभिर्वाश्ये प्रतिपादान दलि पूर्वमशहम् । द्वेत. प्रतिधाच तत एत्यनवदाम् । पर्यान्तात्याविध्यपदेशाधिकरण समाप्तम् ॥ १० ॥ इति श्रीमद्भगवद्वामानुनाचार्यवाणती शारीरकमीमांसाभाये पमन्ययाध्यम्य प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ . उत्मचिति पु पि पाठा' २ पास्य किंधिज्जति पु। . सत्यासाठभयातिति नि पुः। ४ नोया इति लिपु । ५ सम्माधिपतिः स न साधुना फर्म भूपाणी एकासाधुना फनीमानित्यु पनिट पाठ हप्तमेति लि.पु. पानन्त रति मास्मि लि. पु.1 ८ सयमेव सतिमिति लि. पु. पाठः ।

·अथ प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । प्रधानुमानिः आनुमानिकमपेकपामिति चेन, शरीर. काधिकाणम् ।। रूपकविन्यस्तगृहीतेदयति च ॥१॥ उन परमपुरुषार्थनतणमोतसाधनतया निजास्यं मगजन्मादि- फारणे प्रल पिस्तुनः प्रधानावश्चतनाव मुक्तोभयावस्याद्विलनयां निस्सहमसहयगन्ध मर्य मति सत्यमइल्पं समस्तफल्याणगुणात्मक पर्वन्तरात्मभूत निररोश्चर्यमिति स्दानी कापिरातन्त्र मिट्टाउनहात्मप्रधानपुरुषाविपरिपादनमु- ग्रेन प्रधानझारणस्यमसिपावनधायानुमारोण्यपि कानिचिद्वाश्यानि मा. सुधिच्छामासु मन्तीत्याण्ड्सर बोकमाणस्यस्य॑वे निरानियते । फठवल्लीप्वाबायो- "इन्द्रियेभ्यः परा हों अभ्यश्व परम्मनः । मनसस्तु पर बुद्धिरात्मा महान्यः ॥ महता पाध्यकमध्यतात्पुरुषः परः । पुरुषान परं सिञ्चित्सा काष्ठा सा परा गति"रति । सप मन्तेह:-किं शापिसतन्त्रमिद्धमनस्यात्मकं प्रधान महाव्यक्त. शध्वनाध्यास उत नेति । किं युक्तम् । प्रधानमिति । पुतः । “महसः पर. मध्यक्तमध्यतात्पुरुषः पर" रति तन्वमिद्धतत्त्वरिया प्रत्यभिज्ञानेन तस्येस प्रतीतः, "पुरुषान पर सिञ्चिासा काष्ठा मा परा गति"रिति पञ्चविंश- कालपातिरिक्ततनिधान । अतोऽव्यात मारणमिति प्राप्तम् । तदि- यमुक्त मानुमानिकमप्यपामिति चेदिति । एषा शाबिना शाखावा. . १ इति तत्यक्रियेति लि. पु. पाठ ·प्रथमोऽध्याय:। उनुमानि प्रधानमपि कारणमावायत पति चेह, पीताम्-नेति । नायगदेनावनात्ममं प्रधान महामिधीयते । फुप्तः । 'गीररुपकवि. न्यम्सएहोते,' शरीराध्यापकाविन्यस्तस्याप्या शब्देन रहीतः । पात्म- शरीरयुदिमनहन्द्रियविषयेषु रपिरयादिभाषेन निकपिलेपु रयरूपणेन विन्य. स्तस्य शरीरस्याचाव्या शब्देन यहादिस्यर्थः । पादुकम्भवति-पून हि "अात्मानं रघिन घिद्वि शरीरं रथमेघ तु । पहिं तु मार ियिदि मनः प्रयहमेव च। रन्द्रियाणि हयानार्षिषयांस्तेषु गोधान" । इत्यादिना "सोऽध्यानः परमामोति तद्विष्णोः परमं पदम्" ।- रत्यन्तेन संमाराध्यनः पारं घेणावं पदम् सन्तमुपामऊं रचित्येन तच्छ परादीनि च रथयाहवेन पयिस्था यस्येते रथादयो व तिष्ठन्ति, म एखाध्यनः पारभूतं घेणधं पदमागोतीत्युक्त्वा तेषु रथाविरूपित. शीरादिपु यानि येभ्यो यशोमार्यतायाम्प्रधानानि सान्युच्यन्ते 'न्द्रि. पेभ्यः परा भयो' इत्यादिना । तन हयत्येन हपितेभ्य रन्द्रियेभ्योर गो. वात्वेन पिता विपया घशीशार्यत्वेन पराः, घन्द्रियस्याऽपि विषय. सविधानादिन्द्रियाणां दुर्मियहत्यास । सेभ्य: परम्यहत्यापितम्मनः, मनसि विषयप्रयणे विषयासविधानस्याकिञ्चित्करत्वात । तस्मादपि सारथित्यरूपिता बुद्धिः परा, अध्यक्षसायाभाधे मनसोऽप्यकिञ्चित्कर. स्वात् । सस्या अपि पिस्वरूपित आत्मा कीत्येन प्राधान्यात परः, सर्वम्य साया त्मच्छायत्तत्यादात्मय महानिति व विशेष्यते । तस्मा. दपि रयक्तिं शरीरं परम, तदायत्तत्याज्जीवात्मनस्तफलपुरुषार्थसाधन. प्रकृतीनाम् । तस्मादपि पर: मॉन्सस्मभूतोऽन्ताम्यऽध्यनः पारभूतः परमपुरुषः, योक्तस्यात्मपर्यन्तस्य समस्तस्य सत्सङ्कल्पायत्तप्रतिस्वात । . कंपां शायीनां शाखामु मदतः परमध्यक्तमिति अनुमानिमिति लि. । इन्द्रियम इति नास्ति लिपु । • तेभ्योऽपीति नि पु। " मस्येवाति लिपु. पाठ पु पाट..

·श्रीमाये स प्रवन्समियोपासनस्यापि नियतका, 'परानु मसे रिति हि जीवात्मनः कहत्यं परमपुपायतमिति घयते । बीमायापासननित्य- पायकाष्ठाभूतः पाममाप्यश्च म प दिवमुच्यात पुरुषाव परं शिवि सा फाटा मा परा गतिरितिया घामोमिनास्थयो य यात्मनि तिष्ठ"नित्यानिभिस्म मातात्पुर्वन म नियमपतीत्युक्त्या "नान्यो. ऽतोऽस्ति दृष्ट"त्यादिना नियन्वन्तरं निषिध्यते । भगवद्गीतामु च- "अधिष्टानं तथा फ करणं च पृथविधम् । घिधिधाश्व प्रयत चेष्टा देवं धान पञ्चम"मिति । दैवान पुरुषोत्तम घ, "सस्य चाहं हदि मविशिष्टी मला स्मृतिनानमपानवे" वचनात । सस्य च घशीकरणान्तच्छरणागतिीय, यथार- "ईश्‍वास्सर्वभूतानां देशेऽर्जुन तिष्ठति । धामपन्सयंभूतानि यन्त्रारूठानि मायया ॥ समेव शरणच्छे"ति। तदेवमात्मानं रचिन बिट्टी'त्यादिना रथ्याविपधिन्यस्सा छन्द्रि- यादयः "इन्द्रियेभ्यः परा दायों" रत्यन स्यशब्दैव प्रत्यभिजायनो, न সেমিন আমিনি এfiথান নি নিহীন। অন্য कापिलतन्त्रसिद्धस्य पधानस्य प्रप्तड एयेह नास्ति। न चार न्वमि प्रक्रियाप्रत्यभिया, 'रन्द्रियेभ्यः परा मर्या' दूतीन्द्रियेभ्यो झर्यानां शब्दा- बीना परत्यकीर्तनास । नडि शब्दारय दन्द्रियाणां कारणभूतीसाद- भने । 'पर्धेभ्यश्व परम्मन' इत्यपि न तत्तन्ने महतम, अकारणत्यावेधां तथा चुगमा महान्पर' इत्यप्यमङ्गलम, देशवेन महत्तत्याभ्युपग- . पामकस्यापोति लि. पु. । २ धरणेोत लिपु पाठ.। रति लि.पु. प्रसिद्धति मु पु.। ५ प्रध्दामामिति म.पु. पाठः।

·मधमाऽध्याय:। माहान हि महतो महान पर रति सम्भति । महत प्रात्मरान्डे विशेषां च न माछते । प्रतो रूपाविन्यस्तानामिघेह यहणम् । दर्शयति घतदेष- "एप सर्वेयु भूतेषु मूठोऽऽत्मा न मशागते । दृश्यते त्वयपा धुझा मूत्मया मूलदार्शभिः" ॥ "यच्छेदाइनसो प्राजस्ताच्छेन जान अात्मनि । जानमात्मनि महति नियन्ताळेच्छान्त प्रात्मनी"ति अजितमामाभ्यन्तरकरणैरस्य परमपुरुषस्य दुर्दत्वमभिधाय हया. विरूपितानामिन्द्रियादीनां पगीकरणप्रकारोऽयमुच्यते 'मकवानप्सी' रति । वाचं मनसि नियच्छेत-धापूर्वकाणि फार्मेन्द्रियाणि जाने. न्द्रियाणि मनसि नियच्छेदित्यर्थः । पाक्शब्द द्वितीयाया: "सुपा सुलु"गिति तुक । मनसीति सप्तम्यारवान्दसो दीर्घः । 'सदा- | म्छेन जान यात्मनि,' तन्मनो युद्धी नियोत, जानशवेनान पूर्वक्ता बुद्धिरभिधीयते । 'जान पात्मनी ति व्यधिकरणे सप्तम्यौ, प्रात्मनि पर्त माने जाने नियच्छेदित्यर्थः । 'जानमात्मनि महति नियच्छेत, बुद्धि- करि मस्त्यात्मनि नियन्दत । तदाछेच्छान्त प्रात्मनि' त कतार परस्मिन् घणि सोन्तामणि नियच्छेह । घ्यत्ययेन तदिति नपुंससतिगता । पर्वभूतेन रथिना प्यायं पदं गन्तव्यमित्यर्थः । अध्यक्तयटन फचं ध्यतत्य शरीरस्याऽभिधानम्, तथाह- सूक्ष्मन्तु तदहत्यात् ॥२॥ भूतमूत्समध्यातं शवस्याविशेषमापवं शरीरम्मति । तदव्याहत. मिट शरीरावस्यमव्यक्तशब्देनाच्यते, 'सदहत्यार,' तस्यायामृतस्याधि. द्वस्तुन एव विकारापवस्य रपयस पुरुषार्थसाधनमवृत्त्य त्यात । यदि भूतमूममध्याहप्तमभ्युपगम्यते, कापिलतन्वामिहोपादाने १ महतत्वस्याभिधानाभ्युपगमादिति लि पुः पाठः। मादिराठी नास्ति मु.पु । सन्वामिनीत मु.पु.।

·श्रीमाये " का पढेपः, तत्रापि हि भूतकारणमेवाध्यतमित्युच्यते, तबाह- तधीनत्यादर्थवत् ॥३॥ परमकारणाभूतपरमपुरुषाधीनस्यात्मघोक्षमघद भूतमूक्ष्मम् । एततु- क्तम्भति-न हि ययमव्यात तपरिणामविशवाश्च स्वरूपेण नाभ्युपग- च्छामः, अपितु परमपुरुषशरीरमया तदात्मकत्वविरहेण । तदात्मकत्वमेव हिमशत्यादयस्वं स्वं प्रयोजन साधयन्ति, अन्यथा स्वरूपस्थितिप्रति भेदास्तेषां न स्युः । तथाऽनभ्युपगमादेव हि तन्वमिशियानिरसन- मिति । श्रुतिस्मृत्याहिं नगदुत्पत्तिप्रलपादेव परमपुस्पमहिमादेषु च प्रतिधिकतिपुरुषास्तवात्मकास्महीयन्ते, यथा "यव्यम्मु मलीया'- रत्यारभ्य "सन्मानाणि भूतादी लीयन्ते भूतादिमहति लीयते महाना. व्यक्लीयत अध्यक्तमधरे लीयते पक्षान्तमसि लोयते तमः परे देश एकीभवति" सथा, "वस्य पषियी शरीरं यस्यापारीरं यस्य नेजः शरीर यस्य धायुश्शरीरं यस्यामाशः शरीरं यस्याहार गरीरं यस्य बुदिरश- गरं यस्याध्य गरी यस्यातरं शरीरं यस्य मृत्युः शरीरम् एप पर्षy. तान्तरात्माऽपडतपाप्मा दिव्यो वेध एका नारायण" तथा, "भूमिरापोऽनलो वायु: सम्मनो बुद्धिरेष छ । पहार रतीयम्मे भिवा मशतिरष्टधा। अपरेमिस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि में पराम जीवभूतां महाबाहो ययेवं धार्यते नगस ॥ एतत्यानीनि भूतानि सर्यायीत्युपधारय । प्रत्यय नगसः प्रभवः प्रलयात्तथा। मयिदम यामिति सि पु.। २ जनाति । काशिनिपु. ५ तन्माषा सम्मोति नि । मु.पु पर पर्याप्त मामला • fafe मामिकामिति नपु पाद प्रामाटिव । ८ मोमोलि-ray पु. समिति निः।

·मपाध्यायः २४१ मत पर नायत्किञ्चिम्ति नये । মযি অমি মীন সুর মবিয়া (নি, "तनिष्णमाया पुमप फान एश घे"ति,) "तियो माया यताथ्याक्तस्वरूपिणी । पुरुपरमाणुभायता लीयेते परमात्मनि ॥ परमात्मा च मयामाधार पुरुषोतम । विष्णुनामा सयदेपु'दान्तेपु व गीयत" इति । ज्ञेयत्वाऽपचनाच ॥ ४ ॥ यति समिमिहाध्यक्तवियतिप्यत, तदाऽस्य ने पत्यमविपति प्या, तात्यातविज्ञानामोसंवादिभिसान्त्रिकस्लेषा मचा पत्त्वा ऽभ्युपगमास । न धाप्य नेपत्यमुच्यत इत्यता न तन्वसिटस्यह यहणम् । यदतीति चेन्न, प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५॥ "प्रदम्पर्शमपमध्यय तथापुरस नित्यमगन्धपच्च यत । अनादानन्त'म्मरत पर धुन निवाथ्य त मृत्युमुखात्ममुच्यते" - इत्यस्य जेपत्यानन्तरमेश धरतीय श्रुतिरिति वेत, तन, प्राज परमपुहंप एप झन श्लोक निघाय्यत्येन प्रतिपादयते । "विज्ञानसारथिर्णस्तु मन प्रयायाधर । मोऽध्यन पारमाणोति तद्विष्णो परम पदम् । "एप म भने गठात्मा न प्रकागते । दृश्यते त्वयपा युवा मृत्मया मूक्ष्मदेशभिरिति- प्रातस्यय प्रशानसात । प्रत एवं 'पुरुषाघ पर. सिञ्चिदिति न पञ्चधि २ परमेश्वर ति लिपु । प्रति निपु । मयंदग्विति निपु ४ा लि पुनास्ति भासव'तु से ५ मनाहान्तमम सनि पुर ६ गृढ स्मति नि माफ चेदानी पटते । 1 . +-LA -- .

·श्रीभार्थ शाम सातरिक्ततस्यनिध । सम्य च परमपुरुषम्याशावादयो धमा यत्तटश्यमयाम"मित्यादितिमिहा। 'महत' पर 'मित्यमि 'उठेरात्मा महान पर रति पूर्वपताज्जीवात्मन पात्वमेघोच्यते । त्रयाणामेव चैवमुपन्यास: मनव ॥३॥ यस्मिन् प्रश्रयो झुपायोपेयापेतृणा प्रयाणामेश चैवमुपन्यास यवनोपन्यासस्तद्विषयाव प्रश्नो दृश्यते, नान्यस्याध्यतादे । साहि नचिकेता माम मुमुनुस्मन् मृत्युप्रदत्ते सत्रये प्रथमेन परणात्मन पुरुषा योग्यताऽऽपानीमात्मनि पितुस्सुमनस्कता प्रतिलभ्य द्वितीयेन परेय मोतसाधनभूता नाचिताऽग्निविदा पत्र, " FREE स्वयंप्रद्यपि मृत्यो प्रपूष्टि श्रधानाय माय । বীমা अमृतस्य भजन्ते एतद्वितीयेन एणे धरणे"ति । स्वर्गशब्दमान परमपुरुषालवणामोतोऽभिधीयते, 'समृसत्यम्मतन्त' दात सनस्यस्य सननमरयामायणा,दुतरन यिफलमर्मनिन्दावनाल, निवाधिकेम्बिमिरस्य संधि पिफमेशत्तरति सन्ममृत्य- रसिप पसियमनाए । सृतीयेन वरेण मावस्ययप्रश्नद्वारेयोपेयस्यरूप मुषेयस्वरूपमुपायभूतानुष्ठिसयमानुपडीत यासनस्वरूपञ्च एटम, 'ये मेसे विधिकित्सा मनुष्ये पस्सीस्यो मायमस्तीति । एमद्विग्रामशिष्टमस्वमा घाणामेप वास्तृतीय" - रस्येवमोने पृष्ठे मदुपदेशपायता परीयोपनिवेश, 'सन्तुत गूढमनुपविष्ट । - fwerfay. RIMITRA निपु. ५क्षित पामितिम * Insti mahila fry. ।

·प्रथमोऽधायः। २४३ . गुलहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन दे मत्या धोरी हर्षशोक महाती"ति तदेवं सामान्यनोपदिष्टे नविकता: प्रीतः मन् 'देषम्मो'त्युपाम्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यभूतम्य देवयाध्यात्मयोगाधिगमति दिव्यतया निर्वि. प्टस्य माप्तः मत्सगात्मनश्वं 'मस्या धीरे हर्षशोको नहातीति निर्दि प्टस्य प्राप्य प्रलोपासनस्य च स्यकपष्चिोधनाय पुनः पमध्छ- "न्यर धमादन्यत्राधिमादन्यत्रामालताटलताए । अन्यत्र भूताच्च भयाज' यत्तत्पश्यप्ति तद्वद पति । एवं सफलतरासीवानागतवर्तमानमाध्यमाधनसाधयितवण, प्रये फ्रमेय पष्टे प्रथमं प्रणयं प्रशस्य तद्वाच्यं प्राप्यस्वरूपन्तदन्तर्गतन्त्र प्राप्तस्वक्षम याचंशरूपं चाया पुनरपि सामान्येन व्यापयन् प्रयन्ताधविदेश, " घेदा यत्पवमामन्ति सपासि सर्वाणि पदन्ति । यदिच्छन्तो प्रस्ताव पारित सत्ते पर सट्य हेण धीम्योमित्यता"- इत्येवमुपदिश्य पुनरपि प्रणष प्रशस्य प्रथमं तावत्मान्तु मत्यगा. स्मनः स्वरूपमा "न नाय प्रियते वा विपरिष"दित्यादिना, प्राप्यस्य परस्प पहला विष्णोः स्वरूपम् "अपारणीया"नित्यादिना "क स्या पेट या " स्यन्तेनोपदिशामध्ये नायमात्मा प्रयधनेन लभ्यो न मेधया न पहुना श्रुतेन"- रस्यादिनापायभूतम्योपासनस्य भक्तिरूपतामयाह । "म्पियना घिति मिश्यिति सि । धोनोरीति-सिलि प्राप्यति पत्र मास्ति लि पु.। . मुताद्रष्याति मि. पु। ५ विलक्षणे मे पष्ट पति मिपु।' .

·२४ • श्रीभाष्ये धोपणस्यस्योपासन महायस्यानामगमनामुल्वा - "मामानं सचिन विद्वी"त्यादिना "दुर्ग वयस्तरको बदन्ती" स्यन्तेनोपासनप्रकारमुपा. सीनस्य च प्यायपरमपदप्राप्तिमभिधाय "राष्टमस्प"मित्यादिनीप सहतम् । अतस्त्रयाणामेवाच'जेयस्वेनोपन्यासः प्रश्नएच। तस्मात्रे साविशत्याऽध्यक्तस्य यहयाम् । .महमच ॥७॥ यथा "युगमा महान् पर" यत्रामधन मामानाधिकर. एयाव तन्त्रसितम्महत्तत्य एहते, एवमव्यातमप्यात्मनः परत्वेनाभिधानाच कापिलतन्त्रसितुं एमास रति स्थितम् ।। प्रानुमानिफाधिकरण समासम् ॥ १॥ Oo- ५ - wr प्रमाधिकरणम २ । चमसवदविशेषात् ॥८॥ अनाऽपि समिटुक्रिया निरस्यते, न ग्रहलामझानां प्रतिमा हदरारादीना स्वरूपम्, श्रुतिस्मृतिभ्या ब्रह्मात्मनाना से प्रतिपाद. नाह । पचाऽऽपर्वका प्रधीयते- "घिकारजननोमनामष्टरूपामजा ध्रुवम् ॥ ध्यायतेऽध्यामिता तेन तन्यते ते पुनः । सूयते पुरुषार्थ च तेनैयाधिष्ठित जगत ॥ गौरनादान्तशती ननित्री भूतभाधिनी। मितासिता च रता तु सर्वकामदुधा विभाः ॥ विचन्त्येनामधिपमाम विज्ञाता: कुमारकाः । •एकापियते देवस्वच्छन्दोऽत्र अशानुगः ( गाम् ॥ ध्यानक्रियाभ्या भगवान भतेऽसा प्रसाद विभुः । सर्धसाधारणों दोनों पीयमानान्तु यन्वभिः । १ माघस्थानां मुपासतामिति म प पाठ । मषियममात्मविज्ञासा पति लि पु पाठो न युक्त । १ एतस्तु पियत रति लिपु, अविनता कुमारका एस्तु वियते-रघुपनि ५ सममिति पि पाठ ! दिपाठ..

·प्रथमोऽध्यायः। "चतुर्विसिमझात मध्यक्त ध्यातमुच्यते"।- . स्यत्र प्रकृत्यादीनां स्वरूपमभिहितम् । यदात्मकारचे प्रशत्यादयः स परमपुरुषोऽपि "तं ाड्यफ मित्याः सप्तर्षिशमयापरे । पुरुष निर्गुणं माण्यमवर्षशिरसा घिदुः"-:- रति प्रतिपादयते । अपर घायणिका "मष्टो प्रतियः पोडश विकारा" इत्यधीपते । श्वेताश्वतराश्चैवं प्रकृतिपुरुषेश्यास्वरूपमामनन्ति- "संयुक्तमेतत् सरमरं च ध्यताध्य भरते विश्वमीशः । अनीशश्वाऽन्यो बध्यते भाक्तृभाषाज जात्या देव मुच्यते सर्वपाशैः ॥ ज्ञानी द्वायजाधोशनीगा-- धना टेका.भोक्तभोगार्थयुका। अनन्तरचारमा विश्वरूपो झमता प्रयं यदा विन्दते घल्लमेसह । घरं प्रधानममृतातरं हर समानाधीयते देव एकः । सस्याभिध्यानाशोजनासत्त्वभावा. एयरवान्ते विश्वमायानिलि"रिति । . तथा "बन्दांसि यता यो प्रतानि भूतं भयं पध्च घेवा पदन्ति"। संवासिम यश मिसि मु पुन प्रमीयामा घध्य सिपा। . सर्वपापति वि.पु.। * जीनोयो, छान्दो तस्वः, रंगानीगावियपं. सीमावास्योपनिषद्भाष्ये । यानीयायित्येक ह पाठवता । ५ मटित मु पु। . तस्याभिधानायोजनाविति सि । देवा सिपा.

·श्रीभाष्य
,
"स्मान्मायो सस विश्वमेतत
शस्मिंश्चान्यो माया मविरुद्धः ।
माणन्तु मति शिक्षामायिनन्तु महेश्याम् ।
सम्याय भत्तस्तु व्याप्तं मधेमिदं जग"दिति
सोसानाsपि-
"प्रधानसेनसि ोशः
संमारमानस्थितिबन्धोतु"रिसि।
स्मृतिरवि-
"मतिं पुरुषं पेय विद्वानादी भावि ।
विकारांश्च गुणांश्वेध विद्धि प्रक्षसितम्भवान् ॥
कार्यकारणकर्तृत्व हेतुः म्हसिस्थाले ।
पुस्मुषायानाम्भोक्तत्वे हेतुरुध्यते ।।
-पुरुषः प्रतिस्यो हि मुझे प्रतिभा गुणान् ।
फारणं गुणमहोऽस्य सदसदोनिजन्म" ॥ -
"सस्व रजस्लम रति गुणाः पतिसम्भवाः ।
नियन्ति महाया। देह देहिनमध्ययम्" सथा,
"सर्वभूतानि कोन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् ।
कल्पतये पुनस्सानि फल्याटी विज्ञाम्यहम्" ॥
"प्रकृति स्वाभ्य गिजामि पुनः पुनः ।।
भत्याममिम हत्यमा प्रतिषशास्" ।
"मयाऽध्यक्षण प्रतिसूयते सघराचरम् ।
हेतुनाऽनेन कौन्तेयजगद्विपरिवति!
सम्मादप्रमात्मकत्येन कापिलतन्त्रसिद्या प्रत्यादयो निरस्यन्ते ।।
श्वेताश्वतरोपनिति श्रूयते-
"अशामिका लोहिसगुणां

·- प्रथमोऽध्यायः यही मनाः सुजमाना महपाः । पनो को सुषमाणे।ऽनुगते साहात्येनाम्भुक्तभोगामज्ञोऽन्यति । तत्र सन्देहः-किमस्मिन्मन्ने क्षेत्रमा तन्वमिदा प्रतिभिधीयत उत्त प्रक्षामिति । कि युक्तम् । फेवलेति । कुतः। 'प्रजामे शामित्यम्या: प्रश्रमायस्यप्रणाट् 'वडीप्रजाः समाना मरूपा''दति स्वातन्त्र्येणं महपाया बहीनां प्रजानां सप्टत्वश्रयणाचेत्येवम्प्राप्तऽभिधीयते- 'चममधविशेषादिति नात्र तन्वमिद्धा प्रकृतिभिधीयते । फुत. न जायत रत्यजेत्य. मात्यमानातिपादनात, तन्वसिद्धाऽमसात्मकाजायह विशेषामतीतः । 'दममवत्,' ययाऽग्जिनश्चमम अपुर" इत्यस्मिन्मन्ने पक्षमस्य भठामाधनत्यमार चमशब्देन प्रतीय इति न ताबमा समवि- शेषप्रतीतिः । योगिकशष्टानामकरणादिभिरिनाऽविशेषनिश्चया- ऽगाते । तत्र त यया "दन्तच्छिर एप प्रयोगविलस्तमस ऊईबुध" इत्यादिना वाक्यविण शिरमश्चममनिश्चयः, तथानाऽप्यप्रकर. पारिवाना निर्गतध्या । न वा तमिद्वाऽज्ञायहायोऽयं. फरयादयो दृश्यन्ते । नधास्या: स्वातन्त्र्येण सष्ट्रय प्रतीयते, 'बड्डीः प्रजाः सनमाना मिति सष्ट्रत्यमाचप्रतीतः । अतोऽनेन मन्त्रेण माविला. मिशाजाधिोपते। घलात्मिका ग्रहण एव विशेषतो हेतुरम्सोन्याह- ज्योतिरुपकमा तु तथा छघीयत एके ॥६॥ 'तु-गदोऽवधारणा. । क्योतिरुपक्रमेयेषाजा । ज्योतिल, 'सन्देवा ज्योतिषा न्योतिः, 'अघ यदत्तःपरो दिवो न्योतिदीयत' रस्यादि. श्रुतिसिद्धेः । न्योतिरूपमा सकारणिकेत्यर्थः । तथा धोयत रमे, . प्रशामिल पाट। माहिति लिचपाठी न त । . मादिति नि पु. शापि।

·8 श्रीभाष्ये -- हिता', यस्मादस्या मनाया ब्रह्मकारणत्यमे शानिस्ततितीया प्रधीयते- "ग्रणोरषीयान्मातामहीया- नात्मा गुहाया निहितोऽस्य जन्तो"रिति- हृदय उपास्यत्येन सधिहित वस्माभिधाय. 'सस माया: प्रभवन्ति सस्मा"दित्यादिना सपा लोकाना ब्रह्मानाञ्च तत उत्पत्तिम भिधाय सर्वकारणभूताजा तत उत्पन्नाऽभिधीयते । রাঙ্গা লামিয়া वहीं प्रजा ननयन्ती सरूपाम् । अक्षा होको जुषमायोऽनुशेते जहात्येनाभितभागाजाऽन्य. ॥ इति । सर्वस्य जातिरिक्तस्य बस्तुजातस्य सप्त उत्पत्या तदात्मकत्वोपदेशे प्रक्रियमाणेऽभिधीयमानस्यात्माणसमुद्रपर्यतादिषदेपाऽयजा बहीना सक पाया मनाना सष्ट्री कर्मपश्यनाऽऽत्मनाभुज्यमानाऽन्येन विदुपाऽऽस्मRT त्यज्यमाना व प्रामण उत्पना प्रत्नालिझायगन्तव्यत्यर्थ । तो घायपशेषाच्चमाविशेषधच्छाखान्तीपदेवसरूपात्मत्यभिज्ञायमाना. द्वाक्याचियमिताऽना प्रसात्मिकेति निश्चीयते । पहाऽपि प्रकरणापक्रमे, সবাই "ते ध्यानयोगाऽनुगता अपश्यन् देवामशक्ति स्वगुणेनिंगूठा"मिति- परप्रतिपाया घनाया अगते । उपरिष्टाच- 'स्मानमाथी सुलत विश्यमेतत "तम्मिश्यान्यो मायया सविरुद्ध । मायान्तु प्रति विद्यान्मापिनन्तु महेमाम" ५ोत सायिति लिपु । -जन्तोनिहित गुणामपि यामुपायन पाद । ३ उत्पति-प्रति लिए । किं कारणाम, - ·प्रथमोऽधायः। "यो योनियोनिधितिष्ठत्येकः" इति । तस्याएव प्रतीतेनीस्मिन्मन् मन्वसिदस्यतन्वमतिप्रतिपत्तिगन्धः । कायं हि ज्योतिरुपमाया लोहितशुरुमणकपाया अस्याः प्रह- तेरजात्वम् ? अनाया का कार्य ज्योतिएकमात्वमित्यत्राह- कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः ॥१०॥ प्रसताऽऽशहानिश्चार्य श्व'-शब्दः । यस्याः पश्तेरजात्वं न्योति. रुपनमात्वञ्च न विरुध्यते। कुतः । कल्पनेोपदेशात्, कल्पन-मृप्तिः सृष्टिः, लगत्सृष्ट्यपदेशादित्यर्थः । यथा "मूर्याचन्द्रमसा धाता यथापूर्वमकल्पय". दिति कल्पनं सुष्टिः। यत्राप्य"स्मान्मायो सुनते विश्वमेत"दिति नग. सष्टिादश्यते । स्वनाविभक्तादस्मात्मूल्यावस्यात्कारणान्मायो सर्व- खरः मयं जगत्सजतीत्यर्थः । अनेन काल्पनोपदेशेनास्याः प्रशतिः कार्य. कारणरूपेणाऽयस्याद्वयान्धयोऽगम्यते । मा हि प्रलपलायां ब्रह्मता. यवा अविभक्तनामरूपा ऽव्यतादिशब्दवाच्या मध्यरूपेणावतिष्ठते, सृष्टिवेलायां चोद्तमत्त्वादिगुणा विभक्तनामरूपा व्यतादिशब्दधाच्या तेजोयबादिरूपेण च परिणता लोहितगुरुक्षणाभारा चाऽतिष्ठते । प्रतः कारणवस्याऽजा कार्यायस्या च ज्योतिरूपामेति न विरोधः । 'मध्यादिवस, पखरणाऽऽदित्यस्य कारणावस्यायामेकस्यैवास्थितस्य कार्यायस्यायामृग्यजुस्सामाधव॑प्रतिपायमर्मनिष्याटारमाश्रयतया वस्वा- दिदेवताभोग्यत्वाप मधुत्यापनमुद्रयासमयान्पनन्न न विरुध्यते । तदुक्तम्मधुधियायाम "असो वा आदित्यो देवमध्यि" त्यारभ्य "अथ तत अई उदेश्य नैशेदेता नास्तमेझल एव मध्ये त्यात त्यन्तन । एकला, एकस्वभावः । अतोऽनेन मन्त्रेण प्रसास्मिकैया नाऽभिधीयते, न का. पिलतन्वसिद्धति सिद्धम् ॥ अन्ये त्वस्मिन्मन् जोऽप्रवलक्षणाऽजेकाऽभिधीयत इति चुपते, ते प्रष्टय्याः, किं सेजोऽबचान्येव तेजोऽसवात्मिकाजेका? उत तेजोऽबच- . योगनियोनिर्माित मु पु., यो योनिमिति लि• • पाठक २. निविध्यते-दति लि. अश्यताविराटवाति निम्नास्ति। 5 ·श्रीभाध्ये रूपं ब्रह्मव? किं या तेजाबनशारणभूता काचिदिति । प्रथमे कल्ये तेजोऽपत्रानामनेत्रत्वादनाकामिति बिष्यते । न च वाच्यन्तेजोबना. नामनेकत्वेऽपि वियत्काणेनकतापत्तिरिति, त्रियकरणेऽपि च बहुत्या- नपगमार "हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः तासा निश्तंत्रिशतमेऊनाङ्कर- वाणी"ति मत्येक स्वित्करणोपदेशात् । द्वितीयः कल्पो विकल्पः, कि- जोडवरूपेण विक्षतं बलवानेका ? यि स्वरूपेणास्थितमधित. मिति । प्रथमः फल्पो बहुत्याऽनपायादेव' निरस्तः । द्वितीयेऽपि 'लो. हिसशुलटणा मिति विरुध्यते । स्वरूपेणार्यास्यतं तेजोऽभवलक्षणमिति धक्तमपि न शक्यते । तृतीये कल्पेयजाशदेन तेजोऽयानि निर्दिश्य नेताकारणावस्योपस्यापनीयेत्यास्येयम्, तो परमजावेन तेनेोऽब. चकारणावस्यायाः श्रुतिसिद्धाया एवाभिधानम् । যন: মদুনন্নোয়ন গয়াবিনমুহিন রনি सदयमतम, नियायोजनस्यात् । यथा'मानं रथिनं विद्धी'त्यादिषु ब्रह्मप्राप्युपायताय्यापनाय शरीरादिपु रथाविरूपण क्रियते, यथा वा. दित्ये घस्यादीनाम्भोग्यत्ययापनाय मधुत्व कल्पने क्रियते, तद्वदस्याम्प कृती लागत्सरिकल्पनं कोपयुज्यते । न केयनमुपयोगाभाय एष, विरो. থ। চক্ষায় মাধ্যমিৰ নাৰিহ্মালমসৱানা দয়াময় चेतनानां निपिलमुघदुःपापभागापमानभूताया अचेतनाया अस्य- যাভাবকনসন্ধিবাবঘ্ননাথনাথ- रिम्यागाहेतुभूतप्यसम्यन्धिरिम्यागसमचेतनविपच्या स्वभाव- ख्यापनाय सदूपत्यकल्पन विष्टमेव । “अनामेकाम, पो होशः, मनो उप"त्यनाज यध्वस्य विरूपायपरिकल्पनन्न शमनम् । मयंच छागावं परिकल्प्यात ति घर । बहानाम्भुतभागामाइन्या रसि • मताधि-Tin B. यु.। . माणगाडिin in gad पुष । Ararमपनमाटेवनि पुFREEमराठा प्रतिनिधिया। METRAभाति मि। CITA म.पु ·प्रथमोऽध्यायः। विदुष प्रात्यन्तिकप्रतिपरित्यागहु र्वतोऽनेन वास्न' पुनरपि सम्बन्ध योपच्छागत्यपरिकल्पनमत्यन्त विरुद्धम् ।। चमसाधिकरणं समाप्तम् ॥ २ ॥ अथ संख्यासंघ न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादति- चाधिकरणम् । रेकाच ॥ ११ ।। वानसयिनस्समामन्ति- "यस्मिन् पञ्च पवनना बाकायश्च प्रतिष्ठितः । समेव मन्य प्रात्मानं विद्वान ब्रह्मामृताऽमृत"मिति । फिमयं मन्त्रः कापिलतन्वमिद्धतत्वप्रतिपादनपर उत नेति मन्दि- धते । किं युक्तम् । तन्वसितत्यप्रतिपादनपर रति । कुतः। 'पञ्च'-श- दपिषिता 'त्पन्चजन'-शब्दात्पञ्चविंशतितत्त्वातीतः । एतदुक्तम्भष. ति-पञ्चजना दति समास: समाहारविषयः, पञ्चजना:-पञ्चानां जना- नां समूहाः पञ्चमूल्य रतियत् पञ्चजना रति । लिहाव्यत्यपरकान्दसः । ते च समूहाः कतीत्यतायां पञ्चजनशदधिशेषणेन प्रथमेन पश्वशब्देन समूहाः पञ्चति प्रतीयते,'यथा पञ्च पञ्चपल्प रति । अतः 'पञ्च पञ्च. जना' इति पञ्चविंशतिपदार्थावगती से कतम स्यपेक्षायाम् मावा. धिकारामुमुक्षुभिनातभ्यतया स्मृतिमिद्धाः प्रकृत्यावष एव जायन्ते । मूतमतिरवितिर्महदादाः प्रतिष्टितयः सप्त । पोहरामस्तु विकारो न प्रतिनं विततिः पुरुषः" । रति हि कापिलानां प्रसिद्धिः । अतस्तन्वसिद्धताधातिपादन पर रति রাণী রম- न संख्योपसंपदादपीति,पञ्च पञ्चनना इति पञ्चविंशतिसंयो- बहाद न सियो । कुतः । नामामासाह, एक पमेन यान्यन योस मु.पु.। - भायातिरेकाचेति लि.पु. पाठः। ३ पञ्चजमा रस्यधिकमा मु.पु.।४ प्रतीयन्से-ति मु.पु.। सेतीति मु.पु. वडयात पाठान्तरम।

·श्रीभाणे पञ्चसहविर्शवितानां पञ्चजनानां तन्त्रसिद्धेभ्यस्तत्त्वेभ्यः पृयामा बात। "यस्मिन्पञ्च पञ्चजना प्रकाशश्व प्रतिष्ठित:"- इत्येतेषां यच्छनिर्दिष्टनलायतया ब्रह्मात्मत्व हि प्रतीयते, "तमेव मन्य आत्मान विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्" । इत्यत्र तमिति परामर्शन यच्छदनिर्दिष्टं ब्रनेत्यवगम्यते । अतस्तेभ्य पृयाभूताः पञ्च पञ्चजना दति न सन्वसिद्धा एते । 'अतिरेकान', सन्त्र. सिद्धेभ्यस्तरवेभ्योऽत्र तत्त्वातिरकोऽपि भवति, यच्छन्दनिर्दिष्ट प्रात्मा ss काश्चानातिरिच्यते । अत:- "तं ट्विंशक्रमित्याहुः सप्तविंशमधापरे"- इति श्रुतिसिद्धसर्वतत्वाश्रयभूतः सर्वेश्वरेश्वरः परमपुरुषोत्राऽभिधी- यते । 'न संख्योपसड्यहादपी'त्यपि-शब्दस्य 'पञ्च पञ्चनना' इत्यत्र पञ्चविंशतितावरतीतिरेव न सम्भवतीत्यभिप्रायः । कथम् । पञ्चभिरा. रब्धसमूहपञ्चकासम्भवात् । नहि तन्त्रसितुतस्येषु पञ्चसु पञ्चस्यऽनुगत. तत्तत्सवानियेनिमितं मात्यास्ति । न धाव्यम्-पञ्च फर्मेन्द्रिया. जि, पञ्च जानेन्द्रियाणि, पञ्च महाभूतानि, पञ्च तन्मानाण्य, ऽवशि- हानि पञ्चेत्ययान्तरसवानिनिमित्तमात्येयेति । अाकाशस्य पृदिदै- शेन पञ्चभिरारब्धमहाभूतसमूहासिद्धः । अतः पञ्चनना' इत्ययं समासे न समाहारविषयः, अयन्सुरे दिक्सही संज्ञाया"मिति संचाविषयः । अन्यथा 'पञ्चनना' इति लिहुय्यत्ययश्व । पञ्चजना नाम केचित्सन्ति, ते च पञ्चसाया विशेष्यन्ते 'पञ्च पञ्चजना' रलि, सप्त सप्तर्षय रतियत् । के पुनस्से पच एञ्चजना , प्राणादयो पाक्यशेपात् ॥ १२ ॥ "arael प्राणमत चनुपश्यतुः मा-Ati. ५ २षित-सि थापा fan-ref मु.पु..

·प्रथमोऽधायः। ३५३ श्रोत्रस्य श्रोत्रमवस्याचम्मनप्ता मनो ये विदुः" - रति धाश्य शेषा ग्रह्मायया:प्राणादय एष पञ्च पञ्चजना रति विज्ञायते। अथ स्थात्काएयानां मान्दिनानाञ्च "यस्मिन्पञ्च पञ्चज- ना"रत्ययं मन्त्रः समाना, प्रायस्य प्राणमित्यादियापशेये फावा. नामवस्य पाठी नविनत, तेषां पञ्च पञ्चजनाः प्राणादय रति न शश्यते धमिति । अत्रोत्तम्- ज्योतिपैकेपामसत्यऽन्ने ॥ १३ ॥ एकपा फामानां पाठे अप्तत्यवे न्योतिमा पञ्चजना इन्द्रिया- पीति विज्ञायन्ते, तेषां धाग्यशेषः प्रदर्शनार्थः । एतदुक्तम्भवति, 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना' इत्यस्मात् पूर्वस्मिन्मन्त्रे "तन्देवा ज्योतियां ज्योतिरायुहोपासते ऽमृतमि”ति ज्योतिषां न्योतिष्ट्रन ब्रह्मण्यभिधी. यमाने बसाधीनस्वकार्याणि कानिविज्योतीधि प्रतिपचानि । तानि व विषयाणां प्रकाशझानीन्द्रियाणोलि, 'यस्मिन्यच्च पननना' त्यनि- ढारितविशेषनिर्देशनावगम्यन्त दर्शत । प्राणस्येति 'प्राण'-शब्देन स्पर्श न्द्रिहाते, यामुसम्बन्धित्यात्स्पन्द्रियाय, मुण्यमाणस्य ज्योतिरशब्देन प्रदर्शनायोगात् । 'चनुप' इति धनुरिन्द्रियम्, 'श्रोत्रस्येति प्रोन्द्रियम्, 'प्रवाति घाणरमनयोस्तन्वेणापादानम्, 'अब'-शब्दोदितथिवीस. ध्वन्धित्वात् घाणेन्द्रियमनेन रहते, पदाताने त्यमिति रसनेन्द्रिय मपि एझते। 'मनस' इति मनः घाणरसनयोस्सन्तोपादानमिति पञ्च स्वमप्यविरुद्धम् । प्रकाराशानि मनापर्यन्तानीन्द्रियाणि 'पञ्चजन'-गद्ध. निर्दिष्टानि, तदविरोधाय घ्राणरसनयोस्तन्त्रेणापादानम् । तदेवं "यस्मि. न्यञ्च पञ्चजना प्राकाशश्व प्रतिष्ठित" रति पञ्चजनशनिर्दिष्टानी- न्द्रियाणि 'आकाश'-शब्दप्रदर्शितानि महाभूतानि च ब्रह्मणि प्रति टितानोति सर्वतत्त्वानां वलाश्रयत्वप्रतिपादनाव तन्त्रसिदुपञ्चविंश. तितत्त्वप्रमः । अतः सर्वर वेदान्ते सवोपसयहे तदभारे या न १ संस्पन्द्रियमिति नि. पु.। पति लि.पु.। । सदधिशेपालि लि.

·श्रीभाध्य कापिलमसिनुसत्यप्रतीतिरस्तीति स्थितम् ॥ संख्योपसंपहाधिकरणं समाप्तम् ३ ॥ कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाव्य. प्रय कारणस्वाधिशरणम् । पदिधोक्तः ॥१४॥ पुनः प्रधानकारणवादी प्रत्यतिष्ठते-न बेदान्तवेकस्मात्तष्ठि- राम्बायत रति जगतो वल्लककारण न युज्यते धम् । तथा हि, "सदेव सोम्येदमय पासीदिति सत्पर्विका सृष्टिराबायते, "असहा रदमय पासीदित्यसयर्षिका छ, अन्यत्रा"इसदेवेदमय पासीत्तता सदासोतसमभव"दिति च । अतो वेदान्तेषु सष्टुरव्यवस्थितर्जगतो बलैककारणत्वं न निश्चेतुं शक्यम्, प्रत्युत प्रधानझारणत्यमेव निश्वेतुं शक्यते, "सदेदं तर्सयारतमासी"दित्ययाते प्रधान नगतः प्रलयम. भिधाय "तवामरूपाभ्यां व्याक्रियते"त्यध्यातादेव जगतः सुष्टिश्चा- भिधीयते । 'अश्यास्तम्' हायतम, नामरूपाभ्यां न यातिपते न व्यत्यत इत्यर्थः । अन्य प्रधानमः । अस्य च स्वरूपनित्यसेन परि- सामाश्रयत्वेन च लगत्कारणायगती सदमाच्छन्दो प्रक्षणीयास्मिन घिरोत्स्यते । एवमयातकारणत्वे निश्चित सतोचणादयः कारयता: লামিয়য যযিন। মাল’-যুাষায় গুরুত্ব पिस्वाभ्यां प्रधान एवं वर्तते । अतः स्मृतिन्यायप्रसिद्ध प्रधानमेव जग- स्कारणं वेदान्तवाक्यः प्रतिपादयते-इति प्राप्त प्रयत्महे- कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः । छ'-शद्धस्तु'-रादा । सर्वात सर्वेश्वरात्मत्यमरूपाविस- निखिलदोषगन्धात परस्मादलण एय नगदुत्पात रति निश्चेतुं शश्पते । कुतः । 'आकाशादिपु कारणत्वेन यवादिष्टस्योक्तः, मत्यादिधिः शिष्ठत्वेन “लन्मादास्य यत" इत्येवमादिपु प्रतिपादितं ग्राम 'प्याव्या- १ तदिति मासि मु.पु.। ++ सचिहान्सप्लाटो निपु टिप्सः । .

·प्रथमोऽध्याय: दिष्टमित्युचाते, तस्यकस्याऽऽकाशादिषु कारणायेगा, "तम्माढा पत- स्मादात्मन आकाश: मंभूतः" "सतनाऽसजते"त्यादिषु मर्यकं प्रवेष कारणत्यनोच्यते । तथा हि, “मत्यं जानमनन्तं प्रस्न" मोऽस्तुते सान्कामासह ब्रह्मणा विपश्चितेति प्रकृतं विपरिचदेव प्रल 'तस्माद्वा एतस्मादिति परामृश्यते । तया "तदेतत बहु म्या"मितिनिर्दिष्टं सर्य ग्रहले तोऽसृजतेति परामृश्यते । एवं सर्वत्र सृष्टिवाक्येषु द्रष्टयम् । अतो प्रलेफकारणं नगदिति निश्दीयते । नन्व"महा इदमय पासीदि"त्यामदेव कारणत्येन ध्यपदिश्यते, तत्कमध सयंजस्य सत्यसन्यस्य ग्रहण एव कारणत्यं निश्चीयर इत्यत्राह- समाकर्यात् ॥१५॥ "महा इदमय पासी"दित्यत्रापि विपश्चिदानन्दमयं सत्यस.. इल्पं प्रदेश समाप्यते । कथम् । तस्माद्वा एतस्मादिचानमयादन्योऽन्ता मात्माऽऽनन्दमय: मोऽकामयत घटु स्यां प्रजाये"ति "इदं सर्वमसृजत यदिदं क्रिन्च तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविगत् तदनविश्य मन्च त्यच्चाऽभ. "दित्यादिना ब्राह्मणेनानन्दमयं ब्रह्म मत्यसङ्कल्प मध्य धेगेन मात्मभूतमभिधाय तदप्येष श्लेभियतो"त्युक्तस्यायस्य साति. स्येन दाहतोऽयं श्लोकः, "अप्तद्वा इदमय प्रामी"दिति । तथोत्तरत्र "भीपाऽस्माद्वातः पत" इत्यादिना तदेव ब्रह्म समाय मर्यस्य प्रणा. सत्य नितिशयानन्दत्यादयोऽभिधीयन्ते । अतो ऽयम्मन्त्रस्तद्विषय एथ, तदानों नामरूपविभागाभायेन तत्सम्बन्धितयाऽस्तित्वाभावाद्वझेया तुमच्छन्द्रनाच्यते । “असदेवेदमय अासी"दि त्यत्राप्ययमेव निशेहः । पटुक्तम्, "तद्वदन्तस्याशतमासी"दिति' प्रधानमेव लगत्कारणत्येनात. भिधीयत रति । नेत्युच्यते, अत्राप्य व्याष्टत'-शनायास्तथरी हो। याभिधीयते, "स एप रह प्रविष्ट मा नखायेभ्यः परपश्चनुः श्ययन श्री मन्यानो मन आत्मत्यशोपासीत त्यत्र स एप इति तच्छन्नाव्याशतश- स्रष्टै सानुप्र- . अम्प मधस्यति मु. पुः। . इत्यत्रेमि मु.पु.।

·श्रीभाध्ये धनिर्दिष्टस्यान्तःप्रविश्यपशासितृत्वनानुझात, "तत्सृष्ट्वा तदेषानुपाधि- शत" "अनेन जीनाऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे ध्यानरवाणोति स्रष्टुः सर्वजस्य परस्य ब्रह्मणः कार्यानुभवेशन नामरूपव्याकरणसिद्धेश्च । "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मेति नियमनार्थत्वादनुप्रवेशस्य प्रधानस्याचेतनस्येवरूपोऽनुप्रवेशी न सभवति । अता 'व्याकृतम्' अव्या- कृतशरोरं ब्रह्म, 'तत्रामरूपाभ्यां व्याक्रियते ति तदेवाविभकनामरूप ब्रह्म सर्व सत्यसङ्कल्पं स्वनैव विभक्तनामरूपं स्वयमेव व्याक्रियतेत्युच्यते। एवं च सतीचणादयो मुख्या एव भवन्ति । 'बलात्म'-शब्दावपि निर. तिशययहत्त्वनियमनार्थव्यापित्याभावेन प्रधानेन फर्थाचदुपपोते। पता ब्रहककारण नदिति स्थितम् ॥ कारणस्थाधिकरणं समाप्तम् ४ ॥ प्रय जगद्वाचित्याधिकरणम ५। जगदाचित्वात् ॥१६॥ पुनरपि साख्यः प्रत्यवतिष्ठते-पदापि वेदान्तवाक्यानि चेतनं जगत्कारणत्वेन प्रतिपादयन्ति, सऽपि तन्त्रप्रतिद्धप्रधानपुरूपातिरिक्त वस्तु लगत्कारणं घेदयतया न तेभ्य प्रतीयते । तथा हि, भोकारमेव पुरुयं कारण धेटातयाधीयते कायोतकिलो पालाश्य जातशत्रुसंपादे "REA से प्रवाणी"त्युपरम्य यो वै बालास एनेपा पुरुषाणा कता यस्य वैतत्कर्म सवेदितव्य" इत्युपमे धक्तमतया यालाफिनापतिप्त बहा. ऽजानते तस्मा एव जातशत्रुणा "म वैदिय" इति प्रतापदि- स्पते, “यस्य तत्कर्म"ति कर्मतम्ययात्ममत्यध्यता भोका पुरुषो द्धि- सध्यतयोपदिष्ट ग्रति निश्चीयते, नान्तरम, नस्य कर्मसम्यधान- भ्युपगमात् । कर्म च पुण्यपाप लवणं रतस्यै सम्भाति । न च वाय. म-क्रियत इति कर्मति व्युत्पत्त्या प्रत्यतादिप्रमाणपस्यायित नगदेशक मति निर्दिश्यते यस्पतकत्वं जगत्कर्म म घेदितथ्य इति तेजादान्त. रमेव प्रतीयत रति, 'यो वे बालाफ एतेषां पुरुपाणा कता यस्य वेत १ ति मु.पु.. पुण्यापति नियु।

·प्रथमोऽध्याय: २५० , कमति निर्देशवयात, 'कर्म'-शब्दस्य च लोकवेदयोः पुरयापुण्य.. कप एम कर्मणि प्रभिः, तनातकर्मनिमित्तत्यान्जगदुत्पत्तेः । एतेषां पुरुषाणां कति च भावोपपद्यते । तदपम:-एतेपामादित्यमा एडलााधिकरणानां बजायोगापारणभूतानां युरुषाणां य: कार- णमतः, एतत्कारणभायहेतुभूतपुण्यापुण्यनवणं च कर्म यस्य, सदि. तम्यः, तत्स्यरूपं प्रहर्षिवित वैदिसध्यमिति । तयोतरत्र "तो ह मुफ्त पुरुषमाजग्मतुः, तं यष्टा विचितपे" ति मुगुप्तपुरुपागमनष्टिघातात्याप- नादीनि भोक्तत्वप्रतिपादन एव लिट्टानीति । तथोपरिष्टापि भक्तिय प्रतिपाझते, "ताया श्रेस्त्य हे यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुनन्त एवमेवेष प्रान प्रात्मतैरात्मभिर्भुड्के एवं चैतमात्मानमेते" भुनत"दति तपा' "लेष एतद् घालाले पुरुषो ऽशयिष्ट के तदभूत कुत एतदागा". द्विति पृष्ट मर्यमजानते तस्मै स्वयमेवाजातशत्रुरुवाच "हिता नाम नाझ- स्तासु तदा भति यदा सुप्तः स्यनं न कञ्चन पश्यत्ययास्मिन्माण स्वधा भवति तदैनं वा मनामभिः सहायेति मनस्सघातस्सहा. येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाऽग्नचलतः सी दिशा यिम्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठान एवमेवप्तस्मादात्मनः प्राणाः यथाऽऽयतनं वितिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका" इति सुपुष्याधारतया स्वप्नसुषुप्तिनागरितावस्यामुध. मानं वागादिकरणाप्ययोगमस्यायतनमन "मेव नीवात्मान'मयास्मिन्माण पवैकधा भवती' त्युक्तवान् । अस्मिा नीवात्मनि प्राणभृत्त्वनिबन्धनोऽयं 'माण शन्दः । स यदा प्रतियुध्यत' इति प्राणशनिर्दिष्टस्य प्रशोधन- घणामुय्यप्राणस्येश्वरस्य व सुषुप्तिप्रगधयोरसम्भवात् । अय घा, 'यस्मिन्' १ पुण्यपानि नि. पु.। चिक्षिति भुमपुरयागमामनर्याप्टघातात्यापनादीनि च भातति-दति लि. पु. पाठः प्रामादिकः। पंढ ति लि. पुर। ४ ममिति लि.पु.. कति द्विभवति । ७ एतदनुभूत सुत एतदागास्पष्टमिति निपुः। पटातटाराष्टायाने यथासचायटी लिपु. भयसः । प्रस्थान-इमिलि. पुः। १० दरम्यान नमिति लि.पु.।' "मयमा प्रतियुध्या इति-दति नि. पु.। ५ पति मु पुः।

·श्रीमाये । 'माग रति ध्यधिकरणे सप्तम्या। अस्मिधात्मनि वर्तमान प्राण एथे. কথা মন মাযাহিঙ্গা নি মাযহ ময়েমাবধি जीव एवास्मिन् प्रकरणे प्रतिपाशते, स्वत: माणस्य नीपिकरणत्वात् । अतो यध्यतयोपान्तं यक्ष पुष एति नहासिरिश्वामितिः । कारणगताश्वेतणादयश्चतनधी अस्मितवापपान्त इत्येतदधिष्ठितं प्रधानमेघनाकारणमिति प्राप्त प्रवाहे- 'क्षगहाचित्यात', भत्र पुण्यापुण्यपरयशः तुद्रः तेरतः स्यस्मिन प्रतिधमाध्यान तत्परिणामतुभूतः पुरुषो नाऽभिधीयते ऽपि तु निस्तममस्तावियादि. दोपगन्धो ऽनयधिकातिशयामधल्याणगुणगणनिधिनिविलजगदेक- फारणभूतः पुस्पोत्तमो ऽभिधीयते। कुतः । 'यस्य वैतत्कौ'त्यवच्छन्दा. न्यितस्य कर्मशब्दस्य परमपुरुषकार्यभूतनगढाचित्यात । एतच्छन्टी अर्थ- प्रकरणादिभिरमपिततिरविशेषेण प्रत्यतादिप्रमाणायस्यापितनिखिल चिनिन्मियज्ञविपणः । न च पुण्यापुण्यलक्षणं कमात्र कर्मशम्दाभिधेयम्, 'यसले प्रवाणी"त्युपगम्य ग्रहत्येन यालाकिना निर्दिष्टानामादित्यम. पडलााधिकरणानां पुरुषाणामवलयन मृणा वे किल मा संवदिष्ठा र तमननादिनमपोदा तेनायिदितप्रज्ञापनापानातशत्रुणेदं वाक्य. मयतारितं, 'यो वे घालाफ' इत्यादि । पुण्यापुण्यलतणक्रमसम्बन्धिन मादित्याधिकरणास्मसजातीयाश्च पुरुपास्तेनैव विदिता इति सद- विदिसपुरुषविशेषजायनपरोऽय कर्मशश्चो न पुण्यापुण्यमात्रयाची क्रिया- माधाची घा, अपि तु स्वस्य अगत: कार्यवधाची । एवमेव स्व. शिक्षितोऽर्थ उपदिष्टो भक्ति । पुरुषस्य कर्मयोपात्ततस्वाभाविक- स्वरूपस्याजातस्य दिसध्यत्वोपदेशे च लतणा, कमबन्धमात्रस्येव वैद्धि- सध्यस्वरूपलराणत्वादास्य कर्म सवेदितश्च' इत्यतावससिः, 'यस्य घेतकी'त्येत च्छन्दधैयर्य च । 'य एतेषां माता यम्य व तत्कमति पृदि १ खराठी नातिल , धर्मशाननति म पुः। श्रुधाणीति लि. ५ वे सत्कमति पुः पि पाठः । पु. ।

·प्रथमोऽध्य यः। देशस्य वायमभिप्रायः, ये स्वपा लात्वेन निर्दिष्टाः पुरुषाः तेषां यः मता ते यत्कार्यभूताः किं विशिष्माभिधीयते त्वं जगदम्य कार्यम् उत्कृष्टा अपवारचेतना अनेतनाश्व सर्य पदार्या यकार्यत्वे तुल्यास परमकारयाभूतः पुरुषोत्तमा घेदितथ्य इति । नगदुत्पत्तेजोसफर्म नियन्धन- स्वपि न जीवरस्यभरमभोगीपकरणादेस्स्यपगुत्पादकः, अपितु स्वामी. नुगुण्येने श्वासष्टं मयं भुई. अतो न तस्य पुरुषाप्रति कर्तृत्वमुपपाते । प्रतः सर्धयेदान्सेपु परमझारणतया प्रसिद्वं परं प्रोधात्र दिसध्यायोप- दिश्यते। जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद् व्याख्याप्तम् ॥ १७ ॥ सय यदुकम्-जीलिङ्गान्मप्यमाणमटीलनाच्च निहादतियास्मिन् प्रमाणे प्रतिपादयते न परमात्मेति, नद्यारमातम, सस्य निर्वाहः प्रार्दन- विमायाभिहितः । एतदुक्तं भति-पत्रोपमोपसंहारपालोचनया यस- परं याश्यामिति निश्चितम्, तत्रायलिहामि तदनुरोधेन धर्णनीयानीति तत्र प्रतिपादितम् । अमाप्युपक्रमे 'ब्रल ते वाणोति प्रलोपतिप्तम् । मध्ये चयस्प घेतकर्मति निर्दिष्ट न पुरुषमात्रम्, अपितु निखिलजगदेकमा. प्या प्रलयेत्युक्तम् । उपसंहारे च सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य' "मयां भूतानां बेवं स्वाराज्यमाधिपत्यं पति य एवं वेदेति बलोपामनेकान्तं सर्व. पापापहतिपूर्वकं स्वाराज्यं फलं श्रुतम् । अतोऽस्य वाक्यस्य बलपात्यधि- निश्चयन नीयमुख्य प्राणलिङ्गान्यपि तत्परतथा वर्णनीयानीति प्रातईने पासाविध्यन नीयमुय्यमानिगाना ग्रलपरत्यमुक्तम् । अत्राप्य था. स्मिन् माय एवेशधा भवतीति सामानाधिकरण्यसम्भवे यधिकरण्य. যযযামা মা মাযহানিয়ন ও মায়ীন্ধনী पासनार्थ पाणपट्टीसन लिङ्गं यक्ष्यते । नीलिहानां पुनः कयं प्रलपरत्यमित्याह- ..तनेति लि । २ कति हिभात पि. १ सास्मनापहत्येति लि. पु.। ४ स्यारा स मु.पु.। ५ मुपति मु.पु.।

·श्रीभाव्ये अन्यायं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके॥१८॥ ''-शब्दो नीघसङ्कीर्तनेन घाश्यस्य तत्परत्वसम्मानाप्यार. पर्यः। 'अन्याय,'क्षीयसीसनं जोयातिरिक्तनलस्यरूपसिनोधनार्थमिति मिनिराचार्या मान्यते स्म। मृतः । 'प्रश्नव्याय्यानाभ्याम् । प्रश्नासावत, 'ती ह मुप्तं पुरुषमाजामतु"रित्यादिना सुप्तस्य प्रतिबुद्धप्रायास्यैव प्राण- মামিনুয়াযযিনানা মিমিষ্টি দীর্ঘ प्रतियोध्य पुनयिव्यतिरिक्तनलप्रतियोधनपरो दृश्यते "कैप एतद्वालासे पुरुपो ऽयिष्ट क्व वा एतदभूत फुत एतदागा"दिति। ध्याख्यानपि "यदा मुप्तः स्यनं न कथंच न पश्यति अथास्मिन प्राण एवेकधा भवति या एतस्मादात्मनः प्राणा पायतनं प्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका" रति बीयादर्यान्ताभूतपरमात्मपरमेध । मुपुप्तस्य हि नीयम्य योषितस्य नागरितस्यमदशासन्ििचित्रसुखदुःखानुभयका. नुष्यधिरहेण संप्रमन्त्रस्य "स्वस्यतात्तिः, पुनरप्यास्य यस्माद्रोगाय निष्क- मणं सोऽयं परमात्मा । तथा हि "सता सौम्य तदा सम्पचो भवतित्र "प्राजेनात्मना सम्परिष्वक्ती न बाह्म किञ्चन पेट नान्तर"मिति सुपुण्या- धारतया प्रसिद्धी नीशादर्यान्तरभूतः पान: परमात्मा : अतः प्रश्नपति- बचनाभ्या जीयसङ्कीर्तनं नीवादान्तरभसपरमात्मप्रतिपादनायिति निश्चीयते । यदुक्तं, प्रश्नध्याख्याने जीउपर मुप्तित्यानं च नाझ एव करणयामश्च प्राणशनिर्दिष्ट नीय एवेकधा भवतीति, तदयुक्तम, नाहीना स्वप्नस्थानत्यादुकीत्या ब्रह्मण सब सुप्तिस्यानत्याज, प्राण- शनिर्दिष्टे असण्येश बीवस्य तदुपकरणभूतयागादिकरण यामस्य चधापत्तिविभागययनाच । अपि चैध वाससयिनोऽस्मिने वाला अयातशत्रुसंधारे सुपुप्ताष्टिज्ञानमयानेदेन तदाश्रयभूतं परमात्मानमामा ९पति नास्ति लि.पु । २ यति द्विका मु.पु.। ३ मुतति मु.पु.. ५ मधुप्तति अधिकम मु.पु.। ५ मायाधिकरणति पागतं धात्र पुनर्भवति न सुकिश्चित् । ति मु पु.।

·- प्रथमोऽध्यायः नन्ति " ए विज्ञानमयः पुरुषः कैप सटाभूत फुत्त एतदागात, यत्रेप एतत सुषुप्तीभूतपय एए विज्ञानमयः पुरुषस्तदोषां प्राणानां विनानेन शि. जानमादाय य एपोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिञ्छत" रति । आकाशरा. ब्दश्च परमात्मनि प्रसिद्धः 'दहरोऽस्मिवन्तर आकाश' इति । अतोऽत्र जोशमट्टीतेनं तस्मादयान्ताभूतस्य प्रातस्य परस्य प्रमणः प्रतियोधना. पमित्यवगम्यते । तस्मादस्मिन् वाक्ये पुरुपादान्तरभूतस्य निधिलजग. कारणस्य परस्यय प्रयोो बेदितव्यतयाऽभिधानाथ तन्वसिद्धस्य पुरु. पस्य सर्धािप्ठतस्य वा प्रधानस्य कारणत्वं कचिदपि घेदान्त प्रतीयत दति स्थितम् ॥ नगढारिवाधिकरणं समाप्तम् ५ ॥ 40- प्रयाफान्यपाधिकरणम । वाक्यान्वयात् ॥ १६ ॥ अनापि कापिलतन्त्रसिद्धपुरुषतत्वावेदनपर वाश्य क्वचिद् दृश्यत इति सदतिरिक्त ईश्वरो नाम न कश्चित्सम्भवतीत्याशड्का निराकरोति । बृहदारण्यके मेयोवाह्मणे श्रूयते-"न या अरे पत्यु: फामाय पतिः मियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवती" त्यारभ्य "न पा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व मिय भय- त्यात्मा वा प्री द्रष्टव्यः प्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मन्त्रया- समनि खल्वर दृष्टे श्रुते मते विजात इदं सघ विदित"मिति । तत्र संय- या-किस्मिन वाक्ये द्रष्टव्यसयोपविश्यमानस्सन्वसिद्धपुरुष एव, अथवा- मधेतः सत्यसंकल्पः सखर रति । किं युक्तम् । पुरुष इति । कुतः । पादिमध्यावसानेषु पुरुषस्यैव प्रतीतः । उपक्रमे तापत्यतिनायापुचवित्तप. खादिप्रियवयोगान्जीवात्मेत्र प्रतीयते । मध्येऽपि "विज्ञानधन एवैतभ्यो ਮ: ਸੂਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋਝ ਝਿਚ ਜ਼ ਗੇੜਾ ਸ਼ੰਸ਼ੁਲਕਜ਼ ਦੇਸ਼ नारायोगात्स एमानगम्यते । तथाऽन्ने विज्ञानारपर केन घिनानी १ मुप्तादिति मु.पु.। नैति नास्ति लि पुः। ३ संडास्तीत्यसजास्तीतीयुत्पत्ति-दति लि. पु. पाठः प्रामाटिक: r ·नोभाय - . पा"तिम I HAI हेरन एय प्रतोयो, मेश्याः । प्रसन्नमिपुर परिपाइनपगि पाnि मियोयो। नन्य"मृत्यम्य सुनाss मिा सिने"Fपक्रमाऽमृतम्या पायापदेशपरमिदं थायमित्या म्पत, सत्कर्ष पुपतिपादनपरस्यमय पाप I मनुधने, पात ए हाज पुरुषप्रतिपादनम् । सन् Asfuमायामयिपुपुरुषायरुपयापास्यधिना. नमेगाऽमृसत्य हेसम्पनीयते । पसा भीयात्मनः प्रसिधियुक्तं स्यामिहा मृतस्याय "पामा था पर दृष्ट" स्यादिनोपदिश्यते । मर्यपामाम. नां प्रशियिया यरूपमे मिति प्रतिधियुक्तम्यामपायास्यधिना. मेन म पयामानाधिदिसा भयन्तीयारयितानेन सधिनानमुपपवम् । হাতিবানৗ ম মুসা বলে বিরানগাং- दिम सयमात्मे स्वकात्म्योपदेशः, देयादाकाराणामनास्माकारस्या 'मयं तं पादादियादिना ऽन्यत्यनिधरव "यर हि द्वेनमिय भष. "fRE नानानिधनकम्यक झात्मनि देवादिपरिणामभेटन मानाय मिच्योयुच्यते । "सभ्य या एतस्य महती भूमध्य नियमित मेसमध्येद" रत्यापि प्रताधिष्टासत्वेन पुरुषानिमित्तत्यानगढत्य- पपयते । एपमस्मिन धारपे पुरुपपरे निश्चित सति तदेकाध्यास घेदा. न्तासन्यमितुं पुरुषमेशाभिदधतीति सदधिष्ठिता प्रतिरेय लगदुपादानं मेयर रस्येव प्राप्त प्रयल्प- Haryान्ययादिति। मया एशस्मिन्यास्ये प्रतीयते । कुतः । एवमेव हि शाक्या. घानामन्योन्यान्यय: समजप्ती भति, "अमृतत्वाय तु नाथाऽप्सि विने"ति यानयनाभिहित "नाई नामृता स्यां फिमहन्तेन फुयी पदेष भगवान्येद तदेव मे यही"स्यमृतत्वानुपायतया विताना. वरणामृतत्वाप्सपायमेव प्राधमानाय मे तदुपायतया द्रष्टव्यातयो. पविष्टायमात्मा परमात्मेध, "समेघ विदिस्याऽति मृत्युमेति' "समे। . घगदुत्पत्तिरिति लि. तमेति नि पुन २ समेमिति मु. पु.

·प्रथमोऽध्यायः । विद्वानमृत १६ भवति नान्यः पन्या" इत्यादिभिरमृतत्समय पर मपुरुषोदनेकोपायतया प्रतिपादनात् । परमपुरुषविभूतिभूतस्य प्राप्त. रात्मनःस्वरूपपायात्म्यविनानमपर्गमाधनपरमपुरुषवेदनोपयोगितयाऽव. गन्तप्यम, न स्यत एवोपायवेन । अतोऽत्र परमात्मघामृतत्वोपायतया 'द्रष्टव्य' इत्यादिनापदिश्यते । तथा "तस्य ६ या एतस्य महतो भूतस्य निमितमतादृग्मेद" इत्यादिना कृत्वस्य लगतः कारणत्यमुच्यमानं परमपुरुषादन्यस्य कर्मपरवशम्य मुतस्य नियापारस्य च पुरुषमात्रस्य न संभवति । तथा "यात्मनो या अरे दर्शन" त्यादिनाविज्ञान सर्वधि. जानमभिधीयमानं सर्वात्मभूते परमात्मन्येवावझल्पते । यत्त्वेकरूपत्वादा. त्मनामेकात्मविज्ञानेन सर्यात्मविज्ञानमुच्यत दति, तदयातम, अवेतनाप- ध्वजानाभावेन सर्वविजानाभावात् । प्रतिज्ञोपपादनाय च 'इदं ग्रहोदं सच"मित्युपक्रयेदं सर्वं यदयमात्मेति प्रत्यतादिसिद्ध चिचिन्मिनं प्रप. चमिदमिति निर्दिश्य तदपमात्मेत्येकात्म्योपदेशश्च परमात्मन पो. पपाते। न हो'द'शदयाच्यं चिन्मिय लगत्युरुपेणाचित्संसप्टेन द्वि- युक्तेन धा स्यरूपेणार्यास्यतेन वेश्यमुपगच्छति । अत एव सर्व तं परा. दाटोऽन्यवासनः सर्वे टेति व्यतिरिक्तत्वेन सवेदननिन्दा च । तथा । प्रथमे च मन्नेयोग्रालणे "महतमनन्तमपार"मिति श्रुता महत्त्वादयो गुणाः परमात्मन एव सम्मन्ति, अतः म एमात्र प्रतिपादयते । यततम्- पतिनायापुर्ववित्तपश्वादिप्रियान्वयिनी जीवात्मन उपक्रमे झन्वेष्टव्यः तथा प्रतिपादनासहिषयमेवेदं धाश्यामिति, तदयुक्तम्, प्रात्मनस्तु कामा. येत्या'स्म'शष्टेन जीवात्मसंयन्दने तस्यात्मा या अरे द्रश्य रत्यनेना. उनन्ययममहात । 'प्रात्मा वा अरे द्रष्टय' इत्यात्मनो द्रष्टव्यत्वोपयोगि. तयाऽऽस्मनस्तु कामायेत्युपदिष्टमिति प्रतीयते । अात्मनस्तु कामाय- मात्मनः कामसंपत्तये, काम्यन्त इति कामाः । आत्मन रहसंपत्तय इति यावत् । न च जीवात्मन रष्टसंपत्तये पत्यादयः प्रिया भवन्तीत्यु मति सस्य स्वरूपमन्येष्टव्यं भवति । प्रियमेव शान्वेष्टव्यम्, न तु प्रियं समिति वि.पु.। । पत्येतदिति मु.पु.

·श्रीभाणे पति शेषिणः प्रियियुक्त स्वरूपम् । यस्मादात्मन इष्टसंपत्तये पत्या. बयः प्रिया भन्ति, तस्मात्पत्त्यादि प्रियं परित्यज्य तद्वियुक्तमात्मस्वरूप मन्वेष्टव्यमित्यपगतं भवति । प्रत्युत न पत्त्यादिशेपतया पत्त्यादीनां मियत्वम्, यि स्वात्मनः शेषतया पत्त्यादीनां प्रियवमित्युक्ते स्वशेषतया त एवोपादेयाः स्य: । "यात्मनस्तु कामाय म प्रियं भवती"त्यस्य पर. गानन्यये पाक्यभेदः प्रमज्यते । अभ्युपगम्यमानेऽपि वाक्यभेदे पर्यस्य पाययन मिञ्चिायोजन दृश्यते । अतः पत्यादि सर्व प्रियं परित्या ज्यात्मन पयान्चेष्टध्यत्वं यया प्रतीयते, तथा याश्यायी वर्णनीयः । सोऽयमुच्यते-'अमृतत्यय तु नाऽऽशास्ति वित्तेने ति पित्तादीनां नित्य. निदापनिरतिशयानन्दरूपामृतत्वप्राप्यनुपायत्व'मुस्वा वित्तपुचपतिनाया. दीनां सातिशय मिश्रादाचिकप्रियत्वमनुभयमानं न पत्त्यादिस्व. रूपप्रयुक्तम, अपि निरतिशयानन्दस्वभावपरमात्मप्रयुक्तम् । अतो ये एवं स्वयं निरतिशयानन्दः सन्येवामपि प्रियवलेशासदत्वमामाद- पति, स परमात्मैव 'द्रष्टव्य' इत्युपदिश्यते । तदयमर्य:-"न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति", न हि पतिजामधितादयो मन्त्र- योजनायास्मस्य प्रिय: स्यामिति स्वसङ्कल्पात्मिया भवन्ति, अपि त्यात्मनः कामाय, परमात्मनः स्वाराधनियमतिलम्भनरूमेष्टमित्तय इत्यर्थः । परमात्मा हि फर्मभिपराधितस्तत्तत्कर्मानुगुणं प्रतिनिपतदेश- कालस्वरूपपरिमाणमाराधकानां तत्तद्वस्तुगतम्प्रियत्वमापादति "एप होघानन्दयातीति" श्रुतः । न हि तत्तद्वस्तु स्वरूपेण प्रियमप्रियं वा । यथोक्तम्- "तदेव प्रीतये भूत्या पुनर्मुःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रमादाय वजायते ॥ तस्माद दुःवात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मा"मिति । १धियुक्त स्थाप-इति लि पुत २ तति लि.पु. वापि प्रात्यनप्रायतामिति निपुत्र मात गतम् ।' धाराधकामानामिति मु.पु. 1 ·प्रथमोऽध्यायः . - 'आत्मनस्तु कामाय त्याय नोवामपत्यापियामा-बापरे द्रष्ट- य" रति तु परमात्मविषयमेय । तत्राप्यय'मर्य:-यस्मात्यत्यादीना- मिष्टमपत्तये सत्यरयशन पत्त्यादयः प्रिययन नोपाटीयन्तै, अपि स्यात्म संपये स्वातन्त्र्येण प्रियवनोपादोपन्ते, तस्मादा,एयात्मनो निह. पाधिनिदापनिरधिप्रियः परमात्मा स एव हि द्रष्टव्यः, न दुःख. मिथाल्पमुखटु.पोदकाः पयस्वभावाप्रतिज्ञायापुचवितादयो विषया ति ॥ स्मिस्तु प्रकरयो जीवात्माधि शब्देनापि परमात्मन एखामियाना दात्मनस्तु कामाय' 'शमा, अरे द्रष्टव्य रति पूर्वत प्रक्रिपयोभयात्म-शब्दावविश्या । . मतान्तरणाऽपि जीवशब्देन परमात्माभिधानापपादनायाह-- प्रतिज्ञासिलिगमाश्मरथ्यः ।। २० ।। एफपिज्ञानेन सषितानप्रतिनासिटेरिद लिङ्गम, पञ्जीवात्मयादि' शब्दैःपरमात्मनोऽभिधानमित्याश्मरथ्य प्राचार्योमन्यते स्म । यदाय नीयः परमामार्यतया परमात्मेध न भधे,तदा तदातिरिक्ततया परमात्मषि. जानादिनान न सेत्स्यति, "मात्मा या दमेक सबाय पासी"दिति प्राक् सप्टेरकत्यामधारयात, "मया सुदीप्तात्यायकाढिस्फुलिङ्काः सहमशः प्रभवन्त मरूपाः । मयाऽत्तराद्विविधाः माभ्य भाशाः पजायन्ते तत्र चेपियन्ती"- त्यादिभिग्रह्मयो बीधानामुत्पत्तिश्रवणास्मिवेशव्यय अषणाचनीयाना लायवेव वलयैश्यमवगम्यते । प्रतो जीवशब्देन परमात्मन पषा. भिधानमिति । समापम सिनिपु। पाशीतिमलि लिए। याची पुन नि लिए। नधनराति लि ! । स्वतन्वति पाठान्तरम । - ५प्रभवन्तीतिमु कारो नास्ति लिपु ।

·२६ - ! 2 श्रीमाध्ये प्रथमम घोक्याचे प्रयोग मेचेया पृष्टे याजयलय 'शात्मा या अरे द्रष्टध्य दयोदना rमास्मीयामनममृतन्योपायमुवा उत्मनि चल्यो दृष्ट' रत्यादिना उपास्यलक्षण दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तरवापामनापकरण भूतमन प्रभृतिकरणानियमन व सामान्येमाभिधाय ' साधाग्ने' रियादिना 'म यया पर्वामामा ममुद्र एकायनमित्यादिना चापास्य भताय पाय प्रक्षण' नितिनगदेककारणत्व पकनविषयप्रशिनिक रणयामनियमनच विसीयोमुपदिश्य 'म या सैन्धवयन इत्यादिना मृतत्योपायतिमात्माहमाय सोधात्मस्वरूपेणायस्चितस्य परमात्मनोड परिच्किचजानकाकारतामुपपाटी तस्येयापरिविचनानेझाकारम्य समार | दशाया भूतपरिणामानुवृत्तिम् "जानधन एयेतेभ्यो मतेय समुत्याय तान्येशनधिनश्यतो"यभिधाय " मेत्य सनाऽम्ती' ति माखदाया स्थााधिकापरिविज्ञानसड्डोधाभायेन तमहालनेकीमत्यात्मनि देधा दिपजानाभाधमुक्त्वा पुनरपि पत्र हि तमिव भवतोयादिना बलात्मकत्वेन नानाभूतवस्तुदर्शनमज्ञानतिमिति निरनिखिलाना नस्य ब्रह्मात्मक सत्व जगदनुभवतो याव्यतिरिक्तवस्मन्सराभावन भेद दर्शन निरस्य ने विज्ञानातितकेन धिजानीया"वितिच जीवात्मा स्वात्मतयाऽयस्थितन येन परमात्मनाऽऽदिसलान सन् र सबै विला नाति भय त फेन विजानीयाव फेनाऽसि परमात्मनो दुरवगमत्वमुपपाय 'सएप नेति नेतो"त्यादिनाय सर्वेश्वर स्वेतरसमस्तपिचिवस्तुधि लक्षणस्यप एव सर्वशरोस्सन मर्यस्यात्मतयाऽस्थित स्वशरीरभूत विचिद्वस्तुगसेदापत्र संस्पृश्यत रत्यभिधाय "जातारमर के विका नीयादित्यक्तानुशासनासि मैचर्यनावरे अन्वत मिति समस्त वस्तुधिमजातीय निखिलजगदे कारणभत" मयस्य विनातार पोस ममुक्तप्रकारादुपासमादृते फेन विजानीयादितीवमेवोपासनममतायो १ एकायसमिति लिgi. • परमात्मनापाचजानेकाकारासमोरयायामिति लिए। स्थितस्येतिमु पु । ४ मिस्तप्ति मु धिम नेट युक्तम् । PrP L ·प्रथमोप्राय:। T . 7 पायो, ब्रह्मातिरेव पातत्वमभिधीयत रत्युक्तधान् । अतः परं मी पास्मिन धान्य प्रतिगाम इति प्रामे प्रल लगत्कारणं पुरुषः सद. धिष्ठिताच तिरिति म्यितम् ।। वाक्यान्यणाधिकरण ममाप्तम् ॥६ पच प्रकाधिकरणम् ॥ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाशान्तानुप- रोधात् ॥ २३ ॥ 07ER Eri एवं निरोखरमाटो निरस्ते पति सेवामानः मत्यवतिष्ठते । पढा. पीतणादिगुणयोगात्मजमीश्वर लगत्कारणत्वेन वेदान्ताः प्रतिपादयन्ति, तपाऽपि घान्य जगदुपादानतया, प्रधानमेव प्रतिपात रति प्रती. | यते ।। न हि घेद्वान्ता. सर्वत्रस्यापरिणामिनोऽधिष्ठातुरोश्वास्याधिष्ठेये नाचेतनेन परिणामिना प्रधानेन धिना जगतः फारयात्वमगमयन्ति । सथा सपरिणामिनमेवेन प्रकृति चैतदधिष्ठिनाम्परिणामिनीमधीयते- : "निष्कल निष्क्रिय शान्त निरपदा निरजना," "मया एप महानज पात्माऽasमर'" "विशारजननीमज्ञामष्टरूपामना धुधाम "ध्यायतेऽध्यासिता तेन तन्यत दी ते पुनः । सूयते पुरुषाधाम नैयाधिष्ठिता नगर } - गारनादयन्तात्ती मा जनिनों भूतभाषिनी"ति तथा प्रतिमुपादानभूतामधिष्ठायै बेश्वरो विश्व" अगसजतीति प्रयते- स्मान्मायो सजते विश्वमेतत" "माया तु प्रति विद्यान्मापि तु महेश्वर"मिति - स्मृतिपि- " , "मयाण शिति मयते मराघर"मिति FT. TET एन श्रुतेऽपि प्रधानोगदानत्ये प्राणो नगत्कारणवत्यन्ययाऽनुपप- ये। प्रधानम्वरूप तस्ये पराधिष्ठितम्य जगदुपादानकारयात्य च सिध्य .पदम्पामानि म पु । • पुष्पा सति । , चमतपीति म पु TI . म T । - म . है - ·२०० - . • श्रीभाध्ये ति । एवमेव हि लोके - निमित्रोपादानघोरपन्नभेतो दृश्यते-मृसमुध विरघेतमस्य घटकटमायशदानत्वं, चेतनस्य कुनालस्वर्णकारादेर्नि- मित्तायं च नियतमुपलभ्यते । मानिष्पत्तित्व नियमेनानकमारकस |घा दृष्टा । एवं निमित्तोपादायोदनियमहानिष्पोरमेककारसम्म सानपमानितम्य पकमलोपादाना निमित्तञ्च प्रतिपादयितुं न এমনি এনাম্বলি!] এনী র নিসিনাঘ, নাথান। उपादान तु तदधिष्ठित प्रधानमनत्य प्रतिनिधीयतin 'मातिरव प्रसिज़ादृष्टान्तानुराधा"दिति । fr" .. re : Aतिश्च पादानच मिसकारणमाघल, उपादान कारण यस्ले त्ययः । मुतादृष्टान्तानुपरार्धात, एवमेव हिं प्रतितादृष्टान्तो नोपाध्येताप्रिसिजा तावत "स्तधोयत तमादेशमाया पेनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतम्मामविजात वितात"मित्यविज्ञान पर्वति जानविपया "दृष्टान्तरच या साम्यनेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विजात समास "यथा सोम्योर लोहमणिना""यां सम्झिन नवनिकतने- ने"ति फारणविजानात्कार्यविज्ञानविषय यदि निमित्तकारणामेष जगता ग्रह, तदा तद्विजानाव समस्तं नईदुजातं स्यात् । न हि फुना. लादिविज्ञानेन घटादि विजापते । अतः मतितादृष्टान्तयोबीध एव । ब्रह्मण पपाहामायावानभूतमृत्पिपहलाहयिनिहन्तनविता नेन घदशिफटकमुकुवामोपएरवधादिसत्कार्यविज्ञानबह निखिलज गटुपादान भूते ग्रहणि विजाप्ते तत्काये निखिलं-- संगवितातमे स्यात् । कारणमेधावस्यान्तामापवं फायना,व्यान्तामिति कार्य- कारणरूपेणास्यितमृत्तद्विकारादिनिदर्शनेन प्रतिनाममर्थनाद बढेर जगदुपादानं चेति मिश्चीयते । गितु निमित्तोगदानयाभदः श्रुत्येक प्रती - कारायचीमपु... ३ कारके सापेवेति मु'यु: प्यतः पाठः। ३. कारण ति म...। विज्ञानमार-दति लिए। ५ लगदेशकाणेतिमपुः। . निखिनमिति नास्तिमु । • सयका नाति लि। . यकारी मास्ति लि. . Th ·प्रथमोऽध्यायः यस रति, सदसल, निमितोपादानयोरेश्यमतीत; "उत तमादेशममात्यो घेनाश्रुतं श्रुतं भवतीति । अादिश्यते शिष्यतेऽनेनेत्यादेशः "एतस्य घा अवरस्य प्रशासने गाणि मोचन्द्रमसो वितो तिप्टर" रस्यादि- श्रुत माधकतमत्वेन की वितितः । समादेष्टारममात्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवतीति,नादेष्ट्राऽऽधिष्ठात्राः श्रुतेनाऽश्रुतमपि थुतं मयतीति निमित्तोपादानयारक्यं प्रतीपत, "सदेव साम्येदमय भासीवेक"ति माक् सप्टेरेकत्वावधारणादअद्वितीयपदेनाधिष्ठानन्तरनिधारणाच्च । 'नन् मात "विकारजनों" गौरनामन्तवती"यादिभिः प्रकृतेरादा तविरहेण नित्यत्वं जगदुपादानस्य च श्रयमाणं कायमुपपासे । तद्- च्यते-तत्राप्यविभकनामरूपं कारणावस्यं बोध कति'-देनाऽभि. धोयने, ब्रह्मध्यतिरिकवस्त्यन्तराभावात् । तहि श्रुनयः सय त परा दादयोऽन्यत्रात्मनः सर्वे घेट, पन त्वत्य सर्वमात्मैवाभूत्तस्कोन क पश्य. दि"त्यामाः । " खल्विद वल" ऐसास्यमिदं समिति कार्य:. धस्य कारणावस्यं च जगवृक्षात्मकमिति श्रवणाच । एतदुक्तम्भ ति-"य: पथिवीमन्तरे सञ्चान् यस्य थियो शरीरं यं धियी न घे"त्यारभ्य " योतमन्तरे समान यस्याऽव्यक्तं शरीर यमव्यात न घेद योऽतरमन्तरे सवरन् यस्याता गरीर यमतर न घे" यः पियान्तिान पायध्या अन्तरोय प्रधिषी न वेद यस्य चिशे शरीर या चित्री- मन्तरी यमयती"स्यारभ्य "य अात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्स यमात्मान घेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरी यमपति सत आत्मान्तयाम्पमू "रति च सचिरचिट्ठस्तुशरीरसपा सर्वदा सर्वात्मभूतम प्रल, कदा. चिद्विभक्तनामरूपं कदाचिच्चाविभलनामरूपम् । यदा विभक्तनामरूपम् तदा तदेव प्रत्येन कार्ययेन घोच्यते, या धोऽविभतनामरूपम्, निषेधाच्चति मु पु । पाटान्तर्यादिति म पु। विज्ञामोयादिति म पु। ४ पस्यासर शरीरमिति क्वचित। ५ पशिना सिमुपु । ६ मति नासिमपु!

·" . ॥ श्रीमाणे तदेकद्वितोय कारणमिति । एव सर्वदा चिचिट्ठस्तुशरीरस्य पास्य घलणाविभक्तनामरूया या कारणावस्या, मा गोनामन्तवती "विकारजननीमनाम" "माझा मित्यादिभिरभिधीयत रति ननु "महानग्यो लीगते प्रयतमारे लीयत"ति मल्यश्रुतेश्यक्तायोत्पति प्रलयो प्रतीयते । स च महाभारत- तस्मादयानमुत्पन निगुण द्विजातम" | 'भा पुरुषे महाविष्कने मपली पर" रति ।, नेप दोष, अधिस्तुपरस्य प्रक्षोऽयतयवाच्यामास्त्रिगु णायस्यामा कार्यत्वात् । यदासमव दिशा नाराति"रितिशत प्रलपदशापामपि प्रहात्मनस्यातिमूलस्याधिस्तुर । स्थियाभिधानान्ज गत्कारणस्य परस्य प्रलय प्रमाभूसमनिमम चिविद्वस्तु नित्यति तमारतेष जारनादयन्तश्ती स्यादिभिरभिधीयते । अत एवं पा sat तमति लीयत सम पर देश एकीभवती ति सम एकीभामाचमेस भूयते, न तु लय । एकीभाष रति समाऽभिधानातिमूहमाचिट्ठस्तुप्रकारस्य दलणेऽविभक्तनामरूपत पाइसम्यानमभिधीयते । "तम भासीलम्सा गूढमये मफेत 'तमसस्तन्महानायक 'मित्यावातदेय ,धात । तपावमानर प्रच- “য়ারিঃ নামৰানমলষযম। अप्रतक्यमयिजेय प्रसुप्तमिव सर्वत ' इति । "अस्मान्मायो सुजत धिश्चमेस"दिन्यानसामेोप्पावियत नसणाऽपरिणामित्व সুনযন্ত। বন্ধ নিমিথোৱান ন मम्मति, एककारकानयासत्यत कार्य, लेखा नियमवर *पकारसद दिपमास्ति। पति शष्टो नास्तिमपु। निष्क्रिय प्रति कचित् । । सूक्ष्माय विधिद्वस्तुन रति लिपु । . सूक्ष्म चाचितस्तु चिचिद स्वामु पु । ५ भघतीस्यात्मा EIR लि पु। सन्मतिमा मा- परिणामित्वमितिमु पु। लोके सघात पुहुपापि पाट । ८. । * ·r . प्रथमोऽधानः 'नास! मोतिनाः पिज्वेदिलिपट्टेदान्तवाश्यान्य कामादेशपति मतिः पादयितुं न प्रभमन्तीति । शोमते-सातापिललापस्य पास्य, यात्रा-- सयतत्सर्वज्ञापत्रस्येव ममुपपदाते । मृदादचेतनापजामाभावनाधि- प्ठावृत्यायोगा,दधिष्ठातुः। फुलानादेविमितपरिणाम शक्तिविरहादमयमं. उत्पतया घसथादर्शनियमः, यतो प्रक्षेप जगले निमित्तमुपादान च । : ", अभिपापदेशाचः॥ २४ ॥. मासश्चोभयं परमाऽकामया बायां प्रजायेये"ति "सदै.. सतं बहु स्यां प्रजापति सष्टुयलणस्यस्यैवानुभवनसंभल्यो देवाद्वि- विधिन्दूिपणामेष या स्पा जो प्रजातिसंशल्पपर्विकाहि सटिस्पदिश्यते।' साक्षाचोभयानानात् ॥ २६ ॥ : न केवल प्रतिज्ञादृष्टान्ताभिध्योपदेशादिभिरयमी निश्चीयते, प्रलय एघ निमित्तत्वमुपादानव्यञ्च सातादाम्बायते- ":"फिस्विद्वनं. काउ.प्रत पासी..... ਸੋ: ' zipਧਿ ਜਿਉ । मनीषिणो मतमा पृच्छतेता। दर्यात भुवनानि धारयन् ॥ , या धनं ग्रल्ल म घृक्ष पासी... ... ती टाधाथिमी निमृततुः । : : मनीषियो। मनसा धिप्रीमि वो प्रशाध्यतित भुवनानि धारय"विति। मिस लणः क्रिमपादानं कानि चौपकरणानीति लोक .. दर्शनाजति मु.पु.. बदला पात्यतातिपूर्वत्र स्यादिति युक्तं प्रतिभाति । नास्ति म.पः। मणिनी गा लि.पु.. ! "F.

·12 प्रतीमय बल, दृष्या पट सफलतविनय संर्ण: पर्यशक्तियोगानवियत संस मलयोगदान मुर्पक्षरयानिति परिहतम ।। :: REE :: "मात्मकृतेः ॥ २६ ॥ साझामयत घg 'स्यां प्रजायेय"ति सिमतुत्वेन प्रकृतप्त्य घल- शादात्मानं स्ययमशिष्ट मर्मत्य परयच प्रतीयत इत्यात्मन एक पत्यकरपासस्पेनिमित्यमुपादानस्वन मतीयते । अधिभक्तना. मह ए मा म विभानामरूपः कार्यमिति कत्यिकर्म स्थयोर्म विरोधाम्यपमेवामानन्यामतेति निमितमुपादानंऽच.। .. "म जानमनन्तं प्रत" "अानन्दो प्रar "पहलपामा पितरो विमृत्युधियोको सिजिघसोऽपिपास निष्कलं निष्क्रिय थान्तं निखनिजम" "म या महानज। प्रात्माजरोऽमर" रति स्वभात निरससमवेतनाचेतनर्यातदोपान्यस्य नितिगयज्ञानान. कानम्य परस्य प्रलय विविधानानापुरुषार्थास्पद चिददिमिपञ्च. रूणामना बहुभवनसङ्कल्पपर्य में बहुभवन कण्मुपपटात रत्याशङ्कार- परिणामात् ॥ २७॥2..'' परिणामस्याभाध्यामापदिश्यमानस्य परिणामस्य : परस्मिन् च. एमणि पात्यम्, प्रत्युत माशेश्वगायत्ययभिप्रायः । एष. मेघ हि परिणाम वदिश्यते, प्रशेपहपप्रत्यीकल्याणकतान स्वेता ममम्तनस्तुवित्ततयां सज मत्यमल्पमघाममस्तकाममऽनधिकातिय. यानन्दं स्थनीलोपकरशाभूतममस्त चिदविद्वस्तु जातयीतमा तदात्मभूत पघान स्वंशरीरभूमपञ्चे तन्मानाङ्गादिकारणपरम्परया • तमाश- ध्दधा घ्यासिममाचिद्वात्यकशेये सति तमाम च स्वशीरतमा पृथापि , एन सि सि.पु.. ३ वा मास्ति लि. पु. : विधामन्तापुस्पार्थस्य- लि. चायभाय'तिम .। मस्तलि मालि.लि ...पाधि-दति लि. पु. मास्ति । द्रष्टा समु.पु.।

·प्रथमोऽध्याय:। - -~- निशानहानिमूत्मशावरया स्थमिवेझनामापवे गमि' सघाभूनाम- म शरीर माल पढिरामानिमित्रप्रपञ्चशीर स्यामिति मह त्याप्ययक्रमण मागच्या sstमान परिणामयतीति पप घेद्वानरोप परिणामोपदेशः । ष पृष्टाययके कृत्सस्य जगतो ..मलगीरस्य, पहलगामदासस्य धावायते-"य: प्रधिम्या तिप्पयिभ्या अनारो य पृथिमी न घेट यप्प पृयित्री शरीरं य: पृयित्रीमन्तरी, यम एपस पात्माऽन्साम्यमृत" रारभ्य "स्यापरशरी' यस्याग्निः गोर" यस्या. रिस शरीर' यम्य घायुः शरीर' यस्य दो यर' यम्यादित्यः शरीर' मस्या दिश' शरीर पाय पन्द्रतारक शरीर' यस्याकाण: शरीर यस्य तम शरीर" यम्य तेजः शरीर' यस्य साया भूतानि शरीर' यस्य प्राणः ग',या या शीर' यम्य चतुः शरीर' यस्य योन शरीर,यस्य मन, भा' यस्य या शो' यस्य विज्ञान शरीर' पस्य रेतः शरीरमित्येव. मन्तन फापटपाटे, मान्टिने पाठे विज्ञानाय स्याने स्पस्यामा परी "मिति विशेषः लोयोटाना परमामशरीरस्यधिक सालोपनि यदि च पायथ्यादीना सत्यानाम्यामात्मगीत्वमभिधाय बाजप्तनेय के ऽनुक्तानामपि तत्त्वाना गरीयन्त्र ग्रह्मण अात्मत्यञ्च भूयते-"यस्य शरीर यस्पाहाः गरी' यस्य चित्त शरीर' सस्याऽव्यक्त गरो' यम्याक्षरे शरीर' यो मृत्युमन्तरे मञ्चरन् यस्य मृत्यु शरीर य -मृत्युन घेद पप ममतान्तरात्माऽपहनपामा दियोदेव एको नारायण" इति । अत्र 'मृत्यु'-शष्टेन पाममूत्रामनिद्वस्तु तम.'-रादयाच्याभिधीयते, "अध्यक्तमा लोयते तर तस लीयत" इति तस्यामियोपनिषदि कम. प्रात्यपिज्ञानात्मयामात्मना जानाधरणानर्थमनत्येन नदेय हि तमो १नत-दति नि । " सतीति स पु मालि। IHARIWAR नि पु पाठ । ४.समत ५ लि पुन पद माया ति नि पु+ पाहात टोलि यभामादिति नि 2 " म माहिती T .

·श्रीभाध्य 'मृत्यु-द्रव्यपदेश्यम् । मुमातानिपटा लगत तदात्मकांना. नायीमा प्रलय प्रलय प्राधा-'पियाप्पु प्रतीको भापनि शान्त संजो पायोलीयताराकायलोपते पायामिन्द्रयेषु रन्द्रि inf"माने सन्माचाणि भूताची लोयन्ते भादित सीधी महा- नियतिनीयत प्रयासप तापते पर मनीयते समः परे देश 'एकीभवतीति भागात गावामपिधिचिटुम्यतिमा मकर्म- मस्कासिष्ठता सरयस-"न 'फर्म विभागादिति 'घेघानाधिश्या- 'दुपाते घाणुसभ्य से पति एवं प्रमादिमागण्यपदेशानिहतया पर मात्मनको तापमाघटिस्तुणेरीकिस्मादेवाद्वितीयाविनिश घनिन्दालचीमियमस्वामणी नामधिमालाई स्यविधिद्वंम्स- शरीतिया पहुभयन हुन्पिपू का जगदाकारण परिणमायाले, "मात्य चीनमल मोट्ठा समाजानमदिन्योता मामissन. 5 धामन्दयाति" "माऽमामयत पहुस्सा 'प्रजाति" पातयत स सस्ताय द समजत दिदै किच" "सत्सष्टवा सदेवानुपाविस तदनुनविश्य सिंचयध्यायत नचानिस्तञ्च नि- धानिलनिवागतान चापितनिधमत्यंचानृत चमा मामभर्शित शहन प्राचीनंजगदाकारपोलोचनरूपाजानर्मामधीयते, यस्य जानत"रत्याशितः माक्सष्टं नासत्यानमालाच्यदा- नीमपि ससस्थान भगढजिदित्यर्थः । तथैव हिलासपुर अल्पेष्येक- पिमे जगासजसि-- "याचन्द्रमो धस यथार्ममफल्पयत् ।। विधञ्च एथियों घान्तरितमयो मुघः' ग्यच वृत्तलिहानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्या तया भाग युगादिविति- FAAR । - 10 पात्मन्येकी- पु । IFFERA मु. पाठ.! + -- । , - " ! अन्तरामितिम. या । भधट 'म ·प्रथमोऽध्यायः। प्रतिस्मृतिभ्य: 1 समय:-ययमनिचानानक स्यभायात्यन्त पाकल्या नीलोपामिनिस्तुगीरमा तनयः 'परमा- मा विभिमाननमोहनगपादिया स्यशरीरभूतप्रतिपयम टिवाय. या महामतपर्यनमात्मानंतर परिणमय सन्मयः पुनस्मसंन्य- बन्द वाचविचित्रचिचिन्मिनदेशाविम्यायरान्तनगदपो भवन! "सदे. पानुप्रावियम् तदनुधिरति कारणावम्यायामात्मलयाऽम्यतः परमा. स्पेष कार्यरुपया विझियमाणट्रयस्याप्यास्मतया यस्याय सत्तदर्शदत्य. ध्यते । एवं परमात्मा चिचिसघातपजगदाकारपरिणामी परमात्म गरीभूतचिदंगताः सर्व एयापुरुषा:, 'तपामताधिदंगतारच मर्य विफाराः, परमात्मनि कत्यन्तदायपासचार्मिपन्नत्वेनामित्वं पर. मामा सत्यनघा: स्वशरीरभूतपोनियन्तृतपाऽऽत्मभूतम्सद्गतापुरुषावि- पारश्च न पश्यते, अपरिच्छिनामानन्दमयस्सघदेशप एव लगत्य. रिवर्तन नीलयासिष्ठसेन तदेतदाह मत्य चानृतञ्च समभव"दिति। विधिचिचिर्पण घिक्रियमाणमपि 'घल सत्यमेधाविरस्तनि तन- दोपगन्धमपरिच्छिन्नानानन्दैकरूप मेवाभदित्यर्थः । माणि चिचि. दुस्तान मूलंदशापचानिस्यनशायानि ध परस्य प्रक्षण लोलापकर- यानि सृष्टवादयश्च नीति भगवैपायनापदिभिरुक्तम्- ...: "यतादिविशेषान्त परिणामाईसंयुतम् । 'कोहा हद महामित्युपधाATRA .., 'if तो धानकस्येम'चष्टान्तस्य निणाम"! .....पालः क्रोहनरिव"त्यादिभिः । f घयान लिकियत लीलाकवल्य"मिति स्मामाथी सजते धिवमेतत् सत्संकल्प इति लि. टित 'पुर मिति मुः पुः। पामामाणिमिपामामनदास मा परमात्माचचितमपरिणाममेतिमापुन समारति लि.पु.। । मन्टेमेस्वामिति सिगा। TY ·श्रीमा . . . , " 11 - शस्मिाघायो माया मषि" - गाणिमातnanfalamaidsपि प्राभामिदंगम शिका. रापारमकामातेरगाrasurar efa in Hinपुण्यात भस्याटानी संपानिदेशानहासिमूहमदमाया नयी कीमतये। पि भेन ध्यादेश:,' "narमान PAAh"येवमादिभिरकाथ्याए । सपा मान यधनम- "माभिधाय गोरात्स्यामिमfaun: TRI: । । पंप पय प्रपन्नादो सामु घामज"fein । प प्राणी निपल्यानिमित्तयुतपरोपyari असा प्राय मग TRIAnमुपादानान। यौनशदिगोयते ॥ २८ ॥ Tre anar hfinveisa प्रल, पम्मालोनित्वेनास्य भिधीयते "माशं पुरम यामिमाप्ति; "महायोनि परिपश्यन्ति धी" rin.। 'योनि'-गदरपादानवरति "योनाभिः हमले परमे त यो वाइवाम्यते । DEEP 177 प्रशोधमाप्तम् . Tik एतेन सधै व्याख्याता पाल्पा भरगण्यामाम् । , मा:॥२६॥ यतेन पादमतुष्टचे कन्यायझलापन मान्य जगत्कारणपति.' पादनपरा: मवें विशेषाश्वतमानविनतमोजपर्यत तिपादनपरा व्याख्याताः । व्यायाता, ति, पदा मालिटरोसनार्थ: । गि श्रीमदगधदामानुमानायचरणती शारीरममीमांसाभाध्ये समन्वयाख्यामाध्यायस्य चतुर्य पात्र समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः नमी मीमांसाव्यगुरवे श्रीमते भायते रामानुजाचार्याय॥ हिदामाRIR मधुमक्ष P. IF 71 ETA-Rति सि Furtheीर्यमद्विनि पुसाट । - , - ·-- नमो मीमांसाहपगुरवे श्रोमिते भगवते रामानुजाचार्याय । । - त T H + - . TH अथ श्रीभाष्ये अविरोधाध्यापो दितीयः। mobile2017 स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेत्, न, पर स्माधिकरणमा अन्यस्मत्यनवकाशदोपासनात्॥१॥ प्रथमेऽध्याये प्रत्यादिमाणगानरावेतनातत्समष्टातयिताच्च चिमनादान्ताभत निरनिग्रिला वादापुरुषायगन्धमनन्तनामानन्द तानमारमितादातमागर नितिननगदेशफारण सन्तात्मभूत पर ग्रहल सेदान्तवेद्यमित्युतम। अनन्तरमा सभायनीपसमम्सप्रकारटुर्धपत्य प्रतिपादनाथ द्वितीयोऽध्याय प्रारभ्यते। प्रथम तायत्कापिनस्मृतिविराटेदान्नानामतपरत्वमाशा' नि राक्रियते । कय स्मृतिविधिस्कृितरन्यपरत्यम उक्त हि विरोधे त्यन पेत स्या' दिति श्रुतिषिरुद्धाया स्मृतेनादरणोपत्यम्। सत्यम, औदु- म्यारों स्पष्टोद्गायती यादिषु स्यात ग्नानिश्चयसम्भबाटिस्टा स्मृतिर भादरणीयेय, दह वेदान्तवेद्यस्य तत्वम्य दुबोधावेन परमप्रिणी तस्मृतिविरोधे मत्याऽयम इति निश्चयायोगास्मृत्या थुतेरतपास्योपपा एनमविरुद्धम । एतटु भति-प्राचीनभागादिनिखिनाभ्युदयसाधनभू নানামহgয়নিদাহজম যথাযথানা পুনি कति पुनन तिमि २ निासतापात विपुल प्रमाद। " दुग्छत्यतिम दियधिक मु द्रादिति सि पु। पु पनि मालि पु - । - ·३८१ श्रीभाप ~ . . - स्मृमोतिहामपुरायोंषु "सपि प्रमत कनिमित्यादिवोस्पेसप्तत्वेन मही तितन परमणि कपिल पामनियमतमानापत्येनोपनिषद स्मृत्युपकृष्णेन विनाइल्यदुतर्मन्दाभिदानानिश्चयायोगाद्ययात्रु सायहणे चाप्तणोतापामा स्मृतस्मानाया रयानवकाशवप्रसाद fਸf uz) 1 ਬੇਵ1ੜ ਹੈ "gਸ੍ਰੀ ਸੰਜੀ ¤ fਸ । ਜਬ याय मन्याविस्मृतीना; कारणत्वादिनीनामय मायऽनघकाश त्यो प्रमद रति, धम्मेप्रतिपादनद्वारेण प्राचीन भागापरण' a माघ- कामात्याए । यस्पास्तु ममायामसत्यतिपादनपरत्याशयाइनभ्युपगमे | ऽनशायस्वमेव मात, लादमाहुते-'मृत्यनकाशोधनमा पनि विपिनो साम- मान्यस्मृन्यनकाशदोरमादिति। अन्या हिमन्यादिस्मृप्तपी. प्रीप्रकारमा पत्ति, ययाऽऽद मनुः- "ग्रामीदिद तमोभूत"मित्याभ्य - "तस्वयभूभगवानव्यको ध्यानविदम् । महाभाटिgalजाः प्रादुरासीसमानुः । सोऽभिप्राय शरीयस्वात्मिस्तुविधा प्रक्षाः । अप व समजीदा नासु श्रीनमवासन दिति । भगवडीसा - "अहल्सस्य जात प्रमः मलयाथा"! प्रहसय प्रभो तसर्थ प्रयत" इति सन सपा महाभारत कुत' हष्टमिदं मधे सगस्याधानमा प्रलय छ फमभ्यति सन्मे शम पितामहेत एस आह- ९ वासि नास्ति लि•पु - धर्मपतिपादनापायानभागापरणेति पाठान्ताम् । हिति लिए। ५ वामपासदिात सहित । घोसनालिलिपु।। । . F" F 67 . १ + 3 । तति लिपुrir, । ।

·द्वितीयोऽध्याय:। "नारायणो लगन्मूर्तिरगन्तात्मा सनातन" इति, तथा "तस्मादय्यक्तमुत्पचं त्रिगुणं द्वितप्ततमे"ति, भव्यक्तं पुरुष प्रविष्क्रिये सम्प्रतीयत" इति च । पादचभगवान्पराशर:- "विप्नोस्तकागदुद्धतं जगत्तत्रेय च स्थितम् । स्थितिमयमकताइसी मंगतोऽस्य लगच्च स" इति । प्राहचापस्तम्ब:- "पू: प्राधिनः सर्वगुहाययस्य नहन्यमानस्य विफल्मपस्ये"त्यारभ्य "तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्य स मूतं शाश्चतिकस्स नित्य" दति । यदि कापिलस्मृत्या वेदान्तयारमार्थव्ययस्या स्यात्, तदेतासां सर्यासां स्मृतीनामनवकागत्यरूपो महान् दोपः प्रसज्येत । अयम:-पदापि घेदान्तवाश्यानामतिकान्तप्रत्यतादिसकलेतरप्रमाणसम्भावनाभूमिभूतार्थ- | प्रतिपादनपरत्यात्तदर्थवैशटयायाल्पथुतानां प्रतिमत्तयां तदुपटणमति- नम्, तयाऽपि तदानुसारिणीनामाप्ततममणीतानां बड्डीनां स्मृतीनां' सदुपहणाय प्रश्त्तानामनयझाशता मा प्रसाहीदिति श्रुतिविरुद्धार्थी फापितस्मृतिरुपेतणीया । उपहया च श्रुतिप्रतिपचाविशदीकरणम्, सच्च विरुद्धार्थया स्मृन्या न शक्यते कर्तुम् । न चैतासां स्मृतीनां प्राची | नभागोदित धम्माविशदीकरणेन' सावकाशस्यम, परमलभूतपरमपुरु. पाराधनत्वेन धान्विदधतीनामेतासामाराध्यभूतपरमपुरुषप्रतिपादना. भावे सति तदाराधनभूतधर्मप्रतिपादनाऽसम्भवात् । तया हि, परमपु. रूपाराधनरूपता सर्वेषां कर्मणां स्मर्यते- १ पुः पाणिनः सर्य या गुदाययस्याहन्यमानस्येति लि. कचित् । टोय: स्याटिति मु.पुः । स्मतीनामिति नास्ति लि. पुः। । प्राचीमभागादिति प्रा धात्र चलि. पु., परं प्रमाद एय। ५ करणे नेति पटवयं मुः पुः। ०स्य ह्यन्यमानस्यति ·श्रीभाये "AR प्रत्तिर्भूतानां येन समिदं ततम् । स्यकर्मणा तमभ्यय मिट्टि विन्दति मानवा" । "मायेचारायणं देवं धानादिषु च कर्मसु । पललोकमवाप्नोति न चेहावर्तते पुनः" । "येस्यक्रमपनायाराधितो भवान् । ते तरन्यतिलामेतां मायामामविमुक्तय" इति । नवेदिकामुमिकांसारिकफलमाधनसर्मप्रतिपादन तासां साझा. शत्वम्, यतस्तेषामपि कर्मणां परमपुरुषाराधनत्यमेव स्वरूपमा योलम- येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेऽपि मामेय कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ प्रदं हि सर्पयजामा भेला भुरेव च । न तु मामभिमानन्ति तत्त्वेनातव्यन्ति त इति, तथा "यस्त्वमिन्यसे नित्यं मर्यदेवमयाद्युत । हव्यकव्यभुगेकस्त्यं पितृदेवस्वरूप"गिति च । 'यदुक्तमूर्षि ममतं कपिल मिति कपिलस्याऽऽप्सतया मदीर्तनात्तस्मृत्य- नुसारेण घेदान्तार्थव्यवस्थापनं न्यामिति, तदसत, वृहस्पतेः श्रुतिस्मृतिपु सपातिशयितजानानां निदर्शनत्वेन सङ्कीर्तनात्तत्प्रणीतेन लोकायसन श्रुत्याचप्त्यापनप्रसारिति। अध स्यापिलस्य स्वयोगहिया वस्तुयाथात्म्यापलब्धस्तरस्म- त्यनुसारेण पेदान्तार्थो ध्यस्यायितव्य इति, अत उत्तर पति- इतरेषां चानुपलब्धेः ॥२॥ 'च'शब्द'स्तु'-शब्दार्थश्वोदिताशङ्कानिशययः । इतरेषां मन्या. दीनां वहूनां स्वयोगमहिमसाक्षात्रातपरावर'तत्त्वयाघात्म्यानां निखिलज. ३घेति लि-पु.. ५ भगधानिति लि.पु.. परापति रुचित ।

·२३ द्वितीयोऽध्यायः । गर्भपनभूतस्ववास्यतया "पढे शिश्वन मनुरघदत्तद् भेपर" मित्या- दिश्रुतिपसिद्धानां कपिलदृष्टप्रकारेण तत्त्वानुपलयः श्रुतिविरुद्वा फपिलो. पधिर्धान्निमति न तथा यथोक्तो घेदान्तार्यरचालयितुं शश्यत इति सिद्धम् ॥ स्मृत्यधिकरणं समाप्तम् ॥ १॥ अप पोगरत्युत्तधिकरणम् । एतेन पोगः प्रत्युक्तः ॥३॥ एतेन कापिलस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिपि प्रत्युता । का पुन: रचाधिका शङ्का, विरामणाय न्यायातिदेशः । योगस्मृतावपी श्वरा. भ्युपगमामाचसाधनतया घेदान्तयिहितयोगस्य चाभिधानाद् वहिर- एयगर्भस्य सर्ववेद वेदान्तमवर्तनाधिस्तत्वाच ततस्मृत्या घेदान्तोपदवं न्यामिति । परिहारस्त्यावसात्मकमधानझारणवादाविमित्तकारणमा- वेश्वराभ्युपगमा ध्यानात्मकस्य योगस्य ध्येयनिरूपणीयस्य ध्येयभूतयो. रामेश्वापायलात्मकत्वजगदुपादानसादिसकल्याणगुणात्मकत्वविरहे. पाऽवैदिकायाद्वहिरण्यगर्भस्यापि त्रजभूतस्य कदाचिद्रनसमोऽभिभ- घसम्भवाच्च योगस्मृतिपि तत्मणीतरनस्तमामूलपुराणघद धान्तिमलेति न तया घेदान्तापवृहणं न्यामिति ॥ योगप्रत्युक्त्यधिकरणं समाप्तम् ॥ २॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च पय विलक्षणत्याधिकरणम् । शब्दात् ॥ ४॥ पुनरपि स्मतिविधियादी तर्फमवलम्बमान: प्रत्यवतिष्ठते-यत्सा. वास्मृतिनिराकरणेन प्रगतो मलकार्यत्यमुक्तम्, तोपपद्यते, अस्य प्रत्य. धादिभिरवेतनस्येमाशुहत्येनानीश्वरत्वेन दु.खात्मकालेन चो पलभ्यमा. नस्य चिचिदात्मकस्य जगतो भवतभ्युपेतात्सर्यजात्सप्रैस्पराद्वैयप्रत्यनी. ९ स्ययास्यास्येति भ. पुः। २ अपिनास्ति लि.पु.। पति नास्ति' मु.पु.। ४ चेति मास्ति लि. ५ धागात्राधिका मु.पु.।

·२८४ श्रीभाष्य फादानन्दकतानादलणो विलतणत्वात् । न केवल प्रत्यतादिभिाव जग- तो वेलसण्यमुपलभ्यते, शब्दाच्च तथात्वम्'-बिलतणत्यमुपलभ्यते। "विज्ञानं चाविज्ञानं " "एवमेवैताभूतमात्राः प्रजामानास्वर्पिताः पना- मात्राः प्राणेऽपिता" "समाने से पुरुषो निमानो उनीशया शोर्चात मुसमानः" "अनीशश्चात्मा बध्यते भानुभावा"दित्यादिभिः । कार्यस्य हि क्षगतोऽचेतनवदुःखित्वादयो निर्माद्देश्यन्ते । यद्धि पत्का- यम तत्तस्मादविलवणम्, यथा मृत्सुवादिकायं घटस्थकादि । अतो बसविलक्षणस्यास्य जगतस्तत्कार्यत्व न सम्भवतीति साट्यस्मृत्यनुरो- धेन कार्यसलक्षणं प्रधानमेव कारणं भवितुमर्हति । अवश्यं च शास्त्र: स्थाऽन्यानपेतस्यातीन्द्रियार्थगोचरस्यापि तको अनुसरणीयः, यत,स्मर्वेषां ममायानां क्वचितच द्विपये तानुगृहीतागामेवानिश्चयहेतुत्यम् । ती हि नामार्यस्वभाषियेण या सामयीशिपयेण या निरूपणेनार्यधि- शेपे प्रामाण्यं ध्यवस्थापयदितिकर्तव्यतारूपमहापरपर्यायं ज्ञानम्, सदर पेवा च सर्वेषां प्रमाणानां समाना। शास्त्रम्य तु विशेषणाझाहामविधियो. ग्यतानानाऽधीनप्रमाणभावस्य सर्वत्र समानुयहापेता । उक्तं घ मनुना-- “यस्तर्कणानुसंधत्ते स धम्मे येद नेतर" इति। तदेव हि कानुएहीतगा. स्वार्थप्रतिष्ठापनं श्रुत्या च 'मन्तव्य' इत्युच्यते । अयोध्येत-शुन्या नगतो मलेककारयात्वे निश्चित मति तत्कायस्यापि जगताचसन्यानुतिरयः पगम्यते, यया चेतनस्य सुप्तिमछादिषु चतन्यानुफ्तम्भन्सया पदादि. वपि सदेश घेतन्यमनदनम्, अत एव घेतनावेसन विभाग इति । तदुपtो सधिहान्तर्गतः पाटो मिटित । २ अतोन्दिरायोपोति पा। पर्यादित मादेय नि:पु.। यस मामिल नि... ५प्रमाणमिति लि.पु.। समानणावात मि. पु देहिमापुः। - सति मासि fR.पु.। सेस्यधिभत्र f. पु.. त्यधिक ·द्वितीयोऽध्यायः। पद्मते, यती, नित्यानुपाञ्चरसदावमेव साधयति । अत एव चैतन्यश- क्तियोगोऽपि तेपु निरस्तः । यस्य हि क्वचित्कदाचिदपि यत्कायानुपलब्धि. स्तस्य हि तत्कार्य शक्ति वाणो यन्या सुतसमिति सज्जननीनां प्रजनन- शक्ति एताम् । किन्न, घेदान्तैर्जगतो ब्रह्मोपादानताप्रतिपादननिश्चय मति घटादीनां चैतन्यशक्ते श्चैतन्यस्य चानुगतस्य सदावनिश्चय,स्तवि- रचय सति घेदान्तर्जगतो ब्रह्मोपादानताप्रतिपादननिश्चय इतीतरतराय. यत्वम् । विलक्षणयोहि कार्यकारणभाषः प्रतिपादयतुमेव न शक्यते । किं पुनः पतिविकारयोः मालवण्यमभिप्रेतम् ? यदभावाज्जगता ब्रह्मो. पादानत्वप्रतिपादनासम्भवं ब्रूपे । न तावत्सर्वधर्मसारूप्यम्, कार्यकार. भावानुपपत्तेः । न हि मृत्पिण्डकार्येषु घटशरादिपु पिण्डत्वादानुर- त्तिदृश्यते । अथ येन केनचिटुर्मण' सारूप्यम, तज्जगदसणारपि सत्ता- दिलवणं सम्भवति । तदुच्यते-येन स्वभावेन कारणभूतं वस्तु घस्त्वन्त- राट् व्यारत्तम, तस्य स्वभावस्य तत्कायेऽप्यनुत्तिः कार्यस्य कारणसा- लतण्यम् । येन झाझारेण मृदादिभ्योहिरण्यं व्यावर्तते, तदाकारानुर- तिस्तत्कार्येषु कुण्डलादिपु दृश्यते । ब्रह्म च हेयप्रत्यनीशज्ञानानन्देश्व- यस्वभावम, नगच्च तत्सत्यनीकस्वभामिति न तदुपादानम् । ननु च घेलवण्यऽपि कार्यकारणभावो दृश्यते, यया चेतनात्युरुपादचेतनानि फेशनवदन्तलामानि नायन्ते, यथा चाऽचेतनाद् गोमयावेतनो पश्चि- को नायते, चेतनाच्योर्णनाभेरचेतनस्तन्तुः । नैतदेवम्, यतस्तत्राप्ययेत. नांश एक कार्यकारणभायः। अय स्यात-अचेतनत्वेनाभिमतानामपि चैतन्ययोगः श्रुतिः अपते 'तं पृथिव्यवधीत" "पापो धा अकामयन्त", "ते हेमें प्राणा प्रहं. श्रेयसे विघदमाना ब्रह्माणं नमरिति । नदीसमुद्रपर्वतादीनामपि पति मु.पुः। २शक्तिरिति लि.पु.. मानिाचवे-इति लि. खिदुसयोति लि• पुः। पाप्यते-रति क्वचित पा.। जीमे-इति लि.पु.। & Opixgftfa fa got ५ मत्पिपादिभ्य रति मि.

·। श्रीमाप्ये । । चैतन्यं पौराणिका प्रतिष्ठन्ते । अती न थैलवामिति, अत उत्तरं पति- अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥ 'तु'-शब्दश्वोदिताशहानिवृत्त्यः । थिमाभिमानिन्या देष- तास्तं धिमायादित्यादिपु पायव्यादिशब्दव्यपदिश्यन्ते । कुतः । विशे- पानुगतिभ्याम्', विरोषा-विशेषणम् । 'देवता'-शब्देना विशेष्याः पथि. 'ध्यदयोऽभिधीयन्ते, "हन्ताहमिमा लिसा देवता" इति तेजेोऽववानि देवता'-शब्देन विशेष्यन्ते, "साह वे देवता श्रेषसे विवदमाना" "ते देवाः प्राणे निःश्रेयस विदित्वे"ति च । 'अनुर्गात'रनुप्रवेशः, “नि- चाग भूत्वा मुखं प्राधिशत आदित्यश्चतुर्धवाऽक्षिणी प्राधियत् वायुः प्राणी भूत्या नासिके पाविश"दित्यादिना धागाभिमानिनन्यादीनामनु- प्रवेशः श्रयते । अतो धगतोऽचेतनत्येन पिलवणत्याहलकार्यवानुपप- तेस्तकानुएहीतस्मृत्यनुरोधिन जगतः प्रधानोपादानस्य वेदान्तः प्रतिपादात इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- दृश्यते तु॥६॥ 'तु'-शब्दात्पतो विपरिवर्तते । यटुक्तं जगतो ब्रह्मविलक्षणत्वेन यसोपादानत्यं न सम्भवतीति, सदयुक्तम, यिलक्षणयोरपि कार्यकारया- भाधदर्शनात् । दृश्यते हि माधिकार्चिलवणस्य म्यादेस्तस्मादुत्पत्तिः । ननक्तमचेतनाश एवं कार्यकारणभावासन मालतण्यम् । सत्यमुत्तम, न लावता कार्यकारणयोर्भवदभिमनसालवण्पमिद्धिः । यथावाञ्चित्साल. तण्ये सर्वम्य सर्वसालवण्येन सर्वस्मात्सात्यत्तिमसहभयाद्वस्तुनो यस्त्व. न्तराद् ध्यात्तिहेतुभूतस्याकारस्यानुत्तिसालतपय भवताऽभ्युपेतम् । स तु नियमो माविमादिभ्यः एम्पायुत्पत्ती न दृश्यत इति ब्रह्मविबक्षण- स्यापि नगतो ब्रह्मकार्यत्व नानुपएवम् । न हि हिरण्यघटमुमुटादि. यि यस्त्यन्तरव्यातिहतमतामाधारणाकारानुर्शतातिकगोमयामि- पश्चिकादिय दृश्यते । th एचिहान्तर्गत पालि. योति नास्ति लि.पु. भाध्यन्तु तेष। २ मदिति लिए।

·द्वितीयोऽध्यायः । असदिति चेन्न प्रतिपेधमात्रत्वात् ॥७॥ यदि कार्यभूताज्जगतः कारणभूतं ग्रल घिलक्षणम्, तर्हि का. प्यकारणोद्रव्यान्तरत्येन कारये परस्मिन् ब्रह्मणि का लगव विदा सत्यमत एव जगत उत्यत्तिः पमन्यत इति चेत, नैतदेयम्, कार्यका- रणयोः सानवनियमतियधामारमेय हि पूर्वम भिहितम्, न तु कारणात्कार्यस्य द्रव्यान्तरत्वम् । फारणभूतं वस्लेव म्यस्माद्विलक्षणनग. दाकारेण परिणमत इत्येता न परित्यक्तम् । मिमातियोरपि हि मति' घेतवण्य फुपलहिरण्ययोरिव द्रव्यैश्यमस्त्येव । तब चौदति- अपीती तत्मसनादनमज्ञसम् ॥८॥ अपीताविस्य पीतिपूर्वकदृष्ट्यादेः प्रदर्शनार्थम् । “सदेव सोम्ये. दमन ग्रासीत्" "आत्मा घा इदमेक एवा ऽय प्रामी"दित्यादिष्वऽप्य. यावस्योपदेशपूर्वकत्वदर्शनासृष्लादेः । यदि कार्यकारणयाद्रव्यश्या- भ्युपेतम्, तदा कार्यस्य जगतो वलण्यप्ययसप्मादिपु सत्सु ब्रह्मण राध तत्तदवस्यान्वय इति कार्यगतास एवापुरुपाया प्राण प्रसज्येरन्, मुग्रयों व कुण्डलगता विशेषाः । ततश्च वेदान्तवाक्पं सर्वमसमञ्जसं स्यात, “यस्सबंजस्मर्वयित्" "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" "न तस्य कायं कारणं च विदाते न तत्समश्चाधिकरत दृश्यते" "तयारन्यः पिप्पलं स्वात्ति" "अनीशश्वात्मा बध्यते भोलभावात्" "मनीराया शाति मुझमानः"- १ सनक्षणतिषेधेति लि.पु. प्रामाटिकम् । • पूर्णमुत्रभितमिलि लि. पु. । त्यसनच युक्तमिति नि. पप्रति लि. पु. ६ अपिवायत्य-दति नि. विष्य-अयस्या-दति निः पु.। पियनमिति पु. दुपेऽप्यत्र पाठः। 1 ४मति सि मु.पु..

·श्रीभाग्य प्रत्येकस्मिवेय यस्तुन्यमा परस्परविद्वानां प्रसक्तः । अयोध्येत-वि. दविद्वस्तुशरीरकस्य परस्य ब्रह्मयाः कार्यकारणभावाच्छरीरभूतयिन- चिद्वस्तुगतत्वाच्च दोषाणां न शरीरिणि ग्रणि कार्यावस्यै झारणायचे चप्रमह दति, तदयुलम, गहाणाः शरीर गरिमावस्यैवासभात । सम्भवे च प्राण शरीरसम्बन्धनिबन्धनदोषाणामनियाय्यंत्वात । न हिचिचिट्ठस्तुनोलणः शरीरत्वं सम्भवति, शरीरं हि नाम कर्मफल- रूपसुखदुःखोपभोगसाधनभूतेन्द्रियाश्रयः पञ्चतिमाणाधीनधारणा धि- प्यादिभूतप्तडातविशेषः, तथाविधस्यैत्र तोमवेदयाः शरीरत्वप्रसिद्धः । परमात्मनश्वा पहतपाप्मा विजरः" "अनशनबन्योऽभिवामशीति" "प्रपाणिपादोलनो यहीसा पश्यत्यन्तः स रणोत्यकर्णः" अप्राणो झामना:"- इत्यादिभिः कर्मतत्फलभोगयोरभावादिन्द्रियाधीनभागवत्त्वाभावाल्याण पत्त्वाभावाच्चन तं प्रति चेतनावेतनयोश्शरीरत्वम् । न चाचेतन. यष्टिरूपणमातादीनां समष्टिरूपस्य भूतसूक्ष्मात्य घेन्द्रियाश्रयत्वादि सम्भवति, भूतमूत्मस्य पृथिव्यादिमहातत्वं च न विद्यते । चेतनस्य तु जानिझामारस्य सर्वमतव सम्भवतीति मत "शरीरत्वसम्भव: 1नच गगायतनत्वं मिति शरीरत्वताव:, भगाएतनेषु वेश्मादिषु शरीरस्याप्रसिद्धः । यत्र वर्तमानस्यैव मुपदुःखोपभोगस्तदेश भोगायतन- मिति चे,च, परकायसवेराजन्यमुखदुःखोपभोगायतनम्य परकायस्य प्रविष्टः शरीरत्वासिद्धः। ईश्वरस्य तु स्वतःसिद्धनिनिरतिशयानन्दम्य भाग 'प्रति चिदचितीरायतनवनियमो न सम्भवति । एतन भोगसाधनमाजस्य शरीरत्वं प्रत्युतम् । श्रय मतम्-यदिव्या धीनावरूपस्थितिपत्ति यत् तत् ९ शरीरतिनास्ति नि.पु.। २ मभवे चेति लि.पु. नास्ति। ਮਣਸ ਤੇ ਝਈ ਸ਼ੈਮਵਜੇ ਜ• ♥• ! ४ यदीच्छेति लिपु. पाठः।

·द्वितीयोऽध्यायः। तस्य शरीरमिति सर्वस्येवोच्छाधीनस्वरूपस्यितिपत्तित्वनेश्वरशरीरत्वं सम्भव नीति, तदपि न साधीय..शरीरतया प्रमिद्वेयु तत्तञ्चेमनेच्छायत्त- स्वरूपत्याभावाद, रुग्णशरीरस्य तदिच्छाधीनपत्तित्याभावा,मृतशरीरस्य तदायत्तपत्तित्वाभाश, सालभजिकादिपु चेतनेच्छाधीनस्वरूपस्यि- तिपत्तिय तकरीरत्वामसिद्धेश्व' । चेतनस्य नित्यत्येश्वरच्छायत्तस्वरूप स्वाभावाच न तच्छरीरत्वमम्भवः । न च यहादेशनियाभ्यम्, यदेकधार्यम्, यस्यैव शेषभूतम्, तत्तस्य शरीरमिति वाच्यन, शियादिपु व्यभिचारात । "अशरीर शरी" "अपाणिपादो लवनी यही"त्यादिभिश्चेश्वरस्य शरीराभाव. प्रतिपादयते । अतो नगदसणाः शरीर शरीरिभाषस्यासम्भ. धात्तत्सम्भवे च ब्राण दोपप्रसङ्गालझारणशदे वेदान्तधाग्यानाम- सामञ्जस्यमिति। पत्रोत्तरम्-- न तु प्रान्तभावात् ॥६॥ नवमसामञ्जस्यम, एकस्यैवावस्याहयान्वयेऽपि गुगदेोषव्यवस्यिते | दृष्टान्तस्य विममानत्वात् । 'तु'-शब्दोऽत्र हेयसम्बन्धगन्यस्यासम्भाव भीयताटातति । एतदुक्त पति-चिचिट्ठस्तुशरोरतया तदात्मभूतस्य परस्य बलणा. सदाचविकासात्मकझार्यकारणभावावस्याद्वयान्वयेऽपि न | करिचरोधः, यत, मोर्चाबकासी परब्रलगरीरभूतचिचिट्ठस्तुगता। शरीरगतास्तु दोपा नात्मनि प्रमज्यन्ते प्रात्मगतारच गुणा न शरीर। यया, देवमनुष्यादीना मशरीराणा क्षेत्रवाना शरीर गता बालत्वयुक्त्वस्यविर. स्वादयो नात्मनि सम्बध्यन्ते, यात्मगतारत जानमुखादयो न शरीरे । पय च देवो जाती मनुष्यो नात,स्तथा स एव पालो युधा स्यधिश्चत ध्यपदेशरच मुख्यः । भूतमूत्मशरीरस्येन तेनजस्य देवमनुयादिभाव पति ५ तपिसमाधनीय-रतिमु पु मतमरत्वापत्तस्थितित्वामायाति नि पु। ४ यम्पवयेषभूर्तामा नि पु। ५शीभायरस नि पु । tीति प्रावि नास्ति । दिात नाति नि पु। पति नि पु नास्ति। क्षेत्रमा रातिमु पु। १० लाग्य भानमुणादीनामिति नि । स्यासिरिति लि ·श्रीभाध्ये 'सवन्तरपतिपत्ता मिति घत्यत इति । यत्पुनसतम्-चिदचिदात्मयस्य सगतः स्यूलस्य मूत्मस्य च परमात्मानं प्रति शरीरभायो नोपपात पति, सदनाकलितसम्पदन्यायानुएहीतवेदान्तवावयगणस्य स्वमतिपरिकल्पि- सफुलधिम्भितम् । सर्य एय हि घेदान्ताः स्यतस्य मूत्मस्य च घेत. यायावेतनस्य समस्तस्य च परमात्मानं प्रति शरीरत्वं शाययन्ति । पाख. मनेयके तायकाएरशासाया मायन्निवापाया वान्तर्यामिनालये- “यः पृथिव्या तिष्ठन्' 'यस्य थियो शरीर"मित्यारभ्य पविश्यादि समस्तमचिद्वस्तु' "यो विज्ञाने तिष्ठन यस्य विज्ञानं शरीर" "य मात्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा गरिमिति चेतन ५ पृघनिर्दिश्य सस्य'परमात्मशरीरयमभिधीयते । सुबालोपनिषदि च-"य: पूर्षि- धीमन्तरे संचरन् यस्य पृथिवी शरीरमित्यारभ्य “य प्रात्मानमन्तर मध. रन यस्यात्मा शरीर"मिति तदेय चिचितोत्सर्यावस्ययोः परमात्म- रीत्याभिधाय "एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्या देव एको नारा पण" इति तस्य सर्वभूतानि पत्यात्मत्वमभिधीयते । स्मरन्ति च-"मग- सर्व यरोरन्ते" "यटम्बु वैष्णतः फायः" "तत्सब वे हरेस्तनुः" "तानि मर्याणि तद्वपुः" "सोऽभिधाय शरीरास्वा"दित्यादि । भूतमूत्माल्या. लरीरादित्यर्थः । लोके च 'शरीर'-शब्दो घटादिशद्धवदेशाधारयनि- पतन्तिम नामादितः हमि कोटपतङ्कसर्पनरपशुप्रभृतिप्वत्यन्त विलक्षणा- शापु द्रव्येव गौण. मयुज्यमानो दृश्यते । तेन तस्य प्रतिनिमितव्यय- स्थापन प्रयोगा नगुण्येनेध कार्यम् । त्यदुत ध कर्मफलापभोगहेतुरित्या. निक प्रतिनिमित्तलक्षण न सप्रयोगानुगुणम्, यथोक्तेष्वीश्वरशरीरलया ऽभिहितेषु धियादिष्यऽयाप्तः । जिञ्च, खरस्येच्छाशिमहेषु मुलाना "स एथा भवती"त्यादिवायागते विहेपु सल्लतणमध्याप्तम, चत चा मास्ति लि पुः। २ समालपिपिस्तिति निपु। । सात द्विलि. ४ ममाnvमोति घमस्त पाटा म पु । ५ दृध्यावयगोल समुपु । व्यास्यापन पमिति नि पु । धावावधित जि.पु." - ·द्वितीयोऽध्यायः । फर्मफलभोगनिमित्तासाभावात्तेपाम् । परमपुरुपेशाधिपहाश्च न पृथि. प्यादिभूतमहातपिरोपाः, "न भूतसहसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मन" रति स्मृतः । अतो भूतसडातरूपत्वं च शरीरस्यायाप्तम् । पञ्चरत्तिमाणाधीन धारणत्यं च स्यावरशरीरेवव्याप्तम् । स्याधरेषु हि माणसद्भावेऽपि तस्य पञ्चधाऽवल्याय शरीरस्याधारकतयाऽमस्यानं नास्ति । अहल्यादीनां फर्मनिमिशिलाशाष्टादिशरीरोविन्द्रियाश्रयत्वं च सुपटुःखहेतुत्य वाध्या. प्तम् । अतो, यस्य चेतनस्य यद् द्रव्य मर्यात्मना स्वार्थ नियन्तु धायितुं च शक्य तछेपतकस्वरूपं च तत तस्य शरीरमिति शरीरलवणमास्येयम् । रूग्णशरीरादीपु नियमनादाऽदर्शनं विद्यमानाया एघ नियमनशः प्रति. धन्धक्षतम्, अान्यादेः शतिप्रतिबन्धादौययायदर्शनयत् । शरीरं च चेतननियोगसमय एव विस्तुमार, नणान्तरे च विगीर्यते । पूर्व शरीरतया परितृप्तमातेलदेशत्येन च तब शरीरत्यमबहारः । यतस्सा परमपुरुषेण सर्वात्मना स्वार्थ नियाम्यं धार्य मच्छेपवक्रयरूपमिति सर्व चेतनाचेतन सस्य शरीरम् । 'अशरीरं शरीर पित्यादि च कर्मेनि- मित्तगीरप्रतिषेधपाम्, यथोक्तसशरीरत्ययणात् । उपरितनाधिशरणे वेतदुपपादयिष्यते । 'अपीती तद्वत्प्रसङ्गारसमञ्जस' 'न तु दृष्टान्त. भाषा दिति मूरदयेनेतरध्यपदेशादित्यधिशरणसिद्धाऽर्थः स्मारितः । स्वपनदोपाच ॥१०॥ न धनं घलक्षारयावादस्य निःपल्यासमाश्रयणा, प्रधान- कारणणदस्य दुष्टत्यान्न तरित्यज्यैतदेय समाश्रयणीयम् । प्रधानका रणवादे हि नगपतिनापपाते । तच दि निर्विकारस्य विमाकर- सस्य पुरुषस्य प्रतिसविधानेन महतिधम्मीयासनियन्धना नगत्मरतिः । ভিজিয়ে লিকয়ে মুদ্রানঘামইন অনুলিবিয়ন ছিল समिति यिनीयम्-कि मस्तेः सवाय एघ? उत तम फरिचहिमा' शरीरस्याभारतति निपु । ति अब नासि चि पुः। तित नास्ति लि. पु.। देशि नास्ति नि.पू. ५९ प्रतिनिखितपुस्तकस्य १५०-१५४ प पलादिन सन्ति ।

·श्रीमाये प्रय पुरुपगत एव फश्चिद्विकारः ? न तायत्पुरुषगतः, अनभ्युपगमात नापि प्रतविकारः, सम्याध्याप्त कार्यतयाऽभ्युपगतस्याध्यामहेतुत्यासम्म पात । सदायमात्रस्य सविधानत्ये मुक्तस्याप्यध्यासमा इति त्वत्पते जग- प्रतिनीपपद्यते । अयमः सायपक्षप्रतिपसमये अभ्युपगमेऽप्याभा. धादित्यादिना प्रपञ्चयिष्यते । ताप्रतिष्ठानादपि ॥ ११ ॥ तस्यापति हसत्यापि श्रुतिमूनो ब्रह्मशारणवाद एव समाप्रय. पीयो न प्रधानझारणयादः । शायालयानपादतपणकपिलपतञ्जति- साणामन्याऽन्यव्याघातातस्याप्रतिष्ठितत्य गम्यते । अन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॥१२॥ इदानों विद्यमानानां शाश्यादीनां तकानुण्या ऽन्ययान प्रधान- फारणमादमतिकान्तसदुपदर्शितदूषण मानुमाम्यामहा दति चेह, एध. मपि पुरुषदिमलतकायलम्बनस्य तथैध देशान्तरकालान्तरेषु त्वदधि. ऊतमतः शुशलपुरुषोत्मेतितसकंदूप्यत्वपम्भावनया कोप्रतिष्ठानोपाद- निर्माता दुवारः । अतोऽतीन्द्रियेऽर्थे शास्त्रमेव प्रमाणम्, तदुपडणा. चैध तर्कउपादेयः । तथा चाह- "ग्रार्य धमापदेशं च वेदशास्वाविधिना । यस्तषानुमन्यते स धर्म घेद नेसर" इति । घेदाप्यशास्त्राविरोधिनेत्यर्थः । अतो वेदधिपधित्वेन घेदाविशयीकरण. रूपवेदोपहणतोपादानाय साख्यम्मृतिरनादरणीया । पिलतणत्वाधिकरण ममाम्तम ३ ॥ अथ गिटारिया एतेन शिशपरिग्रहा' अपि व्याख्या. ताः॥ १३ ॥ शिष्टा: परिशिष्टाः । न विटात घेटपरियदी येवामित्यपरियहा! पिटाचारियहाश्व शिष्टापरियहाः । एतेन घेदारिएहोतसांध्यपरत. १ समागुमन्याम ति पाठान्तामण्णत्वनानु मात्रामवतधा पाटन स्यात् । अशिष्टपरिपका रति म पु. सूत्रपाटा प्रामादिशः। धिक्षणम ·फरणम ५. द्वितीयोऽध्यायः । पणेन परिशिष्टाश्च वेदारिएहीताः कणभतातपावतपणमितपता: पिता धेदितव्याः । परमाणुझारणवामीपां सर्वेषां संवादात्कारणाय स्तुविषयस्य सकस्याप्रतिष्ठितत्वं न शक्यते धमित्यधिशागड्डा। तापमा. प्रमादेऽपि तर्कमनत्वाविशेषात्परमाणुस्वरूपेऽपि शून्यात्मकत्वान्या- स्महत्वज्ञानात्मकत्वात्मशत्वणिकवनित्यायैशान्तत्वानेशान्तत्यस. त्यासत्यात्मकत्वादिप्तियाददर्शनाच्याऽमतिष्ठितत्वमेवेति परिहारः ॥ शिष्टापरिग्रहाधिकरण समाप्तम् ४ ॥ प्रय भाकवापत्यधि भोलापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोक- पत् ॥१४॥ पुनरपि साह्यः प्रत्यतिष्ठते । यदुक्तम् स्थूलमूत्मचिद्विस्तुथरी. रस्य ब्रह्मणः कार्यझारणरूपत्वाज्जीवनलणाः स्वभावविभाग उपपदात इति, स तु विभागो न सम्भति, प्रक्षणः सशरीरत्ये तस्य भोत्या. पत्तेः । सशरीरत्वे जीवस्येवेश्वरस्यापि सशरीरत्वप्रयुक्तसुखदुःखयोभारत- स्वस्यायजनीयत्वात् । ननु च 'सम्भोगमाप्तिरिति चेच येण्या'दित्यत्रे. श्वरस्य भोगप्रसनपरिहार उक्तः । नैवम्, नत्र झुपास्यतया हृदयायतने विहितस्य भारीरान्ततित्वमात्रेण भोगप्रसङ्गो न वियत इत्युक्तम् इह तु नीवपक्षणोऽपि सशरीरत्वे तद्वदेव मुखदुःखयोभक्तृत्वप्रसङ्गो दुवार इत्युच्यते । दृश्यते हि सशरीराणां जीवानां शरीरगतबालत्वस्य. घिरत्वादिविकारासम्भवेपि शरीरधातुभाम्ययेपम्प निमित्तमुपदुःपयोगः न अतिश्च-"न । सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियथारपातरस्त्यऽशरीरं घाय मन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत" इति । अतः सशरीरब्रह्मकारणवादे जीवेश्वरस्वभावविभागाभावात्, केवलबलकारणवादेऽपि मृत्सुया दिव. जगनतापुरुषार्थादिसविशेषाश्रयत्वप्रसाद प्रधानकारणवाद एवं ध्यायानिति चेत, अनोत्तरम- 'स्याल्लोकादिति । स्यादेव विभागो जीवेश्वरस्वभावयोः, नहि जीवस्य शरीरधातुसाम्यवेपश्यनिमित्तं सुखदुःखयोभाक्तत्वं सशरीरत्वस्त नये-पति मु.पु. एपमन्यत्रापि । - ·श्रीभाप्पे अपि तु पुण्यपापपकर्मशतम् । 'नए पशरीरस्य'न्यपि फायदेह- विषयम्, “म एकटा भवति विधा भति" "स यदि पितृलोकामो भर्यात" "सतन पति जतत् मोहन रममाण" इति कर्मसम्बन्धविनिर्मः तस्याधिभूतम्यरूपस्य सशरीरस्यैवायुश्वार्यगन्धाभायात् । अपहसपाध्मनस्तु परमात्मनः स्थलमूत्मरूपत्वज्ञगरीरत्वापि कर्मसम्बन्धगन्धो नास्तीति नतरामपुरुषार्थगन्यासः । 'लोफयत्' '-यया लो में गजशासनानुवतिना- नतिर्वार्तनां च राजानुपहनिएहसतमुखापये/गेऽपि न सशरीरल्यमा श्रेण शासो रानपि शासनानुरथ तितिनिमित्तमुखदुःखयामांकृत्य. ममतः । गधा गमिहभाप्यकार:-"यथा लोके राजा प्रचुरदन्दगो घाई निर्यसंकटोपि प्रदेश घमानोऽपि व्यज नामवधूतदेहो दोपैनं स्पृश्यते अभिमेताश्व लोकान पालयति भोगारच गन्धादीमऽविश्वजनोपभायान धारयति, तथाऽसी लोकेश्वरी धमतस्वसामर्यवामरो दोर्न स्पृश्यों स्वति मालोबादीन भागाश्चा ऽविश्वजनापभयान धारयती"ति। मृलसुयादिवद् प्रलस्वरूपपरिणामस्तु नैवाभ्युपगम्यते, अधिभारत्व. निषितादिश्रुतेः । यत्तु यसकारणयादे भातभाग्यविभागाभा. माशङ्का समुद्रसेनतरदृष्टान्तेन विभागतिपादन मूब प्यारमातम्- सदयुक्तम्, अन्तावितशत्यधिोपाधिकाढलणस्सृष्टिमभ्युपगच्छतामे पमानपरिष्टाप्यारसदसत्वात, कारणानार्गतशत्यवियोपायुपहितस्य भातत्यादुपाधेश्च भाग्यस्याद्विलक्षणपोस्सयोः परस्परमावादिं न सम्भवति । स्वरूपरिणामस्तु सैरपि नाम्युपेयते 'न कमाविभागादिति ऐवाऽनादित्यादिति बनानां तद्गतशर्मणां चानादित्वप्रतिपादनात। स्वरूपपरिणामाभ्युपगमेऽपि भालभोग्या विभागाशङ्का कास्यचिदपि न चायते, मृत्षणादिपरिणामहपघट गराध कटकमुदादिविभागात भोपविभागोपपत्त स्वरूपरिणामेध' बक्षण एध मोमोपस्यापति रिति पुनरपधामञ्जस्यमेष । .एनपि पायिष्यतीसि मु.पु.। प्लोमादीमिर्याधिकमत्र म..। मेयाविभागा-नति मु.पुः। ४ स्वराणा पोति मु.पु.।

·द्वितीयोऽधायः। भोलायधिवारणं समाप्तम् ५ ॥ कार्य च एथवः earsseमणाधिशरयम तदनन्यत्वमारम्भणशन्दादिभ्यः॥१५॥ "प्राविति चेन प्रतिरोधमारत्या दित्यादिपु कारणभूतादृह्मणः कार्य्यभूतस्य भगतोऽनन्यस्यमभ्युपगम्य प्रस्नो लगत्कारणत्यमुपयादि. तर । बदानी तवेधानन्यसमातिथ्य समाधीयते । तत्र फाणादा पातु:-न कारणात्यायंस्पानन्यत्य सम्भति, मिलतणधुडियोध्यात्यात् । न खलु तन्तुपटमृत्पिण्डघटादिपु कार्यकार- विपया विरेकरूपा । शुभेदाच्य, न हि तन्तः पट इत्युच्यन्ते, पटो वा तन्तब दति । कार्यभेदाल, न हि मृत्पिण्डेनादकमातियते घटेन वा बुझ निर्मोपते । फालभेदाच, पूर्वशाल च कारयम, अपर- फाल घ कार्यम् । पाझारभेदाच्च, पिण्डाशार कारणम्, भोदराकारम, तथा सत्यामेव मृद घटो नष्ट इति पहियते । सख्या भेदश्व दृश्यो-यहबस्तन्तय. एमश्च पटः । कारझव्यापारवैयथ्यं च, कार- णमेघ चेत्कार्यम, झि कारकच्यापारमा स्यात् । सत्यपि कार्य फार्यापयोगितया कारकव्यापारण वितमिति चेत्, सर्वदा कारक. घ्यापारण नोपरन्तव्यम् । सर्यस्य सर्वदा सत्त्वेन नित्यानिविभागश्त न म्यात् । अय कार्य मष पूर्वमनभिव्य शारजयापरेशाभिव्यज्यते प: कारकम्यापारार्थयत्त्व निस्यानिविभागरचोच्यते । तदसल, अभि. ध्यक्तभिव्यत्यन्तरापेतत्यानस्यानात, अनपेतत्ये कार्यस्य नित्योपल- चिप्रमागत, तदुत्पत्त्यभ्युपगमे घाणकार्यवादप्रसङ्गात् । किञ्च,कारक মায়ামিসর ঘরান দায়ে ফজলমগ্রন্ধি: प्रसन्यते, समतिपदाभियज्ञकभायेषु दीपादिभियङ्गाविशेषनियमाव- भंगार । न हि घटामार्गपितः प्रदीप: फरसादीवाभिव्यक्ति । प्रतो ऽसतः कार्यस्थोत्तिहेतुत्वेनैव कारझव्यापारार्थयत्त्वम् । सत्कार्यवादादिः । न च नियतकारणापादानं सत एव कार्यत्व साधति, कारणक्तिनियमादेव तदुपपत्तेः । नन्यसत्कार्यवादिनोऽपि अतरच ·श्रीमाप्ये फारकव्यापारी नोपपद्यते, प्रागुत्पत्तः कार्यस्यासत्यात बायर्यादन्यत्र कारकव्यापारण भवितव्यम, तमाऽन्यत्वाविशेषात्तन्तुगतकारकव्यापारण घटोत्पत्तिापि प्रसज्येत । नवम्, यत्कार्योपादानशतं यत्कारणम्, तद्गत कारणव्यापारण तत्का-त्पत्तिसिद्धः । अचाह:-धारणादनन्यत्कार्यम् । न हि परमार्थतः कारणव्यतिरिक्ष फायं नाम यस्त्वस्ति, अविटानिबन्धनत्वात्सकलकार्यताबहारयोः । अतो यथा वारणभूतान्मृद्रव्याद् घटादिपु विकारपूपलभ्यमानाइ व्यतिरिक्त घटशरावादिकार्य व्यवहारमावालम्बनं मिव्या, कारणभूतं मृदद्रव्यमेव- सत्यम्, तथा निर्विशेषसन्मात्रात कारणभूतालियो ऽन्यो ऽलादिव्य घहारालम्बनः [महसः प्रपञ्चो मिथ्या, कारणभूतं सन्मानं प्रल्लव सत्यम् तस्मात्कारयतिरिकं कायं नास्तीति कारणादनन्यज्ञार्थम् । न घ पाच्यम्-शुक्तिकारलतादीनामिव घटादिकार्याणामसत्यत्याममिदृष्टा- न्तानुपपत्तिरिति, यतस्तत्रापि युक्त्या मृद्रव्यमायमेव सत्यतया व्यवस्या- प्यते, तदतिरिक्तं तु युक्त्या वाध्यते । का पुनरन्न युतिः । मृहद्रव्यमा प्रस्यानुवर्तमानत्वं, सदतिरिक्तस्य च घ्यायर्तमानत्वम् । रन्जमादिषु मनुवर्तमानस्याधिष्ठानभूतस्य रज्ज्वादेस्सत्यता, व्यावर्तमानस्य च सर्प- भूदलनाम्बुधारादेरसत्यता दृष्टा, तथाऽनुवर्तमानमधिष्ठानभूतं मृद्ध्य- मेव सत्यं, व्यावर्तमानास्तु घटशरावादयोऽसत्यभूताः । किञ्च, मत मा. स्मनो विनाणभावादसतरच शविषाणादेपलबवाभावादुपलब्धिविना. शयोगि कार्य सदसद्भ्यामनिर्वचनीयमिति गम्यते । अनिर्वचनीयं घ शुक्तिकारनतादिवमपैव । तस्य चानिर्यवनीयत्यं प्रतीतिबाधाभ्यां सि. हम् । किञ्च, कार्यमुत्पादषट् मृदादि कारणद्रव्य किमविटतमेघ का. यमुत्पादर्यात ? उत कश्चन विशेषमापनम् ? न तापविमातमुत्पादयति, सर्यटोत्पादकत्वमसङ्गात । नापि विशेषान्तरमापत्रम्, विशेषान्तरापत्ते. रपि विशेपान्तरापत्तिपूर्वत्येन भवितव्यम्, तस्या पपि तयेत्यनयस्या- मात् । प्रतिकृतमेघ देशानिमितविशेषसम्पर्द्ध कार्यमुत्पादपत्तीति ध, देशादियिोपसम्बन्धोऽपि यपि तस्य विशेषान्तामापत्रस्य छ ·द्वितीयोऽध्यायः। पूर्ववत्र सम्भवति । न च वाच्यम्-मृत्युप्रदुग्धादियो घटस्वकद- ध्यादीनामुत्पत्तिदृश्यते । शुक्तिकारजतादियह देशकालादिप्रतिपचो. पाधी वाधरच न दृश्यते । अतः प्रतीतिशरणानां कारणात्कार्यो- स्पत्तिरवश्याश्रयणीयेति । विकल्पामहत्वात-किं हेमादिमात्रमेय स्वस्तिकादेशरम्भकम् ? उत रुचनादि ? अध रुचकामाश्रयो हेमादिः । न तावद्वेमादिमात्रमारम्भकम, हेमादि व्यतिरिक्तस्य कार्यस्याभावात, स्वात्मानं प्रत्यात्मन प्रारम्भस्वामम्मवाच्च । हेमतिरिक्त स्वस्ति दृश्यत इति चेत्, म हेमयतिरिक्तं तत, हेमप्रत्यभिज्ञानाततिरिक्तय. स्त्वन्तरानुपत्तव्येश्च । बुद्धिशब्दान्तभिर्यस्त्वन्तरत्वं साधितमिति चे,च, अनिरूपितधम्त्वावलम्बनाना घुद्विशब्दान्तरादीनां शुक्तिकारजत. दिशादिग्द' भ्रान्तिमूलत्वेन धस्त्वन्तरसद्धावासाधमत्वात् । नापि स्वादि वस्तिमादेरारम्भम, स्वस्तिके हि रुवक पट इव तन्तधा भवताऽपि नापसभ्यन्ते, नापि रुचकाअपभूत हेम, रुचक्राश्रयाकारण हेम्मः स्वस्तिकेऽनुपलब्धः। अतो मृदादिकारणारितस्य कार्यस्यासत्यत्वदर्श माहलव्यतिरिक्त सत्व नगत्कार्यत्वेन मियाभूतम् । तदिदं ब्रह्मयात. रिक्तमिथ्यात्वसुनौतपत्तये कानिसमृदादिसत्यत्वमाश्रित्य कार्यस्यास- त्यत्वं प्रतिपादितम् । परमार्यतस्तु मृत्सुधादिकारणमपि घटस्वकादि- कार्यन्मिय्याभूतम्, बलकार्यत्वाविशेषात् । “ऐतदामिदं सर्व तत्सत्य" "नह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमानोति य दह मानव पश्यति" "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर दसरं पश्यति" "यत्र त्यस्य सर्वमात्मेवाभूतत्केन के पश्येत्" 'इन्द्री मायाभिः पुरुरूप ईयत" इत्येवमादिभिः श्रुतिभिश्व ग्रह्मतिरिक्तस्य मिथ्यात्वमगम्यते । न घागमागतार्यस्य प्रत्यधिरोधः शङ्कनीयः, यथोलपकारण कार्यस्य मिथ्यात्वावगमात, प्रत्यतस्य सन्माविषयत्वाच्च । विरोधे सत्यव्यस- म्भावितदोपस्य चामभाविनः स्वरूपमदाबादौ प्रत्यता पेतत्वेऽपि प्रमिता निराकाहस्य निरवकाशस्य शास्त्रस्य बलीयस्त्वात् । अतः फार. १ दिशटी व पु. द्वपि नास्ति । भन्दयुद्धादिवत् ति कचित् ।।

·श्रीभाध्ये - प्पभूताइसणाऽन्यत्सर्वे मिथ्या । न च प्रपञ्चस्य मियालेन नीमिया. त्यमाशङ्कनीयम, वलण पत्र जीवभावात् । प्रलंय हि सर्वशरीरेषु बोध. भाधमनुभवति, "अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य" "एको देयः सर्वभूतेषु गूढः" "एको देयो बहुधा सविधिष्टः" "एप सर्वेषु भूतेषु गूठोत्मा न प्रकाशते" "माया तास्ति द्रष्टे"त्येवमादिभ्यः । मन्बेकमेव प्रत सर्व शरीरेषु जीवभायमनुभवतीति चेत्, पार्द में घेदना शिरमि सुमिसिय. सर्वशरीरेषु मुखदुःसप्रतिसन्धानं स्यात, मीयेरवण्यद्वमुक्तांगण्यावार्थ- त्याजवादिध्ययस्या च न स्यात् । अत्र केविद्वितीयत्वं ब्रह्मयोऽभ्युप- यन्त एवं समादधत-एकस्यैव प्रक्षण प्रतिविम्वभूतानां क्षीवानां सुस्ति- त्यदुःखित्वादय पक्षस्येव मुयस्य प्रतिविम्यानां मणिपाणदप्पणादि- पूपलभ्यमानानामल्पत्वमहत्यमलिनत्वधिमलत्यादिवसत्तनुपाधिवशाला- घस्थाप्यन्ते । नन्य ऽनेन सीधनात्मनाऽनुविश्पत्यादिश्रुतेनं जीवा बलोग भिदान्त इत्युक्तम्, सत्यम, परमार्थतः, काल्पनिक तु भेदमाश्रित्येयं व्यय- स्याच्यते । कस्य पुनः पल्पना ? न तावद्वह्मणः, तस्य परिशुद्धज्ञानात्मनः कल्पनाशून्यत्त्वात् । नायि जीवानाम, इतरेताश्रयत्वप्रसङ्गात, कल्पना- धोनो हि जीवभावा नीशत्रया च कल्पनेति । नैतदेयम्, अविदाजीय. भाषयार्थीनाहान्यायेनाऽनादित्याह । किञ्च, प्रासादनिगरणादिषवन- पपत्रतेकोषायामवस्तुभतायामधिदायां नेतरतराश्रयादयो वस्तुदोषा अन- वप्तिमावहन्ति । वस्तुती ब्रह्मातरिकानां जीयानां स्वताविशुद्धत्त्वे. ऽपि कृपाणादिगतमुखप्रतिविम्बश्यामतादिवदीपाधिकाशुद्धिसम्माधि दानयत्वोपपत्तः काल्पनिकलापपत्तिः । तिषियगतश्यामताटियन्जी. धगतारिपि भ्रान्तिव, अन्यथा निर्माता प्रसहात । जीवानां समस्य प्रवाहानादित्वाव तद्वेतान्येपणीय इति । तदेवदितासयाणाम्यानां भेदशाद श्रद्धालुजनसबहुमानावला. कनलिम्साधिश्चम्भितम् । तथा हि, जीवस्याकल्पितस्वाभाविकरूपेणावि. १ प्रतिमाशयति सुयुः।

·द्वितीयोऽध्यायः । द यात्रयत्वे ब्रह्मण एवाधिझाश्रयत्वमुक्तं स्यात, तदतिरिक्तन तस्मिन् फल्पितेनाकारयाधियानयत्वे नहस्यानिटयाश्रयत्वमुक्तं स्यात् । न खल्वद्वैतवादिनस्तदुभयव्यतिरिक्तमाकारमभ्युपगच्छन्ति । फल्पिताकार- विशिष्टेन स्यरूपेणैवाविद्याश्रयत्वमिति चे,त्सव, स्वरूपस्याखण्ड करमस्या. विद्यामन्तरेण विशिष्टरूपत्वासिद्धरविद्याश्रयाकार एव हि निरूप्यते । शिद, घन्धमाक्षादिव्ययस्यासिद्धार्थ हि जीधाज्ञानस्य समानपणम्,' सा तु घ्यवस्या जीवाजानपतेऽपि न सिति । अविवाधिनाश एव हि मोतः, तत्रैस्मिन् मुक्त अविवाविनाशादितरेऽपि मुख्येन् । अन्यस्याऽमुक्तत्वा. दबिया तिष्ठतीति चेत, तौफस्याप्यमुक्तिः स्यात, अविद्याया अवि. नष्टत्वात् । प्रतिजीवमविझाभेदः कल्यते, तत्र यस्या ऽविटा नष्टा म मोत्यते, यस्य त्वनष्टा स भन्स्यत इति चे,च, प्रतिजीवमिति जीवभे. दमाश्रित्य पे, स नीवभेदः किं स्वाभाविक उतावियाकल्पितः । न ता. वत्स्वाभाधिकः, अनभ्युपगमार, भेदसिद्धार्थस्यास्य धावियाकल्पनत्य ध्यर्थ. स्वात् । अयाविदाकल्पितः, सत्रेयं जीवभेदकल्पिकाविया कि ग्रहण उत जीयानाम ? ब्रह्मण इति चेदागतोऽप्ति मदीयं मार्गम् । अथ नीवाना- म, किमस्या नीधभेदप्तिसिद्धार्थतां विस्मरसि । अथ प्रतिजीवं बदमुक्तय. यस्यासिदार्थ या अघिया कल्प्यन्ते ताभिरेष जीवभेदोऽपीति मनुये। जीव- भेदसिद्धी तास्सियन्ति, तासु सिद्धासु जीवभेदसिद्धिरितीतरतरतराश्रय- स्वम् । न चात्र घोलाङ्करम्यायः सिद्धति, बीनादुरषु सन्यदन्यहीजमन्य. स्यान्यस्याङ्करस्योत्पादकम्, दह तु याभिरविवाभियं जोयाः कल्प्यन्ते ताने- याश्रित्य तासां सिद्धिरित्यशमनीयता । अथ बीजारम्यायेन पूर्वपूर्वजी- पायाभिरविनाभिस्तरोत्तरजीवकल्पनां मन्यसे, तथा सति जीवानां भगु- रत्यमताभ्यागमकृतप्रहाणादिप्रसङ्गश्च । अत एव ब्रह्मण: पूर्वपूर्वजीवाश्र. याभिरविदाभिरुत्तरोत्तरजीवभाव शल्प मयपि निरस्तम्, अघियाप्रवा पक्षीयाजानवादापयसमिति क्वचित् । २ शकुनीयता इति चित । ३ जीयभाभावेति मु.पु.।

·३०० श्रीमाय्य हेऽभ्युपगम्यमाने तत्तयितजीवभावस्यापि तद्वत्प्रवाहानादिता स्यात्, न ध्रुवल्पता, प्रामानं च जीनभायस्य धुप्रमिष्टं न मिझेत् । यच्चोक्तम्- अविदामा अयस्तुरूपत्येनानुपपनतकशायां नेतरतरानपत्यादयो बस्तु. दोषा अनवाप्तिमायन्तीति, कथा मति मुक्तान परं च प्रवाऽऽश्रयेद. उजिया । शघिटनास्वपस्वादशुद्विरूपा न सब प्रसजतीति , स्किमुप- पत्त्यनुवर्तिन्यऽविया ? एवं सद्भुक्ताभिरुपपलिभि यानपि नारयेत् । फिञ्च नीयायाया अभियायास्तत्वज्ञानोदयाचा सति जीवो नश्यद्वा मघा? यदि नश्य स्वरूपोलिक्षिलवणो मातः स्यात् । नीचे,दविया. माशेयनिर्माता, प्रसस्यरूपयतिरिकजीवस्यायस्यानात । पच्चोक्तम्- मणिपाणदर्पणादिपूपलभ्यमानमुखमलिनत्यविमलत्यादियच्छुद्दाशुद्या. दिव्यवस्थापतिरिति तदं यिमर्थनीयम्-प्रत्पत्वमलिनत्यादय औपा- धिकाः दोषाः कदा नश्ययुरिति । कृपाणायुपायपगम पति चेत्, कि तदल्पत्यादयानमः भतिविम्वस्तिति, नवा ? तिष्ठत्तीति चेस, तत्स्या- नीयस्य नीयस्यापि स्थितस्यानिमांसप्रसङ्गः । नश्यतीति चेत्, तद्वदेव जीवनाशास्वरूपोच्छिसिलवणी मातः स्यात् । किञ्च, यस्य हापुरुषार्थ- रूपदोपप्रतिभासः तस्य तदुच्छेदः पुरुषार्थः । तत्र मिमोपाधिमाप्रति भामा यिम्यस्थानीयस्य ब्रह्मण, उत प्रतिविम्वस्थानीयस्य नीयस्यो,ता- न्यस्य कस्यचित ? प्रादयोः फाल्ययोदृष्टान्तोऽयं न सहच्छते, मुखस्य मुखप्रतिबिम्बस्य चाल्पत्यादिदोपप्रतिभासशून्यत्वात । न हि मुरलं तत्म तिविम्ब घा चेतयते । ब्रह्मणो दोपतिमासे ब्रह्मणो विदायश्रयत्वप्र' सहश्च । तृतीयोऽपि फल्यो न कल्पते, नीयनलाध्यतिरिक्तस्य द्रष्टुरभा- बात । किञ्च, अविनाकल्प्यस्य जीवस्य कल्पः कति निरूपण्णीयम् । म तापघिया, अचेतनत्वात् । नापि जीवः, आत्माश्रयदोपप्रसङ्गात, হাঙ্গামামিহাজ্ঞা জমায়। মনে জামান चेत्, व्रलाऽज्ञानमेवायातम । किञ्च, ब्रह्मानामानभ्युपगमे किं ब्रल जी. धान्पश्यति ? न था ? न पश्यति चेह, ईसापूर्षिका पिचिप्रष्टिनामा १ प्रतिविमिति कचित् ।

·द्वितीयोऽध्यायः । ३०१ पयाकरणमित्यादि ब्रह्मणे न स्यात् । अय पश्यति, अघण्डेशरर्स ब्रह्म नाविद्यामन्तरण नीवान् पश्यनीति ग्रह्माजानप्रसङ्गः । अत पय माया- ऽविमाप्रविभागादोपि निरस्त:, अचानमन्तरेण हि मायिनोऽपि बह्मणो जीवर्शित्वं न स्यात् । न च मायावी परानदृष्ट्वा माहयितुम. तिम् । न च माया मायाविना दर्शनसाधनम्, दृष्टेषु परेषु तन्मोहनमा- धनमात्रत्वात्तस्याः । अय ब्रह्मणो माया तस्य नीवर्शित्व पुर्वती जायमोहनहेतुरिति मन्यसे । तईि परिशुद्धस्थापण्डे करसस्वपक्षाशस्य ब्रह्मणः परदर्शनं फुरती माया मायाऽपरपयांया इघिदोष स्यात् । अय मतम-विपरीतदर्शनहेतुरविया, माया तु मिथ्याभूतं प्रलयतिरिक्त मिथ्यात्वेनैव दर्शयन्ती न दलणा विपरीतदर्शनहेतुः, अतस्तस्या नावि- यामिति । नैवम्, चन्द्रशत्वे जायमाने द्विवन्द्रजानहेतोरप्यधिया- त्यात । यदि च ब्रह्म मिथ्यात्वेनैव स्वयतिरिक्त नानाति, न ाई तन्महति । २ झनुन्मत्तो मिथ्यात्वेन जातान मोहयितुमीहते । अया- पुरुषार्थाऽपरमार्यदर्शनहेतुविदया, माया सुब्रह्मणो नाऽपुरुषार्थदर्शन- हेतुः, अतोऽस्या नाविन्यात्वमिति मतम्, तब, द्विचन्द्रनामस्य दुःख. हेतुत्याभारनापुरुषार्यत्वाभावेऽपि तद्वेतुरविटोर, तविरमने च प्रयम्यन्ति। यदि च नापुरुषार्थदर्शनकरी माया, तनुच्छेदातया नित्या ब्रह्मस्वरू- पानुबन्धिनी स्यात् । अस्तु को दोष दति चेत, द्वैतदर्शनमेव दोपः, “यत्र हि द्वैतमिव भवति” "यर त्वस्य सर्वमात्माऽभूत्तत्केन के परपे"दि. त्यायऽद्वैतथुतयः प्रमुये पुः । परमार्यविषया अद्वैतश्रुतयः, मायायास्त्व. परमार्थत्वादविरोध दति चेत्, अपरिच्छिन्नानन्तकास्वरूपस्य ब्रह्मणोऽपर- मायभूतमाथादर्शन तद्वत्ता या ऽविद्यामन्तरण नापपदा । क्रिञ्चापर- मायभूतया नित्यया मायया कि प्रयोजनं प्रसण:? नीबमोहनमिति चेत्, अपुरुषार्थन मोहनेन मि प्रयोजनम् ? क्रीडति चेत्, अपरिच्छिचा. नन्दस्य किं फ्रीड़या। परिपूर्णभोगानामेव क्रीडा पुरुषार्थत्येन लोके दृष्टति . प्रयत्यन्ती-इति मु.पुः । २ एता पति पुर्निखितपुस्तकसंवादोऽस्ति ।

·श्रीभाध्ये घेत, नेमिहोपपदाते । न परमार्यभूतैः कोडोपकरणेरपरमार्यतया प्रतिभासमानैर्निव्यवयाऽपरमार्थभूतया क्रीहयाऽपरमार्यभूतेन च तत्मति. भासेनाऽनुन्मत्तानां क्रीहारसो निपटाते । मायाश्रयतयाऽभिमत प्रल- यतिरकणाधिदाश्रयस्य लीयस्य कल्पनाऽसम्भवरच पूर्ववदेव द्रष्टव्यः । प्रतो घलेवानादायिनारापलं स्वगतनानात्यं पश्यतीद्वितीयत्वर ग्रह्मणोऽभ्युपद्विाभ्युपेतम्यम् । पन बन्धमानय्ययस्या नोपपदात दति, न तहलाजानवादिनरवोदाम, एकस्येम प्रसणाऽजस्य स्याज्ञाननिवृत्त्या मोत्यमाणत्वाद घहमुक्तादिव्ययस्याया एघाभावात् । व्यवष्ट्रियमाणायाश्व बदमुक्तशिष्याचा दिव्ययस्यायाः फाल्पनिकत्या,त्स्यप्रदर्शिन दया चैक स्येवाधिदाया संयंकल्पनोपपत्ते । स्वप्नदृशा झेन दृष्टाः शिण्याचा. दयस्सदविवाल्पिता एय । प्रत एय बधियाकल्पनमपि न युक्ति- मत । पारमार्थिको बन्धमातव्यवस्था स्वस्थ्यवस्या नीयाजानवा. दिना' नाभ्युपेयते । अपारमार्थिकी त्वेकर धावियोपपदाते । प्रयोग. श्व-धन्धमातव्ययस्याः स्वपरव्यवस्याश्व स्वावियाकल्पिता:, अपारमार्थि फत्वात्स्थमदृष्टव्यस्यादिति। शरीरान्तराण्यपि मयेधात्मन्ति, शरीर. त्यादेतच्छरोग्यत । शरीरान्तरापयपि मदविदाकल्पिसानि, शरीरत्वात कार्यत्वान्जहत्वात्कल्पितत्वाद्वा एतच्छरीरवत । विद्यादाध्यासितं चेतन. जातमहमेव, चेतनत्वात्, यदनहं तदचेतनं दृष्टम् यथा घटः। अतस्स्वप. : रविभागो पदमुक्तशिष्याचाादिष्यवस्याश्चैकस्यापिटाल्पिताः । द्वैतवा. : दिनाऽपि पदमुक्तव्यवस्या दुरुपादा, अतीतानां कल्पानामानन्त्यारे- कैस्मिन्कल्पे एवमुक्तावपि सर्वेषां मातमम्भवादमुक्तानुपयतः । अन. न्तत्वादात्मनाममुक्ताश्च सन्तीति चेत्, किमिदमनन्तत्वम् । असोय. १०पयाभिमति लि. पु०) २ पश्यतो मद्वितीयसमिति लि० पु० पमशः परम् । स्वप्नदर्शन रति लि0 पु०॥ ४ जीवाचानाधादिति लि० पु. न तु युक्तम, अपिरधिकोऽत्र मु.पु.। ५ मयिकल्पितानोति लि० ० न तु युक्तम्। E पनाहमिति लिए पु स्यात, न तु ध्यतम | ७ अपिनास्ति लि. पु० ·। द्वितीयोऽध्यायः । ३०३ त्वमिति चे,च, भूपस्त्यादल्पने रसोयत्वेऽपीश्वरस्य सर्वजस्य सोया एम । तस्याप्यशश्याने सर्वजत्त्व न स्यात् । आत्मना निस्मीयत्वादीच रस्याऽविमानसवाधेदनाभावो नासार्यज्यमाघहतीति चे,, भिवत्वे सदायिधुरत्वा नोपप दाते । आत्मानः समावन्तो भिवत्वात मापसर्प- पघटपटादिवत् । भिवत्येवात्मना घटादियन नडत्यानात्मत्व क्षयित्व च प्रसन्यते । ब्रह्मणश्चानन्तत्व न स्यात् । अनन्तत्व नाम परिच्छेदर- हितत्वम् । भेदवादे च वस्त्वन्तराद्विलक्षणत्वेन ब्रह्मणी धस्तुतः परि- च्छेदरहितत्यं न शश्यते यतुम् । पात्यन्तरभाव एव हि वस्तुतः परि- च्छेदः । वस्तुतः परिक्षिचस्य देशतः कालतश्चापरिच्चिचत्व युज्यते धात्वन्ततिक्षणत्वेन वस्तुतः परिच्छिवा एव हि घटायो देशतः फालतश्च परिच्छिना दृष्टाः, तथा सई चेतना ब्रह्म । वस्तुतः परि. विका देशकालाभ्यामपि परिछिमाते एव च "सत्य जानमनन्त"मि. त्याधिभिस्सयंप्रकारपरिच्छेदरहितत्व परोिधः, उत्पत्तियिनाशा. दयश्व जीवाना ब्रह्मणश्व मसज्येरन् । कालपरिच्छेद एव झुत्पत्तिविना रामागित्वम् । अत एकस्वा परिचिवस्य ब्रह्मणोऽविटाविम्भित बसा. दिसम्बपर्यन्त सत्वं नगर ! सुखदुःसप्रतिसन्धानव्यवस्थादयोऽपि स्वाम- ध्ययस्यावविद्यास्वाभाध्यादुपपदान्ते । तस्मादेकमेव नित्यमुक्तस्वप्रकाश स्वभावमनादाऽविदावशाज्जगदाकारण विवर्तत इति परमार्थता ब्रह्म यतिरिक्ताभावात्तदनन्यत्व जगत इति । पत्राच्या निर्विशेषस्वप्रकाशमानं प्रलानादविदशतिरोहितस्व. ৪ সেনানা অবনীনমস্কায় নিয়ে যায়নি ९ विधुरन्वेति लि. पु०॥ २ भिधे-दस नि पुo. परिळियात रति लि००। मित्यादिरिति लि० पु । ५चत एमास्वति लि. परमार्थना-ति जि.पु ·श्रीभाये तिरूपतिरोधाने स्थपनाशप्रसङ्गेन तिरोधानासम्भवादिभ्यः सालप्र- मानिभई स्ववचनविरुद्ध देति पूर्वमेयोक्तम् । यत्पुनरुक्तम्-कारणति- रिक्त कार्य युक्तियाधितावेन शुक्तिकारलतादिषट् मम इति, सदयुक्तम्, युक्तरभायात् । यत्त्यनुवर्तमानस्य कारणमात्रस्य सत्यत्यं ध्यावर्तमानानां घंटशरावादिकार्याणामप्सत्यत्वमिति, सद्रप्यन्यत्र दृष्टस्यान्यत्र घ्यायर्तमा. नता न बाधिने त्यादिभिः पूर्वमेय परिहतम्। यच्चोपलभ्यमानविना शिवाभ्यां सदसदनिवनीयत्यम कार्यस्य मृपायमिति, तदसत, उप- लाध्यविनाशयोगी हि न मिथ्यात्वं साधयति, कि त्यनित्यत्वम् । यद्वेश- कालमम्बन्धितया यदुपलब्धम्,तद्देशकालसम्बन्धितया बाधितत्यमेव हि- तस्य मिथ्यास्ये हेतुः । देशान्तरकालान्तरसम्बन्धितयोपलवस्थान्यदेश- फालसम्बन्धित्वेन धाधित देशान्तरकालान्तराय्याप्तिमा साधयति, न तुमियान्यम् । प्रतिप्रयोगश्व-घटादिकार्य सायम, देशालादिति- पन्नाधायायाधितत्वात आत्मयत । यच्चतम्-कारणस्वरूपाविशता- हिस्तान्य कार्यात्पत्तिर्न सम्भयतीति, सदसल, देशकालादिसहकारिसमा घहितात्कारणा कार्यात्पत्तिसम्भयात् । सत्समधानं च वितिस्याविष्ट तस्य च न सम्भवतीति यदुक्तम्, तदर्थ युक्तम्, पूर्वमधिकृतस्यैध कालादि. समवधानसम्भवत् । अविष्तत्वाविशेषात्पर्वमपि देशकालादिसमवधान प्रसज्यत इति चे, न, देशकालादिसमवधानस्य कारणान्तरायत्तस्यैतदाय. तत्वाभावात् । यतो देशकालादिसमयधानरूपविशेषमापवं कारणं कायं. मुत्पादयतीति न किञ्चिदवहीनम् । कारणस्य च कार्य प्रत्यारम्भकत्वम. वाधितं दृश्यमानं न केनापि प्रकारेणापहोतुं शक्यते । यत्तु हेमादिमात्रस्य सवमादिकार्यस्य "ताश्यस्य वा हेमादेरारम्भमत्वं न सम्भवतीति, तद- ९ नियंतीति मु.पुः। • भवादित्यादिभ्य इति लि. पुः। ३ व्यावतमानताबाधिति नि. पु. तत्र-अयाधिविच्छेदी द्रष्टय्यः । ४ मंन्धिोधयानिमिति लि.पु. सन्धित्वेन बाधिमतत्वमिति मायुः। ५ प्रतियोगति लि-पुः । करणार्टिस लि पुः। धति नास्ति नि. अधिनास्ति लि. पु.। अपातुमिति लि. पुः। १० कार्यस्पेदिति लि.

·द्वितीयोऽध्यायः । ३०५ युक्तम्, हेमादिमावस्यैव यत्तरिकरयुक्तस्यारम्भकत्वसम्भवात् । न चार. महेमतिरिक्त कार्य न दृश्यत इति यतुं शस्यम, हेमातिरिक्तस्य स्वस्तिकस्य दर्शनात, बुद्धिशम्दान्तरादिभिर्वस्त्यन्तरस्य साधितत्वाच्च । न चायं शुक्तिकारजतादिवशमः, उत्पत्तिविनाशयारन्ताले उपलभ्य मा. नस्य तदेशकालसम्बन्धितया बाधादर्शनात् । न चास्या' उपलवा. धिमा काचिदपि युमिदृश्यते । प्रागनुपलब्धस्वस्तिकोपलब्धिवेलायामपि हेमप्रत्यभिज्ञा स्वस्तिकाश्रयतया हेमोऽप्यनुश्त्ते'रविरुद्धा । श्रुतिभिस्त प्रपञ्चमिथ्यात्व साधनं पूर्वमेव निरस्तम् । यच्चान्यदन प्रत्यक्षाविरोधादि प्रतिक्तव्यम्, सपि सर्व पूर्वमेव मूक्तम् । यचौलम्-एकनात्मना सर्वाणि शरीराण्यात्मवन्तीति, तदसत, एकस्यैव सर्वशरीरप्रयुक्तमुख. दुःखप्रतिसन्धानप्रसङ्गात् । सौभरिप्रभृतिषु धात्मकत्वेनाऽनेकशरीरप्रयुक्त सुपादिप्रतिसन्धानमेकस्य दृश्यते । न चाहमर्थस्य जातृत्वात्तदात्मति. सन्धानाभावो, नात्मभेदादिति वक्तुं शक्यम्, प्रात्मा जातय, स चाह. मर्य एव, अन्तःकरणभूतत्त्वहङ्कारी जडत्वात्करणत्वाच्च शरीरन्द्रियादि- वव ज्ञातेत्युपपादितत्वात् । यच्च शरीरत्वजडत्वकार्यत्वकल्पितत्वेस्स- शरीराणामेकस्याविद्याकल्पितत्वमुक्तम्, तदपि सर्वशरीराणामवियाक- ल्पितत्त्वस्येवाभावादयुक्तम् । तदभावश्चा, ऽवाधितस्य सत्यतापपाद. नात् । यच्च चेतनादन्यस्य जडत्वदर्शनात्सर्वमानामनन्यत्व मुलम्, तदपि मुखदुःखयवस्यया भेदोपपादनादेव निरस्तम् । यत्तु मयेधात्म. धन्ति, मदिवाल्पितान्य, हमेव सर्व चेतनजामत्यहमर्यस्यैश्य- मुपादितम, सदजालस्वसिद्धान्तस्य धान्तिजल्पितम् । बहसमादाय- तुतिकामिति लिए २ मचास्य-दति लि० पुस । ३ प्रत्यभिज्ञान-दति लि० पु०। ४ ० नुसतिरिति नि: पु०। ५ मिथ्यात्य-इति लि० पु. । ६ पूर्वमगमुक्तमिति लि पु०। ७ सदभायम्न याधिनाम लि० पु० पाठो विशाः। - अपलमिति लि.पु. पाट. प्रामादिक । १ मणि सामर्याप्त मपिटाल्पितानामिति लि० पु० न तु युक्तम् । पु० ·३०६ श्रीभाध्ये विलक्षणं चिन्मानं यात्मा त्वन्यते । किञ्च, निर्विशचिन्मानातिरकि सर्व मिर्योति बदतो मोजावणादिप्रपत्रो निष्फलः, अविनाकार्यन्वाल शुक्तिकारलतादिषु रनतामुपादानादिप्रयववत, मोक्षार्थप्रथयोऽपि यः फोल्पताचार्यायतनानकार्यत्वात् शुफमहादवामदेवादिषयरवत, वाय मस्यादिवाक्यजन्यं जानं न बन्धनिवर्तकम् अविनाकल्पितवाक्यनन्य- स्वाद विवाल्पितमानाश्रयत्वात् कल्पितावायत्तत्रत्रयजन्यत्वावर स्वामधन्धनिवर्तफवाक्यजन्यज्ञानयत् । किन्च, निर्विशविन्मात्र बा मिथ्या, अविद्या कार्यज्ञानगम्यत्वाल, अविद्याल्पितज्ञानराश्रित चान- गम्यत्वात, विद्याकल्पित ज्ञानगम्पत्याद्वा, यदेवं तत्तथा, यथा स्वा- मगन्धर्वनगरादि। न च निर्विशेषविमानं ब्रह्म स्वयं प्रकाशते, येन नप्रमाणान्तरमपेठेत । यत्त्वात्मसाक्षिक स्वयंप्रकाशजानं दृश्यते, तत्तु विपतिद्विरूपं छातृगतमेश दृश्यत इति पूर्वमेधोक्तम् । यानि च तस्य निर्विशेषत्वसाधनानि यौक्तिकानि जानान्युपन्यस्तानि, तानि धानन्तक्रिविदाकायेत्यादिभिरनुमाननिरस्तानि । न च निर्विशेषस्य चिनमावस्यानानसातित्वमहङ्कारादिलगद्गुमश्चोपपाते । सातित्वधमा. दयोऽपि हि चावृधिशेषगता दृष्टाः, न अप्तिमात्रगत | न च तस्य प्रकाशकत्वं स्वायत्तप्रमागता या सिध्यति । प्रझायो हि कस्यचित्युस- पस्य कञ्चनाधिशेष प्रति सिद्धिरूपो दृश्यते । तत एव हि तस्य स्वपं. प्रशाशतापपाढाते अदिपि । न चातादृशम्य निर्विशेषस्य म्य"प्रका. गता सम्भवति। या पुनस्स्वगोठीवपरमार्थादपि परमार्थकार्य दृश्यत पियष्टो मास्ति निपु०। धानापयस्याटिति लि. पु० प्रामाविकम् । निधनवानन्यापति नियु. प्रामादिकम् । सानापिति पिसाट विद्यामति निपु० प्रपेड-ति पुर्णपि पाटा। • साधकामिति चित। तनति सि.go हिमामसि मु० पु०॥ १. मसादापति मि० पु.॥ स्वति नास्ति लिपुot १. पति मालि मि yo।

·द्वितीयोऽध्यायः।
10
रस्पदोषः, सोऽपितानि कापाणि मर्याएपमाधिपा व्यापारित
कसत्यानि यम्मुतामियामशान्येवेशि स्थापगमायेय निरः ।
अस्माभिरपि सयं परमार्थाय कारणासमायोपnिyqपारयति
पूर्वमेव निरसः । न पत्यकामनुभूयमानामांतिविधिया रायो,
परप्पषिवाकार्यस्थेनापियाममात्येन पावृष्टान्सभ्यो विशेषाभाषाए ।
या प्रलपोऽपारमार्थिकज्ञानगम्यायेऽपि परवानarinमाम .
मेयेति, सदसरा, पुष्टकारान्यानगम्य निश्चित गnि rani
याधामर्शनस्याकिश्चित्कारत्यारा । पपा गन्यमेव सत्यमिति धारयाय.
मानस्य परयानयाधावशंनेऽपि योषमूलानिरयणाय वयाय.
स्थम् । मिश्य, "ने नानासि फिश्या" "fontमा प्रति
विज्ञानमामातिरिक्तस्य हास्यस्य वस्तुमासस्य निषेधमायन पगार पर.
स्यात्परवानाधादर्शनमुपसे । गम्यमेव सायमिति तस्यायभाये य.
सामात्परायन पश्चाशनाधी दृश्पो, सर्थगन्याnिiकिमिधाm.
पालस्येव परयारानयाधावर्शनम् । पोषसायं ntahni धारा
जन्मनः सगन्यानस्याप्यविशिष्ठए । पराः पd fATANTR पारगा.
पिक सागर स्वयं परमाभरामविशेषमिनिरूपम् । राम निति.
जान पायाला, धापाय परमा, मिश्यि नपं पारमार्थिक.
पोगन्यमिसि पायामुपैयरी, म सायासायगियावाया गया.
रच मत्स्यति यह पारमाधि माशिपश्य पारण.
पिंकजागताविशेषागतिक्ष्यप्रवाशपूर्वशः । मिशेवगामापाय
पाामाफियापारमापिकाप व प्रशिभाrammaanet.
हारी न main | यसरिधिानममायाए पाfug.
+ naturin foto
२rangala fort
तपु०
Frusramin fiyon ५ Infdainin fargon
ए.पारमाdिaru nagruentialnduranmida TIMITTER
arealdera afoutalefni fuo go dici georgette omami

·३०८ श्रीभाष्ये नस्य सन्मानस्य तु पारमार्थिकत्वमुक्तम्, तप दोपदोपानयत्वज्ञात्व- नानानामपारमापि पारमार्थिकस्य भ्रमापत्तिवाधिष्ठानापारमाणे- पि भ्रमोपपत्तेनिरस्तम् । अाधिष्ठानापारमार्थ न कचिद् भ्रमो दृष्ट दूति सन्मात्रस्य पारमार्थिकत्वमवश्याश्रवणीयमिति मन्यते, हन्त ताई दोपायाश्रयत्वज्ञातृत्ववानानामपारमाध्यपि न चिड्मी दृष्ट दति दर्शनानुगुण्येन तेषामपि पारमार्थमवश्याश्रयणीयमति न कश्चिद्विशे- पोऽन्यन तह संरभात । यत्तु भेटपतेऽप्यतीतकल्पानामानन्त्यात्सर्वपा. सात्मनां मुक्तत्वेन बदासम्भवामुक्तव्यवस्था न सम्भवतीति, तदात्मा नन्त्येन परिहतम् । यत्वात्मनां भिवत्वे मापसर्पवघटपटादिवत्स द्याध त्वमवर्जनीयमिति, सत्र घटादीनामप्यनन्तत्यात दृष्टान्तः सायिकल. स्स्यात् । दश घटास्सहसं मापा इति सतावत्वं दृश्यत इति चेता सत्यम्, तत्तु न घटादिस्वरूपगतमपि तु देशकालानुपाधिमघटा. दिगतम्, नादृशं तु सट्वायत्त्वमात्मनामप्यभ्युपगच्छामः । न च तायता सर्वमुनिप्रमा, प्रात्मस्वरूपानन्त्यात् । यत्त्वात्मना भिवावे घटादि- पन्जडत्यानात्मत्वयित्वप्रसङ्ग रति, तदयुक्तम्, एमजातोयानां भेदस्य तज्जातीयानां नात्यन्तरीयत्वानापादकत्वात न हि घटानां भेद. स्तेषां पटत्वमापादयति । यत्तु मिनत्ये वस्तुतः परिच्छेदात् देशका- लाभ्यामपि परिळेदो ब्रह्मणः प्रसज्यत इत्यनन्तत्वं ब्रह्मणा न सिर- तीति, सदयुतम, यस्तुतः परिच्छचानामपि देशकालपरिन्दस्य न्यना. धिसभावेनानियमदर्शना, देशालठम्यन्धेयतायाः प्रमाणातायातनिर्य- सत्येन ग्रहणः सपदेयकालसम्यन्यस्याति प्रमाणातरादापततो बिरो. धाभावात् । वस्तुतः परिच्छेदमानादपि सयंत्रकारपरिच्छेदरहितत्यामा. पादानन्त्यासिद्विरित घेरा, सद्वतोऽप्यविद्यायिलतपत्यं ब्रह्मणोऽभ्युप. १ मन्यसे रात मु.पुरु। चिति नि पु०।। दिति मत मि० ए०॥ नमानादिप्ति मु.१०। पटातीनामिति ० पु०॥

·द्वितीयोऽध्यायः । यतः समानम् । प्रतिस्पतोऽधिमाविलक्षणत्वाभ्युपगमाविह्मणेऽपि भित्र- वेन भेदप्रयुका दोपास्सा तवापि प्रसत्येन् । यदाऽविद्याविलक्षणत्वं नाभ्युपेयते, तमुरियात्मगत्वमेव प्रयण: स्यात, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणवाक्यमपि तत पवापार्यकं स्यात् । भेदतत्त्वानभ्युपगमें हि स्यपतपरपतसाधनदृपणादिविधकाभावात्सर्वमसमञ्जसं स्यात् । आ- नन्त्यप्रसिद्विश्च देशकालपरिच्छेदरहितत्वमाण, न यस्तुतोऽपि परि- च्छेदरहितत्येन, तथाविधस्य शधिपाणायमानस्यानुपलब्धः । भेदयादि- नस्तु सर्वधिचिट्ठस्तुथरीरत्येन ग्रह्मणस्सर्वप्रकारत्यास्थतः परताऽपि परिच्छेदी न विद्यते । तदेवं कारणावस्य कार्यस्य सत्यत्यावलकार्य शत्वं जगदमणोऽन्यदेति प्राप्त प्रचमहे-- "सदनत्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । तस्मात्यामकारणाहणोऽनन्यत नगतः प्रारम्भण-शब्दादिभ्य- स्तम्पादयद्भ्योऽवगम्यते । 'मारम्भण'-शब्द अादियां घाल्यानां तान्यारम्भणशब्दादीनि"याचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं" "सदेव साम्येदमय प्रामीदेकमेवाद्वितीयत् तदैवत बहु स्यां प्रजाये- चेति तत्तेजोऽसृजत" "अनेन नीवेनात्मना ऽनुविश्य" "सन्मूलासा: म्यमासाः प्रनास्सदायतनाः सतिष्ठाः ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा वर्मास खेतमेतो" इत्यन्तानि, प्रकरणान्तरस्यान्यप्येकजा. तीयमान्यानाभिप्रेतानि । एतानि हि वाक्यानि त्रिविदात्मकस्य वगतः परस्मादह्मणोऽनन्यत्वमुपपादयन्ति । तथाहि,"स्तव्योऽयुत तमा- देशमप्रादयो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञानमिति मावस्य लगता नलैकझारणत्वं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं च दि निधाय कार- भूताविज्ञानेन कार्यभूतस्य सर्वस्य विज्ञाने प्रतिज्ञाते सति कृत्वस्य प्रस्लैकनारयातामजानता शिष्येण "कथं नु भगवः स आदेश" इत्यन्य- 1 सचिहान्तर्गत पाठो लि० पु० त्रुटितः । मात्र म यस्तापि परिच्छटरहितत्य-इति लि.पुः । २ सिजाति मु.पु. प्रत्येतानोति पु-दपि पाठः। प्राधिसस्ति। - ४पाते सतीति लि. पुर ·३१० श्रीभाग्य ज्ञानेनान्यज्ञातासम्भवं चोदितो लगती वल्लैककाणतामुपदेयन ला. किझपतीतिमिदं कारणात्कार्यस्यानन्याय नायत् "यथा माम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्या"दिति दर्शयति । 'यथैसमृपिण्डा. रब्धानां ,घटशरावादीनां तस्मादतिरिक्तद्रव्यतया तज्ज्ञानेन जात- तत्यर्थः । अत्र काणादवादेन कारणात्कार्यस्य द्रव्यान्तरत्वमाशा लोक- प्रतीत्या कारणाकार्यस्यानन्यत्यमुपपादयति “घाचारम्भ विकारी नामध्यं मृत्तिमोत्येत्र सत्य"मिति । प्रारभ्यते-पालभ्यते स्पृश्यत रत्यार. म्भणम्, "न्यल्युटो बहुल' मिति कर्मणि ल्युट् । वाचा वाक्पूर्वकेण ध्यवहारण हेतुनेत्यर्थः । घटेनोदकमाहरेत्यादिवाक् पूर्वको मुदकाहरणा- दिव्यवहारः, तस्य व्यवहारस्य सिद्धये तेनैव मृदयेण एयुबंधोदराकार- स्वादिलक्षणा विकारः संस्थानविशेषस्तत्मयुक्तं च घट इत्यादि नामधेयं स्पृश्यते, उदकाहरणादिव्यबहार विशेषसिद्धार्थ मुद्दध्यमेव संस्थानान्तर- न्तानामधेयरमा भर्वात । अतो घटायपि मृत्तिकेत्येव सत्य, मृत्तिकाद्रव्य- मित्येव सत्यं प्रमाणेनोपलभ्यत इत्यर्थः, न तु द्रव्यान्तरत्वेन । अतस्त- स्वैव मृद्धिरण्यादेव्यस्य संस्थानान्तरभाक्त्यमाणेन बुद्धिशब्दान्तरादय बोषपान्त, यथैमस्यैत्र देवदत्तस्यावस्थाविशेषैर्याली युवा स्यवि इति घडिशब्दान्तरादयः कार्यधिशेपाश्च दृश्यन्ते । यदुक्तम्-सत्यामेव 'मृदि घटो नष्ट दाँत व्यवहारात्कारणादन्यत्कार्यमिति, तत उत्पत्तिविनाशा- दीनां कारणभूतस्यैव द्रव्यस्यावस्याविशेषत्वाभ्युपगमादेव परिहतम् । तत्तदवस्यस्य तस्यैव द्रव्यस्य ते ते शब्दास्तानि तानि च क्रायणीति युक्तं । द्रव्यस्य तत्तदवस्यत्वं कारकव्यापारायतमिति तस्यार्थवत्त्वम् अभिव्यक्त्यनुबन्धीनि चोयानि तस्या अनभ्युपगमादेष परिहतानि । उत्पत्त्यभ्युपगमेऽपि सत्कार्यशादो न विरुध्यते, सत एवोत्पत्तेः । ९ वासलासंभवं चोदित पति मु.पु, जानासंभयचोटित ति निपुः । २ माममिति पु- हषि पाठः। ३ पशुधोदरत्यादिलक्षण इति लि.पु.। ४ नामधेयभागिति लि. पु.। ५ तसदयस्यस्य कस्पद्य तस्येति मु.पु.1 .

·द्वितीयोऽध्यायः । ३११ सितिपिद्धमिदमभिधीपते-पूर्वमेय सत्तदुत्पद्यते चेति । अनातोयत्ति- विनाशयाथात्म्यस्येदं चोटाम् । द्रव्यस्योत्तरोत्तरसंस्यानयोगः पूर्वपर्यस- स्यानसंस्थितस्य विनाशः स्वावस्यस्य तूत्पत्तिः । प्रतः मावस्यस्य द्रव्यस्य सत्त्वात्सत्कार्यशादो न विरुयते । संस्थानस्यासत उत्प- तापमत्कार्यवादप्रमात इति चेद, असत्कार्यधादिमोऽप्युत्पत्तेरनुत्पत्ति- मत्त्वे सत्कार्यबादप्रसङ्गः, उत्पत्तिमत्त्वे चानवस्या । अस्माक त्ववस्यानां प्रयमतिपत्तिकार्ययोगानहत्यादयस्यावत एवोत्पत्त्यादिकं समिति निरवदाम् । कपालत्वपूर्णत्वपिण्डत्वावस्याग्रहाणेन घटत्वावस्यावदेक- स्वावस्यामहाणेन घहुत्वावस्या, तत्महाणेनैकत्वावस्या'चेति न करित. द्विरोधः । तथा "सदेव साम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीय"मिति सदेवे. दम् इदानीम् विभक्तनामरूपत्वेन नानारूपं जगदऽ नामरूपविभागा- भावनैकमेवासीत्, सर्वक्तित्वेनाठाचन्तरासहतयाऽद्वितीयं चेत्यनन्य- त्वमेवोपपादितम् । तथा "सदैवत वहुस्या प्रजाये"ति सत्यमाण तेज:- प्रभृतिविविधविचित्रस्यिरत्रसरूपजगत्त्वेनात्मनो बहुभवन संकल्प्य जगत्स- गाभिधानात् कार्यभूतस्य जगतः परमकारणात्परस्माद्ब्रह्मणोऽनन्यत्वम- पतीयते । सध्छन्दधाच्यस्य परे ब्रह्मणः सर्वजस्य सत्यसंकल्पस्य निर. धदास्येव सदेवेदमिति निर्दशाहजगत्त्वं सच्छन्दवाच्यस्य च जगतो नाम- रूपविभागाभावेनैकत्वमद्वितीयत्यधिष्ठात्रतनिरपेतत्वं पुनरपि तस्यैत्र विधिविचिस्यरजसरूपजगत्त्येन बहुभवनसकल्परूपेतणं यथासंकल्प सर्गरचं फथमुपपद्यत इत्याशयाड सेयं देवतेतत हन्ताहमिमास्तिो देयता अनेन जीयेनात्मनाऽनुविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तासां वितं त्रिरत"मित्यादि । तिम्रो देवता' इति कृत्स्नमचिद्वस्तु निश्यि | स्वात्मकजीवानुप्रवेगेनैद्विवित्रनामरूपभास्करवाणीत्युक्तम् । 'ग्रनेन जीवे. १ पूर्वदिति लि पु.। तत्पहाणेनेकत्याधस्येति लि. जादेशमये-ति मु.पु.। ४ वक्ष्यमाणेति लि पुः। ५ स्थिरजगति लि.पु पाद, नत्य विशेष ! याच्यस्पति लि.पु। नाति ·૩૧૨ श्रीभाय 1 - नात्मना मदालमानीवनात्मतया अनुमविश्यतद्विवित्रनामरूपभाक्रया. पीत्यर्थः । स्यात्मनो जीवस्य धात्मतयाऽनुप्रवेशकतं नामरूपभामत्यमि स्युक्तं भवति, "तत्सष्वा तदेशानुप्राविगतदनुमविश्य मच्च न्यच्चाभवदि. ति शुन्यतरण म्पाटं मशीयं जगत्पोण प्रत्यणामसाउनुप्रविष्टमिति । तदेतत्काथ्यावस्यस्य च फारणावस्यस्य च चिदचिट्ठस्तुनः ममलस्य स्यलस्य मूत्पस्य च परयलशीरन्य, परस्य च प्रामण पात्मत्यान्ता- मिनालणादिपु मिनु स्मारिसम् । अनेन पूर्वक्षतागडा निरस्ता । अधि- दुस्तुनि सनीयमलगयात्मतया ऽस्यिते नामरूपध्याकरणाचनाच्चिद- पिस्तुशरीरकं प्रलय जागच्छन्दशाध्यमिति सदेवेदमय एकमेनामीदि. स्यादि सर्वमुपपचतरम् । शरीभूतविचिद्वस्तुगताः सर्वे विकाराश्वापुरु- पारिति ब्रामणो निरयनत्वं फल्याणगुणारत्वं च सुस्थितम् । तदेत- "धिकं तु भेदनिर्देशा" दित्यनन्तरमेन पयति । तथा "ऐसदात्म्य. मिदं मव" मिति त्यस्य चेतनातनस्य प्रलतादास्यमुपदिति, तदेव सु "तत्त्वममी"ति निगमर्यात या प्रकरणान्तरस्यपि याश्यपु "मवें चिदं ग्रह" "ग्राममनि खल्वी दृष्टे श्रुते मते विजात इदं सोधिदि- तमू" इदं सर्व यदयमात्मा" " ब्रदं समात्मैपदं म"मित्यनन्यत्व प्रतीयते, तथाऽन्यत्वं च निविध्यते "सर्व तं परादादोऽन्यत्रात्मनः सर्व घेद" "नेह नानाऽस्ति किचन मृत्योः स मृत्युमानोति य दह नाने पश्यती"ति, तया "पहि मित्र भयति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य मर्वमात्मैवाभूतत्कैन के पश्ये” दिण्डिपो दुतदर्शनं विदुपश्चाद्वैतदर्शनं प्रतिपादयानन्यस्त्वमेव तात्विमिति प्रतिपादति । तदेशमारम्भण- शब्दादिभ्यो जगत: पामकारणात्परम्भावसो ऽनन्यत्यमुपपाटाते। भनेदं वच्चमूचिचिद्वस्तुपातमा तत्प्रकार ब्रह्मेव सर्वदा सर्वशब्दाभिधेयम् । तत्कदाचित्स्यस्मात्स्यगरीरतयापि प्रयाठ्यपदेशा. नहसूलदशामचिचिट्ठस्तुशरीरम, तत्कारणावस्य ब्रह्म । कदाचिच्च विभानामरूपव्यवहाराहस्यूलदशापर्वाचिदधिदस्तुशरीरम, तव काय. ९ सजीधे ग्रहणोति मुः पुः। .

·द्वितीयोऽध्यायः। ३१३ घमिति कारणात्परस्माद्ब्रह्मणः कार्यरूपं लगदगन्यत, शीरभूत- विचिद्वस्तुनः शरीरिणो ब्रह्मणरच कारणावस्यायां कार्याघस्यायां च श्रुतिशसिद्धया स्वभाधव्यवस्यया गुणदोषव्यवस्या व "न तु दृष्टा• न्तमाया" दित्यत्रोता। ये तु कार्यकारणयोरनन्यत्वं कार्यस्य मिथ्यात्वाश्रयणेन वर्ण- यन्ति, न लेयां कार्यकारणयारनन्यत्वं सिध्यति, सत्यमिथ्यायोरेश्या. मुपपत्तेः । तथा सति बलणो मिथ्यात्वं, लगतः सत्यत्वं धा स्यात् । ये च कार्यमपि पारमार्यिक्रमभ्युपयन्त एव जीवब्रह्मणोरोपा. धिमन्यत्वं स्वाभाधिकं चानन्यायम, अविद्वह्मणास्तु द्वयमपि स्या. भाषिकति धन्ति, तेषामुपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावाविरवय. वस्याण्डिलस्य ग्रहण एवोगाधिसम्बन्धादनम्वरूपस्यैव हेयाकारपरि- णामात शक्तिपरिणामाभ्युपगमे शक्तेलणाऽनन्यत्वा'च्न जीयग्रह्मणाः फर्मवश्यत्वापहतपाप्मत्वादिव्ययस्यावादिन्योऽचिसणारच परिणामा- परिणामवादिन्यः श्रुतयो व्याप्येषुः । ये पुन,निरस्तनिखिलभातृत्वादिसमस्तविकल्पमित्रं सर्वक्तियुक्तं सन्मानद्रव्यमेव कारणं ब्रह्म, तन्न प्रलययेनायां शान्ताशेषसुखदुःखानु- भवविशेष स्वप्रकारामपि सुपुप्तात्मण्ऽचिदविलक्षण प्रवस्थितं प्टिवेला. या मृत्तिकाध्यमिव घटशरावादिरूपं समुद्र दव व फेनतरङ्गबुद्बुदादिरूपा- भोलभानियन्तृरूपेणांशचयाऽवस्यमतिपते । अतो भोक्तृत्त्वभोग्यत्य- नियन्तृत्वानि तत्मयुक्ताश्च गुणदोषाः शराबत्यघटत्वणिशत्ववत्तद्गत- कार्यभेदवन व्यतिष्ठन्ते । भोक्तभोनियन्तृणां सदात्मनैकत्वं च घटश- रावमणिकादीनां मृदात्मनेमत्ववदुधपत्यते । अतस्सन्मात्रमेव द्रव्यं सा. वत्यार्यास्यामिति ब्रह्मणेाऽनन्यज्जगदतिष्ठन्ते । तेषां मालश्रुतिस्मृती- तिहासपुराणन्याविरोधः । सर्वा हि श्रुतयस्सस्मृतीतिहासपुराणामई. . तिनहारनन्यस्याटिति मु.पु.। २ मुश्तास्मपदघिमिहर्मात मु.पु. पाठ..चिदपिलवणमिति ह पाठा. न्तरतया दत्तम्।

·श्रीमाये
..
घरेयर सदेव सर्व सर्वशक्ति सत्यसंकल्पं निरषदा देशकालानच्छिचा.
नधिकातिशयानन्दं परमझारणं ग्रल्ल प्रतिपादयनित, न पुनरीश्वरादपि
परमीश्वराशि मन्मात्रम् । तथा हि, "मदेव सोम्येदमप आसोदेकमेवा-
द्वितीयं तदेवत बहु स्यां प्रजाति," "ग्रहल बा रदमय पासीदेकमेव
तक मत्र व्यभवत तयोरुपमयसमातसधं यान्येतानि देवत्रा उचा.
णीन्द्रो वरुणः सोमोरुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीगान दति," "मामाया
रदमेकमेयाय पासीत नान्यत्किञ्चन मिपास ऐवत लोकाचु सजा दति,"
"एको नारायण पासीय प्रहला नेशानी नेमे द्यावापृथिवी न नत.
भाणि नायो नाग्निर्न सोमो न मूर्यः स एकाकी न रमेत सस्य 'धाना-
तास्यस्ये" स्यादिभिः परमकारणं सर्वश्रेश्वरी नारायण एवेत्यवग.
म्यते । सहसात्मदा हि तुल्याकरणस्यास्ततुल्यप्रकरणस्येन 'नारा-
यण-शब्देन घिपितासमेगावगमयन्ति ।
"तमीश्वराणां परमं महेश्वरं सन्देयतानां परमं च देवतम्।
"R कारणं करणाधिपाधिपो न तस्य कश्चिन्ननिता न घाधिपः ।
इतीश्वरस्येय धारणत्वं श्रूयते । स्मृतिरपि मानधी-
"ततः स्वयमभंगवानिति प्रत्य
"माऽभिध्याय शरीरात्स्वासितुर्विविधाः प्रजाः ।
अप एव ससादी तासु घोर्णमासृजादिति ।
इतिहासपुराणान्यपि पुरुषोत्तममेव परमझारणमभिदधति
"नारायणो लगन्मूर्तिमनन्तात्मा सनातनः ।
स सिस्नुः सहस्राबादसत्पुरुषान द्विधा ।
"विष्णोः सकाशाद्भूतं जगतश्च च स्थित" मित्यादिषु ।
न चेश्वरः सन्मानमेवात वक्तुं शक्यम्, तस्य तदंशस्वाभ्युपगमा
+ मित्यमनति लि.पु.। ** देवदत्राति पु. पाप।
१ रमत-इति मु.पु.।
२ सयर-इति लि-पुः।
अयं पादी लि.पु. मास्ति, तमाम मु.पु.।
बीजमपासनदिति क्वचित । ५ अश्लोका लि. पु. पुटितः।

·३१५ द्वितीयोऽध्यायः । सविशेषत्वाच्च । न च तस्य ज्ञानानन्दामनन्तकल्याणगुणयोगः कादा. वित्क ति वक्तुं शक्यते, तेषां स्वाभाविकत्येन सदातनत्वात, যায় অনিশ্লিাঘ ঘন स्वाभाविकी जानवलक्रिया "। "य: सर्वतः सर्वविदित्यादिभ्यः । ज्ञानानन्दादिशक्तियोग एवास्प स्वाभाधिक इति मा वाचः, शक्तिस्वाभाविकी जानवलक्रिया च स्वाभाविकीति पृर्यानदेशाल्लक्षणामसङ्गाच्च । न च पाचकादिवत्सर्वज इत्यादिषु शक्तिमात्रे ष्टात्मत्यय रति वक्तुं शक्यम्, त्मत्ययमात्रस्य शक्ता घस्मरणात् । “शत हस्तिझपाटयो" रित्यादिषु केचिदेव प्रत्य यानां शक्तिविषयत्वस्मरणात । पाचकादिषु स्वगत्या लतणा समाश्रीयते । शिञ्च, ईश्वरस्य तदंविशेषत्वात्तस्य चाथित्वे तरङ्गात्समुद्रस्येयांशार्दशि- नोऽधिकत्यात "तमीवराणां परमं महेश्वर" "न तत्समरवायधिकरच दृश्यते"- इत्यादीनीवविषयाणि परशतानि यासि पाध्येरन् । किञ्च, सन्मा. प्रस्य सर्यात्मकत्वेऽशित्ये चेश्वरस्य तदंविशेपत्त्यासस्य सर्वात्मकत्यां- शियोपदेशा ध्याहन्येरन् । न हि मणिकात्मकत्वं तदंशित्वं वा घटश. रायादेः। स्यांशषु सर्वयु पन्मानस्य । पूर्णत्वेनेश्वरांशेऽपि तस्य पूर्णत्यातदा. स्मझानि तदंशाश्चेतराणि वस्तूनीति चेत्, न, घटेऽपि सन्मात्रस्य पूर्णत्वा. दोश्वरस्यापि घटात्मकत्वात्तदंशवप्रसङ्गात । न च सन्मानस्य घटोऽस्ति पटोऽस्तीति वस्तुधर्मातयाऽवगतस्य द्रव्यत्वं चोपपते । व्यवहारयो. ग्यता हि सत्त्वम, विरोधियवहारयोग्यता तटावहारयोयिस्यासत्त्वम् । द्रध्यमेव सदित्यभ्युपगमे क्रियादीनामसत्त्यप्रसङ्गः । क्रियादिषु काशकुशा. चलम्बनापि मत्रैकरूपा सत्ता दुरुपपादा। सदात्मना च सर्वस्याभिवत्ये सधनत्वेन सर्वस्वभाषप्रतिसन्धानात्सर्वंगुणदोपसंकरप्रसव पूर्थमेक्तिः । प्रतो यथोक्तप्रकारमेवानन्यत्वम् ॥ १ सदंशत्यमिति मु.पु.) 11 एचिहान्तां साठी लि. पु. त्रुटितः ।

·शोभाये अपाच्या-एफस्यग्रायम्यान्तरयोगेऽपि पुद्विशब्दान्तरादयो बाल- स्यमत्यादिषु दृश्यन्ते, मृबाहिरण्यादिपु द्रव्यान्तात्येऽपि दृश्यन्ते । तत्र मृघटादिपु कार्यकारणेषु घुद्धिशम्दान्तादयोऽयस्यानियन्धना एवंति कृती निर्णायत रति, तवसरम- भाये चापलब्धः ॥१६॥ फुण्डलादिकार्यमाये च कारणभूतस्य हिरयपस्योपलव्धेः, रवं फुण्डलं हिरमिति हिरण्यत्येन प्रत्यभिजानादित्यर्थः । न चैयं हिर- एयादिषु द्रप्यान्तरेषु मृदादय उपलभ्यन्ते । अतो घालयुयादिधत्कारया- भूतमेय द्रव्यमषम्यान्तरापन कार्यमिति गीयते । द्रव्यान्तावादिनाऽप्य- भ्युपेतैनाघस्यान्तरयोगेन युद्धि शब्दान्तराटिप्पपयेष्वनुपलब्धद्रव्यान्तरक- ल्पनानुपपत्तेश्च । न च नातिनिधन्धनेयं प्रत्यभिजा, नात्याश्रयभूतद्र- ध्यान्तरानुपलब्धः । एकमेव हि हेमजातीयं द्रव्यं कार्यकारणभयायस्य दृश्यते । न च ट्रयभेदे समयायिकारणानुरत्या कार्य प्रतिसन्धानमिति यक्तुं शश्यम्, द्रव्यान्तरस्ये सत्याश्रयानुत्तिमात्रेण सदाथिते द्रश्यान्तरे प्रतिसन्धानानुपलव्य । गोमयादिकार्य वृश्चिकादी गोमयादिप्रतिस- न्धानं न दृश्यत इति ,च, तबाप्यादाझारणभूतथिवीद्रव्यप्रत्यभिजा- नात् । अनिफार्य धूमेऽग्निप्रत्यभिज्ञानं न दृश्यत दति चेद, भवतुं, न' तन मयभिज्ञानम्, तथापि न देयः, अग्नेनिमित्तकारणमात्रत्वात् । अग्निमयुक्ताईन्धनाद्वि धूमो जायते । गन्धेश्याच्चा;न्धनकार्यमेव धूमः । अतः कार्यभाये च तदेवमित्युपलब्धे द्विशम्दान्तरादयोऽवस्थाभेदमान- नियन्धना इत्यवगम्यते । तस्मास्किारणादनन्यत्कार्यम् । तिश्च- सत्त्वाचावरस्य ।। १७ ।। अवरस्य- कार्यस्य कारणे सत्त्वाच्च । कारयात्कार्यस्यानन्यत्वम् । १व्यभेटा-ति लि. पु.। २ प्रतिधानानुपपरिर्गत लि. पुः । नति नास्ति लि. 11 एविधान पाठो लि.पु.टितः । ४ अपरस्येति पायो मु.पु. पाठ.. 1 ·द्वितीयोऽध्यायः । ३१० लोकशेदपोर्टि कार्यमेव कारणतया ध्यपदिश्यते, यया लोक सर्वमिदं घटशावादिकं पूाहणे मृत्तिकवासोदिति । येदे च सदेव साम्येदमय पासीदिति। असव्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्पशेपा- धुक्त शब्दान्तराच ॥ १८॥ यदुक्तम्-कारणे कार्यस्य सत्त्वं लोकवेदाभ्यामवगम्यत इति, तद. युक्तम्, 'असय्यपदेशात' "असदेवेदमय पासीत" "असद्वा पदमय मासीत्" इदं या अ नेय किंचनामीत" इति । लोके च संघ घटगरा. धादिकं पूना नासीदिति । अतो यथोक्तं मापपटात रति चेत्, सद, धर्मान्तरण तथाव्यपदेशात् । म पल्यसय्यपदेशस्तस्यैव कार्यद्रव्यम्य पूर्वकाले धर्मान्तरण मंस्थानान्तरण, न भवभिप्रेतेन तुकत्येन । सत्या सत्त्वे हि द्रव्यधर्मावित्युक्तम् । तत्र सत्यधर्माद धर्मान्तरमसत्त्वम् । 'पदं'-गदनिर्दिष्टस्य नग: मस्वधा नामरूपे, अमत्त्यधर्मस्तु तदि. रोधिनी मूत्मायस्या। अतो नगो' नामरूपयुक्तस्य तद्विरोधिमादशा. पत्तियसत्त्वम् । कमिदवमगम्पते । 'घाश्यरोपायुक्त शब्दान्तराज' बायशेषस्तायत्-इदं धा अये नेव किंचनासीत्" रस्त्यत्र तदसदेय 'मनोऽश्रुत स्या"प्रितीत्यनेन वाश्यपगतेन मनस्कारलिडेन अमच्छ- ब्दार्थ तुच्छातिरिक्त निश्चिते तदेकार्यात 'असदेयेदमित्यादिप्वप्यस- छष्टम्यायमेधार्थ इति निश्चीयते । युक्तश्वा ऽसत्त्वस्य धर्मान्तरत्यम- घगम्यते । युक्तिहिं सत्यासत्ये पदार्यधर्माययगमर्यात-मृदय्यस्य पृथु- घनोदराकारयोग घटोऽस्तीति व्यवहारहेतुः, तस्येय तद्विरोध्यवस्या- न्तरयोगो घटो नास्तीति व्यवहारहेतुः । तन कपालाययस्यायास्तद्वि. रोधित्वेन सेव घटावस्यस्य नास्तीति व्यवहारहेतुः । न च सव्यति- ९ मति लि. पु. नास्ति। २ सावन सत्यात ति-दप्ति मु.पु.। । जमत इति लि.पु. मास्ति। ४ सदसदेव सन्मानाकुसस्यामिति लि.पु. समदेव ममाकुम्त तस्यामिति मु.पु.॥ ५ अन्नछष्टम्यानवाल वि.पु.।

·श्रीभाये रिलो घटाभायो नाम फरिनुपलभ्यते । न माकल्प्यते, मा. पश्यारोपप: । तया 'उदासरात पूर्यकाने धमान्तरयोग याग. म्यते । गम्दान्तरं पर्यादात "मदेव सायदमय भासविण्या. दिकम् । तर हि "कृतस्तु पनु साम्येयं स्यादिति सुब्दत्यमातिथ्य सत्यमेयर "मदेय साम्येदमय पासी"र्शित व्ययस्यापितम्, "सद्वेदं नालं. यासतमामीर तमामरूपाभ्यां प्याक्रिय"ति मुस्पाटमुक्तम् । रदानी कार्यस्य कारणानन्यत्ये निदर्शनद्वयं द्वाभ्यां मूनाभ्यां दर्शयति- पटवच॥ १६॥ पण मन्तय एय पnिgविशेषभान: पट ति नाममायो. सदिफ भजन्त, सहद प्राप्तापि। यथा च माणादिः ।। २० ॥ অন্য ধ যায় যন্ত্র ধ্বী হদিহিয়া মনমান: মায়াথানাদি नामरुपकार्यान्तरादिक भजते, तद्वत् प्रलकमेव विविस्थिरजस जगह भवतीति पामकारणात्यास्माह प्रक्षणोऽनन्यत्वं जगतः मिदुम् ।। प्रारमणाधिकरणं समाप्तम् ॥६॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणा- अधेतस्थ्यपदेशाधिकरणम् ७॥ दिदोपप्रसक्तिः ॥२१॥ जगतो प्रशानन्यत्यं प्रतिपादयदि"स्तत्समस्य" "ऽयमात्मा प्रो". स्यादिभिन यस्यामि घलानन्याय व्यपदिश्यत इत्युक्तम् । तनेदं चोदाते- यदीमरस्य प्रलमायो ऽमीभिशम्यध्यपदिश्यते, सदा ब्रह्मणः सार्धन्य. सत्यसङ्कल्पस्वादियुक्तस्यात्मनो हितरूपजगदफरणमादितरूपनगत्करण. मित्यादयो दोषाः प्रसन्येरन् । प्राध्यात्मिकाधिविकाधिभातिकानन्त- ५ पूर्वपूषा-दति मु.पु.. २सत्यमेवेति मु.पु. मास्ति। मसि मु.पु.॥ ४ नामरूपाटिकापातराणीति मु.पु. । स्वादिकास्पति लि. पु.।

·द्वितीयोऽध्यायः । ३१ दुःखाकर रवेदं जगत । न चेदृशे स्वानथै स्वाधीनो घुद्धिमान्मवर्तते । जीवादसो भेदयादिन्यः श्रुतयो जगदलणारनन्यत्वं 'घदता त्वमेय परित्यक्ताः,भेदे सत्यऽनन्यत्वादिः । औपाधिकभेदविषया भेदश्रुतय, स्स्वाभाविकाभेदविषयाश्चाभेदश्रुतय दति चे,सत्रेदं वक्तव्यम्-स्वभावतः स्वस्मादभिवं जीयं किमनुपहितं जगत्कारणं घल. नानाति या न घान बानाति चे,त्सर्वनत्वहानिः । नानाति चेत्,स्वस्मादभिवस्य नीघस्य दुःखं स्वदुःखमिति नानता ब्रह्मणो हिताशरणाहितकरणादिदोपप्रस- तिरनिगाये। जीवनसणारजानहतो भेद,स्तद्विपया भेदश्रुतिरिति चेत, तनापि नीधानानपते पूक्तिा विमल्पस्तत्फनं च तदवस्यम् । ब्रह्मा जानपते स्वप्रकाशस्वरूपस्य असणाऽजानसातित्वं तत्कृतजगत्सृष्टिश्च न सम्भवति । अज्ञानेन प्रकाशस्तिरोहितश्चति तिरोधानस्य प्रकाशनि. सिरन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वात्स्वरूपानत्तिति स्वरूपनाशादि- दोपसहसं प्रागेवोदीरितम् । अत इदमसङ्गतं ब्रह्मणो जगत्कारयस्व- मिति प्राप्त भिधीयते- अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ 'तु'-शब्दः पदं ध्यावर्तयति । प्राध्यात्मिकादिदुःषयोगाहोत्सत्य- गात्मनोऽधिकमान्तरभूतं ब्रह्मा । फुतः । 'भेदनिर्देशा',त्मत्यगात्मनो हि | भेदेन निर्दिश्यते परं ब्रह्म, "य यात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न बेद यस्यास्मा शरीरं यात्मानमन्तरी यमति स त प्रात्माऽन्तर्या- म्यमृतः" पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्या नुष्टस्तसम्से नामृतत्वमेति ॥ "म कारणं करणाधिपाधिपः" तयोरन्यः पिपलं स्वाद्वत्त्य ऽनश्नधन्योऽभिचाकशीति"। १० सामिांत प्राधिपाठे दुःखाकरोतीति तो टप म्यापतिलाम्य रति हाच द्रष्टयः। - - ·३२० श्रीभाष्य * - "नाजी द्वावजाधीशनीशो" "प्राजेनात्मना संपरिष्क" "माननात्मनावारूढः" "अस्मान्मायी सुनते विश्वमेत. "तस्मिश्चान्यो मायया मविरुद्धः" "प्रधानतेत्रजपतिर्गुणेशः" "नित्यो नित्यानां वेतनश्वलनाना- मेकी बहूनां यो विदधाति कामान्" "यो ऽव्यक्तमन्तर सञ्चरन् यस्याव्यक्तं शरीरं यमव्यक्त न वेद योऽत. रमन्तर सञ्चान् यस्यातरं शरीरं यमातरं न धेद यो मृत्युमन्तरे सञ्चरन् यस्य मृत्युनं वेदाएप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्या देव एका नारायण" इत्यादिभिः। अश्माविच सदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ अश्मकाटलोष्ट'सृणादीनामत्यन्तहेयाना सतविकारास्पदानाम. चद्विशेषाणां निरवानिर्विकारनिखिलयमत्यनीककल्याणेकतानवतर- समस्तवस्तुसिलतणानन्तनानानन्तकस्वरूपनानाविधानन्तमहाविभूतिय- सस्वरूपैक्यं यथा नोपपद्यते, तथा चेतनस्याप्यनन्तदुःखयोगाईस्य पदो. तकल्पस्यापहतपामेत्यादिवाक्यावगतसकलहेयप्रत्यनीकानधिकातिश. यासहोयकल्याणगुणाकाबलभाया'नुपात्तः । सामानाधिकरएपनिदेशी "यस्यात्मा शरीर"मित्यादिश्रुतेर्जीवस्य प्रशरोरत्या प्राणो जीय. शीतया तदात्मत्येनार्यास्यते वातकारवालाप्रतिपादनपरश्चेतद' वि. रोधी, प्रत्युत तस्यार्थस्यापपादकश्चत्यस्थिरिति फागमत्व' रत्या. दिभिरसदुपपादितम् । अतस्मयस्यं ग्रल चिचिद्वस्तुशरीर. *पोशानीगायिति पुदुर्गप पाठः । पहारमति लिन सचिहान्तगतपाठी ति.पु. मास्ति। मातिए स्वति मास्ति नि•पु.। ४ भयेति मि. पु. असर-रति लि.पु.। मस्या-ति सि ।

·द्वितीयोऽध्यायः। मिति मुत्मचिचिट्ठस्तुशरीरं ब्रह्म कारणम्,' तदेव ग्रल स्यूलदि. चिट्ठस्तुशरीरं जगदानं झार्थमिति नगढह्मणाः सामानाधिकरण्यो- पतिः लगतो वलकार्यात्वं ब्रह्मणोऽनन्य त्यधिद्वस्तुनो जीवस्य व ब्रह्मणश्व परिणामित्यदुःखित्वकल्याणगुणाकरत्यस्यभावामकुरस्स- वायविरोधश्च भवति । "सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवे"त्यधिभा. गावस्यायामचियुक्तजीवस्य बलशरीरतया सूत्मरूपेणावम्यानम sa. श्याभ्युपगन्तव्यम्, 'वैषम्यनैपुण्ये न सापेतत्त्वा च कर्माधिभागादिति चेवाऽनादित्यादुपपदाते वाप्युपलभ्यते चे" ति मूत्रद्वयोदितत्वात्तदानीमपि समरूपेणावस्थानस्य । अविभागस्तु नामपविभागाभाषानुपपद्यते अतो ब्रह्मकारणत्व सम्भवत्येव ।। ये पुनरस्यैव जीवस्याविद्याधियुक्तायस्या'मभिप्रेत्येम भेद वर्ण- यन्ति, तेपामिदं सर्यमसङ्गतं स्यात् । न हि तदवस्यस्य सनत्यं सर्वे. स्वरत्वं समस्तकारणत्वं सर्वात्मकत्वं मर्वनियन्तृत्वमित्यादीनि सन्ति । पनव रूपेण ह्याभिः श्रुतिभिः प्रत्यगात्मनो भेदः प्रतिपादयते, तस्य सर्वस्याविद्यापरिकल्पितत्वाता तत्तव विद्यापरिकल्पितं त्वन्मते । न हाविद्यापरिकल्पितस्याविट्यावस्यायां शुक्तिकारजतादिभेदवत्परस्परभे. दोऽत्र मूत्रकारणा धिमं तु भेनिशादित्यादिपु प्रतिपाटाते । वल जिज्ञासा कत्तयति जिज्ञास्यतया प्रक्रान्तस्य ब्रह्मणा नगजन्मादिकारण- स्वेदान्तयत्वं, तस्य च स्मृतिन्याविरोधपरिहारश्च क्रियते । 'अपोतो तद्वत्मसहादसमञ्ज' 'न तु दृष्टान्तभावादिति मूत्रद्वयमेतदधिकरण- सिद्धमनुषति । तत्र हि विलक्षणयोः कार्यकारणभाषसम्भव एवाधिक १ प्रक्षो कारणमिसि लि. पु.। २मचिदिति वि.पु.। विभागञ्चति ति पुन ४ यियुक्तायस्यमिति सि.पु. ५ स्वं भेदमिति मु.पुर ६०स्यस्यामति न.पु.॥ ७ समस्तकारणत्यसधात्मकत्येति लि. पु.। Coमनातीति मि. पु.। स्विमतेन ति म् RELAः पाठी लि.पु. मास्ति, म चापया, पुतळाशिवाय मत्सर्व मिस्यस्य स्थाने पाकिसया पोजनात् । 23 सचिहान्तर्गतपाठो लि.पु. टिसः ।

·। श्रीमाये रणार्थः । 'असदिति चेत्र प्रतिषेधमात्रत्वादिति व पूर्वाधिकरणस्यमनुष दति इतरज्यपदेशाधिकरणं समाप्तम् ॥ ७॥ प्रयोपदारदर्शना धिकरणमा उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥ परस्य प्रलयाः सर्वत्रस्य सत्यसङ्कल्पस्य स्थलसूत्मावस्यसर्थचेतना- चेतनधस्तुशरीरतया सर्वप्रकारत्वेन सर्वात्मकत्व सकलेतरविलक्षणत्वं चाविरुद्धमिति स्थापितम् । इदानीं सर्वजस्य सत्यसङ्कल्पस्य परस्य ब्रह्मणः सङ्कल्पमात्रेण विचित्रजगत्सृष्टियोगी न विरुद्ध रति स्थाप्यते । ननु च पमितशक्तीनां कारककलापोपसहारसापेतत्यदर्शनवर सर्वशक्तिब्रह्मणः कारककलापा. नुपसंहारण लगत्कारणत्वविरोधः कथमाशङ्काते । उच्यते, लोके तत्का- यंजननशक्तियुक्तम्यापि तत्तदुपकरणानित्य दर्शनात्सर्वशक्तियुक्तस्य पर- स्य ब्रह्मणोऽपि तत्तनुपकरणविरहिणः सप्तृत्व नोपपदात इति कस्य चिन्मन्दधियः शङ्का नातेति मा निराक्रियते । घटपटादिकारणभूतानां कुलाल कुषिन्दादीनान्तसज्जननसामर्थ्य सत्यपि कानिचिदुपकरणान्युपसहुत्यैध जनयितृत्वं दृश्यते । तज्जनना. शता; कारककलापोयमहारेऽपि मनयितुं न शकुन्ति, शक्ताः पुनः कारककलापोपमहार लनयन्तीत्येतावानेव विशेषः । ब्रह्मणोऽपि सर्वशक्तः सर्यस्य जनयिवृत्व तदुपकरणानामनुपसहारे नोपपदाते । प्राक सप्टेश्चा ऽसहायत्त्व "मदेव सोम्येदमय मामीत" "एको ह वै नारायण मासी"- दित्येवमादिषु प्रतीयते । अतः स्रष्टुत्वं नायपात इत्येवं मास्तम् । दिदमारावात 'उपमहारदर्शनाघेति चे दिति । परिहरति- मा-मिलि.पु.। . दर्शन-दति लि.पु.. सहित सरदेय लि पु.। ४हिति लि. ५ पुसस्वरोत हि पु.। वायत सति पाठान्तरम। पुननि मास्ति लि.पु.। Haiपि मर्षय फताव सर्वस्य जयित्वमिति लि.पु. साठः । र भागत दक्षि मु. पुः।। .

·द्वितीयोऽध्यायः । "न वीरवडीसिन सर्वेषां कार्य्यजननशक्तानामुपसंहारसापेत. स्वस्ति, यथा तीजलाधिहिमजननशक्तस्य तन्नने ! एवं ब्रल. णाऽपि स्वयमेव सर्वजननशतः मर्यस्य ननयितृत्वमुपपद्यते । 'ही'ति मसिदनिर्देशश्चाटास्य मन्दताप्यापनाय । वीरादिष्वाऽऽतञ्चनाद्वापदा सा न दधादिभाषाया, ऽपि तु शैया रसविशेषार्थ च ॥ देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ यथा देवादयः स्वत्वे लोके सङ्कल्पमात्रेण स्वाचितानि सन्ति. तथाऽसो पुरुषोत्तमः त्वं जगत्सल्पमात्रेण सृजति । देवादीनां वेदा. वगतयतीनां दृष्टान्तलयोपादानं प्ररणा घेदायगतशतः मुखग्रहणायेति प्रतिपत्तष्यम् ॥ उपसंहारदर्शनाधिकरणं समाप्तम् प्रयत्सत्यधिकरणम् । कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्द- कोपो वा ॥२६॥ सदेव सौम्येदमय पासीत्" " इदं या अये नैव किञ्चनासीत" 'पास्मा या इदमेक एवाय पासी"दित्यादिपु' कारणावस्यायां प्रलग- मेश निरवयममासीदिति कारणायस्यायां निरस्तविचिट्ठभागतया निर- घयधं ग्रह्मधासोदित्युक्तम् । तदधिभागमेशं निराधयामेव ब्रह्म 'बहु स्यामिति सङ्कल्प्या ऽऽझाशवाय्वादिविभागं ब्रह्मादिस्तभ्यपर्यन्त क्षेत्र- विभागं धाभदिति चोक्तम् । एवं मति तदेव परं ब्रह्म त्वं कार्य- स्वेनी पयुक्तमित्यभ्युपगन्तव्यम् । अथ सिदंशः वेचविभागविभक्तः, अवि. दंशरवाशावादिविभागविभात इत्युच्यते, तदा "सदेव गोम्मेदमय पासी. देकमेवातिय" "मलेकमेवा"मेक एवे"त्येवमादयः कारणभूतस्य घलको निरषयवस्ववादिनः शब्दाः कुष्येयुः, धाधिता भयेयुः । यमपि १ मस्तिपादीति लि.पु.। बोरादिष्टान्सनाप्रपेशानिदध्या-पति लि. पु. विमयः । ३०या-ति fe. पुन पासीत् सदरत्यादिति जि.पु.। ५पासिटितीत्युतमिति लि. पु.। पर्माित मु.पु.। ७कत्सकायस्वनप्ति ति.पु.।

·शोभाये भूताविचिद्वस्तुगरी प्रल कारण, स्थलचिदचिद्वस्तुशरीरं प्रक्ष कार्य- मित्यभ्युपगम्यते, सथाऽपि शर्यशस्यापि कार्यत्वायुपयमाटुक्तदोषो दुयोरः । तस्य निरयययस्य बहुभयनं च नोपपटाते, कायंत्यानुपयुक्ता- शस्तिश्व नोपपाते । तस्मादसमञ्जसमेधार भाति । प्रत प्रक्षका रणस्य नोपपदात इत्यातिप्ते ममासे- श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ 'तु'-राद उतदीपं ध्यायति । नेघमसामजस्यम् । कुतः 'श्रुतेः,' श्रुतिस्तावविरययत्वं ब्रह्मणस्ततो विधिनमर्ग पाहप्रति ऽर्थ यथाति प्रतिपत्तध्यमित्यर्थः । ननु न श्रुतिप्यग्निना सिञ्चदितिय- त्परस्परान्ययायोग्यमाचे प्रतिपादयितुं समयां, प्रत पाह -'शब्दमूलत्वा- दिति । शब्दकप्रमाणकत्वेन सालेतरवस्तुविसजातीयत्वादस्यास्य धि- चित्रक्तियोगो न विरुधात रति न सामान्यतोदृष्ठ साधनं दूपण घाs- इंति प्रल। यात्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥ किञ्चेघ धम्त्वन्तासम्बन्धिनो धर्मस्य घस्त्वन्तरे चारोपये सत्यावे. सने घटादो दृष्टा धास्तद्विसजातीये चेतने नित्य पात्मन्यपि प्रसज्यन्ते । तदप्रतिरच भावस्यमावधियादित्याह विचिनारच हो' ति । यथा अग्निबलादीनामन्योन्यविजातीमानामाण्यादिशक्तयश्त मिसनातीया दृश्यन्ते, तहल्लाभदृष्टसविसजातीये पर प्रदणि तत्रतत्रादृष्टाः सह- सराः शक्तयस्सन्तीति न किञ्चिदनुपपवम् । यथोक्त भगवता पराशरण- "निर्गुणध्याप्रमेयस्य शुद्धस्यायमलात्मनः । शय सादिकर्तृत्व ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते" . रति सामान्यदृष्टया परिचोदा "रातयः सर्वमायानामचिन्त्यजानीयः | -- - । हि नास्ति लि. पुः। २ असममियाभाति लिए। धेसि 1 एतचिहान्तर्गम गठी लि. बृद्धित ।

·द्वितीयोऽध्यायः। पतोऽतो ग्रह्मणस्तास्तु साया भावशक्तयः । भवन्ति तपता श्रेष्ठ पायकस्य यथोप्यतेति । तिश्च- "किंस्विद्वनं क उ स वृत आसी. दातो दाधायिशी निष्टततः। मनीषिणो मनसा पृच्छतेत- टादयतिष्टट्वषनानि धारयन् ॥ प्रलयन वल स त आसीन यतो दयावाधियी निष्टततुः । मनोपिणो मनसा विधीमि घो ब्रह्मातिष्ठद् भुवनानि धारयविति । सामान्यतोदृष्टं चोट सर्ववस्तुविलवणे पो वक्षणि नाधतर तीत्यर्थः । इतरच स्वपक्षदोपाच ।। २९॥ स्वपते प्रधानादिकारणवाद लौकिकवस्तुधिसजातीयत्वाभायेन प्रधानादेलीकदृष्टा दोपास्तत्र भवेयुरिति सफलतविलक्षण ब्रह्मैव कार• समभ्यु पगन्तव्यम् । प्रधान व निरवयवम, तस्य निरवयस्य प्रधानस्य कमिव महदादिविचित्रजगदारम्भ उपपटाते । सत्त्व रजस्सम इति तस्या- ध्यक्षा विटान्त इति वेत, तत्रेद विश्वनीयम्-कि सत्त्वरजस्तमसा समूह प्रधानम, उत सत्यरतस्तमोभिगरव्य प्रधानम् । अनन्तरे फल्प प्रधान कारणमिति स्थाभ्युपगमविराधः, स्याभ्युपेतसंप्याधिराधरच, नेपामपि निरसयधानां फारम्भविरोधश्च । समूहपक्षे च तेषा निरवययत्येन प्रदेशभेदमनपैश्य संयुज्यमानाना न स्यूलद्रध्यारम्भकावसिद्धिः । परमाणु- कारणवादेऽपि लये, पणशेऽपि निरंशा निष्ण देशाः प्रदेशभेदमनपेक्ष्य १ शतमो-दति मु.पु.। मायानोति ।

·श्रीभाये परस्परं संयुन्यमाना अपि न स्यूलकार्यारम्भाय प्रभवेयुः । सर्वोपेताच तद्दर्शनात् ॥३०॥ सकलेतरवस्तुविसनासीया परा देवता सर्वशक्त्यता छ । तथैव पां देवता दर्शान्त हि श्रुतयः- "पराऽस्य शक्तिििग्धव श्रूयते स्वाभाविकी जानवझिया च"। तथा, "यहत्यामा धिन धिमृत्यधिशको विजिपसोऽपिपास रति सकलसरविसजातीयतां परस्या: रेवतायाः प्रतिपादन "सत्यकामः सत्य. सङ्कल्प" इति सर्वशक्तियोग प्रतिपादयन्ति । तया, "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः, प्रामाणमा सर्पकमा सर्वकामः सर्व- गन्धः सरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽधाग्यानावर" इति च । विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१॥ यापेकमेष घल सकलेतरविलतणं सर्वशक्ति, तथाऽपि "न तस्य कार्य करणं च वियत" इति करणविरहिणस्तस्य न कार्यारम्भः सम्भवतीति चेत, तनोत्तरं 'शब्दमूलत्यात,' "विचित्राश्व हो'त्युक्तम् । शब्दकप्रमाण सकलेतधिलक्ष लत्ताकरणाविरहेणापित कार्यसम मित्यर्थः । तथा च तिः- "पश्यत्यचतुः स खात्यशः अपाणिपादो जवना यहीते"त्येयमाया। शाचप्रमाधिकरणं समाप्तम् ॥en अध प्रयोजनयत्याधिकरणम १०॥ न प्रयोजनवत्वात् ॥ ३२॥ यापीयरः प्राक् सप्टेंरेक एव सन् मफलेतरविलवणस्नेन सायं. शक्तियुक्तः स्ययमेव विचित्र जगत्सष्टुं शझोति, तथाऽपीश्वरस्य कारणत्वं न सम्भवति प्रयोजनवावाट विविनमः, वरस्य प्रयोजनाभावात । बुद्धिर्यमारिणामारम्भे दिषिधं हि प्रयोजनं स्थाः पापों हि दर्शयन्तीद-ति मु.पु.॥ सततिति मु.पु.। 1 स्वपमेवमिति मु.पु. ।

·द्वितीयोऽध्यायः। परस्य ब्रह्मणः स्वभावत एवावाससमस्तकामस्य जगत्सगण प्रयोजनमान- वाप्तमयाप्यते । नापि परार्थ, प्राप्तसमस्तकामस्य पार्यता हि परानु- ग्रहेण भवति । न चेदृशगभंजन्मजरामरणनरकादिनानाविधामन्तात. बहुतं जगत्कारुणपत्रान्सति, प्रत्युत सुखेकतानमेव मुनेजगत्करुणया सुजन् । अतः प्रयोजनाभायादसणः कारणत्वं नोपपात इत्येवं प्राप्त प्रचत्महे- लोकवसु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३ ॥ अशाप्तममस्तकामस्य परिपूर्णस्य स्वमकल्पविकार्यविधिविचित्र चिचिन्मियजगत्सर्ग लोलेव केवल प्रयोजनम्, 'लोकवत, यथा लोके सप्तद्वीपां मेदनीधितिष्ठतः सम्पूर्णशमंशीर्यपराक्रमस्यापि महारानस्य । केवललीलैकप्रयोजनाः फन्दुकामारम्भा दृश्यन्ते, तयैव परस्यापि ब्रह्मणः स्यसंकल्पमारावस्तृप्तजगज्जन्मस्थितिध्वंसादेलौलव मयोजनमिति निर. घटाम् । धैपम्पनघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥ यपि परमपुरुषस्य सकलेतरचिदचिट्ठस्तुधिलतणविन्यक्ति योगात्माक् सप्टेरेकस्य निरवयवस्यापि विधिविचिन्मिजयसस्टिः सम्भाध्येत, तथापि तिप्पडनुष्यम्याधरात्मनोशष्टमध्यमापष्टसष्टा पक्षपातः प्रसज्येत, अतिघोरदुःखयोगकरणाविण्य धायर्जनीयमिति, तत्रो. परम्,-'न सापेवत्यादिति। न प्रसत्ययातां धेषम्यनेण्य । कुतः। 'सापे- सत्यात, सज्यमानदेयादितेजमर्मसापेवत्याद्विपमसृष्टः । देवादीनां तेवनानां देशादिशरीरयोग तत्तत्कर्मसापेक्ष दर्शयन्ति हि श्रुतिस्मृतपः- "साधुकारी माधुर्भवति पापकारी पापो भवति" "पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापन कर्मणा" । तथा भगयता पराशरणापि देवादिवे. वियहेतुः सुज्यमानानां क्षेत्रज्ञानां माचीनकर्मयक्तिरेवेत्युतम- ५ नापि परार्थस्य प्रक्षणः स्वभायत स्थायाप्तसमस्तकामस्य जगत्सायोति ति. पु. पूर्वग्रन्धारतिसंकरः। २ सापेवस्यामिति लि. पुः।

·श्रीभाये
"निमित्तमात्रमेशासी सुज्यानां सर्गकर्मणि ।
प्रधानझारणीभूता यतो के सृज्यशक्तयः" ।
निमित्तमात्रं मुक्त्वेव नान्यत्किम्विदपेठते ।
मीयते तरता श्रेठ । स्वशत्या वस्तु वस्तुतामिति ॥
स्वकर्मणैव देवादिषस्तुताप्राप्तिति ।
न फर्माविभागादिति चेन्नाऽनादित्वादुपपद्यते
चाप्युपलभ्यते च ॥ ३५॥
प्राक्तप्टेः क्षेत्रमा नाम न सन्ति । कुतः । विभागवणात
"सदेव सौम्येदमय आसी"दिति । अतस्तदानों सदभाषातकर्म न
विद्यते, कयं तदपतं राष्टिधेसम्पमित्युच्यत पति चे,च, 'अनादित्वात,
क्षेत्रज्ञानान्तत्कर्मप्रवाहाणां च । तदनादि विभाग उपपदाते ,
यत, स्तत्तेत्रनमस्तु परित्यक्तनामरूपं ब्रह्मशरीरतयाऽपि एथाव्यपदेशा.
नईम अतिसूक्ष्मतिष्ठते । तथाऽनभ्युपगमे अमृताभ्यागमविपणाश-
प्रसङ्गश्च । उपलभ्यते च तेषामनादित्वं "न जायते प्रियते या धिप.
रिच"दिति । सृष्टिप्रवाहानादित्वं च "म-चन्द्रमसी धाता यधापूर्वमा
कल्पय"दित्यादी । “तद्वेदं ताव्यारतमासीत्तनामकपाभ्यां व्याक्रिया
ते"ति नामरूपव्याकरणमात्रश्रवणात क्षेत्रज्ञानां स्वरूपानादित्य मिदम् ।
स्मृतायपि "मति पुरुपं चैव विद्वानादो उभाषपी"ति। अतस्सपिलव.
शास्यात्सर्वशक्तित्याल्लीलेफप्रयोजनात्यात क्षेत्रझमानुगुण्येन विचित्रष्टि.
योगालव जगत्कारणम् ।
सर्वधोपपत्तेश्च ॥३६॥
प्रधानपरमायादीनां कारणत्ये यदुर्मवैकल्यमुक्त वक्ष्यमाणं च,
तस्य सर्वस्य धर्मजातस्य कारणत्वोपपादिनो ब्रह्मण्युपपत्तेश्च प्रश्लेष
जगत्कारणमिति स्थितम् ॥
प्रयोजनयत्याधिकरणं समाप्तम् ॥ १० ॥
पति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यावरणपतो शारीरकमीमांसाभाये
द्वितीयस्याविरोधाध्यायस्य प्रथमः स्मृतिपादः ॥१॥

·अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । पथ रखनामुपयस्य रचनाऽनुपपत्तश्च नानुमान धिकरणम। प्रवृत्तेश्च ॥ १॥ उक्त नगजन्मादिकारणं परं ग्रोति, तत्र परसदाधिता दोपाव परिहताः । इदानों स्वपरतणाय परपक्षाः पतितिप्यन्ते इतरया कम्य. चिन्मन्दधियस्तेषां पताणा युक्त्याभासमूलतामजानतः प्रामाणिकत्वश. इया वैदिकपने किञ्चिच्छहावेकल्यं नायेतापि, अतः परपतसितेपा- यानन्तरः पादः प्रवर्तते । तत्र प्रथमं तावत्कापिलमतं निरस्यते, दि. कानुमतसत्कार्यबादादार्थसंग्रहेण तस्य सत्पनिवेपसम्भावनभ्रमहेतुत्वा. तिरकात । 'ईतोनागदमित्यादिभिर्वेदिकवास्यानामतत्परत्वमात्रमु. कम्, अत्रैव तत्पमस्वरूपतितेपः क्रियत इति न पोनरुत्याशङ्का । एपा साह्यानां दर्शनस्थिति:- "मूलप्रतिवितिर्महदायाः पतिविकृतयः सप्त । पोडयाश्च विकारो म प्रष्टतिनं घितिः पुरुषः ॥" पति सत्त्वसंग्रहः । मूलमतिनाम सुखदुःखमोहात्मकानि लाघवकाश- चलनापष्टम्भनगारखावरण कार्याश्यत्यन्तातीन्द्रियाणि कार्यकनिरूपवि. कान्यान्यूनातिरकाणि समतामुपेतानि सत्त्वरजस्तमामि द्रव्याणि । स. च सत्वरजस्तमसां साम्यरूपा प्रतिरका स्वयमचेतना वेतनभो. गापवर्गार्या नित्या'सर्वगता सतविक्रिया न कस्यचिहिति, रवि मकारणमेव । महदादास्ततियोऽन्येषां च प्रष्टतय: सप्त-महान, यहङ्कारः, शब्दतन्मात्रं, स्पर्गतम्मान, रूपातन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतामात्र मिति । तत्राद्वारविनिधो वैकारिक, स्तैजसो, भूतादिश्च, क्रमासा- त्विको राक्षसस्तामसश्च । तत्र वैशारिकः सात्विक इन्द्रियादिः, भूता. दिस्सामसो महाभुतहेतुभततन्मात्र हेतुः, तेजसो राक्षसस्नुभयोरनुया. हरूः । प्राकाशादीनि पञ्च महाभूतानि, श्रोत्रादीनि पञ्च जानेन्द्रि नित्याति नि.पु. उपस्थितम् ।

·३३० श्रीभाध्ये पाधि, वागादीनि पञ्च कम्मेन्द्रियाणि, मन इति केवलविकाराः पाडय। पुरुषस्तु निरिणामत्वेन न काचमतिनं कस्यचिद्वितिः, तत एव निर्धर्मकश्चतन्यमानवपुनित्या निष्क्रियः सर्वगतः प्रतिगरीरं भिवश्व, निर्विकारत्याविष्क्रयत्वाच्च तस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च न सम्भवति । एवं- भूतेऽपि तत्त्वे मूठाः मष्टतिपुस्पतविधिमात्रेण पुरुषस्य चैतन्य प्रताव- ध्यस्य प्रकृतेश्च कर्तृत्त्वं स्फटिकमविध जगसुमस्याणिमानं पुरुषेऽ यस्याहती भोक्तति मन्यन्ते । एवमज्ञानाद्वोगस्तत्त्वज्ञानाच्दापवर्गः । तदेतत् प्रत्यक्षानुमानागमैः साधन्ति । सत्र प्रत्यक्षसिद्धेषु पदार्थेषु नातीय विवादपदस्ति । आग मोऽपि कपिलादिसर्वज्ञानमूल इति सोऽपि प्रथमे काण्डे प्रमाणलक्षणे निरस्तप्रायः । यदिदं प्रधानमेव जगत्कारणमित्यनुमानम्, तबिरसनेन तन्मतं सर्व निरस्त भवतीति तदेव निरस्पते । ते चैवं वर्णन्ति-कृत्वस्य जगत एकमूलत्वमवश्याभ्युपगममी- यम्, अने मेभ्य: कार्यात्पत्यभ्युपगमे कारणानयस्यानात । तन्तुप्रभृतये. ह्यवयवाः स्वांभूतः पभिः पार्श्व परस्परं संयुन्यमाना अधर्याधनमु. त्पादयन्ति, से च तत्वादयः स्वाययवैस्तथाभूतन्यादान्ते, ते च सथाभूतैः स्वाश्यवैरिति परमाणुभिरपि स्वकीयैः पभिः पा संयुष्य- मानरय स्वमार्योत्पादनमभ्युपेतघ्यम्, अन्यथा प्रथिमाऽनुपपत्तः । पर. माणवाशिन्येन स्यांशेस्सवोत्यादयन्ते, तेच स्वांशेरिति न धि. कारमयस्थितिः । अत: कारणध्ययस्यासिद्धार्थ मऊं द्रव्यं विविधि वित्रपरिणामशक्रियुक्त स्वयमाच्युतस्वरूपमेध महदाटानन्तायस्याप्रयः कारामाश्रयणीयम् । सन्चक कारण गुणत्रयसाम्परूपं प्रधानमिति । गफत्पनहेतुनुपन्यन्ति- . ति नास्ति निपु. मटेति मु.यु। यिवादास्पडमसीसि 01 यस्यास्सीमांत मि. पु., ·द्वितीयोऽध्याय:। ३१ "भेदानां परिमाणा'समन्वयाक्तितः प्रश्तेश्व । कारणकार्यविभागादविभागादृश्यरुप्यस्य । कारणमस्त्यव्यक्त"मिति । अयमर्थ:-विश्यरूपमेय वेश्यरुप्यम्, विचित्रमनिशं तनुभुवनादि त्वं जगत् । तच्च नगढिचिरविगत्येन कार्यभूतं तत्सरूपाय्यक्तमारणकम् । फुतः । कायंत्यात, कार्यस्य हि सस्य तत्सकपा कारणविशेषाद्विभागस्तस्मिवेशाविभागश्च दृश्यते । यथा घटमुकुटादेः कार्यस्य तासरूपान्मृत्सुवर्णादेः कारणाद्विभागात- सिवय धाविभागः । अतो विश्वकपस्य जगतस्तत्सरूपात्मधामाटुत्पत्ति स्तस्मिय लपति प्रधानकारणझमेव नगर । गुणत्रयसाम्यरूपं प्रधान. मेव जगत्सरूपं कारणम्, तत्त्यरजस्तमोमयसुखदुःखमाहात्मकत्वान्न- गतः, यथा मृदात्मनो घटस्य मृदय्यमेव कारणम् । तदेव हि तदुत्प- त्याध्यप्रतिक्तिमत,' तथादर्शनात् । अध्यक्तस्य गुरासाम्यरूपस्य देशतः कालतश्चापरिमितस्यैव कारणसं भेदानां महदहकारसन्मात्रादीनां परिमितत्वादवगम्यते । महदादीनि च घटाटिनपरिमितानि सजग- दुत्पत्ती न प्रभवन्ति । अस्त्रिगुणं जगद्गुणत्रयसाम्यरूपमधानेकझारयक- मिति निरचीयते। प्रत्रोच्यते- 'रचनानुपपत्तेरव नानुमान मशरच', अनुमीयत रत्यनुमानम्, न भवदुक्तं प्रधान विचिजगदधनास- मयम्, अचेतनत्ये सति तत्स्वभाषाभिनाऽनधिष्ठितस्यास, पदेवं तप्तया यया स्यप्रासादादिनिर्माणे केवलदायादिकम् । दादरचेतनस्य तज्जा ऽनधिष्ठितस्य कार्यारम्भानुपपत्तदर्शनात तन्नाधिष्ठितम्य कार्यारम्भ. . परिणामार्टिति लि.पु. प्रामाटिकम् । २ सत्स्यम्याटिति मु.पु.। १ तमामपस्मिवेश मुख्नेस लि.पु.। . तदुत्पत्त्याव्यक्तिप्रतिदिति मु.पु.। ५ परिमिास्ययोस लि. पु. . सज्ञानर्धािप्ठसस्यति मु.पु. प्रापि। नव युक्तम् ।

·श्रीमाध्य प्रश्त्तर्दर्शनाना न मानर्धािष्ठतं मधानं कारणमित्युक्तं भवति । चका. रादन्ययस्यानैकान्य समुचिनोति । न झोन्वतं शाशयं गोवादिकारण. त्वव्याप्तम् । न च वाच्यम्-मा भून्वितानामपि शाझ्यादिधर्माणां का. रणत्वम्, द्रव्यस्य तु हेमादः कार्य अन्वितस्य कारणत्वव्याप्तिरस्त्येव सत्वादीन्यपि द्रव्याणि कार्यान्वितानि कारणत्वमाप्तानीति । यता, सत्त्वादयो द्रव्यधमा नतु द्रव्यस्वरूपम् । सत्वादयो हि पृथिव्यादिद्रध्य. गतलघुत्वप्रकाशादिहेतुभूतास्तत्स्वभावविशेषा एव, न तु मृद्धिरएपादि- यद् द्रव्यतया कार्यान्विता उपलभ्यन्ते, गुणा इत्येव च सत्त्यादीनां प्रसिद्धिः । यच्च कारयाव्यवस्यासिद्धये जगत एकमूलत्वमुक्तम्, तदपि सवादीनामनेकत्वानोपपदाते । अत एव कारणध्यवस्या द न सिति । साम्यावस्याः सत्त्वादय एव हि प्रधानमिति तन्मतम् । अत: फार बहुत्वादनवस्या तदयस्यैव । न च पायपरिमितत्वेन व्यय त्या- सिद्धिः, अपरिमित हि त्रयाणामपि सर्वगतत्वेन न्यूनाधिमाधाभा. घाद्वैषम्यासिद्धेः कार्यारम्मासम्भवात् कार्यारमायेव परिमितत्वमवश्या. प्रयणीयम् । मन्त्र स्थादिषु स्पष्टं चेतनाधिष्ठितत्वं दृष्टम, तद्वतिरिक्त सर्व पतीष्टमित्याह- पयोऽम्बुवश्चेत् तत्रापि ॥२॥ यदुक्तम 1-प्रधानस्य प्राजाऽनधिष्ठितस्य विचित्रजगद्रधनाऽनुपपत्ति रिति, तन, यता, 'पयोऽम्यु'त्यत्तिरुपपद्यते । पयसस्तावधिभावन বিuসমানযানযানিমূনিমি'যময় নেন एवोपपठ्यते, यथा च पारिधिमुक्तस्याम्बुन एकरमस्य नारिफलतालत- कापियनिम्यतिन्तिदादिचित्रासरूपेण परियामप्रतिः स्थत एष १ दावादचतनस्य तस्य जाष्टिसस्य कारभानुप्रपत्तदर्शनाचति लि. पु.। कार्यान्यति भयंत्राप पु.। १ स्यन्ममिति कधित । पाटापरिणामपनिरिकामेति लिपु.। ५ मासिकर.....तिन्तिपाति रति मु.पु.।

·- द्वितीयोऽध्यायः । दृश्यते, तथा प्रधानस्यापि परिणामस्वभावस्यान्यानधिष्ठितस्यैव प्रतिस. गावस्थायां सदृशा परिणामेनास्थितस्य सगावस्थायां गुणवैषम्यनिमि सविवित्रपरिणाम उपपदाते । यथोक्तमा-"परिणामतः सलिलयत प्रति, प्रतिगुणाश्रयविशेषा"दिति । तदेवमव्यक्तमन्यानपेवं प्रवतंत इति वेत, पत्रोत्तर"तचापी"ति। यत् 'तीरजलादि दृष्टान्ततया निदर्शितम, लापि मानानिधिष्ठाने प्रवृत्तिनापपदाते, तप पूर्वमेव पतीमित्यभिप्रायः । उपसंहारदर्शनात्रेति चेत्र चोरयडी'त्पत्र दृष्टपरिकान्तारहितस्यापि | स्वासाधारणपरिणाम उपपदात इत्येतावदुक्तम्, न प्राजाधिष्ठितत्वं पराकृतम्, योऽप्सु तिष्टमित्यादिश्रुतेः । व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेतत्वात् ॥३॥ इतरच। सत्यसङ्कल्पेश्यराधिष्ठानानपेतपरिणामित्वे सर्गव्यतिरेकेण प्रतिसगावस्याया अनस्यितिप्रसङ्गान न पानाधिष्ठितं प्रधान कार. णम् । मानाधिष्टितत्ये तस्य सत्यसङ्कल्पत्येन सर्गप्रतिसगंविचित्रष्ध्यिव- भ्यासिद्धिः । न च वाच्यम्-प्राजाधिष्ठिसावेऽपि तस्यावाप्ततमस्तकामस्य | परिपूर्णस्यानधिकातिशयानन्दस्य निरवदास्य निरज्जनस्य सर्गप्रतिमर्ग- व्यवस्थाइत्यभावाद्विषमसृष्टी निर्दयत्वासनान समानोऽय दोष दति । परिपूर्यास्यापि लीलार्थ प्रर्शतसम्भवात, सर्वजस्य तस्य परिणामविशेषापत्र. प्रतिदर्शनरूपसर्गप्रतिसर्गविशेषतासम्भवात, क्षेत्रकर्मणामेव विषम. सप्टयवस्यापकत्वाच्च । नन्वे तेत्रनपुण्यापुण्यरूपमर्मभिरेव सा व्यव- स्याः सिझन्तीति कृतमीश्वरेणाधिष्ठाना, पुण्यापुण्यरूपानुष्ठितकर्मसं. स्कृता मतिरेव पुरुषार्थानुरूपं तयातथा व्यवस्यया परिणम्यते, यथा विपा. १ व्यायापां दृति सि.पु.। एचिहान्तर्गसः पाठो सि.पु. त्रुटितः । त उत्तरमिति पु. हपि। ३ स्विति मा पुः। ४ पूति लि. पु.। ५ सम्वेति सूत्रपायानन्तरमेव पु. तुप.पि भवति, तथैव भुतप्रकाशिकातापि सभ्यते। प्रतिसगसि नास्ति मु.पु.।

·दिदूषितानामवपानादीनामापविशेषायितानां च मुखदुःखहेतुतभूतः परिणामधिशेपो देशकालव्यवस्यया दृश्यते । अतस्सर्गप्रतिसाव्यवस्या देवादिविषमष्टिः कैवल्यव्यवस्था च सर्वप्रकारपरिणामशक्तियुक्तस्य • प्रधावस्यैवोपपद्यत इति । अनभिजो भवान्पुण्यापुण्यकर्मस्वरूपयाः । पुण्यापुण्यस्वरूपे हि शास्त्रकसमधिगम्य । शास्त्रं चानादिनिधनाच्छि, वसंप्रदायानाघ्रातममादादिदोषगन्धो दायातरराशिः। तच परम., पुरुषाराधनतद्विपर्ययरूपे कर्मणी पुण्यापुण्ये, तदनुयहनियहायते । तत्फले मुखदुःखे इति वदति । तथा वाह मिहावार्य: "फलसंधिभ. नत्सया हि कर्मभिरात्मानं पिग्रीपन्ति, स प्रोताऽलं फलायेति शास्त्रमा यादे"लि ॥ तथा च श्रुतिः "दष्टापू पहुधा नातं जायमानं विश्वं मिति भुवनस्य नाभिरिति । तथा च भगधता स्वयमेवोक्तम्- "यतः प्रतिभूतानां येन सर्वमिदं सतम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दात मानव"रति, "तामहं द्विपतः रान्संसारपु नराधमान् । सिपाम्यनसमशुभानासुरीवेष योनिन्विति च । स च भगवान्पुरुषोत्तमो ऽयाप्तसमस्तकामः सर्वज: सर्वेश्वरः मन्य. सङ्कल्पः स्यमाहात्म्यानुगुणलीलाप्रवृत्त एतानि कर्माणि समीधोना. न्येतान्य समीचीनानीति कम्मैविध्यं संविधाय सदुपादानोषित केन्द्रि यादिकं तषियमनतिं च सयां जानां सामान्यन दिश्य स्वशा. सनाधयोधि शास्वं च प्रदर्य तदुपहारा घान्तरात्मतयाऽनुपविश्या ऽनुमन्ततया च निपस्तिति । है वेचतास्तु तदाहितयक्तयम्सत्य. दिटकरणकलेयरादिकाम्सदाधाराश्च स्वयमेश स्वेच्छानुगुण्येन पुण्या- --- .पाटेस्यधिक मु.पु. ३ मन्धत समस्त पुति वित लि.पु.। . यिसपातिभिराममा.....-ति मु.पु. विभत्सवात कर्मभिरामान......माति-रति fR.पु.। ५ पति मु.पु.पि ।

·द्वितीयोऽध्यायः। ३३५ पुण्यरूपे कर्मणी उपाददते । ततश्च पुण्य रूपकर्मकारिणं स्वशासना. नुतनं ज्ञात्वा धर्मार्थकाममोनेति', शासनातियतिनं च तद्विपर्यये- योजयति । अत: स्वातन्यादिवशल्यचोदनानि नावकाशं लभन्ते । दया हि नाम स्वार्थनिरपेक्षा पादुकासहिष्णु मा । सा च स्वशासनातिर्शत व्यवसायिन्यपि वर्तमाना न गुणायाधशल्यते, प्रत्युनापुंस्त्वमेगावहति । सवियह एव सत्र गुणः, अन्यया शनियहादोनामगुणत्वामहाल । स्वशासनातित्तिध्यमानि तिमात्रैणानादानन्तकल्पोपचितदुर्विपहा. नन्तापराधानहीकारेण निरतिशयमुखसंश्टये स्वयमेव प्रयतते । यो. - "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयान्ति ते ॥ सेषामेशानुसम्पाऽर्यमहमनाननं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्था जानदीपन भान्धत नि । प्रतः प्राजाधिष्ठितं प्रधान न कारणम् । अय स्याहादापि प्राताधिष्ठितायाः प्रपतेः परिस्पन्द प्रतिरपि न सम्भवतीत्युक्तम्, तथाऽयनपेताया एव परिणामपत्तिः सम्भवति, तथादर्शनात् । धेचादिनोपभुक्तं हि तृणोरकादि स्वयमेव दीरामामा- रेण परिणममानं दृश्यते, प्रतः प्रतिरप स्वयमेव नगदाकारा परि- संस्थत इति तत्राह- अन्यत्राभावाच न तृषादिवत् ॥ ४ ॥ १ उपादधते-ति लि. पु०॥ २ गुपयायुषलिYि अर्धपते-दति प्रायः पाठः । मायिनीति भिवं पदं मु. पु० । ५ स्पति मु. पु। । देयादीनां नोपयुक्तमिति मि० पु० ।

·३३६ श्रीभाष्ये . नेतदुपपद्यते, वणादेः प्राजाधिष्ठितस्य परिणामाभावादृष्टा- न्तासिद्धेः । कथमसिद्धिः। 'अन्यत्राभावात' । यदि हि तृणोदकादिकम. नुहुदायपभुक्त महीणं वा तोराकारण पर्यणस्यत, ततः पाजाधिष्ठित मेव परिणमत दसि वकुमशत्यत, न चैतदस्ति । अतो धेन्वायुषभुक्त प्राज एव चोरीकरोति । 'पयोऽम्बुववेत्तत्रापी'त्युक्तमेशाऽत्र मञ्चितम, तत्रैव व्यभिचारप्रदर्शनाय । पुरुपाश्मदिति चेत्तथाऽपि ॥५॥ अयोच्येत-यापि चैतन्यमात्रययुः पुरुयो निष्क्रियः, प्रधानमयि दृकशक्तिविकलम, तथाऽपि पुरुषसंविधानादचेतनं प्रधान प्रवर्तते, तथा- दर्शनाए । गमनशक्तिविकलदृफक्तियुक्तपङ्गविधानात्सब्वैतन्योपकतो दृकशक्तिविकतः पत्तिक्तियुक्तोऽन्यः प्रवर्तते, अयस्कान्ताश्मनिधाना. ज्वाऽयः प्रवर्तते, एवं प्रतिपुरुषसंयोगलतो जगत्सर्गः प्रवर्तते । यथोक्तम्- "पुस्पस्य दर्शनार्थ फैनल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पड़ायन्धण्दुभयोरपि सयोगस्तत्थतः सर्ग "इति । पुरुषस्य प्रधानोपभोगार्थ कैवल्या च पुरुषसविधानात्मधानं सादी प्रवर्तत इत्यर्थः । अत्रौत्तरम् 'तथाऽपीति । एवमपि प्रधानस्य प्रवृत्त्यसम्भवत्तदबास्य एव, पदार्गमनतिधिकलस्यापि मार्गदर्श नतदुप- देशादयः कादाचित्का विशेषाः सहस्रशः सन्ति, अन्धोऽपि चेतनः सस्त. दुपदेशादायगमेन प्रवर्तते, तथा यस्कान्तमणेरप्य ऽयासमीपगमनादय- सन्ति । पुरुषस्य तु निष्क्रियस्य न तादृशा विकाराः सम्भवन्ति । सविधानमात्रस्य नित्यत्वेन नित्यसर्गप्रसङ्गो. नित्यमुक्तत्वेन धन्धाभायो उपवाभावश्चा अगित्वानुपपत्तश्च ।। ६ ।। १ गुपयुक्तमिति करिता यतुं गवस-दति मु०पु०, परिणस्यते यामरस्यन्ते- दति मि० पु ३०वर्गमायोतिलिपु० । . परिणस्पते ·द्वितीयोऽधायः। गुणानामुत्कर्षनिझनियन्धनाङ्गाष्ट्विभाषाहि नगपतिः 'प्रति. प्रतिगुणाविशेषादिति धर्भिवद्विाभ्युपगम्यते । प्रतिसगीयस्यायान्तु | साम्यावस्यानां सत्त्वरजस्तमप्तामऽन्योन्याधिश्यन्यूनत्याभायादगनिभाशा नुपयत्तेने जगत्सर्ग उपपद्यते । तयाऽपि वैषम्पाभ्युपगमे नित्यसर्गप्रसा। तरच न माजाधिर्धाप्ठतं प्रधान कारणम् । अन्यथाऽनुमिता च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ७॥ दृपितप्रझारातिरिकप मारण प्रधानानुमितो ध प्रधानस्य जम्मू- त्वतिषियोगात' त एष दोपाः प्रादुप्प्युः । अती न कर्याञ्चद- प्यनुमानेन प्रधानादिः। अभ्युपगमेऽप्ययीभावात् ॥ ८॥ अनुमानेन प्रधानसिद्धाभ्युपगमेऽपि प्रधानेन प्रयोजनाभाघाच तद । नुमातव्यम् । "पुरुषस्य दर्शनार्थ केवल्यार्य तथा प्रधानस्य"ति प्रधानस्य प्रयोजनं पुरुभागापवाभिमती, तोच न सम्भवतः। पुरुषस्य चैतन्यमात्र. यो निष्क्रियस्य निर्विकारस्य निर्मलस्य सत एय नित्यमुक्तस्वरूपस्य मतिदर्शनरूपा भोग,स्तद्वियोगरूपोऽपवर्गश्च न सम्मति । एवंरूप- स्पेत्र प्रतिनिधानात् तत्परिणामधिशेपसुखदुःखदर्शनरूपभोगसम्भाव- मायां प्रतिनिधानस्य नित्यत्वेन कदाचिदप्यपान सेत्स्यति । विप्रतिषेधाचासमक्षसम् ॥६॥ विप्रतिषिद्ध चेदं सांध्यानां दर्शनम् । तथा हि, प्रतः पार्थ स्वेन दृश्यत्वेन भोग्यत्वेन प्रकृतेर्भाक्तारमधिष्ठाता' माक्षिण च पुरु. पमभ्युपगम्य प्रकृत्यैव साधनभूतया तस्य विल्यमपि प्राप्यं वदना व तस्य नित्यनिर्षिकारचेतन्यमात्रस्वरूपतया अकर्तृत्वं कैशल्य च स्वरूपमे पाहुः । तत एव अन्धमोतसाधनानुष्ठानं मोतं च प्रकृतेरेवाहुः । एवं. भूतनित्यनिर्विकारोदाप्तीनपुरूपसंनिधानात्म स्तरितरतराध्यासेन सादिन- तिं पुरुषभागापयार्थत्वं चाहुः- *तिरिकारान्तरणति म० पु०॥ १ प्रधानाम्त्वजानक्तित्यपोगादिति लि० पु० । २ दृष्टारसित मु० पु० ऽधिसम् । , नित्यति मु.पु. नास्ति।

·३३८
श्रीभाये
"सडातपरात्यात चिगुणादिविपर्यायाधिष्ठानात् ।
पुरुषोऽस्ति भोकभाषाकैवल्या प्रवृत्तश्च ॥
"तस्माच्च विपासासिद्ध सारित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्यं माध्यस्थ्य द्रष्टत्यमकर्तृभाषवेति ।
"पुरुषविमोतनिमित्त तथा प्रतिः प्रधानस्य "-
इत्युकृत्येवमाहुः-
"तस्मान बयते ऽद्धा नमुच्यते नापि संसति कश्चित् ।
संसरति घध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रति"रिति, ।
कस्वरूपस्य
"सम्मातसंयोगादचेतन चेतनादिष लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तः भवत्युदासीन ॥
पुरुषम्य दर्शनार्य केवल्यार्थ तथा प्रधानम्य ।
पड्यन्धवत्रुभयोरपि सयोगस्तस्याः सर्ग"दति ।
सातित्वदृत्यभात्कृत्यादयो नियनिर्विकारस्याम दामीनस्य केल्यै
न सम्भवन्ति, एवरूपस्य तस्याध्यासमूलो धोऽपि न
सम्भवति, अधामभ्रमयोरपि विकारत्वात् । प्रकृतेश्चन सम्भवतः,
तयोश्चेतनधर्मत्वान् । अध्यामो हि नाम चेतनस्यान्यस्मिवन्यधर्मानुस.
न्धानम्, स च चेतनधर्म। विकाश्च । न ३ पुरुषम्य प्रतिमविधिमा.
याध्यासादयः ममन्ति, निर्विकारत्वादेव । सम्भवन्ति वित्य प्रस.
ज्येरन् । सविकिञ्चित्करस्य च 'न विनवणवाहित्य प्रतिपादितम् ।
पहातिर ससरति घनते मुच्यते चे,त्कय नित्यमुक्तस्य पुरुषम्योपकारिणी
सेत्युच्यते । वदन्ति हि-
"नानाविरुण्यापारिनुए पुनः ।
गुणवत्यगुणस्य सततम्यायमपायक पातीति ।
-
मध्य मापीति मु.पु०।
afaréfa fao
go.

·द्वितीयोऽध्याय: ३३६ तपा, मतिन पुरुषेण पधास्वभाश दृष्टा, तस्मात्पुरुषानदानीमे नियं. तंत रति चा:- "रहस्य दर्शयित्वा निवर्तने नर्तकी यया नृत्यात् । पुरुषस्य तयाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रतिः । प्रातः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति में मतिभंपति या दृष्टाऽस्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्येति । सदप्यमद्तम्, पुरुषो हि नित्यमुक्तस्यानिर्विकारत्याच तां कदायि. दपि पश्यति नाघस्यति च, स्वयं च मात्मानं न पश्र्यात, अचेतना त्वात् । पुरुषस्य स्वात्मदर्शनं स्यदर्शनमिति नाध्यस्यति च स्वयमचेतन- त्या, त्पुरुषस्य च दर्शनरूधिकारासम्भयात् । अय मविधिमात्रमेव दर्शन- मित्युच्यते, सविनित्यत्वेन नित्यदर्शनासह रत्युक्तम् । स्वरूपातिरि. तसादाचित्कविधिरपि नित्यनिर्विकारस्य नावपाते । किन्च, मात. हेतुस्तु स्वसविधानरूपमेय दर्शनं चे,इन्धदेतरपि तदेवेति मित्यबद्वन्धो নাৱৰ যােনা যখন ঘৰ, অথছন ম্যৱই- तुरिति चेत्, उभयविधस्यापि दर्शनस्य संनिधानरूपतानतिरकात सदो. भयममल एव । सविधेनित्यत्वे तस्य हेतुरन्यपणीय,स्तस्यापीत्यनवस्या । प्रयतदोषारमिहीर्षया स्वरूपमदाय एघ मचिरिति, तदा स्वरूपस्य नित्यत्वेन नित्यद्वन्धमोती। अत एधमादेविमतिषेधात सांख्यानां दर्श नमसमज्जसम् ॥ येऽपि फूटस्यनित्यनिर्विशेषस्वप्रकाशचिमा बलाधिदामाति- त्वेनापारमार्थिकमन्धमातभागिति पन्त, यामप्युक्नीत्या विद्या सा. चित्याध्याप्साटासम्भवादमामञ्जस्यमेव दयास्तु घिरोपः, सांख्या मननमर. यातिनियमादिश्वस्यासिट्टाये पुरुपबत्यमिच्छन्ति, ते तु सपि नेच्छ- न्तीति मुतरामसामञ्जस्यम् । यत्तु प्रकृतेः पारमायापारमार्यविभागेन . पति मु० पु०. सचिहान्तर्गत पाठी नि० पु० टिमः । स्वात्मा ति मु० पु०। । स्वििधमात्रमसि मु० पु०। । उक्तं नित्यापिटोत्युपकल्पित लि० ।

·880 श्रीमाये वेषम्यमुक्तम्, सनयुक्तम, अपारमार्थिकत्ये रस] पारमार्यिकत्वेऽपि निन· यिफारम्बप्रकाराकरसंचिन्मात्रस्य स्वयतिरितमाहियात्मनुपपत्तेः । अपार• मार्थित्ये तु सस्था दृश्यत्वाध्यत्याभ्युपगमात्सुतरामसितम् । पाधिकमेदवाऽपि उपाधिसम्बन्धिना ब्रह्मणोऽयमय स्वभाव इत्युपाधिप्सम्यन्धावानुपपत्तरसामजस्य पूर्वमेवोक्तम् ॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणं समाप्तम् ॥ १ ॥ संघ महळदीप महद्दीवदा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥१०॥ धिकरयाम। प्रधानकारणवादस्य युक्त्तयाभासमूलतया वितिपित्याच्या साम. जस्यमुक्तम् । संति परमाणु कारणवादस्पाण्यसामञ्जस्यै प्रतिपादाते 'महद्दीघंटा विपरिमण्डलाभ्यामिति । 'असमंजसमिति धर्तते, पादश्चार्थ । हुस्वपरिमण्डलाभ्यो हम्णुकपरमाणुभ्यां महद्दीघंवत् व्योत्पत्तियादवदन्यच्च तदभ्युपगतं ममममज्ञसम् । परमाणुभ्यो द्वाणु मादिक्रमेण जगदुत्पत्तित्रादयदन्यदप्यसमज्ञममित्यर्थः । तथा हि, सन्तुपभृतयो यथयमा स्वांगैः षभिः पावः संयुज्यमाना अद्ययविनमु- त्पादन्ति, परमाणऽपि स्वकीयैः पहाभिः पावः संयुध्यमाना एष टाणुकादीनामुत्पादका भवेयुः । अन्यथा परमाणूनां प्रदेशभेदाभाचे सति सहसपरमाणुसंयोगेऽप्येकस्मात्परमाणोरनतिरिक्तपरिमाणतथा गुत्वहु- स्वत्वमहत्यदीर्घत्वादासिद्धिः स्यात् । प्रदेशभेदाभ्युपगमे परमाणवोऽपि सांशाः स्वीयारी,स्ते च स्वकीयोशेरियनघस्या । न च वाव्यम्-अवयवाल्य स्वमहत्त्वाभ्यां हि सर्पपमहीधरयाउँपम्यम्, परमाणोरप्यनन्तावयवत्वे ऽय. यवानन्त्यसाम्यात्सर्षपमहीधरयोर्येपश्यासिधियधापकर्षकाष्ठाऽवश्यमभ्य. पगमनीयेति परमाणूना प्रदेशभेदाभावे मत्येकपरमाणुरिमाणातिरको प्रधिमा न नायति सर्यपमहीधरयोरेवासिद्धः । किं कुर्म दति चे,द्वेदिक पतः परियाताम् । ९ोपाधिकभेदाभेटघादोपोति लि. पु० ।

·द्वितीयोऽध्यायः । २४१ यत्त पालकारणवाददूपणपरिहारपरमिदं मूत्रं व्यायातम्, तद- सङ्गतं पुनरुक्तं । च बसकारणवादे परोक्तान्दोपान पूर्वस्मिन् पादे परिहत्य परपततिपा झस्मिन् पाटे क्रियते । चेतना'ह्मणो नगदुत्पत्तिसम्भ. वश्च 'न विलक्षणत्वा'दित्यवेध प्रपञ्चितः । अतो हस्वपरिमण्डलाभ्यां महद्दीर्घाणुहस्योत्पत्तिवदन्यच्च तदभ्युपगतं सर्वमसमञ्जसमित्येव सूत्रार्थः झिमत्रान्यदासमञ्जसमित्यत्राह- उभयपापिन फर्मातस्तभावः ॥ ११ ॥ परमाणु कारणबारे हि परमाणुगतकर्मजनिततत्सयोगपूर्व काणु. कादिक्रमेण नगदुत्पत्तिरियो, तत्र निधिलजगदुत्पत्तिकारणभूतपामा गतमादयं कमांदृष्टकारितमित्यभ्युपगम्यते-'अानेरुद्धज्वलनं पायोस्सियं. गगमनमणुमनताश्चानं फर्मत्यदृष्टकारितानीति । तदिदं परमाणुगतं कर्म स्वगतादृष्टारितमात्मगतादृष्टकारितं वा । उभययाऽपि न सम्भ. ति, नेत्रपुण्यपापानुष्ठाननितस्यादृष्टस्य परमाणुगतत्यासम्भयात् । सम्भवे च सर्वदोत्पादकत्यप्रसङ्गः । आत्मगतस्य पादृष्टस्य परमाणुगत कमीत्पत्तिहेतुत्व न सम्भाति । अयादृष्ट्यदात्मसंयोगादणुपु फोत्पत्ति, स्तदा तस्यादृष्टप्रयाहस्य नित्यत्वेन नित्यसर्गप्रसङ्गः । नन्वदृष्ट विपामा. पे फलायालम, कानिचिददृष्टानि तदानीमेव विपच्यन्ते, कानिचिज्ज. न्मान्तरे, कानिचित्कन्पान्तरे। अतो विपाकापेतत्वाव सर्वदोत्पादकत्व. प्रसङ्ग इति । नेतत, अनन्ते रात्मभिरमकैतपूर्वकमयुगपदनुष्ठिताउनेक विध'कमननितानामदृष्टानामस्मिन् काले एकरूपधिपाकस्यामामाणिक त्वात् । अत एघ युगपत्मतहारो द्विपगढुंगालमविपाकेनावस्यान वन सरच्छते। न चेरपरन्धाऽऽहितविशेषादृष्टसयोगादणुपु फर्म, भानुमानिक- १ परिहारीमदर्मात मु००। २ क्रियते घ सस्मादिति लि. ३ अपिनास्ति मत्र मु० पु०। ४ मतानन्तरिति लिन ५ नेविविधति पुर्याए । पु०॥

·३४२ श्रीभाष्य श्यामिद्धेः 'शास्त्रयोनिसा दिन्यत्रोपपादितत्वात् । अतो जगदुत्पत्तेरणु. गतकर्मपर्यकत्वा भावः । समवायाभ्युपगमाच साम्या'दनवस्थितः ॥१२॥ 'समवायाभ्युपगमाच्या समाजसम् । कुतः । 'साम्यादनस्थितः। समवायस्याप्यधि'नातिगुणयदुपपादकान्तरापेक्षासाम्या,दुपपादकान्तर. स्थापि तथेत्यनस्यितेरममञ्जसमेव । एतदुक्तं भवति-अयुतमिहानामा. धाराधेयभूताना मिह'प्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवाय इति समवा. योऽभ्युपगम्यते । अध्यक्षस्यत्युपलब्धीनां नात्यादीनां तथाभाषस्य निया. हकत्वेन चेत्समवायोऽभ्युपगम्यते, समवायस्यापि सत्साम्यानधाभाव हेतु. रन्येपणीयः, तम्यापि सत्यनस्थितिः । समवायस्य तदपथमित्वं स्वभाष इति परिवल्या चेत, जातिगुणादीनामेवेष स्वभाव परिकल्प. नीयः, न पुनादृष्टचरं समवायमभ्युपगम्य तस्येप स्वभाव दति कयितुं युक्तमिति । समयायस्य नित्यत्वे ऽनित्यत्वे चायं दोपा ममानः । नित्यत्वे दोषान्तरं चाह- नित्यमेव चं भावात् ॥ १३ ॥ समवायस्य सम्बन्धत्वात सम्बन्धस्य नित्यत्वे सम्बन्धिनो लगतश्च नित्यमेव भावादममन सम् । रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् ॥ १४ ॥ 'परमाणुना पार्थिवाव्यतेजमवायवीयानां चतुर्विधानां परमग. स्वस्पर्णधत्त्वाभ्युपगमादभिमनिस्पस्वमूत्मत्वनिरषयवत्वादिविपर्ययेणनि- त्यत्वस्यूलत्वसाप्रपनत्वादि प्रसन्यते, रूपादिमता घटादीनामनित्यत्य'. तथाविध कारणान्तरारब्यत्वादिदर्शनात । न हि दर्शनानुगुण्येनादृष्ट अर्थः फल्प्यमानः स्थाभिमतविशेष व्यवस्थापयितुं शश्यः । दर्शनारपेन हि परमाणूनां रूपादिमत्त्वं च त्वया कल्पते । अतोऽप्यसमजमम् । . पूर्वगति मु० पु०॥ वामान्यादिति मु.पु०॥ ३ अपय-इति for अनियमिति ध्यस्तं पु० दुपि।

·द्वितीयोऽधायः । अयेतोपपरिबिहीया परमाणूनां रूपादिमत्त्वं नाभ्युपगम्यते, तत्राह- उभयथा च दोपात् ॥ १५ ॥ न केवलं परमाणानां रूपादिमत्त्वाभ्युपगम एष दयः, रूपादिधि. रहेऽपि कारणगुणपूर्वकस्यात् कार्यगुणानां पृथिव्यादयो रूपादिशून्याः स्युः । तदोपपरिनिहीघा रूपादिमस्वाभ्युपगमे पूर्वोतदोष इत्युभयया च दोषादसमञ्जसम् । अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १६ ॥ कापिनपतम्य श्रुतिन्यायविरोधपरित्यक्तस्यापि सत्कार्यवादादिना क्वचिदंश वैदिकः परियहोऽस्ति, अभ्य तु काणादपतस्य केनाप्पंगेनापरि- यहादनुपपन्नात्याच्यात्यन्तमनव निश्रेियसार्षिभिः कार्या ॥ महद्दीर्घाधिकरणं समाप्तम् ॥ २॥ पच समुदाया धिकरणम समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १७ ॥ परमाणु कारणादिनो धेषिका निरस्ताः, मोगताश्च नगतः परमाणु कारणत्वमभ्युपगच्छन्तीत्यनन्तरं तन्मतोरि जगदुत्पत्तितावहा. रादिकं नोपपटात इत्युच्यते । ते च चतुर्विधाः, केवित्यार्थिवाव्यतेजसवायवीयपरमाणुसंघातक पान भूतभौतिकान वाहांश्चित्तवेत्तरूपांश्चाभ्यन्तरानऽर्यान् प्रत्यक्षानुमा. नसिद्वानभ्युज्यन्ति । अन्ये तु बाझार्यान सर्गन पित्र्यादीन विज्ञाना. नुमेपान घन्ति । अपर त्वयंशून्यं विज्ञानमेव परमार्थसत, बारापास्तु स्थाप्रार्थकल्या रत्याहुः । योऽप्येते स्वाभ्युपगतं यस्तु वणिक्रमावरते, उक्तभूतभातिकचित्तवत्ततिरिक्तमात्माकागादिकं स्वरूपेणेव नानुमन्यन्ते। अन्ये तु सर्धशून्यत्यमेव संगिरन्ते । सब ये घाझाास्तित्ववादिन,स्ते साविरस्यन्ते । ते चैवं मन्य. न्त-रूपरमम्पर्यगन्धस्वभावाः पार्थिवाः परमाणो, रूपासस्पर्शस्वभावा 1 ·३४४ श्रीभाणे माया, रूपरसस्पर्शस्वभावात जमा, स्पर्शस्वभावाश्व वायवीयाः धि- ध्यप्तेजोधायुरूपेण संहन्यन्ते । तेभ्यश्च ययादिभ्यः शरीन्द्रियविषयरू- पसंघाता भवन्ति । तब घ शरीराततियाहकाभिमानरूठी विज्ञान सं. तान एवात्मत्वनावतिष्ठते । तत घसा लोकिती ध्यवहार प्रवर्तत २ नाभिधीयते- 'समुदाय उभयहेतुोऽपि तदप्राप्तिः,' योऽयमण हेतु पंथियादिभूतात्मक समुदायः, यश्च पिया. दिहेतुकः शरीरन्द्रियविषयरूपः समुदाय,स्तस्मिनुभयहेतुझेऽपि समुदाये सत्याप्तिपिपरतें । जगदात्मसमुदायोत्पत्तिापपदात इत्यर्थः। परमा. | गानां पृथिव्यादिभूतानां च णित्याभ्युपगमावणविनाशिन: परमाणवी भूतानि च फदा सहतो ध्याप्रियन्ते, कदा धा सहन्यन्ते, कदा च विना. नविण्यभूताः, कदा व डानोपादानादि व्यवहारास्पदता भजन्ते, को या विज्ञानात्मा, कव विषयं स्पति, कश्च विज्ञानात्मा समथे कदा घेदयते, कंधा विदितमय कश्व कटोपादेत्ते । मष्टा हि नः स्पृष्टश्च नः, तथा बेदिता विदितश्च नः, शय चान्येन पृष्टमन्यो घेदयते. कथं चान्येन विदित मर्थमन्य उपादत्ते । सन्तानानामेकत्वापि सन्तान भ्यस्तेषां यस्तुती वस्त्वन्तात्वानभ्युपगमाव सविबन्धनं घ्यवहारादिक, मुपपदयते । अहमयं एवात्मा, सच जातेति चोपपादितं पुरस्तात । इतरेतरमत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन सधात- भावानिमित्तत्वात् ॥१८॥ - १ पोशनिति लि० पु. कममिति लि° पु० प्रचाधिशम् । ३ कदाच जानादीति लि० पु०। । स्वशरीरति सि पुरु ५दिमिति लि० पु०॥ ६ यायेदिति लि° पु०॥ त्यादिति पचायतिमानिमित्तत्यादिति लिपु० पनचादुपम्पिले योध वित्रा। मालगनुमारण। अयमेवा क्षत्रिमा प्रतिसिट. पाट" तिमप्रकाशिका - ·द्वितीयोऽध्यायः । ३४५ अविद्यादीनामितरतरहेतुत्वेनोपपत्रं महातभावादिमिति चेत् । एतदुक्तं भवति-यापि तणिकाम भावासयाऽप्यविद्ययैतत्सर्वमुपप- यते । अघिया हि नाम विपरीतधुद्धिः क्षणिमादिपु स्थिरत्वादिगोवरा । तया संस्काराप्यारागद्वैपादयो लायन्ते,ततश्चित्ताभिचलनरूपं विज्ञानम्, ततश्च नामात्याश्चित्तवेत्ताः, ततश्च पृथिव्यादिकं च रूपिद्रव्यम्, ततः पहायतनामिन्द्रियपटकम्, ततः स्पास्यः कायः, ततो धेदनादयः । ततश्च पुनरप्यविद्यादयो यथोक्ता इत्यनादिरियमवियादिकाऽन्योन्यमूला चरित्तिः । एतच्च सर्व पृथिव्यादिभूतभौतिकसहातमान्तरण नापप- | दाते, अतः सडातभावादिकमुपपचमिति । तत्रोत्तरम्-'न महातभावानिमित्तत्वादिति। नैतदुपपद्यते, पपा. मबियादीनां पुयियादिभूतातिझमहातभावं प्रत्यानिमित्तत्वात् । न खल्वास्यिरादिपु स्थिरत्वादिषुद्वात्मिका विद्या निमित्ता रागद्वैपादयो वाऽयान्तरस्य वणिस्य संहतिहेतुतां प्रतिपयन्ते । शुक्ति झारजतादि- | बुद्धिर्हि न शुक्तपादासहतिहेतुर्भवति । किञ्च, यस्य मणिक स्थिरत्य- बुद्धिः, स तदेव' नष्ट दति कस्य रागादय उत्पदान्ते । संस्काराश्रयं स्थिरमेकद्रव्यमनभ्युपगच्छता संस्कारानुत्तिरपि न शक्या कल्पयितुम् । उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ।। १६ ॥ इतरच तणिकत्वपते लगदुत्पत्तिापपटाते-उत्तरक्षणापत्तिवे. लायां पूर्वतणस्य विनष्टत्यात तस्योत्तरवणं प्रति हेतुत्वानुपपत्तेः । अभावस्य हेतुत्वे सर्वः सर्वत्र सर्वदोत्पदोत । अय पूर्णतणवर्तित्वमेय हेतु. ोमत्युच्यते, एवं तहिं कश्चिदेव घटवणस्तदुत्तरकालभाविनां सर्वेपा. १ गोचरतति निक - चित्ताभिमत्येन मिति लि० पु०। ताति मास्ति मु००। ४ घेदनाटयति मु० पु० । ५ प्रत्ययेति लि.पु. ६ वलि नास्ति लिक ७ सदेति नि पु० पसादः। ८ कित्य-इति लि० पु०। , यु०॥

·श्रीभाध्ये मेय गामहिपाश्यकुष्टापायाणादीनां प्रेतोक्पतिनां हेतुः स्यात् । अयेक जातीयस्यैव पूर्ववणर्मिना हेसुमिप्यते, तयाऽपि सर्वदेशतिनामु तर. तणभाविनां घटानामक एवं पूर्वतणवी घटी हेतुः स्याह : अकस्यैः हेतुरेक रति मनुथे, तथापि कम्यकस्य को हेतुरिति न जायते । प्रथ यस्मिन्द्रंशे यो घटत्याः स्थितस्सद्देशप्तम्बन्धिन गयोत्ताघटतणस्य मर हेतुरिति । किं देशस्य स्थिरत्यं मनुषे । किंव, चतुर्यादिसप्रयुक्तस्यास्य. | ज्ञानोत्पतिमाले नस्थितत्वाव कस्यचिदर्थस्य ज्ञानविषयत्यं सम्भवति। असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपचमन्यथा ॥२०॥ असत्यपि हेता कार्यमुत्पाते थे,त्सर्यः सर्वत्र सापटीतेत्यु- तम् । न फेयलमुत्तिविरोध एघ, प्रतिज्ञा च भवतामुपमध्यति । 'अधि. पतिसहकार्यातम्यनसमनन्तप्रत्यया'श्चत्याग विज्ञानोत्पत्ती हतव दति घः प्रतिज्ञा । 'अधिपति'सिन्द्रियम् । अथ प्रतिकानुपरोधाय घटवणे स्थित एव घटतणान्तपत्तिरिष्यते, राधा च सति यो कार्यकारणोघंटन. पयोगपदोनोपलब्धिः प्रसज्येत, न च तथापलभ्यते । चणिफत्वप्रतिज्ञा चैवं हीयेत । क्षणिक स्थितमेति चेत, इन्द्रियसम्प्रयोगज्ञानयो" गपदा प्रसन्वत। प्रतिसंख्याप्रतिसंख्या निरोधामाप्सिरविच्छेदात् ।। २१ ॥ एवं तावदसत उत्तिनिरस्ता । सतो निरन्वयविनाशोऽपि नोपपात एत्युच्यते । सणिकत्ववादिभि,मुंगराभिघातादानन्तरमाणितयो- पलब्धियायः सदृशसन्तानावसानरूपः स्थलो यः, सदृशसंताने प्रतिक्ष- राभावी चापलब्ध्यनईः सूक्ष्मश्च यो निरन्वया विनाशः, मतिसंख्यामति- संख्यानिरोधशब्दाभ्यामभिधीयते, तो न सम्भवत इत्यर्थः । कुतः । पति नास्ति मु० पु० २ इति नास्ति लि. पु० । ३ 'धा-गटान्त भूत्र मुगए०, नेवत पुतम् । इन्द्रियसंघन्धज्ञानयोरिति मु० पु०॥ ५ निन्ययो-ति व्यासः पाटी लि. पुरु। अभिधीयत इति लि० पु०॥

·द्वितीयोऽध्यायः। ३४० । 'विच्छेदा,'सतो निरन्धविच्छेदासम्भवात । असम्भवश्व, सत उत्प. तिविनाशो नामावस्यान्तरातिरेय, अमस्यायोगि तु द्रव्यमेक मेव स्थिर. मिति कारणादनन्यस्य कार्यस्योपपाददिरस्माभिस्सदनन्यस्यमारम्भण- शब्दादिभ्य इत्यत्र प्रतिपादितः । निर्माणस्य दीपस्य निरन्यविनाशद. शंनादन्यत्रापि विनाशो निरन्थयोऽनुमीयत इति चेन, घटशराबादी मृदादिद्रव्यानुसत्यपलब्ध्या सतो द्रव्यम्यावस्यान्तरापत्तिय विनाश दति निश्चिते सति प्रदीपादो मूत्मदणापत्याऽप्यनुपलम्भोपपत्तेस्तत्राप्ययस्या. न्तरात्तिकल्पनस्यैत्र युतित्वात् । उभयथा च दोपात् ॥ २२ ॥ नणिकत्वधादिभिरभ्युपेसातुच्छानुत्तिरुत्पवस्य सुच्छातापत्तिश्च न सम्भवतीत्युक्तम् । तदुभयप्रकाराभ्युपगतो दोपरच' भति-तुच्छा. दुत्पत्ती तुच्छात्मकमेव कार्य स्यात् । यदि यस्मादुत्पदाते तत्तदात्मक दृष्टम, पथा मृत्सुवर्णरुत्पत्र मणिकमुकुटादि मृत्सुवर्णादात्मकं दृष्टम् । न च नगनुच्छात्मक भदिग्भ्युपगम्यते, न च मतीयते । सतीनिरन्य. विनाशे सत्येकतणादू कृत्वस्य जगतस्तुच्छतात्तिरेव स्यात् । पश्चात्तु तुच्छा ज्जगदुत्पत्तावनन्तरोत तुच्छात्मकत्या मेव स्यात् । अत उभयथा ऽपि दोषाच भवदुक्तप्रकाराघुपत्तिनिरोधी । आकाशे चाविशेषात् ॥ २३ ॥ घाझाभ्यन्तरवस्तुनः स्थिरत्वप्रतिपादनाय प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यार. निरोधयोस्तुष्टरूपता निराकृता, तत्पमरुन साभ्यां सह तुच्छत्वेन समिति नास्ति लि पु॥ सदनन्यस्यमित्यति लिए पुरु। गतो-दति मु.पु०॥ देशति लि० पु० प्रमादः। ५ सुच्छादुत्पत्तापिति नास्ति लि० याट्रीति नास्ति लिपु.। दृष्टमित्यधिकमत्र मु००। सतत इति लि० पु०॥ ६ परवातछादिति वि० पुरु। नास्ति। ११ प्रकारात्यत्तीति लिक १२ प्रतिसंख्येति सरुदेव fन पु० । - १० त्यति Hिe ·३४८ श्रीभाच्य - मोगतैः परिगणित'स्याकाशस्थापि तुच्छता प्रतितिप्यते । आकाशे छ निरूपाख्यता न यता, भावरूपत्वेनाभ्यपगतथिज्यादिवदाकाशस्याप्य बाधित प्रतीतिसिद्धत्त्वाविशेषात् । प्रतीयते शाकाशोऽत्र श्येनः पतत्यत्र एध्र दति श्यनादिपतनदेशत्वेन । न त पथिव्याटाऽभावमानमाकाथ इति वक्तुं शक्यम, विकल्पासहत्त्वात् । पथिव्यादेः प्रागभावः प्रध्वंसा. भाव इतरेतराभावोऽत्यन्ताभावो वा काशः, सर्वथाऽप्याकाशमतीत्य. नुपपत्तिः स्यात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयाराकाशत्वे पृथिव्याटिपु धर्तमा- नेष्वा काशमतीत्ययोगाविराकाशं जगत्स्यात् । इतरेतरामावस्याका. शत्वेऽपी,तरेतराभाषस्य तत्तद्वस्तुगतत्वेन नेपामन्तराले अाकाशमतीतिर्न स्यात् । अत्यन्ताभावस्तु पृथिव्यादीनां न सम्भवति, अभावस्य विदामा. नपदार्थावस्याविशेषत्वापपादनाच्या प्रामाशस्याऽभावरूपत्वपिन निह. पाख्यत्वम् । अण्डान्तर्वतिन आकाशस्य धिरकरणोपदेशप्रदर्शितपदी. फरणेन रूपवत्त्याच्यातुपत्वेऽप्यधिरोधः । अनुस्मृतेश्च ॥ २४॥ पूर्वप्रस्तुतं घस्तुनः स्थिरत्यमेवोपपादयते । अनुस्मरणं पूर्वानुभू. तयस्तुविषयं ज्ञानम्, प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः । तदेवेदमिति सर्व वस्तुजात. मतीतमालानुभूत प्रत्यभिजायो । न च भवदिवालादिस्यिय सादृश्य- निबन्धनोऽयमेशत्वव्यामोह दति वक्तुं शक्यम्, ज्यामुहतो ज्ञातुरेकस्या ऽनभ्युपगमात् । न सन्यानुभतेनैमत्वं सादृश्यं धा स्वानुभूतस्यान्योऽनुमं. धत्ते । अतो भिवकालयस्त्वाश्रयसादृश्यानुभयनियन्धनमेकत्वम्यामाई पद्विजारफत्यमवश्याश्रयणीयम् । न च जयेष्वपि घटादिपु प्यालादि- विय भेदसाधनममायमुपलभामहे, येन सादृश्यनिराधनां प्रत्यभिजां फल्पयर । यपि चेदमुच्यते-प्रत्यवानुमानाभ्यां घटादेः पणिकत्यं सि. 1एपरिगसस्यति लि. समाधिमाति मु. पु. शामापति मु. पु०। पारवाति सिं० पुo! पुग ·द्वितीयोऽध्यायः । यति । प्रत्यतं सापद्वर्तमानार्येविषयमऽवर्तमाना दुस्तुनो व्यायत्तं स्य. विषयमयगमर्यात, नीलामय पीताह एवं च'भूतभविष्यस्यां धर्तमानस्य यस्त्वन्तरत्यमयगतं भवति । अनुमानमपि-प्रक्रियाकारित्यात्मत्याच घटादि मणिकम, यदक्षणिक शविषाणादि तदनक्रियाकार्य सञ्च। तया, अन्त्यघटनणमत्त्वात्पर्यघटतणसत्वानि बिनायोनि घटवणसत्ता- चार अन्त्यघटतणसत्त्वर्यादात । तच्च कार्यकारणभावानुपपत्त्यादिभिः पूर्वमेव निरस्तम् । सिं च, प्रत्यताम्या वर्तमानस्याऽवर्तमानावापत्ति पत्तेमानस्य वस्त्यन्तरत्वमघगमति, अपितु वर्तमानकालयोगितामात्रमा घच सावता घस्त्यन्तर सिधति, तस्यैव कालान्तरयोगसंभयात् । यसु सत्त्वादर्थक्रियाकारित्वाचेति वणिकत्ये हेतुद्वयमुक्तम्, तद- भिमतविपरीतसाधनत्याविरुद्धम् । सत्त्वादर्यक्रियाकारित्वाद्वा घटादि स्याचु, यदस्यानु सदासदानक्रियाकारि च, यथा शविषाणमित्यपि दि वक्तुं शक्यम् । चि, प्रक्रियाकात्त्विमणिकत्यमेव साधयेह । तणसिनो हि घ्यापारासंभवादप्रक्रियाकारित्व न सभवतीत्युक्तम् । तथाऽन्त्यघटतणस्य हेतुनो नाशदर्शनादितऽपि घटतणा हेत्यपेय. नायाः स्युरित्या मुद्गदिहेतूपनिपातात्स्यानुत्वमेव । न च वाध्यम-न मुरादयो धिनाशहेतयः, अपि तु कपालादिविसदृश सन्तानोत्पचितव दति । कपालत्वावस्यापत्तिय घटादीनां धिमाश इत्युपादितत्वाह । फपालोत्पत्तियतिरिक्तत्वाभ्युपगमेऽपि विनाशस्य, विनाशहेतुत्वमेव मुद्ग- रादेरानन्तया दुगुक्तम् । अतः प्रत्यभिजया स्थिरत्वमवगम्यमानं न" के ..विषयवतमानादिति लि० पु०। २ यथा धणिमिति नियु०। क्रियाकारिस्वाति लिए। विनाशानीति लिपु० । ५ सत्याटिति पु० दृषि। मानमिति लि. पु०। मु० पु० अत्र वणिकत्वमेव साध दियधिकम, तनु प्रामादिकम् । ८ पिनासमति लि. मुद्रानन्तर्यात लि० पु० । १० जापा पति मु० पु० । १५ मेति नि पु० धुटितम् । पु०॥

·হ श्रीभाध्ये नापि प्रकारणाहीतुं शक्यम् । पूर्वापरकालसम्बन्ध्यप्रविषयायाः प्रत्य भिनाया अन्यविषयत्यं बुधवीलादिनानानामपि नीलादेरान्ताविषयत्वं अपात् । किञ्च, प्रमाप्रमेययोः चणिकत्वं वदहियाप्यवधारण तत्स्मर. णपूर्वकानुमानाभ्युपगमोऽपि दुःशकः । सथा,दणिमित्यादिप्रतिनायूर्व- कहेतूपन्यासादिकर्माप नोपपद्यते भवताम् । प्रतिजोपक्रमवण पक्ष मा. विनष्ठत्वात् । न ह्यन्येनोपक्रान्तमऽजान द्विरन्यैः समायितुं शक्यम् । नासतो ऽहपृत्वात् ॥ २५ ॥ एवं सायद्वैभाषिकसौन्तिमयोगह्माास्सित्यवादिनोः माधार. णानि दूपणान्यतानि । तर यदुक्तम-संमयुक्तस्यायस्य ज्ञानोत्पत्तिकाले उनस्थितत्वाब कचिदयस्य ज्ञानविषयत्वं सम्भवतीति, तर सात्रा. न्तिकः प्रत्यवतिष्ठते-न ज्ञानझाले नवस्थान मर्थस्य ज्ञानाविषयत्वे हेतुः, ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वमेव हि ज्ञानविषयत्वम् । न चेतायता चतुरादेजान. विषयत्वप्रसङ्गः, स्याकारसमर्पणन ज्ञानहेतारेव ज्ञानविषयत्याभ्युपगमात । ज्ञाने स्वाझार समर्प विनष्टास्य जानगतेन नीलायाकारणानुमीयते । मन पूर्वपूर्घजानेमा सरोजाना कारसिद्धिः, नीलनानसन्तती पोतजा. नानुत्तिप्रसङ्गात् । अतोऽर्थशतमेव ज्ञानचिमिति । अत्राच्यते- 'नासतोऽदृष्टत्वादिति, योऽयं जाने नीलादिराकार उपलभ्यते, म विनष्टस्यासतोऽर्थ स्याकारी भवितुं नाईति । फुतः। 'अदृष्टत्वात', न खलु धर्मिणि विनष्टे सहमम्यायान्तरे सक्रमणं दृष्टम् । प्रतिविम्बादिकवि स्थिरस्येव भवति, १ पूर्वापरकाससम्यध्या पूर्वापरकालसम्बन्ध्यवाविण्या-दति लि० पु० पाठ। अध्याफ्यवधारणमिति लिए पु॥ यस्थानमिति मु.पु. ४ पूर्वपूर्वाजनिति मु० पु। ५ ज्ञानेनोत्तरजाति पु० दपि । EOसन्तता अपि तज्वानति नि० पु०।

·द्वितीयोऽध्यायः । ३५१ तत्रापि न धर्ममारस्य । अतोऽर्थवियतं जानषियमर्थस्य जानका लेऽवस्थानादेव संभवति । पुनरपि साधारणं टूपणमाह- उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २६ ॥ 'एवं खणिकत्वासदुत्पत्त्य हेतुधिनाया'टाभ्युपगमे 'उदासीनामा'. मनुज्ञानामपि सर्वार्थसिद्धिस्स्यात् । दुष्टप्राप्तिनिष्टनित्तिा प्रयघा- दिभिः माध्यते । तयाध्वंसे हि सर्वपां भावानां, पूर्वपूर्ववस्तु तद्गता था, विशेष: संस्कारादिको विटादि वत्तिात्र न कश्चिदनुवर्तत दति प्रयना- दिभिः साध्य न किञ्चिदस्ति । एवं सत्य हेतुमाध्यत्वात्सर्वसिद्धीनामु- दासीनानामिप्यहिकामुष्मिकफलं मोक्षश्च मिट्टीत् ॥ समुदायाधिकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ प्रयापनधिकरणम् ४ । नाभाव उपलब्धेः॥ २७ ॥ विज्ञानमात्रास्तित्वादिना योगाचाराः प्रत्यतिष्ठन्ते-यदुक्तमर्थ- चियतं जानवैचिमिति, तनापपटाते, अर्थवज जानानामेव साकारा. णां स्वयमेव विचित्रत्वात् । तन्न स्वरूपवैचित्र्यं धामनाधशादेवापपाते । घासनाच विलक्षणप्रत्ययाह एव । यद् घटाकारं ज्ञानं कपालाकारजान- स्योत्पादकम, तस्य च तथाविधस्योत्पादकं तत्पूर्वघटज्ञानम्, तस्य च तथा. विधस्योत्पादकं ततः पूर्व घटज्ञानमित्येषरूप: प्रवाह एव वासनेत्युच्यते। कथं बहिष्ठसर्पपमहीधरादिराकार प्रान्तरस्य ज्ञानस्यैवेत्युच्यते । इत्यम्, १ अस्याजानकार-दति लि0 पु० । विजानाति मु. पु० प्रमादः । अनुयुक्तानामिति लि० पु०॥ ४ निष्टाप्तिरेय निनिति लिए। * कोविद्यारिति प्रकारच्छेदो मु० पु०, न तु युक्त, मातविया विटा. टिरिति हि गुसपकाशिका। ५ ति नास्ति लि० पु०। ६ उठासीनानामिति नास्ति लि0 पु० । • फर्णताफारचानस्यात्यादकम तत्पूर्यघटज्ञानं सस्य च माविधस्योत्पादकं ततः पूर्वति मु० पु०, कपासाकारतानस्यात्याटक तस्य सविधस्योत्पाठक तत्पूर्वघटनानस्य साविधम्योरपाटस तत पूर्माित लि. पु० । कर्य बहिष्टसिपमहीधरादिकारअन्तरस्य ज्ञानस्यत्युच्यत इति निपु०॥

·श्रीभाष्ये । । अर्थस्यापि व्यवहारयोग्यत्वं ज्ञानप्रकाशायत्तम्, अन्यथा स्वपाटायो रन• तिशयमसङ्गात् । प्रकाशमानस्य च ज्ञानस्य साझाात्वमवश्याश्रयणीयम, निराकारस्य प्रकाशायोगात । एकश्वाथमाकार उपलभ्यमानो ज्ञानस्यैत्र । तस्य च पहिर्वदवभासोऽपि भ्रमझतः। ज्ञानार्थयाः सहोपलम्भनियमान्च ज्ञानाव्यतिरिक्तोऽर्थः । किञ्च, बाझमयमभ्युपद्विरपि घटपटादिविज्ञा. नेषु ज्ञानस्य तत्तदासाधारवं तदर्थसारूप्यमन्तरेण नोययात इत्यवरयं जानेऽर्थसरूप रूपमास्येयम्, तावतैव सर्वव्यवहारोपपत्तेस्तद्वातिरिक्तार्य- कल्पना निष्प्रमाणिका' । अतो विज्ञानमात्रमेव तत्त्वम्, न नबाहाऽस्तीः त्येवं प्राप्ते प्रयत्महे- 'नाभाव उपलब्ध रिति, ज्ञानतिरिक्तस्यार्यस्या भायो वक्तुं न शक्यते । फुतः। 'उपलब्धेः,' जातुरात्मनोऽर्थविशेपव्यवहारयोग्यताऽऽपादन रूपेणा जानस्यापलब्धः । एवमेव हि सर्व लोकशा प्रतिन्ति घटम नानामीति । एवंरूपेण सक मैकेण सकतकण जाधात्वर्थन सर्वलोकसाविसमपरोतमावभासमानेनैव ज्ञानमात्रमेव परमार्य इति साधयन्तः सर्वतोमोपहातापकरणं भवन्तीति घेदबादच्नुपछत्रयोदुनिराकरणे निपुणासरं प्रपञ्चितम् । यतु 'सहोप- लम्भनियमादभेदो मोलडियो रिति, तत्स्वधचनविरुद्धम, साहित्यस्यार्थ- भेदहेतुमत्यात् । तदर्थव्यवहारयोग्यतेमस्वरूपस्य ज्ञानस्य तेन सहोपलम्भ. नियमस्तस्मादलक्षण्यसाधनमिति च हास्यम्।निरन्ययविनाशिनां जाना नामनुवर्तमानस्थिराकारविरहाद्वासना च दुरुपपाटा । दिनप्टेन पूर्व- जाननानुत्पत्रमुत्तरजानं कथं वास्येत । अतो जानवैचित्र्यमप्यर्यवैचित्र्यात- मेव । तत्तदर्थव्यवहारयोग्यतापादन रूपतया साहात्मतीयमानस्य ना. नस्य तत्तदर्थसम्वन्यायत्त तत्तदसाधारण्यम् । सम्बन्धश्च संयोगलवणः । ९ स्थपरपोर्खयोरिति लि० पु० । २ ससदारूप्यमन्तरेखमपटात ति मु.पुः। निमामाणिमति नि००। ४ यति माम्ति नि. पुः। ५ प्रवादी नेति लिपु.। यिनाथानामिति लि. पुः। गादा त मु.पु।

·५ द्वितीयोऽध्यायः। जानमपि हि द्वध्यमेष, प्रभाद्रश्यस्य प्रदीपगुणभूतस्येवा ज्ञानस्याप्यात्मगुरु भूतस्य द्रव्यत्यमविरुद्धमित्युक्तम् । अतो न बाह्या भावः । यत्पः स्वमनानदृष्टान्तेन जागरितनानानामपि निरालम्बनत्व मुक्तम, सजाह- वैधयांच न स्वमादियत् ॥ २८ ॥ म्यनजामवैधांजागरितनानानामर्थशन्याय न युज्यते वक्तुम् । स्वप्र. जानानि हि निद्रादिदोपटुष्टकरणजन्यानि बाधितानि च, नागरिजा- नानि तु तद्विपरीतानीति तैयां न सत्साम्यम् । सर्वेषां च नानानामर्ध- शून्यत्वे भवद्भिः साधोऽपया न सियति, निरालम्बनानुमानजान'. स्याप्यर्यशून्यत्वात् । तस्यार्थयत्त्वे ज्ञानावस्यानकान्त्यात्मतरामर्थशून्य. स्वासिद्धिः। न भावोऽनुपलब्धेः ॥ २९ ।। न केवलस्यार्यशून्यस्य ज्ञानस्य भायः मभवति । कुतः । इचिव प्यनुपलो । न झकार्ड कस्पाकर्मकस्य था ज्ञानस्य वाचिदुपलब्धिः । स्वमनानादिपि नार्यशून्यत्यमिति स्यातिनिरूपणे प्रतिपादितम् ॥ उपलब्यधिकरण समाप्तम् ॥ ४॥ प्रय सर्वधानुपपत्त्यधिकरणम् १। सर्वथाअनुपपत्तेश्च ॥३०॥ अत्र सर्वशून्यत्ववादी माध्यमिमः प्रत्यतिष्ठते । शून्यबाद एध हि मुगतमतकाष्ठा, शिष्यबुद्धियोग्यताऽनुगुण्येनार्याभ्युपगमादिना ताण- कत्वादय उमा विज्ञान घासायाश्च सर्वे न सन्ति, शून्यमेव तत्त्वम्, प्रभावापत्तिाव च मात इत्येध युद्धस्याभिप्राय: । तदेवहि युक्तम्, गन्यस्या. हेतु साध्यतया स्वतःसिद्धः। मत एव हि हेतुरन्वेषणीय: । तच्च पदावा- ९ यति लि. पु । नाति नास्ति लि.पु.। सचिहान्तर्गत पाटो नि पुत्रुटिस। विज्ञानयाधार्याश्च ति निपु।

·३५४ श्रीभाष्य दभाधान्य नोपपद्यते । भावात्तापन कस्यचिदुत्पत्तिर्दृष्टा । न हि घटा. दिरनुपमृदिते पिण्डादिक जायते । नाप्यभाषाढत्पत्तिः सम्भवति, नष्ट पिण्डादिके प्रभाधादुत्पद्यमानं घटादिकमभावात्मकमेष स्यात् । सथा, स्वतः परतश्चोत्पत्तिर्न सम्भवति, स्वतस्वोत्पत्ता वात्माश्रयदोषप्रसङ्गात प्रयोजनाभावाच्च । परतः परोत्पत्ती पात्वाविशेषात् सर्वेषां सर्वभ्य उत्पत्तिप्रसङ्गः । जन्माभावादेव विनाशस्याप्यभाषः । अतः शून्यमेध तत्त्वम् । अतो नमविनाशसदसदादयो धान्तिमाचम् । न च निधिष्ठा- नक्षमासम्भवादमाधिष्ठान किञ्चित्पारमार्थिक तत्त्वमायितव्यम्, दोष- दोषाश्चयत्वज्ञातृत्वादापारमार्थ्यऽपि धोत्पतिवदधिष्ठानापारमाध्येऽपि भ्रमायपत्तेः । अतः शून्यमेव तत्त्वमिति प्राप्ते उच्यते- 'सर्वथाऽनुपपत्तश्च । 'सर्वयाऽनुपपत्तेः' सर्वशून्यत्वं च भवभिप्रेतं न सम्भवति । कि भवान्स सदिति वा प्रतिजानीते। अदिति घा? अन्यथा या? सर्वया तवाभिप्रेतं तुच्छत्वं न सम्भवति। लोके भावाभावशब्दयोस्सत्यती. त्याश्च विद्यमानस्यैव वस्तुनोऽवस्याविशेषगोधरत्यस्य प्रतिपादितत्वात् । अतस्सर्व शयमिति पतिजातवता सर्व सदिति प्रतिज्ञातयतेध सर्वस्य विद्यमानस्यावस्थाविशेषयोग्यते' प्रतिज्ञाता भवतीति भवदभिमता तुच्छता न कुरिचदपि मिति । किन्च, कुतश्वित्ममाया कून्यत्यमु. पलभ्य शून्यत्व सिधायपता तस्य प्रमाणस्य सत्यत्वमभ्युपेत्यम्, तम्या- सत्यत्वे सर्व सत्यं स्यादिति सर्वथा सर्वशून्यत्वं चानुपपत्रम" मर्वयाउनुपपत्त्यधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ नारपटात एनिमु.पु.. - म्यताचीपत्ताविति लिपु.। • निधिष्टानमारमग्राममामभयानमाधिळानं किंचितारमाय. पोलिनि.पु.1 ४ जानतम्यापमाष्टः पाठः। ५ प्रतिज्ञानते वासर्यस्य विमानस्यासिविशेषणपतिति लि.पु.। विशेष्यपोग्पतति मु.पु.. ६ फिकुर्तापघटामायादिति सि. पु.। ० चानुपपरिसर मि. ।

·। . द्वितीयोऽध्यायः। अकस्निभयाधिकरणम् । नैकस्मिन्नऽसम्भवात् ॥ ३१ ॥ निरस्तास्सोगताः । जेना अपि परमाणुकारणत्वादिकं लगती घदन्तीत्यनन्तरं देनपतः प्रतिक्षिप्यते । ते किल मन्यन्ते-जीयालीवा. स्म नगदेततिरीवरम, तव पद्व्यात्मकम् । तानि च द्रध्याणि जीव. धर्माधर्मपुदगलकालाकाणाप्यानि । तत्र 'नीया' धडा योगसिद्धा मुक्ता- श्वेति चियिधाः । 'धर्म' नाम गतिमतां गतिहेतुभूतो द्रष्यविशेषो जग- व्यापी । 'अधर्म'श्च स्थितिहेतुभूती घ्यापी। 'पुदगला' नाम धर्यगन्धरस- स्पर्णपट्टय्यम् । तच्च द्विविधं परमाणुरूपं, सत्संघातरूपं च पधनन्यल. नसलिलधरयीतनुभषनादिकम् । कालस्त्यभूदस्ति पिप्यतीतिथ्यपहा- रहेतुरणुरूपो द्रव्यविपः । 'आकाशोऽप्येकोऽनन्तप्रदेशश्च । तेषु चाणु- ध्यतिरिक्तानि द्रव्याणि पञ्चास्तिकाया इति संयमन्ते, नीवास्तिकाये. धर्मास्तिकायो ऽधर्मास्सिझाय: युद्गलास्तिकाय माझाशास्तिमाय इति । अनेकदेशति नि द्रव्योऽस्तिकायशम्नः प्रयुज्यते । जीवानां मोनोपयो- যিলহসাব संग्रहं कुर्वन्ति-"जीवाजावासमधन्धनिर्जरसंघरमाता' इति । मातसंग्रहेण मातापायरच राहीलः । स च सम्माजानदर्शनधा- रित्ररूपः । तत्र 'नीच'स्तु ज्ञानदर्शनसुधीर्यगुणः । 'अजीय'श्च जोध- भोग्यवस्तुजातम् । 'भाषयस्तदुपभोगोपकरणभूतमिन्द्रियादिकम् । 'अन्य'. रवाप्टविधः, धातिकर्मचतुष्टयम धातिकर्मचतुष्टयं चेति । तगादा नीव. गुणानां स्वाभाविकानां जानदर्शनवीर्यमुखानां प्रतिघातकरम, अपरं शरीरसंस्थानतदभिमान सतस्यितितत्प्रयुक्तमुखदुःखोपेताहेतुभतम्। निर्जर- मेवामाधनमईदुपदेशा धगतं तपः । 'संयरो' नामेन्द्रियनिरोधः समाधि रूपः । 'मास'स्तु निश्तरागादिशेशस्य स्वाभाविकात्मस्वरूपाधिभावः । प्रयियादिहेतुभूतारचाणया पिकादीनामिय न चतुर्विधाः, अपि त्वे- १० भवति लि.पु.। धमास्तिकायत मास्ति लि. पु.1 । प्रपश्यन सि नास्ति लि० पु०। ५ सयागोपकरणभूतान्द्रिमिति क्वचित । मानमिति लि. पुः । सेवरी द्वान्ट्रिनिराधिसमाधिपति मु० पु०॥ छधिकं मु.पु.

·३५६ श्रीभाध्ये - स्वभाधाः । यियादिभेदस्तु परिणामतः । सर्व व घस्तुज्ञातं सत्त्वा- सनित्यत्वानित्यत्वाभिवत्वाभिवत्वादिभिरनेकान्तिमिच्छन्ति, स्या. दस्ति, स्यावास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादस्ति वक्तव्यम्, स्यादस्ति चानक्तव्यं च, स्यावास्ति चावक्तव्यं च, स्यादस्ति च नास्ति चाबक्तव्यं चेति सर्वत्र सप्तभट्टीनयावतारात। सर्व घम्तुनातं द्रव्यपर्यायात्ममिति सय्यत्मना सत्वैकवनित्यत्वायुपपादन्ति, पर्यायात्मना व तद्विपरीतम् । पर्यायाश्च व्यस्यायस्याधिशेपाः, तेषां च भावाभावरूपत्यात सत्त्वास. स्वादिकं सर्वमुपपत्रमिति । प्रचाभिधीयते- 'स्मिवासम्भवादिति', नेतदुपपद्यते । फुतः। एकस्मिवप्तम्भवात्,एकस्मिन वस्तुन्यऽस्तित्य. नास्तित्वार्विरुद्धम्य छायातपवयुगपदसम्भवात् । एतदुक्त भवति-व्यस्य तदुिशेषाभूतपर्यायशदाभिधेयायस्याविषस्य च एयपदार्यत्यानक स्मिन विरुद्धधर्मसमायेशः सम्भयतीति । तथा हि, एनास्तित्वादिनाऽव. स्याविशेषण शिशिष्टस्य तदानीमेशन विपरीतनास्तिस्यादिविशिष्टत्यं सम्भवति । उत्पतिधिनाशाख्यपरिणामविशेषास्पदत्वं च द्रव्यस्यानित्यस्य तद्विपरीसं घ नित्यत्वं तस्मिन्कथं समति । विरोधिधमाश्रयाय' घ भिवत्य, तद्विपरीतं चाभिवत्य, फयंघा तस्मिन्समवैति यथाऽश्य महि. पत्ययोगपदे मस्मिवसम्भवः । अयमर्य: पूर्वमेव भेदाभेदयादिनिरमनममये 'सच समन्वया'दिल्यन प्रपञ्चतः । कालस्य पदार्यविरोपणमये मतोते म्तस्य एयगऽस्तित्यनास्सित्यादयो न घाय्या, न च परिधर्मध्या। फालो ऽस्ति नाम्नीति ध्यपहारो ध्यपहनूंणां वात्यायसिम्यनासित्य यशदार सुल्पः । प्रात्यादयोहि द्रविशेषणसपेय प्रतीयत रति पूर्यमेशशतम् । पुनरकमेव प्रल मर्यात्ममिति गोरियमच्यो । मधेतनायतनगरोत्या. नियति माति सि.पु.। ৪ earথমিঃ । म्याटम्याधिया:Bावादिमिति मि.पु.। दिति मु.पु.। ५तिनाति मिपु.॥

·319 द्वितीयोऽधायः। सयंजस्य मर्यशकः मत्यमइत्यस्य पुरुषोत्तमस्येत्युतम् । शरीरशरीरिणा. स्ततमाणां चात्यन्तयैलतण्यमयुतम् । किञ्च, जीवादीनां यगणां द्रव्या. णामेकद्रम्मपापत्याभायात्तेषु द्रव्ये कायेन पायात्मना चकत्यानेकत्याद- यो दुरुपपादाः । अयोध्येत, पडेतानि द्रव्याणि स्वसीयः पर्यायः स्वेनस्येना चात्मना तथा भवन्तीति । एवमपि सर्वमनेकान्तिकमियभ्युपगमविरो धः, अन्योन्यतादात्म्याभावात् । अतो न युक्तमिदं जैनमतम् । ईश्वरा. नधिष्ठितपरमाणु कारणवादे पूलदीपास्तयेयायतिष्ठन्तै । एवं चात्माऽकात्यम् ॥ ३२ ॥ एवं भवद भ्युपगमे मत्या ऽऽत्मनश्चाकासम् प्रसन्येत । नीयो ऽसवातप्रदेश देहपरिमाण दति हि भवता स्थितिः, तत्र हस्त्यदिश- रो ऽस्थितम्यात्मनस्ततो न्यूनपरिमाणे पिपीलिझाशरीरे प्रविशतो ऽल्पदेशश्यापित्वेना उभामं प्रसज्येत, अपरिपूर्णता प्रतज्यतेत्यर्थः । अय मोर्चायकासधर्मतयाऽऽत्मनः पर्यायशब्दाभिधेयावस्यान्त- रापत्त्या विरोधः परिट्रियत इत्युच्यते, तत्रा- न च पर्यायायविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३३ ॥ न च सावधिमाप्तरूपावस्यान्तरापत्त्याऽपि विधिः परिहतुं शक्यते, विकारतत्मयुक्तानि-यत्वादिदोषमसकैर्घटादितुल्यत्वासनात् । अन्त्यायस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३४॥ जीवस्य यदन्त्य परिमाणं मोतावस्यागतम्, तस्य पश्चादेहान्त. ररियहाभाधादवस्थितत्वादात्मनश्च मोतावस्यस्य तत्परिमायास्य चोभयोवियत्यात्तदेवात्मनः स्वाभाविक परिमाणमिति पूर्वमपि तस्मा. विशेषः स्यात् । अतो देहपरिमाणत्वमात्मनो न स्यादित्यसङ्गतमेवेद- माह तमतम् ॥ एकस्मितसम्भवाधिकरणं समाप्तम् ॥६॥ . स्वनति सरुदेय लि.पु । २ एय चास्म कात्यमिति नि पु मूत्रपाट प्रामादिकः । ४ नित्यत्याविशेष-दति लि. पु । ५ मायादस्यितस्याभायादिति मु.पु., भावादस्थितत्यादिति लि००। विशेश्यादिति लि. पु.। - एपमायादित लि.

·३५८ श्रीभाष्य अथ पशुपत्यधिकरणम् । पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३५॥ कपिलकणादमुगलाईसमतानामामामञ्जस्याद्वेदबाहत्वाच्च निः- श्रेयसार्थिभिरनादरणीयस्त्वमुक्तम् । रदानी पशुपतिमतस्य घेदविरोधाद- सामञ्जस्यान्नानादरणीयताच्यते । तन्मतानुसारिणश्चतुर्विधा:-कापालाः, कालामुखाः, पाशुपताः, शेधाश्चेति । सर्व चैसे घेदविरुद्धां तत्वप्रक्रियामहिकामुष्मिकश्श्रेयस् सा. धनकल्पनाश्च कल्पयन्ति । निमित्तापादानयोर्भदं निमित्तकारणं च पशुपतिमाचतते, तथा निःश्रेयससाधनमपि मुद्रिकापट्कधारणादिकम् । यथाऽऽ: कापाला:- "मुद्रिकापटकसत्त्वत: परमुद्राविशारदः । भगासनस्यमात्मानं ध्यात्वा निर्वाण पृच्छति । कपिठका रुवा चैव कुण्डलं च शिखामणिः । भस्म यज्ञोपवीतं च मुद्रागदं प्रचक्षते ॥ माभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय दह नायते” :- इत्यादिकम् । तथा कालामुखा अपि कपालपात्रभाजन शवभस्मसानत- माशनलगुडधारणसुराकुम्भस्थापनतदाधारदेषपनादिकमैहिकामिकस- फलफल'साधनभिदधतीति'। "रुद्रातकणं हस्ते झटा ऐका च मस्तके । फपानं भस्मता दानम्-" रत्यादि च प्रसिद्ध शेवागमेषु । तपा के चस्क्रियाधियण विजातीया. नामपि वालण्यप्राप्ति मुत्तमाश्रममाप्तिं धाः- "दोलाप्रवेशमात्रेण पालो भयति उणात् । कापालं प्रतमास्याय यतिति मानव" रति। सदमुच्यते- नियसेलि मु० पु०॥ भाजन ति सि० पुरु। ..वर्धात-एप्ति मु०पू०। पतिमासि सि पु.। ५ ममाप्तिमिति मि.ए ।

·दुता-15 1. - परं ब्रस 'पत्युरसामजस्यादिति। 'नकस्मिवातम्भवादित्यता नेत्यनुवर्तते। पत्यु: पशुपतेर्मतं नादरणा- यम् । कुनः । 'असामञ्जस्यात्' । असामञ्जस्य चान्योन्यव्याघाताद्वेषि. रोधाच । मुद्रिकापटूधारणभगासनस्यात्मध्यानसुराकुम्भस्यापनसत्म्यदेव. सार्चनगूठाधाररमसानभस्मशानप्रणवपूर्वाभिध्यानान्यान्यान्यविरहानि । घेदविरुद्धं चेदं तत्त्व परिकल्पनमु गसनमावारश्च । वेदाः खनु नारायणमेव नवमित्तमुपादान च धन्ति- "नारायण परं ब्रल्ल तत्त्वं नारायणः परः । नारायण पो ज्योतिरात्मा नारायणः परः" । "तदेतत स्यां प्रजायेति" "सोऽमामयत बहु स्यां प्रजायेसि" 'तदात्मान स्वयमकुरुते"त्यादयः । परब्रह्मभूतपरमपुरुषवेदनमेश च मोक्षसाधनमुपासनं वदन्ति- "वेदाहमेतं पुरुपं महान्त. माऽऽदित्यवर्ण तमप्तस्तु पारे "तमेव विद्वान मृत इह भति नान्यः पन्या अयनाय विदाले"- इत्यादिनकतां गताः सर्वे वेदान्ताः । तदितिकर्तव्यताभूतं कर्म च घेत. विहितवणाश्रमसम्बन्धि यज्ञादिकमेव पर्दान्त-"तमेत वेदानुवचनेन ब्रा. सणा धिधिदिन्ति यजेन दानेन तपसानाशकेन".... एतमेव प्रना. मिनो लोमिच्छन्तः' मनन्ती"त्यादयः । केवलपरतत्त्वमतिपादनयर- नारायणानुशासिद्धतत्वपराः फेचिदुपासनादिविधिपरेषु धारयेषु श्रुताः प्रजापतिशिवन्द्राकारामाणादिशब्दा इति शास्त्रदृष्या तूपदेशो घामदे- पवित्यत्र प्रतिपादितम् । तथा, "एको हघे नारायण आसीत्र प्रला १ मध्यानास्पान्योन्येति लि० पु०॥ २दिति निपु०। समेतमिति मु.पु०। ४ लोकमिछमता प्रमालिन पति पु. पाठ.. - ·३६० श्रीभाव्य नेगान"दत्याय "स एमाफी न रमेते"ति प्टिमायोदितं सष्टार नारायणमेघ समानप्रकरणस्या: "सदेय सौम्येदमय पासी"दित्यादिषु साधारया: सद्लादिशब्दाः प्रतिपादयन्तीति"जन्मायम्य यत' इत्यत्र प्रतिपादितम् । अतो वेदयितुतत्योपासनानुष्ठानाभिधानात्पशुपतिमत- मानादरणीयमेय। अधिष्टानानुपपत्ते ॥ ३६ ॥ घेदयामानामनुमानादि योशलनिमित्तखरकल्पना । तया सति दृष्टानुसारण कुलालादिषधिष्ठानं फर्तव्यम् । न व फुलालादेर्मुदादा. धिष्ठानवत्पशुपतेनिमित्तभूतस्य प्रधानाधिष्ठानमुपपटाते, अशरीरस्यात् । सशरीराणामेघ हि कुनादीनामधिष्ठानतिर्दृष्टा । न चेसास्य सशरीर. त्यमभ्युपगन्तव्यम, पचरीरस्य साधययस्य नित्यत्ये ऽनित्यत्वे व शास्त्र. योनित्यादित्यत्र दोपस्योक्तत्वात् । करणवचेन्न भागादिभ्यः ॥ ३७॥ यथा भोललोषस्य करणकलेघाधिष्ठानमशरीरस्यैव दृश्यते तद्वन्महेश्वरस्याप्यशरीरस्य च प्रधानाधिष्ठानमुपपद्यत इति चेत्र, भोगा. दिभ्यः । पुण्यपापापकर्मफलभोगार्थ पुण्यपापरूपादृष्टकारितं हि तद- धिष्ठानम् । तद्वत्पशुपतेरपि पुण्यपापरूपादृष्टवत्तया तत्फलभोगादि संघ प्रसज्येत । अतो नाधिष्ठानसभवः । अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥ ३८ ॥ 'वा'-शब्दाचार्य । पशुपतेः पुण्यपापणादृष्टचत्वे जीवदान्त. धत्त्वं सृष्टिसंहारामा स्यदत्वमसजतावस्यादित्यनादरणीयमेवेदं मतम्। "विरोधे त्वना स्या"दित्यादिना घेदविरुद्धस्याऽनादरणीयत्वे सिद्धेऽपि १ अस्येशा ति लिपुल प्रमादः ।, २ एकाकोरमेति-दति लि० पुरु। साधारणनि-इति लि० पु०। टिति लिए. ५ मादिशब्दो नास्ति लिक पु० .

·द्वितीयाऽध्यायः । ३६१ पशुपतिमतस्य घेदविरुद्धताध्यापनार्थ पत्युरमामजस्यादिति पुनरारम्भः । यद्यपि पाशुपतरोग्यावेदाविरोधिन रव केचन धमाः प्रतीयन्ते, सया वि घेदयिानिमितोपादानभेटफन्पनापरावरतस्य ध्यत्ययकल्पनामूलत्या- त्सर्यमममन्जसमेघे त्यसामनस्यादित्युक्तम् ॥ पशुपत्यधिकरणं समाप्तम् ॥ ७ ॥ प्रयोत्पत्यसम्माधिकरणम । उत्पत्त्यसम्भवात् ॥ ३९ ॥ कापिलादितन्त्रमामान्यात. भाभिहितपरनिःश्रेयससाधनाघ- घोधिनि पञ्चरात्रतन्त्रप्पामायण माशङ्का निराक्रियते । तघमागदाते-परमकारणात्परब्रह्मभूताहामुदेवात्सएपणेर नाम नोवा नापते, महूर्पणास्पदम्बमचं मनो नापते, तस्मादनिस्संजोऽह- कारो नायत दति हि भागयतक्रिया । अत्र जीवस्योत्पत्तिः श्रुतिविरुद्धा प्रतीयते, श्रुतया हि नीयस्यानादित्वं धन्ति "न नायते म्रियते या विपश्चि" दित्यादयाः । न च कर्तुः फरणम् ॥ ४० ॥ कुणात्याचप्तनं मना लायत इति कोधात्वरणस्य मनस उत्पत्तिन सम्भवति, "एतस्मान्जायते प्राण मनस्सन्द्रियाणि चे" ति परस्मादेव पक्षणो मनसेोऽयुत्पत्तिश्रुतेः । अतः श्रुनिविरुद्धार्थतिपाद- नादस्यापि तन्वस्य प्रामाए प्रतिनिध्यत इत्येवं प्राप्ते प्रयत्महे- विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिपेघः ॥ ४१ ।। 'धा-शदात्यतो विपरिवती । विज्ञानं चादिश्चेति पर ब्रह्म विज्ञानादिः । सणाप्रद्युम्मानिरुद्धानामपि परब्रह्मभाधे सति तत्म- तिपादनमरस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं न प्रतिविध्यते । एतदुक्तं भवति-भागवतमनियामज्ञानतामिदं चोदाम्-यन्नीवा. त्पत्तिविरुद्धाऽभिहितेति । घासुदेवायं परं ग्रीवाश्रितयत्सतं स्वाश्रित. १ प्रादति पुटपि। २४

·३६२
श्रीभाध्ये
समाश्रयणीयत्वाय स्वेच्छया चतुर्धाऽतित इति हि तत्प्रक्रिया । यया
पाकरसंहितायाम्-
"काव्यत्येन वै यत्र चातुरात्म्यमुपास्यते ।
क्रमागतः स्वसंज्ञाभिब्राह्मणैरागमं तु त" दित्यादि ।
तच्च चातुरात्म्योपासनं धासुदेवायपरनलोपासनर्माित सात्वतसंहिता.
यामुक्तम्-
"ब्राह्मणानां हि महलवासुदेवाज्यपाजिनाम् ।
घिकद परं शास्त्रं प्रमोपनिषदं मह" दिति।
सद्धि यामुदेवारयं परं ब्रल ममपाइगुएयवपुः सूत्ममूहविभयभे-
दभिवं यथाधिकार भक्तनानपूर्वण कर्मणाऽभ्यर्चितं मम्यक प्राप्यते ।
विभवार्चनाहं प्राप्य घ्यूहाचनात्य व्रक्ष वासुदेवाय मूमं प्राप्या
दति पदन्ति । विभवो हि नाम रामशणादिः प्रादुर्भीयगणः, घ्य है। गाम'
वामुघमर्षणप्रवानिरूपरवाहः, मूरमा तु फेवलपाइगुवविधर
बासुदेशारयं परं प्रस । यथा पाकरें-
"यस्मात्सम्यक् परं ग्रह घासुदेवाप्यमव्ययम् ।
प्रस्मादयाप्यते शास्त्रान जानपूर्षय कर्मणे" न्यादि ।
अतः मङ्कर्षणादीनामपि पास्यै ग्रह्मणः स्वेच्छाधियहरुपत्याद "जाय.
माना बहुधा विनायर" रति युतिमिटस्पेशाधिमधामपनि मतस्य.
छाविपरसंगहरूपचन्माभिधानात तदभिधाविशास्त्रामास्यस्यापति.
पंधरति ।
तर जीयमनोऽहातत्याना धिता: मध्याप्रया यानि
हाति नेपामेश जोयादिशब्देभिधानविहम, यथाऽऽकामrare.
राम्ग्रलाऽभिधानम् ।
फमासोनि सिपु
नाति मालिश.पु.।
Talaturaters fR.
• Haर्माण मुए।
१०

·३६३ " द्विसीयाऽध्यायः। विप्रतिषेधाच ॥ १२॥ विसिपिहा हि मोसिम्सम्मिपि मन्त्री या परमार सापाम- "पवना पाया घनिष्ण मnिi चिगुणा फार्मणां से प्रश्न पमुख्यते । प्याविरूपण मायन्धसम्यारव पुरुषम्य छ । ससानादिरननारद पामान निस्तित" रति. एवं मर्यायपि हिसामु प्रीयस्य नित्यत्ययवनानीयस्यायोति पत्र राजतन्त्र प्रतिपिढेर । सन्ममायादिणहारस्तु नामशेदपोजीयस्य यो. पपटारो, सया 'नारमा गुमेरियर याने । यसो नोयत्यापतिसमावि प्रतिपितयेति नीयोपनियानिमिताऽपामाएपगहा दुरात्मारिता ॥ परवेप फेयनित्योपः, 'माटेप घेदेषु निष्टामनभमानः शामिड- न्यः पञ्चरात्रशामधीलया निति माटेप घेदेषु पुग्यानिष्ट न ल. ति यथनाट् येदयित समिति,-मोऽप्यनाघ्रातयेदावमामऽनालिसा रादुपराहणन्यायमनापानां प्रामाविभितः । यथा "प्रातः प्रातरनृतं से यन्स • पुरोदयान पुसि येऽग्निहोत्रम्- रस्यऽनुदितोमनिन्दोदितहोमप्रशंसायुक्तप, यया घ भूमयिट्याप्र- फ्रमे नारदेन "शायेदं भगयोऽध्यमि यदि मामयेदमाययं धतुर्य- मितिहामपुराणं पञ्चम"मिस्याय म विनास्यानमभिधाय "सोई भगयो मन्देियास्मि नामयि"दिति भूमरिमायतिरिक्तासु सामु विटास्वाऽऽत्मवेदना लाभप्रायनं यत्यमाणभूमयियाममा तम् । प्रय या, अस्य नादस्य मनिष वेदेषु यत्पारायं प्रतिपाद्मने, सहलाभ- निमित्तोऽयं यादः, पयमेव गाविन्यस्य-इति पश्चाद्वेदानावप्रामुदेवा- ग्यपरग्रहवयाभिधानादयगम्यते । तया येद्रायम्य दुजानतया मुना'. योधाः शास्त्रारम्भः परममंहितायामुयते- ९ या-तिमि पु०॥

·३६४ श्रीमाध्ये "अधीता भगवन वेदाः साडेपानाः सविस्तरः । श्रुतानि च मयाहानि याकोवाश्ययुतानि च ॥ न चैतेषु समस्तेषु संशयन धिना क्वचित । श्रेयामागं प्रपश्यामि येन सिदिभविष्यतीति, "वेदान्तेषु यथासार संरझ भगवान्हरिः । भक्तानुकम्पया विद्वान सवित्रेय यथासुख"मिति च । अतः स भगवान्वेदान्तवेद्यः परब्रह्माभिधाना वासुदेव निखिलोय. प्रत्यनीककल्याणीकतानानन्तज्ञानानन्दाऽपरिमितीदारगुणसागरः सत्य. বন্ধু হবান বানাননিমাঘমাধা- पार्थाभिमुखान भक्तान यलोक्याऽपारझारुण्यसोशील्पवात्सल्यौदायमहो. दधिः स्वस्वरूपविभूतिस्वाधिनतत्फलयायात्म्यावबोधिनी घेदान शयनुःसामाधर्बभेदभिचानऽपरिमितशास्त्रान विध्यर्थवादमन्ग्रहपान स्व. तरसालसुरनादुरवगाहारचाबधार्य तदर्थपाथात्म्यावबोधि पञ्चरात्रं शास्त्रं स्वयमेव निमिमीतति निरवदाम् ॥ यतु परैः सूत्रचतुष्टयं कस्यचिद्विस्तांशस्य प्रामानिधपर व्याख्याता, तासत्रातराननुगुणं मूत्रमाराभिप्रायविरुद्धं च । तया हि. मूत्रकारण घेदान्तन्यायाभिधायोनि मूत्राएपभिधाय वेदोपहणाय च भारतमहितां शतसाहसिका कुर्वता मातधर्म जानकाण्डेऽमिहितम्- "एहस्यो ब्रसवारी च वानप्रस्थोऽय भितुकः । य इच्छेसिदिमास्यातुं देवता का यनेस :" :-- इत्यारभ्य महता प्रबन्धेन पञ्चरात्रशास्त्रक्रिया प्रतिपादा "इदं शतसहसाद्वि भारताख्यानविस्तगत । विध्य मतिमन्यानं दधे घृमियोद्धृतम नवनीतं यथा दो द्विपदां प्राह्मणो गया। ॥ १ पेटेका ति लि. पृ०॥ - शाधिकामिति चित। मयनोतो-ति मु०पू०।

·द्वितीयोऽध्याय ।
पारण्य च घेदेभ्य औषधिभ्यो पयाऽमृतम् ॥
रद महोपनिषद चतुर्यदसमन्वितम् ।
साहायोगमतान्तेन पञ्चरानानुद्धितम् ॥
इद श्रेय दद ग्रह्म इद हितमनुत्तमम् ।
सायजु सामभिर्जुष्टमाद्विरसस्तया ।
भपियति प्रमाण या एतदेवानुशासन"मिति ।
साहायोगशदाभ्या ज्ञानयोगकर्मयोगायभिहिती। यथोक्तम् "ज्ञानयोगेन
सावाना
कर्मयोगेन योगिना"मिति।
भीष्मपर्धयपि-
"ब्राह्मणे चचिपैर्वैश्य शूद्रेश्च तलतणे ।
अर्चनीयश्च सेथ्यश्च पूमनीयश्च माधन ॥
सात्वत विधिमास्याय गीत सङ्कर्षणेन च" इति ।
कयमेव घुयाणा बादरायणो द्रविदयेसरो घेदान्तवेदापरजलभूतवा
| सुयोपासनाचनादिप्रतिपादनपरस्य सात्वतशास्त्रस्यामामाण्य घूयात् ।
ननु च
"साट्स योग पञ्चरात्र घेदा पाशुपत तथा ।
किमतान्येकनिष्ठानि पूनिष्ठानि धा मुने' -
इत्यादिना सावमादीनामप्यादरणीयतामसे, शरीरके सु' साह्यादीनि
प्रतिपिधन्ते । अत उदपि तन्त्र तत्तुल्यम् । नेत्युच्यते, यत,म्स
भापीममेव शारीरजातन्यायमारयति । किमतान्यनिष्ठानि पति-
छानि ति प्रश्नस्यायमर्थ -कि साहायोगपाशुपतवेदपञ्चरात्राणि एक
तत्त्वप्रतिपादनपराणि पृथकतत्त्वप्रतिपादनपणि वा। यदैकत त्यति
पादनपराणि, कि तदेक तत्त्वम यदा प्रयतत्वप्रतिपादनपाणि,
संदेषा परम्परविरुद्वार्थप्रतिपादनपरत्वाद्वस्तुनि विकल्पासम्भवाये कमेष
प्रमाणमङ्गीकरणीयम, कि लदेकमिति । अस्योत्तर धन "ज्ञानान्येतानि
५ तुस्थान पि मु.पु०।

·श्रीमाध्ये राम घिडिनानामतानि धे, साट्यस्य यता कपिल" इत्यारभ्य साय- योगपाशुपतानां पिलहिरण्यगर्भपशुपतितत्वेन पारुपेपत्वं प्रतिपादन "अपान्तरतमा नाम वेदाचार्यः म उच्यत" इति धेदानामरुपयत्वम- भिधाय "पञ्चरात्रस्य कृत्वस्य वक्ता नारायणः स्वय"मिति पञ्चरात्र तन्त्रस्य वक्ता नारायण; स्वयमेवेत्युक्तधान् । एवं वदतश्चायमाशय:-पी. रुपेयाणां हि तन्त्राणां परस्परविरुदुवस्तुवादितया अपौरुषेयत्वेन निरस्त- प्रमादादिनिखितापगन्धवेदधेयरस्तुविरुद्धाभिधायित्वाच्च यथास्थित वस्तुनि मामाययं दुर्लभम् । वेदवेदनश्व परब्रह्मभूतो नारायणः, अतात. सन्त्राभिहितप्रधानपुरुषपशुपतिमभृतितत्यस्य वेदान्सवेटापरब्रहमतनारा- প্রশিক্ষন वस्तुत्वमभ्युपगमनीयमिति । तदिदमाह - "सर्वपु च नृपश्रेष्ठ ! जानेम्वेतेषु दृश्यते । यद्यागमं यथान्यायं निता नारायणः प्रभु"रिति । यथागर्म यथान्यायमिति, न्यायानुएहीतं तत्तदागमोक्तं वस्तु पराम- शतो नारायण राय सर्वस्य वस्तुनो निर्वोत दृश्यते । अब्रह्मात्मझ- तया तत्तत्तन्वाभिहितानां तत्त्वानां "वं खल्विदं बल" "विश्व नाराय. " इत्यादिना सर्वस्य ब्रह्मात्मकतामनुसन्दधानस्य नारायण एव निष्ठेति प्रतीयत इत्यर्थः । प्रती वेदान्तशा परनलभता नारायणः स्वयमेव पञ्च- राजस्य स्वस्य वक्तेति तस्वरूपसदुपासनाभिधायि सतन्त्रमिति च तस्मि- वितरतन्त्रसामान्य न केनचिटुट्दापयितुं शक्यम् । अतस्तत्रेदमुच्यते- एवमेकं मादयोग वेदारण्यकमेव च । परम्याराडान्येतानि पञ्चरातु फथ्यत" इति । सायं च योगश्च साट्सम्योगम, घेदाश्च गारण्यकानि च वेदा. रएपकम् । परस्पराङ्गान्य मान्यकतत्वप्रतिपादनपरतीभूतान्यकं पञ्च. ५ यान्तरमा ति मु००, प्रयासरतमा-ति FROYo! तति निपु० प्रमादा। ३ प्रधागममिति मायर मि० पु० । ५ चारोधित: मु००। ५ साख्याति ह सन्यतानीति HिO01 ·द्वितीयोऽध्यायः । ३६० - समिति कथ्यते । एतदुक्तं भति-सातानि पञ्चधियतितत्त्यानि, योगीतं च यमनियमादयाम योग, दोदितकर्मस्वक्षपाएर होसत्य तत्यानां ब्रह्मात्मरत्यं, योगस्य च' प्रलोपासनप्रकारस्व, फर्मणां व सदाराधनपतामभिर्धात ग्रह्मस्वरूपं प्रतिपादयन्त्यारण्यसानि, एतदेशपरगा ग्रहणा नारायणेन स्ययमेश पञ्चरातन्य मिरादीमिति। शारोले च मावोलतत्त्वानामग्रमात्मकतामात्रं निराहतं, न स्वरूपम् । যথায়নমাহৰয় ফলনিনবাসোবাহনশ্রিীননা घेदहिफ्ताधारी निराहतो, न योगस्वरूपं पशुपतिस्वरूपं च । अतः "माझं योगः पञ्चरात्रं घेदाः पाशुपतं तया । प्रान्मप्रमाणान्येतानि न हन्तमानि हेतुभिरिति- तत्तदर्भािदततत्वस्वरूपमाप्रमडीकाये, जिनसुगमाभिहिततत्यवत्सधै न यहिष्कार्यमित्युदयते, "यागमं यया'न्यायं निष्ठा नारायणः प्रभु"रि. त्यनेने कार्यात् ॥ उत्पत्यसम्माधिकरण समागम इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यधरणतो शारीरकमीमांमाभाष्ये विरोधाप्यस्य द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयासपादः ॥ २ ॥ . - १ योगस्य तिलिपु० । ofEARमत्स्येति मु० पु० । २ मास्वाभीति लि पु० ४ तति नि पुo पुनपि।

·अथ द्वितीयाध्यायस्य हत्तीयः पादः ॥ अथ थियधिकरणम् १ । न वियदश्रुतेः ॥ १॥ साहदिवेदवाहातन्त्राणां न्यायाभासमूलतया विप्रतिषेधाच्या ऽसामञ्जस्यमुक्तम् । इदानी स्वपतस्य विप्रतिषेधादिदोषगन्धाभावख्याम. नाय ब्रह्मकाप्यतयाऽभिमतचिचिदात्मकप्रपञ्चस्प कार्यताप्रकारो विशे. ध्यते। - सत्र वियदुत्पदाते न घेति संशय्यते। किं युक्तम् । 'म विय'टुत्पद्यत इति । कुतः । “अश्रुतेः' । सम्भावितस्य हि श्रवणसम्भवः, असम्भाषितस्य तु गगनकुसुमवियदुत्पत्त्यावे. शब्दाभिधेपत्यं न सम्भवति । न ग्लु निरघययस्य सर्वगतम्याकाशस्यात्मन दय उत्पत्तिनिकायतुं शक्यते । अत एव चोत्पत्त्यसम्भवाच्छान्दोग्ये मुष्टिप्रकरणे तेज प्रभृतीनामेवात्पत्ति राम्बायते "तदैवत बहु स्यां मजायेति ततेाऽजते"ति । तैत्तिरी. यका थर्वणादिषु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन यायाशः सम्भूतः" "एत. स्मान्जायते प्राणो मनः मन्द्रियाणि च, बंधायुज्योतिराप" रत्यादिपु अपमाणा विषटुत्पत्तिरविरोधाढाध्यत रत्येषं प्राप्ताभिधीयते- अस्ति तु ॥ २॥ अस्ति त्याकाशस्योत्पत्तिः । अतीन्द्रियार्यविषया हि श्रुतिः प्रमा. शान्तरामानामपि वियत्ति प्रतिपादयितुं समर्यव। न च धुलिप्रतिपय तद्विरोधिनिरवयत्यादिहेतुकमनुत्पत्यनुमानमुदतुमालम् । अात्मनोऽप्य. ऽमुत्पत्तिर्न निरवषयत्यप्रयुक्तति पत्यते । নাৰায়নি। गण्य ऽसम्भषाच्छन्दाच ॥ ३ ॥ वीति माम्ति लिए। सिरोमिति मु.पु.

·द्वितीयोऽध्यायः । "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत" इत्यादिवियदुत्पत्ति श्रुतिगाणीति कन्ययितु युक्ताम्, "सत्तेजोऽसजते"ति सिसाक्षणः मयमं तेन उत्पात पति तेज उत्पत्तिप्रायम्येन वियत्तिप्रतिपादना. सम्भवात, "वायुश्चान्तरित चेतदमृत मिति वियतोऽमृतत्वशब्दाच्च । कयमेकस्य सभूतशब्दस्याकाशापेतया गौणत्य,मान्याटापेतया मु- प्यस्वमिति चेह-तबाह- स्थाच्चैकस्य व्रह्मशब्दवत् ॥ ४ ॥ एकस्येच "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सभूत" इत्याकाशे मुस्यत्वासम्भवात् गौणतया प्रयुक्तस्य 'सभूत'-शब्दस्य घायोनिरित्यादि- प्यनुपक्तस्य मुख्यत्व स्यादेव । 'ब्रह्मशब्दवत्,' यथा 'ब्रह्म-शब्द "स्तम्मा. देतद्ग्रला नाम रूपमन्त्र च नायत" इत्यत्र प्रधाने गौणतया प्रयुक्त,स्त. स्मिवेव प्रकरणे "तपसा चीयते व्रत । ततोऽवमभिजायत" इति ब्रह्मणि मुख्यतया प्रयुज्यते, तद्वत् । अनुषड़े च श्रवणारत्ताविधाभिधा. नातिर्विदात एवेत्यर्यः । परिहरति- प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकात् ॥५॥ छान्दोग्यवत्यनुसारेणान्यासा विपत्तिादिनीना अतीना गो णत्व कल्पयितु न युज्यते, यतरछान्दोग्यश्रुत्यैवर वियदुत्पत्तिाहीकता, "येनाश्रुत श्रुत"मित्यादिना वह्मज्ञानेन सर्वज्ञानप्रतिज्ञानात । तस्या हितिजाया ग्रहानिराकाशस्यापि ब्रह्म कायंत्वेन तव्यतिरकादेय भवति । शब्देभ्यः ॥६॥ इतश्च वियदुत्पत्तिरछान्दोये प्रतीयते । “मदेव साम्येदमय पा सीदेकमेद्वितीय"मिति प्राक सूटेरेकत्वावधारणशब्दा,दैतदात्म्यमिद १ अनुक्तस्येति लि0 पु०। tt एचिहान्तर्गत पाटोलि पुत्रुाट । २ रतछान्दोग्य पुति मि० प्राति नास्ति लि प ·મને सर्व"मित्येवमादिशब्देभ्यश्च कार्यत्वेन ब्रह्मणो ऽव्यतिरजातीतः। न च "तोऽसजते"ति तेजस उत्पति अतिर्विदुत्पत्ति धारयति । विषदुत्य- त्याचनमात्रेण तेजसः प्रतीपमानं प्राययं अत्यन्त प्रतिपचा विपशुपति न निवारयितुमलम् । यावटिफारं तु विभागो लोकवत् ।। ७ ।। 'तु'-शब्दश्चाथै । "ऐतदास्यमिदं सर्वमित्यादिभिमाशस्य विकारत्ववचनेन तस्याकाशस्य ब्रह्मणा विभाग उत्पत्तिप्प्युक्तव। 'लोक- वत्', यथा लोके ए सर्वे देवदास'चा इत्यभिधाय तेयु केषाधित सत उत्पत्तिश्वनेन मर्वयामुत्यत्तिमता स्यात, तद्वत । एवं च सति "धायु. श्चान्तरित चैतदमृतमिति मुगणामिव चिरकालत्यायित्वाभिप्रायम् ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥८॥ अनेनैव हेतुना मातरिश्वनो वायोरप्युत्पत्तिव्याख्याता । विष- न्मातरिखनाः स्थायोगकरणं 'तोतस्तथा झाहेति मातरिश्वनः परामयम्। असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तः ॥६॥ 'तु'-शब्टोऽवधारणार्थः । अप्तम्भवो ऽनुत्पत्तिः सतो वलया एछ, ततिरिकस्य कम्पचिदनुतिर्न सम्भवति । 'अनुपपत्तेः । एतदुक्तं भव. মি-যিয়ানহানিঘনিষনায়াখা, ঘনঘন सतः परमझारणस्य परस्यैव ब्रह्मणः । ततिरिक्तस्य सत्सम्याध्यक्तमह- दरारतमात्रेन्द्रिवियत्यवमादिकाप्रपञ्चम्येधिनानेन सविता. नतिजादिभिरय गतकार्थभावस्यानुत्पत्तिापपटात इति ।। विपदधिकरण समाप्तम् ॥ १ ॥ १ प्रशासति जडानोति वि.पु.। त्यति नास्ति निमुः। ३ प्रतापीति मु.पु.। ४ यत समस्त ति ५ तेजो मतस्तपा द्वाति मातरियपरामर्शामिति नि gi . ofन्टविण्यत्ययवनाटिकसि लि. पु. प्रमाद। ७ म्यति नि. पु प्रमाटः।

·द्वितीयोऽध्यायः अधोऽधिकरणम् २ । तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ १० ॥ चलव्यतिरिक्तस्य कृत्वस्य ब्रह्मकार्यत्यमुक्तम् । इदानों व्यहित. कार्याणां किं केवलात्तत्तदनन्तरकारयाभूताद्वस्तुन उत्पत्ति हो स्वित तत्तद्रपालण ति चिन्त्यते। किं युक्तम् । केवलात्तत्तद्वस्तुन रति । कुतः । 'तेजस्तापदातो मातरिश्वन एवात्पदाते, "पायोनि"रिति आपः॥११॥ सापोऽपि अत:-तेजस एवोत्पदान्ते, "प्रानेरापः" "तदपोऽस. नत"-दति शाह। पृथिवी ॥ १२॥ चियाट्स्य उत्पयते, "अभ्यः पृथिवी" "ता अचमसनन्त'ति शाह । नन्य'च'-शब्टेन कथ पृथिव्यभिधीयते, तबाह -- अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १३ ॥ महाभूतसष्यधिकारात्यथिव्येवा"'-शब्देनातति प्रतीयते । अद. नीयस्य सर्वस्य थिधोविकारत्वात्कारणे कार्यशब्दः । तथा याश्यशे भूतानां रूपसंशब्द "यदाने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुफ्तं तदपां यत् ण्यं तदवस्ये"त्यप्तेनसे सजातीयमेघा''-शब्दवाच्य प्रतीयते । शब्दान्तरं च समान प्रकरणे "अग्नेरापः अभ्यः पृथियोति श्रूयते । अतः पवित्र्यवानराम्देनायत इत्यद्भ्य एम एपिशी नायो । उदाहता. स्तेजःप्रभृतयः प्रदर्शनार्थी, महदादयोऽपि हि स्वानन्तरवस्तुन एवोत्प. दान्त, यथाथुत्य भ्युपगमाविरोधात् । "एतस्मान्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । खं वायुप्रैतिराः पृथिवी विश्वस्य धारियो । १ रित्याहेति नि.पु. २ इत्याति म पुन मत प्राति लि.पु.। ४ एघ शब्दो नास्ति नि. ! ਤੋਂ ਖ਼ੁਸਨੇ ਛ15ਝੜਨ ਦੇ समान मति लि पु.1 ७ 0टान्तेयास्य-दति नि. पु. माः ।

·स्मान्जायत" इत्यादिकमपि सवस्य ब्रह्मणः सातासम्भवोत्तम्भनम् । धीमाणे "तस्मादेतवाल नामरूपमवंचनायते"। "तस्माहा एतस्मादात्मन आझायः सम्भूतः" "तनोऽसुजतें"त्यादयो प्रखणः परम्परया फारणोऽप्युपपदान्त इत्येषं प्राप्ते प्रचल्म है- तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ १४ ॥ 'तु'-शब्दात पतो घ्यायत्तः । महदादिकार्याणामपि तत्तदनन्त. रयस्तुशरीरकः स एव पुरुषोत्तमः कारयाम् । कुतः । तदभिधानरूपात. ल्लिङ्गात् । अभियान 'बहु स्यामिति सङ्कल्पः । “ततेज ऐवत बहु भ्यां प्रजायेति" "ता प्राप ऐतन्त घस्य: स्याम 'प्रजायेमही त्यात्मनो बहुभवनसत्परूपेतणाश्रमणान्महदहवासकाशादीनामपि कारणानां तथापिधे वापूर्विमेव स्थकायंटिरिति गम्यते । तथाविधं चेवणं सत्त. छरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मण उपपदाते । श्रूयते च सर्वशरीरकत्येन सर्वा- त्मकत्वं परम्य ब्रह्मणोऽन्तयामिशालणे "यः पृथिव्यां तिष्ठन, योऽप्सु तिष्ठन्, यस्तेजसि तिष्टन, यो बायो तिष्ठन, य आकाशे तिष्ठ"चित्यादि, मुघालोपनिदि च “यस्य थियो शरीर"मित्यारभ्य “यस्याहार: श- रोई, यस्य दिः शरीरं, यस्याव्यात शरीर"मित्यादि । यच्चोक्तम् "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि "त्या. दिए अयमाणा" RAM: प्राणादिष्टिः परम्परयाऽप्युपपटात इति । विपर्ययेण तु फ्रमोऽत उपपद्यते च ॥ १५ ॥ 'तु'-शब्दोऽवधारणार्थ: 1 अव्यक्तमहदहवासकाशादिक्रमाद्विष. या य: मां कार्याणां मनानन्तर्यरूप: क्रम "एतस्मान्जायते पाण" इत्यादिपु पतीपते, स च मस्तत्तपाद्ब्रह्मणस्तत्तत्कायोत्पत्तरे- शेपपटाते, परमरया फारयात्वे मानन्तर्यश्रवणमुपरुध्येत । अत' "त. पानाध्यते- १०मसत्यमिति लि. . • बरस्याम प्रजायमढीति लि. पु. प्रमादः । त्यति लि यु: त्रधिकं न न पुतम् । ५ प्रत इति लि. पु. नास्ति। ४ पूयते माणा पति लि. पुः ।

·द्वितीयोऽध्यायः । ३०३ अन्तरा विज्ञानमनसी' मामेण तल्लिङ्गादिति चेन्ना, विशेपात् ॥ १६ ॥ विज्ञान साधनत्यादिन्द्रियाणि विज्ञानमित्युच्यन्ते । यदुक्त "मे- तस्मान्जायत"दत्यादिना सर्वस्य उलगोऽनन्तरकायंत्यं श्राध्यते । प्रत- चानेन धारयेन मर्यस्य सामागृह्मण उत्पत्तिाभिधानतिङ्गावगतोत्तभ्यत ति। तोपपाते, विशेषपरत्वादस्य वाक्यस्य, अत्रापि सर्वेषां क्रम- प्रतीतः । ग्रादिपु तायछुत्यन्तमिद्धः प्रमोऽत्रापि प्रतीयते । तैः सह पाठलिङ्गाद भूतप्राणयोरन्तराले विज्ञानमनसी अपि क्रमेणापोते दति प्रतीयते । अतः सर्वस्य साचालण एय मम्भवस्योत्तम्भमिदं धाक्यं न भवतीति चे,च, 'अधिशेपात' "एतस्मान्जायते प्राण" इत्यनेनाधिशेपास। विज्ञानमनः सादीनां चैतस्मान्जायत' इत्यनेन सातासम्भयरूपसम्ब. न्यस्याभिधेयस्य सर्वेषां प्राणादिषियन्तानामविशिष्टत्वात्स एप विधेया न क्रमः । श्रुत्यन्तरमिटुक्रमविरोधाच्च नेदं क्रमपरम्, "षिव्यसु पली- यत" रत्यारभ्य "तम एकीभवती"त्यन्तेन क्रमान्ताप्रतीतः । अतोऽव्य. कादिशरीरकात परस्माद्वलण एघ सर्यकापायामुत्पत्तिः । तेनामभृत- परच' शब्दास्तदात्मभूतं प्रौपाभिदति । नन्येचं सर्वशब्दानां ब्रह्मचारित्वे सति तेस्तश्शब्देस्तानद्वस्तुध्यप- देशो ध्युत्तिमिदु उपरुध्यते, तत्राह- चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तापदेशोभाक्तस्त- द्भावभाषित्वात् ॥ १७॥ 'तु'-शब्दरचोटिताराद्वानिवृत्त्यर्थः । निखिलजङ्गमस्यायथ्यपाश्रयस्तत्त- दव्यपदेशो भाक्तः, पाच्यकदेशे भन्यत इत्यर्थः । समस्तयस्तुप्रकारिणी प्रखणः प्रकारभूतवस्तुयाहिमत्यवादिप्रमाणाविषयत्वाद्वेदान्तश्रवणात्मक प्रकार्य प्रतीतः, प्रकारिमतीतिभायभाषित्वाच तत्पर्यवसानस्य, लोके १ मति-दति लि.पु.। • मित्युच्यत इति सि पुः। ३ देति नास्ति सि. पु.।

·श्रीभाध्ये तत्तदुस्तुमा पाध्येकदेशे नेते शब्दा महतवाभइया ध्यपदिश्यन्ते । पथ घा, तेज:प्रभृतिभिः शब्दसतद्वस्तुमात्राचिनया व्युत्पत्रमणी प्यपदेशो भाक्तः स्यात अमुग्यः स्थादित्याय चराचाव्यपाश्य इत्यायु- ध्यते । चराचरव्यपाश्रयस्तापदेशम्सद्वाचिशब्दश्चरावयाधिशब्दो ग्रहल. एयऽभाक्तो मुट्य एय। कुतः । ब्रह्मभावभायित्वात सर्वशब्दानां धाच. फभावस्य । नामरूपध्याकरणश्रुत्या हि नयाऽवगतम् । तेजोऽधिकरणं समाप्त ॥३॥ प्रथा स्माधिकरणम् ३ | नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्यः ॥ १८॥ प्रियदादेः इत्यस्य परस्माइह्मण उत्पत्तिकता । इदानी नीव. स्थाप्युत्पतिरस्ति नेति संगय्यते । किं युक्तम् । अस्तीति । कुतः । एकाय. विज्ञानेन सविज्ञानमतिपपत्तेः, माक्सप्टेरेकत्यावधारणाच । वियदा- देरिय लीवस्याप्युत्पत्तिादिन्यः श्रुतयश्च सन्ति- "यतः प्रसूता नगरः प्रसूति- स्तायन नीवान विससर्न भूम्याम" "प्रजापतिः प्रजा असृजत" "सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रनाः सदाय. सनाः सत्पतिष्ठाः" "यतो वा रमानि भूतानि नायन्त" इति । एवं सचेतनस्म जगत उत्पत्तिवचनान्जीवस्याप्युत्पत्तिः प्रतीयते। न च वा. व्यम्-ब्रह्मणो मित्यत्वा"सत्त्वमस्यादिमिर्जीवस्य ब्रह्मत्वावगमान्जी. घस्य नित्यत्वमिति, "ऐतदात्यमिदं सर्व" " सल्विदं ब्रहो"त्येधमा- दिभिर्विपदादोपि बह्मत्वावगमातस्यापि नित्यत्यासः । अता जीघा ऽपि धियदादिघदुत्पदास इत्येवं प्राप्नेऽभिधीयते- १ पदेश इनिशिए. २ शहर भास्यामि विपु. ३ मा चितया व्युत्पति लि.पु.। भायभावितत्वादिति मु.पुः। ५ पुत्यादि-इति लि.पु.। ४ प्रतिरतायेति लि. पु. शोधित, न तु मुक्तम । ७ ध्यसमति लि. पु.1 समिति सरदेव ति पुन ८ नित्यत्वादिति लि.

·द्वितीयोऽधायः। ३०५ . 'नात्मा श्रुतरिति । नामोत्पाते। कुतः । 'ते', "न नायते प्रियते वा विपश्चित्" "जाजी द्वायजाधीशनीया"वित्यादिर्भिवस्या. त्पत्तिप्रतिषेधो हि श्रूयते । आत्मनो नित्यत्व घ ताभ्यः श्रुतिभ्य एयाधगम्यते । नित्यो नित्यानां चेतनश्चतनाना. मेको बहूना यो विदधाति कामान्" "जो नित्यः शाश्वती ऽय पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरी" इत्यादिभ्यः । तत रच नात्मात्परते । कय ती कविज्ञानेन सर्वविजानतिजोपप. दयते । इत्यमुपपटाते, नीयस्यापि कार्यत्वात्कार कार्ययोरनन्यत्वाच्च । एवं हि विपदादिघदुत्पत्तिमत्वमट्टीकृत स्यात् । नेत्युच्यते, कार्यत्व हि नामकस्य द्रव्यस्यावस्यान्तरात्तः, तन्नीयस्थाप्यस्त्येव । इयास्तु विशेषः, वियदादेरचेतनस्य यादृशोऽन्यथाभावो न तादृशो जीवस्य । ज्ञानमहाविज्ञासलवणो जीवस्यान्ययाभावः, वियदादेस्तु स्वरूपान्य. घामालवणः । सेय स्वरूपान्यथाभावलक्षणापनि वे प्रतिविधते। एतदुक्त भति-भाग्यभोक्तमिषन्तुन विविक्तस्यभावान् प्रतिपादा, भोग्य. गतमुत्पत्यादिक भोर मतिविध्य, तस्य नित्यता व प्रतिपाटा, भाग्यगत. मुत्पत्त्यादिक भोक्तगत चापुरुषार्थश्रयत्व नियन्तरि प्रतिषिध्य, तस्य नित्यत्व निरवदात्व सर्वदा सर्यजत्य सत्यमङ्कल्पल्प करणाधिराधि पत्त्व विश्वस्य पनित्वं च प्रतिपाटा, सर्वावस्ययोश्चितितास्त प्रति शरीरत्य तस्य चात्मत्व प्रतिपादितम् । अतस्सर्वदा चिचिट्ठस्तुशरीरतया तत्प. कर प्रस' पदाचित्स्वस्माद्विभक्तव्यपदेशानहातिमत्मदशापर्वाचाच. . ९ द्वायजाति लि.पु. द्वायजायोगनौशानोशाति म पु । - UB इति मु पु. ३ साधिकाराममण दति मुपु। ४ दित्यधिकम लिपु ।

·श्रीभाप दुस्तुशरीरं तिष्ठति, सत्कारणायस्यं प्रस। कदाचिच्च विभाजनामरूपस्य- लचिदचिद्वस्तुशरीरम, तन्न कार्यविस्यम् । तत्र कारणावस्यस्य कार्या- घस्यापत्तार्याचदंशस्य कारणायस्यायां शब्दादिविहीनस्य भोग्यत्वाय शब्दादिमतया स्वरूपान्यचामायरूपधिकारी भवति, चिदंशस्य व कर्मः फाधिशेषभातत्याय तदनुरूपज्ञानविकासरूपविकारो भवति । उभयप्र- कारधिशिष्टे नियन्त्रं तदघस्यादुभविशिष्टतापधिकारो भति । कारणावस्यापा अयस्यान्तरपत्तिपो विकार: प्रशारद्वये प्रकारिणि च समानः । अत एवेस्थावस्यान्तरायत्तिविकारापेक्षया "येनाथुतं श्रुत". मित्येकविजानेन सविनानं प्रतिज्ञाय मृदादिदृष्टान्तो "यथा साम्य. केने"त्यादिना निदर्शितः । ईदृश'ज्ञानप्तकाचविकासकरतत्तदेहसम्बन्ध वियागाभिप्राया नीयस्योत्पत्तिमरणवादिन्यः "प्रजापतिः प्रना असत. "त्यायाः श्रुतयः, বিশ্রযাত্ৰামায়ামায়া তলিম- तिधवादिन्यो नित्यत्यवादिन्यश्च "न जायते नियत"इत्यादयः । "नित्यो नित्यानामत्यावाश्व श्रुतयः स्वरूपान्यथात्वज्ञानसकोशिका. सरूपोभयविधानिष्टविकाराभावाभिप्राया। "स वा एष महानज प्रात्मा sasमरोऽमृतो ग्रह" "नित्यो नित्याना"मित्यायाः पविषयाः श्रुत- यः । एवं सर्वदा चिद्रविद्वस्तुविशिष्टस्य ब्रह्मणः प्राक्सृष्टेरेफत्वावधारण च नामरूपविभागाभावादुपपदाते । “तवेदं तमंध्यातमासीत्तवामरूपा- भ्यां घ्यायते"ति विनामपविभागभाधामाधानानात्वकत्येच घदन्तीति। ये त्वपिशोपाधि जीव वन्ति, ये च पारमार्थिको. पाधिसतम्, ये च सन्मानस्वरूपं ब्रह्म स्वयमेव भोकभायनियन्तृरूपेण ९ भोगत्वाय शब्दाविन्मतत्यामको लि.पु.। नोति नास्ति लिपुः। ३ यादति लि. पु ४ सह-दति लि. पु. प्रमाद । धाफियते हि-इति लि. पु., ध्याक्रियते तिनोति मु.पु.। विभागाभावाभावाभ्यामिति नि माधिस्य जीवमिति लि पु.।

·द्वितीयोऽध्यायः। ३०७ विधा ऽवस्थितं वदन्ति, सर्वऽयेते अविद्याशस्याधिगतमातृभाम्यनि- यन्तृशकीनां च प्रलयकालेऽवस्यानेऽपि तदानीमेकत्वावधारणं नामरूप. विभागाभावा'देवोपपादन्ति । "वैषम्यनेमण्ये न सापेतत्वात्" "न कम्माऽविभागादिति चेत्रानादित्यादुपपदाते वाप्युपलभ्यते "ति मूत्राभ्यां जीवभेदस्य तत्कर्मप्रवाहस्य चानादित्याभ्युपगमात् । इयान विशेषः, एकस्याऽनायविया ब्रह्म स्वयमेव मुहाति, अन्यस्य पारमार्थिकाना. युपाधिना ब्रह्म स्वयमेव बध्यते, उपाधिनतिरिक्तरस्त्यन्तराभा- धात । अपरस्य बलेव विचित्राकारण परिणमते कर्मफलानि चानिष्टानि भड़े नियन्त्रंशस्य भाक्तत्वाभावेऽपि सर्वजत्वात्स्वस्माभित्र भाक्तारमनु. सन्दधातीति स्वयमेव भुते । अस्माकं तु स्यूलमूत्सावाचदचिट्ठस्तुश- रोषस कार्यकारणभयावस्यास्थितमपि सर्वदा निरस्तनिखिलाय. गन्धं सत्यमदूल्पवाटाऽपरिमितोटारगुणमागरमतष्ठने, प्रकारभूचि. दचिद्वस्तुगता अपुरुषार्थाः स्वरूपान्यथाभावति सर्व समञ्जसम् ॥ प्रात्माऽधिकरण समाप्तम् ॥ ३ ॥ भय चाधिकरणम् ४। जोऽत एव ॥१९॥ विपदादिनन्जीवो नोत्पात इत्युतम् । तत्समड्डेन नीयस्वरूपं निरूप्यते । किं नु कपिलाभिमाचनमानमेवात्मनः स्वरूप,मुत कयाभुग- भिमसपापाणकल्प चित्स्वरूपमेवागन्तुमचैतन्यगुणकम्, अब जागृत्व. मेवास्य स्वरूपमिति । किं युक्तम् । चिन्मामिति । कुतः । तथा श्रतः, अन्नामिनासणे हि “य पात्मनि तिg"विति मान्दिनीय. पायस्य स्थाने "यो विज्ञाने तिष्ठ"विति काण्या अधीयते । तथा-' विज्ञानं पन तनुते फर्माणि तनुतेऽपि "ति कर्तुरात्मना विज्ञानमेव . भर्याप्त नात्यत्र लि.पु.॥ २ यिभागादिति लि. Oमाधुति पु. दुर्गा प्रक्षावासमेत मिपुः। ७ भूर्तात नास्ति लि पु.. भाया तिम.पु.। कि मुगल-दल मु.पु. त्यसम्पमिति पु. द्वपि । तथाति लि. पुन -- . २५ ·३०० श्रीभाव्य उद्धृत्य मानमुन्मानम् । अणुसदृशं वस्त्रदृत्य तन्मानत्वं जीवस्य भूयते- "घालायशतभागस्य शसधा कल्पितस्य च । भागो नीयः म विजेपः" इति,' "प्रायमानो झरोऽपि दृष्ट" इति च। अतोऽगुरेवायमात्मा ॥ अथ स्यादात्मनो ऽणुये मझलशरीरव्यापिनी बेदना नायपात रसि, तत्र मतान्तरण परिहारमाह- अचिरोधश्चन्दनवत् ।। २४॥ यथा हरिवन्दनगिन्दुर्द करावयपि सानदेहव्यापिनमाहादं जनयति, तद्वदात्माऽपि ददै देशवी सालदेशतिनों घेदनामनुभवति । अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्ना,भ्युपगमाइदि हि ॥ २५ ॥ हरिचन्दनविन्द्वादस्टेशविशेषास्थितिवियपातयाभावः, प्रा. मनस्तु तन्त्र विद्रात इति चे,च, आत्मनोऽपि देहढेशनिशेचे मियत्यभ्य- पगमात् । हृदयदेश यात्मनः स्थितिः श्रूयते "हदि सपमात्मा तत्रेक- शतं नाड़ीना"मिति, तथा “कतम आत्म"ति प्रष्कृत्य योऽयं विज्ञान- मयः प्राणो यान्तिज्योति' रिति । आत्मनो हि वह देशनिशेपस्थिति ज्यापनाय चन्दनदृष्टान्तः पर्शितः, न तु चन्दनस्य देरशेषापेक्षा । एकदेशत्तिनः सकलदेहयापिकार्यकरस्व प्रकारे स्वमतेनाह- गुणादा ऽऽलोकवत् ॥ २६ ॥ 'वा'-शब्दो मतान्तरव्यारत्यर्थः । आत्मा स्वगुणेन ज्ञानेन सालदेह। ध्यायास्थितः। 'पालोकवत, यथा मणियमणिप्रभृतीनामेदेशतिना. .सधानन्य कल्पत इति-मु.पु. धिक्षमनास्ति। व पति मु.पु. जाति मत्रे नास्ति मि• पुन नास्ति। ५ स्वाभामिति मु.पु.। हिदेति नि.

·द्वितीयोऽध्यायः । ३८९ मालोकोऽनेकदेशव्यापी दृश्यते, तदृदयस्यस्यात्मनो ज्ञानं सकलदेड व्याप्य वसते । ज्ञातुः प्रभास्थानीयस्य ज्ञानस्य स्वाश्रयादन्यत्र तिमणि. प्रभाषटुपपद्यत इति प्रथमसूत्रे स्थापितम् । ननक्तं विज्ञान मानमेवात्मेति, तत्कयं ज्ञानस्य स्वरूपयतिरि- गुणत्वमुच्यते, तत्राह- व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ।। २७॥ यथा पूधिया गन्धस्य गुणत्वेनोपलभ्यमानस्य ततो ध्यतिरेका, तथा मानामीति ज्ञातुर्गुणसेन प्रतीयमानस्य ज्ञानस्यात्मनो ध्यतिरेकः सिद्धः । दर्शयति च श्रुतिः'-"नानात्येयायं पुरुष"रति । पृथगुपदेशात् ॥२८॥ स्यगनेव ज्ञान विज्ञातुः पृथगुपदिश्यते-"न हि विजातुर्विज्ञा- तधिरिलोपा वियत" इति। यूलतं "यो विनाने तिष्ठन्" "विज्ञानं यचं तनुते" "ज्ञान- स्वरूपमायन्सनिर्मल पामार्यत" इत्यादिपु ज्ञानमेधार्मेति व्यदिश्यत रति, ताह- तद्गुणसारत्वात्तु तळपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २६ ॥ 'तु'-गब्दरचोदा घ्यावर्तति । सद्गुणासारत्वाह विज्ञानगुप्यमारत्वा. दात्मनो विज्ञानमिति व्यपदेशः । विज्ञानमेवास्य सारभूतो गुणः, यथा माजस्यानन्दः सारभूतो गुण रति प्राज' 'ग्रानन्द'-शब्देन ध्यपदिश्यते "यदेवाफाश आनन्दो न स्यात" "आनन्दो प्रति व्यजाना"दिति। प्राजस्य छानन्दस्सारभूतो गुण: "स एको प्रसण मानन्दः" "मानन्द असणो विद्वाच- धिर्भात कुतरचनेति । यथा था "सत्यं जानमनन्त मले"ति विश्वितः प्राजस्य 'चान'-देन व्यपदेशः । "म ब्रलया विज्ञानति भु.पु. यतिरिक्ततिनि नाति। ज्ञानर्यात नास्ति लि.पु.। • प्रमीयमानस्य ज्ञानस्यामनीव्यतिरेकसिधिं दर्शयति च तिरिति मु.पु. ५ शव मिनास्ति मि. पुः। पयिांत वि.पु. प्रमाना।

·३१८ श्रीभाष्ये स्वरूपं श्रूयते । स्मृतिषु च "जामस्वरूपमत्यन्तनिर्मल परमार्थत" स्या. दिवात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वं प्रतीयते । अपास्तु जीवात्मनो ज्ञानत्वे जातृत्वे च' स्वाभाधिऽभ्युपगम्यमाने तस्य मर्यगतस्य मर्यदा मयत्रोपलश्विप्रमहा- त्करणानां च वेयर्यात्सुयुप्तिमूछादिषु मतोऽप्यात्मनश्चतन्यानुपलब्धेजी- पत्सामय्यां सत्यां जानोत्पत्तिदर्शनादस्य न ज्ञानं स्वरूप, नापि जातृत्वम्, आगन्तुकोव चैतन्य सर्वगतचं धात्मनावश्याभ्युपेयम्, सर्वत्र काये. पलब्धः सयंत्रात्मनः सविधानाभ्युपगमाछरीरगमनेनैव कार्यसमवे सति गति कल्पनायां प्रमाणाभावाच्च । श्रुतिरपि सुपुतिवेलायां जानाभायं दर्शयति "नाह' सल्वयमेधं मप्रत्यात्मानं नानात्य यमहमस्मीति को एवमानि भूतानी"ति, तथा मोतदशायां जानाभावं दर्शति "म प्रेत्य संजास्तीति । ज्ञानस्वरूपमित्यादिपयोगस्तु ज्ञानस्य तदसाधारगुय त्वेन लाणिक इत्येवं प्राप्ते चाहे- 'जोऽत एघ, 'ज एम' अयमात्मा ज्ञातृस्वरूप एव, न ज्ञानमात्रम्, नापि नह- स्वरूपः । कुतः । 'अत एम'–श्रुतीवेत्यर्थः । नात्मा श्रुतेरिति प्रस्ता श्रुति रस-शब्देन परा दृश्यते । तथा च्छ न्दोग्ये प्रजापनिवाश्ये मुक्ता- मुक्तात्मवरूपक्रय ने "अथ यो वेदेदं जिनामीति समात्मा" "मनसेता- न्कामा त्यस्पन रमने य एते ब्रसलामे" "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" "नोप. ननं स्मरविदं शरीरम" । अन्यत्रापि "न पश्यो मृत्यं पर्यात" । तथा वाजसनेयके "कतम मात्मेति पृष्ट्वा "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदा. न्तज्योतिः पुरुप" इति, "तथा विज्ञातारमरे केन विजानीयात" "ना. नात्येवायं पुरुषः", तथा "एप हि श्रोता घाता रमयिता मन्ता घोडा कती विज्ञानात्मा पुरुष." "एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः प्रोडश कला" ति। १ .त्मनो जानत्वं चेति नि पु। = कारणानामिति नि. पुन ४ गतीति नास्ति लि.पु.। ५ नाहमिति पुढयप। मानामीति मु.पुः। ० अर्याति नास्ति लि-पु.। ८ एप एव होति लि . ३ लापत तिमि. पु ।

·. द्वितीयोऽध्यायः। मालोकोऽनेकदेशव्यापी दृश्यते, सहृदयस्यस्यात्मनो ज्ञानं सकलदे व्याप्य वर्तते । नातुः प्रभास्यानीपस्य ज्ञानस्य स्वाश्रयादन्यत्र तिमणि- प्रभावदुपपद्यत इति प्रथमसूत्रे स्यापितम् । ननक्तं विज्ञान मात्रमेवाोत, तत्कयं ज्ञानस्य स्वरूपयतिरि- गुणत्यमुख्यते, तबाह- व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॥ २७ ॥ यथा एघिया गन्धस्य गुणात्वेनोपलभ्यमानस्य ततो व्यतिरकः, तथा नानामीति ज्ञातुर्गुणत्वेन प्रतीयमानस्य ज्ञानस्यात्मनो ध्यतिरेका सिद्धः । दर्शयति च श्रुतिः'-"नानात्येयायं पुरुष"इति । पृधगुपदेशात् ॥ २०॥ स्वचैनव ज्ञानं विनातुः पृथगुपदिश्यते-"म हि विनापिता- तविपरितोपो विदात" इति । थपूतं "यो विनाने तिष्ठन्" "विज्ञानं यनं तनुते" "ज्ञान- स्वरूपमन्यन्तनिर्मल परमार्यत" इत्यादिपु ज्ञानमेवात्मेति व्यदिश्यस रति, तबाह- तद्गुपसारत्वात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २६ ॥ 'तु'-शब्दरचोदा व्यावर्तयति । तद्गुणसारत्वाह विज्ञानगुणमरित्या. दात्मनो विज्ञानमिति व्यपदेशः । विज्ञानमेवास्य सारभूतो गुणः, यथा माजम्यानन्दः सारभूतो गुण रति मान 'मानन्द'-गब्देन व्ययदिश्यते "यदेषाफाश आनन्दो न स्यात" "प्रानन्दो प्रति घ्यजानादिति । माजस्य शानन्दस्सारभूतो गुणः “स एको ब्रह्मण प्रानन्दः" "अानन्द ब्रह्मणो विद्वान-धिति फुतरचनेति । यथा या "सत्यं जानमनन्तं मले"ति.विश्चित: प्रातम्प 'जान'-शब्देन व्यपदेशः । "सह ब्रह्मणा . . पिजाति मु.पु.। - व्यतिरितोति सि. नास्ति। जानोस नास्ति लि. पुः । • प्रतीयमानस्य ज्ञानस्यात्मनाव्यतिरेकादि दर्भपति व पुतिरिति मु.पु. ५ र मिनास्ति लिपुः। पति सि.पु.माया।

·३८० श्रीभाष्य उदृत्य मानमुन्मानम् । अणुसदृशं वस्तूहत्य सन्मानत्वं जीवस्य जयते- "घालापशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीयः म विजयः" रति, "मारा यमागे झापि दृष्ट" इति । নাতায়াঘমালা। अथ स्यादात्मनो ऽणुन्ये मालशरीरव्यापिनी वेदना नोपपत रति, तर मतान्तरपा परिक्षारमाह- अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २४ ॥ यथा हरिचन्द्रगिन्दुर्द ऐकदेशवत्यापि सानदेहध्यापिनमाहाद जनयति, तद्वदामा पिद है देशवतः सकलदेशातिनी घेदनामनुभवति। अवस्थितिवैशेष्यादिति चे,ना,भ्युपगमाइदि हि ॥ २५ ॥ हरिचन्दनधिहादेविशेषास्थितिविशेषावयाभावः, प्रा. स्मनस्तु तन्त्र विद्रात डॉन चे,च, आत्मनोऽपि देहदगदिशेये मियत्यय पगमात् । दृदयदेशे हात्मनः स्थितिः श्रूयते "हदि सयमात्मा तत्रेस- शतं नाड़ीना"मिति, तथा "फतम कामति प्रकृत्य योऽयं धितान- मयः प्राणेषु दयालज्योतिरिति । पात्मनो हि देह देविशेषस्थिति- प्यापनाय चन्दनदृष्टान्तः पर्शितः, न तु चन्दनस्य देशविशेषापेक्षा । एकदेशत्तिनः सकलदेहव्यापिकार्यझरले स्वमतेना- गुणादा लोकवत् ॥ २६ ॥ 'पा'-शब्दो मतानाध्या: । यात्मा स्वगुणेन ज्ञानेन सालदेह ध्याप्यास्यिता! पालोमावत्,' यथा मणिमणिमभृतीनामेकदेशतिना - . धानन्याय कल्पत दलि-मु.पु. अधिक मास्ति जाति सूत्रे नास्ति वि.पु.। .हिदेति न नास्ति। ५ त्याकामिति मु.पु.॥ २पति मु.पु.1 ·द्वितीयोऽधायः । . "न पश्या मृत्यं पश्यति न रोगं नोत दुवताम् । मह पश्यः पश्यति मधमानोति सर्वशः 'नोपननं स्माविदं शरी" "मनसेताकामानश्यन् रमत" इत्या. दिश्रुत्येकाथ्यात् । संप्रति ज्ञानात्मघाटे तम्य सांगतस्ये [च टूपणमाह- नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गो ऽन्यतरनि- यमो वा ऽन्यथा ॥ ३२ ॥ 'अन्यया'-सर्वगतत्वप तस्य ज्ञानमात्रत्वपचे घर नित्यमुपल' ध्यनुपलब्धी सहेव प्रसन्येयाताम्, 'अन्यतनियमो वा', उपलब्धिरेव वा नित्यं स्यादनुपलब्धिरेव था । एतदुक्त भति-नोमे ताघद्वर्तमानयोरा. मोपलब्ध्यनुपलब्यारय नानात्मा सर्वगतो हेतुः स्यात, उपलश्रेय या, अनुपलब्धौव वा । उभयहेतुत्ये सर्वदा सर्वत्रोभयं प्रसज्येत । यद्यपल. धेरैव, मर्यस्य सर्वदा सर्वत्रानुपलम्भी न स्यात् । अयानुपलब्धेरेव, सर्वदा मनापलब्धिर्न स्यादिति । अस्माकं शरीरस्यान्तरवास्थितत्वा- दात्मनस्तत्रैवोपलब्धिनान्यत्रेति व्यवस्यामितिः । करणायत्तापलब्धेपि मपामात्मनां सर्यगतत्येन सः करणः सर्वदा संयुक्तत्यादऽदृष्टादर- नियमादुक्तोपः समानः ॥ नाधिकरणं समापम् ॥ ४ ॥ प्रय कधिकरणम ५ । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥ अयमात्मा नाता, म चाणुपरिमाण इत्युक्तम् । इदानों कि स एय कती, उत स्वयमझतेव सन्नाचेतनानां गुणानां कर्तृत्वमात्मन्यध्य. स्यतीति चिन्त्यते । क्रिमत्र युक्तम् । अतधात्मेति । कुतः । आत्मने। समत्वं गुणानामेव च कन्यमध्यात्मशास्त्रेषु भूपते । तथा हि, कठ- १ मयंतशत इति लि पुः। Vानमात्रप ए नासात्मनमित्यर्थः तथा सत्य ज्ञानमात्रप घेति लि. पु. प्रामादिकम् । पियो नास्ति लि पुः। यस्यतीति लि.पु.। - . . .

·श्रीभाध्ये - . विपश्चिता" "यसच" रत्यादिषु माजस्य ज्ञानं सारभूतो गुण दति विजायते। पाचदात्मभाषित्वाचन दोपस्तद्दर्शनात् ॥ ३०॥ विज्ञानस्य याबदाममायिधर्मत्येन सहापदेशन दोषः । तथा| घ पादयो यायत्स्यरूपभायिगोत्यादिधर्मशब्देन गोरिति ध्यपदिश्य. माना दृश्यन्ते, स्यरूपनिरूपयाधर्मत्यादित्यर्थः । 'च'-कारो जानपदात्म. नोऽपि स्वप्रकाशयेन ज्ञानमिति ध्यपदेशे न दोष रति समुचिनोति। पन्चोक्तं मुम्पादिपु जानाभाशाच ज्ञानस्य स्वरूपानुन्धिधर्मत्व. मिति, सह- पुंस्त्वादिवत्वऽस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ 'तु'-शदोरवोदिताशहानिरत्यर्थः । 'अस्य' नामस्य मुगुप्यादि यदि विद्यमानस्य जागादिष्वभिक्तिसम्भवात्स्वरूपानुबन्धिधर्मस्वा. पपत्तिः । 'पुंस्त्वादिषत', यथा पुंस्त्यादासाधारणस्य धातार्याल्यावस्थायां सोऽप्यनभिव्यक्तस्य युवत्व'ऽभिव्यको घुमस्तद्वत्ता न पादाचित्की भात । सप्तधातुमयत्व हि शरीरस्य स्वरूपानुन्धि, "तात्सप्तधातु त्रिमतं द्वियोनि चतुविधाहारमय शरीर"मिति- शरीरस्वरूपव्यपदेशात । मुयुवादिष्वष्यहमर्यः प्रकाशंत इति प्रागे. घोक्तम् । तस्य विद्यमानस्य ज्ञानस्य विषयगीवरत्व नागादाधुप- लभ्यते । एते चात्मनो जातृत्वादयो धोः 'पागापपादिताः। अती जासत्यमेव जीवात्मनः स्वरूपम् । स चायमात्माऽणुपरिमाणः । "न प्रेत्य सनाऽस्ती"त्यपि न मुक्तस्य ज्ञानाभाय उच्यते, ऽपि तु "एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्याय तान्येशनुविनश्यती"ति संसारदशाया यदभूतानुदि. धायित्वप्रयुक्त जन्मनाशादिदर्शनम्, तमुक्तम्य न यिनते, १ ०धर्मत्यानेन ध्यपदेशो-दति लि. पुर मु.पु. पि ध्यपटेशो-इति । २ चकारादिति नि'। प्रत्ये-ति लि. पु. प्रमाद । ५ दयावाति लि.पु.। 7 ·द्वितीयोऽध्यायः ३८५ "कारणं गुणसङ्गेऽस्य सदसदोनिजन्मस्विति । तथा तवात्मनश्व फर्तत्वमभ्युपेत्यांच्यते- "तयं सति कतारमात्मानं फेवनं तु यः । पश्यत्यतयुतिस्वाच स पर्यात दुर्मति"रिति, अधिष्ठान तथा का करणं च पृथग्विधम् ! विधिधारच पयनचेष्टा देवं चैवात्र पञ्चम"मिति । अधिष्ठानादिदेवपर्यन्तसापेवे सत्यात्मनः कर्तृत्वे य प्रात्मानमेव केव- लत्तारं मन्यते, न स पश्यतीत्यर्थः । उपादानाविहारोपदेशाच्च ॥ ३४ ॥ "म यथा महाराज" इति प्रकृत्य "एवमेवैष एसा-माणान रहीत्वा स्वे शरीर यथाकामं परिवर्तत" इति प्राणानामुपादाने बिहार च कर्तृत्वमुपदिश्यते । 'व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३५ ॥ "विज्ञानं यज मनुते कमाणि तनुतेऽपि "सि लोशिकवैदिक- क्रियासु कर्तृत्वव्यपदेशाच्च कता । 'विज्ञान'-शब्टेन नात्मना व्यपदेशः, अपि त्वन्तःकरयास्य बुद्वेरिति चेत्, एवं सति निर्देशविपर्यय: स्यात, पुढे करणत्यादिजानेति करणधिभक्तिनिर्देशः स्यात् । उपलब्धिवदनियमः॥३६॥ मात्मनोऽकर्तृत्त्य दोष ' उच्यते, यथाऽात्मनो विभुत्वे नित्योप. लब्ध्यनुपलश्चिमसल' इत्यादिनोपलम्बेनियम उक्तः तद्वदात्मनोऽकर्तृत्वे प्रकृतेश्च कर्तृत्व सस्या: सर्वपुरूषसाधारणत्वात्सर्वाणि कर्माणि मषां भोगाय नेघ घा फस्यधिदात्मनः । विभुत्याभ्युपगमात्सविधानमपि मर्यपाविशिष्टम् । अत एव चान्त:करणादीनामपि नियमो नो-प. यो, यदायत्ता घ्यवस्था स्यात् । मिति लि. पु प्रमादः। निर्मािस लि पुन धेय-दति निपुः। सुरे-ति लि.पु.। ५ ति नास्ति लि.पु.॥

·३८४ श्रीभाष्ये बल्लीषु जीवस्या "न नायते मियत" इत्यादिना जन्मनगमरणादिक सर्व प्रतिधर्म प्रतिषिय हननादिपु क्रियासु कत्वमपि प्रतिविध्यते- "हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं इतश्चन्मन्यते इतम् । उभी तो न विनानीता नायं हन्ति न इत्यत" ति। हन्तारमात्मानं मानव जानात्यात्मानमित्यर्थः । तथा च भगक्षता स्वय. मेव जीवस्याकर्तृत्वं स्वरूपं कर्तृत्वाभिमानस्तु व्यामाह' इत्युच्यते- "प्रातः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । অামিমুলা জ্বামিনি মান”। "नान्य गुणेभ्यः कतारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यतीति, "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रतिरुच्यते । पुरुषः मुखदुःखाना भातृत्वे हेतुरुच्यत" इति च । प्रतः पुरुषस्य भोक्तत्वमेष, प्रकृतेरेव तु कर्तृत्वमेधं प्राप्ते प्रयत्महे 'कत्सा शास्त्रार्थत्वात्' प्रात्मय की, न गुणा: । कस्मात । 'गास्वार्थप्रत्त्वात', शास्त्राणि हि "यजेत स्वर्गकाम:" मुमुचुलोपामीनेत्येवमादीनि स्वर्गमावादिफ लस्य भोक्तारमेव कर्तुत्वे नियुञ्जते । न हवेतनस्य कर्तृत्वेऽन्यो नियुज्यत'। शासनाच्च शास्त्रम्, शासनं च प्रवर्तनम् । शास्त्रस्य व प्रवर्तकास बोध- जननहारण, अचेतनं च प्रधान न घोषितुं शक्यम् । अतः शास्त्रायाम यंवत्त्वं भानुश्चेतनस्येव फतवे भवेत् । तदुक्तं "शास्त्रफनं प्रयोकरीति । पटुलम् "हन्ता चेन्मन्या" इत्यादिना इनमक्रियायामकर्तृत्वमात्मनः प्रयत रति, तदात्मनो नित्यत्वेन हन्नध्ययाभावाच्यते । पच्च "प्रष्टतेः क्रियमाणान"त्यादिना गुणानामेव फत्यं मयत पति, सत्सांसारिक प्रतिष्यस्य फतता सत्वरजस्तमोगुणसमानता न स्वरूपपयुक्तति प्राप्ताप्राप्तवियन गुणानामेव तत्वमित्युच्यते । तथा च तपोच्यते जीवति मि. पु. प्रमाता। भिमानध्यामोह लि..। रतिरब्यो नास्ति पुःशुपषि। . गुणा-ति निपुर. नियुपत-रक्षि पुष । ति मालि... भार्य त म । ॥

·द्वितीयोऽध्यायः। ३८० "पराविति। 'तु'-रादः पत ध्यावति । तत्' कत्वमास्य 'परात्' परमात्मन एव हेतोर्भवति । कुत. । 'श्रुते.' "अन्त प्रविष्टः शास्ता बनाना सात्मा" " अात्मनि तिष्ठवात्मनो ऽन्तरी यमात्मा न घेद यस्यात्मा शरीर य पात्मानमन्तरी यमति स त अात्माऽन्ताम्यमृत" इति । स्मृतिरपि- "मर्यस्य चाह हदि सविधिष्टी मत्तः स्मृतिजोनमपोइन " । "ईश्वरस्मभूमामा द्वेशेऽर्जुन ! तिष्ठति । भामयन्सर्वभूतानि यन्वारूठानि माययेति । नन्वेवं विधिनिषेधशास्त्रानर्यक्य प्रसज्येतत्युक्तम्, तबाह- कृतप्रयतापेक्षस्तु विहितमतिपिद्धावैयादिभ्यः॥४१॥ मर्यामु क्रियासु पुरुषेण कृत प्रयनमुदोगमपेत्यान्तयामी पर- मात्मा तदनुमतिदानेन प्रवर्तयति, परमात्मानुमतिमन्तरेणास्य प्रति नोपपद्यत रत्यर्य: । कुत एतत । विहितप्रतिपिहावयादिभ्यः' । आदि शब्देनानुपहनियहादयो रमन्ते । पथा द्वयो. साधारणे धने परस्यत्या पादनमन्यतरानुमतिमन्तरण नापपटाते, तथापी तरानुमति, स्येनेव कृति तत्फल नाय' भवति । पापकर्मसु निवर्तनशतस्याप्यनुमन्तृत्व न निर्दयत्यमावहतीति मावासमनिरूपणे प्रतिपादितम् । नन्वेधम, "एष होव माधु फर्म कारयति त यिमेभ्यो लोकेभ्य विनीपति एप एखासाधु मर्म फारयति त यिमधो निनोपती" त्युदिनीषयाऽधानिनी पया च स्वयमेव साध्यमाधुनी कर्मणी कारयत्येमवारपाते। उच्यते, | पसच सर्वसाधारणम्, यात्यतिमात्रपरमपुरूषानुमूल्ये व्यवसित प्रपती, तमनुराहुन भगवान्त्वयमेव स्वमानुपायेति कल्याणेषु फर्मस्थेत्र चि १ यमपतीति म पु अधिकमिद । प्रधापति लिए। Yoमस्नुस्यनय कमिति सत्यने स्यस्ययोति मि ४ पिनास्ति मि । +t Tearn पाठा नि पुटिम । ५. नुकत्ये प्यस्पित रति लिपु। . बर्मस्वति म पु । पु Eof ध्य-HA नि पु।

·श्रीभाध्ये - शक्तिविपर्ययात् ॥ ३७॥ बुद्धेः कर्तृत्व कर्तुरन्यस्य भाक्तत्यानुपपत्तभोक्तृत्वशक्तिरपि तस्या पप स्यादिस्यात्मनो भाक्तत्यशक्तिहीयेत, भातस्य च दरेष संपदात इत्यात्मपदा प्रमाणाभावश्च स्यात् । "पुरुषोऽस्ति भातृभाया"दिति हि संपामभ्युपगमः । समाध्यभावाच्च ॥ ३८॥ बुढेः कर्तृत्व मोतसाधनभूतसमाधावपि मैव की स्यात् । स च समाधिः प्रस्तान्योऽस्मीत्येवंरूपः । न च प्रश्तेरन्योऽस्मीति प्रतिः समाधातुमलम् । अतोऽन्यात्म कती। नन्वात्मनः कर्तृत्वऽभ्युपगम्यमाने सर्वदा कत्वं नरमदित्य- चाह- यथा च तक्षोभयथा ।। ४६ ।। यामादिकरणसंपवोऽप्यात्मा यद'छति, तदा करोति, यदा तु नेच्छति, तदा न करोति । यथा तता वास्यादिकरणसविधान पीछानु- गुण्येन करोति' न करोति च । बुद्धस्त्वचेतनाया: कनत्वे तम्या भोग- वाञ्छादिनियमकारयाभावात्सर्बदा कतत्वमेव स्यात् ॥ कधिकरण समाप्तम् ॥ ५ ॥ पथ परायत्ताधिकरणम् । परात्तु तच्छुतेः ॥ ४० ॥ दं नीयस्य फतृत्व कि स्वातन्त्र्यणात परमात्मापत्तमिति । कि प्राप्तम् । स्वातन्य गति । परमात्मायताये हि विधिनिषेधशास्त्रान प्रमज्येत । यो हि म्ययुमा प्रतिनिरत्यारम्भरातः, म प नियोज्यों भवति । स्वातन्त्र्येणास्य कर्तृत्वमिति माग्नेऽभिधीयते- समाधाभावाचेति लि.पु. मुत्रपाठः। एनिधान्तर्गत. पाटो नि पुटिन । BREमसेत्यवाहेति नि पु:, नोवामेतरावाति मु पु.। पति लि. पु. प्रमाद । । करीमीति बुटिस मि.. ५०च पुतीति मुखाटो नि. पु. प्रामादिशः। मज्यते-ति नि.g.। प्रतः ·द्वितोपाध्यायः । ३८ मलांग निर्णातम्, तासन्जीवस्य ब्रह्मणोऽनन्यत्वं ब्रह्मणसम्माद. धित्वं जन प्रतितिष्ठति । किं तायत्माप्तम् । अत्यन्तभित्र रति । कुतः । "जानी द्वाषनाधीशनीशामित्यादिना भेदानिशात् । जाज. योरभेदश्रुतयस्त्वमिना पिवेदितिय विरुद्धार्थप्रतिपादनाटोपचा- रिक्यः । ब्रह्मणोऽशो नीम इयपि न साधीयः, एशवम्त्येकदेशाची हाग'-शब्दः । नीयस्य ब्रह्मकदेशवे तद्गता दोषा प्रलणि भवेयुः । न च प्रस्तखण्ड़ो जीव रत्यंगोपपत्तिः, खण्डमाता'नत्वात् ब्रह्मणः, प्रागुतदोषप्रमहाच्च । तस्मादत्यन्तभिवस्य च सदंशावं दुरुपपादम् । पढा, भान्तं बलंब लीक: । कुतः । "तत्त्वमस्य 'ऽयमात्मा ग्रह"त्यादि. ब्रह्मात्मभावापदेशात । नानात्ववादिन्यस्तु प्रत्यवादिसिद्धा धानुधा. दित्वादनन्ययामिहाद्वैतोपदेशपराभिः श्रुतिभिः प्रत्यतादय धाविदया. न्तर्गताः ख्याप्यन्ते । अय घा, ब्रह्मैवानाद्यपाध्यहिचं जीयः । कुतः । तत एव प्रक्षामभावोपदेशात । न पापमुपाधिधान्तिपरिकन्पित दति' वक्तुं शक्यम्, 'बन्धमाता दध्यवस्याऽनुपपत्तरित्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- प्रहलांश इति । फुतः । 'नानाध्यपदेशा'दन्यथा च'-एकत्वेन ध्यप- देशात् । उभपया हि ध्यपदेशो दृश्यते । नानात्याध्यपदेशातायरूपत्व. सन्यस्यनियन्तत्वनियाम्यत्वमर्वजत्वाजत्वम्याधीनत्यपराधीनत्वशुद्धस्या- शुद्धत्वकल्याणगुणारत्वद्विपरीतत्वातत्वशेषत्वादिभिर्दश्यते । 'अन्यथा चाभेदेन व्यपदेशो पि "तत्त्वमस्य" "ऽयमात्मा घले"न्यादिभिदृश्यते । 'अपि दाकितधादिस्यमधीयस एके'-"प्रस्न दाशा प्रल द्रामा घलेमे। किया" इत्याणिका ग्रहणो दातिवादिस्यमप्यधीयते । ततश्च मर्वजीवव्यापित्येनाभेशे व्यदिश्यत इत्यः। सबमुभयव्यपदेशमुख्यत्व सिद्धये सीधाऽयं ब्रह्मणोऽश इत्यभ्युपगन्तव्यः । न च भेदयपदेशानां .याधियादिभेसिनि.g२ उत्पन्य गतीनिरिति लिपु० प्रमादः। यह म०प०॥ ४ प्रत्यासिति fao पु०, न पुकम्। ५मति लिपु॥ स्यति नामित मि० ए०।।

·BCC श्रीभाध्ये जनपति । यश्चातिमात्रप्रातिकूल्ये व्यवसितः प्रवर्तते, तं निराहनस्वाप्रा. प्तिविरोधिष्वधोगतिसाधनेषु कर्मसु कविं जनयति । यथो भगवता स्वयमेव- "अहंसस्य प्रभवो मतः सवे प्रवर्तते । पति मत्वा मजन्त मां बुधा भावसमन्विताः"- इत्यारभ्य "सेपो सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगन्तं येन मामुपयान्ति ते । तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशपाम्यात्ममावस्या ज्ञानदीपन भास्वतेति । सथा "असत्यमातिष्ठं ते अगदाहुनीश्वरम्"इत्यादि' "मामात्मपादेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयका:"-दत्यन्त मुत्या "सानहं द्विषतः फरान्ससारेषु नराधमान् । सिपाम्यनसमशुभानासुरीवेव योनिस्वित्युक्तम् ॥ परायसाधिकरणं समाप्तम् ॥६॥ Nोsयाधिकरणम् । अंश नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दा. शकितवादित्वमधीयत एके॥ ४२ ॥ बोधस्य कर्तृत्वं परमपुरुषाय मत्युक्तम् । इदानी शिम नीम परस्मादत्यन्तभित्र:, उत परमेव ब्रल्ल धान्तम्, उत ग्रसेवोपाध्यछि. सम, अय नलाश ति संशय्यते । पुतिविपतिपतेः संशय: । ननु 'सदानन्यत्वप्रारम्भशब्दादिभ्यः' 'अधिकं त भेदनिर्देशा'दित्यवेशयमयी निीत, मत्यम्, स एव नानात्वकत्यतिर्शितपत्या अविष्य' जोधप ग्रलांयत्योपपादनेन' विशेषता निर्णायते । यातिनीषस्य .रत्याठिनति मि. पु.। २पास्मादस्पति सि वि०० पधिमा यित तिमि.. ४मति मि०१० मामित । ५ पाटर्म-संत मि... होम मि. पु० मास्ति।

·द्वितीयोऽध्यायः । शनाश गति प्रागेयोपपादितम् । प्राभासा एति या पाठः । तथा सति हेतघ आभामाः । चकारात "पृयगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा" "गाजी द्वायजाधीशनीगा। "तयारम्यः पिप्पलं म्वाहत्ती"त्यादिश्रुतिविरोधश्च । अविद्यापरिकल्पिती. पाधिभेदे हि संधापाधिभिरुपहितस्वरूपस्येकत्वाभ्युपगमाद्वेग्गव्यतिकर- स्तदयस्य एव। पारमार्थिापासहितग्रलनीयवादे उपाधिभेद हेतुभतानादा- ऽदृष्टयशाहावस्या भविष्यतीत्यागमाह - अष्टानियमात् ॥५०॥ उपाधिपरम्पराहेतुभूतस्यादृष्टस्यापि ब्रह्मस्वरूपाश्रयत्वेन नियम. हेत्वभाषाव्यवस्यैष, उपाधिभिरदृष्टरव स्वसम्बन्धेन यमस्वरूपन्छ- दासम्भवात्। अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवम् ॥५१॥ प्रदृष्टहेतुभूताभिसन्ध्यादिपि उक्तादेव हेतारनियम एवं । प्रदेशभेदादिति चे,ना,न्तीवात् ॥५२॥ याप्येकमेव ब्रह्मस्वरूपम्, तच्छेदानई नानाविध पाधिभिः सम्बध्यते, तथाऽप्युपाधिसम्बन्धिनलप्रदेशभेदादुपपात पय भोगव्यघ. स्वेति चेतव, उपाधीनां तत्रतत्र गमनात्सर्वप्रदेशाना सापाधयन्ती. पातिकरस्तदयस्य एव । प्रदेशभेदेन सम्बन्धेऽपि सर्वम्य वसप्रदेश त्यात्तत्त प्रदेशमन्धिटुःख व्रह्मण एव प्यात् । पूर्यत्र 'नित्योपलब्ध्यनु- पलब्धिप्रसङ्गेाऽन्यतनियमो वाऽन्यया' 'उपलब्धियनियम' इति द्वाभ्यां जाची द्वार्थाित लि० पु०। २०भेदेति निक पु० ३ व्यापाट्याम्यप्ति नि पु०। ४ प्राति नास्ति मि० पु०। ५ मायादपथ्यवस्येति लि० पु०। ६ स्वरूपसम्बन्ध इति लि० पु० । ७ देमिति लि. पु०॥ ८ प्रदेशादिलोति लि.पु. । ( नानाण्टिा-इति लि. पु.। १०दिति समय मु पु। .

·३६२ श्रीभाध्ये यत्किञ्चित्सत्यते येन सत्वज्ञातन वैद्विज । तस्य सूज्यस्य मभूती तास वै हरेसनः" "- इत्यादिना । चकाराच्छुभयोऽपि “यस्थात्मा शरीर"मित्यादिना उत्मश. रीरभाधेनाथायित्वं धरन्तीत्युच्यते । एवं बेलायत्वे ब्रह्माययोजखेच सर्व समाने केसा. विदाध्ययनमदानुष्ठानामनुना, केञ्चितत्परिहार, केयाशिद शंनस्य नायिनुना, पाश्चित्सरिहारश्च शास्त्रेषु कथमुपपद्यत इत्या. शाह- अनुज्ञापरिहारी देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॥ ४७ ॥ মা সুরায়রাবিন মায আয়নায় शुदादिरूपशुयशुधिदे सम्बन्धनिबन्धनावऽनुज्ञापरिहाराषुपपटाले, 'न्या. निदिवत,' यथाऽनरग्नित्वेने सरूपत्वापि नियागारानिहियते, शमसानादेस्तु परिहियते, यथा चाचादि श्रेत्रियादेरनुज्ञायते, अभिश. स्तादेस्तु परिट्रियते । असन्ततेश्चाव्यतिकरः॥४८॥ अन्नाशवादिनैकरूपत्व सत्याप जीवानामन्यान्य दादाणुत्वेन प्रतिशरीर भिवत्वाच्च भोग यतिकाधिन सम्भवति । धान्तहजीव. बाद चोपहित सजीवादे नौवयरयोर्जीवानां च भेगव्यतिफरादयः सर्य दोषासन्तीत्यक्षिप्रायेण स्वप भोयतिकराभाय उ. मनु शान्तप्रसनीषध दोयविदाटतोपाधिभेदादागमवस्यादय उपपदान्त, तत्राह- अभास एव च ॥ ४६ ।। अण्डे रसमकाशमात्र स्वरूपस्या म्यरूपतिरोधानपूर्वकोपाधिभे. दोपपादनहेतुराभास एव । प्रकाशकस्वरूप प्रमातिरोधानं प्रका. नस्य प्राशनमि लिपु। ति नि go. शोधानाभादया मयां मन्त्यभिप्रायेण स्वप भीगांगरोरादप या नग्नक-दति लि. पु.. ५ मार्सत माप्ति लिपु०॥ शाहान्तगतः पाटोलि पुल बांटतः ।

·द्वितीयोऽध्यायः। पत्वेन संपामेकरूपत्वेऽपि भेदकाकार प्रात्म'याधाय घेदनक्षमय- गम्यते । 'अमन्ततेश्चार्यातकर' इत्यनन्तरमेव चाऽऽत्मय हुत्व धात । अपि सार्यते ।। ४४॥ "ममेघांशी लीवलोके नौवभूतः सनातन" इति नीवस्य पुरुषो. तमांशत्व स्मर्यते, प्रतश्चायमंयः । अशत्वेऽपि नीवस्य प्रस्नैकरत्वेन नीयगता दोषा व्रमण एवे. त्याशवाह- प्रकाशादिवत्तु नैवं परः ॥ ४५ ॥ 'तु'- शब्दरचोदा व्यावतर्यात । प्रकाशादियज्जीव: पामात्मनों- S: । यथा न्यादित्यादिभास्वती भारूप: प्रकाश भति, यथा गधाश्व शुलमणादीनां गोत्वादिविशिष्टाना वस्तूना गोवादीनि विशेष यणान्याः, यथा या देहिनो देवमनुष्यादे होऽश,स्सद्वत् । एकवस्त्येकदेशत्वं रंशत्वम् । विशिष्टस्यैकस्य वस्तुना विशेषणमश एव, तथा च विश्वका विशिष्टे वस्तुनि विशेषणांशोऽय विशेष्यायोऽमिति व्यदिन्ति । विशेषवशेष्ययोर शांशित्यपि स्वभावचैलवण्य दृश्यते, पवनीपरयो विशेपर्णावशेष्ययोरेशाशित्व स्वभावभेदश्चापपाते । तदिदमुच्यते 'नैवे पर' दति। यथाभूतो जीवो न तयाभूतः परः । यथैव हि प्रभायाः प्रभा. धानऽन्यथाभूत, स्तथा प्रभास्यानीयात् स्वाशाज्जीवादशी परोऽप्यान्तर- इत्यर्थ । एघं जोधपरयाविशेषणविशेष्यत्वकृत स्वभाववैलतएपमा- श्रिय भेदनिर्देशा: प्रवर्तन्ते । अभेदनिर्देशास्तु पृथसिद्धान विशेषणानां विशेष्यपर्यन्तत्वमाश्रित्य मुख्यत्वेनोपपद्यन्ते । “तवमस्य""ऽयमात्मा ग्रहो"त्यादिषु 'त'चन्दनल शब्दयस्य' 'मयमात्मेति शब्दा अपि, जीव- शरीरकवलवाचकलेनैकार्थाभिधायित्वादित्ययमर्थः प्रागैव प्रपञ्चितः । स्मरन्ति च ॥ ४६॥ एवं प्रभामभाघटूपेण शनिलिमटूपेण शरीरान्मभावेन वाश शिभावं जगदलयोः पराशराठयः स्मरन्ति - "एकदेशस्थितस्यानल्यात्वा विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमसिल जगत । भेद प्रात्म-दति निक भेदकाका भात्मा-ति गयादेचति लि. पु०। पु०, मपु०॥

·श्रीभाध्ये . प्रत्यक्षादिमिद्वार्थत्वेनान्यया विद्वत्वम्, बलज्यत्वनियाम्यत्यतच्छरी- रस्वतच्छेषत्वतदाधारस्वतत्यात्यत्यतत्संहार्यत्वतदुपासमत्वतत्प्रसादल. भ्यधर्मार्थकाममोतरूपपुरुषार्थभीतत्त्वादय स्तस्कृतश्च जीवब्रह्मणोदः प्रत्यक्षावागाधात्वेनानन्यथासिद्धः । अतो न जगत्सवादिवादिनीनां प्रमाणान्तरसिद्धभेदानुवादेन मियाापदेशपरत्वम् । न चाखराडेकरस चिमाजस्वरूपेया ब्रह्मणा त्मनो ऽतद्वाशानुसन्धान बहुभयनसङ्कल्प. पूर्वकप्रियदादिष्टिं नीवभावेन लत्मवेशं विचित्रनामरूपव्या करणं तत्क- ताउनन्तविषयानुभनिमित्त मुखदुःखभागित्यम भातत्येन तत्र स्थित्या सचियमनेमान्तयामित्वं जीवभूतस्य स्वस्य कारणब्रह्मात्मभावानुमन्धानं संसारमा तदुपदेशशास्त्रं च कुधाणेन धमितामत्युपदिश्यते, तथा मत्युन्मत्तपतक्तित्वापातात । उपाध्यक्षतिचं ब्रह्म नोव इयपि न माधीयः, पूर्वनिर्दिष्टनियन्तनियाम्यत्यादिव्यपदेशबाधादेव । नहि देवदत्तारकम्पन राहा पाधिभेदाविपतृनियाम्यभावादिसिद्धिः । अत उभयव्यपदेशोपपत्तये जीड ब्रह्मणोंऽश इत्यभ्युपेत्यम् । मन्नवर्णात् ॥ ४३ ॥ "पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादास्यामृतं दिधीति मन्त्रधाच्च ब्रह्मांशो जीवः । अंशयाची हि 'याद'-शब्दः । विरवा भूतानीति जीवानां बहुत्याद् बहुवचनं मन्त्र । सूप्यं 'श' रत्येकवचनं जाय. भिप्रायम्, 'नात्मा शुरित्यत्राप्येवम नायभायम् । नित्यो नित्यानां वेतनश्वेताना. मेझी बहूनां यो विदधाति कामान"- इत्यादितिभ्य ईश्वरावेदम्पात्मनां बहत्यनियत्ययावाभिधीयमा- नत्वात् । एयं नित्यानामात्मनां बहुत्ये प्रामाणिक प्रति डानस्वर- नन्यति लि.पु. पिपीतम् । नटाध्यसत्यति मिल ३ कित्यादय रति निपु०॥ ४ ध्यास नास्ति सिल पु०। ५म-दति मास्ति निपु । मायापति लि० पु०॥ कस्वर त fign ८ एकवचसि पुनीत fre get पु० ·- द्वितीयोऽधायः। पत्वन संपामेकरूपत्वेऽपि भेदकासार यात्म'यायाम्पपेदनक्षमेरव. गम्यते । 'असन्ततश्चायतिकर' इत्यनन्तरमेय चाऽऽत्मयत्व यति । अपि मर्यते ॥ ४४॥ "ममेधागो नीयनो जीयभूतः सनातन" इति जीवस्य पुरुषो. तमाशत्व समय॑ते. अतश्चायम: । अशवपिनीवस्य ग्रीकरत्वेन लीगता दोषा ग्रमण एके त्याशवाह- प्रकाशादिवत्तु नैवं परः॥ ४५ ॥ 'तु'-शब्दरचोदा व्यावर्तति । प्रकाश दयन्जी परमात्मना SA: । यथा न्यादित्यादेभास्वती भारुप. प्रकागणे भति, यथा गाव शुमटप्णादीना गोत्यादिविशिष्टाना वस्तूना गोत्यादीनि विशेष शान्यशा,यथा वाहिनी देवमनुष्या होऽश,स्सद्वत् । एकवरत्येकदेशत्व हा शल्यम् । मिशिष्टस्यै कस्य वस्तुना विशेषणमय एव, तथा च विशेषका विशिष्टे धस्तुनि विशेषणाशय विशेष्यामिति व्यदिन्ति । विशेषाविशेष्ययोर शाशिवपि स्वभावलतएय दृश्यते, व नीधपायी विशेषणविशेष्ययोरशाशित्य स्वभावभेदश्चापपाते । तदिदमुच्यते 'नेव पर' इति । यथाभूतो नीवो न तथाभूत पर । यथैव हि प्रभाया. प्रभा धानऽन्यथाभूत, स्तथा प्रभास्यानीयात् स्वाशाज्जीवादशी परोऽप्यान्तर- भूत इत्यर्थ । एव नीवपायोर्विोपविशेष्यत्वकृत स्वभाववैलतएयमा नित्य भेदनिर्देशा. प्रवर्तन्ते । अभेदनि शास्तु पृथसिद्धान विशेषणाना विशेष्यपर्यन्तत्वमाश्रित्य मुख्यत्वेनापपन्त । "तत्त्वमस्य""ऽयमात्मा घो"त्यादिपु 'त'च्छब्द'क्ष'शब्द'त्य' 'मयमात्मेति शब्दा अपि, जीव गरीएकलवावकत्वेनकार्याभिधायित्वादित्ययमर्थ प्रागेश प्रपञ्चत.। स्मरन्ति च ॥ ४६॥ র মামার বালিয়াকিম লেমান ঘায়। शिभाव नगढलको पराशरादय स्मानित- "एकदेशस्थितस्यानेज्यात्वा विस्तारिणी यया । परस्य ब्रह्मणः शक्तिम्तयेदमखिल नगत ॥ १ भेद धात्म इति नि पु०, भेदकाकार मात्मा-ति मु० पु०॥ 7 1 ·श्राभाष्य सूत्राभ्यां वेदबालानां सर्वगतजीववादिना दोष उक्तः । अत्र त्वाभास एव चेत्यादिभिः सूत्रैदावलम्बिनामात्मैकत्ववादिनां दोप उच्यते ।। अंशाधिकरणं समाप्तम् ॥ ७॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यचरणास्ती शारीरकमीमांसाभाष्ये ऽविरोधाध्यायस्य द्वितीयस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ कि नास्ति लि.

·अथ द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ॥ . जय प्राणात्यधिकरणम् । तथा प्राणाः॥२॥ अक्षयतिरितम्य विपदादेः कृत्वस्य कार्यत्वेनोत्पत्तायुक्तायां मी- वस्य कार्यत्वेऽपि स्वरूपान्ययाभावलक्षणोत्पत्तिरपोदिता, तत्मसन नीयस्वरूप विशोधितम् । संप्रति जीवोपकरणानामिन्द्रियाणां माणस्य धात्पत्यादिप्रकारी विशोधते । तत्र किमिन्द्रियाणां कार्यत्वं जीवध,दुत विपदादिदिति वि. न्यते। कि युतम् । जोधवदेव-इत्याह पूर्वपती तथा प्राणा' इति । प्राण्या इन्द्रियाणि । यथा नीशे नोत्परते, तथेन्द्रियाएयपि नोत्पद्यन्ते । कुतः । श्रुतेः, यथा लीयस्यानुत्पत्तिः श्रुतेश्वगम्यते, तथा प्राणानामप्यनुत्तिः श्रुनेरवावगम्यते । तथा प्राणा दति प्रमाणमतिदिश्यते । का पुनात्र श्रुतिः । "असदा ददमय आसीत् तदाहुः कि सदासदासीदि. त्यूपयो वाय तेऽये ऽसदासीत् तदाहुः के से अपय इति प्राणा धा रुपय" इति जगदुत्पत्तेः प्रागिन्द्रियाणां सदावः श्रूयते। 'प्राण'-शब्दे बहुवचनादिन्द्रियारयति निश्चीयते । न चेय श्रुति "घायुश्चान्तरित चैतदमृतं" "पानिस्तमिता देवता य द्वायु"रितिन्चिरकालावस्या- यित्वेन परिणतुं शक्या, "ग्रसट्ठा इदमय प्रासीदिति कृत्वप्रपञ्चप्रल. यवेलायामप्यस्थितत्वश्रवणात । उत्पत्तिवादिन्यस्तु नीवोपत्तिवादिन्य रव नेतव्या इत्येवं प्राप्नेऽभिधीयते- . का ति नि. २ सयुटिति नि. ३ असदा समय प्रासीत तदा किं तदासीदिति अपयो वाय ती मदासी सदाः ते अपय दात प्राणा पाय अपय पति मु.पु., पु. पि-प्रमद्वेद सथाः केते इति पिशेषः, अन्यत्तुत्यम् । ५ च-ति लि. ५ देयतादिति लि. पु०। लि. पु०॥

·B६ श्रीभाव्य वियदादियदेव प्राणाश्चात्पदान्ते । कुतः । “सदेव सोम्येदमय आसीत्" "आत्मा वा इदमेक एवाय पासी"दित्यादिषु प्राक्तृहरक- स्वावधारणात्, "एतस्मान्जायते प्राणी मनः सन्द्रियाणि "तीन्द्रिया. णामुत्पत्तिश्रवणाच्च प्रागवस्थानासम्भवात् । न चात्मात्पत्तिवाददि- न्द्रियोत्पत्तियादा परिणतुं शक्यः, आत्मवदुत्पत्तिप्रतिधथुतीनां नित्यत्व- बोध श्रुतीनां वादर्शनात् । “असहा इदमन मामी"दित्यादिवाश्येऽपि 'प्राण'-शब्देन परमात्मय निर्दिश्यते, “सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि माणमेवाभिसंविन्ति प्राणमभ्युजिहत" इति 'पाण'-शब्दस्य परमा त्माप प्रसिद्धः । "प्राणा या पिय"ति 'पि'-शब्दश्च सर्वज्ञे तस्मिध युज्यते, न स्वचेतनेविन्द्रियेपु । सूपयः प्राणा दति' बहुवचनश्रुतिः कथमुपपदात इति वे,त. गौण्य ऽसम्भवात्तत्माश्रुतेश्च ॥२॥ बहुधचनश्रुतिगाणी, बहुधासम्भवात्, "तस्येव परमात्मनः सृष्टः प्रागऽवस्यान श्रुतरेव । तत्पूर्वकत्वादाचः॥३॥ इलश्च 'प्राण'-शब्दः परमात्मवचनः । 'वार' परमात्मयतिरिक्त- विषयस्य नामधेपस्य धाविषयमवियदादिष्टिपूर्वकत्वात् "दं तव्याशतमासीतवामरूपाभ्यां ध्याक्रियते"ति नामरूपभाजामभावात तदानों धागादीन्द्रियकार्योभायाच तानि न सन्तीत्यर्थः । प्राणोत्पत्यधिकरणं समाप्तम् ॥ १ ॥ चाह . १०श्चोखते-दति नि० पु० । २णमा स्टमेति सि०पमाटः। १०संभवामि लिपु० । ४०बाटा परिणतुं ययाति मु.१०। ५ योधकांस नास्ति नि । ४ याव-इसिमुपु०॥ नन्यदेवयिन्द्रिोणत्युतान्याययितास्ति मिति पुपि। गरयसभाधानत्यागर्यास्यतेप्रति मि० ० मूत्रपाटः। ੧੩ Tu uzਕਿ ਸ਼ਿਵਜ਼ੀਧਰੇ ਯਸ ਚ 1 Ginzxtuਸੋ ju सध्ययनादिन्द्रियामाया दिति लिक अधिकमत्रास्ति १९०ति-हिमपु०॥ - ·- द्वितीयोऽध्यायः । (Pap अथ मागाधारणम् । सप्त गतेर्विशेपितत्वच शि॥ तानीन्द्रियाणि किं सप्तः स्युः, अय वैकोदंशति-चिन्त्यते श्रुतिविप्रतिपत्तेः संशयः । किं प्राप्तम् । सप्तेति । कुतः गतेर्षिशेषि- सत्या' । गतिस्ताबजायमानेन म्रियमाणेन च नीधेन सह लोकेषु मञ्चरयरूपा सप्तानामेव अपते-"सप्तमे लाझा येषु सञ्चान्ति प्राणा गुहागया निहिताः सप्तसप्तेति । बीमा पुरुषभेदाभिप्राया । विधि- ताश्चत गतिमन्तः प्राणा: स्वरूपतः "यदा पञ्चायतिष्ठन्ने मानानि मनमा मह । बुद्धिश्च न विचेठेत तामाहुः परमा गति' मिति । शरीरान्तःसञ्चरणं विहाय मोवागमनं परमा गतिः । एलीवेन मह जन्ममरणपोः सप्तानामेव गतिश्रवणात योगदशायां झाना- नीति विशेपितत्वाच्च नीवस्य करणानि श्रोत्रत्वञ्चतुर्जिहाघ्राणयुहिम नांसि सप्तति गम्यते । यानि त्वितराणि विषयाणां याहकत्वेन "अष्टी यहा:" "सप्त वै शीर्षण्याः माणा द्वावऽवाचा"यित्यादिषु चतु दंशपर्यन्तानि प्राणप्रतिपादकयाक्येषु बास्पाणिपादपायपस्याहारचि. नाख्यानीन्द्रियाणि प्रतीयन्ते, तेषां क्षीवेन सह गतिश्रवणाभायाम्नीय. स्याल्पात्योपकारकत्वमात्रेणीपचारिकः प्राणव्यपदेश इति प्राप्त प्रचत्महे- हस्तादयस्तु स्थिते ऽतो नैवम् ॥५॥ न सप्तेन्द्रियाण्य, ऽपि त्वेकादश, हस्तादीनामपि शरीरस्थिते लोवे सम्य भागापरणात्यात्कार्यभेदाच्च । दृश्यते हि श्रोत्रादीनामिछ हस्तादीनामपि कार्यभेद आदानादिः । अतस्तपि सन्त्येव । 'प्रतो नेयम्'-अतो हस्तादयो न सन्तीत्येवं न मन्तव्यमित्यर्थः । अध्ययसा. याभिमानचिन्तात्तिभेदान्मन एव घुझदारचित्तशब्दैव्य॑पदिश्यत इत्ये- कादशेन्द्रयाणि । अतो "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादश"दत्यात्म'. शब्देन मनोऽभिधीयते- "इन्द्रियाणि दरों च पञ्च चेन्द्रियगोचराः"। "तेजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा धकारिका दश । + इतः प्रति लि० पु० एक ९८८ संख्य पत्र यिहतम ।

·श्रीभाश्य एकादशं मनश्चात्रे"दिश्रुतिस्मृतिसिडेन्द्रिपमस्या स्थिता । अधिकसंख्यावादा मनोत्तिभेदाभिप्रायाः । न्यनव्यपदेशास्तु तत्रतत्र विचितगमनादिकाविषप्रयुक्ताः ॥ सप्तगत्यधिकरणं समाप्तम् ॥ २ ॥ श्रय प्राणाणुत्याधिकरणम ३ । अपवश्व ॥६॥ "त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ता" इत्याऽऽनन्त्यश्रवणाद्विभुत्वं माणानामिति माऽभिधीयते- "प्राणमनूत्झामन्तं सर्वे पाणा अनत्क्रामन्ती"त्युत्क्रान्त्यादिश्रवणा- त्परिमितत्वे सिढे सत्युत्मान्त्यादिपु पार्श्वस्यैरनुपलभ्यमानत्वा'दण्यश्च प्राणाः, अानन्त्यश्रुतिस्त्व"घ यो हैताननन्तानुपास्त" इत्युपासननव- णानुपास्यप्राणविशेपणभूतकार्यबाहुल्याभिप्राया। श्रेष्ठश्च ।। ७॥ प्रायासंबादे शरीरस्थितिहेतुत्वेन श्रेष्ठतया निर्णता मुख्यः प्राणः । "पानीटावात स्वधया तदेक"मिति महामलयसमये स्यकायंभूतमाण- नसद्धाधवया "देतस्माज्जायत'दति जन्मवयस्य जीवजन्मश्रवणशटु. पपत्तेनारपटात इत्याशङ्का- परस्पध्रह्मण प्रायसृष्टरकत्वाधधारणादिविरोधा"देतस्मान्जायते माण" इति पृथिव्यादितुल्योत्पत्तिश्रवणादुत्पत्तिनिधाभावाल लायत एव श्रेष्ठश्च' प्राण इत्युच्यते । "पानीदायात"मिति तु न नेयं श्रेठं मायाभिप्रेत्या. च्यते, अपि एकस्यैध विटामामत्यमुचाते, 'ययात मिति तत्रय श्रमणात । पूर्वणेय तुल्यन्यायत्येऽपि एयपोगकरणमुत्तचिन्तार्यम् । प्राणाणुत्याधिशरण समाप्तम् ॥ ३ ॥ प्रय यामुकियाधिकरणम ४ । न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥5॥ सोऽयं श्रेष्ठः पाणः किं महामद्वितीयायुमात्रम, तम्य घा स्पन्दरूपा क्रिया, अथवा वायुरेष कञ्चन विरोधमापन रति विराये वायुवेति प्राप्तम्, "4: प्रा: म वायुगरिति यापदेशात् । या, यायु.

·द्वितायाऽध्यायः । मात्र प्रायत्वप्रसिद्मभायादुच्छासनिश्वासादिघायुक्रियायां प्राणशब्दप्र. सिद्देश्च तलियेश-दति मान- न यायुमात्रम्, न च तकियेत्युच्यते । फुतः । 'एयगुपदेशात'-"ए. तस्मान्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च सं वायुरिति । तत एय पृथगुपदेशाद्वाक्रियाऽपि न भवति प्राणः । न हि तेज:प्रभृतीमा क्रिया तैः सह प्रयाद्रध्यतयोदिश्यते । “यप्राणः स वायुरिति तु धायुरेवायत्या. न्तरमापनः प्राणो, न तेज:प्रतिवतत्त्वान्तमितिजापनार्यम् । उच्छा- सनिस्खामादायपि प्राण: स्पन्दत इति क्रियाति द्रव्य एम प्राय- शब्दमिहिन क्रियामा। किमयं प्राणो वायोर्विकारः सबऽग्निवद्भूतान्तरम् । नेत्याह- चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥6॥ नायं भविशेषः, अपि तु चतुरादिवजीवोपकरणविशेषः । तन्चौपारणत्वमुपकरणविशेषभूतरिन्द्रियैः सहशिष्यादिभ्योऽवगम्यते, चतुरादिभिस्साहायं प्राणः शिप्यते प्राणसंबादादिषु । तत्समातीयत्वे हि तेस्सह शासनं युज्यते । 'प्राण'-गब्दपरिएहीतेपु फरणेवऽस्य विशिष्याभिधान'मादि'-शब्देन रहते । "प्रय ह य एवाय मुख्यः प्राणः योऽयं मध्यमः प्राण" इत्यादिपु विशिष्याभिधानात् । चतुर्गादवदऽस्यापि करणत्वे तद्वदास्यापि नीय प्रत्युपकारवि परूपक्रियया भवितव्यम्, सा तु न दृश्यते, अतो नायं धतुरादियदवि- | तुमर्हतीति चे, त्तत्राह- अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥१०॥ "प्रकरणत्वात,' करण क्रिया, अशियत्वादास्य प्राणस्य जीर्घ प्रत्युपकारविशेषरूपक्रियाहिनत्याच्च यो दोष उदाव्यते, स नास्सि, यता, उपकारविपरूपा शरीन्द्रियधारणादिरूपा क्रियां दर्शयति + इतः प्रति पुनलिखितपुस्तकमयादः । १०त्येपोति ति पुन प्रथया-दति मु.पु.। • देवर्यादति नि:पुः । .

·४०० . श्रीभाग्य ति:-"यस्मिनुत्क्रान्त ददं शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्यते" प श्रेष्ठ इत्युक्त्वा वागायुत्क्रमणेऽपि शरीरस्योन्द्रयान्तराणां च स्थिति दर्श- यित्वा प्राणालमणे शरीरन्द्रियशेधिल्याभिधानात । अतः प्राणापान व्यानादानसमानाकारण पञ्चधावस्थितोऽयं प्राणः शरीरन्द्रिपधारणा. दिना जीवस्योपोतीति चतुवियत्करणत्वम् । मन्वेवं नामभेदार कार्यभेदाच्च प्राणापानादयस्तत्यान्तराणि स्य,स्तनाह- पञ्चरत्तिर्मनोवद्' व्यपदिश्यते ॥ ११ ॥ यथा कामादिवृत्तिभेदे तत्काभेदे पि न कामादिकं मनसस्त- स्वान्तरम्, "कामस्सहुल्यो विचिकित्सा वडाऽद्धा तिरतिहाँधा - रित्येतत्सयं मन एवेति बनात, शवं "प्राणायानो ध्यान उडानः समान इत्येतत्सर्व प्राण एवेति ववनादपानादयोऽपि माणस्व वृत्ति- विशेषां, न तत्त्वान्तरमित्यवगम्यते । पायुक्रियाऽधिकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ . अणुश्च ॥ १२॥ अणुश्चायम, पूर्वपदुकानयादिधयात "तमुल्झामन्तं प्राण। निकामतीत्यादिषु । अधिका शङ्का तु "सम एभिस्त्रिभितीकः समोऽ नेन सर्व" "प्राणे सर्व प्रतिष्ठित "स हीदं प्राणेनारतमित्यादिश्र- धणान्महारिमाण इति। परिहारस्तूत्क्रान्त्यादिश्रयणापरिच्छिन त्वे निश्चित मर्यस्य प्राणि जातस्य प्राणायस्थितित्वेन वैभववादोपपत्तिरिति । श्रेष्ठागुत्वाधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ तिमनादिति लि. पुः। अति लि.पु. मास्त। प्राणापानध्यानादानसमामा पति मु.g, বাঘাঁথানাযান ওয়ান तिलि.पु.. ५ ०दुपामादयाणि प्राणस्य-पति नि. पु. प्रमाः । ५ प्रागत पुन ·द्वितीयोऽध्याय:। + ४०१ योतिराधिका ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामनना- माधिकरण पाणवता' शब्दात् ॥ १३ ॥ मष्ठानां प्राणानां ग्रहण उत्तिरियता परिमाणं चोक्तम् । तेषां प्रायानामान्यादिदेवताधिष्ठितत्वं च पूर्वमेधा 'अभिमानिध्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यामित्यनेन मूत्रेण प्रसहादुपपादितम् । जीवस्य स्या- गमाधनानामेषामधिष्ठातृत्वं लोकमिद्धम, "एवमेयेप एतान्प्राणायरीत्या स्ये शरीर ययाकामं परिवर्तत" इत्यादिश्रुतिसिद्धं च । तदिदं नीय- स्पान्यादिदेवतानां च प्राणविपर्ममाधिष्ठान किं स्वायत्तमुत्त परायत्त मिति विशये नरपत्यात्स्वायत्तमिति प्राप्त उच्यते- 'ज्योतिरादाधिष्ठाममिति, प्राणयता नीयेन सह ज्योतिरादीना. मान्यादिदेवतानां प्राणविषयमधिष्ठान 'तदामनना'तस्य परामन थाम. ननादति । प्रोमननमाभिमुख्यन मननम् परमात्मनः सङ्कल्पादेव भयतीत्यर्थः । फुत एतत् । 'शब्दात, दन्द्रियाणां साभिमानिदेवतानां नी. घात्मनश्च स्वकार्येषु परमपुरुधामनना पत्तत्वशास्त्रात । यथाऽन्तर्यामि. ब्राह्मणादिषु “योऽग्नी तिष्ठानेरन्तरी यमग्निर्न धेद यस्याग्निः शरीर योऽग्निमन्तरी यमति स त आत्मान्ताम्यमृतः यो चाय तिष्ठम् य मादित्य तिष्ठन् य अात्मनि निष्ठन यश्चतुपि तिष्ठनि"त्यादि । यथा च "भीयाऽस्माहात: पयते भीषोदेति सूर्यः । भोपाऽस्मादग्निश्वेन्द्रश्च मृत्युधावति पञ्चम" इति । तथा, "एतम्य या अतरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रममा विकृती ति. प्ठत" इत्यादि। तस्य च नित्यत्वात् ॥ १४ ॥ सर्धा परमात्माधिष्ठित्तत्वस्य नित्यत्वात्स्वरूपानुवन्धित्वेन नि- . पाणथना-ति लि. पुः । + एच्चिाहान्तर्गत: लि.पु. बुटितः । २ उत परमात्मायत्तम प्रति लि. पु.। ३ पुषणमनति मु. पुः। . भिति लि पु.१६ सधंत्र। ५ प्रकारोधिको मु.पु.नयुक्तः ।

·४०२ श्रीभाष्ये यतत्वाच्च तत्सङ्कल्पादेवेषामधिष्ठातृत्वमशननीयम्, “तत्सृष्ट्वा तदेशानु- प्राविशत् तदनुपविश्य मच त्यनाभव"दित्यादिना पामपुरुषस्य नियन्त त्वेन मचिचिट्ठस्त्यनुप्रयेशः स्वरूपानुबन्धी श्रूयते, स्मर्यते च "विष्ट- भ्याऽहमिदं कृत्वमेकांशेन स्थिती नग"दिति ॥ ज्योतिराधिष्ठानाधिकरणं समाप्तम् ॥ ६ ॥ भन्द्रियाधिकरणम् । त' इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १५ ॥ कि सर्व प्राणशनिर्दिष्टा इन्द्रियाणि उत श्रेष्ठमाणतिरिक्ता एति विशये प्रायशब्दवाच्यत्याकरणत्वाच्च सर्व एन्द्रियाणोति प्राप्त उच्यते- श्रेष्ठष्यतिरिक्ता एव पाणा इन्द्रियाणि । कुतः । श्रेष्ठादन्येवेव मा. रोपु 'तव्यमदेशात' इन्द्रियव्यपदेशात । "इन्द्रियायिय दशैकं च पञ्च चेन्द्रि यगावरा" इत्यादिभिश्च पदिषु समनस्केन्द्रियशब्दो व्यपदिश्यते । भेदश्रुतेलक्षण्याच ॥१६॥ "एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सन्द्रियाणि चे"त्यादिष्विन्द्रियेभ्यः माणस्य पृयरुश्रवणात प्राणतिरिकानामेन्द्रियत्वमवगम्यते । मनस: एथकवणेऽपि तस्यान्य त्रन्द्रियातभार उतो 'मन:पप्ठानोन्द्रियाणी'त्या. दौ । घेलक्षण्यं च चतुरादिभ्यः श्रेष्ठमाणस्योपलभ्यते । सुषुप्ती हि प्रा. यस्य वृत्तिरुपलभ्यते, चक्षुरादीनां तु तिनापलभ्यते । कार्य च चतुरा. दीनां समनस्काना बानकर्मसाधनत्यम्, प्राणस्य तु शरीन्द्रियधारणम् । पाणाधीनधारणत्वात्विन्द्रियेषु 'प्राण'-शब्दव्यपदेशः, तथा च श्रुतिः "त एतम्येव सर्य रूपमभवन तस्मादेत एतेनाव्यात इति । 'रूपम- भवन' शरीरमभवन, सदधीनप्रवृत्तयोऽभवन्नित्यर्थः । इन्द्रियाधिकरणं समाप्तम् ॥ ७॥ ५ त इति नास्ति लि. + चिहान्तर्गत पाटोलि-बुदिता। - भिदि चक्षुरिति लि पु.। ३त्यादि कुत इन्द्रिय-ति प्रमाटी नि:पुः । ४ तस्याप्यन्यति लि. पु.। ५ कारः पु. तृपि नास्ति । चतुधगादीनामिति लि. पु.। तुराब्दी नास्ति नः पुः। ८त इति नास्ति लि.पु.।. र सतेन ध्याख्यायन्त इति लि.पु.।

·द्वितीयोऽध्यायः । ४०३ प्रय संवामूर्तिमुपयाधिकरणम् ८। संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु नित्कुर्वत उपदेशात् ॥ १७ ॥ भूतेन्द्रियादीनां समष्टिष्टिीयाना कर्तृत्यं च परस्मादृक्षण इत्युक्तं पुरस्तात, नीयानां स्वन्द्रियाधिष्ठानं च परायमिति चानन्तरं स्थिरीकरणाय स्मारितम् । या त्वियं नामरूपव्याकरणात्मिका प्रपञ्च. ध्यप्टिमुष्टि,स्सा कि समष्टिनीवरूपस्य हिरण्यगर्भस्य कर्म, उत तेजः प्रभृतिशरीरकस्य परस्याऽवादि सृष्टिद्धिरण्यगर्भशरीरकस्य परस्य ब्रह्मण इतीदानों चिन्त्यते । कि युक्तम् । सप्टिनीवस्येति । कुतः । “अनेन जोवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"ति नीयकर्तृत्वनवणात् । न हि परा देवता स्वेन रूपेण नामरूपे व्याकरवाणी'त्यैतत्त, अपितु स्यांशभूतेन नीवरूपेण, "अनेन नोवेनात्मनेति वचनात् । नन्वेवं चार- यानुप्रविश्य परवलं संकलपानीतिबद व्याकरणावाणीत्युत्तमपुरुषः कर्तृस्य. क्रियश्च मविशतिलाक्षणिम: स्यात् । नैवम्, तत्र राजचारयोः स्वरूपभे. दारलाक्षणिकत्वम, इह तु नीवस्यापि स्वांशत्वेन स्वरूपत्वात तेन रूपेण प्रवेशो व्याकरणं चात्मन एवेति न लाक्षणिमत्यप्रसङ्गः । न च सहयोगलतणेयं तृतीया, कारविभक्ती सम्भवन्त्यामुपपदविभत्तरन्याय्य. त्वात् । न च करणे तृतीया, ब्रह्मा कयाः प्रवेशव्याकरणयोर्जीवस्य साधकतमत्याभावात् । न च नीयम्य कर्तृत्वं प्रवेशमा पर्यवस्यति नामरूपव्याझरणन्तु ब्रह्मण एवेति शक्य धक्तम, स्वाप्रत्ययेन ममानमर्तृ. कत्वातीतः। नीयस्य स्वांशत्वेन स्वरूपत्वेऽपि परस्वरूपव्यावृत्त्या 'ऽनेन नीवेने पति परामत्वेन परामर्शः । अतो हिरण्यगर्भकभयं नामरू. १०सटिरिति लि. पु.। २ करवायत्त - इति लि. पु. प्रमादः । सया-इति लि. पुः। ४ रुपतिनास्ति। ५ सघशब्दाधिक। मु.पु.। है अबाधितइति नियुः। ७परा देयतात्येनेति लि.पु. प्रमादः। तुशदी नास्ति लि• पुः । र लादिकामिति मुःपु। १० धकारोवाधिमा लि. पु.। १९ श्येति स ईति लि.पु... सरन्यायाटिति लि• यु। १३ मामिति लि पु.॥ १४ परयोत लि पु.। १५ इनमेति लि. पु.।

·gog श्रीभाप्ये पाश्यिा । अत एव च स्मृतिषु चतुर्मुसकर्तृक सुष्टिकरणे नामरूप. ध्याकरणं संकीर्यते- "नाम रूपश्च भूनानां न्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्दभ्य एवादी देवादीना चकार स" इत्यादि। एवं प्राप्तऽभिधीयते- 'संज्ञामूतितप्तिस्त्विति । 'सु'-शब्दः पतं व्यावर्तयति। संज्ञामूर्ति- कृप्तिनामरूपव्याकरणम्, चित्कुर्वतः परस्येव ब्रह्मणः, तस्ये नामरू पव्याकरणोपदेशात् । त्रियकरणं कुर्यत एव हि नामरूपव्याकरणमुद. श्यते "सेयं देवततत इन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनाs. नुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां वितरितमेकां करवा- णी"ति समानकर्तृकत्वातीतः । त्रिवृत्करणं' चतुर्मुखम्याग्रहान्ततिमा म सम्भति, निपटनेनेोऽबहण्डमुत्यदाते । चतुर्मुखस्य चाय सम्भवः स्मर्यते "म्मिवण्डेऽभवदुला सर्वलोकपितामह"इति । अत- स्विरकरण परसौध ब्रह्मण,स्सत्समानकर्तृक नामरूपव्याकरणं च तस्य. वेति विज्ञायते । कथं तह मेन नीवेनेति सङ्गच्छते । प्रात्मना नीति सामानाधिकरण्यान्जीवशरीरकं परं वस्लव 'लीव'-शब्देनाभिधीयते, यथा "तत्तेज एतत तदपोऽसजत ता शाप ऐवन्त ता अचमसजन्ते"ति तेन:प्रतिशरीरक परमेव ब्रह्माभिधीयते । अतो जीवसमष्टिभूतहिर एयगर्भशरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मणः कर्म नामरूपय्याकरणम् । एवं "प्रविश्य नामरूपे ध्याकरवाणीति प्रवितिस्त्तमपुरुपश्चालिटा मुख्या- धाव भवतः, प्रवेशव्याकरणया समानककत्वमप्युपपाते । चतुर्मुख शरीरकस्य परस्यय प्रक्षणः कर्म देवादिचित्राष्टरिति चतुर्मुखकर्तृक' । १ तिमास्ति लि. समसपाटोमु पु. ३ एयशदात्र नास्ति लि.पु.। ४ तुगटो.धिको नि. पु. १०करणे-ति लि. विज्ञास्यो त नि ७ ध्याकरणयासीतिमु पु. प्रमाः। साप्ताप्रिति लि.पु.। र कति माप्ति लि. - ·द्वितीयाध्यायः। ४०५ सष्टिप्रकरणे नामरूपयाक्रियोपदेशश्चापपटाते । अतः "मयं देवते'- त्यादियाश्यस्यायमर्थ:-दमास्तेजोऽवनरूपास्तिम्रो देवता अनेन नीयेन नीयसमष्टिविशिष्टनात्मनाउनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि देवादिवि. चित्रष्टिन्तवामधेपानि च करवाणीति, तदर्थमन्योन्यसंसर्गमऽप्राप्ता, नामेपा तेनोऽवनानां विशेषसुष्टाऽममर्यानां तत्सामयिकैकां त्रिवृतं वियत' कावाणीति । अतः परस्यैव ब्रह्मणः फर्मदं नामरूपच्या. करणम् । अथ स्यात-नामरूपव्याकरणास्य त्रिरत्करणेनकार्नुकस्वात्परमा- त्मकर्तृत्वमिति न शक्यते वक्तुम, त्रिरत्करणस्यापि जीवककत्वसम्भ- धात । अण्डसत्तरकालं हि चतुर्मुरग्रसृष्टजीवेषु त्रियकरणप्रकार उदि- श्यते "यया ग्नु मायमास्तिको देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिशविरटेकका भवति तन्मे विज्ञानीहीति प्रचशितं त्रेधा विधीयते तस्य य: स्य- घिष्टी धातु स्तत्युरीयं भवति यो मध्यमस्तन्मास योणिस्तन्मन" इत्यादिना । तथा पूर्वस्मिवपि वाश्ये-“यदाने रोहित रूपं तेजसस्तटूपं यच्छुझं तदपां यत सणं तदवस्ये"त्यादिना चतुर्मुखसृष्टान्यादित्यच. न्द्रविद्युत्म त्रिरत्करणं प्रदर्य° नामरूपयाकाणोत्तरकालं च त्रि- स्करणं श्रूयते-"सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाउनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरीत तामा त्रिवृत्रितमेकैकामकरोदिति, नाह- मांसादि भौम यथाशमितरयोश्च ।। १८॥ ' यदुक्तमण्डसप्लुत्तरकालं चतुर्मुखसष्टदेवतादिविषयोऽय "तासां त्रि- वतंत्रितमेशामकरोदिति विरस्करणोपदेश दति, तत्रोपपाते, “अत्र- मशितं त्रेधा विधीयत" इत्यत्र मासमनसाः पुरीपादणुत्येनाणीयत्वेन १ प्रकारेणेति लि.पु.। २ धकारी नास्ति लि.पु.। ३ प्रतिसदी नास्ति लि पु. 1 ४ वियत चेद फार्मात लि.पु.। ५प्रत पति नास्ति लि.पु । कतमिति लि.पु.। पति निपु नास्ति। भाग हात पुणेपि । १० प्रदम्यत इति मि•पुः । विधेति म पु।

·४०६ श्रीमाध्ये च ध्यपदिष्टयोः कारणानुविधायित्वेनाऽऽप्यतेजमत्वासात, "आपः पोता" इत्यत्रापि भूत्रमाणयोः स्यविष्ठाणीयाः पार्थिवत्यतिनमत्यरस- शाच । न चैमिष्यते । मांसादेहि भौमत्वमिप्यते । पुरीपयन्मांसमनसी अपि भामे पार्थिधे दप्येते, "अवशितं त्रेध"ति प्रक्रमात । 'यथाशब्द. मितायोश्च, इतायोरया": पीतास्तेजो शित"मिति पयाययोर्यघा. शब्दं विकारा इय्यन्ते, "आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्त" इत्यपामेव विधा परिणामः शब्दात्मतीयते, तथा "तेजो शितं त्रेधा विधीयत" इत्यपि तेजस एव त्रिधा परिणामः शब्दापतीयते । अतः पुरोपमासमनासि धियोविकाराः, मूत्रलोहितप्राणा अविशाराः, अस्थिमन्नावावस्तेजो. विमारा इति प्रतिपत्तव्यम् । “अवमयं हि साम्य मन आमोमयः प्राण- स्तेजोमयी वार्गाित घायशेपाविरोधाच्च । अतस्तासां त्रिस्त विध. तमेकैकामऽकरो"दित्युक्तस्विरत्करणमारोऽ'चमशित'मित्यादिना न प्रद श्यते, तयां सति मनःप्राणायां त्रयाणामध्यणीयम्त्वेन तेनसत्याद"न- मयं हि सोम्य मन" इत्यादिर्षिभध्येत। प्रागेव नियसतानां पृथिव्यादीनां पुरुष प्राप्तानामवमणिमित्यादिनैकैकस्य त्रेधा परिणाम उच्यते । अण्ड- सूटः मागेव च तेजोऽबवानां त्रिवत्करणेन भवितव्यम् । अत्रियकतानां तेषां कार्यरभासामात् । अन्योन्यसंयुक्तानामेव हि कार्यारम्भसाम. गेम, तदेव च त्रिवृत्करणम् । तया व स्मयंते- "मानावीयाः पृथग्भूता सतस्ते संहति विना । नारामधन्यज्ञाः सष्टुमसमागम्य हत्वशः। समेत्याऽन्योन्यसयोग परस्परसमाश्रयाः । महदादया विशेषान्ता झण्डमुत्यावन्ति त" इति । . त्येति नास्तीत लि.पु. । २ मासादि हि भाममिप्यत इति नि. पु.। यणे पु. पेपि । ४ सोम्यमिति मु.पु. ५ त्रिवृतमिति लि.पु.मरुदेवात्र । न-इति नास्ति लि.पु.। ७ एवमेव सपु. पाठः, केवलमेकत्र पु: मनःप्राणागिन्द्रियाणामिति पाठः। ८चो नास्ति लि• पुः। यथा चैति मु.पु.. २० पपगुभता इति लि. पु.। १६ सतिमिति मु.पु.॥

·द्वितीयोऽध्यायः। ४० अत एक "चानेन नीवनात्मना ऽनुविरय नामरूपे ध्यारोत्ता- सो विनितमेसकामझरो"दिति पाठक्रमो ऽर्थक्रमेण घाध्यते । अण्डान्ततिध्वन्यादित्यादिपुर त्रिकरणप्रदर्शनं श्वेतकेतोः शुधवार- उपदान्ततित्वेन तस्य बहिष्टयस्तुपु त्रिरत्करणमदर्शनायोगात त्रिरत- तानां कार्यवान्यादित्यादिपु क्रियते । स्यादेतत् । 'अवशितमापः पीतास्तेजो शित मिति विश्ल- तानामबादीनामेकैकस्य तेजोऽचनात्मकत्वेन त्रिरूपस्य कयमवमापस्तेज दत्येकैकरूपेण व्यपदेश उपपटात ति, तबाह- वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ १६ ॥ वैशेष्य-विशेषभावः । त्रिरत्करणेन त्रिरूपेऽव्य कैस्मिवाचाया. धिक्यात तत्रतत्रावाढिवादः। द्वितिरयापरि समाप्ति दोतति ।। संजामूर्तिकृयाधिकरण समाप्तम् ॥ ८ ॥ इति श्रीमद्भगवदामानुजाचायवरणरती शारीरकमीमांसाभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ समाप्तश्चायमविरोधाध्यायो द्वितीयः॥२॥ .इति एमिति लि.पु.। '२ अन्यायिति लिपुः। मिस्से ति मु.पु. प्रमादः। ३ प्रभाव इति लिघुः। ५ परीति लि.पु.नास्ति ।

·नमो मीमांसाययगुरवे भगवते श्रीमते रामानुजाचार्याय!! अथ श्रीभाष्ये तीयोऽध्यायः॥ थप सदन्त प्रतियत्यः तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिप्वक्तः धिकरणम् । प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ प्रतिक्षान्ताध्यायदयेन निप्रितजगदेकझारणं निरस्तनिखिलदोप. गन्धमपरिमितीदारगुणमाग सझलेतरयिततणं परं ब्रह्म मुमतुभिE- पाम्यतया घेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्ययमर्यः स्मृतिन्यायविधिपरिहार. परयन प्रतिक्षेपवेदान्तवाक्यपरस्परविरोधपरिहाररूपकार्यस्वरूपसंशाधने. स्तदुईर्पणत्वहेतुभिः सह स्थापितः । अतोऽध्यायहुयेन ब्रह्मस्वरूपं प्रति- पादितम् । उमाणेदानी तत्मालपापैः सह प्राप्तिप्रकारश्चिन्तयितुमिष्यते । सत्र तृतीऽध्याये, उपायभूतोपासनविषया चिन्ता वर्तते । उपामनार. भायातोपायरव प्राप्ययस्तुतिरिक्तवतृष्ण्य प्राप्यतृप्या चेति तत्सि. दार्थ नीयस्य लोकान्तरपु संचरतो जायतः स्वपतः सुपुप्तस्य मूळतरच दोषाः, परस्य च ब्रह्मणस्तहितता कल्याणगुणाकरता च प्रथमहिती. ययोः पादयोः प्रतिपादयते ॥ तत्र देशादेहान्ताहच्छचयं जीधी देहान्तरारम्भहेतु भिर्भूतमूक्ष्मः मंपरिष्वा एघ गच्छत्युत नेति चिन्तायाम-यत्रया जीवो याति तत्र- १'अपरिमिताटारगुण्ठागर इत्येप युक्तः पाठो यदि तु यावतपाठसंरक्षणसं समस्ताई पाचाराटानस्यमयलय मेपि शक्यते चिनियामिति युक्ता प्रति परामर्शत मुद्रितपुस्तकटिप्पणो, परन्तु प्रतिपादयन्ती' त्यानुदिक्रियानिक पितकमाद्वितीयामिति सागरांमत्येवात्रि युक्तम् । परवति लि. पु. प्रमादः । ३ध्यतिरेकवतुष्पयमाप्यतम्णेति लि• पुशोधित पर प्रमाद एव । ५ पादयोरिति लि. गति लि. नास्ति ·४०९ वृतीयोऽधायः। सब भूतमूत्पाणां मुन्नभत्वादसंपरिष्वतो यातीति प्राप्तम् । परचादपि पूर्वपवधीज्ञान्युपन्यस्य निसियति । तत्र सिद्धान्तमाह- 'तदन्तरपतिपत्ती रहति संपरिष्वक्त' इति, । संजामूर्ति कृप्ति. रिति' 'मूर्ति-शब्देन देहः प्रस्तुतः, स तच्छन्देन परामृश्यते । 'तदन्तरतिपत्तो'-देहान्तरंगमने भूतमूत्मः संपरिष्वको नोवो रह- ति--गद्धतीत्यर्थः । कुतः । 'प्रश्ननिरूपणाभ्याम'-प्रश्न प्रतिवच- नाभ्याम् । पञ्चामिविद्यायामेवं प्रश्नपतियचने प्राचार्यते । श्वेतकेतुं फिलारुणेयं पाञ्चालः प्रधाहणार फर्मिणां गन्तव्यदेशम् पुनराशेत. कारम् देवयापित्याणपथमावर्तन' अमुष्य लोकस्याप्राप्तारं च 'वेत्य'ति पृट्वेदमपि पाच्छ 'चित्य यया पञ्चम्यामाहुताबापः पुरुषव. चमो भवन्तीति । तत दमं परिवमं प्रश्नं प्रतिमुबंग्च युनामममित्वेन रूपयवा "तस्मितस्मिवानी देवाः अहां नुहुति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवती"त्यादिना देवाण्या नीरस्य प्राणा अग्नित्वेन रुपिते [लोके श्रद्धाय्यं वस्तु प्रतिन्ति तावत," श्रद्धा सोमराजा. ज्यामृतमयदेहरूपेण परिणमते । तं चामृतमयं देहं त एम माणाः पर्जन्ये ऽग्नित्वेन हपिते प्रतिपन्ति, स च देहस्तर प्रतिप्तो वर्ष भवति । तच्च य त एव प्राणाः पथिव्यानित्वपिताया प्रतिन्ति, तच तत्र प्रतिप्तमव भवति । तच्चान त पय पुरुपेऽग्निवरूपिते १ मर्निमिरिति-पति नि. प्रवाह पति नि पुन पिनुपानपयर्यावर्तने-इति लि पु. शोधितम । ४ अप्रामामित्यस्य स्याने नि. पु. प्राप्तामिति शोधितम् । ५ ये-इति नि पु. आधिकम् । Eसित लि पु.चाधिकम् । मयित्यति लि. यायज्ञीयस्यात लि. पुः। निर्मापत-दति लि ९० प्रतीति नि.पु. प्रायः। ११ सा चेति मु.पु.। ९० सल टेएस्सति लि.पु. नगाधितम् । नास्ति . धादि ·४१० श्रीभाष्ये . मतिपन्ति, तर तच्च रेतो भाति । तन्न त एघ योषायामनिवपि तायां विन्ति, तच तन प्रतितं गी भयतीत्युस्याह-रति तु! पन्चम्यामातायापः पुरुषचसो भयन्ती"त्येयं पञ्चम्यामाईती हुता. घामापः पुरुषशदाभिलप्या भयन्तीत्यर्थः । एषमुक्त पूर्यास्वाध्याति प्वानुवर्तमानानामेयापां मूलरूपाणामिदानों पुरुषाकारत्व भवतीत्युत भवति । अत एवं प्रश्नप्रसिधवनाभ्यां देहहेतुभसासूही. मह तनतन्त्र यातीति गम्यते । नन्यायः पुरुषववस इत्युक्ते'ऽपां पुरुषाकारपरिणामप्रतीतगच्छता जीवेन तासामेव परिवहः प्रतीयते, पतः कथ सपा भूतसूत्मायर परियड:-पत्यबाह- ध्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्यात् ॥ २॥ 'तु'-शब्दश्वोर व्यावति । देहारम्भिकाणामयां केवलाना न देहारम्भमत्वसम्म, देहायारम्भाय हि "तामा वितत्रिरतमे केका"मिति विश्करणम् । केवलानाम्पा श्रवणं तु तासा भूपस्यात् । देहे व लोहितादिभूयस्त्वनारम्भकेवऽया भूयस्त्वं गम्यते । प्राणगतेश्च ।। ३ ।। इतश्व भूतमूत्मपरिप्यतस्य गमनमिति गम्यते । उस्मामति नीधे मायानां तदनुतिः श्रूयते-"समुल्लामन्त प्राणो नत्मामति प्रायम. नृत्झामन्तं सर्व प्राणा प्रनकामन्तीति । स्मर्यते च- "मन.पाठातीन्द्रियाणि प्रतिस्थानि कति । शरीर यदयामेति यच्चायुकामतीशयाः । रहीत्येतानि संयाति घायुर्गन्धानिवाशया"दिति । न च निराश्रयाया गतिरूपपटात रति सदाश्रयभूताना भूतमूक्ष्माणामपि गतिरभ्युपगन्तध्या । . तुमष्टो नास्ति लिए। यति लिए। धन सहमति लि. प्रमाद ! मिमिपुर E Oम्मसम्भव इति द्वपि । ७ मष्ठी लिप नास्ति। । मिसमा पनि वि. पु० ।

·- तृतीयोऽध्यायः । ४११ अग्न्पादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ "यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागति धातं प्राणश्चतुरादि- त्य"मित्यादिना प्राणानां नीयमरयकाले न्यादिबययश्रयणाव तेषां नोवेन सह गमनमिति गतिश्रुतिरन्यया नेति चे,ष, भाक्त यात । अग्न्या. दिप्वप्ययश्रवणस्य फचं भाक्तत्सम् । "ओषधीलामानि वनस्पतीन्केगा" दत्यनपिर्याद तामादिभिः सहश्रवणात । अतरचतुरादाऽप्यपश्रुतिरधि- छातृदेवतापक्रमण परा। प्रथमे 'ऽश्रवणादिति चे,न्न, ता एव पपत्तेः॥५॥ पटुकविः मूत्माभिर्भूतान्तरसंसृष्टाभि. परिष्यतो नीयो गच्छ. तीति प्ररनप्रतिषचनाभ्यामवगम्यत इति, तोपपद्यते, युनोकाग्निवि. पये प्रथमे होमेऽपां होम्यत्वात्रवणात । "तस्मिवेतस्मिवानी देवाः श्रद्धां मुहतो"ति श्रव होम्यत्वेन श्रुता । श्रवा नाम जीवस्य मनोर. तिधियेषत्वेन प्रसिद्धा । प्रती नारस्तब होम्या इति चे,च, यत, स्ता' आप एव 'श्रद्धा'-शब्देन ताभिधीयन्ते । फुतः । प्रश्नमतियचनो. पपसः । “घेत्य यया पञ्च-यामाहुतावापः पुरुपयवसो भवन्तीति भरनस्य प्रतिवचनापक्रमे हि श्रद्धा बुलोझाग्नी होम्यत्वेन श्रुता, तत्र यदि 'पद्वा'-शब्दनापो नायरन, ततो ऽन्यया प्रश्नोऽन्यथा प्रतिषचना. मित्यपढ़तं स्यात् । “ति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचम" इति प्रतिषचनिगमनं च श्रद्धाया अपत्वमेध सूवति' । 'येत्य यति हि प्रश्नगतः प्रकार: 'रति तु पञ्चम्या मिती तितु'-यन्टेन परिहार निग म्यते । सामानवावरतोगरूपेणाऽपां परिणामक्रम मुक्त्वा होयमापः. पुरुषश्चस' इति निगम्यते। 'श्रद्धा'-शब्दस्य चाप्सु धेदिकमयागो दृश्यते 'अपः प्रणयति श्रद्धा या शाप" इति । " श्रद्धा मुहूति तस्या पाहते. . अनपर्याद्वरिति नि. पु.शेधितम् । २ ०कमति लि. पु.। प्रकारलेटी मास्ति पु• हपि। साधयतीति मु पु.॥ ५ परिवार-रत्येष सर्घपुस्तकपाठः । . कर्मात मास्ति पु. दुवि। स मु.पु. प्राधिकम।

·४१२ 1. श्रीभाष्ये, सोमो राजा सम्भवती"ति सोमाकारेण परिणामश्चाऽपामेवोपपटाते। अतो भूतान्तरसंसृष्टाभिरविः सम्परिष्वक्ता जीवा रहती'त्युपपत्रम् । अश्रुतत्वादिति चे,न्ने,ष्टादिकारियां प्रतीतेः ॥ ६ ॥ यत्युनरुक्तमांदिः सारवतो नीबो यातीत्ययम एतस्माढा. क्यादवगम्यत ति, तोपपटाते, 'एतस्मिन् धाक्य नीवस्याश्रयणात् । अत्रं हि श्रदादय स्वावावस्याविशेषा होम्यत्वेन श्रुताः, न तु बीवस्त. त्परिष्वक्त इति चेत्तत्र, इटादिकारिणा प्रतीतः । अस्मि व धारये झुत्तात्र बसज्ञानविधुरष्टापूर्तदत्तकारिणों झुलोमं प्राप्य सीमा राजानी भवन्ति पुण्यकमावसाने च पुनरागत्य गर्ने प्राप्तुप्रन्तीत्युच्यते- "प्रय य दमे याम दष्टापूर्तदत्त मित्युपासते ते धूममभितम्भयन्ती"त्यारभ्य "पितृ- लोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमममेप मामो राना देवानामवं देवा भवन्ति तस्मिन् याघसम्पातमुपिया ऽचैतमेशध्यानं पुर्निया तन्त.....योयो झवत्ति यो तः सिञ्चति एव भवतीति । अनापि झुलोकाग्नी श्रद्धा जुइति तस्या पाहुने सामो राजा सम्भव तीति तदेकार्यत्वाच्छहायस्यदेहविशिष्टः सामरूपदेहविशिष्टो भयती. त्युक्तमिति गम्यते । देहस्य जीविशेषणतकस्वरूपस्य पाचशः शब्दो विरोध्ये जीवन पर्पयस्यति । अतः सम्परिष्वक्तो बोयो यातीत्युपपटाते । ननु च "तं देवा भक्षयन्ती"ति देवस्यमाणत्यायनात सामो नक्षीय उच्यते, नीयस्याउनदनीयत्यास, तबाह- भात या नात्मवित्वात्तथा हि दर्शयति ॥७॥ बोयो रहन्तीति मः। • पटाधिकारियमिति पि.पु.। पापयत्याविशेष तपस्येन पुता-रमि म. पु., भयम्या..... तिलि.पु.1 मोति नि। ५ छामराजान त पर्श । पास इष्टापूर्तदानमिति मि.पु.। तरि नि पु. मास्ति । यो यो यानी रेम सिम मु.पु.। १० मितिमालिनि. । पुप्ता .दित नास्ति नि. १९ स्वति मि. affai ·४१३ तृतीयोऽध्यायः । 'या'-शष्टरबोट घ्याधयति । इष्टाटिकारियोऽनात्मविश्वास देवानां भागोपकरणत्वेनेहामुत्र च धर्तते । दहेप्टापूतादिना सदाराधनं फुर्वत्रुपकाति, आराधनप्रीतेदवैर्दत्तममुं लोकं प्राप्य तत्र तत्समानभाग स्तदुपारणं भति । "यया पशुरधं स देवाना"मित्यनामविदो देवानामु. पकरणत्वं दर्शयति श्रुतिः । स्मृतिरप्यात्मविदां प्रामाप्तिमनात्मविदा च देयभाग्यत्वं दर्शयति-"देशान् देवयजो यान्ति महता यान्ति माम- पोति । ती नीवस्य देवानां भागोपकरणत्वाभिप्रायमवत्वेन भत्यत्ववच. नम्, अतस्तद्वाक्तम् । तेन तिरेव व देवानां भवति भूयते "न 8 घे देवा अनन्ति न पिबन्त्येतदेशामृतं दृष्ट्वा कृप्यन्तीति । तस्माद्भूत मूल्यैः सम्परिप्वक्तो नोवो रहतीति सिद्धम् ॥ নৱন নিৰযদিয়ে समानम् ॥१॥ - अप तात्ययाधिकरणम् । कृतात्ययेऽनुशयवान पृस्मृतिभ्यां यतमनेवं च ॥८॥ केवलेष्टापूर्तदशकारिया धमदिना पितृयायोन' पथा गमन कर्म- फलाथमाने पुनरावर्तनं चामातम्-"यायसंपातमुपित्याऽयेतमेवाध्यान पुनिवर्तन्त" इति । तत्र प्रत्यारोह नीय: किमनुशयवान्मत्यवरोहत्युत तिमशष्यते । किं युक्तम् । फर्मणः कृत्वस्योपभुक्तस्यावानुशयवानिति प्रा. प्तम् । अनुशयो गुपभुक्त शिष्टं फर्म। तच्च कृत्स्नफलोपभाग सति" नाव- शिष्यते, "यायसंपातपित्वे"ति धधनात कृत्योपभोगश्च जायते । संपत. न्स्यनेन स्वर्गलोकमिति संपात: कर्माच्यते । शुत्यन्तरं - १धिकारिणा नात्मेति नि. २ पृत्तति नि. ३ अनामधि रति लि. पुः। ४ असदासि नि..। ५ त नास्ति लि. पुः। ६ अन्त्येयाममिति मि. पुः। . पित्याननति लि.पु.। मायतमिति लि.पु.। ६ उम्भतीति लि. पुः। ९० फत्वनागपति मु.पु.। ११ याते सति-दति विपुः । १२ सेयसनेम स्त्री मार्मािस पात रति लि.पु पु. नास्ति।

·४१४ श्रीभाष्ये "माध्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चह करोत्ययम् । तस्मा'ल्लोफात्पनरेत्यस्मे लोकाय कर्मणे" 1- रत्येवं प्राप्तऽभिधीयते- अनुशयान्मत्यवरोहसीति । कुतः । 'दृष्टस्मृतिभ्याम्'-श्रुतिस्मृ- तिभ्यामित्यर्थः । श्रुतिस्तायत तदा रह रमणीयचरणा अभ्याय ह यत्ते रमणीयां योनिमापोरन ग्राह्मणयोनि या सधिययोनि या वैश्ययोनि वा ऽय य र कपूपचरणा अभ्याशी ह यत्ते कपूयां योनिमापटोयोनि या मूकरयोनि वा चण्डालयोनि घेति प्रत्यावरूठान्मति श्रूयते । अमु. प्माल्लोकात्मत्ययकठेषु रमणीयमाणो रमणीयां ग्रामणादियोनि प्रति- पद्मन्ते, पयवरणाः कुत्सितकमाणः कुत्सितां स्वकरचण्डाला दि. योनि प्रतिपदान्त इति मत्यमझठाना पुण्यपापकर्मयोगं दर्शयति । स्मृ. तिरपि "वर्णाश्रमाश्व' स्यकर्मनिष्ठाः प्रेत्य फर्मफलमनुभूय त. केषेण विशिष्टदेशज्ञासिकुलरूपायुःश्रुतवित्तत्तसुखमेधसो जन्म प्रति- पान्ते विष्यन्दो विपरीता नश्यन्ती"ति, तथा "ततः परित्तो कर्म- | फलशेषेण नाति रूपं वर्ण व मेधां मनां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपटान्ते तन्नमय दुभयोलॉकयोः सुरत एव वर्तन्त" इति । 'याय- सम्पात'मिति फलदानप्रदत्तकर्मविशेषविषयम, 'यत्किञ्वेह करोत्य. यमितीदमपि सद्विषयमेव । अभुक्तफलानामशतप्रायश्चित्तानां च कर्म या फर्मान्तरफलानुभवावायोऽप्यनुपपत्रः । अतोऽमुं लानं गताः सानु शया एव 'योतमने च' पुर्निवर्तन्ते, पारोहणप्रकारेण प्रकारान्तरण च पुनिवर्तन्त इत्यर्थः। प्रारोहणं हि धूमपयापरपनदक्षिणायनपण्मा- सपितृलोकाकाराचन्द्रक्रमेण, अधरोहणन्तु चन्द्रमसः स्यानादाकाशवायु- । यस्मादिति मि० पु०। तीर्दीत नास्ति लि० पुर। ३ कपूषन्ते -इति लि0 पुत्राधिकम् । ५ श्ययूकरमागहालेति मु पु० ॥ ५ वर्णा प्रापमापति मु००।' ततः शेषेति मु.पु०॥ होति मु० पु० जाधिशम् । ८ तच्चक्रमदिति लि० पु०॥ घसत पति पुः कृषि । - ·' तृतीयोऽध्यायः। ४१५ धमाश्रमेधक्रमेया। तत्राकाथायरोहणाद् यतम्, पाप्यादिप्राप्त पिर. लोकादाप्राप्तश्चाऽनेयम् । चरणादिति चेन्न, तदुपलक्षणार्धति काजिनिः॥४॥ रमणीयचरणाः कपूयचरणा इति न 'वरण'-शब्देन पुण्यपापरूपं कमर्माभिधीयते, 'चरण'-गदस्य लोकवेदयोराचार प्रसिद्धः । लोमिमाः स्खलु चरणमावारः शीलं एतमिति पयायानभिमन्यन्ते । घेदे च "यान्य- उनवानि कोणि तानि सेवितव्यानि नो इताया यान्यस्माकं सुच- रितानि तानि त्वयोपास्यानि ना दणीति चरणकर्मणी भेटेनोप- दिश्यते । अतश्चरणाच्छोला योनिविशेषप्राप्तिनानुशयादिति चे,त्तव, चरणश्रुतिः कापलक्षणार्यति हि काणानिनिराचार्यों मन्यते, फेवला. दाचारात्सुखदुःस्वमायसम्भवात् । मुखदुःखे हि पुण्यपायय'कर्मफते । आनर्धक्यमिति चेन्न, तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ एवं सफलत्वादाचारस्य स्मृतिविहितस्यानर्थयाति चे,तव, सदपेक्षत्यास पुण्यस्य कर्मणः । आचारयत एव पुण्यकर्मस्यऽधिकारः । 'सन्याहीनो ऽशुचिनित्यमऽनहः मर्वकर्ममु” “आचारहीनं न पुनन्ति घेदा" इत्यादियचनेभ्यः । अतश्चरणश्रुतिः कपिलक्षणाति कापालि. नभिप्राय: ॥ सुकृतदुष्कृते एवेति तु पादरिः ॥ ११ ॥ पुण्यं कर्माचरति पापं कर्माचातीति कर्मणि चातेः प्रयोगा,त्यूय- निर्देशस्य च प्रत्यतश्रुतिसिद्धाचारानुमितश्रुतिमिविषयत्वेन गोबलीय- न्यायेनोपपतिः, मुख्ने सम्भति न लक्षणा न्याय्येति सुस्तदुप्तते एय चरागदाभिधेय इति पारिराचार्यो मन्यते । अत्र चारिमतमेव इति नि0पु01 मा इतराणोति नि० पु० मास्ति । चरणक्रमणि भेटेन ध्यपदिश्यते- ३ स्पेसि नास्ति मु पु० । ४ प्रामास्यति नि पु० प्रमादः। ५ मयंक्रमणोनि मु. १ मुसष्टी माम्ति ति० पु०॥ ७ प्रपति मु. पु०॥ .

·४१E श्रीभाये स्वमतम् । प्राचारानुमिततिविदितमध्यावन्दनादेः कान्तराधिकार- संपादन फलमिति तु स्वीकृतम् । अतः सानुशया एव प्रत्यधरोहन्ति । हतात्ययाधिकरणं समाप्तम् ॥ २॥ प्रयाऽनिष्टादिकार्य अनिादिकारिणा मपि च श्रुतम् ॥१२॥ धिकरणम। फेवलेष्टापूर्तदत्तकारिणश्चन्द्रमसङ्गत्वा सानुशया एव निवर्तन्त इत्युक्तम् । इदानोनिष्टादिकारिणोऽपि चन्द्रमस गन्ति नेति चि. त्यते । ये घिहितं न कुर्यन्ति ये च निषिद्धं कुर्वन्ति त उभये ऽपि पापक्रमाणोऽनिष्टादिफारिणः । किं युक्तम् । तेऽपि चन्द्रमसं गच्छन्ती. ति । अतः। तेषामपि हि तगमनं श्रुतम्, "ये के चास्माल्लोझात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते म गच्छन्ती"त्यधिशेषेण सर्पयामेव गतिथयणात् । एवं ताई मुस्तदुस्तकारिणोरुभयोरप्यविशिष्टेष गतिः स्यात् ? नेत्याह- संयमने त्यनुभूयेतरेपामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् ॥ १३ ॥ 'तु'-शब्दः गड्डा व्यावर्तयति । 'दतरेया मनिष्टादिकारिणा चन्द्रा. राहावरोही 'संयमने' यशासने तत्मयुकयातना 'अनुभय'ध, नान्यया । कुतः । 'सतिदर्शनात' । दृश्यते हि पापकर्मणां यमवश्यतया सद्गम- नम् "अयं लोको नास्ति पर दति मानी पुनःपुनर्वरामापाते मे०" "वैवस्वत संघमन जनानां यमं राजान"मित्यादिषु । स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ स्मरन्ति व सपा यमवश्यता पराशरादय:-"सर्व चते घशं यान्ति यमस्य भगवन् किले 'त्यादिपु । १ कमान्तरापाटनमिति लि० पुरु। ..धिकारिणमिति लि । अधिकारिय इति निक ५ विधिता - पति लि० पु०॥ ५ ये चेति लि० पु० नास्ति। . निविष्ट व तदुभये - इति लि0 पु० । ७ एति नास्ति लि० पु०। न पर प्रतिमा पुन ६.तोमानि-दति लि० पु.। 7. For लि. । पुत्रापि . ११ संगमी ·४१० तृतीयोऽध्यायः । अपि सः ॥१५॥ पापमयां गन्तयत्येना रोरवादीन सप्त नरकानपि स्मरन्ति । ननु सप्तसु लोकेषु गच्छतां कथं यमसदनमाप्ति,रत ग्राह- तत्रापि तद्यापाराविरोधः॥ १६ ॥ सेप्वपि सप्तमु यमाजपेव गमनाविरोधः । अतो ऽनिष्टादिका. रिणामपि यमलोकं प्राप्य स्वानुरूपं यातनाश्चानुभूय पश्चात्तु चन्द्रा तहाधरोही स्तः । इति प्राप्त उच्यते- विद्याकमोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥ 'तु'-गब्दः पचव्यायत्ययः । अनिष्टादिकारिणामपि चन्द्रमाप्पिरस्ती. त्येतविपिपश्यते । कुतः । विद्यार्मणारिति', विमाकर्मणाः फलभोगार्थ. त्वाद् देवयानपितृयाणयोः । एतदुक्तं भवति-अनिष्टादिकारिणां यथा विनाविधुरत्वादेवयानेन पथा गमनं न सम्भवति, तहदेवेष्टापूर्तदत्तयि. धुरत्वात्पितृयाणेन चन्द्रगमनमपि न सम्भवतीति । देवयानपितृयाणयो. वियाविषयत्वं पुण्यकर्मविषयस्यं च फयमयगम्यत इति चेत्, महतत्वा. तयाः । प्राता हि देवयाने विद्या, यितृयाणे च कर्म, "तदा इत्य वि- दुईं चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासत" इत्युक्त्वा "पिभिसम्भवत्य शर्मियोऽड"रित्यादिना देवयानवचनात । "अथ य दमे याम इष्टापूर्त दत्तमित्युपासत इत्युक्त्वा "ते धूममभिसम्भवनो"त्यादिना पितृपाणव- चनाच्च। ये वे के चाम्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्व गच्छ- ती"यपि धवनं य इप्टादिकारिणस्ते सर्व पति परिणेयम् । ननु पापकर्मणां चन्द्रगमनाभावे पञ्चमाहुत्यसम्मवारीसम्म एय नोपपद्यते । “पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवधी भवन्ती"ति हि १ गन्तव्यत्य-दीत लि० पु० । ३ पनायितीत नि । मु०० नास्ति। । विद्यार्मियोरिति-दति नास्ति मि० पु०॥ ਝ ਬੱਧ ਹੋਰ ਬਚ पूर्ण दप्तमिति मुo yo . पिरान्तीति लिपु। ८ यायचन्द्रमिति २०० । १ कर्मियामिति लि. पु० । १० दियटी मु पु० नास्ति । . पटो ·धोभाग्य शरीरारम्भः श्रूयते । सा चातिश्चन्द्रप्राप्तिपर्वति दर्शितम् । अतः शरीरारम्भायैव तेषामपि चन्द्रारोहावरोहावश्याभ्युपेत्या वित्यंत पाह- न तृतीये तथापलब्धेः॥१८॥ न तृतीयस्य स्यानस्य शरीराभाय पञ्चमाहुत्यपेदा । कुतः । 'तथोपलब्धः । तृतीयस्थानशद्धन फेयलपापकर्माण उदान्ते । नेपां देहा- रम्भे पञ्चमाहुत्यनपेतत्यमुपलभ्यते "येत्य यया इसी लोको न संपर्यत" इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतियचने "अयतयाः पयानं फतरेण चन तानीमानि तुद्राएपसिष्टदायतीनि भूतान भन्ति नायव नियस्येत्ये. तत्तृतीयं स्यानं तेनाषी लोक न संपूर्यत"इति तृतीयस्यानस्य झुलो. फारोहावरोहाभावेन लामामपूर्तियचनादम्य तृतीयस्थानस्य शरीरा. रम्भाय न पञ्चमाहुत्यमेशा । 'पञ्चम्यामाहुताविति चाऽप पञ्चमानः सम्बन्धस्य पुरुषपचमत्वहेतुत्यमानं प्रतिपादति नान्यनिधारयति, य. धारणाश्रयणात्। मर्यतेऽपि च लोके ॥१६॥ पुण्यकर्मणामपि केषांचित्पञ्चमाहुत्यनपेक्षया देवारम्भो लोके स्म- यते द्रौपदीष्टद्युम्नप्रभृतीनाम् । दर्शनाच ॥ २० ॥ घकास कृताधपि दृश्यते फेर्याचित्पञ्चमात्यनपेक्षया देहारम्भ "तेषां खत्वेषां भूतानां त्रोण्येव धीजानि भवन्त्यावडनं जीवजट्विजमि. ति । तेनिन्जस्वेदजयोर्भूतयोः पञ्चमाहुतिमन्तरेणात्यत्तिर्दृश्यते । ननु न स्वेदनानाम संकीर्तनमस्ति 'प्रीण्येव धीजानीति वच- नाल, तवाह- तृतीयशन्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ 'संशोकनस्य' स्वेदजस्याप्याऽऽगडनं नोयजमुदिन्ज मित्यत्र तृतो. दतीमिति नकाशितः मूत्रपाठो लिक २ समिति नि० पु. नास्ति । ३ नृतीयस्येति नि० पु.। ४ घमारादिति नास्ति नि पु० । .

·। - तृतीयोऽधायः । ४१६ येनो द्विज्ज' शब्देनाबरोधः सड्यही नियत इत्यर्थः । अतः केयलपापक- मयां चन्द्रमाप्तिन सम्भवति । अनिष्टादिकाधिकरण समाप्तम् ॥ ३ ॥ प्रय मत्साभाध्यापत्य तत्साभाव्या पत्तिरुपपत्तः॥२२॥ धिकरणम् । रष्ठादिकारिणो भसमूहम परिष्यताः सानुशयाश्चन्द्रमसो ऽव' रोहन्तीत्युक्तम् । अवरोहप्रकारश्च "अयैतमेवाध्यानं पुनर्निवर्तन्ते यये. तमाकाशमामायाद्वायुं घायुर्भूत्वा धूमो भति धूमो भूत्वाऽभं भव. त्य भूत्वा मेघो भति मेघो भूत्वा प्रवर्पतीति वचनाद् 'ययेत म. नेवं चेत्युक्तम् । तत्रास्याफ्राणदिपतिपत्ता' देवमनुष्यादिभाववदाका- शादिभाष उत तत्सादृश्यापत्तिमात्रमिति विशये श्रद्धावस्यस्य सोममा. घपदविशेपादाकाशादिभाव इति प्राप्ते- तत्सामाख्यापत्तिरेवेत्युच्यते । 'तत्साभाव्यापत्ति.'-तत्सादृश्याप- त्तिरित्यर्थः । कुत एतत् । 'उपपत्ते.', सोमभावमनुष्यभावादी हि सुख- दुःखोपभोगाय नदायः । अत्र त्यामायादी मुखदुःखोपभोगाभावात तदायानुपपत्तस्तदापत्तिवचनं नत्ससर्गकृततत्सादृश्यापयभिप्रायम् ॥ तत्साभाध्यापयधिकरण ममाप्तम् ॥ ४ ॥ अप नातिविधि नातिचिरेण विशेषात् ॥ २३ ॥ आकारामाप्तिप्रभृति यावत् नीलादिमाप्ति कितत्रतत्र नातिचिर तिष्ठन्त्यमाऽनियम दमि विशये नियमहत्वभावानियम इति प्रापा उच्यते- नातिविरोति । कुतः। विशेगत'। उत्तरत्र-श्रीह्मादिप्राप्ती १स्वाभाति सत्र पाठ। २ टापिति सिपु० । ३ समित्यधिक वि० दु०॥ ४न्द्रमप्ठमयोति मु.पु० । ५ मिति लिपु०। पाकापायुरिति लि० पु० । दिलिपनाति निपु०। ८ पदम्त प्रा-ति पधि नि पु। दुभति मु.पु.। १० पापजातिप्राप्ती-सिनिपुप्रमाद । करम ·४२० श्रीमा . । "तो घे पतु दुनिष्पपतर"मिति विशिष्य निष्क्रमणाभिधानाह पूर्यन लाफाशादिप्राप्ताचिरं निष्कमयं गम्यते । 'दुनिष्यपरमिति छान्दसम 'त'-गदलोपः, दुर्निमपत्ततरं-दुःनिष्क्रमणतरमित्यर्थः ।। नातितिराधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ प्रशाम्याधिष्ठिता अन्याधिष्ठिते पूर्ववभिलापात् ॥ २४ ॥ धिकरणम" अधरोहन्तो सीधा धीह्मादिभायेन नायन्त इति भूयते- "मेघा भूत्वा प्रवति त दह गोहियया प्रोधियनस्पतस्सिलमाषा मायन्त"दति । ते झिमन्येभीकृभिन्न शादिशरिरधिष्ठिताधीशादी- नारिलप्यन्त्युत ते भोक्तारी बीमादिशरीरा लायन्त इति विशये, बा. यन्त' रति यवनाद देवो मायने मनुष्यो नायत रतिपद् नीलादिश- रोरा एति प्राप्त उच्यते- 'अन्याप्ठित' इति । जीधान्तरणाधिष्ठित बीमादिशरीरे तपा संश्लेषमानमेघ । कुतः । 'पूर्वपदभिलापात,' प्रासादिमेघ पर्यन्त घर केवलतद्वाधाभितापात् । यत्र हि भोक्तृत्वमभिमेतम्, तत्र सत्सा. धनभूतं फर्माभिलप्यते 'रमणीयदरणा:' 'कपूपचरणार रति । दह चा- काशादिवाभिलप्यते कर्म । फलप्रदाने प्रस्तस्य स्वांभोग्यफलस्ये. प्टादेः कर्मणः स्वर्गभागादेव समाप्तस्याल, अनारब्धस्य च रमणीयचरणाः' 'कपपवरणा' इति वक्ष्यमाणत्यात, मध्ये कमान्तराभावाच्च । मत मा. काशादिभाववचनवद् धीहादिभावेन जन्मवचनमोपचारिकम् । अशुद्धमिति चेन्न, शब्दात् ॥ २५॥ नैतदस्ति यदन्याधिष्ठित नीहादिश संश्लेपमानम्, भातृत्व * सनिष्कमयोत यु हुषि, तन्त्र प्रहरीद्युत्तर भायप्रत्ययः । १ पूर्धनाग्रा० इति लि पु०॥ २ छान्दसत्वाति मु.पु.। + एतचिहान्नः पाठो नि०ए० त्रुटिर। ३ शरीरा न सि सि पु०। ४ मंघस्याने ग्रीति लि० पु० । ५ कपूपचरसा सिनस्ति लि००। ६ फनठाने प्रश्नस्वर्ण-इति लि० पु० ।

·तृतीयोऽध्यायः । ४२० हेस्वभावाचा नीलादिभावेन तन्मेति, भातस्त्वरेतुमदापात् । स्वाय. भायफ मष्टादि कर्मेधा' शुद्ध' पामियम, प्रानीपोमोयादिहिंसायुक्त. त्वात । हिंसा च "न हिम्यात्मा भूनानीति निषिद्धत्वात पापमे । न चात्र पदाहयनीया दिवटुत्सगोपवादभाघ.' मम्भवति, भिवविषय. त्यात् । सानीपोमोहिमाविधिहिंसायाः ऋतूपसारकाय बोधर्यात, 'न हिस्यादिति तु हिंसायाः प्रत्ययायफलत्वम् । अथाच्येत, अग्नीपोमीया दिपु चिधितः प्ररत्तेनं तद्विपय निपेयिधिरास्कन्दति, रागप्राप्तयिषय. स्वात्तस्येति । नेघम, दापि रागप्राप्तरधिशिष्टत्वा,"त्म्बर्गकामो यनेते". त्येवमादी हि कामिनः कर्तव्यतया यागायुपदेगात । यागादे म्यगा. दिसाधनत्यप्रनगम्य फलरागत ण्य यागादी प्रयतते । अग्नीवामीयादि. वपि पा फलाधनभूतस्य यागादेशपकारकत्व शास्त्रादयगम्य रामा देव प्रवर्तते । लोझिम्यामपि हिमाया मनाचममाणेन हिमाया. स्वस- मोहित साधनत्यमनगम्य रागात्पयर्तत इति न करचन विशेषः । तथा नित्येप्वपि कर्ममु, 'साना स्वधमानुष्ठाने परमपरिमित सुखमित्या. दियचनात फलसाधनत्वमगम्य रागादेव प्रतिरिति तेपामप्यद्विय तत्वम् । अत दृष्टादीना पापमियत्वेनाहियुक्ताना स्वर्गऽनुभाव्य फल स्वर्गऽनुभय हिसाशस्य फल बीह्मादिम्यावरभावनानुभूयते । स्याधर- भाय च पापफल स्मरन्ति-"शरीरने फर्मदोर्पाति स्यावरता नर" इति । मोतीहादिभावेन भोगायानुयिनो नायन्त इति चे,तच । कुतः । 'शब्दात' । भानीपोमीयादे. सजपनस्य स्वर्गलोकप्राप्तिहेतुतया हिसात्वाभावात् । पशाहि सतपननिमित्ता स्वर्गलोसमाप्ति बदन्त गन्दमामन्ति हिरण्यशरीर अर्द्धस्वर्ग लोकमतीत्यादिकम् । अतिश- -- १ पेतुभयलिसिस : -सिलि ३ न चायनोपेति लिपु01 ४ पवाट -ति निपु० ॥ ५ दिमाया स्यसमाहितति लि० पु० हिंसात्याभाययम्दादिसि मु० पु०। ७प जिसित पशुर्दिय्यदेवा भृत्या स्वालाक यातीति शब्दार्थ कुर्वन्ति-एता पदाधिक मु.पु.

·કર श्रीभाध्य -- पिताभ्युदयसाधनभूतो व्यापारोऽल्पदुःखदोऽपि न हिंसा, प्रत्युत रक्षण- मेव । तथा च मन्त्रधर्ण:- "न वा उ एतन सियसे न रिष्यसि देवो देषि पथिभिः सुगेभिः । यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृत- स्तच त्या देवः सविता दधात्वि"ति! चिकित्सक बतादाविकाल्पदुःखकारिणयि रतकमेव वदन्ति पूज- यन्ति च तननाः । रेतःसिग्योगो ऽथ ॥ २६ ॥ दतश्चापचारिक बीमादिक्षन्मवचनम, प्रीझादिभावचनान्तरं "यायो सावति यो रेतः मिति सद्य एव भवनो"ति रेतासिग्मा घोऽनुयनां यमायो यथा तनाव मात्र प्रतिपादयति, तहद्वारादि- भावोऽपीत्यर्थः । योनः शरीरम् ॥ २७ ॥ योनिमाप्तेः पश्चादेशानुयिनां शरीरप्राप्तिः । तत्रैव सुखदुःखोप- भोगसनावात् । ततः प्रागाभागादिप्राप्तिप्रभृति तदोगमात्रमधेत्यर्थः ॥ अन्याधिष्ठिताधिकरणं समाप्तम् ॥६॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यवरणात शारीरममीमांसामाध्ये तृप्तीयाऽध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ स्व-दति लि. पु. नास्ति । २ पत्पति वेपन्तीति नि पु od-ri मदेव मु० पु ५ एमय पतीति नि got ५ सटोगमामिति नि ।

·अथ तृतीयाऽध्याये द्वितीयः पादः ॥ भय मध्याf सन्ध्ये सूपिराह हि ॥१॥ करयाम् ॥ पर्व कर्मानुरूपगमनागमनजन्मादियोगेन नायतो जीवस्य दुःखित्वं स्थापितम्। इदानीमस्य स्थमावस्या परीत्यते । स्यममधिकृत्य श्रूयसे-“न तत्र रया न रथयोगा न पन्यानो भय. त्यय रथान रथयोगान पयः सुजते न तत्रानन्दा मुदः प्रमुो भवन्त्य. धानन्दान्मुदः प्रमुदः सजते न तर वेगन्ताः पुष्करिण्यः सवन्त्यो भन. न्यय वेयन्ताः पुष्करिएय: सवन्त्यः सूजने स हि कर्त"ति । तत्र संय. य:-मिमियं यादिजिवेनेः क्रियते पाहोस्विदीवरेणेति । किं युक्तम् । सन्ध्ये सृष्टिविति । कुतः । सन्ध्यं स्वप्न स्यानमुच्यते "सन्ध्य तृतीय स्वास्यान"मिति वचनात् । सा तु जीधेनैव क्रियते, 'सृजतेस हि कर्त'त्याह हि । स्वपट्टाजीय एव तत्र प्रतीयते । निर्मातरं चैके पुचादयश्च ॥२॥ किन नी स्व कामानां निर्मातारमेके शानिनोऽधीयते- “य एघु सुप्तधुर नागर्ति कामझामं पुरुषो निर्मिमाण" इति । पुचाद- याच तत्र काम्यमानतया 'काम'-शब्देन निर्दिश्यन्ते, नेच्छामात्रम् । पूर्वजहि 'सर्वान् कामांश छन्वतः प्रार्थयस्व" "शतायुपः पुचपाचान एणी"ति पुनादय एष फामा: प्रकृताः । अतो रथादीनीया स्वरे सनति । नीयस्य च सत्यसङ्कल्पात्वं प्रजापतिवाश्ये श्रुतम् । अत उपकर- पाटामाऽपि सुष्टिरुपपात ति प्राप्तेऽभिधीयते- यापितमिति लिपु०। ३ स्वयिति सि पु०। २ स्ययं स्यति मि ४ झाममिति सदेव निपु।

·'शोभाये मायामावन्तु कात्स्न्य॑नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ ३ ॥ 'तु-शब्दः पवं घ्यावयति । स्वम स्यपुप्परिणयादरजातं 'मा यामात्र'-परमपुरुपसृष्टमित्यर्थः । 'माया'-यन्टो हाश्चर्यवाची "जन. फस्य कुत्ते नाता देवमायेन निर्मित"त्यादिपु तथा दर्शनात् । अवापि “न तब रया न रययोगी न पन्यानः," सकमेतरपुस्पानुभाव्यतया न भवन्तीत्यर्थः । “अय रथान रघयोगान् पयः सचते" स्वप्नदृगनुभाव्यतया तत्कालमात्रावसानान 'सृजत' इत्याश्चर्यरूपत्वमेगाह। एवंविधाश्चर्यरूपा सृष्टिः सत्यसङ्कल्पस्य परमपुरुषस्यो पपाते, न बीवस्य । तस्य सत्यप्त. ङ्कल्पस्वादियुक्तस्यापि संमारदशायां कालन्यनाउनभिव्यताम्वरूपत्वाब नी- वस्य तथाविधारवर्यसृष्टिरूपपाते । “कामंकामं पुरुषो निर्मिमाण"इति चं परमपुरुषमेव निर्मातारमाह “य एषु सुप्तेषु नागति" "तदेव शुक्रं तदा तदेवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्वन"n- इत्युपक्रमोपसंहारयाः परमपुरुयासाधारयायभावप्रतीतः । “अब येश- न्ताः पुष्करिण्यः संबन्त्यः सुनते स हि फर्सति च तया श्रुत्यैका- यात परमपुरुषमेव कतामाह । स्वाभाविक जीवस्यापहलपात्मत्यादिकर, कुतस्तवाभिव्यज्यत इत्यत ग्राह- पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो घऽस्य पन्धविपर्ययौ ॥ ४॥ 'तु '-शब्दः शडाव्यावत्यर्थः । यभिध्यानात्परमपुरुषसाल्पाद ऽस्य नीवस्य स्वाभाविक रून्तिहितम् । अनादिकर्मपरम्परया सता. राधस्य हस्य स्वाभाविक कल्याणकर मस्तिगालि ) ततस्तत्सङ्कल्पादेवास्य जीवस्य चन्धमोती श्रुती-"यदा हवेप एतस्मि- १ स्पो-दति लिपु०॥ - घस्वाभाविकमिति लिपु०पमादः। देय वयात मु पु०। ४ पशि नियु।

·तृतीयोऽध्यायः वदृश्येऽनात्म्य निस्ते ऽनिलपनेऽभयं प्रतिष्ठा बिन्दले अथ सोऽभयं गतो भवति यदा होवेष एस्मिवुदारमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति' "एप होवानन्दयाति' भीपाऽस्माद्वातः परत" इत्यादिषु । देहयोगादा सोऽपि ॥५॥ सोऽपि तिरोभावोऽपि देहयोगद्वारेण या भवति, मूल्माविष्ट तियोगद्वारण वा । सृष्टिकाते देहावस्येनाचिद्वस्तुना योगा'यति, प्रलयकाने नामश्विभागानहातिमूत्माचिस्सुयोगात् । अतोऽनभिव्य. तस्वरूपत्वात्स्वप्ने जीवो न रयादीन सङ्कल्पमात्रेण सष्टुं शमोति । "तस्मिलेलोकाः श्रिताः सधै तद् नात्यति कश्चनेति सर्वेषु सुपोपु" नागरयां सर्वलोकाश्रयत्वमित्यादयो हि परमपुरुषस्यैव सम्भवन्ति । अतो सीगनामऽल्याल्पकमानुगुणफतानुभवाय तावमात्रकालावसानास्तदे- कानुभाव्यानऽर्थानुत्पादति। सूचकच हि श्रुतेराचक्षते च तदिदः ॥ ६ ॥ इसरच स्यामापी न जीवसङ्कल्पपूर्वकाः, यतः, स्वप्नोऽभ्युदयान- भ्युदययोः सूचकः श्रुतेरवगम्यते- "यदा' कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्यनेयु पश्यति । समृद्धि तत्र नानीयास्मिन्स्वप्रनिदर्शन" इति । अध स्वमे पुरुषं कृष्णं प्णदन्तं पश्यति स एनं हन्तीत्यादेश्द । स्वाध्यायविदश्च स्वप्नं शुभाशुभयो: सूचकमावतते । सूचकत्यं च स्वस- इल्पायत्तस्य नोपपद्यते । नया वाशुभस्यानिष्टत्वाच्छुभस्य सूचकमेव सृष्टा पश्येत् । अतः स्यने मुष्टिरीश्वरेणैव मता ॥ सन्ध्याधिकरणं समानम् ॥१॥ १ पति लिक पु०५ २ पिशष्ट पदमाप्ति लिपुल ३ संयोगादिति मु००। ४ स्वयिति लि० ५ स्वहीति मु० पु० हि पुनः। मिश्वस्यमदर्शन रति लि पुरुष अप्पादन पश्यति स पमिति लि० पु० प्रमादः । - फलापतति लिक पुन ·Newana hin- ४२६ श्रीभाध्य . करणमा भिवती"ति, व - , प्रष्ट सदभाशापि तदभावो नाडीषु तच्छुतेरारमनि च ॥७॥ ददानी मुप्तिस्यान परीत्यते । ददमावायते-"अथ यत्रतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसव. स्वा न विजानात्यांमु तदा नाहीयु सप्तार तथा, "अर्थ यदा सुपुप्तो' भवति यदा न कस्यचन वेद हिता नाम नाझो हि द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिन्नतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवाय युरोति शेत" दति, तथा, "यत्रतत्पुरुषः, स्वपिति नाम मता सोम्या तदा सम्पयो भमोति । एवं माझ पुरोतल सुप्तित्यानत्वेन श्रयन्ते, किमेपा विकल्प: समुच्चयो घेति बिशये निर पेतत्वातीतयुगपदनेस्यान त्यासम्भवाच्च विकन्य दति प्राप्त उच्यते- 'तदभार' दति, तदभायः स्वाभावः सुपतिनाहोपु पुस्तित्या. ल्मनि च भवति । एषा स्थानाना समुच्चय इत्यर्थः । कुतः । 'तन्तः,' जथापा स्थानत्वश्रुते । न च कार्यभेदेन समुच्चय सम्भवति पाविक- यागा विकल्या न्याय्यः । सम्भवति च मासादवद्वापर्य दुधवाझा- दीना कार्यभेदः । तत्र नाहीपुरीतती प्रासादखवास्यानीयो, मक्ष तु पर्य- इस्थानीयम् । अतो ग्रीव सातासुप्तिस्यानम् । अतः प्रवोधो ऽस्मात् ॥5॥ यतो प्रदर्य साक्षात्सप्तिम्यानम्, यतोऽस्मादलण एषा नीयाना प्रबोधः श्रयमाण उपपटाते-"सत भागम्प न विदुः सत पागकामह" इत्यादिषु। सदभायाधिसरय समाप्तम् ॥२॥ भय भानुम्मतिवि स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्द- विधिभ्यः॥३॥ । आधिकरण . १ सपति मु.४०, सपति लि.yo। • कनेमि मु. पु० धिकम् । । मुमति पु. पि। ५ मुलति नि got ५ इनाम मि निपु०॥ यसत्याप्ति तिYe माट शासित पु. सकारो मस्ति मु००। १ प्रतिमु०॥

·तृतीयोऽध्यायः। कि सुषुप्त एव प्रबोधसमये उशिष्टस्युताम्य रति संगये अस्य सकलोपाधिविनिर्मुक्तस्य बलणि सम्मवस्य मुक्तादायिततणत्येन प्रावी. नशरीरन्द्रियादिसम्वन्धाभावादन्य रति प्राप्त उच्यते- 'स एप विति । 'तु'-शब्दः पदं ध्यायति । स एयो: त्तिष्ठति । फुतः । 'फर्मानुस्मृतिशदधिधिभ्यः' । फर्म तात्सुपुप्तेन पूर्य. छतं पुण्यपापरूपं, तत्वज्ञानात्मास तेनेव भोक्तव्यम् । अनुस्मृतिपि य एघाई मुप्तः स एव प्रतिमुद्धोऽस्मीति । शष्टोऽपि सुयुमप्रबुद्धस्स एवेति दर्शपति-"त रह घ्यायो वा सिंहो या एका वा घाहो या फीटो पा पतङ्गो या दंश या मराको वा यदावर्षान्त तदा भयन्तीति । विध. यश्च मोवार्थाः सुपुप्तस्य मुक्तये ऽनयंकाः स्युः । न चासो मायाधि- विनिर्मुक्त प्राधिभूतस्वरूपः, 'तदानेतत्सपुप्त' इति मषप्तं महात्यं "नाह सल्वयमें संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एयेमानि भूतानि विनायमेवापीती भति माहम भाग्यं पश्यामी"ति पचनात् । मुक्तस्य "परं ज्योतिरूपसम्पदा स्येन रूपेणाभिनिष्पाते स तत्र पति सतत कोहन रममाणः" "स स्वरा भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारोभवति" "सबै ह परयः पश्यात सर्वमानाति सर्वश" इति मर्वजत्यादि श्रूयते । अतः सुषुप्तः संसरवेशापास्त सर्यकरणो ज्ञानभागादाऽयतो विश्रम स्थान परमात्मानमुपसम्पयाऽऽश्वासः पुनर्भगायोत्तिष्ठति । कमानुस्मृतिशदविध्यधिकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ अध मुranधि- मुग्धे ऽसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ : मुग्धधित्य चिन्त्यते । किमियं मूच्छी सुपासादिष्वन्यतमाऽय. स्था उतावस्यान्तमित्ति विधये सुकुमादीनामपतमापत्यायामेघ मच्छी . प्रबुसमिति लि० पु०। २ एका धेसि नाति लि० पु० । समति लिपु०, तति मु.पु.। ५ सत्ययमस्मीति लिपु०। ५ प्रायस्तेति मि० पु०। विधामति पु.. • fsमर्यामिति मु.पु.। .

·४२८ श्रीभाष्य प्रसिद्धपपोरवस्यान्तरकल्पने प्रमाणभावादन्यतमायस्थेति प्राप्त उ. अति- करणम ५। " 'माधाईसम्पत्ति'रिति । मुग्धे पुरुषे या तस्यावस्या सा मरणा- द्वंसम्पत्तिः । कुतः । 'परिशयात' । न तावत्स्वप्नजागरी, जानाभावाद् निमित्तवण्यादाकाररुप्याच्च । न सुषुप्तिमरणे, निमित्त हि मूछाया अभिघातादि । पारिशेष्येण मरणासत्ति छी । मरण हि सर्वमा यादेहसम्बन्धोपरति, मूत्ममाणदेहसम्बन्धाधस्थितिमी ।। मुग्धाधिकरण समाप्तम् ॥ ४॥ प्रयोभलिङ्गाधि न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥११॥ टोपदर्शनाद्वैपायोदयाय नीवस्यावस्याविशेषा निपिताः।रदानी রাদিননাথ সাথ বা নিয়ন্ত্রফলায়মন্ধ प्रतिपादनाधारमते। सत्र नागरस्वमसुपुप्तिमात्रान्ति स्थानेषु तत्तत्स्थानप्रयता जीवस्य ये दोषा,स्ते तदन्तयामिण परस्य ब्रह्मणोऽपि तत्रसत्रावस्थि सस्य सन्ति मेसि विचार्यते । कि युक्तम् । सन्तीति । कुत । तत्तदध स्थशरोऽवस्यानात । ननु 'सम्भोगमाप्तिरिति चेद वैशेष्यात' "स्थित्यद. नाभ्या 'त्यादिपु परयाकर्मवश्यत्वेन दोषाभाष उत,सत्कयमऽकर्मव श्यस्य परस्य ब्रह्मणस्तत्तत्स्यानसम्बन्धाष्ट्रीय उच्यते । इत्यमुच्यते, कम्मा. रायर्याय देहसम्बन्धमापादयन्त्य पुरुषार्थ जननानि भयन्तीति 'देहयो गाढे त्याकम् । तन्न देहसम्बन्धस्यापुरुणात्सेन भवति, स्तरया कमी एपेष दुख जनविष्यन्ति, कि देहसम्बन्धेन । अतोऽकर्मवश्यस्य सत्यापि नानाविधाचिदेहसम्बन्धोऽपुरुषार्थ एन । प्रतम्स'विषमनायें स्वेच्छया १ मामायापत्तिरिति मु००। .न्ति पुण्गति नि. पु.। অবনি নি + - । तदिति लिक ·। वतीयोऽध्याय:। सत्मयेऽप्यपुरुषार्घमम्बन्धो ऽवजनीयः ।' पूपयोणितादिमन्जन दि. स्येच्छाकारितमध्यपुरुषार्थ एव । अतो यपि नगदेककारणं सर्वजत्वा- दिकल्याणगुणाकररचा प्रस, तथाऽपि "य: पृपियां मिलन' | प्रात्मनि तिष्ठन्' यश्चतुषि तिष्ठन्' यो रेतसि सिवि" स्यादियवनात तत्रतत्रा. वस्थितस्य ततत्सम्बन्धपापुरुषायाः सन्तीत्येषं प्राप्त प्रवत्महे- न स्थानतोऽपि परस्य'ति । म पृथिव्यात्मादिस्यानतोऽपि परस्य 'ब्रह्मणोऽपुरुषार्थगन्धः सम्भवति । कुतः । 'उभयलित सर्वत्र हि, यतः, मर्यन श्रुतिस्मृतिपु परं ब्रहोभयलिङ्गम-उभयलवणमभिधीयते, निर- स्तनिखिलदेापत्यफल्याणगुणाकात्यलवणापेतमित्यर्थः । "अपहसपामा धिरोशिमृत्युपियाको विनियमोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" "समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसो स्यक्तिलेशाकृतभूतवर्ग:। तेलायतेखपमहापयोध- मुधीर्ययत्पादिगुणेकराशिः। परः पराणां सकलान यत्र किशादयः सन्ति परावरशे"। "समस्तहेयरहितं विपणवायं परमं पदम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य उभयलक्षणं हि ब्रह्मावगतम् । भेदादिति चेन, प्रत्येकमतवचनात् ॥ १२ ॥ यथा नीवस्य प्रजापसिधायावगतापहतपाप्मस्वाभलिङ्गस्यापि देवादिदेहयोगरूपावस्याभेदादपुरुषार्थयाग, स्तथाऽन्तयामिणः परस्यापि स्वतोऽपहतपाप्मात्यायुमयसिङ्गस्य सत्तद्वेषादिशरीरयोगरूपायस्याभेदाद- पुरुषार्थयोगोऽसर्जनीय रति चे,तच, 'प्रत्येकमऽतदुचनात' "यः एघिष्यः तिष्ठन' य अात्मनि तिष्ठचित्यादिषु प्रतिपायं “म त आत्माऽन्तया. • o खेति तसाच वर्ष प्राप्तिधुतीति feo goia मोदतेति कषित ४ा ति ति पुन ५ अम्पायपोग मिलि.yo ·४३० श्रीभाष्य ध्यमृत" इत्यतामिणोऽमृतत्वधवनात् तत्र स्वेच्छया नियमन कुत्र. तम्ततत्सम्वन्धप्रयुक्तापुरुषार्थप्रतिबंधात । जीवस्य तु तत् स्वरूपान्तरो- हितमिलि 'सयभिध्यानात लिहित मित्यत्रोक्तम् । ननु स्वेच्छया कुर्व- तोऽपि तत्तद्वस्तुस्वभावामाऽपुरुषाप्तम्बन्धोऽपर्जनीय इत्युक्तम् । नेत. व्युतम । न झविद्वस्त्यपि स्वभावतोऽपुरुषार्थस्वरूपम्, कर्मवश्यानां तु कर्मस्वभावानुगुण्येन परमपुरुषसहल्यादेशमेष वस्तु फालभेटेन पुरुषभेदेन च मुखाय दुःखीय पं भवति । वस्तुस्वरूपप्रयुक्त तु ताइये सर्व सर्वदा सर्वस्य मुखायेव दुःखायेवर या स्यात्, न चैवं दृश्यते । तथा चौतमू- "नएकस्वर्गसं पापपुण्ये दिलोत्तः । वस्त्येकमेय दुःखाय सुनायेोगमाय च ॥ कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्यात्मकं कुतः । तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्तुःपाय नायते ॥ तदेव कोपाय पतः प्रसादाय च नापते । तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किग्निासुखात्मक"मिति । बनो जीवस्य कर्मवरयत्वात्तत्तत्यानुगुस्पेन तत्तवस्तुसम्बन्ध एया. पुरुषार्थ: स्यात्, परस्य तु ब्रह्मणः स्वाधीनस्य स एव सम्बन्धस्ताद चिनियमनरूप'लीलारसायध स्यात् । अपि चैव मेके ॥ १३॥ अपि चेके शाखिन एकस्मिन्नेव देहसंयोगे जीवस्यापुरुषार्थ परस्य तु सदमा नियमनरूपैश्योऽऽयत्तदीप्तियोगं च स्वशब्देनाधीयते-- "हर मुपी भयुजा पक्षाया समान एतं परिवजाते। तयारन्यः पिप्पलं स्वाद त्यनश्लवन्योऽभिवाशीतीति। -- १०वक्षनेति सिo yo1 ३ नियमति टुम्यायवेति मि० पु नास्ति। ४ चैमिति नि gor ·it-IJ..य:। ० अथ स्यास-"अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरया. णोति बलात्मकनीषानुप्रवेशपूर्वक नामरूपव्याकरणमिति ब्रह्मणोऽपि तदात्मभूतस्य देषमनुष्यादिरूपत्व सचामभाव चास्ति । ततश्च प्रास्त. यो यजेतेत्यादिविधिनिषेधशास्त्रगावरत्वेन कर्मवश्यस्यमयन्जनीयमिति, तबाद- अरूपवदेव हि तत् प्रधानत्वात् ॥ १४॥ देवादिशरीरानुप्रयेशे तेनतेन रूपेणा युक्तिमप्यरूपमदेव स, इल रूपरहिततुल्यमेव, जीपच्छरीरित्यनियन्धन फर्मयश्यत्य'म ऽस्य न वि- दात इत्यर्थः । कुतः । निर्वाहकत्येन 'प्रधानत्वात्' । “अाकाशी घे नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तत् ब्रह्मेति सानुप्रधेशेऽपि नामक- पका स्पर्शन नामरूपयोर्नियातृत्वमेव ब्रह्मणः प्रतिपादति । ननु सच्चरीरकत्येन तदन्तयामित्वे कच'मरूपवदिति रूपसम्बन्धरहिततुल्य. त्यमुच्यते । इत्यम, यथा नीयस्य तन्जन्यसुखदुःखभास्वेन तत्तटूपस- म्बन्ध,स्तथा तदभायात परस्य ग्रह्मणोऽरूपत्वम् । विधिनिषेधशास्त्रा- एयपि कर्मवश्या'नेपाधिमुन्ति । तस्मादरूपतुल्यमेव पर व्रत । ततश्चा न्तयामिरूपेणास्थितमपि ग्रस निरस्तनिधितोपत्वकल्याणगुणाकर• स्वरूपोभयलिहुमेध । ननु च 'सत्य जानमनन्त मले"त्यादिभिर्निर्षिशेषमकारीकस्वरूप बलावगम्यते, अन्यात सर्यजत्वसत्यमडुल्पत्यजगत्कारणत्यसान्तरात्मा त्यसत्यकामत्वादिक नेति नेतीत्यादिभि प्रतिषिधमानत्येन मिथ्याभूत मित्यवगन्तव्यम् । तत्कथ कल्याणा गुणाकरत्यनिरस्तनिखिलदोषत्वरूपो. भलिहत्य ब्रह्मण ति, तबाह- प्रकाशवचावैपयात् ॥ १५ ॥ १सोयरीरित्व निर्यन्धनकमयापयामिति तिक . सर्शित मु.पु. ३ सघातति लि० पु.. पापयामिति मु पुछ। 10वामिति सि० पु.।

·४३२ श्रीभाये यथा च "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्री"त्यादिवाक्यावपात प्रकाशस्व. रूपत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते, तथा सत्यसङ्कल्पत्यसर्वजस्वसर्वजगत्कारण- त्वसधात्मभावनिरस्सनिखिलावियादिदोषत्वाव्यभिधायिवाक्यार्थाय. योद्भर्यालड्डु मेव ब्रह्म। आह च तन्मात्रम् ॥१६॥ किञ्च "सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्यादि धाज्यं ब्रह्मणः प्रकाशस्वह- पतामा प्रतिपादयति, नान्यत सत्यसंकल्पस्वादिकं वाक्यान्तरावगतं निति 'नति नेतीति निषेधस्य च विषयोऽनन्तरमेव धत्यसे । दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ॥ १७ ॥ दर्शयति च वेदान्तगण.' कल्याणगुणाकरत्वं निरस्तनिखिलदोष- त्वं च- "समीश्वराणां परमं महेश्वर- न्त देवतानां परमं च देवतम"। "सकारण करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिन्ननिता न चाधिपः। न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्व दृश्यते । ব্যয় অলিমিহি সুমন स्वाभाविकी ज्ञानबक्रिया च" ॥ "यः सर्वतः सर्वविद यस्य जानमयन्तयः" "भीषाऽस्माद्वातः पवते भीषोति सूर्यः" । "स एको ब्रह्मण मानन्दः" "यता वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह । १.यापानि स्वीपादुभयलिङ्गमेव ब्रोति लि.gon २ सत्यसंकल्पस्याम्पत्यादिकमिति मिपुo. निषेधासीति मु.पु०॥ समिवेधस्य विषय इति मु.पुर, ध निवेधस्य ध विपति मिपुon दासयामागय पति मु००। ५ त देवताभामिति मुo go, सोपतानामिति सि पु. ६ न तस्य कारणं चेति लि. पु०॥

·तृतीयोऽध्यायः। ४३३ मानन्दं ब्रह्मणो चिट्ठाव विभेति कुतश्चन" । निष्कले निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरजन"मित्यादिः । स्मयतेच- "यो मामजमनाटिं च त्ति लोकमहेश्वरम्" । "विष्टभ्याहमिदं कृत्समेकांशन स्थितो नगर" ॥ "मपाऽध्यतेण प्रतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनाऽनन कान्तेय नगद्विपरिवर्तते" । "उत्तमः पुरुषात्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभय व्यय श्वरः" ।। "सर्पः सर्वक्षत्सक्तिनानयर्द्धिमान् । अन्यनश्वाप्यदिश्च स्वाधीनानादिमान वयी। समतन्द्रीभयोधकामादिभिरसंयुतः । नियमः परः प्राप्तनिधिष्ठातरम" इत्यादि। अतः मचा स्थितस्यापि ब्रह्मण उभयलिहत्या न तत्त'त्स्यानमयुक्ताः दोषाः परं ब्रह्म स्पृशान्त । अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ पता नानाविधेषु स्थानेषु स्थितस्यापि परस्य ब्रह्मण उभलिए- त्याट् न सत्प्रयुक्त दीपभाक्त्वम्, अत एव बलदर्पणादिप्रतिविम्बितमूर्या. दिषत परमात्मा तनतनावस्थितोऽपि निर्दोष दति शास्त्रेषुपमा क्रि- यते- 'प्राकारामेकं हि यथा घटाटियु पृषभवेत् । तपात्मेको झनेकस्यो जलाधारविशंशुमान् ।। एक एव हि भूतात्मा भूतभूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रम"दित्यादिषु । मत सि नासि मु०पु०॥ २ पापानिनिधिष्ठ इति लि. पु०॥ ३ मत पति नास्ति लिक पु०. ४ सर्वावस्था-दति मु००। ५ सिक्तस्वात् तत्तदिति मु० पु०, प्रमाढः। न तत्तस्थानायुतंति मु०॥ तत्रति सकल लिए।

·४३४ श्रीभाष्य प्रजा पादयति-. अम्बुवदऽग्रहणातुन तथात्वम् ॥ १६ ॥ 'तु'-शब्दरचोदा योतयति । अदिति सप्तम्यन्ताम् । अम्बुदर्पणादिषु यथा सूर्यमुखादयो यान्ते, न तथा पषिव्यादिषु स्या- नेषु परमात्मा रायते । प्राध्यादिपु हि मूर्यादयो भान्त्या तपस्या इस रक्षन्ते, न परमार्यतस्तनस्याः । र तु "यः पृथिव्यां तिष्ठन' योऽप्स तिष्ठन' य यात्मनि तिष्ठ"वित्येवमादिना परमार्थत एष परमात्मा थि- | व्याटिपु स्थितो एहते । अतः मूर्या युदर्पणादिप्रयुक्तदोषाऽननुषा- सत्रसस्थित्यभामादेष । 'न तथात्वम्,' दाष्टान्तिकस्य न दृष्टा. ततुल्यत्यमित्यर्थः । परिहरति- वृद्धिहासभातवमन्तीयादुभयसामन; स्थादेवं दर्शनाच ॥ २०॥ थियादिस्यानान्तमायात स्थानिनः परस्य ब्रह्मणः स्यरूपता गुणतरच पूधियादिस्यानगतद्वितासादिदोष भाक्त्यमा सूर्यादिदृष्टा- न्तेन निवयते । कमिदमवगम्यते । 'उभयसामञ्जस्यादेवम्, उभयदृष्टा- न्तसामञ्जस्यादेमिति निश्चीयते । “माकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृयाभवेत,' "बलाधारैविधांशुमा"निति दोषवत्स्वानेकेषु यस्तुपु धातु- तोऽस्थितस्यामाशस्य धस्तुतोऽनस्थितस्यां शुमतश्चोभयस्य दृष्टान्त- स्योपादान हि परमात्मनः पथित्यादिगतदोपभास्वनिधनमात्रे प्रतिपा- टो समन भवति । घटशरावादिपु यथा टिहासभातु एयरुपयक- संयुज्यमानमध्याकाशं दिवासादिदो स्पृश्यते, यथा च जलाधारेषु , उत्तयति नि०पू० २.क्रमिति लिए प्रमाटः। ३ या पति मान्ने पति कचित् । “ सूरिति लिए प्रमादः । ५ हामाटिस्थानति लिए पुप्रमादः । ६ पध्विति नाम्सि लि. पु० । ७ अनस्थितो-ति लिए.पु तु प्रमादः। समें भवतीति लि००। है घटकरकादियिति लिo १० भानपण्यापुज्यमानमाणकामिति'मि. पुर।

·तृतीयोऽधायः। ४३५ विषमे दृश्यमानो ऽशुमास्तगतद्विद्वामादिभिने स्पश्यते, तथाऽयं पर- मात्मा पूधियादिषु नानाडाकारम्बचेतनेषु चैतनेषु च स्थितम्लत्तद्गतय. हिवासावितोपरसंस्पृष्टः सर्वत्र वर्तमानोऽप्येक पचास्पष्टदोषगन्धः कल्याणगुणाकर एन । एतदुत भति-यथा नलादिपु वस्तुतोऽनस्यि. तम्यांगुमती हेत्वभावान्तत्तादिदोपानभिष्वाः, तथा पृषिष्यादिष्यवस्थि- तस्यापि परमात्मनो दोपप्रत्यनीकाकारतया दोपहेत्वभाषाव दोपसम्बन्ध रति' । 'दर्शनाच'-दृश्यते च सर्वात्मना साधाभाषेपि वितिता. शसाधाद दृष्टान्तोपादानं सिंह व माणयक इत्यादी । अतः स्य. भाषता निरस्सनितिलाजानादिदोषगन्धस्य समस्तकल्यायागुणाकरस्य पपिण्यादिस्यानतोऽपि न दोषसम्भवः । अय स्यात्-" घाय ब्रह्मणो रूपे मूतं चामूर्तमेव वेति प्रत. त्य समस्तस्यलेमूत्मरूपं प्रपञ्च ब्रह्मणो रूपत्वेन परामृश्य "तम्य ह या एतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारनन धास" इत्यादिना कारविरो चाभिधाय "अधात पादेशो नेति नेति न होतस्मादिति नत्यन्यत्पर. मस्ती"ति म प्रशतं ब्रह्मणः प्रकार मिति' शब्देन परामृश्य तत्सय प्रतिषिध सविशेषाधिष्ठान सन्मात्रमेव ब्रह्मा, विशेषाम्त्येषिधं स्यस्वरू- पमजानता यलणा कल्पिता रति दर्शयति, अतः कथमुभर्यालगत्वं घमण:-रत्यत्राह- प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २१॥ . यियतिति • तदिति सकत EिO ३ समलिकपु. " देवसधा रति-इसिलियु। ५ अपिनाति लि० पु. ६ पति निपु० नास्ति प्रति लिए पु०॥ S Ranaनमिति म पु० महासमिति लि. पु. ६ पाकारयि ति मु० पु०। १० मेति मतीति इति मु. पु० ।

·४३E श्रीमा । नेरानुपपासे यावलणः महतविपवावं निति नीति प्रतिकि. मत रति, सया मशि धानानस्पितायमानत्वात् । हिमालको बिशे. पणया प्रमाणानारामजात मय सविरोषणा नापदिश्य पुनस्मदेवान मरा: प्रतिपति । यदि निर्विरयमानेषु येचन पदांप प्रमाणान्तर ममिता,सपाऽपि प्रलयः प्रभावमाजासमेव । स तु म्यरूपं प्रावणा सकारत्वं पातासम्। पापामनुमादा सम्भवादनेयोपदिश्यन्ते । प्रताधिपधा नापपयो । यस्मादे तस्मात् मत्तेसावर प्रलयः प्रति- सीदं चारपम् । प्रहरणो विषाः प्रतादिगिट्टतया बलाः प्रतीयमानेयता नेति नीति प्रतिषियते-तिनतिनेनेयम्, का. रमारिष्टं न भवति प्रल । उपकारपिशिष्टतया या प्रलय य. तासामा उति"-देन परामृश्यस रत्ययः । यतश्व निषेधानन्तरं मला भूण गुणनातं प्रयोति, पसरव प्राविशेषणयोगितामा प्रम- पाविति । प्रवीति हि भयो गुणजातं-"म होतस्मादिति नेत्य- न्यत् परमस्ति प्रध नामधेयं सत्यस्य समिति प्राणाचे सत्यं तपामध, सत्य"मिति । अयम:- रति नेति नेति यक्ष प्रतिपादितम, तस्मा देतस्मादन्यद्वस्तु पर न स्ति, प्रह्मणो ऽन्यत्स्वरुपतो गुणातचीत्शष्ट नाम्सीत्यर्थः । तस्य च लणः सत्यस्य सत्यमिति नामधेयम् । तस्य च नयंचन "प्राणासत्य तेषामेव सत्य"मिति 'प्राण'-देन माया. साघानीयाः परामृश्यन्ते । ते साधत सत्यम्, वियदादिधत्स्वरूपा. न्यथाभावपपरिणामाभायात, तणमेष सत्यं,' तेभ्योऽष परमपुरुष: सत्यम् । लीवानां कमानुगुण्येन जानसकोषविकायो विदोते, परमपुरु- पस्य स्थापहतपाप्मनसी न विटीत, अतस्तेभ्योऽप्येष सत्यम । ततश्व + अनुपादान-पति सि । येतु-पति मु० पु०॥ । नसिसि-रसि पु दुर्योध। ४ विशिष्टता स्यसि नि० पुग ५ साति-दति लि.go। यिष्यामित्वमाशामिति नि । इति ति पनि fro ·रतीयोऽधायः। ४३० か वापरायोटिसगुणातयोगावति नतोति प्रमणः मरियपत्वं न प्रति- विधते, अपितु पूर्वप्रक्षतेयतामात्रम् । अत उभयलिहमेघ परं बल्ल । 'मरणः प्रमाणान्तरागाचावेन तत्सन्धितया मूतीऽमूत. विरूपानुवादेन विधासम्भवात प्रकृतपत्तामतिरोध उक्तः । तदेव ममा. खान्तरागाचरत्वं दृढ़यति- तव्यक्तमाह हि ॥ २२॥ तद्वल प्रमाणान्तरण नेध घ्यज्यते, ग्राह हि शास्त्रम्- "न संदृगे तिष्ठति रूपमस्य न चतुपा पश्यति सरवननम्" "न धनुषा रझते नापि पावे"त्यादि। हेस्वन्तरं चाह- अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २३ ॥ पि च संराधने मध्यक्रमीणने र्भातरूपापचे निदिध्यासन एमा. स्य सातात्कारो नान्यति श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते । "नायमात्मा प्रवचनेन तभ्यो न मधया न यहुना श्रुतेन । पमेयेष कृणुते तेन लभ्य. स्तस्यैव आत्मा विश्णुते तन स्याम्" ॥ "ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं धायमान" इति श्रुतिः । स्मृतिपि- "मा धेर्न तपमान दानेन न स्यया"... "भत्त्या स्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽर्जुन! । ज्ञातुं द्रष्टु च तत्वेन प्रबेष्टुं च परन्त"ति । १ गुपजातयोगादिति लि० पु० । २ तथा पेसि मु०० ताधि पश्यतीति मु पु० ।

·gar श्रीभाणे. भक्तिपापय मयोपामनं संराधनं तस्य मीनिमिति पूर्वमयोत्तम पता निविध्यामनाप प्रावस्यमुपदिशा "हे पाय प्रस" रवा- दिया बली प्रतापयादिविशिष्टता' मामिहा नानुदिर वमा मफाशादिवसापेशेष्यं प्रकाशच कर्म पपभ्यासात् ॥ २४ ॥ तरच महततामय प्रतिषेधति, न ममतादिविशिष्टत्यम्। यतः, मावालसपरग्रहलस्वरूपाणां यामदेषादीनां दर्शन प्रकाशादिया नानानन्दादिम्यरूपयन्मतामूलादिप्रपञ्चििगष्टताया अपि प्रमगुण- त्याये रोष्य प्रसीयते-"तसत्पश्यपियोमदेवः प्रतिपदे पहं मनुरभय मयंरवे"त्यादि । शसस्याहयताकागानन्दादिश्व तेषां वामदेया- दीनां मराधनात्मफे फर्मण्यऽभ्यामादुपलभ्यते, तद्वत्वाभ्यालसंराधनानां नयां मतमतादिविशिष्टत्यमयशेषेण प्रतीपत इत्यर्थः । उक्तं प्रक्षण भनित्यमुपसंहरति- मतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ २५ ॥ 'ग्राम' उक्त सुभिरणाऽनन्तेन' कल्याणगुणगणेन विशिष्टस्वं सिद्धम, सपा हि मत्युभयलिई प्रलोपपवं भवति । उभयलिट्राधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ पाण्डिलाधि एभयव्यपदेशात्वाहिकुण्डलवत् ॥ २६ ॥ मूत्तामात्मनस्याचित्मपञ्चस्य प्राणो रूपत्वं "पाय ब्रह्मणो रूपे" इत्यादिनोपदिश्यते, "अपात पादेशी नेत नेसीसि मत्तामसी. १ पिपरमिति लि0 पु०। ३ उपादिशदिति पुः। प्रास्यम्पेणेति लिo पु०प्रमादः । ५ मूत्तामृतारण मवाचविष्टामिति ति० पु० । " दर्शनमति लि. पुन ततदिति लि. पु. ७ नेति नेतिन्दति मि• पुः। + - करणम्।

·तृतीयोऽध्याय । ३९ विद्वस्तुरूपतया ब्रह्मण- दूपत्ता' प्रतिषियते, "न ह्येतस्मादिति नेत्या न्यत्परमस्तीति ब्रह्मणोऽन्यदुत्कष्टं नास्तीति प्रतिपादितम् । तदुपपा. |दनाया "ऽथ नामधेयं सत्यस्य सार्मात प्राण वे सत्यं तेषामेव सत्य". मिति, 'प्राण'-गटनिर्दिष्टेभ्यश्चेतनभ्योऽप्येष समिति कदाचिदपि जानादिसावाभावादुक्तम् । तथा, "मधानजपतिगुणेश" "पति विखस्यात्मेश्वर" “नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना"मित्यादिश्रुतेश्चा. यम बगम्यते । तस्याचिट्ठस्तुनो ब्रह्मरूपत्वप्रकार इदानी चिन्त्यते प्रतणो नियत्वमार्यम् । किमस्याचिद्वस्तुनी ब्रह्मरूपत्वमहिकुण्डलन्यायेन त प्रभार. भावतारिवकजातियोगेन उत नीयस्पेत्र विशेषणविशेष्यतयाऽशशिभा. चनेति । दह स्याप्यमान विशेषणविशेष्यभावमधीमत्य 'प्रतिशत प्रतिवादृष्टान्तानुपरोधात' 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य' रत्यत्र मूत्म- विचिद्वस्तुविशिष्टादसणः स्यविििशिष्टस्योत्पत्तिानन्यस्य चा- तम् । कि युक्तम् । 'अहिकुण्डलवति । मुतः । 'उभयट्यपदे. शात' । "वोवेदं सर्वम्" "आत्मैवेद समिति तादात्म्यध्यपदे गात, "हन्ताऽस्मिास्सिमो देवता अनेन लोखेनात्मनाऽनुपविश्य- नामरूपे व्याकरवाणी"ति' भेदध्यपदेशाच्चाऽहेः कुण्डलभायर्नु भाषव- सस्यैव ब्रह्मणः सस्याविशेषा समाधिमूनि । प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २७ ॥ 'धा'-शब्दः पत वायत्त्यर्थः । ब्रह्मस्वरूपस्येवाचिद्रपेयायस्याने भेदश्रुतयो ब्रह्मणोऽपरिणामित्वादिन्योऽपि वाधिता भयुः । अतो • प्रायपीयर्तति निपु। २ न ग्रस्तीति लिपुः। निर्विशेषति लिपु । ४ नियुक्तमिति सु ५ पात्मवेद सयंम-दति लि. देयाति लि... • अनुपित्याटि-ति लि. पुः। देशाला कुपनमाषट्रमन-इति मु.पु., देमात भरि यसभावानु- ६ पदसि प. दुर्योप। लि. पु. प्रमाद । नास्ति।

·५४० श्रोभाये यवा सेजस्त्येन प्रभातदानाविधारपि सादात्म्यम्, पयचित्रपञ्च स्याप्रलको रूपयमित्यर्थः । पूर्ववदा ॥२८॥ 'ar'-रायः पचपय्यारत्ययः । एफस्या द्रव्यस्यायस्याविशेषयो- गेऽपि ग्रहलस्यरूपस्येवाधिद्वथ्यहपत्यादुदोषामितप्रमहः । अथ मभासदायपारिवाचिट्ठालणायलत्यजातियोगमात्र विचितम् । एवं सहा वायगोत्ययमनापीयो हिदविद्वस्तुनाश्वानुवर्तमान' सामान्य- मिति मकलयुतिस्मृप्तिय्यबहारविरोधः पूर्वयदेव । मंशा नानाध्यपदेशात' 'प्रकाशादिवत्त नै पर' इति जीवधत्त्यामिहान हविशेषणवेनाचिद्ध- स्तुनो ब्रह्मांशत्वं विशिष्टयसत्येकदेशत्येनाभेदय्यवहारी मुख्यः, विशेषण विशेष्यय: स्यरूपस्यभावभेदेन भेदध्यपहारोऽपि मुख्यः, प्रणा निर्दी- पत्वं च रचितम् । तदेयं प्रकाशनातिगुणाशीराणां मणिव्यक्तिगण्या- स्मनः मत्यपथसिदिलवणविशेषयातया यांऽशयम, लोह नीयस्या- चिद्वस्तुनश्च यक्ष प्रत्यं ऽशत्वम् । प्रतिषाच ॥ २६ ॥ "सधा एप महानन प्रात्मा जिरोमr: "नास्य नरयैतन्जी. पति" इत्यादिभिलणाऽचिदुर्मप्रतिषेधाच्च विशेषणविशेष्यत्येनवाशां- शिभाव इत्यर्थः । अतः सूचिदविद्वस्तुििशष्टं कारणभूतं ब्रह्म, स्यूलदि चिद्विशिष्टं कार्यभूतं प्रक्षेति कारणात्कार्यस्यानन्यत्यम, कारणभूतम- विजानेन कार्यस्य जानतेत्यादि सर्वमुपपरम्, ब्रह्मणो निःपत्वं घ रक्षितम् । ब्रह्मणो निदापत्येन कल्याणगुणाकरत्वेन चोभयलिङ्गत्वमपि सिद्धम् ॥ अहिफुण्डलाधिकरणं समाप्तम् ॥ ६ ॥ F धिहसरस्पनि लि. पु.। एवं चतौति लि पु.॥ ५ सति नास्ति मु.पुः। समिति लि. पु.। • प्रसनि लि.पु. मास्ति । ४ अपिनास्ति लि.पु.। ६ विशेषतयेति लि.पु.। बीर्यपतीति लि. पु.।

·तृतीयोऽध्यायः। ४४१ रणम्॥ पए पराधिक परमऽतः सेतून्मानसम्बन्धमेदव्यप- देशेभ्यः ॥ ३०॥ इदानीमस्मात्परस्मान्तविमित्तोपादानरूपपरमझारणात्याय. सणः परमपि किञ्चित्तत्समस्तीति कैश्चित्वाभासराशा निराक्रियते ऽस्योपास्यस्य निर्देपित्यानवधिकातिशयासहोयफल्याणगुणाकरत्वत्येवे । सत्रेयमाऽऽशवा-यदिदं परं ब्रह्माभलिङम, एतस्मानिखिलजगत्कारः यात्परमपि किञ्चितत्त्वमस्ति । कथम् । "प्रय स आत्मा स सेतुर्विधृ. ति"रिति अस्य परस्य सेतुत्वमपदेशात 'सेतु'-शब्दस्य च लोके कूलान्तर- प्राप्तिहेती प्रसिरितोऽन्यदानेन प्राप्यमस्तीति गम्यते । तया, "सतं सेतुं तीत्वाऽन्यः सवानन्धो भवतीति तरितव्यता चास्याभिधीयते । प्रतश्चान्यत्प्राप्यमस्ति-उन्मानपदेशाच्च । उन्मितं परिमितं परं ब्रह्म, 'चतुष्पाद पोडशकल"मित्युन्मानध्यप्रदेशात । स चायमुन्मानव्यपदे- श,स्तेन सेतुना प्राप्यस्यान्मितस्यास्तित्वं दोतर्यात । तथा, सम्बन्धव्य. पदेशश्च सेतुसेतुमतोः प्रापकत्वमाप्यत्वलक्षणो दृश्यते, "अमृतस्य पर सेतुं दग्धेन्धमिधानलम्" "अमृतस्यैप सेतु"रिति । अतश्च परात्पाम- स्ति । भेटेन च परात्परं ध्यपदिश्यते, "परात्परं पुरुपमुर्पोत दिव्यम्" "परात्पर यन्महतो महान्त"मिति च । तथा, "तेनेट पूर्ण पुरुषेण सर्व' "ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामय"मिति । अत एभ्यो हेतुभ्यः परस्मा. द्वह्मणः पराप किन्निदस्तीति गम्यते-इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- सामान्यात्तु ॥ ३१॥ 'तु'-गब्दः पत व्याघर्तयति । यत्तावदुक्तं सेतु व्यपदेशात् परात्य मस्तीति, तोपपाते। न झायमर किञ्चित्माप्यं प्रति सेतुरून्यते, 'एमां लोकानामसम्भेदायेति सेतुसामान्येन सर्वलोकामकरकरस्वथुसेः । सिनो १ सियेति लि. पु. .: मोघ सबद्ध पति मु० पु०॥ , दमित्यधिक ४० ए मेसुमती प्रापति लि० पु०।५ दृश्यते-दति लि० पु०। पदुतामिति लि० पु. यमुत्रेति मु.पु. । at ·४४२ । श्रीभाप्य वियनाति म्यस्मिन्सये विचिद्वस्तुमासमसडोमिनि मेनुरुध्यते । एवं सेतुं तीति तरतिरव प्राप्तिधचनः, यथा घेदान्तं तप्तीप्ति। वुद्यार्थः पादपत् ॥ ३२ ॥ यो ऽयं "चतुष्पाद प्रत पोहशकतं" "पादोऽस्य विश्वा भूतानी". त्युन्मानथ्यपदेश,स्स 'युद्यर्थ: परस्योपासनाः, "सत्यं जानमनन्तं ब्रहो". स्यादिभिन्नंगत्कारणस्य परस्य नसणोऽपरिच्छिवासाधगमात स्वत उन्मि. तत्यासम्भवात । लगत्कारणत्वं हि सस्यय भूपते "तस्माद्वा एतस्मा- दात्मन माझाशः सम्भूतः" "मोऽकामयत यहु स्यां जायेयेतीति । अतो यथा' "घाम पादः प्राणः पादश्चतु पादः पात्रं पाद" रत्यादिन ग्रलणी धागादिपादप्यपदेश उपासनार्थः, एवमयमपि । स्वयमन्मितस्य कथमुपासनार्थतयाऽयम्मानसंभध,स्तत्राह- स्थानविशेषात्मकाशादिवत् ॥ ३३ ॥ प्रतिपवयागादिस्यानविशेषरूपोपाधिभेदात्तत्सम्बन्धितयोन्मित. स्वानुमन्धानं सम्भवति, यया प्रकाशातितस्य यातायनघटादिस्यान- भेदैः परिदिया ऽनुसन्धानसम्भव इत्यर्थः । उपपत्तेश्च ॥ ३४॥ यदुक्त ममृतस्यैप सेतु"रिति प्राप्यमापकसम्बन्धव्यपदेशात माय- कात्परं प्राप्यमन्यदस्तीति, तब, प्राप्यस्य परमपुरुषस्य स्वप्राप्ती स्वस्येवो. पायत्वोपपत्तः । "नायमात्मा प्रवचन लभ्यो म मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवेप घृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैप आत्मा विकृणुते तनं स्वाम"- इत्यनन्योपायत्वश्रवणात । १ सिनोतीति नास्ति लिपु०॥ प्रकोणमिति ति० पु०॥ होति मास्ति लि० पु०॥ "धप्यादा मनः पादति मु०० । ५ एमवि-दति लि० पु०। ६ अनुमितस्येति लि0 पु० प्रमाः।

·तृतीयोऽध्यायः । ४४३ तथाऽन्यप्रतिषेधात् ॥ ३५ ॥ . यत्युनरुक्तम् "ततो यदुत्तरता" "परात्परं पुरुषम्" "अक्षरात्यरतः पर"इत्यादिभेदव्यदेशात्परात्परमस्तीति, तोपपद्यते, तत्रैव ततोऽन्यस्य परस्य प्रतिषेधात, "यस्मात्परं नापरमस्ति फिञ्चिद यस्मावाणीयोन न्यायोऽस्ति करिव"दिति । 'यस्मादपरं परं नास्ति किञ्चित,' न केनापि प्रकारेण परमस्ती. त्ययः । तथाऽन्यत्रापि, "न होतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ती"ति । नैति निर्दिष्टादेतस्माद्वह्मणोऽन्यत्परं न झस्तीत्यर्थः । तथा, “न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महाश"दति । तद्धि नगदुपादानझारणतयाऽनन्तरमुक्तं "सर्च निमपा नजिरे विद्युतः पुरुषाधि "स आप: मदुघे उभे इमे" इत्यादिना । "अभ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टा"विति च लगत्कारणं पुरुपमेन प्रत्यभिजापति च । 'ततो यदुत्तरतर मिति किमुव्यत इति चेत् । पूर्यत्र "वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । समे विद्वानमृत दह भर्वात नान्यः पन्या विद्यते ऽयनाये"ति- परस्य ब्रह्मणो महापुरुषस्य घेदनमेशमृतत्वसाधनं नान्योऽमृतत्त्वस्य पन्या इत्युपदिश्य तदुपपादनाय “यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चि- टामावाणीयो न स्यायोऽस्ति कश्चित् । एव इव स्तम्या दिगि तिष्ठत्येक- मेने पूर्ण पुरण मर्यम्"- पति पुरुषस्य पात्वं तहतिरिक्तस्य परत्यासम्भवं च प्रतिपाटा ९ मामीयामप्तिमज्यायो-दति लि० पु. प्रमादः। तस्मति लिक पुर परतवमिति लि.पु.

·१४४ श्रीभाध्ये "ततो यदुत्तरतरं तवरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्ययेतरे दुःखमेवापिन्ति"- रति पूर्वोक्तमय हेतुतो निगमति-पत्रुप्तरतरं पुरुपतत्तं तदेषा रूपमनामयं यत,स्ततो ये तत्त्स्यतत्वं घिदुस्त एघामृता भवन्त्य,ऽथेत दुःपमेशापिपन्तीति । अन्यथोपक्रमविरोधोऽनन्तरीक्तविरोधाच । "परा. त्परं पुरुषमुपैति दिध्य"मित्यपि पूर्वावरात्परतः पर प्रत्यक्षरादध्यार- सादा पर समष्टिपुरुष,स्सस्मात्परो योऽदृश्यत्यादिगुणाः सर्वनः परम पुरुषः, स एवेडापि परात्परमिति समष्टिपुरुषात्परत्वेनोच्यते । अनेन सर्पगतस्वमायामशन्दादिभ्यः॥ ३६॥ 'अनेन'ब्रह्मणा' 'सर्वगतत्व' सर्वस्य जगतो घ्याप्यत्व'मायामशब्दा. दिभ्यः' सर्वघ्याप्तिवाधिशब्दभ्योऽवगम्यमानमऽस्मात्परं नास्तीत्यवगम- यति । मायामशब्दस्ताबह- "तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सम्" "यच्च किञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि धा। आन्तहिरच तत्साध्याप्य नारायणः स्थितः" । "नित्यं विभुं सर्वगतं सुमूमं यदतयोनि परिपश्यन्ति धीr" । 'पादि'-शब्दा दसवेदं सर्वम्" "अस्मिवेदं सर्व"मित्यादयो यान्ते । अत परं परं वलेव सर्वस्मात्परम् ॥ पराधिकरणं समाप्तम् ॥ ७ ॥ भय फमाधिकरणम् । फलमत उपपत्तेः॥ ३७ । उक्तमुपासिमियोपजननाये जीवस्य सर्वावस्याम मदोपत्वं प्राप्यस्य व परमपुरुषस्य निदापत्वं कल्याणगुणाकरत्वं सर्वस्मात्परत्वं च । अतः परमुपासनं वियतनुपासीनांनां परस्मादेवाऽस्मात्पुरुणासमाप्तिरूपमपण. १ यदुतामिति नि० पु०॥ अनन्तक्ति-दति भु पु० " पति-पति मु.पु.। ४ अनेन ब्रह्मणि-दति लि.पु.। पप माहिति लिए, यो पनति मिपु. मादा।

·८ वतीयोऽध्यायः । ৪৪৪ गाग्य फलमिति संप्रति प्रते। सुल्यन्यायतया शास्त्रीयमहिकामुग्मिकम घि फलमत एव परस्मात्पुरुयादवतीति सामान्येन ‘फलमत' रत्युच्यते । कुत एतत् । 'उपपत्तेः । स एव हि सर्वतः सर्वतिमंदोदारो यागः दानहोमादिभिरुपासनेन चाराधित ऐहिकामुमिकम्भोगनातं स्यस्य. रूपप्रातिष्पमपर्ण च दातुमीप्टे । न सचेतनं फर्म उप्ति काल. न्तरभाषिफलसाधनं भवितुमर्हति । श्रुतत्वाच ॥ ३८॥ "सधा एप महानन प्रात्माऽवादो पसुदानः" "ए होतानन्द. याती"ति भोगापवर्गरूपं फलमयमेव ददातीति हि भूयते । सम्प्रति पूर्वपतमाह- धर्म जैमिनिरऽत एष ।। ३९ ।। 'अत रोपपत्तेः शास्वाल यागदानहामायासनरूपधर्ममेव फलप्रद नेमिनिराचार्यों मन्यते । लोके हि सप्यादि कर्म दानादिकं च कर्म साताद्वा' परम्परया घा स्वयमेव फलसाधनं दृष्टम्, एवं घेदेऽपि याग दानहोमादीनां सातत्फलसाधनत्वाभावपि पाम्परया पूर्वद्वारण फलसाधनत्यमुपपदाते । तथा यजेत स्वाकाम इत्यादि शास्वपि सि. पायियितस्वर्गस्य कर्तव्यतया यागादाभिदधदऽन्यथानुपपत्त्या ऽपर्यद्वा- रण फलसाधनत्वमेवाधगमयति । पूर्वन्तु पादरायणा हेतुन्यपदेशात् ॥ ४०॥ 'सु'-शष्टः पतव्यावत्यर्थः । पात परमपुरुषस्यैश फलप्रदत्वं | भगवान बाटरायण मन्यते । पुतः । “हेतुव्यपदेशात,' यज देवपूजाया- मिति देवापधनभूतयागामाराध्यभूताग्निवाय्यादिदेवतानामेव तत्तत्म- | लहेतुतया तस्मितस्मिनपि धारये व्यपदेशात । "यायव्य स्खेतमालभेत भूतिकामः वायु सेपिष्ठा देवता यायुमेय स्वेन भागधेयेनोयधाति स एवेन भूतिं गमयती"त्यादिपु कामिनः सियायिक्तिफलसाधनत्वा- . मोके हिस्यादिक मर्दनादिश च कर्म सामाति नि:पु.। २ सुत्यराति जि.पु.

·४४६ श्रीभाव्य - 1 कारोपदेशोऽपि विध्यतित एवेति नाऽतत्परत्वशका युक्ता । एवमतिते ऽपि फलसाधनत्यप्रकार शब्दादेवावगते सति तत्परित्यागमऽश्रुतापूर्वोदि. परिकल्पनं च प्रामाणिकान महन्त। लिङादयोऽपि देवताराधनभूतया. गादेः प्रत्ययस्य कर्तृध्यापारमाध्यतां व्युत्पत्तिसिद्धां शब्दानुशासनानुमः ताभिदति, नान्यदलोकिमिति मागेवोक्तम् । तदेयं "धायुर्वे नेपिष्ठा देवते"त्यादिशब्दाद्वाय्वादीनां फलप्रदत्यमवगम्यते । वाग्वादात्मना च परमपुरुष एघाराध्यतया फलप्रदापित्वेन चायतिष्ठत इति श्रूयते-- "रष्टापूत बहुधा नातं नायमानं विश्वं विर्भात भुवनस्य नाभिः तदेवाग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमा" इति । अन्तर्यामिम्राह्मणे 'च "यो पायो तिष्ठन् यस्य वायुः शरीरं' योनी तिष्ठन्' य प्रादित्य तिष्ठचि"त्यादि श्रूयते । स्मर्यते च- "योयो यांयां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति । तस्यतस्यावलां श्रद्धान्तामेव घिदधाम्यहम् ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते"। "अहं हि सर्वथनानां भोक्ता चप्रभुरेष चेति । मभुरिति फलप्रदायीत्यर्थः । "देवान् देययनो यान्ति मक्ता यान्ति मामपि" । "यान्ति मनाजिनोऽपि मामिति च। लोके च प्यादिभिर्विवित्ररूपान द्रव्यविशेषान संपादा ते राजानं भृत्य. द्वारण माताद्वाऽर्चयन्ति, अर्चितश्च राजा तत्तदाराधनानुगुणं फलं च प्रयच्छन दृश्यते । वेदान्तास्वसिसितसकलेतरममाणसम्भाधनाभूमि निरस्तसमस्ताऽविदयादिदोपगन्धं स्वाभाविकानवधिकातिशयापरिमि- तोदारगुणसागरं पुरुषोत्तम प्रतिपादन तदाराधनहपाणि च यागदानही. विसलादेति-इति लि.पु.। २ घेति नास्ति लि. पु.। विजातीयोपि-दति लि. मामिकामिाविकम लि.पु.।

·तृतीयोऽधायः। ४४० मात्मकानि स्तुतिनमस्कारकीर्तनानध्यानानि च सदाराधनानि तदा- राधितात्परस्मात्युरुपादेागपसर्गरूपं फतं च घदन्तीति सबै समानसम् ॥ फलाधिकरणं समाप्तम् ॥ ८॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यचरणटतो शारीरकमीमांसाभाष्ये साधनाधायस्य तृतीयस्य द्वितीयः पादः ॥३॥ - .घतदाराधनानि सिम ·-- अथ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः।। मचंदान्समस्यया. सर्ववेदान्तमत्ययं चोदनाऽद्य- धिकरणम विशेपात् ॥१॥ उलोपासिसिपोपजननाय बक्तव्यं ब्रह्मणः फलदायिताय. यन्तम् । इदानों बलोपासनानां गुणोपसंहारधिकल्पनिर्णयाय विद्याभे. दाभेदचिन्ता प्रस्तूयते। प्रथमं तावदेशस्या वैश्वानविद्याण अनेकशालासु अपमाणाया किशविझायम, उत शिदाभेद दति चिन्त्यते । अविशेषपुन:प्रवणस्य प्रकरणान्तरस्य च भेदकत्याच्छाररान्तरे चोभयोर ऽवजनीयवादिया. भेद इति प्राप्तम् । शत एव "तेपामवेता ब्रह्मवियां वदेत शिरोवतं विधिवदोस्तु वीर्ण"मिति- शिरोन्नतवतामाणिकानामेव विदोपदेशनियम उपपटाते । विटीया हि वियागुस्य शिरोमसम्यान्येपापि शाखिना प्राप्तनियमी नोपपदाते। एवं प्राप्त उच्यते- 'सर्ववेदान्तप्रत्यय'मेकमुपासमिति । फुतः । 'चोदनादाविशे- पार' । चोदना ताबटुपासीत विदादित्येवंबातीयको धात्वविशेष- द्यानविद्यादिकापा पति मु.पु.। १ एकांशस्या-ति लिए । कीमति लिक पु० उपल्पितम।

·सृतीयोऽध्यायः । gge विधिः। 'मादि-गब्देन "एक घा संयोगरूपचोदनाय्याऽधिशेषादिति कर्मकाण्डे शाखान्तराधिकरणसूत्रता: संयोगरूपाख्या एह्यन्ते । एषां चोदनादीनामविशेषात सेवेयं घिति शासान्तरे प्रत्यभिजायते । तथा हि छान्दोग्ययाजसनेयायो"श्वानरमुपास्त" इति चोदना ताय, देकरूपा । घेोकानिरूपणीयस्वरूपाय विदिपर्यायस्योपास अभूत'वे. वानरभ्याटूपमयविशिष्टम् । प्राप्या । वैश्वानरधिोधिशिष्टा । फलसंयोगोऽयुभयत्रापि ब्रह्मप्राप्ति'रूपाऽविशिष्टः । अत एभिः प्रत्य. भिवानाच्छापान्तरेऽपि घिटोक्यम् । यत्ततमविशेषपुनःश्रमणात्मकरणान्तराच विधेयभेदमतीतर्न धि- टोक्यामिति तटनुभाष्य परिहरति- भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥२॥ अविशेषपुनःश्रुत्या प्रकरणान्तराञ्च विधेयभेदाव' विग्यमिति चेत, एकस्यापि विद्यायां प्रतिपत्तृभेटा स्पुनःश्रुतिः प्रकरणान्तरं चोप. पाते । यर होकस्मिन् प्रतिपत्तरि पुनःश्रुतिः प्रकरणान्तरं च घिटाते, तत्राऽन्यथानुपपत्त्या विधेयभेदाद्विदाभेदः । प्रतिपत्तृ भेदे सातप. त्यर्थतया पुनःश्रुत्यायुपपत्तेस्तत्र न विधेयान्तरसम्भयः । यच्चो शिरोग्रतयतामाणिकानामेश घिटयोपदेनियमदर्शना- द्विदाभेदः प्रतीयत दति, प्रवाह- स्वाध्यायस्य तधात्वे हि समाचारविकाराच सववच तनियमः ॥३॥ नेतदस्सि-शिरोमतोपदेनियमदर्शनं विद्या भेदं दो लयतीति शिरोमतस्य विधागत्याभायात् । 'स्वाध्यायस्य तथा हितवियमः, स्वाध्यायस्य तथायसिद्धार्थ तज्जन्यसंस्कारभाक्त्वसिद्धा हि शिरोम- ९ चोदनायटेकम्पा विटोति लि० पु०॥ २ यिधिपर्यायस्योपास्त्याभूति लि० पु०। . उभयप्राप्तिक्षमाप्तीति लिए। ४ नैति-दति लि. ५ प्रतिपस्यभेदादिति लि. पु०॥ परिपत-इस्युपल्पित लि० पु० । • दर्शनादिति लि००। ८ स्वाध्यायस्येति प्रतीक्षपणे माक्षि लि० पु० पु०॥

·४५० श्रीभाग्य तोपदेनियमः, न घियापाः । फुत एतत् । "नेतदवीर्णगताधी" इति तस्याध्ययनसंयोगात ! 'समाचारऽधिकारान्न,' समाचाराध्ये यन्य "ददपि वेदा रोना व्याख्यात"मियसिदेशात, 'सेपामेवेतां ब्रह्मवियां धंदेत'-वेदविद्यामित्यर्थः । 'सयघन तविषमः, यथा हि सबहामाः सप्तसूर्यादयः शतादनपर्यन्ता प्राणिकानिसम्बन्धिनस्तत्रैव भवन्ति, न ताग्निपु। दर्शयति च ॥४॥ दर्शयति 'श्रुतिरुपासनम्य सर्वशेदान्तप्रत्ययत्यम् । तया हि छान्दोग्ये "तस्मिन् यदन्त सदन्येष्टश"मित्युक्त्वा 'किं तदन विदाते यदन्येष्टथ्य"मिसिमरनपूर्वकमपहतपाप्मत्यादिगुणाष्टविशिष्टः परमात्मा तस्मिधुपास्य इत्युक्तम् । तैत्तिरीयमे तु छान्दोग्यस्य प्रतिनिर्देशमुप. जीव्य "तापि दहं गगनं विशोफस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्य"मिति गुणाष्टकविशिष्टस्य परमात्मन उपासनमुच्यते । तदुभयन विकत्वेन | गुणोपसंहारादेवोपपद्यते ॥ तदेवं शाखान्तराधिकरणन्यासिद्ध विदीयं स्थिरीकृत्य तत्म. योजनमाह- उपासंहारो र्थाभेदादिधिशेषवत्समाने च ॥५॥ एवं सर्ववेदान्तेषु समाने सत्युपासने घेदान्तान्तराबातानां गुणा. नां घेदान्तान्तर उपसंहारः कर्तव्यः । कुतः । विधिशेषपदर्थाभेदात्' । यस्मिन्वेदान्ते श्रुतो धैश्वानरदहदिविधिशेषो गुणस्तद्विदयासम्ब. न्धात्तदुपकाररूपप्रयोजनसिझर्थमनुष्ठीयते, तथा घेदान्तान्तरोदितोऽपि १ वमपि येठनात्यमेति पु० दुष। २ सया होमाः साध्यार्निया-ति लि० पू०। ३ दर्शयति घेति भाये नास्ति लि० पु०। ४ छाटलत-इति लि० यु। ५ भेटाहिति विधि-ति लि0 पु० उपकल्पितम् । घेदान्तान्तरामालानां वेदान्तान्तरगुणानामिति सि० पु० । टासन्तरात्तोमोहिसिक पु०॥

·4- तृतीयोऽध्यायः। ४११ दियासम्बन्धित्से तदुपकाराविशेषा'टुपसंहर्त्तव्य रत्यर्थः । 'च'-ग- दोऽवधारण सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणं समाप्तम् ॥ १॥ अचान्यायाधि अन्यधात्वं शन्दादिति चेना,विशेषात॥६॥ करणम। एवं चोदनादयविशेषाद्विदोकत्वमेकवे च गुणपसंहारः कर्तव्य इत्युक्तम् । अतः परं फारचन विद्या अधिष्ठात्य प्रयोजाहेतुभूतचोदना. दाविशेषोऽस्ति नेतीति निरूप्य निर्णीयते। अस्त्युद्गीविया पालिनां छन्दोगानां च । धानिनां तापत "दया ह प्राजापत्या देवाश्वासुराश्चे"त्यारभ्य "त ह देया ऊचुः इन्ताऽसुरान् यत्र उद्गीयनात्ययामे"त्युद्गीथेनामुरविध्वंसनं प्रतिज्ञायो- दीये वागादिमनःपर्यन्तदृष्टावसुरैरभिभवमुक्त्वा "अय हेममाऽऽसन्यं प्राणमचु"रित्यादिनोट्गीथे माणदृष्टा असुरपराभयमुम्बा "भवत्यात्मना पराऽस्य द्विपन भातृव्यो भवति य एवं घेदे"ति शत्रुपराजयफलायो. दगी प्राणदृष्टिहिता । पर्व छन्दोगानामपि "देवासुरा हवे यन संयेतिर"रत्यारभ्य "सद्ध देश उद्गीथमाजहुरनेनैनानऽभिहनिष्याम" दस्युदगीथेनामुरपराभवं प्रतिज्ञाय सादगीधे धागादिदृष्टी दोपमा भिधाय "अय एवायं मुख्यः पाणस्नमुद्गीथमुपासाऽचकिर"इत्यादिनो. दगी प्राणदृष्टा असुर पराभयमुक्त्वा "यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्य. सत एवं यस विध्वंसते' य एवंविदि पापं कामयत" इति शत्रुपरा- भवायोगी माणदृष्टिविहिता । घेदनविषय विधिप्रत्ययाधषणेऽपि ९ सदुपकरण विशेषादिति लि००। २ एमिति नाति लि० पु॥ से त्या देवा इति मु००। ४ उद्दीये प्राणष्टिविधिता एवं छन्द्रागानामपि देवासुरानात्ययामे-इति सि.पु०पु० पाठसंकरः। ५प्रोत लि. पु. नास्ति । turस्तुत्या उद्गोधमिति लि० पु. उपकल्पितम । माणदृष्टोमा रति प्रति ति पु० प्रमादः। भानुभूत्वत्युपस्गित नि० पु० । ६ सर्व देवस विध्वसते-दति निक १० वेदयिष्यति लि०० प्रमादः । मास्ति।

·४५२ श्रीभाध्ये - फलसाधनत्यत्रयणावेदनविपयो विधिः कल्प्यते । उद्गीविद्याया: सर्वस्वेन फतुसाद्गुण्यफलत्वेऽप्यायवादिकपि फलं तदविरुद्ध याह्म- मेति देवताधिकरणे प्रतिपादितम् । तर सशय्यते-किमत्र विदोक्य. मुत नेति । किं युक्तम् । विदोषयमिति । कुतः । उभयनोदगीयस्यया. ऽध्यस्तमाणभाषस्योपास्यत्वप्रयणालीदनादाविशयात् । फलसंयोगस्ताव च्छनुपरिभयरूपोन विशिष्यते,२ रूपमप्यध्यस्तमाणभावोद्गीथाख्योपा- स्यश्या शिष्टम, चोदना च विदि धात्वयंगता विशिष्टा, पाख्या चोदगी वोधिशिष्टा । प्रत्र गहान्तिकायया परिचाटा परिहरति'- अन्य धात्व शब्दादिति चे,माविशेषादिति । यदुत यिटीयमिति, सनोपपद्यते, रूपभेदात । रूपान्ययात्वं हि शब्दाध प्रतीयते । धानसनयो हि "अय हेममासन्यं प्राणमचुस्त्वं न उदगायेति तोति तभ्य एप माण उदगाय"दित्युद्गानस्य कर्तरि माण- दृष्या ऽमुरपराभवमुत्या य एवं वेदेति कध पाणदृष्टि रेव'-गम्दा. दयगम्यते । छान्दोये "अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपा. साञ्चकिर" रत्युद्गानस्य कर्मण्युद्गीचे प्राणदृष्टाऽसुरपराभवमुक्त्वा "य एपदि पाप कामयत" इत्येव'शब्दात फर्मण्येवोट्गोथे प्राणदृष्टि. विहिता । अत एकत्र कर्तरि माणदृष्टिशब्दावन्यन कर्मणि प्राणदृष्टि. शब्दाच रूपान्यधात्वं स्पष्टम् । रूपान्यपात्वे व विधय भेटे सति केव- लचोदनादाऽधिशयोकिञ्चित्तर दति विभेद दति ,तव, अधि. शेषात् । अविशेषण हाभयनोदगीथसाधनकः परपरिभय उपक्रमे प्रती. यते । वानमनेयके "त ह देवा जवुहन्तासुरान् यत्र' उदगीमायया में"त्युपक्रमे श्रूयते, छान्दोऽपि 'सह देशा उद्गीथमाजरनेनैना- विद्या-ति लिए। २ रुप विशेष्यत इति लि० पू० । ३ दोघादणेषायस्यादिशि लि० पु०॥ ४ विधीति लि ५ समान्तकाया परिहरतीति लिए। रेवघशादेव गम्मत तिमि यु। -ति निक सप्ति ति० पु०। पु० ।

·छत्तीयोऽधायः। ४५३ नमिहनिष्याम" रति । अत उपक्रमाविरोधाय 'तभ्य एप प्राण उदगाय'. दित्यमस्तप्रायाभास उद्गीच उदगानकर्मभूत एव पाकादिवोदनादिन- सोयातिशयावियतया फतवनाच्यते । अन्यथोपक्रमगत 'ठगीय'- शब्दः पतरि लाणिकः स्यात् । प्रती रिटोमिति प्राप्ते प्रचमहे- न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वा दिवत् ॥७॥ 'नति पठं घ्यायति । न चेतदस्ति-पटिटौमिति । फुतः । 'प्रकरणभेदात्' । "ओमित्येतदतरमुद्गीथमुपामीत"ति मुद्गीयावया प्रणय प्रस्तुत्य एतस्य धा अतरस्योपध्याय्यानं भवति मुरा ह ये यत्र संयतिर" रत्यारभ्य "प्रय ह य एवायं मुप्यः प्राणस्त. मुदगीयमुपासाकिर" इत्युद्गीयाययभूतपणवमिपयमुपासनं छन्दोगा प्रधीयते, जिनस्तु-तादृशमादीनप्रकरणाभावात् "हन्ता ऽसुरान् यन उदगोयनात्यपामेति मत्स्नमुहगीयं प्रस्तुत्या "ऽय हेममामन्यं प्राणमू. चुस्त्वं न उगाये"त्यादिवोद्गोयविषयमधीयते । अतः प्रकरणभेदेन विधेयभेदः, यिधेपभेदे च रूपभेद इति न विदोश्यम् । किञ्च, ह एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चकिर"रति पूर्वप्रतोद्गीथा- घयप्रभूतः प्रणव एयाध्यम्तमाणभाघरधन्दोगानामुपास्यः, धानिनान्तु फस्सम्योद्गीयस्य कर्ताहगाला प्राणदृष्टयोपास्य रति “अथ ममासन्य प्राणमचुस्त्वं न उदगार्योत तर्योत तेभ्य एप प्राया उदगाय"दित्युहगा. तरि प्राणाध्यास निर्दिश्य “य एवं वेदे"त्युद्गातशाध्यस्तप्राणभाव सपाप्यो विधीयते । अतश्च रूपभेटः । न चोदगातर्युपास्य घिहिते 'उगीयेनात्ययामे त्याप्यायिकोपक्रमविरोध: शड्डनीयः, उदगातुस्पासने उदगीयस्योदगानकर्मभूतस्यावश्यापेक्ष्यत्वा तस्यापि परपरिभयाख्यं फल "अथ . १ सयध्यस्ते माणभाव उगनं कर्मभूत एव... साकाधिपति ति० पु. प्रमाद:. परावस्यति लि० पु. मति लिक पु० . oav प्रभूर्त प्रणमिति मु.१०। ५ दोमिति लिक पु० पाच्याविरोधापक्रमे विरोधति लिपु०॥ . धरणापेक्षितस्वादिति पु० वि पाठः।

·४५४ , श्रीभाष्ये प्रति हेतुत्वात । अतो रूपभेदाद्विदयाभेद दति चादमायधिशेयोऽपि न विदोषयम् । 'परोयरीयस्त्वादियत्,' यकस्यामपि शासायामुद्गीथाव- ययमले प्रणाये परमारमदृष्टिविधानसाम्यऽपि हिरण्मयपुष्पदृष्टिविधानात परोयरीयस्त्वादिगुणविशिष्टदृष्टिविधानमन्ताभूतम् । सज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८ ॥ उद्गीवितिसंनेयात्तद्विाज्यमुक्तं चे, तत् सते विधेयभेदे. रमन्त्येव । यथाऽग्निहोत्रसंता नित्याग्निहोत्र कुण्डपाणिनामयनाग्नि- ध, यथा चोद्गीर्याधोति च्छान्दोग्ये प्रथममपाटोदनासु बहीण विदया। व्याप्तेश्च समन्जसम् ।।६॥ छान्दोग्ये प्रथममराठा उत्तरास्वपि घिमासूदीधावयवस्य प्रणय प्रथमप्रस्तुतस्योपास्यत्वेन घ्याप्तश्च सन्मध्यगतस्य "तह देशा उद्गीथमा. नई"रित्यु'दीय '-शब्दस्य प्रणविषयत्वमेव समज्जसम् । अधपवे च सम. दायशब्दः पटो दग्ध इत्यादिषु दृश्यते, प्रतश्चाद्गीयावयाभूतः प्रणव एवोद्गीय' शब्दनिर्दिष्ट इति स एव माणदृष्टयोपास्यश्छान्दोग्ये प्रतिपत्त- व्य: । वाजसनेयके तुहासोहीविषय'उद्गीथ'-गब्द इति उत्सोद्गी- थस्य पादाता प्राणदृष्टापास्य इति विद्यानानात्वं सिद्धम् । अन्यथात्वाधिकरणं समानम् ॥ २ ॥ अध सांभेटाधि सर्याभेदादन्यत्रमे ॥१०॥ छान्दोग्यानसनेयायोः प्राणधिमाऽऽवायते, "यो ह वे ज्येष्ठ ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति' प्राणो या ज्येष्ठश्व श्रेष्ठ, "त्यादि । तत्र ज्येष्यत्रैष्ठ्यगुण प्राणमुपास्यं प्रतिपादन वाचतुःश्रोत्र मनस्सु अमिष्ठत्यतिष्ठात्यसंपत्ता यतनत्याय्यान् गणान प्रतिपाटा घा ५ चाटनाधिशेष प्रति लि० पु०, २ संजातप्रध-दल लिपु० । ३ प्रणयस्येति नास्ति लि• पु.। ४ तगठी नास्ति लि. पुः। ५ ज्येष्ठश्च भवतीति लि. पु.॥ मादधाति म..। ७ सपत्या-दति मु.पु.॥ --- करणम.

·४५५ तृतीयोऽध्यायः । गादीनां देहस्पचा प्राणायत्तस्थितित्वेन तदायत्तत कायंत्वेन च प्रा. पस्य श्रेष्ठ प्रतिपादन धागादिमान्यतया श्रुतान सिष्ठत्वादीन गुणां- रव प्रापप्तन्धितया प्रतिपादयति । एवं छान्दोग्यवाजसनेयरुयोर्यटन श्रेष्टगुणी घसिष्टत्यादिगुणकरच प्राण उपास्यः प्रतिपादयते । फौषीतकि नां तु प्रायन्नायां तथैव श्रेठाज्येष्वगुणक: प्राण उपास्यः प्रतिपादितो, न पुनर्वसिष्ठत्वादयो यागादिसन्धिनो गुणाः प्राणसम्बन्धितण प्रति. पादिताः। तत्र संशयः-मित्र विद्या भिदात उत नेति । किं युक्तम् । भियत इति । कुतः । रूपभेदात् । यदाप्युभयन प्राण एव ज्येष्यागु. णक उपास्यः प्रतीयते, तथाऽप्येशन सिष्ठत्वादिभिरपि गुणैर्युक्तः माण उपास्यः प्रतीयते, इतरत्र तु द्विधुर इत्युपास्यरूपभेदाद्विदाभेद रति प्राप्ते यूम:- 'सर्वाभेदादन्यत्रेम, नात्र विद्याभेदः । अन्यत्र कापीतकिनाप्राणविद्यायामपि इमे घमिप्ठत्वादयो गुणा उपास्याः मन्ति । कुतः । 'साभेदात, प्रतिज्ञात. प्राणज्योटरोपपादनमकारस्य सर्वस्य तत्राप्यभेदात । तया हि च्छन्दो. गयाजसविना प्राविद्यायाम-"एता ह वै देवता अहंश्रेयसे व्यदिरे" "अहश्रेयसे विघदमाना" इति चोपत्रम्य धागाटोकैकापक्रमणे अन्येषां सप्राणानामिन्द्रियाणा शरीरस्य च स्थिति सत्तत्कायें चाविक प्रति- पादा प्राणोत्क्रमणे सर्वपां विशरणमकार्यकरत्व चाभिधाय सर्वेषां पाया. धीनस्यतित्वतदधीनकार्यत्वाभ्या माणस्य ज्येष्यमुपपादितम् । एवमुपपा. विसं वागादिकार्यस्य माणाधीनत्वम् "अय हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठा ऽस्मि त्य तसिष्ठोऽसो"त्यादिना बागादिभिरनदाते । कोपीकिनां प्ति नास्ति लि.पु । • सादीत मु.पु.। कायोतकोनार्माित पु दुर्याप । पिशब्दी नास्ति लि.पु.। ५ तुशब्दो नास्ति ति.पु । ६ कापीतकोनामिति पुन पुनः पु. हुये। ० धागादेकेकाययण र्शत लि. ८धकाधिकोऽत्र लि.पु.। toनृटा-इति लि.पु.

·४५६ श्रीभाये . माणधियायामपि प्राणज्येष्ठाश्रेष्ठप्रतिपादनाय धागादिषु वसिष्ठत्वाद प्रतिपादिता:-"प्रय हेमा देवा: प्रजापति पितरमेयात्रुधन को ये नः श्रेठ" इत्यादिना पागादिगता गुया धागादपरत देहश्च प्राणाधीन रति माणस्य ज्येममुपपादितम्, धागादिभिः स्वस्वगुणानां पसिष्ठत्वा. दीनां प्राणाधीनावानुयादमात्रं तु न कृतम् । नेतायता रूपभेदः, धागा. दीनां धमिष्टत्यादिगुणान्वितानां प्राणाधीनकार्यत्वोपपादनेनेव प्राणस्य धागादिसिहत्यादिगुणहेतुत्वस्य सिद्धत्यात । तदेव हि प्राणस्य सि. उत्यादिगुणयोगिस्यम, यहागादिसिष्ठादिहेतुत्वम् । अतोऽपि सिष्ठत्वादिगुणयोगात प्राणो ज्येष्ठः पतिपव रति नास्ति विदाभेदः । साभेदाधिशरणं समाप्तम् ॥ ३॥ प्राणविवाहविषयमन्यदपि निरूपयामनन्तरमेय करिष्यते । यथा माणस्य वसिष्ठत्वादानुसन्धानेन विना व्यवश्रेष्मानुसन्धानानुपयत्तेनुक्तर- नामपि धसिष्ठत्यादीनां कौपीतकिमाणविदायां प्राप्ति,स्तथा ब्रहलस्व. रूपानुसन्धानं येणेविना नोपपाते, विद्यासु सास्वनुसन्धेया रत्ययमर्थः प्रतिपाकाते- प्रय ऽनन्दाधि आनन्दादयः प्रधानस्य ॥११॥ अब पलस्वरूपगुणानां सर्याम् परविद्यामपसंहारोऽस्मि मेंति विचार्यते । अप्रकरयाधीतानामुपसंहारे प्रमाणाभावात प्रकरणातानाम- वापसंहार इत्ये प्राप्त म:- 'मानन्दादयः प्रधानस्य' । अभेदादिति वर्तते । प्रधानस्य गुणिनो ब्रहण साधूपासनेष्वभे. दाह गुणITINITणनां मशिनदाहाला उपसंहयाः । एवं सईि गुण्यपधाभाधादेवानन्दादिवत प्रियशरस्त्वादयोऽपि १पदमा देयता नि लि. २है-दति भास्ति जि.पु.। करणम्॥ पु. सारित ·तृतीयोऽधायः । ४५७ 'तम्य प्रियमय थिर' इत्यादी ब्रह्मगुणत्वेन श्रुताः सत्र प्रसज्येरन, नेत्याह- भियशिरस्त्वाघमाप्तिरूपचपापचयी हि भेदे ॥ १२॥. ब्रह्मास्यरूपगुणानां प्राप्तायुन्यमानायां प्रियशिरमवादीनाममा- प्तिः, तेषामलगुणत्वात् । वलणः पुरुपविधत्यरूपणमात्रान्तर्गतत्वात प्रियशिरम्स्यादीनाम् । अन्यथा शिरपपुवासययभेदे सति प्रलयो ऽप्युपश्यपचयो प्रमज्येयाताम् । तया च सति 'सत्यं जानमनन्तं ब्रहो'. स्यादि विध्यते। नन्येवमेय दलसम्बन्धिनावरवगाम्भीर्यादाकारण्यादीनां गु. पानामनन्तानां गुणपश्यस्थित्यमात्रेण तत्राथुतानामप्युपसंहार मति' मई सर्वत्र प्रमज्यान, भानन्त्यादुपसंहाराशक्तिश्च,' तत्रा- इतरे स्वसामान्यात् ॥ १३ ॥ 'तु'-शटरचोदयं ध्यायति । इतरे त्वानन्दादयो ऽसामान्या- सयंत्रानुवर्तन्ते ।। ये ऽत्यर्यममाना अर्यस्यरूपनिरूपणधर्मत्यनार्यप्रती. त्यनुन्धिन,स्तेऽर्यस्वरूपयन्सयंत्रानुवर्तन्ते । ते च गुणाः सत्यज्ञानान- न्दामलवानन्तस्यानि । “यतो था दमानी"त्यादिना जगत्कारणतयो. पतितं नम "सत्यं जानमनन्त प्रल" "मानन्दो घले"यानन्दादि. भिर्हि स्वरूपतो निरूप्यते । अत उपास्यनलम्वरूपागमाय सामु धि. दयावानन्दादयोऽनुवन्तेि । ये तु निरूपितस्वरूपस्य ब्रह्मणः कासण्या- दयो गुणाः प्रतिपा,स्तेषां गुण्य प्रयस्थितियोऽपि प्रतीत्य नुबन्धित्वा. भावाद ये यत्र श्रुतास्ते संगोपनहाया' इति निस्वयम् । . पेणेति लि ५ तिनामित लि. पुः। ३ संहार-ति लि. पुः ४ शक्तति नि:पु.। # चिहान्तर्गत पाटी लि.पु. नास्ति । ५ मत्यज्ञामानन्दामादयति मु.पुः। । स्यति नि. पुन १ गुण्यपचत्यितापिपीय इति लि.पु.। ८ पायी पति मु.पु.।

·४५६ গমাই यापचयापचयममगात प्रियशिरस्त्यादयो ब्रह्मणः पुरुषविधत्व. निरूपणमात्रााः, न तु ब्रह्मगुणा,स्ताऽतयारूपस्य ब्रह्मणस्तथास्वेन रूपणं किमय नियते । अतथाभूतस्य हि तथात्वषये कवित्मयाननेन भवितध्यम, यथाऽऽत्मानं रथिनं विट्ठी"त्यादिनोपासकस्य तदुपकरयानां चरबिरयादित्यरूपणमुपासनोपकरणभूतशरीरन्द्रियादिवशीकरणाचे कि. पत इत्युक्तम् । न चेह तथाविधं किञ्चित्प्रयोजनं दृश्यत इति बलादन गुणत्वं प्रियशिरमत्वादीनामभ्युपेत्यम्, तबाह- आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ प्रयोजनान्तरामावदाsध्यानायाऽयं रूपयोपदेशः क्रियते । प्रा. ध्याममनुचिन्तनमुपासनमुच्यते । “ब्रह्मविदामाति पर"मित्योपदिष्टा- ध्यानरूपवेदन मद्धये सानन्दमयब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमाऽऽनन्दमयं ब्रह्म प्रिय. मादादिरूपेण विभन्य शिरःपतादित्वेन रूपयित्वोपदिश्यते, यथा अन्न- मयः पुरुषोऽयं देहः शिरपतपुछादिभि "स्तस्येदमेव शिर" इत्यादिना बुद्धाधारोप्यते, यथा च प्राणमयमनामविज्ञानमयास्तस्य प्राण एव गिर" इत्यादिना प्राणायावयवेधुं द्वापारीप्यन्ते । एवमेवेभ्योऽर्थान्तरभू- तस्तदन्तामाऽऽनन्दमयोऽपि प्रिय मादादिभिकदेश: शिरःप्रभृतित्वेन रूपितपध्यानाय बुद्धायारोप्यते । एवमानन्दमयोपलवणत्वात विगिर. स्वादीनां न सर्वदानन्दमयमतीतायनुवर्तन्ते ।। धात्मशब्दाच॥ १५ ॥ 'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय' इत्यात्मशब्दन निर्देशादात्मनश्च शि र:पतपुच्छामम्भयात प्रिशिरस्त्यादयस्तस्य मुमतिपत्त्ययं रूपयामात्र. मिति गम्यते । तिलि. पुः मास्ति। टेशपतिभिरिति मि. काग नास्ति मि• पुः । ४ पिं शिर-दति नि. पुन yosीनां घमग्रंटा..... पति विपुः। पुभयाटिति लि.पु. प्रमादः ।

·. तृतीयोऽध्यायः । मन्व"ऽन्योऽन्तर प्रात्मा प्राणमय:' अन्योऽन्तर आत्मा मनोमय" इत्या'म'-शब्दस्याऽनात्मस्वपि पूर्व मयुक्तत्वा"दन्योऽन्तर आत्माऽऽन- न्दमय" इत्यात्म'-गब्दस्यात्मविषयत्वं कथं निश्चीयते, तबाह- यात्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ "अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय" इत्यत्रा'म'-शम्देन परमात्मन पर यहणम् । 'इतरवत', यथा इतरत्र "आत्मा वा इदमेक एवाय ग्रा. सीत स ऐतत लोकानु'सजा" इत्यादिप्वात्म'-शब्टेन परमात्मन एध यहणम्, तद्वत । फुत सतत । 'उत्तरात, "सोऽकामयत बहु स्यां प्रना. येथे"त्यानन्दमयविषयानुत्तराद्वाक्यात । अन्वयादिति चेत्स्याद्वधारणात् ॥ १७॥ पूर्वत्र प्राणमयादिवनात्मस्वात्मशब्दान्वयदर्शनानोत्तराविरतुं शामिति चेत, 'स्यादवधारणात्' । स्यादेव निश्चयः । कुतः । श्रव. धारणात् । पूर्वनापि "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत" इति परमात्मन एघ बुद्धाऽवस्तित्वादचमयादनन्तरे प्राणमये प्रथम परमा. त्मबुद्धिरखतीणा, तदनन्तरं च प्राणमयादनन्तरे' मनामये, सतो विज्ञान मये, तर आनन्दमये प्रशान्ता परमात्मबुद्धिस्तदन्तराभावादुत्तराच्च 'सेऽकामयति धाग्यात प्रतिष्टितेत्युपमे ऽप्यपरमात्मनि परमात्मा बुद्या'ऽऽत्म'-शब्दान्वय इति निरयनम् ॥ आनन्दाधिकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ अध कायाण्यानाधि कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ फरणम। पूर्वपस्तुतमार्थविवाशेषभूमिदानी चिन्यते । छान्दोग्यधानस- नेकयान्येष्ठ श्रेष्ठं च प्राणमुपासमुक्त्वा प्राणस्य वासरत्वनापोऽभिधीयन्ते । छान्दोग्य तायत "स होवाच कि मे चासो भविष्यतीत्याप दति हाचु- स्तस्माद्वा तशिष्यन्तः पुरस्तावोपरिष्टाचादिः परिदर्धात लम्मका ह १ ससस नाकाच-एति लिपु । .शय इति-दति मु.पु । ३ दन्तरे-पति मु.पु.1 ४ सम्यक दृति लि. पूनत युक्तम। - ·80 श्रीभाये घासो भवत्यनानी ह भवतीति, वाजसनेयके " मे वास"इति प्राणेन पृष्टा धागादय जचुः "आपो वास ति "तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त प्राचामत्याशित्वा चाचामन्त्येतमेव तदनमनानं कुर्वन्तो मन्यन्ते" "a- स्मादेवविध शिष्यवाचामेशित्वा चाचामेदेतमेवर तदन मनग्नं कुरुत" दति । सत्र संशय:-किमत्राचमनं विधीयत उताऽपां प्राणवासस्स्वानु सन्धामिति । 'अशिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचा दियाऽऽचमने विधिः- स्ययश्रवणात 'एतमेव तदनमनग्नं कुरुत' रति घेदने विधिपत्यपाभावाद- नग्नतासंकीर्तनस्य स्तुत्यर्थतयाऽन्वयोपपत्तरच भोजनाङ्गस्याचमनस्य स्मृ. त्याचारप्रामत्येन विधिप्रत्ययबलात्मावदाङ्गमाचमनान्तरं विधीयत इति प्राने ब्रमः- आचमनीयानामपां प्रायास्य बासरत्यानुसन्धानमेवहापूर्वमप्राप्त विधीयते, 'कार्याख्यानात,' अप्राप्ताख्यानात, अपाताय्याने शास्त्रस्या. धंवत्यादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-"किं में वासः प्रामो घासः अदिः परिदधति एतदेव तदानमनग्नं कुरुत" इत्युपनमोपसंहारयोवाक्यस्यापां प्राणवासादृष्टिपरत्वपतीतराममनस्य स्मृत्त्याचारमाप्तत्वादाचमनमनूया. धमनीयास्वा प्राणयासात्वानुमन्धान विधीयत इति । अत एव छा. न्दोग्ये “तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्वोपरिष्टाचादिः परिदधती" त्यतिः परिधानमेवोत, नाचमनम् ॥ कार्यास्यानाधिकरणं समाप्तम् ॥ ३॥ प्रय समानाधि समान एवं चाभेदात् ।। १६ ।। घाजमनेयमे ऽग्निरहस्ये गण्डिागामाता-"मायं प्राने त्युपासीताय मनु तुमयोऽयं पुरुष" इत्यारभ्य "म प्रात्मानमुपामोस १ दृष्टा पति मु.पुः। २ पदे मु.पु.१५ १ सदमिति लि.पु. सपाट | FRREपु.। ५ मारामानन्तमितिमु पु.। । कायनात प्रामाण्याने अब्दस्य-दति सि..। २ समान स्याभेदाnि Royo ·तृतीयोऽध्याय:। ४६१ मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यस कल्पमामाशात्मान"मिति । तथा तस्मिवेव बृहदारण्यके पुनरपि शाण्डिल्यविद्याऽऽस्वायते "मनोमयोऽर्य पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिवन्त हृदये यथा प्रोहिया यो वा स एप मधेस्य घशी मर्यस्येथानः सर्वयाधिपतिः सर्वमिदं प्रणास्ति यदिदं किंचे"ति । तत्र संशय:- किमत्र विद्या भिटात उत नेतिर संयोग चोदनाध्यानt. विशेऽपि वशित्वामुपास्यगुणभेदेन रूपभेदाद विदाभेद इति प्राप्त उच्यते- 'समान एवं मिति । यथाऽग्निरहस्य मनोमयमाणशरीरभारूप- सत्यमहुल्यत्वादिगुणगः श्रुतः,' एवं बृहदारण्यकेऽपि मनोमयवाटिके समाने मायाधिस्य धशित्वादेश्च सत्यसङ्कल्पत्त्वगुणाभेदाच रूपभेदः । अतो विश्यम् समानाधिकरणं समाप्तम् ॥ ५॥ ॥ करणE प्रय बन्धाधि सम्पन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ बृहदारएमके भूपते-"सत्यं प्रीं"त्युपाकम्य "तात्सायमसी से आदित्यो य एप एतस्मि मण्डले पुरुपो यश्चायं दतिणेऽत"वित्युप- জম বিমলবায° ৰ লয় যা নিয়ন্ত্রনা स्यत्वमुक्त्वा "सस्योपनिषदहरित्यधिदेवत" "तस्योपनिषदहमित्यध्यात्म". मिति हे उपनिषदो रहस्यनामनी उपासनशेषतयाऽऽवायेते, ते कि यथाश्रुतस्यानविरोपनियतत्वेन ध्यस्थिते उताभयत्रोभे अनियमेनेति पु०॥ मामा-दति लि० पु०॥ - संचयः इति पुनर नि००। ३.संयोर्गात नास्ति सिक ५ सय परीभार एयरवाईटण्डमाण: गुरमपुर, मनोमपयरीरमाणभारुपसत्यसकस्यत्वगुणयुरिति लि० पु०। ५ मप्राणोति सि० पु०॥ स्पास्मति नि० पु० । हिचिति पुषित ििण इति मु.पु.क्षिणी-पति लिक पु० ६-दति नास्ति सि.go1 ·४६२ श्रीभाध्ये संशये सत्यस्य व्याहृतिशरीरस्यैवीपास्यस्य प्रसणा द्वयोः स्यानयोः सम्य. न्धाटुपास्यस्पेन रूपाभेदात संयोगाद्यभेदान्न विग्यादनियमति माप्तम्, तदिदमुच्यते- 'मम्बन्धादेवमन्यनापीति । यया मनोमयत्या. दिगुणविशिष्टस्यैक्यादुपास्यैश्येन रूपाभेदाद्विदीयाद गुणोपसंहारः, एध- मन्यत्रात्यादित्यसन्धिना ब्रह्मणः सत्यस्यैऋत्येन विम्यादुभयोरुभय. सोपसंहारः । एत्येचं प्राप्ने प्रचार- न वा विशेपात् ॥ २१ ॥ न तदस्ति द्विदीच्यादुपसंहार पति । कुतः । विशेषा'- उपास्यरूपत्रिपात, प्रक्षण एकत्सेऽप्येकत्रादित्यमण्डलस्यतयोपास्यत्व. मितरत्रात्याधारतयोपास्यत्वमिति स्यानसम्बन्धित्यभेदेन रूपभेदाद्विदया. भेदः । नैवं शापिडरियाया उपास्यस्यानं भिदाते, उभयत्र हृदया- धारत्वनापास्यत्वात् । प्रतो ध्यवस्थित इति । दर्शयति च ॥ २२॥ दर्शयति चायाधारादित्याधार योर्गुणानुपसंहारम्, "तस्येतस्य तदेष रूपं यदमुष्य रूप"मित्यादिना रूपातिदेशेन । स्वता समाप्ताध ऽतिदेशेन प्रायपेता ॥ सम्वन्धाधिकरणं समाप्तम् ॥ ६॥ अथ संभत्यधिकरणम् । संभृति धुव्याप्त्यपि चातः ॥२३॥ तैत्तिरीय राणायनीयानां सिन्यु ब्रह्म ज्येष्ठा वीयर्या मभृतानि १ अनियते नेति लि०१०। नचे-दति १० पु०॥ प्रत्याधादियायाधासि नि पु० उपकल्पितम्। ४ च्याटतिरकेनेति ति० पु०। ५ संप्रतीति लिपु० प्रमादः। E नारामायनीयाना मित्यत्र नारायणीयानामिति युक्त पाठति म पु० । शोधनम, काराणायनयाना मिति लि. पु०। ७ नोठयोयाममता इति लिए।

·तृतीयोऽधायः। ४६३ प्रलाये ज्येष्ठं दियमाततान । वल भूतानां प्रथमोत जने नाहीत वलणा पदितुं क"दति । ब्रह्मणि ज्येष्टानां धीयाणां संभृतिः युध्याप्तिरचे न्याटिगुणजातमा. मातम् । तेषामुपासनविशेषमनारभ्याधीतानां गुणानां सामु विना- मूपस हारे प्राप्त उच्यते- "सम्भृतियुध्याप्पपीति । संभृति याप्तीति समाहारद्वन्दुत्वादे. कवद्वावः । मम्भृत्यादिकमनारभ्याधीतमपि अत एम स्यानभेदाढायस्या. प्यम्, न मर्वत्रोपसंहत्तव्यम् । कथमनारभ्याधीतानां स्याविशेषनिया सत्यम् । स्वसामयादिति ब्रूमः । झुयाप्तिस्तावमृदयादाल्पस्यानगी. वरासु पियामु नोपसंहतुं शक्या, संभृत्त्यादयोऽपि तत्सहचारिणस्ततुल्य. देशा इत्यल्पस्यानविषयासु विदास्यऽनुपसंहायाः । शाण्डिल्यदहद- विद्यास्वाल्पप्यानविपयासु "न्यायान पथिव्याः" "यायान् या अय मा. फाशम्तावानेपोऽन्तहदय अाकाश" इत्यादयस्तत्र तत्राशयोपसंहाराम. नोमयत्वापहत्तपामत्यादिविशिष्टस्योपाम्यस्य माहात्म्यप्रतिपादनपराः ॥ संभृत्यधिकरणं समाप्तम् ॥ ७॥ अथ पुरुषधिमाधि पुरुषविद्यायामपि चेतरपामनाम्ना- नात् ॥२४॥ तैत्तिरीय पुरुषवियाऽऽग्यायते-"तस्यैव विदुषो यनस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्री शरीमियमुरो घेदिलीमानि वहि"रित्यादिका छान्दोग्यपि पुरुषविटयाऽऽस्वायते-“पुरुषो वाव यजस्तस्य यानि चतु- वितिवाणी"त्यादिका । तत्र सराय:-किमत्र विद्या भिदात उत नेति । पुरुषायोति नामैश्यात्पुरुषावयवेयु यनाययझल्पनमाम्येम रूपैश्यातत्तिरीय फलप्रयोगाश्रणात "प्रह' पाहशं घर्षशत नीय. मतस्य प्रद मास जजे-इति तैत्तिरीयमाणपाठः । १ घसामयादिति लि0 पु०। २ यामिति पु० दृषि। । इत्यादिति लि०ए०। ४ प्राति नि० पु. करणाम। ५ पोहचर्षशतमिति पु० पि।

·४६४ श्रीमाध्ये ती"ति छान्दोग्ये श्रुतस्यैव पुरुषविद्याफलत्वेन फलसंयोगस्याप्यविशे- चाद विटीयमिति प्राप्त उच्यते- उभयत्रावासयायियोः पुरुषविद्यापि वियाभेदोऽस्त्येत्र । फुतः । 'रतरामनाबानात्'-एकस्यां शाखायामाचातानां गुणानामन्य. घानामानात" तथा हि, "यत्सायं प्रातमध्यन्दिनं च तानि सधना. नी"त्यादयत्तिरीयफ पानाताः, छान्दोग्य सघनत्वेन नाबायन्ते', बेधा विभक्तं पुरुषायुपं छान्दोग्ये सबनत्वेन कल्प्यते, छान्दोघे নানা मशिशिधा दीना टीनादित्वकल्पनं तैत्तिरीयमे न कृतम, यजमानपन्या- दिपरिकन्यन चान्यथा । अतो रूपमुभपत्र भिन्मने । तथा फलसयोगो ऽपि भियते । तैत्तिरीय हि पूर्वानुवाके "वरलो त्वा महस ओमित्या स्मानं युजीत"ति ब्रह्मविदामभिधाय तत्फलन्थेन "ब्रह्मणो महिमान मारोती"त्युक्त्वा "तस्यैवं विदुप" इत्यादिनाऽऽबाता पुरुषविमा तस्ये व ब्रह्मपिटुपो यजत्व कल्पनमिति गम्यते । अतो ब्रह्मविदयाङ्गत्वाद् प्रा. प्राप्तिरंवार फलम्, 'सलवासविधाबाफनं तदङ्गमिति च न्यायात्ति गेयकाबाता पुरुषविद्या ब्रह्मविद्याइमिति गम्यते । छान्दोग्ये त्वायु:- माप्रिफला पुरुषविटीत्युक्तम् । अतो रूपफन्न सयोगया दाद्विदाभेद इत्येकजावातानां गुणानामितरत्रानुपसहारः ॥ पुरुषवियाऽधिकरणं समाप्तम् ॥ ६ ॥ अथ धाधिकरणमा वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ आंधवर्णिका उपनिपदारम्भे 'शुक्र प्रविधा हृदयं प्रषिध्ये"न्या. दीन्मन्बानधीयते, सामगाश्व रहस्यवालणारम्भे "देव सविता प्रसुत्र ९ पनामाता गुणानामनामानादिति नि । २ अयनस्यनारायन्त लिलिपु.। ३,०माशिशिति मुगु० । ४ प्रति मु० पु। ५ होति लि०० नास्ति । मित्यर्यात लिपु. फलति नास्ति निक - गुणानामेति मु पु०॥

·गृतीयाभाय । ४६५ - यन प्रमु"न्यायामनन्ति, काठकात्तिरीयकारच "शची मित्र श घरुण"दत्यादिकम शाट्यानिनश्व "श्ताऽखो हरिनोलोऽसी"त्यादि कम्, ऐतरयिणास्तु महानतमाह्मणमधीयते "इन्द्रोह के एत्र हत्या महानभव"दित्यादि, कोपीकिनोऽपि महानतमाह्मणमेव "प्रजापति सवत्सरस्तस्येव पात्मा यन्महावत' मिति, धाजसयिनस्तु प्रभार्यास णम् 'देवा ह वै मन निषेदु रित्यादि । तब मशय -फिमुपनिषदार ਸੋਚ शुक्र प्रविध शचो मिच इत्यादपो भन्वा प्रघापादीनि च फर्माणि विवाहमुत नेति । कि युक्तम् । विद्यामिति । कुत । सद्धि धिसमाधानाद विझाङ्गत्य प्रतीते । यटापि "शुभ प्रय"यादीना मन्वाणा प्रवग्यादेश्च कर्मण श्रुतिलिङ्गमाञ्चल दियथायद्य कर्मसु धि नियोगो ऽधगम्यते, तथापि 'शवो मि, मह नाघीत्व 'त्यामन्त्र स्यान्यन धिनियोगाभायाद्विवाधिकाराच्च विझाङ्गत्वमार्जनीयमिति मग विमासु इमे मन्वा उपसहर्तया रति प्राप्ते प्रयत्महे- 'वेघाटाभेटार'। "शुक्र प्रविध्य हृदय प्रविध्य' "सत वदिष्यामि मत्यं घटिप्यामि तमादिप सत्यमयादिप' 'तेजस्वि नाऽवधीतमस्तु मा द्विपायहा" | रस्यादिर्भािलरभिचाराध्ययनादिश्वेषा विनियोगाधगमाव विज्ञान त्वम् । एतदुक्त भवति-यथा 'हृदय वियत्यादिमन्त्रसामाच्नुस प्रधि धोत्यादीनामभिचारादिशेषत्वमधगम्यते, एवमेत दियामि जस्टि नाऽवधीतस्वित्यादिमन्त्रसामध्यादेश स्वाध्यायशेषत्व 'शत्रो मिन' इत्यादिमन्त्राणामयगम्यते । अता न तेषा विद्याङ्गत्वमिति । 'शुरु प्रवि - 1 येताम्यो उनिलामीति लि० पु०। २ इन्द्राय सिलिक ३ स्वित्युपस्थित नि । .R-तमु पु। ५ ये-साधक मु पु।

·४६६ श्रीभाग्य त्यादीनां वार्यादिवासणानां चेद्द पाठो दियाकीय स्वारण्यऽनुया. - क्यत्यत:। बेधादाधिकरणं समाप्तम् ॥ ८ ॥ गम् १०॥ पy fधका हाना तुपायनशब्दशेपत्वात्कुशाच्छन्दस्तु- त्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ छन्दोगा मामन्ति-"अरव पव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहापात्प्रमुच्य धत्वा शरीरमात मृतात्मा सलोकभिसंभवामी. ति, सया' प्राणिकाश्च "तदा विद्वान पुण्यपाये विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुप्रैती"ति । शाट्यानिनस्तु "तस्य पुचा दायमुपन्ति सुहृदः साधुटत्या द्विपन्तः यापटात्या"मित्यादि, कोपोमिनस्तु “तत्मसातदुष्टते विधनु में तस्य प्रिया जातयः सुतमुपन्ति अप्रिया दुप्शन मिति । एवं वचित्पुण्यपाययोहानिः, शचित्मियाप्रियेषु सत्माप्तिः, क्वचिदुभयं च श्रुतम् । तदुभयमेके कवियायां थुतमपि सविधाङ्गमास्येयम्, सर्वग्रहा- विद्यानिष्ठस्यापि ग्रल प्राप्नुवतः पुण्यपापग्रहाणस्यावश्यभावित्वात् । पक्षीविषयत्वानोपायनस्य । तचिन्तनंच विधीयमानं सर्वधियाई भर्भाव- तुमर्हति । सत्रदं विधार्यते-हानिभिन्न नमुपायन चिन्तनमुभचिन्तन च विकल्प्यरन, उपसहियेरन वा । किं युक्तम् । विकल्प्यो विति । कुतः । पृथगाबानसामात् । ममुच्चये हि सर्वत्रो भयानुसन्धानं स्थात, तन्न लोपीकिधायनेय सिमित्यन्यत्रामानमनर्यकमेव स्यात् । अतोऽनेक जावानस्य विकल्प एव प्रयोजनम् । न वाध्यभेदेन परिहतुं शाययम, अनेत्राबानविशेष पुनःश्रवण मध्यभेदपरिहार्यम् । अत्र तु हानिधि ५ भिमभवानीति मु.पु.। ३ तथा विद्वानिति पर्योप। ४ घीसि नास्ति लि.पु.। ५ दुभत्र उ युत-ति लिए. उपनियम किन्योति द्वपि। . सति लि.पु. समय यति लि. पु । ३ तति मुः पु• च नास्ति।

·। रतीयोऽध्यायः । द्वयोः शाषयो,रूपायनमेव चैकस्याम् । न च विद्याभेदेन व्यवस्थापयितुं शश्यम्, सर्पशेषभूमिदमनुमन्धामित्युक्त्यात् । अत्रेदमुव्यते- 'हाना तूपायनशब्दशेषत्वादिति । 'तु'-शब्दः पक्ष व्यावतयति । हानाविति प्रदर्शनार्थम् । केपलायां हाना केले चौपायने श्रयमाणे तपारितसरसमुच्चयोऽवश्यंभावी । कुतः । 'उपायनशब्दशेषत्वात्,' 'उपायन'-शब्दम्य हानियाक्यशेपत्यात् । उपायनवाक्यस्य हि हानि- वास्यशेपत्यमयोचितम् । विदुपा त्यतयाः पुण्यपापयोः प्रवेशस्थानवा- चत्वादुपायनवाश्यस्य । प्रदेशान्तरामातस्य वाश्चात्य प्रदेशान्तावालथा. क्यशेपत्वे दृष्टान्ता उपन्यस्यन्ते-'कुशाच्छन्दास्तुत्युपगानव दिति । कला. पिन:र 'कुशा वानस्पत्या' इत्यामनन्ति, शाट्यानिना 'स्वादुम्बर्य: कुशा' दति घाक्यं सामान्येन वानस्पत्यत्वेनावगताः फुशा औदुम्बयं इति डि. शिंपतद्वाक्यशेषतामापदाते। तथा, "देवासुराणा छन्दोभि"रित्यादिना". ऽविशेषेणदेवासुराणां छन्दसां प्रमझे "देयच्छन्दासि पूर्व"मिति धननं कम- विशे प्रतिपादयतद्वास्यशेषतां गच्छति । तथा, "हिरण्येन पोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोती"त्यविशेषण प्राप्ते “समयाध्युक्ति सूर्य पोडशिनः स्तो. प्रमुपाकरोती"ति विशेविषयं घायं तद्वास्यशेषभाव भजते । तथा, 'स्विज उपगायन्ती"विशेषप्राप्तम्प "माध्वरुपगाये"दिति घाय. मनध्वर्युधिययतामधगमयत्तद्वाक्यशेषत्वमृच्छति । एवं, सामान्यनावगत. मय विशेषेण ध्ययस्यायितुं चमस्य । वाक्यस्य तच्छेपवमनभ्युपगई. द्विस्तपारर्थयोर्विकल्प: समायितव्यः, स व सम्भवन्या गती न युज्यते । तदुक्तं पूर्वस्मिन्काण्डे अपि तु वाक्यशेष: म्यादन्याय्यत्यादिकल्पस्य विधी- नामदेशः स्यादिति । तदेव केवलहानापायनवाक्ययारेकबायल्वात् ९ कस्याने घेत्युपम्पितं लि पु.। ३ फौवीकन पति मु पुः। विषादिति लि. पु. उपकल्पितम्। ४ वाठोनामिति लि. पु। ५ समणजित सि मु.पुः। शेपत्यमिति म पुः। ti पहिान्तर्गत पाठी लि. पु. पुटितः । ७ शेवयादिति पु. हुपि। ८०मेकादेश-एति लि.

·४६८ श्रीभाये केवलस्य हानन्य फेवलम्य चौपायनस्याभावाद्विकल्पो नायपट्यते । कौपी. किनामुभयावानविशेषपुनःश्रवणत्वेन प्रतिपत्तभेदादविरुद्धम् ॥ हान्याधिकरणं समाप्तम् ॥ १० ॥ 1 अथ साम्पाधि साम्पराये तर्त्तव्याभावात्तथा धन्ये ॥२७॥ फरणम् । सुझात दुफ्तयोहानमुपायनं च सर्वासु विद्यासु चिन्तनीयमित्यु- तम् । तद्धानं कि देहवियोगकाले देहादुन्क्रान्तस्यानि च उस देह', वियोगमाल पनि विशये उभयति युक्तम्, उभयथा श्रुतत्वात् । एवं हि कोपीकिन: समामन्ति-"सतं देवयानं पन्यानमासाटया निलोकमा. +गच्छनी'त्युपक्रम्य "म पागच्छति विरजा नदी तां मनमैवाऽत्येिति तत्सु. तदुप्फते धनु"इति । अत्र धाक्ये ऽध्यान मुस्तदुष्कृतहानिः प्रतीयते । तापितन स्तु "अश्व दव रामाणि विधूय पापं चन्द्र दय राहोर्मुखात्म मुच्य धूत्या शरीरममतं कृतात्मा ब्रह्मलोकभिसम्भवामीति । अब तु दहधियोगकाल दति- प्रतीयते । शाट्यायनकपि "तस्य पुचा दायमुप- यन्ति मुहदः माधुसत्यां द्विपन्तः पापश्त्या"मिति पुचे दायसनान्नि- समकानं सुशतदुप्ठतमनमा श्रूयमाणं देहवियोगकाल. दति गम्यते । अतः मुटतदुष्कृतपोरेकदेशो देश्यिोगमाने हीयते, शेषानीति प्राप्त उच्यते- 'सांपराय' इति । 'सापराय' देहोत्क्रमणकाल एव विदुषः मुशत दुप्झते निरवशे हीयते । कुतः । 'सर्तव्या भावात,' विदुषो देहवियो- गात्पश्चात्सुकतदुष्कृताभ्यां तरितव्यभोगाभावात् । विटाफलभूतमल- + शाद नास्ति पु. दुर्यो। * मी नास्ति पुपि । १ युक्त मुरुति लि. पु. २ सर्वास्विति नास्ति लि. पु.। त त्यति लि.पु.। काविन ति लिपु.। ५ भिसंभयानोति मु.पु. 1 oमाल एवेति-ति पु.। ७ कामिति-दति मु.पुः। फर्तयति मिपु.. • मापयति प्रायः पाठः।

·तृतीयोऽधायः। 8६९ प्राप्तियतिरमण हि मुस्तदुक्ताभ्यां भोक्तव्ये मुपदुम्ने न घिटोते । लया ह्यन्यै देहवियोगादूई यसमाप्तियतिरिक्तसुखदुःखोपभोगाभायम- धीयते। "अयरों धाम सन्तं न प्रियाप्रिये मयत:" "एप संप्रसादोऽस्मा. छरीगन्समुत्याय परं न्योतिरूपसंपदा स्येन रूपेणार्भािनप्पाते तस्य ता. घदेव विरं यापत विमोत्ये ऽध सम्मत्स्य" इति। छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ एवमर्यस्याभायासुस्तदुप्फतहानिझालेऽवते सत्यभयाविरोधेन श्रतर्यस्यभावस्य चासिराधन छन्दतो यथेटं पदानामन्ययो वर्णनीयः । कोषीतकियाक्ये 'तत्मस्तटुफ्ते धनुत' इति घरमश्रुतो धाक्यावषय 'एस देवयानं पन्यानमासाोनि प्रथमश्रुतामघमास्मागनुगर्मायतथ्य इत्यर्थः । पत्र पूर्वपत्ती प्रत्यवतिष्ठते- गतेरवत्त्वमुभयधाऽन्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥ मुश्तदुष्कृतयारकदेशस्य देवियोगकाले हानिः, येषस्य पश्चादि- त्युभयया फर्मतये सत्येष गतेरवत्त्व-देवयानगतिश्रुतेर्यवत्वमित्यर्थः । 'अन्यथा हि विरोधः, देहवियोगशाल एव हि सर्वकर्मतये मागीरस्यापि नाशः स्यात, तया सति केवलस्यात्मना गमनं नापते । अत उत्ता- न्तिसमये विदुपो निःशेष कर्मयोऽनुपपत्रः । अनोत्तरम्- उपपन्नस्तल्लक्षणार्थीपलव्धेलीकवत्।। 'उपपत्र' एवोमान्तिकाने सर्यकर्मतयः । कथम् । तन्ततणार्या. पलयः, तीणकर्मणोऽप्याधिर्भूतस्वरूपस्य देहसम्यन्धलक्षणापलश्यो, 'पन्योतिरूपसंपदा स्वेन रूपेणाभिनिष्पग्रते" "म तत्र पर्याप्त मत फोहन रममाण; स स्वरा भति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामवारो भवति स अभिधीयत दक्षि मु.पु.॥ उभयाविरोधादिति लि. पुः। दति ति मु.पुः। ४ विशेति लि.पु.।

·४०० श्रीमाणे एशधा भयति त्रिधा भवतीत्यादिपु देहसम्वन्धारयोऽया गुपलभ्यते ।। अतः होणाकर्मणोऽपि मूत्मशरीरयुक्तस्य देवयानेन गमनमुपपद्यते । कथं मुत्पशरीरमण्यारम्भकर्मधिनाशेऽवतिष्ठत इति चेह, घिझामाहात्म्यादिति धमः । विना हि स्वयं मूत्मशरीरस्याऽभारम्भिकाऽपि प्राप्तासमुखदुःखा- पभोगसाधनस्य लशरीरस्य सर्यकर्मणां च निरवशेषतयेऽपि स्वफलभूतम- समाप्तिप्रदानायर देवयानेन पथैन गयितुं सूत्मशरीर स्यापति । 'लोकवल-यथा लोक सस्यादिसमृदार्थमारव्ये तटाकादिक तीन नदिच्छादिपु विनप्टेपि तदेव तटाका दिकशिथिलं कुर्वन्तस्तन पा. नीपपानादिकं कुर्वन्ति, महत् । अय स्यात-जानिनां मातारातपरतावानां देहपातसमये कर्मखा निरवशेषतयादेजपाताद सूत्पशरीरमात्र गत्यर्षमनुवर्तते, सुखदुःखानु भवो न विदात ति यदुक्तम, तचोपपद्यते, वसिष्ठापान्तरतमा प्रभृतीनां साताकृतपरतत्त्यानां देहपाताई देहान्तरमहमः पुचजन्मविपत्त्यादि- निमित्तमुखदुःखानुभवश्च दृश्यत इति । अत उत्तरं पठति- यावदधिकारमवस्थिति राधिकारिकाणाम् ॥ ३१ ॥ नास्माभिः सर्वेषां ज्ञानिनां देहपातप्तमय मुस्तदुरुतयोविनाश उक्तः, अपितु येषां जानिनां देहपातानन्तरमर्चिदितिः प्राप्ता, नेपां जानिनां देहपातसमये सुरुतदुप्रुतहानिरुता । वसिष्ठादीनां त्वाधिका- रिकाणां न देहपातादनन्ताम ज़िटिगतिप्राप्तिः । प्रारब्धस्याधि. फारस्यासमाप्तत्वात । तेषां कर्मावशेपेणाधिकारविश प्राप्तानां याय. दधिकारममाप्ति तदारम्भकं कर्म न तीयते । प्रारब्धस्य हि कर्मयों भोगादेव तयः । अत प्राधिमारिकाणां सदाभ कर्म यावधिकारमय. १ ति मानि नि । २ प्रधानाति लि.पु. ३ लोकादिति तोकपणे लि.पु.मास्ति । ४ सहाहि मु.पु.। ५ मिष्ठावान्तरतपः-पति मु.पु. पाठः। मािितरिति लि. पु. 1 ·तृतीयोऽध्यायः। ४०१ तिष्ठते । अतस्तेषां न देहपातांदनन्तरमचिदिगतिमाप्तिः । साम्पसयाधिकरणं समाप्तम् ॥ ११ ॥ करणम् १२॥ । प्रयानिति अनियमः सर्वेपामविरोधः शब्दानु- मानाभ्याम् ॥ ३२॥ उपकासनाधिपु येपूपामनेचिंदिगतिः श्रूयते, किं तनिष्ठा- नामेव तथा समाप्तिस्त सर्वेषां व्रलोयामननिष्ठानामिति संशये, इत- | रेवनामानात "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते" "नदां सत्यमुपासत" दती तरसफलमलनिटोपस्यापकत्वे प्रमाणाभायाच्च तनिष्टानामेति | माऽभिधीयते- 'अनियम' इति । सर्वेषां सर्वापासननिष्ठानां तयैव गन्तव्यत्वात तनिष्ठानामेति नियमो नास्ति । सर्वप तयैव गमने हि सति 'शब्दा. नुमानाभ्यां' श्रुतिस्मृतिभ्यामविरोधः, अन्यथा विरोध एवेत्यर्थः । श्रुति- स्तावच्छान्दोग्यवानसनेयकयोः पञ्चाग्निविद्यायाचिरादिमागण सा. पासननिष्ठानां गमनमाह । “य एवमेतद्वदर्य चामी अरण्ये श्रद्धां मत्य- | मुपामते तेऽचिरभि सम्भवन्तीति वाजसनेयके, “तद् य इत्यं विदुर्य चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपामते तोचिंतमभिसंभवन्तीति च्छान्दोग्ये । 'य रत्यं घिदुरिति पञ्चाग्नियिनानिष्ठान ' चेमेऽरएप' इत्यादिना श्रद्धापूर्वक प्रलोपामीनारचोद्विश्यागिदिका गतिरूपदिश्यते । “सत्यं जानमनन्तं ब्रह्म" "सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्य"मिति 'सत्य'-शब्द. स्य प्रणि ममिः, 'तप:'-शब्दस्यापि तेनैकार्या'सत्यतप:'-शब्दाभ्यां प्रदेशाभिधीयते । श्रद्धापूर्वकं बलोपासनं चान्यत्र श्रुतम्, 'सत्यं स्वेव | चिजिनासितव्यमित्युपताम्य 'श्रद्धा त्वेष पिजिनासितव्य'ति । स्मृतिपि- "अग्निज्योतिरहः शुरलः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ग्रह बर्तावदी नमा" पति- १ ट्रामिति लिपुः। २ रसिध्द नास्ति लि.पु.। ३ सपा प्रदोपासनेस लि.. । ४ मे रयी-दति पु दुषि ५ मिमि-दात पुढयपि।

·४१२ श्रीभाप्ये मर्वेषां वायदामनेनैव मार्गण गममित्याह । एवंजातीयिका श्रुतिस्मृतणे वध्यः सन्ति । एवं सर्वविद्यामाधारणीयं गतिः माने- वापकोसलधियाटायमूढाते ॥ अनियमाधिकरणं समाप्तम् ॥ १३ ॥ - प्रातरध्य अक्षरधियां त्ववरोधासामान्यतझापाभ्या- धिकरणम् । मापसद्वत्तदुक्तम् ॥ ३३॥ बृहदारएपने श्रूयते-"एत? तदव गार्गि प्राक्षणा अभियद. न्याऽस्यूलमानण्वस्वमऽदोघमनाहितमऽहमाच्छायमतमोऽथा. | प्यानाकाशमसहमारममगन्धमाचतुष्कमायोत्रम धागामनाऽतिजस्क- मामाणमसुखममात्रमऽनन्तामऽयाचं न सदरनाति शिञ्चन एसम्म या अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसो धितो तिठत" रति, तथा ऽऽधयेणे-"अय परायथा तदरमधिगम्यते यदादश्यमायामागी. अमऽयमऽचतु:योनं तदापाणिपाद"मिति । सत्र मंशयः, किमिमें ऽतरराष्टनिर्दिष्टग्रलसम्बन्धितया श्रुता अस्यत्तत्यादयः प्रपञ्चमायनी. कतारूपाः सामु प्रसद्मिास्यनुसन्धया उत यत्र पन्ते तत्रयति । किं यक्तिम् । यर बास्तति । पुतः । विटान्तरस्य रूपभूतानां गुणानां विद्यान्तरस्य रूपत्व प्रमाणाभायात, प्रतिषेधयाणामेषां गुणानामान. न्टादिवत स्वरुपायगमोपायवाभाच्च । भानन्दादिभियगतस्य हि प्रणि स्यूलत्यादयः प्रपञ्चधाः प्रतिपिधान्त, निनम्नति धायोगात् । पयं प्राप्त प्रयत्महे- 'धियां त्या रति सम्मानसम्यधिनीनामस्बलत्या. दिधिणं मनाशिवायपरोधः मंयाणमित्यर्थः । कुतः । सामान्य. जाता मि मु.पु.। nिfa fम.पु.। मनाहि.पु.॥ MuefiRD म्याने पिमिति पु.। पायात पु.bf.

·तृतीयोऽध्यायः । ४७३ तदावाभ्यां सर्वपूपासने पास्यस्यातरस्य प्रलणः समानत्वा,दस्यूलत्वा. दीनां तत्स्वरूपमतीतावान्तभावान। एतदुक्तं भवति-असाधारणा- कारण यहणं हि वस्तुनो यहणम् । न च केवलानन्दादि प्रह्मणोऽसा. धारणमाकारमुपस्यापति, प्रत्यगात्मन्यप्यानन्दार्विद्यमानत्वात । हेय. प्रत्यनीको मानन्दादिग्रंणो ऽसाधारणं रूपम्, प्रत्यगात्मनस्तु स्वता. हेविहिणोऽपि हेयसम्बन्धयोग्यतास्ति । हेयप्रत्यनीकत्वं च चिच- दात्मकप्रपञ्चधर्मभूतस्यूलत्वादिविपरीतरूपम् । अतोऽसाधारणाकारण ब्रह्मानुसंदधता ऽस्यूलत्वादिविशेषितज्ञानानन्दादाकारं ब्रह्मानुमन्धेयर, मियऽस्यूलत्वादीनामानन्दादिप्रसस्वरूपपतीत्यन्तभावात्सवासु ग्राल- विद्यासु तयैव ब्रह्मानुसन्धेमिति । गुणानां प्रधानानुर्त्तित्य दृष्टान्त. माह 'औपमदवदिति । यथा जामदग्न्यचतूरात्रे पुरोडागायुपसद्गुण- भूतः सामवेदपठितो "इग्नवहानं बेरऽध्यर"मित्यादिको मन्त्रः प्रधानानुव- र्तितया याजुदिकना पांगुत्वेन प्रयुज्यते । तदुक्तं प्रथमे काण्डे-"गुण. मुप्यातक्रमे तदर्थवान्मुख्येन घेदसयोग"दति । नन्वेयं सासु अलविदासु ब्रह्मण एव गुणित्वाद् गुणानां च प्रधानानुवर्तित्वात् "सर्वकर्मा सर्यगन्धः सर्वरस" इत्यादेर्गुणञातस्य प्रतिषित व्यवस्थितस्याप्यव्यवस्था स्या,त्तबाह - इयदामननात् ॥ ३४ ॥ आमननमाभिमुव्येन मननमऽनुचिन्तनम् । धामननादेतोरियदेव | गुणज्ञातं सर्पवानुमन्धेयत्वेन प्राप्तम् यदस्यूलत्वादिविरोपितमानन्दादि. कम् । येन गुणजातेन धिना प्रलस्वरूपस्यैतरव्यावृत्तस्यानुसन्धानं न प्रतीती भावाति मु.पु.। २ अनुसंदधस्थल... वनानुसन्धानमिति लि. मुर्तियति लि. पु.। ४ राजपुरोहाण यदिति लि.पु.। ५पनियता स्वित्यादिकति मु.पु.. पाहा रघरध्यमित लि.पु. शोधितम् । ६ नुमिततति नि. पु. • यादि नेत्यपि चित् । तवादति लि.पु.नास्ति। १ ·श्रीभाव्य सम्भवति, तदेव सर्वत्रानुवसेनीयम्, तजेपवेत्यर्थ । इतरे तु सर्यक्रम त्यादयः प्रधानानुर्तिनाऽपि चिन्तनीयत्वेन प्रतिविदा व्यवस्थिताः । अतराधिकरणं समाप्तम् ॥ १३ ॥ अथान्तावा अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनोऽन्यथाभेदानुप- धिकरणम १४॥ पत्तिरिति चे,नो,पदेशवत् ॥ ३५ ॥ वृहदारण्यमे उपस्त प्रश्न सबमामाय-"यत्सातादपरोवाहा य पात्मा सर्यान्तरस्तम्मे व्यावत्यति । तस्य प्रतिवचन "यः प्राणेन माथिति मत पात्मा मर्यान्तरी गेऽपानेमापानिति स त आत्मेत्या दि । अतुप्टेन तेन पुन: पृष्ट आह-'न दृष्टेट्टैप्टार पश्येनं श्रुते' श्रोतारं मृणुयाः न मतेमन्तार मन्त्रीथान विजा जातार विजानीया: एप त मात्मा सर्वान्तरोतोऽन्यदात"मिति । तथा तदनन्तरं कहोल प्रश्न चैषमाम्बायते-'यदेव साक्षादपरोतावर २ आत्मा सर्वान्तरस्तम्मे व्याचवेति । प्रतिवचन च "शनायापिपासे शोक माहं न मृत्यु मत्येत्येत वेमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुचपणायाश्च विलेपणा. या "त्यादि "अतोऽन्यदामियन्तम् । तत्र संशय्यते-किमनयो पिंदाभेदोऽस्ति, नेति । कि युक्तम् । भेव इति । कुतः । रूपभेदात् । प्रतिश्चमभेदादूपं भिवाते । प्रश्नस्यैकरूप्येऽपि प्रतिबचनप्रभारी हि भेदे- नोपलभ्यते-पूर्वत्र प्राणनादीना की सधान्तरात्मत्वेनोच्ने, परनाऽश- नायापिपासादिरहितः । अतः पूर्वर माणितीति देहेन्द्रियादिमनःप्रा. याव्यतिरिक्त प्रत्यगात्मोच्यते, परत्र तु तदतिरितोऽशनायापिपासादिर. हितः परमात्मा । अतो रूप भिवते । भूतयारयतश्च मत्यगात्मनस्तस्य भूतयामस्य सर्वम्यान्तरात्मन सघान्तरत्वमप्युपपद्यम् । यद्यपि प्रत्य उस्वि-दति ति पुन सन्मे-जति पु. दुषि। ३ अनुपष्टैनात नि ४महामति लिपु०॥ ५ एवं तपएमिति लि पु०। पुश्शायाश्च शिपाया इति पुतणेन । पिता-इति मुग पु०। सस्य यासस्य प्रान्तमस्टोनति नि । ६ परि-सिलि , प ·तृतीयाध्यायः । गात्मनः मन्तिात्वं भूतयाममात्रापेतत्येनातिकम्, तथाऽपि सदेय पाहम् । अन्यथा मुख्यान्तरात्मपरियस्लोभात्परमात्मायीकार प्रतिय. बनभेदो नोपपद्यते । प्रतिवचनं हि पूर्वत्र प्रत्यगात्मविषयम, परमा. स्मनः प्राणितृत्वापानिवृत्या दासम्भवात् । परं च परमात्मविषयम, अश- नायादानीतत्या । तदिदमागरते 'अन्तराभूतपामवस्यात्मनोऽन्यया. भेदानुपपत्तिरिति चेदिति । अन्तरा सर्यान्तरात्मत्वेन प्रथमप्रतिवचनं भूतयामयस्थात्मनः, भूतगामयांस्तदन्ताः स्वात्मा प्रत्यगात्मा मयान्तर इत्युच्यत इत्यर्थः । अन्यथा "य: प्राणेन प्राणिति" योऽशमायापिपा. सादातीत दति प्रतिवचनभेदानुपपत्तिरिति चेत्, अनीताम्- नैति, न विदयाभेद रत्ययः । उभयर परविषमत्यात्मश्नपत्तियव. नयोः । तथा हि, “यत्सावादपरोवाल य आत्मा मान्तर" दति प्रश्नस्तायत्परमात्मविषय एव । 'बस'-शब्दस्य परमात्माऽमाधारणत्व ऽपि प्रत्यगात्मन्यपि कदाचिटुपचरितप्रयोगदर्शनातागृत्या परमात्म. प्रतिपत्त्यय यत्सावादéति विशेषणं क्रियते । अपरोसत्यमपि सध्देशस. धंकासमबन्धित्वम्, 'सत्यं जानमनन्तं यः'त्यानन्तस्नाधगतस्य परमा मन एपोपपद्यते । सन्तिरत्वमपि "य: पयिया निधन पृथिव्या अन्तर" इत्यारम "य प्रामनि तिष्ठनात्मनोऽन्तर" ति सान्ता- प्रिया परमात्मन एव सम्भवति । प्रतिवचनर्माण तथैव परमात्मविषय " प्राणिनमाबिती"ति निरुपाधिकं प्रायनस्य फर्वत्य परमात्मन एव. प्रत्यगात्मनः सुषुप्ती प्राणनं प्रति कर्तृत्वाभाघात । एषममानतोयस्तेन माणने कर्तृत्वमारमुक्तं मन्वाने प्रत्यगात्मनोऽपि साधारण प्रतियच. नस्य मत्वा प्रतुप्टेन पुनः पृष्टस्तं प्रति प्रत्यगात्मने। ध्यायत्तं निस्पाधि कत्येन प्रायनस्य कतारं परमात्मानमाह ! "दृष्टेष्टारं पश्ये"रि त्यादिन्द्रियाधानीमां दर्शनधणमननविज्ञानानां कतारं प्रत्यगात्मान ९ माघेति लि० पु० एकागाधिपः । मायेनत्यापाणिति लि० पु० प्रमादः। रियमिति सधैव परमात्मतिथिमिति लिoyo। . -- ·। श्रीभाये प्राणनम्य फर्मुनोत इति न मन्योया,सस्य मुप्तिमूहीदी प्राणनादे रकतत्वात् । "का होणान्यात्कः पाएगाह पदेप 'पाकाय प्रानन्टों न स्या"दिति सर्वप्राणिप्रायनहेतुत्वं हि परमात्मन एघा ऽन्यत्र श्रुतम् । UR: पूर्व प्रश्नप्रतियचने परमात्मविषये, एवमुत्तो अपि, अशनायादाती सत्यस्य परमात्मासाधारणत्याह । उभयत्रा'तोऽन्यदातमित्युपसंहारश्चे. ছিঃ। সহনমনিৱনাদি মাঝিমাননা হয়ে যা ऽयनायादातीतत्वमतिपादनाय ।तत्र दृष्टान्तमाह 'उपदेशदिति। यथा दिव्यायाम "सत मादेशममात्य इति मकान्ले सदुपदेशे "भगया. स्त्येव मे तद प्रयोस्थिति "भूय एघ मा भगवान् विजापर्यात्व"ति प्रश्नस्य "एकोणिमतदास्यमिदं सर्व तत्सत्य"मिति प्रतिववनस्य भूयाभूय मात्तिः सती प्रलयस्ततमाहात्म्यविशेषप्रतिपादनाय दृश्यते, तहत् । अत एकस्यैव सन्तरभूतस्य ब्रह्मणः सत्यमाथिमाणन हेतुत्वा. शनायाप्रतीत्वप्रतिपादनेन रूपेश्याद्विदीयम् । अथ स्यात-ययम्युभे प्रश्नमतिवचने परब्रह्मविषये, तथाऽपि प्रियाभेदेऽवलनीयः । एकत्र सर्वप्राणिमाणन हेतुत्वेनोपास्यम्, इतरजा- शनायादातीतत्वेनेत्युपास्यगुणभेदेन रूपमेदात प्रष्टुभेदाच्च । पूर्वत्र झु. यस्तः प्रप्टोत्तात्र तु होला इति, तबाह- यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३६ ॥ नार विद्याभेद, प्रश्नतिवचनाभ्यामेकरूयाविषयाभ्यामेन घ विधियदेने कयास्यत्वातीतः । प्रश्नद्वयं तावत्सर्वान्तरात्मविशिष्टन. विषयम् । द्वितीये मरने "यदेर साक्षादपरोक्षास य आत्मा सर्धा. Far" प्रत्येकाश्च पूर्वत्रोषस्तेन पृष्टगुणविशिष्टब्रह्मविषयत्व कहो. लप्रश्नस्यायधारयति । प्रतिवचन चोभयत्र स त आत्मा सान्तर" इति सन्तरात्मत्वोधशिष्टमल्लविषयमेकरूपमेध । विधिपत्यपश्चीत्तर. प्रेष दृश्यते-"तस्माद्वालणः पाण्डित्य निर्विद्या बाल्येन तिवास"दिति । १ पुनस्तमिति नि पु०॥ सचिहादारभ्य ४७० एम्छे द्वितीयकोपचि गायन मि० पु० पाठम्युटिर.

·809 तृतीयोऽध्यायः । एवं सर्यान्तरात्मत्वविशिष्टनलेकविषयत्वे दुयोरयधृते सत्येऊस्मिवेय मा. न्तरामवाशिष्ट ग्रह्मण्युपास्य उपस्तकहोलियोरिनरेताद्वितिहार: फर्तयः । उपम्सम्य या सान्तरात्मनो ग्रहणः सर्यप्राणिप्राणनहेतुत्य. शिपया धुद्धिः, सा कहोलेनापि प्रष्ट्रा फायो । याच कहोलस्य तस्येव ब्रह्मणोऽयनायादातीतत्यधिपया घुद्धिः, सोपस्तेनापि कार्या । एवं ध्यतिहारे कृत उभाभ्यां सर्वान्तरस्य ग्रह्मणो नीषयातिप्यता भवति । एवं सयान्तरात्मानं प्रत्यगात्मनो ध्यावृत्तमवगर्मायतुं सर्यप्राणिप्राणन है. तुत्वाशनायाप्रतीतत्वातिपादनेन यिगिन्ति हि यायलयस्य प्रति- घचनानि । अतो ब्रह्मणः सर्यान्तरात्मत्वमेयोपाम्यगुणः, प्राणनहेतुत्या- दयस्तु तस्योपपादशा, नोपास्या: । ननूपास्यगुणः सर्वान्तरात्मत्वमेध चे,त्मायनहेतुत्वस्वाशनायादातीतत्यस्य च मष्ट्रोमेतिहत्यानुसन्धान कि- मर्थम् । तदुच्यते-सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्येन मन्तिरात्मनि जीपाढायत्ते ब्रह्मण्युपस्तेनाधते सति कहोलेन मोवस्य सर्गममाऽपम्भावितन स्वभा. विशेषेण सान्तरात्मा घ्यारत्तोऽनुसंधेय इति कृत्वा पुनः प्रश्नः कृतः । याजवलग्योऽपि तदभिप्रायमभिनाय प्रत्यगात्मनोऽसम्भावितमशनाया- दिप्रत्यनीकत्यमुक्तवान् । अतश्योपास्यस्य ध्यातिप्रतीसिमियर्थमुभाभ्यां परस्पादिष्यतिहारः फर्तयः । 'रसरयत'-पतरत्र सद्विव्यायां भयो. भूयः प्रश्नैश्च प्रतिवचनैश्च तदेय सदा ध्यछटाते, न पुनः पूर्वप्रतिप- घाद्गुणाद्गुणान्तरविशिष्टतयोपास्यं प्रतिपाढाते, तद्वत । तत्रापि प्रश्नपतिवचनभेटे सति कथमेश्यमवगम्यत इति चेत्, सत्राह- सैव हि सत्यादयः ॥ ३७॥ सेव हि मच्छरदाभिहिता परमकारणभूता परा देवतेध "संयं देवतेतत" "तेजः परस्यां देवताया"मिति महता "प्रथा सौम्य मधु मधु एसित मु००। २ प्राणिमायग्राणति मु०५०। ३ मध्विति सात मिपुः। U ·४८ श्रीभाध्ये .. तो निसिष्टन्ती"त्यादिपु पायेषु सपूपपाढाते, अत “ऐतदाामदं सर्व तत्सत्यं स ग्राले"ति प्रथमपर्यायोदिता: सायादयः सर्वेषु पर्यायपू. पपाटोपहियन्ते ॥ कचित्त 'व्यतिहागे घिशियन्ति हीतरवत्' 'संघ हि सत्यादय' रति सूत्रद्वयमधिकरणद्वयं धर्णयन्ति । तन पूर्वण "वं वा अहमस्मि भगो देवते यहं त्वमसि भगवी देवते" "तदोऽई। सोइसी यो इसी माह"मिति वाक्ये नीयपायोयसिहारानुसन्धान प्रतिपादात रस्त्युच्यत इत्याहुः । तत "सर्थ खल्विदं प्रस", "संतदास्यमिदं सर्व तत्वमसी"त्यवगत सर्वात्मभावविषयवादस्य वाक्यस्य मात्र प्रतिपादनी. यमपूर्वमस्तीत्यनादरणीयम् । तत्तु पयति "मात्मेति तूपगच्छन्ति याह- यन्ति । न च समस्या नुसन्धानातिरक्षेण परस्मिन् ब्रह्माण जीवस्या'नुमन्धान, जीवे च परब्रह्मत्वानुमन्धान तथ्यं सम्भवति । उत्त. रणध सूत्रेण "म यो ह तन्महा मथम वेद सत्यं बल्ले". त्यादिधाश्यप्रतिपादितस्य तस्योपासनस्य "तदात्सत्यमसोस आदित्यो य एप एतस्मिन्मएडले पुरुषो यश्चायं दविणेऽ"वित्यादिवाक्यपतिपा. दितोपासनस्य चैक्यं प्रतिपादात इति । तदप्ययुक्तम, उत्तरवाश्ये ऽत्यादि- त्यस्यानभेदेन विटाभेवस्य पूर्वमेय "न बा विशेषा"दित्यनेन मसिया- दितत्वात् । न च द्वयोनियोध्याहत्यादि शरीरकत्सेन रूपवतो"हन्ति सामानं नहाति ध य एवं धे"ति च पृथसंयोगवादनावताई योरुपास- नया: " यो ह वै तन्महात "प्रथमजं घेद सत्यं प्रीति नयतीमाल . पु.॥ . थर्माधि पोमिनि लि. पुः। २ त्यधगम्यते-तिलि.पु.. जोयत्ययस्य स्थाने ली चेति ति: पु. वायुपकल्पितम् । ४स्यति नास्ति लि. ॥ ति नास्ति लिए। यह तन्महाध्यमादधमिति लि.पु.। ७ एतस्मिचिति मु.पु.। ९ सदष्यामिति लि. पु. र नया-ति लि.पु.1 १००वतारपक्षत-ति वि. १. मि नामि लिपु.। २२ यो सन्महाध्यमिति लि. योति मु.पु. प्रकारका - ·तृतीयोऽध्यायः। ४७९ करणम् १५॥ लोका"मिति सयोगरूपादिमत्तया निरपेण पूर्वेणकेनोपासनेनाभेदः सम्भवति । न च "हन्ति पाणानं नहाती"ति गुणफलाधिकार- त्वम्,' प्रमाणाभावात् । पूर्वणकधिदात्व' प्रमाणमिति चे,ब, इतरेतरा. श्रयत्वात एकविदात्वे निश्चिते सति पूफलस्येव प्रधानफलत्येना. सायोः फलयोर्गुणफलत्वम्, तयोर्गुणफलत्वे निश्चिते मति स योगभेदाभा धात पूर्वेण प्रिटीश्यामितीतरसराश्रयत्वमिति । एवमादिभिर्ययोकप्रकार मेय मूत्रद्वयम् ॥ अन्तरत्वाधिकरण समाप्तम् ॥ १४ ॥ अप काम अधि कामादीतरत्र तत्र'चायतनादिभ्यः॥३८॥ छान्दोग्य भूपते "अय यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहा पुण्डरीक वेश्म दहरोऽस्मिवन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्य"मित्यादि, घाजसनेयके च "स वा एप महान आत्मा योग्य विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य घशी सर्वस्येशान" इत्या. दि । तत्र सराय:-किमनयोर्विद्याभेद उत नेति । कि युक्तम । भेद दति फुतः । रूपभेदात अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्ट प्राकाशश्वान्दो य उपास्यः प्रतीयते, धाजसनेयके त्वाकाशे शयाना यशित्वादिगुणधि- शिष्ट उपास्य. प्रतीयते । अतो रूपभेदाद्विदाभेद इति प्राप्ते प्रचत्महे- न भेद दति । फुत. । रूपाभेदात, 'इतरत्र तत्र च कामाटोय हि रूपम । वाजसनेयके छान्दोग्ये च सत्यकामादिशिष्टमेव व्रह्मोषा स्यमित्यर्थ । कुत एतदवगम्यते । 'मायतनादिभ्यः'-हृदयायतनस्वसेतु त्वधिधरणत्यादिभिस्तावदुभयत्र सैव वियेति प्रत्यभिजायते । वशि १ सोकाप्ति-दति लिपु । २ प्रयण केनाप सनाभेद पति नि पु । पेसि नास्ति लिपु । ४ ०धकारत्वे-दति लि पु। ५.विटामिति नि पु । ६ शादिति लि पु । . एकाधिमाधिनिश्चित पूर्वकल्पस्येति नि पु । समिति मास्ति नि पु । ६ कामादिप्तरत्रपति सि पु प्रमाद । १० पूविशिष्ट इति ति पु।

·४० श्रीमाध्य स्यादपश्च धाजसनेयमे शुतारछान्दोग्ये श्रुतस्य गुणाष्टकान्यतमभूतस्य मात्यम इत्पत्यस्य विशेपा एति सत्यमहत्पत्यमहचारिणां सत्यकामया. दीनामपरतपाप्मत्यपर्यन्तानां मदायमयगमयन्ति । अतो रूपं न भिदाते। संपागोऽपि "प ज्योतिरुपपा स्येन पणाभिनिष्पात" "अभय ब्रह्म भयती"ति ग्राममाप्तिपो न भियत । 'अाफाश-शब्दरछान्दोग्ये पर. मात्मविषय पति 'दहर उतरेभ्य' इत्यत्र नियोतम् । धानसनेय त्या- काशे शयानस्य शिस्वादियणा'सम्य शयानस्य परमात्मत्ये सति सदा. धाराभिधायिन अाफाशशब्दस्य "तस्यान्ते मुरि सूम"मिति हदपान्तर्ग- तस्य 'सुपिर'-शब्दवाच्यस्याकायस्याभिधायकत्वमवगम्यते । अतो वि. दोश्यम् । प्राय स्यात-यदुक्तं पाजसनेयके शित्वादिभिः सह सत्यकाम- त्वादिसदायोऽयगम्पत रति, तो पपाते, शिस्वादीनामेव तत्र पर. मार्थतः सदायाभागत । तदभावश्च "मनसेयानुद्रष्टव्य नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमामोति य दह नाव पश्यति ॥ एकधैयानुद्रष्टव्यमेतदप्रमय धुव"मिति- प्रकृतन वाक्येन, “स एपनेति नेत्यामे"त्युत्तरण चापास्यस्य ब्रह्मणो निर्विशेषत्यतीतेषगम्यते । अतो शित्यादयोऽपि स्यूलत्या दिया विध्या इति प्रशीयन्ते । अत एव छान्दोग्योऽपि सत्यकामवादपो न प्रलयः परामाधिका गुणावच्यन्ते । अतोऽपारमार्थिकत्वादेवंजातीय- कानां गुणानां मोवायूपासनेचुलोप दलि, सत्राह- ५ विशेष-ति लि.पु.। २ घधिम्यापवणादिति ति पु.। तो-रति लि. पु.। • प्रमेयमिति पु० पि। Yoमति पत्यमाणेनोत्तरणेति मु.पु । ५ भणुयेति लि. पु. ऽधिकम् । पिनास्ति वि.पु.। ७ सयलाय युएपित लि. पु.। - ·कृतीगेऽध्यायः। gen - आदरादलोपः ॥ ६ ॥ ब्रह्मगुणात्वेन प्रमाणान्तरापतिपत्रानां गुणाना मेषां सत्यकामत्वा. दीनां "तस्मिन् यदन्तस्तदन्येष्टध्यमेप यात्माऽपहतपामा विजरो विमृ- युर्विशको विजियत्सापिपास: सत्यकामः सत्यमरून्यः" "सर्वस्य घशी सर्वस्येशान पप सरवर एप भूताधितिरेप भूतपाल एय सेतुर्विधरण एपी लोकानामसम्भेदाये"त्यादिभिरनयोः श्रुत्योरन्यामु घ माताोपामनापा. म्यग्रह्मगुणत्वेन सादरमुपदेशादेपामत्तोपः, अपि तूपसंहार एय कार्य:। छा. न्दोग्ये सावत् तदा दहा ऽऽत्मानमविदा प्रजन्त्ये तांश्च सत्यान्कामा स्लेषां मर्षषु लोकेषु कामवारी भवती"ति सत्यकामत्यादिगुधिशिष्टस्य प्रणा घेदनं विधाय "अथ य इहाऽऽत्मानमननुपिटा प्रजन्त्येतांश्च सत्या. कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामवारो भवतीत्यऽवेदनिन्दा क्रियमाणा गुविशिष्टयेदनस्यादरणीयतां दर्शयति । तया वाजसनेयके "सर्वस्य घशी सर्वस्पेशान एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरप भूतपाल" इति भूयोभूय ऐश्वर्यापदेशाद् गुणेष्वादरः प्रतीयते, एयमन्यत्रापि । न च मातापिस' सहस्रेभ्योऽपि वत्सलतरं शास्त्रं प्रतारकपदापारमार्थिकाविरसनीयान्' गुणान् प्रमाणान्तरातिपानाऽऽदरणोपदिश्य संसारबपरिवर्तनेन पूर्व- मेव पन्चम्यमाणान् मुमुतून भूयोऽपि धयितुमालम् । “नेह नानाऽस्ति किञ्चन "एअधैवानुद्रष्टव्य"मिति तु मर्षप्य ग्रनकार्यत्वेन तदात्मक स्वादेकधाऽनुदर्शनं विधायाऽग्रह्मात्मकत्वेन पूर्वसिद्धनानात्वदर्शनं निषे. धतीत्ययमर्थः प्रागेव प्रपञ्चतः। स एष नेति नेत्यामे"त्यत्र चेति'- सदन प्रमाणान्तरपतिपवं प्रपञ्चाकार परामृश्य न तयधं ब्रह्मेति सर्वा"त्मभूतस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चपिलता प्रतिपाढाते । तदेव धानन्तर. . प्रमाणानताप्राप्तानामिति नित् । २ गुणानामिति लि. पु. नास्ति। भवजन्तीति नि:पुः । ४ पासम्पपमिति मु.पु.i ५ पिकानिरमणीयानिात लि. पुः। ६ परिवर्तने-दति लि. पुः। ७ मिसि नास्ति लि पुः। प्राप्ते घेति मि. पु.। ९ प्रपञ्चाकामिति चित् । माय सदायि, प्रति सत्ता-दति लि.पु.

·४५२ श्रीमाये मुपयादयति "सएसो न हि एहते ऽशीयों न हि शीर्यते ऽसो न हि सज्यते ऽसिता न ध्ययते न रिष्यतीति । प्रमाणान्तरयाझविस. नातीयत्वात् प्रमाणान्तरण न राहते विशरणीर्यावसनातीयत्वाच विशीर्यते, एयमुत्तरत्रानुसन्धेयम् । छान्दोग्येऽपि "नास्य क्षरयतज्जीति न यधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरस्मिन्कामा समाहिता"इति सर्घ- विसजातीयत्यं ब्रह्मणः प्रतिपदा तस्मिन्सत्यकामत्वा'यो विधीयन्ते । नन्येधर्माप "सदा दहात्मानमविदा प्रजन्येताश्व मत्याकामां- स्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति स यदि पितृलोकमामो भवती"त्या. दिना मत्यकामादिगुणविशिष्टयेदनस्य सांसारिकफलसम्बन्धश्रवणामुमु- वासप्रेमानं सगुणे प्रलोपास्यम्, परविनाफल व "परं क्योतिरूपसंपदा स्वेन रूपेणाभिनिष्पयत दसीटमेव । अतः सत्यकामस्वादयो ब्रह्म प्रेसनिापसंहायर्या इत्यत उत्तरं पठति- एपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ।। ४०॥ उपस्थितिरूपस्यानं ब्रलोपसम्पत्तिः । उपस्थिते प्रलोपसम्पत्रे सर्वबन्ध विनिर्मुले स्वेन रूपेणाभिनिष्प प्रत्यगात्मन्यऽत्त एवोपसम्पत्तेरेष हताः सर्वेषु लोकेषु कामचार उच्यते "परं न्योतिरूपसम्पदा स्वेन रूपेणा- भिनिमयते स उत्तमपूरुषः स तत्र पर्येति बवत कीडन रममाण: स्वीमिया याना जातिभिया नोपजन स्मरनि शरीरम" "म स्वराह भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामधारी भवतीति । तदेतच्चतुर्थे निपुण- तरमुपपादयिष्यते । अत: सर्वेषु लोकेषु कामधारस्य मुक्तापभाग्यफलस्या- न्मुमुतोः सत्यकामस्वादयो गुणा उपसंहायाः ॥ कामााधिकरणं समाप्तम् ॥ १५ ॥ । १ पाणह्य इति पुषि। स्वति मास्ति लि.पु.। ५ मलि लि.पु. २ न यधनास्य सहने-ति लि.पु । १ ति नास्ति मि.पु.1 । उनमः पुरुप पति पु. दुधि ।

·तृतीयोऽधायः । ४८३ अथ सविर्धरणनिय तन्निधारणानियमस्तदृषेः पृथग्ध्यप्रति-. माधिकरणम् । यन्धः फलम् ॥४१॥ "मित्येतदतरमुद्गीयमुपासीने" त्यादीनि कहिानयाण्युपास- नानि कागभूतोद्गोयादिमुपेन जुहादिमुखेन पर्यतादिवत् कमाइत्वेन निरूठानुष्ठानानी'त्युद्गीयादापासनसम्बन्धिनी "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव धीयंवत्तरम्भपती"ति वर्तमाननिर्देशस्य पर्णता. दिमम्वन्ध्य पापरलोकश्रयणवत्पृथकफलत्यल्पनायोगात तुयु नियमेनो. पसंहार्याणीत्येवं प्राप्त प्रचत्महे- 'विधारणानियम' इति । निधारणं निश्चयेन मनसोऽवस्थापन धानमित्यर्थः । तविधारणानियमः कर्मसूदीधागुपासनानामनियमः फुतः । 'सदष्टेः' । उपलभ्यते झुपासनानुष्ठानानियमः,' "सेनामी फुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेदे"त्यविदुषोऽप्यनुष्ठानवचनात् । न चागत्ये सत्युपासनस्यानुष्ठानाऽनियम उपपदाते । एवमुपामनस्यानइत्ये निश्चिते सत्युपासनविधेः फलाकाहायां त्रिसचन्यायेन वीर्यवत्तात्वं फर्मफलात्याभूतमेध फलमित्यवगम्यते । किमिदं धीर्यवत्तरत्वम् । कर्म फलस्ययाप्रतिवन्धः । प्रतियध्यते हि कर्मफलं मयलकमान्तरफलेन लायन्तं कालम् । तदभावोऽमतिबन्धः फर्मफनात्स्वादिलक्षणात पृथग- भूतमेव फलम् । तदिदमुच्यते 'पृयाघ्यऽप्रतिबन्धः फलमिति । अतः कमोडावयाणामपि पृथक्फलत्वाद् गादोहनादिवत्कर्ममूगीयायुपासना- नामनियमेनोपसंहारः॥ विधारणानियमाधिकरणं समाप्तम् ॥ १६ ॥ । . निदानुष्ठेयानीत्युपल्पितं लि. २ उपासनानियम रति लि. १ उपनभ्यात ति लि.पु.। ४ सहतिवन्ध रति लि.पु. प्राधिकम् ।

·gee । श्रीभाव अध प्रदाना प्रदान वदेव तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ धिकरणम् १७ । दहरविदायां;"तदा दहात्मानमविय धजन्त्येतांश्च सत्या- कामानिति दहरामाशस्य परमात्मन उपासनमुक्त्वा एतांश्च सत्या. कामानिति गुणानामपि पृथगुपासनं निहितम् । तत्र संशया-गुणति- न्तनेऽपि तत्तद्गुणविशिष्टतया दहरस्यात्मनश्चिन्तनमावर्तनीयम, उत्त नेति । दहराकाशस्यमापहप्तपाप्मत्वादीनां गुणित्वात् तस्य व सर्वदैवा- ऽनुसन्धातुं शक्यत्वाद् गुणार्थ तचिन्तन नावर्तनीय मिति प्राप्त उच्यते- 'प्रदानप्रदेशेति । प्रदानवदावर्तनीयमेधेत्यर्थः । यद्यपि दहरा. फाश एक एवाहपाप्मत्वादीनां गुणानां गुणी, स च प्रथमं चिन्तितः, तथाऽपि स्वरूपमात्राद्गुवशिष्टाकारस्य भिवत्वाद'पहतपामा विजर" दत्यादिना गुणविशिष्टतया चोपास्यत्येन विहितत्यात्पर्ध स्वरूपेणानुसं. বিনম্রয়ম্বনাষাবিষিয়িতনয়নানামানিঃ স্যা य"न्द्राय राज पुरोहाशमेकादयकपालं नि दिन्द्रायाधिराशायेन्द्राय स्वराज" एतीन्द्रस्येय रानत्वादिगुणधिशिष्टत्येऽपि तत्तद्गुणसभ्यन्याकारस्य भिवत्वात्पदानातिः क्रियते । तदुतं सांकपणे "नाना पा देवता प्रपतवा"दति ॥ मदानाधिकरणं समाप्तम् ॥ १० ॥ ५ प्रधानति लि.पु.11 प्रकरणमा। • गुमास्यादिति सि.पु.. . सरुदेवानुमधातुमिति राषित । ४ मानुमोमिति मः। ५ धिरज far. पु. कपालमनुनिदिति मु.पु.। समिति मि...

·मृतीयोऽध्यायः। ४५ अथ निरभूपस्या लिङ्गभूपस्त्वात्तद्धि पलीयस्तदपि ॥४३॥ धिकरणम ९८॥ तैत्तिरीया दहविद्यानन्तरमधीयते- "महसमीपं देवं विश्वासू विश्वरा भुवम् । विश्वं नारायणं देवमतरं परमं पद "मित्यारभ्य- "सोऽतरः परमः स्वरा"हित्यन्तम् । सत्र संशय:-कि पूर्वप्रकृतविनयविद्यात्वेन तदुपास्यविशेषनिढारण- ममेन क्रियत उत सर्ववेदान्तादिसपरवियोपास्यधिशेषनिधारणमिति । किं युक्तम् । दहरविझोपास्यविनिर्धारणमिति । अतः । प्रक रणात् । पूर्वस्मिवनुवाके दहरविद्या हि प्रकृता- "दहरं विपाप' परमेश्मभूतं यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्यम् । तत्रापि दहं गगनं विशोक- स्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्य"मिति । अस्मिंश्चानुपाझे "पदकाशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधामुख"मित्यादिना हुद- यपुण्डरीकाभिधान मस्य नारायणानुवाकस्य दहविझोपायर्यानधारणार्थ- त्यमुपादुलयतीत्येवं प्राप्ते प्रयत्महे- लिङ्गभूषस्त्यादिति । अस्य निखिलपर वियोपास्यविशेषनिधार- णार्थत्वे भूयासि लिहानि दृश्यन्ते । तथा हि, परविदाम्बात्तर्गशवशम्भु. परवलपरज्योतिःपरतत्त्वपरमात्मादिगदनिर्दिष्टमुपास्यं पस्त्यिह तेरेव गदैरनून तस्य नारायणत्व विधीयते । भूयसीपु विद्यासु श्रुतानऽनूदा त्तिरीय-इति मु.पु.। २ अभिधीपत पति नि. पु.। ३ विशाख्यमिति लि पुः। ४ भमिति पु. पि। ५ यिश्यमित्यद लि. पु. नास्ति, यमत्यम्य स्थाने प्रभुमिति मु.पु.) संभमित्यादि प्रारभ्येति लि. विपाप्ममिति मु पु पुण्डरीक्रमभिध्यानमिति नि... यति लि. पुर। १० यमभीति लि.पु.। पु.

·४६ श्रीभाध्य L - नारायणत्वविधानभूयस्त्व नारायण एव सर्वविद्यामपाम्पमऽस्यनत्यादि- विशेषितानन्दादिगुणका परं ब्रह्मेति विशेषनिर्णये 'भूयो'-बहुत लिई भवति। अत्र लिहु-शब्दश्विपर्याय:,चिर्भूतं वाक्यं धतरमस्तीत्यर्थः । तद्धि प्रकरणाद्वतीयः । तदप्युक्तं प्रथम काण्डे "श्रुतितिद्धाक्यप्रकरणस्या- नसमाख्यानां समाये पारदीर्वल्य मविप्रकादितियत्ततम्-पदको- शप्रतीक्षामित्यादि धवन दहरविद्याशेपत्वमस्योपोनुलयतीति, तन, बलीयमा प्रमाणेन सविझोपायानधारणार्थत्वेऽधृते सति दहरवि दायाधि तम्यैव नारायणम्योपास्यत्येन तद्ववनोपपत्तेः । न च 'सहस्र शोमित्याद्वितीयानिर्देशन पूर्वानुवाकोदितोपास्तिना सम्बन्धः शब्दः नीयः, 'तस्मिन् यदन्तस्तदुपामितव्य'मित्युपास्तिगतेन हत्प्रत्ययेनोपास्य- स्य कर्मणाऽभिहितत्वातदुपास्ये द्वितीयाउनुपपत्ते "विश्वमेवेदं पुरुष.' 'तत्त्वं नारायण: पर"इत्यादिप्रथमानिर्देशाल प्रथमा द्वितीया दि- तव्या । "अन्तहिश्व तत्सवे व्याप्य नारायणः स्थितः" । "तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यस्थितः । म ब्रह्मा स शिकः सेन्द्रः मेवरः परमा स्वराट" - इति निर्देशः। सर्वस्मात्परी नारायण एच सर्वतोपास्य इति निर्याय. मानत्याच प्रथमा द्वितीति निश्चीयते ॥ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरण समाप्तम् ॥ १८ ॥ ad- ९ स्वादिपितान्टिस्वामिति लि.पु. परदामिति पुणेपि। . पाटीर्यस्यमयधिकादिति युक्तमिति लि.पु. प्रमादः। वितिनास्ति लि. सायलीयति सि• पु• प्रमाउ । निधायस्येत्य. विदति ति पु.। यायोटितोपामिनामिति तिन : उसिगनति भावान्ताम् । ७ उपासनस्येति लिपु.. ८ मदुपास्य द्वितीया उपपत्तरिति लि. पुः । माधी-सि सि पुः। .. उप्रान-दति मुए। " निश-दति लि पु १२ - मि पुः। ।

·तृतीयोऽध्यायः । 80 अय पूर्वयिकन्या पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात्' क्रियामान- धिकरणम् १ । सवत् ॥४४॥ वाजसनेयोनिरहस्ये मनश्चिदादयोऽग्नयः यूपन्ते मनश्चिती पाश्चित: प्राणचितश्वनश्चितः श्रोत्रचितः कर्मचितोऽग्निवित इति । तत्र सशयः-फिमेते मनश्चिदादयः साम्सादिकत्वेन विद्यारूपा अग्नयः क्रियामयन्यनुप्रवेशेन क्रियारूपा चाहा स्यिविदामयसवनुपयेशन घि- दारूपा एवेति विशये क्रियारूपत्वं तावदाह 'पूर्यविकल्प' इत्यादिना । चित्यानित्येन' सम्पादितानामेषां मनश्चिदादीनां क्रत्त्यनुप्रवेशमाकाहाण स्ववेश अतुविधभावात पूर्वत्रा"सद्वा इदमय आसी"दित्यादिनेष्टकार तस्याग्निः प्रमत्तत्वात तस्य च क्रियामपनत्वव्याभिचारियन तत्र प्रतुस. विधानात तत्परपरहीता मरिचदादयतेनेटक्तिनाग्निना विक. ल्प्यमानाः क्रियारूपा व स्युः । विदारूपाणामपि क्रियामयत्यनुप्रये शेन क्रियारूपत्वं मानमयहघनुपपद्यते । यथा द्वादशाहे अधिवाक्ये दश- मेऽहनि मानसयहस्य मनोनिष्पाटायहणासादन स्तोत्र शस्त्र प्रत्याहरणमत. पण त्येन विद्यारूपस्यायि क्रियामयनत्त्वङ्गतया नियारूपत्यम्, तघेहापि। थतिदेशाच ॥४५॥ एतरचेप्टकवितेनाग्निना मनश्चिदादीनां विकल्पः क्रियारूपत्वं चावगम्यते । “नेपामेकैक पत्र तावान यावान। पूर्व" इति पूर्वस्येप्टक- चितम्यानेवाय मारिदारियििदश्यते, तेन तुल्यकार्यत्वाटिकल्पः । सतश्चेष्टकचितयत्तत्मनियंत्तनेन तदङ्गभूता मनश्चिदादयः क्रियामय. क्रत्वनुभवेशेन क्रिया रूपा एव । इत्येवं प्राप्ते प्रचत्महे- . स्याति लि. पु. नास्ति । * चिस-हत्यम्प स्थाने चित- रति प्रकरणमात्रे पुदुर्ग २ सामाहित्येनेति मि. पु.। विषय-ति लि.पु. ४ विाग्मत्येति लि.पु.। ५ प्रकरणाभिटिसा पति सि.पु.। ६ क्रिया दति लि.पु.। ७ धादि-ति लि. सपासाधनागपश-तिनि-पु.। मक्षणेति लि. पु०॥ २० अपिनास्ति नि० पु०। १५ यत् ऋतुपये नियत-दति लि. पु०। १३ ०दयः क्रिति लि० पु० । 1 ·४९द श्रीभाष्ये , विद्यैव तु निधारणाद्दर्शनाच्च ।। ४६ ॥ 'तु'-शब्दः' पर्ने व्यापयति । यदुक्तम्-मनश्चिदादयः नियाम- यक्रत्यनुप्रवेशेन मियामया एशेति, नैतम्सि, विद्यारूपा एवैते, विना. रूपकत्वन्यायिन इत्यर्थः । एतः । निधारणादर्शनाच' । निधारणं तावत "ने हेते विवादित पर विदाया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्तीति यवाट्नश्चनुदिव्यागराणामिष्टकादिषच्चयनानुपपत्तेमेनसा मम्पादिमा- ग्नित्वेन विद्यारूपत्वे मिद्धेऽपि विवादित एव' "विदाया हैवैत' दति चायधारण विसामयत्यन्वयेन विद्यारूपत्वज्ञापनामिति निश्ची- यते । दृश्यते चाक्षेपां शेपी विद्यारूप: क्रतुः " मना धीयन्त मन. साचीयन्त मनसैपु यहा प्रशान्त मनसा ऽस्तुवत मनसा इशंसन पत्किञ्च पजे कर्म क्रियते यत्किञ्च नियंः कर्म मनसैव तेषु तन्मनाम ये मनश्चित्सु मनोमयमऽक्रियते"ति । इष्टचितेवग्निपुत्कियामयं. यजिय कर्म क्रियते, तन्मनोभिर्वत्यै मनश्चिनिपु मनोमयमेवानि- यते"तिष घचनात तुरपि विनामयोऽत्र मतीयते । नन्वन विधिपदाश्रवणात् फलसम्बन्ध प्रतीतश्चेष्टवितान्युपार स्थापितक्रियामयतुपकरणाद्विक्षामयन यन्वयेन विद्यारूपलेषां पाध्येत,' नेत्याह- १ एवं विद्यारिता तिलि. पु. २ चात्र तेषां शपि विदारुकतु: तेन-दति fro पु० । * मनसेप्रेति प्राय पुनःपुनः पु. दुपि । ३ मनसेब-ति लि.go ४ स्तुपति पुदुर्ग ५ शदिति मु.पु. मनमा एश्यति-पति मु. १०, मनमा पश्यन्त-प्ति लि० पु० धाधिफमः । पमिति नियु। oमय क्रियते से-ति लि. पु०। १ सीमिति मु.पु. २० तन्मनोमिनस्यनुप्रये शेनापि म वित्तव्य पथ सप्टके खिलाग्ने स्थकसूधारत मन मटेग मनाममाढीमामणि शिETarasim मिनि माटानगम्यसे এসে স্ব অয় নানা বিবিয়ানাভিরময়মমৰ প্ৰয় নি মুন্না मार्य चालाक सपोनिधितस्तम्याधनीया-दति नि । १. पिघलाय-रतिमु पु०॥ १२ मे किया रि-सि नि पुर। १. धन्धाति नियु। १४ कानया-रति लि. पुo1 १५ orumi चाम-इप्ति ति: पु०।

·तृतीयोऽध्यायः। श्रुत्यादिपलीयस्त्वाच न यायः ॥ ४७॥ 'श्रुतिलिट्रवाण्यानां प्रकरणालीयस्येन' श्रुत्यायपगतः क्रतुरेषां तदन्ययश्च दुर्भलेन प्रकरणेन धाधितुं न शक्यते । श्रुतिस्तायत-"ते देते विद्याचित "ति, तांविरणोति "विदाया हेत एविश्चिता भव. न्ती"ति । विद्याया-पिटामयेन तुना मन्यद्धा मनश्चिदादयश्चिता भवन्तीत्यर्थः । "तान' हैतानयिदे सदा सर्वाणि भूतानि धिन्य. न्यपि स्वपसे"-दति लिहम । याश्यं च "एघिदे विन्यन्ती"ति । ममभियाहारो बाधयम् । एवंविदे विनामयतुमते सयंदा साणि भूतानि "चिन्वन्तीत्यर्थः । मर्यंभूतमत्त सर्वकालव्यापिचपनं मनसा मम्पादितं परिमितकर्तझालाक्रियामयेष्टकचितकायंद्वारेण स्वनुप्रधेशसम्म. धमलभमानं विटामयसत्यनुप्रवेशे लिङ्गं भर्यात । यच्चेदभुकम्-धिधिप्रत्ययाश्रयणात फलप्सम्बन्धातीतेश्व क्रिया- मयात्मतारन्योऽत्र विटामयः क्रतुर्न सम्भवतीति, तबाह- अनुपन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् पश्च तदुक्तम् ॥४८॥ रष्टकविताऽन्ययिनः क्रियामयात्मनोविद्यामयोऽयक्रतुः एघावे. | नानुशन्धादिभ्यः प्रवक्तवहेतुभ्योऽवगम्यते । अनुबन्धाः यजानुबन्धिनो यह- सोचशस्वादय: "मनसे यहा अरहान्त मनमा ऽस्तुयत मनसाऽथम". वित्यादिना प्रतिपादिताः । 'ग्रादि-शब्देन शुन्यादयः पूर्वका रहन्ते । भूतिलिङ्गादिभिः सानुबन्धर्विदयामयः क्रतुः पृथगवगम्यत इत्यर्थः । 'मजा. न्सरएयक्रत्ववत्,' यया प्रजाऽन्तरं दहविदयादि क्रियामयाकतो. एच- • प्रकरणास्मिनोति निपु० प्रमादः । २ तानिति मु.पु. ३ पेशदोष नि० पु. ४ पोस्यधिक मु० पु. ५ ०चयेम-एति निपु०॥ ६ समति लि. पु. नास्ति । वत तितिक पु०॥ मपति मु० पु०, स्तुति लि० पुछ।

·४८० श्रीभाष्ये भूत श्रुत्यादिभिरवगम्यते, पवमयमपि । एव चानुबन्धादिभिः पृथभूते विधामये यतेऽवगते सति विधिः परिकल्प्यते । दृष्टश्चानुवादसरूपैयु' कल्प्यमानो विधिः । तदुक्तम्-"वचनानि व पूर्ववादिति । फलसत्त्व च "तेषामेकैक एव साबान यावानमा पूर्व"इत्यतिदेशात स्वन तुद्वारणे- प्टकचितस्याग्नेर्यत्यालम, तदेव मनश्विदादीनापि स्वक्रतुद्वारेय फलमि. त्यवगम्यते। यत्युनातिदेशेन तुल्यवीर्यत्वावगमात क्रियामययनुप्रवेशो ऽवगम्यत इत्युक्तम्, तत्राह- न सामान्यादप्युपलब्धेम॒त्युवन्न हि लोकापत्तिः॥ ४ ॥ नावश्यमतिदेशादधान्ताव्यापारस्यापि तुल्यतया भवितध्यम, येन ক্লিয়ামসমম্বয়া গয়া যো। বাংলালিমাযহীন देशापलब्धः । उपलभ्यते हि "स एष एव मृत्युयं एतस्मिन्माइते पुरु" इत्यादिषु सर्वत्वादिसामान्यमात्रादतिदेशः । न हि तत्र मण्डलपुरु पस्य मृत्यवत्तल्लाकात्तिस्तष्ट्रेशप्राप्सिरपि भवति, एवमिहापि मनश्चि. दादीनामिष्टचितानिवद्वाधातिदेशमात्रणेष्टकचिताग्निदेशरूपक्रियाम. यत्यनुप्रयेशेनापि न भवितव्यम् । अत इष्टविनाने स्वक्रतुद्वारे यत्फलम, तदेव मश्विदादीनामपि विधामयतुद्वाण फलमिति. देशादवगम्यते। परेण च शब्दस्य तादियं भूयस्त्वामवनुषन्धः ॥ ५० ॥ परया चवालणेनास्यापि मनश्चिदाय भिधायिनः शष्टम्य ताद्विध्यम्-तविधव, विद्यामयातिपादिस्वमगम्यते । पणि हिवाय. ५ टिप्रिति कि. पु०॥ . स्यात frogot है बचनानियोति निपुर। ४ पल यामेवंक लि.पु. ५ सुस्यास्यति चित। मादिति द्विम पु० मातिटश इति Bo, FROFOमानातिल पादिदी मास्तिविक १.तिदिति निक) - ·तृतीयोऽध्यायः । ४९९ जन-"यं वाय लोक सोऽनिश्चित: तस्याप एवं परिनित" इत्या. दिना "स यो हतदेय घेद लोकपृयामेन मतमेतत्समभिसम्मत" दति याना विद्या विर्धीयते । तया यानरविवादा विडोस विधीयते । अतानिरहस्यया क्रियविर्षयत्स नास्ति । एवं सर्दि विझामया मश्चिदादणे बृहदारण्योऽनुभन्दुव्याः किममिहानुब. ध्यन्ते । तनोच्यते-भूयस्त्यात्वनुषन्धाति । मनश्चिदादियु सम्पादनी. पानामान्यङ्गानां भूयस्त्वातत्सविधाविहानुबन्धः कृतः ॥ पूविकल्पाधिकरण समाप्तम् ॥ १८ ॥ भय शरीर भाधिकरणम २० एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥५१॥ सोमु परविद्यामूपास्योपासनस्वरूपवदुपामकस्वरूपस्यापि जात. घ्यत्वमुक्तम्-'नयाणामेश चैधमुपन्यासः प्रश्नश्चेति । पत्यति धास्य प्रत्यगात्मनः परमात्मात्मकत्येनानुसन्धान"मात्मेति तूपगच्छन्ति याहन्ति चेति । किमयं प्रत्यगात्मा ज्ञासा फती भोक्तहामुत्र मंचारतमा'ऽनुसं न्य उत मनासिवाक्योंदिनापहतपाप्मत्यादिस्वरूपः । फि युक्तम् । जास्वायाकारमात्र इत्येके मन्यन्ते । कुतः । अस्योपासमस्या मनः शरीरे भाशात, आत्मनः शरीरे वर्तमानस्य तादृशमेव रूपम, तापतेया- नुसन्धानेन तस्फसियुपपत्तेश्च । न हि फर्मस्वऽधितानां स्वादिक- लार्थिना ज्ञातृत्वादयतिरकेण फलानुभषदशायां यादृशं रूपम, तादृशं रूप साधना'नुष्ठानदशायामनुसन्धातव्यम, साधतेय साधनानुष्ठानतत्फ- लयोः मिः, अतिरिकानुसन्धान प्रयोजनाभायात् । तदविशेषादिहामिः तये । ननु चान "यथाक्रतुरस्मिन लोके पुरुषो भयति तत: त्य भवती"ति विशेषषचनादयाहतपाप्मत्यादयाकार एयानुसन्धातव्य रत्य. १ पग्निचित इति सि. २ नारणानर्मोति मु०पू०, लोकपुराणानामेनमिति लि. 1 आवस्यति ति पुन ४ क्रम रति नि० पु०। ५ लापता-इति लि. पु.।। ६ मठ याति लि.पु. त्याधिकार-रति fre . सध्य-दति लिogo. पु०॥ पु०॥ युग .

·४२ श्रीभाग्य धगम्यते, नवम्, "तं यथायथोपासत" इत्युपास्यविषयत्वात्तस्य-रत्येवं प्राप्ते प्रचल्लो- व्यतिरेकस्तावमावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ १२ ॥ न त्वेतदस्ति-यन जावृत्यायाकार एवानुसन्धेय इति । अस्या- त्मनः संसारवशाया मानदशायां या व्यतिरकः सोऽपहतपाणस्वादि. कोऽनुसन्धेयः । सस्य मोतदशायां यादृशं रूपं तादृगरूप एवोपासनधे. लायामात्माऽनुसन्धेय इत्यर्थः । कुतः। 'तद्वाभाविवा'तपापत्तः । "यथाक्रतुरस्मिल लोके पुरुषोभवति तथेतः प्रत्य भवति" "तं ययायचोपा. सते तथैव भवती"ति यथोपासनमेव हि मीप्तिः श्रूयते । नर पास्वरूप मात्रविषयमवेदमिति वक्तुं शक्यते, प्रत्यगात्मनोऽपास्यभूतपरनलारी- रतयोमायोटिनितिप्तत्वात । अतः अनापतिवाश्यादितापरतपास स्वादिगुणप्रत्यगात्मशरीरपरमात्मोपासनस्प तयारूपमेय प्रायमित्युक्त भवति । अत एवं'धातुरिहामु लोकं प्रत्याभिसवितास्मी'त्युच्यते । तस्मात्मात्यगात्मा प्राप्याकार एवानुसन्धयः । 'उपलब्धिवत'-प्रलोपल- ब्धियत् । यथा बलोपलब्धिाोहिता पयावस्थितनसत्वरूपविषया, सथाऽऽत्मोपलब्धिापि यथास्थितास्मस्वरूपविषयेत्यर्थः । कर्मस्वा. आत्मस्वरूपानुसन्धानं न फौहाम, "यनेत स्वर्गकाम" इति कर्मानुष्ठा. नमेव हि फलाय चोदाते, देहातितिजा वायाकारात्मावतिः জালালমােজিলাখনৰূমাঘিাখেনি মামলায় সাধারন मिति न किविताहीन शरीर भाषाधिकरणं समाप्तम् । २० - पु.. नेय-दति लिन नाव-दति सि.यु. ३ माामिति नि। समावा-रतिoिgo. ५ प्रत्यगाम्मायरोरपामाया उपासनस्येति लिए। हो एवं तु रक्षा प्रेस्येति सि । प्रमोपासनेमि Rog.. पु. विमति प्राप्ति ९पनेनेति लि.पु. ठान एवेति नि । १० देशातिरितमान-info.g कामानि कि शिवधिमिति मि० पु.॥

·तृतीयोऽध्यायः । ४८३ पाहायवाटा अगाववडास्तु न शाखासु हि प्रति- धिकरणमा वेदम् ॥ ५३॥ "मित्येतदतमुहगीयमुपासीत" "लोकेषु पञ्चविधं सामोपा- सीत" "उपमुकामति वे प्रजा पदन्ति तदिदमेघोमियमेव पित्री अयं वावर लोक स्पोऽग्निश्चित रत्येवमादयः प्रत्याश्या उपासना भवन्ति । ताः किं यामु शाखा श्रूयन्ते तास्वेध नियता, उस सामु शाखामदगीयादिषु सम्बन्ध्यन्त इति विदाः । सर्ववेदान्तप्रत्ययसे स्थितऽपि प्रतिवेदं स्वाभेवादगीपादयो भिटान्त रति तरतत्र व्यव. सिप्ठेरचिति युक्ता रहा । किं युक्तम् । प्रतिष्ठेविति । कुतः । 'उद्गीथमुपासीत ति मामान्येनादगीयसम्बन्धितया श्रुतायास्तस्यामेष शाबायां स्वरविशेषयुक्तस्याद्गीविशेषस्य सविधाना,तस्मिवेध विशे पर्यवसान युक्तमित्येव मायास्तास्वेव शाखास व्यतिष्ठरवित्येवं प्राप्त प्रचत्महे- 'प्रजासघट्टास्त्यिति । 'तु' शब्दः पतं घ्यावयति । न राहगी. घाटाणाधवदा उपासनास्तास्येव शाखामु ध्यप्रतिष्ठेरन, अपि तु प्रतिवेद सम्बध्यान, सर्यासु शाखास्वित्यर्थः । 'हि'-गब्दो हतो । यस्माच्छ्रत्येपो. द्गीपारङ्गमानामधडा, स्सस्मात् यजीदगीपादयस्तत्र मर्ष सम्मध्ये. रन् । पापि स्वाभेदेनोहगीयश्यक्तयो भिदान्त, तथाऽपि सामान्येनो- दगीयश्रुत्या सर्या ध्यतयः संनिहिता इति न विद् व्यवस्थायां प्रमाण- मस्ति । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन च सर्वासु शास्त्रासु क्रतुरेकः । अतः सामु शावास्यकस्य प्रताः सविधानात क्रत्वमतादगीपादयोऽपि सनिहिता रति नेकस्य सविधियिरोपोास्तीति न ध्वस्या । - १०मित्येव यदिति लि० पु०। चा-इति मु० पु०॥ जितर्मित लि० पु. ४ साणास्थिति नास्ति लिपु.. ५ पुतमिति, स्पेयमिति मु००। पवमानमित्येव पुतवमामासासास लि. पु.

·४८४ श्रीमाध्य ग मन्त्रादिवद्या विरोधः॥ ५४॥ 'वा'-शवश्वार्थ । मादि'-शब्देन जातिगुणसंख्यासादृश्यक्रम- दमकमाणि रमन्ते । यथा मन्त्रादीनामेकैकशावास्वाऽऽमातानामपि शेषिणः प्रता: सर्वशावास्येकत्वेन यथायथं श्रुत्यादिभिः सासु शास्त्रामु विनियोगो न विरुध्यते, नदिहाविरोध: । अङ्गायदाधिकरणं समाप्तम् ॥ २९ ॥ . प्रय भूमज्यीय स्थाधिकरणमा मुन्नः क्रतुवयायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥५५॥ "प्राचीनथाल पमन्य" इत्याभ्य धेरवाना विद्यावाता सब वैश्वानर: परमात्मा लोअयशरीर उपास्यः श्रुतः स्वलोकादित्यवा. ध्याकाशाऽपृथिव्यवयवः । तत्र व योद्धा, आदित्यचतुः, वायुः प्राणा, पाकाशः सन्टेडः, मध्यकाय इत्यर्थः, आपो वस्तिः, विधी पादावित्य- घविशेषाः तत्र संशयः-किमस्य लोक्यशरीरस्य यस्तस्योपासन फर्तव्य,मुत ध्यस्तस्य समस्तस्य च, अथर समस्तस्यति । कि मुक्तम । प्रसस्येति । कुत्तः । उपक्रमे गातोपासनोपदेशात तथा दुपदिश्यते, पमन्यवादयः किलोवालकाष्ठाः कैयमश्वपतिमुपसमा- "स्मानमेवम खान समित्यध्येषि तमेव नो पहीति पमछुः, सच सेभ्यः प्रत्येकं स्यास्यान गुमभृतीनुक्या मुदीदियु व्यस्तेपासनं सनसन फल चोक्तवान् "प्रत्यक्ष पश्यति प्रिय भवत्यस्य ब्रह्मवर्चम बुले य एतमेवमात्मान पेशानरमुपास्ते" "मा खेप प्रात्मन रसि” एध सुतेना आत्मा वेवानर इत्यादिना तेपुतेपूपासनेषेपास्यस्य वेश्या नरस्त धान ! असा ध्यासस्येवोपासनं कसंध्यम् । परब "यमस्वेतमेय मादेशमानमभिविमानमात्मानं वेस्थानरमुपास" इति अप्रभृतिमदेशा ..विजाप्योग पति सि पु०॥ शसस्य समस्तस्य प्रति लिक नास्ति समितिमालिनि पुरु। ४ घनमिति yिegor ५ यादि पूपासनेपाल ना पाति सि० ०१ ·हतीयोऽधायः। ४५ अतिवमाने खानर उक्तस्य मागुपासनस्य समासनोपसंहार रत्यय गन्तव्यम् । अपर पाह-एवमेव समस्त स्याप्युपामनं कार्यमिति, पृथक फनिर्देगात-"यस्त्वेतमेवं प्रादेशमाभिविमानमात्मानं श्वानर- मुपास्ते म सधंयु' लार्केषु सर्वेषु भूतेषु मर्वयात्मस्ययमाती"ति । न चेतायता वापभेदः । यथा भूमधियोपक्रमे नामापासनं तत्फन वाभिधाय "एप तुपा अतिवदति यः सत्येनातियवती"त्यादिना भूमघियामुपदिश्य "म स्वराह भवति तस्य सर्येषु लोकेषु कामवारी भवती"ति तत्फलं च ध्यपदिति । तब भूमविद्यापरस्येऽपि धाश्यस्य नामावापान्तरोपासनं तत्सलं चालीमियते, तहापि । इत्येवं प्राप्त भि- धीयते- 'भूयः क्रतुवन्यायस्त्वमिति । भूयो पिपुलस्य ममस्तस्यैव ल्याय- स्त्वं प्रामाणिकत्वमित्यर्थः, एकवाक्यत्वागतः । तथा हि, प्राधीनशाल ओपमन्या रत्युपत्रभ्यो"द्वालको हवे भगयन्तोऽयमारूणिः संमतीममा. स्मानं वेश्यानरमति तं हन्ताभ्यागकामेति धेश्वानरात्मयुभुत्मयोप- मन्यबादयः पञ्च महर्षयस्तमुद्दालामुपेत्य तत्र वेवानरात्मयेदनमतभ- मानास्सेन घ महाश्वपति केके वेवानगत्मदिनमुपसङ्गम्या "त्मान- मेवेमं धेश्यानरं संप्रत्येऽपि तमेव नो मूही"ति पृष्ट्वा तत्सकाशात्पर. मात्मानं वेशानरं स्पनीकादिपिय्यन्तशरीरमुपास्यमवगम्य तत्फलं छ सबैलोकसयंभूतसोत्माचभूतमलानुभवमयगतवन्त इत्युपसंहारतो या. स्यस्यैकत्वमवगम्यते । एवमेयाश्यत्योटगते सत्यऽवयविशेपूपास्ति- धचनं फलनिर्देशश्च समस्तोपासनेस्देशानुपादमामिति निश्चीयते । 'ऋतुमत,"यथा "वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेत पुनात" इति विहि. मात्रे-इति नास्ति नि० पु०। २ पात्यधिक निकपु०॥ 1 ofयमाने श्वामामुपास्ते सध्यसि मु००। ममित्यधि मिल पु०॥ ५ धायगीयत रति लि. पु० । मिति पु० जुधि। • यति मु० पु०॥ HER तिमिपु. पासनेसटेका-दति निपु। १० नटिति निपु मामि। .

·श्रीभाये सस्येव तोकिदेगा 'पदष्टाकपालो भवतीत्यादिभिरनुमन्ते । तथा' समस्तोपासनमेव न्याय्यं न ध्यासोपानम् । तथा हि दर्शयसीयं श्रुति- व्यस्सापासनेनिर्थ घुयती-"मी ते व्यपतिथ्यतामा नागमिष्य" रति, "अन्धोऽधियो यन्मां नागमिष्य" रत्यादिका । अत इदमप्यपास्सम - | यधामायुपासनसाम्य मुक्तम् । सब हिं नामामुपासनेष्वना न श्रुतः, नामामासनेभ्यो भूमोपासनस्यातियित'फलत्वं श्रुतम्-"एष तु वा अतिपति यः सत्यमातियदती"fai Ta' एव तत्र भूमधिप्रापरत्वेऽपि वापस्य नामाग्रुपासनानां सफलानां वितितत्वम्, अन्यथाऽतियित. फलसनिमित्तातिवादेन भूमविश्वास्तुत्यनुपपत्तेः । अतः समस्तोपासन- मेव न्याय्य भूमज्यापरत्याधिकरणं समाप्तम् ॥ २२ ॥ अथ शमादिभदाधिकरणम् ३ । नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५६ ॥ रह प्रविधा; सर्या प्रलपाप्तिरूपमावेशफलाः सद्विदाम- বিক্সবিস্লিাগলামৰমিয়ামানিয়ানমা- যিষিবিজা হাযমাঃ ॥াবেনাৰাযা, अन्या: प्राणायेविषयफलारच' 1 किमत्र घिटोक्य, मुत विदाभेद ति संशय्यते । अशासां परस्परभेटे समधित सत्येकस्या दहरविवादिकायाः सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायः । किं युक्तम् । विदोक्यमिति । कुतः । वयस्य ब्रह्मण एकत्यास । प्रेम हि निवाया रूपम् । अती रूपैश्याद्विदोक्यमि- त्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- 'नाने'ति । नाना भूताः धिमाः । कुतः । शब्दादिभेदात् । 'आदि'-शब्टेनाभ्यामसंख्यागुणपक्रियानामधेयानि रहन्ले । शब्दान्तरा. १ टिसस्य कमाघेकटेशो यदाकपाल सागादिभिरसूयते यथा-दसि सि० पु । प्रदमणिस्तमिति लि. पुo। मार्गति fro पु. नाति। ४ अपतर्शित लिए। ५ असति लिए पन्पयातिमिति सत्र एवं भूमाविधि पाकास्य नामापासना मात्यफलस्यनिमितवादन यति oि yoi ७ अस सर्वमि सि० पु E0रीया इति लिए। कारोबासि fRo So1 ।

·तृतीयोऽध्यायः । दिभिरत विधेयभेवतोऽनुषन्धभेदा दृश्यन्ते । यद्यपि 'वेदो पासीत. त्यादयः शया प्रत्ययायभिधायिनः, प्रत्ययाश्च प्रोमिपया,स्तथा. जपि तसत्य'करणोदिसजगदेककारणत्वापहातपामावादिविशेषविशि- प्टनलविषयमत्ययायत्ययोधिनः प्रत्ययात्तिकमा विद्या भिन्दन्ति । प्रलप्राप्तिरूपफलसम्मन्युपासनविशेषाभिधायीनि च निराकाहाणि या यानि प्रसिप्रकरणं विलक्षविद्याऽभिधायोनीति निश्चीयते । अस्मि- व "शब्दान्तरे कर्मभेद' रस्यादिभिः पूर्वकाण्डोटितैः मूस्सिट्टेऽपि पुन- रिह प्रतिपादनं घेदान्तवाश्यान्य विधेय ज्ञानपराणीति कुदृष्टिनिरस. नाय । अतो विभेद दति स्थितम् ॥ शब्दादिभेदाधिकरणं समाप्तम् ॥ २३ ॥ अप विकन्याधिकरणम् २४ । विकल्पोऽविशिष्ट'फलत्वात् ।। ५७॥ प्रसमाप्तिफलानां सद्विदावधियादीनां नानात्यमुक्तम् । उदा. नीम,पासां विटानामेस्मिन् पुरुषे प्रयोजनघत्वेन समुच्चयोऽपि सम्भ वत्युत प्रपोजनाभावाद्विकल्प प्रति विशये' किं युक्तम् । समु. चयोऽपि सम्भवतीति । मुतः । एकपलानां भिवशास्वार्थानामपि समुध्वय दर्शनात । दृश्यते ोरस्येव स्वर्गादेः साधनानामग्निहोनदर्श- पूर्णमासादीनां तस्यैव स्वर्गस्य भूपस्त्वापेतयेकत्र पुरुषे समुच्चयः, एध- मिहापि प्रशानुभवभूयात्यापेतया समुच्चयोऽपि सम्भवतीत्येव प्राप्ते प्रचार- 'विकल्प' एव, न समुच्चयः सम्भवतीति । कुतः । 'अविशिष्ट फलस्वाह' । सर्वासां हि ब्रह्मयिद्यानामनधिकातिशयानन्दब्रह्मानुभव: फलमविशिष्टं श्रूयते, "मलविदानाति परम्" "स एको ग्रहण प्रानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य" ofदिति नि पु०. २ मध्यर्याप्त निक यष्टेसि सि पु०॥ मेवेति लि० पु०. ५रतिमदो नालिसिपु०. वरीत fe ७ प-इति म नास्ति लि. पु.। . . पु०.

·४८८ श्रीभाये "या परयः पश्यते रस्म मामीशं पुरुष प्रल योनिम्। सवा विद्वान्युययपा विधय निरज्जनः परमं माम्यमुपती"यादिभ्यः । बाल हि स्यस्य परस्य प्र स्वयमनुभयमान मनधिकातिशयानन्द भति । स च तादृशो ब्रह्मानुभव एफया विनयावाप्यते थे,किम- न्यति न समुच्चयसम्भवः । स्वगार्ह देशाः फाल: स्यापतरवार- मितत्येन तर देशापेक्षया भूयस्त्यसम्भशासनिः समुच्चयः सम्भ- ति, सुसद्विपतम्यरूपे ग्रहाणि तन्त्र सम्पयति । सर्वाश्च विद्या मला'नुभविध्यनादिकमाविमानिरमनमुघन ग्रह्मप्राप्तिकला इत्याधि- शिष्टफलस्यात्मर्यासां विसत्य एघ । प्रहमाप्तियतिरिक्तफत्तास्तु घिद्याः स्वगादिफलमर्मवरयेटं वि. फल्थ्येन ममुच्चीचरन था, तामा परिमितफलत्येन भूयस्स्साशासम्भ. बात, तदा- काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयरन वा पूर्व हेत्वभावात् ॥ १८॥ परिमित कलस्वाभावादित्यर्थः ।। बिकल्पाधिकरणं ममाप्तम् ॥ २४ ॥ प्रचपापभाया धिकरणमा अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ५६ ॥ उदगीयाटिप्रायोप्याश्रिता "ग्रोमित्येतदवरमुद्गीथमुपासीते". त्यादिका विद्या किमुद्गीयादियत प्रत्यर्थतया प्रत्यु नियमेनोपादेया .छ ययाति निपु० । • यमनुभूयमानमिति म०ए०, स्वयं प्रकाशमानसित लि० पु०॥ सादिति नि० पु.. ४ रति दधिको मु.पु.। ५ प्रति नास्ति लि० पु० । ६ यिकम्पन समुचि या-दति लिo go। माईति लिपु०। अपमितीति मु००। यथाश्याभाय पति लि. पु. । १० प्राव विटापिमा निलि.पु.।

·४९९ तृतीयोऽध्यायः । उत गादोहनादिवत्युरुषार्धतया यथाकासित विशय नियमेनोपादेया रति युक्तम् । ननु पासां पुरुषार्णवेनानियमः' प्रतिपादितः "तविधार. णिनियमस्सइदृष्टः पृयाध्यप्रतिबन्धः फल"मित्यत्र । सत्यं सदेव द्रठ- यतुं फेश्चिल्लिङ्गदर्शनैर्युक्या चातिप्यते । तत्र हि 'सेनोभी कुरुत'. दनियमदर्शनात पथकालत्वमुक्तम् । उपासनाप्रयभूतोद्गीधादिषदुपा. सनाना मप्यतयोपादाननियमे घहयो हेतब उपलभ्यन्ते । न हान "गादो- हनेन पशुकामस्य प्रणये"दित्यादिषटुपासनाविधिवाक्ये फलसम्बन्ध धूपते । "उदगीथमुपासीत"त्युदगीधादिसम्बन्धितपेयापासनं प्रतीयते । "यदेव विवाया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्ययत्तमिति यतैमा. नाप देशरूपयाश्यान्ताद्धि फलसम्बन्धी ज्ञायते, स्वशक्येनेधाव्यभिचरि- मनुसंबन्युतगीणादि माम्यन्धेन निजामत्सहभाय धायान्तास्ययी- मानफलसम्बन्धनिर्देशोऽर्थवादमा स्यास, अपापरलोकत्रयणादिवत् । प्रतो यपोद्गीपादय उपासनाश्रयाः क्रत्यतया प्रयोगविधिना निय. मनापादीयन्ते, तथा सदाश्रिताश्चापासनासन्मुखेन त्यभूता रति नियमनापादेया एव। शिष्टश्च ॥६॥ शिष्टि:-शासन विधानमित्यर्थः। "उद्गीथमुपासीते"त्युद्गीथाह: तयोपासनविधानाचोपादाननियमः । “गादोहनेन पशुकामस्य प्रयाये". दियादिविधिधाधिकारान्तराश्रयणाटुगीधाभाष एव हि विधयति गम्यते। समाहारात् ॥ ६१॥ "हावृषदना वापि दुकगीयमनुसमाहरती"त्युपासनस्य समाहा. . विपये-सि लि. पुः २०चयन नियम इति लि.पु.। ३ नियमातष्ठे अपग्यनियन्ध-रि मि• पुः। ४ टुणसीनानामिति नि:पुः । ५ ०मानाति वि. पु. चादियदी लि. नामि . उपाधयन्त तिलि. पु. - ·५०७ श्रीभाध्य रनियमो दृश्यसे । दुल्हगीथम, वेदनाविहीनमुद्गीथम् । वेदनहानावन्येन समाधान सुवातम्प : नियमेनोपादानं दर्शयति ।। गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ १२॥ उपासनगुणस्य उपासनाश्रयस्य प्रणवस्य सोपासनस्य लेने अयो विद्या पति ओमित्याचावयत्यामिति शंसत्यामित्युद्गायती"ति साधारण्यश्रुतेश्वोपासनसमाहारो गम्यते । तेति प्रतिपरामर्शात सोपा. सन एव प्रणयः संयंत्र मंचरति । अत उपासनस्य प्रणवसहमानियम. दर्शनालोद्गोपापासनानामूदगीधादिवचियमेनोपादानमिति प्राप्त उच्यते- न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ १३ ॥ न सदस्ति यदुद्गोधायुपासनानां ऋतुपदगोयादिधदुपादान. नियम दति । कुतः । 'तत्सहभावाश्रुतेः' उदगीवाभावाचरित्यर्थः । प्रभावे हि सहभानियमो भवति । यदायुद्गीथमुपासीतस्मिन् पदसमुदायऽधिकारान्तरं मप्रतीयते, सयाऽपि सदनन्तरमेय "यदेव विद्याया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति विनायाः अतुवीयतात्वं प्रति साधनभायः प्रतिपादयते, तेन क्रतुफलात प्रयभू. सफलसाधनाभूता वियोगीथमुपासोति कलशया विधीयते । क्रतु. फलात ध्याभूतफलसाधनतयाऽवगतस्योपासनस्या प्रत्यङ्गभूतोद्गीयाङ्ग- तया विनियोगा नापपाते, अत उपासनस्याश्रयातायां सविहित उद- गीय पाश्रयमा भवति । उद्गीथश्व प्रत्यभूत इति ऋतुप्रयुक्तोद्गी- धात्रय उपासने त्वधिकारिण एक प्रतावार्यवतरत्वेच्छानिमितमि. दधिकारान्तरमिति न कतुपु तदुपादाननियमः । वीर्यवतरत्वं च सतु. फलस्य प्रबल कमान्तरफलेनापतिबन्ध इत्युक्तम्, तोरविलम्बितफलस्व. . उलोमिति नाति ति. सचिहानमः पाटी लि. घटितः। मधे-कृति मु.पुः। । तर ति साधनमति लि. पु.। : एविहान्तर्गत: पाठी ति: पु. पुटिसः । ५ दीपायाध-दति मु.पु । . कंधति लिपु.। प्ति लि. पु. भास्ति।

·तृतीयोऽध्यायः । ५०१ मित्यर्थः । पर्वतादीनां तु 'यदेव विद्यया फरोति तदेव वीर्यवतरं भव. तीति विद्यायाः फलसाधनत्यपदपापश्लोकश्रवणादिफलं प्रति माता- साधनभावो न श्रुत दति ऋत्वमतबहादालतया विनियोगाविरोधा. तदङ्गभूतानां फत्तान्तरसाधनभाव कल्पनानुपपत्तेस्तन फलश्रुतिरपवाद- मा स्यात् । दर्शनाच ॥ ६४॥ दर्शपति च श्रुतिरुपासनोपादानानियमम्, “पविद्ध वे मला यचं यजमानं सर्वाचत्विजोऽभिरतती"ति ब्रह्मणो वेदनेन सर्वयां रतणं बुप्रत्युद्गातृप्रभृतीनां घेदनस्यानियमे सत्येतदुपपद्यते । अनेन लिन पूधालानां समाहारादिलिङ्कानां प्रापिकत्यमवगम्यते । अतोऽनि. यम एवेति स्थितम् ॥ यथाऽऽश्रयभाषाधिकरणं समाप्तम् ॥ २५ ॥ रति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यचरणस्तो शारीरकमीमामाभाष्ये साधनास्त्यस्य तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ . सामामिवधिक लि.पु.। २ साधनाभाति सि. पुर। ३ पाढानिमिति मिपु.।

·अथ तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः ।। करणम् । पप पुयाधि पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति चादरायणः ॥ १॥ गुणापमहानुपसंहारफला विकासनानाचिन्ता ता । रदानों घिमातः पुरुषार्थ, उत विशालकात्कर्मण रति चिन्त्यते । कि युतम् । 'सो' घिदासः पुरुषार्थ दति भगवानबादरायणो मन्यते । कुतः । 'एम्दात्' । दृश्यते शोपनिषद. शदी विद्रातः पुरुषार्थ ध्रुधन "अलविदापति परम" "घेदाहमेत पुरुषं महान्त मादित्यवर्स तमः परस्तार । ਜਯੋਧ ਸ਼ਿਵਚ ਸੂਜੋ ਕੁਝ नान्यः पन्या विद्यते ऽयनाय" । "यथा नदाः स्पन्दमानाः समुद्र उस्त गन्धन्ति नामध्ये विहाय। तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तः परात्पर पुरुषमुपैति दिध्य' मित्यादिः । तत्र पूर्वपक्षी प्रत्यतिष्ठते- शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः॥२॥ नैतदेव द्विमातः पुरुषाधावाप्तिः शब्दाढवगम्यत इति। न दोष "प्रसाघिदानोति पर"मित्यादिशब्दो घेदनात्पुरुषाधावाप्तिमवगमति, कर्मसु कर्तृभूतस्यात्मनो माथात्स्यवेदनतिपादनमास्यात् । अंतः कत्तुं. सस्कारद्वारण विद्यायाः सुशेषत्वात तर मनश्रुतिरयादमात्रम, यथाऽन्येषु द्रव्यादिष्विति मिनिराचार्यों मन्यते । तदातम्-"द्रव्यगुण मस्कारकर्मसु पायात फलतिवाद: स्यादिति । ननु च फर्म r ·तृतीयाध्यायः। ५० कर्तुजीवादन्यो मुमतुभिः प्राप्यतया वेदान्तेषु वेझ उपदिश्यत इति प्रा. घोपपादितम् “नेप्सरोऽनुपरसः" "भेदव्यपदेशाच" "अनुपपत्तेस्तु न शारो" 'तरपरामास इति वेवासम्भवा"वित्येवमादिभिः सूत्रः, तदेव ब्रह्म तत्वमस्यादिसामानाधिकरण्येन जीयादतिरिक्तमित्येतदपि "धिक तु भेदनिर्देशा"दित्येवमादिभिनिरस्तम् । सामानाधिकरणय. निर्देशश्च"तदामिद सर्व" 'मयं गल्विदं प्रीति धेतनाचतनसाधा. रणः यः प्रथिव्यां तिष्ठन् य प्रात्मनि सिवित्यादिनाऽगततपदा. मतमाऽस्थितिनिवन्धन इत्य"ऽवस्थितरिति काशत्व"रत्यादिभिरूप- पादितम्, तत्कयं कर्मसु कतरात्मनो याथाल्योपदेशपरा वेदान्तशब्दा दति घिटायाः कमावत्वं प्रतिपादयते । उच्यते-वेदान्तवाक्येप्येष विदया. याः कर्मप्राधान्यं भूचदिलिनेस्तदुपर्धहितसामानाधिरनिर्देशन ध वेदान्तशब्दा देहातिरिक्तनीयस्वरुपयाथात्म्योपदेशपरा ति बलादभ्युप- गमनीयमिति पूर्वपतिणोऽभिप्राय: । ननु च कर्तुसंस्कारमुरशेन विझायाः कत्यनुप्रयेशो न शक्यते काम, पाकिमयेदिकसाधारणावनाध्यभिव. रितऋतुसम्बन्धित्याभायात् । नयम, लोकिकम्य फर्मणः कहादयति. तिथेऽप्युपपत्तेहातिरिनित्यात्मस्वरूपस्य प्रतायोपयोगा,तत्स्वरूप. प्रतिपादन मुयेन प्रत्यनुमधेशी न घिस्यते । अतो विधायाः क्रतुशेष. त्याबातः पुरुषार्थः। कानि पुनस्सानि लिङ्गानि, यदुपहितसामानाधिकरपानर्देशन वेदान्तशब्दा नीयस्वरूपपरा ति नियोयते, तबाह- आचारदर्शनात् ॥ ३॥ ब्रह्मविदां प्राधान्येन कर्मस्येशावारो दृश्यते । अश्वपतिः कैकेयः' किलात्मवित्तमस्तद्विवानायोपमतांस्तानृधीन प्रगाह "यत्यमाणा हवे भगवन्तो ऽहमस्मीति । तथा च बनझादया घरिदयसराः कर्मनि प्ठाः स्मृतिषु दृश्यन्ते- . मटेमियधिमिलिपुः। ३ फ्रायति लि.पु.। नि पन्त तिमु पु.। ४ फेक इति पुर्या।

·५०४ श्रीभाध्ये । "कमेव हि समिडिमास्थिता प्रनकादयः" "यान मोऽपि मुहुन् गजान ज्ञानशपाय" इति । अतो प्रवितां कर्मप्रधानस्वदर्शनादियायाः कर्तुः स्वरूपवेदनपरत्वेन फमाहत्यमेवेति न पियातः पुरुषार्थः । निहमिदम्, मानिसव्यता,मिस्याह- तच्छुतेः ॥ ४॥ युतिय हि विद्याथा: मादस्यमाड "यदेव विद्यया करोलि अदुणेपनिषदा तदेव वीर्यया भवतीति । नेयं श्रुतिः प्रकरणादगी. चमानयिषति व्यवस्थापयितुं शक्या, पतः, प्रकरणाकृतिबलीयमी। 'पदेष विनया करतीति विद्यामानविषया होयं श्रुतिः समन्वारम्भणात् ॥५॥ "सियाकर्मणी समन्वारभेत" रति विटयाकर्मणाः साहित्य र दृश्यते, माहित्यं चक्तिन न्यायेन घियायाः फाहत्व सत्येव भवति । तरता विधानात् ॥6॥ पिठमाषतः फर्मविधानाट् यिदा कमाङ्गमित्यवगम्यते । "पाया. यफुलाद्वेदमधीम्य यथाविधानं गुरोः कातियेणाभिसमावृत्त्य कुटुम्बैं' शुचा देश" रत्यादी मधोत्येत्यध्ययनयतः कर्मणि विधांधवो. धपर्यन्ताध्ययनवत एव विदधाति । पाषयोधपर्यन्तं सध्ययनमिति स्यापितम् । अतो ब्रह्मविद्याऽपि कर्मसु विनियुक्तति न स्याफलायाव- कल्पते। नियमात् ॥ ७॥ रसश्व न विद्यासः पुरुषार्थ: । "दुर्घधेह कर्माणि निलोवि. छतं ममा" रत्याधिवः पुरुषायुपम्या सर्वस्य कर्मसु नियमेन विनियो- गात कर्मया एप फलमित्यवगम्यते, विया तु काम । २ वादोति लि.पु.। । कुटुम्बी-रति मि. पुन ३ पुग्यास्येति लि. पु० ·मृतीयोऽध्यायः। रत्त्येष प्राप्ते प्रयत्महे- भधिकोपदेशात्तु पादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ॥ 'तु'-गदात्पती प्यारत्तः । शियात एध पुरुषार्थ: । फुतः । 'अधिकोपदेशात,' फर्ममु फर्जुजोयाट्टेयप्रत्यनीफानधिमातिण्यामवीयक न्यायागुणाकान्येनाधिकस्यान्ताभूतस्य पास्य ग्रामको घेाप्तयोपदेगह, भगवतो चादरायणाय पिटातः फलमित्येवमेव मतम् । निहानि तिष्ठन्तु, चातयोपदेगस्तु सावत' फर्मुः प्रत्यगात्मनोऽधिकस्येव । फथम् । सदर्शनात्,' प्रत्यगात्मन्यगुढे शुद्धेऽप्यमम्भायनीयानन्तगुणाकास्य ग्राम्य निरम्ननिविनय गन्धस्य स्य सहन्यस्तजगदुदयविभवलपनीनम्य मर्मतम्य मर्यशायाङ्कनमापरिच्छेदयानन्दम्य नीयाधिपम्य कृत्वस्य मशा- मितः परम्य प्रनयो घेदनोपदेशवास्येषु दर्शनात-"अपहतपाप्मा घि जरो विमृत्युविशोको विनियमाऽपिपाम: सत्यकामः सत्यमङ्कल्पः" "तदेतत स्या प्रजाति ततेोऽमुजत" "यः मर्यतः मयित्" ব্যয়ে ব্যকিাযিথ সুন म्वाभाधिको नानपतक्रिया "॥ "मएको बस थानन्दः..... यतो याचा निवर्तन्ते अप्राप्य मनमा मह । मानन्ट ब्रह्मणा विद्वान बिभेति कुनश्वने"सि, " मधैरसर मप भूनाधिपतिरेप भूतपात रथ सेतुर्षिधरणः" "म कारया फरणाधिपाधियों न चास्य करिवनिता न चाधिप." "प्तम्य या अतरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रममा विकृती तिष्ठत पतस्य था पतरस्य प्रशासने गांग यावाधियो विकृते तिष्ठत." दिति ति पुन अति नामित नि००। तस्येति लिए। .

·-- श्रीभाय ५०६ - -- भीपाऽस्माहातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भीमास्मादग्निश्वेन्द्रश्व मृत्युधाति पञ्चमः"~ इत्यादिषु । तस्माद्वेदनोपदेशशध्देषु कर्नुः प्रत्यगात्मनः खोतकल्प म्याधियादिहेयमम्बन्धम्यस्य गन्धोऽपि नास्तीति परमपुरुषविषपाया विनायास्तत्माप्तिरूपममृतत्व तत्रतत्र श्रयमाण फलमिति विद्याता पुरु पार्थ दति मुष्टकम् । लिङ्गान्यपि निरस्यन्ते- तुल्यं तु दर्शनम् ।। ६॥ यदुक्तम, ब्रह्मविदा समानुष्ठानदर्शनादिया कमाङ्गमिति, तत्र, विद्याया अनङ्गत्वेऽपि 'तुन्य दर्शनम्', बलविदा कर्मानुष्ठानदर्शनमनै कान्तिमित्यर्थ । अननुष्ठानस्यापि दर्शनात् । दृश्यते हि ब्रनविदा कर्मत्यागः "सपrकावया किमया घयमध्येप्यामहे किमा क्य यत्यामह" इत्यादी । अतो ब्रह्मविदा कर्मत्यागदर्शनाय विट्या क्रमा गम् । कमिदमुपपट्यते-नविदा कर्मानुष्ठानमननुष्ठान व । फलाभिस- धिरहितस्य यज्ञादिकर्मणो ब्रह्मवियाहत्यात तथा विधस्य कर्मयों। ऽनुष्ठानदर्शनमुपपदाते । त्यति च "मोपेता च यज्ञादिश्रुतेर श्वव"दि. ति । फलार्धस्य तस्यैत्र यनादे. कर्मयो मारकमलालविटाविरोधि वा,त्तस्यैवाननुष्ठानदर्शनमुपपत्रतरम् । विझाया. कमीत्वे फर्मत्याग कयौए नापपटा। यदुना श्रुत्यैत्र विद्यायाः काहुत्वमनगम्यत दति, तबाद- असार्वत्रिकी ॥ १०॥ न संविधाविषयेय श्रुतिः, मि तूदगीधिदाधिप्रय:, 'मदेव विाया करोती ति यच्छब्दस्यानिर्धारितविशेषस्यो दगीथमुपासीति मन्सुलदगीविशेषनिष्ठस्यात् । नहि. यस्यारोति तदिदायेति सम्यध्यते, गदेष दिया करोति तदेव वीर्यतामिति विद्यया प्रियमाण पच्छ देन निर्दिश्य तम्य हि धोयंधतात्यमुच्यते । SR मु०।। काग माति मिल - ·५०० तृतीयोऽध्यायः । पच्छेदमुक्तम्-'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते' इति विक्षाकर्मयोः माहित्यदर्शनाद्विमा फाडमिति, सत्राह- विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ "तं विद्याकमणी समन्बारमेले" इत्पत्रान न्यायेन चियाकर्म- गोभित्रफलत्याद्विया स्वस्मै फलायत समन्धारमते, कर्म च यस्मै पन्नाति विभागो' द्रष्टव्यः । 'शतयत,' यथा क्षेत्राविपिणं गतद्वय. मन्येतीत्युक्त क्षेत्रार्थ गतं, पार्थं शतमिति विभागः प्रतीयते, सहापि। श्रध्ययनमानवतः॥१२॥ यदुक्तम्-वियायतः फर्मविधानाद्विदा कमामिप्ति, नेतयुक्तम्, 'वेदमधीत्येत्याधयनमात्रयतो विधानात् । न चाध्ययनविधिरवाया. अयोधे प्रवर्तयति, प्राधानवध्ययनस्यातरराशियहणमात्रे पर्यवसा. नात । एहीतस्य च स्याध्यायस्य फलवकमाधबोधित्वदर्शनानिर्णय- फले तदर्थविचार पुरुषः स्वयमेव प्रवर्तते । ततः कार्यो कर्मचाने प्रक्ष. नेते, माताओं च ब्रह्मज्ञान इति न विमा फोङ्गम् । पटाप्यध्ययन- विधिरेयापर्यायाधे प्रवर्तयति, तथाऽपि न दिया फोनम, अर्थज्ञाना- दर्यान्तरत्याद्वियायाः । यथा च्यातिप्टोमादिकर्मस्वरूधिज्ञानात्फल- साधनभूतं फा'नुष्ठानमन्तिाम, सथाऽर्थ'ज्ञानम्वरूपावसस्यकवि- ज्ञानादन्तरमेव धानोपासनादिशब्दघाच्या पुरुषार्थसाधनभूता विति, न तस्याः कर्मसम्बन्धगन्धोऽपि विदाते । नाविशेषात् ॥ १३ ॥ यच्चोक्तम्-'कुर्ववेह फायी'त्या'मधिदं नानाढावी याय. ज्जीय कानुष्ठाने नियमतीति, तोपपदाले । कुतः । 'अविशेषात' । न वयं नियमः फलमानभूतस्वतन्त्र मर्मविषय'ति विशेघहेतुरस्सि, विद्या- म. पु० मास्ति। २ प्रवर्तते पोति निपु०॥ , सत्कर्मति मु००। ४ तांति लि o ५ इत्यादि-पति वि००। ६ व्याययोत मु पु०॥ मिति ·. श्रीभाध्ये ५०% इभतकर्मविषयतयाऽप्युपपत्तेः । "कर्मणैव हि समिद्धिमास्यिता झनझा- दय"दति व विदुषस्त्वा प्रायणादुपासनस्यानुवर्तमानत्वात् । एवमर्यस्वाभाव्येन चोऱ्या परिहत्या 'पुर्ववेघेह कमायणी'त्यस्या- माह- स्तुतये ऽनुमतिर्वा ॥१४॥ 'या'-शब्दोऽवधारणार्थ: । "ईशावास्यमिदं समिति विवा. प्रकरणाद्विवास्तुतये सर्वदा कर्मानुष्ठानानुमतिरियम्,' घियामाहास्यात् सर्वदा कर्म कुर्ववपि न लिप्यते कर्मभिरिति हि विना स्तुता भवति । धाक्यशेपश्चैतदेव दर्शयति-"एवं त्ययि मान्ययेतो ऽस्ति न कर्म लिप्यते ना" इति । अतो न कमाई विद्या । कामकारेण चैके ॥ १५॥ अपि चैवमके शाखिनः कामकारेण बलविनानिष्ठस्य गाईच्या स्यागमधीपते "कि नया करिष्यामो येषां नो यमाहात्माऽयं लोक" इति । विदुषो विरक्तस्य काममारेण गार्हस्थ्यत्यागं बुदिदं वचन ब्रह्मविमाया कमानहत्वं दर्शयति । यज्ञादिकमीङ्गत्वे हि विनाया,' विदयानिष्टस्य कामकारण माईस्यत्यागी न सम्भाति । अतो न विद्या फमाहम । उपमर्द १ ॥१६॥ पुण्यापुण्यरूपम्य समस्तमांसारिष्टुःखमूलम्य कर्मणा ब्रह्मवि. व्यापम घप्रतिवान्तमधीयते- । कारोमास्ति नि५० येन चोट परितरत्य-ति लि.yo1 Yoमरवेति लिक पु०॥ । धमेति लि.gov कामवारणति निक १० बमोहत्यमिति विपु । १- स्वपस्येति निक परिदात मु.पु. मर्य: यामा . . वाफास्येति मिपु०। ५ कमीत नि gi कर्मणति लि. र मात्मा प्राथमिति नपु.। ५ विटाति नामित किए। ११ पम प्रतोति मु.पु.

·५० तृतीयोऽध्यायः । "भिटाते हृदयर्यान्यरिटान्ते सर्वसंययाः । तीयन्ते चास्य फर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे"- इत्यादिकम्, तद्वियायाः फर्माहत्वे न सङ्गच्छते । अर्ध्वरेतस्सु च शब्दं हि ॥ १७ ॥ करेलस्वाश्रमेयु बलविद्यादर्शनातेवग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादि- काभावाच्च न पिया कमालम् । ननू रेतस आश्रमा न सन्त्येव "यायनीधग्निहोत्रं नुहोती"त्यादिनाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां था. ज्जीवाधिकारश्रुतेः । श्रुतिविरुद्धानां स्मृतीनां चाप्रामाण्यात् । प्रत आह-'शब्दै होति । वैदिक एव हि शब्द ते दृश्यन्ते "त्रयो धर्मक- न्धाः" "ये चैमेऽरण्ये श्रद्धा सप इत्युपासते" "एतमेय प्रमानिनो लोक- मिच्छन्तः प्रमजन्ती"त्यादी । यावज्जीवश्रुतिमविरक्तविषया । परामर्श जैमिनिरचोदनाचापवदति हि ॥ १८॥ यदिदम्-'त्रयो धर्मस्कन्धा' इत्यादी दिझे शब्द अर्द्धरेतस आश्रमा दृश्यन्ते, अतस्ते सन्त्येति, नैतदुपपदाते, यत, 'स्त्रयो धर्म- स्कन्धा' रत्येवमादिषु वाक्येषु तेषामाश्रमाणां परामर्शमात्र क्रियते, | अनुयादमानमित्यर्थः । कुत एतत् । 'चचोदनात, अविधानादित्यर्थः । न च शिधिशब्दः श्रूयते । 'यो धर्मस्कन्धा' रत्यादिना हि प्रकृत प्रणवेन ब्रह्मापासनं स्सूयते, ब्रह्मसंस्यो ऽमृसत्यमेतीत्युपसंहारात् । अतोऽन्यार्थमनुवादमानमत्र क्रियते तेषामाश्रमाणाम् । 'ये चेमे ऽरए श्रद्धा तप रत्युपासत' इति च देवयानविधिपत्या,तनापि नाश्रमात- धिप्तम्भवः । अपि च, 'अपयति हि' श्रुतिराश्रमान्तरम,-"धीरहा या एप देवानां योऽग्निमुद्दासयत" इत्यादिका । अत कई रेतस पानमा न सन्तीति नामनिराचाया मान्यते । अनुष्ठेयं बादरायणस्साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ पुनः एसदचाटनादिति नि पु०। २ प्रति मिनास्ति ।

·५१० श्रीभा एहस्थाश्रमवदाश्रमान्तरमप्यनुष्ठेयं भगवान पादरायणो मन्यते । कुतः । 'साम्यश्रुतः' । उपादेयतयाऽभिमतगृहस्थाश्रमसाम्यं हि तपाम- प्याश्रमाणां यते, 'यो धर्मस्कन्धा' इत्यारभ्य ब्रलसंस्थस्तुत्यर्थतथा संकीर्तनं एहस्याश्रमस्येतरपा च समानम् । अथ, रहस्याश्रमम्यानुवादः माप्ती सस्यामेव सम्भवतीति तस्य प्राप्तिरघश्याभ्युपेत्यति मतम्, तदि. तरेषामपि ममानम ऽन्यत्रा ऽभिनिवेशात । न च, गार्हस्थ्यधर्म स्व 'धनी,ऽध्ययनं, दानं, समो, प्रलपर्य'मिति सः शब्दभिधीयते, बलत्यंतपसाहस्यस्यैव सम्भवादिति युक्तम्, 'यो धर्मस्कन्धा'दति वित्वेन संरल 'प्रथमो द्वितीयस्तृतीय' इति विभागवचनानुपपत्तेः । प्रता यज्ञोऽध्ययनं दानति रहस्याश्रम उच्यते । 'अध्ययन'-शन्दो वेदाभ्या- सपरः । 'तप.'-शब्देन वैखानम पारिवान्ययाग्रहणाम, उभयास्तपःप्रधा. नत्वात् । तप:शब्दो हि कायकेशे कठः, स च दृयोरपि समानः । मल्ल. चारिधर्म ए 'प्रहाचर्य-शब्देनाभिधीयते । "प्रसस्योऽमृतत्वमेतीति पाज भूयमाणे 'प्रलसंस्य'-शब्दो यौगिकः सर्वाश्रमसाधारणः, सा. मामिणां ब्रह्मसंस्थासम्भवात् । ब्रह्माण संस्था संस्थितिलसंस्थत्यम, साच्च सपा सम्भवत्येघ । ब्रह्मनिष्ठाविला: केवलामिणः पुण्यलोक- भाजः, सप्वत्र अनिष्ठोऽमृतस्वभाम्भर्यात । सदेतद्विस्पष्टमुक्तं भगवता पराशरण-"प्राजापत्यं वालणाना"मित्यारभ्य "वासं सन्यासिनो स्मृ "मित्पन्न वर्णानामाश्रमाया च केपलानां प्रललोकपात्यन्त फल- मभिधाय "एकान्तिनः सदा प्रामायिनो योगिनो दिये। संपा तत्यामं स्थानं य? पश्यन्ति मूरय" इति- तेवेश प्रलनिष्टानां यलपातिमभिदधता । तो एहम्यानमा तुल्या अतिम आश्रमा अपि दृश्यन्त इति तेऽप्यनुष्ठेयाः । "ये धेमेऽरएपे . समान हिमाभिनिवेगात ति मु० पु०, समानापि निवेश दितिwि.पु.. धागति निपु०प्रमाद । .

·तृतीयोऽधायः । ५११ - श्रद्धा कप इत्युपासत" इति वारण्य इति तपप्रधानाश्रममासमेतत्वाद देषयानविधानम्य, सत्रापि तत्माप्तिाङ्गीकरणीया । परामर्शपते विधानपते च गृहस्थाश्रमसुन्यमेवामप्यनुष्ठेयाम- त्युपपाठा विधिरेवायमाश्रमाणां मईयां नानुवाद इत्युपपादयितुमाह- विधिळ घारणवत् ॥ २० ॥ 'या'-गोवधारणार्थ: । विधिोयायमाश्रमाणाम्, 'धारणवत.' यथा दिप्टानिहोंने "अधम्तात्ममिधं धारयत्नद्रवेदुर हि देवेभ्यो धारयती"न्यत्रानुबादसहपाप वास्यादुपरिधारपास्यामाप्तत्याढिधिरा श्रीयते । सदुक्तं पलतणे "विधिस्तु धारो ऽपूर्वन्या"दिति । तथा जाप्यमाप्तत्वादिधिवाश्रयणीयः । "प्रलयं ममाप्य राही भवेट रहा धनी भूत्वा ममजेत यदि तरया बल्लवादेव पनजेत रहावा धनाद्वा पदहरव धिरजेत्तदरव प्रश्ते दिति नाबातानामार्माधिमऽसन्तमिव हत्या प्तेष्वन्यपरेष्यपि धायचेवाश्रमप्राप्तिरवश्याश्रयणीयेत्युपपादितम् । एषमाश्रमान्तर विधानादृणश्रुतियायनीवतिरपधादश्रुतिश्चाविरक्तविष. या एवेति बेदितव्याः । अन्याश्च प्रलविदः कर्मणामाऽऽ प्रायणा दब. श्यकतय्यताविधायिन्यः श्रुतयः स्मृतपश्च स्वस्वा'अमर्मविषयाः । ग्रत करेसम्मु च अलविदाविधानादिद्यातः पुरुषार्थ इति मिम् । पुषणर्याधिकरणं समाप्तम् ॥१॥ . करणम.. प्रय स्तुतिमाप्राधि स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्ना- पूर्यत्वात् ॥ २१॥ दमदानी चिन्त्यते "म एष रसाना रमतमः परमः परा: ऽष्टमा य उदगोय" इत्येवंजातीयकानि पाश्यानि प्रत्यश्यभूतोदगो- १-रति लि.पु.1 पाप्रमाणादिति पु दुर्यपि।

·५१५ नोभाव्ये धादिस्तुतिमारपण्या,होस्विगीयादिपु रमतमादिदृष्टिविधानार्थ- नीति । अत्र प्रतिपादितमुपासनपात्यमही कृत्योपासनस्य पुरुषार्थत्वेन अतुपादानानियम उक्तः । किं युक्तम् । स्तुतिमात्रपाणीति । कुतः । उद्गीथामुपादानात् । तत्त्वगभूतानि झुद्गीयादीम्युपादाय तेषां रम. तमादित्व प्रतिपादितम् । यथा जहादीनां पृधिव्यादित्वं प्रतिपाद पतो बचनस्य 'इयमेध नुहः स्व लोक आहयनीय' इत्यादिकस्य तास्तु तिमानपरत्वम्, तहापि । तदिदमाशर्ते- 'स्तुतिमानमुपादानादिति चेदिति, उदगीधापादानात्तस्तुतिमात्रमेवैषां वाक्यानां विचित. मिति चेत, अत्रीत्तरम्- 'मापूर्वत्वादिति । न स्तुतिमात्रत्वमुपपटाते । कुतः । अपर्य- त्यात्'-अप्राप्यत्वात् । न सुदगोधादयो रसतमादितया प्रमाणान्तरण प्रतिपत्राः, येन तत्माशस्त्ययुद्धास्पत्त्यय रसतमादित्येनानदोरन् । ने चोद- गोधादिविधिरन विहितः, येने यमेव जुहूः स्वर्ग लोक आहवनीय' इत्यावियत्तदेकायाम्पत्येन यया कयाचिद्विधया ततस्तुतिपरस्थमाचीयेत । अतः प्रातुधीर्यवत्वादिफल सार्यमुदगीधादियु रसतमादिदृष्टिविधानमेय न्याय्यम् । भावशब्दाच॥ २२॥ उपासोतत्यादिभायशदाच विधिमरत्वमेव न्याय्यम, विधिमत्य. ययुक्त हिनियादो विधेयमेन स्वार्थमगमयति । तस्मादुपासनधि- धानाया एताः श्रुतयः ।। स्तुतिमानाधिकरणं समाप्तम् ॥ २ ॥ करणमा अन पासियाधि पारिप्लवा इति चेन्न विशेषित- त्वात्॥२३॥ "प्रतर्दनी । घे देवोदासिन्द्रिस्य प्रिय धामापनमाम" "श्येनके तुहारुणेय पास"त्येयमादीनि धेदान्तेष्वाख्यानानि किं पाखियोगा- ·तृतीयोऽध्यायः। ५१३ प्रा.न्युत विद्याविशेष प्रतिपादनार्यानीति चिन्तायाम् "आख्यानानि शंस ती"स्याख्यानानां पारिप शिनियोगाव विशाप्रधानत्वं न्यामिति चेत्, न साण्याख्यानानि पारिणयप्रयोगे विनियोगमहन्ति । कुतः । 'वियितत्वात् विनियोगम्य। 'पाख्यानानि शंतन्ती'त्युस्वातत्रैव "मनु. धस्यताराने"त्यादिना मन्वादीनामाप्यानानि विशेष्यन्ते । अतस्तेषा. मेव सत्र' विनियोग इति गम्यते । तस्मान सर्पधेदान्तेवाख्यानश्रुतयः पारिनधप्रयोगायो:, अपि तु विद्याविध्याः । तथा चैकवाक्य्योपपन्धात् ॥ २४ ॥ "मात्मा या अरे द्रष्टय"इत्यादिविधिनकवाक्यतयोपान्धावा. ख्यानानां, विटाविध्यान्ये तानीति गम्यते, यथा "सोऽरोदी"दित्ये. धमादेः फर्मविध्यपत्यम्, न पारितार्थत्वम् । पारिप्राधिकरण समाप्तम् ॥ ३ ॥ अथातोन्धना अत एव चाग्नोन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥ धिकरणम् । स्तुतिप्रसादयान्तरसङ्गतिविशेषेणार्थद्वयं विन्तितम्, विटावन्त कर्द्धरेतस प्राथमिण सन्तीत्युक्तम्-'उर्द्धरसस्सु च शब्दे हो'त्यादिभिः सूत्रः । इदानीमईरेतसो यजायभाषात्तदनिका विद्या न सम्भवतीत्या. शाह- "अत एवं चानीन्धनादानयते'ति। यत, अर्द्धरतस मामिणो विनासम्बन्धित्वेन शुन्या परिरहन्ते "ग्रलसंस्योऽमृतत्वति' "ये मेरण्ये श्रद्धा तप इत्युपामते" "एतमेघ प्राजिनो लोमिच्छन्तः प्रनन्ति" "दिच्छन्तो घलवये चरन्ती". स्थादिकया, अत एवो रतस्सु विया ऽग्नीन्धनादानपेता। अग्नीन्धन- . विशेषणति लि.पुः । ३ मनुयायत इति सि.पु.1 • श्वमेव सर्वत्र पुस्तके प्रपाठः । ६ पन्त रति नि.पु.। २ प्रयानिति मु.पु. ४ प्रति लि.पु ५ मेसोति-दति पु. दुषि। ७ चासोति मु.पु.

·५१४ श्रीभाष्य मान्याधानम् । आधानपूर्वका नहोवदर्श पर्ममासादिकमानपेक्षा तेषु विमा, केवलस्थाश्रमविहितकमावत्यः । भानधनाधिकरणं समाप्तम् ॥ ४॥ M अध पर्यापेठा सापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ करणम५. यदि पिया पत्राटानधामृतस्य साधति, तर्हि एहस्येप्यपि तदनपेक्षेप माधयितुमईति, यज्ञादिवतिरपि विविदिपन्नोति शब्दात कर्मणो घेदनातान प्रतिपादयति, अत शाह-मायेति । अग्नि- होत्रादिम क्रमापेम घिया फर्मधासु रहस्येषु । कुतः । 'यज्ञादिशुत:, "समेतं घेदानुश्चनेन ब्राह्मणा विधिदिन्ति यनेन दानेन लयसा नाश. केन"-इत्यादिना यज्ञादयो हि विद्याङ्गत्वेन यन्ते । यज्ञादिना विवि दिन्ति दितुमिच्छन्ति, यज्ञादिभिवंदनं प्राप्नुमिच्छन्तीत्यर्थः । यज्ञा. दीनां ज्ञानसाधनत्ये सत्येन, यज्ञादिभितीन प्राप्तुमिच्छन्तीति ध्यपदेश उपपदाते, यथाऽमेहननसाधनत्ये सत्य मिना निघासतीति प्यपदेशः । अतो यादीन जानसाधनत्यमवगम्यते । जान च धाश्यार्थजानाद- न्तरभूतं धानोपासनादिशब्दवाच्य विशद तमप्रत्यतताऽऽपवं स्मृतिरूपं नितिशय प्रियमऽहाहरण्यासाधेयातिशयमाऽऽ प्रायणा दनुवर्तमानं मात. माधमित्युक्तमस्माभिः पूर्वमय । त्यति छ “मात्तिामझदुपदेशा"दि- स्यादिना। एवंरूपं च ध्यानमारहानुष्ठीयमाननित्यनैमित्तिकैः कर्मभिः परमपुरुषाराधनः परमपुरुषप्रसादद्वारेण नायत रति 'यतादिना वि. विदिपन्तीति शास्त्रेण प्रतिपाटाते । अतः फर्मवत्सु रहस्येषु यज्ञादि. नित्यनैमित्तिकसर्वशमीपेक्षा विदया। 'अश्ववत्'-यया, पुरुषगमनसाधन- ५ पूर्विकास मु.पु.। ३ प्राणादिति पु. दुप पुर पुनर्भवति । विपति नि:पुः। . हि भु.पु. महिला ·हतीऽध्याय:। ५१५ भूतोऽश्वः स्वपरिकरयन्धपरिक्रमापदः, एवं मातमाधनभनाऽपि वि. या नित्यनैमित्तिशर्मपरिफरापेठा । तदिदमाह स्ययमेम भगवान- "यजदान तपः कर्म न त्यान्यं कार्यमय तत् । यतो दानं तपश्चेव पावनानि मनीषिणाम" ॥ "यत: प्रत्तिर्भूतानां मेन मर्वमिदं ततम् । स्वमर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्टति मानध" इति । मर्यापेक्षाऽधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ प्रथमटमाटा धिकरणमा शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तमिधेस्तदङ्ग- तया तेषामध्यवश्यानुष्टेयत्वात् ॥ २७॥ रहस्यस्य शमदमादीन्याप्यनुष्ठेया,न्युम नेति चिन्तायाम, प्रान्तर- घाझमरणम्यापाररूपस्वात्कर्मानुष्ठानम्य शमदमादीना तद्विपरीतरूप. त्याध्याऽननुष्ठेपानीति प्राप्त उच्यते- यपि एहस्यः करणयापाररूपकर्मसु प्रवृत्तम्तयाऽपि म विद्वान गमदमापेतः स्यात् । कुतः । 'सदहतया' 'तद्विधेः'-विद्याइतया लेण विधः-"सम्मादेवं विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितितुः समाहिता भूत्या ऽऽत्मन्येयात्मानं पश्ये"दिति । विदोत्पश्चित्तममाधानरूपत्वेन दृष्टप. रिफरत्याधमादीनां, विद्यानिरंतये तेषां शमादीनामाश्यानुप्टेयत्वाचा सान्यप्यनुष्ठेयानि । म च करणयापारतद्विपर्ययरूपत्येन कर्मणां शमद- मादीनां च परस्परविरोध:,भिधिषयस्यात्, चिहितेषु करणयापार:, अविहितेषु प्रयोजनशून्येषु च तदुपराम रति । न च फरणध्यापारकएकर्मधु वर्तमानस्य वासनावशाच्छमादीनामुगदेयत्वासम्भवः, विहितानां कर्मणा स्यति मु पु. सचिहान्तर्गतः पाटो लि.पु. टिप्स : २ पड़ी दामिति । मु००, यमान-रस नि. ५ शमादीनामयश्यानुष्ठेयामीति लि. पुः ।

·५१६ श्रीभाध्ये परमपुरुषाराधनतया तत्प्रसादद्वारेण निखिलविपरीतवामनाच्छेदहेतु. त्वात् । अतो रहस्यस्य शमदमादयोऽप्यनुष्ठेयाः ॥ शमदमाढाधिकरणं समाप्तम् ॥ ६॥ . अथ मावानुमाय सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात्॥२८॥ धिकरणम् । घातिनां छन्दोगानां च माणविझायाम्-"मह वा प्रस्थान गधं भवति नान परियहोतं भवति न ह धा एवंविदि शिवनानवं भव तीति प्राणधिदः सर्वाचानुमतिः संक्रीयते । झिमियं सर्वाचानुमतिः प्राविधानिष्ठस्य सर्वदेोत प्राणात्ययापत्तापिति विशये विशेषानुपादा- नात्सर्वदेति प्राप्त उच्यते- 'माणात्यय' ति । 'ध'-शब्दोऽवधारणे, प्राणात्ययापत्तावत्ययः । कुतः । तदर्शनात' । दृश्यते मन्यत्र ब्रह्मविदायि प्राणाययापत्तायेत मात्राभ्यनुज्ञा, किं पुनः प्राविदः । उपस्ति: किल साक्रायणो घल. विदयेसरी मटचीहतेषु कुरुप दुर्भिपिनेषु इभ्ययामे षसत्रशनेन प्राण- संशयमापनो ब्रह्मविद्यानिष्पत्तये माणानामनवसादमाकाइन" इभ्य कुल्माषान् खादन्तं भितमाणस्तेन चोच्छिष्टेभ्योऽन्ये न विद्वान्त इति प्रत्युक्तः पुनरम्य तेषां में देहीत्युक्त्वा तेन चेभ्यनाच्छिष्टेभ्य पादाय दत्तान्कुल्मायापरिक्षानुपानप्रतिपदमिभ्येनार्थित उच्छिष्टं में पोतं' स्यादिति वदंश्चामायणः किमेते फुल्मापा अनुच्छिष्टा रतीभ्येन पर्यनुयुक्तो न पा अजीविष्यमिमान खादन कामो म उदकपानमिति | कुल्मापाखादने स्वस्य माणसंशयापस्तावन्माखादनेन सृतमाणस्य. स्वायोच्छिष्टोदकपानं कामकारितं निषिद्ध स्थादित्युवा स्वादितशे ५ दमति लि. पु. नास्ति। यतीति लि• पुः। कार्यािप्त पुनर्गल पु.. ॥ प्राकामा प्रति प्रायिका पाठ,सत्र हाकीस्याटमा जान द्रष्टव्यः । ५ मेय में पीमिति १० पु०, मेति लि.पुः । । उदपानमिति मु.पु.। .

·५१० सृतीयोऽधाय:। जापाय दत्सा तथा च रक्षितान पाययोजनेनार्जिजिपया जिर्गामपु: | पुनरपि प्रायासंशयमापचस्तानेवेभ्योतिष्ठान स्वाच्छिष्टभूतान् पर्युषितां. रचनाद । अतो अलविदामपि प्राणसंशय एघ मर्यावानुमतिदर्शनादत्रा. विशेपेया कीर्तितमपि प्रावदः सर्वाधीनस्वं प्राणात्ययापनार्वात निश्चीयते। अवाधाच ॥ २६॥ "ग्राहारशुद्धौ मत्यशुद्धिः मत्त्यशुद्धौ धुया स्मृति"रिति असघि. झोत्पत्ताधाहारशुद्धिविधानाबाधादपि ब्रह्मविदां मर्याचीनत्यमाद्विषय- मवगम्यते । एवं विदामतियितशक्तीनामपि मर्धाधीनत्यस्याद्विप. यत्वात् माविदोऽल्पशतः मर्यावानुमतिगपदिषयैव । अपि मर्यते ॥३०॥ अपि चायद्विषयमेव मर्याचीनत्वं ब्रह्मविदामन्येषां चस्मत- "माणसंशयमापची योऽवमति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्पमियाम्भ नि । शब्द'श्चातो ऽकामकारे ॥ ३१॥ यतो बलविदामन्येयां च मर्यावीनत्वमाद्विषयमेय, अत पय संपामझामकारे 'ब्दः' कामकारस्य प्रतिषेधः शब्दो वति । अस्ति हि ठानां संहितायां कामकारस्य प्रतिषेधः शब्दः-"तस्माद्वाज्ञयाः मुरां न पिति पापना नोत्संमजा पती"ति' । पाप्मना संशष्टोन भवानी ति मत्या प्रासणः सुरान विदित्यः । सीवानुमत्यधिकरणं समापम् ॥ ७॥ धितान्योयुरिति लि. पु.। २ बर्धितोपेति पु.दुर्यो। ३ सदा तिमि पुः। ४ गिोटति लि. ५ "मौसममा तीति-दति मु. पु., मोसंसष्टेदितीति-दति निपुः । समिति मासि, मसष्ट पति कषित। • भयतोति लि. पुः।

·अध विहितत्याधिकरणम् । विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥३२॥ यज्ञादिफाहिका प्रहवियेत्युक्तम् । तानि च यज्ञादीनि कमा. एयऽमुमुक्षुणा फेवलामियाऽप्यनुष्येया, न्युत नेति चिन्तायां विद्याद्वानां मता केवलामिशेपत्वे नित्यानित्य संयोघरोधः प्रसन्यत इति यज्ञा. दीनां विलाश्रमधर्मत्वं न सम्भवतीति प्राप्त उच्यते- 'पाश्रमकापी ति । प्राश्रमस्य कर्माधि भति, केवलामिया- अनुष्ठेनानीत्यर्थः । कुतः । “पावन्जीवग्निहोत्रं जुहोती"त्यादिना 'विहितत्वात्,' नीवनिमिततया नित्यर्या हितासादित्ययः । तया, विवाह तथा च 'तमेन वेदानुवचनेने त्यादिना विहितत्या द्विदमाशेषतयाऽप्यनुष्ठयानीत्याह- सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ विनोत्पत्तिद्वारेण घिमासहकारितयाऽप्यनुठेयानि। निहोचा. दीनामेव जीवनाधिकारस्वर्गाधिकारविनियोगपृथक्त्वेनाभपात्व न विस्टात इत्यर्थः । तदुदेध फारवर्माप नास्तीत्याह- सर्वथाऽपि त एवोभयलिगात् ॥ ३४ ॥. मर्यथा-विक्षार्थत्व पाश्रमार्थत्वेऽपि त एव यज्ञादय पति पति- पत्तव्यम्, न कर्मस्वरूपभेद इत्यर्थः । फुतः । 'उभयलिहात'- '-उभयत्र तो यज्ञादिशब्दः प्रत्यभिनाय विनियोगात, फर्मस्वरूपभेदे प्रमाणाभाषाज्य । अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥ "धर्मेण पापमपनुदती"त्यादिभिश्च तानेव यज्ञादिधानिदि श्य विद्याया 'अनभिभयं पापकर्मभिरुत्पतिप्रतिमन्धामायं 'दशति । ह. हनुष्ठीयमानैहि यज्ञादिभिर्यिशुद्ध ऽन्तःकरणे प्रत्यई प्रष्यमाणा विदो. त्पटाते । 'सतस्स स्पोमपत्र यादयः ।। विहितवाधिकरणं समाप्तम् ॥९॥ ९ धमाधमपये कि धित। २ निर्यात नाति नि. मिति मु००। । - पु.

·तृतीयोऽध्यायः । ५१९ अथ विधुराधिकरणम् । अन्तरा चापि तु तद्दृष्टः ।। ३६ ।। चनामामियां प्रलविदयायामधिकारोक्ति, विद्यामहकारित आश्रममा रति प्रोक्तम् । ये पुनराश्रमानऽन्त। वन्ने विधुरादयः तेषां प्रवियाऽधिकारोऽस्ति नेति विशये प्राथमधतिमध्यताकया विटाया, अनामिणां चानमधाभाषावास्यधिक्कार इति मत उच्यते- 'अन्तरा चापि विति । 'तु'-शब्दः पतयारत्त्यर्थः, 'च'-शब्दो- ऽवधारणाः । अन्तरा वर्तमानानामनामिणामपि विटायामधिकारी ऽस्त्येव । कुतः । 'सदृष्टेः,' दृश्यते हि रेशमीप्मसंवत्तादीनामानाम- जामपि अलविटानिष्टसम् । न घायमधरेय विदयाऽनुषह इति शक्य यतम, "यन दानेन तपमाऽनाराफेने"ति दानादीनामाश्रमेवनका. न्तिकाना'मयनुयाहकत्वरणात । यो रतस्म विद्यानिष्ठत्वदर्शना- दग्निहोवादिष्यतिरिक्तरेव विद्यानुषहः क्रियते, तथाऽनामध्यर्याय धि. दादर्शनादाश्रमानियतैपापवासदानदेवताऽऽराधनादिभित्रिंदा ऽनुपहः शश्यते कर्तुम अपि स्मरर्यते ॥ ३७॥ अपि नानाथमिणामपि नपादिभिरेव विद्वानुयडः स्मर्यसे-- "नप्येनापि व संसिद्धोदाह्मणो नात्र संशयः । पुर्यादन्यत्र वा कुयान्मेनो ग्राह्मण उच्यत" इति । संसिझोजपाटानुरडीतथा विद्यया सिद्धो भवतीत्यर्पः । विशेषानुग्रहश्च ॥ ३७॥ न केवलं न्यायस्मृतिभ्यालयमय: माधनीयः, अपते चानाथानिय धमविरोविंदानुग्रह:-"तपसा प्रलचर्येण पद्धपा यिनयात्मान- मन्विदिति। अतस्त्वितरज् ज्यायो लिलाच ।। ३९ ॥ . ०प्यनकान्तानामिति मु.पु.। 7 sfaithfefn fæo go! है मम्यिाति-दति लिपु०।

·श्रीभाष्य - तु-राष्टेधारणे! 'अ'नामित्या दिता'दामित्वमेव ज्याय:', अनामित्वमापदिषयम्,' शक्तस्य चामित्वमेश पादेयमित्यर्थः । भूयो. धर्मकाऽल्पधर्मकपारतुल्यकार्यत्वात् । तिहाच्च', स्मृतरित्यर्थः स्मर्यते च शक्तं प्रत्याश्रमस्योपादेयत्वम्-"अनाश्रयी न तिष्ठेतु दिनमेकमपि दिन" इत्यादिना । निवृत्तवावर्यस्य मृतभाय्यस्य चायेगये सति दारा लाभ प्रापत ॥ विधुधिरयो समाप्तम् ॥६॥ फरणम १०॥ . अथ तदभूमाधि तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि निय- मात्तपाभावेभ्यः ॥ ४०॥ मेष्ठिमधेखानसपरिवानकाश्रमेभ्यः प्रच्युतानामपि ग्रहलवियाया. मधिकारोस्ति नैति चिन्तायां विधुरादिवदानानमकान्तदानादिर्षि दयानुयहसम्मघावस्यधिकार दति प्राप्त उच्यते। 'ततस्य तु नानद्रावि' इति । 'तु'-राष्टः पतय्यायत्ययः । 'सदूतस्य' नैष्ठिकाशाश्रमनिष्ठस्य 'नातावः' -अतथाभावोऽनामित्ये नायस्यान न सम्भवति । फुतः । तदूपाभायिभ्या नियमान, सदूपाणि तेषां नैष्ठिकादीनां रूपाणि धा धा रस्यर्थः । पामभावातपा. भाषा:, तेभ्यः शानियमात । नैष्ठिकाव्यामं प्रविष्टायामधर्मनि. त्तिभ्यो नियच्छन्ति हि शास्त्राणि-"घलधार्याऽचार्यकुलधामी तृतीय इत्यसमात्मानमाताकुलेऽयमादय"धिति, "अरण्यप्रियाप्तता न पुन या"दिति च, "मन्यस्याग्निं न पुनरावर्तयेति च । सो विधुरा. दिवष्ठिकादीनामनामित्वमाययानामभवाव मानधिकरोति प्रल- विद्या । मिनेरगोविगानं दर्शयन स्वाभिमत द्रवति । द्विध-NA मि पु०।. वाम स्वपमेयो-मिनि । " PATRIमार्गस. पाटी लि. jांट . मदुपाणीति नि नास्ति । कारोबास्ति मिल पु.

·कृतीयोऽधायः। अथ स्यात, नैष्ठिकादीनां ब्रह्मचर्यात प्रयुतानां प्रायश्चितादधि-' फारः सम्भति, अस्ति च प्राश्चत्तमधिकारलतणे निरूपितम्-"अध. कोर्णिपश्वा सह"दिति । अतः प्रच्युतमलधर्यस्य प्रायश्चितसम्भवात कृतप्रायश्चित्तो प्रस्ताविद्यायामधिकरिष्यतीति, समाह- नचाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तयोगात् ॥४१॥ धिकारलतयोक्तमपि माश्चित्तं नैष्ठिकादीनां तती मष्टानां न सम्भवति । फुतः । 'पतनानुमानात सदयोगात,' नेठिशादीनां प्रच्यु. सानां पतनस्मृतस्तस्य प्रायश्चित्तस्यासम्भवात, "माझठो नैष्ठिक धर्म यस्तु प्रत्ययते द्विनः । प्रायश्चित न पश्यामि येन शुध्येत्स चात्महे"ति प्रसोऽधिकारलतणात प्रायश्चित्तमितवालवारिधिपयम् । उपपूर्वमपीत्येक भावमशनयत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ नैष्ठिकादीनां प्रक्षवयंप्रच्ययन मुपपूर्वमुपपासझम्, महापातकव्व परिगणितत्वादिति तत्र प्रायश्चित्तस्य 'भाव' विधामानतामप्ये था. घा मन्यन्ते । 'प्रशनधन, यथा मध्यशनादिनिषेधातत्यायश्चित्तं वा. पर्याणस्य नैष्ठिकादीनां च समानम् । तदुक्त'स्मृतिकार:-"उत्तरेषाञ्चैत- दविरोधी"ति, गुरुकुलयासिनो यदुक्तम् तत्स्वानमावियुसरेपामप्या. श्रमिणा सम्भवतीत्यर्थः । तदिहापीति बलवर्यमव्यवने प्रायश्चित्त'. सम्भवाद्वलविढायोग्यताऽप्यस्ति । पहिस्तूभयथाऽपि स्मृतेराचाराच ॥ ४३ ॥ 'तु'-शब्दो मतान्तरवायत्यर्थः । उपपातमत्वे महापाराशत्व- যেন ঘরমুন হয় গ্রিয়াংঘিাসি, স্নাঘাযানখিনা- इत्यर्थः । कुतः । 'स्मृतेः' पातात पतनस्मरणात् । यद्यपि फलुपनि- कोण पतति लिक पुनपुनरिति द्विज इति धचित मपि ये इति पचिपटात महसथा धीमायादिसंमतम् । गणितस्यस्यादिति मु० ०१५०कत्यादति लि0 लि. कराति लिपुo." . पुo .

·। श्रीभाय Mother- ईरणाय कैश्चितुचनः प्रायश्चित्ताधिकाग विधाते, मथाऽपि फर्माधि- फारानुगुणशुदिहेतुप्रायश्चित्तं न सम्भवति, "प्रायश्चितं न पश्यामि पेन शुध्येत्स प्रामहे"ति स्मृतरित्ययः । 'पाचाराच'-विशिष्टा हि नैष्ठि- कादीन्यष्टोन समाश्विानपि धनन्ति, तेभ्यो पल्लविद्याटिक ना- पदिन्ति । अतस्तेषां नास्ति बधियायामधिकारः ॥ तद्भूताधिकरणं समाप्तम् ॥ १० ॥ अथ स्वायधिकरणम् १९ । स्वामिनः फलश्रुतेरिस्यात्रेयः ॥४४॥ कमाझाश्रयाए दगीघापासनानि कि यजमानकझाणि, उन विककाणीति चिन्तायां यजमानकर्तृकायोत्यारेयो मन्यते । कुतः । 'फलतः,' घेदान्तयिधिसेषु टहरायपासनेषु फलोपासनपरिकाश्रयावद- গল, দু ৪ চামিয়াঘাবান যন্ত্রমানা यत्वश्रवणादित्यर्थः । न च गादोहनादिश्वाश्रययन पत्रमानकारक स्या सम्भवः, गोवोधनाविपु मध्यर्प शर्ड प्रणयनाश्रयगोदोहनोपादन म. उन्यनाथक्यम्, र तहगामकऽदगीधै तम्यौदगीधादे रमतमाया. नुसन्धान यजमानेनेवर फतुं शक्यत पति प्राप्तेऽभिधीयते- भार्षिज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥४५॥ 'विज्य'मुस्विनः कमौदगीधापासमित्या लोमिराचार्य म. न्यते। अतः। 'सस्म हि' प्रयोजनायविक परिक्षीयते, फलप्साधनभूतम्य साहस्य प्रतापाटामायेत्यर्थः । कर्मविधिस्विनो एणी" "स्थि- भ्यो तिण ददाती"ति स्विकार्यकत्यशास्त्रेय फलसाधनभूतं साई फर्म सस्मिानुष्ठेमित्यवगम्यते । तदातानि कापिक्रानि मानहानि च फाणि त्विकतशाए । न च शयकी सस्य नियन्धनम् । वचनधिकार मलिक । २०ntain froyo. होमोपाटाने म. पार समादित्वानुमधाम म (बंधान ) नमानेमतिमि । "क्रिय भूगम्पो मु.पु. 1 Noसिल yिon - A ·वृतीयोऽध्यायः । १३ पायुद्गीथमुपासन पुरुषार्थः, तपाsपि प्रात्यधिकृताधिशारित्या ताश्व मानस्य विकशायाद "वश्वधिमधा करोति सदेव धीर्य: बत्तमित्यिसकक्रियापयोगस्वेन विनापास्सदेकफस्यया. दृस्विककाएयेतानि । बहरादिपूपामनेषु अस्विकर्तृकत्याप्रथया, "च्छास्वफतं प्रयोक्ती"ति न्यायाल फनिकायमेव * स्याम्यधिकरणं समाप्तम् ॥ ११ ॥ या सहकार्यन्तरविध्य सहकार्यन्तरविधि पक्षेण तृतीयं तर. धिकरणाम १३॥ तो विध्यादिवत् ॥ ४६ ॥ "तस्माद्वाल पाहित्य निर्विर पाल्पन तिष्ठासेट् पाल्यं । पाण्डित्यं निर्षिनाथ मुनि"रित्यत्र बाल्पपाण्डित्यवमानमपि विधी. यत, उतानात दर्शत विषये, मानपाण्डित्यपदयाजीनार्थत्वात्पादित्य निर्विोति विहितमे ज्ञान'मय मुनि' रित्यनुदाते । विधिशदो न छन भूयते । इत्येवं प्राप्ते धूमः- 'सहकार्यतरविधि रिति । 'तता'-विनाशतः 'विध्याविषत,' विधीयत इति विधिज्ञादिः मधीनमधर्मः,शमदमादरच विधि'-यचे. नयन्ते, पादिशब्देन श्रवणमनने एदेते। 'सहकार्यन्तविधि'रिस्पनावि विधीयत इति विधि, सहकार्यन्तरं विधिश्चेति सहकार्यन्तरविधिः । एतद् भवति-पघा "तमितं घेदानुषवनेन प्रासया विधिविन्ति यजेन बानेने"त्यादिना 'शान्तो दान्त" इत्यादिना सहकारी यज्ञादिः शम. दमाविश्व विधीते यथा व "श्रीतयो मन्त" इति प्रणमनने चाये. प्राप्त विद्यामहशारित्वेन गृोते, तया "तस्माद्वालणः पाण्टित्यं निर्षि "त्यादिना पाण्डित्यं बाल्य मानमिति नितय विझायाः सहकार्यन्तरं wa..धिकारस्यादिति पु. पि । तासि ममीभाष्यातिपरिणीतम् । सेवाय धेहि सि० पु०॥ तदुक्तमिति नि पुन ४ यशामवतीति मु० पु०॥ ५स्यादीति लि.पु .

·५२४ श्रीमाध्य - विधीयत इति । मानं च पाण्डित्यावान्तरमित्याह-' पण ति। मुनि'-- शब्दस्य पक्षण पशष्टमनाशीले व्यासादो प्रयोगदर्शनान्मोन पापिनत्य. घाल्ययोईयोस्तृतीयम् । यदाप्यय मुनि रित्यत्र विधिपत्ययो न अयते सथाऽपि मौनस्यामाप्तत्वाद् विधेयस्यमहीकारणीयम्-अथ मुनिः 'स्या' विति । इदं च मानं नपणप्रतिष्ठा मननादर्यान्तरभूतमुपासनातम्य. नस्य पुनःपुनःसंशोलनं सद्भावनाकपम् । तदेवं धाग्याय:-'ब्राह्मणा' विद्याधान् पाण्डित्यं निर्विर' उपास्य ग्रहलतत्त्व परिशुद्धं परिपूर्य व विविवा, श्रवणमननाभ्या प्राप्तं घेवनं प्रतिलभ्येत्यर्थः । तच भगबद्ध लिटलसत्त्वविदितम्, यद्यक्तिम्-"माहं वैदै"रिन्यारभ्य "भक्त्या स्वतन्यया शम्यो "नातु"मिति । श्रुतिश्व “यस्य देशे पर भक्तिः "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य" त्यादिमा । 'बाल्येन तिहासेस,' थाल्य स्वरूपं चानन्तरमेव पश्यते । 'वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्यिशाथ मुनिः स्यात, पाल्पपापित्ये यथादु गदाय परिशुद्ध पा ग्रणि मननशीलो भधेनिविधामनरूपधियाऽऽशमये । एवं त्रितयोपादानेन लवधियो भवतीत्या अमान मानव निर्विद्याध वालण' इति । प्रमानं मानेतर- सहकारिफलायः, संघ मोन' च यथावदुपारवानी घिसाझाठ तकनि प्पासो लभेत्यर्थ: । स प्रात्मणः केन स्यादिति, उक्तापायात्किार. न्योऽप्युपायोऽसीति पृष्टे 'येन स्यात्तेनेदृश एवेति, यन मानपर्यन्तन' घालणः स्यादित्यक्तम्, तेनैवेदृशः स्यास, न फेनाप्यन्यनोपायति परि- हतम् । अतः मप्वाश्रमेषु स्थितस्य धिटुपो पनादिस्यानमधर्मवह पाखित्यादिक मानतृतीय विमाया महकार्यन्तर विधीयते । अथ स्पात-पदि सधैवाश्रमे स्थिताना शिनु वानमधर्म- घहमारिणी मानतीयधिश घिमा ग्रहमाप्तिसाधनमुच्यते, पायं मामिति मु० पु०॥ २ रुष्टमनस्येति लि० पु०॥ ৫ মল্লিrিৱান যখন জাহিঙ্গা ক্যামাই স্নিমুগ্ধ ' लिपु ममाप्तम् । अग्रेस निखिपुस्तकानावित्रीय प्रम, विम सकेसम योपागं प्यमानी ट्रेष्टयम् । िित पु०॥ ५ पारपूर्व-दति मु.पु. मानमिति नास्ति 2०1 पनी int ४ामिति ।

·हतीयाध्यायः। तहिं कान्दोग्ये ऽभिसमात्य कुटुम्बे गुची देश"रत्यारभ्य "स पल्वेष वालयन पावदायु ग्रहलोभमभिसंपाते न च पुनरावर्तत"दति यावदा- युपं गाईस्यधर्म स्थितिदर्शनमुपपद्यते-इत्यवाह- कृत्स्नभावात्तु गृहिणेापसंहारः ।। ४७ ॥ 'तु'-शम्दश्चोदा व्यायति । 'हत्खभाशात'-शस्त्रेषु भाषात वसंध्याश्रमियु विद्यायाः मदायांत एक्षिणाऽप्यनीति तेनोपसहारः, तस्मात्सर्वाश्रमधर्मप्रदर्शनार्थी रहिणोपसंहार इत्यभिमायः । सयैतस्मिपि धाश्ये "ब्राह्मणाः पुषणायाश्च वित्तपणायाश्य नाकैपणायाश्च व्युत्यायाय भिताचर्य चरन्तीति पारियोज्यकान्तधम्म प्रतिपादन "तस्माद्वालणः पाण्डित्यं निविझे"त्यादिना पारिवान्यधर्म- स्थितिहेतुकमोनतृतीयसहकारिविधान प्रदर्शनार्थमित्याह- मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ।। ४८॥ सर्वेषणायिनिर्मुक्तस्य भिवावरणकमोनोपदेशः सर्वेपामाश्रम- धर्माणां प्रदर्शनार्थः । कुतः । एयविधमानोपदेशदितरयामामि'ध- म्माणामपि "यो धर्मस्कन्धा" रत्यारभ्य "बलसस्योऽमृतत्यमेती"ति मलप्राप्युपदेशात् । उपपादितश्व पूर्वमेध 'ग्रलसंस्य'-शब्दः सामि. साधारण रति। अतः मुक्तम्-यत्नाविसोनमधयन्मौनतृतीयः पाण्डित्यादिशियासहकारित्वेन घिधीयत इति। सहकार्यन्ताविधिकरण समाप्तम् ॥ १२ ॥ प्रथा नायिका अनाविष्कुर्वमन्वयात् ॥ ४ ॥ धिकरणम् । "तस्माइलणः पाणिद्वत्य निर्विर घाल्येन तिष्ठासे"दित्यन विदुषो घाल्यमुपादेयतया श्रुतम् । यातस्य भावः शर्म या बाल्यम्, १ सपणायट परतस्सव मु. पु०प्र० परम्पमेव भर्यात, म सचाप- निदि चानुमासनिकम् । तु २०मापनेप्ति 1 ·श्रीमाये - बालभावस्य पयोऽवस्यातिविशेषस्यानुपादेयत्वात् कम्मेवेह एहत । मन्त्र कि धानस्य कर्म कामचारादि सबै धिनुषोपादेयमुत दम्मादिरहितत्व- मेवेति विशये विशेषाभावात्ममुपादेयम् । नियमशास्त्राणि च विशेषांक्ष- धिनाऽनेन माध्यम इत्येवं प्राप्तऽभिधीयते- "अनाविष्कुविति । बालस्य यन्स्वभावानाधिष्करणरूपं कर्म, सदुपावदाना घर्तत विद्वान् । कुतः। 'अन्वयात्-तस्येशन्वयात् । बाल्येन तिप्टासे दियस्मिन् विधा तस्यै झन्वयसम्भा, तरषां विवाधिरी. | शिवप्रथयात- "नाधिस्तो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः । नाशान्नमानसो चापि प्रज्ञानेनेनमाप्नुयात" " "पाहारगढी सत्त्वगुहि"रत्यादिषु । सनाधिकाराधिकरणं समाप्तम् ॥ १३ ॥ - अधिकाधिक ग्यम् ४॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिपन्धे' तदर्शनात् ॥५०॥ द्विविधा मियाऽभ्युदयफत्ता मुक्तिमता व सराभ्युदयफसा स्वमाधनभूतः पुण्य मर्मभिः पुण्य सम्मानन्तरमेशोत्पमत, उसामन्तां कालान्तरे घेनियम इति संशयः । पूर्वकृतः पुण्य कर्मभिई विद्वान जायते, घातं भगवता-"चतुर्विधा भजन्ते मा जनाः सुमतिनाउनु. ने"ति । साधने निरंतर वितम्यत्वभावावनन्तरमेवेति प्रास उच्यतो- ধিক্ষমমমমনিয় নি। ইফিয়ছলামনাম सतिपय अमानुले प्रबलसमानारसिधन्धे मत्यनन्ताम, प्रतिशत मति तनुत्तरकालमित्यनिषमः । फुतः। सदर्शनात,' दृश्यते हि प्रपनेन फामाकरण कर्मफलप्रतियन्याय पगमः श्रुत:-"यदेव विद्यया करोति - ofववाति मु.पु. त्यधिक प्र. ५निएन ति . भवानितिन ४ मिति ·. घसुधाऽध्यायः । श्रद्धयोनिषदा तदेष धीर्यवर"मित्युगोविया युक्तस्य कर्मणः फला• प्रतिवन्यप्रणात ऐहिकाधिकरणं समाप्तम् ॥ १४ ॥ रणमा पय मुक्तिनाधिक एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थाऽवधृतेस्त- दवस्थाऽवधृतेः-॥५१॥ मुक्तिफलस्याप्युपासनस्य स्वसाधनभूतियतकर्मभिरुत्पत्ताधे. धमेश कालानियमः, तस्याऽपि पूयंत्यतिबन्धाभाषप्रतिबन्ध कपाय- स्यावहतः । अनापि तस्य हेतोः समानस्वादिस्यर्थः । सर्वभ्यः धर्मभ्यो मुक्तिफलविदयासाधनस्य कर्मणः प्रातस्यात्मलिधन्धासम्म रत्यधिशाऽऽगड्डा, तत्रापि ब्रह्मविपधाराणां न पूर्वकतानां प्रखलानां सम्भषात प्रतिबन्धसम्म दति परिहारः। द्विशक्ति रध्यायपरिसमाप्ति गोतयति ॥. मुक्तिफलाधिकरणं समाप्तम् ॥ १५ ॥ ---- इति श्रीमद्रामानुजाचार्यचरणती थारोफमीमांसाभाष्ये एतीयाध्यायस्य चतुर्थ: पाद: समाप्तः ॥ समाप्तश्चायं साधमाध्यायस्कृतीयः॥ छमाप्तीपयधिकम मु.पु. द्वि च। पुनतिरिति ·• 'श्रीभाथ्य नमो मीमांसाहयगुरवे भगवतेश्रीमते रामानुजाचार्याय ॥ । अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ अथायित्यधिकरणम् । मात्सिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥ तृतीयेऽध्यायें साधनैः सह विमा चिन्तिता । अधेदानों विद्या. स्वरूपविशोधनपूर्वक विद्यापलं चिन्त्यते । तर "वनविदाप्नोति परम्" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमति प्रम द प्रोष भति" "यदा पश्यः पश्यते सम्पर्ण"मित्याविषे. दासवाक्येषु वलमाप्तिमाधनतया विहितं वेदनं कि महसतमेव शास्त्रार्थ, उताऽसदास्तमिति संशयः । कि युक्तम् । सहसमिति पुतः । 'ब्रह्म घेद वदेव भवतीति घेटनमानस्यैव विधानादाकृती प्रमाणाभावात् । न घाघघातादिषद्वेदनस्य प्रक्षापारोक्ष्या प्रति दृष्टो. पायवाट् यामत्कार्यमावृत्तिर्शित शक्य धकुम, घेदनम्य दृष्टोपायवा- भायात् । ज्योतिष्ठोमादिकाणि वेदान्तघिहितं च घेवनं परमपुरुषारा- धनरूपम, आराधिताच परमपुरुषाद् धर्मार्थकाममोवाण्यपुरुषार्थायाप्ति. रिति हि "कलमत उपयते"रित्यन प्रतिपादितम् । अतो क्योतिटीमा. दिवाथाशब्दं मत्कृतमेव शास्त्रार्थ दति प्राप्त प्रत्महे- 'मातरम'दिति । अतलवायतमेश घेटनं शास्त्रार्थ: । फुतः । 'उपदेशात,' यानोपासनपोषण घेदनराध्देनोपदेशात् । तत्पर्याप्त्य च घिद्यपाप्तिध्यायतीनामेकस्मिन् विपये घेदनोपदेशपरायेषु प्रपा. गावगम्यते । सपा हि, "मनो प्रल्लेत्युपामोते" स्युपामियान्तो १ मेमिति प्रमायामिति मु.पु. ५ टनाप-THER गामि। दायनमिति ४ घेटनोपदेशाविति पर्याप्त ·५२९ चतुर्थोऽध्यायः । 'भातितपति च कीया यशसा वलय सेन य एवं वेदेति तिदि. नोपर्महिपते । तया, "यस्तद्वेद यत्स घेद स मयतदुक्त" इत्युपश्मे घिदिनातं रकस्य जानम "अनु म एताम्भगवा देवतां शाधि यां देवता- मुपास्स" दस्युपासिनोपष्ट्रियते । तया, "aeविदाप्नोति पर" मित्या- दिवाश्यसमानार्थेषु धाश्येषु "मात्मा का परे द्रष्टयः श्रोतयो मन्तयों निदिधामित्तथ्यः" "ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान" इत्यादिपु ध्यातिना वेदनमभिधीयते । ध्यानं च चिन्तनम, सच्चा स्मृतिसन्तति. रूपम्, न स्मृतिमानम् । उपास्तिरपि तदेकार्थः, एकाचित्ततिनरन्सर्य प्रयोगदर्शनाह। तदुभयेका दसम्दाश्तसन्ततस्मृतिरिह "बल घेव प्रलय भवति" "जात्या देवं मुच्यते सर्वपाश"रित्यादियु घेदनादिश- ब्दरभिधीयत इति निश्चीयते । लिझाच ॥२॥ लिङ्ग-स्मृतिः । स्मृतेश्चायमोऽवगम्यते । स्मयंत हि मातमा. धनभूतं घेदनं स्मृतिसन्ततिक्षपम्- "सदूपप्रत्यये चेका सन्ततिश्चान्यनिःस्पृहा । तयानं प्रथमः पहाभानिप्पामते सति । तस्मादसवारत्तमेव वेदनं शास्त्रार्थः । आवृत्त्यधिकरणं समाप्तम् ॥ १ ॥ Russrमल्योगासना आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥३॥ धिकरणम् । पमिदानों बिन्त्यते-किमुपास्यं प्रलोपासितुरन्ययेनोपास्य, मुतोपामितुरात्मत्येति । किं युक्तम् । अन्यत्यति । कुतः । उपासितुः प्रम्यगात्मनोऽन्तरत्या ब्रह्मणः । अन्तिात्वं चा"धिमन्नु भेनि. चोवत्र चिन्तनमित्येव प्र.। २०पपिरिति । ति।

·- - श्रीभाध्ये थार" "अधिकोपदेगार" "नेमऽनुपपत्ते"रित्याटियूपपादितम् । यथा. स्थितञ्च. ब्रह्मोपास्यम् । सपथास्थितीपासने हि ब्रह्ममाप्तिाम्यय. थाभूता स्यात, "यथामतुरस्मिन लोके पुरुषो भवति ततः प्रेत्य भय. ती"ति न्यायात । तोऽन्यत्यनापास्यमित्येवं प्राप्त भिधीयते-- 'अात्मति विति। 'तु'-शब्दोऽवधारणे । उपाधिसुरास्मेत्येवापा- स्यम् । उपासिता प्रत्यगात्मा स्वशरीरस्य स्वयं यथाऽऽत्मा, तथा स्वात्म नोऽमि पर बलात्मेत्येोपासीतत्यर्थः । फुतः । मयुपगच्छन्ति पूर्व उपासितारः, "त्वं था अहमस्मि भगो देऽहें घे त्वमसी"ति । उपामितुरन्तरभूतं ब्रह्मोपासितारोऽहमिति कथमभ्युपगच्छन्तीत्य जाह याहयन्ति चेति । दमममविरुद्धमुपामितून ग्राहन्ति शास्त्राणि, सान् प्रत्युपपादयतीत्यर्थः, “य अात्मनि तिष्ठवात्मनोऽन्तरी यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीय आत्मानमन्तरी यमयति स त यात्माऽन्ताम्य मृत" इति, तथा “मन्मनाः सौम्येमाः सर्वाः मनाः सहायतनाः सत्म तिष्ठा: ऐतदात्यमिदं सर्वमिति, "स खत्विवल तज्जना"निति व सस्य विचिद्वस्तुनः सज्जत्यातल्लत्यासदनात्यातवियाम्यत्यातक रीरत्वाच्च सर्वस्यायमात्मा, अतः स त आत्मा। अतो यचा प्रत्यगात्मनः स्वशरीर प्रत्यात्मत्वावोऽद मनुष्योऽहमित्यनुसन्धानम, तथा प्रत्य गात्मनोऽप्यात्मत्यात्यामात्मनः, तम्याप्यहमित्येवानुसन्धान युक्तमिति । एवं शास्त्रैरुपपादितं सर्वयुद्धीनां ब्रह्मनिष्ठत्येन वानां प्रीक निष्ठत्यमभ्युपगच्छन्त 'स्त्व या ग्रहमस्मि भगवो देवत्त अहं त्वमि भगो देयते" इति व्यतिहारणा तयन्तः । पयं चा" योऽन्या देव- तामुरास्तेऽन्योऽसामन्योऽहमामीति न स घेर यसो होप पात्लेत्येको पामीत""म तम्पराबायोन्यत्रात्मनः सय घे"त्यन्यत्यानुसन्धान निपंध, एयगात्मनं प्रेरितारं च मत्ये" ति ऐयायानुसन्धान विधान ५श्य-ति निष्ठत्यै एति द्वि । २ व्यतिकरणेति पुस्तकान्ती, व्यतिरोति । ३ सय देत्यात्मत्यामनुसंधानमिवेधति सि । - - ·. चतुर्गाऽध्यायः। R शाविरुद्धम् । प्रहमिति यात्मतयाऽनुमन्यानादम्यत्वानुसन्धानमिपंधा रतितः, स्व शरीरात स्वात्माऽधिमायानुसन्धानात्स्यात्मनोऽपि परमा. मनोऽधिपत्यानुमन्धानात्ययात्यानुमन्धान विधानं च रचितम् । अधिकस्प यलणः प्रत्यात्मन पात्मत्यातस्य च वलयरीत्यादिधमाडो टेप' इत्युक्तम् । प्रत उपामितुरात्मत्वेन बस्योपास्यमिति स्थितम् । - मात्मत्वोपामनाधिारण ममाप्तम् ॥२॥ भय प्रताधिहरणम | न प्रतीके न हिसः॥ ४ ॥ "मनी ग्रहत्युपामोत म यो नाम घलेत्युपास्त" इत्यादिप्रती. कोपामनेष्वयात्मत्यानुसन्धान कार्य,मुत नेति चिन्तायाम् "मनो ग्रहल त्युपापी"मि प्रयोगमनत्यसाम्पाद प्रतापरोपामितरात्मत्वादात्म त्येवोपामीतत्ये प्राप्तेऽभिधीयते- ' प्रती रति। 'सीके ना'स्मत्यानुसन्धान कार्यम् । 'महिम: न झुपाहितुरात्मा प्रतीकः । प्रतीक्षापासनेषु प्रो एघापास्यो, न प्रस्त ब्रह्म तु तन दृष्टिविशेषणमानम् । प्रतीकोपापन हि नामामाणि घल्लदृष्टाऽनुमन्धानम् । सबोगम्यस्य प्रतीकस्योगमितपत्मत्याभा. याच तथाऽनुमन्यम् । नन्यचापि बलेवोपास्यम्, ब्रह्मण उपास्यत्वसम्भये मनग्रादीना- मवेसमानामन्पयक्तीनां चौपाप्यत्वावयणस्यान्याप्यत्वात् । बातो मनग्रा. दिदृष्टा यसैगेपास्यमिति, तबाह- ब्रह्मपित्कर्षात् ॥५॥ मनादिपु 'ब्रह्मष्टिय युझा, न ब्रह्मणि मनमादिदृष्टिा, प्रलको मनमादिभ्य उत्पात, तेषाञ्च घिपयात । उत्कृष्टे हिराननि भृत्यदृष्टिः प्रत्यवायकरी, मृत्ये तु राजदृष्टिरभ्युदयाय ॥ प्रतीकाधिकरणं ममाप्तम् ॥ ३ ॥ मित्यत पाहतप.।

·५२ માં अथाऽदित्यादिमत्य. धिकरणम् । प्रादित्यादिमतयश्वान उपपत्तेः॥६॥ "य एवासी तपति समुद्गीथमुपासीते"त्यादिषु कमायेपूपा- पनेषु संशय:-फिमुद्गीयादी क्रमोद प्रादित्यादिवृष्टिः कर्तव्या, उतादि- त्यादिपूगीयाविदृष्टिरिति । उत्कृष्टदृष्टिशिष्टे कर्तव्यत्ति न्यायावी- घाटीना च फत्तसाधनभूतकमर्माहत्येनाफलेभ्य आदित्यादिभ्य उत्सष्ट त्यादादित्यादिपूदगीयाधिदृष्टिरिति प्राप्तेऽभिधीयते-- 'प्रादित्यादिमतयश्चाङ्ग' इति । 'च'-राद्धोऽधारणे, प्रत्यक्ष उद्- गीयावाशादित्यादिदृष्टय एघ कार्याः । कुतः । 'उपपत्ते.'-प्रादित्यादी- नामेयास्टष्टत्वोपपत्तेः । आदित्यादिदेवताराधनद्वारेण हि कर्मणामपि फलसाधनत्यम् । अतस्तदृष्टिरुद्गीथादाई। प्रादित्यादिमत्यधिकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ प्रथा मोनाधिकरणम् ५। आसीना सम्भवात् ॥ ७॥ मोतसाधनतया घेदान्तशास्त्रविहितं जान धानोपासनादिश- घ्दवाच्यमऽसहादावृत्त सन्ततस्मृतिरूपमित्युक्तम् । तदनुतिष्ठवामीनः गया. मस्तिष्ठन गच्छश्च विशेषाभाषाऽनियमेनानुतिष्ठेदिति प्राप्त उच्यते- 'मासीन' इति । 'यात्रीन' उपासनमनुतिष्ठेत् । कुतः । 'सम्भ थाह' । यासीनस्यैव झेकायचित्ततासम्भः ! स्थितिगत्यो. प्रपरसात स्याल, शयने व निद्रासम्मयाह । पश्चाई धारयमयनिरत्तये सापr- प्रया पासीनः कुर्यात् । ध्यानाच ॥८॥ 'निदिध्यामितथ्य' रति मानरूपत्वादुपामनस्यैकार्यावसताऽयरप म्भाषिनी । धान हि विजातीयत्ययान्ताध्यपरितमझविन्तनमित्युक्तम् । १ सयाम पति म पु । पावाप्रारणेति माय सि ·चतुर्थोऽध्यायः अचलत्वं चापेक्ष्य ॥६॥ निश्चलत्वं चापत्या चिम्यन्तरितादिपु मानवाचायुक्तिद्देश्यले "ध्यायतीय पुयियी यायतीयान्तरितं ध्यायतीय योः ध्यायन्तीयाऽऽपो ध्यायन्तीय पर्वता" इति। प्रतः पृथिवीपर्यतादिश्देकायचित्ततया निश्च. लत्यमुपासफायामीनस्पैः मम्भवेत् । सरन्ति च ॥१०॥ स्मरन्ति घामीनस्यैव ध्यानम्- "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नायुक्तिं नातिमीचं नाजिनझुशोत्तरम् ॥ तमाय मनः छत्वा यतचित्तेन्द्रियशियः । उपविश्यासने युजन्यादयोगमात्मविशुद्धय" ति । यत्रैकाग्रता तन्नाविशेपात् ॥ ११॥ एफायतातिरिक्तदेशकालविशेषायणादेकायमानुकुलो यो देश:- कालव, स एवापासनस्य देशः कालश्च । “ममे शुची शराबहिषा. लुका यिर्जित" इति घचनमेकायतकान्तदेशमाह, न तु देशं निय. छति, "मनाऽनुकूल"रति चास्यशेषात ।। प्रासीनाधिकरणं समाप्तम् ॥ ५ ॥ प्रथाप्राणाधिकरणम । आ प्रायणा'तत्रापि हिंदृपृम् ॥१२॥ तदिदमवर्गसाधनमुत्सनवणेपासनमेकाह एष सम्पाट्यमुता- ऽऽमायणात्मत्यहमनुवर्तनीयमिति विशयें एकस्मिनेशाहनि शास्त्रार्थस्य कृतायातायतेय परिसमापनीयमिति प्राप्त उच्यते- 'या प्रायणादिति, भामरणादनुपर्तनीयम् । कुतः। 'समापि हि दृष्टम्'-उपासनादयोगप्रभृत्याऽऽ मायणान्मध्ये यः कालस्तत्र सर्वशपि .१ अत्यति । २ शुची देवे ......यानुशादि-इति मु.पु. । प्रयागेमिप्राय: पुस्तकेषु ।

·५३४ श्रीमाध्ये दृष्टमुपासनम् "स पल्वे प्रतियन यावदायुपं बसलोकमभिसंपदयात इति ॥ पामायणाधिकरणं समाप्तम् ॥ ६ ॥ करणम् । प्रय समाधि तदधिगम उत्तरपूर्वाधपोरश्लेषविनारी तापदेशात् ॥ १३ ॥ एवं विटाम्वरूपं विशाध्य वियाफलं चिन्तयितुमारभते । ब्रह्म. घियामाप्ती पुरुषस्योत्तरपूर्वाधयोरश्तेविनाशी येते-"तथा पुष्क श्पनाश भापो न श्लिष्यन्त एवमयदि पापं काम न लिप्यो" "तस्य धास्मा पवित्तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते वापळेने "त्युत्तराधाश्लेषा, प्रथेपोझासूल माना प्रोतं प्रदूयैतेवं हास्य सर्वे पाणानः प्रदूपन्ते" "तीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे पारावर" इति पूर्वाधिनायः । एतापरलेपविनाशी विद्याफलभूतापपोते नेति संशयः । किं युक्तम् । नोपपोते इति । फुतः । “नाभुक्तं धीयते कर्म कल्पकाटिशतैरवी"त्या. विशास्त्ररोिधात् । प्रश्लेषिनाराव्यपदेशस्तु मेतिसाधनभूतविधि धाविधायशेषगतः कथंचिद्विदयास्तुतिप्रतिपादनेनाप्युपपद्यते । न विदया पूर्वतरायोः प्रायश्चितनया विधीयते, येन प्रायश्चित्तेनाधि- नाश उच्येत । घिद्या हि 'वधिदामोति परम्" "बस वेद प्रक्षेष भयं- ती"ति प्रलप्राप्युपायतया विधीयते । अतो विद्यार्थवादोऽयमपिना शाश्लेषमापदेश इत्य प्राप्त भिधीयते-- 'तदधिगमरति। विद्याप्राप्ती पुरुषस्य विद्वामाहाम्या'दुनाया. घपाररधिनाणा'धुपपद्यते । कुतः । एवंविधं हि थियामाहात्म्यमय. गम्यते, 'यिदि पापं कर्म न रिलय' एवं हास्य मय पाप्मान: प्रदूयन्त' इत्यादिश्वपदेशात् । न घ 'नाभुन छोयो कम्यनेन शास्त्रे. . alsतूानि म , पानिपट पाठः। चमकर्म पीय-nि | नर्यात-ति।

·चतुयोऽध्यायः। ५३५. यास्य विरोधः, भित्रयिषयत्वास । तद्धि फर्मणां फलजननमामयदठि- मविषयम, एस्तूत्यनाया विद्यायाः माटतानां पाप्ममा फलजननशक्ति- विनाशमामध्यम उत्पत्स्यमानानां व फलजननशक्त्युत्पत्तिप्रतिबन्धकाण. मामयं च प्रतिगदपतीति दुयाविषयो भियते । यथाऽमिमलयारोप. एपविधारणमामयविषययोदया: प्रमापायोपि विषयभेदात्मामाण्यम, एबमापीति न कश्चिद्विरोधः । अघस्याश्लेषकरण, वैदिककमायोग्यताशामनाप्रत्यभयहेतुगतपु- त्पत्तिप्रतिघन्यकरणम् । अघानि हि कृतानि पुरुषस्य वैदिककमायायता मजातीयकमान्तरमादि प्रत्यवायं च पुर्वन्ति । अघस्य विनायकरण, मुत्पवासातच्छापिनाकरणम् । शक्तिरपि परमपुरुयानोसिरेय । तदेघ विद्या वैदितुशात्यर्थमियत्वेन स्वयमपि नितिशाप्रया मती घेाभू- तपरमपुरुषामधनस्यरूपा पूर्वसाघमञ्चयनितपरमपुरुषाप्रीति विनाश यति, सैध बिटमा स्योत्पत्त्य तत्कान्नभायऽनिमितपरमपुरुषाप्रीत्युत्पत्ति च प्रतिवधाति । दिदमालेपयवनं प्रामादिधिपय गन्तव्यम्, 'नाधि- रतो दुश्चरिता"दित्यादिभि. शास्त्रैरा मायणादहाहरुत्यामानाया उस- सिसिरायभागिन्या विद्याया दुस्तरितधिनिष्पादात्यायामात ॥ নামাযে মানে । इतरस्याप्येवमसंरलेपः पाते तु ॥ १४ ॥ उत्साधियोर्षितामाऽरलेपधिनागायुक्तो । 'रतरस्य' पुण्यम्या 'प्य- मुक्तेन न्यायेनाश्लेविनाशी पिटाया स्याता, विदाकविरोधित्वमा- मान्याह व्यपदेशाच्च । भवति च घ्यपदेश:-उभे सुस्तदुप्फते निश्यि 'सबै पाप्मानो तो निवर्तन्त" रति, "सासुस्तदुष्कते धनुत" इति । मुमुतोनिष्टफसवात्सुटतस्यादि 'पाम'-शब्देन ध्यपटेशः । मुशतम्य' शास्त्रीयत्वात्तत्कनस्य क्षेपानिदिष्टत्वदर्शनाच विद्यया अविरोधशङ्क ५ विधनुस त म पु.। २ अपिशवधिको मु.पुः। अपेतराधि- कायम ·श्रीभाध्य . निवर्तयितुमतिदेशः । नमु विदुपोऽपि संतिमतव्यताकापामनिर्धत्तय वृष्टानादिफलानीष्टान्येध, कथं तेषां विरोधाद्विनाश उव्यते, समाह- 'पाते विति । शरीरयाते तु सेषां विनाशः, शरीरयातादू तु विद्या उनुगुणदृष्टफलानि सुक्षतानि नश्यन्तीत्यर्थः । पतराधिकरण समाप्तम् ॥ ८॥ - MISHRDati अनारन्धकार्य धिकरणम् । एव तु पूर्व तदवधेः ॥१५॥ प्रलविद्योत्पत्तः पर्याप्तस्माधिनाः पुस्तदुप्फतवोरमलविनाशा- बुती । ततः पूर्वभाविना: मुस्तदुष्कृत्योः शिविशेर्पण यिनाथ, उता. नारब्धकार्यपारवेति विशये "सर्व पाप्मानः प्रदूपन्त" इति विक्षाफल. स्याविशेष श्रवणाद्विदोत्पत्त्युत्तरकालभाषिन्याश्च शरीरस्थितः फुलालच धमणादियत्सस्कारयणावप्युपपत्तविशेषेणेति प्राप्त उच्यते- 'अनारब्धकार्य पतु पूर्व' इति । विनोत्पत्तेः 'पू' मुमतप्ते 'अनारब्धकार्य' अप्रवृत्तफले 'a' घिरया विनश्यत । कुलः । 'सरयधे.' "तस्य तावदेष चिरं यापन विमाटोय पम्पत्स्य" इति शरीपातधि- लम्बाधिश्रुतेः। न च पुण्यापुण्यकर्मजन्यभगवत्मीत्यनीतिव्यतिरफेण शरी रस्थिति तभूतसंस्कारसदाचे प्रमाणमस्ति । अनारख्यकाधिकरणं समाप्तम् ॥6॥ अशानिहाया अग्निहोनादि तु तत्कार्यायैव टाधिकरणम् । तदर्शनात् ॥ १६ ॥ पतरस्याऽप्येशममरलेप रति रियायलासुससस्थाम्यसंरलेप उक्तः । अग्निहोत्रादीनां नित्यनैमित्तिशाना स्याथमधाणामपि मुशतस्यसामान्येन ताफनस्यारलपादनिहासोऽननुष्ठाने प्राप्त उच्यो- 'महोचादि यिति । 'सु'-रादः मुमतान्तीयो विशेषणाः । अनिदानासानमधमाः फतारलेषासम्भवादनुष्ठेया एय । तरसम्भवए ·चतुर्थोऽध्यायः। ५३० तत्कापायानेपाम् । विमाप्रकार्याय हि विदुषोऽग्निहोबादानुष्ठा. नम् । कमिदमयगम्यते । 'सर्गनात, दृश्यते हि "समेत बेदानुमबनेन प्रालणायिदिन्ति यजेन दानेन तपमानायने"स्यादिनानिहोना- दीनां विद्यासाधनत्यं विनायारा मायणादभ्यासायानिशपाया यहरहरुत्पाटात्वात्तदुत्पर्यमाश्रमकाप्यहाहरनुष्ठेयमेय, अन्ययाऽऽत्रम फर्मलाप दूपितान्त:करणस्य विनोत्पत्तिरेय न स्यात् । याऽग्निहोनादिमाधुकृत्या विद्योत्पत्त्या, विद्योत्पतेः प्राचीन मुरुतं "पावत्सम्पातमुपिया" "प्राप्यान्तं फर्मण" रत्यनुभयेन विनष्टम, भुक्तार्यागष्टं च मारधफलम्,' "सुहृदः साधुश्त्या"मित्यस्य का विषय,स्तनाह- अतोऽन्यापि ोकेषामुभयोः ॥ १७ ॥ 'अतोऽग्निहोत्रादिमाधुमन्याया विद्योत्पत्त्यधोया 'अन्यापि पिदा. ऽधिगमात् पश्चात्तरयोहभयोरपि पुण्य कर्मणाः प्रयतकर्मप्रतिवद्धफमा साधु- कृत्याऽनन्ता सम्भवत्येत्र, तद्विपर्यामद मेकेश' शापिनां वचनम् "तस्य पुचा दायमुपन्ति मुहृदः साधुसत्या"मिति। घिद्ययाऽश्लेषयिनागा तिश्च सहिपया। अनुष्ठितस्यापि कर्मया: फनतियन्धसम्भवं पूर्व स्मारयति- यदेव विधयेति हि ॥ १८॥ "यदेव घिया कति तदेव धीर्यवत्ता"मित्युगीविद्याया: ऋतुफलापतिबन्धफलयत्त्यवचनेनानुछितस्यापि कर्मणः फलतिबन्धः मुच्यते हि । अतो विदुषो ऽनुष्टितप्रतिबटुफविषयं मुहृदः साधुत्या'. मिति शाट्यापनशम् ॥ अग्निहोत्राधिकरणं समाप्तम् ॥ १० ॥ .प्रारम्य कर्मफनमिति मु.पु.। पताऽपिदुप इत्यकारच्छेदेो मु.पु. । 2ी विधेय इति मु.पु." निमिसि मु.पु..

·५८ श्रीभाष्य , अग्रेसरवपया भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽयसंपद्यते॥१६॥ धिकरणम् ११॥ ययोः पुण्यपापयारश्लेषविनाशाक्ती, ताभ्यामितरे प्रारब्धकार्य पुण्यपापे कि विद्यायोनिशोरावसाने उस तच्छोरावसाने शरीरान्तरा- वसाने त्यनियम इति मराये, "तस्य तावदेव चिर यावच विमाये ऽथ सपत्स्य"दति तच्छरीरविमोतावसानत्वश्रवणात्तदवसाने ति प्राप्त उच्यते- "भोगेन विति । 'तु'-शब्द, पतव्यारत्यर्थः । इतरे' प्रारब्ध- कार्ये पुण्यपाप स्वारब्धफन भागेन तयित्वा' तत्फलभोगसमाप्सनन्तर ब्रह्म 'सम्पयते । ते च पुण्यपाप एकशरीरोपभोग्यफने चेतकरीराम- साने सम्पयंते । अनेकगरीरोपभोग्यफले चे, नदवताने सम्पयते । भागे- नै वर्षायव्यत्वादारब्धफलयोः फर्मणो. ।' "तस्य तावदेय विर याधन विमोत्य" इति च भोगेन तयाः कर्मणार्विमात उच्यते, देहाधि नियमावणात । तदेव ब्रह्मविझायाः मागनुष्ठितमभुक्तफलमनारम्यफल पुण्यपापरूप कर्माऽनादिकालसञ्चितमनन्तं विदामाहात्म्या वनश्यति, 'विशारम्भोत्तरकालमनुष्ठितञ्च न शिल यति । तत्र पुण्यरूप सर्व विदुप. मुहूदी राहुन्ति, पाप च द्विषन्त इति निस्वयम् ॥ इतरतपयाधिकरय समाप्तम् ॥ १९ ॥ इति श्रीमदभगवद्रामानुजाचार्यचरणमती शारीरकमीमासाभाष्ये फलाध्यायस्य चतुर्थस्य प्रथमः पाद.. •याटित मप्रपाट सवंपुस्तकेयु । ति .०ाने ति-इति मसला मिले।

·. अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ धागधिरथम १ । वाङ् मनसि दर्शनाच्छन्दाच ॥ १ ॥ इदानों विदुपो गतिपकारं चिन्तयितुमारभते । प्रथमन्तादुत्मा- न्तिश्चिन्त्यते । तत्रेदमावायते-"अस्य साम्य पुरुषस्य प्रयतो घास संपटाते मनः प्राणे माणस्तेस तेजः परस्या देवतायामिति । पत्र 'घाह मनसि संपात' दति धाचा मनसि संपत्तिश्रुतिः किं वारित्तिमात्र. विषया, उत पारिरपति विशये कृत्तिमाधिपति युक्तम् । कुतः । मन- सो धापतित्वाभावात तत्र वास्वरूपसम्पत्यऽसम्भवात् । धागादि. पत्तीनां मनोऽधीनत्वेन त्तिसम्पत्तिश्रुतिः कचिदुपपदात इत्येव प्रा. प्रेऽभिधीयते- 'वाइ मनप्तीति । वानस्वरूपमेव मनसि सपझते। फुतः । 'दर्श. नात', दृश्यते हि धागिन्द्रिय उपरतेऽपि मन.पत्तिः । वृत्तिमात्रस- म्पत्याऽपि तदुपपद्यत इति चे,त्ताह 'शब्दाचेति, धाड मर्नास सम्प. दात' इति चास्यरूपसपत्ताघेव हि शब्दो, न तिमात्रसम्पत्त । नहि तदानों एत्युपामे धाििन्द्रय प्रमाणान्तागोपलभ्यते, येन त्तिमात्र संप दात इत्युच्यत । यदुतम्-मनसो वाममतिकत्याभावाद्वाचा मनसि सप. तिनापपटात ति, तद्बाइ मनसि सपग्रत' इति यवनानमनसा पान सयुज्यते न तु तत्र लीयत इति परिहत्तव्यम् । अत एव सीएपनु ॥२॥ यतो वाचा मनसा सपोगमा सतिन तु नयः, अत एव था. चमनु सर्वपामिन्द्रियाणा मनसि सम्पत्तिश्रुतिरुपपद्यते, "तस्माटुपशान्त तेजा अपुनर्भवमिन्द्रियैर्मनमि सम्पत्यमान"रिति । धाधिकरण समाप्तम् ॥ १॥ • युक्तमिति नास्ति। २ सदर्शनादिति मु.द्वि..। ३ सदरक्षितः मूत्रपाठः सर्व पुस्तकैपु।

·श्रीभाये -- पच मनोऽधिकरणम् २ । तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३॥ 'तस्'सन्द्रियसंपुक्तं 'मनः प्राणे' सम्पदाते, प्राणेन संयुल्यते, न मनोवृत्तिमात्रम् । कुतः । 'उन्नत, 'मनः प्राण' इति धाश्यात । अधि- काऽऽशङ्का तु, "अवमयं हि सोम्य मन" इति वचनान्मनसावप्रतिकात्य. मवगम्यते । अवस्य च "ता अवमसनन्ते"त्यम्मयत्व सिद्धम् । पापामया प्राण इति वापतित्वं प्राणायावगम्यते । अतो 'मनः प्राणे संपदयात' इत्यत्र प्राणशब्देन प्राणप्रतिभूता असो निर्दिश्या तासु मनःसम्पत्तिपति- पादने परम्परया स्वकारणे लय इति सम्पत्तिवक्षनमुपवं भवतीति । परिहारस्तु "अवमयं हि सोम्य मन प्रापोमयः प्राण" इति मन:प्राणयोरवे. नादिश्चाप्यायनमुच्यते, न तत्पतित्वम् । आहङ्कारिकत्वान्मनसः, प्राका- शादि सिकारत्वान्नमाणस्य । प्राणश नापां लपणा च स्यादिति मनोऽधिकरणं अमाप्तम् ॥२॥ war sयक्षाधिकरणम् ५ । सो अध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४॥ यथा 'वाड्मनसि संपटाते मनः प्राण' इति धधनानुराधेन मन:. मायायोरेय वाड्मनसयोः संपत्तिः, तथा 'माणस्तेनसीति वचनासेजस्येय माण; सम्पदयात इति प्राप्त उच्यते- 'सोऽध्यत' इति । 'स' माणोऽध्यते' करणाधिपे जीधे संपाते । कुतः । तदुपगमादिभ्यः। प्राणस्य लीयोपगमतापच्यते-"एवमेधेममा. त्यानमन्तकाले सर्व प्राणा अभिसमापन्तीति । तथा नीवेन सह प्राण- स्योकान्तिः श्रूयते-"तमुत्मामन्तं परोऽनल्लामतीति । प्रतिष्ठा छ सीधेन मह श्रूयते "कस्मिकान्त उलान्तो भयिष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति । एवं सीधेन संयुज्य सेन सह जामम्य- तिहि 'माणस्तैजसी'त्युच्यते । यया यमुनाण गहमा सयुज्य सागरगमने ऽपि यमुना सागरं गव्हतीति पयो न यिस्ते, तद्वत । अध्यताधिकरणं समाप्तम् ॥३॥ १. निश्चिन्तति प्रभाटियम्दोमान्ति प्रतिक्षित स्वामितिमः।

·चतुर्थोऽध्यायः। ५४५ भय भूसाधिरथम । भूतेषु तच्छृतेः॥५॥ प्रापास्तनासीति तीवसंयुक्तम्य प्राणस्य तेजसि संपत्तिकता । सा सम्पत्तिः किं तेनामान उत संहतेषु सर्वयु भूयिति विधये नामार अयणानसोति प्राप्त उच्यते- 'भूतष्यिति। 'भूतेषु' संपात रति । फुतः । तच्छुतः, 'एपियो मय पापामयस्तेनोमय' इति नीयस्य पश्चातः सर्वभूतमपत्यश्रुतेः । ननु तेजःप्रभृतिप्वेस्मिन् फ्रमेय संपत्तायपि एपिधीमय रत्या. दिका श्रुतिरुपपद्यते, प्रत पाह- नैकस्सिन्दर्शयतो हि ॥६॥ 'नेकस्मिन', एकेकस्य कार्यातमत्यात । दर्शयतो हातमत्वं श्रुतिस्म ती-"अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे घ्याकरवाणोति तासां रिश्त चश्तमेकका फरवायो"ति, नाम रूपव्याकरणयोग्यत्याय निराकरणमुप- दृश्यते। "नानायी एयाभूतास्ततस्ते संहति धिना । नायरन्मजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्ययः । समयान्योन्यसंयोग परस्परसमाश्रयाः । महादादया विद्यपान्ता झण्डमुत्पादन्ति त"रति । अतः 'प्राणस्तेजसीति :'-शष्टेन भूतान्तरसंसष्टमेश लेलो ऽभिधी यते । अतो भूतेष्वेव सम्पत्तिः ॥ भूताधिकरणं समाप्तम् ॥ ४॥ अपात्युपसमाधि समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं पानु पोष्य ॥७॥ इयमुत्क्रान्तिः किं पिदविटुपोः समानासाविटुप एति चिन्ता. यामधिदुप एवात प्राप्तम् । कुतः । विदुषोऽमृतत्ववचनादुस्तान्त्य. भाषास । विदुषो धामृतत्व' श्राध्यते- . तिराठी नास्ति सपु.। दियदी मासि.. पमतावानमिति मु.पुः।

·२४२ 1 श्रीभाये "पदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः। अथ मया ऽमृतो भवत्यर ब्रह्म समश्नुत"दति । एवं प्राप्नेऽभिधीयते- 'समाना चामत्युपक्रमादिति । विदुपोऽप्यासत्युपक्रमादुकान्तिः समाना, आसत्युपक्रमात-ग्रागत्युपक्रमात, नाडीप्रवेशात मागित्यर्थः । विदुपोऽपि हि नाहीविशेषेणोत्क्रम्य गतिः श्रूयते- "शत चैका च हृदयस्य नाम- सामा मूनिमभिनिःसृतका । तयाध्यमार्यवमतस्वमेनि विप्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ती' ति। राव नाहीविशेषेण गतिप्रवाद्विदुपाऽप्युत्क्रान्तिरयजनीया । साच নাঙীয়ান সানিয়ামযালমানা। নন্মময়য়াহা র ক্রিয়া श्रूयते-"तेन प्रदोतेने प्रात्मा निष्फ्रामति चतुणे वा मूभी या न्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य"दति । 'शत चैका च हृदयस्पे'त्यनया श्रुत्ये. कायान् मवधी निष्क्रमण विद्विपमिसादण्द्विद्विषयम् । यदुकम्-वि. टुपोऽ वामृतात्य भाव्यत इति, त्रिोच्यते, 'अमृतस चानुपाध्यति । 'च'- शब्दोऽवधारणे । अनुपोप्य शरीरन्द्रियादिनबन्धमदग्ध्येव यदमृतत्यमुत्त रपूर्वधियोरश्लेविनाशरूप प्राप्यते, तदुच्यते "यदा सर्व प्रमुच्यन्त इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थः । 'अत्र घल समश्नुत' इति चोपासनयेताया यो ग्रतानुभव,सहिपमित्यभिप्रायः । तदापीतेः संसारख्यपदेशात् ॥८॥ अपश्य व सदस्तत्वापदादेहसम्बन्धस्येति विजेयम् । कुतः 'पापीले ससारख्यपदेशात्' । प्रपोतिरप्ययो समाप्ति , मा चादि. दिना मार्गय देशविशेष गति पश्यते । पादयस्यामाप्त: महारो - : विदो मास्ति। स्थिता. दर न्येभ्य समुपु । - ·त चतुधाऽध्यायः। ५४३ देहसम्बन्धलक्षणो हि ध्यपदिश्यते, "तस्य तावदेव चिरं यावत विमात्य उप संपत्स्य" इति, "अश्व दव रोमाणि विध्य पाएं धन्द्र व राहार्मुपात प्रमुच्य। धत्या शरीरममतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामी"ति च । सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथापलब्धेः॥६॥ इतरस विदुपोऽपि बन्यो नात्र विदग्धः, यतः मूत्रमशरीमनुव. ते । कुत दमयगम्यते । 'प्रमाणतस्तथोपलव्यः, उपलभ्यते हि देव. यानेन पया गच्छतो घिदुपस्तं मतियात सत्यं व्रया'दिति चन्द्रमसा संधादयचनेन गरीरसदायः । अतः मूत्मशरीरमनुवर्तते, अतश्च बन्धो . नग्धः। नोपमर्दैनातः॥१०॥ प्राता "यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि शिताः । अय माऽमृती भवत्या प्रक्ष समश्नत"इति- धवन न घन्धोपमर्दैनामृतत्व यति । अस्यैव चोपपत्तेरूपमा ॥ ११ ।। अस्य मूत्राशरीरस्य कार्यादामानवोपपत्तोटुपः प्रान्तमरणस्य मरणात्मागमा स्यूलशरीरे क्वाचिक उपलभ्यते । न च स्यूलस्यैव शरीर स्यायमूष्मा, अन्यत्रानुपलब्धेः । ततश्वाष्मणः क्वचिदुपलब्धिोटुपः मत्मशरीरालासिनिधन्धति गम्यते । तस्माद्विदुषोऽयाऽऽसत्युपर- मात्समानोत्नान्तिरिति सुष्टतम् । पुनरपि सिदुप उत्क्रान्तिन सम्भवतीत्याशा परिहिपते- प्रतिपेषादिति चेन्न शारीरात्स्पष्टो छेकेषाम् ॥ १२॥ . भिसम्भवानीति परत पिता इति मु.पु. समिति ।

·มาติ M पदुम-पितुपोऽप्युलानाः ममाति, वापपाने, सिप लानिधिए Inur fR, “म पसानीमारा: समभ्यावदानी समयान्याम"पाय न प्रयोतेने पारमा निष्क्रामति:- समरकाम पाणनामममी"विटुप सक्रान्ति फारमभिधाय, "प म्यप पत्याय पं "ति देशान्तरपरिव पश्धिाय "पाप्यान्तं मंजसम्म किये फरोग्यम् । मामालीकापुनरियम्म नाकाय मनु"- नु सामान" विहिप परिममाण', "अयाझामर. माना याकामी निकाम प्राप्तमा सामान सम्य प्राय Sal मम्मिरलय मामानाdin यिटुप उकाति: प्रतिषिय | सण, पर्य: भासभागारनेऽपि विटुप सक्रान्तिप्रतिपा दृश्यते-"अप पुनमयं जय. तो"fa विलुमि माय "पानयत्वति होया पनायं पुरुषो मियत उस्मारमाया: झामन्याही में" पृष्ट "लियास यायल्लपी., रेय समयनीयन्ते म रमायायायायामाता मृतः शेत" इति । पसो विद्वानियामृताय पानासोति घेत-त"य थारोगत' मस्यगा. स्मनः प्राणानामुलानिय प्रतिनिध्यते न गरीराम । “न तस्य प्रापा रस्कामसी'स्पर समादेन 'प्रथाकामयमान' रति प्रस्त: शारीर पय परामरपते, नायुतं शरीर । तस्येति पटग प्राणानां संपन्धित्येन शारीरो निर्दिष्टी, न सलान्त्यपादानत्यन, उल्कान्त्यपादानन्तु शरीरमे. चति ,ध, अपादानापेशायाममाष्टरीरात संन्धितया शुतस्यात्मन एम मवितिनापादानसमापि मामायार छि, प्राणानां नीव. संघन्धितयेष प्रजाताना तत्संबन्धकयने प्रयोजनामायात संबन्धमात्रया. चिन्या: पहा पादाममेघ विशेष रति निश्चीयते । यथा नटस्य श्या. . पति मु.पु.हि.. २ मिति रमित-मि चित। ..वक्रतीति प.द्वि..। . अदिति पुनरा.लि. ५ उच्चसयामापस्या-तिपः। । उज्यस्याध्यामो-ति मु.पुः । दिति मासि।

·उनुपाऽध्यायः । तीति। न धात्र विदिसयम, 'स्पष्टो मेषां' मान्दिनानामायाये शारीरी नीय एघापादानमिति, "योऽकामो निष्काम प्राप्तझाम पात्म- कामो न तस्मात्माणा उत्झामन्तीति । शारीरामाणानामुत्क्रान्तिप्रस. जाभावात्तत्मतिपंधी नोपपत्यत रति चे,च, "तस्य तावदेश चिर"मिति विदुषः शीरवियोगाते प्रलसम्पत्तिपचनेन प्राणानामपि तस्मिन् काले शारीपद घिटुपो वियोगः प्रसन्यते, ततश्च देवयानेन पया प्रससंपत्ति नापपद्यत रति न तस्य प्राणा उत्क्रान्ति' देवयानेन पया प्रल. पाप्तेः माग बीयाहिपोऽपि प्राणा न विश्लिप्यन्ती'त्युच्यते । प्रातभा. गारनोऽपि यदा विद्विषय,सदाऽयमेव परिहारः। स त्वपिद्विषय. स्तत्र प्रश्नतियवनयोलवियाप्रसङ्गादर्शनात, तत्र दिप यहांतियहरू- पेन्द्रियेन्द्रियार्थस्वभावो, ऽपामान्यवत्वं, म्रियमाणस्य नीयस्य प्राणाप. रित्यागी, मृतस्य नामधाच्यफीर्त्यनुतिस्तस्य व पुण्यपापानुगुणातिमा. प्तिरित्येतेऽयोः प्रश्नपूर्वकं प्रत्युक्ताः । तत्र चाप पुनर्भृत्यु जपती'त्यपामान्य- पत्य जानादीनजय एय मृत्युजय उच्यते । अतो नात्र घिदुपः प्रसङ्गः । अधिदुषस्तु माणाऽनुत्क्रान्तिवचनं स्यूलदेहयमाणा न मुञ्चन्त्यऽपि तु भूतमूलमन्त्री परिष्वज्य गच्छन्तीति प्रतिपादयतीति' निरवयम् । १३ ।। स्मर्यते च विदुपोऽपि मूढन्यमाटोमान्ति:- "कमेकः स्थितम्सेषां यो भित्त्या मूर्यमण्डलम् । प्रललाझमतिकम्य तेन याति परागति"मिति । प्रास्त्युपक्रमाधिकरणं समाप्तम् ॥ ५॥ भ परयत्यधिकरणम् ।। तानि परे तथा हाह ॥ १४ ॥ सकायग्राम: समाणः करणाध्यतः मत्यगात्मात्कान्तिधेलायां सेजःप्रभृतिभूतसूत्पु, सम्पदात रत्युतम् । सेवा सतिर्विदुपो न विद्यत . विधिमध्यन्त-दसि प्रा। समयतेच नेति नास्ति प्र.। प्रेयधिशमन प्र.. प्रतिनास्ति। प्रतिपादयतीति-तिमास्ति।

·४६. श्रीभाप्ये . स्माराम परिहतम् । तानि पुनधाराकानि मतमूलागि कि यथा. फर्म पयाघिय संस्कार्याय गच्छन्त्य, न परमात्मनि सम्पदान्त दल यिशये मधे परमात्ममतो मुप्रदुःोपभोगरूप कायादर्शनातदुपभोगा- नगण्येन यथाकर्म ययायियं च गधन्तोति माप्त उच्यते- 'तानि पर' रति तानि परस्मिसात्मनि सम्पदान्ते । कुतः । 'तथा शाह'श्रुति: "तेजः परस्या देयताया मिति, ययाह श्रुतिस्तदनुगुणं कार्य कल्यमित्यर्थः । सुप्तिमतश्यायया परमात्मसंपत्त्या सुखदुस्वार- भागामामयिधम, सदिहावि ॥ परसंपत्त्यधिररणं ममाप्तम् ॥६॥ अयाविभागाधि । अविभागो पचनात् ।। १५ ।। सेयं परमात्मनि सम्पत्तिः किं प्राहालययह कारणापतिकपोत घाट मनसोयादियविभागमति चिन्तायाम, मामालन सय मी. निभूतत्यात्यारणापत्तिपति प्राप्त उच्यते- 'अविभाग रति, अपृयामा, पृयाध्यवहारामसंसर्ग रत्यर्थः । कुतः । 'यधना"तेजः परस्यां देयताया मित्यत्रापि 'थाइ मनसि सम्प- टात' इति यचनम्यानुपहात । तस्य च संसयिरोपवित्यात्तदनुयक्तस्या- भिधानयेष्य प्रमाणाभाशदुलान्नितामां कारणापत्तिप्रयोजनाभावात, पुनस्तत्राध्यतादिसष्यवचनान । अधिभागाधिकरणं समाप्तम् ॥२॥ - तदोकोऽग्रज्वलन तत्प्रकाशितद्वारी वि. घatta पासामयात्तच्छेपगत्यनुस्मृति- घरयम् योगाच हादीनुगृहीतः शताधिकया ॥ १६ ॥ एवं गत्युमाधिद्विषिदुपोः समानाकार उतान्तिप्रकार . विश्राम लि मु.पु.। २ ज्वलनदिति । ३ धि-पति मु.पु ·१४७ चोऽध्यायः। उत । रदानों विदुषो धिरोप टध्यति । तवेदमावायते- "शत का च हृदयस्य नाम स्तामा मानमभिनि सका। सपोर्द्धमायवमृतत्यति विप्वहन्या उत्क्रमणे भवन्तीति । अनया नाहीना शताधिक्रया मर्दुन्यनाम थियो गमनमन्याभिनय था विदुषो गमनमित्यय नियम उपपदाते नेप्ति संशय । कि युक्तम् । नियमो नोपपद्यत इति । कुत । नाहीना भूयात्यादतिमूल्म त्याच दुचि तया पुरुगोपादातुमरायत्या तयोर्तुमायनमृतात्यमेति विष्वया उत्क्रमणे भयन्तीति यादृच्छिकीमुल्तान्तिमनुयदतीति युक्त मत्येव प्राप् प्रचत्महे- 'शताधिस्येति । विद्वान शताधिमया मूर्द्धन्ययेय नायोल्मा मति । न चास्या चिदुपा दुवित्यम, विद्वान् हि परमपुरुषाराधनभू तात्याप्रियिमामामय्याविदयाथपभूततयाऽऽत्मनोऽन्य प्रियगत्यनुस्म रणयोगाज प्रप्तवेन हार्टेन' परमपुरुषेणानुगृहीतो भवति । ततश्ठ सोफ, तस्य जीवस्य स्थान हृदयमपञ्वला भति, अंय ज्यानन प्रका शन यस्य तदिदमपन्चालनम् । तामसादात-पामपुरुषप्रसादा मकाशि तद्वारो' पिडास्ता नाहीं विज्ञानातीति तयाग्दुिपो गतिरुपपाते ।। त्तदोकोऽधिकरण समाप्तम् ॥ ८॥ प्रय धम्पनुमाराधिकरणम है। रश्म्यनुसारी ॥ १७ ॥ विटुपो हुदपाच्छताधिक्रया मान्यनाझा निर्गतस्यादित्यास्मीन उनुसत्यादिस्यमण्डलगति भूयते-“अथ यत्रैतस्माच्छरोगदुत्लामत्यतैरव | रश्मिभिर्धमाझम" इति, तब रम्यनुसारेणेवेत्यय गतिनियम सम्भ चकारा मास्ति । २ यियेच त म पु चामे च प्रयिष। चामति द्वि ४ माफ्रामात पति मु पु । . ܝܪ ·१४८ श्रीभाष्ये धति नेति चिन्तायां निशि मृतस्य शिटुपो रसम्मनुसारसम्भवादनियमः धवन स पतप्राप्तविपर्यामति प्राप्त उच्यते- "सम्यनुसारी ति। रम्यनुसायच विद्वानध्वं गच्छति । कुतः । "अयेतेरेव रश्मिभिरित्यवधारणात । पातित्वे विकारो ऽनक स्यात् । यदुक्तं हि-निशि मृतस्य रम्यप्तम्भयाइ रश्मीमनुस्त्य गमनं नोपपटात दति, तत्र, निश्यपि मूरिभ्यनुसार: सम्भवति । लत्यते हि निश्यपि निदाघसमय अयो'पलब्ध्या रश्मिसदायः, हेमन्तादौ तु हिमा- भिभवादुर्दिन स्वामानुपस्तम्भः । अयते च नाहीघरमीनां सर्वदाऽन्योन्या. न्यया, "तथा महापय प्रातत उभी यामी गच्छतीमं चामुं चैवमे घेत धादिस्यस्य रश्मय टमी लोको गच्छन्तीम चामुदाऽमुमादादि. स्यात्मतायन्ते त पासु नाही सप्ता माभ्यो नाहीभ्यः प्रतायन्ते ताम- मिवादित्ये सप्ता"दति । तस्माविश्यपि रश्मिसम्भवाधिशि मृतानामपि चिदुपां रखम्यनुसायो ब्रह्मप्राप्तिरस्त्येव । रशम्यनुसाराधिकरणं समाप्तम् ॥ ८॥ कारयाम् । पथ निशाf निधि नेति चेन्न सम्पन्धस्य यावदेहभावि- त्वाशयति च ॥ १८॥ पदमिदानी चिन्यो- विदुषो निशि मृतस्य प्रक्षप्राप्तिास्ति नैति' । यदापि निशामा माशिमसम्भवाद्रशम्यनुसारेण गििनथाया. मपि सम्भवति, तथाऽपि निशामरयस्य शास्त्रे गहितासात पामपुरुषा- चलतणनमाप्तिानणामृतस्य न सम्मति । शास्त्रेषु दिशामरण प्रश. स्तम्, विपरीत नियामरणम्, "दिवा च शुक्षपातश्च उत्तरायणमेव । अमर्गमा प्रशस्तानि विपरीतं तु हितम" रति । दिवामरनियामरणयोः प्रशस्तविपरीतत्वे चोत्तमाधमसिंहनुस्खेन भोपग-पति मु.पु। जमि-तिप्र.।

·- - धतुऽध्यायः । स्याताम् । पतो निधि मणमधोगतिहेतुत्याव सप्राप्ति हेतुरिति च, विटुप कर्म सम्बन्धय यायदेहभाविस्वास' । एसटुनं भवति-प्रमार. ध्यकार्याणामधेागतितुभतानां फर्मणां शिक्षासम्बन्धेनेघ धिनाया, टुतापां पारलपा,सारमार्थ घ घामदेहावधियानुन्धहेयभावा- द्विदुयो निधि मृतस्यापि ग्रलप्राप्तिः सिद्धतिर । दर्शयति च श्रुतिः- "सत्य सावदेष विरं यायव विमोत्ये ऽथ संपत्स्य" रति । 'दिया च शुरूपचर'त्यादिवचनमचिद्विषयम् । निशाधिकरणं ममाप्तम् ॥ १० ॥ पप दक्षिणायना श्रतवायनेऽपि दक्षिणे ॥ १६ ॥ धिराम निधि मृतस्यापिद्रुिपी प्रलपाती यो हेतुरुक,स्तन रथ हेतो. देतिणेऽप्ययने मृतस्य प्रतिमाप्तिः सिद्धा । अधिकाराचा तु-"अथ यो तिणे प्रमीयते पितृयामेय महिमानं गत्वा चन्द्रममः सायुज्यं गच्छ- ती"ति दक्षिणायने मृतस्य चन्द्रमाप्तिपणा,चन्द्रममं प्रामाला च तेषां "पदा सत्यमेपर्यंत प्राध्यानं पुनर्निवतन्त" इति पुनरावृत्तिका यास, भीमादीनां च पल्लविदयानिष्टानामुत्तरायणातीतादर्शनाद दवि. मायने मृतस्य प्राप्तिन मम्भयतीति । परिहारस्तु अघिदुपां पितृयाणेन पया चन्द्रमसं प्राप्तानामेव पुनः पतिदुपस्तु चन्द्र प्राप्तस्यापि "तस्मादृक्षणा महिमानमामोतो"fe. वापरोपात्तस्य दविणायनमृतस्य चन्द्रमाप्तिल पित्सता विश्रम हेतु. | मानमिति गम्यते । यास्यशेवाभावपि पूतादेव बन्धोत्यभाषाद्विदुष- रचनं मासस्यापि यक्षप्राप्तिनिवाया। भीमादीनां योगप्रभावात्स्यक मरणानां धर्मप्रशतनायोत्तरायणमाशस्त्यदर्शनार्यस्तथाविधाचारः । १ धेशयिदुपति प्रा २ इतिगठा मयु• मास्ति। ४ पति नाति प्र। ५०पेनमिति प्र. । नियत इति । . चन्द्रमिति .. समयानातोति प्र. शोधिसम । पिंदुपत्यधिक प्रा १. विधामति पु. पिध्दा नास्ति..

·५० -- ग्रीभाध्ये ननु च विदुषो मान्मति पुनरायत्यपुनरावृत्तिहेतुत्येन फाशनि पविधिदृश्यते- "पत्र फाले त्यनानिमाति व योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं ययामि भरतर्षभ। अनित्यासिरह: शुल' पण्मामा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गन्ति प्रल लविदो ना ! धूमो रात्रिस्तथा ष्णः परामासा दतियायनम् । घान्द्रमप्त ज्योतियोगी प्राय निवतते शुभकृष्णो गती प्रत लगत: शारी मते । एकपा यात्यनात्तिमन्यथा ज्या पुनरिति, योगिनः प्रति मते मात्रै चैते ॥ २०॥ नात्र मुमपन्यति मरयाझालविशेयोपादान स्मर्यते । अपि गिनो योगनिष्ठान्यति म्माः स्मृतिविषयभूते मत देवयानपिया. पाये गती स्मध्ये योगासया ऽनुदिन स्मर्तुंम् । तथा झुपसहार - "नेते सूती पार्थ नानन योगी मुति कश्चन । तस्माम फालेषु चोगयुक्तो भवार्नुन"ति । 'अग्निज्योति धुमा रात्रि रिति च देवयानपियाणे प्रत्यभिज्ञायते । उपक्रमे । 'यत्र काल स्विति 'काल' शब्दः कालाभिमानिदेवतातिधा- हिरूपर.', अान्यादैः कालत्वासम्भवाता अतस्तेऽपिभिसम्भवन्तीति- विहितदेवयानानुस्मृतिस्त्र विद्यानिष्ठाति विधीयते, न मुमति मरणयाविशेष:। दक्षिणायनाधिकरण समाप्तम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमद्भगवद्रामानुजाचार्यचरणती शारीरकोमासाभाष्ये फलाध्यायस्य चतुर्थस्य द्वितीय पादः ॥ २ ॥ - tter पृष्ठगतेजिहादारभ्य सचिहू यावत पाठ त्रुटित' । # चिहान्तर्गत पट अदित । "मारित्या - देयतातियाकिएर इति सर्ययुः ।

·अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ - EnfinafuTER : थर्चिरादिना तत्प्रधितेः ।।१।। शिटुप रत्तान्तस्य नाहीविशेषेण धादानुग्रहाद गत्युपक्रम उमः । तस्य गच्छतो मार्ग ददानों निर्णायते । तत्र श्रुतिय मार्गप्रकारा धाऽऽधापन्ते । छान्दोग्य तायत-"यया पुष्करपलाय पापोन स्तियन्त एवमर्शयदि पापं कर्म न रिलया" इत्युपत्रम्य वातवियामुपदिश्यायायः -"अय यदु शास्मिय कुन्ति यदि घ नाचिंपमेशाभिसम्भवन्त्य. चियारह अापर्यमाणपतमापूर्यमापदादयान पदुदति मासांस्तान' भासेभ्य: संयम संशत्सरादादित्यमादित्याचन्द्रमम चन्द्रमा विद्युत सत्यस्योऽमानयः स एनान प्रानं गमयत्येप देवपयो ब्रह्मपय पतेन प्रतिपदामामा दमं मानसमा मायन्ते नापतन्नति । तया- विधाष्टमे-"अयेतेरेव रश्मिभिटुंमाझमत" इति। कोपोमिन रच देश- यानमार्गमन्ययाधीयते-"स पतं देश्यानं पन्यानमा साझा मिनोगमा. गच्छति स वायुलोकं स घणनाक साहित्यलोक म रन्द्र लोकस प्रजापतिलोक स ब्रह्मलोक"मिति । तथा, वृहदारण्य से-“य एनमे- तद्विदुळ चामोश"एय श्रद्धां मत्यमुपासते ते ऽचिमि संभयन्ति अधिोऽहरहु भापूर्वमायापतमापूर्यमाणपसायान पामामानुदहा- दित्य एति मामेभ्यो देवनार देवलोकादादित्यमादित्याद्वैटात सान वेयुतः पुरुयो ऽमानय: म एत्य ग्रहलोकान् गमयतीति तिय पुन रन्यया-"यदा ये पुरुषो ऽस्मान्लोकात्मेति स यायुमागच्छति तस्म बयिया इति । । यदु-दति पुन प्र।। ३ सन-दति । ६ तानिति । ५ नायन्त ति सरुदेव कोगीतहिन सति । मापति मु....! चन्द्रन्युपनियत १० मे -ति मु..। विमभीतिमा १२ पक्षमासादेतोलिप। "." ६ तत नास्ति - - ·प्र५२ श्रीभाये स सत्र यिनिहीत यथा रपवक्रस्य खन्तेन स कई आक्रमते स प्रादित्यमा: गछति तस्मै मा तत्र विनिहीते यथा सम्यास्य खन्तेन स गई पाक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्मै स र यिनिहीत यथा दुन्दुभैः प"मित्यादि । तत्र मंशयः-किर्चिादिक एत्र मार्ग प्राभिः श्रुतिभिः प्रतिपाटात दति लेनेव प्रस गछति विद्वान् उत तस्मादन्ये ऽन्यत्र मागा दति तैयाऽनेन वेनियम इति । किं युक्तम् । अनियम इति । फुतः । पसरूपत्यावश्यत्यानेत्येवं प्राऽभिधीयते- 'चिरादिनेति । अचिरादिरक एव मार्गः सर्वत्र प्रतिपाते, पताऽनिदिनधि गच्छति । कुतः । 'तत्यथितः,' तस्यैव मर्यच प्रथि. तः । प्रथिति:-प्रसिद्धिः, तस्यत्र सर्वत्र प्रत्यभिजानादित्यर्थः । प्रत्यभि- ज्ञानात्स एप मार्गः मयंत्र न्यूनाधिकभावेन प्रतिपादात रति वियागुणा- पसंहारयदन्यत्रोक्तानामन्यत्रोपसंहारः क्रियते । छान्दोग्य तावदुपकोसला. घियायां पञ्चानिविदायां चैकरूप एवामायते, वाजसनेयके व पञ्चा. निविद्यायां तययाचिदिरल्पान्तर पाचायते, प्रतस्तत्रापि स ण्यति प्रतीयते, प्रत्यत्रापि सर्वत्रन्यादित्यादयः प्रत्यभिजायन्ते । अर्धिराधिकरणं समाप्तम् ॥ १ ॥ पथ थाधिक वायुमन्दादविशेषविशेपाभ्याम् ॥२॥ अर्चितदिनैव गन्ति विद्वांस इत्युक्तम् । तत्रापिदिक मागे छन्दोगा मासादित्ययोरन्तराले संवत्सरमधीयते-"मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्य"मिति, धाममयिनस्तु तयारवान्ताले देवलोकम- "मासेभ्यो देवलोक देवतासादादित्यमति । उभयत्रापि मार्गस्यैकत्वा. दुभावुभयनोपसंहार्यो । तत्र मामा मभिहितयाः संवत्सरदेवलोकयोः विजिहीर्यत इति मु.पुनःपुनः । मिति मु.प्र.।। आदित्यमामले में इति । ४ भाडम्यस्यति म.प्र. th सचिहान्तर्गत बाट प्र.टितः । ५ खन्तीति मयु। कोरलेति प्र..

·५५३ चतुर्थोऽध्यायः। पञ्चम्याऽभिहितस्य श्रोतक्रमस्य तुल्यत्वेऽप्य"चिंपोऽहरहु आपूपमाणपत. मापूर्वमाणपत्रासान पहुद?ति मामांस्ता"नित्यधिशकालानां न्यूनकालेभ्य उत्तरोतरत्येन निवेशदर्शनात् संवत्सरस्येव मासादनन्तरं युद्धो विपरित सृत्तेः संवत्सर एघ मासाई निययितथ्य इति, तत अधं देशलाफ रति निश्चीयते । अन्यत्र धानसयिनः "यदा घे पुरुषोऽस्माल्लोकात्मेति स घायुमागच्छति तस्मै स तत्र विनिहीते यथा रपचनस्य अन्तन म उर्दू साक्रमते स आदिन्यमागच्छती" स्यादित्यात्पूर्व वायुमधीयते । कोषी. किनस्तु-"म एतं देवयानं पन्यानमासादयानिलाक्रमागधति स,पायु. लोक"मित्यग्निलोकगादनिर्दिष्टादर्चिपः परं वायुताकमधीयते । तब कापीतकिनां पाठक्रमेणार्चिप: पायेन प्राप्तस्य वायोजिसनेयिनान्तेन स मध्यं पात्रमते स प्रादित्यमागच्छती'त्य टुंशनिर्दिष्टश्रोतक्रमेण पाठ. फ्रमाढलीपसा ऽऽदित्यात्पूर्व प्रयेश।' निश्चीयते । अत अादित्यात्पर्य सवत्सरादूई देवलोमा वायुश्च प्राप्तौ । तत्रे चिन्त्यते-किं देवलोको घायुश्चान्तरभूतो यथेष्टमेण घिद्वानभिगच्छेटुतानन्तात्वेन संघ. त्मरादूई देवलोक सन्तं वायुमभिगच्छेदिति । कि युक्तम् । भिवार्यत्वम्, प्रसिद्धः । भिवार्यत्ये चोर्ध्वशब्देन पञ्चम्या चोभयोः संवत्सरादित्यान्त. राले श्रुतिक्रमेण प्राप्त्याद्विशेषाभावाच ययेप्टमिति प्राप्त उच्यते- 'यायुमदा द्विति । यायं सवत्सरादूर्ध्वमभिगच्छेत् । कुतः । 'अधि- रोधिशेषाभ्या' थापाम निर्दिष्टत्वात । देवलोकशब्दो दविशेषेणु सामान्यन देवानां लोक इत्यनेन रूपेण घायुमभिधसे ‘स घायुमभिग. च्छति तस्मे स तत्रेति वायु शब्दो विशेषेण घायुमभिधते । अतो देव. लोकशापुराब्दाभ्यामविशेषविशेषाभ्यां यायुरेवाभिधीयत इति संवत्सरा. दूई घायुमेधाभिगच्छेन । कौषीतक्रिमा वायुलोकशब्दश्चाग्मिलोकशब्द- पद पायुश्चासी लोकप्ठि पुत्पत्त्या यायुमेशाभिधत्ते । धायुश्च देशा- ९ यार्माित .. २ पूर्वदेश ति द्वि ३ मिधास्वसिरिति द्वि.. ४ भिवायस्वेनैति ।

·- ५५४ श्रीभाध्ये नामावासभूत रस्यन्यत्र भूयते "योऽयं पयत एप देवानां एहा दति। धाधिकरणं समाप्तम् ॥ - wu arधिकरणम् । तडितोऽधि वरुणः संबन्धात् ॥३॥ कोपोमिना “म एतं देवयानं पन्यानमासादाग्निलोकमागच्छति घायुलोकं स वरूपालाकं स आदित्यलाफ म इन्द्रलोकं स पनापति- लास प्रक्षलोक"मित्यत्राग्निलोकशब्दस्यार्चिपर्यायस्वेन प्राथम्यमधि- गीतम् । थायोश्च संवत्सराई निवेश उक्त: । प्रादित्यस्याप्यत्र प्राप्तपा. ठमधाधेन 'देवलोकादादित्यमादित्याचन्द्रमममिति वाजसनेयको क्त- श्रुतिकमावलोकशब्दाभिहितादायोपरि निवेशः सिद्धः । इदानी बह- णेन्द्रादिपु चिन्ता प्राप्ता'-किमेते धरुणादयो यथापाठं बायोक निधे. शथितघ्या आहोस्यिद्वितोऽधीति विशये, अर्चि:प्रभृतिषु सर्वप्वऽद्धि- पोऽहरिति श्रुतिक्रमोपरोधादियुतः परस्ताव तत्पुरुषो ऽमानवः स एनान् वह गमयतीति विद्युत्पुरुषस्य ब्रह्मगयितृत्वनवणाच्च मर्वत्रावका. शाभावेनाप्राप्ती चोपदेशाधेय यावश्यं कधिद्वाध्यात्ये पाठक्रमा नुरो. धन पायोरनन्तरं वरुणो निर्देशितव्यः, वाय्वादित्ययो: कमस्य बाधित- त्वेनेन्द्रप्रजापती अपि नत्रै निवेशयितव्याधिति प्राप्त उच्यते- 'सहितोऽधियरुण' इति । वरुणस्तावट विद्युत उपरिष्टाविवेशयि. सध्या । कुतः । 'सम्बन्धात,' मघौदरवर्तित्याद्विद्युतो हि वरुणेन सम्बन्यो लोकदयो: प्रसिद्धः । एतदुक्तं भवति-यरुणादीनामुपदेशावध. ध्याय क्वचिचिधियितध्यत्ये सति पाउमावर्थशमो बलीयानिति विदा. নীয় প্রয়া নিয়মিঃ। মনামান মযিয় অনুষ্ঠান महमित्यवगम्यते । तस्य ३° ध्ययधानसंहवादिन्द्रादेश्वोपदिष्टस्यावश्य पयत स एव देवानां पति प्रा। . प्रालि नास्ति । ५ विद्युत:-इति । . यावत्क्रमेति । • घात्र मु.पु. नास्ति। १०मावास इति प्र.। धानसनयिको-इति प्रा।

·चतुयाऽध्यायः । ५ निययितथ्यस्य वरुणादुपरि उपदिष्टत्वादागन्तना मन्ते निवेशयितश्य- स्वान वरुणानुपरोन्द्रादिनिशयितथ्य रति ॥ वरुणाधिकरणं समाप्तम् ॥ ३॥ भयातिपदिशाधिकरणम 1 आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥४॥ दिमिदानी चिन्त्यते-क्रिचिरादयो मार्गचिभूता व्रत भोग- मूमयः, अय या विदुषां ब्रह्म प्रेप्सतामतियोठार' इति । किं सायद युक्तम् । मार्गविभूता इति । अतः । उपदेशस्य तथाविधत्वात । लोके हि दृश्यते यामा'न्यसि गन्नृणामेवंविधा देशिकरुपदेश:-रतो निष्क्रम्या. मुझं एवममुको नदीममुकं ,पर्वतपाय गस्था अमुकं यामं गच्छति । प्रय वा, भोगभूमय एताः स्युः, कालविशेषतया प्रसिद्धानामहरादीनां मार्गचित्यानुपपत्तेः । अन्यस्य च मार्गविभूतस्यैतेषामनभिधायित्याह । भागममित्वं "त्येत उ एव लोका पदहोरावाण्यमासा मासा एतब: संवत्सरा" रस्यहरादीनां लोफायरचनाटुपपद्यते । अत एव कोपीतकिन। ऽग्निलोकमागच्छती'त्यादिना 'लोक'-शब्दानुविधानेनाचिरादीन पठ- न्तीत्येवं प्राप्ते वूम:- 'तिवाहिका दति। शिदुपातियाहे परमपुरुषेण नियुक्ता पति- घाहिका देवताविशेषा एतेऽगिदपः । फुतः । 'सलिङ्गात'-प्रतियह- नलिङ्गात । अतिवहनं हि गन्तॄणां गर्मायतृत्वम् । तच्च तत्पुरुषोऽमा. नया व एमाग्रस गमयती'त्युपसंहारे थूपमाणं पूर्धेयामप्यविशेषचतानां स एव संबन्ध इति गमयति । बदन्ति धार्चिादयः शब्दा चिरा. यात्मभूतानभिमानिदेवताविरोपान्, 'तं एघिश्यनधी दितियत् । यदोयम्, 'तत् पुरुषोऽमानवः स एनान प्रक्ष गमयतीति वेयुतस्यै भागनणामिति मु.पु. सत्यटितपाठः । २ सोयोटार तिप्र.1 ३यामादीनितिप्र.। . oममुशां मदोममुकं च पर्वत पारमिति । ५ अस्येति । त्वं च एत एति मु.पुः। .

·५६ श्रीभाध्ये . पुरुषस्य बल प्रति गयितृत्वश्रुतेः विद्यतः परे धरुणादीनां कथमा- तिवाहिकत्वेनान्वय इत्यात भाई- वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः॥५॥ ततो विद्युत उपरि घेतेनाऽमानधेनैवानियाहिकेन विदुषामा यसप्रप्तिर्गमनम् । कुतः । तच्छ्रुतः स एनान घल्ल गमयतीति तस्यैध गर्मायतृत्वश्रुतेः । यरुणादयस्त्यानुयाहमा इति तेषामतिवाहिशत्ये नान्धयो धिटात एव प्रतिवाहिकाधिकरण समाप्तम् ॥ ४॥ प्रय कार्याधिकरणम् ५। फार्य यादरिरस्य गत्युपपत्तः ॥ ६ ॥ अवितदिनः गच्छति विद्वान, अधिदिएमानधान्तश्व गवं प्रातिपाहिको विद्वांस प्रस गमयतीत्युक्तम् । ददमिदानों चिन्त्यते- किमयमचिरादिको गणः कार्य हिरण्यगर्भमुपासीनावयत्युत परब्रह्मोपा सीनानेव, अय परब्रह्मोपासीनान प्रत्यगात्मानं ब्रह्मात्मकतयोपासीना. श्चेति विशये कार्यमुपासीनाने गमयसीति बादरिराचार्यों मन्यते । कुतः । 'अस्य' हिरण्यगर्भमुपासीनस्पैत्र 'गत्युपपत्तेः' । न हि परिपूपी सर्वनं सर्वगतं सर्वात्मभूतं परं ब्रह्मोपासीनस्य तत्प्राप्तये देशान्ताति- रूपपटाते, प्राप्तत्यादेव । नित्यप्राप्तपरब्रह्मविषयाऽविद्यानित्तिमात्रमंत्र हि परविदाकार्यम् । कार्य तु हिरण्यगर्भरूपं ब्रह्मोपासीनस्य परिच्छिव- देशतिप्राप्यप्राय गमनमुपपद्यते । अतोऽचिरादिश पातिवाहिझगया. स्तमेघ नर्यात । विशेषितत्वाच ॥७॥ "पुरुषो ऽमानव स रत्य प्रसनोमान गमयती"ति 'लोक-य. ध्देन बहुवचनेन च लोकविशेषार्तिनं हिरण्यगर्भमुपासीनमेवामानयो गमयतीति विशेष्यते । चि, "प्रजापतेः ममा बेश्म प्रपा" इति कार्यस्य हिरण्यगर्भस्य समीपगमनतिदिना गतोऽभिसन्धते । • घेशुम -दति । विपति.

·५५० : चतुर्थोऽध्यायः । नन्ये 'तत्पुरुषोऽमानवः स एनान ब्रह्म गमयतो'त्ययं निशा नोपपठ्यते । हिरण्यगर्भनयने हि स एनान्यसायं गमयसीति निई. प्टध्यं स्यात, प्रत साह- सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥८॥ "यो प्रसाणं विदधाती"ति हिरण्यगर्भस्य प्रथमजत्येन प्रससा. मोध्यात्तस्य 'घर'-शब्देन ध्यपदेश इति गत्यनुपातिविशेषणादिभिस्त. इंतुभिनिश्चीयत इत्यर्थः । अथ स्यात-चिरादिना हिरण्यगर्भप्राणा"येप देवपया प्रलपण एतेन प्रतिपद्ममाना दमं मानश्मावतं नावर्तन्ते" "तयो मायचमृतत्य- मेती"त्यमृतत्वप्रामपुनरात्तिव्यपदेशो नोपपदाते, हिरण्यगर्भस्य कार्य- भूतस्य द्विपण्ढेकालाघसाने धिनायशास्त्रात "मा ब्रह्मभुधनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ति घचनाद्विरण्यगर्भ प्राप्तस्य पुनरावृत्तरवर्तनीयत्या- दिति, तत्राह- कार्यात्यये तद्ध्यक्षेण सहाऽतः परमभिधानात् ॥९॥ कार्यस्य बललोकस्यात्यये तदध्यतेण हिरण्यगर्भयाधिकारिक- शासिताधिकारेण विदुपा सह स्वयमपि तत्राधिगत विमोऽतः कार्याद वालाकात्परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यचिदिना गतस्यामृतत्वप्राणापुनगर. यभिधानात "ते ब्रह्मलोस तु.परान्तकाले परामृतात परिमुच्यन्ति सर्वे" रति घचनावावगम्यते । स्मृतेश्च ॥ १०॥ स्मृतेश्वायमर्थोऽवगम्यते- "ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसंचरे । परस्यान्ते तात्मानः प्रविशन्ति प पदार्मात । अतः कार्यमुपासीनमेचिंगीदको गयो नपतौति बारेमेतम् । पत्र मिनिः पत्तान्तरपश्यिय प्रत्यतिष्ठते- २ offधकगतेलि.. मति.. दिल्यधिक ·५५ ঋীমা - पर जैमिनिमुख्यत्वात् ॥११॥ 'परब्रह्मोपासीनमेधातिदिनयतीति नैमिनि'चाय मन्यते। कुतः । 'मुख्यत्वात्,' 'तत्युस्याउमानधः स एनान प्रल गमयतीति मल्ल'-शब्दस्य परमिश "बल्लणि मुख्यत्वात মায়ানায়। कार्यावनिश्चये सत्येव हि लाणिकत्व युक्तम् । न च गमनानुषपत्तिः प्रमाणम् । परस्य ब्रह्मणः सर्वगतत्वेऽपि विदुषो विशिष्टदेशगतस्येवा ऽविद्यानित्तिः शास्त्रात । यथा हि विनोत्पत्ति वर्णाश्रमधर्मशाचाचार- देशकालाप्रपंता "तमेतं वेदानुवचनेने त्यादिशास्वादवगम्यते, तथा निशेषाविदयानिवर्तनरूपविशानिष्पत्तिरपि विशिष्टदेशतिसापेवेति गतिशास्वादधगम्यते । विदुष उत्क्रान्तिमतिषेधादि तु पूर्वमेव परिह- तम् । यतु बल्ललोका'निति 'लोक'-शब्दबहुवचनाभ्या विशेषणाका- भूतहिरण्यगर्भपतीतिरिति, तदयुक्तम्, निपादस्यतिन्यायेन प्रदेव लोको प्रलोक इति कर्मधारयस्यैव युक्तत्वात् । अस्य चकत्ये निश्चिते बहुवचनस्यादितिः पाशा नितिषटुपपत्तः । परस्य प्रक्षणः परिपूर्णस्य सर्वगतस्य सत्यसङ्कल्पस्य स्वेच्छापरिकल्पिता: स्वासाधारया अप्रास्ताश्च लोका नास्यन्ताय न सन्ति, श्रुतिस्मृतीतिहासपुराण- प्रामाण्यात दर्शनाच ॥ १२॥ दर्शयति च श्रुतिर्द्वन्यनामा निर्गस्य देवयानेन गतस्य पर. प्रसमाप्तिम्-"पप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरासमुत्याय पर ज्योतिष्यम- म्पटा स्येन रूपेशाभिनिष्पातति । यदुक्तम् "मापसे ममा घेश्म प्रपा" रचिरादिना गतस्य कार्य प्रत्यभिसधिट्टरवस रति, तरोतरम- .प्राणान्तोन्नोति । २ मितिशास्यामि मु.पु । स्पति ५तिराष्ट्राधिक . पचकारीमास्ति ·चतुथाऽध्यायः। ५५ - न च कार्य प्रत्यभिसन्धिः ॥ १३ ॥ 'न चायं 'प्रत्यभिसन्धिः' 'कार्य' हिरण्यगर्भ, अपित परस्मिदेव ब्राण । धास्यशेपे "यशोऽहं भवामि घालणाना"मिति तस्याभिस- न्यातुः सर्वाधिमाविमोकपूर्वसर्वात्मभायाभिसंधानात, ‘গর ছয় হান্নাতি স্নিগ্ন হাই चन्द्र व राहोपात्प्रमुच्य। धूत्वा शरीरममतं सत्तात्मा ब्रस्तानामभिसंभवानी"- त्यभिसंभाव्यस्य बललोकस्याशतत्वावणात सर्वबन्धधिनिमोफस्य च साताच्छणात् । अतः परमेष ब्रह्मोपासीनर्चितदितिवाहिक गयो नयतीति नैमिनर्मतम् । स्टानों पादरायणस्तु भगवान्स्वमतेन सिद्धान्तमाह- अप्रतीकालम्बनान्नयतीति यादरायण उभयथा च दोपात्तत्मतुश्च ॥ १४ ॥ 'अप्रतीकालम्बनान, प्रतीकालम्बनव्यतिरिक्ताचपत्याचिरादिराति- धारिको गण इति भगान्यादरायणो मन्यते । एतदुक्तं भवति-कार्य- मुपासीनावयतीति नायं पतः सम्भति, परमेवोपासीमानित्ययमपि नियमो नास्ति, न च प्रतीकालम्बनानपि नतिः । अपि तु, ये परं ब्रह्मोपामते, ये चात्मानं प्रतिवियुक्त बलात्मकमुपासते, तानुभयविधा. धति । ये तु बल्लकार्यान्तर्भूतं नामादिकं वस्तु देवदत्तादिपु सिंहा. दिदृष्टिवद्वसदृष्या केवलं या तत्तद्वस्तूपासते, न तावति । अतः, परं प्रझोपासीनानात्मानञ्च प्रतिषियुक्तं प्रक्षात्मकमुपासीनावपत्तीति । फुतः । 'उभयथा च दोषात,' कार्यमुपासीनावयतीति परे "स्माच्छ. रोगत्समुत्याय परं ज्योतिरूपसंपदो"त्यादिकाः श्रुतयः प्रकुष्येयुः परमेव प्रहलोपासीनानिति च नियमे "सदा इत्यं विदुर्य चमेऽरएपे श्रद्धा तप . किसकस्यति.. .सं-इत्यधिक प्र. मेन रतिप.. ५ नयसीति-तिप्र. मिति नास्ति प्रा।

·३६५ इत्युपासते तऽपिभिसम्भवन्ती"ति पञ्चनिन्दिोऽप्यदिगण नयतीति श्रुतिः प्रमुष्येत् । अत उभयस्मिपि पते देोषः स्यात्तस्माटु भयविधात्रयति । तदेतदाह 'समतुश्चेति तक्रतुः, यथो पासीन. स्तथैव प्राप्नोतीत्यर्थः । “ययातुरस्मिन लामे पुरुषो भर्धात ततः प्रेत्य भवति" "तं यथाययोपासत"ति न्यायात । पञ्चाग्निषिदोऽप्यर्चि. रादिना तिवणात, अर्चिांदना गतस्य ब्रह्मास्यपुनरात्तिश्रवणाच। अत एव तातुन्यायात प्रतिििनर्मुलनलात्मकात्मानुसन्धान सिद्धम् । नामादिमाणपर्यन्तप्रतीकालम्बनानां तूभयविध अतिसिद्धोपासनामावाद- चिन्मिश्रीपासने तक्रतुन्यायाचाचिदिना गतिलमाप्तिश्च नवियते। तमिमं विशेष श्रुतिरेव दर्शयतीत्याह- विशेष च दर्शयति ।। १५ ।। "यावधानो गतं तस्य यथाकामयारो भवनी"त्यादिका श्रुति. नामादिप्राणपर्यन्त प्रतीकमुपामीनानां गत्यनपेत परिमितफलविशेष दर्शयति । तस्मादविनिम केवल वा विद्वस्तु ब्रहरदृष्टा तद्वियोगेन च य उपासते न तावर्यात, अपितु परं ब्रह्मापासीनानात्मानं च पति- वियुक्तं ब्रह्मात्म चोपामीनानाऽऽतिवाहिको गणो नपतीति सिद्धम् ॥ कार्याधिकरणं समाप्रम् ॥ ५॥ दति थीमगरद्रामानुजाचार्यचरणकतो यारोकिमीमामाभाध्ये फलाध्यायस्य चतुर्थम्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अपिसोमान्ति मु.पु । तिची नामि। ५ प्राणापति मास्ति। रतिपदाधिक मु.पु.। " म पु हुपि। धिमु.पु.

·अथ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः । अप संपत्याधिभायाधि- संपद्याविर्भावः स्वेन शन्दात् ॥ १॥ करणम् । परं प्रलापासीनानामात्मानञ्च प्रकृतियियुक्तं ब्रह्मात्मकमुपामी- नानाऽचिरादिना मार्गणापुनरावतिलतणा गतिस्ता । इदानीं मुक्ता- नामेश्वयंप्रकार चिन्तयितुमारभते । ददमामायते-"एधमेयेय संघसा- दोऽस्माच्छरीसमुत्याय परं ध्योतिस्पसम्पक्ष स्वेन रूपेणाभिनिष्पक्षत" दति । किमस्माच्छरीरात्समुत्याय परं ज्योतिरूपसंपवस्य देवादिरूपय. त्सायन रूपेण सम्बन्धोऽनेन वाक्येन प्रतिपादात उत स्वाभाधिकस्य स्वरूपस्याविभाग रति संशये माध्येन रूपेण संबन्ध इति युक्तम् । अन्यथा सापुरुषायावधित्वं मातशास्त्रस्य स्या,त्स्वरूपस्य म्यतेऽपुरुषार्यत्वदशे- | नात् । न हि सुषुप्ती देहेन्द्रियव्यापारपूपरतेषु केवलस्यात्मस्वरूपस्य पुरु पार्थसम्बन्धो दृश्यते । न च दुःखनित्तिमात्रं परं ब्योतिरूपसम्पत्रस्य पुरुषार्थः, येन स्वरूपाधिभाव एक मास इत्युच्येत । “स एको प्रलया पानन्दः त्रियस्य चाकामहतस्य" "रसं वायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भव. तीत्यादिभ्यो मुक्तस्य सुखानन्त्यषणात् । न चापरिसिवानन्दरूपचे. तन्यमेधास्य स्वरूपम्, तच्च संसारदशायामवियातिरोहितं परं क्योति. रूपसम्पवस्याधिभंयतीति शश्यं यकुम, नामस्वरूपस्य तिरोधानासम्भ- धात । प्रशाशयायस्य ज्ञानस्य तिरोधान दिनाय एवेति हि पूर्वमया. कम् । न च प्रकारामाचस्यानन्दता सम्भवति, सुखस्वरूपता ह्मानन्द- स्वरूपता, सुनस्वरूपत्वं चात्मनोऽनुरूनात्यो । प्रकाशमानात्मवादिनः ফলে মায়ানফুলষনীয় মন্ত্রীবনি মাঘমামলাহি: জাবি- १ युध्यते-सति । ति धिर्क । 1 एचिहान्तर्गत पाठ प्र पुटितः। - ·१६२ श्रीभाये दप्यानन्दस्वरूपता दुरुपयादा । स्वरूपापत्तिमात्रे च साध्ये स्वरूपस्य नियनियनत्वादुपसम्मत्रस्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पदात इति वचनमनर्यक स्यात् । अतोऽपूर्वण साधेन रूपेण संबध्यते । एवं चामिनिष्पयत' इति घचन मुख्यार्थमेव भवति । स्वेन रूपेणेत्यप्यानन्दैकान्तेन स्वासाधारणे- नाभिनिष्पात इति सङ्गच्छत इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- "मम्ममा विभाव रति । अयं प्रत्यगात्माऽर्चितदिना पर ज्योति- रुपसम्पस यं दशाधिशेषमापयते स स्वरूपाविभषिक्ष्यः, नापूर्णकारोत्य. तिरूपः । कुतः । 'स्वेन शब्दात, स्वेन रूपेणेति विशेषणापादानादि- त्यर्थः । आगन्तुकदेड परियहे हि 'स्वेन रूपेणेति विशेषणमनर्थक स्यात, विशेषणेऽपितस्य स्वकीयरूपत्वमिद्धे। यत्तात स्वरूपस्य नित्यप्राप्तत्वादुपसंपदाभिनिष्पयत इति धच, नमन कमिति, तरोत्तरम- मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥ , कर्मसम्बन्धतत्तदेहादिविनिर्मुक्त: स्वाभाविकेन रूपेणास्थि. तोत्र स्वेन रूपेयाभिनिष्पक्षत इत्युच्यते । अतो नित्यप्राप्तस्यापि स्वरू- पस्य कर्मरूपाविटातिरोहितम्य तिरोधाननितिराभिनिष्पतिरुच्यते । कुतः । 'प्रतिज्ञानात,'सा हि प्रतिपादयतया प्रतिजाता । कुत इदमाग म्यते । 'य आत्मेति प्रत प्रत्यगात्मान नागरितादासस्याजितविनिमुक्त प्रियाप्रियहेतुभूतकमारब्धयरीतिनिर्मुक्त व प्रतिपादयितुम् “एतं त्येव से भूयोऽनुयाख्यास्यामी"ति पुन:पुनरुत्वा "एवमेवप सम्प्रताऽस्माक्षी. रात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपदा स्वेन रुपेणाभिनिष्पना" इत्यभिधानात यसः कर्मणा संघद्वम्य परं ज्योतिरूपसपा अन्धनित्तिकमा विनिमुक्तिः स्येन रूपेणाभिनिष्पहात रत्युच्यते । स्वरूपाधिभायेऽप मिनियति'-श- प्दो दृश्यते 'युतयाऽयमा निप्पटात रस्यादिषु । .पागन्तुयियति यति। • मिनिधिक्तिकं.

·चतुर्थोऽध्यायः । यञ्चोक्तम्-मात्मस्वरूपस्य सुषुप्ताबऽपुरुषार्थत्वदर्शनास स्वरूपा. विर्भाव मोवशास्त्रस्यापुरुषार्थावबोधित्वं स्यादिति हत्या देवादा यस्याय. सुखसम्बन्ध्ययस्यान्तराप्तिाभिनिष्पत्तिरिति, सत्रोत्तरम्- आत्मा प्रकरणात् ॥३॥ स्वरूपेणेयायमात्माऽपरतपाप्मत्यादिसत्यसाल्पत्यपर्यन्त गुणक रति प्रकरणादयगम्यते "य आत्माऽपहतपामा विजरो विमृत्यधिशाको विनि. घत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प"इति हि प्रजापतिधायक्रमः । रदं च प्रकरणं प्रत्यगात्मविषयमित्युत्तरानेदार्भूितस्वरूपस्त्वि'त्यत्र प्रतिपादितम् । अतोऽपडतपाप्मत्वादिस्वरूप एवापमात्मा संसारदशायां कमाध्ययाऽविनया तिरोहितस्वरूपः परं ज्योतिरूपसंपदयाविर्भूतस्वरूपी भवति । अतः प्रत्यगात्मनोऽपहतपाप्मत्वादयः स्वाभाविका गुणाः परं ज्योतिश्पसम्पनस्याधिर्भवन्ति, नोत्पदान्ते। यथोक्तं भगयता शानकेनापि- "यथा न क्रियते ज्योत्सा मलप्रवालनान्मणेः। दोयमहायाव ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा ॥ योदपानझरणात क्रियते न जलम्परम । सदेव नीयते व्यक्तिमसतः सम्भवः कुतः ॥ तथा हेयगुणध्वंसादषयोधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न मन्यन्ते नित्या एवात्मनो हित" इति । अतो' ज्ञानानन्दादिगुणानां फर्मणाऽऽत्मनि संकुचितानां परं ज्योति. रूपसंपदा कर्मरूपधन्यतये विकासायिभावो नानुपपत्र इति सुटक "संपदयाधिभा' इति ॥ संपदा विभाषाधिकरणं समाप्तम् ॥१॥ ..ति मास्ति पर। साम्यामिति मु.पुः। ४ पतति मासि.. प्रकाश्यन्त इत्येव प्रायः ।

·प्रचायिभागेन दृष्ट अविभागेन दृधृत्वात् ॥४॥ स्वाधिकरणम् । किमयं पर ज्योतिरुपसंपचः सर्वबन्धविनिर्मुक्तः प्रत्यगात्मा स्वा. त्मानं परमात्मनः पृयाभूतमनुभवत्युत तत्मकारतया तदविभक्तमिति शिये "मोऽश्नुते साकामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता," "यदा पश्यः पश्यते रुकावणं कतारमीशं पुरुपं ब्रह्म योनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधय निरजनः परमं साम्यमुपैति" a "ददं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सगेऽपि नोपनायन्ते प्रलये न व्यन्ति "- इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यो मुक्तस्य परेण साहित्यसाम्यसाधावगमात एयभूतमनुभवतीति प्राप्त हुच्यते- 'अविभागेनेति । परस्माद् ब्रह्मयः स्वात्मानम विभागेना'नुभवति मुक्तः । कुतः। 'दृष्टत्वात', परं ब्रह्मोपसम्पदा निस्ताधिशातिरोधानस्य याथातथ्येन स्वात्मना दृष्टत्वात् । स्वात्मनः स्वरूपं हि "तत्त्वमस्य, ऽयमात्मा ब्रह्म" "ऐतदामिदं संघ" "सर्व खल्विद वल्ले"त्यादि. सामानाधिकरयनिर्देश" पात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरी यमात्मा न वेद यस्थात्मा शरीरं य प्रात्मानमन्तरो यमर्यात सहभात्माऽन्तया. म्यमृत." "अन्तः प्रविष्टः शास्ता बनाना" "म त भाले"त्यादिभिश्च परमात्मात्मक तकरीरतया तत्प्रकारभूतमिति प्रतिपादितम् 'अर्यास्य तेरिति फारामल्स' इत्यत्र । अतो ऽविभागेनाहं ब्रह्मास्मीत्येवानुभयति । साम्यसाधर्मध्यपदेशो ब्रह्मप्रकारभूतम्यैध प्रत्यगात्मनः स्यरूप तत्सममि. ति देवादिमाशतरूपाहाणेन प्रह्मसमानशुद्धि प्रतिपादयति । सहश्रुति- सस्पभूतस्य प्रत्यगात्मनः प्रशारिणा प्रणा सह तद्गुणानुभव प्रतिपा. दयतीति न कश्चिहिरोधः । प्रलप्रकारतया तदविभागातई 'सङ्कल्पा. समिति सरुदेव - ·चतुपाऽध्यायः । देव तस्कृतरित्यादि न विरुवात, 'यधिकं तु भेदनिया' 'दधिकोपदे- शादित्यादि । अविभागेन दृष्टयाधिकरण समाप्तम् ॥ २॥ पथ ब्राह्माधिकरणम् । ब्राह्मण जैमिनिरूपन्यासादिभ्यः॥५॥ प्रत्यगात्मनः परं ज्योतिरूपसंपदा निरतिरोधानस्य स्वरूपाधि भाव एवेत्युक्तम् । तन येना स्वरूपेणायमात्माऽऽविर्भप्ति, सत्स्वरूपं श्रुतिविधयादिचार्यते-फिमपहतपाप्मत्यादिकमेवास्या स्वरूपमिति तेन रूपेणायमाधिभंयत्युत विज्ञानमारमेवेति तेन रूपेण, पोभयो- रविरोध इत्युभयस्वरूपेणैवेति । शि तावत्याप्तम् । प्राति नैमि. निराचाया मन्यते । वाले गापहतपाप्मवादिनेत्यर्थः । अपहतपाप्म. त्यादयो हिदहरयास्य ब्रह्मसम्बन्धितया श्रुताः । ग्रालेणेति फुतोऽ. धगम्यते । 'उपन्यासादिभ्यः,' उपन्यस्यन्ते हि ब्रह्मगुणा अपहतपा. प्मत्यादयः प्रत्यगात्मनो ऽपि प्रजापतिवाक्ये "यात्माऽपतपा'- त्यादिना 'सत्यसङ्कल्प' इत्यन्तेन । 'आदि'- शब्देन मत्यसङ्कल्पत्यादि- गुणायत्ता जतणादयो "नस्क्रीहन रममाण" इत्यादिवाक्पावगता ध्यपहारा एान्त । अत एभ्य उपन्यासाविभ्यः प्रत्यगात्मनो विज्ञानमा- सस्वरूपत्वं न सम्भवतीति नेमिनेर्मतम् । चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः ॥६॥ चेतन्यमानमेवास्यात्मनः स्वरूपमिति तेन रूपेणानिर्भवतीत्याहु- लोमिराचार्यों मन्यते । अतः । तदात्मकत्या तावन्मात्रात्मकत्वादस्प मत्यात्मनः, " यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽधायः कृत्वो सघन एव पा' पयमात्माऽनन्तरोऽधायः सत्वः प्रजानधन एवं त्यधार. पादिजानमात्रमेवास्य स्वरूपमित्यत्रगम्यते । अतोऽन्य गुणान्तराभाषा- 1 पाहान्तर्गत पाठः धुटित' । श्वका मास्ति मु.पु । त्यति नास्ति। क्षति पत्राट. पाठ... ४ मेन ति। यदी मास्ति। ६ यिवानपन स्योत्यधिकं मु.पु.।

·श्रीभाष्ये दाहसपाप्मे यादयः शब्दाः विकारसुखदुःपादयविधात्मधर्मध्या त्तिपरा इति चिति तन्मारपणाविर्भाव इत्याडुलोमर्मतम् । सम्मति भगवान्बादरायणाः स्वमतेन सिद्धान्तमाह-- एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥७॥ 'एचपि विज्ञानमात्रस्वरूपत्वप्रतिपादने सपि सत्यकामवा- दीनां पूर्वोक्तानां गुणानामविरोधं बादरायण' प्राचार्यों मन्यते । कुतः । 'उपन्यासात पूर्वभावा'दोपनिषदा' का आत्माऽपहतपामे"त्यापन्या- सात्ममाणात्पूर्वेपामपहतपाप्मत्वसत्यसंकल्पत्वादीनार्माप भाषाद्विामान- त्वात,तुल्यप्रमाणका नामितरतरषाधो न युज्यत इत्यर्थः । न च वस्तुधि. राधादपहतपाप्मत्वादीनाविन्यापरिकल्पितत्यं न्याय्यम, विशेषाभावा. विपरीतं कस्मान्न भवतीति न्यायात । तुल्यबनवे झशक्यस्यावधारय. स्थान्यपरत्वमेष न्याय्यम् । एवमप्यविरोध इत्यभ्युपगम्य धद ज्ञानमाज. मेवास्य स्वरूपं नान्यत्किञ्चिदस्तीत्ययमों विज्ञानधन एवेत्यादिभिर्न मतियानात रति मन्यते । कहिं विज्ञानधन एवं त्यवधारणस्यार्थः । क्षत्वोऽप्यात्मा जहव्यायत्तः स्वप्रकाशो, नात्यायत्तप्रकाश: स्वत्योऽपि म देशोऽस्तीत्ययमयी वाक्यादेघ सुष्यतः, "स यथा सैन्धधधनो ऽनन्तरो बाहः कृत्वो रसघन एवैध घा अयमात्मानन्तरोऽवानः are: मनानधन एवेति । न धैवं प्रत्यगात्मनो धर्मिस्वरूपस्य कृत्वस्य विज्ञान- घनत्वेऽप्यपहतपाप्मत्वसत्यसङ्कल्पत्यादिधर्मसम्बन्यो वाक्यान्तरागतो' विरुवाते, यथा सैन्धवधनस्य कृत्वम्य रसघनत्ये रसनेन्द्रियाधगते धनुरा- सधगता रूपकाठिन्यादयो न विरुध्यन्ते । इदमत्र बापतात्पर्य:- पधा रसवत्स्वामफलादिषु त्वगादिप्रदेशभेदेन रसभेदे सत्यपि सैन्धवध- '९ कात्या मासिक प्रेति मास्ति। पदमन्यति २ परीति नास्ति। ४ तरानुगत इति । १.प्रदेशभेटेन रसभेदेन रसभेठे-ति ।

·चतुयाऽध्यायः । HE - नस्य सर्वत्रेकरसत्यम्, तयाऽऽत्मनोऽपि सर्वत्र विज्ञानस्वरूपत्वम्, स्वप्र. कायस्वरूपत्वमित्यर्पः॥ प्रासाधिकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ भध संकल्पाधिकरणम् ४ । सकल्पादेव तच्छतेः ॥८॥ मुक्तः परं प्रलापसम्पदा मानस्वरूपोऽपहतपाप्मत्वादिसत्याहू ल्पत्यपर्यन्तगुणक आविर्भवतीत्युक्तम् । तमधिकृत्य तस्य मत्य सङ्कल्पत्य. प्रयुक्ता व्यवहाराश्च श्रूयन्ते-“म तत्र पति जगत कीडन रममाणः स्वीभिया यान जातिभिर्वति । किमस्य जात्यादिमाप्तिः प्रयधान्त. रसातीत परमपुरुषस्येव सङ्कल्पमात्रादेव भवतीति विशये लोके रामा- दीनां सत्यसङ्कल्पत्वेन ध्ययष्ट्रियमाणानां कार्यनिष्पादने प्रययान्तरसा- जत्वदर्शनादस्यापि तत्सापति प्राप्त उच्यते- 'सङ्कल्यादेवेति । कुतः । 'तप्कृतेः', "स यदि पितृलोककामो भवति मल्पादेयास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ती"ति हि मल्पादेवास्य विना- दीना समुत्यानं श्रयते । न च प्रथमान्तरसध्यपेतत्वाभिधायि श्रुत्यन्तरं दृश्यते, येनास्य सङ्कल्पादेवेत्यवधारणस्य विज्ञानघन एवेतियद् व्यय स्थापनं क्रियेत अत एव चानन्याधिपत्तिः॥४॥ यता, मुक्तः सत्यसाल्पः, अत एधानन्याधिपतिश्च । अन्याधिप. तित्वं हि विधिनिषेधयोयत्वम् । विधिनिषेधयोग्यत्वे हि प्रतिहतसङ्क- ल्पत्यं भवेत् । अतः सत्यसङ्कल्पत्यश्रुत्यैवानन्याधितित्वं च सिद्धम् । अत एव “स स्वराड् भवती"त्युच्यते । संकल्पाधिकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ • तुरावाहितपय मूत्रपाठः सर्वेषु । . सत्यति मु.पु. मास्ति। २ पर्याप्त प्र. शोधितम, सये तु प्रामादिकम । स्यति प्र.. ४ क्रिपते-ति प्राम।

·५६८ श्रीभाध्ये - श्यामायाधिकरणम् ५ अभावं बादरिराह विम् ।। १० ।। कि मुक्तस्य देहेन्द्रियाणि न सन्युत सन्ति, अथ धा यथासङ्कल्प सन्ति न सन्ति चैति विशये शरीरीन्द्रियाणामभावं बारिरावा- मन्यते । कुतः।। आह विम', "न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययो- स्पहतिरस्ति अशरोरं वाय सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत"इति शरीरसम्बन्ये सुखदुःखस्यावर्जनीयत्वमभिधाया"स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं क्योतिरूप- सम्मझ स्वेन रूपेणाभिनिष्पात" इति मुक्तस्याशरोरत्वं शाह श्रुतिः । भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ।।११।। मुक्तस्य शरीन्द्रियभाव मिनिराचार्य मन्यते । कुतः । 'विक. ल्पामननात,' विविधः कल्प विकल्पः, वैविध्यमित्यर्थः । “म एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा भति सप्तधे"त्यादिश्रुतेः । आत्मन एक स्थालेदास्यानेकधाभावासम्भवाचिधाभावादयः शरीनिवन्धमा इत्यधग- म्यते । अशरीरस्ववचनं तु कर्मनिमित्तशरीराभावपरम् । तदेव हि शरीर प्रियाप्रिय हेतुः॥ भगांस्तु बादरायणः स्वमतेन सिद्धान्तमाह- दादशाहवदुभयधिघं बादरायणे तः॥१२॥ सङ्कल्यादेवेत्येत दतः'-शब्देन परामृश्यते । अत एव सङ्कल्पाच- भर्यावधं सशरीरमशरीरं च मुक्तं भगवान्यादरायणी मन्यते । एवं चोभयो श्रुति पपाते। द्वादशाहपस,' या'द्वादशाहदकामा उपयुः" "डा. दयाहन प्रनाकामं याइये"दित्युपैतिपतिचोदनामा सङ्कल्पभेदेन मन महीनञ्च भवति । - १ मुर्खेति प्र• नास्ति। यिकान्य तिमासि । शरीरमणिपति • वाटणाति प्र.मि । २.न्द्रियाटिभामिति । ४ त्यति मास्ति .. ४ भयतिरिति । 1 ·धतुघाँऽध्यायः। यदा शरीरायुपकरणबत्त्यम तदा तानि शरीरापकरणानि स्यनेय सष्टानीति नास्ति नियम स्याह- ' तन्धभावे सन्ध्यवदुपपसः॥ १३ ॥ स्वेनेव सृष्टतनुप्रभृत्युपकरणाभा परमपुरुषसष्टेपकरणेभीगोप- पति: मत्यमद्वल्पोऽपि स्वयं न सक्षति । यथा स्वप्ने "प्रय स्थान रथ- योगान पयः सजत" रत्यारभ्य "अप शन्तान पुष्करिएयः सवत्यः सजते स हि फर्स"ति य पषु सुप्तेषु नाति फाफामं पुरुषो निर्मिमाण: । सडेय शुक्र ताल तदेषामृतमुच्यते तस्मिल नाकाः श्रितासः तदु नात्येति करने "ति चेश्यरसष्टे रथापकरणेोवा भडू, नया मुक्तोऽपि लीलानेश्वरेण मुष्टः पितृलोकादिभिर्तीलारसं भुड़े। भावे जाग्रहत् ॥ १४ ॥ स्थसंकल्पादेव सप्टतनुप्रभृतिपिरलोकाट्यपकरणभावे लायत्पुरुष भागवन्मुक्तो लालारसं भुझे । परमपुरुषोऽपि लीला दशरथसुदेवपि. लोकादिक्रमात्मनः सृष्ट्वा तेर्मनुष्यधर्मलीलारस यथा भुड़े सपा मुक्ता- नामपि स्वलीलाये पिलाशाविक स्वयमेव मजति कदाचित, कदा- विन्न मुक्ताः सम्यसङ्कल्पत्यात पामपुस्पलीलान्तर्गतपिएलेभाविक स्वयमेव सुजन्तीति सर्वमुपपत्रम् ॥ मन्यत्माऽणुपरमाण इत्युक्तम्, कथमनेशशरीरेवफस्पागोरामाभि मानसम्भय रस्याह- . मनुष्पटे हनीप्ति प.पु । २ पना भर सवेति पु। । त्यस पति ।।

·មួt । श्रीभाष्य प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १॥ यथा प्रदीपस्यैकस्यकस्मिन्देशो मतमानस्य स्वप्रमया देशाम्तरावे. श,म्तथाऽऽत्मने। शिदेशस्थितस्यैः स्यभारपेण चैतन्येन सर्वशरी. रायशा नानुपपवः, यथा वैकस्मिपि देहे दृश्याटोकप्रदेशतिनोऽपि चैान्यव्याया सस्मिन्देहे अात्माभिमान, स्तद्वत् । दयान्धिशेषः, अमु. कम्य कर्मया मंचितनामस्य देशान्तरेष्वात्माभिमानानुगुणा ध्याप्ति मम्मति, मुक्तस्य स्वामकुचितज्ञानस्य यथासङ्कल्पमात्माभिमानानुगुणा ध्याप्तिरिदमितियहणानुगुणा च नानुपपना । सथा हि दर्शयति- "बालायशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीव: स विजेयः स धानन्याय करपत" इति । अमुक्तस्य कर्म नियामकम भुक्तस्य तु म्वेच्छेति विशेषः ।। नने पर बल प्राप्तम्याऽऽन्तरसाह्मज्ञानलोपं दर्शयति श्रुतिः "प्राजेनात्मना सम्परिप्वको न बाझं किञ्चन व नान्तर"मिति, तत्कथ मुक्तस्य सार्वज्यमुच्यते, तरोत्तरम- स्वाप्पयसम्पत्त्यारन्यतरापेक्षमाविष्कृत-हि ॥ १६ ॥ नेटं वचनं मुलविषयम, अपि तु 'स्वाप्ययमम्पत्योरन्यतरापेतम् । प्याय: सुपुप्तिरित्युक्तम,सम्पत्तिरच मरणम् । “घाट मनसि मम्पयत" पत्यारभ्य "तेलः परस्या देवताया"मिति पचनात्तयोश्चायस्ययोः प्राजमा- निनिःसबोधत्वं च विदोते', अतस्सयोर सरापेमिदं वचनम् । सुप्तिमर पायोनि सबोधत्वम् मुक्तस्य न मनत्य माविष्कृत हि' श्रुत्या "मह' बल्वय भगध एव मम्प्रत्यात्मान जानात्ययमहमस्मीति नो पक्षमानिभूतानि विनाशमेशापोतो भात नाहभत्र भाग्य पश्यामीति सुप्तियेलायां समस्या कस्मिन्देश-दत.' । विटाते इति पु पगि पाठ । मददति पु, नामित मु.द्वि.पु। ४ ममय सिस्ति पुस्तकेदु । A ·૫૧ चतुर्याध्याय.। निस्सम्बोधत्वमुक्तबा स्मिय पान मुक्तमधिकृत्य ‘स घा एप दिध्यन चतुया मनसेसान्कामान् पश्यन् रमते य एते ग्रहलाला" दति मर्यजस्व मुच्यते, तया "संवं ह परयः पश्यति सर्यमामोति मर्यश" इति व स्पष्टमेव सर्वनत्यमुच्यते । Rथा मरणे च निस्सम्योधत्वम् "श्तेभ्यो भूतेभ्य ममु त्याय तान्येयानुविनश्यती" क्युक्तम, न पश्यतीत्यर्थः । अतः "मानात्म- ने 'तिवचन स्वाययसम्पत्त्यारन्यताप्रेतम् ॥ प्रभाधिकरण समास्तम् ॥५॥ अथ शाापार जगह्यापारयज प्रकरणादसनिहितत्वाच nell णमा कि मुक्तस्यैश्वर्या जगासष्टादि परमपुरुषासाधारण मरतरत्य मपि, उत सहित फेवनापामपुरुषानुभविषमिति पशय । कि युक्तम । मगदीवात्वमपीति । अतः । “निरज्जान पाम माम्यमुपैनीति परमपु- सर्पमा परमसाम्यातिश्रुत , सत्यसङ्कल्पत्त्वश्रुतेश्च । न हि परमसाम्यमत्य सङ्कल्पत्य सर्वेश्वरामाधारणजगढापाररूपनवयमेन यिनीयपटोते । | अत सत्यमदल्पत्यपरममाम्योपपत्तये समस्तजगचियमनरूपमपि मुके समित्येव प्राप्त प्रयत्महे- 'जगद्यापारयजेमिति । जगद्वापारा निखिलचेलनाचेतनस्वरूप स्थितिमत्तिभेदनियमनम, तद्वत निरस्तनिप्रिलतिरोधानस्य निर्माजन्न सानुभवरूप मुक्तस्यैरयय॑म् । फुतः । प्रकरणास' । निखिलजमचियमन हि पर यक्ष प्रसन्यामायते "यतो वा दमानि भूतानि जायन्ते येन नातानि नीन्ति पत्मपन्त्य भाविन्ति तदिजिनामस्व सदो"ति । यस्ताव खिलजयिमन मुक्तानामपि माधारण म्यास, ससस्वेद नगदीवरत्व रूप प्रललक्षण न साप्छते । असाधारणस्य लक्षणत्वम् । तथा "मुर्देव साम्येदमय आसोदेकमेवाद्वितीय सदैतस बहु स्या प्रजायेति तलेजोऽसृजते" ति, "ग्रह वा इदमेकमेशाय थामीत्तदेक मव व्यभमत ·५२ श्रीभाब्ध तळेगेरूपमत्यहनत तचम यात्येतानि देववाणीन्द्रो वरुणः सामो रुद्रः पर्नन्यो यमो मृत्युरीशान" इति, "मात्मा धा दटमेकमेव तत्राय आसीत नान्यत्किञ्चन मिपत स ऐतत लोकान सुना दति स मालं लोकानसूनते"ति,"एको हरावै नायण प्रासीच ब्रह्मा नेशाना नेमे बाधा थिवीन नक्षत्राणि नापो नाभिर्न सोमो न सूर्य स एकाकी न रमते तस्य धानान्तस्यस्यैका कन्या दशेन्द्रियाणि" इत्यादिषु “यः पथिव्यां तिष्ठन पथिव्या अन्तर"रत्यारभ्य"य अात्मनि तिष्ठ"वित्यादिषु च निखिलनाच. यमन परमपुरुषे प्रकृत्यैव भूयते । 'असविहि त्वाच्य,' न चेतेषु निखिलमग चियमनप्रसङ्गेषु मुक्तस्य सविधानर्मास्त, येन जगढापारस्तस्यापि स्यात् । प्रत्यक्षोपदेशानेति चेन्नाधिकारि- कमण्डलस्थोक्तः ॥१८॥ "सम्पराइ भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति सरमा लोकान्कामाची कामरूप्यनुसन्चर" विति प्रत्यतेगा श्रुत्या मुक्तस्य जगढ़ा- पार उपदिश्यते। अतो न जगमापारवमिति चेत्, न, 'प्राधिकारिफमण्डल म्योपाधिकारिका. अधिकार नियुक्ता हिरण्यगर्भावमः,मण्डलानि सेवा लोकाः, तत्स्था भोगा मुक्तस्याकर्मवश्यस्य भवन्तीत्ययमर्थ स्तस्य मधु लोकेषु कामचारो भवती"त्यादिनोयते। अकर्मतिक्षामजाना मुक्तीधिकारि' लोकान विभूतिभूताननुभूय ययाझाम एप्यतीत्यर्थः । मदेव विकारा. नतिन प्राधिकारिकमण्डतम्यान्सान भोगान ब्रह्मविभूतिभूताननुभ धतीत्यनेन घायनोच्यते, न लगद्यापारः। यदि संसारिवन्मुक्तोऽपि विकारान्तर्सिनी मागान भड़, हिं पदस्पेन मुक्तस्थापि अन्नषदेव भाग्यजातमल्पं च स्या,समाह- विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥ ११॥ धिकार जन्माद्रिके न यति इति विकाराति, निधूतनिखिल मुताधिकारति मु.पाट।

·५०३ चतुर्थोऽध्यायः। विक्षा निखिसोयायनीककल्याणकतानं नितिशयानन्दं परं प्रल मधि. भूतिक सकलकल्याणगुणमनुभवति मुक्तः, तद्विभूत्यन्तर्गतत्वन विकारव तिनां लोकानामपि मुक्तभात्यम् । तथाहि पामिन प्रणि निर्विकार निधिकातिशयानन्द मुकस्यानुभषितृत्लेन स्थितिमाह' श्रुतिः “यदा झवेष एतस्मिघदृश्य नास्ये ऽनिरुतऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते अथ सोऽभयं गता भवति""रसा वे सारसंक्षेवायं लब्ध्याऽऽनन्दी भवती"त्या. दिका सद्विभूतिभूतं जगतव वर्तते "तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे सदु नाति कश्चने"ति श्रुतेः। अतः मविभूति ग्रहलानुभवन विकारान्ततिन पाधिकारिफमाइलस्यानपि भोगान् मङ्क रति "मपु लोकेषु कामदार" रस्यादिनाव्यति, न मुक्तस्य जगढापारः। दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ।। पस्य प्रत्यगात्मनो मुक्तम्य नियाभ्यभूनस्य नियन्नुभूतपरमपुरुषा- साधारण जगमापारूपं नियमन न मम्भवतीत्युक्तम् । निखिलजगविय- मनरूपो व्यापारः परमपुण्यापाधारण दर्शन 'दर्शयत.' श्रुतिस्मृती- "भोपाऽस्माद्वातः पयते भपिाति सूर्यः। भीपाऽस्मानरचन्द्रश्च मृत्युधाति पञ्चम" रति "मतस्य वा पतरस्य प्रशासने गार्गि पूर्णचन्द्रमसो विधृता तिष्ठत इत्यादिः, तया "हप मवेश्वर: Q भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदायेति च श्रुतिः । स्मृतिपि- "मयाऽधाण प्रकृतिः मयते सचराचरम् । हेतुमानेन कोन्तेय जर्गाद्वारयति । "विष्टभ्याहमिदं समेकांशेन स्थितो नग"दिति च । मुक्तस्य मन्यसहस्पत्वादिपूर्वकम्यायानन्दस्य परमपुरुष एष हेतुति श्रुतिस्मृती दर्शयस:-"एष झेपानन्दयाति" ~ तथा ·५०४ 'श्रोभाध्ये . . "मांच योऽभिवारेख भक्तियोगन सेवते ।। गुणान्समतीत्येतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याध्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैक्रान्सिस्य चेति । याप्यपहातपामत्यादिः सत्यम (ल्पत्यपर्यन्तो गुणगणः प्रत्यगात्मनः स्वाभाषिक एवाविर्भूतः, तथाऽपि तस्य तथाविधत्वमेव परमगुरु- पायत्तम, सस्य नित्यस्थितिश्च तदायत्ता, परमपुरुषस्यैतवियताया नित्येष्टत्वावित्यतया धर्तत इति न फश्चिविरोधः । एवमेध पामपुरुष. भोगापकरणस्य लीलापरकरणस्य च नित्यतया शास्त्राधगतस्य परमपुरु- पस्य नित्येष्टत्वादेव तथाऽवस्यानमस्तीति शास्त्रादवगम्यते । प्रता मुक्तस्य सत्यसङ्कल्पस्व परमपुरुषसाम्यञ्च जगढ़वापारवन्जम् ॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ।। २१ ॥ ब्रह्मयाथात्म्यानुभधरूपभोगमात्रेण मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यतिपाद- नाब लिङ्गात नगढ़ापारयजनित्यवगम्यते 'सोऽरनुले सान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति । अतो मुक्तस्य परमपुरुषसाम्य सत्यमङ्कल्पत्वञ्च परमपुरुषासाधारणनिखिलजगनियमनश्रुत्यानुगुण्येन पर्यनीयमिति जग द्वापारयजमेव मुक्तेश्वर्यम् । यदि परमपुरुषायतमेव मुक्तस्येवर्यम्, तर्हि तस्य स्वतन्वायन तत्सल्मान्मुक्तस्य पुनरावृत्तिमम्भवाम्यवाह- श्रानात्तिः शन्दादनात्तिः शब्दात् ॥ २२॥ यघा निखिलहयात्यनोककल्याणकतानो जगज्जन्मादिकारण मम. सवस्तुधिलक्षणः सर्वत: सत्याहुल्य पाश्रितास्सल्ये जलधिः परम नित्येहि मास्ति विपु, ·५५ .'चतुर्थेऽध्याप। फाणिको निरस्सममम्सममाभ्यधिकमम्भावन: पावलामिधान: परम- पुरुषोऽस्तीति शब्दावगम्यते, एवमहरहनुष्ठीयमानणाश्रमधमानुए- हीतापामनरूपतत्समाराधनप्रीत उपासीनाननादिकालमत्तानात- दुस्तरकर्मसञ्चयरूपावियां विनियस्य स्थपायात्म्यानुभवरूपानवधिका- तिशयानन्दं प्रापय्य पुनावतंयतीत्यपि शब्दादेवावगम्यते । शवश्व "म खस्नेयं धर्तयन् याप्रदायुपं व्रसनोक्रमभिसम्पयते न च पुनरावसंत' रत्यादिकः । तथा च भागयता स्वयमेधामम- "माभुपेत्य पुनर्जन्म दुःघालयमशाश्वतम् । भामुंबन्ति महात्मानः मंसिद्धि परमां गताः ॥ या ब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विदात" इति । न चोधिचकर्मबन्धस्यामचितज्ञानस्य पालकानुभवम्यभावस्य तदेक- प्रियम्यानवधिकातिण्यानन्दं प्रमानुभवतोऽन्यापेक्षा, तदर्यारम्भादास म्भवाय पुनरात्तिाका । न च परमपुरुषः सत्यसङ्कल्पोऽन्यप्रियं मानिन लब्ध्वा कदाचिदावर्तयिष्यति, य एबमाह- "प्रियो दि जानिनोऽयमहं स च मम प्रियः । उदारा: म एयेते ज्ञानी स्वात्मय से मतम् ॥ अस्थिमः स हि युक्तात्मा मामेधानुत्तमा गतिम् । बहूना जन्मनामन्ते जानधान मा प्रपद्यते । यामुवः समिति स महात्मा सुदुल्लभ" ति १ कानुभकस्लमायप्ति मु, कानुभवस्यकत्वभाषस्यति दि. पुः। मदर्यान्तरात्म्माटासम्मयादिति मु.पु धपाठ ।

·श्रीमा भूजाभ्यासः शास्वपरिसमाप्ति सोलयतीति सर्व समजसम् ॥ गय्यापारवाधिकरणं समाप्तम ॥६॥ इति श्रीमदगवद्रामानुनमुनिप्रणीते या रकमामासाभाष्ये पाध्यायस्य चतुर्थः पाद. ममाप्तः ॥ ४ ॥ समाप्तश्च फलाध्यायश्चतुर्थः । शास्त्रं च परिसमाप्तम् ।। "तस्मै रामानुजार्याय नमः परमयोगिने । य: श्रुतिस्मृतिसूत्राणामन्तज्वरमशीशमत् ॥" fr: ॐ तत्सत् हरिः ॐतत्मह हरि ॐ सह । '7 Wal নাও ML- VIDYA BBA S.Net CIBRARY