·No text on this page.

·शाम्रविशाग्दजैनावापभीविनयधर्ममारिभ्यो नमः । श्रीजनपिनमथमागा१३] श्रीसिन्दसेनदिवाकगविरचितम् " सम्मत्याख्यप्रकरणम् . श्रीराजगच्छीयादिप्रवरतर्नपञ्चाननन्यापचयनि- श्रीमदमयदेवभूरिरिचितया तत्त्वबोधविधायिन्याख्यया व्याख्यया विभूपितम्। यस्यायमाधः रूण्डः। वर्यप्रयविचारदुगनवनीमचारपश्चानन स्तत्स? ऽभयवमारिरपनि वेताम्बरपामणी । महाक्पतिनगलमा पर्गशगादिनी हित्वा विष्टरपतृ विसरता प्राशायदयाननम् ॥ १॥ (मागिस्यचनमूरि) सी-आई-ई-जे-पी पदवीजुप श्रेष्टियर्य-श्रीवीरचन्द्र- टीपचन्द्रम्य साहाय्येन श्रीकाशीस्थयशोविजयजैनपाठशालात. प्राकाश्य नीत। P 51: hed b: fi taleh Phoors 421 PrrtedliGESharta Lal, tC.I Ire ETCiy होमबा५ । 1

·No text on this page.

·॥ अहम् ॥ श्रीसिद्धमेनदिवाकररचित- सम्मत्याख्यप्रकरणम् । राजगच्छीय तर्फपश्चानन न्यायचक्रवनि श्रीमदमयदेवमूरिनिर्मितया तत्त्ववोधविधायिन्याख्यया व्याख्यया समुल्लसितम् । स्फुरद्वागशुचि यस्तमोहान्घतमसोदयम् । पर्द्धमानामभ्ययं यते सम्पतित्तये ।। १ ।। मशावद्भिर्यधपि सम्मतिटीकाः कृता' मुमहर्या । ताभ्यस्तयाऽपि न महानुपकार' स्वल्पयुद्धीनाम् ॥२॥ मुप्यु मेपल्व पापाघातुमाश्रितो यत्नः । मन्दमतिना मयाऽप्येप नान सपत्स्यते विफलः ॥३॥ इह च शारीरमानसानेकदु ग्वदारियोपद्रनविद्रुताना निरुपमानातिशया- नन्तशिवमुग्वानन्यसमावन्थ्यकारणसम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकपरमरत्नत्रयजिथ- क्षयाऽतिगम्भीरजिनपचनमहोदधिमवतरीतुकामाना तदवतरणोपायमनिदुपा भ- व्यसत्त्वाना तदर्शनेन तेपा महानुपार प्रपर्चता तत्पूर्वकचात्मोपकार इति मन्वान आचार्यों दुप्पमाऽरसमाश्यामासमयोडूतसमस्तजनताहादसतमसविध्व- सक्लेनागाप्तयथाभिधान मिद्धमेनदिवाकर तदुपायभूतसम्मत्याख्यप्रकरण- करणे प्रपर्चमान 'शिष्टा कचिदभीष्टे वस्तुनि प्रवर्त्तमाना अभीष्टदेवता- विशेपस्तवविधानपुररसर प्रार्चन्ते' इति तत्समयप्रेतिपालनपरस्तबिधानोभू- तप्रकृष्टशुभमागनरपजल्दनरनिर्दग्धप्रचुरतरक्लिष्टकर्माविर्भूतविशिष्टपरिणतिप्र- भना प्रस्तुतप्रकरणपरिसमातिं चाकरयन्नर्हतामहत्वा शासनपूर्विका पूजि वपूजकच रोको पिनयमूलभ वर्गापवर्गादिसुखमुमन ममूहानन्दामृतरसोद- अम्वरूपप्राप्तिम्वभावफलप्रदानमत्वलो धर्मरपट्टम इति प्रदर्शनपरैर्मुनगुरुभि १ प्रविमाउना इति पाठान्तरम् ।

·२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- रप्यवाप्तामलकेवलज्ञानसंपनिस्तीर्थकृद्भिः शासनार्थाभिव्यक्तिकरणसमये विहि- तस्तवत्त्वाच्छासनमतिशयतः स्तवाहमिति निश्चिन्वन्नसाधारणगुणोत्कीर्तनस्वरूप- एव च पारमार्थिकस्तव इति च संप्रधार्य शासनस्याभीष्टदेवताविशेषस्य प्रधान- भूतसिद्धत्वकुसमयविशासिवाहत्प्रणीतत्वादिगुणप्रकाशनहारेण स्तबाभिधायिका गाथामाह- सिद्ध सिद्धत्थाणं ठाणमणोवमसुहं उवगयाणं । कुसमयविसासणं सासणं जिणाणं भवजिणाणं ॥१॥ अस्याश्च समुदायार्थ एतत्पातनिकयैव प्रकाशितोऽवयवार्थस्तु प्रकाश्यते । शास्यन्ते जीवादयः पदार्था यथावस्थितनानेनेति शासन द्वादशाङ्गम्।तच्च सिद्ध प्रतिष्ठितं निश्चितप्रामाण्यमिति यावत् ; स्वमहिम्नैव, नातः प्रकरणात्प्रतिष्ठाप्यम् ॥ अत्राहुर्मीमांसकाः॥अर्थतथात्वप्रकाशको ज्ञातृव्यापारः प्रमाणम् ; तस्यार्थतथा- त्वप्रकाशकलं प्रामाण्यम् । तच्च स्वतः उत्पत्ती, स्वकार्ये यथावस्थितार्थपरिच्छेदल- क्षणे, स्त्रज्ञाने च । विज्ञानोत्पादकसामग्रीव्यतिरिक्तगुणादिसामग्न्यन्तर-प्रमाणान्तर- स्वसंवेदनग्रहणानपेक्षत्वात् । अपेक्षात्रयरहितं च प्रामाण्यं स्वत उच्यते। अत्र च प्रयोगः । ये यावं प्रत्यनपेक्षास्ते तत्स्वरूपनियताः । यथाऽविकला कारणसाम- ग्यङ्कुरोत्पादने । अनपेक्ष्यं च प्रामाण्यमुत्पत्तौ, स्वकार्ये, ज्ञप्तौ च इति ।। अत्र परतःप्रामाण्यवादिनःप्रेरयन्ति ॥ अनपेक्षवमसिद्धम्। तथाहि । उत्पत्तौ तावत्प्रामाण्यं विज्ञानोत्पादककारणव्यतिरिक्तगुणादिकारणान्तरसापेक्षम् । तदन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वात् । तथाच प्रयोगः। यच्चक्षुराद्यतिरिक्तभावाभावानुविधायि, तत् तत्सापेक्षम् ; यथाऽप्रामाण्यम्। चक्षुराद्यतिरिक्तभावाभावानुविधायि च प्रामाण्य- मिति स्वभावहेतुः; तस्मादुत्पत्तौ परतः॥तथा स्वकार्ये च सापेक्षत्वात्परतः। तथाहि । ये प्रतीक्षितप्रत्ययान्तरोदया न ते स्वतो व्यवस्थितधर्मकाः; यथाऽप्रामाण्यादयः । प्रतीक्षितप्रत्ययान्तरोदयं च प्रामाण्यं तत्रेति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः ॥ तथा ज्ञप्तौ च सापेक्षत्वात्परतः । तथाहि । ये सन्देहविपर्ययाध्यासिततनवस्ते परतो निश्चि- तयथावस्थितस्वरूपाः; यथा स्थाण्वादयः । तथा च सन्देहविपर्ययाध्यासित- स्वभाव केपाञ्चित्प्रत्ययानांप्रामाण्यमिति स्वभावहेतुः ॥

·प्रती- तत्त्वबोधविधायिनी व्याया। अन यचारदुतम् । प्रामाण्य विज्ञानोत्पादकसारणाच्यानिस्तिपादिकार- णमन्यपेक्षमुत्पत्तौ । तदसत्। तेषामतत्त्वात । तदति -प्रमाणतोऽनुपये। तबाहि । न तावत्प्रत्यक्ष चक्षुरादीन्द्रियगतान् णिनि ग्रहीतु समर्थम् न्द्रियत्वेनेन्द्रियाणा, तहणानामपि प्रतिपत्तुमति मावानुमान मिन्द्रियगुणान् प्रतिपद्यते । तदप्यसम्यक् । अनुमानस्य प्रतिष्टालनेनिश्चयपत्यम्युप- गमात् । प्रतिवन्धश्च कि प्रत्यक्षेणेन्द्रियगतगुण सह गृह्यते लिङ्गस्य, आहो- स्विदनुमानेनेति वक्तव्यम् । तत्र यदि प्रत्यक्षमिन्द्रियाश्रितगुणै सह रिङ्गसम्ब- न्धग्राहक्मभ्युपगम्यते । तदयुक्तम् । इन्द्रियगुणानामप्रत्यक्षले तद्तसम्बन्ध- स्याप्यप्रत्यक्षवात् । “हिएसम्बन्धसवित्तिर्नेकरूपनवेदनात्" इति वचनात् । अथानुमानेन प्रकृतसम्बन्ध प्रतीयते। तदप्ययुक्तम् । यतस्तदप्यनुमान किं गृहीत- सम्बन्धलिङ्गप्रमपम, उतागृहीतसम्बन्धरिङ्गममुत्थम् । तत्र यद्यगृहीतसम्बन्धलि- ङ्गप्रमर, तदा किं प्रमाणमुताप्रमाणम् । यद्यप्रमाणात मम्बन्धप्रतीति । मथ प्रमाणम् , तदपि न प्रत्यक्षम्।अनुमानस्य बाह्याधुनिषयत्वेन प्रत्यक्षवानभ्युपगमा- त्, प्रत्यक्षपक्षोक्तदोपाच्च। किंतु अनुमानमीतश्चान्वगतेसम्बन्धन प्रपर्तत इत्या- दि वक्तव्यम् । अथागतसम्बन्धम् । तस्यापि सम्बन्धः किं तेनैवानुमानेन गृह्येत, उतान्येन । यदि तेन गृह्यत इत्यभ्युपगम इस नयुक्त । इतरेतराश्रयदोपप्रसङ्गात। तथाहि । यहीतप्रतिवन्ध तत् म्बसाध्यप्रतिवन्धग्रहणाय प्रपर्चते, तत्मवृत्तौ च सो- पादपप्रतिवन्धनह इत्सन्योऽन्यसश्रयो व्यक्त [अथान्येनानुमानेन प्रतिवन्धन- हाभ्युपगम । मोऽपि न युक्त । अनरस्थाप्रसङ्गाद । तथाहि । तदप्यनुमानमनु- मानप्रतिरन्धग्राहस्मनुमानान्तरागृहीतप्रतिवन्धमुदयमासादयति तदप्यन्यतोऽ- नुमानाहीतप्रतिबन्धमित्खनपस्या । किं च। तदनुमान स्वभानहेतुप्रमापित,कार्य- हेतुसमुत्यम्,अनुपरधिलिङ्गप्रमर वा प्रतिबन्धग्राहा स्यात् । अन्यस्य साध्यनि- मायक्त्वेन सौगतैरनभ्युपगमात्। तदुक्तम्। त्रिरूपाणि च त्रीप्येव रिङ्गानि,अनुप रधि,म्यभार,कार्यच' इनि। निरूपाटिङ्गमालिङ्गिविज्ञानमनुमानम् इति च। तत्र बमारहेतु प्रत्यक्षगृहीते व्यवहारमानप्रार्चनफल., यथा शिशिपात्यादिवृक्षा- दिव्यबहारमार्जनफल नचाक्षानितगुणरिङ्गसम्बन्ध प्रत्यक्षत प्रतिपन्नो, येन ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- खभावहेतुप्रभवमनुमानं तत्सम्बन्धव्यवहारमारचयति ॥ नापि कार्यहेतुसमुत्थम्, अक्षाश्रितगुणलिङ्गसम्बन्धग्राहकलेन तत् प्रभवति । कार्यहेतोः, सिद्धे कार्यकारण- भावे, कारणप्रतिपचिहेतुलेनाभ्युपगमात्। कार्यकारणभावस्य च सिद्धिः, प्रत्यक्षानु- पलम्भप्रमाणसम्पाद्या। न च लोचनादिगतगुणाश्रितलिङ्गसम्बन्धग्राहकत्वेन प्रत्य- क्षप्रवृत्तिः, येन तत्कार्यत्वेन कस्यचिल्लिङ्गस्य प्रत्यक्षतः प्रतिपत्तिः स्यात् । तन्न कार्यहे. तोरपि प्रतिबन्धप्रतिपत्तिः ॥ अनुपलव्धेस्त्वेवंविधे विपये प्रवृत्तिरेव न सम्भवति; तस्या अभावसाधकत्वेन व्यापाराभ्युपगमात्। नचान्यल्लिङ्गमभ्युपगम्यत इत्युक्तम्॥ न च प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तं प्रमाणान्तरमिति नेन्द्रियगतगुणप्रतिपत्तिः। यन्न क- चिदपिप्रमाणेन प्रतिभाति, न तत्सद्यवहारावतारि; यथा शशशृङ्गम्।न प्रतिभान्ति च क्वचिदपि प्रमाणेनातीन्द्रियेन्द्रियगुणा भवदभ्युपगता इति कुतस्तेषां विज्ञानो- त्पादककारणव्यतिरिक्तानां प्रामाण्योत्पादकत्वम् ॥अथ कार्येण यथार्थोपलब्ध्यात्म- केन तेषामधिगमः। तदप्ययुक्तम् । यथार्थत्वायथार्थत्वे विहाय यदि कार्यस्य उपल- व्ध्याख्यस्वरूपं निश्चितं भवेत्तदा यथार्थत्वलक्षणः कार्यस्य विशेषः पूर्वस्मात्कारण- कलापादनिप्पद्यमानो गुणाख्यं स्वोत्पत्तौ कारणान्तरं परिकल्पयति। यदा तु यथा- थैवोपलब्धिः स्वोत्पादककारणकलापानुमापिका, तदा कथमुत्पादकव्यतिरेकिगुण- सद्भावः । अयथार्थत्वं तूपलव्धेः कार्यस्य विशेषः पूर्वस्मात्कारणसमुदायादनुपप- द्यमानः स्त्रोत्पत्तौ सामग्यन्तरं कल्पयति; अत एव परतोऽप्रामाण्यमुच्यते । तस्यो- त्पत्ती दोषापेक्षत्वात् । नचेन्द्रियनैर्मल्यादि गुणत्वेन वक्तुं शक्यम् । नैर्मल्यं हि तत्स्वरूपमेव, न पुनरौपाधिको गुणः। तथा व्यपदेशस्तु दोषाभावनिबन्धनः। तथा- हि । कामलादिदोषासत्त्वान्निर्मलमिन्द्रियमुच्यते; तत्सत्त्वे सदोषम् । मनसोऽपि मिद्धाद्यभावः स्वरूपम् ; तत्सद्भावस्तु दोषः । विषयस्यापि निश्चलत्वादिस्वभावः; चलत्वादिकस्तु दोषः। प्रमातुरपि क्षुदाद्यभावः स्वरूपम्; तत्सद्भावस्तु दोषः । तदुक्तम् । 'इयती च सामग्री प्रमाणोत्पादिका' । तदुत्पद्यमानमपि प्रमाणं खो- त्पादककारणव्यतिरिक्तगुणानपेक्षत्वात् खत उच्यते॥ नाप्येतद्वक्तव्यम् । तज्ज- नकानां स्वरूपमयथार्थोपलब्ध्या समधिगतम् ; यथार्थत्वं तु पूर्वस्मात्कार्यावगता- त्कारकवरूपादनिष्पद्यमानं किामेति गुणाख्यं सामग्यन्तरं न कल्पयति ।

·तत्त्वयोधविधायिनी व्याख्या। प्रक्रियाया विपर्ययेणापि करपयितु शक्यत्वात् । यतो न लोक प्रायशो विपर्य- यज्ञानात् स्वरूपस्थ कारणमप्यनुमिनोति किंतु सम्यग्ज्ञानात् । तथविधे च कार- कानुमानेऽशक्यप्रतिपेधा पूर्वोक्तप्रक्रिया । नापि तृतीय यथार्थवायथार्थले विहाय कार्यमस्तीत्युक्तम् । अपिचार्थतथाभावप्रकाशनरूपं प्रामाण्यम् । तस्य चक्षुरादि- कारणसामग्रीतो विज्ञानोत्पचावप्यनुत्पत्त्यभ्युपगमे विज्ञानस्य किं स्वरूप भवद्भि- रपरमभ्युपगम्यत इति वक्तव्यम् । न च तद्रूपव्यतिरेकेण विज्ञानस्वरूप भवन्म- तेन सम्भवति, येन प्रामाण्य तत्र विज्ञानोत्पत्तावप्यनुत्पन्नमुचरकाल तत्रैवोत्पत्ति- मदम्युपगम्येत, भित्ताविव चित्रम्। विच। यदि स्वसामग्रीतो विज्ञानोत्पत्तामपि नप्रामाण्य समुत्पद्यते, किंतु तद्यतिरिक्तसामग्रीत पश्चाद्भवति, तदा विरुद्धधर्माध्या- सात् कारणभेदाच भेद स्यात् । अन्यथा 'अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा, यदुत विरुद्धधर्मा ध्यास , कारणभेदश्च, सचेन्न भेदको विश्वमेक स्यात्' इति वच परिप्लरेत । तस्मा- घत एव गुणपिकलसामग्रीलक्षणाकारणाद्विज्ञानमुत्पद्यते तत एव प्रामाण्यमपीति गुणवञ्चक्षुरादिभावानुविधायित्वादित्यसिद्धो हेतु । अत एवोत्पत्तौ सामग्यन्तरान- पेक्षल नासिद्धम्। अनपेक्षत्वविरुद्धस्य सापेक्षत्वस्य विपक्षे सहानात् । ततोच्यावर्च- मानो हेतु स्वसाध्येन व्याप्यते इति निरद्धानकान्तिकलयोरप्यभाव इति भवत्यतो हेतो. स्वसाध्यसिद्धि । अर्थतथावपरिच्छेदरूपा च शक्तिः प्रामाण्यम् । शक्तयश्च सर्वभागाना स्वत एव भवन्ति, नोत्पादककारणक्लापाधीनाः । तदुक्तम्- "स्वत सर्वप्रमाणाना प्रामाण्यमिति गम्यताम् । नहि खतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते" ॥१॥ एतच्च नैव सत्कार्यदर्शनसमाश्रयणादभिधीयते, किं तु य कार्यधर्म: कार णक्टापेऽस्ति स एव कारणक्लापादुपजायमाने कार्य तत एवोदयमासादयति, यथा मृत्पिण्डे विद्यमाना रूपादयो, घटेऽपि मृत्पिण्डादुपजायमाने मृत्पिण्ड- रूपादिहारेणोपजायन्ते । ये पुन कार्यधर्मा कारणेऽविद्यमाना न ते कारणेभ्यः कार्ये उदयमासाठयन्ति, न तत एव प्रादुर्भवन्ति, किंतु खत । यथा घटस्यैवो दकाहरणशक्ति । तथा विज्ञानेऽप्यर्थतथात्वपरिच्छेदे शक्ति चक्षुरादिपु विज्ञान- कारणेप्वविद्यमाना न तत एव भवति, किंतु स्वत एव प्रादुर्भवति ।

·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- - किंचोक्तम्- "आत्मलाभे हि भावानां कारणापेक्षिता भवेत् । लव्धात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिः स्वयमेव तु"॥१॥ तथाहि । मृत्पिण्डदण्डचक्रादि घटो जन्मन्यपेक्षते, उदकाहरणे तस्य तदपेक्षान विद्यत इति ॥ अथ चक्षुरादेविज्ञानकारणादुपजायमानत्वात्प्रामाण्यं परत उपजायत इति यद्यभिधीयते; तदभ्युपगम्यत एव। प्रेरणाबुडेरपि अपौरुपेयविधिवाक्यप्रभवा- याः प्रामाण्योत्पत्त्यभ्युपगमात्। तथाऽनुमानबुद्धिरपि गृहीताविनाभावानन्यापेक्षलि- ङ्गादुपजायमाना तत एव गृहीतप्रामाण्योपजायत इति सर्वत्र विज्ञानकारणकला- पव्यतिरिक्तकारणान्तरानपेक्षमुपजायमानं प्रामाण्यं स्वत उत्पद्यत इति नोत्पत्ती परतः प्रामाण्यम् ॥नापि स्वकार्येऽर्थतथाभावपरिच्छेदलक्षणे प्रवर्तमानं प्रमाणं स्त्रो. त्पादककारणव्यतिरिक्तनिमित्तापेक्षं प्रवर्त्तत इत्यभिधातुं शक्यम् । यतस्तन्निमिचा- न्तरमपेक्ष्य खकार्ये प्रवर्त्तमानं किं संवादप्रत्ययमपेक्ष्य प्रवर्तते, आहोस्वित्वोत्पाद- ककारणगुणानपेक्ष्य प्रवर्त्तत इति विकल्पद्वयम्। तत्र यद्याद्यो विकल्पोऽभ्युपगम्यते, तदा चक्रकलक्षणं दूपणमापतति। तथाहि। प्रमाणस्य स्वकार्ये प्रवृत्तौ सत्यामर्थकि- यार्थिनां प्रवृत्तिः; प्रवृत्तौ चार्थक्रियाज्ञानोत्पत्तिलक्षणः संवादः; तं च संवादमपेक्ष्य प्रमाणं खकार्येऽर्थतथाभावपरिच्छेदलक्षणे प्रवर्तत इति यावत्प्रमाणस्य स्वकार्ये न प्रवृत्तिर्न तावदर्थक्रियार्थिनां प्रवृत्तिः, तामन्तरेण नार्थक्रियाज्ञानसंवादः, तत्सद्भाव विना प्रमाणस्य तदपेक्षस्य स्वकार्येन प्रवृत्तिरिति स्पष्टं चक्रकलक्षणं दूपणमिति। न चभाविनं संवादप्रत्ययमपेक्ष्य प्रमाणं स्वकार्ये प्रवर्चत इति शक्यमभिधातुम्।भा- विनोऽसत्त्वेन विज्ञानस्य खकार्ये प्रवर्त्तमानस्य सहकारितासंभवात् । अथ द्वितीयः। तत्रापि किं गृहीताः खोत्पादककारणगुणाः सन्तः प्रमाणस्य स्वकार्ये प्रवर्त्तमानस्य सहकारिवं प्रपद्यन्ते, आहोस्विदगृहीता इत्यत्रापि विकल्पद्वयम्। तत्र यद्यगृहीता इति पक्षः। सनयुक्तः। अगृहीतानां सत्त्वस्यवासिद्धेःसहकारित्वं दूरोत्सारितमेव । अथ द्वितीयः । सोऽपि न युक्तः। अनवस्थाप्रसंगात । तथाहि । गृहीतस्वकारणगुणा- पेक्षेप्रमाणं स्वकार्ये प्रवर्तते; स्वकारणगुणज्ञानमपि स्वकारणगुणज्ञानापेक्षं प्रमा- णकारणगुणपरिच्छेदलक्षणे स्वकार्ये प्रवर्त्तते, तदपि स्वकारणगुणज्ञानापेक्षमित्य.

·तत्त्ववोधविधापिनी व्याख्या । ७ नस्थासमवतारो दुर्निवार इति । अथ प्रमाणकारणगुणज्ञान स्वकारणगुणज्ञानानपे. क्षमेव प्रमाणसरणगुणपरिच्छेदलक्षणे स्वकार्ये प्रवर्तते, तर्हि प्रमाणमपि स्वकारण गुणज्ञानानपेक्षमेवार्थपरिच्छेदलक्षणे स्वकार्ये प्रवर्तिप्यत इति व्यर्थ प्रमाणस्य स्वकारणगुणज्ञानापेक्षणमिति न स्वकार्ये प्रवर्तमान प्रमाणमन्यापेक्षम् । तदुक्तम्- "जातेऽपि यदि विज्ञाने तावन्नार्थोऽवधार्यते । यासत्कारणशुद्धत्व न प्रमाणान्तराद्तम् ॥ १॥ तन ज्ञानान्तरोत्पाद प्रतीक्ष्य कारणान्तरात् । यावद्धि न परिच्छिन्ना शुद्धिस्तावटसत्समा ॥ २ ॥ तस्यापि कारणाशुद्धेन ज्ञानस्य प्रमाणता । तस्याप्यवमितीच्छस्तु न क्वचिद्यवतिष्ठते" ॥ ३ ॥ इति । तेन 'ये प्रतीक्षितप्रत्ययान्तरोदया' इति प्रयोगे हेतोरसिद्धि । तस्मात् स्वसामग्रीत उपजायमान प्रमाणमर्षयाथात्म्यपरिच्छेदशक्तियुक्तमेवोपजायत इति स्वकार्येऽपि प्रवृति स्वत इति स्थितम् ।नापि प्रमाण प्रामाण्यनिश्चयेऽन्यापेक्षम् । तब्धपेक्षमाण किं स्वकारणगुणानपेक्षते, आहोस्वित् सवादमिति चिक्रपद्वयम् । तन यदि स्वकारणगुणानपेक्षत इति पक्ष क्क्षीक्रियते । सोऽसगत । स्वकारण. गुणाना प्रत्यक्षतत्पूर्वकानुमानाग्राह्यत्वेनासत्त्वस्य प्रागेर प्रतिपादनात् । अथा- भिधीयते यो य कार्यविशेष स स गुणवत्कारणविशेपपूर्वको, यथा प्रासा- दादिविशेष । कार्यविशेपश्च यथावस्थितार्थपरिच्छेद इति स्वभावहेतुरिति । एतद- सम्बद्धम् । परिच्छेदस्य यथावस्थितार्थपरिच्छेदत्रासिद्धे । तथाहि । परिच्छेदस्य यथागस्थितपरिच्छेदत्व किंयुद्धकारकजन्यत्वेन, उत समादित्वेनाहोस्विद् वाधार- हितत्वेन, उतस्विद् अर्थतथात्वेनेति विक्रपाः ।तर यदि गुणवत्कारणजन्यत्वेनेति पक्ष (सन युक्त । इतरेतराश्रयदोपप्रसङ्गाद। तथाहि । गुणवत्कारणजन्यत्वेन परि- प्छेदस्य यथावस्थितार्थपरिच्छेदत्वम्, तत्परिच्छेदत्वाच्च गुणवत्कारणजन्यत्वमिति परिस्फुटमितरेतराश्रयत्वम् ।। अथ सवादित्वेन ज्ञानस्य यथावस्थितार्थपरिच्छेदत्व विज्ञायते। एतदप्यचारु।चक्ररुप्रसङ्गस्यान पक्षे दुर्निमारत्वात् । तथाहि। न यायद्वि- ज्ञानस्य यथास्थितार्थपरिच्छेदरक्षणो विशेषः सिद्यति,न तापतत्पूर्षिका प्रवृत्ति , , ·८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- संवादार्थिनां यावच्च न प्रवृत्तिन तावदर्थक्रियासंवादः, यावच्च न संवादो न तावद्विज्ञानस्य यथावस्थितार्थपरिच्छेदत्वसिद्धिरिति चक्रकप्रसङ्गः प्रागेव प्रतिपा- दितः ॥ अथ वाधारहितत्वेन विज्ञानस्य यथार्थपरिच्छेदत्वमध्यवसीयते । तदप्य- सङ्गतम् । स्वाभ्युपगमविरोधात्। तदभ्युपगमविरोधश्च बाधाविरहस्य तुच्छस्वभावस्य सत्त्वेन, ज्ञापकत्वेन वाऽनङ्गीकरणात् । पर्यदासवृत्त्या तदन्यज्ञानलक्षणस्य तु वि- ज्ञानपरिच्छेदविशेषाविषयत्वेन तयवस्थापकत्वानुपपत्तेः॥अथार्थतथात्वेन यथाव- स्थितार्थपरिच्छेदलक्षणो विशेपो विज्ञानस्य व्यवस्थाप्यते । सोऽपि न युक्तः । इत- रेतराश्रयदोपप्रसङ्गात् । तथाहि । सिद्धेऽर्थतथाभावे तद्विज्ञानस्यार्थतथाभावपरिच्छे- दत्वसिद्धिः, तत्सिद्धेश्चार्थतथाभावसिद्धिगिति परिस्फुटमितरेतराश्रयत्वम्।तन्न का- रणगुणापेक्षा प्रामाण्यप्तिः॥ अथ संवादापेक्षःप्रामाण्यविनिश्चयः। सोऽपि न युक्तः। यतः संवादकं ज्ञानं किं समानजातीयमभ्युपगम्यते, आहोस्विद् भिन्नजातीयमिति पुनरपि विकल्पहयम् । तत्र यदि समानजातीयं संवादकमभ्युपगम्यते, तदाऽत्रापि वक्तव्यम् । किमकसन्तानप्रभवं, भिन्नसन्तानप्रभवं वा । यदिभिन्नसन्तानप्रभवं स. मानजातीयं ज्ञानान्तरं संवादकमित्यभ्युपगमः । अयमप्यनुपपन्नः। अतिप्रसंगात् । अतिप्रसंगश्च देवदत्तघटविज्ञान प्रति यज्ञदत्तघटान्तरविज्ञानस्यापि संवादकत्वप्र- सक्तः। अथ समानसन्तानप्रभवं समानजातीयं ज्ञानान्तरं संवादकमभ्युपगम्यते; तदात्रापि वक्तव्यम् । किं तत् पूर्वप्रमाणाभिमतविज्ञानगृहीतार्थविषयम् , उत भिन्न- विषयमिति । तत्र यद्येकार्थविषयमिति पक्षः। सोऽनुपपन्नः। एकार्थविषयत्वे संवाद्य. संवादकयोरविशेषात् । तथाहि । एकविषयत्वे सति यथा प्रात्तनमुत्तरकालभाविनो विज्ञानस्यैकसन्तानप्रभवस्य समानजातीयस्य न संवादक, तथोत्तरकालभाव्यपि न स्यात् । किंच। तदुत्तरकालभावि समानजातीयमकविषयं कुतः प्रमाणमेव सिद्धम्, येन प्रथमस्य प्रामाण्यं निश्चाययति। तदुत्तरकालभाविनोऽन्यस्मात्तथाविधादेवेति चेत् ; तर्हि तस्याप्यन्यस्मात्तथाविधादेवेत्यनवस्था । अथोत्तरकालभाविनस्तथावि- धस्य प्रथमप्रमाणात्रामाण्यनिश्चयः; तर्हि प्रथमस्योत्तरकालभाविनः प्रमाणात्तन्नि- श्चयः, उत्तरकालभाविनोऽपि प्रथमप्रमाणादिति तदेवेतरेतराश्रयत्वम् । अथ प्रथ- मोत्तरयोरेकविषयत्वसमानजातीयत्वैकसन्तानलाविशेषेऽप्यस्त्यन्यो विशेषः, यतो ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या । विशेषात् , उत्तर प्रथमस्य प्रामाण्य निश्चाययति, न पुन प्रथममुत्तरस्य । स च विशेष उत्तरस्य कारणशुद्धिपरिज्ञानानन्तरभारित्वम् । ननु कारणशुद्धिपरिज्ञान- मर्थक्रियापरिज्ञानमन्तरेण न सम्भवति, तत्र च चक्ररुदोष प्राक् प्रतिपादित इति नार्थकियाज्ञानसम्भव । सम्भवे वा तत एव प्रामाण्यनिश्चयस्य सजात- त्वात, व्यर्थमुत्तरकालभाचिन कारणशुद्धिज्ञानविशेषसमन्वितस्य पूर्वप्रामाण्याव- गमहेतुत्वकल्पनम्। तन्नसमानजातीयमेकसन्तानप्रभवमेकार्थमुत्तरज्ञान पूर्वज्ञान- प्रामाण्यनिश्चायकम् ॥अथ भिन्नार्थ तत् ज्ञान पूर्वज्ञानप्रामाण्यनिश्चायकम्।तदप्य- युक्तम् । एवसति शुक्तिकाया रजतज्ञानस्य तथाभूतं शुक्तिकाज्ञान प्रामाण्यनिश्चा- यक स्यात्। तन्न समानजातीयमुत्रज्ञान पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चायकम् ॥अथ भिन्नजातीय प्रामाण्यनिश्चायकमिति पक्ष । तत्रापि वक्तव्यम् । किम् अर्थक्रिया- ज्ञानम्, उत अन्यत् । तत्रान्यदिति नवक्तव्यम्। घटज्ञानस्यापि पटज्ञानप्रामाण्यनि- श्रायकत्वप्रमङ्गात् । अथार्थक्रियाज्ञान सवादकमित्यभ्युपगम । अयमपि न युक्त । अर्थक्रियाज्ञानस्यैव प्रामाण्यनिश्चयाभागे,प्रवृत्त्याद्यभारतश्चक्रकटोपेणासम्भवात् । अथप्रामाण्यनिश्वयाभावेऽपि सशयादपि प्रवृत्तिसम्भवान्नार्थक्रियाज्ञानस्यासम्भव । तर्हि प्रामाण्यनिश्चयो व्यर्थ । तथाहि प्रामाण्यनिश्चयमन्तरेण प्रवृत्तो, विसवादभाक् माभूतमित्यर्थक्रियार्थी प्रामाण्यनिश्चयमन्वेपते, सा च प्रवृत्तिस्तन्निश्चयमन्तरेणापि सजातेति व्यर्थ प्रामाण्यनिश्चयप्रयास । किंच अर्थक्रियाज्ञानस्यापिप्रामाण्यनि श्चायकत्वेनाभ्युपगम्यमानस्य कुत प्रामाण्यनिश्चय । तदन्यार्य क्रियानानादिति चेत्, अनवस्था। पूर्वप्रमाणादिति चेत्, अन्योऽन्याश्रयदोष प्राक् प्रदर्शितोऽत्रापि । अथार्थक्रियाज्ञानस्य स्वत एव प्रामाण्यनिश्चय । प्रथमस्य तथाभाचे प्रवेप कि- निबन्धन ११ तदुत्तम् - यथैव प्रथम ज्ञान तत्सपाटमपेक्षते । सवादेनापि सवाद पुनर्मग्यस्तयैव हि ॥१॥ क्स्यचित्तु यदीप्येत खत एवं प्रमाणता । प्रथमस्य तथाभावे प्रवेप केन हेतुना ? ॥२॥ सवादस्याथ पूर्वेण समादित्वात् प्रमाणता ।

·१० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- अन्योऽन्याश्रयभावेन न प्रामाण्यं प्रकल्पते ॥ ३ ॥ इति । अथापि स्यादर्थक्रियाज्ञानमर्थाभावे न दृष्टमिति न तत्स्वप्रामाण्यनिश्चयेऽ- न्यापेक्षम् ;साधनज्ञानं तु अर्थाभावेऽपि दृष्टमिति तत्प्रामाण्यनिश्चयेऽर्थक्रियाज्ञाना- पेक्षमिति। एतदप्यसङ्गतम्। अर्थक्रियाज्ञानस्याप्यर्थमन्तरेण स्वप्नदशायां दर्शनात; नच स्वप्नजाग्रद्दशाऽवस्थायाः कश्चिहिशेषः प्रतिपादयितुं शक्यः अथार्थक्रियाज्ञानं फलावाप्तिरूपत्वान्न स्वप्रामाण्यनिश्चयेऽन्यापेक्षम् ;साधनविनिर्भासि पुनीनं नार्थ- क्रियावाप्तिरूपं, भवति तत्वप्रामाण्यनिश्चयेऽन्यापेक्षम् । तथाहि । जलावभासिनि ज्ञाने समुत्पन्ने पानावगाहनाद्यर्थिनः किमेतज्ञान विभासि जलमभिमतफलं साधयि- प्यति, उत नेति जाताशङ्काः तत्प्रामाण्यविचारं प्रत्याद्रियन्ते । पानावगाहनार्था- वाप्तिज्ञाने तुसमुत्पन्नेऽवाप्तफलत्वान्न तत्प्रामाण्यविचारणाय मनःप्रणिधति नैत- त्सारम्। अवाप्तफलत्वादित्यस्यानुत्तरत्वात्। तथाहि। यथा ते विचारकत्वावलज्ञा- नावभासिनो जलस्य किं सत्त्वमुतासत्त्वमिति विचारणायां प्रवृत्तास्तथा फलज्ञाननि- मासिनोऽप्यर्थस्य सत्त्वासत्त्वविचारणायां प्रवर्त्तन्ते ।अन्यथा तदप्रवृत्तौ तवभासि- नोऽर्थस्यासत्त्वाशङ्कया तज्ज्ञानस्यावस्तुविषयत्वेनाप्रमाणतया शङ्कयमानस्य न त- ज्जलावभासिप्रवर्तकज्ञानप्रामाण्यव्यवस्थापकत्वम्। ततश्चान्यस्य तत्समानरूपतया प्रामाण्यनिश्चयाभावात्कथमर्थक्रियार्थी प्रवृत्तिनिश्चितप्रामाण्यात् ज्ञानादित्यभ्युप- गमः शोभनः॥ किंच; भिन्नजातीयं संवादकज्ञानं पूर्वस्य प्रामाण्यनिश्चायकमभ्युप- गम्यमानमेकार्थ, भिन्नार्थ वा । यद्येकार्थमित्यभ्युपगमः। सनयुक्तः। भवन्मतेनाघट- मानत्वात् । तथाहि । रूपज्ञानाद्भिन्नजातीयं स्पर्शादिज्ञानम्, तत्र च स्पर्शादिक- माभाति न रूपम् , रूपज्ञाने तु रूपं, न स्पर्शादिकमाभाति; रूपस्पर्शयोश्च परस्परं भेदः, न चावयवी रूपस्पर्शज्ञानयोरेको विषयतयाऽभ्युपगम्यते; येनकविषयं भिन्न- जातीयं पूर्वज्ञानप्रामाण्यव्यवस्थापकं भवेत्। अपि च । एकविपयत्वेऽपि किं येन स्वरू- पेण व्यवस्थाप्ये ज्ञाने सोऽर्थः प्रतिभाति, किं तेनैव व्यवस्थापके; उतान्येन । तत्र यदि तेनैवेत्यभ्युपगमः । स न युक्तः। व्यवस्थापकस्य तावद्धर्मार्थविषयत्वेन स्मृतिवदप्र- माणत्वेन व्यवस्थापकत्वासम्भवात्। अथरूपान्तरेण सोऽर्थस्तत्र विज्ञान प्रतिभाति । नन्वेवं संवाद्यसंवादकयारेकविषयत्वं न स्यादिति द्वितीय एव पक्षोऽभ्युपगतः स्यात्।

·तत्त्वबोधनियायिनी च्याख्या । सनायुक्त । पूर्वम्यापि भिन्नतिपयस्यैकसन्तानप्रमरस्य विजातीयस्य मामाण्य- व्यापकत्यप्रमात् । नया किंतत्तमानकाल्मक्रियानान पूर्वज्ञानप्रामाण्यनि- श्वायम्, माहोन्विमिन्नकालम् यदि समानकारम् । किं साधननिर्मासिज्ञान- ग्राहि, उत तदग्राहीति पुनरपिरिफ्ल्पवयम्। यदितग्राहि।तदमत्। ज्ञानान्तरस्य चक्षुगदिनानेवप्रतिमासनात् प्रतिनियतरूपादिरिपयलेन चक्षुरादिज्ञानानामम्यु- पगमात् । अथ तग्राहि । न तर्हि तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चायक्म् । तदग्रहे तद्र- तधर्माणामप्यग्रहात ।। अथ मिन्नकालम् । तदप्ययुक्तम् । पूर्वज्ञानम्य क्षणि- फत्वेन नाशादुचरकालभारिविज्ञानेऽप्रतिमासनात् । भामने चोचरविज्ञानस्यास द्विपयत्वेनामामाण्यमसक्तितस्तद्राहकत्वेन न तत्प्रामाण्यनिश्चायस्त्वम् । तदग्राहक तु मिन्नमाल सुतरा न तनिश्चायक मिति न भिन्नालमप्येक्सन्तानज भिन्नजा. तीय प्रामाण्यनिश्चायकमिति न सवादापेक्ष प्रमाणप्रामाण्यनिभय । तेन भतारपि 'ये यहार प्रत्पनपेक्षा' इति प्रयोगे हेतो सिदि । व्याप्तिस्तु माध्य- विपक्षातमियतत्वव्यापपासापेक्षत्वानिवर्तमानमनपेक्षत्व तरियतत्वेन व्याप्यते इनि प्रमाणनिरव । यतश्च न नोक्न प्रकारेण परत प्रामाण्यनिकर सम्म- वति, ततो 'ये सन्देहविपर्याविषयीतात्मतत्वा' इति प्रयोगे ज्याप्त्यमिदि, हेतोयासिरना। सर्वप्राणभृता प्रामाण्य सन्देहविपर्ययाभागत् । तथाहि । साने ममुपले सत्रपामयमर्थ इति निभयो भाति, नच प्रामाण्यम्य सन्देह विपर्यय या सन्येप युत ॥ तदुत्तम् - "प्रामान्यग्रहणात्पूर्व नरूपणर मेरिथतम् ॥ निरपेर घरायें न्" इति । न्यानिमयो हिग्रमाणनवनय प्रमाणान्तरग्रहण चापेक्षत इतिगम्यते। नचनमायपियविषयत्व सम्भवतीति । अप प्रमाणाप्रमाणयोरपचा तुन्य स्पामिनि न नासिमान्तरेण तो मामायामामान्यगोनिगय । नात्। अप्रमाणे नदुपारमारमापिनी वापर सरणीपप्रन्यपी, नेन ननावामान्य- निगय । ममागे तु सपोरमागतोयामायाशा। अब तनुन्यम्पे नया- दर्शनामानि तदाराहा। माऽपि न युक्ता । निचतुग्शनाक्षामातम्ना तम्या ·१२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- निवृत्तेः। नच तदपेक्षातः स्वतःप्रामाण्यव्याहतिरनवस्था वेत्याशङ्कनीयम्। संवाद- ज्ञानस्याप्रामाण्याशङ्काच्यवच्छेदे एव व्यापारादपरज्ञानानपेक्षणाच्च । तथाहि। अनु- त्पन्नवाधके ज्ञाने परत्र वाध्यमानप्रत्ययसाधादप्रमाण्याशङ्का; तस्यां सत्यां तृती- यज्ञानापेक्षा; तच्चोत्पन्नं यदि प्रथमज्ञानसंवादि, तदा तेन न प्रथमज्ञानप्रामाण्यनि- श्चयः क्रियते; किं तु द्वितीयज्ञानेन यत्तस्याप्रामाण्यमाशङ्कितं तदेव तेनापाक्रि- यते; प्रथमस्य तु स्वत एव प्रामाण्यमिति । एवं तृतीयेऽपि कथञ्चित्संशयोत्पत्ती चतुर्थज्ञानापेक्षायामयमेव न्यायः ॥ तदुक्तम्- "एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मतिः । प्रार्थ्यते तावतैबैकं स्वतः प्रामाण्यमश्नुते" ॥ १ ॥ इति । यत्र च दुष्टं कारणं, यत्र च वाधकप्रायः स एव मिथ्याप्रत्यय इत्यस्याप्ययमेव विपयः । चतुर्थज्ञानापेक्षा त्वर्थज्ञानापेक्षाऽभ्युपगमवादत उक्ता, नतु तदपेक्षाऽपि भावतो विद्यते। अथ तृतीयज्ञानं द्वितीयज्ञानसंवादि, तदा प्रथमस्याप्रामाण्यनिश्चयः। स तु तत्कृतोऽभ्युपगम्यते एव; किंतु द्वितीयस्य यदप्रामाण्यमाशङ्कितं तत्तेनापा- क्रियते, न पुनस्तस्य द्वितीयप्रामाण्यनिश्वायकत्वे व्यापारः। यत्र त्वभ्यस्त विषयेऽर्थ- तथात्वशङ्का नोपजायते तत्र बलादुत्पाद्यमाना शङ्का तत्कर्तुरनर्थकारिणीत्यावेदितं वार्तिककृता- " आशङ्केत हि यो मोहादजातमपि बाधकम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत्" ॥ १ ॥ इति । नचैतदभिशापमात्रम् । यतोऽशङ्कनीयेऽपि विषयेऽभिशङ्किनां सर्वत्रार्थानर्थ- प्राप्तिपरिहारसमर्थप्रवृत्त्यादिव्यवहारासम्भवात् न्यायप्राप्त एव क्षयः स्वोत्प्रेक्षितनि- मित्तनिवन्धनाया आशङ्कायाः सर्वत्र भावात् । प्रेरणाजनिता तु बुद्धिरपौरुषेयत्वेन दोषरहितात्प्रेरणालक्षणाच्छब्दादुपजायमाना लिङ्गाप्तोक्ताक्षबुद्धिवत्प्रमाणं सर्वत्र स्वतः ॥ तदुक्तम्- "चोदनाजनिता बुद्धिः प्रमाणं दोपवर्जितैः । कारणैर्जन्यमानत्वाल्लिङ्गाप्तोक्ताक्षबुद्धिवत्” ॥ १ ॥ इति ।

·तत्तयोधविधायिनी व्याख्या । तस्मात् स्वत प्रामाण्यम्, अप्रामाण्य परत इति व्यवस्थितम् । अत सर्व प्रमाणाना स्वत सिद्धत्वात् , युक्तमुक्त रयत सिह शासन नात प्रकरणात्यामा ज्येन प्रतिष्ठाप्यम् । इद वयुक्तम् , जिनानामिति । जिनानामसत्त्वेन शासनस्य तत्कृतत्वानु- पपत्ते । उपपत्तावपि परत प्रामाण्यस्य निपिडत्वादिति ।। अत्र प्रतिविधीयते।यत्तागदुक्तम्, अर्थतथाभावप्रकाशको ज्ञातव्यापार प्रमा- णम्। तयुक्तम् । पराभ्युपगतज्ञान्यापारस्य प्रमाणत्वेन निपेत्स्यमानत्वात्। यद- भ्यधायि, तस्य यथार्थप्रकाशकत्व प्रामाण्य, तच्चोत्पत्तौ स्वत । विज्ञानकारणचक्षुरा- दिव्यतिरिक्तगुणानपेक्षत्वात्। तत्र प्रामाण्यस्योत्पत्तिरविद्यमानस्यात्मलाभ ।साचे- निहतुका, देशकालस्वभावनियमोन स्यादित्यन्या प्रतिपादितम्। किंच ।गुणपञ्च- क्षुरादिसद्भावे सति यथावस्थितार्थप्रतिपचिदृष्टा, तदभावे न दृष्टेति तहेतुका व्य- वस्थाप्यते अन्वयव्यतिरेकनिवन्धनत्वादन्यत्रापि हेतुफलभावस्य । अन्यथा दोप- वचक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनी मिध्याप्रतिपचिरपि स्वत स्यात् । तथाऽभ्युप गमे "वस्तुत्वाद् हिविधरयान सभो दुष्टकारणात्” इति वचो व्याहतमनुपज्येत। यपि, अत्यक्षाक्षाश्रितगुणसद्भावे प्रत्यक्षाप्रवृत्चे तत्पूर्वकानुमानस्यापि तद्ग्राहक- लेनाव्यापारात् चक्षुरादिगतगुणानामसत्वाचदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व प्रामाण्य- स्योत्पत्तापयुक्तम्' इत्युक्तम् । तदप्यसङ्गतम् । अप्रामाण्योत्पत्ताचप्यस्य टोपस्य समानत्वात् । तथाहि । अतीन्द्रियलोचनाद्याश्रिता दोपा कि प्रत्यक्षेण प्रतीयन्ते, उतानुमानेन । न तावत्प्रत्यक्षेण । इन्द्रियादीनामतीन्द्रियत्वेन तद्गतदोषाणा- मप्यतीन्द्रियत्वेन तेपु प्रत्यक्षस्याप्रवृत्ते । नाप्यनुमानेन । अनुमानस्य गृहीतपति- पन्धलिङ्गप्रभवत्वाभ्युपगमात् । लिङ्गप्रतिबन्धग्राहक्स्य च प्रत्यक्षस्यानुमानस्य चान रिपयेऽसम्भवात्,प्रमाणान्तरस्य चानानन्तर्भूतस्यासत्त्वेन प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्, इत्यादि समप्रामाण्योत्पत्तिकारणभूतेपु रोचनाद्याश्रितेपु टोपेप्वपि समानमि- तितेपामप्यसत्वात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानम्यासिद्धत्यादप्रामाण्यमप्युत्पत्तो स्वत स्यात् । यदपि 'अथ कार्यण यथाॉपलध्यात्मन तैपामधिगम ' इत्यादि, 'यतो न रोक प्रायशो विपर्ययज्ञानादुत्पादक कारणमात्रमनुमिनोति स्तुि सम्यग्ज्ञानात्' ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- इत्यन्तमभ्यधायि । तदप्यसङ्गतम् । यतो यदि लोकव्यवहारसमाश्रयणेन प्रामा- ण्याप्रामाण्ये व्यवस्थाप्यते, तदाऽप्रामाण्यवत्प्रामाण्यमपि परतो व्यवस्थापनीयम् । तथाहि । लोको यथा मिथ्याज्ञानं दोषवच्चक्षुरादिप्रभवमभिदधाति, तथा सम्यग्- ज्ञानमपि गुणवच्चक्षुरादिसमुत्थमिति तदभिप्रायादमामाण्यवत्प्रामाण्यमप्युत्पत्ती परतः कथं न स्यात् । तथाहि । तिमिरादिदोपावष्टव्धचक्षुप्को विशिष्टौषधोपयो- गावाप्ताक्षिनैर्मल्यगुणः केनचित्सुहृदा कीदृक्षे भवतो लोचने वर्त्तते इति पृष्टः सन् प्राह-प्राक् सदोषे अभूतामिदानी समासादितगुणे संजाते इति । नच नैर्मल्यं दोषाभावमेव लोको व्यपदिशतीति शक्यमभिधातुम् ; तिमिरादेरपि गुणा- भावरूपत्वव्यपदेशप्राप्तेः । तथाचाप्रामाण्यमपि प्रामाण्यवत् स्वतः स्यात् । यदप्य- भ्यधायि; 'नच तृतीयं कार्यमस्ति' इति । तदप्यसम्यक् तृतीयकार्याभावेऽपि पूर्वोक्त- न्यायेन प्रामाण्यस्योत्पत्तौ परतः सिद्धत्वात् । यच्च 'अपि चार्थतथाभावप्रकाशनल- क्षणं प्रामाण्यम्' इत्यादि, 'विश्वमेकं स्यादिति वचः परिप्लवेत' इतिपर्यवसानमभि- हितम् । तदपि, अविदितपराभिप्रायेण । यतो न परस्यायमभ्युपगमो विज्ञानस्य चक्षुरादिसामग्रीत उत्पत्तावप्यर्थतथाभावप्रकाशनलक्षणस्य प्रामाण्यस्य नैर्मल्यादि- सामग्यन्तरात्पश्चादुत्पत्तिः; किंतु गुणवच्चक्षुरादिसामग्रीत उपजायमानं विज्ञानमा- गृहीतप्रामाण्यखरूपमेवोपजायत इति ज्ञानवत्तव्यतिरिक्तखभावं प्रामाण्यमपि परत इति गुणवच्चक्षुरादिसामग्यपेक्षत्वादुत्पत्तौ प्रामाण्यस्यानपेक्षत्वलक्षणस्वभाव- हेतुरसिद्धोऽनपेक्षत्वखरूप इति तस्माद्यत एव गुणविकलसामग्रीलक्षणात्' इत्या- द्ययुक्तमभिहितम् ।। 'अर्थतथात्वपरिच्छेदरूपाच शक्तिः प्रामाण्यम् ;शक्तयश्च सर्व- भावानां खत एव भवन्ति' इत्यादि यदभिधानम् । तदप्यसमीचीनम् । एवमभिधाने अयथावस्थितार्थपरिच्छेदशक्तेरप्यप्रामाण्यरूपाया असत्याः केनचित्कर्तुमशक्तेस्त- दपि स्वतः स्यात्। यदपि एतच्च नैव सत्कार्यप्रदर्शनसमाश्रयणादभिधीयते' इत्यादि, 'तदपेक्षा न विद्यते' इति पर्यन्तमभिहितम् । तदपि प्रलापमात्रम् । यतोऽनेन न्याये- नाप्रामाण्यमपि प्रामाण्यवत् खत एव स्यात् । तदपि हि विपरीतार्थपरिच्छेदशक्ति- लक्षणं न तिमिरादिदोपसङ्गतिमत्सु लोचनादिषु अस्तीति । अपि च । ज्ञानरूपता- मात्मन्यसतीमाविर्भावयन्तीन्द्रियादयो न पुनर्यथावस्थितार्थपरिच्छेदशक्तिमिति न ·तत्त्वगोपविधायिनी व्याख्या। । किंचिन्निमित्तमुत्पश्याम कुतश्चैतदैश्वर्य शक्तिमि प्राप्तम् , यत इमा स्वत एवोदय प्रत्यासादितमाहात्म्या न पुनस्तदाधाराभिमता भारविशेपा इति। नच तास्तेभ्य प्राप्तव्यतिरेका ।यत स्वाधाराभिमतभानकारणेभ्यो भावस्योत्पत्तावपि,नतेभ्य एवो- सचिमनुभवेयु, व्यतिरेके, स्वाश्रयैस्ततोऽभवन्त्यो न सम्बन्धमाप्नुयु , भिन्नाना का र्यकारणभाव्यतिरेकेणापरस्य सम्बन्धस्याभागादाश्रयायपिसम्बन्धस्यापि जन्य- जनकभावाभावेऽतिप्रसङ्गतो निपेत्स्यमानत्वात् । धर्मत्वाच्छत्तेराश्रय इत्यप्ययुक्तम्। असति पारतन्त्र्ये, परमार्थतस्तदयोगात् । पारतन्त्र्यमपि,न सत सर्मनिराशम् । सत्त्वात् । असतोऽपि व्योमकुसुमस्येव न, तत्त्वादेव । अनिमित्ताश्चेमा न देशका- ल्दन्यनियम प्रतिपद्येरन् । तद्धि किश्चित् कचिदुपलीयेत नगा, यद्यत्र क्थश्चि- दायतमनायत्त वा । सर्वत्र प्रतिवन्धनिरोकिन्यच्छत्यो नेमा क्स्यचित्कदानि- हिरमेयुरिति प्रतिनियतशक्तियोगिता भाराना प्रमाणप्रमिता न स्यात् । व्यतिरे- काव्यतिरेक्पक्षस्तु शक्तीना निगेधानपस्योभयपक्षोक्तदोपादिपरिहारादिनाऽनुदो- प्य । अनुभयपक्षस्तु नयुक्त । परस्परपरिहारस्थितरूपाणामेकनिषेधस्य परनिधा- ननान्तरीयकत्वात् । न च विहितस्य पुनस्तस्येव निषेध । विधिप्रतिषेधयोरेक्त्र निरोधात् । ये त्याहु । उचरकालभाचिन समादप्रत्ययान्न जन्म प्रतिपद्यते शक्ति- रक्षण प्रामाण्यमिति स्वत उच्यते, न पुनर्विज्ञानकारणान्नोपजायत इति। तेऽपि न सम्यक् प्रचक्षते । सिद्धसाध्यताटोपात् । अप्रामाण्यमपि चैत्र स्वत स्यात्, नहि तदप्युत्पन्ने ज्ञाने बिसवादप्रत्ययादुत्तरकालभाचिन तनोत्पद्यत इति क्स्यचि- दभ्युपगमः यदाच गुणरत्कारणजन्यता प्रामाण्यस्य शक्तिरूपस्य प्राक्तनन्याया- दपस्थिता, तदा कथमौत्सर्गिस्त्वम्। तस्य दुष्टकारणप्रभयेपु मिथ्यात्रत्ययेप्वभावात् । परस्परल्यान्डेदरूपाणामेक्नासम्भवात्। तस्माद्गुणेभ्यो दोपाणामभारस्तदभाबाद- प्रामाण्यद्वयासत्त्वेनोमगोऽनपोहित एवास्त इति पच परिफल्गुनायम् । इतथैतह- चोऽयुक्तम्। विपर्ययेणाप्यस्योदोषयितु शस्यत्वात् । तथाहि । दोपेभ्यो गुणानाम- भारस्तदभावात्मामाण्यहवासत्वेनाप्रामाण्यमौत्सर्गिकमास्त इति अपतो न वक्र चक्रीमति । किंच । गुणेभ्यो दोषाणामभार इति न तुटरूपो दोपामागो गुणव्यापारनिपाए । तर व्यतिरिक्तव्यतिरिक्तविकल्पहारेण कारकल्यापारस्यास- ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- म्भवात् ; भवद्भिरनभ्युपगमाच्च । तुच्छाभावस्याभ्युपगमे वा- 'भावान्तरविनिर्मुक्तो भावोऽत्रानुपलम्भवत् । अभावः संमतस्तस्य हेतोः किं न समुद्भवः ॥२॥ इति वचो न शांभेत । तस्मात्पर्युदासवृत्त्या प्रतियोगिगुणात्मक एव दोपाभावोऽभिप्रेतः। ततश्च गुणेभ्यो दोपाभाव इति ब्रुवता गुणेभ्यो गुणा इत्युक्तं भवति । नच गुणेभ्यो गुणाः कारणानामात्मभूता उपजायन्ते इति । स्वात्मनि क्रियाविरोधात् स्वकारणेभ्यो गुणोत्पत्तिसद्भावाच। तदभावादप्रामाण्यद्वयासत्त्वमपि प्रामाण्यमभिधीयते। ततश्च गुणेभ्यः प्रामाण्यमुत्पद्यत इति अभ्युपगमात्परतः प्रामाण्यमुत्पद्यत इति प्राप्तम्। ततश्च स्वार्थावबोधशक्तिरूपत्रामाण्यात्मलाभे चेत्कारणापेक्षा, काऽन्या स्वकार्य- प्रवृत्तिर्या स्वयमेव स्यात् । तेनायुक्तमुक्तम् , 'लव्धात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिः स्वय- मेव तु' इति । घटस्य जलोहहनव्यापारात्पूर्व रुपान्तरेण स्वहेतोरुत्पत्तेर्युक्तं मृदादिकारणनिरपेक्षस्य स्वकार्ये प्रवृत्तिरित्यतो विसदृशमुदाहरणम् । उत्पत्त्यनन्तर- मेव च विज्ञानस्य नाशोपगमात्कुतो लब्धात्मनः प्रवृत्तिः स्वयमेव ॥ तदुक्तम्:- नहि तत्क्षणमप्यास्ते जायते वाऽप्रमाऽऽत्मकम् । येनार्थग्रहणे पश्चाद्व्याप्रियेतेन्द्रियादिवत् ॥ १ ॥ तेन जन्मैव विषये बुद्धेापार उच्यते । तदेव च प्रमारूपं तहती करणं च धीः” ॥ २ ॥इति । तस्माजन्मव्यतिरेकेण बुद्धेापाराभावात्तत्र च ज्ञानानां सगुणेपु कारणेष्व- पेक्षावचनात्कुतः स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिरिति किं तज्ज्ञानस्य कार्य ? यत्र लब्धात्मनः प्रवृत्तिः स्वयमेवेत्युच्यते। स्वार्थपरिच्छेदश्वेन्न । ज्ञानपर्यायत्वात् तस्यात्मानमेव करो- तीत्युक्तं स्यात् । तच्चायुक्तम् । प्रमाणमेतदित्यनन्तरं निश्चयश्चेन्न । भ्रान्तिकारणसहा- वेन क्वचिदनिश्चयाद्विपर्ययदर्शनाच्च । तस्माजन्मापेक्षया गुणवच्चक्षुरादिकारणप्रभवं प्रामाण्यं परतः सिद्धमिति 'अथ चक्षुरादिज्ञानकारण-' इत्याद्ययुक्ततया स्थितम् । अपौरुषेयविधिवाक्यप्रभवायास्तु बुद्धेः स्वतः प्रामाण्योत्पत्त्यभ्युपगमो न युक्तः ।

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या। अपौरुषेयत्वस्य प्रतिपादयिष्यमाणतद्वाहकप्रमाणाविपयत्वेनासत्त्वात् । सत्त्वेऽपि भवन्नीत्या तस्यैव गुणत्वात् । तथाभूतप्रेरणाप्रभवाया बुद्धे कथ न परत. प्रामाण्यम् । किंच । अपौरुषेयत्वे प्रेरणावचसो, गुणवत्पुरुषप्रणीतलौकिकवाक्येषु तत्त्वेन निश्चितप्रामाण्य, गुणाश्रयपुरुषप्रणीतत्वव्यावृत्त्या तत्तत्र न स्यात् । तथा च। "प्रेरणाजनिता बुद्धि प्रमाण दोषवर्जितः । कारणैर्जन्यमानत्वाल्लिङ्गाप्तोक्ताक्षबुद्धिवत् " ।। १ ।। इति । इत्यय श्लोक एव पठितव्य- प्रेरणाजनिता बुद्धिरप्रमा गुणवर्जितै । कारणैर्जन्यमानत्वादलिङ्गालोक्तबुद्धिवत् ॥ १॥ अथ प्रेरणाक्यस्यापौरुषेयत्वे पुरुषप्रणीतत्वाश्रया यथा गुणा व्यावृत्ता- स्तथा तदाश्रिता दोपा अपि । ततश्च तद्व्यावृत्तावप्रामाण्यस्यापि प्रेरणाया व्या- वृत्त्वात् स्वत सिद्धमुत्पत्तौ प्रामाण्यम् ॥ नन्वेव सति गुणदोषाश्रयपुरुषप्रणी- तव्यावृत्तौ प्रेरणाया प्रामाण्याप्रामाण्ययोावृत्त्वात्प्रेरणाजनिता बुद्धि, प्रामाण्या- प्रामाण्यरहिता प्राप्नोति । ततश्च- प्रेरणाजनिता बुद्धिर्न प्रमाण नचाप्रमा। गुणदोपविनिर्मुक्तकारणेभ्य समुद्भवात् ॥ १॥ इत्येवमपि प्राक्तन श्लोक. पठितव्य । अतएव यथा- "दोपा सन्ति न सन्तीति पौरुषेयेपु चिन्त्यते । वेदे कर्तुरभावात्त दोषाशकैन नास्ति न" ॥१॥ इत्यय श्लोक एवं पठितस्तथैवमपि पठनीय - गुणा सन्ति न सन्तीति पौरपेयेपु चिन्त्यते । वेदे कर्तुरभावात्तु गुणाशझैव नास्ति न ॥ १ ॥ नच यत्रापि गुणा प्रामाण्यहेतुत्वेनाशङ्कयन्ते तत्रापि गुणेभ्यो दोपाभाव ३ ·१८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- . इत्यादि वक्तव्यम् । विहितोत्नरत्वात् । अपि च । अपौरुषेयत्वेऽपि प्रेरणाया न स्वतः स्वविषयप्रतीतिजनकव्यापारः। सदा सन्निहितत्वेन ततोऽनवरतप्रतीतिप्रसङ्गात् । किंतु पुरुपाभिव्यक्तार्थप्रतिपादकसमयाविर्भूतविशिष्टसंस्कारसव्यपेक्षायाः । ते च पुरुषाः सर्व रागादिदोपाभिभूता एव भवताऽभ्युपगताः। तत्कृतश्च संस्कारो न यथार्थः । अन्यथा पौरुषेयमपि वचो यथार्थ स्यात् । अतोऽपौरुषेयत्वाभ्युपगमेऽपि समयकर्तृपुरुपदोपकृताप्रामाण्यसहावात् प्रेरणायामपौरुषेयत्वाभ्युपगमो गजला- नमनुकरोति । तदुक्तम्- "असंस्कार्यतया पुम्भिः सर्वथा स्यान्निरर्थता । संस्कारोपगमे व्यक्तं गजस्नानमिदं भवेत्" ॥१ यदप्यभापि । 'तथाऽनुमानबुद्धिरपि गृहीताविनाभावानन्यापेक्षा' इत्यादि । तदप्यचारु) अविनाभावनिश्चयस्यैव गुणत्वात् ; तदनिश्चयस्य, विपरीतनिश्चयत्य च दोपत्वात् । तदेवमुत्पत्तौ प्रामाण्यं गुणापेक्षत्वात्परत इति स्थितम् ॥ यद- प्युक्तम् । 'नापि स्वकार्ये प्रवर्तमानं प्रमाणं निमित्तान्तरापेक्षम्' इति । तदप्यसंग- तम् । यतो यदि कार्योत्पादनसामग्रीव्यतिरिक्तनिमित्तानपेक्षं प्रमाणमित्युच्यते । तदा सिद्धसाधनम् । अथ सामग्-येकदेशलक्षण प्रमाणं निमित्तान्तरानपेक्षम् । तदप्यचारु । एकस्य जनकत्वासंभवात्। 'नह्येकं किंचिजनकं सामग्री वै जनि- का' इति न्यायस्यान्यत्र व्यवस्थापितत्वात् । किंच । नार्थपरिच्छेदमात्रं प्रमाणका- र्यम् । अप्रमाणेऽपि तस्य भावात् । किं तर्हि । अर्थतथात्वपरिच्छेदः । स च ज्ञानस्वरूपकार्यः । भ्रान्तज्ञानेऽपि स्वरूपस्य भावात्, तत्रापि सम्यगर्थपरिच्छेदः स्यात । अथ स्वरूपविशेपकार्यों यथावस्थितार्थपरिच्छेद इति नातिप्रसङ्गः । तर्हि स स्वरूपविशेपो बक्तव्यः । किमपूर्वार्थविज्ञानत्वम् , उत निश्चितत्वम्, आहो- स्विद् वाधारहितत्वम् , उतस्विद् अदुष्टकारणारब्धत्वम् , किं वा संवादित्वमिति । तत्र यधपूर्वार्थविज्ञानत्वं विशेषः । स न युक्तः। तैमिरिकज्ञानेऽपि तस्य भावात् ॥ अथ निश्चितत्वम् । सोऽप्ययुक्तः । परोक्षज्ञानवादिनो भवतोऽभिप्रायेणासंभवात् ।। अथ बाधारहितत्वं विशेषः । सोऽपि न युक्तः। यतो वाधाविरहस्तत्कालभावी ·. तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या। विशेप, उत्तरकालभावी वा । न तापतत्कालभावी । मिथ्याज्ञानेऽपि तत्का- लभारिनो बाधापिरहस्य भावात् । अयोचरकालभावी । तत्रापि वक्तव्यम् । किं ज्ञात स विशेप, उताज्ञात । तत्र नाज्ञात । अज्ञातस्य सत्वेनाप्यसिद्धत्वात् । अय ज्ञातोऽमौ विशेष । तत्रापि वक्तव्यम् । उत्तरकालभावी वाघाविरह किं पूर्वज्ञा- नेन ज्ञायते, आहोस्विदुत्तरकालभाविना । तत्र न तावत्पूर्वज्ञानेनोत्तरकालभाषी वाधानिरहो ज्ञातु शक्य । तद्धि स्वसमानकाल सनिहित नीलादिकमनभासयतु, न पुनरुत्तरकालमप्यत्र वाधकप्रत्ययो न प्रवर्तिप्यत इत्यवगमयितु शक्नोति । पूर्वमनुत्पन्नमाधकानामप्युत्तरकाल्बाध्यत्वदर्शनात् । अथोत्तरज्ञानेन ज्ञायते । ज्ञायताम् , स्तूिचरकालभानी वाधानिरह कथ पूर्वज्ञानस्य विनष्टस्य विशेष । भिन्नकालस्य पिनष्ट प्रति विशेषत्वायोगात् । पिंच । ज्ञायमानत्वेऽपि केशोण्डु- काटेरसत्यत्वदर्शनाद्, बाधाभावस्य ज्ञायमानत्वेऽपि कथ सत्यत्वम् । तज्ज्ञानस्य सत्यत्वादिति चेत्, तस्य कुत सत्यत्वम् । तत्प्रमेयसत्यत्वात् , इतरेतराश्रयदोप- प्रसगात्। अपराधाभारज्ञानादिति चेत्, तत्राप्यपरवाधाभारज्ञानादित्यनवस्था। अथ सवाटादुत्तरकालभावी बाधाविरह सत्यत्वेन ज्ञायते । तर्हि सवादत्याप्य- परसादज्ञानात्सत्यत्वसिद्धि , तस्याप्यपरसपाटज्ञानादित्यनवस्था। किंच । यदि सवादप्रत्ययादुचरकालभाषी बाधाभावो जायमानो विशेष पूर्वज्ञानस्याभ्युप- गम्यते । तहि जायमानस्वरिशपापेक्ष प्रमाण स्वकार्ये यथावस्थितार्थपरिच्छेद- लक्षणे प्रार्गत इति क्रमनपेक्षत्वाचन स्वत प्रामाण्यम् । अपि च । वाधाषि- रहस्य भरदम्युपगमेन पर्युदासवृत्त्या सवादरूपत्वम् । नाधावर्जित च ज्ञान स्वकाये अन्यानपेक्ष प्रार्चत इति चुरता सादापेक्ष तत्तन प्रपर्चत इत्युक्त भाति । किंच । किं विज्ञानस्य स्वरूप बाध्यते, आहोस्वित्प्रमेय, उता क्रियेति विक- ल्पननम् । तन यदि विज्ञानस्य स्वरूप वाध्यत इति पक्ष । स न युक्त । विक्रपयानतिचे । तथाहि । विज्ञान वाध्यमान किं स्वसचामाले बाध्यते, उत उत्तरकालम् । तर यदि स्वसत्तामाले बाध्यत इति पक्ष । स न युक्त । तदा विज्ञानस्य परिस्फुटरूपेण प्रतिभासनात् । नच विज्ञानम्य परिस्फुटप्रति- भासिनोऽमारस्तदति वक्त शक्यम् । सत्याभिमतविज्ञानस्याप्यभावप्रसगात् । .

·२० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- अथोत्तरकालं बाध्यत इति पक्षः । सोऽपि न युक्तः । उत्तरकालं तस्य स्वत- एव नाशाभ्युपगमात् , न तत्र बाधकव्यापारः सफलो दैवरक्ता हि किंशुकाः ॥ अय प्रमेयं बाध्यते इत्यभ्युपगमः । सोऽप्ययुक्तः। यतः प्रमेयं वाध्यमानं किं प्रतिभासमानेन रूपेण बाध्यते, उताप्रतिभासमानरूपसहचारिणा स्पर्शादिलक्षणे- नेति विकल्पनाद्वयम् । तत्र यदि प्रतिभासमानेन रूपेण बाध्यते इति मतम् । तद- युक्तम् । प्रतिभासमानस्य रूपस्यासत्त्वासंभवात् । अन्यथा सम्यग्ज्ञानावभासिनो- ऽप्यसत्त्वप्रसंगः। अथाप्रतिभासमानेन रूपेण वाध्यत इति मतम् । तदप्ययुक्तम् । अप्रतिभासमानस्य रूपस्य प्रतिभासमानरूपादन्यत्वात् । नचान्यस्याभावेऽन्यस्या- भावः । अतिप्रसंगात् ॥ अथार्थक्रिया वाध्यते । ननु साऽपि किमुत्पन्ना बाध्यते, उतानुत्पन्ना। यद्युत्पन्ना; न तर्हि वाध्यते । तस्याः सत्त्वात् । अथानुत्पन्ना। साऽपिन बाध्या। अनुत्पन्नत्वादेव । किंच । अर्थक्रियाऽपि पदार्थादन्या। ततश्च तस्या अभावे कथमन्यस्यासत्त्वम् । अतिप्रसंगादेव। व्यवच्छेद्यासंभवे च बाधावर्जितमिति विशेषणस्याप्ययुक्तत्वात; न वाधाविरहोऽपि विज्ञानस्य विशेषः ॥ अथादुष्टका- रणारब्धत्वं विशेषः । सोऽपि न युक्तः । यतस्तस्याप्यज्ञातस्य विशेपत्वमसिद्धम् । ज्ञातत्वे वा कुतोऽदुष्टकारणारब्धत्वं ज्ञायते । अन्यस्माद्दुष्टकारणारब्धाद्विज्ञाना- दिति चेत्, अनवस्था । संवादादिति चेत् । ननु संवादप्रत्ययस्याप्यदुष्टकारणार- ब्धत्वं विशेषोऽन्यस्माददुष्टकारणारब्धात्संवादप्रत्ययाहिज्ञायत इति सैवानवस्था भवतः संपद्यत इति । किंच । ज्ञानसव्यपेक्षमदुष्टकारणारब्धत्वविशेषमपेक्ष्य स्व- कार्ये ज्ञानं प्रवर्त्तमानं कथं न तत्तत्र परतः प्रवृत्तं भवति । तथा कारणदोषा- भावः पर्युदासवृत्त्या भवदभिप्रायेण गुणः । ततश्चादुष्टकारणारब्धमिति वदता गुणवत्कारणारब्धमित्युक्तं भवति । कारणगुणाश्च प्रमाणेन स्वकार्ये प्रवर्त्तमाने- नापेक्ष्यमाणनिश्चायकप्रमाणापेक्षा अपेक्ष्यन्ते, तदपि प्रमाणं स्वकारणगुणनिश्वा- यकं स्वकारणगुणनिश्वयापेक्षं स्वकार्ये प्रवर्तत इत्यनवस्थादूषणं “जातेऽपि यदि विज्ञाने तावन्नार्थोऽवधार्यते” इत्यादिना ग्रन्थेन परपक्षे आसञ्ज्यमानं स्ववधाय कृत्योत्थापनं भवतः प्रसक्तम् । अथादुष्टकारणजनितत्वनिश्चयमन्तरेणापि ज्ञानं स्वार्थनिश्चये स्वकार्ये प्रवर्तिष्यते । तदसत् । संशयादिविषयीकृतस्य प्रमाणस्य ।

·तत्त्वबोधविधायिाने व्याख्या । २१ स्वार्थनिश्चायकत्वासभवात् । अन्यथाऽप्रमाणस्यापि स्वार्थनिश्वायक्त्व स्यात् । त- नादुष्टकारणारब्धत्वमपि विशेषो भवन्नीत्या सभवति ॥ अथ समादित्व विशेष । सोऽभ्युपगम्यत एव । किंतु सरादप्रत्ययोत्पत्तिनिश्चयमन्तरेण स न ज्ञातु शक्यत इति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् , तदपेक्ष प्रमाण स्वकार्ये प्रवर्चत इति तत्तत्र परत स्यात् । अत एव निरपेक्षत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वोक्तन्यायेन थे प्रतीक्षितप्रत्ययान्तरो- दयाः' इति प्रयोगे नासिद्धो हेतु । एतेनैव यदुक्तम्- "तत्रापूर्वार्थविज्ञान निश्चित बाघवर्जितम् । अदुष्टकारणारब्ध प्रमाण लोकसमतम्" ॥१॥ इति, तदपि निरस्तम् ॥ यञ्चोक्तम् । यदि सवादापेक्ष प्रमाणं स्वकार्य प्रवर्चते तदा चक्रकप्रसङ्ग । तदसङ्गतम् | यथावस्थितपरिच्छेदन्वभावमेतत्प्रमाणमित्येवनिश्चयलक्षणे खकार्ये यथा सवादापेक्ष प्रमाण प्रवर्चते, नच चक्रकदोप, तथा प्रतिपादयिप्य- माणत्वात् । यदपि 'अथ गृहीता कारणगुणा' इत्याद्यभिधानम् । तदपि परसमयानभिज्ञता भवत ख्यापयति । कारणगुणग्रहणापेक्ष प्रमाण स्वकार्ये प्रवर्चते इति परस्यानभ्युपगमात् । यच्चोक्तम् । 'उपजायमान प्रमाणमर्थपरिच्छे- दशक्तियुक्तम्, इति । तत्राविसपादित्वमेव अर्थतथालपरिच्छेदशाक्ति , तच्च परतो ज्ञायते, तदपेक्ष प्रमाण स्त्रकायें प्रार्चते इति तचत्र परत स्थितम् । 'नापि प्रामाण्य स्वनिश्चयेऽन्यापेक्षम्' इत्युक्त यत् । तदप्यसत् । यतो निश्चयस्तन भवन किं निनिमित्त , उत सनिमित्त इति करपनाद्वयम् । तन न तापन्निनिमित्त । प्रतिनियतदेशकारखभावामावप्रसङ्गात् ॥ सनिमित्त्वेऽपि किं स्वनिमित्त , उत स्वव्यतिरिक्तनिमित्त । न तापत स्वनिमित्त । स्वसविदितप्रमाणानभ्युपगमात् मीमासकस्य । अथ स्वव्यतिरिक्त निमिच । तनापि वक्तव्यम् । तन्निमित्त किं प्रत्यक्षम्, उतानुमानम् ।अन्यस्य तन्निश्चायकस्यासम्भात् । तत्र यदि प्रत्यक्षम् । तदयुक्तम् । प्रत्यक्षस्य तत्र व्यापारायोगात् । तहीन्द्रियसयुक्त विपये तद्यापारा- दुदयमासादयत्प्रत्यक्षव्यपदेश लभते । न चेन्द्रियाणामर्थापरोक्षतालक्षणेन फलेन तत्सवेदनस्वरूपेण वा सम्प्रयोगः, येन तयोर्ययार्थत्वस्वभावं प्रामाण्यमिन्द्रियच्या- ·૨૨ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- पारजनितेन प्रत्यक्षेण निश्चीयते । नापि मनोव्यापारजेन प्रत्यक्षेण । एवंविधस्या- नुभवस्याभावात् । नापि तयोरुत्पादकस्य ज्ञातृव्यापाराख्यस्य यथार्थत्वनिश्चाय- कलं प्रामाण्यं बाह्येन्द्रियजन्येन मनोजन्येन वा प्रत्यक्षेण निश्चीयते । तेन सहे- न्द्रियाणां सम्बन्धाभावात् । न चेन्द्रियासम्बद्ध विपये ज्ञानमुपजायमानं प्रत्यक्षव्य- पदेशमासादयतीत्युक्तम् । नाप्यनुमानतः प्रामाण्यनिश्चयः । पूर्वोक्तस्य फलद्वयस्य यथावस्थितार्थत्वलक्षणप्रामाण्यनिश्चये लिङ्गाभावात् । ज्ञातृव्यापारस्य तु पूर्वोक्तफ- लवयस्वभावस्वकार्यलिङ्गसम्भवेऽपि न यथार्थनिश्चायकवलक्षणप्रामाण्यनिश्चाय- कत्वम् । यतस्तल्लिङ्गं संवेदनाख्यं, यथार्थत्वविशिष्टं तन्निश्चये व्याप्रियेत, निर्वि- शेषणं वा । प्रथमपक्षे तस्य यथार्थवविशेषणग्रहणे प्रमाणं वक्तव्यम्। तच्चन सम्भ- वतीति प्रतिपादितम् । निर्विशेषणस्य फलस्य प्रामाण्यप्रतिपादकले, मिथ्याज्ञाने फलमपि प्रामाण्यनिश्चायकं स्यादित्यतिप्रसङ्गः । तत्रैतत्स्यात् पूर्वोक्तं फलद्वयमर्थ- संवेदनार्थप्रकटतालक्षणम् ; अनुभवान्निश्चीयते यथा तस्य स्वतः पूर्वोक्तस्वरूपनि श्चयः, तथा यथार्थलस्यापि । यथा हि तत्संवेद्यमानं नीलं संवेदनतया संवेद्यते, तथा यथार्थत्वविशिष्टस्यैव तस्य संवित्तिः। नहि नीलसंवेदनादन्या यथार्थलसंवि- त्तिः। यद्येवम्, शुक्तिकायां रजतज्ञानेऽपि अर्थसंवेदनस्वभावत्वाद्यथार्थवप्रसक्तिः। स्मृतिप्रमोपादयस्तु निपेत्स्यन्ते इति नानुमानादपि तत्प्रामाण्यनिश्चयः । किंच। प्रत्यक्षानुमानयोः प्रामाण्यनिश्चयनिमित्तत्वेऽभ्युपगम्यमाने, स्वतः प्रामाण्यनिश्चय- व्याहतिप्रसङ्गः, तत्रान्यनिमित्तोऽपि प्रामाण्यनिश्चयः। यदुक्तम् ; 'नापि प्रामाण्यं स्वनिश्चयेऽन्यापेक्ष, तद्यपेक्षमाणं किं कारणगुणानपेक्षते' इत्यादि । तदनम्युपग- मोपालम्भमात्रम् । नह्यस्मदभ्युपगमः, यदुत स्वकारणगुणज्ञानात् प्रामाण्यं विज्ञा- यते। कारणगुणानां संवादप्रत्ययमन्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । संवादप्रत्ययात्तु का- रणगुणपरिज्ञानाम्युपगमे, तत एव प्रामाण्यनिश्चयस्यापि सिद्धत्वात् व्यर्थ गुणनि- श्चयपरिकल्पनम् । प्रामाण्यनिश्चयोत्तरकालं गुणज्ञानस्य भावात्तन्निश्चयस्य प्रा- माण्यनिश्चयेऽनुपयोगाच्च । नाप्येकदा संवादाद् गुणान् निश्चित्य, अन्यदा संवा- दमन्तरेणापि गुणनिश्चयादेव तत्प्रभवस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चय इति वक्तुं शक्यम् । अत्यन्तपरोक्षेषु चक्षुरादिषु कालान्तरेऽपि निश्चितप्रामाण्यस्वकार्य- ।

·तत्वगोधविधायिनी व्याख्या । दर्शनमन्तरेण गुणानुवृत्तेनिश्चेतुमशक्यत्वात् । नच क्षणक्षयिपु भावेष गुणा- नुवृत्तिरेकरूपैर सम्भवति । अपरापरसहकारिभेदेन भिन्नरूपलात् । सवादप- त्ययाचा प्रक्रियाज्ञानरक्षणात् प्रामाण्यनिश्चयोऽभ्युपगम्यत एव । प्रमाणमविसना- विज्ञानम्' इति प्रमाणलक्षणाभिधानात् । न च सादिवलक्षण प्रामाण्य स्वत एव जायते इति शक्यमभिधातुम् । यत सवादिल सवादप्रत्ययजननशक्तिः प्रमाणस्य न च कार्यदर्शनमन्तरेण कारणशक्तिनिश्चेतु शक्या। यदाह । 'नह्य- प्रत्यक्षे कार्ये कारणभावगति' इति । तस्मादुत्तरसंवादप्रत्ययात्पूर्वस्य प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते । नच सपादप्रत्ययाव पूर्वस्य प्रामाण्यावगमे सवादप्रत्ययस्याप्यप- रसवादात् प्रामाण्यावगम इत्यनवस्थाप्रसङ्गात् प्रामाण्यावगमाभान इति वक्त युक्तम् । सवादप्रत्ययस्य सपादरूपत्वेनापरसवादापेक्षाभावतोऽनपस्थाऽनवतारात्। न च प्रथमस्थापि सवादापेक्षा मा भूदिति वक्तव्यम् । यतस्तस्य सवादज- नक्खमेव प्रामाण्यम्, तदभारे तस्य तदेव न स्यात् । अर्थक्रियाज्ञान तु साक्षादवितादि । अक्रियालम्बनलाद। तस्य स्वरिपये सवेदनमेव प्रामाण्यम् । तच स्वत सिद्धमिति नान्यापेक्षा । तेन 'क्स्यचित्त यदीप्येत' इत्यादि परस्य प्रलापमात्रम् | नचार्थक्रियाज्ञानस्याप्यवस्तुवृत्तिशङ्कायामन्यप्रमाणापेक्षयाऽनव. स्थाऽवतार इति वक्तव्यम् । अर्थक्रियाज्ञानस्यार्थफियानुभरस्वभावत्वेनाकिया- मात्रार्थिना भिन्नार्थक्रियात एतज्ज्ञानमुत्पन्नम्, उत तयतिरेकेणेत्येवभूतायाचि- न्ताया निष्पयोजनलात् । तथाहि । यथाऽयक्रिया किमवयव्यतिरिक्तनावयवि- नाऽर्थेन निप्पादिता, उताव्यातरितेन, आहोस्विदुभयरूपेण, अनानुभयरूपेण, किंवा निगुणात्मकेन, परमाणुसमूहात्मकेन वा, अथ ज्ञानरूपेण, आहोस्वित्सं- वृत्तिरूपेणेत्यादिचिन्ताऽक्रियामात्रार्थिना निप्पयोजना, निप्पन्नवादाग्उितफ- लस्य, तथ्यमपि किं वस्तुमत्यामर्थक्रियाया तत्सवेदनज्ञानमुपजायते, आहो- विदरस्तुसत्यामिति । उड्दाह विच्छेदादिक हि फलमभिवान्छितम् । तच्चाभिनि- प्पन्न तद्वियोगनानस्य स्वसविदितस्योदये इति तचिन्ताया निष्फरत्वम् , अर- स्तुनि ज्ञानहयासभपाच । यत्र हि साधनज्ञानपूर्वकमर्थक्रियाज्ञानमुत्पद्यते तनावस्तुशका नैचास्ति । नानमारमिज्ञाने सजाते प्रवृत्तस्य दापाकाद्यर्थकि- " ·२४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- याज्ञानस्य संभव इत्यागोपालाङ्गनाप्रसिद्धमेतत । न च स्वप्नार्थक्रियाज्ञानमर्थकि- याऽभावेऽपि दृष्टमिति जाग्रदर्थक्रियाज्ञानमपि तथाऽऽशङ्काविषयः। तस्य तद्विपरी- तत्वात् । तथाहि । स्वप्नार्थक्रियाज्ञानम् , अप्रवृत्तिपूर्व व्याकुलमस्थिरं च; तद्विपरीतं तज्जाग्रदशाभावि, कुतस्तेन व्यभिचारः। यदि चार्थक्रियाज्ञानमप्यर्थमन्तरेण जाग्र- दशायां भवेत् , कतरदन्यज्ञानमर्थाव्यभिचारि स्याद्, यहलेनार्थव्यवस्था क्रियेत । परतः प्रामाण्यवादिनो बौद्धस्य प्रतिकूलमाचरामीत्यभिप्रायवता तस्यानुकूलमे- वाचरितम् । स हि निरालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदित्यभ्यु- पगच्छत्येव । भवता तु जाग्रद्दशास्वप्नदशयोरभेदं प्रतिपादयता तत्साहाय्यमेवा- चरितम् | नहि तद्व्यतिरिक्तः प्रत्ययोऽस्ति यस्यार्थसंसर्गः; न चावस्थादयतुल्य- ताप्रतिपादनं त्वया क्रियमाणं प्रकृतोपयोगि । तथाहि । सांव्यवहारिकस्य प्रमा- णस्य लक्षणमिदमभिधीयते 'प्रमाणमविसंवादिज्ञानम्' इति । तच्च सांव्यवहारिक जाग्रहशाज्ञानमेव । तत्रैव सर्वव्यवहाराणां लोके परमार्थतः सिद्धत्वात् । स्वप्न- प्रत्ययानां तु निर्विपयतया, लोके प्रसिद्धानां प्रमाणतया, व्यवहाराभावात् किं स्वतः प्रामाण्यमुत परत इति चिन्तायाः अनवसरत्वात् । तच्च जाग्रज्ञाने द्विती- यदर्शनास्किं प्रमाणं, किं वाऽप्रमाणम् ; तथा किं स्वतः प्रमाणं, किं वा परतः इति चिन्तायाः। पूर्वोक्तलक्षणे जाग्रत्प्रत्ययत्वे सतीति विशेषणाभिधाने स्वप्न- प्रत्ययेन व्यभिचारचोदनं प्रस्तावानभिज्ञतां परस्य सूचयति । अपि च । अर्थ- क्रियाऽधिगतिलक्षणफलविशेषहेतुर्ज्ञानं प्रमाणमिति लक्षणे, तत्फलं नैवं प्रमाण- लक्षणानुगतमिति कथं तस्यापि प्रामाण्यमवसीयत इति चोद्यानुपपत्तिः । यथा ऽङ्करहेतु/जमिति बीजलक्षणे नाङ्कुरस्यापि बीजरूपताप्रसक्तिस्ततो न विदुषामेवं प्रश्नः, कथमङ्कुरे बीजरूपता निश्चीयत इति । यथाचाङ्कुरदर्शनाहीजस्य बीजरू- पता निश्चीयते, तत्राप्यर्थक्रियाफलदर्शनात्साधनज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चयः । न चार्थक्रियाज्ञानस्याप्यन्यतः प्रामाण्यनिश्चयादनवस्था । अर्थक्रियाज्ञानस्य तद्रूप- तया स्वत एव सिद्धत्वात् । तदुक्तम् । “स्वरूपस्य स्वतो गतिः” इति । न च स्वरूपज्ञानस्य भ्रान्तयः संभवन्ति । स्वरूपाभावे स्वसंवित्तेरप्यभेदेनाभावप्रसं- गात् । व्यतिरिक्तविषयमेव हि प्रमाणमधिकृत्योक्तम् । 'प्रमाणमविसंवादिज्ञान- , ·तत्वबोधविधायिनी व्याख्या । मर्थक्रियास्थितिरपिसपादनम्' इति । तथा 'प्रामाण्य व्यवहारेणार्थक्रियालक्षणेन' इति च । तस्माद्यत्प्रमाणस्यात्मभूतमर्थक्रियालक्षणपुरुषार्थाभिधान फल, यदथोऽय प्रेक्षारता प्रयास , तेन स्वत सिद्धेन फलान्तर प्रत्यनङ्गीकृतमाधनान्तरात्मतया 'प्रमाणमनिसवादिज्ञानम्' इति प्रमाणलक्षणविरहिणा साधननिर्भासिज्ञानस्या- नुत्कान्तरूपफल्पापणशक्तिस्वरूपस्य प्रामाण्याधिगमेऽनरस्थाप्रेरणा क्रियमाणा परस्यासङ्गतेव लक्ष्यते । यदुक्तम् । अनिश्चितप्रामाण्यादपि साधनज्ञानात्म- वृत्तावर्थक्रियाज्ञानोत्पत्चारबाप्तफला अपि प्रेक्षामन्तो यथा साधनज्ञानप्रामाण्य- विचारणाया मन प्रणिधति, अन्या तत्समानरूपापरसाधनज्ञानप्रामाण्य- निश्चयपूर्विकाऽन्यदा प्रवृत्तिर्न स्यात्, तथाऽर्थक्रियाजानस्यापि प्रामाण्यरिचा- रणाया प्रेक्षापचयैव ते आद्रियन्ते, अन्यथाऽसिद्धमामाण्यादर्थक्रियाज्ञानात्पू- वस्य प्रामाण्यनिश्चय एव न स्यादित्याप्तफलत्वमनर्थकमिति । तदप्ययु- तम् । अर्थक्रियाज्ञानस्य स्वत एवं प्रामाण्यम्, साधनस्य तु तज्जनक्त्वेन प्रामाण्यमिति प्रतिपादितत्वात् । यदभ्यधायि । यदि सपादापूर्वस्य प्रामाण्य निश्चीयते तदा 'श्रोत्रधीरममाण स्यादितगभिरसङ्गते' अपि । तदप्ययुक्तम् । गीतादिरिषयाया श्रोनमुद्देरर्थक्रियानुभवरूपत्वेन स्वत एव प्रामाण्यसिद्धे । तथा चित्रगतरूपसुद्धरपि स्वत एवं प्रामाण्यसिद्धि । अर्थक्रियाऽनुभवरूपत्वात्। गन्धरपर्शरसगुडीना त्वर्थक्रियानुभयरूपत्व सुप्रसिद्धमेव । यदप्युक्तम् । क्मेिक- विषय, मिन्नविषय वा सादज्ञान पूर्वस्य प्रामाण्यनिश्चायकमित्यादि । तत्रेकसङ्घा- तानिनो विषययस्य रूपस्पर्शादिलक्षणस्यैकसामग्यधीनतया परस्परमव्यभिचा रात्, स्पर्शादिज्ञान जाग्रटवस्थायामभिवाञ्छितस्पर्शादिव्यतिरेकेणासभवद्भिन्नवि- पयमपि स्वविपयाभावेऽप्याशङ्कयमानरूपज्ञानस्य प्रामाण्य निश्चाययतीति न त- सगतमेवम् । अतएव रूपाद्यर्थाविनाभानित्वा धनीना तद्विशेषशङ्काया कचिद्दी णादिरूपप्रतिपत्तौ तद्विशेषशङ्काच्यावृत्तेस्तद्रूपदर्शनसवादादपि प्रामाण्यनिश्चय सिद्धो भवति। यच्चोत्तम् । किं सवादज्ञान साधनज्ञानविषय तस्य प्रामाण्य व्यव. स्थापयति, उत भिन्नविषयमित्यादि । तदप्यविदितपराभिप्रायस्याभिधानम् । नहि सवादज्ञान तबाहकलेन तस्य प्रामाण्य व्यवस्थापयति, किन्तु तत्का- ।

·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- - यविशेषत्वेन; यथा धूमोऽग्निमिति पराभ्युपगमः । यच्च संवादज्ञानात्साधन- प्रामाण्यनिश्चये चक्रकदूषणमभ्यधायि । तदप्यसङ्गतम् । यदि हि प्रथममेव संबादज्ञानात्साधनस्य प्रामाण्यं निश्चित्य प्रवर्त्तत तदा स्यात्तद् दृपणं, यदा तु वह्निरूपदर्शने सत्येकदा शीतपीडितोऽन्याथै तद्देशमुपसर्पस्तस्पर्शमनुभवति, कृपालुना वा केनचित्तदेशं वढेरानयने; तदाऽसौ वह्निरूपदर्शनस्पर्शनज्ञानयोः संबन्धमवगच्छति, एवंस्वरूपो भावः एवंभूतप्रयोजननिवर्तक इति । सोऽव- गतसंवन्धोऽन्यदाऽनभ्यासदशायामनुमानात् ममायं रूपप्रतिभासोऽभिमतार्थक्रि- यासाधनः, एवंरूपप्रतिभासत्वात् , पूर्वोत्पन्नवरूपप्रतिभासवत् , इत्यस्मात्साधन- निर्भासिज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चित्य प्रवर्तत इति, कुतश्चक्रकचोद्यावतारः । अभ्यासदशायामपि साधनज्ञानस्यानुमानात्प्रामाण्यं निश्चित्य प्रवर्त्तत इत्येके ।नच तद्दशायामन्वयव्यतिरेकव्यापारस्यासंवेदनान्नानुमानव्यापार इत्यभिधातुं शक्यम् । अनुपलक्ष्यमाणस्यापि तद्यापारस्याभ्युपगमनीयवात; अकस्माद् धूमदर्शनात्परो- क्षाग्निप्रतिपत्ताविव । अन्यथा गृहीतविस्मृतप्रतिबन्धस्यापि तद्दर्शनादकस्मात्त- प्रतिपत्तिः स्यात् । नचाध्यक्षैव साधनस्य फलसाधनशक्तिरिति कथमध्यक्षेऽनु- भानप्रवृत्तिरिति चोद्यम् । दृश्यमानप्रदेशपरोक्षाग्निसङ्गतेरिव तज्जननशक्तरप्रत्यक्ष- बेन,अनुमानप्रवृत्तिमन्तरेण निश्चेतुमशक्यत्वात् । तदुक्तम्- "तदृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः । स्मरणादभिलाषेण व्यवहारः प्रवर्त्तते” ॥ १॥ इति । अपरे तु मन्यन्ते । अभ्यासावस्थायामनुमानमन्तरेणापि प्रवृत्तिः सम्भ- वति । अथानुमाने सति प्रवृत्चिदृष्टा, तदभावे न दृष्टेत्यनुमानका सा । नन्वेवंसत्यभ्यासदशायां विकल्पस्वरूपानुमानव्यतिरेकेणापि प्रत्यक्षा तत्प्रवृत्ति- दृश्यते इति तदा तत्कार्या सा कस्मान्न भवति । तथाहि । प्रतिपादोद्धार न विकल्परूपानुमानव्यापारः संवेद्यते; अथ च प्रतिभासमाने वस्तुनि प्रवृत्तिः सम्पद्यत इति । अथादावनुमानात्प्रवृत्तिर्दृष्टेति तदन्तरेण सा पश्चात्कथं भवति । नन्वेवमादौ पर्यालोचनाद्यवहारो दृष्टः, पश्चात्पर्यालोचनमन्तरेण ·तस्वबोधविधायिनी व्याख्या । कय पुर स्थितवस्तुदर्शनमात्राइवतीति वाच्यम् । यदि पुनरनुमानव्यतिरेकेण सर्वदा प्रवृचिर्न भवतीति प्राकमनुमानमेवेत्यभ्युपगम । तथा सति प्रत्यक्षेण लिङ्गग्रहणाभावात्तनाप्यनुमानमेव तन्निश्चयव्यवहारकारणम्, तदप्यपरलिङ्ग- निश्चयव्यतिरेकेण नोटयमासादयतीत्यनवस्थाप्रसङ्गतोऽनुमानस्यैवाप्रवृत्तेर्न क- चित्प्रवृत्तिलक्षणो व्यवहार इत्सम्यासाररथाया प्रत्यक्ष स्वत एर व्यवहारकृत् अभ्युपेयम् । अनुमान तु तादात्म्यतदुत्पचिप्रतिबन्धलिङ्गनिश्चयवलेन स्वसा- ध्यादुपजायमानलादेव तत्प्रापणशक्तियुक्त सादप्रत्ययोदयात्मागेव प्रमाणा- भासविवकेन निश्चीयतेऽत स्वत एन । तथाहि । यद् यत उपजायते तत् तत्मापणशक्तियुक्तम् । तद्यथा प्रत्यक्ष स्वार्थस्य । अनुमैयादुत्पन्न चेद प्रतिबद्ध- लिङ्गदर्शनद्वारायात लिङ्गिजानमिति तत्मापणशक्तियुक्त निश्चीयत इति मूढ प्रति विपयदर्शनेन विषयी व्यवहारोऽत्र साध्यते । सङ्केतविपयख्यापनेन समये प्रार्चनात् । तथाहि । प्रत्यक्षेऽप्याव्यभिचारनिवन्धन एपानेन प्रामाण्यव्यवहार प्रतिपन्न । अव्यभिचारश्च नान्यस्तदुत्पत्चे । सैर च ज्ञानस्य प्रापणशक्ति- रच्यते॥ तदुस्तम्- "अर्थस्यासम्भऽभावात्मन्यक्षेऽपि प्रमाणता । प्रतिरहस्वभानस्य तहेतुले सम द्वयम्" ॥१॥ इति । तस्मात् मूढ प्रति परत प्रामाण्यव्यवहार साध्यते । अनुमाने प्रामाण्यस्य प्रतिपरिङ्गनिश्चयानन्तर म्वसाध्याव्यभिचाररक्षणस्य तत उत्पन्नलेन अन्य- क्षसिद्धलात्, न परत प्रामाण्यनिश्चये चक्ररचोद्यन्यारतार । प्रत्यक्षे तु सवादा- स्मागीदुत्पत्तिरशस्यनिश्चयेति संवादापेक्षैवानभ्यासदगाया तस्य प्रामाण्याध्या सिनियुक्ता। अत उत्पत्ती, म्वकाय, सप्तौ च सापेक्षत्वस्य प्रतिपादितत्वाद् 'ये काम प्रत्यनपेक्षा' इति प्रयोगे हेतोरमिति । यतय सन्देहविपर्ययविषयप्रन्ययप्रामाण्यस्य परतो निखयोध्यान्वितोऽतो ये सन्देहविपर्याध्यासिततना इति प्रमोगेन व्या- प्यसिदि । यदप्युक्तम् । सर्वप्राणभृता प्रामाण्यं प्रति सन्देहविपर्पयाभागादमिहो हेतुरित्यादि। तदप्यसत्। यत प्रेभापूर्वकारिण प्रमाणाप्रमाणचिन्तापामपिकिन्ने ·२८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- नेतरे। ते च कासाञ्चित् ज्ञानव्यक्तीनां विसंवाददर्शनावाताशङ्का न ज्ञानमात्रात् एवमेवायमर्थ इति निश्चिन्वन्ति; नापि तज्ज्ञानस्य प्रामाण्यमध्यवस्यन्ति । अन्यथैषां प्रेक्षावत्तब हीयेत इति सन्देहविपये कथं न सन्देहः । तथा कामलादिदोषप्र- भवे ज्ञाने विपर्ययरूपताऽप्यस्तीति तहलाद्विपर्ययकल्पनाऽन्यज्ञानेऽपि सङ्गतैवेति प्रकृते प्रयोगे नासिडो हेतुरिति भवत्यतो हेतोः परतः प्रामाण्यसिद्धिः । यदपि, प्रमाणनदाभासयोस्तुल्यं रूपम् इत्याद्याशङ्कय अप्रमाणे अवश्यंभावी बाधकप्रत्ययः, कारणदीपज्ञानंच इत्यादिना परिहतम् । तदपि न चारु । यतो बाधककारणदोषज्ञानं मिथ्याप्रत्यये अवश्यंभावि, सम्यक्प्रत्यये तदभावो विशेषः प्रदर्शितः। स तु किं बाधकाग्रहणे, तदभावनिश्चये वा । पूर्वस्मिन् पक्षे,भ्रान्तदृशस्तद्भावेऽपि तदग्रहणं दृष्टं कश्चित्कालम् , एवमत्रापि तद्ग्रहणं स्यात् । तत्रैतत्स्याद्भ्रान्तदृशः किञ्चित्कालं तदग्रहेऽपि कालान्तरे वाधकग्रहणम।सम्यग्दृष्टौ तु कालान्तरेऽपि तदग्रहः। नन्वेत- सर्वविदां विषयो नार्वाग्दृशां व्यवहारिणामस्मादृशाम् । बाधकामावनिश्चयोऽपि सम्यग्ज्ञाने किं प्रवृत्तेः प्राक् भवति, उत प्रवृत्त्युत्तरकालम् । यदि पूर्वः पक्षः। स न युक्तः। भ्रान्तज्ञानेऽपि तस्य सम्भवात्प्रमाणत्वप्रसक्तिः स्यात् । अथ प्रवृत्त्युत्तरकालं बाधकामावनिश्चयः । सोऽपि न युक्तः । बाधकामावनिश्चयमन्तरेणैव प्रवृ. तरुत्पन्नवेन तन्निश्चयस्याकिञ्चित्करत्वात् । न च बाधकाभावनिश्चये प्रवृ- त्युत्तरकालभाविनि किञ्चिन्निमित्तमस्ति । अनुपलब्धिनिमित्तमिति चेन्न । तस्या असम्भवात् । तथाहि । बाधकानुपलब्धिः किं प्रवृत्तेः प्राग्भाविनी बाध- काभावनिश्चयस्य प्रवृत्युरकालभाविनो निमित्तम् , अथ प्रवृत्त्युत्तरकालभाविनीति विकल्पवयम् । तत्र यदि पूर्वः परः। म न युक्तः। पूर्वकालाया वाधकानुपलब्धेः प्रवृत्त्युनग्कालभावनिश्चयनिमित्तलासम्भवात् । नयन्यकालानुपलब्धिरन्यकालम- भावनिश्चयं विदधाति। अतिप्रसङ्गात् । नापि प्रवृत्त्युत्तरकालभाविनी बाधकानुपल- ब्धिम्नन्निश्चयनिमित्तम् । प्राक् प्रवृत्तरुत्तरकालं बाधकोपलब्धिर्न भविष्यतीत्याग्- दगिना निश्चतुमशक्यत्वेन, तस्या अमिहत्वात् । नापि प्रवृत्त्युत्तरकालभाविन्य- नुपलब्धिलदव निश्चीयमाना तत्कालभाविवाधकाभावनिश्चयस्य निमित्तं भविष्यतीति वक्तुं शक्यम् । तत्कालभाचिनो निश्चयस्याकिश्चित्करत्वप्रतिपाद- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । नात्। किंचानाधकानुपलब्धि सर्वसम्बन्धिनी किं तन्निश्चयहेतु ,उताऽऽत्मसम्ब- धिनीति पुनरपि पक्षद्वयम्। यदि सर्वसम्बन्धिनीति पक्षः। स न युक्त । तस्या असिद्धत्वात्। नहि सवे प्रमातारो बाधक नोपलभन्त इति अर्वाग्दर्शिना निश्चेतुं शक्यम्।अथात्मसम्बन्धिनीत्यम्युपगम सोऽप्ययुक्त । आत्मसनन्धिन्या अनुप लब्धे परचेतोवृत्तिविशेषैरनैकान्तिकत्वात् , तन्न बाधाभावनिश्चयेऽनुपलब्धिनिमि- चम्, नापिसवादो निमित्तम्। भवदम्युपगमेनानवस्थाप्रमङ्गस्य प्रतिपादितत्वात् ।न च वाघाभावो विशेष सम्यक्मत्ययस्य सम्भवतीति प्रागेव प्रतिपादितम् । कार- णदोषाभावेऽप्ययमेव न्यायो वक्तव्य इति नासारपि तस्य विशेप ॥ किंच । कार- णदोपनाधकाभावयोर्भवदभ्युपगमेन कारणगुणसवादकप्रत्ययरूपत्वस्य प्रतिपादना- त् तन्निश्चये तस्य विशेपेऽभ्युपगम्यमाने परत प्रामाण्यनिश्चयोऽभ्युपगत एव स्यात्। नच सोऽपि युक्त । अनवस्थादोपस्य भवदभिप्रायेण प्राक् प्रतिपादितत्वात् । यदप्युक्तम्। 'एव विचतुरज्ञान' इत्यादि । तत्रैकस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य, पुनरप्रामाण्य, पुन प्रामाण्यम् , इत्यवस्थात्रयदर्शनाद्वाधके, तद्वाधकादौ वाऽवस्थात्रयमाशङ्कमा- नस्य क्थ परीक्षकस्य नापराऽपेक्षा,येनानवस्था न स्यात्। यदप्युक्तम् । 'अपेक्षात' इत्यादि । तदप्यसङ्गतम् । यतो नाय छलव्यवहारः प्रस्तुत , येन कतिपयप्रत्यय- मात्र निरूप्यते । नहि प्रमाणमन्तरेण वाधकाशङ्कानिवृत्ति । नचाशङ्काव्यावर्तक प्रमाण भवदभिप्रायेण सम्भवतीत्युक्तम् । तथा कारणदोपज्ञानेऽपि पूर्वण जाताश- कस्य कारणदोपज्ञानान्तरापेक्षाया कथमनवम्थानिमृत्ति ॥ कारणदोपज्ञानस्य तत्कारणदोपग्राहकज्ञानाभावमात्रत प्रमाणत्वात् नाना- नरस्था, यदाह- "यदा स्वत प्रमाणत्व तदाऽन्यन्नैर मृग्यते । निवर्तते हि मिध्यात्व दोषाज्ञानादयत्नत." ॥१॥ इति । एतञ्चानुद्घोप्यम् । प्रागेव विहितोत्तरत्वात् ।। नय टोपाजानादोपाभाव । सत्स्वपि दोपेषु तदनानस्य सम्भवात् । सम्य- गज्ञानोत्पादनशक्तिवैपरीत्येन मिथ्याप्रत्ययोत्पादनयोग्य हि रूप तिमिरादिनिमि- चमिन्द्रियदोष । स चातीन्द्रियत्वात्सन्नपि नोपलक्ष्यते।नच दोपा ज्ञानेन च्याप्ता, ·- २. सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- येन तन्निवृत्त्या निवर्तेरन् । दोषाभावज्ञाने तु संवादाद्यपेक्षायां सैवानवस्था प्राक् प्रतिपादिता । तेनैतदपि निराकृतम्, यदुक्तं भट्टेन- "तस्मात् स्वतः प्रमाणत्वं सर्वत्रौत्सर्गिकं स्थितम् । बाधकारणदुष्टत्वज्ञानाभ्यां तदपोद्यते ॥१॥ पराधीनेऽपि चैतस्मिन्नानवस्था प्रसज्यते । प्रमाणाधीनमेतद्धि खतस्तच्च प्रतिष्ठितम् ॥ २ ॥ प्रमाणं हि प्रमाणेन यथा नान्येन साध्यते । न सिध्यत्यप्रमाणत्वमप्रमाणात्तथैव हि ॥३॥ इति स्यान्मतम् । यदपि, अन्यानपेक्षप्रमितिभावो बाधकप्रत्ययः, तथाऽप्यबाधकतया प्रतीत एवान्यस्याप्रमाणतामाधातुं क्षमो नान्यथेति । सोऽयमदोषः । यतः- "बाधकप्रत्ययस्तावदर्थान्यत्वावधारणम् । सोऽनपेक्षप्रमाणत्वात्पूर्वज्ञानमपोहते ॥ १ ॥ तत्रापि त्वपवादस्य स्यादपेक्षा क्वचित्पुनः । जाताशङ्कास्य पूर्वेण साऽप्यन्येन निवर्तते ॥ २ ॥ बाधकान्तरमुत्पन्नं यद्यस्यान्विच्छतोऽपरम् । ततो मध्यमबाधेन पूर्वस्यैव प्रमाणता ॥ ३ ॥ अथान्यदप्रयत्नेन सम्यगन्वेषणेऽकृते । मूलाभावान्न विज्ञानं भवेद्बाधकबाधनम् ॥ ४ ॥ ततो निरपवादत्वात्तेनैवाद्यं बलीयसा । बाध्यते तेन तस्यैव प्रमाणत्वमपोद्यते ॥ ५॥ एवं परीक्षकज्ञानत्रितयं नातिवर्तते ततश्चाजातबाधेन नाशङ्कयं बाधकं पुनः॥ ६ ॥ इति । तथाहि । एतेन सर्वेणापि ग्रन्थेन स्वतःप्रामाण्यव्याहतिः परिहता, परीक्षक- , ·तत्वोपविधायिनी व्याख्या । ज्ञाननितयाधिरज्ञानानपेक्षयाऽनवस्या चाएतद्वितयमपि परपक्षे प्रदर्शित प्राक्त- नन्यायेन। यच्चान्यत पूर्वपक्षे परत प्रामापे दूपणमभिहितम्, तयानभ्युपगमेन निरन्तमिति न प्रतिपदमुच्चार्य दूप्यते ॥ प्रेरणायुद्धस्तु प्रामाण्य न साधननिर्मासि; प्रत्यक्षस्येव समादाचस्य तस्यामभावात् । नाप्यन्यभिचाररिङ्गनिश्चयलावसा- घ्याटुपजायमानत्वादनुमानस्येव । रिंच/प्रेरणाप्रभवस्य चेतसः प्रामाण्यसिध्यर्थ स्वत प्रामाण्यप्रसाधनप्रयासोऽन भवताम् | चोदनाप्रभवस्य च ज्ञानस्य न केवल प्रामाण्य न सिधति, विप्रामाण्यनिश्चयोऽपि तर न्यायेन सम्पद्यते। तथाहि । यद् दुष्टकारणजनित ज्ञान, न तत्प्रमाणम्, यथा तिमिराद्युपद्रवोपहतचक्षुरादिप्र- भव ज्ञानम्। दोपरत्प्रेरणापास्यजनित च 'अमिहोन जुहुयात्' इत्यादिवाक्यप्रभवं ज्ञानमिति कारणविरुहोपलब्धि । न चासिदो हेतु । भवदभिप्रायेण प्रेरणाया गुणवतो वक्तुरभावे, तद्गुणैरनिराकृतदोपर्जन्यमानत्वस्य प्रेरणाप्रभवे ज्ञाने सिद्ध- त्वात् । अथ स्यादयं दोपो यदि उक्तगुणैरेव प्रामाण्यापपाटकदोपाणां निराक- रणमभ्युपगन्यते, यावता वक्तुरभावेनापि निराश्रयाणा दोषाणामसहायोऽम्यु- पगम्यत एरातदुक्तम्- "शब्दे दोपोस्वस्तावइक्वीन इति स्थितम् । तदभाव कचित्तारद् गुणवहक्तकत्वतः ॥ १ ॥ तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे सक्रान्त्यसम्मपात् । यदा वक्तुरमावेन न स्युदोपा निराश्रया"॥ २ ॥ इति । भवेदप्येव, यधपौरुषेयल कुनमित्मामाण्यात्सिद स्यात् । तन्च न सिद्धम् । तत्प्रतिपादकप्रमागस्य निपेत्म्यमानलाद । अतएव चेदमप्यनुदीप्यम्- "तत्रापादनिर्मुक्ति पत्रमागीयमी । घदे तेनाममाणत्व नाशद्दामपि गच्छति ॥१॥ तेन गुणवतो यत्तुरनम्युपगमाहवान, अपारपेयलस्य चासम्मवात्, अनि- रानैदोपर्जन्यमानल हेतु. प्रेरणाममयस्य चेतस सिदः। दोपजन्यताप्रामाण्य " ·३२ सम्मतितोख्य प्रकरणस्य- . योरविनाभावस्यापि मिथ्याज्ञानेऽन्यत्र निश्चितत्वात्, तद्विरुडत्वानकान्तिकत्वयो- रप्यभाव इति भवत्यतो हेतोः प्रेरणाप्रभवे ज्ञाने प्रामाण्याभावसिद्धिः। किंच । प्रामाण्ये सिद्धे सति, किं, तत् प्रामाण्यं स्वतः, परतो वेति चिन्ता युक्तिमती । भव. दभ्युपगमेन तु तदेव न सम्भवति । तथाहि । ज्ञातव्यापारः प्रमाणं भवता- भ्युपगम्यते । नचासौ युक्तः । तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् । तथाहि । प्रत्यक्षं वा तद्राहकम् , अनुमानम् , अन्यहा प्रमाणान्तरम् । तत्र यदि प्रत्यक्षं तद्राहकम- भ्युपगम्येत, तदाऽत्रापि वक्तव्यम् । स्वसंवेदनं, बाह्येन्द्रियजं, मनःप्रभवं वा। न तावत् स्वसंवेदनं तद्राहकम् । भवता तद्राह्यत्वानभ्युपगमात् तस्य । नापि बाह्य- न्द्रियजम् । इन्द्रियाणां स्वसंबद्धेऽर्थ ज्ञानजनकत्वाभ्युपगमात् । न च ज्ञातव्या- पारेण सह तेषां संबन्धः । प्रतिनियतरूपादिविषयत्वात् । नापि मनोजन्यं प्रत्यक्ष ज्ञातृव्यापारलक्षणप्रमाणग्राहकम् । तथाप्रतीत्यभावात्, अनभ्युपगमाच्च । अथानु- मानं तद्राहकमभ्युपगम्यते । तदप्ययुक्तम् । यतोऽनुमानमपि ज्ञातसंवन्धस्यै- कदेशदर्शनादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिरित्येवलक्षणमभ्युपगम्यते । संवन्धश्चान्यसंव- न्धव्युदासेन नियमलक्षणोऽभ्युपगम्यते । यत उक्तम् । संवन्धो हि न तादा- त्म्यलक्षणो गम्यगमकभावनिबन्धनम् । ययार्हि तादात्म्यं, न तयोर्गम्यगमक- भावः । तस्य भेदनिबन्धनत्वात् । अभेदे वा, साधनप्रतिपत्तिकाल एव साध्य- स्यापि प्रतिपन्नत्वात्कथं गम्यगमकभावः । अप्रतिपत्तौ वा, यस्मिन् प्रतीयमाने यन्न प्रतीयते तत्ततो भिन्नम् ; यथा घटे प्रतीयमानेऽप्रतीयमानः पटः । न प्रतीयते चेत्साधनप्रतीतिकाले साध्यं, तदा तत्ततो भिन्नमिति कथं तयोस्ता- दात्म्यम् । किंच। यदि तादात्म्याद् गम्यगमकभावोऽभ्युपगम्यते; तदा तादात्म्या- विशेषाद्यथा प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनित्यत्वस्य गमकम् , तथाऽनित्यत्वमपि प्रयत्ना- नन्तरीयकत्वस्य गमकं स्यात् । अथ प्रयत्नानन्तरीयकत्वमेवानित्यत्वनियतत्वेन निश्चितं, नानित्यत्वं तन्नियतत्वेन; निश्चयापेक्षश्च गम्यगमकभाव इति, तर्हि 'यस्मिन्निश्चीयमाने यन्न निश्चीयते' इत्यादि पूर्वोक्तमेव दूषणं पुनरापतति। अपि च । प्रयत्नानन्तरीयकत्वमेव, अनित्यत्वनियतत्वेन निश्चितमिति वदता स एवा- स्मभ्युपगतो नियमलक्षणः संबन्धोऽभ्युपगतो भवति ॥ नापि तदुत्पत्तिलक्षणः ·तत्त्वोधविधायिनी व्याख्या । सबन्धो गम्यगमकभावनिबन्धनम्।तथाऽभ्युपगमे वक्तृलादेरप्यसर्वज्ञत्वं प्रति ग- मक्त्व स्यात् । अथ सर्वज्ञत्वे, वक्तृत्वादेवीघकप्रमाणाभावात्सर्वज्ञत्वादिभ्यो वक्त- खादेयावृत्ति सन्दिग्धेति सटिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वान्नाय गमका, तर्हि धूमस्या प्यनग्नौ बाधकप्रमाणामाराचतो व्यावृत्ति सन्दिग्धेति सन्दिग्धविपक्षव्यावृचिक- त्वादग्नि प्रति गमकत्व न स्यात्। अथ कार्य धूमो हुतमुज ,कार्यधर्मानुवृत्तित , स तदभावेऽपि भवन, कार्यमेव न स्यादित्सनग्नौ धूमस्य सहारमाधकं प्रमाण विद्यत इति नासौ सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिक । तयेतत् प्रकृतेऽपि वक्तृत्वादी समानमिति तस्याप्यसर्वज्ञल प्रति गमकत्व स्यात् । किंच | कार्यवे सत्यपि वक्तृत्वादे, सन्दिग्धविपक्षव्याचिकत्वेनासर्वज्ञत्व प्रत्यनियतत्लात् यद्यगमकत्व, तर्हि स एवास्मदम्युपगतो नियमलक्षण समन्धोऽभ्युपगतो भाति । अपि च । तादात्म्य- तदुत्पचिलक्षणसमन्धाभावेऽपि नियमलक्षणसमन्धप्रसादात्, कृचिकोदय-चन्द्रो- हुमना-द्यतनसपिजुद्गम-गृहीताण्डपिपीलिकोत्सर्पणै-काम्रफलोपलभ्यमानमधुररस- स्वरूपाणा हेतूना, यथाक्रम भाविशकटोढय-समानसमयसमुद्रवृद्धि-श्वस्तनभानू- दय-भावितृष्टि-तत्समानकालसिन्दूरारुणरूपस्वभावेपु साध्येप,गमकत्व सुप्रसिद्धम्। सयोगादिलक्षणस्तु समन्धो भवतैप साध्यप्रतिपादनाङ्गत्वेन निरस्त इति त प्रति न प्रयस्यते । "एव परोक्तसरन्धप्रत्याख्याने कृते सति । नियमो नाम समन्ध समतेनोच्यतेऽधुना ॥१॥ कार्यकारणभावादिसवन्धाना इयी गति । नियमानियमाम्या स्यात्, अनियमादतद्गता ॥२॥ सोऽप्यनियमा छते नानुमोत्पचिकारणम् । नियमावेवरादेव न किश्चिन्नानुमीयते" ॥ ३ ॥ इत्यादि । सच सपन्ध क्मिन्वयनिश्चयहारेण प्रतीयते, उत व्यतिरेकनिश्चयहारे- णेति पिकरपद्वयम् । तत्र यदि प्रथमो विकल्पोऽभ्युपगम्यते, तत्रापि वक्तव्यम्। किं प्रत्यक्षेणान्वयनिश्चय , उतानुमाननेति । न तारत्मत्यक्षेणान्वयनिश्चय । अन्वयस्य हि रूप तहारे एर भारः । नच ज्ञातव्यापारस्य प्रमाणलेनाम्यु- ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्यan n पगतस्य प्रत्यक्षेण सद्भावः शक्यते ग्रहीतुम् । तद्राहकलेन प्रत्यक्षस्य पूर्वमेव निपिद्धत्वात् , त्वयाऽनभ्युपगमाच्च । नापि ज्ञातृव्यापारसहावे एवार्थप्रकाशन- लक्षणस्य हेतोः सद्भावः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यः । तस्यापीन्द्रियव्यापारजेन प्रत्य- क्षेण प्रतिपत्तुमशक्तेः । तदशक्तिश्च, अक्षाणां तेन सह संबन्धाभावात् । नापि खसंवेदनलक्षणेन प्रत्यक्षेण पूर्वोक्तस्य हेतोः सहावः शक्यो निश्चेतुम् । भवद- भिप्रायेण तत्र तस्याव्यापारात् । तन्न प्रत्यक्षेण साध्यसन्हावे एव हेतुसहाव- लक्षणोऽन्वयो निश्वेतुं शक्यः ॥ नाप्यनुमानेन तन्निश्चयः । अनुमानस्य निश्चि- तान्वयहेतुप्रभवत्वाभ्युपगमात् । न च तस्यान्वयः प्रत्यक्षसमधिगम्यः । पूर्वो- क्तदोपप्रसङ्गात् । अनुमानात् तन्निश्वयेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोषावनुपज्येते इति प्रागेव प्रतिपादितम् । नच प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तं प्रमाणान्तरं सम्भवति । तन्न अन्वयनिश्चयद्वारेण ज्ञातव्यापारे साध्ये पूर्वोक्तस्य हेतोनियमलक्षणः सं. वन्धो निश्वेतुं शक्यः ॥ नापि व्यतिरेकनिश्चयद्वारेण । यतो व्यतिरेकः सा- ध्याभावे हेतोरभाव एवेत्येवंस्वरूपः । नच प्रकृतस्य साध्यस्याभावः प्रत्यक्षेण समधिगम्यः । तस्याभावविषयत्वविरोधादनभ्युपगमाद्, अभावप्रमाणवैयर्थ्यप्र- सङ्गाच्च । नाप्यनुमानादिसद्भावग्राहकप्रमाणनिश्चयः । अत एव दोषात् ।। अथा- दर्शननिश्चेय इति पक्षः । सोऽपि न युक्तः । यतोऽदर्शनं किमनुपलम्भरूपम् , आहोस्विद् अभावप्रमाणस्वरूपमिति वक्तव्यम् । तत्र यद्याद्यः पक्षः । स न युक्तः । यतोऽत्रापि वक्तव्यम् । अनुपलम्भः किं दृश्यानुपलम्भोऽभिप्रेतः, आहो- खिद् अदृश्यानुपलम्भ इति । तत्र यद्यदृश्यानुपलम्भः प्रकृतसाध्याभावनिश्चाय- कोऽभिप्रेतः। तदाऽत्रापि कल्पनाद्वयम्। किं स्वसंवन्धी अनुपलम्भस्तन्निश्चायकः, उत सर्वसंबन्धी । यद्यात्मसंबन्धी तन्निश्वायकः । स न युक्तः । परचेतोवृ- त्तिविशेषैस्तस्यानकान्तिकत्वात् । अथ सर्वसंबन्धी अनुपलम्भस्तन्निश्चायक इत्यभ्युपगमः । अयमप्ययुक्तः । सर्वसंवन्धिनोऽनुपलम्भस्यासिद्धत्वात् ॥ अथ दृश्यानुपलम्भस्तन्निश्चायक इति पक्षः । सोऽप्यसङ्गतः । यतो दृश्यानुपल- म्भश्चतुर्की व्यवस्थितः । स्वभावानुपलम्भः, कारणानुपलम्भो, व्यापकानुप- लम्भो, विरुद्धविधिश्चेति । तत्र यदि स्वभावानुपलम्भस्तन्निश्चायकलेना- ·तत्ववोधविधायिनी व्याख्या । भिमतः । स न युक्तः । स्वभावानुपलम्भस्यैवविघे निपये व्यापारासमवात् । तथाहि । एकज्ञानससर्गिणस्तुल्ययोग्यतास्वरूपस्य भावान्तरस्याभारव्यवहार- साधकत्वेन पर्युदासवृत्त्या तदन्यज्ञानस्वभावोऽसावभ्युपगम्यते । नच प्रकृतस्य साध्यस्य केनचित्सहैकज्ञानससर्गिव समवतीति नात्र स्वभावानुपलम्मस्य च्या पार । नापि कारणानुपलम्भः प्रकृतसाध्याभारनिश्चायक । यत सिद्धे कार्य- कारणमावे कारणानुपलम्म कार्यामारनिश्चायकत्वेन प्रपर्चते । न च प्रकृतस्य साध्यस्य केनचित्सह कार्यत्व निश्चितम् । तस्यादृश्यत्वेन प्रागेव प्रतिपादना- त् । प्रत्यक्षानुपलम्भनिवन्धनश्च कार्यकारणभाव इति कारणानुपलम्भोऽपि न तनिश्चायक । व्यापकानुपलम्मस्तु, सिद्ध व्याप्यव्यापकभावे व्याप्याभावसा. घकोऽभ्युपगम्यते । नच प्रकृतसाध्यव्यापक्त्वेन कश्चित्पदार्थो निश्चेतु शक्य । प्रकृतसाध्यस्यादृश्यत्वप्रतिपादनात् । तन्न व्यापकानुपलम्भोऽपि तन्नि- थायक । विरुद्धोपलब्धिरप्यर विपये न प्रवर्तते । तथाहि । एको विरोधो- ऽपिकलकारणस्य भरतोऽन्यमावेऽभागात्सहानवस्थानलक्षणो निश्चीयते, शीतो- एणयोरिख । विशिष्टात प्रत्यक्षात् । नच प्रकृत साध्यमविकलकारण कस्यचिहावे निवर्चमानमुपलभ्यते । तस्यादृश्यत्वादेर । द्वितीयस्तु परस्परपरिहारस्थिति- लक्षण । सोऽपि रक्षणस्य स्वरूपव्यवस्थापकधर्मरूपस्य दृश्यलाभ्युपगमनिष्ठो, दृश्यत्वाभ्युपगमनिमिचप्रमाणनिवन्धनो न प्रकृतसाध्यविषये समपति । तन्न ततोऽपि प्रस्तुतसिद्धि । तन्न साध्यस्याभावनिश्चयोऽनुपलम्मनिवन्धन ॥ साध नाभावनिश्चयोऽपि नादृश्यानुपरम्भनिमित्त । उक्तदोपत्वात् । दृश्यानुपलम्भ निमित्त्वेऽपि, न स्वभावानुपलम्भस्तन्निमिचम् | उद्दिष्टविषयाभावव्यबहारसा- धकत्वेन तस्य व्यापाराम्युपगमात् । अनुद्दिष्टविषयत्वेऽपि, यत्र या साध्यामा- वस्तत्र तन साधनाभाव इति, एव न तत साधनामावनिश्चय । तन्निश्चयश्च नियमनिश्चयहेतुरिति न स्वभावानुपलम्भोऽपि तन्नियमहेतुः ॥ नापि कारणा- नुपलम्म । यत कारण ज्ञात्व्यापार एवार्थप्रकटतालक्षणस्य हेर्भिवताऽभ्युपग म्यते । न चासौ प्रत्यक्षसमाधिगम्य इति कुतस्तस्य सम्प्रति कारणलावगम इति न कारणानुपलम्भोऽपि तदभापनिधयहेतु ॥ व्यापकानुपरम्भेऽप्ययमेव न्याया।

·३६
सम्मतिताख्यप्रकरणस्य-
यतो व्यापकत्वमपि पूर्वोक्तहेतुं प्रति ज्ञातृव्यापारस्यैवाभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा-
ऽन्यस्य व्यापकले साध्यविपक्षाद् व्यापकनिवृत्तिबारेण निवर्तमानमपि साधनं
न साध्यनियतं स्यात् । अथ यथा सत्त्वलक्षणो हेतुः क्षणिकललक्षणसाध्यव्य-
तिरिक्तकमयोगपद्यस्वरूपपदार्थान्तरव्यापकनिवृत्तिहारेण, अक्षणिकलक्षणाद् वि-
पक्षाद् व्यावर्त्तमानः स्वसाध्यनियतः, तथा प्रकृतोऽपि हेतुर्भविष्यति । असम्य-
गेतत् । यतस्तत्रापि यद्यर्थक्रियालक्षणसत्त्वव्यापके क्रमयोगपद्ये कुतश्चित्तमा-
णात क्षणिके सिद्धे भवतस्तदा तन्निवृत्तिहारेण विपक्षात् व्यावतमानोऽपि सत्त्व-
लक्षणो हेतुः स्वसाध्यनियतः स्यात् । अन्यथा तत्र व्यापकवृत्त्यनिश्चये राश्यन्तरे
क्षणिकाक्षणिकरूपे तस्याशङ्कायमानत्वेन तव्याप्यस्यापि नैकान्ततः क्षणिकनि-
यतलनिश्चयः । नच प्रकृतसाध्येऽयं न्यायः । तस्यात्यन्तपरोक्षलेन हेतुव्यापक-
भावान्तराधिकरणलासिद्धेः । तन्न व्यापकानुपलम्भनिमित्तोऽपि विपक्षे साध-
नाभावनिश्चयः ॥ नापि विरुद्धोपलब्धिनिमित्तः । प्रकृतसाध्यस्यात्यन्तपरोक्ष-
त्वेन तदप्रतिपत्तौ तदभावनियतविपक्षस्याप्यप्रतिपत्तितस्तेन सहार्थप्रकाशनल-
क्षणस्य हेतोः सहानवस्थानलक्षणविरोधासिद्धेः । परस्परपरिहारस्थितलक्षणस्तु
विरोधोऽन्योन्यव्यवच्छेदरूपयोरर्थप्रकाशनाप्रकाशनयोः सम्भवति; न पुनरर्थप्र-
काशनज्ञातृव्यापारयोः । अन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वाभावात् । नापि ज्ञातृव्यापारनि-
यतत्वादर्थप्रकाशनस्य साध्यविपक्षण विरोध इति शक्यमाभिधातुम् । अन्योन्या-
श्रयदोपप्रसक्तेः तथाहि । सिद्धे तन्नियतत्वेतद्विपक्षविरोधसिद्धिः, तत्सिद्धेश्च तन्नि-
यतत्वसिद्धिरिति स्पष्ट एवेतरेतराश्रयो दोपः। तन्न विरुद्धोपलब्धिनिमित्तोऽपि विपक्षे
साधनाभावनिश्चयः॥ अथादर्शनशब्देन अभावाख्यं प्रमाणं व्यतिरेकनिश्चयनिमि-
त्तमभिधीयते।तदप्यनुपपन्नम्। तस्य तन्निमित्तत्वासम्भवात् । तथाहि । निषेध्य-
विषयप्रमाणपञ्चकवरूपतयाऽऽत्मनोऽपरिणामरूपं वा तदभ्युपगम्येत, तदन्यव-
स्तुविषयज्ञानरूपं वा । गत्यन्तराभावात् ।
तदुक्तम्-
" प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते ।
साऽऽत्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनि"॥ १॥

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । , तन यदि निषेध्यविषयप्रमाणपञ्चकरूपत्वेनात्मनोऽपरिणामलक्षणमभावा- स्वप्रमाण साधनाभावनियतसाध्याभावस्वरूपव्यतिरेकनिश्चयनिमित्तमित्यभ्युपग- म । स न युक्त । तस्य समुद्रोदकपलपरिमाणेनानैकान्तिक्त्वात् । अथान्या- स्तुविषयविज्ञानस्वरूपमभागारय प्रमाण व्यतिरेकनिश्चयनिमित्तमिति पक्ष । सोऽपि न युक्त । पिक्स्पैरनुपपत्ते । तथाहि । किं तत्साध्यनियतसाधनस्वरू- पादन्यद् वस्तु, यद् विषय ज्ञान तदन्यज्ञानमित्युच्यते । यदि यथोक्तसाधनम्ब- रूपव्यतिरिक्त पदार्थान्तरम्, तदा वक्तव्यम् । तदेक्ज्ञानससर्गि, साधनेन सह, उतान्यथेति । यदि यथोक्तसाधनेनैकज्ञानससर्गि तदा तद्विषयज्ञानात् सिद्धति यथोक्तमाघनस्यामावनिचय प्रतिनियतविषय । किन्तु यन यत्र साध्यामापस्तन तनावश्यतया साधनस्याप्यमान इत्येवभूतो व्यतिरेकनिश्चयो न तत सिद्ध्यति। सर्वोपसहारेण साधनाभाननियतसाध्यामाननिश्चयस्य हेतो साध्यनियतत्वलक्षण- नियमो निधायक इति नैकज्ञानससर्गिपदार्थान्तरोपरम्भादभागाख्यात्प्रमाणात् व्यतिरेकनिश्चयः। अथ तदससर्गि पदार्थान्तरोपलम्भस्वरूपमभाग्य प्रमाण, सा. ध्याभावे साधनाभावनिश्चयनिमित्तम् । तदप्यसम्बहम् । अतिप्रसङ्गाद । नहि पदार्थान्तरोपलम्भमानादन्यस्य तदतुल्ययोग्यतारूपस्य तेन सहकज्ञानासस- गिण पदार्थान्तरस्यामावनिश्चय । अन्यथा सह्योपलम्भाद्विन्ध्याभारनिश्चय स्या त् ॥ अथ तथाभूतसाघनादन्यन्तदभार , तद्विषय ज्ञान तदन्यज्ञान, तद्विपक्षे साधनाभारनिश्चयनिमित्तम्। ननु तदपि ज्ञान, किं यत्र यत्र साध्याभावस्तन तत्र साधनामार इत्येव प्रवर्त्तते, उत क्वचिदेव साध्याभारे साधनाभार इत्येवम्।तर यद्याद्य क्ल्प । स न युक्त । यथोक्तसाधनविवित्सर्वप्रदेशकालप्रत्यक्षीकरण मन्तरेण एक्भूतज्ञानोत्पत्त्यसम्भवात् । सर्पदेशप्रत्यक्षीकरणे च कालादिनिप्र- कृष्टानन्तप्रदेशप्रत्यक्षीकरणरत् स्वभावादिव्यवहितसर्वपदार्थसाक्षात्करणात् स एर सर्वदर्शी स्यादित्यनुमानाथयण, सर्वज्ञाभारपसाधन चानुपपन्नम् । अथ द्वितीयपक्षाभ्युपगम । तटा, भवति तत प्रतिनियते प्रदेशे साध्यामात्रे साथ नामावनिश्चय , घटविविक्तप्रत्यक्षप्रदेश इस घटाभावनिश्चय । किंतु तथा- भूतात्साध्यामारे साधनाभागनिश्चयान्न व्यतिरेको निश्चितो भपति । साधनाभाव- - ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- नियतसाध्याभावस्य सर्वोपसंहारेण निश्चये, व्यतिरेको निश्चितो भवति। अन्यथा यत्रैव साध्याभावे साधनाभावो न भवति तत्रैव साधनसद्भावेऽपि न साध्य- मिति, न साधनं साध्यनियतं स्यादिति व्यतिरेकनिश्चयनिमित्तो न हेतोः साध्यनियमनिश्चयः स्यात्। तन्न द्वितीयोऽपि पक्षः। अथ न प्रकृतसाधनाभावज्ञानं तद्विविक्तसमस्तप्रदेशोपलम्भनिमित्तं, येन पूर्वोक्तो दोषः, किन्तु तद्विषयप्रमाण- पञ्चकनिवृत्तिनिमित्तम् । तदुक्तम्- "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्त्वसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणता" ॥ १॥ नन्वत्रापि वक्तव्यम् । किं सर्वदेशकालावस्थितसमस्तप्रमातृसंबन्धिनी तन्निवृत्तिः, तथाभूतसाधनाभावज्ञाननिमित्तम् ; उत प्रतिनियतदेशकालावस्थिता- त्मसम्बन्धिनीति कल्पनादयम् । तत्र यद्याद्या कल्पना ।सा न युक्ता । तथाभूता- यास्तन्निवृत्तेरसिद्धत्वात् । नचासिद्धावपि तथाभूतज्ञाननिमित्तम् । अतिप्रसङ्गात् । सर्वस्यापि तथाभूतज्ञाननिमित्तं स्यात् । केनचित्सह प्रत्यासतिविप्रकर्षाभावात्, अनभ्युपगमाच्च। नहि परेणापि प्रमाणपञ्चकनिवृत्तेरसिद्धाया अभावज्ञाननिमित्तता- ऽभ्युपगता । कृतयत्नस्यैव प्रमाणपञ्चकनिवृत्तेरभावसाधनत्वप्रतिपादनात् । 'गत्वा गत्वा तु तान् देशान् यद्यर्थो नोपलभ्यते । तदाऽन्यकारणाभावादसन्नित्यवगम्यते” ॥१॥ इत्यभिधानात् । नचेन्द्रियादिवदज्ञाताऽपि प्रमाणपञ्चकनिवृत्तिरभावज्ञानं जनयिष्यतीति शक्यमभिधातुम् । प्रमाणपञ्चकनिवृत्तेस्तुच्छरूपत्वात् । नच तुच्छरूपाया जन- कत्वम् । भावरूपताप्रसक्तेः । एवंलक्षणस्य भावत्वात् । तन्न सर्वसंबन्धिनी प्रमाणपञ्चकनिवृत्तिविपक्षे साधनाभावनिश्चयनिबन्धनम् ॥ नाप्यात्मसंबन्धिनी तन्निमित्तम् । यतः साऽपि किं तादात्विकी, अतीतानागतकालभवा वा। न पूर्वा । तस्या गङ्गापुलिनरेणुपरिसंख्यानेनानैकान्तिकत्वात्। नोत्तरा। तादात्विकस्यात्मन- स्तन्निवृत्तेरसंभवात् , असिद्धत्वाच। तन्न आत्मसंबन्धिन्यपिप्रमाणपञ्चकनिवृत्तिस्त- “ ·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । । ज्ञानोत्पचिनिमिचम् ॥ तन्न अन्यवस्तुविज्ञानलक्षणमप्यभानाख्य प्रमाण व्यतिरे- कनिश्चयनिमित्तम् ॥ -- . "गृहीत्वा वस्तुसडार स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानस नास्तिताज्ञान जायतेऽक्षानपेक्षया ॥१॥ इत्यभावप्रमाणोत्पत्ती निमित्चप्रतिपादनम्। तत्र किं वस्त्वन्तरस्य प्रतियोगि- संसृष्टस्य ग्रहणम्, आहोस्वित् अससृष्टस्य ।तत्र यद्याद्य पक्ष । सन युक्त प्रतियो गिससृष्टवस्त्वन्तरस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणे, प्रतियोगिन प्रत्यक्षेण वस्त्वन्तरे ग्रहणात्; नाभावाख्यममाणस्य तत्र तदभावग्राहकत्वेन प्रवृत्ति । प्रवृत्तौ वा प्रतियोगिस- त्वेऽपि तदभावग्राहकत्वेन प्रवृत्तेविपर्ययः । तत्त्वान्न प्रामाण्यम् । अथ प्रतियोग्य- ससृष्टवस्त्वन्तरग्रहणम्।तदा प्रत्यक्षेणैर प्रतियोग्यभावस्य गृहीतत्वात्तत्रामावाख्य प्रमाण प्रवर्त्तमान व्यर्थम् । अथ प्रतियोग्यससृष्टताऽगमो वस्त्वन्तरस्याभाषप्र- माणसपाय , तर्हि तदप्यभावास्यं प्रमाण प्रतियोग्यससृष्टपरत्वन्तरग्रहणे सति प्रवर्त्तते । तदससृष्टतावगमश्च पुनरप्यभावप्रमाणसपाद्य इत्यनस्था। तथा प्रति- योगिनोऽपि स्मरण किं वरत्वन्तरससृष्टस्य, अथाससृष्टस्य । यदि ससृष्टस्य, तदा नाभावप्रमाणप्रवृत्तिरिति पूर्ववहाच्यम् । अथाससृष्टस्य स्मरणम् । ननु प्रत्यक्षेण वरत्वन्तराससृष्टस्य प्रतियोगिनो ग्रहणे, तथाभूतस्य तस्य स्मरण, नान्यथा प्रत्य- क्षेण च पूर्वप्रवृत्चेन वरत्वन्तराससृष्टप्रतियोगिग्रहणे पुनरप्यभावप्रमाणपरिक्रपन व्यर्थम् ।। 'वस्त्वसकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रया' इत्यभिधानात्तदर्थ तस्य परि- कल्पनम्। तच प्रत्यक्षेणैव कृतमिति तस्य व्यर्थता ॥अथानाप्यभावप्रमाणसपाद्य प्रतियोगिनो वस्त्वन्तराससृष्टतामह , तर्हि तथाभूतप्रतियोगिग्रहणे तथाभूतस्य स्मरण, तत्सद्भावे चाभावप्रमाणप्रवृत्ति , तत्प्रवृत्तौ च तस्याससृष्टताग्रह , तहहे च स्मरणमित्येव चक्रकचौद्य भवन्तमनुनताति । नापि वस्तुमानस्य प्रत्यक्षेण प्रहणमित्यभिधातु शक्यम् । तथाऽभ्युपगमे, तस्य वस्त्वन्तरत्यासिहे । प्रति- योगिनोऽपि प्रतियोगिलस्येति न प्रतियोगिनो नियतरूपस्य स्मरणमिति मुतरामभावममाणोत्पत्त्यभाव | किंच । यदि, अभावाख्य प्रमाणमभानग्राहक- ·४० सम्मतितकांख्यप्रकरणस्य- मभ्युपगम्यते; तदा तमेव प्रतिपादयतु; प्रतियोगिनस्तु निवृत्तिः कथं तेन प्रति- पादिता स्यात् । अथाभावप्रतिपत्तौ तन्निवृत्तिप्रतिपत्तिः । ननु साऽपि निवृत्तिः प्रतियोगिवरूपासंस्पर्शिनी; ततश्च तत्पतिपत्तौ, पुनरपि कथं प्रतियोगिनिवृत्ति- सिद्धिः । तन्निवृत्तिसिद्धेरपरतन्निवृत्तिसिद्मभ्युपगमे, अपरा तन्निवृत्तिस्तथाऽभ्युप- गमनीयेत्यनवस्था। किंच। अभावप्रतिपत्तौ प्रतियोगिस्वरूपं किमनुवर्तते, व्याव- तते वा । अनुवृत्तौ, कथं प्रतियोगिनोऽभावः। व्यावृत्तौ, कथं प्रतिषेधः प्रतिपाद- यितुं शक्यः । तद्विविक्तप्रतिपत्तेस्तत्प्रतिषेध इति चेन्न । तदप्रतिभासने तद्विवि- क्तताया एव प्रतिपत्तुमशक्तेः । प्रतियोगिप्रतिभासात् नायं दोष इति चेत्; व तर्हि विज्ञाने तस्य प्रतिभासः । यदि प्रत्यक्षे । न युक्तः । तत्सद्भावसिद्धच्या तन्निवृत्त्यसिद्धेः । स्मरणे तस्य प्रतिभास इति चेन्न । तत्रापि येन रूपेण प्रतिभाति, न तेनाभावः; येन न प्रतिभाति न तेन निषेधः; तदेवं यदि प्रति- योगिस्वरूपादन्योऽभावः, तथापि तत्प्रतिपत्तौ न तन्निवृत्तिसिद्धिः । अनन्यत्वेऽपि तत्प्रतिपत्तौ प्रतियोगिनः प्रतिपन्नत्वात् न निषेधः । अपि च । तदभावाख्यं प्रमाणं निश्चितं सत्, प्रकृताभावनिश्चयनिमित्तत्वेनाभ्युपगम्यते; आहोस्वित् अनिश्चितमिति विकल्पद्वयम् । यद्यनिश्चितमिति पक्षः। स न युक्तः । स्वयम- व्यवस्थितस्य खरविषाणादेरिव अन्यनिश्चायकत्वायोगात् । इन्द्रियादेस्त्वनिश्चित- स्यापि रूपादिज्ञानं प्रति कारणत्वात् निश्वायकवं युक्तम् ; न पुनरभावप्रमा- णस्य । तस्यापरज्ञानं प्रति कारणलासम्भवात् । तदसम्भवश्व, प्रमाणाभावात्म- कत्वेनावस्तुत्वात् । वस्तुत्वेऽपि, तस्यैव प्रमेयाभावनिश्चयरूपत्वेनाभ्युपगमाईलात्। नापि द्वितीयः पक्षः। यतस्तन्निश्चयोऽन्यस्मादभावाख्यात्प्रमाणादभ्युपगम्येत; प्रमे- याभावाद्वा। तत्र यदि प्रथमपक्षः। स न युक्तः । अनवस्थाप्रसङ्गात् । तथाहि । अभावप्रमाणस्याभावप्रमाणान्निश्चितस्याभावनिश्चायकत्वं, तस्याप्यन्याभावप्रमाणा- दित्यनवस्था । अथ प्रमेयाभावात्तन्निश्चयः । सोऽपि न युक्तः । इतरेतराश्रयदो- षप्रसङ्गात् । तथाहि । प्रमेयाभावनिश्चयात्प्रमाणाभावनिश्चयः, सोऽपि प्रमाणा- भावनिश्चयादिति इतरेतराश्रयलम् । नापि स्वसंवेदनात्प्रमाणाभावनिश्चयः । तस्य भवताऽनभ्युपगमात् । तन्न अभावाख्यं प्रमाणं सम्भवति । सम्भवेऽपि ·४१ अयमेव या तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । न तत्ममाणचिन्ताई मिति प्रतिपादितम् । प्रतिपादयिष्यते च प्रमाणचिन्ताऽ- वसरे अत्रैर ॥ तन्नाभावप्रमाणादपि विपक्षे साधनाभावनिश्चय । अतो न अदर्शननिमिचोऽपि प्रकृतव्यतिरेकनिश्चय । तदभारात् न प्रकृतसाध्ये प्रकृ- तहेतोनियमलक्षणसमन्धनिश्चयः । नचान्वरव्यतिरेकनिश्चयव्यतिरेकेणान्यत कुनश्चित् तन्निश्चयः । नियमलक्षणस्य सबन्धस्य यथोक्तान्वयव्यतिरेकव्यतिरे- केणामम्भवात् । तथाहि । य एव साधनस्य साध्यसहावे एव भार , अयमेन तस्य साध्ये नियम | साध्यामागे साधनस्यारश्यतयाऽभार एव य , तस्य तर नियम । अतो यदेवान्वयव्यतिरेकयोर्यथोक्तलक्षणयोनिधायक प्रमाण, तदेव नियमम्वरूपसम्बन्धनिधायकम् | तन्निश्चायक च प्रकृतसाध्यसाधने हेतो- न सम्भवतीति प्रतिपादितम् । तन्नानुमानादपि ज्ञातृव्यापारलक्षणप्रमाणसिद्धि ।। अथापि स्याद्, वाह्येपु कारकेषु व्यापारवत्सु फल दृष्टम् , अन्यथा सिद्धस्वभा- याना कारकाणामेक धात्वर्थ साध्यमनङ्गीकृत्य व परस्परसम्बन्ध, अतस्तदन्त- राल्पर्तिनी सक्रकारकनिप्पाद्याऽभिमतफलजनिका व्यापारस्वरूपा क्रियाऽभ्यु- पगन्तव्या, इति प्रकृतेऽपि व्यापारसिद्धिरिति । एतदसम्बद्धम्। पिकल्पानुपपत्ते । तपाहि । व्यापारोऽभ्युपगम्यमान , किं कारकजन्योऽभ्युपगम्यते, आहोम्बित अजन्य इति विक्रपदयम् । तत्र यद्यजन्य इति पक्ष । सोऽयुक्त । यतोऽज- न्योऽपि कि भाररूपोऽभ्युपगम्यते, आहोम्बिद् अभावरूप । यद्यभावरूप इत्यम्यु पगम । सोऽप्ययुक्त । यतोऽभावरूपत्वे तस्यार्थप्रकाशलक्षणफलजनरत्न स्यात् । तम्य फलजनक्सपिरोधात्। अपिरोधे वा, फलार्थिन कारकान्वेपण व्यर्थ स्यात् । तत एवाभिमतफल निप्पचेर्विश्वमदरिद्र च स्यात् । तन्नाभाररूपो च्यापारोऽम्युगन्तव्य ॥ अथ भावरूपोऽभ्युपगमविषय । तदाऽनापि वक्तव्यम् । किमसो नित्य , आहोम्बित् अनित्य इति । तत्र यदि नित्य इति पक्ष । सोऽम- इन । नित्यभावरूपव्यापाराभ्युपगमेऽन्यादीनामप्यर्थदर्शनप्रसङ्ग , सुप्ताद्यभार , सर्वज्ञताभावप्रसङ्गश्च । कारकान्वेपणनेयर्थ्य तु व्यक्तम् । अथानित्य इत्य- म्युपगम | सोऽप्यक्ति । अजन्यस्य भारस्यानित्यत्वेन फेनचिटनभ्युपग- मात् । अथ वदेन्मगाभ्युपगत । तत्रापि वक्तव्यम् । कि कारान्तरस्यायी, ·४२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- उत क्षणिकः । यदि कालान्तरस्थायी; तदा 'क्षणिका हि सा न कालान्तरमवति- प्ठते' इति वचः परिप्लवेत । कारकान्वेपणं चात्रापि पक्षे, फलार्थिनामसङ्गतम् । कियत्कालस्थाय्यजन्यभावरूपव्यापाराभ्युपगमे, तत्कालं यावत् तत्फलस्यापि निप्पत्तेः, आव्यापारविनाशमर्थप्रकाशलक्षणकार्यसद्भावादन्धत्वमूर्छादीनामभावः स्यात् । अथ क्षणिक इति पक्षः । सोऽपि न युक्तः । क्षणानन्तरं व्यापारासत्त्वे- नार्थप्रतिभासाभावात् । अपगतार्थप्रतिभासं सर्वं जगत् स्यात् । अथ स्वत एव द्वितीयादिक्षणेषु व्यापारोत्पत्तेर्नायं दोपः । अजन्यत्वं तु तस्यापरकारकजन्यत्वा- भावेन । नैतदस्ति । कारकानायत्तस्य देशकालस्वरूपप्रतिनियमाभावस्वभाव- तायाः प्रतिपादनात् । किंच । अनवरतक्षणिकाजन्यव्यापाराभ्युपगमे, तज्जन्यार्थ- प्रतिभासस्यापि तथैव भावात् सुप्ताद्यभावदोपस्तदवस्थः । तन्नाजन्यव्यापाराभ्युप- गमः श्रेयान् ।। अथ जन्यो व्यापार इति पक्षः कक्षीक्रियते । तदाऽत्रापि विक- ल्पद्वयम् । किमसौ जन्यो व्यापारः क्रियाऽऽत्मकः, उत तदनात्मक इति । तत्र यदि प्रथमः पक्षः । स न युक्तः । अत्रापि विकल्पद्वयानतिवृत्तेः । तथाहि । सापि क्रिया किं स्पन्दात्मिका, उत अस्पन्दात्मिका । यदि स्पन्दात्मिका; तदाऽऽ- मनो निश्चलत्वादन्येषां कारकाणां व्यापारसद्भावेऽपि व्यापारो न स्यात्, यद- र्थोऽयं प्रयासः; तदेवेत्युक्तं भवतैवमभ्युपगच्छता । अथापरिस्पन्दात्मिका क्रिया व्यापारस्वभावा । न । तथाभूतायाः परिस्पन्दाभावरूपतया फलजनकत्वायोगात्, अभावस्य जनकत्वविरोधात् । न च क्रिया कारणफलापान्तरालवर्तिनी परिस्प- न्दस्वभावा, तद्विपरीतस्वभावा वा प्रमाणगोचरचारिणीति न तस्याः सद्व्यवहार- विपयत्वमभ्युपगन्तुं युक्तमिति न क्रियाऽऽत्मको व्यापारः ॥ नापि तदनात्मको व्यापारोऽङ्गीकर्तु युक्तः । तत्रापि विकल्पद्वयप्रवृत्तेः । तथाहि । किमसावक्रिया- ऽऽत्मको व्यापारो बोधस्वरूपः, अबोधस्वभावो वा । यदि बोधस्वरूपः; प्रमा- तृवन्न प्रमाणान्तरगम्यताऽभ्युपगन्तुं युक्ता । अथावोधस्वभावः। नायमपि पक्षः। वोधात्मकज्ञातृव्यापारस्याबोधात्मकत्वासम्भवात् । न हि चिद्रूपस्याचिद्रूपो व्यापारो युक्तः । जानातीति च ज्ञातृव्यापारस्य बोधात्मकस्यैवाभिधानात् । तन्न अबोध- स्वभावोऽपि व्यापारः । किंच । असौ ज्ञातृव्यापारो धर्मिस्वभावः, उत धर्मस्वभाव ·तत्त्वगोधविधायिनी व्याल्या। इति पुनरपि क्ल्पनाहयम् । धर्मिस्वरूपत्वे, ज्ञातवन्न प्रमाणान्तरगम्यत्वमि- त्युक्तम् । धर्मत्रभारत्वेऽपि, धर्मिणो ज्ञातुर्व्यतिरिक्तो व्यापार , अव्यतिरिक्त, उभयम्, अनुभय चेति चत्वारो विक्ल्पा । न तापयतिरिक्त । तत्त्वे, सपन्धाभा वेन ज्ञातुर्व्यापार इति व्यपदेशायोगात् । अन्यतिरिक्त, ज्ञातैन, तत्स्वरूपवत् नापरो व्यापार । उभयपक्षस्तु, निरोधमपरिहत्य नाभ्युपगमनीय । अनुभयपक्ष- स्तु, अन्योऽन्यव्यवच्छेदरूपाणामेकविधानेनापरानिषेधादयुक्त इति प्रतिपादितम् ।। किंच । व्यापारस्य कारकजन्यत्वाभ्युपगमे, त-जनने प्रवर्तमानानि कारकाणि किम् अपरव्यापारभाजि प्रपन्ते, उत तन्निरपेक्षाणीति निकरपद्यम् । यद्यायो विकल्प , तदा तद्यापारजननेऽपि, तैरपरब्यापारमाग्भि. प्रवर्तितव्यम्, तजननेऽ- प्यपरव्यापारयुग्मि प्रवर्तितव्यमित्यनवस्थिते न फलजननव्यापारोद्धतिरिति तक लस्याप्यनुत्पचिप्रसङ्गात् नव्यापारपरिकल्पन श्रेय ॥ अथ अपरव्यापारमन्तरेणापि फलजनकव्यापारजनने प्रवचन्ते, नाय टोप , तर्हि प्रकृतव्यापारमन्तरेणापि फल जनने प्रार्चिप्यन्त इति किमनुपलम्यमानव्यापारकल्पनप्रयासेन | विच । असो व्यापार फलजनने प्रवर्चमान स्मिपरव्यापारसन्यपेक्ष, अथ निरपेक्ष इत्यत्रापि कल्पनाहयम्।तन यद्याद्या कल्पनासान युक्ता । अपरापरव्यापारजननक्षीणश क्तित्वेन व्यापारस्यापि फलजनकत्वायोगात् ॥ अथ व्यापारान्तरानपेक्ष एवं फल- जनने प्रार्चते, तर्हि कारकाणामपि व्यापारजनननिरपेक्षाणा फलजनने प्रवृत्तो, न कश्चिन्टक्तिव्याघात सम्भाव्यते । अय व्यापारस्य व्यापारस्वरूपत्वान्नापरल्यापा- रापेक्षा, कारकाणा त्वव्यापाररूपत्वाचटपेक्षा कापुनरिय व्यापारस्य व्यापारस्वभा- वता। यदि फलजनक्त्वम् , तहिहितप्रतिक्रियम्।अय कारकाश्रितत्वम् । तदपि भिन्नस्य, तज्जन्यत्व निहाय, न सम्भवतीत्युत्तम् । अय कारकपरतन्त्रत्वम् । तदपि न । अनुत्पन्नस्यासचात् । नाप्युत्पन्नस्या अन्यानपेक्षत्वात् । तथापि तत्स- रतन्त्रत्वे, कारकाणामपि व्यापारपरतन्त्रता स्यात् । अय पर पर्यनुयोग सर्वभाव- प्रतिनियतस्वभावव्यावर्तक इत्ययुक्त । तथाहि । एवमपि पर्यनुयोग सम्भरति, वढेक्स्वभारत्वे आकाशस्यापि स स्यात्, इतरया रहेरपि स न स्यादिति । स्यादेतद यदि प्रत्यक्षानिदो व्यापारस्वभारो भोत्, स च न तपेति प्रतिपादि- - ·४४ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- तम् । तत एवोक्तम्:- "स्वभावेऽध्यक्षतः सिद्धे यदि पर्यनुयुज्यते । तत्रोत्तरमिदं युक्तं न दृष्टेऽनुपपन्नता" ॥१॥ तन्न तत्र व्यापारो नाम कश्चित् यथाऽभ्युपगतः परैः॥ अथानुमानग्राह्यत्वे स्यादयं दोपः; अत एवार्थापत्तिसमधिगम्यता तस्याभ्युपगता | ननु दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यदृष्टकल्पनाऽर्थापत्तिः, तत्र कः पुनरसौ भावो व्यापारव्यतिरेकेण नोपपद्यते, यो व्यापारं कल्पयति । अर्थ इति चेत् । का पुन. रस्य तेन विनाऽनुपपद्यमानता ?। नोत्पत्तिः; स्वहेतुतस्तस्याः भावात् । किंच । असावर्थः किम् एकज्ञातृव्यापारमन्तरेणानुपपद्यमानस्तं कल्पयति, उत सर्वज्ञातृ- व्यापारमन्तरणति वक्तव्यम् । तत्र यदि सकलज्ञातृव्यापारमन्तरेणेति पक्षः। तदन्धा- नामपि रूपदर्शनं स्यात् ; तयापारमन्तरेणार्थाभावात् सर्वज्ञताप्रसङ्गश्च । अथ एकज्ञातृव्यापारमन्तरेणानुपपत्तिः; तर्हि यावदर्थसहावः तावत् तस्यार्थदर्शनमिति सुप्ताद्यभावः ॥ अथ अर्थधर्मोऽर्थप्रकाशतालक्षणो व्यापारमन्तरेणानुपपद्यमानस्तं कल्पयति । ननु साऽप्यर्थप्रकाशताऽर्थधर्मो, यद्यर्थ एव; तदाऽर्थपक्षोक्तो दोपः । अथ तयतिरिक्तः । तदा तस्य स्वरूपं वक्तव्यम् । तस्यानुभूयमानता सा इति- चेत् । न। पर्यायमात्रमेतत्, न तत्स्वरूपप्रतिपत्तिः इति स एव प्रश्नः। किंच । प्रकाशोऽनुभवश्च ज्ञानमेव; तदनवगमे तत्कर्मतायाः मुतरामनवगम इत्यर्थप्र- काशताऽनुभूयमानते स्वरूपेणानवगते, कथं ज्ञातृव्यापारपरिकल्पिके ? । किंच । अर्थप्रकाशतालक्षणोऽर्थधर्मोऽन्यथानुपपन्नत्वेनानिश्चितस्तं कल्पयति, आहोस्त्रित् निश्चित इति । तत्र यद्याद्यः कल्पः । स न युक्तः । अतिप्रसङ्गात् । तथाहि । यद्यनिश्चितोऽपि तथात्वेन स तं परिकल्पयति, तथा येन विनाऽपि स उपपद्यते तमपि किंन कल्पयति। विशेपाभावात्।अथानिश्चितोऽपि तेन विनाऽनुपपद्यमानत्वेन निश्चितः स तं परिकल्पयति; तर्हि लिङ्गस्यापि नियतत्वेनानिश्चितस्यापि स्वसा- ध्यगमकत्वं स्यात्। तथा च अर्थापत्तिरेव परोक्षार्थनिश्चायिका, नानुमानमिति पट- प्रमाणवादाभ्युपगमो विशीर्येत ॥ अथ अन्यथानुपपद्यमानत्वेन निश्चितः स धर्मस्तं परिकल्पयति । तदा वक्तव्यम् । क तस्यान्यथानुपपन्नत्वनिश्चयः । यदि दृष्टान्त- ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या। ४५ धर्मिणि, तदा लिङ्गस्यापि तत्र नियतत्वनिमयोऽस्तीत्यनुमानमेवार्थापत्ति स्यात् । एपचार्थापत्चिरनुमानेऽन्तर्भूतेति पुनरपि प्रमाणपटवाभ्युपगमो विशीर्यंत । अथ साध्यमिणि, तन्निश्चय इत्यनुमानात् पृथगर्धापत्ति । तदात्रापि वक्तव्यम् । कुत प्रमाणात् तस्य तन्निश्चय । यदि विपक्षेऽनुपलम्भात्। तन्न युक्तम् । सर्व- सम्बन्धिनोऽनुपलम्भस्यासिद्धत्वप्रतिपाठनात्, आत्मसमन्धिनस्तु, अनेकान्तिक- स्वादिति नान्यथाऽनुपपद्यमानत्वनिश्चय । किंच। अर्थापत्त्युत्थापकस्यार्थानुभूयमा- नतालक्षणस्यार्थधर्मस्य य एव स्वप्रकरप्या भावेऽवश्यतयाऽनुपपद्यमानत्वनिश्चय , स एव स्वपक्रप्यार्थसद्भाव एवोपपद्यमानत्वनिश्चय इत्यर्थापत्त्युत्थापकस्यार्थस्य, स्वसाध्यानुमापकस्य च लिङ्गस्य, न कश्चिदिशेप इत्यनुमाननिरासेऽर्थापत्रपि निरास कृत एवेति नार्थापत्तेरपि ज्ञातृव्यापारलक्षणप्रमाणनिश्चायकत्वम् ।। येऽपि सपित्त्याख्य फल ज्ञातृव्यापारसहारे सामान्यतोदृष्ट लिङ्गमाहुः। तन्मतमप्य- सम्यक् । यत सपेदनाख्यस्य लिङ्गस्य किम् अर्थप्रतिभासस्वभावत्वम् , उत तद्वि- परीतत्वमिति क्ल्पनाद्वयम् । तत्रार्थप्रतिभासस्वभावत्वेऽपि, क्म् िअपरेण ज्ञा- तन्यापारण कथितेन, इति वक्तव्यम् । तदुत्पत्तिस्तेन रिना न सम्भवतीति चेन्न । इन्द्रियादेस्तदुत्पादकस्य सहानात् व्यर्थ तत्परिक्रपनम् । क्रियामन्तरेण कारक्कलापाफलानिप्पचे तत्क्रपनेति चेत् । नन्विन्द्रियादिसामग्यस्य क व्यापार इति वक्तव्यम् । कियोत्पत्ताविति चेत् । साऽपि क्रिया, किया- न्तरमन्तरेण कथ कारककलापादुपजायत इति पुनरपि तदेव चोधम् । क्रियान्तरक्रपनेऽनपस्था प्राक्प्रतिपादितैव । तन्नार्थप्रतिभासस्वभावत्वेऽन्यो व्यापार करपनीय । निष्प्रयोजनत्वात् ।। अथ द्वितीया कल्पनाऽभ्युपगम्यते । सापि न युक्ता । यतोऽर्थस्य सदन तद्भवत् ज्ञातव्यापारलिङ्गता समासाद- यति । सा च तदसवेदनखभाषस्य कय सङ्गता । गेप तु पूर्वमेर निर्णीतमिति न पुनरच्यते । क्वि । अर्थप्रतिभासस्वमार सवेदन ज्ञान, ज्ञाता, तद्यापारश्च बोधात्मक, नैतत् नितय कचिदपि प्रतिभाति ॥ अथ घटमह जानामीति प्रति- पत्तिरस्ति, न चेपा निहोतु शक्या, नाप्यस्या किश्चिद् वाधकमुपलभ्यते, तत्कथ न नितयसद्भाव । तथाहि । अहमिति ज्ञातु प्रतिमासो, जानामीति सवे.

·४६ सम्मतिताण्यप्रकरणस्य- * दनस्य, घटमिति प्रत्यक्षस्यार्थस्य; व्यापारस्य लपरस्य प्रमाणान्तरतः प्रति- पत्तिरित्यभ्युपगमः । अयुक्तमेतत् । यतः कल्पनोद्भूतशब्दमात्रमेतत् , न पुनरेष वस्तुत्रयप्रतिभासः । अतएवोक्तमाचार्येण-'एकमेवेदं संविद्रूपं हर्षविपादाद्यनेका- कारविवर्त्त समुत्पश्यामस्तत्र यथेष्टं संज्ञाः क्रियन्ताम् । किंच । व्यापारनिमित्ते कारकसंबन्धे विकल्पद्वयम् । किं पूर्व व्यापारः, पश्चात्संवन्धः; उत पूर्व संबन्धः, पश्चाद्व्यापारः । पूर्वस्मिन् पक्षे न व्यापारार्थः संबन्धः। पूर्वमेव व्यापारसनावात्। उत्तरस्मिन् पुनर्विकल्पद्वयम् । संवन्धे सति किं परस्परसापेक्षाणां स्वव्यापार- कर्तृत्वम्, उत निरपेक्षाणाम् । सापेक्षत्वे खव्यापारकर्तृत्वानुपपत्तिः । अनेकज- न्यत्वात्तस्य । निरपेक्षत्वे किं मीलनेन; ततश्च संसर्गावस्थायामपि खव्यापारक- रणादनवरतफलसिद्धिः । न चैतत् दृष्टमिष्टं वा । तन्न युक्तं व्यापारस्याप्रती- यमानस्य कल्पनम् । कोह्यन्यथासंभवति फले प्रतीयमानकल्पनेनात्मानमाया- सयति । अन्यथासंभवश्व, इन्द्रियादिषु सत्सु फलस्य प्रागेव दर्शितः। इन्द्रि- यादेस्तवाभ्युपगमनीयत्वात्। इतोऽपि संवेदनाख्यं फलमपरोक्षं व्यापारानुमापक- मयुक्तम् । स्वदर्शनव्याघातप्रसक्तेः । तथाहि । भवता शून्यवादपरतःप्रामाण्य- प्रसक्तिभयात् स्मृतिप्रमोपोऽभ्युपगतः । विपरीतख्यातो, तयोरवश्यंभावित्वात् । तथाहि । तस्यामन्यदेशकालोऽर्थस्तद्देशकालयोरसन् प्रतिभाति । नच तद्देशाद्य- सत्त्वस्यात्यन्तासत्त्वस्य चासत्प्रतिभासे कश्चिद्विशेषः । यथाऽन्यदेशाधवस्थित- माकारं कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तात् ज्ञानं दर्शयति; तथा अविद्यावशादत्यन्तास- न्तमपि किं न दर्शयति । तथाच कथं शून्यवादान्मुक्तिः ॥ तथा परतः प्रामा- ण्यमपि, मिथ्यात्वाशङ्कायां कस्यचिज्ज्ञानस्य बाधकामावान्वेषणाद् वक्तव्यम् । तदन्वेषणे च, सापेक्षत्वं प्रमाणानामपरिहार्य विपरीतख्यातौ । ततो न कस्यचिद् ज्ञानस्य मिथ्यात्वम् ; तदभावान्नान्यदेशकालाकारार्थप्रतिभासो, नापि वाधका- भावापेक्षा । भ्रान्ताभिमतेषु तु तथा व्यपदेशः, स्मृतिप्रमोषात् । तथाहि । इदं रजतमिति प्रतीताविदमिति पुरो व्यवस्थितार्थप्रतिभासं, रजतमिति पूर्वावगत- रजतस्मरणं, सादृश्यादेः कुतश्चिन्निमित्तात्; तच्च स्मरणमपि, स्वरूपेण नावभासते इति स्मृतिप्रमोष उच्यते । यत्र स्मरामीति प्रत्ययस्तत्र स्मृतेरप्रमोषः। यत्र स्मृ.

·तत्त्वयोधविधायिनी व्याख्या । " तित्वेऽपि सरामीति रूपाप्रवेदन कुतश्चित्कारणात्, तत्र स्मृतिप्रमोपोऽभिधीयते। अस्मिन्मते रजतमिति यत्फलसदन, तत्कि प्रत्यक्षफलस्य सत , किं वा स्मृते । यदि प्रत्यक्षफलस्य, तदा यथेदमिति प्रत्यक्षफल प्रतिभाति, तथा रजतमित्यपि ततश्चतुल्ये प्रतिमासे, एक प्रत्यक्षम्, अपर स्मरणमिति किं कृतो विशेष अथोक्त स्मरणस्यापि सतस्तद्रूपानरगमात् तेनाकारेणावगम. तित्कि रजतमित्यत्राप्रतिप- तिरेव । तस्यां चाभ्युपगम्यमानाया कथ स्मृतिप्रमोष ।अन्यथा मूळयवस्थाया- मपि स्यात् । अथेदमिति तत्र प्रत्ययाभावान्नासौ । नन्धिदमित्यत्रापि वक्तव्यम्; किमाभाति । पुरोऽस्थित शुक्तिशकलमिति चेत् । ननु किं प्रतिभासमानत्वेन तचत्र प्रतिमाति, उत सन्निहितत्वेन । प्रतिभासमानत्वेन तथाऽभ्युपगमे, न स्मृतिप्रमोप । शुक्तिकाशकले हि स्वगतधर्मविशिष्टे प्रतिभासमाने, कुतो रजत. स्मरणसभावना । नहि घटग्रहणे पटरसरणसभव । अथ शुक्तिकारजतयोः साह- श्यात् शुक्तिप्रतिभासे रजतस्मरणम् । न । तस्य विद्यमानत्वेऽप्यकिंचित्कर- त्वात् । यदाह्यसाधारणधर्माध्यासित शुक्तिस्वरूप प्रतिभाति, तदा कथ सदृश वस्तुस्मरणम् । अन्यथा सर्वत्र स्यात् । सामान्यमानग्रहणे हि तत्कदाचिद्भवेदपि, नासाधारणस्वरूपप्रतिभासे । तन्नेदमित्यन शुक्तिकाशकलस्य प्रतिभासनात् तथा व्यपदेश । सन्निहितत्वेनाप्रतिभासमानस्यापि तदिपयत्वान्युपगमे, इन्द्रियसब- द्वानां तद्देशानिनामयादीनामपि प्रतिभास स्यात् । न चाप्रतिभासमानानां इन्द्रि- यादीनामिव प्रतीतिजनकानामपि तद्विपयता सङ्गच्छते । तन्नेदमित्यत्र सुक्तिका- शकलप्रतिभासः।नापि रजतमित्यन स्मृतित्वेऽपि तस्या स्वरूपेणानवगमात्प्रमोप इत्यम्युपगमोयुक्त । अथ स्मृतिरप्यनुभवलेन प्रतिभातीति तत्प्रमोपोऽभ्युपगम्यते। नन्वेग सैव शून्यवादपरत प्रामाण्यभयादनभ्युपगम्यमाना पिपरीतख्यातिरापति- ता । नचात्राप्रतिपचिरेव । रजतमित्येव सरणस्यानुभवस्य वा प्रतिभासनात् ॥ इदमत्रैदपर्यम् । अर्थसपेटनमपरोक्ष सामान्यतोदृष्ट लिङ्ग यदि ज्ञातव्यापारानु- मापकमभ्युपगम्यते, तदा स्मृतिप्रमोपे रजतमित्यत्र सवेदनम्, उतासपेदनम् । प्रतिभासोत्सत्ते सवेदनेऽपि, रजतमनुभूयमानतया न सधते । स्मृतिप्रमोपाभा- वप्रसङ्गात्। नापि स्मर्यमाणतया। प्रमोपाभ्युपगमात् । विपरीतख्यातिख नाभ्युप- ·४८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- गम्यते। तद्रजतमित्यत्र संवेदनस्यापरोक्षत्वाभ्युपगमेऽपि, प्रतिभासाभावः प्रसक्तः । किंच । स्मृतिप्रमोपः पूर्वोक्तदोपहयभयादभ्युपगतः; तच्च तदभ्युपगमेऽपि समा- नम् । तथाहि । सम्यग्रजतप्रतिभासेऽपि आशङ्कोत्पद्यते । किमेप स्मृतावपि स्मृतिप्रमोपः, उत सम्यगनुभव इति सापेक्षत्वात् वाधकान्वेपणे परतःप्रामाण्यम् । तत्र च भवन्मतेनानवस्था प्रदर्शितैव । यत्र हि स्मृतिप्रमोपस्तत्रोत्तरकालभावी वाधकप्रत्ययो, यत्र तु तदभावः तत्र स्मृतिप्रमोपासम्भव इति कथं न बाधकामावा- पेक्षायां परतःप्रामाण्यदोपभयस्यावकाशः । शून्यवाददोपभयमपि स्मृतिप्रमोषा- भ्युपगमेऽवश्यंभावि । तथाहि । ध्वस्तश्रीहर्पाद्याकारोऽनुत्पन्नशङ्खचक्रवर्त्या- द्याकारश्च ज्ञाने यः प्रतिभाति, सोऽवश्यं ज्ञानरचितोऽसत्प्रतिभाति । रजतादि- स्मृतेरप्यसन्निहितरजताकारप्रतिभासस्वभावत्वात् तत्सत्त्वं तदुत्पत्तावसन्निहितं नोपयुज्यत इति असदर्थविषयत्वे ज्ञानस्य, कथं शून्यवादभयाइवतः स्मृतिप्रमो- पवादिनो मुक्तिः; तन्न स्मृतिप्रमोपः ॥ कश्चायं स्मृतिप्रमोपः। किं स्मृतेरभावः, उतान्यावभासः, आहोस्वित् अन्याकारवेदित्वमिति विकल्पाः । तत्र नासौ स्मृतेर- भावः । प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् । अथान्यावभासोऽसौ । तदाऽत्रापि वक्तव्यम् । किं तत्कालोऽन्यावभासोऽसौ, अथोत्तरकालभावी । यदि तत्कालभावी अन्या- वभासः स्मृतेः प्रमोपः, तदा घटादिज्ञानं तत्कालभावि तस्याः प्रमोपः स्यात् । अथोत्तरकालभाव्यसौ तस्याः प्रमोपः । तदप्ययुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । यदि नामोत्तरकालमन्यावभासः समुत्पन्नः पूर्वज्ञानस्य स्मृतिप्रमोषत्वेनाभ्युपगतस्य, तत्त्वे किमायातम् । अन्यथा सर्वस्य पूर्वज्ञानस्य स्मृतिप्रमोपत्वप्रसङ्गः । अथान्याकारवेदिलं तस्या असौ; तदा विपरीतख्यातिः स्यात्, न स्मृतिप्रमो- षः । कश्चासौ विपरीत आकारस्तस्याः । यदि स्फुटार्थावभासित्वं; तदसौ प्रत्यक्षस्याकारः, कथं स्मृतिसम्बन्धी । तत्सम्बन्धिले वा तस्याः प्रत्यक्षरूप- तैव स्यात्, न स्मृतिरूपता । अत एव शुक्तिकायां रजतप्रतिभासस्य न स्मृति- रूपता तत्प्रतिभासेन व्यवस्थाप्यते । तस्य प्रत्यक्षरूपतया प्रतिभासनात् । नापि वाधकप्रत्ययेन तस्याः स्मृतिरूपता व्यवस्थाप्यते । यतो बाधकप्रत्ययः तत्प्रतिभातस्यार्थस्यासद्पत्वमावेदयति, न पुनः तज्ज्ञानस्य स्मृतिरूपताम् ।

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । तथाहि । वाधकप्रत्यय एवं प्रवर्तते । न इद रजतम्, न पुना रजतप्रतिभास प्रकृतः स्मृतिरिति ॥ तन्न स्मृतिप्रमोपरूपता भ्रान्तदृशामभ्युपगन्तु युक्ता । अतो नायमपि सत्पक्ष ॥ तन्नार्थसवेदनस्वरूपमप्यपरोक्ष सामान्यतो दृष्ट लिङ्गं प्राभाकरैरभ्युपगम्यमान, ज्ञातव्यापारलक्षणप्रमाणानुमापकमिति, मीमासकमते प्रमाणस्यैवासिद्धत्वात्कथ यथावस्थितार्थपरिच्छेदशाक्तिखभावस्य प्रामाण्यस्य स्वतः सिद्धिः । नहि धर्मिणोऽसिद्धौ तद्धर्मस्य सिद्धिर्युक्ता, अतो न सर्वत्र खत प्रामाण्यसिद्धिरिति स्थितम् ॥ शब्दसमुत्यस्य तु अभिधेयविषयज्ञानस्य यदि प्रामाण्यमम्युपगम्यते, तदा अपौरुषेयत्वस्यासम्भवाद् गुणवत्पुरुषप्रणीतस्तदुत्पादक शब्दोऽभ्युपगन्तव्य । अथ तत्मणीतत्वं नाभ्युपगम्यते, तदा तत्समुत्थज्ञानस्य प्रामाण्यमपि न स्या- दित्यभिप्रायवानाचार्य प्राह- "जिनानाम्" । रागद्वेषमोहलक्षणान् शत्रून् जितवन्त इति जिनास्तेषाम्, शासन" तदभ्युपगन्तव्यमिति प्रसङ्गसाधनम् । नचानेद प्रर्यम् ॥ यदि जिनशासन जिनप्रणीतत्वेन सिद्ध निश्चित- प्रामाण्यमभ्युपगमनीयम्, अन्यथा प्रामाण्यस्याप्यनभ्युपगमनीयत्वादिति प्रस- गसाधनमत्र प्रतिपाद्यत्वेनाभिप्रेत, तत्किमिति बौद्धयुक्त्याऽऽहतेन त्वया खत प्रामाण्यनिरासोऽभिहित. ॥ यत सर्वसमयसमूहात्मकत्वमेवाचायण प्रतिपाद- यितुमभिमेतम् । यदक्ष्यत्यस्यैव प्रकरणस्य परिसमासौ । यथा- "भद मिच्छादसणसमूहमइयस्स अमयसारस्स । जिणवयणस्स भगवओ सचिग्गसुहाहिगम्मस्स"॥१॥ इत्यादि। अयमेपार्थो बौद्धयुक्त्युपन्यासेन समर्थित । अन्यनाप्यन्यमतोपक्षेपेणा- न्यमतनिरासेऽयमेवाभिमायो द्रष्टव्य । सर्वनयाना परस्परसापेक्षाणा सम्यग्- मतत्वेन विपरीताना विपर्ययत्वेनाचार्यस्येप्टत्वात् ॥ अत एवोक्तमनेनैव द्वात्रिंशिकायाम् - "उधानि सर्वसिन्धव , समुदीर्णास्त्वयि नाथ ! दृष्टय । नच तासु भवान् प्रदृश्यते, प्रविभक्तासु सरित्स्विगोदधि" ॥१॥ " ·५० सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- अथापि स्यात् । यदि प्रामाण्यापवादकदोपाभावो गुणनिमित्त एव भवेत, तदा स्यादेतत्प्रसङ्गसाधनम् ; यावताऽपौरुषेयत्वेनापि तस्य सम्भवात्कथं प्रसङ्ग- साधनस्यावकाशः । असदेतत् । अपौरुपेयत्वस्यासिद्धत्वात् । तथाहि । किमपौ- रुपेयत्वं शासनस्य, प्रसज्यप्रतिपेधरूपमभ्युपगम्यते, उत पर्युदासरूपम् । तत्र यदि प्रसज्यरूपं; तदा किं सदुपलम्भकप्रमाणग्राह्यम्, उत अभावप्रमाणवे- धम् । यदि सदुपलम्भकप्रमाणग्राह्यम् । तद्युक्तम् । संदुपलम्भकप्रमाणवि- पयस्याभावत्वानुपपत्तेः । अभावत्वे वा न तद्विपयत्वम् । तस्य तद्विपयत्ववि- रोधात्, अनभ्युपगमाच॥अभावप्रमाणग्राह्यत्वाभ्युपगमेऽपि वक्तव्यम् । किमभा- वप्रमाणं ज्ञानविनिर्मुक्तात्मलक्षणम्, उत' अन्यज्ञानस्वरूपम् । प्रथमपक्षेऽपि किं सर्वथा ज्ञानविनिर्मुक्तात्मस्वरूपम्, आहोस्त्रित् निपेध्यविपयप्रमाणपञ्चकविनि- मुक्तात्मलक्षणमिति । प्रथमपक्षे, नाभावपरिच्छेदकत्वम् । परिच्छेदस्य ज्ञानधर्म- त्वात् ; सर्वथा ज्ञानविनिर्मुक्तात्मनि च तदभावात् ॥ निषेध्यविषयप्रमाणपञ्चक- विनिर्मुक्तात्मनोऽपि नाभावव्यवस्थापकत्वम् । आगमान्तरेऽपि तस्य सद्भावेन व्यभिचारात् ॥ तदन्यज्ञानमपि यदि तदन्यसत्ताविपयं स्यान्नाभावप्रमाणं स्यात् । तस्य सद्विपयत्वविरोधात् ॥ पौरुषेयत्वादन्यस्तदभावः, तद्विपयज्ञानं तदन्यज्ञा- नम्, अभावप्रमाणमिति चेत् । अत्रापि वक्तव्यम् । किमस्योत्थापकम् । प्रमा- णपञ्चकाभावश्चेत् । नन्वत्रापि वक्तव्यम् । किमात्मसंबन्धी, सर्वसंवन्धी वा प्रमाणपञ्चकाभावस्तदुत्थापकः । न सर्वसंबन्धी। तस्यासिद्धत्वात् । नात्मसं- वन्धी । तस्यागमान्तरेऽपि सद्भावेन व्यभिचारित्वात् ॥ आगमान्तरे परेण पुरु- पसद्भावाभ्युपगमात् प्रमाणपञ्चकाभावो नाभावप्रमाणसमुत्थापक इति चेत् । न । पराभ्युपगमस्य भवतोऽप्रमाणत्वात् ॥ प्रमाणत्वे वा वेदेऽपि नाभावप्रमाण- प्रवृत्तिः । परेण तत्रापि कर्तृपुरुषसद्भावाभ्युपगमात् ॥ प्रवृत्तौ चागमान्तरेऽपि स्यात्। अविशेपात् ॥ नच वेदे पुरुषाभ्युपगमः परस्य मिथ्या । अन्यत्रापि तन्मि- थ्यात्वप्रसक्तेः ॥ किंच । प्रमाणपञ्चकाभावः किं ज्ञातोऽभावप्रमाणजनका, उता- ज्ञातः । यदि ज्ञातः, तदा न तस्यापरप्रमाणपञ्चकाभावाद् ज्ञप्तिः । अनवस्था- प्रसङ्गात् ॥ नापि प्रमेयाभावात् । इतरेतराश्रयदोपात् ॥ अथाज्ञातस्तजनकः ।

·तत्त्वगोधविधायिनी व्याख्या । न । समयानभिज्ञस्यापि तज्जनकत्वप्रसङ्गात् । नचाजात प्रमाणपञ्चकाभावोऽ भावज्ञाने जनक | कृतयनस्यैव प्रमाणपञ्चकाभावोऽभावज्ञापक इत्यभिधानात् ॥ नच इन्द्रियादेवि अज्ञातस्यापि प्रमाणपञ्चकाभानस्याभारज्ञानजनकत्वम् । अभारस्य सर्वशविरहितस्य जनकत्वनिरोधात् ।। अविरोधे च भावेऽप्यभाव इति नाम कृत स्यात् ॥ न तुच्छाचदभावाचदभारज्ञानं, किन्तु प्रमाणप- श्वकरहितादात्मन इति चेत् । न । आगमान्तरेऽपि तथाभूतस्यात्मन सम्भ- वात, अभावज्ञानोत्पत्ति स्यात् ।। प्रमेयाभागोऽपि तहेतु , तदभावान्नागमा- न्तरेऽभावनानमिति चेत् । न । अभागाभाव प्रमेयसद्भाव , तस्य प्रत्यक्षा- धन्यतमप्रमाणेनानिधये, क्यमभावाभावप्रतिपत्ति ॥ अभारज्ञानाभानात्तत्पति- पचि ,न सदुपलम्भकप्रमाणसहावादिति चेत् । न अभारज्ञानस्य प्रमेयाभाषका यत्वात् , तदभागन्नाभागाभागावगति । कार्याभानस्य कारणाभारव्यभिचारात् । अप्रतिबद्धमामर्थ्यस्याभावप्रतीतापि नेष्टसिद्धि । कचित्पदेशे घटाभाषप्रतिप- तिस्तु न घटज्ञानामानात्, स्न्वेिकज्ञानससर्गिपदार्थान्तरोपलम्भात् ॥ न च पुरुषाभावाभावप्रतिपचापय न्याय । तटेक्ज्ञानससर्गिण कस्यचिदप्यभावात् ॥ न, पुरुप एव तदेकज्ञानससर्गी । पुरुपभावाभावयोनिरोधेनैक्नानससर्गिवास- म्भवात् ।। सम्भवेऽपि न पुरुषोपलम्भभागत् तदभावाभावप्रतिपचि । तदुपल- म्भस्यैव तत्प्रतिपत्तिरूपत्वात् । अतएर विरविधिरप्यत्र न प्रपर्चत इति ॥ किंच । कस्याभावज्ञानाभागात् प्रमेयाभागाभाव , वादिन , प्रतिपादिन , सर्पस्य वा । यदि वादिनोऽभावज्ञानामावान्नागमान्तरे प्रमेयाभार । वेदेऽपि माभूत् । तत्रापि प्रतिरादिनोऽभारज्ञानामावस्याविशेपात् ॥ अथागमान्तरे वादिप्रतिना- दिनोरुभयोरप्यभारजानाभावान्न प्रमेयाभार, वेदे तु प्रतिवादिनोऽभारज्ञाना- मापेऽपि, वादिनोऽभारज्ञानसहारात् । न । वादिनो यदभापज्ञान तत्साङ्केतिक, नाभानोत्पन्नम्, आगमान्तरे प्रतिपादिन अप्रामाण्याभारज्ञानवत् । न च मावेतिसादभारज्ञानादमावसिद्धि । अन्यथाऽऽगमान्तरेऽपि ततोऽप्रामाण्या- भावमिद्धिप्रमङ्ग । तन्नागमान्तरे वादिनोऽभारज्ञानाभावाद् गति ॥ नापि प्रति वाटिनोऽभावनानामागचत्र तद्गति । वेटेऽपि तत्प्रसङ्गात् ॥ अत एव न ·५२ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- सर्वस्याभावज्ञानाभावात् ॥ असिद्धश्च सर्वस्याभावज्ञानाभावः । तन्नात्मा प्रमाण- पञ्चकविनिर्मुक्तो अभावज्ञानजनकः ॥ अथ वेदानादिसत्त्वमभावज्ञानोत्थापकम् । नन्वत्रापि वक्तव्यम् । ज्ञातमज्ञातं वा तत्तदुत्थापकम् । न ज्ञातम् । तज्ञा- नासम्भवात् । प्रत्यक्षादेः तज्ज्ञापकत्वेनाप्रवृत्तेः ॥ प्रवृत्ती वा तत एव पुरुषा- भावसिद्धेरभावप्रमाणवैयर्थ्यम् । अनादिसत्त्वसिद्धेः पुरुषाभावज्ञाननान्तरीय- कत्वात् ।। नाप्यज्ञातं तत् तदुत्थापकम् । अगृहीतसमयस्यापि तत्र तदुत्पत्तिप्रस- ङ्गात् ; केनचित्प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावात् ॥ तन्नानादिसत्त्वमपि तदुत्यापक- मिति नाभावप्रमाणात्पुरुषाभावसिद्धिः ॥ नचाभावप्रमाणस्य प्रामाण्यम् । प्राक्प्रतिषिद्धत्वात् । प्रतिषेत्स्यमानत्वाच ॥ अथ पर्युदासरूपमपौरुषेयत्वम् । किं तत्पौरुषेयत्वादन्यत्सत्त्वम् । तस्यास्माभिरप्यभ्युपगमात् ॥न, अनादिसत्त्वम्। तद्रा. हकप्रमाणाभावात् । तथाहि । न तावत् तद्राहकं प्रत्यक्षम् । अक्षानुसारि- तया तथान्यपदेशात् । अक्षाणां च अनादिकालसङ्गत्यभावेन तत्सम्बहतत्स- त्त्वेनाप्यसंवन्धात्, न तत्पूर्वकप्रत्यक्षस्य तथाप्रवृत्तिः ॥ प्रवृत्तौ वा तहदना- गतकालसम्बद्धधर्मस्वरूपग्राहकत्वेनापि प्रवृत्तेः, न धर्मज्ञनिषेधः । 'सत्संप्रयोगे पुरुपस्य इन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तम् , विद्यमानो- पलम्भनत्वात्' इति सूत्रम् "भविष्यति न दृष्टं च, प्रत्यक्षस्य मनागपि ॥ सामर्थ्यम्-" ॥ इति च वार्तिकं व्याहतं स्यादिति न प्रत्यक्षात् तत्सिद्धिः ॥ नाप्यनुमानात् । तस्याभावात् ॥ अथ- " अतीतानागतौ कालौ वेदकारविवर्जितौ ॥ कालत्वात् ; तद्यथा, कालो वर्त्तमानः समीक्ष्यते" ॥१॥ इत्यतोऽनुमानात्तत्सिद्धिः । न । अस्य हेतोरागमान्तरेऽपि समानत्वात् ॥ किंच । किं यथाभूतो वेदकरणासमर्थपुरुषयुक्त इदानी तत्कर्तृपुरुषरहितः काल. उपलब्धः, अतीतोऽनागतो वा तथाभूतः कालत्वात् साध्यते; उत अन्यथा- भूतः । यदि तथाभूतः, तदा सिद्धसाध्यता । अथान्यथाभूतः; तदा सन्नि- वेशादिवदप्रयोजको हेतुः । तथाहि । यथाभूतानामभिनवकूपप्रासादादीनां तथा , ·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । सन्निवेशादि बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वेन व्याप्तमुपलब्ध, तथाभूतानामेव जीर्णकूप- प्रासादादीना तद् बुद्धिमत्कारणलप्रयोजकत्वानन्यथाभूतानाम् । यदि पुनरन्य- थाभूतस्याप्यतीतस्यानागतस्य कालस्य तद्रहितत्व साधयेत्कालत्वम् ; तदाऽन्य- थाभूतानामपि भूधरादीना सन्निवेशादि बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्व साधयेत् न तस्य सर्वजगज्ज्ञातु क्तुश्चेश्वरस्य सिद्देश्चान्यथाभूतकालभावसिद्धिरितीव अपौरुषेयत्व- साधन च वेदानामनवसरम् ॥ अथ तथाभूतस्यैवातीतस्यानागतस्य वा कालस्य तद्रहितत्व साध्यते । नच सिद्धसाध्यता। अन्यथाभूतस्य काल- स्याभावात् । न । अन्यथाभूत कालो नास्तीति कुत प्रमाणादवगतम् । यद्य- न्यत , तत एवापौरपेयवसिद्धि , किमनेन । अतोऽनुमानाच्चेत् । न । अन्य- थाभूतकालाभापात्, अतोऽनुमानाचद्रहितत्वसिद्धिस्तत्सिद्धेस्तसिद्धिरितीतरे- तराश्रयदोपप्रसङ्गात् ॥ तदेवमन्ययाभूतकालस्याभावासिद्धेस्तथाभूतस्य तदहि- तलसाधने सिद्धसाधनामिति ॥ नापि शब्दाचत्सिदि. । इतरेतराश्रयदोषण सङ्ग । तदेवमन्यथा कथ वेदपचनमस्ति । नापि विधिवाक्यादपरस्य भरदि प्रामाण्यमभ्युपगम्यते । अभ्युपगमे वा पौरुषेयत्वमेव स्यात् । तथाहि । तत्प्रतिपादकानि वेदवचासि श्रूयन्ते । “हिरण्यगर्भ समवर्चताये तस्यैव चैतानि नि श्वासितानि याज्ञवल्क्य इतीहोवाच " इत्यादीनि । तन्न शब्दा. दपि तत्सिद्धि ॥ नाप्युपमानात् सिद्धि । यदि हि चोदनासदृश वाक्य- मपौरुषेयत्वेन किंचित् सिद्ध स्यात्, तदा तत्सादृश्योपमानेन वेदस्या- पौरपेयत्वमुपमानात् सिद्ध स्यात् । नच तत्सिद्धमित्युपमानादपि न तत्सि- हि ॥ नाप्यर्थापचे । अपौरुषेयत्तव्यतिरेकेणानुपपद्यमानस्य सिद्धवेदे कस्य- चिधर्मस्याभावात् ॥ नाप्रामाण्यामावलक्षणो धर्मोऽनुपपद्यमानो वेदस्यापीरुपेयत्व परिकल्पयति । आगमान्तरेऽपि तस्य धर्मस्य भाषादपोरपेयख स्यात् ॥ नचासौ तत्र मिथ्या । वेदेऽपि तन्मिथ्यात्वप्रसङ्गात् ।। अथागमान्तरे पुरुषस्य तुरभ्युपग- मात् पुरुषाणा च सर्वेषामपि आगमादिपु रक्तत्त्वात् , तडेपजनितस्याभामाण्यस्य तर समरात, नाप्रामाण्यामावलक्षणो धर्मस्तन सत्य । वेदे त्वप्रामाण्यजनक- दोपारपदस्य पुरुषस्य कर्तुरभागदप्रामाण्यामाररक्षणो धर्म, सत्स ॥ कुत पुन- ·सम्मतितकोख्यप्रकरणस्य- स्तत्र पुरुषाभावो निश्चितः । अन्यतः प्रमाणादिति चेत् । तदेवोच्यताम् , किम- पत्त्या । अर्थापत्तितश्चेत्। न। इतरेतराश्रयदोपप्रसङ्गात्। तथाहि । अर्थापत्तितः पुरुपाभावसिद्धावप्रामाण्यासिद्धिरेतत्सिद्धौ चार्थापत्तितः पुरुषाभावसिद्धिरिती- तरेतराश्रयत्वं, चक्रकचोय चात्रापि । तथाहि । यद्यप्रामाण्याभावलक्षणो धर्मो ऽनुपपद्यमानो घेदेऽपौरुषेयत्वं कल्पयति, आगमान्तरेऽप्यसौ धर्मस्तत्ति न कल्पयति । तत्र पुरुपदोपसम्भवादसौ धर्मो मिथ्या; तेन तत्र तन्न कल्प- यति । वैदे कुतः पुरुषाभावः । अर्थापत्तेश्चैतदागमान्तरे समानमित्यादि तदेवावर्चत इति चक्रकानुपरमः || नाप्यतीन्द्रियार्थप्रतिपादनलक्षणो धर्मोऽनुपपद्यमानो वेदे पुरुषाभावं कल्पयति । आगमान्तरेऽपि समानत्वात् ।। न चाप्रामाण्याभावे पुरुपा- भावः सिद्यति । कार्याभावस्य कारणाभावं प्रति व्यभिचारित्वेनान्यथानुपपन्नत्वा- सम्भवातू । अप्रतिबद्धासमर्थस्य पुरुपस्याभावसिद्धावपि, न सर्वथा पुरुपाभाव- सिद्धिः । पुरुषमात्रस्यापि निराकरणादिष्टसिद्धिश्व । अप्रामाण्यकरणस्य तत्कर्तृत्वे. नास्माकमप्यनिष्टत्वात् ।। नापि प्रामाण्यधर्मोऽन्यथाऽनुपपद्यमानो वेदे पुरुषाभावं साधयति । आगमान्तरेऽपि तुल्यत्वात् ।। शेषमत्र चिन्तितमिति न पुनरुच्यते ।। परार्थवाक्योचारणान्यथाऽनुपपत्तेस्तत्प्रतिपत्तिरिति चेत् । अयमर्थः । स्वार्थे- नावगतसंवन्धः शब्दः स्वार्थ प्रतिपादयति । अन्यथाऽगृहीतसंकेतस्यापि पुंसः ततो वाच्यार्थप्रतिपत्तिः स्यात् । सच संबन्धावगमः प्रमाणत्रयसंपाद्यः। तथाहि । यदैको वृद्धोऽन्यस्मै प्रतिपन्नसङ्गतये प्रतिपादयति-'देवदत्त!गामभ्याजैनां शुक्ला दण्डेन' इति, तदा पार्श्वस्थितोऽव्युत्पन्नसङ्केतः शब्दार्थो प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते,श्रो- तुश्च तद्विषयक्षेपणादिचेष्टादर्शनात् अनुमानतो गवादिविपयां प्रतिपत्तिमवगच्छति तत्प्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्त्या शब्दस्य च तत्र वाचिकां शक्तिं स एव परिकल्पयति । स च प्रमाणत्रयसंपाद्योऽपि सङ्गत्यवगमो न सकृद्वाक्यप्रयोगात्संभवति । वाक्या- संमुग्धार्थप्रतिपत्ताववयवशक्तेरावापोहापाभ्यां निश्चयात् ।। नचास्थिरस्य पुनः पुन- रुच्चारणे संभवति, तदभावे नान्वयव्यतिरेकाभ्यां वाचकशक्त्यवगमः, तदस- त्वात् न प्रेक्षावद्भिः परावबोधाय वाक्यमुच्चार्यम्; उच्चार्यते च परावबोधाय. . वाक्यम् ; अतः परार्थवाक्योच्चारणान्यथानुपपत्त्या निश्चीयतेधूमादिरिव गृहीतसंव- ·तत्त्वोपविधायिनी व्याख्या । ५५ न्धोऽर्थप्रतिपादक शब्दो नित्यः । तदुक्तम्। "दर्शनस्य परार्थत्वान्नित्य शब्द" इति ॥ अथ मतम्, भूयो भूय उच्चार्यमाण शब्द सादृश्यादेकलेन निश्चीमा- नोऽर्थप्रतिपतिं विदधाति, न पुनर्नित्यलात्, तन्न किंचिन्नित्यलपरिकल्पनेन प्रमाणपाधितेन । तयुक्तम् । सादृश्येन शब्दादप्रतिपत्ते । नहि सदृश- तया शब्द प्रतीयमानो वाचकत्वेनाध्यवसीयते, किन्वेक्त्वेन । तथाह्येवं प्रतिपत्ति । य एष सरन्धग्रहणसमये मया प्रतिपन्न शब्द स एवायमिति ॥ किंच । सादृश्यादर्थप्रतिपचौ भ्रान्त. शब्दाढर्थप्रत्यय स्यात् । नान्यस्मिन् गृहीतसङ्केतेऽन्यस्मादर्थप्रत्ययोऽभ्रान्तः । यथा गोशब्दे गृहीतसवन्धेऽश्वशव्दाद्ग- वार्थप्रत्यय ॥ न च भूयोऽवयवसामान्ययोगस्वरूप सादृश्य शब्दे समबति । विशिष्ट वर्णात्मकबाच्छन्दस्य, वर्णाना च निरपयवत्वात् ॥ नच समानस्थान- करणजन्यत्वलक्षण सादृश्य प्रतिपत्तु शक्यम् । परकीयस्थानकरणादेरतीन्द्रियलेन तजन्यस्याप्यप्रतिपत्ते । नच गलादिरिशिष्टाना गादीना वाचकलमभ्युपगन्तु युक्तम् । गत्लादिसामान्यस्याभावात् । तदभावश्च, गादीना नानात्वायोगात् । तदयोगध, प्रत्यभिज्ञया गादीनामेकत्वनिधयात्। अत एव न सामान्यनियन्धना गादिपु प्रत्यभिज्ञा ।भेदनिबन्धनस्य सामान्यस्यैन गादिप्वभावात् , कुतस्तन्निबन्ध- ना गादिपु प्रत्यभिज्ञा । किंच । किं गलादीना वाचकवम् , उत गादिव्यक्ती- नाम् । न तागत्यादीनाम् । नित्यत्वेनास्पदभ्युपगमाश्रयणप्रसङ्गात् । नापि गादीना वाचस्त्वम् । पिल्पानुपपत्ते । तथाहि । किं गत्वादिविशिष्ट व्यक्ति- मान वाचकम्, उत गादिव्यक्तिविशेप । तत्र न तावत् गादिव्यक्तिविशेप । सामान्ययुक्तस्यापि तस्यानन्वयात् । अनन्विताच नार्थप्रतिभास । नापि गादि- व्यक्तिमानम् । यतस्तदपि व्यक्तिमात्र किं सामान्यान्तर्भूतम, उत व्यक्त्यन्त- भूतमिति क्रपनाद्वयम् । यदि सामान्यान्त पाति, तदा पुनरपि नित्यस्य वाच- क्वमित्यरमत्पक्षप्रवेश । अथ व्यक्त्यन्तर्भूतमिति पक्ष , तदाऽनन्वयदोपस्तदव- स्थित इति । किंच। यद्यनित्य' शब्द, तदाऽऽलम्बनरहिताच्छब्दप्रतिभासमाना- दर्थप्रतिपचिरम्युपगता स्यात् । तथाहि । शब्दश्रवण, तत• सङ्केतकारानुभू- तस्मरण, तत तत्सदृशत्वेनाध्यवसाय । नचैतावन्त फाल शब्दस्यावस्थान ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- भवत्परिकल्पनया, तहाचकशून्यात्तत्प्रतिभासादर्थपतिपत्तिः स्यात् । अतोऽर्थ- प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् नानित्यत्वं शब्दस्य ।। अत्र प्रतिविधीयते ॥ यदुक्तम् । दर्शनस्य परार्थत्वान्नित्यः शब्दोऽनित्यत्वे पुनः पुनरुच्चारणासंभवात् न समयग्रहः, तदभावे शब्दादर्थप्रतिपत्तिर्न स्यात्, इति परार्थशब्दोच्चारणान्यथाऽनुपपत्तेनित्यः शब्दः । तद्युक्तम् । अनित्यस्यापि धूमादेरिवावगतसंबन्धस्यार्थप्रत्यायकत्वसंभवात् शब्दस्य । नहि धूमादीनामप्ये. कैव व्यक्तिरग्न्यादिप्रतिपादिका, किन्त्वन्यैव । नचानाश्रितसमानपरिणतीनां सर्वधूमादिव्यक्तीनामर्वाग्दृशा स्वसाध्येन संबन्धः शक्यो ग्रहीतुम् । असाधा- रणरूपेण सर्वधूमादिव्यक्तीनामदर्शनात् । न च लिङ्गानुमेयसामान्ययोस्तत्र संबन्धग्रहणम् । शब्देऽप्यस्य न्यायस्य समानत्वात् । नच धूमत्वात् मया प्रतिपन्नोऽग्निरिति प्रतिपचिः, किन्तु धूमादिति । सा च लिङ्गानुमेययोः सामा- न्यविशिष्टव्यक्तिमात्रयोः संबन्धग्रहणे सति, सामान्यविशिष्टाग्निव्यक्त्यवगमे युक्ता । नच धूमसामान्यादग्निसामान्यस्य, यथा च सामान्यविशिष्टस्य विशेषस्य; अनुमेयत्वं, वाच्यत्वं वाऽभ्युपगमनीयम् । अन्यथा सामान्यमानस्य दाहाद्यर्थ- क्रियाऽजनकले, ज्ञानाद्यर्थक्रियायाश्च सामान्यसाध्यायास्तदैव समुद्भतेर्दाहाद्यर्थि- नामनुमेयवाच्यप्रतिभासात्मवृत्त्यभावेन, लिङ्गिवाच्यप्रतिभासयोरप्रामाण्यप्रसङ्गः । तथा धूमशब्दयोस्तद्विशिष्टयोः तत्त्वमभ्युपगन्तव्यम् ; न्यायस्य समानवा. त् ॥ नचानुमेयत्वबाच्यत्वसामान्य व्यक्तिव्यतिरेकेणानुपपद्यमानं तां लक्षयतीति लक्षणया प्रवृत्तिर्भविष्यतीति वक्तुं शक्यम् । क्रमप्रतीतेरभावात् । नहि लिङ्ग- वाचकजनितलिङ्गिवाच्यप्रतिभासे, प्राक् सामान्यप्रतिभासः, पश्चाद्यक्तिप्रतिभास इति क्रमप्रतीत्यनुभवः । न च लक्षणा संभवतीति प्रपञ्चतः प्रतिपादयिष्याम इत्यास्तां तावत् ।। एवं सामान्यविशिष्टधूमादिलिङ्गस्य गमकत्ववद्गत्वादिविशिष्टगा- दिवाचकत्वे, न किञ्चिन्नित्यत्वेन । तदभावेऽपि धूमादिभ्य इवार्थप्रतिपत्तिसंभवात् । अथ धूमादौ सामान्यस्य संभवात् पूर्वोक्तेन न्यायेन गमकत्वमस्तु; शब्दे तु न किंचित्सामान्यमस्ति, यद्विशिष्टस्य शब्दस्य वाचकभावः । शन्दत्वमिति चेत् । न । गोशब्दस्य शब्दत्वविशिष्टस्य, स्ववाच्ये न संवन्धग्रहः । नच शब्दत्वमपि ·तत्त्वघोघनिधायिनी व्याख्या। , गादिपु विद्यते। गोशब्दत्वगत्वादीनातु सत्त्वे का कथा। शब्दत्वादीना स्वभाव , वर्णान्तरग्रहणे वर्णान्तरानुसन्धानाभावात् । यत्र सामान्यमम्ति तत्रैकग्रहणेऽपर- स्यानुसन्धान दृष्टम्, यथा शावलेयग्रहणे वाहुलेयस्य ।वर्णान्तरे च गादौ गृह्य माणे न कादीनामनुसन्धानम्, तन्न तत्र शब्दत्वादिसभरः । एतदयुक्तम् । यत किमिटमनुसन्धान भवतोऽभिप्रेत यद् वर्णान्तरे गृह्यमाणे वर्णान्तरस्य नास्तीति प्रतिपाद्यते । यदि गादौ वर्णान्तरे गृह्यमाणे, अयमपि वर्ण इत्यनुसन्धानाभार । तदयुक्तम् । एपभूतानुसन्धानस्यानुभूयमानत्वेनाभावासिद्धे. ॥ अथ गादौ वर्णा- न्तरे गृह्यमाणे, अयमपि कादिरित्यनुसन्धानाभावान्न सामान्यसद्भाव , तदाऽत्य रपमिदमुच्यते । शालेयादारपि व्यक्यन्तरे गृह्यमाणे, अयमपि वाहुलेय इत्यनुसन्धानाभावात् गोत्वस्याप्यभाव प्रसक्त ॥ अथ तत्र गौारित्यनुगता कारप्रत्ययस्यागाधितस्य सद्भावात् न गोत्यासत्त्वम् । एतद् गादिप्यपि समानम् । तत्रापि वर्णों वर्ण इत्यनुगताकारस्यागाधितस्य प्रत्ययस्य सहापात्, क्थ न वर्णेषु वर्णवस्य, गादियु गत्वादे, शन्दे शब्दत्वस्य सभन । निमित्तस्य समानत्वात् । तथाहि । समानासमानरपासु व्यक्तिपु कचित्समाना इति प्रत्य- योऽन्वेति, अन्यत्र व्यापर्चते । यत्र च प्रत्ययानुवृचिस्तत्र सामान्यव्यवस्था, नान्यत्र । सा च प्रत्ययानुवृत्तिर्गादिप्वपि समाना इति कथ न तर सामान्य- व्यवस्था । यदि पुनर्गादिप्वनुगताकारप्रत्ययसत्वेऽपि न गत्वादिसामान्यमभ्युप- गम्यते, तर्हि शालेगादिष्वपि न गोत्वसामान्यमभ्युपगमनीयम् । नहि तत्रापि तथाभूतप्रत्ययानुवृत्तिमन्तरेण सामान्याभ्युपगमेऽन्यत् निमित्तमुत्पदनाम । अक्ष- जन्यत्वमाधितत्वादि च प्रत्ययस्योभयत्रापि निशेप समानः । यदि चानुगता- बाधिताक्षजप्रत्ययविशेषविषयत्वे सत्यपि गत्वादेरभाव., गाटेरपि व्यावृत्तत पाभूत- प्रत्ययविषयस्याभार स्यात् । ततश्च कस्य दर्शनस्य परार्थत्वान्नित्यल साध्येत ॥ अथ गादौ श्रोग्राह्यलनिमित्तोऽनुगत प्रत्ययो न सामान्यनिमित्त । तदप्ययु- क्तम् । श्रोत्रग्राह्यवस्थातीन्द्रियत्वेनानवगमे निमित्ताग्रहणे, तद्ग्रहणनिमित्तानु- गतप्रत्ययस्य गादावभावप्रसगात् । न च प्रत्यभिज्ञया गादीनामेकत्वसिडेभेदनि- वन्धनस्य तेषु गत्यादिमामान्यस्याभार इति युक्त्मभिधानम् | गायेक्त्वग्राहि- " ८ ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- काया लुनपुनर्जातकेशनखादिष्विव तस्या भ्रान्तत्वात् । अथ दलितपुनरुदिते न. खशिखरादौ प्रत्यभिज्ञाया बाधितत्वेन भ्रान्तत्वं, न पुनर्गादौ । ननु तत्र प्रत्यभि- ज्ञायाः किं बाधकम्।अन्तरालेऽदर्शनमिति चेत्। ननु गादावप्यन्तरालेऽदर्शनं समा- नम् । अथ दलितपुनरुदिते नखशिखरादावभावनिमित्तमन्तरालेऽदर्शनं, न गा- दावभावनिमित्तम् । किं पुनरत्रादर्शननिमित्तमिति वक्तव्यम् । किमत्र वक्त- व्यम् , अभिव्यक्तेरभावः। अथ केयमभिव्यक्तिर्यदभावादन्तराले गाद्यप्रतिपत्तिः। वर्णादिसंस्कारः । अथ कोऽयं वर्णादिसंस्कारः । आत्ममनःसंयोगपूर्वकप्रयत्न- प्रेरितेन कोष्ठेयन वायुना ताल्यादिसंयोगविभागवशात् प्रतिनियतवर्णाद्यभिव्यज- कत्वेन भेदमासादयता, वक्तृमुखसमीपगतैः स्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षेण, तद्देशस्य च तूलादेः प्रेरणात्कार्यानुमानेन, देशान्तरे शब्दोपलब्ध्यन्यथाऽनुपपत्त्या च, प्रती- यमानेन; नित्यसर्वगतस्य गकारादेवर्णस्य, श्रोत्रस्य, उभयस्य वा वारकाणां वायूना- मपनयन; यथाक्रमं वर्णसंस्कारः, श्रोत्रसंस्कारः, उभयसंस्कारश्चेति चेत् । ननु वर्णसंस्कारोऽभिव्यक्तिरित्यभ्युपगमे, आवारकवायुभिर्विज्ञानजननशक्तिप्रतिघाता- द्वर्णोऽपान्तराले ज्ञानं न जनयतीति अभ्युपगन्तव्यम् । सा च शक्तिवर्ण- स्वरूपात् कथञ्चिदभिन्नाऽभ्युपगन्तव्या । एकान्तभेदे ततो वर्णादनुपकारे, तस्य शक्तिरिति संवन्धानुपपत्तेः । उपकारे वा तदुपकारिका अपरा शक्तिरभ्युप- गन्तव्या; तस्या अपि ततो भेदेऽनवस्था। अभेदे प्रथमैव शक्तिः कथञ्चिदाभिन्ना- ऽभ्युपगमनीया । एवं हि पारम्पर्यपरिश्रमः परिहृतो भवति । तथाभ्युपगमे च तच्छक्तिप्रतिघाते वर्णस्वरूपमेव तदभिन्नमावारकेण प्रतिहतं भवति । ततश्च कथं नानित्यत्वम् । व्यञ्जकेनापि शक्तिप्रतिबन्धापनयनद्वारेण विज्ञानजनक- शत्त्याविर्भावेन वर्णस्वरूपमेवाविर्भावितं भवतीति कथं न वर्णस्य व्यञ्जक- जन्यत्वम् । व्यञ्जकावाप्तविज्ञानजननस्वरूपो वर्णो यदि तेनैव स्वरूपेणावतिष्ठते, तदा सर्वदा तवभासिज्ञानप्रसङ्गः, सर्वदा तद्जननस्वभावस्य भावात् । सहका- र्यपेक्षा च नित्यस्य न भवतीति प्रतिपादयिष्यामः ।अजनने वा न तत्स्वभावतेति प्रथममपि ज्ञानं न जनयेत् । यो हि यन्न जनयति न स तज्जननस्वभावः। यथा शा- लिबीजं यवाश्रमजनयन्न तज्जननखभावम् । न जनयति च वर्णो व्यञ्जकाभि- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । मतवाय्पभिव्यक्तोऽपि सर्वदा स्वप्रतिभासिज्ञानम्, इति न सर्वदातजननस्वभाव । तत्स्वभागाभाने चोत्तरकाल तदेवानित्यलमिति व्यर्थमभिव्यक्तिक्ल्पनम् । अपि च । वर्णाभिव्यक्तिपक्षे कोष्ठयेन वायुना यानद्वेगमभिसर्पता यावान्वर्णविभागो- ऽपनीतावरण कृतस्तारत एन श्रवण स्यात्, न समस्तस्य वर्णस्येति खण्डशस्तस्य प्रतिपत्ति स्यात् ॥अथ वर्णस्य निरवयवत्वादेकनोत्सारितावरण सत्रापनीतावरण इति नाय दोप., तर्हि निर्षिभागलादेपैकवानपनीतावरण सर्वन तथेति मना- गपि श्रवण न स्यात् । सर्वत्र सर्वात्मना वर्णस्य परिसमाप्तलात्। सामस्त्येन श्रय णाभ्युपगमे, वर्णस्वाध्यापकलमनेकल च दुर्निमारम् ।यदि चैकत्राभिव्यक्तो निर्वि- भागलेन सर्वगाभिव्यक्त , तदा सर्वदेशापस्थितस्तस्य श्रवण स्यात् । यदप्युच्यते। यथैवोत्पद्यमानोऽयमुत्पचिवादिना पक्षे दिगादीनामविभागादविभक्तदिगाटिमव न्धितेन स्वरूपेणामांगतोऽपि, सर्वान् प्रति भवन्नपि, न सरवगम्यते, किन्तु यच्छरीरसमीपरी वर्ण उत्पन्नस्तेनैवासौ गृह्यते, तथाऽस्मत्पक्षेऽपि स्वत सर्वगतो ऽपि वर्णो न सर्दूरस्थरवगम्यते, किन्तु यच्छरीरसमीपस्थोऽभिव्यक्तस्तेरेवेति व्यजकचनिसन्निधानासन्निधानकृत वर्णस्य श्रवणमश्रवण च युक्तम् । एतदेवाह- "ययनोत्पद्यमानोऽय न सरवगम्यते । दिगदेशाविभागेन सर्वान् प्रति भवन्नपि ॥१॥ तथैव यत्समीपस्थैर्नादे स्यात् यस्य सस्कृति । तैरेव गृह्यते शब्दोन दूरस्थै क्यञ्चन"॥ २ ॥ इति । तदपि प्रलापमानम । यतो यदि व्यजका वाययो यनैव सनिहितान्तर वर्ण- सरकारद्युम्तदा स्यादप्येतत्, किन्तु तपाभ्युपगमे वर्णस्य सारयस्त्वम्, अनभिव्य तम्ररूपाटभिव्यक्तम्वरूपस्य च भेदात्, अनेस्त्व च स्यात् । सर्गत्मना तु सरकारे- "बच्चरीरसमीपस्थर्नादै स्याद्यस्य सस्कृति । तर्यया श्रूयते शब्दस्तथा दूरगतैन किम्" || १ || ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- इन्द्रियसंस्कारकेषु समानेन्द्रियग्राह्ये समानदेशेऽर्थे प्रतिनियतविपयग्राहकत्वेन, इन्द्रियान्तरविषयग्राहकत्वेन च इन्द्रियसंस्कारकत्वस्यादर्शनात्, अत्यन्ता- संभविनो नार्थापत्तिसामर्थ्यात्कल्पना युक्ता । कारकाणां तु प्रतिनियत- कार्यकर्तृत्वस्यान्यत्राप्युपलब्धेः प्रतिनियतवर्णोत्पादनसामर्थ्यभेदस्य ताल्वादि- प्वर्थापत्तितः कल्पना संभाव्यत एव । किंच । इन्द्रियं संस्कुर्वद् व्यञ्जकं यदि यथावस्थितवर्णग्राहकत्वेनेन्द्रियसंस्कारं विदध्यात्, तदा सकलनभस्त- लव्यापिनो गादेः प्रतिपत्तिः स्यात् । नचासौ दृष्टा । अथान्यथा न तर्हि वर्णस्वरूपप्रतिभास इति न तत्स्वरूपसिद्धिः; तन्न श्रोत्रसंस्कारोऽप्यभिव्यक्तिः । नाप्युभयसंस्कारोऽभिव्यक्तिः, प्रत्येकपक्षोक्तदोषप्रसङ्गात् । नचान्यप्रकारः संस्का- रोऽभिव्यक्तिः संभवति । तदभिव्यक्तेरसंभवात् । नानभिव्यक्तिनिमित्तोऽन्तराले गादीनामनुपलम्भः किन्तु दलितनखशिखरादिप्विवाभावनिमित्तः, इति लूनपु- नर्जातनखादिष्विवापान्तरालादर्शनेन गादिप्रत्यभिज्ञाया वाध्यमानत्वादप्रामाण्यम् । अथ खण्डितपुनरुदितकररुहसमूहविपयाया अपि प्रत्यभिज्ञायास्तत्सामान्यवि. षयत्वेन नाप्रामाण्यम्; तस्यास्तद्विपयतयाऽवाध्यमानत्वात् । नचायं प्रकारो गा. दिविषयप्रत्यभिज्ञायाः सम्भवति । तथाभूतकेशादिष्विव गादिभेदविषयाबाधित- प्रतिभासाभावेन तद्भेदासिद्धौ, समानानां भावः सामान्यमिति कृत्वा तत्र सा- मान्यस्यैवासम्भवात् । असदेतत् । गादिप्वपि पूर्वोपलब्धगादेः सकाशादयमल्पो महान् कर्कशो मधुरो वा गादिरित्यवाधिताक्षजप्रतिभाससहावेन भेदनिवन्धनसा- मान्यसम्भवस्य न्यायानुगतत्वात् । नच यथा तुरगजवस्य पुरुषेऽध्यारोपात्पुरुषो यातीति प्रत्ययो व्यपदेशश्च, तथा व्यञ्जकध्वनिगतस्याल्पकर्कशादेर्गादावुपचा- रात् तथा प्रत्ययो, व्यपदेशश्चेत्यभ्युपगन्तुं शक्यम् । तथाऽभ्युपगमे, वाहीके गो- प्रत्ययवद्, गादिप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वेनगादिस्वरूपासिद्धिप्रसङ्गात् । नहि भ्रान्तप्रत्य- यसंवेद्या द्विचन्द्रादयः स्वरूपसंगतिमनुभवन्ति । नचाल्पमहत्त्वप्रत्यययोन्तित्वे, अल्पमहत्त्वे एव गादिविषये अव्यवस्थितस्वरूपे; न पुनर्गादिको वर्णः । तत्प्र. त्ययस्याभ्रान्तत्वात् । नचान्यविषयप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वेऽन्यस्य तथाभावोऽतिप्र- सङ्गादिति वक्तुं युक्तम् । यतो यद्यल्पमहत्त्वादिधर्मव्यतिरिक्तस्य गादेः,द्वित्वर- ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या । हितस्येव निशीथिनीनाथस्य, प्रत्ययविषयत्व स्यात् तदैव तद्यज्येतापि वक्तुम् । नच सप्नेऽपि तद्धर्मानध्यासितो गादि केनचित् प्रतीयत इति कथ तस्य महत्त्वादिधर्मरहितस्य स्वरूपव्यवस्था । अत एव महत्त्वादिधर्मयुक्तस्य सर्वदा प्रतीयमानत्वाद् गादेन तद्धर्मयुक्ततया प्रतीयमानस्य, उपचरितप्रत्ययविषयता ।। तदुक्तम् - "यो ह्यन्यरूपसरेद्य सवेद्येतान्यथाऽपि वा । स भ्रान्तो, नतु तेनैव यो नित्यमुपलभ्यते ॥ १ ॥ इति । तन्न व्यञ्जकधर्माध्यारोपादुपचरितप्रत्ययविषयत्व तयाभूतस्य गादे । सर्वभावानामुपचरितप्रत्ययविपयलेन स्वरूपाभारप्रसङ्गात् । नच व्यञ्जकस्य प्रदीपादेरत्पमहत्त्वभेदात् व्यङ्ग्यस्य घटादेरत्पमहत्त्वभेदप्रतिभासो दृष्ट ॥ अथ व्यजकधर्मानुकारित्व व्यङ्ग्ये उपलभ्यते । तथाहि । एकस्वरूपमपि मुख, खड्गे प्रतिविम्बित दीर्घम्, आदशे वर्तुल, नीलकाचे गौरमपि श्याम, व्यजकधर्मानु- कारितया प्रतिभासविषयमुपलभ्यत इति प्रकृतेऽपि तथा स्यात् । एतदप्यसङ्गतम् । दृष्टान्तमानादासिद्धे । तस्य हि साध्यसाधनप्रतिविम्बसाधकप्रमाणविपयतया साध्यसिद्धावुपयोगो, न स्वतन्त्रस्य । अन्यथा 'एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः' इत्यादिदृष्टान्तमात्रतो, अद्वैतवादिनोऽपि पुरुषाद्वैतसिद्ध , शब्द- खरूपस्याप्यभारात् कस्योपचारात् महत्वादिप्रतिमास इत्युच्यते । मुखादीना च च्छाया खड्गादौ सक्रान्ता तद्धर्मानुकारिणी प्रतिभाति, न मुखादय । नच गादीना छाया व्यञ्जकध्वनिसकान्ता तद्धर्मानुकारिणी प्रतिभातीति शक्य वक्तुम् । शब्दस्य भवताऽमूर्तत्वेनाभ्युपगमात् । अमूर्तस्य च मूर्तघ्पनी छाया प्रतिनिम्मनासभवात् । मूर्चानामेव हि मुखादीना मूर्चे आदर्शादी छायाप्रति- बिग्मन दृष्ट, नामूर्तीनामात्मादीनाम् । अदृष्टे च ध्वनौ छाया प्रतिविम्बिताऽपि न गृह्येत, कथ तधर्मानुकारितया प्रतीतिविपय । नच घने शब्दम- तिभासकाले श्रवणप्रतिपत्तिविषयत्वम् । उभयाकारप्रतिपत्तेरसवेदनात् । तन्न व्यञ्जके धनौ प्रतिविम्विता गकारादिच्छाया प्रतिमाति । नाप्यमूत्ते गादौ ध्वनिच्छायाप्रतिपिम्पन युक्तम् । अमूत्ते आकाशादौ घटादिच्छायाप्रतिविम्बना- , ·६४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- नुपलब्धेः । तद्युक्तमुक्तं खड्गादौ दीर्घमुखादिप्रतिभासवदल्पमहत्त्वादियुक्त- शब्दप्रतिभास इति । दृष्टान्तदाान्तिकयाइँपम्यात् । अतोऽवाधितमहत्त्वादिभेद- भिन्नगादिप्रतिभासाद् गादिभेदसिद्धेः, तन्निबन्धनस्य सामान्यस्य गादौ सद्भावात; तन्निबन्धना प्रत्यभिज्ञा दलितोदितनखशिखगदिष्विव गादावभ्युपगमनीया । अत एव धूमादीनामिवानित्यलेऽपि गादीनां, सामान्यसन्नावतः सङ्गत्यवगमस्य संभवात् ; न परार्थशब्दोच्चारणान्यथाऽनुपपत्त्या तन्नित्यत्वकल्पना युक्ता । तद् गत्वादिविशिष्टस्य गादेरविवक्षितविशेषस्य स्वार्थन सङ्गत्यवगमेन, न किञ्चि- न्नित्यलेन । यथा गोलादिविशिष्टस्य गोव्यक्तिमात्रस्य वाच्यत्वे न कश्चिदोपः; तद्वद् वाचकवेऽपि तदर्थप्रतिपादकत्वस्य अन्यथापि सम्भवात् 'दर्शनस्य परार्थत्वात् नित्यः शब्दः' इत्ययुक्तमभिहितम् । यत्पुनरुक्तम् । सदृशत्वेनाग्रह- णात् न सादृश्यादर्थप्रतिपत्तिरिति । तत्र यदि सदृशपरिणामलक्षणं सामान्यं, व्यक्तेः सादृश्यमभिप्रेतम् ; तदा तस्य यथा शक्तिविशेषणस्य वाचकत्वं तथा प्रतिपादितम् । अथान्यथाभूतं सादृश्यमत्र विविक्षितं, तदा तस्य वाचकलान- भ्युपगमात् स एव परिहारः । यत्तूक्तम् । वर्णानां निरवयवत्वात् न भूयोऽवय- वसामान्ययोगलक्षणस्य सादृश्यस्य सम्भवः । तदत्यन्तासङ्गतम् । वर्णानां भाषा- वर्गणारूपपरिणतपुद्गलपरिणामस्यैव सावयवत्वात् ॥अथ पौद्गलिकले वर्णानां, महत्यदृष्टकल्पना प्रसज्यते । तथाहि । शब्दस्य श्रवणदेशागमन, मूतिस्पर्शादि- मत्त्वं च अनुपलभ्यमानं परिकल्पनीयम् । तेपां च मूर्तिस्पर्शानां सतामप्यनु- द्भूतता कल्पनीया, त्वगग्राह्यत्वं च परिकल्पनीयम् । ये चान्ये सूक्ष्मा भागा- स्तस्य कल्प्यन्ते, तेपां च शब्दकरणवेलायां सर्वथाऽनुपलभ्यमानानां कथं रच- नाक्रमः क्रियताम् । उपलभ्यमानत्वेऽपि कीदृशाद्रचनाभेदात् गकारादिवर्णभेदः, द्रवत्वेन च विना कथं वर्णावयवानां परस्परतः संश्लेपो वर्णनिप्पादकः । यद्यपि च कथञ्चित् की निष्पादिता वर्णाः, तथापि आगच्छतां कथं न वायुना वि- श्लेपः । लघूनां तदद्वयवानामुद कादिनिवन्धनाभावात् । निबद्धानामप्यागच्छ- तां वृक्षाद्यभिहतानां विश्लेपो लोष्टवत् । नचैकशब्दस्यैकश्रोत्रप्रवेशे मूर्त्तत्वेन प्रतिवद्वत्वादन्येषां श्रोतृणां तद्देशव्यवस्थितानामपि श्रवणमुपपद्यते । प्रयत्ना- ·- तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । ६५ न्तरस्यासत्त्वेन पुनर्निक्रमणासम्भवात् । नचैकगोशब्दापेक्षयाऽवान्तरवर्णनाना- त्वकल्पनायामस्ति प्रयोजनम् । एकस्मादेव गोशब्दादर्थप्रतीते । अतो गकारा- दिवर्णनानात्वमदृष्ट परिकल्पनीयम् । न चैकस्यैव गोशब्दावयविन सर्वासु दिक्षु गमन युज्यत इत्यनेकादृष्टपरिकरपना स्यात् । तदुक्तम् - "शब्दस्याऽऽगमन तावददृष्ट परिकल्प्यते । मूर्तिस्पर्शादिमत्त्व च तेषामभिभवः सताम् ॥ १॥ त्वगग्राह्यत्वमन्ये च सूक्ष्मा भागाः प्रकरिपता । तेपामदृश्यमानाना कथ च रचनाक्रम ॥ २ ॥ कीदृशाद्रचनाभेदावर्णभेदश्च जायताम् । द्रवत्वेन विना चैपा सश्लेप कल्प्यता कथम् ॥ ३॥ आगच्छता च विश्लेपो न भवेद्वायुना कथम् । लघवोऽवयना होते निवदा नच केनचित् ॥ ४ ॥ वृक्षाद्यभिहतानां तु विश्लेपो लोष्टबद्भवेत् । एकश्रोत्रप्रवेशे च नान्येपा च पुन श्रुति ॥५॥ नचावान्तरवर्णानां नानात्वस्यास्ति कारणम् । नचैकस्यैव सासु गमन दिक्षु युज्यते ॥ ६ ॥ इति । एतद्वपक्षेऽपि सर्व समानम् । तथाहि । वायोरागमन तावदृष्ट परिक- एप्यत इत्याद्यपि वक्तु शक्यत एव । केवल वर्णस्थाने वायुशब्द पठनीय इति कथ न भवत्पक्षेऽपि भूयस्यदृष्टपरिकरपना। अपि च ।भरपक्षेऽयमपर परिक्रप- नागौरपदोप सम्पद्यते । वर्णस्य पूर्वापरकोट्यो सर्वत्र देशेऽनुपलभ्यमानस्य सत्त्व परिकल्पनीयम्, तस्य चावारका स्तिमिता वायव प्रमाणतोऽनुपलभ्यमाना , तदपनोदकाश्चान्ये तथाभूता एव व्यञ्जका परिक्रपनीया, तेपा चोभयरूपा- णामपि शक्तिनानात्व परिकल्पनीयम् । अस्मत्पक्षे तत्सर्वमपि नास्तीति कथम- दृष्टपरिकरपना गुर्गी पौद्गलिकत्व च शब्दस्य,अम्बरगुणप्रतिषेधप्रस्तावेप्रमाणो; पपन्न करिष्यत इत्यास्ता तावत् ॥ यत्पुनन्तित्व शब्दादर्थप्रत्ययस्याभिहितम्, ९ ·६६ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- तधूमाल्लिङ्गाल्लिङ्गिप्रत्ययेन प्रत्युक्तम् ॥ गत्वादिविशिष्टस्य गादेर्वाचकत्वमयुक्तम् । गत्वादेः सामान्यस्यासम्भवात् ; तदनन्तरं निराकृतम् । यत्पुनरुक्तम् । गादिव्यक्ति- मात्रं गत्वादिविशिष्टं नोपपद्यते, तस्य सामान्यविशेषयोरन्यतरत्रान्तर्भाव एकत्र वाचकस्य नित्यत्वप्रसङ्गात् , अन्यत्रानन्वयात् वाचकत्वायोगात् । एतदसारम् । व्यक्तिमात्रस्य सामान्यविशिष्टस्य पूर्व वाचकत्वव्यवस्थापनात् । ता एव व्यक्तयो- ऽविवक्षितासाधारणविशेपाः सामान्यविशिष्टव्यक्तिमात्रशब्दाभिधेयाः । किंच। किं वर्णानां नित्यत्वमभ्युपगम्यते, उत वर्णक्रमस्य, आहोखित् वर्णाभिव्यक्तेः, किंवा तत्क्रमस्य । तत्र न तावदभिव्यक्तेनित्यत्वम् । तस्या निषिद्धत्वात् । अनिषेधेऽपि पुरुषप्रयत्नप्रेरितवायुजन्यत्वेनापौरुषेयत्वासम्भवात् । नाप्यभिव्यक्तिक्रमस्य । अभिव्यक्त्यभावे तत्क्रमस्याप्यभावात् । तत्पौरुषेयत्वे तस्यापि पौरुषेयत्वात् ॥ अथैवं पौरुषेयत्वस्यानादिसिद्धस्य केनचिदादाबकृतस्य सर्वपुरुषैः परिग्रहात्, पुरुषाणां स्वातन्त्र्याभावादपौरुषेयत्वमुच्यते । तदुक्तम्:- "वक्ता नहि क्रम कश्चित्स्वातन्त्र्येण प्रपद्यते । यथवास्य परैरुक्तः तथैवैनं विवक्षति ॥ १ ॥ परोऽप्येवं ततश्वास्य संबन्धवदनादिता । तेनेयं व्यवहारात् स्यादकौटस्थ्येऽपि नित्यता ॥ २ ॥ यत्नतः प्रतिपेध्या नः पुरुपाणां स्वतन्त्रता" ॥ इति । एतदसंबद्धम् । अपौरुषेयत्वप्रतिपादकप्रमाणस्यासिद्धत्वात् ॥ अथ वर्ण- क्रमस्यापौरुषेयत्वमभ्युपगम्यते । तदप्यचारु । वर्णानां नित्यत्वेन कालकृतस्य तन्तुपटवद् व्यापकत्वेन देशकृतस्य मुक्तावलीमुक्ताफलमालावत् ; अस्यासंभ- वात् ॥ अथ वर्णानामपौरुषेयत्वमङ्गीक्रियते । तदप्यसङ्गतम् । य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकाः' इत्यभिधानात् वेदवल्लोकायतशास्त्रमपि प्रमाणं स्यादिति तदर्थानुष्ठानं भवतः प्रसज्यते । लौकिके च वाक्ये यो विसंवादः कचिदुपल- भ्यते, स भवन्नीत्या न प्राप्नोति ॥ अथ लौकिकवैदिकशब्दयोर्भेदोऽभ्युपगम्यते । तथा रागादिसमन्वितत्वाभ्युपगमात्सर्वपुरुषाणां, न तेषां यथावस्थितवेदार्थ- ·, तत्वबोधविधायिनी व्याख्या । परिक्षानम् ; स्त्रय वेदोऽपि न भरता वेदार्थ प्रतिपादयति, नापि वेदार्थप्रति- पादकमपौरपेय वेदव्यास्यानमवगतार्थ सिद्धम्, येन ततो वेदार्थप्रतिपत्ति, लौकिकशब्दानुसारेण वेदशब्दार्थप्रकल्पनमपि तद्भेदाभ्युपगमेऽनुपपन्नमिति न वेदार्थप्रसिद्धि स्यादिति न वैदिकलौकिकशब्दयो दाम्युपगम श्रेयानिति शैक्किवटैदिकस्यापि पौरुषेयत्वमभ्युपगन्तव्यम्। न च ौक्किवैदिकशब्दयो शब्दम्वरूपाविशेपे, सङ्केतग्रहणव्यपेक्षलेनार्थप्रतिपादकले, अनुच्चार्यमाणयोश्च पुरुषेणाश्रवणे सत्यतोऽपरो विशेपो विद्यते, यतो वैदिका अपौरपेया, लौक्किा पौरुपैया स्यु । तथा नियोगे चार्थप्रत्यायनमुभयोरपि । नच नित्सवे पुरुषे. च्छापशादर्थप्रतिपादकत्व युक्तम् , उपलभ्यन्ते च यत्र पुरुषै सङ्केतितास्त- मर्थमविगानेन प्रतिपादयन्त । अन्यया नियोगाधर्थभेदपरिक्रपनमसार स्यात् । अत पौरुषेयत्वमनुमानादवसीयते । तथाहि । ये नररचितरचनाविशिष्टास्ते पौरुषेया , ययाऽभिनयपप्रासादादिरचनाविशिष्टा जीर्णपप्रासादादय , नरर- चितरचनाविशिष्ट च वैदिक वचनमिति प्रयोग ॥ नचानाश्रयासिद्धो हेतु । वैदिकीना रचनाना प्रत्यक्षत उपलब्धेः ॥ नाप्यप्रसिद्धविशेषण पक्ष । अभिनय- कूपप्रासादादिषु पुरपपूर्वकत्वेऽस्य साध्यधर्मरक्षणस्य विशेषणस्य सिद्धत्वात् ॥ नच हेतो स्वरूपासिद्धत्वम् । वैदिकीषु वचनरचनासु विशेषग्राहकप्रमाणामा- वेन तस्याभावात् । नच प्रामाण्याभावलक्षणो पिगेप तर इति शस्यमभिधातुम् । तपाभूतस्य विशेषस्य विद्यमानस्यापि पौरुषेयत्वानिराकरणात् । यादृशो हि विशेष उपलम्यमान पौरुषेयत्व निराकरोति, तादृशस्य विशेपस्याभागादपिशि- टत्वमुच्यते, न पुन सर्वथा विशेषाभागात, एकान्तेनाविशिष्टस्य क्स्यचिद्भा- वात् । अप्रामाण्याभावलक्षणश्च विगेपो दोषपन्तमप्रामाण्यवरण पुरुप निगकरोति, नच गुणवन्तमप्रामाण्यनियर्तकम् । नच गुणपत पुरपरवाभावात् , अन्यस्य च तेन विशेषेण निर्मितत्वात्मिघमेापौरपेयत्वं वेट इत्सम्युपगमनीयम् । अपो- रुपयेत्वस्य निराकृतत्वाद, गुणरपुरपामारोऽप्रामाण्याभावलक्षणस्य विशेपस्या- भावप्रसङ्गात् । नव गुणस्त पुरुपस्यान्येन विशेपेण निराकरणमिति तयाभुत- विशेपस्याभावात् नामिद्धो नररचितवचनरचनाविशिष्टत्वलक्षणो हेतु । पौरुपयेषु ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- प्रासादादिपु नररचितरचनाविशिष्टत्वदर्शनादपौरुषेयेप्वाकाशादिप्वदर्शनाच्च, नानैकान्तिकः॥अथापौरुपेयेप्वदृष्टमपि नररचितरचनाविशिष्टत्वं, तत्र विरोधाभा- वादाशङ्कयमानं सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादनैकान्तिकम् । न । अपौरुषेयेप्व- पि नररचितरचनाविशिष्टत्वस्य भावे, पौरुषेयत्वेन निश्चितेपु प्रासादादिपु सकृदपि तस्य सद्भावो न स्यात् । अन्यहेतुकस्य ततः कदाचिदप्यभावात् । भावे वा तहेतुक एवासाविति नापौरुपेये तस्य सद्भावः शङ्कनीयः। अत एव न विरुद्धः। पक्षधर्मत्वे सति विपक्ष एव वृत्तिर्यस्य स विरुद्धः। नचास्य विपक्षे वृत्तिरिति प्रतिपा- दितम् ॥नापि कालात्ययापदिष्ट-प्रकरणसमा-प्रयोजकत्वानि हेतोःपाः सम्भवन्ति। तथाहि । प्रत्यक्षागमबाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वं हेतोः कालात्ययापदिष्टत्व- मुच्यते । नच यत्र स्वसाध्याविनाभूतो हेतुर्धामणि प्रवर्त्तमानः स्वसाध्य व्यवस्था- पयति, तत्रैव प्रमाणान्तरं प्रवृत्तिमासादयत्तमेव धर्म व्यावर्त्तयति । एकस्यैकदैकत्र विधिप्रतिषेधयोर्विरोधात् । तन्न वाधाविनाभावयोः सम्भव इति न कालात्ययापदिष्ट- त्वमविनाभूतस्य हेतोर्दोषः संभवति ॥ प्रकरणसमत्वमपि प्रतिहेतोर्विपरीतधर्मसाध- कस्य प्रकरणचिन्ताप्रवर्तकस्य तत्रैव धर्मिणि सद्भाव उच्यते । न च स्वसाध्यावि- नाभूतहेतुसाधितधर्मिणो धर्मिणि विपरीतत्वं संभवतीति न विपरीतधर्माधायिनो हेत्वन्तरस्य तत्र प्रवृत्तिरिति न प्रकरणसमत्वमविनाभूतस्य हेतोर्दोषः । अप्रयो- जकत्वं तु पक्षधर्मान्धयव्यतिरेकाणामन्यतमरूपाभावः। नच प्रकृते हेतौ तदभाव- इति दर्शितम् ॥ अथाऽनुमानलक्षणयुक्तस्य प्रत्यनुमानस्यापौरुषेयत्वसाधकस्य सद्भावात् प्रकरणसमता, प्रकृतस्य हेतोरनुमानवाधितत्वं वा पक्षस्य दोषः । प्रत्य- नुमानं च दर्शितम् :- "वेदाध्ययनमखिलं गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाऽध्ययनं यथा ॥१॥ इति । नचैतदाशङ्कनीयम् । एवंविधे प्रत्यनुमानेऽभ्युपगम्यमाने कादम्बर्यादी- नामप्यपौरुषेयत्वसिद्धिः । यतस्तेषु बाणादीनां कर्तृणां निश्चयः। तथाहि । कालिदासकृतत्वेन कुमारसंभवादीनि काव्यानि अविगानेन स्मयन्ते ॥ अथ वेदेऽपि कर्तृस्मरणमस्ति । तथाच । केचिद्धिरण्यगर्भ वेदानां कर्तारं स्मरन्ति; ॥

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । अपरे अटकादीन ऋषीन् । सत्यमस्ति, नत्वविगीत, यथा भारतादिषु । तथा छिन्नमूल च स्मरणस्यानुभयो मूलम् । नच वेदे वर्तृस्मरणस्य केनचित्प्रमाणेन मुलानुभवो व्यवस्थापयितु शक्य । यदपि कर्तृसद्भावप्रतिपादक वचनं कैश्चित् कृतम्, 'हिरण्यगर्भ समपर्चताये' इत्यादि, तदपि मन्त्रार्थवादाना श्रूयमाणे इथे प्रामाण्यायोगात्, न तत्सहापादकम् । तदुक्तम् - "भारतेऽपि भवेदेवं, कर्तृस्मृत्या तु बाध्यते । वेदे तु तत्स्मृतिर्या तु, साऽर्थवादनिवन्धना" ॥१॥ एतदप्ययुक्तम् । यतः किमत्र प्रतिसाधनत्वेन विवक्षितम् । किमध्ययन- शब्दवाच्यत्वम्, उत कर्तुरस्मरणम् । पूर्वस्मिन् पक्ष, निर्षिशेषणो वा हेतुरपौरुपे- यत्वप्रतिपादक , कर्नस्मरणनिशिष्टो वा । निर्विशेषणस्य निश्चितकर्तृकेषु भार- तादिप्वपि भागादनैकान्तिकत्वम् । किंच । किं यथाभूताना पुरुषाणामध्यय- नपूर्वक दृष्ट तथाभूतानामेवाध्ययनवाच्यत्वम्, अध्ययनपूर्वकत्व साधयति, उत अन्यथाभूतानाम् । यदि तथाभूताना, तदा सिद्धसाधनम् । अथान्यथाभूताना, तदा सन्निवेशादिवदप्रयोजको हेतु ॥ अथ तथाभूतानामेव साधयति । न च सिडसाधनम्, सर्वपुरुषाणामतीन्द्रियार्थदर्शनशक्तिवैकल्येन अतीन्द्रियार्थप्रति- पादकप्रेरणाप्रणेतृत्वासामध्येनेदृशत्वात् । स्यादेतत् , यदि प्रेरणायास्तथाभूता- प्रतिपादनेऽप्रमाण्यामात्र सिद्ध स्याद्, यावता गुणवद्वक्तुरभावे तद्गुणैरनि- राकृतैर्दोषैरपोदितत्वात्सापनाद प्रामाण्यमित्युक्तम्, तथाभूता च प्रेरणामती- न्द्रियदर्शनशक्तिविकला अपि कर्तु समर्था इति कुतस्तथाभूतप्रेरणाप्रणेतृत्वा- सामध्यन सर्वपुरपाणामीदृशत्वसिद्धि , यत सिद्धसाधन न स्यात् । अथ न गुणवद्वक्तृकत्वेन चोदनाया अप्रामाण्यनिवृत्ति , किन्त्वपौरुषेयत्वेन, ततो नाय दोष । ननु कुत पुनरपौरुषेयत्व चोदनाया अवगतम् । यद्यन्यतोऽनुमानात्, तदा तत एवापौरुषेयत्वसिद्धेर्व्यर्थ प्रकृतमनुमानम् । अत एवानुमानाच्चेत् । नन्व- तोऽनुमानादपौरुषेयत्वसिद्धौ, प्रेरणाया अप्रामाण्याभाव , तदभावाच्च तथाभूतमे- रणामणेतृत्वासामयेन सर्वपुरुषाणामीदृशवसिद्धि , इतीतरेतराश्रयदोपसद्भाव ।

·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- अतः स्थितमेतत् तथाभूतानां तथाभूताध्ययनसाधने सिद्धसाधनम् । तन्न नि- विशेषणो हेतुः प्राक्तनोऽपौरुषेयत्वं साधयति ।। अथ सविशेपणो हेतुः पूर्वोक्तः प्रकृतसाध्यगमकः, तदा विशेषणस्यैव केवलस्य गमकत्वाहिशेप्योपादानमन- र्थकम् । भवतु विशेषणस्यैव गमकत्वम्, सर्वथा अपौरुषेयत्वसिद्ध्या नः प्रयो- जनमिति चेत् । असदेतत् । यतः कर्चस्मरणं विशेषणं किमभावाख्यं प्रमाणम्, अर्थापत्तिः, अनुमानं वा । यद्यभावाख्यमिति पक्षः । स न युक्तः । अभावप्र- माणस्य प्रामाण्याभावात् । किंच। तदुपलम्भकप्रमाणपञ्चकनिवृत्तिनिवन्धना- ऽस्य प्रवृत्तिरभ्युपगम्यते भवता; 'प्रमाणपञ्चकं यत्र' इत्याद्यभिधानात् ; नच प्रमाणपञ्चकस्य वेदे पुरुषसद्भावावेदकस्य निवृत्तिः । नररचितरचनाविशिष्ट- त्वस्य पौरुषेयत्वप्रतिपादकत्वेनानुमानस्य प्रतिपादनात् ॥ नचास्याप्रामाण्यमभि- धातुं शक्यम् । यतोऽस्याप्रामाण्यं किम् ,अभावप्रमाणबाधितत्वेन, उत स्वसाध्या- विनाभाविवाभावेन । तत्र न तावदभावप्रमाणवाधितत्वेन । चक्रकदोपप्रस- झात् । तथाहि । न यावदभावप्रमाणप्रवृत्तिर्न तावत् प्रस्तुतानुमानबाधा, यावच न तस्य बाधा, न तावत्सदुपलम्भकप्रमाणनिवृत्तिः, यावञ्चन तस्य निवृ- त्तिर्न तावत्तन्निबन्धनाभावाख्यप्रमाणप्रवृत्तिः, तदप्रवृत्तौ च नानुमानबाधेति दुरु- त्तरं चक्रकम् । तन्नाभावप्रमाणबाधितत्वात्प्रस्तुतानुमानस्याप्रामाण्यम् । नचा- वाधितत्वमनुमानप्रामाण्यनिबन्धनम् । तथाऽभ्युपगमे तस्य प्रामाण्यमेव न स्यात् ; तस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । तथाहि । बाधाभावो नानुपलम्भान्निश्चीयते। विद्य- मानवाधकेप्वपि वाधानुपलम्भस्य भावात् । नापि बाधकामावज्ञानात् । यतः तदपि ज्ञानं यदि तदैव बाधकामावं निश्वाययति, तदा न तत्प्रामाण्यनिबन्ध- नम् ; तथाभूतज्ञानस्य संभवात्; बाधकेप्वपि भावात् । अथ सर्वदा तद्वा- धकाभावं निश्वाययति । तदसत् । न पूर्व बाधकमत्र प्रवृत्तं, नाप्युत्तरकालं प्रबतिष्यत इत्येवंभूतस्य ज्ञानस्यार्वाग्दृशामभावात् । भावे वा तस्यैव सर्वज्ञ- त्वात्, न प्रेरणैव धर्मे प्रमाणमित्यन्ययोगव्यवच्छेदेन तद्विषयतत्प्रामाण्यावधारणो- पपत्तिःस्यात् ; किन्तु निश्चितस्वसाध्याविनाभूतलिङ्गप्रभवत्वम्।स्वसाध्याविनाभाव- निश्चायकं च प्रकृतस्य हेतोः पौरुषेयत्वेन कार्यकारणभावनिश्चायकम् ; तदेव च ·तत्चगोधनिधायिनी व्याख्या । स्वसाध्यविपर्यये तस्य सद्भावनाधकम् , तस्य च प्रकृतहेतौ सत्त्वेन दर्शितत्वान्न तत्प्रभवस्थानुमानस्यापामाण्यम् । अत एव स्वसाध्याविनाभारित्वाभावेन तस्या- प्रामाण्यमिति द्वितीयोऽपि पक्षो न युक्त । तन्नाभानाख्य कर्बस्मरणलक्षण प्रमाण अपौरुपयेवसाधकम्, नापि पौरुषे यवनाधकम् । अवार्यापत्ति कर्चस्मरणम् । तदप्यसङ्गतम् । अर्थापचेरनुमानेऽन्तर्भावस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् , तदूपणै- वास्य पक्षस्य दूपितत्वात् । अवानुमानम् । तदप्यसङ्गतम् | अपौरुषेयो वेद कत्रस्मरणादित्येन प्रयोगे हेतोय॑धिकरणत्वटोपात् । अपास्मर्यमाणकर्तृकत्वा- दिति हेतुप्रयोगान व्यधिकरणत्यदोप, तसर्यमाणकर्तृकत्व भारतादिषु निश्चितकर्तृकेप्वपि विद्यत इत्यनकान्तिक्तम् । अवागमान्तरे परै स्मर- णाचतो व्यावृत्तमस्मर्यमाणकर्तृत्वमपीरुपेयत्वेन व्याप्यत इति नानैकान्तिक- त्वम् । न । परकीयस्य कर्तु स्मरणस्य भवता प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । अम्यु- पगमे वा, परदेऽपि कर्तु स्मरणादमर्यमाणर्तृकत्वादिति प्रतिनायसिहो भरन् भवतोऽप्यमिद स्यात् । अथ वेदे सविगान, कर्तृविशेषविप्रतिपचे स्मरणमसत्सम् । तथाहि । केचित् हिरण्यगर्भ, अपरेऽष्टकादीन् वेदस्य कर्तृन् स्मरन्ति इति विशेषविप्रतिपत्तिः । नन्वेर कर्तृविशेषविप्रतिपत्ते- स्तद्विशेषस्मरणमेवासत्य स्यात्, तन न कर्तुमानस्मरणम् । अन्यथा कादम्ब- र्यादीनामपि कर्दविशेपनिप्रतिपत्ते करीमानस्मरणस्यासत्यत्वेन तत्राप्यस्मर्यमाण- कर्तुक्त्वस्य सहापात्पुनरप्यनैकान्तिक्त्त प्रकृतहेतो । अथ वेदे विशेप- विपनिपचिपकनुमानेऽपि रिप्रतिपत्तिरिति तन कर्तृस्मरणमसत्यम् । कादम्बर्या- दीना तु विशेष एन विप्रतिपचिर्न कर्तृमात्रे, तेन तर कर्तु स्मरणस्य निरुद्धम्य सत्यत्वात् नास्मर्यमाणकर्तृत्त्व तेपु वर्चत इति नानान्तिक्त्वम् । ननु वेदे सौगता कर्तृमान म्मरन्ति, न भीमासा इत्येव कर्तृमात्रेऽपि विप्रतिपत्ते, यदि स्मरण मिथ्या, तदा स्मरणपदस्मर्यमाणकत्वम- प्यसत्य स्यात् विप्रतिपत्रविशेषात् । तथाच पुनरप्यसिद्धो हेतु । एतेन 'सत्य पेदे कर्तृम्मरणमस्ति नत्वरिगीत, यया भारतादिपु' इति निरस्तम् । यदप्यु- तम् । तथा छिन्नमूल च वेदे करीस्मरण तस्यानुभगो मूल, नचासौ तत्र ·७२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- तद्विपयत्वेन विद्यते' इति तदप्यसङ्गतम् । यतः किं प्रत्यक्षेण तदनुभवाभावात् तत्र तच्छिन्नमूलत्वम्, उत प्रमाणान्तरेण । तत्र यदि प्रत्यक्षेणेति पक्षस्तदा वक्तव्यम् । किं भवत्संबन्धिना प्रत्यक्षेण तत्र तदनुभवाभावः, उत सर्वसंव- न्धिना तत्र तदनुभवाभावः । यदि भवत्संबन्धिना; तदागमान्तरेऽपि तत्कर्तृ- ग्राहकत्वेन भवत्प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेः तत्कर्तृस्मरणस्य च्छिन्नमूलत्वेनास्मर्यमाणकर्तृ- कत्वस्य भावादनकान्तिकः पुनरपि हेतुः । अथ सर्वसंबन्धिना प्रत्यक्षेणाननु- भवः । असावसिद्धः। नार्वाग्दृशा सर्वेपामत्र तद्ग्राहकत्वेन प्रत्यक्षं न प्रवृत्ति- मदिति निश्चेतुं शक्यमिति तत्र तत्स्मरणस्य च्छिन्नमूलत्वासिद्धेः, अस्मर्यमाणक- तंकवादित्यसिद्धो हेतुः । अथ प्रमाणान्तरेण तदनुभवाभावः। तत्रापि वक्तव्यम् । आगमलक्षणं किं तत्प्रमाणान्तरमभ्युपगम्यते, उत अनुमानस्त्ररूपम् । अपरस्य प्रामाण्यासम्भवात् । तत्र यद्यागमलक्षणेन तदननुभव इति पक्षः । स न युक्तः। हिरण्यगर्भः समवर्चतान इत्यादेरागमस्य तत्र तत्सद्भावावेदकस्य संभवात् । नच मन्त्रार्थवादानां स्वरूपार्थे प्रामाण्याभाव इति वक्तुं शक्यम् । यतो मन्त्रार्थ- वादानां स्वाभिधेयप्रतिपादनद्वारेण कार्यार्थोपयोगिता; तेषां तत्राप्रामाण्ये, विध्य- र्थाङ्गताऽपि न स्यात् ॥ अथानुमानेन तत्र तदननुभवः । सोऽपि न युक्तः । अनुमानेन तत्र तदनुभवस्य प्रतिपादितत्वात् । अथानुपलम्भपूर्वकमस्मर्यमाण- कर्तृकत्वं यद्यस्माभिहेतुत्वेनोच्येत, तदा पूर्वोक्तप्रकारेणासिद्धत्वानकान्तिकत्वे स्याताम्; नतु तत्कर्चनुपलम्भपूर्वकमस्मर्यमाणकर्तृकत्वं हेतुः, किन्तु तदभाव- पूर्वकम् । नन्वत्रापि यदि तदभावः प्रमाणान्तरात सिद्धः, तदाऽस्यानुमानस्य वैयर्थ्यम् | नच तदभावप्रतिपादकमन्यत्' प्रमाणमस्तीत्युक्तम् । अस्मादे- वानुमानात् तदभावसिद्धिः, तदाऽतोऽनुमानात् तदभावसिद्धौ, तत्पूर्वकमस्मर्य- माणकर्तृकत्वं सियति; तत्सिद्धौ चातोऽनुमानात् तदभावसिद्धिरितीतरेतराश्र- यदोषात् , तदवस्थं सविशेषणस्याप्यस्य हेतोरसिद्धत्वम् । अथ मतम्, यत्र सिद्धकर्तृकेषु भावप्वस्मयमाणकर्तृकत्वम् ; तत्र कर्तुः स्मरणयोग्यता नास्तीति निर्विशेषणस्यानैकान्तिकत्वम् । वैदिकीनां तु रचनानां सति पौरुषेयत्वेऽवश्यं पुरुषस्य कर्तुः तदर्थानुष्ठानसमयेऽनुष्ठातॄणां स्मरणं स्यात् । तेह्यदृष्टफलेषु ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या । कर्मस्व निर्विचिकित्सा प्रवर्तन्ते यदि तेषा तहिपयः सत्यत्वनिश्चय । तस्याप्येव भावो यदि तदुपदेष्टु स्मरणम्, यथा पित्रादिप्रामाण्यवशात् स्वयमदृष्टफलेप्वपि कर्मसु तदुपदेशात्प्रवर्त्तन्ते, पित्रादिभिरेतदुपदिष्ट तेनानु छीयत । एष वैदिकैप्वपि कर्मस्वनुष्ठीयमानेषु तत्र स्मरण स्यात् । नचाभियुक्ता- नामपि वेदार्थानुष्ठातृणा त्रैवर्णिकाना कर्तु स्मरणमस्ति । अत स्मरणयोग्यस्य कर्तुरस्मरणात्, अपौरुषेयो वेद । एव चाय हेत्वर्थ । कर्तु स्मरणयोग्यत्वेऽपि सति, अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् , अपौरुषेयो वेद । नचैवविधस्य हेतो सिद्धकर्तृकेषु भावेषु वृत्ति , अतो नानकान्तिक । यत्र पौरुषेयत्वं तत्र सविशेषणों हेतुर्न सभवतीति विरुद्धत्वमपि न विद्यते विपक्षे वर्तमान सपक्षेऽसन् विरुद्ध उच्यते। अस्य तु सवि- शेपणस्य प्रसिद्धपौरुषेये वस्तुन्यप्रवृत्ति., नापि सपक्ष आकाशादायसत्त्वम् , अत परिशुद्धान्वयव्यतिरेकहेतुसद्भावात्कर्तृस्मरणयोग्यत्वे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् , अपौरपेयो वेदः सिध्यति । तदप्यसमहम् । आगमान्तरेऽपि तु स्मरणयोग्यत्वे सत्यस्मर्यमाणकर्तृत्वादित्यस्य हेतो सहाबबाधकप्रमाणाभावेन सहावसभवात् , सदिग्धविपक्षब्यावृचिकत्वादनैकान्तिकत्वस्य तदवस्थबात । किंच। विपक्षवि- रुद्ध हि विशेषण विपक्षाद् व्यावर्चमान खविशेष्यमादाय निवर्चत इति युक्तम् । नच पौरुषेयत्वेन सह कर्तु स्मरणयोग्यत्वस्य सहानवस्थानलक्षण , परस्परपरिहार- स्थितलक्षणो वा विरोध सिद्ध । सिद्धौ वा तत एव साध्यसिद्धरमर्यमाणकर्तकत्वा दिति विशेष्योपादान व्यर्थम् । यदप्युक्तम् । तदर्थानुष्ठानसमयेऽवश्यतया त्रैवर्णि कानामनिश्चितत्तत्प्रामाण्यानामप्रवृतिप्रसङ्गात्, सति परि तस्मरण स्यात्, नचाभियुक्तानामपि तदन्तीति, तदागमान्तरेऽपि समान नवेति चिन्त्यता स्वयमेव ॥ नचाय नियम , अनुष्टातारोऽभिप्रेतार्थानुष्ठानसमये तत्कारमनुस्मृत्यैव प्रवर्धन्ते। नहि पाणिन्यादिप्रणीतव्याकरणप्रतिपादितशाग्दव्यवहारानुष्ठानसमये तदनुष्ठा- तारोऽवश्यतया व्याकरणप्रणेतार पाणिन्यादिकमनुस्मृत्यैव प्रयन्त इति दृष्टम् । निश्चिततत्समयाना करीस्मरणव्यतिरेक्णाप्यविलम्बेन भवत्यादिसाधुश- ब्दोच्चारणदर्शनात् । तत् स्थितमेतत्सविशेषणस्याप्यस्मर्यमाणकर्तृफबादिति हेतो दिसमन्धिनोऽनकान्तिकलम्, प्रतिपादिसबन्धिनोऽसिद्धलम्, सरसर- ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- धिनोऽपि तदेवेति नास्मा तोरपौरुषेयत्वसिद्धिः । अतोऽपौरुषेयत्वप्रसाधक- प्रमाणाभावाच्छासनस्यापौरुषेयत्वासम्भवे, यदि सर्वज्ञप्रणीतत् नाम्युपगम्यते, तदा प्रामाण्यमपि न स्यात् । तथाच धर्मे प्रेरणाप्रमाणमेवेत्ययोगव्यवच्छेदे- नावधारणमनुपपन्नम् ॥ अथ प्रेरणाप्रामाण्यसिद्ध्यर्थ सर्वज्ञः प्रेरणाप्रणेताऽभ्यु- पगम्यते, तदा "चोदनैव च भूतं, भवन्तं, भविष्यन्तं, सूक्ष्म, व्यवहितमेवंजाती- यकमर्थमवगमयितुमलम् , नान्यत्किञ्चनेन्द्रियम्" इत्याद्यभिधानमसङ्गतं प्राप्नो- तीत्युभयतः पाशारज्जुर्मीमांसकस्य । तत् स्थितमेतदाचार्येण मीमांसकापेक्षया प्रसङ्गसाधनमेतदुपन्यस्तम् । यदि सिद्धं शासनमभ्युपगम्यते भवद्भिः, तदा जिनानाम् ; तत् जिनप्रणीतमभ्युपगन्तव्यमिति ॥ अथ भवतु प्रेरणाप्रामाण्यवादिनां मीमांसकानामेतत्प्रसङ्गसाधनम् । ये तु तदप्रामाण्यवादिनश्चार्वाकास्तान् प्रति, स्वप्रतिपत्तौ वा भवतः किं प्रमाणम् । नच प्रमाणाविषयस्य सद्व्यवहारविपयत्वं युक्तम् । तथाहि । ये देशकाल- स्वभावविप्रकर्षवन्तः सदुपलम्भकप्रमाणविषयभावमनापन्ना भावा न ते प्रेक्षावतां सद्व्यवहारपथावतारिणः; यथा नाकपृष्ठादयस्तथात्वेनाभ्युपगमविषयाः । तथा च समस्तवस्तुविस्तारव्यापिज्ञानसंपत्समन्वितः पुरुष इति सद्व्यवहारप्रतिषे- धफलानुपलब्धिः । नचासिडो हेतुः । तथाहि । सकलपदार्थसाक्षात्कारिज्ञाना- ङ्गनालिङ्गितः पुरुषः प्रत्यक्षसमधिगम्यो वा अभ्युपगम्येत, अनुमानादिसंवेद्यो वा। न तावदध्यक्षगोचरः। प्रतिनियतसंनिहितरूपादिविषयनियमितसाक्षात्करणस्व- भावा हि चक्षुरादिकरणव्यापारसमासादितात्मलाभा ज्ञप्तयो न परस्थं संवेदनमा- त्रमपि तावदालम्बितुं क्षमाः, किमङ्ग ! पुनरनाद्यनन्तातीतानागतवर्तमानसूक्ष्मा- दिस्वभावसकलंपदार्थसाक्षात्कारि संवेदनविशेष, तदध्यासितं वा पुरुषम्। अविषये चक्षुरादिकरणप्रवर्तितस्य ज्ञानस्य प्रवृत्त्यसम्भवात् । सम्भवे वाऽन्यतमकरण- प्रवर्तितस्यापि ज्ञानस्य, रूपादिसकलविषयग्राहकत्वेन संभवात् , शेषेन्द्रियपरिक- ल्पना व्यर्थी । नच सूक्ष्मादिसमस्तपदार्थग्रहणमन्तरेण प्रत्यक्षेण तत्साक्षात्करणप्रवृ- वज्ञानग्रहणम् । ग्राह्याग्रहणे तद्ग्राहकत्वस्यापि तद्गतस्य तेनाग्रहणात् । तदग्रहे च तहर्माध्यासितसंवेदनसमन्वितस्यापि न प्रत्यक्षतः प्रतिपत्तिः । नाप्यनुमानतः ·तत्वबोधविधायिनी व्याख्या। ७५ . सक्लपदार्थज्ञप्रतिपत्ति भनुमान हि निश्चितस्वसाध्यधर्मर्मिसंबन्धाद् हेतोरुदय मासादयत्पमाणतामामोति । प्रतिबन्धक्ष समस्तपदार्थज्ञसत्त्वेन स्वसाध्यन हेतो किं प्रत्यक्षेण गृह्यते, उतानुमानेन । न तावदध्यक्षेण । अध्यक्षस्यात्यक्षज्ञानवत्सत्त्वसा- क्षात्करणाक्षमत्वेन तदचगतिनिमित्चहेतुप्रतिवन्धग्रहणेऽप्यक्षमत्वात् ।नधनवगत- सन्धिना तद्गतसबन्धारगमो विधातु शक्य ॥ नाप्यनुमानेन तद्गतसबन्धावगमः। तथाभ्युपगमेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोपद्वयानतिवृत्ते । नचाहीतप्रतिबन्धाद्धेतोरप- जायमानमनुमान प्रमाणतामासादयति । तथा धर्मिसबन्धावगमोऽपि न प्रत्यक्षत । अनक्षज्ञानसत्प्रत्यक्षेऽक्षप्रभवस्याध्यक्षस्थाप्रवृत्चे । प्रवृत्ती वाऽध्यक्षेणैर सर्वविद् सवेदनात्, अनुमाननिवन्धनहेतुव्यापारण व्यर्थम्।नचानुमानतोऽप्यनक्षज्ञानर तोऽवगम । हेतुपक्षधर्मतारगममन्तरेणानुमानस्यैव मिग्राहकस्याप्रवृत्ते । नचा- प्रतिपन्नपक्षधर्मयो हेतु प्रतिनियतसाध्यप्रतिपचिहेतुरिति नानुमानतोऽपि सर्वज्ञ- प्रतिपत्ति । विच । सर्वसत्ताया साध्याया त्रयीं दोपजाति हेतुर्नातिवर्तते असि- विरुद्धानकान्तिफलक्षणाम् । तथाहि । सकलज्ञसत्त्वे साध्ये किं भावधर्मो हेतु, उताभावधर्म , आहोखिदुभयधर्म । तर यदि भावधर्म, तदाऽसिद्ध (अथाभार- धर्म, तदा विरुद्ध । भाने साध्ये अभावधर्मस्याभागाव्यभिचारित्वेन विरुद्धत्वात् । अथोमयधर्म ,तदोमयान्यभिचारित्वेन सत्तासाधनेऽनकान्तिक्त्वमिति न सकल- ज्ञसत्त्वसाधने कश्चित् सम्यग् हेतु सम्भवति । अपिच । यद्यनियत कभित् सकलपदार्पज्ञ साध्योऽभिप्रेत , तदा तत्कृतप्रतिनियतागमाश्रयण नोपपन्न भवताम् । अथ प्रतिनियत एक एपार्हन् सर्वज्ञोऽभ्युपगम्यते, तदा तत्साधने प्रयुक्तस्य हेतोरपरसज्ञस्याभावेन दृष्टान्तानुत्त्यसभवादसाधारणानकान्तिक- त्वादसाधकतम् । किंच । यत एन हेतो प्रतिनियतोऽर्हन सर्वज्ञ तत एवं बुद्धोऽपि स स्यादिति कुत प्रतिनियतसनप्रणीतागमाश्रयणमुपपत्तिमदिति न कथित् सर्पजसाधको हेतु ॥ अथ सर्वे पदार्था कस्यचित्प्रत्यक्षा प्रमेयत्वाद- ग्न्यादिपदिति तत्साधनहेतुसहार । तदसत् । यतोऽत्र किं सक्लपदार्थसा- क्षात्कायेंकज्ञानमत्यक्षत्व सर्वपदार्थाना साध्यत्वेऽभिप्रेतम्, आहोरिवत्प्रतिनियत. विपयानेकज्ञानप्रत्यक्षत्वमिति कापनादयम् । यद्याद्य पक्ष । स न युक्तः। प्रति- - ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- नियतरूपादिविषयग्राहकानेकप्रत्ययप्रत्यक्षत्वेन व्याप्तस्याग्न्यादिदृष्टान्तधर्मिणि, प्रमेयत्वलक्षणस्य हेतोरुपलम्भा तुविरुद्वत्वसाध्यविकलदृष्टान्तदोषव्याघ्रातत्वा- त् । अथ द्वितीयः । सोऽप्यसङ्गतः । सिद्धसाद्यतादोपप्रसङ्गात् । तथा अमे- यत्वमपि हेतुत्वेनोपन्यस्यमानं, किमशेषज्ञेयव्यापिप्रमाणप्रमेयत्वव्यक्तिलक्षणम- भ्युपगम्यते, उत अस्मदादिप्रमाणप्रमेयत्वव्यक्तिस्वरूपम्, आहोस्वित् उभयव्य- क्तिसाधारणसामान्यस्वभावमिति विकल्पाः। तत्र यदि प्रथमः पक्षः सन युक्तः। विवादाध्यासितपदार्थेषु तथाभूतप्रमाणप्रमेयत्वस्यासिद्धत्वात् । सिद्धत्वे वा साध्यस्यापि हेतुबत् सिद्धत्वात् व्यर्थ हेतूपादानम् ; तथाभूतप्रमाणपमेयत्वस्य दृष्टान्तेऽग्न्यादिलक्षणेऽसिद्धेः संदिग्धान्वयश्च हेतुः स्यात् । अथास्मदादिप्रमाण- प्रमेयत्वं हेतुः, तदा तथाभूतप्रमाणप्रमेयत्वस्य विवादगोचरेवतीन्द्रियेप्यसंभवा- दसिद्धो हेतुः । सिद्धौ वा ततस्तथाभूतप्रत्यक्षत्वसिद्धिरेव स्यात् । तत्र चाविवाद इति न हेतूपन्यासः सफलः । अथोभयप्रमेयत्वव्यक्तिसाधारणं प्रमेयत्वसामान्य हेतुरिति पक्षः । सोऽप्यसङ्गतः। अत्यन्तविलक्षणातीन्द्रियेन्द्रियविषयप्रमाणप्र- मेयत्वव्यक्तिद्वयसाधारणस्य सामान्यस्यासम्भवात् । नहि शावलेयकर्कव्यक्ति- द्वयसाधारणमेकं गोत्वसामान्यमुपलब्धमिति प्रमेयत्वसामान्यलक्षणो हेतुरसिद्ध इति नानुमानादपि सर्वज्ञसिद्धिः ॥ नापि शब्दात् । यतः शब्दोऽपि तत्प्रतिपाद- कोऽभ्युपगम्यमानः किं नित्यः, उतानित्य इति कल्पनाद्वयम्। न तावत् नित्यः। सर्वज्ञबोधकस्य नित्यस्यागमस्याभावात् । भावेऽपि तत्प्रतिपादकत्वेन तस्य प्रामा- ण्यासम्भवात् ; कार्येऽथें तत्प्रामाण्यस्य व्यवस्थापितत्वात् । अथानित्यस्तत्प्रतिपा. दक इति पक्षः । सोऽपि न युक्तः । यतोऽनित्योऽपि किं तत्प्रणीतः स तदवबोध- कः, अथ पुरुपान्तरप्रणीत इति विकल्पद्वयम्। तत्र न सर्वज्ञप्रणीतः स तदवबोधक इति पक्षो युक्तः । इतरेतराश्रयदोपप्रसङ्गात् । तथाहि । तत्प्रणीतत्वे तस्य प्रामा- ण्यम्, ततः तस्य तत्प्रतिपादकत्वमिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । नापि पुरुषान्त- रप्रणीतस्तदवबोधकः । तस्योन्मत्तवाक्यवदप्रमाणत्वात् । तन्न शब्दादपि तस्य सिद्धिः ॥ नाप्युपमानात् तत्सिद्धिः। यत उपमानोपमेययोरध्यक्षत्वे सादृश्या- लम्बनं तदभ्युपगम्यते । नचोपमानभूतः कश्चित् सर्वज्ञत्वेन प्रत्यक्षतः सिद्धः;

·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । येन तत्सादृश्यादन्यम्य सर्वज्ञत्वमुपमानात् साध्यते । सिद्धौ वा प्रत्यक्षत एव सर्वज्ञस्य सिद्धत्वान्नोपमानादपि तत्सिद्धि ॥ सर्वज्ञसनारमन्तरेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणपटकविज्ञातस्यार्थस्य कस्यचिदभावात् नार्थापत्तेरपि सर्वसत्त्वसिद्धि । नचागममामाण्यलक्षणस्यार्थस्य तमन्तरेणानुपपद्यमानस्य तत्परिक्रपकत्वम् । अतीन्द्रिये स्वर्गाद्यर्थे तत्प्रणीतत्वनिश्चयमन्तरेण तस्य प्रामाण्यानिश्चयात् । अपौरु. पेयत्वादपि तत्प्रामाण्यसमवात् कुतस्तस्य तमन्तरेणानुपपद्यमानता, तन्नार्था- पचितोऽपि तत्मिद्धि | अभावाख्यस्य प्रमाणस्याभावसाधकत्वेन व्यापारात् न तत्सद्भारसायकत्वम् । न चोपमानार्यापत्त्यभावप्रमाणाना भत्रता प्रामाण्यम- म्युपगम्यते इति न तेभ्यस्तत्सिद्धि । तदुक्तम्- "सर्वनो दृश्यते तापन्नेदानीमस्मदादिमि । दृष्टो न चैकदेशोऽस्ति लिङ्ग वा योऽनुमापयेत् ॥ १॥ न चागमरिधि कश्चिन्नित्य सर्वज्ञयोधक । नच मन्त्रार्थवादाना तात्पर्यमवकरपते ॥२॥ नचागमेन सर्वज्ञस्तदीयेऽन्योन्यसश्रयात् । नरान्तरप्रणीतस्य प्रामाण्य गम्यते कथम्" ॥ ३ ॥ इत्यादि । ततो ये देशकाल.' इत्यादिप्रयोगे नासिद्धो हेतु । मद्यपहारनिपेघश्य, अनु. परम्भमानिमित्त अनेकघाऽनेन अन्यन प्रार्चित इत्यत्रापि तन्निमित्तसहावात प्रातयितु युक्त अप यथाऽस्माक तलहापादक प्रमाण नास्ति, तथा ममता तदभागवेदकमपि नास्तीति सयवहारवदभावन्यनहारोऽपि न प्रबर्चयितव्य । तथाहि । सरपिदोऽभार कि प्रत्यक्षममधिगम्य., प्रमाणान्तरगम्यो वा । तन न तारत्प्रत्यक्षसमधिगम्य । यत प्रत्यक्ष सर्वज्ञामावादक्मभ्युपगम्यमान, कि सर्वत्र सर्वदा सर्व. सर्पक्षो न इत्येव प्रवर्तते, उन कचित्कदाचित कवितसर्पज्ञो नास्तीत्सेसमिति कल्पनाद्वयम्। तन यदि सच सर्वदा सर्व सर्वज्ञो नेति प्रत्यक्षस्य प्रचि , तर्हि न सर्वज्ञाभाव । तज्ज्ञानवत एव सर्वतत्वात् । नहि सक्रदेश- कालच्यास्थितपुरुषपरिपत्माक्षावरणमन्तरेण तदाधारमसत्वमवगन्तु शक्यम्।

·७८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- तत्साक्षात्करणे च कथं न तज्ज्ञानवतः सर्वज्ञत्वमिति नायः पक्षः ॥ द्वितीयेऽपि पक्षे न सर्वथा सर्वज्ञाभावसिद्धिरिति न प्रत्यक्षात सर्वज्ञाभावसिद्धिः । अथ न प्रवर्तमान प्रत्यक्षं सर्वज्ञाभावसाधकं, किंतु निवर्तमानम् । ननु यदि निखिलदे- शकालाधारसकलपुरुषपरिषदाश्रितानन्तपदार्थसंविद्यापकं, कारणं वा तत् स्यात्, तदा तन्निवर्तमानं तथाभूतं सर्वज्ञत्वं व्यावयेत्, नान्यथा । तथाभूतनिवृत्ती तन्निवृत्तेरसिद्धेः । तथाऽभ्युपगमे वा स एव सर्वज्ञ इति न तेन तन्निषेधः । किंच । प्रत्यक्षनिवृत्तिर्यदि प्रत्यक्षमेव, तदा स एव दोपः। अथ प्रत्यक्षादन्या, तदाऽसौ प्रमाणमप्रमाणं वा । अप्रमाणत्वे, नातः सर्वज्ञाभावसिद्धिः । प्रमाणले ना- नुमानत्वम्; सर्वात्मसंवन्धिन्याः तन्निवृत्तेर्यथासङ्ख्यमसिद्धानकान्तिकत्वदोष- द्वयसद्भावात । नच तुच्छा तन्निवृत्तिः तदभावज्ञापिका । तुच्छायाः केनचित् सह प्रतिबन्धाभावेन सर्वसामर्थ्य विरहेण च ज्ञापकत्वासम्भवात् । तन्न प्रवर्त्तमानं, निवर्तमानं वा प्रत्यक्षं तदभावं साधयति ॥ प्रमाणान्तरगम्यत्वेऽपि तदभावो न तावदनुमानगम्यः। तदभावसाधकानुमानाभावात् । अथ विवादाध्यासितः पुरुषः सर्वज्ञो न भवति, वक्तृत्वात्, रय्यापुरुषवदित्यनुमानं तदभावसाधकम् । नन्वत्र किं प्रमाणान्तरसंवादिनोऽर्थस्य वक्तृत्वं हेतुः, उत तहिपरीतस्य, आहोखित् वक्तृत्वमात्रमिति वक्तव्यम् । यदि प्रमाणान्तरसंवाद्यर्थस्य वक्तृत्वादिति हेतुः, तदा विरुद्धो हेतुः । तथाभूतवक्तृत्वस्य सर्वज्ञ एव भावात् । अथ प्रमाणान्तरवि. संवादिनोऽर्थस्य वक्तृत्वादिति हेतुः, तदा सिद्धसाधनम् । तथाभूतस्य वक्तुरसर्व- ज्ञत्वेनास्माभिरप्यभ्युपगमात् । अथ वक्तृत्वमानं हेतुः । न । तस्य साध्यविप- येयेण सर्वज्ञत्वेनानुपलब्धेन सहानवस्थानलक्षणस्य तदव्यवच्छेदस्वभावेन च परस्परपरिहारस्वरूपस्य च विरोधस्याभावात् न ततो व्यावृत्तिसिद्धिरिति न स्वसाध्यनियतत्वम् ; तदभावान्न खसाध्यसाधकत्वम् । अथ सर्वज्ञो वक्ता नोपलब्ध इति ततो व्यावृत्तिसिद्धिः । न । सर्वसंबन्धिनोऽनुपलम्भस्यासंभ- वात् । सर्वज्ञ एव वक्तृत्वमात्मन्युपलप्स्यते, सर्वज्ञान्तरेण वा तत्तत्र संवैदिप्यत इति न सम्भवः सर्वसंबन्धिनोऽनुपलम्भस्य । अथ सर्वज्ञस्य कस्यचिदभावात् सर्वसंवन्धिनोऽनुपलम्भस्य संभवः । ननु सर्वज्ञाभावः कुतः सिद्धः । अन्यतः ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । प्रमाणात् चेत् । तत एव तदभावसिद्धेरस्य वैयर्थ्यम् । अत एवानुमानादिति न वक्तव्यम् । इतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गात् । सिद्धेऽतोऽनुमानात् सर्वज्ञाभावे, सर्वसन्ध्यनुपलम्मसभनसामर्थ्यात् हेतोर्विपक्षतो व्यावृत्ति स्यात् तस्य च विपक्षायावृत्तस्य तत्साधकत्वमिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । भवतु वा सर्वसन्ध्यनुपलम्भसभर , तथापि सकलपुरुषचेतोवृत्तिविशेषाणामसर्वज्ञेन ज्ञातुमशक्तेरसिद्ध सर्वसन्ध्यनुपलम्भ इति न ततो विपक्षव्यावृत्तिनिश्चयो वक्तृत्वस्येति कुत सदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकाद् हेतोस्तदभारसिद्धि । पि स्वसवन्धिनोऽनुपलम्भात तयतिरेकनिश्चय । तस्य स्वपितृव्यपदेशहेतुनाऽप्य- नैकान्तिकत्वात् । नचैवभूतादपि हेतो साध्यसिद्धि, तथाऽभ्युपगमे न कश्चि- सर्वज्ञाभावमबबुद्यते वस्तृत्वात्, रथ्यापुरुषवादति तदभानावगमाभावस्यापि सिद्धि स्यात् । अथान्यत्रापि हेतावय दोष समान इति सर्वानुमानोच्छेद । तदयुक्तम् । अन्यत्र विपक्षव्यावृत्तिनिमित्तस्यानुपलम्भव्यतिरेकेण बाघकप्रमा- णस्य सद्भावात् । नचात्रापि तस्य सद्भाव इति शक्य वक्तुम् । तदभावस्य हेतुलक्षणप्रस्ताचे वक्ष्यमाणत्वात् । किंच । सर्वज्ञप्रतिपादकप्रमाणाभावे तस्या सिद्धत्वात् तदभारसाधनायोपन्यस्यमान सर्वोऽपि हेतुराश्रयासिद्ध इति न तस्मादभावसिद्धि । अथ तदाहकत्वेन प्रमाण प्रवर्चत इत्याश्रयासिद्धत्वा- भार, तर्हि तत्साधकप्रमाणपाधितत्वात् पक्षस्य न तत्साधनाय हेतुप्रयोगसाफल्य- मिति नानुमानारसेय सर्वज्ञाभाव । अपौरुषेयत्वस्य प्राक्तनन्यायेनासिद्धत्वात् , सर्वज्ञप्रणीतत्वानभ्युपगमे शब्दस्य पुरुषदोपसक्रान्त्याऽप्रामाण्यात् न ततोऽपि तदभावसिद्धि । नच तदभावाभिधायक किश्चिद्वेदवाक्य श्रूयते, केवल तहा वावेदकवेदवचनोपलब्धिरविगानेन समस्ति- "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु स शृणोत्यकर्ण । स वेति विश्व नहि तस्य वेचा तमाहुरग्न्य पुरुष महान्तम्" ॥ १ ॥ तथा हिरण्यगर्भ प्रकृत्य सर्वज्ञ इत्यादि । नच स्वरूपेऽर्थे तस्याप्रामाण्यम् ; तर तत्मामाण्यस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्, तन्न शब्दादपि तदभावसिद्धि ॥

·२० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- - नाप्युपमानात्तदभावावगमः । यत उपमानमुपमानोपमेययोरध्यक्षत्वे सादृश्याल- म्बनमुदेति; अन्यथा- "तस्माद्यत् स्मर्यते तत्स्यात् सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम्" ॥ १ ॥ इत्यभिधानात् प्रत्यक्षेणोपमानोपमेययोरग्रहणे उपमेये स्मरणासंभवात्; कथं स्मर्यमाणपदार्थविशिष्टं सादृश्यं, सादृश्यविशिष्टं वा मर्यमाणं बस्तु उप- मानविपयः स्यात् । तस्मादिदानींतनोपमानभूताशेषपुरुषप्रत्यक्षत्वम्, उपमेया- शेषान्यकालमनुष्यवर्गसाक्षात्करण चावश्यमभ्युपगमनीयम् । तदभ्युपगमे च स एव सर्वज्ञ इति कथं उपमानात तदभावावगमो युक्तः । अतो यदुक्तम् :- "यज्जातीयैः प्रमाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् । दृष्टं संप्रति लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत्" ॥ १ ॥ इति । तन्निरस्तम् । उपमानस्योक्तन्यायेनात्र वस्तुन्यप्रवृत्तेः॥ नाप्यर्थापत्तितस्तद- भावावगमः । तस्याः प्रमाणत्वेऽनुमानेऽन्तर्भूतत्वात् । तथाहि । दृष्टः श्रुतो वाऽ- थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यदृष्टार्थकल्पनाऽपत्तिः। नचासावर्थोऽन्यथानुपपद्यमान- वानवगमे अदृष्टार्थपरिकल्पनानिमित्तम् । अन्यथा स येन विनोपपद्यमानत्वेन निश्चितस्तमपि परिकल्पयेत् ; येन विना नोपपद्यते तमपि वा न कल्पयेत् । अन- वगतस्यान्यथाऽनुपपन्नत्वेनार्थापत्त्युत्थापकस्यार्थस्यान्यथाऽनुपपद्यमानत्वे सत्य- प्यदृष्टार्थपरिकल्पकत्वासंभवात् । संभवे वा लिङ्गस्याप्यनिश्चितनियमस्य परोक्षा- र्थानुमापकत्वं स्यादिति; तदपि नार्थीपत्त्युत्थापकादद्भिद्येत । स चान्यथाऽनु- पपद्यमानत्वावगमः, तस्यार्थस्य न भूयो दर्शननिमित्तः सपक्षे । अन्यथा लोह- लेख्यं वज्रं पार्थिवत्वात् , काष्ठवदित्यत्रापि साध्यसिद्धिः स्यात् । नापि विपक्षे तस्यानुपलम्भनिमित्तोऽसौ । व्यतिरेकनिश्चायकत्वेनानुपलम्भस्य पूर्वमेव निपिद्ध- त्वात् ; किन्तु विपर्यये तबाधकप्रमाणनिमित्तः । तच्च वाधकं प्रमाणमर्थापत्ति- प्रवृत्तेः प्रागेवानुपपद्यमानस्यार्थस्य तत्र प्रवृत्तिमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथाऽर्था- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । पत्त्या तस्यान्यथाऽनुपपद्यमानलावगमेऽभ्युपगम्यमाने यावचस्यान्यथाऽनुपपद्यमा- नब नावगत, न तावदापत्तिप्रवृत्ति, यावच न तत्प्रवृचि, न तावदापत्त्यु त्थापकस्यार्थस्यान्यथाऽनुपपद्यमानत्वावगम इतीतरेतराश्रयत्वान्नापत्तिप्रवृत्ति । अतएव यदुक्तम्- "अविनाभाविता चात्र तदैव परिगृह्यते । न प्रागवगतेत्येव सत्यप्येषा न कारणम् ॥१॥ तेन सबन्धलाया सबन्ध्यन्यतरो ध्रुवम् । अर्थापत्त्यैव मन्तव्य पश्चादस्त्वनुमानता" ॥ २॥ इत्यादि । तन्निरस्तम् । एवमभ्युपगमेऽर्थापचेरनुत्थानस्य प्रतिपादितत्वात् । स च तस्य पूर्वमन्यथाऽनुपपद्यमानत्वावगम किं दृष्टान्तर्मिप्रवृत्तप्रमाणसपाध, आहोस्त्रित खसाध्यमिप्रवृचप्रमाणसपाय इति । तत्र यद्याद्य पक्ष । तदाऽ- त्रापि वक्तव्यम्। किं तत् दृष्टान्तर्मिणि प्रवृत्त प्रमाण, साध्यधर्मिण्यपि साध्या न्यथाऽनुपपन्नत्व तस्यार्थस्य निधाययति, आहोखित् दृष्टान्तधर्मिण्येव । तत्र यद्याद्य पक्ष । तदाऽर्थापत्त्युत्थापकस्यार्थस्य, लिङ्गस्य वा स्वसाध्यप्रतिपादन- व्यापार प्रति न कश्चिदिशेप. । अथ द्वितीयः । स न युक्त । नहि दृष्टान्तघ- मिणि निश्चितस्वसाध्यान्यथाऽनुपपद्यमानत्वोऽर्थोऽन्यत्र साध्यधर्मिणि तथा भवति। नच तथात्वेनानिश्चित स साध्यधर्मिणि स्वसाध्य परिकरपयतीति युक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । अथ लिङ्गस्य दृष्टान्तधर्मिप्रवृत्तप्रमाणत्ववशात्सर्वोपसहारेण स्वसाध्यनियतत्वनिश्चय , अर्थापत्त्युत्थापकस्य त्वर्थस्य स्वसाध्यमिण्येव प्रवृत्ता- प्रमाणात्सर्वोपसहारेणादृष्टार्थान्यथाऽनुपपद्यमानत्वनिश्चय इति लिङ्गार्थापत्युत्था पकयोर्भेद । नास्मा दादापत्तेरनुमान भेदमासादयति । अनुमानेऽपि स्वसाध्य- धर्मिण्येव विपर्यया तुव्यावर्चकत्वेन प्रवृत्त प्रमाण सर्वोपसहारेण स्वसाध्यनिय- तत्वनिधायकमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा सर्वमनेकान्तात्मक सत्त्वादित्यस्य हेतो पक्षीकृतपस्तुन्यतिरेकेण दृष्टान्तधर्मिणोऽभावात्कथ तर प्रवर्तमान बाधक प्रमाणमनेकान्तात्मकत्वानियतत्वमवगमयेत् सत्त्वस्य । नच साध्यधर्मिणि दृष्टा न्तर्मिणि च प्रवर्चमानेन प्रमाणेनार्थापत्त्युत्थापकस्यार्थस्य, लिङ्गस्य च यथा- , ·८२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- क्रम प्रतिबन्धो गृह्यत इत्येतावन्मात्रेणार्थीपत्त्यनुमानयोर्भेदोऽभ्युपगन्तुं युक्तः। अन्यथा पक्षधर्मत्वसहितहेतुसमुत्थादनुमानात्तद्रहितहेतुसमुत्थमनुमानं प्रमाणा- न्तरं स्यादिति प्रमाणपटवादो विशीर्येत । नियमवतो लिङ्गात्परोक्षार्थप्रतिपत्तेर- विशेषात् न ततस्तहिन्नमित्यभ्युपगमे, स्वसाध्याविनाभूतादर्थादर्थप्रतिपत्तेरबि- शेपादनुमानादर्थापत्तेः कथं नाभेदः । तदेवं प्रमाणत्वेऽर्थापत्तेरनुमानेऽन्ती- वात् , अनुमानस्य च सर्वज्ञाभावप्रतिपादकस्य निषेधात्तन्निपेधे चार्थापत्तेरपि तद- भावग्राहकत्वेन निषेधान्नार्थापत्तिसमधिगम्योऽपि सर्वज्ञाभावः ॥ अभावाख्यं तु प्रमाणमप्रमाणत्वादेव न तदभावसाधकम् । प्रमाणत्वेऽपि किमात्मनोऽपरिणाम- लक्षणं तत्, आहोखिदन्यवस्तुविज्ञानलक्षणमिति। तत्र यद्यात्मनोऽपरिणामलक्षणं तदभावसाधकमिति पक्षः। स न युक्तः । तस्य सत्त्वेनाभ्युपगते परचेतोवृत्तिविशे- पेऽपि सद्भावेनानैकान्तिकत्वात् । अथान्यविज्ञानलक्षणमिति पक्षः।सोऽप्यसंवद्धः। यतः सर्वज्ञत्वादन्यद्यदि किञ्चिज्ज्ञत्वं तद्विषयज्ञानं तदन्यज्ञानं, तदाऽत्रापि वक्त- व्यम्; किं सकलदेशकालव्यवस्थितपुरुषाधारं किञ्चिज्ज्ञत्वं अभ्युपगम्यते, आहो- स्वित् कतिपयपुरुषव्यक्तिसमाश्रितमिति । तत्र यदि समस्तदेशकालाश्रितपुरुषाधारं किञ्चिज्ज्ञलं तद्विषयं ज्ञानं तदन्यज्ञानं तत्सर्वज्ञाभावप्रसाधकम् । तद्युक्तम् । सकलदेशकालव्यवस्थितपुरुपपरिषत्साक्षात्करणव्यतिरेकेण तदाधारस्य किञ्चि- ज्ज्ञवस्य विपयीकर्तुमशक्तेर्न तद्विपयस्य तदन्यज्ञानस्य सर्वज्ञाभावावगमनिमि- तलं युक्तम्। सर्वदेशकालव्यवस्थिताशेषपुरुषसाक्षात्करणे च स एव सर्वदर्शीति न तदभावाभ्युपगमः श्रेयान् । अथ कतिपयपुरुषव्यक्तिव्यवस्थितं किञ्चिज्जलं तदन्यत् तद्विपयं ज्ञानं तदन्यज्ञानं सर्वज्ञाभावावेदकम् । तदप्ययुक्तम्। तज्ज्ञानात तदभावावगमे कतिपयपुरुषव्यक्तिव्यवस्थितस्यैव सर्वज्ञत्वस्याभावः सिचेत्, न सर्वत्र सर्वदा सर्वपुरुपेषु । तथाच सिद्धसाधनम् । अस्माभिरपि कुत्रचिद्रथ्या- पुरुषादेरसर्वज्ञलेनाभ्युपगमात् । अथ सर्वज्ञत्वादन्यस्तदभावस्ताहिपयं ज्ञानं तद- न्यज्ञानम् तदाऽत्रापि किं सर्वदा सर्वत्र सर्वः सर्वज्ञो न इत्येवं तत्प्रवर्त्तते, उत कुत्र- चित्कदाचित्कश्चित् सर्वज्ञोन इत्येवम् । तत्र नाद्यः पक्षः। सकलदेशकालपुरुषासाक्षा- करणे तदाधारस्य तदभावस्यावगन्तुमशक्यत्वात् , प्रदेशाप्रत्यक्षीकरणे तदाधारस्य ·, तत्त्वोधविधायिनी व्याख्या । घटाभावस्येव, तत्साक्षात्करणे च तदेव सर्वज्ञत्वमिति न तदभावसिद्धि । अथ द्वितीय पक्ष । तदा न सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञाभावसिद्धिरिति तदेव सिद्ध साधनम् । प्रमाणपश्चकनिवृत्तेस्तदभारज्ञानमित्यादि सबै प्रतिविहितमिति नामावप्रमाणादपि तदभावारगमोऽभ्युपगन्तु युक्त इत्यादि यत्, तदप्यविदितपरा- भिप्रायस्य सर्पज्ञवादिनोऽभिधानम् । यतो नास्माकमतीन्द्रियसवैज्ञाटिपदार्थवा- घक प्रत्यक्षादिप्रमाण स्वतन्त्र प्रपर्चत इत्यम्युपगम । अतीन्द्रियेपु स्वतन्त्रस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणस्य भवदभिहितप्राक्तनदोपदुष्टत्वेन प्रवृत्त्यसभवात् । किन्तु प्रमङ्गसाधनाभिप्रायेण सर्वमेव सर्पज्ञप्रतिक्षेपप्रतिपादक युक्तिजाल्मभिहित यथा- थमभिधानमुद्वहद्भिर्मीमासकै । अत एव तदभिप्रायप्रकाशनपर भगवतो जैमिनः सूत्र 'सत् सम्प्रयोगेपुरपस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्' इति । यतो नानेनापि सूण स्वातन्त्र्येण प्रत्यक्षलक्षणमभ्यधायि भगवता, किन्तु लोकप्रसिद्धलक्षण- लक्षितप्रत्यक्षानुवादेन तस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्व निधीयते । नचैतन्त्रापि वक्त- व्यम्, क्तरस्य प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्व विधीयते, अस्मदादिप्रत्यक्षस्य, सर्वज्ञप्रत्यक्षस्य वा । अस्मदादिप्रत्यक्षस्य तदनिमित्तत्वप्रतिपादने सिद्धसाधनम् । सर्वजप्रत्यक्षस्य भवन्मतेनाप्रसिद्धत्वाच्छगरिपाणस्येर कथ त प्रत्यनिमित्त- ताविधि । अथापि स्यात् परेण तस्याभ्युपगतत्वात्, त प्रत्यनिमित्तत्व तत्प्रसिधै- वोच्यते । तदयुक्तम् । परीक्षापूर्वकत्वेनाभ्युपगमस्य स्थितत्वात् । तत्पूर्वक्श्चेत् पर- स्याभ्युपगम , तदा भवत्तोऽपि तस्य तदार, परीक्षाया प्रमाणरूपत्वात् ।प्रमाण- सिद्ध च न परस्यैव सिद्धम् | प्रमाणसिद्धस्य सर्वस्वाभ्युपगमनीयत्वात् । अथ प्रमाणव्यतिरेकेण परेण सर्वज्ञप्रत्यक्षमभ्युपगतम्, तदाऽसौ प्रमाणाभावादेव नाम्यु पगमो युक्त । नच प्रमाणाभ्युपगतस्यास्मदादिप्रत्यक्षविलक्षणस्य सर्वपित्प्रत्य- क्षस्य त प्रत्यानिमित्तत्व विधातु युक्तम्, यतोऽस्मदादिप्रत्यक्षविलक्षणत्व सर्पमित्प्रत्यक्षस्य धर्मादिग्राहक्त्वेनैव, तचेत्रमाणतोऽभ्युपगत, कथ तस्य त प्रत्यनिमित्चत्वमुपपद्यते।तग्राहकप्रमाणपाधितत्वात् । ञ्चिाय परस्परविरुद्धोऽपि वाक्यार्थ स्यात्, प्रमाणतो धर्मादिग्राहक सर्ववित्प्रत्यक्ष यत्प्रसिद्ध तद धर्मादिग्राहक न भवतीति । यतो न प्रसङ्गसाधने आश्रयासिद्धत्वादिदूषण . .

·८४ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- - क्रमते। नहि प्रमाणमूलपराभ्युपगमपूर्वकमेव प्रसङ्गसाधनं प्रवर्त्तते, किं तर्हि यद्य. भ्युपगमदर्शनपूर्वकम् । अत एव प्रसङ्गसाधनस्य विपर्ययफलवम् । विपर्ययस्य च अतीन्द्रियपदार्थविषयप्रत्यक्षनिषेधफललम्, तन्निषेधे च किं प्रत्यक्षस्य धर्मिणो निषेधः,अथ तद्धर्मस्य प्रत्यक्षवस्येति। पूर्वस्मिन् पक्षे हेतूनामाश्रयासिद्धतेति पति- पादितम् ; उत्तरत्र प्रत्यक्षत्वनिषेधे प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिः, विशेषप्रतिषेधस्य शेषा- भ्यनुज्ञानलक्षणत्वात् ; इति न प्रेर्यम् । यतो विशेषनिषेधे तस्य विशेषरूपत्वेन सर्वस्यैव प्रतिषेधः । नच धर्म्यसिद्धत्वादिदोषः । यद्यर्थस्याभ्युपगतत्वात् । कथं पुनरत्र प्रसङ्गो, विपर्ययो वा क्रियते इति चेत् । तदुच्यते । सार्वज्ञ प्रत्यक्षं यद्यभ्यु- पगम्यते तदा तत् धर्मग्राहकं न भवति; विद्यमानोपलम्भनत्वात्। नचासिद्धो हेतुः। तथाहि । विद्यमानोपलम्भनमतीन्द्रियार्थजप्रत्यक्षं, सत्संप्रयोगजलात् । अस्याप्यसि- द्वतोद्भावने एवं वक्तव्यम् । विवादगोचरं प्रत्यक्षं सत्संप्रयोगजं, प्रत्यक्षत्वात् । तच्छ- ब्दवाच्यलाहाऽस्मदादिप्रत्यक्ष सर्वत्र दृष्टान्त इति प्रसङ्गः । विपर्ययस्त्वेवम् ; तहर्म- ग्राहकं चेत् , तर्हि अविद्यमानोपलम्भनम् ; अविद्यमानत्वात धर्मस्य । अविद्यमानोप- लम्भनत्वेन सत्संप्रयोगजम्।असत्संप्रयोगजत्वेन प्रत्यक्षं; नापि तच्छन्दवाच्यम्। प्रसङ्गसाधनाभिप्रायेणैव यद्यर्थोपक्षेपेण वार्तिककृताऽप्यभिहितम् :- "यदि षड्भिः प्रमाणैः स्यात् सर्वज्ञः केन वार्यते । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥ १॥ यज्जातीयैः प्रमाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् । दृष्टं संप्रति लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत्" ॥ २ ॥ पुनरप्युक्तम्- "येऽपि सातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधादिभिर्नराः। स्तोकस्तोकान्तरलेन नवतीन्द्रियदर्शनात् ॥ ३ ॥ यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता" ॥ ४ ॥ इत्यादि । तेनात्रापि स्वतन्त्रानुमानाभिप्रायेणाश्रयासिद्धत्वादिदूषणम् , उपमानोपन्यास- - ·तस्वबोधविधायिनी व्याख्या । घुया वा शेपोपमानोपमेयभूतपुरुषपरिषत्साक्षात्करणे उपमान प्रवर्त्तते इत्यादि दूपणाभिधानच,सर्वज्ञवादिन खजात्याविष्करणमात्रकमेवाअतोऽतीन्द्रियसर्वविदो न प्रत्यक्ष प्रवृत्तिद्वारेण निवृत्तिद्वारेण वा मावसानिमित्यादि सर्वमभ्युपगमवादा निरस्तम् । यच्चानुमानेन सर्वज्ञाभावसाधने दूषणमभिहितम् । किं प्रमाणा- न्तरसवाद्यर्थस्य वक्तृत्वादित्यादि, तडूमादग्न्यनुमानेऽपि समानम् । तथाहि । तत्रापि वक्तु शक्यते, किंसाध्यमिसबन्धी घूमो हेतुत्वेनोपन्यस्त ,उत दृष्टान्त- धर्मिसवन्धी । तत्र यदि साध्यमिसबन्धी हेतु ,तदा तस्य दृष्टान्तेऽसभवादन्व- यदोष | अथ दृष्टान्तर्मिसन्धी,सोऽसिद्ध । दृष्टान्तर्मिधर्मस्य साध्यधर्मिण्यसम- वात् । अथोभयसाधारण धूमत्वसामान्य हेतु., तदा तम्य विपक्षेऽननौ विरोधासिद्धे, सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वेन स्वसाध्यागमकत्वम् । अथ विपक्षेऽननौ धूमस्या- नुपलम्भाद्विरोधसिद्धे नसन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वम् । नन्वत्रापिवक्तु शक्यम्। सर्वसमन्धिनोऽनुपलम्भस्यासम्भवादनग्नौ देशान्तरे कालान्तरे वा केनचित धूमस्योपलम्मात्, तदुपलब्धिमत कस्यचिदभावात् सर्वसन्धिनोऽनुपलम्भ- स्य सभव इति चेत्, केन पुन प्रमाणेनाननौ धूमसत्त्वग्राहकपुरुपाभाव प्रति- पन्न । यद्यन्यत. प्रमाणात, तत एवानग्ने—मस्य व्यावृत्तिसिद्धेयर्थ सर्वसन- न्ध्यनुपरम्भलक्षणस्य विपक्षे धूमविरोधसाधक्स्य प्रमाणस्याभिधानम्। अथ तथा- भूतानुपलम्मात् तदभावावगम । ननु तथाभूतपुरुषाभारे तदनुपलम्भसभर स्तत्समनाच्च तथाभूतपुरुषाभावसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वात् न सर्वसन्धि- नोऽनुपलम्भस्य सभर । सभऽपि तस्यासिद्धेर्न विपर्यये विरोधसाधकत्वम् । अथात्मसन्धिनोऽनुपलम्भस्य धूमत्वलक्षणहेतोर्विपक्षात् न व्यावृत्तिसाधकत्वम्। तस्य परचेतोवृत्तिविशेषैरनैकान्तिकत्वात् । अथानुपलम्भव्यतिरिक्त धूमल- क्षणस्य हेतोविपर्यये नाधक प्रमाणमस्ति, नतु वस्तृत्वलक्षणस्य । किं पुनस्तदिति वक्तव्यम्। अग्निधूमयो कार्यकारणभावलक्षणप्रतिवन्धग्राहकमिति चेत्, क पुनरसी कार्यकारणभाव , किंवा तबाहक प्रमाणम् । अग्निभार एस धूमस्य भारस्तदभाने चाभाव एवासौ, तद्वाहक च प्रमाण प्रत्यक्षानुपलम्भस्वभावम् । ननु किञ्चिज्ञलस्य तयापकस्य वा रागादिमत्त्वस्य भाव एव वक्तृत्वस्य भाव खात्मन्येव दृष्टस्तदभावे - ·सम्मतितारण्यप्रकरणस्य- वाऽभाव एवोपलादावविगानेनानुपलम्भतो ज्ञात इति कथं न विपर्यये सर्व- ज्ञत्वे, वीतरागत्वे वा वक्तृत्वलक्षणस्य हेतोबाधकं, कार्यकारणभावलक्षणप्रतिबन्ध- ग्राहकं प्रत्यक्षानुपलम्भाख्यं प्रमाणं, दर्शनादर्शनशब्दवाच्यं युक्तम् । नच दर्शना- दर्शनशब्दवाच्यस्यास्मदभ्युपगतप्रमाणस्य प्रत्यक्षानुपलम्भशब्दवाच्यस्य वा भवदभिप्रेतस्य कश्चिहिशेषः प्रकृतहेतुसाध्यप्रतिबन्धसाधने उपलभ्यते । अथ किञ्चिज्ज्ञत्वरागादिमत्त्वसद्भावेऽपि स्वात्मनि न तद्धेतुकं वक्तृत्वं प्रतिपन्नं, किन्तु वक्तुकामताहेतुकम्; रागादिसद्भावेऽपि वक्तुकामताऽभावेऽभावाद्वचनस्य । नन्वेवं व्यभिचारे,विवक्षाऽपि न वचने निमित्तं स्यात् तत्राप्यन्यविवक्षायामन्यशब्ददर्शनात्। अन्यथा गोत्रस्खलनादेरभावप्रसङ्गात्। अथार्थविवक्षाव्यभिचारेऽपिशब्दविवक्षाया- मव्यभिचारः।न। स्वप्नावस्थायामन्यगतचित्तस्य वा शब्दविवक्षाभावेऽपि वक्तृत्व- संवेदनात् । न चव्यवहिता विवक्षा तस्य निमित्तमिति परिहारः। एवमभ्युपगमे, प्रति- नियतकार्यकारणभावाभावप्रसङ्गात् सर्वस्य तत्प्राप्तेः,तन्न वक्तुकामतानिमित्तमप्येका- न्ततो वचनं सिद्धम्। व्यतिरेकासिद्धेः । अन्वयस्तु किञ्चिज्ञलेन, रागादिमत्त्वेन वा वचनस्य सिद्धो न वक्तुकामतया।अथ किञ्चिज्ज्ञत्वाद्यभावे, सर्वत्र वक्तृत्वं न भवती- त्यत्र प्रमाणाभावान्नासर्वज्ञवक्तृत्वयोः कार्यकारणभावलक्षणः प्रतिबन्धः सिद्धयति। तर्हि वह्नयभावे धूमः सर्वत्र न भवतीत्यत्रापि प्रमाणाभावस्तुल्य इति न प्रतिबन्ध- ग्रहः । अथान्यभावेऽपि यदि धूमः स्यात्तदाऽसौ तहेतुक एव न भवेदिति सकृदप्य- हेतोरग्नेस्तस्य न भावः स्यात् । दृश्यते च महानसादावग्नित इति नाननेधूमसद्भाव इति प्रतिवन्धसिद्धिः। ननु यथेन्धनादेरेकदा समुद्भूतोऽपि वह्निरन्यदाऽरणितो मण्या- देर्वा भवन्नुपलभ्यते, धूमो वा वह्नित उपजायमानोऽपि गोपालघटिकादौ पावकोशू- तधूमादप्युपजायते इत्यवगमस्तदा कदाचिदग्न्यभावेऽपि भविष्यतीति कुतः प्रति- वन्धसिद्धिः। अथ यादृशो वहिरिन्धनादिसामग्रीत उपजायमानो दृष्टो न तादृशोऽ- रणितो मण्यादेर्वा, धूमोऽपि यादृशोऽग्नित उपजायते न तादृश एव गोपालघटिका- दावग्निप्रभवधूमात् । अन्यादृशातादृशभावे तादृशत्वमहेतुकमिति न तस्य कचिदपि प्रतिनियमः स्यात् ।अहेतोर्देशकालखभावनियमायोगादिति नाग्निजन्यधूमस्य तत्स- दृशस्य वाऽनग्नेर्भावः । भावे वा तादृशधूमजनकस्यानिस्वभावतैवेति न व्यभिचारः।

·तत्त्वयोधविधायिनी व्याख्या । तदुक्तम्- "अनिस्वभाव शकस्य मूर्दा यद्यग्निरेव स । अथानमिस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कथ भवेत्" ॥ १ ॥ इत्यादि। तदेतद्वक्तृत्वेऽपि समानम् । तथाहि । यदि सर्वक्षे, वीतरागे वा वचन स्याद सर्वज्ञाद्रागादियुक्ताद्दा कदाचिदपि न स्यादहेतो सकृदप्यसभवात्,भवति च तत्व त । अतो न सर्वज्ञे तस्य तत्सदृशस्य वा सभव इति प्रतिबन्धसिद्धि । अथ देशा- न्तरे, कालान्तरे वाऽसर्वज्ञकार्यमेव वचन, न सर्वज्ञप्रभवमिति न दर्शनादर्शन- प्रमाणगम्यम्।दर्शनस्येययापारासभवाद् ,अदर्शनस्य च प्रागेवैवभूतार्थग्राहकलेन निषिद्धत्वात्।तर्हि सर्वदाऽग्निप्रभा एव धूमोऽग्न्यभाने कदाचनापिन भवतीत्यत्रापि प्रत्यक्षस्य सन्निहितपर्चमानार्थग्राहक्वेनाप्रवृत्ते ,अनुपलम्भस्यापि तद्विविक्तप्रदेश- विषयप्रत्यक्षस्वभारस्यात्र वस्तुनि व्यापारासमात्,न कार्यकारणभावलक्षण प्रति- बन्ध प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन स्यात्। नाप्यनुमानतोऽपि प्रकृत प्रतिवन्ध सिद्धि- मासादयति । इतरेतराश्रयानवस्थादोपप्रसङ्गस्य प्रदर्शितत्वात्। न चान्यत्प्रतिबन्धप्र- साधकं प्रमाणमस्तीति प्रसिद्धानुमानस्यापि सर्वज्ञाभावादकानुमाननिरासयुक्त्यु- पक्षेपमिच्छतोऽनाभाव प्रसक्त । अथ प्रसिद्धानुमाने साध्यसाधनयो प्रतिवन्ध, तत्प्रसाधक च प्रमाण किश्चिदस्ति, तर्हि स एन प्रतिबन्ध किञ्चिज्ज्ञवा- क्लयो, तत्प्रसाधक च तदेव प्रमाण भरिप्यतीति सिद्ध प्रतिवन्धः विञ्चिज्ज्ञ- त्वरक्तृत्वयोरग्निघूमयोरिव । अत एवं व्याप्याभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरी यकोयत्र दर्श्यते तत्प्रसङ्गसाधनमिति तल्लक्षणस्य युप्मदम्युपगमेनात्र सहारात् भवत्येवातोऽनुमानात् सर्वज्ञाभावसिद्धि ! पक्षधर्मताभाषप्रतिपादन च यत्प्रकृत- प्रसङ्गसाधने प्रतिपादित,तदभ्युपगमादानिरस्तम्। तत्रपक्षधर्मताया हेतोरभावेऽपि गमक्त्वस्य सिद्धत्वात् । शेषस्तु पूर्वपक्षग्रन्योऽनभ्युपगमान्निरस्त इति न प्रत्युच्चार्य पित । अतोऽयुक्तमुक्त सर्पज्ञशादिना यथा तत्साधक्प्रमाणाभावात् न तद्वि- पयः सद्व्यवहार , तथा तदभाववादिना मीमासकादीना तदभारग्राहकप्रमाणा भागादेन न तदभावव्यवहार इति । प्रमङ्गसाधनस्य तदभावसाधकस्य समर्थि- तत्वात् । अय यदम्यासविक्लचक्षुरादिजनित प्रत्यक्ष तधर्मादिग्राहक न भवतीति ·८८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- प्रसङ्गसाधनासिद्धयति,न पुनरन्याग्भूतम्।चोदनावदन्याशस्य धर्मग्राहकत्वा- विरोधात् । ननु किं तज्ज्ञानं प्रतिनियतचक्षुरादिजनितं धर्मादिग्राहकम्, उताभ्यास- जनितं,आहोस्वित् शब्दजनितं,किंवाऽनुमानप्रभावितम्।तत्र यदि चक्षुरादिप्रभवम् । तदयुक्तम् । चक्षुरादीनां प्रतिनियतरूपादिविषयत्वेन तत्प्रभवस्य तज्ज्ञानस्य धर्मा- दिग्राहकत्वायोगात् । अत एव 'यदि पड्भिः' इत्याद्युक्तं दूपणमत्र पक्षे।अथाभ्यासज- नितं तदिति पक्षः। तथाहि । ज्ञानाभ्यासात्प्रकर्षतरतमादिप्रक्रमेण तत्प्रकर्षसम्भवे तदुत्तरोत्तराभ्याससमन्वयात्सकलभावातिशयपर्यन्तं संवेदनमवाप्यत इति । तदपि मनोरथमात्रम् । यतोऽभ्यासोहि नाम कस्यचित्प्रतिनियतशिल्पकलादौ प्रति- नियतोपदेशसद्भाववतो जन्मतो जनस्य संभाव्यते, न तु सर्वपदार्थविषयोपदेश- संभवः। नच सर्वपदार्थविषयानुपदेशज्ञानसंभवः, येन तज्ज्ञानाभ्यासात्सकलज्ञान- प्राप्तिः तत्संभवे वा सकलपदार्थविषयज्ञानस्य सिद्धत्वात्किमभ्यासप्रयासेन। किंच। तदभ्यासप्रवर्तकं ज्ञानं यदि चक्षुरादिप्रतिनियतकरणप्रभवमप्यन्येन्द्रियविषय- रसादिगोचरं, अतीन्द्रियार्थगोचरं च स्यात्, तदा पदार्थशक्तेः प्रतिनिय- तत्वेन प्रमाणसिद्धाया अभावात्, प्रतिनियतकार्यकारणभावाभावप्रसक्ति- सद्भावात् सकलव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिः । अथाभ्याससहायानां चक्षुरादीना- मपि सर्वज्ञावस्थायामतीन्द्रियदर्शनशक्तिः, नच व्यवहारोच्छेदः, अस्मदादि. चक्षुरादीनामनभ्यासदशायां शक्तिप्रतिनियमादस्मदादय एव व्यवहारिण इति । एतदप्यसमीचीनम्।न खल्बभ्यासे सत्यप्यन्यतो वा हेतोः कस्यचिदतीन्द्रियदर्शनं चक्षुरादिभ्य उपलभ्यते; दृष्टानुसारिण्यश्च कल्पना भवन्तीति । किंच। सर्वपदार्थ- वेदने चक्षुरादिजनितज्ञानात्तदभ्यासः, तत्सहायं चक्षुरादिकं सर्वज्ञावस्थायां सर्व- पदार्थसाक्षात्कारिज्ञानं जनयतीति कथमितरेतराश्रयमेतत्कल्पनागोचरचारि चतुर- चेतसो भवत इति न द्वितीयोऽपि पक्षो युक्तिक्षमः । अथ शब्दजनितं तज्ज्ञानम् । ननु शब्दस्य तत्प्रणीतत्वेन प्रामाण्ये सर्वपदार्थविषयज्ञानसंभवः, तज्ज्ञानसंभवे च सर्वज्ञस्य तथाभूतशब्दप्रणेतृत्वमितीतरेतराश्रयदोषानुषङ्गः । अतएवोक्तम्:- "नतें तदागमात् सिद्धत् नच तेनागमो विना" । इति ।

·तत्त्वबोधविधायिनी न्याख्या । नच शब्टजनित स्पष्टाममिति न तज्ज्ञानवान् सकलज्ञ इत्यभ्युपगम्यते । एव च प्रेरणाजनितज्ञानवतो धर्मज्ञलम् । अत एवोक्तम् 'चोदना हि भूत भवन्तम्' इत्यादि । तन्न तृतीयपक्षोऽपियुक्तिसङ्गत । अनुमानजनितज्ञानेनतु सर्पवित्वेन धर्मजलम् । धर्मादेरतीन्द्रियत्वेन तज्ञापकलिङ्गलेनाभ्युपगम्यमानस्यार्थस्य तेन सह समन्यासिद्धे ।असिद्धसान्धस्य चाज्ञापकलान्न ततो धर्माद्यनुमानम्, इत्यनु- मानजनित ज्ञान न सक्लधर्मादिपदार्यानेदकम् । किंच । तथाभूतपदार्थज्ञानेन यदि सर्पविदभ्युपगम्यते, तदाऽस्मदादीनामपि सर्ववित्त्वमनिवारितप्रसरम्।भावाभा- वोमयरूपजगत प्रमेयत्वादित्यनुमानस्यास्मदादीनामपि भावात्, अस्पष्ट वाऽनुमान- मिति तज्जनितस्याप्यवैशयसमवान्न तज्ज्ञानवान सर्वज्ञो युक्त । अयानुमानज्ञान प्रागरिशदमपि तदेवाशेपपदार्थविषय पुन पुनर्भाव्यमान भावनाप्रकर्षपर्यन्ते योगि ज्ञानरूपतामासादयद्वैशयभाग् भवति । दृष्ट चाभ्यासवलाज्ञानस्यानक्षजस्यापि कामशोकभयोन्मादचौरखमाधुपप्लुतस्य वैशपम् । नन्वेव तज्ज्ञानवदतीन्द्रि- यार्थनिद्विज्ञानस्याप्युपप्लुतत्व स्यादिति तज्ज्ञानवत' कामाद्युपप्लुतपुरुपवदिपर्य- स्तत्वम् । अथ यया रजोनीहाराघावरणावृतवृक्षादिदर्शनमविशद, तदावरणापाये वैशयमनुभवति, एव रागाद्यावारकाणा विज्ञानावैशघहेतूनामपाये सर्वज्ञज्ञान विशदतामनुभविष्यतीति। असदेतत् । रागादीनामावरणवासिद्धे । कुड्यादीना- मेव ह्यावारकत्व लोके प्रसिद्ध, न रागादीनाम् । तथाहि । रागादिसहानेऽपि फुड्याचावरणकाभावे विज्ञानमुत्पधमान दृष्टम् , रागाघमावेऽपि कुडयाघावारक- सहावे न विज्ञानोदय इत्सन्वयव्यतिरेकाम्या कुड्यादीनामेवावरणत्वावगमो, न रागादीनामिति न रागादय आवारका इति न तद्विगमोऽपि सर्वविहिज्ञानस्य वैशपहेतु । किंच। सदन सर्वज्ञज्ञानेन किं समस्तपदार्थग्रहणम्, उत शक्ति- युक्ततम्, आहोम्वित् प्रधानभूतकतिपयपदार्थग्रहणम् । तत्र यद्याद्य पक्ष । तनापि वक्तव्यम्। किं क्रमेण तद्रहणम् , आहोखिद्योगपद्येन । तर यदि क्रमेण तद्रहणम् । तद्युक्तम् । अतीतानागतरर्तमानपदार्थानामपरिसमाप्तेस्तज्ञान- स्याप्यपरिसमातित सर्वज्ञताऽयोगात् । अय युगपत् अनन्तातीतानागतपदार्थसा क्षात्वारि तवेदनमभ्युपगम्यते । तदप्यसत् । परस्परविरताना शीतोष्णादीना- ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- , मेकज्ञाने प्रतिभासासंभवात् । संभवे वा न कस्यचिदर्थस्य प्रतिनियतस्य तद्रा- हकं स्यादिति किं तज्ज्ञानेन; अस्मदादिभ्योऽपि व्यवहारिभ्यो हीनतर इति कथं सर्वज्ञः। किंच । यदि युगपत् सर्वपदार्थग्राहक तज्ज्ञानं, तदैकक्षणे एव सर्वपदार्थ- ग्रहणात् , द्वितीयक्षणे किश्चिज्ञ एव स्यात् ; ततश्च किं तेन तादृशा किश्चिज्ज्ञेन सर्वज्ञत्वेन । नचानाद्यनन्तसंवेदनस्य परिसमाप्तिः; परिसमाप्तौ वा कथमनाद्यन- न्तता । किंच । सकलपदार्थसाक्षात्करणे परस्य रागादिसाक्षात्करणमिति रागादि- मानपि स स्याविट इव । अथ रागादिसंवेदनमेव नास्ति, न तर्हि सकलपदार्थ- साक्षात्करणम् । तन्न प्रथमः पक्षः । अथ शक्तियुक्तत्वेन सकलपदार्थसंवेदनं तज्ज्ञानमभ्युपगम्यते । तदपि न युक्तम् । सर्वपदार्थावेदने तच्छक्तेझतुमशक्तेः, कार्यदर्शनानुमेयत्वाच्छक्तीनाम् । किंच । सर्वपदार्थज्ञानपरिसमाप्तावपीयदेव सर्व- मिति कथं परिच्छेदशक्तिः। अथ वेदनाभावादभावोऽपरस्येति सर्वसंवेदनम्। अवे. दनादभावोऽपरस्येति कुतो निश्चयः। तदपेक्षया तस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वात् तथा- भूतानुपलब्ध्याऽभावनिश्चय इति चेत् । एवं सति स एवेतरेतराश्रयदोपः। सर्वज्ञत्व- निश्चये तदभावनिश्चयः, तदभावनिश्चये च सर्वज्ञत्वनिश्चय इति नैकस्यापि सिद्धिः । तन्न द्वितीयोऽपि पक्षः । अथ यावदुपयोगिप्रधानभूतपदार्थजातं ताव- दसौ वेत्तीति तत्परिज्ञानात्सकलज्ञः, तदपि सर्वपदार्थावेदने नियमेन न संभवति । सकलपदार्थव्यवच्छेदेन तेपामेव प्रयोजननिर्वर्तकत्वमिति सकलपरिज्ञानमन्तरे- णाशक्यसाधनमिति न तृतीयोऽपि पक्षो युक्तः । किंच । नित्यसमाधानसंभवे विकल्पाभावात्कथं वचनम् । वचने वा विकल्पसंभवात् समाधानविरोधान्न समाहितत्वमिति भ्रान्तच्छाद्मस्थिकज्ञानयुक्तः स स्यात् । कथं वाऽतीतानागतग्रह- णम् । अतीतादेः स्वरूपस्यासंभवात् । असदाकारग्रहणे च तैमिरिकज्ञानवत्प्रमा- णत्वं न स्यात् । अथातीतादिकमप्यस्ति; एवं सत्यतीतादित्वादेरप्यभाव एव इति सर्वज्ञव्यवहारोच्छेदः । अथ प्रतिपाद्यापेक्षया तस्याभावः । तदप्ययुक्तम् । नहि विद्यमानमेवापेक्षया तदैवाविद्यमानं भवति । तस्यानुपलब्धेरविद्यमानत्व. मेवेति चेत् । तद्नुपलब्धिरेवास्तु कथमविद्यमानम् । नान्यस्याभावेऽन्य- स्याप्यभावः । अतिप्रसङ्गात् । तस्यासावविद्यमानत्वेन प्रतिभातीति चेत् स तर्हि ·तत्त्वोधविधायिनी व्याख्या। भ्रान्त । असहिरपसभवात् । तस्यासहिकल्पस्य विषयीकरणात्सर्वज्ञोऽपि भ्रान्त एपेति कथ सर्पवित् । अथ विक्रपस्यापि स्वरूपेऽभ्रान्तत्वमेव, तेन तस्य वेदन सर्वजनानमभ्रान्तम् । एव तर्हि स्वरूपसाक्षात्करणमेव केवल, कथमतीताद्यविद्यमानसाक्षात्करणम् । ततश्चातीतानागतपदार्थाभावाचसाक्षा- स्करणासमवान्न तद्ग्रहणात्सर्वज्ञ । किंच । स्वरूपमात्रवेदने तन्मात्रस्यैव विद्यमानत्वाचदिनेऽद्वैतवेदनात् न सर्वज्ञव्यवहार । सहारे वा सर्व सर्पवित् स्यात् । अथापि स्यात्, सत्यस्वप्नदर्शनपदतीतानागतादिदर्शन, ततो व्यरहार इति । तदप्ययुक्तर । सत्यस्वप्नदर्शनस्य स्वरूपमात्रवेदने न सत्या- मत्यविभाग, किन्वानुमानिक । सत्यस्वप्मस्वरूपसवेदनस्य तन्मात्रपर्यरसि- तत्वात् । किंच | अतीतानागतकालसमन्धित्वात्पदार्थानामतीतानागतत्वम्, तद्धि भवत्किमपरातीतानागतकालसन्धादतीतानागतत्वमभ्युपगम्यते, आहो- स्वित् स्वत एव । यद्यपरातीतानागतकालसमन्धात्कालस्यातीतानागतत्व, तदा तस्याप्यपरातीतानागतकालसबन्धादतीतानागतत्व, तस्याप्यपरस्मादित्यनवस्था। अथातीतानागतपदार्थक्रियासरन्धात्कालस्यातीतानागतत्वम्, तेनायमटोप ननु पदार्थक्रियाणामपि कुतोऽतीतानागतत्वम् । यद्यपरातीतानागतपदार्थक्रिया- सहागाव, तदाऽनापि सैवानवस्था। अतीतानागतकालसन्धात्पदार्थक्रियाणाम- तीतानागतत्व तर्हि कालस्याप्यतीतानागतपदार्थक्रियासमन्धादतीतानागतत्वमिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । तन्न प्रथम पक्ष (अय स्वरूपत एवं कालस्यातीता- नागतत्व, तदा पदार्थानामपि स्वत एवातीतानागतत्वमस्तु, किमतीतानागतकाल- समन्धित्वेन । तच्च पदार्थस्वरूपमस्मदादिजानेऽपि प्रतिमातीति नातीतानागत- पदार्थग्राहिवेनास्मदादिम्य सर्वज्ञस्य विशेष । अपिच । समन्धस्यान्यन स्ति- रतो निषिद्धत्वान्न कस्यचित्केनचित्सगन्ध इत्यतीतानागतादिसपद्धपदार्थग्राहि- ज्ञानमसदर्यविपयत्वेन भ्रान्त स्यादिति न भ्रान्तज्ञानवान् सर्वज्ञ क्ल्पयितु युक्त । भरतु या सर्वज्ञ,तथाप्यसौ तत्कालेऽप्यसर्वज्ञातु न शक्यते। तद्ग्राह्य- पदार्यााने तग्राहकज्ञानमत केनचित्प्रमाणेन प्रतिपत्तुमशते ।

·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- - " गच्छीय ज्ञान मन्दिर जयपुर तदुक्तम्- "सर्वज्ञोऽयमिति ह्येतत्तत्कालेऽपि बुमुत्सुभिः । तज्ज्ञानज्ञेयविज्ञानरहितैर्गम्यते कथम् ॥ १ ॥ कल्पनीयास्तु सर्वज्ञा भवेयुर्वहवस्तव । य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वशं न बुध्यते" ॥ २ ॥ नच तदपरिज्ञाने तत्प्रणीतत्वेनागमस्य प्रामाण्यमवगन्तुं शक्यम् । तदन- वगमे च तद्विहितानुष्ठाने प्रवृत्तिरप्यसङ्गता। तदुक्तम्:- "सर्वज्ञो नावबुद्धश्चयेनैव, स्यान्न तं प्रति । तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं, मूलाज्ञानेऽन्यवाक्यवत्" ॥ १ ॥ इति । तदेवं सर्वज्ञसद्भावग्राहकस्य प्रमाणस्याभावात्, तत्सद्भावबाधकस्य चाने- कधा प्रतिपादितत्वात् , सर्वज्ञाभावव्यवहारः प्रवयितुं युक्तः। तथाहि । ये वाधक- प्रमाणगोचरतामापन्नास्ते असदितिव्यवहर्त्तव्याः; यथा अगुल्यग्रे करियूथादयः; वाधकप्रमाणगोचरापन्नश्च भवदभ्युपगमविषयः सकलपदार्थसार्थसाक्षात्कारीत्य- सद्यवहारविषयत्वं सर्वविदोऽभ्युपगन्तव्यमिति पूर्वपक्षः ॥ अत्र प्रतिविधीयते।यत्तावदुक्तम्। ये देशकालस्वभावव्यवहिताः प्रमाणविष- यतामनापन्ना न ते सयवहारगोचरचारिणः' इत्यादि। तदयुक्तम् । सर्वविदि प्रमाण- विषयत्वस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् असिद्धो हेतुस्तदविषयत्वलक्षणः। यदप्यभ्य- धायि। न तावदक्षसंभवज्ञानसंवेद्यस्तद्भावः अक्षाणां प्रतिनियतविषयत्वेन तत्साक्षा- करणव्यापारासंभवात् । तत् सिद्धमेव साधितम् । यदप्युक्तम् । नाप्यनुमानस्य तत्र व्यापारः। तद्धि प्रतिबन्धग्रहणे पक्षधर्मताग्रहणे च हेतोः प्रवर्तते । नच प्रतिबन्धग्रहणं प्रत्यक्षतस्तत्र संभवतीत्यादि । तद् धूमादेरग्न्यादिप्रभवत्वानुमानेऽपि समानम् । अथाग्न्यादेः प्रत्यक्षत्वात्तत एव तत्प्रभवत्वकार्यविशेषत्वयोधूमादौ प्रतिबन्धसिद्धिः । ननु धूमस्य किमग्निस्वरूपग्राहकप्रत्यक्षेण पावकपूर्वकत्वमव- गम्यते, उत धूमस्वभावग्राहिणेति कल्पनाद्वयम् । तत्र न तावदाधः पक्षः । पावकरूपग्राहिप्रत्यक्षं तत् स्वभावमात्रग्रहणपर्यवसितमेव, न धूमरूपप्रवेदनप्रव- ·तस्वरोधविधायिनी व्याख्या । णम् । तदप्रवेदने च न तदपेक्षया तेन वढे कारणत्वावगम । नहि प्रतियोगि- स्वरूपाग्रहणे त प्रति कस्यचित्कारणत्वमन्यद्वा धर्मान्तर ग्रहीतु शक्यम्। अति- प्रसङ्गात् । अथ धूमखरूपप्रतिपत्तिमता प्रत्यक्षेण तस्य चित्रभानु प्रति कार्य- त्वस्वमार तत्प्रभवत्व गृह्यते । ननु तस्यापि पावकखरूपग्राहकत्वेनाप्रवृत्ते- स्तदग्रहणे तदपेक्ष कार्यत्व धूमस्य कपमरगमविषय । अयामिधूमद्वयखरूप- ग्राहिणा प्रत्यक्षेण तयो कार्यकारणभावनिश्चयः। तदप्यसङ्गतम् । हयग्राहिण्यपि ज्ञाने तयो स्वरूपमेव भाति,न पुनरमेधूम प्रति कारणत्वम्, धूमस्य वा त प्रति कार्यत्वम् । नहि पदार्थद्वयस्य स्वस्वरूपनिष्ठस्यैकज्ञानप्रतिभासमात्रेण कार्यका रणभानप्रतिमास । अन्यथा घटपटयोरपि स्वस्वरूपनिष्ठयोरेकज्ञानप्रतिभास कचिदस्तीति तयोरपि कार्यकारणभावावगमप्रसङ्ग । अथ यस्य प्रतिभासानन्तरं यत्प्रतिभास एकज्ञाननिबन्धनस्तयोस्तदवगम इति नाय दोप । तदपि घटप्रति- भासानन्तर पटप्रतिमासे कचित् ज्ञाने समानम् । नच क्रमभाविपदार्थद्वयप्रति- भासमन्वय्येक ज्ञानमिति शक्य वक्तुम् । प्रतिमासभेदस्य भेदनिवन्धनवाद । अन्यत्रापि तद्धेदव्यरस्थापितत्वाडेदरय । स च क्रमभाविप्रतिमासहयाध्यासित- शाने समस्तीति कघ न तस्य भेद । नचैकमेर ज्ञान जन्मानन्तरक्षणादि- कारमास्त इति भवतामभ्युपगम । तदुक्तम् । 'क्षणिका हि सा, न कालान्तर- मारते' इति । अय वहिधूमस्वरूपहयग्राहिज्ञानद्वयानन्तरमाविस्मरणसहका रीन्द्रिय सपिकल्पकज्ञान जनयति, तत्र तवयस्य पूर्णपरकारमाविन प्रति- भासात् कार्यकारणभावनिश्चयो भविष्यति । तदप्यसङ्गतम् । पूर्वमवृत्चप्रत्यक्ष- दयस्य तनाव्यापाराचदुत्तररमरणस्य च पदार्थमाप्रग्रहणेऽप्यसामर्थ्याचक्षुरादीनां च तदवगमनानजननेऽशक्त । शत्तो वा प्रयमाक्षसन्निपातायामेय तदरग- मज्ञानोत्पत्तिमममात्, अकिश्चित्करस्य स्मरणादेरनपेक्षणीयत्वात् । परिमरस्मरण- व्यपेक्षस्य रोचनस्य सुरमि चन्दनमित्यविषये गन्धादीज्ञानजनकत्वस्येव, तनापि सज्जनरन्याविरोधात् । अव तत्स्मरणसव्यपेक्षरोचनव्यापारानन्तर कार्यकारण- भूत एते वस्तुनी इत्येतदाकारज्ञानसवेदनात्कार्यकारणामापागम सरिकल्पक. प्रत्यक्षनियन्यनो व्यररयाप्यते । नन्वेष परिमलस्मरणसहकारिचक्षुापारान- ।

·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- न्तरभावी सुरभि मलयजमिति प्रत्ययः समनुभूयत इति परिमलस्यापि चक्षुर्ज- प्रत्ययविपयलं स्यात् । अथ परिमलस्य लोचनाविषयत्वात् नायं प्रत्ययस्तज्जः, किन्तु गन्धसहचरितरूपदर्शनप्रभवानुमानस्वभावः । तदेतत्प्रकृतेऽपि कार्य- कारणभावे लोचनाविषयत्वं समानम् । प्रत्ययस्य तु तदध्यवसायिनोऽपरं निमित्तं कल्पनीयम् । तन्न प्रत्यक्षतः सविकल्पकादपि धूमपावकयोः कार्य- कारणत्वावगमः । मानसप्रत्यक्षं तु तदवगमनिमित्तं भवता नाम्युपगम्यते । अपिच । कार्यकारणभावः सर्वदेशकालावस्थिताखिलधूमपावकव्यक्तिकोडीकरणे- नावगतोऽनुमाननिमित्ततामुपगच्छति । नच प्रत्यक्षस्येयति वस्तुनि सवि- कल्पकस्य, निर्विकल्पकस्य वा व्यापारः संभवतीत्यसकृत्प्रतिपादितम् । किंच। न कारणस्य प्राग्भावित्वमात्रमेव बौद्धानामिव कारणत्वम् ; येन तस्य कारणस्वरूपा- भेदात्तत्स्वरूपग्राहिणा प्रत्यक्षेण तदभिन्नस्वभावस्य कारणत्वस्यावगमः; केवलं कार्यदर्शनादुत्तरकालं तन्निश्चीयते, किन्तु कारणस्य कार्यजननशक्तिः कारणत्वम्। सा च शक्तिर्न प्रत्यक्षावसेया; अपि तु कार्यदर्शनसमवगम्याभवता परिकल्पिता । तदुक्तम्:- "शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिगोचराः" । ततः कथं प्रत्यक्षात्कारणस्य कारणत्वावगमः। अथ कार्यादेव कारणस्य कारणत्वावगमो भवतु, किं नश्छिन्नम् । ननु कार्यात्कारणत्वावगमेऽनुमानाच्छ- क्त्यवगमः, तत्र च तदपि कार्य लिङ्गभूतं यदि कारणशक्तिमवगमयति, तदा शक्तिकार्ययोः प्रतिबन्धग्रहणमभ्युपगन्तव्यम् । सच प्रतिवन्धावगमो न प्रत्य- क्षादिति प्रतिपादितम् । अनुमानात्तदवगमे इतरेतराश्रयानवस्थादोपावतारोऽ- त्रापि समानः । अर्थापत्तस्त्वनुमानेऽन्तर्भावः प्रतिपादित इति न प्रसिद्धानुमान- स्यापि प्रवृत्तिर्भवदभिप्रायेण । अथ वहिगतधर्मानुविधानात् धूमस्य तत्पूर्वकत्वं कुतश्चित्प्रमाणात्प्रसिद्धमिति धूमत्वस्य तत्पूर्वकत्वव्याप्तिसिद्धिः । अन्यथा धूमा- दग्न्यसिद्धेः सकललोकप्रसिद्धव्यवहाराभावः । अनुमानाभावे प्रत्यक्षतोऽपि व्यव- हारासम्भवात्। तर्हि वचनविशेषस्यापि यदि विशिष्टकारणपूर्वकत्वं तत एव प्रमा- णात्प्रसिद्धम् ; विवादाध्यासिते वचने वचनविशेषत्वात्साध्येत, तदा कोऽपराधः।

·, तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । यदप्युक्तम् । 'पक्षत्वनिश्चये सति हेतोरनुमान प्रवर्तते, नच सर्ववित् कुतश्चित्त- माणात्सिद्ध' इत्यादि। तदप्ययुक्तम् । यतो यदि सर्वविदो धर्मित्व क्रियेत, तदा तस्यासिद्धत्वात्स्यादप्यपक्षधर्मवलक्षण दूषणम्, यदा तु वचनविशेषस्य धर्मित्व तस्य विशिष्टकारणपूर्वकत्व साध्यत्वेनोपक्षिप्त, तदा तत्र तहिशेपत्वादिलक्षणो हेतु- रुपादीयमानः कथमपक्षधर्म स्यात् । नचापक्षधर्मादपि हेतोरुपजायमानमनुमान प्रमाण भरताऽभ्युपगच्छता पक्षधर्मवाभावलक्षण दूपणमासञ्जयितु युक्तम् । अन्यथा- “पित्रोश्च नाह्मणत्वेन पुत्रयाह्मणताऽनुमा । सर्सलोकप्रसिद्धा, न पक्षधर्ममपेक्षते" ॥ १ ॥ इत्याद्यपक्षधर्महेतुममुत्थानुमानप्रामाण्यप्रतिपादन भवतोऽप्ययुक्त स्यात् । यदप्यम्यधायि । सर्पज्ञसत्ताया साध्यायात्रयीं दोपजातिं हेतुर्नातिवर्त्तते' इत्यादि । तर स्यादप्यय दोपः, यदि तत्सत्ता साध्यत्वेनाम्युपगम्यते, यारता पूर्वोक्तप्रकारेण वचनविशेषस्य विशिष्टकारणपूर्वकत्व साध्यमित्युक्तम्, तत्र चास्य दोपस्योप- क्षेपोऽयुक्त एव । यदप्यभ्यधायि । यद्यनियत कश्चित्सकलपदार्थज्ञ साध्योऽभिप्रेत इत्यादि। तदप्यसङ्गतमेवायतो नास्माभि प्रतिनियत एव कश्चित्सर्पज्ञोऽनुमानात्सा ध्यते, किन्तु विशिष्टकारणपूर्वक्त्व विशिष्टशब्दस्य । तच्च स्वसाध्यव्याप्तहेतुनला साध्यधर्मिणि सिद्धिमासादयहेतुपक्षधर्मलबलात्प्रतिनियतसर्वज्ञपूर्वकत्वेन सि द्विमासादयति । नच तत एव हेतोरन्यस्यापि सर्वज्ञसिद्धे , अन्यागमाश्रयणमपि भवता प्रसन्यते इति दूपणम् । अन्यागमाना दृष्टविषय एवं प्रमाणविरुद्धार्थप्रति- पादकलेनाप्रामाण्यस्य व्यवस्थापयिप्यमाणलात्, कथ तत्प्रणेतृणामपि सर्वज्ञलसि- दि यच्चान्यदभिहितम् ।न कविसर्वज्ञप्रतिपादक सम्यग् हेतु सभवति। तदप्य- सङ्गतम् । तत्प्रतिपादकस्य सम्यग्हेतोर्वचनविशेषत्वादे प्रतिपादयिष्यमाणलात्। यच्चान्यदमिहितम्। सर्वे पदार्था कस्यचित्प्रत्यक्षा प्रमेयवादग्न्यादिवदित्यत्र यदि सक्लपदार्थग्राहिप्रत्यक्षल साध्यमित्यादि। तदप्यसङ्गतम् । एप साध्यविक्रपनेऽ- ग्न्यादेरप्यनुमानान्न सिडि स्यात्। तथाहि । मनाप्येव वक्तु शक्यते । यदि प्रतिनि- यतसाध्यधर्मो वति साध्यत्वेनाभिप्रेतस्तदा तद्विरुडेन दृष्टान्तधर्मिणि तर्मि- ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- . धर्मेण पावकेन व्याप्तस्य धूमलक्षणस्य हेतोरसिद्धलात् विरुद्धो हेतुः स्यात् , साध्य- विकलश्च दृष्टान्तः। अथ दृष्टान्तधर्मिधर्मः साध्यधर्मिणि साध्यते, तदा प्रत्यक्षादिवि- रोधः । अथोभयगतं वह्निसामान्यं, तदा सिद्धसाध्यतादोषः । तथा प्रमेयलमपि हेतुलेनोपन्यस्यमानमित्यादि यदुक्तम्; तद् धूमत्वलक्षणेऽपि हेतौसमानम्। तथाहि। अत्रापि किं साध्यधर्मिधर्मों हेतुलेनोपात्तः, उत दृष्टान्तधर्मिधर्मः, अथोभयगतं सा- मान्यम् । तत्र यदि साध्यमिधर्मो हेतुः स दृष्टान्तमिणि नान्वेतीत्यनन्वयो हेतु- दोषः । अथ दृष्टान्तधर्मिधर्मः स साध्यमिण्यसिद्ध इत्यसिद्धताहेतुदोषः । अथो- भयगतं सामान्य, तदपि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षमहानसपर्वतप्रदेशविलक्षणव्यक्तिद्वयाश्रितं न संभवतीति हेतोरसिद्धता तदवस्थिता । अथ पर्वतप्रदेशाश्रिताग्नितडूमव्यक्तरुत्त- रकालभाविप्रत्यक्षप्रतीयमानत्वेन न महानसोपलब्धधूमव्यक्त्याऽत्यन्तवैलक्षण्य- मिति नोभर्यगतसामान्याभावः। ननूभयगतसामान्यप्रतिपत्तौ ततोऽनुमानप्रवृत्ति- स्तत्प्रवृत्तौ च तदर्थक्रियार्थिनस्तत्रप्रवर्तमानस्य प्रत्यक्षप्रवृत्तिस्तस्यां च सत्यामत्यन्त- वैलक्षण्याभावस्तव्यक्तः, तत्सद्भावे चोभयगतसामान्यसिद्धितस्तदनुमानप्रवृत्तिरिति चक्रकदूषणावकाशः । अथ कण्ठक्षीणतादिलक्षणधर्मकलापसाधान्न महानसप- र्वतप्रदेशसङ्गतधूमव्यक्त्योरत्यन्तवैलक्षण्यमित्युभयगतसामान्यसिद्धौ न धूमानु- माने हेलसिद्धतादिदोषः, तर्हि वाच्याविसंवादादिधर्मकलापसाधर्म्यस्य वचन- विशेषव्यक्तिहयेऽप्यत्यन्तवलक्षण्यनिवर्तकस्य सद्भावेन कथं न तद्विशेषत्वसामा- न्यसंभवः । प्रमेयत्वं तु यथा प्रकृतसाध्ये हेतुर्भवति तथा प्रतिपादयिष्याम आस्तां तावत्॥ यत्तु नापि शब्दात्तत्सिद्धिरित्यादिप्रतिपादितम्। तत्सिद्धसाध्यतादोषाघात- सान्निरस्तम्।यदप्युक्तम्।ये देशकालेत्यादिप्रयोगेनासिद्धो हेतुरिति। एतदप्ययुक्तम्। अनुमानस्य तदुपलम्भखभावस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वेनानुपलम्भलक्षणस्य हेतोः परप्रयुक्तस्यासिद्धत्वात् । अत एव सद्यवहारनिषेधश्वानुपलम्भनिमित्तोऽने- नेत्याद्यसारतया स्थितम् । अथ यथाऽस्माकं तत्सद्भावावेदकं प्रमाणं नास्ति, तथा भवतां तदभावावेदकमपि नास्तीत्यादि यावत्प्रसङ्गसाधनाभिप्रायेण सर्वमेव सर्वज्ञप्रतिक्षेपप्रतिपादकं युक्तिजालमभिहितमिति, यदुक्तम् । तदप्यचारु । यतः 'सर्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीम्' इत्यादिना तत्सद्भावोपलम्भकप्रमाणपश्चकनिवृ.

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या। ९ ७ तिप्रतिपादनद्वारेण यदभावाख्यप्रमाणप्रतिप्रतिपादन, तत्तावावेदकस्वतन्त्रा भावाख्यप्रमाणाम्युपगमव्यतिरेकेणासमवद्वता मिथ्यावादिता सूचयति । यद प्यवादि । तथाच प्रसङ्गसाधनामिप्रायेण भगवतो जैमिने सूत्रमित्यादि । तदप्यसङ्गतम् । यत प्रसङ्गसाधनस्य, तत्पूर्वकस्य च विपर्ययस्य व्याप्य- ध्यापकभावसिौ यत्र व्याप्याभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयक , व्याप- कनिचितो व्याप्यनिवृत्तिरवश्यभाविनी च प्रदर्यते, तर यथाक्रम प्रवृत्ति । अत्र तु प्रत्यक्षलस्य सत्सप्रयोगजत्लेन, तस्य च विद्यमानोपलम्भनलेन, तस्यापि धर्मादिक प्रत्यनिमित्तवेन क व्याप्यव्यापकमावावगम , येन प्रसङ्गतद्विपर्यययो. प्रवृत्ति स्यात् । ननूक्तमेतत्वात्मन्येव सत्यमुक्तम्, नतु युक्तमुक्तम्। अयुक्तता च सर्व चक्षुरादिकरणग्रामप्रभव प्रत्यक्ष सन्निहितदेशकालपदार्थान्तरसभावावि- प्रकृष्टप्रतिनियतरूपादिग्राहक सर्वत्र सर्वदा चेति न व्याप्यन्यापकभावग्राहक प्रमाणमस्ति, विपर्ययश्चोपलभ्यते । योजनशतविप्रकृष्टस्यार्थस्य ग्राहक सपाति- गृध्रराजप्रत्यक्ष रामायणभारतादौ भवत्प्रमाणत्वेनाभ्युपगते श्रूयते, तथेदानीमपि गृध्रवराहपिपीलिकादीना चक्षु श्रोत्रघ्राणजस्य प्रत्यक्षस्य यथाक्रम रूपशब्द- गन्धादिपु देशविप्रकृष्टेषु प्रतिरुपलभ्यते।तथा कालविप्रकृष्टस्याप्यतीतकालसब- न्धिलस्य, पूर्वदर्शनसन्धित्वस्य च स्मरणसव्यपेक्षलोचनादिजन्यप्रत्यभिज्ञाप्रत्य- क्षपाहल पुरोन्यस्थितेऽथे मरताऽभ्युपगम्यते । अन्यथा- "देशकालादिभेदेन तदाऽस्त्यवसरो मितेः । इदानीतनमस्तित्व नहि पूर्वधिया गतम्" ॥ १॥ इत्यादिवचनसदर्भण प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षस्यागृहीतार्थाधिगन्तृत्व पूर्वापर- कालसन्धित्वलक्षणनित्यत्वग्राहकवच प्रतिपाद्यमानमसङ्गतं स्यात् । अथा- तीतातीन्द्रियकालसन्धित्व, पूर्वदर्शनसमन्धित वा वर्तमानकालसवन्धिन पुरोव्यवस्थितस्यार्थस्य यदि चक्षुरादिप्रभवप्रत्यभिज्ञानेन गृह्यते, तदा- "सबद्ध वर्तमान च गृह्यते चक्षुरादिमि"। इति वचन विरुद्धार्थ स्यात् । तथाऽतीन्द्रियकालदर्शनादेवर्तमानार्थ- " ·९८ सम्मतितकास्यप्रकरणस्य- विशेषणत्वेन ग्रहणेऽतीन्द्रियधर्मादेरपि ग्रहणप्रसङ्गात् प्रसङ्गसाधनतद्विपर्यय- थोरप्रवृत्तिः स्वयमेव प्रतिपादिता स्यात् ; नत्वयमेवात्र दोषः । कालविप्रकृ. टार्थग्राहकत्वेन इन्द्रियजप्रत्यक्षस्य प्रतिपादयितुमस्माभिरभिप्रेत इति कस्यात्रो- पालम्भः । अथ वर्तमानकालसंबद्धे विशेष्ये पुरोवर्तिनि व्यापारवञ्चक्षुस्तद्विशे- पणभूतेऽतीन्द्रियेऽपि पूर्वकालदर्शनादौ प्रवर्तते । अन्यथा चक्षुापारानन्तरं पूर्वदृष्टं पश्यामीति विशेष्यालम्बनं प्रत्यभिज्ञानं नोपपद्येत । नागृहीतविशेपणा विशेष्ये बुद्धिरुपजायते, दण्डाग्रहण इव दण्डिबुद्धिः । नच धर्मादावयं न्यायः संभवतीति चेत् । ननु धर्मादेः किमतीन्द्रियत्वाच्चक्षुरादिनाऽग्रहणं, उत अविद्य- मानत्वात् , आहोस्वित् अविशेषणत्वात् । तत्र नाद्यः पक्षः ।अतीन्द्रियस्याप्यतीत- कालादेग्रहणान्युपगमात् । नाप्यविद्यमानत्वात्। भाविधर्मादेरिवातीतकालादेरविद्य- मानत्वेऽपि प्रतिभासस्य भावात्। अथाविशेषणलाद्धर्मादेरप्रतिभासः। तदप्यसङ्ग- तम्। सर्वदा पदार्थजनकलेन, द्रव्यगुणकर्मजन्यत्वेन च धर्मादेः सर्वपदार्थविशेप- णभावसंभवात्। अतीतातीन्द्रियकालादेखि तस्यापि विशेष्यग्रहणप्रवृत्तचक्षुरादिना ग्रहणसंभव इति कथं धर्म प्रत्यानिमित्तलप्रसङ्गसाधनस्य, तद्विपर्ययस्य वा संभवः। तथा प्रश्नादिमन्त्रादिद्वारेण संस्कृतं चक्षुर्यथा कालविप्रकृष्टपदार्थग्राहकमुपलभ्यते, तथा धर्मादेरपि यदि ग्राहकं कस्यचित्स्यात् , तदान कश्विद्दोषः। अपिच । अनालो- कान्धकारव्यवहितस्य मूषिकादेर्नक्तंचरवृपदंशादेश्चक्षुर्यथा ग्राहकमुपलभ्यते, तथा यद्यतीन्द्रियातीतानागतधर्मादिपदार्थसाक्षात्कारि कस्यचित्तदेव स्यात् , तवाऽत्रापि को दोपः। नच जात्यन्तरस्यान्धकारव्यवहितरूपादिग्राहकं चक्षुर्दृष्टं, न पुनर्मनु- प्यधर्मण इति प्रतिसमाधानमत्राभिधातुं युक्तम् । मनुष्यधर्मणोऽपि निर्जीविका- देव्यविशेषादिसंस्कृतं चक्षुः समुद्रजलादिव्यवहितपर्वतादिग्रहणे समर्थमुपल- भ्यत इति धर्मादेरपि देशकालस्वभावविप्रकृष्टस्य कस्यचित्पुरुषविशेषस्य पुण्या- दिसंस्कृतं चक्षुरादि ग्राहक भविष्यतीति न कश्चित् दृष्टस्वभावव्यतिक्रमः। अथ चक्षुरादेः करणस्य प्रतिनियतरूपादिविषयत्वेनान्यकरणविषयग्राहकले स्वार्थाति- क्रमो व्यवहारविलोपी स्यात् । ननु श्रूयत एव चक्षुपा शब्दश्रवणं प्राणिविशेषाणा- म् ; चक्षुःश्रवसो भुजङ्गाः' इति लोकपवादात् । मिथ्या स प्रबाद इति चेत् । नैतत्।

·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । प्रवादबाधकस्याभागात्, कर्णच्छिद्रानुपलब्धेश्च । नच दन्दशुकचक्षुपोजात्यन्त- रत्खादित्युत्तरमत्रोपयोगि। अन्यत्रापि प्रकृष्टपुण्यसभारजनितसर्प विचक्षुपि समान- त्वात् । तदेव धर्मादिसमस्तपदार्थग्राहकत्वेन चक्षुरादिजनितप्रत्यक्षस्य विरोधात्, न प्रत्यक्षत्वसत्सप्रयोगजलादेाप्यव्यापकमावसिद्धिरिति न प्रसङ्गविपर्यययो प्रवृचिरिति न ततस्तत्प्रतिक्षेप । एतेन 'यदि पड्मि प्रमाणे स्यात् सर्वज्ञ' इत्यादि वार्तिककृत्प्रतिपादित प्रसङ्गसाधनाभिप्रायेणयुक्तिजालमखिल निरस्तम्। व्याप्ति- प्रतिपेघस्य पूर्वोक्तप्रकारेण विहितत्वात् । यच्च किं प्रमाणान्तरसवाद्यर्थस्य वक्तृत्वा- दित्यादि, तमादग्न्यनुमानेऽपि समानम् । तथाहि । अत्रापि वक्तुं शक्यम् , कि साध्यधर्मिसमन्धी धूमो हेतुत्वेनोपन्यस्त इत्यादि यावत्सिद्ध, प्रतिबन्धोऽमर्वज्ञत्व- वक्तृत्त्वयोरमिधूमयोरिवेति पर्यन्तम् । तदप्ययुक्तम् । यतोऽसर्वज्ञत्ववक्तृत्वयोरिख नामिधूमयो कार्यकारणत्यप्रतिपन्धस्य, तद्वाहकप्रमाणस्य वा भाषः। नहि वह्निः सद्भाने धूमो दृष्टस्तदभाने च न दृष्ट इत्येतावता धूमस्यामिकार्यत्वमुच्यते, किन्तु "कार्य धूमो हुतमुज कार्ये धर्मानुवृत्तित"। नचासौ दर्शनादर्शनमात्रगम्य ,किन्तु विशिष्टात्प्रत्यक्षानुपलम्भाख्यात्प्रमा णात् । प्रत्यक्षमेन प्रमाण प्रत्यक्षानुपलम्भशब्दाभिधेयम्, तदेव कार्यकारणा- भिमतपदार्थविषय प्रत्यक्षम्, तद्विविक्तान्यवरतुविषयमनुपलम्भशब्दाभिधेयम् । ; कदाचिदनुपलम्भपूर्वक प्रत्यक्ष तारसाधक, कदाचित्प्रत्यक्षपुर सरोऽनुपलम्भ । तमाघेन येषा कारणाभिमताना सन्निधानात् प्रागनुपलब्ध सद् धूमादि, तत्सन्निधानाटुपलभ्यते, तस्य तत्कार्यता व्यवस्थाप्यते । तथाहि । एतावनि प्रकारैघूमोऽमिजन्यो न स्यात, यद्यग्निसन्निधानात्प्रागपि तत्र देशे स्यात्, अन्यतो वाऽऽगच्छेत्, तदन्यहेतुको वा भवेत्, तदेतत्सर्वमनुपलम्मपुररसरेण प्रत्यक्षेण निरस्तम् । एतेन प्रागनुपलब्धस्य रासभस्य कुम्भकारसन्निधाना- नन्तरमुपलभ्यमानस्य तत्कार्यता स्यादिति निरस्तम् । तथाहि । तनापि यदि रासमस्य तन प्रागसत्त्वम्, अन्यदेशादनागमनम्, अन्याकारणत्व च निश्वेतु शक्येत, तदा स्यादेर कुम्भारकार्यता, केवल तदेव निश्चेतुमशक्यम् । एवं तावदनुपलम्मपुरस्सरस्य प्रत्यक्षस्य तत्साधनलमुक्तम् । तथा प्रत्यक्ष- ·१०० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- पुरस्सरोऽनुपलम्भोऽपि तत्साधनो, येषां सन्निधाने प्रवर्त्तमानं तत्कार्य दृष्ट, तेपु मध्ये यदैकस्याप्यभावो भवति तदा नोपलभ्यते तत्तस्य कारणमितरत्का- र्यम् । नचाग्निकाष्ठादिसन्निधाने भवतो धूमस्यापनीते कुम्भकारादावनुपलम्भोऽ- स्ति; अग्न्यादौ वपनीते भवत्यनुपलम्भः । एवं परस्परसहितौ प्रत्यक्षानुलम्भा- वभिमतेष्वेव कार्यकारणेषु निःसन्दिग्धं कार्यकारणभावं साधयतः, सर्वकालं चा- ग्निसन्निधाने भवतो धूमस्यानग्निजन्यत्वं कदाचित्सदसतोरजन्यत्वेनाहेतुकत्वे- नादृश्यहेतुकत्वेन वा भवेत् । तत्र न तावत्प्रथमः पक्षः । असतो जन्यत्वात् । सदेव च नजन्यते इति त्वदभिप्रायात, सत एव जन्यमानत्वानुपपत्तेः, कार्यस्य च कादाचित्कत्वेन सिद्धत्वात् । नाप्यहेतुकत्वम् । कादाचित्कत्वेनैवाहेतुत्वे तदयो- गात् । नाप्यदृश्यहेतुकत्वम् । धूमस्याग्न्यादिसामग्यन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । अथापि स्यात्, अदृश्यस्यायं स्वभावो यदग्न्यादिसन्निधान एव धूम, कपूरो- दिदाहकाले सुगन्धादियुक्तं च करोति नान्यदेति, तत्किमग्निमन्तरेण कदा- चिद् धूमोत्पत्तिर्दृष्टा, येनैवमुच्यते । नेति चेत्, कथं नाग्निकार्यों धूमः । तद्भावे भावात् । धूमोत्पत्तिकाले च सर्वदा प्रतीयमानोऽग्निः, काकतालीयन्यायेन व्यवस्थित इत्यलौकिकम् । अथ स एवादृश्यखभावो यदग्निसन्निधान एव धूमं करोति । ननु यद्यग्निना नासावुपक्रियते, किमग्निसन्निधानात् न पूर्व पश्चात् वा धूमं विद- धाति; नचान्यदा करोतीति तस्य तज्जन्यस्वभावसव्यपेक्षस्य धूमजनने तदेवं पारंपर्येणाग्निजन्यत्वं धूमस्य । किंच। यथा देशकालादिकमन्तरेण धूमस्यानुत्पत्ते- स्तदपेक्षा प्रतीयते, तथाऽग्निमन्तरेणापिधूमस्यानुत्पत्तिदर्शनात्तदपेक्षा केन वार्यते; तदपेक्षा च तत्कार्यतैव । यथा चादृश्यभावे एव धूमस्य भावात्तज्जन्यत्वमिष्यते, तथा सर्वदाऽग्निभावे एव धूमस्य भावदर्शनात्तजन्यता किं नेप्यते; यावतां च सन्निधाने भावो दृश्यते तावतां हेतुत्वं सर्वेषामित्यग्न्यादिसामग्रीजन्यत्वाद् धूमस्य कुतोऽग्निव्यभिचारः। नचायं प्रकारोऽसर्वज्ञत्ववक्तृत्वयोः संभवति। असर्वज्ञत्व- धर्मानुविधानस्य वचने अदर्शनात् । तथाहि । यदि सर्वज्ञत्वादन्यत्पर्युदासवृत्त्या किञ्चिज्ज्ञत्वमसर्वज्ञत्वमुच्यते, तदा तद्धर्मानुविधानादर्शनान्न तज्जन्यता वचनस्य । नहि किञ्चिज्ञत्वतरतमभावातू वचनस्य तरतमभाव उपलभ्यते । तथाहि ।

·तत्वबोधविधायिनी व्याख्या । किश्चिज्ञत्वं प्रकृष्टमत्यल्पविज्ञानेषु कृम्यादिपु । नच तेषु वचनप्रवृत्तेरुत्कर्ष उपलभ्यते। अथ प्रसज्यप्रतिपेघवृत्त्या सर्वज्ञत्वाभावोऽसर्वनत्व तत्कार्य तु वचनम्, तदा ज्ञानरहिते मृतशरीरे तस्योपलम्म स्यात,नच कदाचनापि तचत्रोपलभ्यते । ज्ञानातिशयवत्सु च सकलशास्त्रव्याख्यात्पु वचनस्यातिशयभावो दृश्यते इति ज्ञानप्रकर्षतरतमाधनुविधानदर्शनात् तत्कार्यता तस्य, धूमस्येवाग्न्यादिसाम- श्रीगतमुरभिगन्धाधनुविधायिनो ययोक्तप्रत्यक्षानुपलम्माम्या व्यवस्थाप्यते । अतएव कारणगतधर्मानुविधानमेव कार्यस्य तत्कार्यतावगमनिमित्त, न पुनर- न्वयन्यतिरेकानुविधानमात्रम् । तदुक्तम्- “कार्य धूमो हुतमुजः कार्ये धर्मानुवृत्चित "। इति । यच्च यत्कार्यत्वेन निधित तत् तदभावे न कदाचिदपि भवति, अन्यथा तहेतुकमेर तन्न स्यादिति सकृदपि ततो न भवेद् भवति च, यद्यत्र निश्चि- ताविसवाद वचन, तत् तदविसवादिज्ञानविशेषादित्यात्मन्येवासकृन्निचितमिति नान्यतस्तस्य भाव ॥ तेन- "यद्यस्यैव गुणदोपानियमेनानुवर्त्तते । तन्नान्तरीयक तत्स्यादतो ज्ञानोहव वच"॥१॥ अथ यदिनामाविसवादिज्ञानधर्मानुकरणतोऽधिसवादि वचनमेक तत्पभर यथो- प्रत्यक्षानुपरम्मतोऽवगत,तदन्यतो न भवति, तथाप्यन्यवचनस्य तदानुकरणतो नतत्कायवसिद्धिरिति तस्यान्यतोऽपि भारसमवात्कृतो व्यभिचार । न । ईदृग्भूत वचनमीक्षनानत सर्वत्र भवतीति सकृत्प्रवृतमत्यक्षतोऽगमात् । ननु सकलव्य- त्यनुगततिरक्सामान्यानम्युपगमे यावन्ति तथाभूतपचासि तानि सर्वाणि प्रत्यक्षी- परणीयानि तथाभूतज्ञानकार्यतया। अन्यथैक्स्यापि वचमस्तद्याप्ततयाऽप्रत्यक्षीकरणे तेनेवव्यभिचारी हेतु स्यात्। नचैतावत्प्रत्यक्षीकरणसमर्थप्रत्यक्षम् । तस्य सन्निहित- विषयत्वात्। नचान्येपा स्वरक्षणानामनुमानात् साध्यधर्मेण व्याप्तिग्रहणम् । अन- वस्थाप्रसङ्गात्। तदयुक्तम् । यत प्रत्यक्ष तथाभूतज्ञानसन्निधान एव तथाभृतवचन- ·१०२ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- भेदात् प्रतिपद्यैप्वतथाभूतवचनव्यावृत्तं रूपमतथाभूतज्ञानव्यावृत्तज्ञानजन्यमित्य- वधारयति यथाऽत्र; तथाऽन्यत्रापि देशकालादौ तथाभूतज्ञानजन्यमेवेत्यप्यवधार- यति । अन्यथाऽत्रापि तथाभूतज्ञानजन्यतया न प्रत्यक्षेणावधार्यत । एवं हि तथा- भूतातथाभूतज्ञानजन्यतया तथाभूतातथाभूतवचनस्य प्रतीतिः स्यात्, न तथा- भूतज्ञानजन्यतयैव।प्रतीयते च तथाभूतज्ञानजन्यतया तथाभूतवचनम् ;तस्माद- न्यत्रान्यदा च तथाभूतज्ञानादेव तथाभूतवचनमिति कुतो व्यभिचारः। यश्च तद्रूपमन्यतो व्यावृत्वमवधारयितुं शक्नोति तस्यैव तदनुमानम्; यथा बाप्पादि विलक्षणधूमावधारणेऽरन्यनुमानम्। किंच। तिर्यक्सामान्यबादिनोऽपिगोपालघटि- कादौ धूमसामान्यस्यामिमन्तरेणापि दर्शनात् व्यभिचाराशङ्कयाऽग्निनियतधूमसा- मान्यावधारणेनैव तदनुमानम् । अग्निनियतधूमसामान्यावधारणं चामिसंबद्धधूम- व्यक्त्यवधारणपुरस्सरमेव । नच सर्वदेशादावग्निसंबद्धधूमव्यक्तिविशिष्टस्य धूम- सामान्यस्य केनचित्प्रमाणेनावधारणं संभवति । नच महानसादावग्निनियतधूम- व्यक्तिविशिष्टं धूमसामान्यं प्रतिपन्नमन्यत्रानुयायि । व्यक्तेरनन्वयात् । यच्च धूम- सामान्यमनुयायि, तन्नाग्न्यव्यभिचारि । तस्मात् सामान्यव्याप्तिग्रहणवादिनामपि कथं विशिष्टधूमसामान्यं सर्वत्रामिना व्याप्त प्रतिपन्नमिति तुल्यं चोद्यम् । अथ विशिष्टधूमस्यान्यत्राग्निजन्यत्वे न किञ्चिद्वाधकमस्ति तदेवेदमिति च प्रतीतेः तत्सामान्यं प्रतीतमिप्यते । अस्माकमपि तदेवेदं वचनमिति प्रत्ययस्योत्पत्तेस्त- प्रतिपन्नमिति सदृशपरिणामलक्षणसामान्यवादिनो जैनस्य, भवतो वा को विशे- षोऽत्र वस्तुनीति यत्किञ्चिदेतत् । तेनाग्निगमकवेन धूमस्य योन्यायः सोऽत्रापि समान इति विशिष्टज्ञानगमकलं विशिष्टशब्दस्याभ्युपगन्तव्यम् । अथ ज्ञान- विशेषग्रणे प्रवृत्तं सविकल्पकं, निर्विकल्पकं वा ततो भिन्नमभिन्नं वा ज्ञानं न वचनविशेष प्रवर्त्तते । तस्य तदानीमनुत्पन्नवेनासत्त्वात् । तदप्रवृत्तेन च ज्ञानवि- शेषस्वरूपमेव तेन गृह्यते, न तदपेक्षया तस्य कारणत्वम् । वचनविशेषग्राहकेणापि तत्स्वरूपमेव गृह्यते, न पूर्व प्रति कार्यलम् । कारणस्यातीतत्वेनाग्रहणात् । नाप्यु- भयग्राहिणा। भिन्नकालत्वेन तयोरेकज्ञाने प्रतिभासनायोगात्। अतएव स्मरणमपि न तयोः कार्यकारणभावावेदकम्। अनुभवानुसारेण तस्य प्रवृत्त्युपपत्तेः । अनुभव ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । स्य चान वस्तुनि निपिद्धत्वात् । असदेतत् । यत कार्यस्य नतावदसावनुत्पन्नस्यैव कार्यत्व धर्म असत्तात् तदानीम्। नाप्युत्पन्नस्यात्यन्तभिन्न, तत्तद्धर्मवादेवातथा कारणस्यापि कारणत्व कार्यनिष्पत्त्यनिप्पत्त्यरस्थाया न भिन्नमेवा नापितयो कार्य- कारणभार समन्धोऽन्योऽस्ति, भिन्नकालत्वादेवासमन्धस्य च हिष्ठत्वाभ्युपगमात्। ततस्ततस्वरूपग्राहिणा प्रत्यक्षेण तदमिन्नस्वभावधर्मरूप कारणत्व, कार्यत्व च गृह्यते एव क्षयोपशमवशात्। यत्र तुस नास्ति तन कार्यदर्शनादपि न तन्निश्चीयते, यतो नाकार्यकारणयो कार्यकारणभार समरति । नापि तेनाभिन्ना उत्तरकाल तयो कार्यकारणताकर्तुशक्या। निरोधात्।नापि भिन्ना। तयो स्वरूपेणाकार्यकार- णतामसङ्गात्।नापि स्वरूपेण कार्यकारणयोरर्थान्तरभूतकार्यकारणभावखरूपसर- न्धपरिकल्पनेन प्रयोजनम्।तद्व्यतिरेकेणापि स्वरूपेणैर कार्यकारणरूपत्वात्। नच भिन्नपदार्थग्राहि प्रत्यक्षद्वय, द्वितीयाग्रहणे तदपेक्ष कार्यत्व कारणल वा ग्रहीतुमश क्तमिति वक्तु युक्तम् ।क्षयोपशमवता धूममानदर्शनेऽपि वद्विजन्यताबगमस्य भा. वात्। अन्यथा बाप्पादिलक्षण्येन तभ्यानवधारणात्, ततोऽनलागमाभागेन सर्व- व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। कारणाभिमतपदार्थग्रहणपरिणामापरित्यागवता, कार्यस्त्र- रूपग्राहिणाच प्रत्यक्षेण कार्यकारणभागानगमे न विदोष निच कारणस्वभागार- भास प्रत्यक्ष न कार्यस्वरूपावमासयुक्तम्, प्रतिभासभेदेन भेदोपपवेरिति प्रेर- णीयम्।चिनप्रतिभासिज्ञानस्य नीलप्रतिभासापरित्यागप्रपृचपीतादिप्रतिभासस्येक- वरत्मकृतज्ञानस्यापि तदविरोधात् । नच चित्रज्ञानरयाप्यक्त्वमसिद्धमिति वतु युक्तम् । तथाऽभ्युपगमे नीलप्रतिभासस्यापि प्रतिपरमाणुभिन्नप्रतिभासत्वेन मिन्नत्वात् , एकपरमावरमासस्य थाऽमवेदनात्प्रतिभासमानस्याप्यभारप्रसङ्गा- सर्वव्यवहाराभार स्यात् । अत प्रत्यक्षमेव यथोक्तप्रकारेण सॉपसहारेण प्रति- चन्धग्राहक्मनुमाननादिनाऽभ्युपगन्तव्यम् । अन्यया प्रसिद्धानुमानस्याप्यमाव स्यात्। अथेयतो व्यापारान् प्रत्यक्षर्तुमसमर्थम् , तस्य सन्निहितविपयोत्पत्त्या तन्मानग्राहकत्वात् । तर्हि प्रत्यक्षेण प्रतिबन्धग्रहणाभारेऽनुमानेन तद्ग्रहणे - नपरचेतरेतराश्रयदोपसहारादनुमानाप्रवृतिप्रसङ्गतो व्यवहारोच्छेदभावश्यम- नुमानप्रचिनिनन्धनाविनामारनियायकमपरमरपटसर्वपदार्थविषयमूहाख्य प्रमा- .

·सम्मतितकास्यप्रकरणस्य- णान्तरमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा सर्वमुभयात्मकं वस्त्विति कुतोऽनुमान- प्रवृत्तिर्मीमांसकस्य । ततोऽसर्वज्ञत्वरागादिमत्त्वसाधने वक्तृत्वलक्षणस्य हेतोः प्रतिबन्धस्य, तत्साधकप्रमाणस्य च प्रसिद्धानुमान इवाभावान्न प्रसङ्गसाधनानु- मानप्रवृचितः सर्वज्ञाभावसिद्धिः । विपर्ययेण वचनविशेपस्य व्याप्तत्वदर्शनाद्वि- पर्ययसिद्धिरेव ततो युक्ता । यच्च सर्वज्ञज्ञानं किं चक्षुरादिजनितमित्यादि पक्ष- चतुष्टयमुत्थाप्य चक्षुरादिजन्यत्वेन चक्षुरादीनां प्रतिनियतरूपादिविषयत्वेन धर्मादिग्राहकत्वायोगस्तज्ज्ञानस्य दूपणमभ्यधायि । तदप्यसङ्गतम् | धर्मादिग्रा- हकत्वाविरोधस्य चक्षुरादिज्ञाने प्राक् प्रतिपादितत्वात् । अभ्यासपक्षे तु यत् दूषणमभ्यधायि; न सकलपदार्थविषय उपदेशः संभवति; नापि समस्तविषयो- ऽभ्यास इति । तदपि न सम्यक् । “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्" इति सकलपदा- थेविषयस्योपदेशस्य सामान्यतः संभवात् । नचास्याप्रामाण्यम्, अनुमानादिप्र- माणसंवादतः प्रामाण्यसिद्धेः । अनुमानादिमवर्चनद्वारेण चैतदर्थाभ्यासे कथं न सकलविषयाभ्याससंभवः ॥ यदपि, नच समस्तपदार्थविषयमुपदेशज्ञानं संभव- तीत्युक्तम् । तदप्यचारु । सर्वमनेकान्तात्मकं सत्त्वादित्यनुमाननिवन्धनव्याप्ति- प्रसाधकप्रमाणस्य सकलपदार्थविषयस्य संभवात् । अन्यथाऽनुमानाभावस्य प्रतिपादितत्वात् । नच तज्ज्ञानवत एव सर्वज्ञत्वाद्यर्थोऽभ्यासः । सामान्यविष- यत्वेनास्पष्टरूपस्यैवास्य ज्ञानस्य भावात्।अभ्यासजस्य च सकलतद्गतविशेषविषय- त्वेन स्पष्टत्वान्न तभ्यासो विफलः । यदपि तदभ्यासप्रवर्तकं चक्षुरादिजनितं यद्यतीन्द्रियविषयमित्याद्यवादि। तदपि प्रतिक्षिप्तम् । अतीन्द्रियार्थग्राहकत्वस्यान्ये- न्द्रियविषयग्राहकत्वस्य च प्राक् प्रतिपादनायवहारोच्छेदाभावस्य च दर्शितत्वात्। अतीन्द्रियेऽपिच कालादौ विशेषणभूते चक्षुरादेः प्रवृत्तिप्रतिपादनाचेतरेतराश्रयत्व- दोषस्याप्यनवकाशः पूर्वपक्षप्रतिपादितस्य । शब्दज्ञानजनितज्ञानपक्षेतु इतरेतराश्र- यदोषप्रसङ्गापादनमप्ययुक्तम् । कारणपक्षे तदसंभवात् । अन्यसर्वज्ञप्रणीतागमप्रभ- वत्वेन ज्ञानस्य कथमितरेतराश्रयत्वम् । तदागमप्रणेतुरप्यन्यसर्वज्ञप्रणीतागमपूर्वक- त्वेऽनवस्था स्यात्।सा चेष्यत एव:अनादित्वादागमसर्वज्ञपरम्परायाः। यदप्यवादि। शब्दजनितं ज्ञानमस्पष्टाभ, तज्ज्ञानवतः कथं सकलज्ञत्वमिति। तदप्यसङ्गतम्। नहि ·तत्त्ववोधविधायिनी व्यारया । शब्दजनितेन ज्ञानेनाभ्यासानासादितवैशधेन सकलज्ञोऽभ्युपगम्यते, येनाय दोप स्यात्, किन्त्वन्यासासादितसकलविशेषसाक्षात्कारित्वलक्षणनैर्मल्यवता । अत- एव प्रेरणाजनित ज्ञानममदादीनामप्यतीतानागतसूक्ष्मादिपदार्थविषयमस्तीति सर्वजव स्यादिति यदुक्तम्, तदपि निरस्तम् ।अभ्यासजस्य स्पष्टविज्ञानस्य सकल- पदार्थविपयस्यास्मदादीनामभावात् लिङ्गजनितत्वेऽपि तज्ज्ञानस्यातीन्द्रियधर्मा- दिपदार्थसपन्धानवगमात्। लिङ्गस्यानवगतसाध्यसरन्धस्य च तस्य, धर्मादिसा- ध्यानमापकत्वासभवादित्यादि यत्, तदप्यसङ्गतम् । अवगतधर्माद्यतीन्द्रियसा- ध्यसबढस्य हेतो प्रसिद्धत्वात् । तथाहि । स्वविषयग्रहणक्षमस्य ज्ञानस्य तद- ग्राहकल्स पिशिष्टद्रव्यसबन्धपूर्वकम् , पीतहत्पूरपुरुपज्ञानस्येव । सर्वमनेकान्ता- त्मकमिति सकलसामान्यविषयस्य च ज्ञानस्य तद्गताशेषविशेषाग्राहकत्वं च सुप्रसिद्धमिति भपति पौद्गलिकातीन्द्रियधर्मादिसिद्धिरतो हेतो । यदप्युक्तम् । अनुमानज्ञानेन सकलज्ञत्वाभ्युपगमेऽस्मदादीनामपि तत्स्यात, भावनाबला- चद्देशये तु कामादिविप्लुतविशदज्ञानवत इवासर्वज्ञत्व तज्ज्ञानस्य तह- दुपप्लुतत्वप्राप्तेरिति । तदप्यचारु । यतो भावनालाज्ञान वैशद्यमनुभवती- खेतारन्मात्रेण दृष्टान्तस्योपाचत्वात् न सकलदृष्टान्तधर्माणा साध्यमिण्यास- अन युक्तम् । तथाऽभ्युपगमे सक्लानुमानोच्छेदप्रसक्तेः । नचानुमानगृहीतस्या- थस्य भावनाबलादैशय, तत्मतिभासिन्यभ्यासजे ज्ञानेऽनुभरतो वैपरीत्यस- भन, येन तदयभासिनो ज्ञानस्य कामाद्युपप्लुतज्ञानस्येवोपप्लुतत्व स्यात् । यदप्यभ्यधायि । रजोनीहाराद्यावरणापाये वृक्षादिदर्शनवदागाधावरणाभावे सर्व- ज्ञज्ञान वैशद्यभाग् भविष्यति, नच रागादीनामाधारकत्व सिद्धमित्यादि । तदप्यसङ्गतम् । कुड्यादीनामप्यन्वयव्यतिरेकाम्यामाधारकत्वासिद्धे । तथाहि । सत्यस्वमप्रतिभासस्यार्थग्रहणे, नकुड्यादीनामावारकत्वम् । निश्छिद्रापवारकमध्य- स्थितेनापि भाव्यतीन्द्रियार्थस्यान्तरावरणाभावे प्रमाणान्तरसवादिन उपलम्भात् । कुझ्यादीना सावरणत्वे तदर्शनमसभाव्येव स्यात् । तथा प्रतिभासेनादृष्टार्थे- ऽपि कुड्यादीना नावारकत्वम्। यच्च प्रातिभज्ञान जानववस्थाया, शब्दलिङ्गाक्ष- व्यापाराभावेऽपि श्वो भ्राता मे आगन्ता इत्याधाकारमुत्पद्यमानमुपलभ्यते तत्र " , ·१०६ सम्मतितारख्यप्रकरणस्य- ० कुड्यादीनां कथमावारकत्वं कथं वा विज्ञानस्य नातीन्द्रियविशेषभूतश्वस्तन- कालाद्यवभासकत्वम्।अनिन्द्रियजस्य च ज्ञानस्य बाह्यसूक्ष्मादिपदार्थसाक्षात्कारित्वं न सिद्धम् । येन सर्वज्ञज्ञानस्यानक्षजत्वे वाह्यातीन्द्रियादिसकलपदार्थसाक्षात्क- रणं स्पष्टत्वं च न स्यादित्यादि प्रेर्येत । अतएव सकलपदार्थग्रहणस्वभावस्य ज्ञानस्य इन्द्रियादिजन्यत्वकृत एव प्रतिनियतरूपादिग्राहकत्वनियमोऽवसीयते। प्रातिभादौ तदजन्ये तस्याभावात्। सकलज्ञज्ञानं चातीन्द्रियमिति कथं येऽपि सातिशया दृष्टाः' इत्यादि तथा 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः' इत्यादि च दूषणं तत्र क्रमते । नहि शब्द- ज्ञानस्याशेषज्ञेयज्ञानस्वभावस्य कश्चित्प्रतिनियतो रूपादिकः स्वार्थः संभवति इत्यसकृदावेदितम् । अथ रागादीनामाबारकत्वेऽपि कथमात्यन्तिकः क्षयः, कथं वाऽभ्यस्यमानमप्यविशदं ज्ञानं, लङ्घनोदकतापादिवत्प्रकृष्टप्रकर्षावस्थां वैशा वाऽवाप्नोतीति। नैतत्प्रेर्यम् । यतो यदि रागादीनामावारकत्वादिस्वरूपं न ज्ञायेत नित्यत्वमाकस्मिकत्वं वा तेषां स्यात् । तद्धेतूनां वा स्वरूपापरिज्ञानं नित्यत्वं वा संभाव्येत; तद्विपक्षस्य वा स्वरूपतोऽज्ञानं अनभ्यासश्च स्यात् । तदेतन्न स्यादपि, यावता रागादीनां ज्ञानावरणहेतुत्वेनावरणस्वरूपत्वं सिद्धम् ;नच तेषां नित्यत्वम् । तत्सद्भावे सर्वज्ञज्ञानस्य प्रतिपादयिष्यमाणप्रमाणनिश्चितस्याभावप्रसङ्गात् । नाप्या- कस्मिकत्वम् , अतएव । नचैपामुत्पादको हेतुर्नावगतः। मिथ्याज्ञानस्य तज्जनक- त्वेन सिद्धत्वात्। नच तस्यापि नित्यत्वम् । अन्यथाऽविकलकारणस्य मिथ्याज्ञानस्य भावे प्रवन्धप्रवृत्तरागादिदोषसद्भावात् तदावृतलेन सर्वविद्विज्ञानस्याभावः स्यादि. ति स एव दोषः। आकस्मिकत्वेऽपि मिथ्याज्ञानस्य हेतुव्यतिरेकेणापि प्रवृत्तेस्तत्कार्य- भूतरागादीनामपि प्रवृत्तिरिति पुनरपि सर्वज्ञज्ञानाभावोऽहेतुकस्य च मिथ्याज्ञा- नस्य देशकालपुरुषप्रतिनियमाभावोऽपि स्यादिति न चेतनाचेतनविभागः । नच तत्प्रतिपक्षभूतस्योपायस्यापरिज्ञानम् । मिथ्यावविपक्षत्वेन सम्यग्ज्ञानस्य निश्चि- तत्वात् । तदुत्कर्षे मिथ्याज्ञानस्यात्यन्तिकः क्षयः । तथाहि । यदुत्कर्षतारतम्याद् यस्यापचयतारतम्यं तस्य विपक्षप्रकर्षावस्थागमने भवत्यात्यन्तिकः क्षयः; यथो- पणस्पर्शस्य तथाभूतस्य प्रकर्षगमने शीतस्पर्शस्य तथाविधस्यैव । सम्यग्ज्ञानोप- चयतारतम्यानुविधायी च मिथ्याज्ञानापचयतरतमादिभाव इति तदुत्कर्षेऽस्यात्य- ·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । न्तिकायसहावात् तत्कार्यभूतरागायनुत्पत्रावरणाभार सिद्ध । रागादिविपक्ष भूतपैराग्याभ्यासाहा रागादीना निर्मूलक्षय इति कथ नावरणाभाव । नच लक्ष- नोटकनापादिवटम्यस्यमानस्यापि सम्यग्ज्ञानवैराग्यादेर्न परप्रकर्षप्राप्तिरिति कुत- स्तद्विषये मिध्याज्ञानामावादागादेरात्यन्तिकोऽनुत्पचिरक्षण क्षयलक्षणो वाऽभाव इति वक्त युक्तम् । यतो लधन हि पूर्वप्रयत्नसाध्य यदि व्यवस्थितमेव स्यात् तदोत्तर- प्रयत्नस्थापरापरलङ्घनातिशयोत्पचौ व्यापारात्, भवेल्लङ्घनस्याप्यनपेक्षितपूर्वातिश. यसद्भावप्रयत्नान्तरस्य प्रकर्षावाप्ति । न चैवम् । अपरापरलङ्घनातिशयप्रयत्नस्य पूर्व- पूर्वातिशयोत्पादन एपोपक्षीणशक्तित्वात्।अर्थतत्स्यात्, यदि तत्रापि पूर्वप्रयत्नोत्पा दितोऽतिशयो नव्यवस्थित स्यात्,तकिमिति प्रथममेव यावल्लहयितव्य तावन्न लक्यति, तछडनाभ्यासापेक्षणात् पूर्वप्रयत्नाहितातिशयसहावेऽपि न लवनप्रक- पंप्राप्तिरिति यथा तस्य व्यरस्थितोत्कर्पता तथा ज्ञानस्यापि भविष्यति । न । यत श्लेप्मादिना प्राक् शरीरस्य जाड्याद् यापछद्दयितव्य न तारद्यायामानपनीतले प्माऽनासादितपटुभार कायो लद्धयति । अभ्यासासादितश्लेप्मक्षयपटुभारस्तु यानलाइयितव्य तापल्लइयतीत्यम्यामस्तर सप्रयोजन ज्ञानस्य तु योऽभ्याससमा- सादितोऽतिशय सोऽतिशयान्तरोत्पत्तौ पुन प्राक्तनाम्यासापेक्षो न भवतीत्युत्तरो- चराभ्यासानामपरापरातिशयोत्पादने व्यापारात्, न व्यवस्थितोत्कर्पतेति भवति ज्ञानस्य परप्रकर्पकाष्ठा । उदकतापे तु अतिशयेन क्रियमाणे तदाश्रयस्यैव क्षयात् नातिताप्यमानमप्युदकमामिरूपतामासादयति । विज्ञानस्य त्वाश्रयोऽन्यम्यस्यमा- नेऽपि तस्मिन् न क्षयमुपयातीति कथं तस्य व्यरस्थितोत्कर्पता। नच विज्ञानमपि प्राक्तनाभ्यासादासादितातिशय पूर्वमेव विनष्टम् , अपराभ्यासादन्यदतिशयदुत्प- नमिनि कय पूर्वाभ्याससमासादितोऽतिशयो नाभ्यासान्तरापेक्ष, येन व्यवस्थितो- कर्पता तस्यापि न स्यादिति वक्तु युक्तम् । तर पूर्वाभ्यासजनितसंस्कारस्योच- रत्रानुवृत्ते । अन्यथा शास्त्रपरापर्चनादिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नापि यदुपचयतारतम्या नुविधायी यदपचयतरतममावन्तस्य तद्विपक्षप्रकर्पगमनादात्यन्तिक क्षय इत्पन प्रयोगे श्लेष्मणा व्यभिचार उहापयितु शक्य क्लि । निम्बाद्यौपधोपचारयो- गात्मकर्पतारतम्यानुभवरतस्तरतमभावापचीयमानस्यापि ग्लेप्मणो नात्यन्ति- ·१०८ सम्मतितात्यप्रकरणस्य- कक्षय इति । यतस्तत्र निम्याद्यौषधोपयोगस्यैव नोत्कर्षनिष्ठा आपादयितुं शक्या । तदुपयोगेऽपि श्लेप्मपुष्टिकारणानामपि तदैवासेवनात् । अन्यथौ- षधोपयोगाधारस्यैव विनाशः स्यात् । चिकित्साशास्त्रस्य च धातुदोषसाम्यापादना- भिप्रायेणैव प्रवृत्तेः, तत्प्रतिपादितौषधोपयोगस्योद्रिक्तधातुदोषसाम्यविधाने एव व्यापारो, न पुनस्तस्य निर्मूलने । अन्यथा दोपान्तरस्यात्यन्तक्षये मरणावाप्ते- रिति न श्लेष्मणा तथाभूतेनानैकान्तिको हेतुः । नच सम्यगज्ञानसात्मीभावेऽपि पुनर्मिथ्याज्ञानस्यापि संभवो भविष्यति तदुत्कर्ष इव सम्यगज्ञानस्येति वक्तुं युक्तम् । यतो मिथ्याज्ञाने, रागादौ वा दोषदर्शनात्, तद्विपक्षे च सम्यग्ज्ञान- वैराग्यलक्षणे गुणदर्शनात्तत्र पुनरभ्यासप्रवृत्तिसंभवात् प्रकृष्टेऽपि मिथ्याज्ञान- रागादावुत्पद्येते एव सम्यग्ज्ञानवैराग्ये । नैवं तयोः प्रकर्षावस्थायां दोषदर्शनं, तत्र तद्विपर्यये वा गुणदर्शनं, येन पुनस्तव सात्मीभावेऽपि मिथ्याज्ञानरागादेरुत्पत्तिः संभाव्यत। नचानक्षजस्य ज्ञानस्य सर्ववित्संबन्धिनः कथं प्रत्यक्षशब्दवाच्यतेति वक्तुं युक्तम् । यतोऽक्षजत्वं प्रत्यक्षस्य शब्दव्युत्पत्तिनिमित्तमेव न पुनः शब्दप्रवृ- त्तिनिमित्तम्। तन्निमित्तं हि तदेकार्थाश्रितमर्थसाक्षात्कारित्वम्। अन्यहि शब्दस्य व्युत्पत्तौ निमित्तम् , अन्यच्च प्रवृत्तौ । यथा गोशब्दस्य गमनं व्युत्पत्ती, गोपिण्डा- श्रितगोत्वं प्रवृत्तौ निमित्तम् । अन्यथा यदि यदेव व्युत्पत्तिनिमित्तं तदेव प्रवृत्ता- वपि; तदा गच्छन्त्यामेव गवि गोशब्दप्रवृत्तिः स्यात् ;न स्थितायाम् । महिप्यादौ च गमनपरिणामवति गोशब्दः प्रवत । तथाऽत्रापि निमित्तसहावात्प्रत्यक्षव्यपदेशः संभवत्येव। यहा। यदेव व्युत्पत्तिनिमित्तं तदेव प्रवृत्तावप्यस्तु, तथापि तच्छन्दवा- च्यतायास्तत्र नाभावः । तथाहि । अश्नुते सर्वपदार्थान् ज्ञानात्मना व्याप्नोतीति व्युत्पतिशब्दसमाश्रयणादक्ष आत्मा, तमाश्रितमुत्पाद्यत्वेन तं प्रति गतमिति प्रत्य- क्षमिति व्युत्पत्तेः, अभ्युपगमवादेन चाभ्यासवशात्प्राप्तप्रकर्षेण ज्ञानेन सर्वज्ञ इति प्रतिपादितम् । नत्वस्माकमयमभ्युपगमः, किन्तु ज्ञानाद्यावारकघातिकर्म- चतुष्टयक्षयोद्भूताशेषज्ञेयव्याप्यनिन्द्रियशब्दलिङ्गसाक्षात्कारिज्ञानवतः सर्वज्ञत्व- मभ्युपगम्यते । यच्चोक्तम् । यद्यतीतानागतवर्तमानाशेषपदार्थसाक्षात्कारिज्ञानेन सर्वज्ञस्तदा क्रमेणातीतानागतपदार्थवेदने पदार्थानामानन्त्यात न ज्ञानपरिसमा- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्यारया । - सिरिति । तदयुक्तम् । तथाऽनभ्युपगमात्। शास्त्रार्थे क्रमेणानुभूतेऽप्यत्यन्ताम्या- सान्न क्रमेण सवेदनमनुभूयते, तहदवापि स्यात्। यदप्यम्यधायि । अथ युगप- सर्वपदार्थवेदक तज्ज्ञानमभ्युपगम्यते तदा परस्परपिरुडाना शीतोष्णादीनामे- कज्ञाने प्रतिभासासभात्, सभवेऽपीत्यादि । तदप्ययुक्तम् । यत परस्पर- विरुद्धाना किमेकदाऽसभव , किंवा समवेऽप्येकज्ञानेऽप्रतिभासन भवता प्रतिपा- दयितुमभिप्रेतम्। तत्र यद्याद्य पक्ष । सनयुक्त । जलानलादीना छायाऽऽतपादीना चैकदा विरुद्धानामपि समयात्। अथैकत्र विरुद्धानामसभव , तदाऽसभवादेव नैकत्र ज्ञाने तेषा प्रतिभासो, न पुनर्विरुद्धत्वात्। पिरुद्धानामपि तेषामेकज्ञाने प्रतिभास- सवेदनात् । एतेन रिद्यार्थग्राहकस्य च तज्ज्ञानस्य न प्रतिनियतार्थग्राहकत्व स्वादित्याद्यपि निरस्तम् । छायाऽऽतपादिनिरुद्यार्थग्राहिणोऽपि ज्ञानस्य प्रतिनि यतार्थग्राहकत्वसदनात् । यच्चोक्तम् । यदि युगपसपदार्थग्राहक तज्ज्ञान तदैकक्षण एवं सर्वपदार्थवेदनात् द्वितीयादिक्षणे विश्विज्ञ एव स स्यादित्यादि। तदप्यत्यन्तासनद्धम् । यतो यदि द्वितीयक्षणे पदार्थाना तज्ज्ञानस्य चाभाव स्थात्, तदा स्यादप्येतत् , नचैतत्समपति तथाऽभ्युपगमे द्वितीयक्षणे सर्वपदार्था- भागात्सकलससारोच्छेद स्यात् । यदप्यम्यधायि अनाद्यनन्तपदार्थसवेदने तत्स- वेदनस्यापरिसमाप्तिरित्यादि । तदप्ययुक्तम् । अत्यन्ताम्यस्तशास्त्रार्थज्ञानस्यत्रयुगप- दनादनन्तार्यपाहिणस्तक्षानस्यापि परिसमाप्तिसमगाव । अन्यथा भूतभविष्यत्सू- क्ष्मादिपदार्थग्राहिण प्रेरणाजनितज्ञानस्यापि कथ परिसमाप्ति । तत्राप्यपरिसमाप्स- भ्युपगमे, 'चोटना भूत भवन्त मनिप्यन्तम्' इत्यादिवचनस्य नैरर्थस्य स्यादिति । यदपि, परस्थरागादिसवेदने सराग स्यादित्यादि।तदप्यसङ्गतम् ।नहि परस्थरागा- दिसंवेदनादागादिमान् भवति। अन्यथा श्रोनियद्विजस्यापि स्वमज्ञानेन मद्यपाना दिमवेदनान्मधपानटोप. स्यात् । अयाप्यरसनेन्द्रियज तज्ज्ञानमिति नाय दोप, सहि सर्वज्ञानमपि नेन्द्रियजमिति कयमशुचिरसास्वाददोपस्तनासज्येत । नच रागादिमबेदनादागीति के व्यवहार , क्विङ्गनाकामनाधभिरापस्वसविदि तस्याशिष्टव्यवहारकारिण खात्मत्यभारस्योत्पते । नचासौ तोति कय स रागा- दिमानायपि, अय शक्तियुक्तत्वेन सर्वपदार्थदनमित्यादि। तदप्यचाया यधोप .

·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- लब्धिलक्षणप्राप्ते सन्निहितदेशादावनुपलब्धेरपरमत्र नास्तीति इदानींतनानामियत्ता निश्चयः, तथा सर्वज्ञस्यापि। स्वशक्तिपरिच्छेदात् । अन्यथा घटादीनामपि क्वचित् प्रदेशेऽभावनिश्चयेऽपरप्रकारासंभवात्सकलव्यवहारविलोपः स्यात् । अथ यावदुप- योगिप्रधानपदार्थजातमित्याद्यप्ययुक्तम्। सकलपदार्थज्ञत्वप्रतिपादनात् । अत एव ज्ञो ज्ञेये कथमज्ञः स्यात् । असति प्रतिवन्धरि सत्यैव दाह्ये नामिः कचित् दृष्टो न दाहक इति । अत्र यदुक्तम् ; किं सर्वज्ञत्यात्, अथ किश्चिज्ज्ञत्वादिति; नो- भयथापि हेतुः। यदि तावत् सर्वज्ञत्वादिति हेत्वर्थः परिकल्प्यते, तदा प्रति- ज्ञार्थंकदेशो हेतुरसिद्ध एव । कथं हि तदेव साध्यं तदेव हेतुः। अथ किश्चि- ज्ज्ञत्वादिति हेतुः, तदा विरुद्धता स्यात् । कथं हि किञ्चिज्ज्ञत्वं सर्वज्ञत्वेन विरुद्ध सर्वज्ञत्वं साधयेत् । अथ ज्ञत्वमात्रं हेतुः, तदाऽनैकान्तिकः । ज्ञत्वमा- त्रस्य किश्चिज्ज्ञत्वेनाप्यविरोधादिति । तदपि निरस्तम् । सामान्येन सर्वज्ञत्वा- दित्यस्य हेतुत्वात् , विशेषेण तज्ज्ञत्वस्य साध्यत्वात् ; सामान्यविशेषयोश्च भेदस्य कथञ्चित्प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । सामान्येन सर्वज्ञत्वस्य चानुमानव्यवहारिणं प्रति साधितत्वात् । एतेन सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः कस्यचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वादित्यत्र प्रयोगे प्रमेयत्वहेतोर्यद् दूषणमुपन्यस्तं पूर्वपक्षवादिना, तदपि निरस्तम् । सर्व- सूक्ष्मान्तरितपदार्थानां व्याप्तिप्रसाधकेनानुमानप्रमाणेन वा एकेन सामान्यतः प्रमेयत्वस्य प्रसाधितत्वात् । यच्च प्रधानपदार्थपरिज्ञानं न सकलपदार्थज्ञानमन्तरेण संभवतीति, तत् सर्वज्ञवचनामृतलवास्वादसंभवो भवतोऽपि कथञ्चित्संपन्न इति लक्ष्यते । तथाहि तद्वचः-"जो एगं जाणइ" इत्यादि । तन्मतानुसारिभिः पूर्वाचार्यैरप्ययमों न्यगादि- "एको भावस्तत्त्वतो येन दृष्टः सर्वे भावाः सर्वथा तेन दृष्टाः । सर्वे भावाः सर्वथा येन दृष्टा एको भावस्तत्त्वतस्तेन दृष्टः ॥ १ ॥ अस्यायमर्थः। नासर्वविदा कश्चिदेकोऽपि पदार्थस्तत्त्वतोद्रष्टुं शक्यः। एक- स्यापि पदार्थस्यानुगतव्यावृत्तधर्मद्वारेण साक्षात्पारंपर्येण वा सर्वपदार्थसंबन्धिख- भावलात्। तत्स्वभावावेदने च तस्यावेदनमेव । परमार्थतस्तज्ज्ञानं खप्रतिभासमेव वेत्तीति नार्थो विदितः स्यात् ; केवलं तत्राभिमानमात्रमेव लोकस्य । अथ संब- , .

·तत्त्वोपविधायिनी व्याख्या । , विस्वभावता पदार्थस्य स्वरूपमेव न भवति, यत्केवल प्रत्यक्षप्रतीत सन्निहितमान स एप वस्तुस्वभाव । सन्धिता तु तन परिकरिपतैव पदार्थान्तरदर्शनसभरतया। तथाचोक्तम्- "निप्पत्तेरपराधीनमपि कार्य, स्वहेतुना । संवध्यते कल्पनया, किमकार्य कथश्चन"॥ १॥ इति । तदेतदयुक्तम् । एवं हि परिकल्प्यमाने स्वरूपमाउसवेदनादतमेव प्राप्तम्, तत. सर्वपदार्थामारे व्यवहाराभार । अथ व्यवहारोच्छेदभयात् पदार्थसहायो- ऽभ्युपगम्यते, तर्हि सर्वपदार्थसन्धिताऽपि साक्षात् पारपर्येण च पदार्थस्वभावो- ऽभ्युपगन्तव्य । अन्यथा साक्षात्पारपर्येण वाऽन्यपदार्थजन्यजनकतालक्षणसर- धिताऽनभ्युपगमे, तव्यामृत्यनुगतिसबन्धिताऽनभ्युपगमे च पदार्थस्वरूपस्याप्य- भान, तत्पदार्थपरिज्ञाने च तद्विशेषणभूता तत्सबन्धिताऽपि ज्ञातैव । अन्यथा तस्य तत्परिज्ञानमेव न स्यात् , तत्परिज्ञाने च सकलपदार्थपरिज्ञानमस्मदादीनाम- नुमानत , सर्वज्ञस्य च साक्षात् तज्ज्ञानेन सकलपदार्थज्ञानम् । लोकस्तु प्रत्यक्षेण कथश्चित् कस्यचित् प्रतिपचा । तथाहि । धूमस्याप्यग्निजन्यतया प्रति- पत्ती याप्पादिव्याचधूमस्वरूपप्रतिपचि, अन्यथा व्यवहारामार । तथा नीलादिप्रतिभासस्य वाह्यार्थसन्धितयाऽप्रतिपत्ती बायाप्रतिपत्तिरेव स्यात्। तस्मात् सन्धितयैव पदार्थस्वरूपप्रतिपत्ति.। तच्च सन्धिल प्रमेयमनुमानेन प्रती- यतेऽभ्यासदशायामस्मदादिभि, यत्र क्षयोपशमलक्षणोऽग्यासस्तन तस्य प्रत्यक्ष- तोऽपि प्रतिपत्तिरिति कथ न प्रधानभूतपदार्थवेदने सक्लपदार्थवेदनम् । एकवेद- नेऽपि सकलदनस्य प्रतिपादितत्वात् । निकरपाभावेऽपि मन्नानिष्टकुमारिकादि- वचनयन्नित्यसमाहितस्यापि वचनसभराद्, विकरपामारे कथ वचनमित्यादि निरस्तम् । दृश्यते चासन्ताम्यस्ते शिपये व्यवहारिणा विक्रपनमन्तरेणापि वचन- प्रवृत्तिरिति कय तत सर्पजस्य च्छाद्मरियकज्ञानासजन युक्तम् । यदप्युक्तम् । अतीनादेरसत्त्वात् कथ तज्ज्ञानेन ग्रहणम्, अहणे वाऽसदर्थयादित्वात् तज्ज्ञान- वान् धान्त स्यादित्यादि। तदप्ययुक्तम्।यत किमतीतादरतीतादिकार सन्धित्वे- मासच, उत तज्ञानकालसरन्धित्वेन । यद्यतीतादिकालसन्धित्वेनेति पक्ष । स ·११२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- न युक्तः। वर्तमानकालसंवन्धित्वेन वर्तमानस्येव तत्कालसंवन्धित्वेनातीतादेरपि सत्त्वसंभवात्। अथातीतादेः कालस्याभावात् तत्संवन्धिनोऽप्यभावः; तदसत्त्वं च प्रतिपादितं पूर्वपक्षवादिनाऽनवस्थेतरेतराश्रयादिदोपप्रतिपादनेन । सत्यं प्रतिपादित नच सम्यक् । तथाहि । नास्माभिरपरातीतादिकालसंबन्धित्वादस्यातीतादित्वमभ्यु- पगम्यते, येनानवस्था स्यात् ; नापि पदार्थानामतीतादिलेन कालस्यातीतादित्वम्, येनेतरेतराश्रयदोषः, किन्तु स्वरूप एवातीतादिसमयस्यातीतादित्वम् । तथाहि । अनुभूतवर्तमानत्वसमयोऽतीत इत्युच्यते, अनुभविष्यद्वर्त्तमानत्वश्वानागतः; तत्संबन्धित्वात् पदार्थस्याप्यतीतानागतत्वे अविरुद्धे । अथ यथाऽतीतादेः समयस्य खरूपेणैवातीतादित्वं तथा पदार्थानामपि तद्भविष्यतीति व्यर्थस्तदभ्युपगमः। एत- चात्यन्तासङ्गतम् । नोकपदार्थधर्मस्तदन्यत्राप्यासञ्जयितुं युक्तः। अन्यथा निम्वा. देस्तिक्तता गुडादावप्यासञ्जनीया स्यात् , नच साऽत्रैव प्रत्यक्षसिद्धेत्यन्यत्रासञ्जने तद्विरोध इत्युत्तरम् । प्रकृतेऽप्यस्योत्तरस्य समानत्वात् । भवतु पदार्थधर्म एवाती- तादित्वं, तथापि नास्माकमभ्युपगमक्षतिः। विशिष्टपदार्थपरिणामस्यैवातीतादिका. लत्वेनेष्टेः, परिणामवर्त्तनादिपरापरत्वेत्याद्यागमात् । तथाहि। स्मरणविषयत्वं पदार्थ- स्यातीतत्वमुच्यते । अनुभवविषयत्वं वर्तमानत्वं, स्थिरावस्थादर्शनलिङ्गबलोत्पद्य- मानकालान्तरस्थाय्ययं पदार्थ इत्यनुमानविषयत्वं धर्मोऽनागतकालत्वमिति । तेन यदुच्यते, यदि स्वत एव कालस्यातीतादित्वं, पदार्थस्यापि तत् खत एव स्यादिति परेण तत्सिद्धं साधितम् । तदतीतादिकालस्य सत्त्वान्न तत्कालसंबन्धित्वेनातीतादेः पदार्थस्याऽसत्त्वम् । वर्तमानकालसंबन्धिलेन त्वतीतादेरसत्त्वप्रतिपादनेऽभिमतमेव प्रतिपादितं भवति । नह्यतीतकालसंबन्धित्वसत्त्वमेवैतज्ज्ञानकालसंबन्धित्वमस्मा- भिरभ्युपगम्यते। नचैतत्कालसंबन्धित्वेनासत्त्वे स्वकालसंबन्धित्वेनाप्यतीतादेरस. त्वं भवति।अन्यथैतत्कालसंबन्धित्वस्याप्यतीतादिकालसंबन्धित्वेनासत्त्वात् सर्वा- भावः स्यादिति सकलव्यवहारोच्छेदः। अथापि स्यात् , भवत्वतीतादेः सत्त्वं, तथापि सर्वज्ञज्ञाने न तस्य प्रतिभासः; तज्ज्ञानकाले तस्यासन्निहितत्वात् । सन्निधाने वा तज्ज्ञानावभासिन इव वर्तमानकालसंबन्धिनोऽतीतादेरपि वर्तमानकालसंबन्धि- त्वप्राप्तः। नहि वर्तमानस्यापि सन्निहितत्वेन तत्कालज्ञानप्रतिभासित्वं मुक्त्वाऽन्य- ·- तत्वबोधविधायिनी व्याख्या। वर्तमानकालसंवन्धित्वम् । एवमतीतादेस्तज्ञानावभासित्वे वर्चमानत्यमेवेति वर्त- मानमात्रपदार्थज्ञानवानस्मदादिवन्न सर्वज्ञ स्यात् । किंच।अतीतादेस्तज्ज्ञानकाले- ऽसन्निहितत्वेन तज्ज्ञाने प्रतिभास । प्रतिभासे वा खज्ञानसपन्धित्वेन तस्य ग्रहणात् तज्ज्ञानस्य विपरीतख्यातिरूपताप्रसक्ति । एतदसरदम् । यतो यथाऽस्मदादीनाम सन्निहितकालोऽप्यर्थ सत्यस्वप्नज्ञाने प्रतिभाति। नचासन्निहितस्य तस्यातीतादि- कालसन्धिनो वर्तमानकालसबन्धित, नापि खकालसन्धित्वेन सत्यम्वप्नज्ञाने तस्य प्रतिमासनात् तद्वाहिणो ज्ञानस्य विपरीतख्यातित्वम् । यत्र झन्यदेशका लोऽर्थोऽन्यदेशकालसबन्धित्वेन प्रतिभाति सा विपरीतख्याति । अत्र वतीता- दिकालसवन्ध्यतीतादिकालसन्धित्वेनैव प्रतिभातीति न तत्पतिभासिनोऽर्थस्य तत्कालसवन्धित्वेन वर्चमानत्यम्, नापि तद्ग्राहिणो विज्ञानस्य विपरीतख्याति- त्वम्। तथा सर्वज्ञज्ञानेऽपि यदाऽतीतादिकालोऽर्थोऽतीतादिकालसपन्धित्वेन प्रति- भाति, तदा कय तस्यार्थस्य वर्चमानकालसमन्धित्वम् , कथ वा तज्ज्ञानस्य विप- रीतख्यातित्वमिति । यथा वा विशिष्टमन्त्रसस्कृतचक्षुषामङ्गुष्ठादिनिरीक्षणेनान्यदेशा अपि चौरादयो गृह्यमाणान तद्देशा भवन्ति, नापि तज्ज्ञान तद्देशादिसन्धित्वमा नुभवति, तथा सर्वविद्विनानमप्यसन्निहितकाल यद्यर्थमवभासयति, खात्मना तत्कालसन्धित्वमननुमवदपि,तदा को विरोघ ,कय वा तस्यातीतादेरर्थस्य तज्ज्ञा- नकारत्वमिति । नच सत्यस्वप्नज्ञानेऽप्यतीताधर्धप्रतिमासे समानमेव दूपणमिति न तदृष्टान्तद्वारेण सर्वज्ञज्ञानमतीताद्यर्थग्राहक व्यवस्थापयितु युक्तमिति वक्तु युक्तम् । अपिसवादयतोऽपि ज्ञानस्य विसवादविषये विप्रतिपत्त्यभ्युपगमे, स्वसवे- दनमानेऽपि विप्रतिपचिसहापादतिसूक्ष्मेक्षिकया तस्यापि तत्वरूपत्यासभवात्सर्व- शून्यताप्रसङ्गात्, तविषेधस्य च प्रतिपादयिष्यमाणत्वादतो न युक्तमुक्तम् , प्रति पाधापेक्षयेलादि न भ्रान्तज्ञानपान सर्वज्ञ कल्पयितु युक्त इति पर्यन्तम् । यदप्यु- सम्भवतु वा सशस्तयाप्यमौ तत्काटेऽप्यसर्वज्ञातु न शक्यते इत्यादि । तद प्यसगतम् । यतो यथा सक्रशान्यार्थापरिक्षानेऽपि व्यवहारिणा सकरशाखज इति कत्रिपुरुपो निधीयते, तथा सकलपदार्यापरिज्ञानेऽपि यदि केनचिन् कमित्सर्व- सत्वेन निभीयते तदाको विरोध । युक्त चतत्। अन्यथा युप्माभिरपि सकरवेदा- ·११४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- परिज्ञाने कथं जैमिनिरन्यो वा वेदार्थज्ञत्वेन निश्चीयते । तदनिश्चये च कथं तद्व्याख्यातार्थानुसरणादग्निहोत्रादावनुष्ठाने प्रवृत्तिरिति यत्किञ्चिदेतत् 'सर्वज्ञोऽय- मिति ह्येतत्' इत्यादि । तदेवं सर्वज्ञसद्भावग्राहकस्य प्रमाणस्य ज्ञत्वप्रमेयत्ववचन- विशेषत्वादेर्दर्शितत्वात् तदभावप्रसाधकस्य च निरस्तत्वात् ; ये बाधकप्रमाणगो- चरतामापन्नास्तेऽसदितिव्यवहर्त्तव्या इति प्रयोगहेतोरसिद्धत्वात् ; येतु निश्चितासं- भवबाधकप्रमाणत्वे सति सदुपलम्भकप्रमाणगोचरास्ते सदिति व्यवहर्त्तव्याः, यथो- भयवाद्यप्रतिपत्तिविषया घटादयः, तथाभूतश्च सर्ववित् इति भवत्यतः प्रमाणात्सर्व- ज्ञव्यवहारप्रवृत्तिरिति । अथापि स्यात् स्वविषयाविसंवादिवचनविशेषस्य तद्विषया- विसंवादिज्ञानपूर्वकत्वमात्रमेव भवता प्रसाधितम् । नचैतावताऽनन्तार्थसाक्षात्का- रिज्ञानवान् सर्वज्ञः सिद्धिमासादयति । सकलसूक्ष्मादिपदार्थसार्थसाक्षात्कारिज्ञान- विशेषपूर्वकत्वे हि वचनविशेषस्य सिद्धे तज्ज्ञानवतः सर्वज्ञत्वसिद्धिः स्यात् । नच तथाभूतज्ञानपूर्वकत्वं वचनविशेषस्य सिद्धम्। अनुमानादिज्ञानादपि स्वविषयावि- संवादिवचनविशेषस्य संभवात्। नच तथाभूतज्ञानवान् सर्वज्ञो भवद्भिरभ्युपगम्यत इत्येतद् हृदि कृत्वाऽऽह सूरिः। “कुसमयविसासणम्” इति। सम्यक् प्रमाणान्तरावि- संवादिलेनेयन्ते परिच्छिद्यन्ते इति समयाः, नष्टमुष्टिचिन्तालाभालाभसुखासुखजी- वितमरणग्रहोपरागमन्त्रौषधशक्त्यादयः पदार्थाः; तेषां विविधमन्यपदार्थकारणत्वेन कार्यत्वेन चानेकप्रकारं शासनं प्रतिपादकम् ; यतः शासनं कुः पृथ्वी तस्या इवायम- भिप्रायः। ज्ञवप्रमेयत्वादेरनेकप्रकारस्य प्रतिपादितन्यायेन सर्वज्ञसत्त्वप्रतिपादकस्य हेतोः सद्भावेऽपि तत्कृतत्वेन शासनप्रामाण्यप्रतिपादनार्थ सर्वज्ञोऽभ्युपगम्यते, तस्य चान्यतो हेतोःप्रतिपादनेऽपि तदागमप्रणेतृवं हेत्वन्तरात्पुनः प्रतिपादनीयं स्या- दिति हेत्वन्तरमुत्सृज्य प्रतिपादनगौरवपरिहारार्थ वचनविशेषलक्षण एव हेतुस्त- त्सद्भावावेदक उपन्यसनीयः । स चानेन गाथासूत्रावयवेन सूचितः । अतएव संस्कृत्य हेतुः कर्त्तव्यः। तथाहि। यो यद्विषयाविसंवाद्यलिङ्गानुपदेशानन्वयव्यतिरे- कपूर्वको वचनविशेषः, स तत्साक्षात्कारिज्ञानविशेषप्रभवः। यथाऽस्मदादिप्रवर्तितः पृथ्वीकाठिन्यादिविषयस्तथाभूतो वचनविशेषः।नष्टमुष्टिविशेषादिविषयाविसंवाद्य. लिङ्गानुपदेशानन्वयव्यतिरेकपूर्वकवचनविशेषश्चायं शासनलक्षणोऽर्थ इति । न .

·तत्वोधविधायिनी व्यापया । चापाविसवादिल वचनविशेषत्वलक्षणस्य हेतोविशेषणमासिद्धम् । नष्टमुठ्यादीना वचनविशेषप्रतिपादिताना प्रमाणान्तरतस्तथैवोपलब्धेरविसादसिद्धे । योऽपि कचिहचनविशेषस्य तत्र विसनादो भरता परिकल्प्यते,सोऽपितदर्धस्य सम्यगप- रिज्ञानात सामग्रीवैकल्यान पुनर्वचनविशेपस्यासत्यार्थत्वात् । नच सामग्रीवैक्ल्या- देकनासत्यार्यत्वे सर्वत्र तथात्व परिकल्पयितु युक्तम् । अन्यथा प्रत्यक्षस्यापि द्वि- चन्द्रादिपियस्य सामग्रीपैक्ल्येनोपजायमानस्यासत्यत्वसभवात् समग्रसामग्रीप्र- भरस्याप्यसत्यत्व स्यात् । अयाचिकल्सामग्रीप्रभव प्रत्यक्ष पिकलसामग्रीप्रभा- चस्माद्विलक्षणमिति नाय दोप । तदनापिसमानम्। तथाहि । सम्यगज्ञाततदाद- चनाद्यन्नष्टमुष्ट्यादिचिपय विसपादिज्ञानमुत्पद्यते तत्सम्यगवगततर्थवचनोह वाद्विलक्षणमेवा ययाच विशिष्टसामग्रीप्रभवस्य प्रत्यक्षस्य नकचिद् व्यभिचार इति तस्यापिसादित्वम्, तथागतसम्यगर्थवचनोहरस्यापि नष्टमुष्टयादिविषयवि. ज्ञानम्येति सिद्धमगाविसमादित्वरक्षण विशेषण प्रकृतहतो । नाप्यरिङ्गपूर्वकत्व विशेषणमसिद्धम् । नष्टमुख्यादीनामस्मदादीन्द्रियाविषयत्वेन तलिङ्गत्वेनाभिमत- स्थाप्यस्यास्मदायक्षाविपयत्वान्न तत्मतिपचि प्रतिपची वाऽस्मदादीनामपि तल्लि झदर्शनाद्वचनविगेपमन्तरेणापि ग्रहोपरागादिप्रतिपत्ति स्यात् । नहि साध्यव्याप्त रिनिभयेऽग्न्यादिप्रतिपची वचनविशेषापेक्षा दृष्टा, न भवति चास्मदादीना वचनविशेपमन्तरेण कदाचनापि प्रतिनियतदिपमाणफराद्यपिनाभूतग्रहोपरा- गादिप्रतिपत्तिरिति तथाभूतपचनपणेतुरतीन्द्रियार्थविषय ज्ञानमलिङ्गमभ्युपगन्त- व्यमित्पलिङ्गपूर्वक्त्वमपि विशेषण प्रकृतहेतानीसिद्धम् । नाप्ययमुपदेशपरम्परया- ऽनीन्द्रियार्थदर्शनाभावेऽपि प्रमाणभूत प्रपन्धेनानुवर्तत इत्यनुपदेशपूर्वक्लविशे- पणासिद्धिरिति वक्तु युक्तम्। उपदेशपरम्पराममरत्वे नष्टमुश्यादिपतिपादक्यच. नविशेषम्य वक्तरक्षानदुष्टाभिप्रायरचनाशरदोघे श्रोतुळ मन्दमुद्धिलपिपर्य रतयुद्धित्व गृहीतविस्मरणै प्रतिपुरप हीयमानस्यानादी काले मूलतभिरोच्छेद एन न्यात् । तथाहि । इदानीमपि चेचित् जोति शान्बादिक्मज्ञानदोपादन्यथोपदिशन्त उपरम्यन्ते, अन्ये मम्यगरगढन्तोऽपि दुष्टाभिप्रायतया, अन्ये वचनदोपाव्य- तमन्ययाचेति तथा श्रोतारोऽपि योचिन्मन्दादित्वदोपादुत्तमपि यथापनारधार-

·सम्मतितकास्यप्रकरणस्य-
यन्ति; अन्ये विपर्यस्तवुद्धयः सम्यगुपदिष्टमप्यन्यथाऽवधारयन्ति; केचित् पुनः
सम्यक्परिज्ञातमपि विस्मरन्तीत्येवमादिभिः कारणैः प्रतिपुरुष हीयमानस्य, एतावन्तं
कालं यावदागमनमेव न स्याच्चिरोच्छिन्नत्वे नागच्छति च । तस्मादन्तराऽन्तरा वि.
च्छिन्नः सूक्ष्मादिपदार्थसाक्षात्कारिज्ञानवता केनचिदभिव्यक्त इयन्तं कालं यावदा-
गच्छतीत्यभ्युपगमनीयमिति नानुपदेशपूर्वकत्वविशेषणासिद्धिः।नाप्यन्वयव्यति-
रेकाभ्यां नष्टमुष्ट्यादिकं ज्ञात्वा तद्विषयवचनविशेषप्रवर्तनं कस्यचित् संभवति,
येनानन्वयव्यतिरेकपूर्वकत्वविशेषणासिद्धिः स्यात् । यतो नान्वयव्यतिरेकाभ्यां
प्रहोपरागौषधशक्त्यादयो ज्ञातुं शक्यन्ते। प्रावृट्समये शिलीन्ध्रोढ़ेदवत् ग्रहोपरा-
गादीनां दिक्प्रमाणफलकालादिषु नियमाभावात्। द्रव्यशक्तिपरिज्ञानाभ्युपगमेऽन्व-
यव्यतिरेकाभ्यां यावन्ति जगति द्रव्याणि तान्यकत्र मीलयित्वा एकस्य रसकल्का-
दिभेदेन, कर्षादिमात्राभेदेन, वालमध्यमाद्यवस्थाभेदेन, मूलपत्राद्यवयवभेदेन,प्रक्षे-
पोद्धाराभ्यामेकोऽपि योगो युगसहस्रेणापि न ज्ञातुं पार्यते, किमुतानेक इति कुत-
स्ताभ्यामौषधशक्तयवगमः। तेन नानन्वयव्यतिरेकपूर्वकत्वविशेषणस्यासिद्धिः ।
नापि नष्टमुष्ट्यादिविषयवचनविशेषस्यापौरुषेयत्वात् विशिष्टज्ञानपूर्वकत्वस्यासि-
ढेरसिद्धः प्रकृतो हेतुः । अपौरुषेयस्य वचनस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वात् । नाप्यसा-
क्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वेऽपि प्रकृतवचनविशेषस्य संभवादनैकान्तिकः।सविशेषणस्य
हेतोर्विपक्षे सत्त्वस्य प्रतिषिद्धत्वात् । अत एव न विरुद्धः। विपक्ष एव वर्त्तमानो
विरुद्धः । नचास्य पूर्वोक्तप्रकारेणावगतखसाध्यप्रतिबन्धस्य विपक्षे वृत्तिसंभवः ।
अथ भवतु ग्रहोपरागाभिधायकवचनस्य तत्पूर्वकत्वसिद्धिः, अतो हेतोः। तत्र तस्य
संवादात् । धर्मादिपदार्थसाक्षात्क्यरिज्ञानपूर्वकत्वसिद्धिस्तु कथं, तत्र तस्य संवादा-
भावात् । न । तत्रापि तस्य संवादात् । तथाहि । ज्योतिःशास्त्रादेहोपरागादिक
विशिष्टवर्णप्रमाणदिग्विभागादिविशिष्टं प्रतिपधमानः प्रतिनियतानां प्रतिनियत-
देशवर्तिनां प्राणिनां प्रतिनियतकाले प्रतिनियतकर्मफलसंसूचकत्वेन प्रतिपद्यते ।
उक्तं च तत्र-
"नक्षत्रग्रहपञ्जरमहर्निशं लोककर्मविक्षिप्तम् ।
भ्रमति शुभाशुभमखिलं प्रकाशयत् पूर्वजन्मकृतम्" ॥१॥

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या। अतो ज्योति शास्त्र ग्रहोपरागादिकमिव धर्माधर्मावपि प्रमाणान्तरसवादतोड़- वगमयति । तेन ग्रहोपरागादिवचनविशेषस्य धर्माधर्मसाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वमपि सिद्धम्, तत्सिद्धौसकलपदार्थसाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वमपि सिद्धिमासादयति। नहि धर्माधर्मयोः सुखदु खकारणत्वसाक्षात्करण सहकारिकारणाशेषपदार्थतदाधारभूत- समस्तपाणिगणसाक्षात्करणमन्तरेण सभाति । सर्वपदार्थाना परस्परमतिबन्धादे- कपदार्थसर्वधर्मप्रतिपत्तिश्च सकरपदार्थप्रतिपचिनान्तरीयका प्राक् प्रतिपादिता । अतो भवति सकलपदार्थसाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वसिद्धिरतो हेतोर्वचनविशेषस्य । तसिद्धौ च तत्प्रणेतु सूक्ष्मान्तरितदूरानन्तार्थसाक्षात्कार्यतीन्द्रियज्ञानसम्पत्सम- न्वितस्य कथ न सिद्धि । नाप्येतद्वक्तव्यम् । साध्योक्तितदावृत्तिवचनयोरन- भिधानात् न्यूनतानामाऽत्र साधनदोप. । प्रतिज्ञावचनेन प्रयोजनाभावात् । अथ विषयनिर्देशार्थ प्रतिज्ञावचनम् । ननु स एव किमर्थ । साधर्म्यवत्प्रयोगा- दिप्रतिपत्त्यर्थ । तथाहि । असति साध्यनिर्देशे यो वचनविशेष स साक्षात्कारिज्ञा नपूर्वक इत्युक्ते किमय साधर्म्यवान् प्रयोग, उत वैधयेवानिति न ज्ञायेत । उभय छत्राशक्येत । वचनविशेषत्वेन साक्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वे साध्ये साधर्म्यवान् , असाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वे वचनाविशेषत्वे साध्ये वैधर्म्यवानिति हेतुविरुद्धानका- न्तिकप्रतीतिश्च न स्याताप्रतिज्ञापूर्वकेतुप्रयोगे शब्दविशेष साक्षात्कारिज्ञानपूर्व शब्दविशेषत्वादिति हेतुभावः प्रतीयते । असाक्षात्कारिज्ञानपूर्वको वचनविशेष- त्वादिति विरुद्धता।चक्षुरादिकरणजनितज्ञानपूर्वको वचनविशेपत्वादित्यनैकान्ति- कत्वम् । हेतोश्च त्रैरूप्यं न गम्येत । तस्य साध्यापेक्षया व्यवस्थिते । सति प्रतिज्ञानि देशेऽवयवे समुदायोपचारात साध्यधर्मी इति पक्ष इति तत्र प्रवृत्तस्य वचनविशेषत्व स्य पक्षधर्मत्वम् , साध्यधर्मसामान्येन च समानोऽर्थ सपक्ष इति तत्र वर्तमानस्य सपक्षे सत्त्वम्, न सपक्षोऽसपक्ष इत्यसपक्षेऽप्यसत्त्व प्रतीयते । तदिदमनालोचि- ताभिधानम् । तथाहि । यो वचन विशेष स साक्षात्कारिज्ञानपूर्वक इति एतावन्मात्रम- भिधाय नैव कश्चिदास्ते, किन्तु हेतोधर्मिण्युपसहार करोति। तत्र यदि वचनरिशेप- थाय नष्टमुप्ठ्यादिविपयोवचनसदर्भ इति श्रूयात, तदा साधर्म्यवत्प्रयोगप्रतीति । अथासाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकम्धेत्यभिदध्यात, तदा वैधय॑वत इति सबन्धश्चनपूर्व- ·११८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- कात्पक्षधर्मत्ववचनात् प्रयोगद्दयावगतिः, विवक्षितसाध्यावगतिश्च । हेतुविरुद्धाने- कान्तिका अपि पक्षधर्मत्ववचनमात्रेण न प्रतीयन्ते; यदा तु संवन्धवचनमपि क्रियते तदा कथमप्रतीतिः । तथाहि । यो वचनविशेषः स साक्षात्कारिज्ञानपूर्वक इत्युक्ते हेतुरवगम्यते । विधीयमानेनानूद्यमानस्य व्याप्तेः।यो वचनविशेषः सोऽसा- क्षात्कारिज्ञानपूर्वक इत्युक्ते विरुद्धः। विपर्ययव्याप्तेः। यो वचनविशेषः स चक्षुरादि- जनितज्ञानपूर्वक इति अनैकान्तिकाध्यवसायः। व्यभिचारात् । तथा त्रैरूप्यमपि हेतोर्गम्यत एव । यतो व्याप्तिप्रदर्शनकाले व्यापको धर्मः साध्यतया अवगम्यते। यत्र तु व्याप्यो धर्मो विवादास्पदीभूते धर्मिण्युपसंहियते स समुदायैकदेशतया पक्ष इति तत्रोपसंहृतस्य व्याप्यधर्मस्य पक्षधर्मवावगतिः । सा च व्याप्तिर्यत्र धर्मिण्युपदश्यते स साध्यधर्मसामान्येन समानोऽर्थः सपक्षः प्रतीयत इति सपक्षे सत्त्वमप्यवगम्यते । सामर्थ्यात् हि व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तियत्रावसी- यते सोऽसपक्ष इति असपक्षेऽप्यसत्त्वमपि निश्चीयते इति नार्थः प्रतिज्ञावचनेन । तदाह धर्मकीर्तिः-यदि प्रतीतिरन्यथा न स्यात् सर्व शोभेत, दृष्टा च पक्षधर्म- संवन्धवचनमात्रात् प्रतिज्ञावचनमन्तेरणापि प्रतीतिरिति कस्तस्योपयोगः। यदाच प्रतिज्ञावचनं नैरर्थक्यमनुभवति तदा तदावृत्तिवचनस्य निगमनलक्षणस्य सुतरामनुपयोग इति न प्रतिज्ञाद्यवचनमपि प्रस्तुतसाधनस्य न्यूनतादोषः, केवलं तत्प्रतिपाद्यस्यार्थस्य स्वसाध्याबिनाभूतस्य हेतोः स्वसाध्यधर्मिण्युपसंहारमात्रादेव सिहत्वात् । अर्थादापन्नस्य वशब्देन पुनरभिधानं निग्रहस्थानमिति प्रतिज्ञादि- वचनं वादकथायां क्रियमाणं तहक्तुनिग्रहमापादयति । उपनयवचनं तु हेतोः पक्षधर्मत्वप्रतिपादनादेव लब्धमपि तस्यापि ततः पृथक् प्रतिपादने पुनरुक्ततालक्षण एव दोष इति न तदनभिधानेऽपि न्यूनं साधनवाक्यम्; ततः सर्वदोषरहितत्वात् साधनवाक्यस्य भवत्यतः प्रकृतसाध्यसिद्धिः। स्वसाध्याविनाभूतश्च हेतुः साध्यध- मिण्युपदर्शयितव्यो वादकथायामित्यभिप्रायवता आचार्येण गाथासूत्रावयवेन त- थाभूतहेतुप्रदर्शनं कृतमिति । तथाहि । समयविशासनमित्यनेन गाथासूत्रावयवव- चनेन वसाध्यव्याप्तस्य हेतोः साध्यमिण्युपसंहारः सूचितः । हेतोश्च वसाध्य- व्याप्तिः प्रमाणतः सर्वोपसंहारेण प्रदर्शनीया। तच्च प्रमाणं व्याप्तिप्रसाधकं कदा- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । , चित् साध्यमिण्येव प्रवृत्त ता तस्य साधयति, कदाचित् दृष्टान्तर्मिणि । यत्र हि सर्वमनेकान्तात्मक सत्त्वादित्यादौ प्रयोगेन दृष्टान्तधर्मिसहाय , तत्र व्याप्तिप्रसा- घक प्रमाण प्रवर्त्तमान साध्यमिण्येव सर्वोपसहारेण हेतोः स्वसाध्यन्याप्ति प्रसा- धयति । यत्र तु प्रकृतप्रयोगादौ दृष्टान्तर्मिणोऽपि सत्त्व तत्र दृष्टान्तधर्मिण्यपि प्रवृत्त तत्प्रमाण सर्वोपसहारेणैव तस्या प्रसाधकमभ्युपगन्तव्यम्। अन्यथा दृष्टा- न्तधर्मिणि हेतो स्वसाध्यव्याप्तावपि साध्यधर्मिणि तस्य तदव्याप्तौनततस्तत्र तत्प तिपत्ति स्यात् । दृष्टान्तर्मिण्येव तेन तस्य व्याप्तत्वात् , बहिर्व्याप्तेविद्यमानाया अपि साध्यधर्मिणि साध्यप्रतिपचारनुपयोगात् सादृश्यमात्रस्याकिञ्चित्करत्वात् । अन्यथा शुक्ल सुवर्ण सत्त्वाइजतवदित्यत्रापि शुकृत्वप्रतिपत्ति स्यात् । अथात्र पक्षस्य प्रत्यक्षराधन, प्रत्यक्षबाधितधर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेन हेतो कालात्ययाप- दिष्टत्व वा दोप । तदयुक्तम् । वाधाऽपिनाभावयोर्विरोधात् । तथाहि । सत्येव साध्यधर्मिणि साध्ये हेतुपर्चत इति तस्य तदविनामार , तत्प्रतिपादितसाध्यधर्मा- भावश्च प्रमाणतो बाधा।साध्यधर्मभावाभावयो कत्र धर्मिण्येकदा विरोध इति नैत- होपादस्य साधनस्य दुष्टत्वम्, किन्तु साध्यर्मिणि साध्यधर्माविनाभूतत्वेनानि- श्चयः। स च बहिर्व्याप्तिमात्रेण हेतो साध्यसाधकत्वाभ्युपगमेऽन्यत्रापि समान इति नानुमानात् कचिदपि साध्यनिश्चय स्यात् । अतोदृष्टान्तधर्मिणि प्रवृत्तेनप्रमाणेन व्याप्त्या हेतो वसाध्याविनामावो निश्चय । सच निश्चिताविनाभावो यत्र धर्मि- प्युपलम्यते तत्र स्वसाध्यमविद्यमानप्रमाणान्तरवाधन निश्चाययति, यथाऽत्रैव सर्व- ज्ञलक्षणे साध्ये वचनविशेपरक्षणे साध्यधर्मिणि तहिशेपलक्षणो हेतु प्रतिगन्ध- प्रसाधक चास्य हेतो प्रागेव दृष्टान्तर्मिणि प्रमाण प्रदर्शितमित्यभिप्रायतैनाचार्य- णापि 'कुममयपिसासणम्' इति सूत्रे कुरित्यनेन दृष्टान्तसूचन पिहितम्, नच पक्ष- वचनाद्युपक्षेप सूचित । ननु भयत्वस्माद्धेतोर्यथोक्तप्रकारेण सर्वज्ञमात्रसिद्धिर्न पुनस्तद्विशेषमिति । तथाहि। यथा नष्टमुष्टयादिविषयवचनविशेषस्याहसज्ञिप्र- णीतत्व वचनविशेषत्वात् सिद्धति, तथा बुद्धादिसर्वज्ञपूर्वक्त्वमपि तत एव सेत्स्य- तीति कुतस्तद्विशेषसिद्धि । नच नष्टमुष्टयादिप्रतिपादको वचनविशेषोऽईच्छासन एपेति वत्तु युक्तम् । बुद्धशासनादिष्वपि तस्योपलम्भादित्याशक्याह सरि । "सि- ·१२० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- इत्थाणम्" इति । अस्यायमभिप्रायः। प्रत्यक्षानुमानादिप्रमाणविपयत्वेन प्रतिपा- दिताः शासनेन ये ते तद्विपयत्वेनैव तैनिश्चिता इति सिद्धास्ते चार्यन्त इत्यर्था उच्यन्ते, तेषां शासनं प्रतिपादकमर्हत्सर्वज्ञशासनमेव, न बुद्धादिशासनम् । अतो वचनविशेषत्वलक्षणस्य हेतोस्तेप्वसिद्धत्वात् कुतस्तेपामपि सर्वज्ञत्वम् येन विशेष- सर्वज्ञत्वसिद्धिर्न स्यात्। यथा चागमान्तरेण प्रत्यक्षादिविषयत्वेन प्रतिपादिताना- मर्थानां तद्विपयत्वं न संभवति, तथाऽत्रैव यथास्थानं प्रतिपादयिप्यते । अथवा सिद्धार्थानामित्यनेन हेतुसंसूचन विहितमाचार्येण । सिद्धाः प्रमाणान्तरसंवादतो निश्चिता येऽर्था नष्टमुष्टयादयस्तेषां शासनं प्रतिपादकम् ; यतो हादशाङ्गं प्रवच- नमतो जिनानां कार्यत्वेन संबन्धि; तेनायं प्रयोगार्थः सूचितः । प्रयोगश्च प्रमा- णान्तरसंवादियथोक्तनष्टमुष्टयादिसूक्ष्मान्तरितदूरार्थप्रतिपादकत्वान्यथाऽनुपपचे- जिनप्रणीतं शासनम् । अत्र च सूक्ष्माद्यर्थप्रतिपादकत्वान्यथाऽनुपपत्तिलक्षणस्य हेतोर्जिनप्रणीतत्वलक्षणेन वसाध्येन व्याप्तिः साध्यधर्मिण्येव निश्चितेति तन्निश्चा- यकप्रमाणविषयस्येह दृष्टान्तस्य प्रदर्शनमाचार्येण न विहितम्। तदर्थस्य तद्व्यतिरे- केणैव सिद्धत्वात्। यथा चार्थापत्तेः साध्यर्मिण्येव व्याप्तिनिश्चयाद् दृष्टान्तव्य- तिरेकेणापि तदुत्थापकादर्थादुपजायमानायाः सर्वज्ञप्रतिक्षेपवादिभिर्मीमांसकैः प्रामाण्यमभ्युगम्यते, तथा प्रकृतादन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणाद्धेतोरुपजायमानस्या- स्यानुमानस्य तत् किं नेप्यते । प्रतिपादितश्चार्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावःप्रागितिभव- त्यतो हेतोःप्रकृतसाध्यसिद्धिः। अतएव पूर्वाचार्हेतुलक्षणप्रणेतृभिरेकलक्षणो हेतु:- अन्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र, तत्र त्रयेण किम् । नान्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र, तत्र त्रयेण किम्" ॥ १ ॥ इत्यादिवचनसंदर्भेण प्रतिपादित इति मन्वानेनाचार्येणापि न दृष्टान्तसूचनं वि. हितम् । अत्र प्रयोगे कुसमयविशासनमिति चात्र व्याख्याने बुद्धादिशासनानाम- सर्वज्ञप्रणीतत्वप्रतिपादकत्वेन व्याख्येयम् । तथाहि । कुत्सिताः प्रमाणबाधितैका- न्तस्वरूपार्थप्रतिपादकत्वेन समयाः कपिलादिप्रणीतसिद्धान्तास्तेषां "सन्ति पञ्चम- भूया-'इत्यादिवचनसंदर्भेण दृष्टेष्टविषये विरोधाधुझावकलेन विशासनं विध्वंसकं यतोऽतो द्वादशाङ्गमेव जिनानां शासनमिति भवत्यतो विशेषणात् सर्वज्ञविशेषसि- द्विरिति स्थितमेतजिनशासनं हादशाङ्गम् तत्त्वादेव सिद्धं निश्चितप्रामाण्यमिति॥ - ·तत्त्वमोघविधायिनी व्याख्या । १२१ अत्रेश्वरकृतजगहादिन प्राहु.। युक्तमुक्त सर्वज्ञमणीत शासनं, तत्पणी- तत्वाच्च तत्प्रमाणमिति । इदं त्वयुक्तम् । रागद्वेपादिकान् शत्रून् जितवन्त इति जिना सामान्ययोगिन एवेश्वरव्यतिरिक्ता एतल्लक्षणयोगिनो, न पुन शासनादि- सर्वजगत्स्रष्टाईश्वर । तथाच पतञ्जलि । "क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट पुरुपवि- शेष ईश्वर" इति । अनेन सूत्रेण रागादिलक्षणक्लेशशत्रुरहितल सहजमीश्वरस्य प्रतिपादित,न पुनर्विपक्षभावनाद्यभ्यासव्यापारात् क्लेशादिक्षयस्तस्य, येन रागादीन् खव्यापारेण जितवन्त इति वच सार्थक तहिपयलेन स्यात् । तथा चान्यैरप्युक्तम्- "ज्ञानमप्रतिघ यस्य ऐश्वर्य च जगत्पते । वैराग्य चैव धर्मश्च सह सिद्ध चतुष्टयम्" ॥१॥ इत्याशक्याह। "भवजिणाणम्" इति। भवन्ति नारकतिर्यग्नरामरपर्यायले. नोत्पद्यन्ते प्राणिनोऽस्मिन्निति भव ससारः, तहेतुलाद् रागादयोऽत्र भवशब्देनोप- चाराद्विवक्षिता,त जितवन्त इति जिना । उपचाराश्रयणेच प्रयोजन,नह्यनिकल- कारणे रागादौ अध्वस्ते, तत्कार्यस्य ससारस्य जयः शक्यो विधातुमिति प्रतिपा दनम्।भवकारणभूतरागादिजये चोपाय प्रतिपादित प्राक् । तदुपायेन च विपक्ष- रागादिजयद्वारेण तत्कार्यभूतस्य भवस्य जय. सभवति, नान्यथेति ।नयुपायव्य- तिरेकेणोपेयसिद्धि । अन्यथोपेयस्य निर्हेतुकत्वेन देशकालस्वभावप्रतिनियमो न स्यादिति सर्वप्राणिनामीश्वरत्वम्, नवा कस्यचित्स्यात् । प्रतिपादितथायमर्थ- 'नित्य सत्त्वमसत्त्व या हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावाना कादाचित्कत्वसभव" ॥ १ ॥ इत्यादिना ग्रन्येन धर्मकीर्तिना ॥ तन्न रागादिलेशविगम स्वभारत- एपेश्वरस्येति युक्तम् ।। अन वृहस्पतिमतानुसारिण स्वभावससिद्धज्ञानादिधर्म- कलापाध्यासितस्य स्थाणोरभावप्रतिपादन जैनेन कुर्वताऽस्माक साहाय्यमनुष्ठि- तमिति मन्वाना. पाहुः । युक्तमुक्त यत् स्खमावससिद्धज्ञानादिसपत्समन्वितस्ये- ·१२२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- श्वरस्याभावः। नारकतिर्यङ्नरामररूपपरिणतिस्वभावतया उत्पद्यन्ते प्राणिनोऽस्मि- नित्येतच्चायुक्तमभिहितम् । परलोकसद्भावे प्रमाणाभावात् । तथाहि । परलोकसहा- वावेदकं प्रमाणं प्रत्यक्षम् , अनुमानम् , आगमो वा जैनेनाभ्युपगमनीयः। अन्यस्य प्रमाणत्वेन तेनानिष्टेः। नचात्रैतद्वक्तव्यम् । भवतोऽपि किं तत् प्रतिक्षेपकं प्रमा- शम् । यतो नास्माभिस्तत्प्रतिक्षेपकप्रमाणात् तदभावः प्रतिपाद्यते, किन्तु पगेप- न्यस्तप्रमाणपर्यनुयोगमात्रमेव क्रियते। अतएव “सर्वत्र पर्यनुयोगपराण्येव सूत्राणि बृहस्पतेः' इति चार्वाकैरभिहितम्। स च परोपन्यस्तप्रमाणपर्यनुयोगः;तदभ्युपगम- स्य प्रश्नादिद्वारेण विचारणा, न पुनः स्वसिद्धप्रमाणोपन्यासः। येनातीन्द्रियार्थप्रति- क्षेपकत्वेन प्रवर्त्तमानं प्रमाणमाश्रयासिद्धत्वादिदोषदुष्टलेन कथं प्रवर्तत इत्यस्मान् प्रति भवताऽपि पर्यनुयोगः क्रियेत । अतएव परलोकप्रसाधकप्रमाणाभ्युपगमं परेण ग्राहयित्वा तदभ्युपगमस्यानेन प्रकारेण विचारः क्रियते । तत्र न तावत् परलोक- प्रतिपादकत्वेन चक्षुरादिकरणव्यापारसमासादितात्मलाभं सन्निहितप्रतिनियत- रूपादिविषयत्वात् प्रत्यक्षं प्रवर्तते । नाप्यतीन्द्रियं योगिप्रत्यक्षं तत्र प्रवर्तत इति वक्तुं शक्यम् । परलोकादिवचस्याप्यसिद्धेः । नाप्यनुमानं प्रत्यक्षपूर्वकं तत्र प्रवृत्ति- मासादयति । प्रत्यक्षाप्रवृत्तौ तत्पूर्वकस्यानुमानस्यापि तत्राप्रवृत्तेः । अथ यद्यपि प्रत्यक्षाबगतप्रतिबन्धलिङ्गप्रभवमनुमानं न तत्र प्रवर्चते, तथापि सामान्यतो दृष्टं तत्र प्रवर्तिप्यते। तदपि न युक्तम् । यतस्तदपि सामान्यतो दृष्टमवगतप्रतिवन्ध- लिङ्गोद्भवम्, आहोस्त्रित् अनवगतप्रतिबन्धलिङ्गसमुत्यम् । यद्यनवगतप्रतिबन्ध- लिङ्गोद्भवमिति पक्षः। स न युक्तः । तथाभूतलिङ्गप्रभवस्य स्वविषयव्यभिचारिणश्च दर्शनानन्तरोद्धृतराज्यावाप्तिविकल्पस्येवाप्रमाणत्वात् । अथ प्रतिपन्नसंबन्धलिङ्ग- प्रभवं तत् तत्र प्रवर्तत इति पक्षः । सोऽपि न युक्तः । प्रतिवन्धावगमस्यैव तत्र लिङ्गस्यासंभवात् । तथाहि । प्रत्यक्षस्य तत्र लिङ्गसंवन्धावगमनिमित्तस्याभावे- ऽनुमानं लिङ्गसंबन्धग्राहकमभ्युपगन्तव्यम् । तत्र यदि तदेव परलोकसद्भावावेदक- मनुमानं स्वविषयाभिमतेनार्थनात्मोत्पादकलिङ्गसंबन्धग्राहकम्, तदेतरेतराश्रयत्व- दोपः। अथानुमानान्तराद् गृहीतप्रतिवन्धाल्लिङ्गादुपजायमानं तद्विषयं तदभ्युप- गम्यते, तदाऽनवस्था; तथा सर्वमप्यनुमानमसान्प्रत्यसिद्धम् । तथाहि । बृहस्प- ।

·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या। १२३ तिसूत्रम्-"अनुमानमप्रमाणम्” इति । अनेन प्रतिज्ञाप्रतिपादन कृतम् । मनि- श्चितार्थप्रतिपादक्त्वात,असिद्धप्रमाणाभासवदिति हेतुदृष्टान्तावम्यूह्यौ। विषयवि- चारेण वाऽनुमानप्रामाण्यमयुक्तम्। धर्मधर्म्युभयस्वतन्त्रसाधने सिद्धसाध्यता यतः। भतो विशेषणविशेप्यमाव साद्य प्रमेयविशेषविपया प्रमाकुत् प्रमाण प्रमाणता मश्नुते। इतरेतरावच्छिन्नश्च समुदायोऽत्र प्रमेय,तदपेक्षया च पक्षधर्मलादीना- मन्यतमस्यापि रूपस्याप्रसिद्धि नहि समुदायधर्मता हेतो ।नापि समुदायेनान्वयो व्यतिरेको वा, धर्मिमानापेक्षया पक्षधर्मले साध्यधर्मापेक्षया च व्याप्तौ गौणतेति । उक्त च। "प्रमाणस्यागौणत्वादनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लम" इति, धर्मिधर्मताग्रह- णेऽपि न गौणतापरिहार | प्रतीयमानापेक्षया गौणमुख्यव्यवहारस्य चिन्त्यत्वात्, समुदायश्च प्रतीयते । एकदेशाश्रयणेनापि त्रैरूप्यमयुक्तम् । व्याप्त्यसिद्धे । नहि सत्तामात्रेणाविनाभानो गमक, अपि त्ववगत । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । स च सक्लसपक्षविपक्षाप्रत्यक्षीकरणे दुर्पिज्ञानोऽसविदा । नचान भूयोदर्शन शरणम्। सहस्रशोऽपि दृष्टसाहचर्यस्य व्यभिचारात् । अतएव दर्शनादर्शनमपि। तदुक्तम् "गोमानित्येव मत्येन भाव्यमश्ववताऽपि किम् ?" इति ॥ देशकालावस्थाभेदेन च मावाना नानात्वावगमादनाश्वास । तदुक्तम्- "अवस्थादेशकालाना भेदादिन्नासु शक्तिपु । भावानामनुमानेन प्रतीतिरतिदुर्लभा" ॥१॥ इत्यादि । आह च। अविनाभावसरन्यस्य ग्रहीतुमशस्यत्वात् । यच्च सामान्यस्य तदि- पयम्याभागात् स्वार्थपरार्थभेदासमवाद्, पिण्डानुमानविरोधयो सर्वत्र समपात्, कचिञ्च पिरताव्यभिचारिण इत्यादि दूपणजारम्। तदनुद्घोपणीयमेायतोऽनि- चितार्थप्रतिपादकत्वादनुमानमप्रमाणमित्यनुमानाप्रमाणताप्रतिपादने कृते शेपटू- पणजालस्य मृतमारण पलात। ततोऽनुमानस्याप्रमाणवादतीन्द्रियपरलोक्सहा- वप्रतिपादने कुतस्तस्य प्रवृत्ति । मयेदमेर जन्म पूर्वजन्मान्तरमन्तरेण न युक्त- ·१२४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- मिति जन्मान्तरलक्षणस्य परलोकस्य सिद्धिरिप्यते, तत्किमियमर्थापत्तिः,अथानुमान वा।न तावदापत्तिः। तल्लक्षणाभावात् । “दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यते” इति हि तस्या लक्षणं विचक्षणैरिप्यते, न तु जन्मान्तरमन्तरेण नोपपत्तिमदिदं जन्मेति सिद्धम् । मातापितृसामग्रीमात्रकेण तस्योपपत्तेस्तन्मात्रहेतुकत्वे चान्यपरिकल्प- नायामतिप्रसङ्गात् । अथ प्रज्ञामेधादयो जन्मादावभ्यासपूर्वका दृष्टाः कथमत- पूर्वका भवेयुः; न वह्निपूर्वको धूमः, तत्पूर्वकतामन्तरेण कदाचिदपि भवन्नुपल- ब्धः । तदप्यसत्। अविनाभावसंवन्धस्य देशकालव्याप्तिलक्षणस्य प्रत्यक्षेण प्रति- पत्तुमशक्तेः । सन्निहितमात्रप्रतिपत्तिनिमित्तं हि प्रत्यक्षमुपलभ्यते; नहि सकलदे- शकालयोविना वह्निमसंभव एव धूमस्येति प्रत्यक्षतः प्रतीतियुक्ता, अतोन धूमोऽपि वह्निपूर्वकः सर्वत्र प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सिद्ध इति कुतस्तेन दृष्टान्तेन जन्मा- न्तरस्वरूपपरलोकसाधनम् । तस्मात्केचित् प्रज्ञामेधादयस्तथाभूताभ्यासपूर्वकाः, केचिन्मातापितृशरीरपूर्वका इति । नच प्रज्ञादयः शरीरतो व्यतिरिच्यमानस्वभावाः संवेदनविषयतामुपयान्ति । शरीरं च तदन्वयव्यतिरेकानुवृत्तिमदेव दृष्टमिति कथमन्यथा व्यवस्थामर्हति । अथ पूर्वोपात्तादृष्टमन्तरेण कथं मातापितृविलक्षणं शरीरं, न त्वेतेनैव व्यभिचारो दृश्यते। नहि सर्वदा कारणानुरूपमेव कार्यम् । तेन विलक्षणादपि मातापितृशरीराद्यदि प्रज्ञामेधादिभिर्विलक्षणं तदपत्यस्य शरीरमु- पजायेत, कदाचित् तदाकारानुकारि तत्कथं वाऽत्र विरोधः। यथा कश्चित् शालू- कादेव शालूकः, कश्चिद् गोमयात् ; तथा कश्चिदुपदेशाद्विकल्पः, कश्चित् तदाकार- पदार्थदर्शनात् । अथ दर्शनादपि विकल्पः पूर्वविकल्पवासनामन्तरेण कथं भवेत्, तर्हि गोमयादपि शालूकः कथं शालूकमन्तरेणेति एतदपि प्रष्टव्यम्। तस्मात्कार्य- कारणभावमात्रमेव तत् । तत्र च नियमाभावादविज्ञानादपि मातापितृशरीराद्वि- ज्ञानमुपजायताम् । अथवा यथा विकल्पाद्व्यवहितादपि विकल्प उपजायते, तथा व्यवहितादपि मातापितृशरीरत एवेति न भेदं पश्यामः । यथा चैकमातापितृशरी- रादनेलापत्योत्पत्तिस्तथैकस्मादेव ब्रह्मणः प्रजोत्पचिरिति न जात्यन्तरपरिग्रहः कस्य- चिदितिन सरलोकसिद्धिः। नहि मातापितृसंवन्धमात्रमेव परलोकः। तथेष्टावभ्यु- पगमविरोधात् । अयानाद्यनन्त आत्माऽस्ति, तमाश्रित्य परलोकः साध्यते । नो- , ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या। १२५ -- कानुभवितव्यतिरेकेणानुसन्धान संभवति। भिन्नानुमषितर्यनुसन्धानादृष्टे । तद- युक्तम् । परलोकिनोऽभावात्, परलोकाभाष इति वचनात् । नानाद्यनन्त आत्मा प्रत्यक्षप्रमाणप्रसिद्ध , अनुमानेन चेतरेतराश्रयदोपप्रसङ्ग 1 सिद्धे आत्मन्येकरूपे- णानुसन्धानविकल्पस्याविनाभूतत्वे आत्मसिद्धिस्तत्सिद्देश्वानुसन्धानस्य तदविना- भूतत्वसिद्धिरितीतरेतराश्रयसझानान्नैकस्यापि सिद्धि, नचासिद्धमसिद्धेन साध्यते। किंचा दर्शनानुसन्धानयो पूर्वापरभापिनो कार्यकारणभाव प्रत्यक्षसिद्धस्तत्कुतो- ऽनुसन्धानस्सरणादात्मसिद्धि । अपिच । शरीरान्तर्गतस्य ज्ञानस्यामूर्तबेन कथ जन्मान्तरशरीरसंचार अथान्तराभवशरीरसन्तत्या सचरणमुच्यते, तदपि परलो- कान्न विशिष्यते। सचारश्चन दृष्टो जीवत इह जन्मनि, मरणसमये भविष्यतीति दुरधिगममेतन्न परलोकसिद्धिः । अथवा सिद्धेऽपि परलोके प्रतिनियतकर्मफल्स- बन्धासिद्धेयर्थमेवानुमानेन परलोकास्तिलसाधनम्। अथागमात्प्रतिनियतकर्मफ- लसन्धसिद्धि । तना सति परलोकास्तित्वमप्यागमादेव सिद्धमिति किमनुमा- नप्रयासेनानचागमादपि परलोकसिद्धि । तस्य प्रामाण्यासिद्धे । नचाप्रमाणसिद्ध परलोकादिकमभ्युपगन्तु युक्तम् । तदभावस्यापि तथाऽभ्युपगमप्रसङ्गात् । तन्न पर- लोकसाधकप्रमाणप्रतिपादनमकृत्वा भवशब्दव्युत्पचिरर्थसस्पर्शिन्यभिधातु युक्ता। डित्यादिशब्दव्युत्पचितुल्या तु यदि कियेत, तदा नास्माभिरपि तत्प्रतिपादकपमा- णापर्यनुयोगे मन प्रणिधीयत इति पूर्वपक्ष । ॥ अनोच्यते ॥ यदुक्तम् , पर्यनुयोगमात्रमस्माभि क्रियत इति । तर वक्त- व्यम् । पर्यनुयोगोऽपि क्रियमाण किं प्रमाणत क्रियते, उताप्रमाणत । यदि प्रमाणत । तदयुक्तम । यतस्तत्कार्यपि प्रमाण किं प्रत्यक्षम्, उतानुमानादि । यदि प्रत्यक्षम् । तदयुक्तम् । प्रत्यक्षस्याविचारकलेन पर्यनुयोगस्वरूपविचारर- चनाऽचतुरलान् । नच प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणत्व युक्तम् । भदभ्युपगमेन तल- क्षणासमवात् । तदसभपश्च, म्वरूपव्यवस्थापकधर्मस्य लक्षणत्वात् । तर प्रन्य- क्षस्य प्रामाण्यस्वरूपन्यवस्थापको धोऽविसपादित्यलक्षणोऽभ्युपगन्तव्य । तया- विमादित्व प्रत्यक्षप्रामाण्येनापिनाभूतमभ्युपगम्यम् । अन्यथाभूताचत प्रत्यक्ष- प्रामाण्यासिद्धे । सिद्धो वा यत कुतधिकिश्चिदनभिमतमपि सिोदित्यतिम- ·१२६ सम्मतितास्यप्रकरणस्य- सङ्गः। स चाविनाभावस्तस्य कुतश्चित्प्रमाणावगन्तव्यः । अनवगतप्रतिबन्धाद- र्थान्तरप्रतिपत्तौ नालिकरद्वीपवासिनोऽप्यनवगतप्रतिबन्धाद् धूमात्,धूमध्वजप्रति- पत्तिः स्यात् । अविनाभावावगमश्चाखिलदेशकालव्याप्त्याप्रमाणतोऽभ्युपगमनीयः। अन्यथा यस्यामेव प्रत्यक्षव्यक्तौ संवादित्वप्रामाण्ययोरसाववगतस्तस्यामेवाविसं- वादित्वात्तत्सिद्येत्, न व्यक्त्यन्तरे । तत्र तस्यानवगमात् । नचावगतलक्ष्यल- क्षणसंबन्धा व्यक्तिर्देशकालान्तरमनुवर्त्तते । तस्याः प्रत्यक्षव्यक्तेस्तदैव ध्वंसात् ; व्यक्त्यन्तराननुगमात् । अनुगमे वा व्यक्तिरूपताविरहानुगतस्य सामान्यरूपत्वात्, तस्य च भवताऽनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा न सामान्यलक्षणानुमानविषया- भावप्रतिपादनेन तत्प्रतिक्षेपो युक्तः। स च प्रमाणतः प्रत्यक्षे लक्ष्यलक्षणयोाप्त्या- विनाभावावगमो यदि प्रत्यक्षादभ्युपगम्यते । तदयुक्तम् । प्रत्यक्षस्य सन्निहितस्ववि- षयप्रतिभासमात्र एव भवता व्यापाराभ्युपगमात् । अथैकत्र व्यक्तौ प्रत्यक्षेण तयो- रविसंवादित्वप्रामाण्ययोरविनाभावावगमादन्यत्राप्येवंभूतं प्रत्यक्ष प्रमाणमिति प्रत्य- क्षेणापि लक्ष्यलक्षणयोर्व्याप्त्या प्रतिवन्धावगमः, त_न्यत्राऽप्येवंभूतं ज्ञानलक्षणं कार्यमेवंभूतज्ञानकार्यप्रभवमिति तेनैव कथं न सर्वोपसंहारेण कार्यलक्षणहेतोः स्व- साध्याविनाभावावगमः । येनानुमानमप्रमाणमविनाभावसंबन्धस्य व्याप्त्या ग्रही- तुमशक्यत्वादिति दूषणमनुमानवादिनं प्रति भवता सज्यमानं शोभते । किं च। अविसंवादिललक्षणो धर्मः प्रत्यक्षप्रामाण्यलक्ष्यव्यवस्थापकः प्रत्यक्षप्रतिबद्धत्वेन निश्चयः। अन्यथा तत्रैव ततः प्रामाण्यलक्षणलक्ष्यव्यवस्था न स्यात् । असंबद्धस्य केनचित्सह प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावात् , तदन्यत्रापि ततस्तद्यवस्थाप्रसङ्गः । तथा- ऽभ्युपगमे च यथा संवादित्वलक्षणो धर्मो लक्ष्यानवगमेऽपि प्रत्यक्षधर्मिसंवन्धि- वेनावगम्यते, तथा धूमोऽपि पर्वतैकदेशे अनलानवगतावपि प्रदेशसंवन्धि- तयाऽवगम्यत इति कथं समुदायः साध्यः, तदपेक्षया च पक्षधर्मत्वं हेतोरवगन्त- व्यम् । नच पक्षधर्मवाप्रतिपत्तौ साध्यधर्मानलविशिष्टतत्पदेशप्रतिपत्तिः। प्रति- पत्तौ वा पक्षधर्मलाद्यनुसरणं व्यर्थम् । तत्प्रतिपत्तेः प्रागेव तदुत्पत्तेः। समुदायस्य साध्यलेनोपचारातदेकदेशधर्मिधर्मवावगमेऽपि पक्षधर्मलावगमाददोषे उपचरित पक्षधर्मलं हेतोः स्यादिति अनुमानस्य गौणलापत्तेः प्रमाणस्यागौणत्वादनु- ·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । मानादर्थनिर्णयो दुर्लभ इति चोद्यावसर । प्रत्यक्षप्रामाण्यलक्षणेऽपि क्रियमाणेऽस्य सर्वस्य समानलेन प्रतिपादितलात् । यदा चाविसमादित्वलक्षणप्रत्यक्षमामाण्य लक्ष्ययो सर्वोपसहारेण व्याप्तिरभ्युपगम्यते, अपिसवादित्वलक्षणच प्रामाण्यव्य वस्थापको धर्मस्तत्राङ्गीक्रियते पूर्वोक्तन्यायेन तदा कथमनुमान नाभ्युपगम्यते प्रमाणतया । तथाहि । यत्किश्चिद् दृष्ट तस्य यत्नापिनामावस्तहिदस्तस्य तद्गमक तत्रेत्येतापन्मानमेवानुमानस्यापि लक्षणम् । तच्च प्रत्यक्षप्रामाण्यलक्षणमभ्युपग- छताऽभ्युपगम्यते देयानाप्रियेण । तथा प्रामाण्यमप्यनुमानस्याभ्युपगतमेव, यतो यदेवानिसवादित्वलक्षण प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यम्, अनुमानस्यापि तदेव ॥ तदुक्तम्- "अर्थस्यासमवेऽभावात् प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता । प्रतिपद्यस्वभावस्य तहेतुले सम द्वयम्" ॥१॥ इति । अर्थासमवेऽभार प्रत्यक्षस्य सवादसमाव प्रामाण्ये निमित्तम्।सच साध्या- र्थाभावेऽमाविनो लिङ्गादुपजायमानस्यानुमानस्यापि समान इति कथ न तस्यापि प्रामाण्याभ्युपगम (किंचाअय चार्वाक प्रत्यक्षकप्रमाणनादी यदि परेभ्य प्रत्यक्षलक्षणमनवशुद्यमानेभ्यस्तत् प्रतिपादयति, तदा तेपा ज्ञानसमन्धिल कुत प्रमाणादरगच्छति।न तापत्प्रत्यक्षात्। परचेतोवृत्तीना प्रत्यक्षतो ज्ञातुमशक्यलात्, कि तर्हि स्वात्मनि जानपूर्वको व्यापारन्याहारौ प्रमाणतो निश्चित्य परेप्वपि तयाभूत- तदर्शनाचत्सन्धिखलक्षणमवनुद्यते,ततस्तेम्यस्तत्प्रतिपादयति। तथाऽभ्युपगमे च व्यापारव्याहारदेलिंगस्य ज्ञानसमन्घिलरक्षणवसाध्याव्यभिचारिल पक्षधर्मलचा भ्युपगत, भवतीति कयमनुमानोत्यापस्यार्थस्य त्रैरूप्यमसिद्धम् , येन नास्मामि- रनुमानप्रतिक्षेप क्रियते, किंतु निलक्षण यदनुमानादिमिलिङ्गमभ्युपगत, तन्न रक्षणमाग भरतीति प्रतिपायत इति वच शोभामनुमपति। प्रत्यक्षलक्षणप्रति- पादनार्थ परचेतोचिपरिज्ञानाभ्युपगमे, निलक्षणहेलम्युपगमस्यावश्यमारित्वप्रति- पादनात्। अथ नास्माभि प्रत्यक्षमपि प्रमाणत्वेनाभ्युपगम्यते, येन तल्लक्षणप्रणयने- ऽवश्यभाध्यनुमानमामाण्याभ्युपगम इत्यस्मान् प्रति भादि प्रतिपाद्यत । यन्तु प्रत्यक्षमेरैक प्रमाणमिति वचन, तचान्त्रिकरक्षणारक्षितलोकसन्यवहारिप्रत्यक्षापे.

·१२८ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- क्षया।अतएव लक्षणलक्षितप्रत्यक्षपूर्वकानुमानस्य, अनुमानमप्रमाणमित्यादि ग्रन्थ- सन्दर्भेणाप्रामाण्यप्रतिपादनं विधीयते; न पुनर्गोपालाधज्ञलोकव्यवहाररचनाच- तुरस्य धूमदर्शनमात्राविभूतानलप्रतिपचिरूपस्य । नैतच्चारु । तस्यापि महानसादि- दृष्टान्तधर्मिप्रवृत्तप्रमाणावगतस्त्रसाध्यप्रतिबन्धनिश्चितसाध्यमिधर्मधूमवलोद्भू- तत्वेन तान्त्रिकलक्षणलक्षितप्रत्यक्षपूर्वकत्वस्य वस्तुतः प्रदर्शितत्वात् । एतत्पक्षध- मत्वमियं चास्य धूमस्य व्याप्तिरिति साङ्केतिकव्यवहारस्य गोपालादिमूर्खलोका- संभविनोऽकिञ्चित्करत्वात् । प्रत्यक्षस्य चाविसंवादित्वं प्रामाण्यलक्षणं तद्यथा संभ- वति, तथा परतःप्रामाण्यं व्यवस्थापयद्भिः"सिद्धम्" इत्येतत्पदव्याख्यायां दर्शितं, न पुनरुच्यते। तत् स्थितमेतन्न प्रत्यक्षस्य भवदभिप्रायेण प्रामाण्यव्यवस्थापकलक्षण- संभवः । तद्भावे चानुमानस्यापि प्रामाण्यप्रसिद्धिरिति न प्रत्यक्षं पर्यनुयोगविधा- यि। नाऽप्यनुमानादिकं पर्यनयोगकारि ।अनुमानादेः प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । अथास्माभिर्यद्यप्यनुमानादिकं न प्रमाणतयाऽभ्युपगम्यते, तथापि परेण तत्प्र- माणतयाऽभ्युपगतमिति तत्प्रसिद्धेन तेन परस्य पर्यनुयोगो विधीयते । ननु परस्य तत्प्रमाणतः प्रामाण्याभ्युपगमविषयः, अथाप्रमाणतः। यदि प्रमाणतः, तदा भव- तोऽपि प्रमाणविषयस्तत् स्यात् । नहि प्रमाणतोऽभ्युपगमः कस्यचिद्भवति, कस्य- चिन्नेति युक्तम् । अथाप्रमाणतोऽनुमानादिकं प्रमाणतयाऽभ्युपगम्यते परेण, तदाऽ- प्रमाणेन न तेन पर्यनुयोगो युक्तः । अप्रमाणस्य परलोकसाधनवत्तत्साधका माणपर्यनुयोगेऽप्यसामर्थ्यात्। अथ तेन प्रमाणलक्षणापरिज्ञानात्तत्प्रामाण्यमभ्यु- पगतमिति तत्सिद्धेनैव तेन परलोकादिसाधनाभिमतप्रमाणपर्यनुयोगः क्रियते । नन्वज्ञानात्तत्परस्य प्रमाणवेनाभिमतम् ; नचाज्ञानादन्यथावेनाभिमन्यमानं वस्तु तत्साध्यामर्थक्रियां निवर्त्तयति । अन्यथा विषत्वेनाज्ञैर्मन्यमानं महौषधादिक- मपि तान्मारयितुकामेन दीयमानं स्वकार्यकरणक्षमं स्यात् । अथ नास्माभिः परलोकप्रसाधकप्रमाणपर्यनुयोगोऽनुमानादिना स्वतन्त्रप्रसिद्धप्रामाण्येन, पराभ्यु- पगमावगतप्रामाण्येन वा क्रियते; किं तर्हि यदि परलोकादिकोऽतीन्द्रयोऽर्थः परेणाभ्युपगम्यते, तदा तत्प्रतिपादकं प्रमाणं वक्तव्यम् । प्रमाणनिबन्धना हि प्रमेयव्यवस्थितिः। तस्य च प्रमाणस्य तल्लक्षणाद्यसंभवेन तद्विषयाभिमतस्याप्य- ·तत्वोपविधायिनी व्याख्या । भाव इति, एव विचारणालक्षण पर्यनुयोग कियते इति न स्वतन्त्रानुमानोप- न्यामपक्षधयंसिधादिरक्षणदोपासकाशो वृहस्पतिमतानुसारिणाम् । नन्वेवम- प्यनया भल्या भरता परलोकाद्यतीन्द्रियार्थप्रसाधकप्रमाणपर्यनुयोगे प्रसङ्गसाधन नाख्यमनुमान, तद्विपर्ययस्वरूप चखवाचैव प्रतिपादित भवति । तथाहि । प्रमाण- निबन्धना प्रमेयव्यवस्थितिरिति एक्वदता प्रमेयव्यवस्था प्रमाणनिमित्र प्रति- पादिता भवति । एतच्च प्रसङ्गसाधनम् । तच्च व्याप्यव्यापकभावे सिद्धे यत्र व्याप्याम्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयक प्रदर्यत इत्येवलक्षणम् । तेन प्रमेयव्यरस्था प्रमाणप्रवृत्त्या व्याप्ता प्रमाणतो भवता प्रदर्शनीया। अन्यथा प्रमाणप्रवृत्तिमन्तरेणापि प्रमेयव्यवस्था स्यात् । ततश्च कथ परलोकादिसाधकम- माणपर्यनुयोगेऽपि परलोकव्यवस्था न भवेत् । व्याप्यव्यापकभावग्राहकप्रमाणा- भ्युपगमे च कथ कार्यहेतो स्वमारहेतोर्वा परलोकादिप्रसाधकत्वेन प्रपतमानस्य प्रतिक्षेप. च्यातिप्रसाधकपमाणसहावेऽनुमानप्रवृत्चेरनायाससिद्धत्वात् । प्रमा- णामाने तनियन्धनाया प्रमेयव्यवस्थाया अप्यभाव इति प्रसङ्गविपर्यय । सच व्याएकामारे व्याप्यस्याप्यभाव इति एवमूतव्यापकानुपलब्धिसमुहतानुमा- नस्वरूपम् । एतदपि प्रसङ्गविपर्ययरूपमनुमान प्रमाणतो च्याप्यव्यापकसिद्धौ प्रवर्चत इति व्याप्तिप्रसाधनस्य प्रमाणस्यतत्प्रसादलम्यस्य चानुमानस्य प्रामाण्ये स्ववाचैव भवता दत्त स्वहस्त इति नानुमानादिप्रामाण्यप्रतिपादनेऽस्माभि प्रय- स्यते । अतो यदुक्तम् ; सर्वत्र पर्यनुयोगपराण्येव सूपाणि घृहस्पतेरिति। तदभिधे- यशून्यमिर लक्ष्यते। उक्तन्यायात् । यतूक्तम्, प्रत्यक्ष सन्निहितविपयत्वेन च- क्षुरादिप्रभर परलोकादिग्राहक्त्वेन न प्रवर्तते । तत्र सिद्धसाधनम् । यच्चोत्तम्। नाप्यतीन्द्रिय योगिप्रत्यक्ष, परलोक्यचस्यासिडेरिति । तहिस्मरणशीलस्य भरतो वचनम्।अतीन्द्रियार्थप्रवृत्तिप्रवणस्य योगिप्रत्यक्षस्यानन्तरमेव प्रतिपादितत्वात् । यसुनरिदमुच्यते । नापि प्रत्यक्षपूर्वकमनुमान तदभाने प्रान्ते । तदसङ्गतम् । प्रत्यक्षेण हि समन्धग्रहणपूरै परोक्षे पावकादौ ययाऽनुमान प्रवर्तमानमुपलभ्यते, स एव न्याय पारोक्साधनेऽप्यनुमानस्य किमित्यदृष्टो दृष्टो वा। तथाहि । यत्यार्य तत् कार्यान्तरोद्भुतम्, यया पटादिलक्षण कार्यम् , कार्य चेद जन्म इति ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- भवत्यतो हेतोः परलोकसिद्धिः। तथाहि- "नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसंभवः" ॥ १ ॥ इति न तावत् कार्यत्वमिहजन्मनो न सिद्धम् । अकार्यत्वे हेतुनिरपेक्षस्य नित्य सत्त्वासत्त्वप्रसङ्गात् । अथ स्वभावत एव कादाचित्कलं पदार्थानां भविष्यति। नहि कार्यस्य कारणभावपूर्वकत्वं प्रत्यक्षत उपलब्धम् , येन तदभावान्निवतेत; प्रत्यक्षतः कार्यकारणभावस्यवासिद्धेः। यद्येवं, बाह्येनाप्यर्थेन सह कार्यकारणभावस्यासिन्दः, स्वसंवेदनमात्रत्वे सत्यद्वैतं; बिचारतस्तस्याप्यभावे सर्वशून्यसमिति सकलव्यव- हारोच्छेदप्रसक्तिः । तस्माद्यथा प्रत्यक्षेण बाह्यार्थप्रतिबद्धत्वमात्मनः प्रतीयते; अन्यथेहलोकस्याप्यप्रसिद्धेः प्रत्यक्षतः तज्जन्यस्वभावत्वानवगमे तस्य तद्ग्रा- हकत्वासंभवात् ; तथा चेहलोकसाधनार्थमङ्गीकर्तव्यं प्रत्यक्ष स्वार्थेनात्मनः प्रति- वन्धसाधकं; तथा परलोकसाधनार्थमपि तदेव साधनमिति सिद्धः परलोकोऽनु. मानतः । यथा च बाह्यार्थप्रतिबद्धलं प्रत्यक्षस्य कादाचित्कत्वेन साध्यते, धूम- स्यापि वहिप्रतिबद्धत्वं; तथेहजन्मनोऽपि कादाचित्कत्वेन जन्मान्तरप्रतिबद्धत्व- मपि । ततोऽनलबाह्यार्थवत्परलोकेऽपि सिद्धमनुमानम् । अथेहजन्मादिभूतमा- तापितृसामग्रीमात्रादप्युत्पत्तेः कादाचित्कत्वं युक्तमेवेहजन्मनः । नन्वेवं प्रदे- शसमनन्तरप्रत्ययमात्रसामग्रीविशेषादेव धूमप्रत्यक्षसंवेदनयोः कादाचिकत्वमिति न सियति वहिबाह्यार्थप्रतीतिरिति सकलव्यवहाराभावः । अथाकारविशेषादेवान- न्यथात्वसंभविनोऽनलबाह्यार्थसिद्धिः तर्हि इहजन्मनोऽपि प्रज्ञामेधाद्याकारविशेषत एव मातापितृव्यतिरिक्तनिजजन्मान्तरसिद्धिः। तथा । यथाऽऽकारविशेष एवायं तैमि- रिकादिज्ञानव्यावृत्तःप्रत्यक्षस्य बाह्यार्थमन्तरेण न भवतीति निश्चीयते; अन्यथा वाह्या- सिद्धेबर्बोद्धाभिमतसंवेदनाद्वैतमेवेति पुनरपि व्यवहाराभावः; तथेहजन्मादिभूत- प्रज्ञाविशेषादिजन्मविशेषाकारो निजजन्मान्तरप्रतिबद्ध इति निश्चीयतामनुमानतः। अथ प्रत्यक्षमेव सविकल्पकं परमार्थतः प्रतिपत्तुः ततः परं पुनर्वस्तुधर्मः" इत्यादि मीमांसकादिप्रसिद्ध साधकं वहिबाह्यार्थपूर्वकत्वस्य धूमजाग्रत्पुरोवृत्तिस्तम्भादिप्रत्य- ·तत्त्वबोधविधायिनी न्याया। पन्यानाम्युपगमे, परलोक्वाटिन वपक्षमनायानमिद्धमेर मन्यन्ते। नहि दृष्टेड- नुपपन्नमिनि न्यायान्। यहि निमगापा मातृपितृजन्मप्रतिपदत्यामिदि,ती- बद्दजन्ममरकारल्याचादिजन्मप्रनायाकारविशेषानिजजन्मान्तप्रनिरदत्तसिरि- रपि मन्चक्षनिधिना म्यादिति न परटीकाति । नन निभयप्रन्ययोऽनभ्यास- दभायामनुमाननामनिकामति, पूर्वरूपमापाचच्याप्रमाधिता नानुमेयतामति- पतनौनि न्यायात, अन्वयन्यतिरेक्पक्षधर्मनाऽनुमरणम्यानभ्यामदशायामुपलधे। अभ्यासदशायां च पक्षधर्मत्वायनुमरणस्यान्यनाप्यमवेदनात, सिद्धमनुमानप्रती- तन्य पाटोकम्य । अयेनरेतराप्रयोपानुमान नायरैरविध विषय इत्युच्येत । नामति नभेदाभारतो व्यवहाराच्छेट इति तदुष्टमनम्युपगञ्छना व्यर- हारार्षिनाऽवश्यमनुमानमभ्युपगन्तव्यम् । एतेन प्रत्यक्ष कन्यामागेऽप्यनुमानम्य प्रामाण्य प्रतिपादितमा नचानुमानपूर्वपचे पीनोतराश्रयदोपानुपङ्ग । तस्यतरे- तराप्रयदोषम्य व्यवहारप्रवृचिनो निराकरणात् । यदप्युम, अनुमानमत्वेऽ- नवग्याप्रमानानुमानप्रचिरिनितिदप्यमङ्गताप हि सनि प्रत्यक्षरहीने प्यर्य विनिपचिपिण्ये नानुमानप्रवृत्तिमन्तरेण तनिराम इति या अन्यायाच्या- पागधुनरप्पदनापरी, शन्यतापचा व्यवहाराष्टः इति व्यवहारवगत् सैग- नारया पगिहियन इत्यभ्युपगमगंदन मतदुराम। अन्यपायाार्थच्याम्यापनाय प्रत्यक्ष प्रारीने, तथा प्रदर्शितनाातिममापनार्थ पानि मनेन निशियम, अन्येषां नु मरिकल्पक नगदिररणव्यागरजन्यम, अपरेषा मानन, पाधि- पचिप्रणोपरोगि भानन, अन्य प्रत्यक्षानुपरामराभूतारिगजोहाग्य पोनप्रमाण तत्र च्यामिया ति ययननुमानेन प्रापिन्धपदणेऽनरम्यनग्नगन- पानी परस्पादिन पनि नाता प्रेयेंन । यदप्युटम, ममप्यनुमान- मम्मामति प्रमाणतेनारिसमित्यादि। तदप्यमनम् । त पिमनुमानमानन्या- দ্য গলা সাধনননন, ননননননিনাদিন, সব मन्त्रिपटियापांनुमान या । न तारनुमा माननी- मोटापागदपायाचनियरिदा रस्स पणंने नियम विधिपंजान तु मरम्मान्मागम ।

·सम्मतितकाव्यप्रकरणस्य- उक्तं चान्येन- "स्वगृहान्निर्गतो भूयो न तदाऽऽगन्तुमर्हति"। अतः किञ्चिद् दृष्ट्वा कस्यचिदवगमे निमित्तं कल्पनीयम् । तच्च नियत- साहचर्यमविनाभावशब्दवाच्यं नैयायिकादिभिः परिकल्पितम्। तदवगमश्च प्रत्य- क्षानुपलम्भसहायमानसप्रत्यक्षतः प्रतीयते।सामान्यद्वारेण प्रतिबन्धावगमादेशा- दिव्यभिचारो न वाधकः । नापि व्यक्त्यानन्त्यम् । उभयत्रापि सामान्यस्यैकत्वात् । सामान्याकृष्टाशेषव्यक्तिप्रतिभानं च मानसे प्रत्यक्षे; यथा शतसङ्ख्याऽवच्छेदेन शतमितिप्रत्यये विशेषणाकृष्टानां पूर्वगृहीतानां शतसङ्ख्याविषयपदार्थानाम् । तथाहि । एते शतमिति प्रत्ययो भवत्येव । सामान्यस्य च सत्त्वमनुगताबाधितप्रत्यय- विषयत्वेन व्यवस्थापितम्, तदेवं नियतसाहचर्यमर्थमर्थान्तरं प्रतिपादयदुपलब्धं सत्प्रतिपादयति । उपलम्भश्वावश्यं कचित् स्थितस्य, सैव पक्षधर्मता । ततः सम्बन्धा- नुस्मृतौ ततः साध्यावगमः। यस्तु प्रतिबन्धं नोपैति, तस्यापि कथं न सर्वस्मात् सर्वप्रतिपत्तिः। अभ्युपगमे चाप्रतिपन्नेऽपि संबन्धे प्रतिपत्तिप्रसङ्गः। प्रमातृसंस्का- रकारकाणां पूर्वदर्शनानामभावादित्यनुत्तरम् । संबन्धाप्रतिपत्तौ प्रमातृसंस्कारानुप- पत्तेः। दर्शनजः संस्कारोऽप्यनभिव्यक्तः सत्तामात्रेण न प्रतिपत्त्युपयोगी । नच स्मृतिमन्तरेण तत्सद्भावोऽपि । न चानुभवप्रध्वंसनिवन्धना स्मृतिः। कचिद्विषये संस्कारमन्तरेण तदनुपपत्तेः । प्रध्वंसस्य च निर्हेतुकतासंभवात् । यत्राप्यभ्यस्ते विषये वस्त्वन्तरदर्शनादव्यवधानेन वस्त्वन्तरप्रतिपत्तिः, तत्रापि प्राक्तनक्रमाश्र- यणेन वस्त्वन्तरावगमः । इयांस्तु विशेषः । एकत्रानभ्यस्तत्वादन्तराले स्मृति- संवेदनम् ; अन्यत्राभ्यासाद्विद्यमानाया अप्यसंवित्तिः । केचित्तु योगिप्रत्यक्ष संबन्धग्राहकमाहुः । व्याप्तेः सकलाक्षेपणावगमात् । तथाच यत्रयोति देश- कालविक्षिप्तानां व्यक्तीनामनवभासेऽनुपपत्तिः । अत एकत्र क्षणे योगित्वं प्रति- बन्धग्राहिणः; एतत्पूर्वस्मादविशिष्टम्, तल्लोके अर्थान्तरदर्शनात् । अर्थान्तरसु- दृढप्रतीतौ तार्किकाणां निमित्तचिन्तायां पक्षधर्मत्वाद्यभिधानम् ; अतो न तान्त्रिक- लक्षणप्रतिक्षेपोऽपि । उत्पन्नप्रतीतीनामस्तु प्रामाण्यम् । उत्पाद्यप्रतीतीनां तु अती- न्द्रियादृष्टपरलोकसर्वज्ञाधनुमानानां प्रतिक्षेप इति चेत् । तदसत् । यद्यनवगत- ·तस्वबोधविधायिनी व्याख्या । सन्धान प्रतिपत्तनधिकृत्येतदुच्यते, तदा धूमादिष्वपि तुल्यम् । अथ गृहीतानि- नामावानामप्यतीन्द्रियपरलोकादिप्रतिमासानुत्पत्रेवमुच्यते । तदसत् । ये हि कार्यविशेषस्य तद्विशेषेण गृहीताविनामावास्ते तस्मात्परलोकायवगच्छन्त्येव । अतो न ज्ञायते केन विशेषेणातीन्द्रियार्थानुमानप्रतिक्षेप । साहचर्याविशेषेऽपि व्याप्य- गता नियतता प्रयोजिका,न व्यापकगता।अत समव्याप्तिकानामपि व्याप्यमुखे- नैव प्रतिपत्ति । नियतताऽवगमे चार्थान्तरप्रतिपचौ न वाधा, न प्रतिबन्ध । एकम्य रूपभेदानुपपचे, ततोन विशेषविरुद्धसभव , नापि विरुद्धाव्यभिचारिण इति । यदुक्तम् । विरुद्धानुमानविरोधयो सर्वत्र सभवात्, क्वचिच्च विरुद्धाव्यभिचारिण इति। एतदप्यपास्तम्। अविनामारसरन्धस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अवस्थादेशका- रादिभेदादित्यादेश्य पूर्वनीत्याऽनुमानप्रमाणत्वेऽनुपपचि । परोक्षस्यार्थस्य सामा- न्याकारणान्यत प्रतिपचा लोकमतीताया बौद्धस्तु कार्यकारणभावादिलक्षण प्रति- बन्धस्तन्निमित्तत्वेन कल्पित । तदुक्तम्- "कार्यकारणभावाहा स्वभावादानियामकात । अविनाभारनियमो दर्शनान्न न दर्शनात्" ॥१॥ इत्यादि । "अवश्यभायनियम क परस्यान्यथा परे । अर्थान्तरनिमिचो या धर्मो वाससि रागरत्" ॥१॥ इति च । तथाहि । क्वचिपर्वतादिदेशे धूम उपलम्यमानो यद्यनिमन्तरेणैर स्यात् तदा पावकधर्मानुवृत्चितस्तस्य तत्कार्यत्व यन्निधित विशिष्टप्रत्यक्षानुपलम्भाम्या तदेव न स्यादित्यहेतोस्तस्यासत्त्वात् क्वचिदप्युपगम्भो न स्यात्, सर्वदा सर्वत्र सर्वाकारेण वोपरम्भ स्यात् । अहेतो सर्वदा सत्त्वात् । स्वभावश्च यदि भावव्यतिरेफेण स्यात, ततो भारस्य नि स्वभावत्यापत्तेः स्वमारस्याप्यमाप- ति । तत्प्रतियन्यसाधक च प्रमाण कार्यहेतोनिशिष्टप्रत्यक्षानुपरम्भशब्दनाच्य प्रत्यक्षमेय, सर्वज्ञसाघवहेतुप्रतिबन्धनिभयप्रस्तारे प्रदर्शितम् । स्वभावहेतोरतु कस्यचिद्विपर्यये यापक प्रमाण व्यापकानुपलब्धिस्वरूप, कस्यचितु विशिष्ट ·१३४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- प्रत्यक्षमभ्युपगतम् । सर्वथा सामान्यहारेण व्यक्तीनामतद्रूपपरावृत्तव्यक्तिरूपेण वा तासां प्रतिबन्धोऽभ्युपगन्तव्यः । अन्यथाऽप्रतिबद्धादन्यतोऽन्यप्रतिपत्तावति- प्रसङ्गात् । प्रतिबन्धप्रसाधकं च प्रमाणमवश्यमभ्युपगमनीयम् । अन्यथाऽग- हीतप्रतिवन्धत्वादन्यतोऽन्यप्रतिपत्तावपि प्रसङ्गस्तदवस्थ एव। यत्र गृहीतप्रतिवन्धो ऽसावर्थ उपलभ्यमानः साध्यसिद्धिं विदधाति, तडर्मता तस्य पक्षधर्मत्वस्वरूपा; तद्ग्राहकं च प्रमाणे प्रत्यक्षमनुमानं वा । तदुक्तं धर्मकीर्त्तिना । "पक्षधर्मता- निश्चयः प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा” अतो लोकप्रसिद्धतान्त्रिकलक्षणलक्षितानुमा- नयोमैदाभावादतीन्द्रियपरलोकाद्यर्थसाधकत्वमपि तस्यैवेति तत्प्रामाण्यानभ्यु. पगमे इहलोकस्यापि अभ्युपगमाभावप्रसङ्गः । नच किमत्र निर्विकल्पकं मानसं योगिप्रत्यक्षमूहो वा प्रतिबन्धनिश्चायकम् , प्रतिबन्धोऽपि नियतसाहचर्यलक्षणः, कार्यकारणभावादिति चिन्ताऽनोपयोगिनी । धूमादग्निप्रतिपत्तिवत् प्रज्ञामे- धादिविज्ञानकार्यविशेषान्निजजन्मान्तरविज्ञानस्वभावपरलोकप्रतिपत्तिसिद्धेः । अ- तोऽनुमानाप्रामाण्यप्रतिपादनाय पूर्वपक्षवादिना याक्तिजालमुपन्यस्तं, तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । प्रतिपदमुच्चार्य न दूप्यते, ग्रन्थगौरवभयात् । यदप्युक्तम् । परलोके प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेरापत्तिरेवेयमिहजन्मान्यथाऽनुपपत्त्या परलोकसहाव इति । तदपि न सम्यक् । पूर्वानुसारेण सर्वस्य नियतप्रत्ययस्य प्रवृत्तेरनुमानत्वप्रतिपा- दनात्। अविनाभावसंबन्धस्य ग्रहीतुमशक्यत्वान्नात्रानुमानमिति चेत् ; नन्वेवं तदे- वाद्वैतं शून्यलं वा कस्य केन दोषाभिधानम्। तस्मात् संव्यवहारकारिणा प्रत्यक्षेणो- हेन वा प्रतिबन्धसिद्धिरिति कथं नानुमानात्परलोकसिद्धिः । यदप्युक्तम् । माता- पितृसामग्रीमात्रेणेहजन्मसंभवान्न तज्जन्मव्यतिरिक्तभूतपरलोकसाधनं युक्त मिति । तदपि प्रतिविहितमेव । समनन्तरप्रत्यक्षस्य भावात् । स्वप्नादिप्रत्ययवन्न प्रत्यक्षाद् बाह्यार्थसिद्धिरपीति बौद्धाभिमतपक्षसिद्धिप्रसङ्गः । अतस्तत्त्वात् । यदपि प्रतिपादितम् ; सन्निहितमात्रविषयलात् प्रत्यक्षस्य देशकालव्याप्त्या प्रतिबन्धग्रह- णासामर्थ्यमिति । तदपि न किञ्चित् । एवं सति अतिसन्निहितविषयत्वेन प्रत्यक्षस्य स्वरूपमात्र एव प्रवृत्तिप्रसङ्ग इति तदेव बौद्धाद्यभिमतं स्वसंवेदनमात्रं सर्वव्यव- हारोच्छेदकारि प्रसक्तमिति प्रतिपादितलात् । तस्माल्लोकव्यवहारप्रवर्द्धनक्षमसविक- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । ल्पक्प्रत्यक्षरलाहाख्यप्रमाणाहा देशकालव्याप्त्या यथोक्तलक्षणस्य हैतो प्रति- बन्धग्रहणे प्रवृत्तिरनुमानस्येति न व्याहति प्रकृतस्येति । एतदपि निरस्तम्, के चिप्रज्ञादय इति इत्यादि। नच प्रज्ञामेधादय शरीरस्वमावान्तर्गता इत्यादि चोध युक्तम् । तदन्तर्गततेऽपि परिहारसभवादन्वयव्यतिरेकाम्या तेषा मातापित्रो पितृशरीरजन्यत्वस्य पितृशरीर तहि हेतुभेदान्न भेदो मातापितृशरीरादपत्यप्रज्ञा- दीनाम् । अयमपरो वृहस्पतिमतानुसारिण एव दोपोऽस्तु,य कार्यभेदेऽपि कारणभेद नेच्छति । अस्माक तु हर्षविषादाद्यनेकविरुद्धधर्माकान्तस्य विज्ञानस्यान्तर्मुखाकार- तया वेद्यस्य रूपरसगन्धस्पर्शादियुगपहाविनालकुमारयौवनवृद्धावस्थाद्यनेकक्रम- भापिपिरधर्माध्यासिततच्छरीरादे वेन्द्रियप्रभवविज्ञानसमधिगम्याझेद सिद्ध- एव । विरुद्धधर्माध्यास , कारणभेदश्च पदार्थाना भेदक सचजलानरयोपिशरी- रविज्ञानयोर्विद्यत एति कथ न तयोमेंद् । तझेदादप्यभेदे ब्रह्माद्वैतवादापचे. स्तदयस्थ एन पृथिव्यादितत्त्वचतुष्टयामागपत्त्या व्यवहारोच्छेद । अथ वा माता पितृपूर्वजन्मैकसामग्रीजन्यमेतत् कार्यम् । एतत् न दोपोऽव्यतिरिक्तपक्षेऽपि पिता- नशरीरयो । पूर्वमप्युक्त रिरक्षणादप्यन्वयव्यतिरेकाम्या मातापित्शरीराविज्ञानमु. पजायताम्, नहि कारणाकारमेन सक्ल कार्यमिति । तदप्यसत् । यतो नहि कारण- चिरक्षण कार्य न भरतीत्युच्यते, अपि तु तद वयव्यतिरेकानुविधानाचत्कार्यत्वम्। तथाहि । यद्यहिकारान्वयव्यतिरेकानुविधायि तचत्वार्यमिति व्यवस्थाप्यते । यथा- ऽगुरुपूरोणादिदायदाहकपावकगतसुरभिगन्धाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायी धूमस्त- कार्यतया व्यवस्थित । एकसन्तत्यनुपतितशास्त्रसस्कारादिसरकृतप्राक्तनविज्ञा- नधर्मान्वयन्यतिरेकानुविधायि च प्रज्ञामेघाद्युत्तरविज्ञानमिति क्य न तत्कार्यम- भ्युपगम्यते । तदनम्युपगमे धूमाटेरपि प्रसिद्ध्वयादिकार्यस्य तत्कार्यत्वाप्रसि. डिरिति पुनरपि सक्रव्यवहारोच्छेद । "तस्माद्यस्यैर सस्कार नियमेनानुवर्चते । तन्नान्तरीयक चिचमतबिचसमाश्रितम्" ॥१॥ प्रतिपादितथ प्रमाणत प्रतिनियत कार्यकारणमात्र सर्वज्ञसाधने कुस- मयरिसासणमितिपदव्याल्या कुर्वहिन पुनरिहोप्यते । योऽपि शालूकदृष्टान्तेन ·१३६ सम्मतिताख्यमकरणस्य- व्यभिचारः । यथा गोमयादपि शालूकः, कश्चित् समानजातीयादपि शालूका- देव; तथा केचित् प्रज्ञामेधादयस्तभ्यासात; केचित् तु रसायनोपयोगात् ; अपरे मातापितृशुक्रशोणितविशेषादेवेति । सोऽपि न सम्यग् । तत्रापि समानजाती- यपूर्वाभ्याससंभवात् । अन्यथा समानेऽपि रसायनाद्युपयोगे यमलकयोः कस्य- चित् कापि प्रज्ञामेधादिकमिति प्रतिनियमो न स्यात् । रसायनाद्युपयोगस्य सा- धारणत्वादिति। नच प्रज्ञादीनां जन्मादौ, रसायनाभ्यासे च विशेषः । शालूकगो- मयजन्यस्य तु शालूकादेस्तदन्यस्माद्विशेपो दृश्यते, कचिजातिस्मरणं च दर्शन- मिति न युक्ता दृष्टकारणादेव मातापितृशरीरात् प्रज्ञामेधादिकार्यविशेषोत्पत्तिः । नच गोमयशालूकादेर्व्यभिचारविषयत्वेन प्रतिपादितस्यात्यन्तवैलक्षण्यम् । रूपर- सगन्धस्पर्शवत्पुद्गलपरिणामत्वेन द्वयोरपि अवैलक्षण्यात्। विज्ञानशरीरयोश्चान्तर्ब- हिर्मुखाकारविज्ञानग्राह्यतया स्वपरसंवेद्यतया स्वसंवेदनबाह्यकरणादिजन्यप्रत्ययानु- भूयमानतया च परस्पराननुयाय्यनेकविरुद्धधर्माध्यासतोऽत्यन्तवलक्षण्यस्य प्रति- पादितत्वात्, नोपादानोपादेयभावो युक्तः । शरीरवृद्यादेचैतन्यवृयादिलक्षण उपादानोपादेयभावधर्मोपलम्भः प्रतिपाद्यते । असौ महाकायस्यापि मातङ्गाजगरादे- चैतन्याल्पत्वेन व्यभिचारीति न तद्भावसाधकः। यस्तु शरीरविकाराच्चैतन्यविका- रोपलम्भलक्षणस्तद्धर्मभावः प्रतिपाद्यतेऽसावपि सात्त्विकसत्त्वानामन्यगतचित्तानां वा छेदादिलक्षणशरीरविकारसद्भावेऽपि तच्चित्तविकारानुपलब्धेरसिद्धः । दृश्यते च सहकारिविशेषादपि जलभूम्यादिलक्षणाद् बीजोपादानस्याङ्कुरादेविशेष इति सहकारिकारणत्वेऽपि शरीरादेविशिष्टाहाराथुपयोगादौ, यौवनावस्थायां वा शास्त्रादि- संस्कारोपात्तविशेषपूर्वज्ञानोपादानस्य विज्ञानस्य विवृद्धिलक्षणो विशेषो नासंभवी । यदप्युक्तम् । अनादिमातापितृपरम्परायां तथाभूतस्यापि बोधस्य व्यवहितमाता- पितृगतस्य सद्भावात् ततो वासनाप्रबोधेन युक्त एव प्रज्ञामेधादिविशेषस्य संभव इति । तदप्ययुक्तम् । अनन्तरस्यापि मातापितृपाण्डित्यस्य प्रायः प्रबोधसंभवात्। ततश्चक्षुरादिकरणजनितस्य स्वरूपसंवेदनस्य चक्षुरादिज्ञानस्य वा युगपत् क्रमेण चोत्पत्तौ मयैवोपलब्धमेतदिति प्रत्यभिज्ञानं सन्तानान्तरतदपत्यज्ञानानामपि स्यात् । नच मातापितृज्ञानोपलब्धेस्तदपत्यादेः कस्यचित्प्रत्यभिज्ञानमुपलभ्यते ।

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । अनेनैकस्माद् ब्रह्मण प्रजोत्पत्ति प्रत्युक्ता । एकप्रभवत्वे हि सर्वप्राणिनां परस्पर प्रत्यभिज्ञाप्रसङ्ग, एकमन्तानोद्भूतदर्शनरपर्शनप्रत्यययोरिन । यत्तूक्तम् । आत्मनोऽदृष्टनात्मानमाश्रित्य परलोक इति । तदयुक्तम् । तददृष्ट्यसिद्धे । तथाहि । देहेन्द्रियविपयादिव्यतिरिक्तोऽहमत्ययप्रत्यक्षोपलम्य एवात्मा । न च चक्षुरादे करणग्रामस्यातीन्द्रियात्मविषयत्वेन ज्ञानजननाव्यापारात्, कथ तज्जन्य- प्रत्यक्षज्ञानविषय इति वक्तु युक्तम् । स्वसदनप्रत्यक्षग्राह्यत्वाभ्युपगमात् । तथाहि । उपसहतसकलेन्द्रियव्यापारस्यान्धकारस्थितस्य चाहमितिज्ञान सर्वपा- णिनामुपजायमान स्वसनिदितमनुभूयते, तत्र च शरीराधनवभासेऽपि तद्यति- रिक्तमात्मम्वरूप प्रतिभाति । नचैतज्ज्ञानमनुभूयमानमप्यपह्रोतु शक्यम् । अनु भूयमानस्याप्यपलापे सपिलापप्रसङ्गात् । नाप्येतन्नोत्पद्यते । कादाचित्कत्व- निरोधात् । नापि वाद्येन्द्रियव्यापारमभयम् । तद्यापाराभावेऽप्युपजायमानत्वात् । नापि शब्दलिङ्गादिनिमित्तोद्भूतम् । तदभावेऽप्युत्पत्तिदर्शनात् । नचेद वाध्यत्वे- नाप्रमाणम् । तत्र वाधकसदारस्यासिद्धे । नचेट सविकरपकलेनाप्रमाणम् । सविकरपकस्यापि ज्ञानस्य प्रमाणवेन प्रतिपादयिप्यमाणत्वात् । कदाचिच्च बाह्यन्द्रियव्यापारकालेऽपि यदा घटमह जानामीत्येव पियमवगच्छति, तदा स्त्रा- स्मानमपि । तथाहि । तत्र यथा विषयस्यानभास कर्मतया,तथाऽऽत्मनोऽप्यवभास कर्तृतया । नच शरीरादीना ज्ञातृता। यथा हि शरीरायतिरिक्ता घटादय प्रतीति कर्मतया प्रतिभान्ति मम घटाटयोऽह घटाटीना ज्ञाता, एव मम शरीरादयोऽह गरीरादीना ज्ञातेति। एव च प्रतीतिकर्मलेन घटादिभिस्तुल्यत्वान्न शरीरादिसघातस्य ज्ञातृता । नच ज्ञानप्रतिभास । तदप्रतिभासे हि ममैते भावा प्रतिभान्ति, नान्यस्येत्येव प्रतिभासो न स्यात् । तदनभासापह्वये च घटादरपि कथ प्रतीति । इयास्तु विशेष । एकस्य प्रतीतिकर्मताऽपरस्य तत्प्रतीतिकर्तृता, नवनयभासः । अतो रिङ्गाद्यनपेक्ष आत्माऽप्रभासोऽप्यस्तीति कर तस्यादृष्टि । नचास्य प्रत्ययस्य बाधारहितस्यापूर्थिविषयस्याक्षजविषयानभासकस्येासन्दिग्धरूपस्य निश्चित- रूपत्वेन प्रतिभासमानस्य स्मृतिरूपताऽप्रामाण्य वा प्रतिपादयितुं युक्तम् । अतो- स्यामपि प्रतीतापवभासमानस्यापरोक्षर युक्ता, न प्रमाणान्तरगम्यता । यदप्य , १८ ·१३८ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- बाहुः । अस्त्ययमवभासः, किन्त्वस्य प्रत्यक्षता चिन्त्या । प्रत्यक्षं हीन्द्रियव्यापारजं ज्ञानम् । तथाचोक्तं भवद्भिः। "इन्द्रियाणां सत्संप्रयोगे बुद्धिजन्म प्रत्यक्षम्,” प्रत्य- क्षविषयत्वात्तदर्थस्य प्रत्यक्षता, नतु साक्षादनिन्द्रियजलेन । तत्र घटादर्बाह्येन्द्रि- यज्ञानविषयत्वेन सर्वलोकप्रतीताऽध्यक्षता, नत्वेवमात्मनः। अथैवमुच्येत । नात्मनो घटादितुल्या प्रत्यक्षता । घटादेहि इन्द्रियजज्ञानविषयत्वेन सा व्यवस्थाप्यते, नखात्मा कस्यचित्प्रमाणस्य विषयः । कथं तर्हि प्रत्यक्षः । न ज्ञानविषयलात्प्र- त्यक्षः, अपि त्वपरोक्षवेन प्रतिभासनात्प्रत्यक्ष उच्यते। तच्च केवलस्य, घटादिप्रती- त्यन्तर्गतस्य वाऽपरसाधनं प्राक् प्रतिपादितम् । एतदप्यसत् । यतः अपरसा- धनमिति कोऽर्थः । किं चिद्रूपस्य सत्ता, आहोस्त्रित् स्वप्रतीतौ व्यापारः । यदि चिद्रूपस्य सचैवात्मप्रकाशनमुच्यते, तदा दृष्टान्तो वक्तव्यः । नचात्राशङ्कनी- यम् : अपरोक्षे दृष्टान्तान्वेषणं न कर्त्तव्यम् । यतस्तथाविधे विवादविषये सुप्रसिद्ध दृष्टान्तान्वेषणं दृश्यते । न च दीपादिदृष्टान्तः । तत्र हि सजातीयालोकानपे- क्षत्वेन स्वप्रतीतौ प्रकाशकत्वं व्यवस्थापितं कैश्चित् , न विन्द्रियाग्राह्यत्वम् । तग्राह्यले सुप्रकाशाः प्रदीपादय इति चक्षुष्मतामिवान्धानामपि तत्प्रतीति- प्रसङ्गः; तस्मान्न स्वप्रकाशाः प्रदीपादयः। यत्त्वालोकान्तरनिरपेक्षत्वम् ; तत्कस्य- चिद्विपयस्य काचित्सामग्री प्रकाशिकेति नैकत्र दृष्टत्वेनान्यत्रापि प्रसक्तिश्चाद्यते । अथ द्वितीयः पक्षः । सोऽप्ययुक्तः। अदर्शनादेव । नहि कश्चित्पदार्थः कर्तृ- रूपः, करणरूपो वा स्वात्मनि, कर्मणीव सव्यापारो दृप्टः। कथं तीनुमेयलेऽप्या- त्मप्रतीतिः । प्रमानन्तराभावात् । एकस्यैव लिङ्गादिकरणमपेक्षाऽवस्थाभेदेन भेदे सत्यदोषः । किंच। प्रमाणाविषयत्वेऽप्यपरोक्षतेत्यस्य भाषितस्य कोऽर्थः । ज्ञात- तया स्वरूपेणावभासनमिति चेत्, घटादयोऽपि किं पररूपतया प्रतीतिविषयाः। अतो यद् यस्य रूपं तत्प्रमाणविषयवेऽपि अवसीयते इति न ज्ञानाविषयता प्रमातुः । तथाहि । तस्य ज्ञातृता, प्रमातृताऽऽत्मस्वरूपता, घटादेः प्रमेयता, नेयता, घटादिरूपता। अतो यथा तस्य स्वरूपेणावभासनान्न प्रत्यक्षता, तहदात्म- नोऽपि अभ्युपगमनीयं चैतत् । अन्यथाऽऽत्मादिस्वसंवेदनस्य प्रत्यक्षस्यापि प्रत्यक्षा- दिलक्षणव्यतिरिक्तं लक्षणान्तरं वक्तव्यम् । तथाच प्रमाणेयत्ताव्याघातः । केन- ·तत्त्ववोधनिधायिनी व्याख्या। " चित्प्रत्यक्षादिलक्षणेनात्मादिविषयस्य स्वसवेदनस्यासग्रहात् । इतोऽप्युक्त, प्रमा- तृवफलेऽपि सवेदनाम्युपगमप्रसङ्गात्। तथाऽभ्युपगमाददोष इति चेता तथा चोक्त- म्। 'सवित्ति सविचितयैव सवेद्या, न सवेद्यतया इति । एतत्प्राक् प्रतिक्षिप्तम् । न खरूपावभासे प्रमाणाविषयता। किंच । एव कल्प्यमाने बोधद्वयमान्तर, स्वसविद्रूप च कल्पित स्यात् । तथाचायुक्तम् । एकस्मादेव विषयावभाससिद्धे किंवयकल्पनया। अथोच्येत, कल्पना घनवभासमानस्य, बोधद्वये तु घटादिवदवभासोऽस्तीति न कल्पना । यदीदृशा प्रतिभासा प्रमाणनेन व्यवस्थाप्यन्ते, तदा घटमह चक्षुपा पश्यामीति करणप्रतीतिरपि प्रमातृफरप्रतीतिवत्वल्पनीया। याऽपि कैश्चित्कर- णप्रतीति. प्रत्यक्षलेनोक्ता, साऽपि नातीव सगच्छते । तथाहि । घटमह चक्षुषा पश्यामीत्यस्यामरगतौ कि गोलकस्य चक्षुष्टुम् , आहोस्त्रित् तद्व्यतिरिक्तस्य । गोलकस्य चक्षष्ट्ये, न कश्चिदन्ध स्यात् । तद्यतिरिक्तस्य च रश्मेरनभ्युपगम । अभ्युपगमे वा न प्रतीतिविषय , केरल शब्दमात्रमुच्चारयति घटप्रतीतिकाले । एव च प्रमात्रफलविपन शब्दोच्चारणमात्रमयसीयते । नच तयो प्रतीतिगोचरता, करणस्येव । तथाहि । इन्द्रियव्यापारे सति शरीराद्वयवच्छिन्नस्य विपयस्यैर के- वलस्यापमासनमिति न्यायरिद प्रतिपन्ना , किं तस्यावभासनमिति पर्यनुयोगे मूकल परिहारमाहु । व्यपदेष्टुमशक्यत्वात् । अत प्रमात्रवभासानुपपत्ति । नन्यहमिति प्रत्ययः सर्वलोकसाक्षिको नैवापसोतु शक्य । अनपहवे सपिपयो निर्विपयो चा। निर्विपयता प्रत्ययानामगधितरूपाणा कथम् । सरिपयलेऽपि प्रमानप्रतिभासे किंपिपयोऽय प्रत्यय न प्रत्ययापह्नव , नचास्य निर्विषयता, किन्तु देहादिव्यतिरिक्तो विषयलेनावभासमान आत्माऽस्य न विषय । नच ज्ञात- खेनानभासमान इत्युच्यते । कस्तर्हि विषय । शरीरमिति बूम । तथाहि । कृशोऽह स्थूलोऽह गौरोऽहमिति शरीराद्यालम्बनै प्रत्ययैरस्य समानाधिकरणताऽवसीयते।न- न्वेन सुखादिमत्ययैरप्यहङ्कारस्य समानाधिकरणता,सुरयह दुख्यहमिति वा, अतो नदेहविषयता। यच्चोच्यते।गौरोऽहमित्यादिसामानाधिकरण्यदर्शनाच्छरीरालम्बन- समिति तनाप्येतद्विचार्यमा गौरादीना शरीरादिव्यतिरिक्तानामनहङ्कारास्पदलदृष्ट, तहरीरादिगतानामपि युक्त व्यवस्थापयितुम्। तथा च वार्चिककृतोक्तम् । "ना.

·. ११० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- स्य द्रष्टुर्यदेतन्मम गौरं रूपं सोऽहमिति भवति प्रत्ययः, केवलं मतुव्लोपं कृलैब निर्दिशति । अयमर्थः । शरीरेऽहङ्कार औपचारिको, न तात्त्विकः । यथाऽन्य- स्मिस्तत्कार्यकारिण्यत्यन्तनिकटेऽहङ्कारो गौणः, योऽयं सोऽहमिति; एवं शरीरेऽपि । यतो निमित्तादयमेतस्मिंस्तूभयसंप्रतिपन्नेऽनात्मरूपे इदंप्रत्ययविषयेऽहङ्कारस्तत एव शरीरेऽपि।आत्मविषयस्त्वहङ्कारो नौपचारिकः । इदंप्रत्ययासंभिन्नाहंप्रत्ययप्रति- भासित्वात् । प्रमाता शरीरादिव्यतिरिक्तः। एतदेव कथम् । ममेदं शरीरमिति प्रत्ययो- पादानात् , ममायमात्मेति प्रत्ययाभावाच्च। ननु ममायमात्मेति किं न भवति प्रत्ययः? न भवतीति बृमः । कथं तर्येवमुच्यते ? । केवलं शब्द उच्चार्यते, नतु प्रत्ययस्य संभवः । अत्रापि ममप्रत्ययप्रतिभासस्यादर्शनात् । शब्दोच्चारणमात्रं केन वार्यते । किमिदानीं सुखादियोगः शरीरस्येप्यते । नैवम् । सुखादियोगाभावात् । मिथ्याप्रत्ययोऽयं सुख्यहमिति, नत्वेतदालम्बनः । अतो व्यवस्थितं ज्ञातृप्रतिभा- सादर्शनात् , प्रतिभासे वा शरीरस्य ज्ञातृत्वेनावभासनान्न देहादिव्यतिरिक्तस्याहं- प्रत्ययविपयता, शरीरस्य च ज्ञातृत्वेनावभासमानस्यापि प्रमाणसिद्धा, बुद्धियो- गनिषेधान्मिथ्याप्रत्ययालम्बनता; न तु तस्याचैतन्येऽन्यः कश्चिद् ज्ञाता प्रत्यक्ष- प्रमाणाविषयः सिद्यतीत्यादि। तदप्यसङ्गतम् । यतो भवतु जैमिनीयानां “सत्संप्रयो- गे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म प्रत्यक्षम्” इतिलक्षणलक्षितेन्द्रियप्रत्यक्षवादिना- महमित्यवभासप्रत्ययस्यानिन्द्रियजत्वेनात्राप्रत्यक्षदोपो, नास्माकं जिनमतानु- सारिणाम् । नह्यस्माकमिन्द्रियजमेव प्रत्यक्षं, किंतु यद्यत्र विशदं ज्ञानमिन्द्रियानि- न्द्रियनिमित्तं तत्तत्र प्रत्यक्षामित्यभ्युपगमात् , "तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम्" इति वाचकमुख्यवचनात् । तेन यथा प्रत्यक्षविषयत्वेन घटादेः प्रत्यक्षता, तथाऽऽत्म- नोऽपि स्वसंवेदनाध्यक्षतायां को विरोधः?। अतएव यदुच्यते । घटादेर्भिन्नज्ञान- ग्राह्यत्वेन प्रत्यक्षता व्यवस्थाप्यते; आत्मनस्त्वपरोक्षलेन प्रतिभासनात्मत्यक्षतम् । तच्च केवलस्य, घटादिप्रतीत्यन्तर्गतस्य वाऽपरसाधनं प्राक् प्रतिपादितमित्यत्रा- परसाधनमिति कोऽर्थः-किं चिद्रूपस्य सत्ता, आहोस्वित् स्वप्रतीतौ व्यापार इति पक्षहयमुत्थाप्य, प्रथमपक्षे चिद्रूपस्य सत्तैवात्मप्रकाशनं यधुच्यते तदा दृष्टान्तो वक्तव्य इति । तन्निरस्तम्। अध्यक्षप्रतीतेऽर्थे दृष्टान्तान्वेषणस्यायुक्तत्वात् । अथ वि- ·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । वादगोचरेऽध्यक्षप्रतीतेऽपि दृष्टान्तान्वेषण लोके सुप्रसिद्धमिति, सोऽत्रापि वक्तव्य । तदाऽस्त्येव प्रदीपादिलक्षणो दृष्टान्तोऽपि, ज्ञानस्य प्रकाश प्रति सजातीयापरान- पेक्षणे साध्ये । तथाहि । यथा प्रदीपाद्यालोको न स्वप्रतिपत्तावालोकान्तरमपेक्षते, तथा ज्ञानमपि स्वप्रतिपत्तौ न समानजातीयज्ञानापेक्षम्। एतावन्मात्रेणालोकस्य दृष्टान्तत्व, न पुनस्तस्यापि ज्ञानत्वमासाद्यते । येनेन्द्रियाग्राह्यत्वाच्चक्षुप्मतामिवा- न्धानामपि तत्प्रतीतिप्रसङ्ग इति प्रेर्यते । नहि दृष्टान्ते साध्यमिधर्मा सवेऽपि आसञ्जयितु युक्ता । अन्यथा घटेऽपि शब्दधर्मा शब्दत्वादय प्रसज्येर- निति तस्यापि श्रोत्रग्राह्यत्वप्रसङ्ग । नच साधर्म्यदृष्टान्तमन्तरण प्रमाणप्रतीत- स्याप्यर्थस्यामसिद्धिरिति शक्य वक्तुम् । अन्यथा जीवच्छरीरस्यापि सात्मकत्वे साध्ये तत्प्रसिद्धष्टान्तस्याभापात्प्राणादिमत्त्वादेस्तत्सिदिन स्यात् । अथ साध- Hदृष्टान्तामाऽपि दृष्टवेधर्म्यदृप्टान्तस्य घटादे सद्भागत् केवलव्यतिरे- किबलाचन तत्सिदिस्तहि यत्र स्वप्रकाशकत्व नारित तनार्थप्रकाशकत्वमपि नास्ति, यथा घटादाविति व्यतिरेकदृष्टान्तसद्भागदर्थप्रकाशकल्वलक्षणाद्धेतो खप्रकाशकत्व विज्ञानस्य किमिति न सिद्धिमासादयति । यत्तूक्तम् | कस्य- चिदर्थस्य काचित्सामग्री, तेन प्रकाश प्रकाशान्तरनिरपेक्ष एव खग्राहिणि ज्ञाने प्रतिभाति । तदयुक्तमेव । यथा हि स्वसामग्रीत उपजायमाना प्रदीपालोकाटयो न समानजातीयमालोकान्तर खग्राहिणि ज्ञाने प्रतिभासमाना अपेक्षन्ते, तथा स्त्रसामग्रीत उपजायमान विज्ञान स्वार्थप्रकाशस्वभार स्वप्रतिपत्तौ न ज्ञाना- न्तरमपेक्षते । प्रतिनियतत्वात् म्वकारणायचजन्मना भारशक्तीनाम् । यत्तु प्रदी- पालोकादिक सजातीयालोकान्तरनिरपेक्षमपि स्वप्रतिपत्तौ ज्ञानमपेक्षते, तत्तस्या- ज्ञानरूपत्वाद, जानस्य च तद्विपर्ययस्वभावत्वात् युक्तियुक्तमिति नैकत्र दृष्ट स्वभाव अन्यनासजयितु युक्त इति पूर्वपक्षाचो नि सारतया व्यवस्थितम् । अथालोक्स्य तदन्तरनिरपेक्षा प्रतिपत्तिरुपलब्घेति न तदृष्टान्तरलात् ज्ञान- स्यापि ज्ञानान्तरनिरपेक्षा प्रतिपत्ति । अदृष्टत्वात् , स्वात्मनि क्रियाविरोधाच । नन्वे- वमुपलभ्यमानेऽपि वस्तुनि यद्यदृष्टत्व, विरोधश्चोच्येत, तदा स्वात्मात् घटाढेरपि बाह्यम्य न ग्राहक ज्ञानम्, अदृष्टत्वात् , जडस्य प्रकाशायोगाचेत्यपि वदत सी.

·। १४२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- गतस्य न वक्त्रवक्ता समुपजायते। तथाहि । असावप्येवं वक्तुं समर्थः । जडं वस्तु न खतः प्रकाशते । विज्ञानवजडखहानिप्रसङ्गात् । नापि परतः प्रकाशमानम् । नीलसुखादिव्यतिरिक्तस्य विज्ञानस्यासंवेदनेनासत्त्वात् । अथ नीलस्य प्रकाश इति प्रकाशमाननीलादिव्यतिरिक्तस्तत्प्रकाशः । अन्यथा भेदेनास्याप्रतिपत्तौ संवेदनस्य तत्प्रतिभासो न स्यात् । ननु न नीलतवेदनयोः पृथगवभासः प्रत्यक्षसंभवी । प्रकाशविविक्तस्य नीलादेरननुभवात्तद्विवेकेन च बोधस्याप्रतिभासनात् । नचा- ध्यक्षतो विवेकेनाप्रतीयमानयोर्नीलतत्संविदोर्भेदो युक्तः । विवेकादर्शनस्य भेद- विपर्ययाश्रयत्वान्नीलतत्स्वरूपवत् । अथापि कल्पना नीलतत्संविदोर्भेदमुल्लिखति, नीलस्यानुभव इति । नन्वभेदेऽपि भेदोल्लेखो दृष्टः । यथा शिलपुत्रकस्य वपुः, नीलस्य वा स्वरूपमिति । अथ तत्र प्रत्यक्षारूढोऽभेदो बाधक इति न भेदोल्लेखः सत्यः, स तर्हि नीलसंविदोरपि प्रत्यक्षारूढोऽभेदोऽस्तीति न भेदकल्पना सत्या। तदेवं नीलादिकं सुखादिकं वस्तु प्रकाशवपुः प्रतिभातीति स्थितम् । तद्व्यतिरि- क्तस्य प्रकाशस्याप्रतिभासनेनाभावात्। भवतु वा व्यतिरिक्तो बोधस्तथापिनतद्राह्या नीलादयो युक्ताः। तथाहि । तुल्यकालो वा बोधस्तेषां प्रकाशको, भिन्नकालो वा । तुल्यकालोऽपि परोक्षः, स्वसंविदितो वा।न तावत्परोक्षः। यतोऽप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिद्यतीत्यादिना स्वसंविदितलं ज्ञानस्य प्रसाधयन्त एतत्पदं निराक- रिष्यामः । नापि ज्ञानान्तरवेद्यः । अनवस्थादिदूषणस्यात्र पक्षे प्रदर्शयिष्यमाण- वात् । स्वसंवेदनपक्षे तु यथाऽन्तर्निलीनो बोधः स्वसंविदितः प्रतिभाति; तथा तत्काले स्वप्रकाशवपुषो नीलादयो बहिर्देशसंबन्धितया प्रतिभान्ति इति समान- कालयोर्नीलतत्संवेदनयोः स्वतन्त्रयोः प्रतिभासनात् सव्येतरगोविषाणयोरिव न वेद्यवेदकभावः। समानकालस्यापि बोधस्य नीलं प्रति ग्राहकत्वे नीलस्यापि संप्रति ग्राहकताप्रसङ्गः।समानकालप्रतिभासाऽविशेषेऽपि बुद्धिर्नीलादीनां ग्रहणमुपरचय- तीति ग्राहिका, नीलादयस्तु ग्राह्याः। नैतदपि युक्तम् । यतो नीलबोधव्यतिरिक्ता न ग्रहणक्रिया प्रतिभाति । तथाहि । बोधः सुखास्पदीभूतो हृदि, बहिः स्फुटमुद्भासमानतनुश्व नीलादिराभाति, नत्वपरा ग्रहणक्रिया प्रतिभासविषयः । तदनवभासे च न तया व्याप्यमानतया नीलादेः कर्मता युक्ता । भवतु वा ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या । १४३ नील पोधव्यतिरिक्ता क्रिया, तथापि कि तस्या अपि खत प्रतीतिहाऽन्यतः। तत्र यदि स्वतो ग्रहणक्रिया प्रतिभाति, तथा सति बोधो, नील, ग्रहणक्रिया चेति त्रय स्वरूपनिमममेककाल प्रतिभातीति न कर्तृकर्मक्रियाव्यवहति । अथान्यतो ग्रहणक्रिया प्रतिभाति । ननु तत्राप्यपरा ग्रहणक्रियोपेया । अन्यथा तस्या ग्राह्यताऽसिद्धे, पुनस्तत्राप्यपरा कर्मतानिवन्धन क्रियोपेयेत्यनवस्था । तन्न ग्रहणक्रियाऽपराऽस्ति । तत्स्वरूपाऽनवमासनात् । ततश्चान्त संवेदन, धहिनीलादिक च स्वप्रकाशमेति स्वसवितिमानवाद साधीयान् यदि, तन्ति निलीनो बोधो नीलादेन बोधक , किन्तु स्वप्रकाश एपासो । तथा सति नीलमह वेनीति कर्मकर्टभावाभिनिवेशी प्रत्ययो न भवेत् । रिपयस्य कर्मकर्तृभावस्या- भावात् । ननु विषयमन्तरेणापि प्रत्ययो दृष्ट एव, यथा शुक्तिकाया रजतावगम । अय वाधकोदयापुनर्धान्तिरसौ, नीलादौ तु कर्मतादेर्न बाधाऽस्तीति सत्यता । नन्वत्रापि बोधनीलादे स्वरूपाससक्तस्य दयस्य स्वातन्त्र्योपलम्भोऽस्ति बाधक. कर्मकर्तृभावोल्लेखस्य । अथ किमस्या भ्रान्तेर्निरन्धनम्, नहि भ्रान्तिरपि निजा भवति । ननु पूर्वभ्रान्तिरेयोचरकर्मकर्तृभावागतेर्निरन्धनम् । पूर्वभ्रा- न्तिकर्मतादेरपि अपरा पूर्वभ्रान्तिरित्यनादिन्तिपरपरा कर्मतादिन तत्त्वम् । अथरा नीलमिति प्रतीतिस्तावन्मात्राध्यवसायिनी पृथक्, अहमित्यपि मतिरन्तरू- लेखमुद्दहन्ती भिन्ना, वेद्मीत्यपि प्रतीतिरपरैव । ततश्च परस्पराससक्तप्रतीतित्रि- तय क्रमाप्रतिभाति, न कर्मकर्तभाव । तुल्यकालयोस्तस्यायोगात् । भिन्नका- ल्योरप्यनाभासनान्न कर्मतादिगति कथञ्चित् सभविनी । अथापि दर्शनात प्राक् सन्नपि नीलात्मा न भाति, तदुदये च भातीति कर्मता तस्य । नैतदपि सा- धीय । यत प्राग्भावोऽर्थस्य न सिद्ध । दर्शनेन स्वकालावधेयस्य प्रणात् , दर्शनकाले हि नीलमामाति, नतु तत प्राक् । तत्कथ पूर्वभागोऽर्थस्य सिधेत् । तस्य दर्शनस्य पूर्वकाले विरहात् । नच तत्काले दर्शन प्रागर्थसन्निधि व्यन- क्ति । सर्वदा तत्प्रतिभासप्रसङ्गात । अथाऽन्येन दर्शनेन प्रागर्थ प्रतीयते । ननु तद्दर्शनादपि प्राक् सद्भावोऽर्थस्यान्यनारसेय इत्यनवस्था। तस्मात्सर्पस्य नी रादेर्दर्शनकाले प्रतिभासनान्न तत्पूर्व सचा सिद्यति । अथापि पूर्वदृष्ट पश्यामीनि ·१४४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- व्यवसायात्प्रागर्थः सिन्धति; प्रागर्थसत्तां विना दृश्यमानस्य पूर्वदृष्टेन एकत्वगते- रयोगात् । केन पुनरेकत्वं तयोर्गम्यते। किमिदानीन्तनदर्शनेन, पूर्वदर्शनेन वा। न तावत्पूर्वदर्शनेन । तत्र तत्कालावधेरेवार्थस्य प्रतिभासनात्। नहि तेन स्वप्रति- भासिनोऽर्थस्य वर्तमानकालदर्शनव्याप्तिरवसीयते । तत्काले साम्प्रतिकदर्शनाद- रभावात् । नचासत्प्रतिभाति । दर्शनस्य वितथत्वप्रसङ्गात् । नापीदानीन्तनद- र्शनेन पूर्वदर्शनादिव्याप्तिीलादेरवसीयते । तद्दर्शनकाले पूर्वदृफालस्यास्तमया- त् । नचास्तमितपूर्वदर्शनादिसंस्पर्शमवतरति प्रत्यक्षम्। वितथत्वप्रसंगादेव । त- स्मादपास्ततत्पूर्वगादियोगं सर्व वस्तु दृशा गृह्यते, पूर्वदृष्टतां तु स्मृतिरुल्लिखति । तदपास्तम्। दृष्टतोल्लेखाभावात्।नच स एवायमिति प्रतीतिरेका।स इति स्मृतिरूपम्, अयमिति तु दृशः स्वरूपम् ; तत्परोक्षापरोक्षाकारत्वान्नैकस्वभावौ प्रत्ययौ; तत्कुत- स्तत्त्वसिद्धिः अथानुमानात्प्राग्भावोऽर्थस्य सिद्धति;प्राक् सत्तां विना पश्चाद्दर्शनायो- गादिति । तदप्यसत्। यतः पश्चाहर्शनस्य प्राक्सत्तायाः संवन्धो न सिद्धः, प्राक्स- त्तायाः कथञ्चिदप्यसिद्धेः। नचासिद्धया सत्तया व्याप्तं पश्चाहर्शनं सिध्यति; येन तत- स्तत्सिद्धिः। अथ यदि प्रागर्थमन्तरेण दर्शनमुदयमासादयति, तथा सति नियाम- काभावात् सर्वत्र सर्वदा सर्वाकारं तद्भवेत् । नायमपि दोषः। नियतवासनाप्रबोधेन संवेदननियमात् । तथाहि । स्वप्नावस्थायां वासनावलादर्शनस्य देशकालाकारनियमो दृष्ट इति जाग्रहशायामपि तत एवासौ युक्तः । अर्थस्य तु न सत्ता सिद्धा । नापि तद्भेदात् संवित्तिनियम इति तन्न ततः संविद्वैचित्र्यम् । तस्मान्न कथञ्चिदपि नीलादेः प्राक् सत्तासिद्धिः।अथ पूर्वसत्ताविरहे किं प्रमाणम्। नन्वनुपलब्धिरेव प्रमाणम्। यदि नीलं पूर्वकालसंबन्धिखरूपं स्यात्तेनैव रूपेणोपलभ्येत,नच तथा दर्शनकालभुवः । सर्वदा प्रतिभासनात् । यच्च येनैव रूपेण प्रतिभाति, तत्तेनैव रूपेणास्ति । यथा नीलं पूलरूपतयाऽवभासमानं तथैव सत् न पीतादिरूपतया। सर्व चोपलभ्यमानं रूपं वर्तमानकालतयैव प्रतिभाति, न पूर्वादितया, तन्न पूर्व सत्ताऽर्थस्य ।अथ नीलं, तह- निवि तावपि परदृशि प्रतिभातीति साधारणतया ग्राह्यम् ; विज्ञानं वसाधारणतया प्रकाशको पूरानैतदपि युक्तम्।यतो नीलस्य न साधारणतया सिद्धः प्रतिभासः। प्रत्य- क्षेण स्वप्रतिभासिताया एवावगतः। नहि नीलं परदृशि प्रतिभातीत्यत्र प्रमाणमस्ति।

·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या। परदृशोऽनधिगमे नीलादेस्तवेद्यताइनधिगते । अथानुमानेन नीलादीना साधा- रणता प्रतीयते । यथैव हि स्वसन्ताने नीरदर्शनात् तदादानाची प्रवृ- चिस्तथाऽपरसन्तानेऽपि प्रवृत्तिदर्शनात् , तद्विपय दर्शनमनुमीयते । नैतद- प्यस्ति । अनुमानेन खपरदर्शनभृतो नीलाटेरेकताऽसिद्धे, तद्विसदृशव्यवहार- दर्शनादुपजायमान स्वदृष्टसदृशता परदृष्टस्य प्रतिपादयेत् । यथाऽपरधूमदर्श- नात् पूर्वसदृश दहनमधिगन्तुमीशो, नतु तमेन पूर्वदृष्टम् । सामान्येनान्व यपरिच्छेदात् । नानुमानतोऽपि ग्राह्याकारस्यैकता। ननु भेदोऽप्यस्य न सिद्ध एव । प्रतिमासभेदे सति कथमसिद्ध परप्रतिभासपरिहारेण खप्रतिभासात् , खप्र- तिभासपरिहारेण च परप्रतिभासात, विवेकखभागान् व्यतिरेचयति ? । अन्यथा तस्यायोगात् । सत स्वपरदृष्टस्य नीलादे प्रतिभासभेदात् व्यवहारे तुल्येऽपि भेद एव । इतरथा रोमाञ्चनिकरसदृशकार्यदर्शनात् सुखाटेरपि स्वपरसन्तान- भुवस्तत्त्व भवेत् । अथापि सन्तानभेदात् सुखादेर्भेद. । ननु सन्तानभेदोऽपि किमन्यभेदात, तथा चेदनवस्था । अथ तस्य स्वरूपभेदाढ़ेद , सुखादेरपि तर्हि स एवास्तु । अन्यथा भेदासिद्धे । नान्यभेदादन्यद्भिन्नम् । अतिप्रसङ्गात् । नीलादेरपि स्वपरभासिन प्रतिभासभेदोऽस्तीति नैकता । अथ देशैकत्वादेक- त्वम् । ननु देशस्यापि स्वपरदृष्टस्यानन्तरोक्न्यायात् नैकता युक्ता । तस्मा- द्वाहकाकारवत्पतिपुरपमुद्भासमाननीलादिक्मपि भिन्नमेव । तच्चैक्कालापल- म्भाव, ग्राहक्वत् स्वप्रकाशम् । अथ ग्राहकाकारश्चिद्रूपत्वाद्वेदको, नीला- कारस्तु जडत्वाबाह्य । अत्रोष्यते । विमिद वोघरय चिद्रूपत्वम् १ । यद्यप- रोक्ष स्वरूप, नीलादेरपि तर्हि तदस्तीति न जडता । अथ नीलादेरपरोक्षम्व- रूपमन्यस्माइतीति ग्राह्यम् । ननु बोधस्यापि स्वस्वरूपमिन्द्रियादेर्भवतीति ग्राह्य स्यात् । अथ यदिन्द्रियादिकार्य न तद्देद्यम् । नीलादिक्मपि तर्हि नय- नादिकार्यमस्तु न तु ग्राह्यम् । अथापि योधो वोधस्वरूपतया नित्यः, नीला- दिकस्तु प्रकाश्यरूपतयाऽनित्य इति ग्राह्य । तदप्यसत् । स्तम्भादेनयनादि- बलरादुदेति रूपमपरोक्षत्वम् । तदनित्य स्तम्भादिर्भपतु, ग्राह्यस्तु कथम् । नहि यद्यस्मादुत्पद्यते, तत्तस्य वेद्यम् । अतिप्रसङ्गात् । तस्मादपरोक्षस्वरूपा स्तम्भा- ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- दयः स्वप्रकाशाः; बोधस्तु नित्यो ऽनित्यो वा तत्काले केवलमुद्भाति, नतु येदकः। द्वयोरपि परस्परं ग्राह्यग्राहकतापत्तेः । अथ नीलोन्मुखलाबोधो ग्राहकः । किमिदं तदुन्मुखवं नाम वोधस्य । यदि नीलकाले सत्ता; सा नीलस्यापि तत्काले सम- स्तीति नीलमपि बोधस्य वेदकं स्यात् । अथान्यदुन्मुखवं तत, तर्हि स्वरूपनि- मग्नं चकासत्तृतीयस्वरूपं भवेत् । तथाहि । तस्य तद्न्मुखलं तद्यापारः । स च व्यापारो यदि नीले व्याप्रियते, तदा तत्राप्यपरो व्यापार इत्यनवस्था । अथ न व्याप्रियते, न तहलाबोधस्य ग्राहकलं, नीलादेस्तु ग्राह्यत्वम् । अथ व्यापारस्यापर- व्यापारव्यतिरेकेणापि नीलं प्रति व्यापृतिरूपता । तस्य तद्रूपत्वात् । ननु नील- स्यापि खं स्वरूपं विद्यत इति बोधं प्रति ग्रहणव्यापृतिः स्यात् । किञ्च | बोधेन यदि नीलं प्रति ग्रहणक्रिया जन्यते सा नीलाद्भिन्ना अभिन्ना वा। भिन्ना चेत्, न तया तस्य ग्राह्यत्वम् । भिन्नखादेव । अथाभिन्ना, तर्हि नीलादेर्ज्ञानरूपता । ज्ञानजन्यत्वादु- तरज्ञानक्षणवत् । अथ ज्ञानस्य एवंभूता शक्तिर्येन तस्य नीलं प्रति ग्राहकता, नीलादेस्तु तं प्रति ग्राह्यता। ननु बोधस्य ग्राहकले, नीलादेस्तु ग्राह्यत्वे सिद्ध शक्ति- परिकल्पना युक्ता । शक्तेः कार्यानुमेयत्वात् । तदसिद्धौ तु तत्परिकल्पनमयुक्तम् । इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । तथाहि । बोधस्य शक्तिविशेषसिद्धेनीलं प्रति ग्राहकल. सिद्धिः, तत्सिद्धेश्च तच्छक्तिसिद्धिरिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् ; तन्न वाधस्य नीलं प्रति ग्राहकत्वसिद्धिः । तस्मायतिरिक्तेऽपि वोधेऽभ्युपगते सहोपलम्भनियमात् स्वसं- वेदनमेव युक्तम् । परमार्थतस्तु सुखादयो नीलादयश्चापरोक्षा इत्येतावदेव भाति । निराकारस्तु घोधः स्वग्नेऽपि नोपलभ्यत इति न तस्य सद्भाव इति कथं तस्यार्थ- ग्राहकत्वम् ? ।अत एव ते प्रमाणयन्ति । इह खलु यत्प्रतिभाति, तदेव सद्यवहतिपथ- मवतरति; यथा हृदि प्रकाशमानवपुः सुखम्, न तत्काले पीडाऽनुद्भासमाना समस्ति, विज्ञप्तिरेव च नीलादिरूपतया सकलतनुभृतामाभातीति स्वभावहेतुः । तदेवमर्थग्राहकवस्याप्यसिद्धेः, जडस्य प्रकाशविरुद्धत्वाच्च नाग्राहकलमपि बौद्ध- दृष्ट्या युक्तम् । अथ बहिर्देशसंवद्धस्य जडस्यापि नीलादेरनुभवान्न नीलादि- प्रकाशस्य तद्ग्राहकत्वमसिद्धम् ; नाप्यनुभूयमाने स्तम्भादिके जडे प्रकाशविषय- खविरोधोडावनं युक्तिसंगतम् । प्रत्यक्षसिद्धे स्वभावे च सति तद्विरुद्वस्वभावावे- ·तत्ववोधविधायिनी व्याख्या । ११७ दकस्यानुमानस्य, प्रत्यक्षवाचितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तकारात्ययापदिष्टवदोषदुष्ट- हेतुप्रभवलेनानुमानाभासलात्। नच प्रत्यक्षसिद्धे स्वभा विरोध सिद्ध्यति। अन्यथा ज्ञानस्यापि ज्ञानवविरोधप्राप्ति । नन्वेव नीलादिसवेदनस्यापि हृदि खसवेदन- विषयतयाऽनुभवान्न वसवेदितत्वमसिद्धम्, नापि स्वात्मनि क्रियाविरोधोद्भावनं युक्तियुक्तम् । अनुभूयमाने विरोधासिद्धे । अखसवेदनज्ञानसायक्वेनोप- न्यस्यमानस्य च हेतो प्रत्यक्षनिराकृतपक्षविषयत्वेन न साध्यसाधकत्वमि- त्यपि समानम् । किंच । खसविदितज्ञानानम्युपगमे प्रतीयतेऽयमों यहिडे. शसन्धितयेत्यत्र प्रतीतर्व्यवस्थापिकाया अप्रतीतत्वेनाऽव्यवस्थितौ व्यवस्था- प्यस्यार्यस्य न व्यवस्थिति स्यात् । नहि स्वयमव्यवस्थित खरविषाणादि कस्यचिद् व्यवस्थापकमुपलब्धम् । अथ प्रतीतेरसरिदितत्वेऽपि एकार्थसमवे- तानन्तरप्रतीतिव्यवस्थापितत्वेन नाव्यरस्थितत्व, तर्हि तदेकार्थसमतानन्तरप्र- तीतेरपि अपरतथाभूतप्रतीत्यवस्थापितत्वेनाऽर्थव्यवस्थापनप्रतीतिव्यवस्थापक्त्व- मिति पुनरपि तथाभूताऽपरा प्रतीति प्रतीतिव्यवस्थापिकाऽभ्युपगन्तव्येत्यन- वस्था। अथ प्रतीतिव्यवस्थापिका प्रतीति स्वसविदितत्वेन स्वयमेव व्यव- स्थिति नाय दोष , तीर्थव्यवस्थापिकाऽपि प्रतीतिस्तथा कि नाभ्युपगम्यते । न्यायस्य समानत्वात् । अय प्रतीतिरप्रतीताऽपि प्रतीत्यन्तरव्यवस्थापिका, तर्हि प्रथमप्रतीतिरप्यव्यवस्थिताऽप्यर्थव्यवस्थापिका भविष्यतीति, 'नागृहीत- विशेषणा विशेष्ये घुद्धि' इति वच क्थ न परिप्लवेत प्रतीतोऽर्थ इति विशे- प्यप्रतिपची प्रतीतिविशेषणानवगमेऽपि विशेष्यप्रतिपत्यम्युपगमात् । अपि च । यदि तदेकार्थसमतज्ञानान्तरग्राह्य ज्ञानमर्थग्राहक्मभ्युपगम्यते, तदा पूर्वपूर्वज्ञानोपलम्भनस्वभागानामुत्तरोत्तरज्ञानानामनवरतमुत्पत्तेविषयान्तरसचारो ज्ञानाना न स्यात् । विषयान्तरसनिधानेऽपि पूर्वज्ञानलक्षणस्य तदेकार्थसम्- वेतस्यान्तरङ्गत्वेनातिसनिहिततरस्य विषयस्य सद्भावात् । यस्त्वाह । विषयो- पलम्भनिमित्तमानप्रतिपची प्रतीतिविशेषणस्यार्यस्य सिहत्वात् नानवस्था। तदेतदेव न सगच्छते । स्वसवेदनज्ञानानभ्युपगमात् । एतच्च प्रतिपादितम् । अपि च । प्रमाणसप्लपवादिना नैयायिकेन प्रत्यक्षशाब्दज्ञानयोरेकविषयत्वमभ्यु- ·१४८ सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- - पगतम् । तथाचाध्यक्षज्ञानवत् शान्देऽपि तस्यैवान्यूनानतिरिक्तस्य विषयस्या- धिगमे न प्रतिपत्तिभेद इति अध्यक्षवच्छाब्दमपि स्पष्टप्रतिभासं स्यात् । अथैक- विषयत्वे सत्यपि इन्द्रियसंबन्धाभावाच्छब्दविषये प्रतिपत्तिभेदः। नन्व:रपि विषयस्वरूपमुद्भासनीयम् । तच्च यदि शाब्देनापि प्रदर्यते, तथा सति इन्द्रिय- संबन्धाभावेऽपि किमिति न स्पष्टावभासः शाब्दस्य । नहि विषयभेदमन्तरेण ज्ञाना- वभासभेदो युक्तः । अन्यथा ज्ञानावभासभेदाद् विषयभेदव्यवस्था न स्यात् । नहि बहिरपि तदवभासभेदसंवेदनव्यतिरेकेणान्यझेदव्यवस्थानिवन्धनमुत्पश्या- मः । अन्यच्च प्रत्यक्षेऽपि साक्षादिन्द्रियसंवन्धोऽस्तीति न स्वरूपेण ज्ञातुं शक्यः । तस्यातीन्द्रियत्वात् ; किन्तु स्वरूपप्रतिभासात्कार्यात् । तच्चाविकलं यदि शाब्देऽपि वस्तुस्वरूपं प्रतिभाति, तदा तत एवेन्द्रियसंबन्धस्तत्रापि किं नाभ्युपगम्यते ? । अथ तत्र स्पष्टप्रतिभासाभावान्नासावनुमीयते । ननु तदभाव- स्तदक्षसंगतिविरहात् , तदभावश्च स्फुटप्रतिभासाभावादिति सोऽयमितरेतराश्रय- दोषः । तस्माद्विषयभेदनिबन्धन एव ज्ञानप्रतिभासभेदावसायोऽभ्युपगन्तव्यः । स चैकविषयत्वे शाब्दाध्यक्षज्ञानयोन संगच्छते । अथ शब्दैवस्तुरूपावभासे- ऽपि न सकलतद्गतविशेषावभास इत्यस्पष्टप्रतिभासं तत् । नन्वेवं प्रत्यक्षावभा- सिनो विशेषस्यार्थक्रियाक्षमस्य तत्राप्रतिभासनात्तदेय भिन्नविषयत्वं शब्दाध्यक्षयोः प्रतक्तम्। अथोभयत्रापि व्यक्तिखरूपमेकमेव नीलादिवं प्रतिभाति, विशदाविशदौ वाकारौ ज्ञानात्मभूतौ । नन्वेवमक्षसंबद्धे विषये प्रतिभासमाने तत्कालः स्पष्टत्वा- वभासो ज्ञानावभास इति प्राप्तम् । विशिष्टसामग्रीजन्यस्य ज्ञानस्य विशदत्वात् । तदवभासव्यतिरेकेण तु अक्षसंबद्धनीलप्रतिभासकालेऽन्यस्य भवदभ्युपगमेन वैशद्यप्रतिभासनिमित्तस्यासंभवात् । अथ भवतु विशदज्ञानप्रतिभासनिमित्त एव तत्र वैशधप्रतिभासव्यवहारः, तथापि न स्वसविदिततज्ज्ञानसिद्धिः। तदेकार्थसम- वेतज्ञानान्तरवेद्यत्वेऽपि तद्व्यवहारस्य संभवात् । एककालावभासव्यवहारस्तु लघुवृ. त्तित्वान्मनसः क्रमानुपलक्षणनिमित्तः, उत्पलपत्रशतव्यीतभेदवत् । नन्वेवं सत्यङ्गु- लिपक्षकस्यैकज्ञानावभासोऽपि क्रमावभासे सत्यपि तत एव क्रमप्रतिभासानुपल- क्षणकृत इति सदसद्वर्गः सर्वः कस्यचिदेकज्ञानप्रत्यक्षः प्रमेयत्वात्पञ्चाङ्गुलिवदिति ·तत्वमोघविधायिनी व्याख्या। ११९ सज्ञमाधरप्रयोगे दृष्टान्तस्य साध्यविक्रतामसक्ति तथा समस्तसदसद्वर्गग्राह- केणसर्वविज्ञानेन ज्ञानात्मा गृह्यते,उतनेति। यदि न गृह्यते, तदा तस्य प्रमेयले सति तेनैव प्रमेयत्वलक्षणो हेतुर्व्यभिचारी, अप्रेमयत्वे तस्य भागासिद्धो हेतु । अथ सर्वत्रज्ञानेन सर्वपापग्राहिणा आत्माऽपि गृह्यत इति नानैकान्तिक । नन्वेनसति यथेश्वरज्ञान ज्ञानत्येऽप्यात्मानस्वय गृहाति, नच तत्र स्वात्मनि क्रिया विरोध , तथाऽस्मदादिज्ञानमप्येव भविष्यतीति न कश्चिदिरोध किश्च । एवमभ्युप- गमे ज्ञान ज्ञानान्तरग्राह्य प्रमेयत्वात् घटवदित्यत्र प्रयोगे ईश्वरज्ञानम्य प्रमेयले सत्यपि ज्ञानान्तरग्राह्यलाभावात्तेनेजानेकान्तिक प्रमेयत्वादिति हेतु । तस्मात् ज्ञानस्य ज्ञानान्तरग्राह्यत्वेऽनेकदोपसभवात् खसपिदित ज्ञानमभ्युपगन्तव्यम्। ज्ञानम्वरूपश्चात्मा। अन्यथा मिन्ननानसद्भागादासाशस्येव तस्य ज्ञातृलन स्यात्। नचाकाशव्यतिरेकेण ज्ञानमात्मन्येव समतमिति तस्यैव ज्ञातृत्व नाकाशादे- रिति वक्तु युक्तम् । समायस्य निपेत्स्यमानलात् । ज्ञानस्य च वसविदितले सिद्धे आत्मनोऽपि तदव्यतिरिक्तम्य तत् सिद्धमिति क्थ न स्वसदनप्रत्यक्षसि- इत्वमात्मन , तन्न प्रथमपक्षस्य दुष्टलम् । द्वितीयपक्षेऽपि यदुक्तम् । नहि कश्चित् पढार्थ कर्तृरूप , करणरूपो वा म्यात्मनि कर्मणीन सव्यापारो दृष्ट इति । तदप्य सङ्गतम्। भिनव्यापारव्यतिरेणापि आत्मन तु, प्रमाणस्य च ज्ञानस्य म्बसवि- दितत्वप्रतिपादनात् । एक्स्यैव च लिङ्गादिकरणमपेक्ष्यावस्थाभेदेन यथा प्रमातृत्व, प्रमेयत्व च भवद्भिरविरुद्धवेनाभ्युपगम्यते, तथेकदाऽप्येक्स्यात्मन अनेकधर्मस- झापात्ममातृत्वप्रमाणलप्रमेयखान्यविरुडानि किनाभ्युपगम्यन्ते तत्तद्धर्मयोगात् तत्तत्म्यभारत्वस्य प्रमाणनिश्चितत्वेनापिरोधातायचोक्तम् । प्रमाणानिपयत्वेऽप्य- परोक्षतेति, अस्य कोऽर्थ इत्यादि। तदप्यसारम्। मातृतया, प्रमाणवेन च स्वरूपा- वमामनस्य प्रतिपादितत्वात् । नच घटादे स्वम्पस्य भिन्नज्ञानग्राह्यत्वात प्रमातु , प्रमाणम्य च स्वरूप भिन्नज्ञानग्राह्यम् । तयोश्चिद्रूपत्वेन घटादेस्तु तद्विपर्ययेण वरूपसिद्धत्वात् । नच प्रमाणप्रमावखरूपग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य तालक्षणेनासग्रह । तत्सग्राहस्य रक्षणस्य प्रदर्शितत्वात् । यदपि घटमह चक्षुषा पश्यामीति, अनेना- तिप्रसङ्गापादन कृतम् । तदप्यसङ्गतम्।नहि चक्षुपो जडरूपस्याम्बसविदितत्वे ममा ·सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- . तृप्रमित्योरपि चिद्रूपयोरखसंविदितलंयुक्तम्। अन्यस्वभावत्वानुपपत्तेः। यत्सूक्तम्। इन्द्रियव्यापारे सति शरीरायवच्छिन्नस्य विषयस्यैव केवलस्यावभासनामति । तदत्य- न्तमसङ्गतम् । विषयस्येव तदवभाससंवेदनस्यापि व्यवस्थापितत्वात् । तदभावे विषयावभास एव न स्यादित्यस्य चातःप्रमात्रवभास उपपन्न एव। नच कृशोऽहं स्थूलोऽहमिति शरीरसामानाधिकरण्येनास्य प्रत्ययस्योपपत्तेस्तदालम्बनता । चक्षुरादिकरणव्यापाराभावे शरीरस्याग्रहणेऽपि अहमितिप्रत्ययस्य सुखादिसमा- नाधिकरणलेन परिस्फुटप्रतिभासविषयत्वेनोत्पत्तिदर्शनात् न शरीरालम्बनलमस्य व्यवस्थापयितुं युक्तम् । नच कृशोऽहमिति प्रत्ययस्य भ्रान्तले ज्ञानवानहामिति ज्ञानसामानाधिकरण्येनोपजायमानस्यापि प्रत्ययस्य भ्रान्तवं युक्तम् । अन्यथा अग्निर्माणवक इति माणवकेऽग्निप्रत्ययस्योपचरितविषयस्य भ्रान्तलेऽनावपि तत्प्रत्ययस्योपचरितलेन भ्रान्तवं स्यात् । अथ तत्र पाटवपिङ्गलबादिलक्षणस्यो- पचारनिमित्तस्य सद्भावाद्भवति तत्रोपचरितः प्रत्ययः । नचात्रोपचारनिबन्धन किञ्चिदस्ति । तदप्यसङ्गतम्। संसार्यात्मनः शरीराद्युपकृतलेन तदनुबद्धस्योपभो- गाश्रयलेनोपभोगकर्तृत्वस्याप्युपचारनिमित्तस्य सद्भावात्। दृष्टश्च शरीरादिव्यति- रिक्तेऽप्यत्यन्तोपकारके स्वभृत्यादावुपचरितस्तन्निमित्तो योऽयं भृत्यः सोऽहमिति प्रत्ययः । नच सुखादिसामानाधिकरण्येनोपजायमानस्यैवाहंप्रत्ययस्योपचरित- विषयतेति वक्तुं शक्यम् । अनावग्निप्रत्ययवदबाधितत्वेनास्खलद्रूपत्वेन चास्या- ऽत्र मुख्यत्वात् ; गौरत्वादेस्तु पुद्गलधर्मत्वेन बाह्येन्द्रियग्राह्यतयाऽन्तर्मुखाकारानि- न्द्रियाहंप्रत्ययविषयत्वासंभवात् । नच गौरवादिरूपाश्रयभूतस्य प्रतिक्षणविशरारु- लेनाभ्युपगमविषयस्य शरीरस्य य एवाहं प्राग्मित्रं दृष्टवान् स एवाहं वर्षपञ्चकादि- व्यवधानेन स्पृशामीति स्थिरालम्बनत्वेनानुभूयमानप्रत्ययविषयत्वे युक्तम् । अन्य- था रूपविषयलेनानुभूयमानस्य तस्य रसाद्यालम्बनलं स्यात् । नच सुखादिविवर्त्ता- त्मकात्मालम्बनले किञ्चिद्वाधकमुत्पश्यामः; येन तद्विषयत्वेनास्य भ्रान्तवं स्यात् । नापि तत्र तस्य स्खलद्रूपता; येन वाहीके गोप्रत्ययस्येवोपचरितत्वकल्पना युक्ति- मती स्यात्। तस्मादबाधितास्खलद्पाऽहंप्रत्ययग्राह्यत्वादात्मनो नासिद्धिः। शेषस्तु पूर्वपक्षग्रन्थो निःसारतया न प्रतिसमाधानमर्हतीत्युपेक्षितः। नचात्र बौद्धमतानु- ·तत्त्वयोधविधायिनी व्याख्या । सारिणतहक्तु युज्यते । अप्रत्ययस्य सविकल्पकत्वेनाप्रत्यक्षत्वेन न तद्राह्यत्व- मात्मन इति । साविकल्पकस्यैर प्रत्यक्षस्य प्रमाणवेन व्यवस्थापयिप्यमाणत्वात् । प्रत्यक्षविषयत्वेऽपि विप्रतिपत्तिसभवेऽनुमानस्यारतार | नच सिद्धे आत्मन एकत्वे तत्प्रतिबद्धोऽनुसन्धानप्रत्यय. सिद्धति, तत्सिद्धौ च ततस्तस्यैकत्वमितीतरेतरा- श्रयदोपासतारः। य एवाह घटमद्राक्ष स एवेदानी त स्पृशामीति प्रत्ययात् प्रत्य भिज्ञापत्यक्षस्वरूपादात्मन एकत्वसिद्धे नचानैतत्प्रेर्यम् । द्रष्टरूपमात्मन स्प्रष्ट्र- रूपानुप्रवेशेन प्रतिभासते, आहोखिदननुप्रवेशेन। यद्यनुप्रवेशेन, तदा द्रष्टुरूपस्य स्प्रष्टरूपेऽनुप्रवेशात् स्पष्टरूपतैवेति न द्रष्टुरूपता, तथाचाह द्रष्टा स्पृशामीति, कुत उभयावभासोल्लेख्येक प्रत्यभिज्ञानम् ?, यतस्तदेकत्वसिहि । अथाननुमोशेन तदा दर्शनस्पर्शनावभासयोर्भेदात् कुत एक प्रत्यभिज्ञानम्। नहि प्रतिभासभेदे सत्य- प्येकत्वम्। अन्यथा घटपटप्रतिभासयोरपि तत्स्यात् । अथ प्रतिभासस्यैवात्र भेदो न पुनस्तद्विषयस्यात्मन ।कुत पुनस्तस्याभेदः।न तापत्प्रतिभासाभेदात् । तस्य मि- नत्वेन व्यवस्थापितत्वात् ।नापि स्वत खतोऽद्यापि विवादविषयत्वात् । अथ दर्श- नस्पर्शनावस्थाभेदेऽपि चिद्रूपस्य तदवस्थातुरभिन्नत्वान्नाय दोष । तदप्यसङ्गतम् । यतो दर्शनावस्थाप्रतिभासेन तत्सबमेरावस्थातृरूप गृहीत, न स्पर्शनज्ञानसन- न्धि । तत्र तदवस्थाया अनुत्पन्नत्वेनाप्रतिभासनात, तदप्रतिभासने च तद्यापि- वेनावस्थातुरप्यप्रतिभासनात् । नापि स्पर्शनप्रतिभासेन दर्शनावस्थाव्याप्तिरव- स्थातुरवगम्यते । स्पर्शनज्ञाने दर्शनस्य विनष्टत्वेनाप्रतिमासनात् । प्रतिभासने चाऽनाद्यवस्थापरम्पराप्रतिभासप्रसङ्ग । नच प्रागवस्थाऽप्रतिभासने तदवस्थाज्या- प्तिरवस्थातुरवगन्तु शक्या । यच्च येन रूपेण प्रतिभाति, तत्वेनैव सदित्यम्युपगन्त- व्यम् । यथा नील नीलरूपतया प्रतिभासमान तेनैव रूपेणाभ्युपगम्यते । दर्शनस्प निज्ञानाम्या च स्वसन्धित्वमेवावस्थातुर्गुह्यते इति तद्रूप एपासावभ्युपग न्तव्य इति कुतोऽवस्थातृसिद्धि ॥ यतो नीलप्रतिभासेऽप्येव वक्तु शक्यम् । क्मेिक नीलज्ञानपरमाण्यवभासोऽपरतन्नीलज्ञानपरमाण्यवभासानुमवेशेन प्रतिभाति,उता- ननुप्रवेशेन । यद्यनुप्रवेशेन, तदैकतन्नीलनानपरमाण्यवभासानामनुप्रवेशान्नील ज्ञानसवेदनस्यैकपरमाणुरूपत्वम् , तस्य चाननुभवात्कुतो नीलज्ञानसवेदनसिडि.।

·१५२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- अथाननुप्रवेशेन, तदा नीलज्ञानपरमाण्यवभासानामयःशलाकाकल्पानां प्रति- भासनात्, कुतः स्थूलमेकनीलज्ञानसंवेदनम् ? । प्रतिनीलज्ञानपरमाण्यवभासं भिन्नत्वात् । अथ खसंवेदनावभासभेदे सत्यपि न तत्प्रतिभासस्य नीलज्ञानस्य भेदः । ननु कुतो नीलज्ञानस्याभेदः । किं तत् स्वसंवेदनाभेदात् , स्वतो वा । यदि स्वसंवेदनाभेदात् । तद्युक्तम् । तद्भेदस्य व्यवस्थापितत्वात्।अथ स्वत एव तदभेदः। तदप्ययुक्तम् । तस्याद्याप्यसिद्धत्वात् । तथा यदि दर्शनावस्थायां स्पर्शनावस्था न प्रतिभातीति तदवस्था व्याप्तिदर्शनज्ञानेनावस्थातुर्न ग्रहीतुं शक्या। नन्वेवं तदप्रतिभासनेन तव्याप्तिरपि कथं ग्रहीतुं शक्या ?। तदप्रतिभासने तत इदमवस्थातृरूपं व्यावृत्तमित्येतदपि ग्रहीतुमशक्यमेव । नच तद्विविक्तप्रतिभासा- देव तद्व्याप्तिहीतैवेति वक्तुं युक्तम् । तदप्रतिभासने तद्विविक्तस्यैवाग्रहणात् । नच तयाप्तिस्तस्य स्वरूपमेवेति दर्शनज्ञानेन तत्स्वरूपग्राहिणा तदभिन्नस्त्र- रूपा तद्व्याप्तिरपि गृहीतैवेति युक्तम् । तद्व्याप्तावप्यस्य सर्वस्य समानत्वात् । नचा- वाधितैकप्रत्ययविषयस्यात्मन एकत्वमसिद्धम् । नचास्यैकत्वाध्यवसायस्य किञ्चि- हाधकमस्ति । तद्वाधकलेन संभाव्यमानस्य प्रमाणस्य यथास्थानं निपेत्स्यमान- लात् । भवतु वाऽनुसन्धानप्रत्ययलक्षणाद्धेतोस्तदेकवसिद्धिः, तथापि नेतरेतराश्रय- दोषः। यतो नैकत्वप्रतिबद्धमनुसन्धानमन्वयिदृष्टान्तहारेण निश्चीयते, येनायं दोषः स्यात;अपि त्वनेकत्वेऽनुसन्धानस्यासंभवात् ततो व्यावृत्तमनुसन्धानं तदेकत्वेन व्याप्यत इति एकसन्ताने स्मरणाद्यनुसन्धानदर्शनादनुमानतोऽपि तत्सिद्धिः । नच भेदे दर्शनस्मरणादिज्ञानानामनुसन्धान संभवति । अन्यथा देवदत्तानुभूतेऽर्थे यज्ञदत्तस्य स्मरणाघनुसन्धानं स्यात् । अथ देवदत्तयज्ञदत्तयोरेकसन्तानाभावा- न्नानुसंधानम् ; यत्र त्वेकः सन्तानस्तत्र पूर्वापरज्ञानयोरत्यन्तभेदेऽपि भवत्ये- वानुसन्धानम् । ननु सन्तानस्य यदि सन्तानिभ्यो भेद एकत्यं च; तदा शब्दा. न्तरेण स एवात्माऽभिहितो यत्पतिबद्धमनुसन्धानम् । अथ सन्तानिभ्योऽभिन्नः सन्तानः, तदा पूर्वोत्तरज्ञानक्षणानां सन्तानिशब्दवाच्यानां देवदत्तयज्ञदत्तज्ञान- वदत्यन्तभेदात् तदभिन्नस्य सन्तानस्यापि भेद इति कुतोऽनुसन्धाननिमित्त- त्वम् । अथैकसन्ततिपतितानां पूर्वोत्तरज्ञानसन्तानिनां कार्यकारणभावात् ·तस्वयोपविधायिनी व्याख्या । भेदेऽप्येकसन्तानलम् , तन्निरन्धनश्चानुसन्धानप्रत्ययो युक्त । नपुनर्देवदत्तयज्ञ- दत्तज्ञानयो कार्यकारणभार । अतस्तन्निवन्धनसन्तानाभावनिमित्तस्तत्रानु सन्धानामार । ननु देवदत्तज्ञान यज्ञदत्तेन यदा व्यापारव्याहाराटिलिङ्गवलादनु- मीयते, तदा तत् यज्ञदत्तानुमानजनक भवतीति कार्यकारणभावनिमिक्स- न्ताननिवन्धना अनुसन्धानप्रसक्ति स्यात् । अथ स्वसन्ततावुपादानोपादेयभावेन ज्ञानाना जन्यजनकभागो, भिन्नसन्ततौ तु सहकारिभावेन तहान इति नाऽय दोष । ननु किं पुनरिदमुपादानत्वं, यदभाषा भिन्नसन्तानेऽनुसन्धानाभार । यत् वसन्ततिनिवृत्तौ कार्य जनयति, तदुपादानकारण, यया मृत्पिण्ड स्वय निवर्त- मानोघटमुत्साठयतीति स घटोत्पत्तावुपादानकारणम्, अथवापरम् , अनेकरमादु त्पद्यमाने काये सफलस्वगतविशेषाधायक तत्, नलेर निमित्तकारणम् । ननु प्रति- क्षणविशरारुप्वेक्खभावपार्वापर्यापस्थितज्ञानस्वभावेषु क्षणेपूपादानोपादेयभारएन न व्यवस्थापयितु शक्य । तथाहि । उत्तरज्ञान जनयत् पूर्वज्ञान किं नष्ट जनयति, उतानष्टम्, उभयरूपम्,अनुभवरूप वान तारन्नप्टम् , चिरन्तरनष्टम्येवानन्तरन एस्याप्यविद्यमानलेनोत्पादकत्वविरोधात् । नाप्यनष्टम् ,क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गात् ।ना प्युभयरूपम्, एकस्वभावस्य विरुद्धोमयरूपासम्भवात् । नाप्यनुभयरूपम्, अन्यो- न्यव्यवच्छेदरूपाणामेकनिपेघस्य तदपरविधाननान्तरीयत्त्वेनानुभयस्पताया अयोगात् । अथ यदि व्यापारयोगात्कारण कार्योत्पादकमभ्युपगम्येत, तदा स्यादय दोष , यदुत नप्टस्य व्यापारामम्भवात् कय कायोत्पादक्तम् । यदातु प्राग्भावमानमेव कारणस्य कायोत्पादकत्व, तदा कुत एतद्दोपानसर । नन्वेतस्मि- नभ्युपगमे प्राग्मानिनोऽनेक्स्मादुपजायमाने कार्ये कुतोऽय विभाग, इदमत्रो पादानकारणमिट च सहमारिकारणमिति । द्वयोरपि कार्यणानुपिहितान्वयव्य- तिरेक्त्वात् । अथ सत्यप्यन्वयव्यतिरेकानुविधाने एक्स्योपादानत्वेन जनक- स्वमपरस्यान्यथेति । नन्वेतदेोपादानभानेन जनक्स कस्यचिद् रूपस्याननु- गमे प्राग्भावित्वमात्रेण दुरवसेयम्। अथाभिहितमेोपाटानकारणवस्य रक्षण, तवगमात् कथ तद् दुरवसेयम्। सत्यमुक्तम्। न तु कस्यचिद् रूपस्याननुगमे तत्समवति, नाप्यरसातु शक्यम् । तथाहि । यत् स्वगतविशेषाचायकत्वमु- ·१५४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- पादानत्वमुक्तं, तत्किं स्वगतकतिपयविशेषाधायकत्वम् , आहोस्त्रित् सकलविशेषा- घायकत्वमिति । तत्र यदि प्रथमः पक्षः। स न युक्तः। सर्वज्ञज्ञाने स्वाकारार्पकस्यास्म- दादिविज्ञानस्य तं प्रत्युपादानभावप्रसङ्गात् । तथा रूपस्यापि रूपज्ञानं प्रत्युपादा- नभावप्रसक्तिः, तस्यापि स्वगतकतिपयविशेषाधायकत्वात् । अन्यथा निराकारस्य वोधस्य सर्वान् प्रत्यविशेषाद् रूपस्यैवायं ग्राहको न रसादेरिति ततः प्रतिकर्म- व्यवस्था न स्यात् । रूपोपादानत्वे च ज्ञानस्य परलोकाय दत्तो जलाञ्जलिः स्यात् । किञ्च । कतिपयविशेषाधायकत्वेनोपादानवे एकस्यैव ज्ञानक्षणस्य तत्कार्यानुगतव्यावृत्तानेकधर्मसम्बन्धित्वाभ्युपगमे विरुद्धधर्माध्यासोऽभ्युपगतोभ- वति । तथाच यथा युगपद्भाव्यनेकविरुद्धधर्माध्यासेऽप्येक विज्ञानं, तथा क्रम- भाव्यनेकतद्धर्मयोगे किमित्येकं नाभ्युपगम्येत ? । अथ सकलविशेषाधायकत्वेन, न तर्हि निर्विकल्पकात् सविकल्पकोत्पत्तिः । नच निर्विकल्पकसविकल्पकयो- रप्युपादानोपादेयत्वेनाभ्युपगतयोस्तावः स्यात् । तथाच कुतो रूपाकारात् समनन्तरप्रत्ययात् कदाचिद्रसाद्याकारस्याप्युपादेयत्वेनाभिमतस्योत्पत्तिः । अथ विज्ञानसन्तानबहुत्वाभ्युपगमात् नाऽयं दोषः; तेन सर्वस्य स्वसशस्योत्पत्तिः, तस्मिन् दर्शन एकस्मिन्नपि सन्ताने प्रमातृनानात्वप्रसङ्गः। तथाच गवा- श्वदर्शनयोभिन्नसन्तानवर्तिनोरेकेन दृष्टेऽर्थेऽपरस्यानुसन्धानं न स्यात् ; देवदत्त- यज्ञदत्तसन्तानगतयोरिवान्येनानुभूतेऽन्यस्य । दृश्यते च- "गामहं ज्ञातवान् पूर्वमश्वं जानाम्यहं पुनः" । किश्च । सकलस्वगतविशेषाधायकत्वे सर्वात्मनोपादेयज्ञानक्षणे तस्योपयो- गात् अनुपयुक्तस्यापरस्वभावस्याभावात् योगिविज्ञानं रूपादिकं चैकसामग्रय- न्तर्गतं प्रति न सहकारित्वं तस्येति सहकारिकारणाभावे नोपादेयक्षणव्यतिरि- क्तकार्यान्तरोत्पादः । अथ येषां कारणमेव कार्यतया परिणमति, तेषां भवत्वयं दोषो नास्माकं प्राग्भावमात्रं कारणत्वमभ्युपगच्छताम् । नन्वत्रापि मते येन स्वरूपेण विज्ञानमुपादेयं विज्ञानान्तरं जनयति, किं तेनैव रूपमेकसामग्यन्त- गतम्, उत स्वभावान्तरेण ? । तत्र यदि तेनैव; तदा रूपमपि ज्ञानमुपादेयभूतं स्यात् ; तत्स्वभावजन्यत्वात् , तदुत्तरज्ञानक्षणवत् । अथ स्वभावान्तरेण;

·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या। . तदोपादानाभिमत ज्ञान हिस्वभापमासज्यते, यथा चोपादानसहकारिस्वमाव- रूपडययोगस्तथा त्रैलोक्यान्तर्गतान्यजन्यकार्यान्तरापेक्षया तस्याजनकत्वमपि स्वभाव , ततश्चैकत्व ज्ञानक्षणस्य यथोपादानसहकार्यजनकत्वानेकविरद्धधर्माध्या- सितस्याम्युपगम्यते, तथा हर्षादिवियर्चात्मनस्तत्सन्तानस्याप्यभ्युपगन्तव्यम् । अथोपादानसहकार्यजनकलादयो धर्मास्तत्र करपनाशिरिपकल्पिता, एक्ल तु तस्य स्वसवेदनाध्यक्षसिद्धमिति न तैस्तदपनीयत इति भति, तात्मनो- ऽप्येकत्व सन्तानशब्दाभिधेयतया प्रसिद्धस्य स्वसवेदनाध्यक्षसिद्धस्य क्रमबद्ध- पचिपादादिकार्यदर्शनाऽनुमीयमान तटपेक्षजनकत्वाजनकलधर्मापनेय न स्यात्, तन्न स्वगतसकलधर्माधायकलमुपादानल भपदभ्युपगमेन सङ्गतम् । नापि सन्ताननिवृत्त्या कार्योत्पादकखभाषम् , तथाऽभ्युपगमे ज्ञानसन्ताननिवृत्ते पर- लोकामावप्रसङ्ग । अथ समनन्तरप्रत्ययवमुपादानवमुच्यते । तथाहि । सम- स्तुल्योऽनन्तरोऽव्यवहित प्रत्ययो जनक , नवैतन्निन्नसन्तानादिति न तत्रा- नुसन्धानसभन । नन्वत्रापि समत्व कार्येण यधुपादानल प्रत्ययस्य, तदा वक्तव्यम् । किं सर्वथा समलम्, उतैकदेशेन ? यदि सर्वथा। तदसत । कार्यका- रणयो सर्वथा तुल्यले यथा कारणस्य प्राग्भावित्व, तथा कार्यस्यापि स्यात् । तथाच कार्यकारणयोरेककालवात् न कार्यकारणभार । नोककालयो कार्य कारणमार, सव्येतरगोविपाणवत । तथा कारणाभिमतस्यापि स्वकारणकालता, तस्यापि स्वकारणकाल्तेति सकरसन्तानशून्यमिदानीं समस्त जगत् स्यात् । अथ कथश्चित्समानता । तथा सति योगिज्ञानस्याप्यस्मदादिज्ञानालम्बनस्य तदागरलेनैकसन्तानब स्यादित्यादि दूपण पूर्वोक्तमेव । अथानन्तरत्वमुपादा- नत्वम् । ननु क्षणिकैकान्तपक्षे सर्वजगवक्षणानन्तर विक्षितक्षणे जगत् जायत इति सपामुपादानत्वमित्येकसन्तानव जगत । देशानन्तर्य तमानुप- योगि । देशव्यवहितस्यापीहजन्ममरणचिचस्य भाषिजन्मचिचोपादानत्वाम्यु- पगमात् । प्रत्ययत्व तु नोपादानत्वम् । सहकारित्वेऽपि प्रन्यवत्वत्य भागात् । तन्न समनन्तरप्रत्ययत्वमप्युपादानत्वम् । नच प्रतिक्षणपिशरारपु मारेपुक्थश्चि देकान्वयमन्तरेण जनकत्वमपि सगच्छते, किमुतोपादानादिविभाग इति क्षण , ·१५६ सम्मतितारख्यप्रकरणस्य- भङ्गभङ्गप्रतिपादनावसरेऽभिधास्यामः । अत्र केचित् तुल्येऽपि जनकले स्वपरस. न्तानगतयोविज्ञानयोरुपादानवे कारणमाहुः । वसन्ततौ चेतितं ज्ञानं ज्ञाना- न्तरजनकं, नत्वेवं परसन्ततौ; अतो जनकत्वव्यतिरिक्तस्योपादानकारण नि- मित्तस्य संभवादित्थंभूताहेतुफलभावाद्यवस्था । अस्यापि व्यवस्थानिमित्चत्वम- युक्तम् ; नहि ज्ञानमसंवेदितं व्यवस्थां लभते । संवेदनं हि ज्ञानानां स्वत एवेष्यते । तच्च स्वसन्ततिपतित इव परसन्ततिपतितेऽपि तुल्यम् । ज्ञानान्तरवे- द्यत्वं तु न शाक्यैरभ्युपगम्यते ज्ञानस्य नियमत इति नायमप्यतिप्रसङ्गपरि- हारः। न च वसन्ततावपि स्वसंविदितज्ञानपूर्वकता ज्ञानस्य सिद्धा । मूर्जाद्यवस्थो- स्तरकालभाविज्ञानस्य तथात्वानवगमात् । यतो विज्ञानपूर्वकत्वेऽपि तत्र विप्रति- पत्तावादितः कुतःपुनःस्वसंविदितज्ञानपूर्वकलम् ?। तत्रैतत् स्यात् , विज्ञानपूर्वकत्व. स्वानुमानेन निश्चयात् कथं विप्रतिपत्तिः। तच्च दर्शितम्; 'तज्जातीयात् तज्जातीयो- त्पत्तिः' इति । एतदसत् । अतज्जातीयादपि भावानामुत्पत्तिदर्शनाद्, यथा धूमादेः। येऽप्यत्राहुः । सदृशतादृशभेदेन भावानां विजातीयोत्पत्त्यसंभवादेतद्दूषणम् । तेषामपि सदृशतादृशविवेको नार्वाग्रहप्रमातृगोचरः । कार्यनिरूपणायामपि तयोविवेको दुर्लभः; तस्मादयमपरिहारः । यैः पुनरुच्यते । सर्वस्य समानजाती- यादुपादानात्तदुत्पत्तिः । आद्यस्यापि धूमक्षणस्योपादानत्वेन व्यवस्थापिताः काष्ठान्तर्गता अणवस्तत्रापि सजातीयत्वं न विद्मः । रूपादीनां हि रूपादिपूर्व- कत्वेन वा सजातीयत्वम् , धूमत्वोपलक्षितावयवपूर्वकत्वेन वा । प्राव्ये विकल्पे, नेदानी विजातीयादुत्पत्तिोरप्यश्वादुपजायमानस्य । उत्तरविकल्पेऽपि, काष्ठान्तर्गतानामवयवानां धूमत्वं लौकिकं, पारिभाषिकं वा । परिभाषायास्तावद- यमविषयः । लोकेऽपि तदाकारव्यवस्थितानामवयवानां नैव धूमत्वव्यवहारः । तार्किकेणापि लोकप्रसिद्धव्यवहारानुसरणं युक्तं कर्तुम् । तस्मान्न सजातीयादु- त्पत्तिः । यच्चानोच्यते । तस्यामवस्थायां विज्ञानाभावे तदवस्थातः प्रच्युतस्योत्त- रकालमीदृशी संवित्तिर्न भवेन्न मया किञ्चिदपि चेतितं, स्मृतिहींयमानानुभवपू- विका, अतो येनानुभवेन सता न किञ्चिचेत्यते, तस्यामवस्थायां तस्यावश्यं सद्भावो ऽभ्युपगन्तव्यः । एतत् सुन्याहृतम्। न किञ्चिच्चेतितं मया इति ब्रुवता वस्त्ववे- ·तत्त्ववोधविधायिनी व्याख्या। . दन दोन्येरवरूपावेदन पत्तदने, सकलमतिपेघोनयुक्त । स्वल्पवेदन तु स्नायुगमे दूरोत्सात्तिम् । तस्मादिदानीनेर मनोन्यापाराचदवस्था- भावी सनरगा सवेधते । अस्तु वा तस्यामवस्थाया विज्ञान, तथापि जनक- तातिरिक्तव्यापारविशेषामावः सकारात्स्यत्वे जनकत्वातिरिक्तेऽभ्युपगम्यमाने तदोस्ताविकभेदप्रसङ्ग । तथाच पदेवकत्या ज्ञानसन्ततौ समनन्तरप्रत्ययत्व, तदेव परतत्ततावलवलेन जनकत्वामित्येतन्न स्यात् । अथ जनकत्वसम- मन्तरलमयो धर्मा कारनका अकल्पित तुयत् स्वरूप तचाविकतच बोधरू- पन् । किनिदानी सावृतात् रूपाहामनामुत्पति, नेत्युच्यते, कथा वा काल्पनिक सम्म जनकत्वातिरिक्तस्य समनन्तरप्रत्ययत्वस्यैवमुच्यते, कथ तन्निरन्धना व्यवस्था स्थाहि । एकस्या सन्ततौ परसन्ततिगतेन विज्ञानेन तुल्येऽपि जनकत्वे, सानन्तरत्ययत्वेन जननविशेषमङ्गीकृत्यैकसन्तानव्यवस्था क्रियते, यदा तु व्य- वत्यानिबन्धनस्यापि सावृतत्वं, ततस्तत्कृताया व्यवस्थाया. परमार्थसच दुर्भण- मिति अयमपि सोगताना दोपो नजैनानाम्ायतो ज्ञानपूर्वकत्व ज्ञानस्य, वसवेदन रज्ञानस्य स्वरूपमित्येतत्मा प्रतिसाधितम्। यच्चोक्तम् । अतज्जातीयादपि भाग- नामुत्पत्तिदर्शनाद्, यथा धूमादे । इत्यपि न सगतम्।यतो नास्माभिरतजातीयोत्स- चिर्नाभ्युपगम्यते, विलक्षणादपि पारकाव धूमोत्पत्तिदर्शनात् , किन्तु कारणगत- धर्मानुविधान कार्यत्वाभ्युपगमनिबन्धनम्, तञ्च ज्ञानस्य प्रदर्शित प्राक।नच काय- मिशनयोश्विानर धूमयो सर्वथा वैलक्षण्यम्, पुद्गलविकारत्वेन हयोरपि सादृश्यात्। सस्था सहश्ये च कार्यकारणभावामारपसङ्ग, एकत्वप्राप्ते । यत्तु सदृशतादृश- विक कार्यनिरूपणायामपि दुर्लभस्तर य कार्यदर्शनादपि विवेक नारधार- यितु क्षमस्तस्यानुमानव्यवहारेऽनधिकार एव। तदुकम्। मुविवेचित कार्य कारण न व्यभिचरति, अतस्तदरधारणे यत्नो विधेय । अत एव रूपादीना हि रूपादिपूर्वक- लेन चेत्याधनभिमतोपालम्ममानम् । कयश्चित् सादृश्यस्य कार्यकारणयोर्दर्शि तत्वाद, तस्य च प्रकृते प्रमाणसिद्धत्वात् । यच सुप्तमूठिताधरस्थासु विज्ञानामा- चेन तत्पूर्वक्त्यमुत्रज्ञानस्य न सभवीत्यभिधायि। तदसत । तदवस्थाया विज्ञाना- भावग्राहक्प्रमाणासमगाद। तथाहि ।न तावत् सुप्त एव तदवस्थाया विज्ञानाभाव ।

·१५८ सम्मतितळल्यप्रकरणस्य- येत्ति । तदा विज्ञानानभ्युपगमात्। तवगमे च तस्यैव ज्ञानलात्, न तदवस्थायां तदभावः। नापि पार्श्वे स्थितोऽन्यस्तदभावं वेति । कारणव्यापकस्वभावानुपलब्धीनां विरुद्धविधेर्वाऽत्र विपयेऽव्यापारात् , अन्यस्य तदभावावभासकत्वायोगात् । नचा- भाववत् तहावस्यापि तस्यामवस्थायामप्रतिपत्तिः। स्वात्मनि स्वसंविदितविज्ञाना- विनाभूतत्वेन निश्चितस्य प्राणापानशरीरोष्णताकारविशेषादेस्तदवस्थायामुपलभ्य- मानलिङ्गस्य सद्भावेनानुमानप्रतीत्युत्पत्तेः । जाग्रदवस्थायामपि परसन्ततिपतितचे- तोवृत्तेरस्मदादिभिर्यथोक्तलिङ्गदर्शनोद्भूतानुमानमन्तरेणाप्रतिपत्तेः । न किञ्चिच्चेतितं मयेति स्मरणादुत्तरकालभाविनस्तदवस्थायामनुभवानुमाने, किं वस्वसंवेदनं स्वरू- पासंवेदनं वेत्यादि यदूषणमभिहितम्।तदप्यसारम्। जाग्रदवस्थाभाविखसंविदि- तगच्छत्तॄणस्पर्शज्ञानाश्वविकल्पसमयगोदर्शनादिपूत्तरकालभावि, न मया किश्चिदु- पलक्षितमिति स्मरणलिङ्गबलोद्भूतानुमानविपयेप्वप्यस्य समानत्वात्। नच स्वसं- विदितविज्ञानवादिनोऽत्रापि समानो दोष इति वक्तुं युक्तम्। यस्य यावती मात्रेति खसंविदितज्ञानस्याभ्युपगमात्। यच्च समनन्तरसहकारित्वाद्यनेकधर्मयुक्तत्वमेकक्षणे ज्ञानस्यासज्यत इति प्रतिपादितम्। तदभ्युपगम्यमानत्वेनादूषणम् । अतः पौर्वापर्य- व्यवस्थितहर्षविषादाद्यनेकपर्यायव्याप्येकात्मन्यतिरेकेण ज्ञानयोःखसन्तानेऽप्यनु- सन्धाननिमित्तोपादानोपादेयभावासंभवात् , न परसन्तानवदनुसंधानप्रत्ययः स्या- द, दृश्यते च।अतोऽनेकत्वन्यावृत्तादनुसन्धानप्रत्ययादपि लिङ्गादात्मसिद्धिः।अथा- पि स्याद्, गमकत्वं हि हेतोः स्वसाध्याविनाभावग्रहणपूर्वकम् तद्रहणं च धर्म्यन्तरे। नचात्रैककर्तृकत्वेन साध्यमिव्यतिरिक्त धर्म्यन्तरे प्रतिसन्धानस्य व्याप्तिः । येन प्रतिसन्धानादेकः कर्ताऽनुमीयेत । अथ ब्रूषे क्षणिकतासाधकस्य सत्ताख्यस्य हेतोयथा धर्म्यन्तरे व्याप्त्यग्रहणेऽपि गमकता, तद्वदस्यापि। एतदचारु । तस्य हि क्षणिकतायां प्राक् प्रत्यक्षेण निश्चयान्निश्चयविषयेण च व्याप्तदर्शनाद्विपक्षात् प्रच्या- वितस्य बाधकप्रमाणेन साध्यधर्मिणि यदवस्थानं, तदेव स्वसाध्येन व्याप्तिग्रहणम् । अत एवास्य हेतोः साध्यधर्मिण्येव व्याप्तिनिश्चयमिच्छन्ति । ननु व्याप्तिसाध्यनि- धययोनियमेन पौर्वापर्यमभ्युपगन्तव्यम् । व्याप्तिनिश्चयस्य साध्यप्रतिपत्त्यङ्गत्वात्। अन तु साध्यमिणि व्याप्तिनिश्चयाभ्युपगमे साध्यप्रतिपत्तिकालोऽन्योऽभ्युप- ·तत्वबोधविधायिनी व्याख्या । गन्तव्य , नचासावन्योऽनुभूयते। अस्त्येतत्कार्यहेतो , कस्यचित् स्वभावहेतोरपि । अस्य तु बाधकात् प्रमाणाद्विपक्षात्प्रच्युतस्य यदेव साध्यधर्मिणि खसाध्यव्याप्त- तया ग्रहण तदेव साध्यग्रहणम्। नचास्यैव द्वैरूप्यम्। यतो विपक्षाड्यावृचिरेवान्व- यमाक्षिपति । इयास्तु विशेप । कस्यचिद् हेतोाप्तिविषयप्रदर्शनाय धर्मिविशेष प्रदर्श्यते, अस्य तु यत्सत्चत् क्षणिकमिति धर्मिविशेषाप्रदर्शनेऽपि धर्मिमात्राक्षेपण व्याप्तिप्रदर्शनम् । तच्च सत्त्व कचिद्यवस्थितमुपलभ्यमान क्षणिकताप्रति- पत्त्यङ्गम्, अत पक्षधर्मताऽप्यत्रास्ति । नचात्रैवम् । अत्राप्येनमेव न्याय केचिदाहु । कथ ' तत्र हि व्यापकस्य क्रमस्य योगपद्यस्य निवृत्त्या विपक्षातन्निवृत्ति । अत्रापि प्रमातृनियतताया व्यापिकाया अभागाद्विप- क्षात्प्रतिसन्धानलक्षणस्य हेतोनिवृत्ति । अथ तत्र बाधकप्रमाणस्य व्याप्ति प्रत्यक्षेण निधीयते। क्रमयोगपद्याभ्यामक्रियाकरणस्य प्रत्यक्षेण निश्चयात् ।भत्र तु कयम् । अत्रापि प्रमातृनियमपूर्वकत्वेन वसन्तान एव प्रतिसंधानस्य व्याप्तिनि- श्रयात् कथ न तुल्यता ?। अथ ब्रूयात् प्रमानियततेत्यस्य भापितस्य कोऽर्थ, यदि पर भड्ग्यन्तरेणैकककत्व साध्य व्यपदिश्यते, तस्य प्रत्यक्षेण निश्चयान्यु- पगमे कथ चाधकप्रमाणावसेयता व्याप्ते । नैतत् । प्रमानियतताग्रहण नैक- कर्तृकत्वग्रहणम्, सर्व एव हि भावा देशादिनियततयाऽवसीयमानव्यवहारगोचर- तामुपयान्ति प्रमातुरप्यवसाय एवमेव दृश्यते, इदानीमत्राहम् । एव देशाधससर्ग- वत् प्रमानन्तराससर्गोऽपि निश्चीयते । तथाहि । देशकालनिवन्धननियमनयति- रिक्तपदार्थाससर्गखभारनियतप्रतिभासोऽपि घटादेरिवारैकत्वानेक्त्वनिश्चयाभाव । पूर्वपाक्षिकमते तस्य नानाक्र्तृकेषु सन्तानान्तरेषु व्यापकस्यामानाद्, निपक्षान- घ्युतस्य प्रतिसन्धानस्य कचिदुपलभ्यमानस्यैश्वर्द्धकले नव्याप्ति ।यथा क्रमयोगप पाम्यामर्थक्रियाकरणदर्शने नैव निश्चय , किं क्षणिकै क्रमयोगपद्याम्यासा क्रियते, आहोखिदन्यथेति । अथ च प्रत्यक्षेण वाधक्स्य व्याप्त्यवसाये, पश्चाद्यापकानुप- लब्ध्या मूलहेतोर्व्याप्तिसिद्धि, एवमेककर्तृकत्वानवसायेऽपि, प्रमानियततया पतिसन्धानस्य स्वसन्तती व्याप्तिनिश्चये सत्युत्तरकाल पिपक्षेव्यापकस्य प्रमातृनि- यतत्वस्यामावादेककर्तृकत्वेन प्रतिसघानस्य व्याप्तिसिद्धि । एवमनभ्युपगमेऽह- ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- मन्यो वेति प्रमात्रनिश्चये प्रमेयानिश्चयादन्धमूकं जगत् स्यात् । औपचारिकस्य प्रमातृनियततया प्रतिभासविपयत्वे नात्मप्रत्यक्षत्वदोषः। तत्रैतत् स्यात्। अस्त्यय प्रमातृनियमनिश्चयः; स तु स्वसन्ततौ किमेककर्तृकत्वकृतः, उतस्विन्निमित्ता- न्तरकृतो युक्तः। तचैकस्यां सन्ततौ हेतुफलभावलक्षणं प्राक् प्रदर्शितम् । सत्यं प्रदर्शितं, नतु साधितम् । तथाहि । तत्कृतः प्रमातृनियमो नान्यकृत इति नैतावत्प्र- त्यक्षस्य विषयः, नच प्रमाणान्तरस्यापि । तद्यस्मिन् विपये उच्यमानं अनुमान- मुच्येत, तदपि प्रत्यक्षनिषेधान्निषिद्धम् । नच क्षणिकत्वव्यवस्थापने हेतुफलभाव- कृतो नियम इत्यभ्युपगन्तुं युक्तम् । तस्योपरिष्टात् निपेत्स्यमानत्वात् । नचात एव दोषादेककर्तृकलकृतोऽपि न नियम इति वक्तुं शक्यम् ।स्वसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वस्य, तत्पूर्वकानुमानसिद्धत्वस्य चात्मनि प्राग्व्यवस्थापितत्वात् । अभ्युपगमवादेन तु क्षणिकत्वव्यवस्थापकसत्त्वहेतुतुल्यत्वमनुसन्धानप्रत्ययहेतोः प्रदर्शितम् ; नतु क्षणिकत्ववदात्मैकत्वस्य प्रत्यक्षासिद्धत्वम्; येनानुमानात तत्प्रतिसिद्मभ्युपगमे इतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गप्रेर्येत ।अतोऽध्यक्षानुमानप्रमाणसिद्धलात् 'परलोकिनोऽ- भावात् परलोकाभावः' इति सूत्रं निःसारतया व्यवस्थितम् । यदप्युच्यते। शरी- रान्तर्गतसंवेदनं कथं शरीरान्तरसंचारि; जीवतस्तावत् न शरीरान्तरसंचारो दृष्टः; परस्मिन् मरणसमये भविष्यतीति दुरन्वयमेतत् । तदपि न युक्तम् । यतः कुमारशरीरान्तर्गताः पाण्डित्यादिविकल्पा वृद्धावस्थाशरीरसंचारिणो दृश्यन्ते; जीवत एव चपलतादिशरीरावस्थाविशेषाः, वाग्विकाराच; तत् कथं न जीवतः शरीरान्तरसंचारः ? । अथैकमेवेदं शरीरं बालकुमारादिभेदभिन्नं, जन्मान्तरशरीरं तु मातापित्रन्तरशुक्रशोणितप्रभवं शरीरान्तरप्रभवम् । एतदप्ययुक्तम् । वालकुमारश- रीरस्यापि भेदात् । यथा च बालकुमारशरीरचपलताभेदस्तरुणादिशरीरसञ्चारी उपलभ्यते, तथा निजजन्मान्तरशरीरप्रभवश्चपलतादिभेदः परभवभाविजन्मशरी- रसंचारी भविष्यतीति; ततो न मातापितृशुक्रशोणितान्वयि जन्मादिशरीरम् , अपि तु वसन्तानशरीरान्वयमेव वृद्धादिशरीरवत् । अन्यथा मातापितृशरीर- चपलतादिविलक्षणं शरीरं चेष्टावन्न स्यात् । अथेहजन्मवालकुमाराद्यवस्थाभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञानादेकलं सिद्धं, शरीरस्य तदवस्थाव्यापकस्य । तेन न तदृष्टान्तबला- ·तत्वबोधविधायिनी व्याख्या । दत्यन्तभिन्ने जन्मान्तरशरीरादौ ज्ञानसचारो युक्त । तदसत् । पूर्वोचरजन्मशरीर- जानसचारकारिण कार्मणशरीरस्यात एव कथश्चिटेकवसिद्धे । तथाहि । ज्ञान तादिहजन्मादावन्यनिजजन्मज्ञानप्रमर प्रसाधितम् , तस्य चेहजन्मवालकुमा- राघरस्थाभेदेषु तदेवेट शरीरमित्समाधितप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययारगतैक्रूपान्वयिपु सचा रदर्शनात् पूर्वोचरजन्मारस्थास्वपि तथाभूतानुगामिरूपसमन्वितासु तस्य सचारो- ऽनुमीयते । नचास्मदादीन्द्रियसवेद्यरूपाद्याश्रयस्यौदारिकशरीरस्य जन्मान्तरश- रायपरथाऽनुगम सभवति, तस्य तदैव च दाहादिना ध्वसोपलव्धे । अतो जन्मद्वयावस्थाव्यापकरयोप्मादिधर्मानुगतस्य कार्मणशरीरस्य विज्ञानसचारका- रिण सद्भाव सिद्ध । पूर्वोत्तरजन्मावस्थाव्यापकस्यावस्थातुस्तदवस्थाम्य क्य- श्चिदभेदात्, मातापितृशरीरविलक्षणनिजशरीरावस्थाचपलताऽऽद्यनुविधाने, उत्त- रावस्थाया कथ नावस्थातृधर्मानुविधानम् । "तस्माद्यस्यैव सस्कार नियमेनानुवर्तते । शरीर पूर्वदेहस्य तत्तदन्वयि युक्तिमत्” ॥ १॥ अथ पूर्वापरयो प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेर्न कार्यकारणभाव, अनुमानमावसिद्धानि- तरेतराश्रयदोप इति । तदपि प्रतिनिहितम् । एव हि सनशून्यलमायातमिति कस्य दूषण साधन वा केन प्रमाणेन, इहलोकस्याप्यभावप्रसक्तेरिति प्रतिपादि- तत्वात् । अथ कार्यविशेषस्य विशिष्ट कारणपूर्वकखसिद्धौ यथोक्तप्रकारेण भवतु पूर्वजन्मसिद्धि, भारिपरलोकसिद्धिस्तु कथम्? । भापिनि प्रमाणाभावात् । तत्रापि कार्यविशेषादेवेति घूम । तथाहि । कार्यविशेपो विशिष्ट सत्त्वमेव । तच न सचामरन्धलक्षणम् । तस्य निपेत्स्यमानत्वात् । नाप्यर्थक्रियाकारित्वरक्ष- णम् । सन्ततिव्यवच्छेदे तस्याभानप्रसङ्गात् । तथाहि । शब्दगुद्धिपदीपादिसन्ता- नाना यधुच्छेदोऽभ्युपगम्यते, तदा तत्सन्ततिचरमक्षणन्यापरक्षणाजननादस- चम्, तदसत्वे च पूर्वपूर्वक्षणानामर्थक्रियाऽजननादसत्त्वमिति सन्तसभाव । अय सन्तत्स तक्षण सजातीयक्षणान्तराजननेऽपि सर्पज्ञसन्ताने म्वग्राहि- ज्ञानजनकत्वेन सन्निति नाय दोष । तदसत्। वसन्ततिपतितोपादेयक्षणाजनकत्वे परसन्तानवर्चिस्वग्राहिमानजनफलस्याप्यसमवात्। नहुपादानकारणलाभावे सह- २१ ·१६२ सम्मतितात्यप्रकरणस्य- कारिकारणलं कचिदप्युपलब्धम् । तत्सद्भावे वा एकसामग्यधीनस्य रूपादेः, रस- तस्तत्समानकालभाविनोऽव्यभिचारिणी प्रतिपत्तिर्न स्यात् । रूपक्षणस्य खोपादे- यक्षणान्तराजननेऽपि रससन्ततौ सहकारिकारणलेन रसक्षणजनकत्वाभ्युपगमात, तत्सद्भावेऽपि तत्समानकालभाविनोरूपादेरभावात्। तन्नोपादानकारणलाभावेमह- कारिखस्यापि संभव इति स्वसन्तत्युच्छेदाभ्युपगमेऽर्थक्रियालक्षणस्य सत्त्वस्यासम्भव इत्युत्पादव्ययधौव्यलक्षणमेव सत्त्वमभ्युपगन्तव्यमिति कार्यविशेषलक्षणाडेतो- यथोक्तप्रकारेणातीतकालबदनागतकालसंबन्धिलमप्यात्मनः सिद्धम्। यदप्युक्तम् । यद्यागमसिद्धत्वमात्मनः, तस्य वा प्रतिनियतकर्मफलसंबन्धस्तत्सिद्धोऽभ्युपगम्यते, तदाऽनुमानवैयर्थ्यमिति।तदपि मूर्खेश्वरचेष्टितम्।नहि व्यर्थमिति निजकारणसाम- ग्रीवलायातवस्तु प्रतिक्षप्तुं युक्तम् । नह्यागमसिद्धाः पदार्था इति प्रत्यक्षस्यापि प्रति- क्षेपो युक्तः। यदपि प्रत्यक्षानुमानाविषये चार्थे आगमप्रामाण्यवादिभिस्तस्य प्रामा- ण्यमभ्युपगम्यते। तदुक्तम् "आम्नायस्य क्रियाऽर्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इति । तदप्ययुक्तम् । यतो यथा प्रत्यक्षप्रतीतेऽप्यर्थे विप्रतिपत्तिविषयेऽनुमानमपि प्रवृ- त्तिमासादयतीति प्रतिपादितम् , तथा प्रत्यक्षानुमानप्रतिपन्नेऽप्यात्मलक्षणेऽथें तस्य वा प्रतिनियतकर्मफलसंवन्धलक्षणे किमित्यागमस्य प्रवृत्तिर्नान्युपगमस्य विषयः। नचागमस्य तत्राप्रामाण्यमिति वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञप्रणीतलेन तत्प्रामाण्यस्य व्यव- स्थापितत्वात्। प्रतिनियतकर्मफलसंबन्धप्रतिपादकश्चागमः। "वहारम्भप्रतिग्रहलंच नारकस्य-" इत्यादिना वाचकमुख्येन सूत्रीकृतोऽस्यैवानुमानविषयलं प्रतिपादयितु- कामेन । यथा च कर्मफलसंवन्धोऽप्यात्मनोऽनुमानादवसीयते, तथा यथास्थानमि- हैव प्रतिपादयिष्यामः । आत्मस्वरूपप्रतिपादकः, प्रतिनियतकर्मफलसंबन्धप्रति- पादकश्चागमः-" एगे आया पुब्बि दुन्विण्णाणं दुप्पडिकंताणं कडाणं कम्माणम्" इत्यादिकः सुप्रसिद्ध एव । तदेवं प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणप्रसिद्धत्वात् नारकतिर्य- जनरामरपर्यायानुभूतिखभावस्यात्मनो न भवशब्दव्युत्पत्तिरर्थाभावात् डित्या- दिशब्दव्युत्पत्तितुल्येति स्थितम् ॥ अत्राहुनैयायिकाः। क्लेशकर्मविपाकाशयापरामृष्टपुरुषाभ्युपगमे, 'नित्यं सत्त्वम- सत्त्वं वा इति दूषणमभ्यधायि। तत्र तन्नित्यसत्त्वप्रतिपादने नास्माकं काचित क्षतिः। 1 ·तत्ववोधविधायिनी व्याख्या । प्रमाणतो नित्यज्ञानादिधर्मकलापान्वितस्य तस्याभ्युपगमात् । ननु युक्तमेतद्यदि तथाभूतपुरुपसद्भावप्रतिपादक किञ्चित्प्रमाण स्यात्,तच्च नास्ति।तथाहि नि प्रत्यक्ष तथाविधपुरुषसडावावेदकमस्सदादीनाम् , असाहलक्षणयोगिभिस्तस्यावसाय इत्यत्रापि न किञ्चित् प्रमाणमस्ति । यदा न तवस्त्ररूपग्रहणे प्रत्यक्षप्रमाणप्रवृत्ति, तदा तद्तधर्माणा नित्यज्ञानादीना सद्भावान सभवति। नानुमानमपि युक्त- मेतत्स्वरूपावेदकम् । प्रत्यक्षनिषेधे तत्पूर्वकस्य तस्यापि निषेधात् । सामान्यतो दृष्टस्यापि नान विषये प्रवृत्ति । लिङ्गस्य कस्यचिचत्प्रतिपादकस्याभावात्, कार्य- त्वस्य पृथिव्याद्याश्रितस्य केपाश्चिन्मतेनासिद्धे । नच सस्थानवत्त्वस्य तत्साध- कत्वम् |प्रासादादिसस्थानेभ्य पृथिव्यादिसस्थानस्यात्यन्तवैलक्षण्यात् । सस्थान- शब्दवाच्यत्वेन चातिप्रसक्तिर्दर्शिता, "वस्तुभेदप्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेटिन" इत्यादिना।तरमानानुमान तत्साधनायालम्।नाप्यागमः नित्यस्यात्र दर्शनेऽनम्यु- पगमात् । अभ्युपगमे वा कार्यार्थप्रतिपादकस्य, सिद्धे वस्तुन्यव्यापते । नापीश्वर- पूर्वकस्य प्रामाण्यम्।इतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गात् । अनीश्वरपूर्वकस्यापि सभाव्यमान- दोपत्वेन प्रप्राणताऽनुपपत्ते । तस्यान्येश्वरपूर्वकले, तस्यापि सिद्धि कुत इति वक्तव्यम् । तदसिद्धौ,न तस्य प्रामाण्यम्, अनेकेश्वरप्रसङ्गदोपश्च । भवतु को दोष । यत एकस्यापि साधने वयमतीनोत्सुका , किं पुनर्गहनामिति चेत् । न कश्चित्प्रमा- णाभाव मुक्त्वा । तन्नागमतोऽपि तत्प्रतिपत्ति , एव स्वरूपासिद्धौ कय तस्य कार- णता। अत्राहु । यदुक्तम् ,न तत्र प्रत्यक्ष प्रमाणम् । तदेवमेव । यदपि, सर्वप्रकारस्या- गमस्य न तवस्त्ररूपादने व्यापृति । तत्रोच्यते । आगमाव्यापारेऽपि तत्स्वरूप- साधकमनुमान विद्यते । आगमस्यापि सिद्धेऽर्थे लिङ्गदर्शनन्यायेन यथा व्यापृति- स्तथा प्रतिपादयिप्याम । प्रत्यक्षपूर्वकानुमाननिषेधे सिद्धसाधनम् । सामान्यतो दृष्टानुमानस्य तत्र व्यापाराभ्युपगमात् । नन्वनुमानप्रमाणतायामय विचारो युक्ता- रम्भ , तस्यैर तुप्रामाण्य नानुमन्यन्तै चार्वाका इति । एतच्चानुढोप्यम्। अनुमान- प्रामाण्यस्य व्यवस्थापितलात् । यचूतम् । पृथिव्यादिगतस्य कार्यबस्याप्रति- पचे, न तस्मादीश्वरागम । तर पृथिव्यादीना चौदै कार्यलमभ्युपगत, ते क्यमेव वदेयुः । येऽपि चार्गकाद्या. पृथिव्यादीना कार्यल नेच्छन्ति, तेषामपि ·सम्मतितात्यप्रकरणस्य- विशिष्टसंस्थानयुक्तानां कथमकार्यता? । सर्व संस्थानवत् कार्यम् , तच्च पुरुषपू- चकं दृष्टम् । येऽप्याहुः। संस्थानशब्दवाच्यवं केवलं घटादिभिः समानं पृथिव्या- दीनां न तत्त्वतोऽर्थः कश्चिद् इयोरनुगतसमानो विद्यते। तेपामपि, न केवलमत्रा- नुगतार्थाभावः किन्तु धूमादावपि पूर्वापरव्यक्तिगतो नैव कश्चिदनुगतोऽर्थः समानोऽस्ति । अथ तत्र वस्तुदर्शनायातकल्पनानिमित्तमुक्तम् , अत्र तथाभूतस्य प्रतिभासस्याभावान्नानुगतार्थकल्पना । तथाहि । कस्यचिद् घटादेः क्रियमाणस्य विशिष्टां रचनां कर्तृपूर्विकां दृष्ट्वाऽदृष्टकर्तृकस्यापि घटप्रासादादेस्तस्य रचना- विशेषस्य कर्तृपूर्वकलप्रतिपत्तिः । पृथिव्यादेस्तु संस्थानं कदाचिदपि कर्तृपूर्वक नावगतम् । नापि तादृशं धर्म्यन्तरे दृष्टकर्तृक इव पटादौ; तत्पृथिव्यादिगतस्य संस्थानस्य वैलक्षण्यात्ततो न ततः कर्तृपूर्वकलप्रतिपतिः । एवं हेतोरसिद्धत्वेन नैतत्साधनम् । अयुक्तमेतत् । यतो यद्यनवगतसंबन्धान प्रतिपत्तॄन् अधिकृत्य हेतोरसिद्धत्वमुच्यते, तदा धूमादिप्वपि तुल्यम् । अथ गृहीताविनाभावानामपि कार्यत्वदर्शनात् तत्त्वादिषु ईश्वरादिकृतत्वप्रतिभासानुत्पत्वेरेवमुच्यते । तदसत् । ये हि कार्यत्वादेवुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वेन गृहीताविनाभावास्ते तस्मादीश्वरा- दिपूर्वकत्वं तेपामवगच्छन्त्येव, तस्माद् व्युत्पन्नानामस्त्येव पृथिव्यादिसंस्थान- वत्त्वकार्यत्वादेहतोद्धर्मिधर्मताऽवगमः। अव्युत्पन्नानां तु प्रसिद्धानुमाने धूमादावपि नास्ति । अपिच । भवतु प्रासादादिसंस्थानेभ्यः पृथिव्यादिसंस्थानस्य वैलक्षण्यं, तथापि कार्यत्वं शाक्यादिभिः पृथिव्यादीनामिप्यते । कार्य च कर्तृकरणादि- पूर्वकं दृष्टम्; अतः कार्यत्वाद् बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वानुमानम् । अथ कर्तृपूर्व- कस्य कार्यत्वस्य, संस्थानवत्त्वस्य च तद्वैलक्षण्यान्न ततः साध्यावगमः। अत एवा- धिष्ठातृभावाभावानुवृत्तिमद्यत् संस्थानं तदर्शनात् कदार्शिनोऽपि तत्प्रतिपत्ति- युक्तेत्यस्य दूषणस्य कार्यत्वेऽपि समानत्वात् कथं गमकता ?। यद्येवम् , अनुमानो- च्छेदप्रसङ्गः। धूमादिकमपि यथाविधमग्न्यादिसामग्रीभावाभावानुवृत्तिमत्, तथा- विधमेव यदि पर्वतोपरि भवेत् , स्यात् ततो वह्वयाद्यवगमः; अथाधूमच्यावृत्तं तथाविधमेव धूमादि, तर्हि कार्यत्वाद्यपि तथाविधं पृथिव्यादिगतं किं नेष्यते । अथ पृथिव्यादिगतकार्यत्वादिदर्शनात् कर्बदर्शिनां तदप्रतिपत्तिः, एवं शिखर्या- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । दिगतबहयाचदर्शिना धूमादिभ्योऽपि तदप्रतिपतिरस्तु। नचात्र शब्दसामान्य वस्त्वनुगमो नास्तीति वक्तु युक्तम् । धूमादारपि शब्दसामान्यस्य वक्तु शस्यत्वात्। तन्न शाक्यदृष्ट्या कार्यत्वादेरसिद्धता, नापि चार्वाकमीमासकदृष्ट्या । तेपामपि सस्थानववश्य कार्यम् , घटादिवत्पृथिव्यादिस्वावयवसयोगैरारब्धम्, अवश्यतया विश्लेपाद्विनाशमनुभविष्यति । एव विनाशादा सभापितात्कार्यत्वानुमान, रचना- स्वभावाहा यथोक्त भाष्यकृता।येपामप्यननगतोत्पत्तीना भावाना रूपमुपलभ्यते, तेपा तन्तुव्यतिपङ्गजनित रूप दृष्ट्वा तद्यतिपङ्गनिमोचनात् , तहिनाशाहा विन- क्ष्यतीत्सनुमीयते । अनेन सरथानवतोऽनुपलम्यमानोत्पचे समनाय्यसमवायि- कारणपिनाशाविनाशमाह, तथा पृथिव्यादे सस्थानवतोऽदृष्टजन्मनो रूपदर्शनात् नाशसम्भावना भविष्यति, सम्भाविताच नाशात् कार्यवानुमितौ र्तृप्रतिपचि । यथोक्त न्यायपिदि । तत्त्वदर्शन प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा” कार्यत्वपिनाशिलयोध समन्याप्तिकत्वादेकेनापरस्यानुमानमिष्टम् , “तेन यत्राप्युभौ धर्मी-" इत्यत्रातो जैमिनीयाना न कार्यलादेरसिद्धता। नापि चाक्मितेऽसिद्धत्वम् , तेपा रचना- वत्त्वेनावश्यभाविनी कार्यताप्रतिपत्तिरदृष्टोत्पत्तीनामपि क्षित्यादीनाम् । अन्यथा वेदरचनाया अपि कर्तदर्शनाभान्न कार्यता । यतस्तत्राप्यतापच्छश्य वक्तुम् । न रचनात्वेन वेदरचनाया कार्यत्वानुमान, कर्तृभागनुविधायिनी तदर्शना- लौकिक्येर रचना तत्पूर्विकाऽस्तु, मा भूदैदिकी । अथ तयोविशेषानुपरम्भाल्लौ- फिकीव वैदिक्यपि कर्दपूर्तिका, तर्हि प्रासादादिसस्थानयत् पृथिव्यादिसरयान- वत्वस्यापि तद्पताऽस्तु । विशेपानुपलक्षणात् । तन्न हेतोरसिद्धता । मा भूद सिद्धत्य तथाऽप्यम्मात्साध्यसिद्धिर्न युक्ता । नहि केवलरात्पक्षधर्मत्वाद् व्याप्ति- शून्यात्माध्यागम । ननु किं घटादौ कर्तृकर्मकरणपूर्वकत्वेन कार्यत्वाटेा- प्सनरगम अस्त्र घटगते कार्यत्वे प्रतिपत्तिस्तथापि न व्याप्ति । सा हि सक- राक्षेपेण गृह्यते, अतु व्याप्तिग्रहणकाल एर केपाश्चित् कार्याणामपूर्वकाणां कार्यत्वदर्शनान्न सर्व कार्य कर्तृपूर्वरम्, यथा बनेषु वनस्पतीनाम् । अथ तन न कभावनिधय , किंतु कर्नग्रहणम,तच्च विद्यमानेऽपि कर्चरि भवतीति कथ साध्या- भावे हेतोर्दर्शनम् । क पुनश्चिमानक्र्तृणा तदप्रतिपचि, यथा घटादीनामनवगतो- ·सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- स्पत्तीनाम् ; युक्ता तत्र कर्तुरप्रतिपत्तिः, उत्पादकालानवगमात् ; तत्काले च तस्य तत्र संनिधानम्, अन्यदाऽस्य सन्निधानाभावादग्रहणम् । बनगतेषु च स्थावरेपूपलभ्य- मानजन्मसु कर्तृसद्भावे तदवगमोऽवश्यंभावी; यथोपलभ्यमानजन्मनि घटादौ अत उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य कर्तुस्तेप्वभावनिश्चयात्, तत्र व्याप्तिग्रहणकाल एव कार्य- वादेहेंतोर्दर्शनान्न कर्तृपूर्वकत्वेन व्याप्तिः। इतश्च दृष्टहान्यदृष्टपरिकल्पनासम्भवात। दृष्टानां क्षित्यादीनां कारणवत्यागोऽदृष्टस्य च कर्तुः कारणत्वकल्पना नयुक्तिमती । अथ न क्षित्यादेः कारणत्वनिराकरणम्, कर्तृकल्पनायामपि तत्सद्भावेऽपि तस्यापर- कारणत्वकृतेः। तदसत् । यतो यद्यस्यान्वयव्यतिरेकानुविधायि तत्तस्य कारणमित- रत्कार्यम्, क्षित्यादीनां त्वन्वयव्यतिरेकावनुविधचे तत्राकृष्टजातं वनस्पत्यादि नापरस्य ; कथमतो व्यतिरिक्तकारणं भवेत् ? । एवमपि कारणत्वकल्पनायां दोष उक्तः, चैत्रस्य व्रणरोहणे इत्यादिना। तस्मात्पक्षधर्मत्वेऽपि व्याप्त्यभावादगमकत्वं हेतोः । अथ तेषां पक्षेऽन्तर्भावान्न तैव्यभिचारः। तदसत् । तात्त्विक विपक्षत्वं कथमिच्छाकल्पितेन पक्षत्वेनापोयेत ? । व्याप्ती सिद्धायां साध्यतदभावयोरग्रहणे वादीच्छापरिकल्पितं पक्षवं कथ्यते । सपक्षविपक्षयोहेतोः सदसत्त्वनिश्चयाया- प्तिसिद्धिः । एवमपि साध्याभावे दृष्टस्य हेतोाप्तिग्रहणकाले, व्यभिचाराशङ्कायां निश्चये वा व्यभिचारविषयस्य पक्षेऽन्तीवेन गमकत्वकल्पने न कश्चिद्धेतु- यभिचारी भवेत् । तस्मान्नेश्वरसिद्धौ कश्चित् हेतुरव्यभिचार्यस्ति । अत्राहुः । नाकृष्टजातैः स्थावरादिभिर्व्यभिचारो, व्याप्त्यभावो वा | साध्याभावे वर्चमानो हेतुर्व्यभिचारी उच्यते; तेषु तु कर्बग्रहणम् ; न सकर्तृकत्वाभावनिश्चयः। ननू- क्तम् , उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वे कर्तुरभावनिश्चयस्तत्र युक्तः । नैतद्युक्तम् । उपल- ब्धिलक्षणप्राप्ततायाः कर्तुस्तेष्वनभ्युपगमात् । यत्तूक्तम् । क्षित्याद्यन्वयव्यतिरेकानु- विधानदर्शनात्तेषां तद्व्यतिरिक्तस्य कारणत्वकल्पनेऽतिप्रसङ्गदोष इति । एतस्यां कल्पनायां धर्माधर्मयोरपि न कारणता भवेत्। नच तयोरकारणतैव। तयोःकारण- त्वप्रसाधनात् । नहि किञ्चिज्जगत्यस्ति यत्कस्यचिन्न सुखसाधनं, दुःखसाधनं वा। नच तत्साधनस्यादृष्टनिरपेक्षस्योत्पत्तिः। इयांस्तु विशेषः। शरीरादेः प्रतिनियताद- ष्टाक्षिप्तत्वं प्रायेण, सर्वोपभोग्यानां तु साधारणादृष्टाक्षिप्तत्वम्। एतत्सर्वादिभिरभ्यु- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । पगमादप्रत्याख्येयम् , युक्तिश्च प्रदर्शितैवाचार्वाकरप्येतदभ्युपगन्तव्यम्।तान् प्रति पूर्वमेतत्सिद्धौ प्रमाणस्योक्तत्वात्।प्रमाणसिद्ध तु न कस्यचिन्न सिद्धम् । अथादृ- एस्य कार्येणान्वयव्यतिरेकाननुविधानेऽपि नाकारणता, न तर्हि वक्तव्यं भूम्यादिव्य तिरेकेण स्थावरादिना कायणेश्वरस्यान्वयन्यतिरेकाननुविधानादकारणत्वम् । अथ जगद्वैचित्र्यमदृष्टस्य कारणत्व विना नोपपद्यते इति तत् कल्प्यते । सर्वानुत्पचिमत. प्रति, भूम्यादे साधारणत्वादतोऽदृष्टाख्यविचित्रकारणकृत कार्यवैचित्र्यम् । एवमदृ- टस्य कारणत्वकरपनायामीश्वरस्यापि कारणत्वप्रतिक्षेपो न युक्त । यथा कारण- गतवैचित्र्य विना कार्यगत वैचित्र्य नोपपद्यते इति तत्परिकरप्यते, तथा चेतनं कार विना कार्यस्वरूपानुपपत्तिरिति किमिति तस्य नान्युपगम. १ । नचा- कृष्टजातेपु स्थाररादिपु तस्याग्रहणेन प्रतिक्षेप । अनुपलब्धिलक्षणप्राप्त- खाददृष्टयत् । नच सर्वा कारणसामग्युपलब्धिलक्षणप्राप्ता । अत एव दृश्यमाने- प्वपि कारणेषु कारणत्वमप्रत्यक्षम्। कायेणेव तस्योपलम्मात् । सहकारिसत्ता दृश्यमा. नस्य कारणता केपाश्चित् सहकारिणा दृश्यत्वेऽप्यदृष्टादे सहकारिण कार्येणैव प्रति- पति, एवमीश्वरस्य कारणत्वेऽपिन तत्स्वरूपग्रहण प्रत्यक्षेणेति स्थितम् । ततोऽनुप लब्धिलक्षणप्राप्तत्वात् क रुपलभ्यमानजन्मसु स्थापरेपु हेतोवृत्तिदर्शनान्न व्या- प्त्यभावः, यतो निश्चितविपक्षवृचिहेतुर्व्यभिचारी । ननु निश्चितविपक्षवृत्चिर्यथा व्यभिचारी, तथा सन्दिग्धव्यतिरेकोऽपि। उक्तेपु स्थावरेषु कर्ऋग्रहण किं कर्बभागात, आहोस्विद् विद्यमानत्वेऽपि तस्याग्रहणमनुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वेन । एव सन्दिग्ध- व्यतिरेकत्वेन कश्चिद्धेतुर्गमक |धूमादेरपि सकलव्यत्याक्षेपेण व्याप्त्युपलम्भकाले, नसर्ग वहिव्यत्यो दृश्या , तासुवाऽदृश्यासु धूमव्यक्तीना दृश्यत्वे सन्दिग्धव्यतिरे काशङ्का न निवर्चते । यत्र वढेरदर्शने घूमदर्शन, तत्र किंव।रदर्शनमभावात्, आहो. खिद् अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्यादिति न निश्चय । अतो धूमोऽपि सन्दिग्धव्यतिरेक- स्वान्न गमकः अथ धूम कार्य हुतमुजः, तस्य तदभार स्वरूपानुपपचि ,अदृष्टत्वेऽ- प्यनलस्य सहावकरपना । ननु तत्कार्यमत्रोपलभ्यमान किमिति कारणमन्तरेण कल्प्यते । अथ दृष्टशक्ते कारणस्य करपनाऽस्तु, मा भृद् बुद्धिमत । वहयादेधूमा दीन प्रति कय दृष्टशक्तिता प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यामिति चेत्। बुद्धिमतोऽपि ताभ्या ·१६८ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- कारणत्वकृतौ बयादिभिस्तुल्यता । यथा वह्वयादिसामग्या धूमादिर्जन्यमानो दृष्टः, स तामन्तरेण कदाचिदपि न भवति । स्वरूपहानिप्रसङ्गात् । तहत्सर्व- मुत्पत्तिमत् कर्तृकर्मकरणपूर्वकं दृष्टं; तस्य सकृदपि तथादर्शनातजन्यतास्वभावः। तस्यैवस्वभावनिश्चितावन्यतमाभावेऽपि कथं भावः ? । किंच । अनुपलभ्यमान- कर्तृकेषु स्थावरेषु कर्तुरनुपलम्भः, शरीराद्यभावात् । नत्वसत्त्वात् । यत्र शरीरस्य कर्तृता तत्र कुलालादेः प्रत्यक्षेणैवोपलम्भः; अत्र तु चैतन्यमात्रेणोपादानाधधि- छानात् कथं प्रत्यक्षव्यापृतिः ? । नाप्येतद्वक्तव्यम्, शरीराद्यभावात् । तर्हि कर्तृताऽपि न युक्ता । कार्यस्य शरीरेण सह व्यभिचारदर्शनात् । यथा स्वशरीरस्य प्रवृत्ति- निवृत्ती सर्वश्चेतनः करोति; ते च कार्यभूते । न च शरीरान्तरेण शरीरप्रवृत्ति- निवृत्तिलक्षणं कार्य चेतनः करोति, तेन तस्य व्यभिचारः। अथ शरीर एव दृष्ट- त्वात् करोतु नान्यत्र । तन्न । यतः कार्य शरीरेण विना करोतीति नः साध्यम् , तत् स्वशरीरगतमन्यशरीरगतं वेति नानेन किश्चित् । एतेनैतदपि पराकृतम्, यदाहुरेके- "अचेतनः कथं भावस्तदिच्छामनुवर्तते" । अचेतनस्य शरीरादेरात्मेच्छानुवर्तित्वदर्शनात् । नचाचेतनस्य तदि- च्छाननुवतिनोऽपि प्रयत्नप्रेर्यत्वपरिहार इति वक्तव्यम् । यत ईश्वरस्यापि प्रयत्नसद्भावे, न काचित् क्षतिः । नच शरीराभावात् कथं प्रयत्न इति वक्तुं युक्तम् । शरीरान्तराभावेऽपि शरीरस्य प्रयत्नप्रेर्वत्वदर्शनात्, तत्कर्तुः शरीराभावादकृष्टोत्पत्तिषु स्थावरेण्वग्रहणम्, न तत्रादर्शनेन हेतोर्व्यभिचारः । येऽपि प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनं कार्यकारणभावमाहुः, तेषामपि कस्यचित्कार्य- कारणभावस्य तत्साधनत्वे यथेन्द्रियाणाम् , अदृष्टस्य च तो विना कारणत्व- सिद्धिः, तथेश्वरस्यापि । अतो न व्याप्त्यभावः । अत एव न सत्प्रतिपक्षताऽपि । नैकस्मिन् साध्यान्विते हेतौ स्थिते द्वितीयस्य तथाविधस्य तत्रावकाशः। वस्तुनो बैरूप्यासंभवात् । नापि बाधः । अबुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वस्य प्रमाणेनाग्रह- णात् । साध्याभावे हेतोरभावः स्वसाध्यव्याप्तत्वादेव सिद्धः । नापि धर्म्य- सिद्धता । कार्यकारणसङ्घातस्य, पृथिव्यादेर्भूतग्रामस्य च प्रमाणेन सिद्धत्वात् ।

·तत्वबोधविधायिनी व्याख्या । तमाश्रयत्वेन हेतोर्यथा प्रमाणेनोपलम्भस्तथा पूर्व प्रदर्शितम् । अतोऽस्मादी- श्वरावगमे न तत्सिद्धौ प्रमाणाभाव । नापि हेतोपिशेषविरुद्धता । तहिरडत्ते हेतोर्विशेषणेऽभ्युपगम्यमाने न कश्चिद्धेतुरविरद्धो भवेत् । प्रसिद्धानुमानेऽपि निशे- पविरद्धादीना मुलभत्वात् । यथाऽय धूमो दहन साधयति तथेतद्देशावच्छिन्न- वहयभारमपि साधयति । नहि पूर्वधूमस्यैतद्देशावच्छिन्नेन वह्निना व्याप्ति । एव कालायरच्छेदेन हेतोनिरुडता वक्तव्या। अब देशकालादीन् विहाय वह्निमात्रेण हेतोाप्तेन विरुद्धता, तर्हि तद्वत्कार्यमात्रस्य बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वेन ब्याते यद्यपि दृष्टान्तेऽनीश्वरोऽसर्वज्ञ कृत्रिमज्ञानसम्बन्धी सशरीर क्षित्याद्युपविष्ट की, तथापि पूर्वोक्तविशेषणाना धर्मिविशेषरूपाणा व्यभिचाराचद्विपर्ययसाधक्त्वेऽपि नविरुद्धता। रिरुद्धो हि हेतु साध्यविपर्ययकारित्वाद्भवति। नचैतेषा साध्यता । बुद्धिमत्कारणपूर्वक्वमात्रस्यास्मादेतो साध्यत्वेनेष्टत्वात् । यथा च विशेपविरद्धा- दीनामदूषणत्व तथा "सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध" इत्यत्र सूने निर्णीतम्। इतबैतददूषणम् । पूर्वस्मादेतो स्वसाध्यसिद्धावुत्तरेण पूर्वसिद्धस्यैर साध्यस्य किं विशेष साध्यते, उत पूर्वहेतो स्वसाध्यसिद्धिप्रतिवन्ध क्रियते । न तावत्पूर्वो विक्रम । यदि नाम तत्रापरेण हेतुना विशेषाधान कृत, किं तावता पूर्वस्य हेतो साध्यसिद्धिविघात । यथा कृतकत्वेन शब्दस्यानित्यवसिद्धौ, हेलन्तरेण गुणत्व- सिद्धारपिन पूर्वस्य क्षति , तद्वदवापि । अथोत्तरो विकल्प । तथापि स्वसाध्यसिद्धि- प्रतिबन्धो व्याप्त्यभावप्रदर्शनेन क्रियते, व्याप्त्यभावश्च हेतुरूपाणामन्यतमाभावेन। न च धर्मिविशेषविपर्ययोडावनेन कस्यचिदपि रूपस्याभाव कभ्यते, नच हेतु- रूपाभागासिद्धारगमफलम् । तन्न विशेषविरुद्धता । विशेषास्तु धर्मिण स्वरूप- सिद्धाउचरकाल प्रमाणान्तरप्रतिपाद्या , न तु पूर्वहेतुवलादभ्युपगम्यन्ते । तच्च प्रमाणान्तरमागम , पूर्वहेतोहेलन्तर च । तच्चान्वयन्यतिरेकिपूर्वककेवलव्यतिरे- क्मिज्ञम् । यथागन्धाधुपलन्ध्या तत्साधनकरणमानप्रसिद्धौ प्रसवप्रतिषेधे करण- विशेषमिद्धि केवलव्यतिरेकिनिमित्ता, तथेहापि कार्यत्वात् बुद्धिमत्कारणमान- प्रनिटी प्रसक्तपतिपेधात् कारणविशेषसिद्धि केवरव्यतिरेकिनिमित्ता। तथाहि । कार्यलाद् बुद्धिमत्कारणमानसिद्धौ प्रसक्तानां कृषिमज्ञानशरीरसमलादीना . .

·१७. सम्मतितकाख्यप्रकरणस्य- धर्माणां प्रमाणान्तरेण बाधोपपत्तौ विशिष्टबुद्धिमत्कारणसिद्धियतिरेकिबला- दिति केचित् । अन्ये मन्यन्ते यत्रान्वयव्यतिरेकिणो हेतोर्न विशेषसिद्धिः, तत्र तत्पूर्वकात् केवलव्यतिरेकिणो विशेषसिद्धिर्भवतु; यथा घाणादिपु । अत्र तु पूर्वस्मा तोर्विशेषसिद्धौ न हेत्वन्तरपरिकल्पना । यथा धूमस्य वहिनाऽन्वयव्यतिरे- कसिद्धावत्र देशे वह्निरिति पक्षधर्मत्ववलात्प्रतिपत्तिः, नान्वयाद् व्यतिरेकाहा।तयो- घेतद्देशावच्छिन्नेन वह्निनाऽसंभवाद्यद्यपि व्याप्तिकाले सकलाक्षेपेण तद्देशस्याप्या- क्षेपः, अन्यथाऽत्र व्याप्तेरसंभवात ; तथापि व्याप्तिग्रहणवेलायां सामान्यरूपतया तदाक्षेपः, न विशेषरूपेणेति विशेषावगमो नान्वयव्यतिरेकनिमित्तः, अपि तु पक्षध- मत्वकृतः। अत एव प्रत्युत्पन्नकारणजन्यां स्मृतिमनुमानमाहुः । प्रत्युत्पन्नं च कारणं पक्षधर्मत्वमेव । तथा कार्यत्वादेबुद्धिमत्कारणमात्रेण व्याप्तिसिद्धाबपि कारणविशे- षप्रतिपत्तिः पक्षधर्मत्वसामर्थ्यात् । य इत्थंभूतस्य पृथिव्यादेः कर्ता, नियमेनासा- वकृत्रिमज्ञानसंबन्धी शरीररहितः सर्वज्ञ एक इति । एवं यदा पक्षधर्मत्वबलाद्वि- शेषसिद्धिः, तदा न विशेषविरुद्धादीनामवकाशः।अन्वयसामर्थ्यादपि विशेषसिद्धि- मन्ये मन्यन्ते । यथा धूममात्रस्य वह्निमात्रेण व्याप्तिः, एवं धूमविशेषस्य वह्निविशे- षेण इति धूमविशेषप्रतिपत्तौ न वह्निमात्रेणान्वयानुस्मृतिः, किन्तु वह्निविशेषे- गैवंविशिष्टकार्यत्वदर्शनान्न कारणमात्रानुस्मृतिः, किन्तु तथाविधकार्यविशेषजनक- कारणविशेषानुस्मृतिः। तदनुस्मृतावत्रान्वयसामर्थ्यादेव कारणविशेषप्रतिपत्तिरिति न विशेषविरुद्धावकाशः। एतेषां पक्षाणां युक्तायुक्तत्वं सूरयो विचारयिष्यन्तीति नास्माकमत्र निर्बन्धः; सर्वथा विशेषविरुद्धस्यादूषणत्वमस्माभिः प्रतिपाद्यते, तद्वि- रुद्धलक्षणपर्यालोचनया प्रसक्तानां च विशेषाणां प्रमाणान्तरबाधया, अन्वयव्य- तिरोकिमूलकेवलव्यतिरेकिबलाहा, पक्षधर्मत्वसामर्थ्येन वा, कार्यविशेषस्य कारण- विशेषान्वितत्वेन वा; नात्र प्रयत्यते।सर्वथा प्रस्तुतहेतौ न व्याप्त्यसिद्धिःप्रसक्तानां विशेषाणां प्रमाणान्तरबाधया विशेषविरुद्धताऽनवकाश इत्युक्तम् । तत्र कतमस्य प्रसक्तस्य विशेषस्य केन प्रमाणेन निराकृतिः ?। शरीरसंवन्धस्य तावद्याप्त्यभावेन; शरीरान्तररहितस्याप्यात्मनः स्वशरीरधारणप्रेरणक्रियासु यथा। अथात्मनः प्रयत्न- वत्त्वाद् धारणादिक्रियासु शरीराद्याधारासु कर्तृवंयुक्तम्, नेश्वरस्य; तद्रहितलात्।

·तत्वोधविधायिनी व्याख्या । तथाच भवतां मुख्य कर्तृलक्षण “ज्ञानचिकीप्रियत्नाना समपाय कर्तृता" इति। केनेश्वरस्य तद्रहितत्वात् प्रयत्नप्रतिषेध कृत } आत्ममन सयोगजन्यत्वात् प्रयत्नस्येश्वरस्य तदसभवाकारणाभावात् तनिषेध | बुद्धिस्तहीश्वरे कथम् , तस्या अपि मन सयोगजन्यतैव। साऽपि मा भूत्का न क्षति ननु तदसव, न त्वन्या काचित् । साऽपि भवतु, तदभावे कस्य विशेप शरीरादिसयोगलक्षण साध्यते। अत एवान्यैरुक्तम्, नातीन्द्रियार्थप्रतिषेधो विशेषस्य कस्यचित्साधनेन, निराकरणेन वा कार्य , तदभारे विशेषसाधनस्य तन्निराकरणहेतोर्वाऽऽश्रयासिद्धलात्, किन्त- तीन्द्रियमर्थमभ्युपगच्छस्तत्सिद्धौ प्रमाण प्रष्टव्य । स चेचत्सिद्धौ प्रयोजक हेतु दर्शयति, ओमिति कृत्वाऽसौ प्रतिपत्तव्य ।अथ न दर्शयति प्रमाणाभावादेवासी नास्ति, न तु विशेषाभावात् । तस्माद् ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नाना समवायोऽस्तीश्वरे । तेतु ज्ञानादयोऽस्मदादिज्ञानादिभ्यो विलक्षणा 1 वैलक्षण्य च नित्यवादिधर्मयोगात्। तन्नेश्वरशरीरस्य कर्तृविशेषस्य व्याप्त्यभागात सिद्धि नाप्यसर्पज्ञल विशेष कुला- लादिपु दृष्टस्तन साध्यते।तसिद्धावपि विशेपविरुद्धस्य व्याप्त्यभाव एव । नासर्व- विदा क; कुलालादिना किश्चित्कार्य क्रियते। ननु कुलालादे सर्पवित्वे नेदानी कश्चिदसर्वचित् । एवमेव, यद्य करोति स तस्योपादानादिकारणकलाप, प्रयोजन च जानाति । अन्यथा तक्रियाऽयोगात्। सर्वज्ञब च प्रकृतकार्यतन्निमित्चापेक्षम्।अत कुलालादिर्यथा कर्ता खकार्यस्य सर्व जानात्युपादानादि, एवमीश्वरोऽपि सर्पकती सर्वस्य कारणप्रयोजन विादविपयस्य सर्वस्योपादानकारणादि च कर्तृलादेव जानाति, अतः क्थमसारसर्ववित् १। अन्ये बाहु । क्षेत्रज्ञाना नियतार्थविषयग्रहण सर्वविदाधिष्ठितानाम् , यथाप्रतिनियतशब्दादिविषयग्राहकाणामिन्द्रियाणामनियत- विषयस विदधिष्ठिताना जीपच्छरीरे, तथाचेन्द्रियवृत्युच्छेदलक्षण केचिन्- मरणमाहुबेतनानधिष्ठितानाम् अस्ति च क्षेत्रज्ञाना प्रतिनियतविषयग्रहण, तेना- प्यनियतविषयसचिदधिष्ठितेन भाच्यम्। योऽसौ क्षेत्रज्ञाधिष्ठायकोऽनियतविषय , स सर्वविदीश्वर । नन्वेष तस्यैव सकलक्षेत्रेप्वधिष्ठायकलात् किमन्तर्गडुस्थानीय १ नयायिक ममाघचे-प्रागुक्तपकारेण युद्धयादेनिपेय तस्येवरसासत्तेव तिर्नान्या काचिन् । पर पुन माह-साऽपि भवस्विति ।

·१७२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- क्षेत्रज्ञैः कृत्यम् ?, न किञ्चित्प्रमाणसिद्धतां मुक्त्वा । नत्वेवमनिष्टा । यथेन्द्रियाधिष्ठा- यकः क्षेत्रज्ञस्तदधिष्ठायकश्वेश्वरः, एवमन्योऽपि तदधिष्ठायकोऽस्तु । भवत्वनिष्टा, यदि तत्साधकं प्रमाण किञ्चिदस्ति, नत्वनिष्टासाधकं किञ्चित्प्रमाणमुत्पश्यामः । तावत एवानुमानसिद्धत्वात् । आगमोऽप्यस्मिन् वस्तुनि विद्यते । तथा च भगवान् व्यासः "हाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः" ॥२॥ इति । तथा श्रुतिश्च तत्प्रतिपादिका उपलभ्यते । “विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो बाह्रुत विश्वतस्पात्।सं बाहुभ्यां धर्मति संपतत्रैवाभूमी जुनयन् देव एक आस्ते" इत्यादि । नच स्वरूपप्रतिपादकानामप्रामाण्यम् । प्रमाणजनकत्वस्य सद्भावात् । तथाहि । प्रमाणजनकत्वेन प्रमाणस्य प्रामाण्यं, न प्रवृत्तिजनक- त्वेन; तच्चेहास्त्येव । प्रवृत्तिनिवृत्ती तु पुरुषस्य सुखदुःखसाधनत्वाध्यवसाये समर्थस्यार्थित्वाद्भवत इति । अथ विधावङ्गत्वादमीषां प्रामाण्यं, न स्वरूपार्थ- त्वादिति चेत् । तदसत् । स्वार्थप्रतिपादकत्वेन विध्यङ्गत्वात् । तथाहि । स्तुतेः खार्थप्रतिपादकत्वेन प्रवर्तकत्वम्, निन्दायास्तु निवर्तकत्वमिति।अन्यथा हि तदर्था- परिज्ञाने विहितप्रतिषिद्धेप्वविशेषेण प्रवृत्तिनिवृत्तिर्वा स्यात् । तथा विधिवाक्यस्यापि स्वार्थप्रतिपादनहारेणैव पुरुषप्रेरकत्वं दृष्टम् , एवं स्वरूपपरेप्वपि वाक्येषु स्यात्।वा- क्यखरूपतायाअविशेषात् , विशेषहेतोश्वाभावादिति। तथा स्वरूपार्थानामप्रामाण्ये; मेध्या आपो दर्भाः पवित्रम् , अमेध्यमशुचीत्येवस्वरूपापरिज्ञाने, विध्यङ्गतायामप्य- विशेषेण प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रसङ्गानचैतदस्ति, मेध्येष्वेव प्रवर्त्तते, अमेध्येषु च निवर्तत इत्युपलम्भात् । तदेवं स्वरूपार्थेभ्यो वाक्येभ्योऽर्थस्वरूपावबोधे सति इष्टे प्रवृत्तिदर्श- नात्, अनिष्टे च निवृत्तेरिति ज्ञायते-स्वरूपार्थानांप्रमाजनकत्वेन प्रवृत्ती,निवृत्तौ वा विधिसहकारित्वमिति।अपरिज्ञानात्तु प्रवृत्तावतिप्रसङ्गः। अथ स्वरूपार्थानांप्रामाण्ये ग्रावाणी प्लवन्त इत्येवमादीनामपि यथार्थता स्यात्।न।मुख्य बाधकोपपत्तेः। यत्र हि ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । १७३ . मुख्य बाधक प्रमाणमास्ति तत्रोपचारक्ल्पना,तदभावे तुप्रामाण्यमेवानचेश्वरसड़ा- वप्रतिपादने किश्चिदस्ति वाधकमिति स्वरूपे प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यमित्यागमादपि सिद्धप्रामाण्यात्तदवगम । ईश्वरस्य च सत्तामात्रेण स्वविषयग्रहणप्रवृत्ताना क्षेत्र- ज्ञानामधिष्ठायक्ता। यथा स्फटिकादीनामुपधानाकारग्रहणप्रवृत्तानासवितृप्रकाश। यथा पा साचित्र प्रकाश पिना नोपघानाकारग्रहणसामर्थ्य, तथेश्वर विना क्षेत्रवि- दान स्वविषयग्रहणसामर्थ्यमिति अस्ति भगवानीश्वर सर्ववित् । इतश्चासौ सर्व- वित् । ज्ञानस्य सन्निहितसदर्थप्रकाशकत्व नाम खमार । तस्यान्यथाभाव कुत- श्विद्दोपसझावात । एतत्वावद्रूप चक्षुराद्याश्रयाणा ज्ञानानाम् । यत्पुनश्चक्षुरनाश्रित नच रागादिमलावृतम्, तस्य विषयप्रकाशनस्वभावस्य विषयेषु किमिति प्रकाशनसामर्थ्य विधात ?, यथा दीपादेरपवरकान्तर्गतस्य । ननु रागादेरावरणस्य स्थ तनामागोऽवगत । तत्प्रतिपादकप्रमाणामावात् । प्रमाणस्थाभावे सशयोऽ स्तु रागादीनाम्, नत्वभाव । विपर्यासकारणा रागादय , एपा कारणाभावे क्थ तत्र भाव , विपर्यासश्चाधर्मनिमित्त । नच भगवत्यधर्म । तत्सद्भावे वा इत्यविधस्या- स्मदादिभिश्चिन्तयितुमशक्यस्य कार्यस्य क्य तस्मादुत्पाद ? अनेकादृष्टक्रपना- प्रसङ्गात्। किञ्च । रागादय इष्टानिष्टसाधनेषु पिपयेपूपजायमाना दृष्टा नच भग- वत कश्चिदिष्टानिष्टसाधनो विषय (अमाप्तकामत्वात्। या तु प्रवृत्ति शरीरादिसर्गे साकैश्चित् क्रीडार्यमुक्ता। सा चावाप्तप्रयोजनानामेव भवति, नवन्येपाम् । अतो यदुक्त वार्तिककृता-"क्रीडा हि रतिमपिन्दता, न च रत्यर्थी भगवान् , दुखाभा- वात्। तत्प्रतिक्षिप्तम् । न हि दुखिता कीडासु प्रवर्त्तन्ते, तस्मात् क्रीडा प्रवृत्ति । अन्ये मन्यन्ते-कारुण्याहगवत प्रवृचि निन्वे केवल सुसरूप प्राणि- सर्गोऽस्तु नवम्। निरपेक्षस्य वर्तृत्वेऽय दोष , सापेक्षत्वे तु क्रमेवरूप सर्ग " यस्य यथाविध कर्माशय पुण्यरूपोऽपुण्यरूपो वा तस्य तथाविधफलोपभोगाय तत्साधनान् शरीरादीस्तथाविधास्तत्सापेक्ष सुजतीति । नचेश्वरत्वव्याघात सापे- क्षवेऽपि, यया सवित्प्रकाशस्य स्फटिकाद्यपेक्षस्य, यथा वा करणाधिष्ठायक्म्य क्षेत्रजस्य सापेक्षत्वेऽपि तेपु तम्येश्वरताविघात इति केचित् । अन्ये मन्यन्ते-यथा प्रभु सेवाभेदानुरोधेन फटभेटपदो नाप्रभु ,तपेश्वरोऽपि आशयापेक्ष फल जन- ·१७४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- यतीत्यनीश्वर इति न युज्यते वक्तुम् । भाप्यकारः कारुण्यप्रेरितस्य प्रवृत्तिमाह। तन्नि- मिचायामपि प्रवृत्तौ न वार्तिककारीयं दूषणं संसृजेत् शुभमेवैकमनुकम्पा- प्रयोजित इत्येवमादि । यतः कर्माशयानां कुशलाकुशलरूपाणां फलोपभोगं विना न क्षय इति भगवानवगच्छंस्तदुपभोगाय प्राणिसगै करोति । उपभोगः कर्मफल- स्य शरीरादिकृतः; कस्यचित्त्वशुभस्य कर्मणः प्रायश्चित्तात् प्रक्षयः । तत्रापि स्वल्पे- न दुःखोपभोगेन दीर्घकालदुःखप्रदं कर्म क्षीयते, न तु फलमदत्त्वा कर्मक्षयः। येषामपि मतं सम्यग्ज्ञानाद् विपर्यासनिवृत्ती, तज्जन्यक्लेशक्षये, कर्माशयानां सद्भा- वेऽपि सहकार्यभावान्न शरीराद्याक्षेपकता; तत्रापि कुशलं कर्म, समाधि वाऽन्तरेण न तत्त्वज्ञानोत्पत्तिः; तयोस्तु संचये प्रवृत्तस्य यमनियमानुष्ठानेऽनेकविधदुःखो- त्पत्तिः; अतः कथं केवलसुखिरूपःप्राणिसर्गः?| नारकतिर्यगादिसर्गोऽपि अकृतप्रा. यश्चित्तानां तत्रत्यदुःखानुभवे पुनर्विशिष्ट स्थानावाप्तावभ्युदयहेतुरिति सिद्ध दुःखि- प्राणिसृष्टावपि करुणया प्रवर्त्तनम् । तन्नासर्वज्ञत्वं विशेषः । नापि कृत्रिमज्ञानसंव- न्धित्वम् । तज्ज्ञानस्य प्रत्यर्थनियमाभावात् । यज्ज्ञानमानित्यं तच्छरीरादिसापेक्ष प्रत्यर्थनियतं तत् , ज्ञानस्य तु शरीराद्यभावे कुतः प्रत्यर्थनियतता ? भवतु तज्ज्ञानं प्रतिनियतविषयम् न तस्य प्रतिनियतविषयत्वेऽस्माकं पक्षक्षतिः। कथं न क्षतिः। तस्य तथाविधत्वे युगपत् स्थावरानुत्पादप्रसङ्गः । तदनुत्पादे च कर्तृत्वासिद्धिः। तदसिद्धौ कस्य कृत्रिमज्ञानसंबन्धिताविशेषः । अथ युगपत्कार्यान्यथानुपपत्त्या प्रत्यर्थनियतामनेकां बुद्धिमीश्वरे प्रतिपद्येत; तत्रापि सन्तानेन वा तथाभूता बुद्धयः, युगपहा भवेयुः। प्राच्ये विकल्पे, पुनरपि युगपत्कार्यानुत्पादप्रसङ्गः। युग- पदुत्पत्तौ वा बुद्धीनां शरीरादियोगस्तस्यैषितव्यः; स च पूर्व प्रतिक्षिप्तः। अथ कार्य- स्य बहुत्वमहत्त्वाम्यां बहवो बुद्धिमन्तः कर्तारो भवन्तु, नत्वेकः सर्वज्ञः सर्वश- क्तियुक्तः। नन्वेतस्मिन्नपि पक्षे ईश्वरानेकत्वप्रसङ्गः। भवतु, को दोषः ? । व्याहत- कामानां स्वतन्त्राणामेकस्मिन्नर्थेऽप्रवृत्तिः । अथ तन्मध्येऽन्येषामेकायत्तता तदा स एवेश्वरः, अन्ये पुनस्तदधीना अनीश्वराः। अथ स्थपत्यादीनां महाप्रासादादि- करणे यथैकमत्यं, तत्रापि । नैतदेवम् । तत्र कस्यचिदाभिप्रायेण नियमितानामै- कमत्यम् ; नत्वत्र बहूनां नियामकः कश्चिदस्ति । सद्भावे वा स एवेश्वरः। एवं यस्य ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । १७५ यस्य विशेषस्य साधनाय वा, निराकृतये वा प्रमाणमुच्यते, तस्य तस्य पूर्वोक्तिन न्यायेन निराकरण कर्त्तव्यम् । तन्न विशेषविरुद्धता ईश्वरसाधकस्य । प्रसङ्गपि- पर्यययोरप्यनुत्पत्ति । प्रसङ्गस्य व्याप्त्यभागात् , तन्मूलत्वात् तद्विपर्ययस्य,तथे- टविघातकृतश्च । यच्च नित्यत्वादकर्तृकत्वमुच्यते शाक्य , तदपि क्षणभङ्गभड्ने प्रति- क्षिप्तम् । यदपि व्यापार विना न कर्तृत्वम् , तदपि ज्ञानचिकीपीप्रयत्नलक्षणस्य व्यापारस्योक्तत्वान्निराकृतम् । वार्तिककारेणापर प्रमाणद्वयमुपन्यस्त तत्- सिद्धये-महाभूतादिव्यक्त चेतनाधिष्ठित प्राणिना सुखदु खनिमित्त, रूपादिमश्चात् तुर्यादिवत्, तथा पृथिव्यादीनि महाभूतानि बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि स्वासु धारणा- थासु किया प्रवर्त्तन्ते,अनित्यत्वाद्,वास्यादिवदिति। अविद्धकर्णस्तु तत्सिद्धये इद प्रमाणयमाह-हीन्द्रियग्राह्याग्राह्य विमत्यधिकरणभावापन्न बुद्धिमत्कारणपूर्वकम्, स्वारम्भकावयनसन्निपेशविशिष्टत्वात् , घटादिवद्, वैधम्येण परमाणव इति । तत्र हाम्या दर्शनस्पर्शनेन्द्रियाभ्या ग्राह्य महदनेकद्रव्यरत्त्वरूपाधुपलब्धिकारणोपेत, प्रथिन्युदकचलनसज्ञक त्रिविध द्रव्य हीन्द्रियग्राह्यम् । अग्राह्य वाय्वादि, यस्मा- न्महत्त्वमनेकद्रव्ययत्त्व रूपसमायादिवोपलब्धिकारणमिप्यते, तच वाय्यादौ नास्ति।यथोक्तम्"महत्यनेकद्रव्यरत्वाद् रूपाच्चोपलब्धि","-रूपसस्काराभाराहा वाय्वनुपलब्धि" रूपसस्कारो रूपसमवाय ड्यणुकादीना खनुपलब्धिरमहत्त्वा- दिति । अन्ये तु वायोरपि स्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षग्राह्यत्वमिच्छन्ति । द्वीन्द्रियग्राह्यला. पेक्षयातु रूपसमवायाभावादनुपलब्धिरित्युक्तम् तत्र सामान्येन हीन्द्रियग्राह्याया- घस्य बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वसाधने सिद्धमाध्यतादोपो घटादिपु उभयसिद्धे विवा दाभावात्, अभ्युपेतबाधा चाण्याकाणादीना तथाऽनभ्युपगमात, तेपा च नित्यत्वात् प्रत्यक्षादिराधा, अतस्तदर्थ विमत्यधिकरणभावापन्नग्रहणम्। विविधा मतिमितिर्वि प्रतिपचिरिति यावत्, तस्याऽधिकरणभानापन्न विवादास्पदीभूतमित्यर्थः एव च सति शरीरोन्द्रियमुनादय एवान पक्षीकृता इति नाण्वादिप्रसङ्ग । कारणमात्रपूर्वकले ऽपि साध्ये सिद्धसाध्यता मा भूदिति बुद्धिमत्कारणग्रहणम् । साख्य प्रति मतुर्था नुपपत्तेर्न सिद्धसाध्यता । अन्यतिरिक्ता हि बुद्धि प्रधानात् सायैरुच्यते । नच तेनैव तदेव तहति।खारम्भकाणामवयवाना सनिवेश प्रचयात्मक सयोग, .

·१७६ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- तेन विशिष्टं व्यवच्छिन्नं तद्भावस्तस्मात् । अवयवसन्निवेशविशिष्टत्वं गोत्वादि- भिर्व्यभिचारीति अतः स्वारम्भग्रहणम् । गोत्वादीनि तु द्रव्यारम्भकावयवसन्निवेशन विशिष्यन्ते, न तु वारम्भकावयवसन्निवेशेनेति । तेन योऽसौ बुद्धिमान्, स ईश्वर इत्येकम् । द्वितीयं तु तनुभुवनकरणोपादानानि चेतनाचतनानि चेतनाविष्टितानि खकार्यमारभन्त इति प्रतिजानीमहे; रूपादिमत्त्वात्, यद्यद्रूपादिमत्तत्तच्चेतनाधि- ष्ठितं स्वकार्यमारभते, यथा तन्त्वादि रूपादिमच्च तनुभुवनकरणादिकारणं, तस्माच्चे- तनाधिष्ठितं स्वकार्यमारभते । योऽसौ चेतनस्तनुभुवनकरणोपादानादेरधिष्ठाता स भगवानीश्वर इति । उद्योतकरस्तु प्रमाणयति-भुवनहेतवः प्रधानपरमा- बदृष्टाः स्वकार्योत्पत्तावतिशयबुद्धिमन्तमधिष्ठातारमपेक्षन्ते; स्थित्वा प्रवृत्ते. स्तन्तुतुर्यादिवदिति । प्रशस्तमातस्त्वाह-सर्गादौ पुरुषाणांव्यवहारोऽन्योपदेशपूर्वकः, उत्तरकालं प्रबुद्धानां प्रत्यर्थनियतत्वात्।अप्रसिद्धवाग्व्यवहाराणां कुमाराणां गवादिषु च प्रत्यर्थनियतो वाग्व्यवहारो यथा मात्राद्युपदेशपूर्वक इति । प्रबुद्धानां प्रत्यर्थ नियतत्वादिति प्रबुद्धानां सतां प्रत्यर्थ नियतत्वादित्यर्थः । यदुपदेशपूर्वकश्च सर्गादौ व्यवहारः, स ईश्वरः; प्रलयकालेऽप्यलुप्तज्ञानातिशय इति सिद्धम् । तथाऽपराण्यप्यु- योतकरेण तसिद्धये साधनान्युपन्यस्तानि-बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितं महाभूता- दिकं व्यक्तं सुखःदुखनिमित्तं भवति, अचेतनत्वात्, कार्यत्वात् , विनाशित्वाद्, रूपा- दिमत्त्वाद्,वास्यादिवदिति। अथ भवत्वस्माडेतुकदम्बकादीश्वरस्य सर्वजगद्धेतुत्व- सिद्धिः, सर्वज्ञत्वं तु कथं तस्य सिद्धम् ?; येनासौ निःश्रेयसाभ्युदयकामानां भक्तिवि- षयतां यायात् । जगत्कर्तृसिद्धरेवेति ब्रूमः । तथाचाहुः प्रशस्तमतिप्रभृतयः-कर्तुः कार्योपादानोपकरणप्रयोजनसंप्रदानपरिज्ञानात् । इह हि यो यस्य कर्त्ता भवति, स तस्योपादानादीनि जानीते; यथा कुलालः कुण्डादीनां कर्त्ता, तदुपादानं मृत्पिण्डम् , उपकरणानि चक्रादीनि, प्रयोजनमुदकाहरणादि, कुटुम्बिनं च संप्रदानं जानीत इत्येतत् सिद्धम् ;तथेश्वरः सकलभुवनानां कर्त्ता, स तदुपादानानि परमाण्वादिलक्ष- णानि, तदुपकरणानि धर्मदिक्कालादीनि, व्यवहारोपकरणानि सामान्यविशेषसम- वायलक्षणानि, प्रयोजनमुपभोगं, संप्रदानसंज्ञकांश्च पुरुषान् जानीत इति; अतः सिद्धमस्य सर्वज्ञत्वमिति । अत एव नात्रैतत्प्रेरणीयम् । सर्वज्ञपूर्वकत्वे क्षित्यादीनां सा- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या। १७७ ध्ये साध्यविकलो दृष्टान्त , हेतुश्च विरुद्ध , असर्वज्ञकर्तपूर्वकत्वेन कुम्मादे' कार्यस्य व्याप्तिदर्शनात् ; किश्चिज्ज्ञपूर्वकत्वे साध्येऽभ्युपेताधा, कारणमात्रपूर्वकत्वे साध्ये कर्मणा सिद्धसाधनमिति । यत' सामान्येन खकार्योपादानोपकरणसंप्रदानामिज्ञ- कर्वपूर्वकल साध्यते, तत्र चास्त्येव वस्त्रादिदृष्टान्तः। तस्य छुपादानोपकरणाध- भिज्ञकर्टपूर्वकल सकललोकप्रसिद्धम्, कथमन्यथाकर्तुं शक्यते,अपह्रोतु वान तु कर्मणा सिद्धसाध्यता। तस्य सकलजगल्लक्षणकार्योपादानाचनभिज्ञलात् । तद- मिजले वा तस्यैव भगवत कर्म इति नामान्तर कृतं स्यात्। शेष सत्र चिन्तितमेव । तदेव सकलदोषरहितादुक्तहेतुकलापात् ज्ञानाधतिशयवद्गुणयुक्तस्य सिहे , तस्य च शासनप्रणेतृल नान्येषा योगिनामिति भवजिनाना शासनमित्ययुक्तमुक्त- मिति स्थितम् । इति पूर्वपक्षः॥ अत्र प्रतिविधीयते । यचावदुक्तम्-सामान्यतो दृष्टानुमानस्य तत्र व्यापारा- म्युपगमात् प्रत्यक्षपूर्वकानुमाननिषेधे सिद्धसाधनमिति । तदसङ्गतम्। सामान्यतो दृष्टानुमानस्यापि तत्साधकलेनाप्रवृत्चे । तथाहि। तनुभुवनकरणादिक बुद्धिमत्कार- णपूर्वक कार्यवाहटादिवदित्यत्र धर्म्यसिद्धेराश्रयासिद्धस्तावत् कार्यबलक्षणो हेतु । तथाहि । अवयविरूप तावत् तन्वादि अवमासमानम्, तत्तु न युक्तम् । देशादि- मिन्नस्य तन्वादे स्थूलस्यैक्स्थानुपपत्ते । नानेकदेशादिगतमेक भवितुं युक्तम् । विरुधर्माध्यासस्य भेदरक्षणलात्, देशादिभेदस्य च विरुद्धधर्मरूपत्वात् । तथा- प्यभेदे सर्वत्र भिन्नलेनाभ्युपगते घटपटादावपि भेदोपरतिपसङ्गात् । नहि भिन्न- खेनाभ्युपगते तत्राप्यन्यढ़ेदनिवन्धनमुत्पश्याम । प्रतिभासमेदात् तत्र भेद इति चेत् ।नाविरुद्धधर्माध्यास भेदकमन्तरेण प्रतिमासस्यापि भेदानुपपचे । अथाश्य- व्येको न भवति विरधर्माध्यासितलादित्येतत् किं स्वतन्त्रसाधनम्, उत प्रसङ्ग- साधनमिति । न तावत् स्वतन्त्रसाधन युक्तम् । अवयविन प्रमाणासिद्धलेन हेतो. राश्रयासिद्धलदोपात् । प्रमाणसिद्धले वा तत्प्रतिपादकप्रमाणनाभितपक्षनिर्देशान- न्तरप्रयुक्तत्वेन तस्य कालात्ययापदिष्टत्वदोपदुष्टत्वात्। नच परस्यावयवी सिद्ध इति नाश्रयासिद्धत्वदोष इति वक्तु युक्तम् । यत., परस्य किं प्रमाणतोऽसौ सिद्ध , उता प्रमाणत प्रमाणतश्चेत्, तर्हि भरतोऽपि किं न सिद, । प्रमाणसिद्धस्य सर्वान । २३ ·मम्मतिनाग्यप्रकग्णस्य- प्रत्यविशेषात् । नधाच तदेव कालान्ययापदिष्टवं हेतोः । अवाप्रमाणनः, तदान परस्यापि मिन्द्र इति पुनरप्याश्रयामिन्टन्यम् । नन्न प्रथमः परः । नापि हिनीयः । यतः व्याप्याभ्युपगमा यत्र व्यापकाभ्युपगमनान्नरीयकः प्रददर्यने, नत्प्रमहमाच- नम् । नच परस्य भेदविन्द्रधर्माध्यामयोप्प्यव्यापकमायः सिदः । देशादिभेद- लक्षणविरुद्धधर्माध्यानाभावेऽपि रूपग्मयोर्भेदाभ्युपगमान | नावऽपि मानान्या- दायभेदम्य प्रमाणनिन्दन्यादिति न बनाव्यम् । यतः प्रथमः पन्नावदनन्युपगमा देव निरस्तः। प्रनयनाधनपक्षे तु यद् दृषणमभिनिम-देशमंदलणविन्द्रधनी- ध्यासाभावेऽपि रूपग्मयोभद्र इतिः तव्याप्यव्यापकमावगरक्षिानं सूचयति, न पुन- व्याप्यव्यापकभावाभावम् । यतो देशभेदे ननि यद्यभद्रः पचिन्तितः ग्यान, नद्रा व्यापकाभावेऽपि विन्दधमाध्यानन्य भावान्म वन्य न व्यानिः ज्यान ! यदान देशाभेदेऽपि रूपग्मयोभदः, तदा देशमेदो भदव्यापको न ग्यान, न पुननायता भेदो विरुद्धधर्माच्यामव्यापको न स्यात् । यदि हि भदच्यावृत्तावपि देगादिभेदो न व्यावत, तदा व्यापकन्यावृत्तावपि व्याप्यन्याव्यातन भेदन देगादिथिगन्द्र- धर्माध्यासी व्याप्येत। न चैतत् कचिदपि मिन्दम् । यन मामान्यादावभेदस्य प्रमा- णतः सिढे दव्यावृत्तावपि न देशादिभेदलक्षणन्य विन्द्धधर्माध्यानन्य निवृत्ति- रिति । तदयुक्तम् । मामान्यादेः प्रमाणतोऽभिन्नत्पल्यामिः। उनं.च। यदि वि- रुद्धधमाध्यामः पदार्थानां भेदको न न्यान् , तदाऽन्यस्य नन्दकस्याभावाहिधर्मक स्यात् । प्रतिभामभेदस्यापि तमन्तरेण भेदव्यवस्थापकस्याभावादिनि व्याप्यव्याप- कमावसिद्धेः कथं न प्रसङ्गसाधनस्यात्रावकाशः: अवैकत्वप्रतिभासादशादिभेदेऽ- पि तन्वादेरेकता।न। देशभेदेन व्यवस्थितानामवयवानां प्रतिभासभेदन भेदात्।न ह्येकरूपा भागा भासन्त, पिण्डस्याणुमात्रताऽऽपत्तः, नव्यतिरिक्तस्य चापरस्य तन्वा- द्यवयविनो द्रव्यस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्थानुपलम्भेनामत्त्वात्।नच तस्योपलब्धि- लक्षणप्राप्तता परैर्नाभ्युपगम्यते । “महत्यनकद्रव्यवत्त्वात् रूपाचोपलब्धिः” इति वचनात्। तत्सिद्धमनुपलब्धरुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति विशेषणम्।न च मध्यो - दिभागव्यतिरिक्तवपुर्वहि ह्याकारतां विभ्राणस्तन्वादिव्यात्मा दर्शने चकास्ती- त्यनुपलब्धिरपि सिद्धा । न च समानदेशलाइवयविनोऽवयवेभ्यः पृथगनुपलक्षण- ·तत्त्वबोधविधायिनी व्याख्या । १७९ मिति वक्तुं शक्यम् । समानदेशत्वादिति पिकल्पानुपपत्तेः। तथाहि । समानदेश- त्वमण्यवावयविनो किं पारिभाषिकम् , लौकिक वा । यदि पारिभाषिकम् । तद- नुहोप्यम्। परिभाषाया अत्रानधिकारात् । नच तत् तन भवदभिप्रायेण सिद्धम् । तथाहि । अन्य एव पाण्यादय आरम्मका देशास्तन्वाद्यवयविनो भाति परिमाप्य- न्ते, अन्ये च पाण्यादीना तदवयानामारम्भका देशा | आरम्यारम्भकवादनिषे- धात्। तन्न पारिभाषिक समानदेशवम्।नापि लौकिकम्।आकाशस्य लोकप्रसिदस्य समानदेशस्यास्मान् प्रति असिद्धत्वात् । प्रकाशादिरूपस्य च देशस्य तत्सिहस्य समानतेऽपि भिन्नाना वाताऽऽतपादीना भेदेनोपलब्धे । तथाहि । समानदेशा अपि भारा वाताऽऽतपादयो भिन्नतनव पृथक् प्रथन्ते, नचैवमवयविनिर्भास । तनावयवी तन्यादिभिन्नोऽस्ति । अथ मन्दमन्दप्रकाशे अपयवप्रतिभासमन्तरेणाप्ययविनि प्रतिभास उपलभ्यते, तत्कय प्रतिभासाभावात् तस्यामार असदेतत् ।नहि तथा- भूतोऽस्पष्टपतिमासोऽवयविखरूपन्यपस्थापको युक्त । तत्प्रतिभासस्थास्पष्टरूपस्य स्पष्टज्ञानावभासितत्स्वरूपेण निरोधात् । अय स्वरूपवयमेतदवयविन स्पष्टम् , अस्पष्ट च। तनास्पष्ट मन्दालोकज्ञानविषय , स्पष्ट तु सालोकज्ञानभूमिः। नन्चेतत् स्वरूपद्वय केनापयविनो गृह्यते न तारन्मन्दालोकज्ञानेन। तत्र सालोकज्ञानवि- पयस्पष्टरूपानवभासनात् । अस्पष्टतत्वरूपप्रतिभास हि तदनुभूयते । नापि सालोकज्ञानेन स्पष्टतवस्वरूपावभासिना। तत्र भन्दालोकज्ञानावभासितवस्वरू- पानवभासनात् । नहि परिस्फुटप्रतिभासवेलायामविशदरूपाकारोऽवयव्यर्थ प्रतिभाति, तत्कथमसावयाविन स्वरूपम् । अथ मन्दालोकदृष्टमवयविन खरूप परिस्फुटमिदानी पश्यामीति तयोरेकता । ननु किमपरिस्फुटरूपतया परि- स्फुट रूप अवगम्यते, आहोखित् परिस्फुटतयाऽपरिस्फुटम् । तत्र यद्याद्य पक्ष, तदाऽपरिस्फुटरूपसबन्धित्वमेवावयपिन प्रामोति । परिस्फुटस्य रूपस्यारफुट- रूपताऽनुप्रोशेन प्रतिभासनात् । अथ द्वितीय पक्ष । तथा सति स्पष्ट स्वरूपसन्धित्वमेव । अस्पप्टस्य विशदस्वरूपानुप्रविष्टलेन प्रतिभासनात् । तन्न स्वरूपहयागमोऽवयविन । एकलप्रतिभासन तु प्रतिभासरहितमभिमानमात्र सप्टास्पष्टरूपयो । अन्यथा सालोकज्ञानचन्मन्दालोकज्ञानमपि परिस्फुट- ·१८० सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- प्रतिभासं स्यात् । अथालोकभावाभावकृतस्तत्र स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदः । नन्दा- लोकेनाप्यवयविस्वरूपमेवोगासनीयम्। तच्चेत् , अविकलं मन्दालोके प्रतिभाति, कथं न तत्र तदवभासकृतः स्पष्टावभासः?| अन्यथा विषयावभासव्यतिरेकेणापि ज्ञानप्रतिभासभेदेन ज्ञानावभासभेदो रूपरसयोरपि भेदव्यवस्थापकः स्यात् । अथावयविस्वरूपमेकमेवोभयत्र प्रतीयते, व्यक्ताव्यक्ताकारौ तु ज्ञानस्यात्माना- वित्युन्येत । तदप्यसत्। यतो यदि ज्ञानाकारौ तो, कथमवयविरूपतया प्रतिभाती तद्रूपतया च प्रतिभासनादवयव्याकारौ तावभ्युपगन्तव्यी । नहि व्यक्तरूपता- मव्यक्तरूपतां च मुक्त्वा अवयविखरूपमपरमाभाति । तत्तस्यानवमासादभाव एव । व्यक्ताव्यक्तैकात्मनश्वावयविनो व्यक्ताव्यक्ताकारवद् भेदः नहि प्रतिभास- भेदेऽप्येकता । अतिप्रसङ्गात् । तन्नास्पष्टप्रतिभासमन्धकारेऽवयविनो रूपमवयवा- प्रतिभासेऽपि प्रतिभातीति वक्तुं युक्तम् । उक्तदोषप्रसङ्गात् । किंच । किं कतिपया- वयवप्रतिभासे सत्यवयवी प्रतिभातीत्यभ्युपगम्यते, आहोखित् समस्तावयव- प्रतिभासे । यद्यायः पक्षः । स न युक्तः । जलमममहाकायस्तम्भादेरुपरितनक- तिपयावयवप्रतिभासेऽपि समस्तावयवव्यापिनः स्तम्भाद्यवयविनोऽप्रतिभासनात् । अथ द्वितीयः पक्षः। सोऽपि न युक्तः । मध्यपरभागवर्तिसमस्तावयवप्रतिमासासं- भवेनावयविनोऽप्रतिभासप्रसङ्गात्। अथ भूयोऽवयवग्रहणे सत्यवयवी गृह्यत इत्य- म्युपगमः। सोऽपि न युक्तः। यतोऽर्वाग्भागभाव्यवयवग्राहिणा प्रत्यक्षेण परभागभा. व्यवयवाग्रहणात् । न तेन तद्याप्तिरवयविनो ग्रहीतुं शक्या । च्याप्याग्रहणे तेन तयापकलस्यापि ग्रहीतुमशक्तेः । ग्रहणे वाऽतिप्रसङ्गः। तथाहि । यद्येन रूपेणाव- भाति तत्तनैव रूपेण सदिति व्यवहारविषयः। यथा नीलं नीलरूपतया प्रतिभास- मानं तेनैव रूपेण तद्विषयः, अर्वाग्भागभाव्यवयवसंवन्धितया चाऽवयवी प्रतिभा- तीति स्वभावहेतुः। नच परभागभाविव्यवहितावयवाऽप्रतिभासनेऽप्यव्यवहितोऽ. वयवी प्रतिभातीति वक्तुं शक्यम् । तदप्रतिभासने तद्गतलेनाप्रतिभासनात् । यस्मि- व प्रतिभासमाने यद्पं न प्रतिभाति, तत्तो भिन्नम् । यथा घटे प्रतिभासमाने प्रतिभासमानं पटस्वरूपम्।न प्रतिभाति च अर्वाग्भागभाव्यवयवसंबन्ध्यवयवि- स्वरूपे प्रतिभासमाने परभागभाव्यवयवसंबन्ध्यवयविखरूपम् ; इति कथं न तत्त- ·तत्त्वोधविधायिनी व्याख्या । १८१ तोभिन्नम् ? तथाऽप्यभेदेऽतिप्रसङ्ग प्रतिपादित नापि परभागभाव्यवयवावयवि- प्राहिणा प्रत्यक्षेणार्वाग्भागभान्यवयवसबन्धिल तस्य गृह्यते। तत्र तदवयवाना प्रति- भासाचत्सबन्ध्येवावयविखरूप प्रतिभासत, नार्वाग्भागभाव्यवयवसबन्धि । तेषा तत्राप्रतिभासनात् । तदप्रतिभासने च तत्सवन्धिरूपस्याप्यप्रतिभासनात्, व्याप्याप्रतिपचौ तद्यापकत्वस्याप्यप्रतिपत्ते । नापि स्मरणेनार्वाक्परभागमान्यव- यवसबन्ध्यवयाधिस्वरूपग्रहः । प्रत्यक्षानुसारेण स्मरणस्य प्रवृत्त्युपपचे । प्रत्यक्षस्य च तद्राहकत्वनिषेधात् । नाप्यात्माऽर्वाक्परभागावयवन्यापिलमवयविनो ग्रहीतु समर्थ । सत्तामात्रेण तस्य तद्राहकलानुपपचे । अन्यथा स्वाप-मद-मू द्य- वस्थास्वपि तत्प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । किन्तु दर्शनसहाय, तच्च दर्शन नावय- विनोऽवयवव्याप्तिग्राहक प्रत्यक्षादिक सभवतीति प्रतिपादितम् । अथा- ग्मागदर्शने सत्युत्तरकाल परमागदर्शनेऽनन्तरस्मरणसहकारीन्द्रियजनित स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाज्ञानमध्यक्षमवयविन पूर्वापरावयवव्याप्तिग्राहकम् । तद्- युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्यैतहिषयस्य प्रत्यक्षबानुपपत्ते । अक्षानुसारि हि प्रत्यक्षम् । नचाक्षाणामकिपरभागभाज्यवयवग्रहणे व्यापार सभवति । व्यव- हिते तेषा व्यापारासमवात् । समवे वाऽतिव्यवहितेऽपि मेरुपृष्ठादौ व्यापार स्यात् । तन्न तदनुसारिणोऽध्यक्षरूपस्य प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य तत्र व्यापार । नच स्मरण- सहायस्यापीन्द्रियस्याविषये व्यापार. सभवति । यद्यस्याविषय न तचत्र सर- णसहायमपि प्रवर्चते, यथा परिमलस्मरणसहायमपि लोचन गन्धादौ । अपि- षयच व्यवहितोऽक्षाणा परमागभाव्यवयवसबन्धिवलक्षणोऽवयविन स्वभाव इति नाक्षजस्य प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्यारयविस्वरूपग्राहकलम् । नच स एवायमिति प्रतीति- रेकाास इति स्मृते रूपम्, अयमिति तु दृश. स्वरूपम्। तत्परोक्षापरोक्षाकारखात् नैकखमावावेतौ प्रत्ययौ । अथ स एवायमित्येकाधिकरणतया एतौ प्रतिभात इति एक प्रत्यभिज्ञाज्ञानम्, आकारभेदे सति दर्शनस्मरणयोरिव सामानाधिकर- प्याध्यवसायेऽप्येकलानुपपचे । अन्यत्राप्याकारमेद एवं भेद , सचात्रापि विद्यत इति कथमेकलम् ? । किन । स इत्याकारोऽयमित्याकारानुमोशेन प्रतिमाति, माहोखिदननुप्रवेशेनेति यद्यनुप्रवेशेनेति स इत्याकारस्यायामित्याकारे अनुप्रपिष्ट- ·१८२ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- वादभाव इत्ययमित्याकार एव केवलः प्राप्त इति कुतः सोऽयमित्येका प्रत्यभिज्ञा ?! अथायमित्याकारः स इत्येतस्मिन्ननुप्रविष्टः, तदा स इत्येव प्राप्तौ नायमित्यपीति कथमेका प्रत्यभिज्ञा ? । अथ स एवायमित्याकारौ परस्पराननुप्रविष्टो प्रतिभातः, तथापि भिन्नाकारौ भिन्नविषयौ च द्वौ प्रत्ययाविति कथमेकार्थेका प्रत्यभिज्ञा ? । प्रतिभासभेदस्य विषयभेदव्यवस्थापकत्वात् । नच प्रतिभासभेदेऽपि विषयाभेदः। प्रतिभासाभेदव्यतिरेकेण विषयाभेदव्यवस्थायां प्रमाणं विना प्रमेयाभ्युपगमः स्यात् ; तथाच सर्व सर्वस्य सियेत् । तन्न प्रत्यभिज्ञातोऽप्यवयव्येकत्वग्रहः । अनुमानस्य च अवयविस्वरूपग्राहकस्य प्रत्यक्षनिषेधे तत्पूर्वकस्य निषेधः कृत एव । सामान्यतो दृष्टस्य चावयविप्रतिषेधप्रस्तावे निषेधो विधास्यत इत्यास्तां तावत् । अथैको घट इति द्रव्यप्रतीतिरस्ति तदवयवव्यातिरेकिणी, तत्कथमभा- वोऽवयविनः । न । घटावसायेऽपि तदवयवाध्यवसायः, नामोल्लेखश्चाध्यवसीयते नावयविद्रव्यम् । वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यस्य तद्रूपस्य केनचिदप्यननुभवात् । वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं चावयविस्वरूपमभ्युपगम्यते । नच तेन रूपेण कल्पना- ज्ञानेऽपि तत्प्रतिभाति । नचान्याकारः प्रतिभासोऽन्याकारस्य वस्तुखरूपस्य व्यवस्थापकः । अन्यथा नीलप्रतिभासः पीतस्य व्यवस्थापकः स्यादिति न वस्तु- व्यवस्था स्यात् । तस्मात् न कल्पनोल्लिख्यमानवपुरप्यवयवी बहिरस्ति । केवलम- नादिरयमेकत्वव्यवहारो मिथ्यार्थः । नच व्यवहारमात्राहहिरके वस्तु सिद्यति । नीलादीनां खभाव इत्यत्रापि व्यवहाराभेदादेकताप्राप्तेः खभावस्य । अथ तत्र प्रतिनीलादिस्वभावं दर्शनभेदादेकलं वाध्यते, इहापि तर्हि बहीरूपस्यो- धोमध्यादिनि सस्य भेदादेकता तन्वादीनां प्रतिदलतु । तन्नावयविरूपो बायोऽर्थोऽस्ति। अथावयविनोऽभावे तदवयवानामपि पाण्यादीनां दिग्भेदादिविरु- इधर्माध्यासाभेदः । तदवयवानामप्यङ्गुल्यादीनां तत एव भेदात्ताव दो यावत्प- रमाणवः । तेषां च स्थूलप्रतिभासविषयलानुपपत्तिः । स्थूलतनुश्व बहिर्नीलादि- रूपेः प्रतिभासः स्फुटमुद्भाति । नच स्थूलरूपं प्रत्येकं परमाणुषु संभवति, तथाले परमाणुत्वायोगात् । नापि समुदितेषु स्थूलरूपसंभवः । समुदितावस्थायामप्यणूनां स्वरूपेण सूक्ष्मलात्। नच तयतिरिक्तः समुदायोऽस्ति । तथाले द्रव्यवादप्रसङ्गात् ।

·तत्त्वगोधविधायिनी व्याख्या। १८३ तत्र चोक्तो दोष । तन्न स्थूलता परमाणुषु कथश्चिदपि सभवति । नचान्याहक्- निर्मासोऽन्यादृक्षस्यार्थस्य प्रकाशका | नीलदर्शनस्यापि पीतव्यवस्थापकत्वापत्ते। तथाच नियतविषयव्यवस्थोच्छेद । किञ्च । परमाणोरपि नानादिक्सरन्धादेकता नोपपन्नैव । तथाचाह- "पटकेन युगपद्योगात्परमाणो पडशता" । इति । पुनस्तदशानामपि नानाटिक्संबन्धात् साशताऽऽपति, तथावानवस्था । तस्मान्न परमाणूनामपि सत्त्वम्, इत्यवयव्यग्रहणे सर्वाग्रहणप्रसङ्ग इति प्रति- भासाभारापर्न प्रसङ्गसाधनस्यावकाश ।असदेतत् । अपयव्यभावेऽपि निरन्तरो- पन्नाना घटायाकारेण परमाणूना सनावात् , तद्राहकाणामपि ज्ञानपरमाणूना तथोत्पन्नाना तबाहकलात् न बहिर्याभाव | नापि तत्प्रतिभासाभाव इति कथ प्रसङ्गसाधनस्य नावकाश स्थूलैकरूपावयन्यमावेऽपि ? यदि चावयविनो- ऽभावे परमाणूनामप्यभावप्रसक्त प्रतिमासाभारेन प्रसङ्गसाधनानवकाश प्रतिपायेत, तदा सुतरा परमाणुरूपस्य, ज्ञानरूपस्य चार्थस्यामारे कार्य- लादिलक्षणस्य हेतोराश्रयासिद्धतादोष । बाह्यार्थनयेन चास्माभिराश्रयासिद्ध- तादोपात् कार्यवलक्षणादेतोनेश्वरसिद्धिरिति प्रतिपादयितुमभिप्रेतम् । यदि पुन- विज्ञानशून्यवादानुकूल भवताऽप्यनुष्ठीयते, तदा साध्यदृष्टान्तर्मिसाध्यसाधनध- दीनामनुमित्यङ्गभूताना सपामप्यसिद्धे कुत उपन्यस्तप्रयोगादीश्वरसिद्धि । तदेव तन्वादिलक्षणस्य कार्यत्वादिहेत्वाश्रयस्यावयविनोऽसिद्धराश्रयासिद्धो हेतु । तथा बुद्धिमत्कारणमिति साध्यनिर्देशे बुद्धिमदिति मतुवर्थस्य साध्यधर्मविशे- पणस्यानुपपत्ति | तज्ज्ञानस्य ततो व्यतिरेके, अकार्यत्वे च तस्येति समन्धानुप पत्ते । तद्गुणसात् तत्तस्येति चेत् । न । अकार्यत्वे, व्यतिरेके च तस्यैव तद्- गुणो नाकाशादेरिति व्यवस्थापयितुमशक्ते । समवायो व्यवस्थाकारीति चेत् । नातस्यापि ताभ्यामनन्तरत्वे स एन दोष । व्यतिरेके समनायस्यापि सर्व- आपिशेपान्न ततोऽपि तयवस्था। अयेश्वरात्मकार्यवादीश्वरात्मगुणस्तज्ज्ञानम् । कुत एतत् । तस्मिन् सति भावादिति चेत् । आकासादारपि सति तस्य भावात् ·१८४ सम्मतिताख्यप्रकरणस्य- तत्कार्यता किं. न स्यात् ।। अथ तथा भावाचत्कार्यत्वम् । तन्न। नित्यव्यापि. खाभ्यां तस्य तद्योगात् । तदात्मन्युत्कतिस्य तस्य दर्शनात्तत्कार्यतेति । किमिदं तस्य तोकिलिसवम् ? । तु समदेवलं तस्येति चेत् । नन्विदमेव पृष्टं किमिदं समवेतत्वं ?। तत्र समवायन वनमिति चेत् । ननु किं व्याप्त्या समवायेन तत्र वर्जनम्, आहोखिदव्याप्त्या। यदि व्याप्त्या, तदाऽस्मदादिज्ञानवैलक्षण्यं यथा तज्ज्ञानस्यादृष्टस्यापि कल्प्यते, तथाऽकृष्टोत्पत्तिषु वने वनस्पत्यादिषु घटादौ कर्म- कर्तृकरणनिर्वय कार्यसमुपलब्धमपि, चेतनकर्तृरहितमपि भविष्यतीति कार्यल- लक्षणो हेतुर्बुद्धिमत्कारणपूर्वकले साध्ये स्थावरैयभिचारीति लाभमिच्छतो मूलक्षतिरायातेति । अथाव्याप्त्या तत् तत्र वर्त्तते, तदा देशान्तरोत्पत्तिमत्सु तन्वादिषु तस्यासन्निधानेऽपि यथा व्यापारः, तथाऽदृष्टस्याप्यग्न्यादिदेशेष्वसन्नि- हितस्यापि ऊर्ध्वज्वलनादिविषयो व्यापारो भविष्यतीति “अमेरू चलन, वायो- स्तिर्यपवनम्, अणुमनसोश्वाचं कर्माऽदृष्टकारितम्" इत्यनेन सूत्रेण सर्वगतात्म- साधकहेतुसूचनं यत्कृतं तदसङ्गतं स्यात्।ज्ञानादिविशेषगुणवदृदृष्टगुणस्य तत्रास. निहितस्याप्यग्न्याधूईज्वलनादिकार्येषु व्यापारसंभवात् । नच सामान्यगुणविशेष- गुणत्वलक्षणोऽपि विशेषो गुणगुणिनोभँदे संभवति । किंच । समवायस्य सर्व- त्राविशेषे तत्रैव तेन वर्त्तनं नान्यत्रेति कुतोऽयं विभागः। अथ तत्राधेयत्वं समवे. तत्वम्, तदा आत्मवद् गगनादेरपि सर्वगतले तदात्मन्येव तदाधेयलं नान्यत्रेति दुर्लभोऽयं विभागः । ततस्तज्ज्ञानस्य तदात्मनो व्यतिरेके तस्यैव तज्ज्ञानमिति संवन्धानुपपतिः । अथ ततस्तज्ज्ञानस्याभेदेऽपि संबन्धस्य समवायरूपस्य भावान्नायं दोषः । असदेतत् । समवायस्यानुत्पत्तेः । तथाहि । किं सतां समवायः, आहोस्विदसतामिति। तत्र यद्यसतामिति पक्षः। स न युक्तः शशविषाणव्योमोत्प. लादीनामपि तत्प्रसङ्गात्।अथात्यन्तासत्त्वात्तेषां न तत्प्रसङ्गः। ननु तदात्मतज्ज्ञा- नयोरत्यन्तासत्त्वाभावः कुतः? । तत्समवायादिति चेत् । इतरेतराश्रयत्वम्। सिद्धे तत्समवाये तयोरत्यन्तासत्त्वाभावः, तदभावाच्च तत्समवाय इति व्यक्तमि- तरेतराश्रयत्वम् ।अथ सतां समवायः। ननु तेषां समवायात् प्राक् कुतः सत्त्वम्? । यद्यपरसमवायात् । तदसत् । तस्यैकत्वाभ्युपगमात् । अनेकत्वेऽपि यद्यपरस-

·No text on this page.