·No text on this page.

·THE
Ratnagotravibhāga Mahāyānottaratantraśāstra
Edited by
E. H. JOHNSTON, D. LITT.,
Boden Professor of Sanskrit, Oxford.
Seen through the press and furnished with indexes by
T. CHOWDHURY, M. A., Ph.D.,
Professor of Sanskrit, Patna College, Patna
PUBLISHED BY THE BIHAR RESEARCH SOCIETY,
MUSEUM BUILDINGS
PATNA
1950

·No text on this page.

·INTRODUCTORY NOTE It is a matter of profound regret for the Bihar Research Society that the learned editor of the following pages did not live to see them in print. In his last letter to the General Secretary, dated the 14th December, 1941, Dr. Johnston expressed his concern over the insecurity of Indian mails during the continuity of war with Japan and communicated his decision to hold up the Script for the time being. Unfortunately, he passed away the next year, and it was not till September, 1946 that we received it through the courtesy of Mrs. Johnston and Sir Richard Burn. Non-availibility of a good press and suitable paper, to our great regret, made it impossible for us to undertake the work of publication until now, and we are happy that the difficulties are now overcome and this, probably the last, great work of a great scholar sees the light of day. The printing, we are glad to announce, has been done in absolute conformity with the instructions that he left for the press. Unfortunately, Dr. Johnston's personal copy of the prepared text and notes and the MS. B were not available to me until nearly the whole of the text had been in print, while I could consult the MS. A only after the major portion had been printed off. This led to certain errors, owing to slips in the presscopy, which are now recommended for correction, viz., p. 1, line 1, śroº; p. 22, line 1, prakſtiparisuddhi°; p. 25, line 8, p. 52, line 20, p. 97, line 15 and the captions of pp. 93, 95 and 97, tritīya ; p. 36, line 12, icchāntikānām ; p. 39, line 10, jigarbho ; p. 44, line 8, mārşā; p. 50, line 13, prajñāpäramitaº; and p. fn.?, vișaya. A few other fairly obvious errors, too, have been similarly recommended for correction on the authority of the MSS., viz., p. 6, line 12, sodašākārī to sodašākārā (B) ; p. 50, line 14, ºdābhimukhyāṁ to ºdabhimukhyāṁ (A); p. 51, line 2, Omābhimukhyām to ºmabhimukhyāṁ (A, B); and p. 93, line 6, nopeksāpratisaṁkhyāya hāniº to nopeksapratisarkhyāpahāniº (B). 64, 2 ·ii RATNAGOTRAVIBHĀGA A few apparent misreadings I felt myself called upon to correct owing to the exigencies of metre and sense, supported mostly by the authorities, viz., p. 26, line 4, sarvadehino to saurve dehino (metre and context); p. 61, line 18, yatparibhogaº to yadvatparibhogaº (metre and A); p. 63, line 6, madiśacchudhaye to "madilatlacchuddhaye (metre, A and B); p. 67, line 4, rāgādidvinmohaº to rāgādidvidmoha (context and B, A apparently reading ºdvinº); p. 68, line 21, bhramarā to bhramarāḥ (A, B); p. 78, line 20, buddhalvan to buddhatām (A, B); p. 81, fn.", kıpāmbhubhiḥ to krpāmbubhih; p. 87, line 18, garbhākramaņam to garbhāvakramanań (Johnston's personal copy and B); p. 100, line 8, mahītale nivāsinaḥ to mahitalanivāsinah (rhythm and B); p. 101, line 18, cittān vyutpādayantī to citrānyutpādayanli (B); p. 105, line 15, ºmeti prajāsu to ºmeti tadvat prajāsu (metre and B); p. 108, line 16, vineyādrim tannipālo to vinejādritannipāto (grammar and B); p. 111, line 16, prakyto’rtho to prakṣto’trārtho (metre, A and B); and p. 116, line 11, evaṁ gunaº to evarguņaº (sense). While handling the MSS. I came across a few other important readings, which I beg to present here for the consideration of scholars for whatsoever they are worth, e.g., p. 24, line 15, for nirnītākāranam B has nirnānākāraṇaḥ, A being illegible; p. 30, line 9, B adds uktāḥ after viſuddhihetavaḥ; p. 32, line 4, A and B both have bodhisattvanām before nityapáramitā"; p. 44, line 8, for the most obscure kaviº A appears to read chaviº [Note that „chavi meant 'hide' or 'skin' in ancient usage, that 'darkness' has been termed nišācarman, 'skin of the night, and that T uses a term meaning 'darkness, which is also favoured by the context.]"; p. 45, line 9, A and B both have mülaparicchinnāḥ before sarvadharmā; p. 45, line 18, for the obscure nirmamikaraņaṁ A reads nirmasikaraņań; p. 51, line 11, for prativicya B has pratividhya; and p. 87, line 17, for jātakānyupapatti B appears to have jātakādyupaº. The text remains unsatisfactory, to my mind, in a few more instances, viz., p. 47, line 18, manāpo (for manaso ?); p. 49, 1. For a similar use of tvac. 'skin', cf. RV. iv, 17, 14; ix, 41, I & 73, 5.

·INTRODUCTORY NOTE ii as to line 14, nāvalīyanācittam (for na+abali+iyatā cittam ?); p. 52, line 11, gospada, the only authority for which is B and which apparently deserves to be corrected to gospada; p. 74, lines 12- 14 and 16, satyuttaribhāvayitavye (for satyuttare bhārayitarye, which В seems to read in one or two of the instances, ?); and p. 106, line 6, the pāda lacks one short syllable like ca or tu after kleśagatān. Dr. Johnston desired to prepare indexes after he had received paged proofs, but left no indications their precise contents. Judging him by his predilections, I have ventured to supply four indexes. or these the Index of Technical Terms is not a register of all the occurrences of a term, but only of those that either define it or indicate the various aspects of its signification. It may, to some extent, serve the purpose of a general index. Finally, let me take this opportunity of thanking the Council of the Bihar Research Society for entrusting me with the work of seeing the volume through the press and the Manager and Staff of the Svatantra Nava Bharat Press for carrying out my directions most ungrudgingly. Patna, T. Chowdhury November 1950

·CONTENTS
PAGE
i-iii
---xiv
ху
Introductory Note by T. Chowdhury
Foreword
Abbreviations
Corrections
Chapter 1: Tathāgatagar bhādhikara
Chapter II : Bodhyadhikāra
Chapter III : Guņādhikāra
Chapter IV : Tathāgalakriyakriyādhikāra
Chapter V: Anusamsādhikāra
I. Index of Metres
II. Index of Authorities
III. Index of Technical Terms
IV. Index of Rare Words and Uses
xvi
1-78
79-90
91-97
984-114
115-119
120
121
122-128
129

·FOREWORD Till quite recently nothing more was known of the text edited in this volume than that, under the title of Ullaratantra, it was included among the five chief works of Asanga by Tibetan tradition, which reported it to represent the Mādhyamika aspect of his teaching. In 1931 however a complete translation of it from Tibetan into English was published by E. Obermiller in Vol. IX, parts ii, iii and iv, of Acta Orientalia, under the title "The Sublime Science of the Great Vehicle to Salvation, being a Manual of Buddhist Monism, the work of Arya Maitreya with a Commentary by Aryāsanga”. A few years later Prof. Bailey discovered among the Central Asian finds a Saka transliteration of a number of Sanskrit verses, among which I identified the first verse of chapler i and the opening verses of chapter iii.1 The MS. gave the name of the work as Rainagotravibhāga, thereby enabling me to adduce Chinese tradition about its authorship? This tradition and the contents of the few verses thus restored caused me to doubt whether the treatise was really by Asanga at all and whether Obermiller had not in certain respects misrepresented its doctrinal tendencies by following modern Tibetan excgesis, which naturally endeavours to support the ascription to Asanga by reading his known views into the text. But while this paper was in the press the Rev. Rāhula Sāṁkrtyāyana published the first list of Sanskrit MSS. found by hiin in Tibet. These discoveries, whose importance for Buddhist learning can hardly be exaggerated, included 2. 1. Bull. LSOS, VIII, pp. 77-89. My reconstruction was only partially successful, the transliteration being imperfect and leaving much to guesswork. The full name is shown by the MSS. as well as by the Tibetan and Chinese translations to be Ratnagotravibhāga Mahāyānottar atantraśāstra; the second part is merely descriptive of the scope of the work, and the first, being the proper title, is used throughout hereafter in place of the hitherto accepted Uttaratantra.

·vi RATNAGOTRAVIBHĀGA according to him three MSS. of the Uttaratanıra', and, as the Work I had done on it had convinced me of its great value in filling a gap in our knowledge of Mahāyāna developments, I asked the Bihar and Orissa Research Society for permission to edit it, a request which was most generously granted. Owing to the defectiveness of the original photographs and the necessity of obtaining new ones on a later expedition, there was some delay in undertaking the work, and the war has further postponed preparation and publication of the text. Of the threc MSS. mentioned, one proved on examination not to be of thc Ralnagotravibhāga. As at present constituted, it consists of three folios in a script, which is substantially older than that of the other two MSS., VIII century perhaps or even earlier, and is hard to decipher in the photographs; it contains a brief summary of the Rainagolravibhāga, as appears from the colophon, Mahāyānottaratantropadeśaḥ kṣtiś ŚrīSatyajñānapādānām. The author, Satyajñāna, is apparently not mentioned elsewhere, and I have not noted any passages which throw light on the text of the main work. The other two MSS. are as follows. A, in an early Sāradā script, originally consisting of 26 leaves, of which eleven only are extant, viz., 7, 9, 12, 13, 15, 16, 17, 19, 20, 25, 26. Leaf 7 is mutilated at both ends, with the loss of about a third of the text. The handwriting is of a neat, spidery typc, a further development of that in the MS. of the Mahāyānottaralantropadeśa, and dating perhaps to somewhere about the X century, so far as in the absence of comparable material it is possible to suggesť a precise figure; when at all rubb ed, as it often is, it is hard to rcad, but in its original state was singu larly legible. It is a first-rate MS., and if it had been complete, there would have been no difficulty in editing the text. One of its peculiarities is not to elide a after & and 0. I. JBORS, XXI, pp. 31 and 33. It is closely related to the handwriting of MS. A of the Bhaisajyaguruvaidūryaprabhārājasūtra as illustrated in Gilgit Manuscripts, I. 2.

·FOREWORD vii B, in a Nepali script of the XI century, was a MS. of 55 leaves, of which the last is now missing. The main authority for the greater part of the text, it does not reach the standard of accuracy of most Nepali MSS. of its period, and is particularly given to omitting single letters and even occasionally longer passages. The larger omissions have been made good in a later Nepali hand of the XIV or XV century, and the correctness of the additions proves that comparison was made with a good source. The copyist's ignorance is also shown by his having misplaced certain leaves of the original and copied them in the wrong order between leaves 46 and 50. Nevertheless with the help of the Chinese and Tibetan translations it affords a sound basis for the text, though, where A is also available, I have generally in cases of disagreement preferred that MS. The Central Asian version of a few verses referred to above has been of no help, but another similar fragment, discovered by Prof. Bailey in Paris and containing verses iii, 19-22, helped me to make up my mind about one puzzling reading. No Buddhist text in Sanskrit can be satisfactorily edited without detailed comparison with such Chinese and Tibetan versions as exist. For the Tibetan I have used the Narthang edition in the India Office copy, and Obermiller's translation shows that the Sde-dge edition, which he used, hardly ever differs from it in any substantial point. It is based on practically the same text as that found in A and B, though with sufficient differences to suggest that neither MS. was used by the translators, and it agrees with them against the Chinese in respect of omissions and additions. Of the former in one at least, at i, 64, for which A is missing, the text common to B and the Tibetan is certainly defective, from which it may be inferred that they go back to an archetype with the same omission. The facts about the Chinese translation are less simple. There are said to have been two translations, by Ratnamati and Bodhiruci respectively, who were fellow-workers under the Northern Wei at Lo Yang. The extant translation, ·viii RATNAGOTRAVIBHĀGA No. 1611 in the Taisho Issaikyo edition, is attributed to Ratnamati, but in fact it consists of two parts. After 18 introductory stanzas, which do not appear in the MSS. and may be the translator's work, the first part contains the verses only, confining itself largely to the pure kārikās and omitting most of the semi-kāvya verses which form the bulk of the text, with the two notable exceptions of i, 99-126, and iv, 14-76 and 88. The second consists of the verses together with the commentary as it exists in the Sanskrit; it omits a few verses not essential to the text, as well as the two long series just mentioned, giving in the latter case references to the previous part for them. It seems possible that the first part is the translation attributed to Ratnamati, and the second that of Bodhiruci; and there is a small point which affords slight corroboration of this presumption. Among the sūtra quotations in the commentary not identified by Obermiller are a number from the Anūnatvāpūrnatvanirdesaparivarta, 1 No. 668 of the Taisho Issaikyo edition, and the Chinese translator always gives the name of the sūtra in introducing the extract. Now this sūtra, which is possibly a section of some larger work and cannot be traced in the Kanjur under this name, was translated by Bodhiruci, and if he is the author of the second part of the translation, his knowledge of an otherwise little known sūtra is accounted for. The renderings of the verses common to both parts are practically identical, but in view of the close association between the two translators it might well have happened that, if Bodhiruci is the author of the second part, he would have used Ratnamati's versions when available, and that would explain the curious fact that separate translations should have been made of the same work by two men who were working together. This point, howm ever, does not affect the value of the Chinese text, which, I. It is not quite clear from B whether this is the correct form of the name or whether it should be Anūnāpūrpatvanirdesaparivarta. For some light on the complicated relationship between these two translators see P. Demiéville, "Sur l'authenticité du Ta tch'eng k'i sin loucn', in Bull. de la Maison Franco-Japonaise, II. pp. 32ff. of offprint.

·FOREWORD ix as usual, is useful for the constitution of the text where other authorities disagree; in such cases I have as a rule given its evidence considerable weight, in view of its greater antiquity. I have not thought it safe to insert readings from it without corroboration, because, unlike the Tibetan, it is not a verbatim version, though keeping fairly close to the original. On the general contents of the work it suggests that one kārikā is missing from the other versions between i, 36, and 37, explaining the significance of ātman as applied to the Buddha, and two more at i, 64, while possibly it may be correct in adding a verse on the ten vašitās in the commentary on i, 18. It is also valuable in that, as regards quotations from the sūtras, it usually, though not invariably, names the source, agreeing for the most part with Obermiller where he had traced them out and supplementing his information where he had failed. Despite the difficulty of reading the M$$. in certain passages, the excellence in general of our authorities has permitted the constitution of a text which may be considered as sound except in a few minor points which nowhere affect the argument. The principles adopted in their exploitation appear clearly from the notes and need no discussion here. All variant readings in A and B have been noted, except those due to wrong spelling, of which the most important instance is the regular confusion between śa and sa. The spelling has been standardized, except that the sūtra quotations, where the rules of samdhi have not been observed, have been left as they stand. Thus I have written pratipraśrabdha etc. forsrabdha etc. in all the formations from the root śrabh, and vaidūrya for vaidūrya; the correct form of the latter appears only in the Tibetan, Buddhist MSS. usually, like many modern scholars, preferring the solecism of the dental for the cerebral. The MSS. occasionally have anyathibhāva for anyathābhāva, and vinirbhoga for vinirbhāga, both of which have been amended sub silentio. But alternances, such as vālukā and vālikā, dusprativedha and dusprativedhya, where either form would be possible, have been retained. The notes do not profess to contain a commentary ·RATNAGOTRAVIBHĀGA on the text, which indeed the existence of Obermiller's translation and the simplicity of the Sanskrit make unnecessary. The literary form of the work is somewhat unusual, consisting of a certain number of kārikās, supplemented by other verses either explaining them in detail or illustrating them by similes from the sūtra literature. The supplementary verses often attempt kāvya methods, but with only moderate success, and a curious feature of them is the way matter given in verses of shorter metres is repeated in a longer metre, e.g., i, 96ff., and ch. iii and iv, passim. A considerable variety of metres is employed, two of which appear not to occur elsewhere. The second half of ii, 38, is a triştubh scanning - - - a cross between Upajāti and Sālini. More unusual is v, i, in which all four pādas scan -. The commentary, which appears to be by the author of the verses and is called Slokasangrahavyākhyāna, is very detailed for the first chapter, but consists of little more than captions for the remainder. It contains quotations from seventeen sūtras, in addition to eight from unidentified sources and references to the Saddharmapundarika and Prajñāpāramitā. Of the quoted sūtras we possess Sanskrit texts only of the Kāsyapaparivarta and Vajracchedikā. The largest number of quotations come from the Aryaśrīmālādevīsimhanādasūtra (whose name is cited in the notes in the shortened form Aryaśrīmālāsūtra), a work which appears to be the leading canonical authority for the Tathāgatagarbha theory; a translation of it into a European language is a desideratum for Buddhist studies. So much for the technical aspects of this edition, but there remains to be answered the much more important question about the place which should be assigned to the treatise in the evolution of Mahāyāna doctrine, and that again depends to some extent on the authorship. On the latter point prolonged study of the original text has only strengthened my belief in the views put forward in the paper quoted above, p. V, n. 1, namely that Asanga has nothing to do with the Ratnagotravibhāga, and that, following Chinese tradition, it ·FOREWORD xi should be attributed to a certain Sthiramati, the author of a commentary on the Kāśyapaparivarta. Reminiscences of the phrasing of this sūtra are fairly frequent in it, and it may be noted that, whereas the author, like Aryadeva in the Catuḥsataka, 1 quotes a well-known passage from the sūtra in dealing with those who take a mistaken view of śünyatā, Asanga in the Bodhisattvabhūmi (ed. Wogihara), p. 46, gives a different quotation in support of the same opinion. Differences in the use of terms such as ratnagotra, yāvadbhāvikatā and yathāvadbhāvikatā, are also to be found. Similarly in minor tenets, such as those of the number of Buddhadharmas, to the sixty-four of which in the Ratnagotravibhāga, ch. iii, Asanga adds the 80 anuvyañjanas, bringing the total up to 144 (Bodhisattvabhūmi, pp. 188-89). Naturally there are a number of parallels, particularly with ch. ix of the Mahayānasūtrālamkāra, and of the three verses that the latter work has in common with the Ratnagotravibhāga, one (näpaneyam tataḥ kimcit) is a Mādhyamika verse, and the other two, Mahāyānasūtrālamkāra, ix, 15 ( yathāmbaram sarvagatam ), and 37 (sarveşām avisüstāþi), were probably also taken by Asanga from earlier works, as the āha with which the present text introduces these and other quotations regularly implies canonical authority. In general however this text knows nothing of the doctrines peculiar to Asanga and his school, thus not a word about vijñaptimātratā or the three svabhāvaså or the alayavijñāna, no use made of the Saṁdhinirmocanasūtra etc. An interesting point is that the MSS. agree in using āśrayapariurtti for Asanga's āśrayaparāvýtti, except at v, 7, where a long syllable is required and the original reading was probably ºparīvsttau. The difference in term corresponds to a difference in teaching; Asanga's parāvrtti does not mean exactly 'metamorphosis' I. 2. See Bhattacharya, The Catuḥsataka of Aryadeva. p. 150. Quoted also at Lankāvatārasútra, p. 146, line 1. For an exact parallel note the quotation from the Abhidharmamahayānasūtra, p. 72, lines 13-14. 3. See i, 144, for the only group of three svabhāvas mentioned, viz. dharmakāya, tathatā and gotra.

·xii RATNAGOTRAVIBHAGA at as often rendered, but refers to the view that the āśraya is merely an extension of the vijñānālaya without independent reality of its own and returns to it, when the correct understanding of vijñaptimātratā is obtained.1 Here on the other hand the term implies that, when the pure cittaprakyti is freed from the sheaths of the klešas, a metamorphosis of the āśraya takes place. This point brings us close to the core of the Ratnagotravibhāga, the Tathāgatagarbha theory, of which it gives us last a complete account in Sanskrit. The ultimate reality consists of an Absolute, called the dharmakāya, but which has several other names to indicate various aspects of it such as Tathāgata, tathatā, dharmadhātu; the sattvadhātu, the sphere of individual, phenomenal existence, is merely the dharmadhātu in its temporal aspect, which is to be found in each being of the sattvadhātu in the shape of the Tathāgatagarbha. The latter is defined as the cittaprakſti, which is pariſuddha, that is, not only pure from all time but incapable of defilement, and prabhāsvara, “radiant', implying presumably that it is spiritual, not material, in essence. In the case of an ordinary individual this spiritual entity is enclosed in innumerable sheaths of the klešas, or, more properly, the vāsanās of the klešas, which do not form part of its substance or enter into it in any way, but are mere 'accidents’ (agantuka); and the process of salvation, which consists in following the career of the Bodhisattva through the ten bhūmis, is effected by the gradual removal of these sheaths. There is no suggestion of any difference between the Tathāgatagarbha and the dharmakāya, and the parallelism between this monistic system and the atman theories, particularly that of the Gaudapādakārikās and other Vedāntin works, which reject the various bhedābheda explanations, is obvious and extends in the case of Gaudapāda even to the use of identical phraseology. Our text emphasizes the likeness by the application to the Tathāgatagarbha at i, 80, of a well- I. For the literature about this word see E. Lamotte, La Somme du Grand Véhicule (Louvain, 1936), note at end of tome II, i, on i, 57.

·FOREWORD known line, which was used by Aśvaghoșa at Buddhacarita, xii, 24, to describe the atman; nor did it escape contemporary critics. For at Larkāvatārasūtra, pp. 77-79, the Buddha is made to explain the difference between the two theories against those who maintained their essential identity, but in a manner that is difficult to grasp; apparently the doctrine is not accepted there as the ultimate truth, but is said to be taught merely as a means of weaning certain classes of non-believers from their wrong views. This sūtra, whose doctrine is cittamātra rather than vijñaptimālra, equates the Tathāgatagarbha and the ālayavijñāna and discusses them in an interesting passage at pp. 220-24, which is avowedly based on the Aryaśrīmālāsūtra and, unlike the rest of the work, presents many analogies of wording with the Ratnagotravibhāga. The difference between the two doctrines is as obvious as the fact there is some genetic relationship between them. The alayavijñāna, we now know, originated with the Sautrāntikas, whose doctrinal position is halfway between the two Vehicles, but the conception was profoundly modified by the school of Asanga, possibly in part under the influence of the Tathāgatagarbha theory; the considerable differences that remain, particularly with regard to the potentialities of the Act, may be due to an attempt by Asanga to avoid the criticism that he was formulating a principle which was indistinguishable from the ātman. This brief discussion of the points of interest presented by the text may be concluded with a few remarks on its handling of the 'Buddha-body theory. The standard doctrine of the Madhyamikas knows two such bodies corresponding to the samurtisatya and the paramārthasatya, that of the Vijñānavādins postulates three corresponding with the three svabhāvas. The Ratnagotravibhāga's position is not so clear cut. At iii, 3, it propounds the Mādhyamika view, but at i, 150-152, ii, 21-22, and 1. Sce E. Lamotte, Le Traité de l'Acte de Vasubandhu, Karmasiddhiprakarara, Introduction (Bruges, 1936). For the views of the various schools see the masterly article in Hobogirin under Busshin. 2.

·xiy RATNAGOTRAVIBHAGA iv, 61, and other passages it has the three regular bodies but under two heads, dharmakāya and rūpakāya, the latter covering the sâmbhogika and nairmāņika bodies. Thus the connection with the older view is maintained, and it seems that in this matter also the present text stands midway between the two chief Mahāyāna schools. Finally let me take this opportunity of expressing my gratitude to the Bihar Research Society for giving me the privilege of editing this important text and for undertaking the onerous task of its publication. To its learned Secretary, Dr. Banerji-Sastri, I am particularly indebted for the infinite trouble he has taken in procuring adequate photographs of the MSS. It is a pleasure to me to have a work published by the premier Society of a province in which I spent some of the best years of my life. Oxford, December, 1941. E. H. JOHNSTON ·ABBREVIATIONS А B Buddhac. с Daśabh. Divy. Käs. P. MBh. Mvy. O Sāradā MS. of the Ratnagotravibhāga from Tibet. Nepali Do. The Buddhacarita of Ašvaghoșa, Panjab Un. Or. Publications, 31 and 32. Chinese translation of the Ratnagotravibhāga, Taisho Issaikyo edition, No. 1611. Daśabhūmikasūtra, ed. J. Rahder. Divyāvadāna, ed. Cowell and Neil. Kāśyapaparivarta, ed. von Staël-Holstein. Mahābhārata. Mahāvyutpatti, ed. Sakaki. Translation of the Ratnagotravibhāga from Tibetan into English, by E. Obermiller, Acta Orientalia, XI, ii, ii and iv. St. Petersburg Sanskrit Dictionary, by Böhtlingk and Roth. Do., in kürzerer Fassung, by Böhtlingk. The Saundarananda of Ašvaghoșa, Panjab Un. Or. Publications, 1928 and 1932. Tibetan translation of the Ratnagotravibhāga, Bstan- Hgyur (Narthang ed.), Mdo, XLV. PW PWK S. T ·CORRECTIONS P. I, lines 19 and 20, P. 22, 29, line 4, line I, for stº read stº..-P. 4, line IO, insert space after 27: ; line 11, close up space between age? and fra fº ; line 14, add a hyphen after °7HT.-P. 6, line 12, for at579727 read 97561972T.-P. 15, line 7, for Çosferaerefº read acfadenejº.--P. 16, line 13, add a hyphen after TTT ; interchange the first letters.-P.21, line I, insert space after tlf. line I, for प्रकृतिपरिशुद्धि° read प्रकृतिपरिशुद्ध'.-P. 27, line 6, close up space between °समृद्ध्यादि' and प्रभाव. P. for उच्यत्ते read उच्यन्ते.-P. 31, line 5, for 9749 read AFTF; line 14, for °रमभिप्राप्तः read °रमिप्राप्त:.- P. 36, line 12, for afecatf7€Tº read afteftatº.--P. 38, line 21, for 'hākaruņå read 'hākaruņā ; line 27, for 'for' read 'for?.-P. 39, line 11, for format read fHanif.-P.43, line 22, insert a single inverted comma before “Ayonisoma'-,--P. 449 line 8, for #fqf read fof::--P. 45, line 16, for at read 91.--P. 49, line 8, for qualcha read TUGTCTTT.--P. 50, line 5, for शयिष्यामः read देशयिष्यामः; line 6, for 764° read °**°; line 13, for °7819rafia read °प्रज्ञापारमिता'; line 14, for °दाभिमुख्यां read °दभिमुख्यां.-- P. 51, line 2, for fearfugeat read for fre'.--P. 54, line 3, for सख ल्वेष read स खल्वेष ; line 13 insert between qa and aimat.-P.56, line 1, for parteTFAH read यथासंख्यमिमे.--P. 64, line 3, for °त्वगन्तः read °त्वगन्त: line 23, for ‘vişaya' read 'visarga'.--P, 70, line 3, for द्विधा read द्विधा.--P.7I, line 12, drop hyphen after 2-.-- P. 74, line 19, for faqararº read faqe 19T°.--P. 75, line 9, for भूता read भूत 1.--P. 85, line 9, for स्वभाविक° read FTTH1fq*°; line 18, add a hyphen after @guna-P. 93, line 6, for osfa HTETTU ETf㺠read ºufacteurtenfa°.--P. 97, lines 9 and 11, for at read afTT°; line 12, for काय° read °काय ; line 14, for द्विधा read द्विधा.-"P. I04, line 10, close up space between stiffet and surfagrin. space 3 ·रत्नगोत्रविभागो महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रम् -:)o(:-- I 5 (1b) ओं नमः श्रोवज्रसत्त्वाय । बुद्धश्च धर्मश्च गणश्च धातु- बर्बोधिर्गुणाः कर्म च बौद्धमन्त्यम् । कृत्स्नस्य शास्त्रस्य शरीरमेतत् समासतो वज्रपदानि सप्त ॥ १ ॥ वज्रोपमस्याधिगमार्थस्य पदं स्थानमिति वज्रपदम् । तत्र श्रुतिचिन्तामय- ज्ञानदुष्प्रतिवेधादन भिलाप्यस्वभावः प्रत्यात्मवेदनीयोऽर्थो वज्रवद्वेदितव्यः । यान्य- क्षराणि तमर्थमभिवदन्ति तत्प्राप्त्यनुकूलमार्गाभिद्योतनतस्तानि तत्प्रतिष्ठाभूत- त्वात् पदमित्युच्यन्ते । इति दुष्प्रतिवेधार्थेन प्रतिष्ठार्थेन च वज्रपदत्वमर्थ- व्यञ्जनयोरनुगन्तव्यम् । तत्र कतमोऽर्थः कतमद्व्यञ्जनम् । अर्थ उच्यते सप्त- प्रकारोऽधिगमार्थो यदुत बुद्धार्थो धर्मार्थः संघार्थों धात्वर्थो बोध्यों गुणार्थः IO 1. Thas instead the usual invocation to all the Buddhas and Bodhisattvas. 2. dhatu, B. 3. karma ca (break) ddham acintyam, B; sastis-rgyas phrin-las tha-ma-ste, T. 4. The characters dhād. ana are lost in the break in B, but Cand T agree in the above reading. 5. The gap in B has destroyed the characters bhūtatvät padam i and left the rest of the sentence doubtful; the remains look like ty etad ucyate, but T shows the text with de-dag ni gnas zhes brjod-de. 6. The characters gamārtho yaduta buddhārtho dha are lost in B's break and have been supplied from T and C, ·२ रत्नगोत्रविभागः कर्मार्थश्च । अयमुच्यतेऽर्थः । यरक्षरैरेष सप्तप्रकारोधिगमार्थः सूच्यते प्रका- श्यत इदमुच्यते व्यञ्जनम् । स चैष वज्रपदनिर्देशो विस्तरेण यथासूत्रमनु- गन्तव्यः। 5 अनिदर्शनो ह्यानन्द तथागतः । स न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुम् । अनभिलाप्यो ह्यानन्द धर्मः । स न शक्यः कर्णेन श्रोतुम् । असंस्कृतो ह्यानन्द संघः । स न शक्यः कायेन वा चित्तेन वा पर्युपा(2a) सितुम् । इतीमानि त्रीणि वज्रपदानि दृढाध्याशयपरिवर्तानुसारेणानुगन्तव्यानि । तथागतविषयो हि शारिपुत्रायमर्थस्तथागतगोचरः । सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैरपि तावच्छारिपुत्रायमर्थो न शक्यः सम्यक् स्वप्रज्ञया ४ * द्रष्टुं वा प्रत्यवे- क्षितुं वा । प्रागेव बालपृथग्जनैरन्यत्र तथागतश्रद्धागमनतः। श्रद्धागमनीयो हि शारिपुत्र परमार्थः । परमार्थ इति शारिपुत्र सत्त्वधातोरेतदधिवचनम् । सत्त्व- धातुरिति शारिपुत्र तथागतगर्भस्यैतदधिवचनम् । तथागतगर्भ इति शारिपुत्र धर्मकायस्यैतदधिवचनम् । इतीदं चतुर्थं वज्रपदमनूनत्वापूर्णत्वनिर्देशपरिवर्ता- 'नुसारेणानुगन्तव्यम् । x 10 1. The characters dam ucyate vyañjanam / sa cai are lost in B's break and have been supplied from T and C; the latter adds a brief quotation from an unnamed sūtra in support of the statement. 2. The characters h sa na sakyate karnena śro are lost in B's break and have been supplied from T and C. 3. The characters anugantavyāni | Tathāga are lost in B's break and have been supplied from T. O gives the name of the sūtra as Sthiradhyāśayaparivarta. 4. B has a break here; T shows three infinitives, ses-pa (jñātum?), blta-ba, brtag-pa, but the second and the prepositions of the third are not quite certain in B, which is disfigured by a stain, 5. B omits tha. . 6. Bhas a break and stain covering four or five characters after Sāri, and goes on with two of the hieroglyphics it uses to fill up a gap and then with sattvadhātor. T shows that only putra is to be supplied. 7. T omits parivarta in the title of the sūtra, possibly rightly; cf. below.

·प्रथमः परिच्छेदः ३ 5 IO अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरिति भगवन् निर्वाणधातोरेतदधिवचनम् । निर्वाण- धातुरिति भगवन् तथागतधर्मकायस्यैतदधिवचनम् । इतीदं पञ्चमं वज्रपद- मार्यश्रीमालासूत्रानुसारेणानुगन्तव्यम् । योऽयं शारिपुत्र तथागतनिर्दिष्टो धर्मकायः सोऽयमविनिर्भागधर्मा । अवि- निर्मुक्तज्ञानगुणो यदुत गङ्गानदीवालिकाव्यतिक्रान्तैस्तथागतधर्मैः । इ (20)तीदं षष्ठं वज्रपदमनूनत्वापूर्णत्व निर्देशानुसारेणानुगन्तव्यम् । न मञ्जुश्रीस्तथागतः कल्पयति न विकल्पयति । अथवास्यानाभोगेनाकल्प- यतोऽविकल्पयत इयमेवंरूपा क्रिया प्रवर्तते । इतीदं सप्तमं वज्रपदं तथागतगुण- ज्ञानाचिन्त्यविषयावतारनिर्देशानुसारेणानुगन्तव्यम् । इतीमानि समासतः सप्त वज्रपदानि सकलस्यास्य शास्त्रस्योद्देशमुखसंग्रहार्थेन शरीरमिति वेदितव्यम् । स्वलक्षणेनानुगतानि चैषां यथाक्रमं धारणिराजसूत्रे । निदानत स्त्रीणि पदानि विद्या- च्चत्वारि धीमज्जिनधर्मभेदात् ॥ २ ॥ एषां च सप्तानां वज्रपदानां स्वलक्षणनिर्देशेन यथाक्रममार्यधारणीश्वर- राजसूत्रनिदानपरिवर्तानुगतानि त्रीणि पदानि वेदितव्यानि । तत ऊर्ध्वमवशि- ष्टानि चत्वारि बोधिसत्त्वतथागतधर्मनिर्देशभेदादिति । तस्माद्यदुवतम् । भगवान् सर्वधर्मसमताभिसंबुद्धः सुप्रवर्तितधर्मचक्रोऽनन्तशिष्यगणसुविनीत इति । एभिस्त्रिभिर्म लपदैर्यथाक्रमं त्रयाणां रत्नानामनुपूर्वसमुत्पादसमुदागमव्यव- स्थानं वेदितव्यम् । अवशिष्टानि चत्वारि पदानि त्रिरत्नोत्पत्त्यनुरूपहेतुसमुदा- (3a) गमनिर्देशो वेदितव्यः । तत्र यतोऽष्टम्यां बोधिसत्त्वभूमौ वर्तमानः सर्व- 15 20 1. anānāpurnnatva', B, but cf. above. C gives a longer quotation from the sūtra. 2. Bom. ta. 3. Bom. padāni, which is given by T and C. 4. The characters tasmă (de-las, T) are lost in a break in B. 5. The characters samutpāda and gamavya are lost in two breaks in B, and have been supplied from T's skye-ba hgrub-pa mam-par bzhag-par, with which C agrees in sense.

·रत्नगोत्रविभागः 5 धर्मवशिताप्राप्तो भवति तस्मात् स बोधिमण्डवरगतः सर्वधर्मसमताभिसंबुद्ध इत्युच्यते । यतो नवम्यां बोधिसत्त्वभूमौ वर्तमानोऽनुत्तरधर्मभाणकत्वसंपन्नः सर्वसत्त्वाशयसुविधिज्ञ इन्द्रियपरमपारमिताप्राप्तः सर्वसत्त्वक्लेश वासनानुसंधि- समुद्घातनकुशलो भवति तस्मात् सोऽभिसंबुद्धबोधिः सुप्रवर्तितधर्मचक्र इत्युच्यते । यतो दशम्यां भूमावश्नुत्तरतथागतधर्मयौवराज्याभिषेकप्राप्त्यनन्तरमनाभोगबुद्ध- कार्याप्रतिप्रश्रब्धो भवति तस्मात् स सुप्रवर्तितधर्मचक्रोऽनन्तशिष्यगणसुविनीत इत्युच्यते । तां पुनरनन्तशिष्यगणसुविनीततां तदनन्तरमनेन ग्रन्थेन दर्शयति । महता भिक्षुसंघेन साधं यावदप्रमेयेण च बोधिसत्त्वगणेन सार्धमिति । यथाक्रम श्रावकबोधौ वुद्धबोधौ च सुविनीतत्वादेवंगुण समन्वागतैरिति । ततःश्रावकबोधिसत्त्वगुणवर्णनिर्देशानन्तरमचिन्त्यबुद्धसमाधिवृषभितां प्रतीत्य विपुलरत्नव्यूहमण्डलव्यूह' निर्वृत्तितथागतपरिषत्समावर्तनविविधदिव्यद्रव्य पूजावि- धानस्तुतिमेघाभिसंप्रव (30)र्षणतो बुद्धरत्नगुणविभागव्यवस्थानं वेदितव्यम् । तदनन्तरमुदारधर्मासनव्यूहप्रभाधर्मपर्यायनामगुणपरिकीर्तनतो धर्मरत्नगुणविभाग- व्यवस्थानं वेदितव्यम् । तदनन्तरमन्योन्य बोधिसत्त्वसमाधिगोचरविषयप्रभाव संदर्शनतद्विचित्रगुणवर्णनिर्देशतः संघरत्नगुणविभागव्यवस्थानं वेदितव्यम् । तदन- I0 15 1. B omits anuttaradharmabhänakatvasamþannaḥ, which is supplied from T's bla-na-med-bahi chos smra-ba-riid dai. ldan-pa, and appears also in C. For dharmabhānakatua in the ninth stage, cf. Daśabh., p. 76, section M. 2. B omits kleša, which is given by T and C. 3. yato dasamyāv anuttarai, B; sa bcu-pa-la, T. 4. B om. tad; de ma-thag-tu, T. 5. eva guna', B; de-lta-buhiyon-tan, T. 6. ursabhitāṁ is probably a misreading for vrşabhatām, which occurs repeatedly in the Daśabh. 7. For mandalavyūha, a common phrase in this connection, T has ḥkhor-gyi khyams, which should stand for mandalamāla. 8. B omits dravya, supplied_from T's rdcas. Samāvartana in the sense of assembling' (so T and O) is unknown; but C suggests, much more probably, that it means 'presents' made to the Tathāgata, in accordance with the usual Classical sense. 9. T seems to read anyonyaṁ as well as B; apparently it is to be construed as an adverb with saņdarśana, but anyonya would seem better. C translates it as 'various'.

·प्रथमः परिच्छेदः ५ 5 न्तरं पुनरपि बुद्धरम्यभिषेकैरनुत्तरधर्मराजज्येष्ठपुत्रपरमवैशारद्यप्रतिभानोपकर- णतां प्रतीत्य तथागतभूतगुणपरमार्थस्तुतिनिर्देशतश्च महायानपरमधर्मकथावस्तू- पन्यसनतश्च तत्प्रतिपत्तेः परमधर्मैश्वर्यफलप्राप्तिसंदर्शनतश्च यथासंख्यमेषामेव त्रयाणां रत्नानामनुत्तरगुणविभागव्यवस्थानं निदानपरिवर्तावसानगतमेव द्रष्टव्यम्। ततः सूत्रनिदानपरिवर्तानन्तरं बुद्धधातुः षष्ट्याकारतद्विशुद्धिगुणपरिकर्म- निर्देशेन परिदीपितः। विशोध्येऽर्थे गुणवति तद्विशुद्धिपरिकर्मयोगात् । इमं चार्थव- शमुपादाय दशसु बोधिसत्त्वभूमिषु पुनर्जातरूपपरिकर्मविशेषोदाहरणमुदाहृतम् । अस्मिन्नेव च सूत्रे तथाग (4a) तकर्मनिर्देशानन्तरमविशुद्धवैडूर्यमणिदृष्टान्तः कृतः । तद्यथा कुलपुत्र कुशलो मणिकारो मणिशुद्धिसुविधिज्ञः । स मणिगोत्राद- पर्यवदापितानि मणिरत्नानि गृहीत्वा तीक्ष्णेन खारोदकेनोरक्षाल्य कृष्णेन केश- कम्बलपर्यवदापनेन पर्यवदापयति । न च तावन्मात्रेण वीर्यं प्रश्रम्भयति । ततः पश्चात् तीक्ष्णेनामिषरसेनोत्क्षाल्य खण्डिकापर्यवदापनेन पर्यवदापयति । न च तावन्मात्रेण वीर्यं प्रथम्भयति । ततः स पश्चान्महाभैषज्यरसेनोत्क्षाल्य सूक्ष्म- वस्त्रपर्यवदापनेन पर्यवदापयति । पर्यवदापितं चापगतकाचम भिजातवैडूर्य- I0 - 1. The characters between prati and natāṁ are uncertain in B, which is rubbed; spobs-pa.... ñe-bar bsgrub-pa-la, T. I take upakarana in the sense of 'conferring", but the reading should possibly be upaharanatāí. C affords no help. 2. T om. punar and visesa. 3. B here and twice below has unmilya which I conjecture to be a mistake for utkşālya in view of T's sbasi-nas and C's 'wash'; cf. supraksālita of a jewel at Kas. P., 131, p. 188. Note the Prakrit form khara. 4. T om. krsnena. 5. payavadānena, B, but cf. below. 6. Oparyayadāpanena, B. I cannot trace the word khandikā anywhere else; T translates bal-gyi la-ba, 'blanket of wool', but C, which I do not quite understand, appears to indicate a cloth of some vegetable fibre. 7. T om. sa. 8. °dāpayayati, B. 9. For apagatakācam see Rhys-Davids Stede, Pali Dict., s. kāca and kācin, T has dri-ma (mala).

·६ रत्नगोत्रविभागः 5 10 मित्युच्यते । एवमेव कुलपुत्र तथागतोऽप्यपरिशुद्धं सत्त्वधातुं विदित्वानित्य- दुःखानात्माशुभोद्वेगकथया संसाराभिरतान् सत्त्वानुद्वेजयति । आर्ये च धर्मविन- येऽवतारयति । न च तावन्मात्रेण तथागतो वीर्य प्रश्रम्भयति । ततः पश्चाच्छून्या- निमित्ताप्रणिहितकथया तथागतनेत्री भवबोधयति । न च तावन्मात्रेण तथागतो वीर्य प्रश्रम्भयति । ततः पश्चादविवर्त्यधर्मचक्रकथया त्रिमण्डलपरिशुद्धिकथया च तथागतविषये तान् सत्त्वानवतारयति नानाप्रकृतिहेतुकान् । अवती (4b) र्णाश्च समानास्तथागतधर्मतामधिगम्यानुत्तरा दक्षिणीया इत्युच्यन्त इति । एतदेव विशुद्धगोत्रं तथागतधातुमभिसंधायोक्तम् । यथा पत्थरचुण्णम्हि जातरूपं न दिस्सति । परिकम्मेण तद् दिह्र एवं लोके तथागता इति ॥ तत्र कतमे ते बुद्धधातोः षष्ट्याकारविशुद्धिपरिकर्मगुणाः । तद्यथा चतुरा- कारो बोधिसत्त्वालंकारः। अष्टाकारो बोधिसत्त्वावभासः। षोडशाकारी बोधि- सत्त्वमहाकरुणा । द्वात्रिंशदाकारं बोधिसत्त्वकर्म । तन्निर्देशानन्तरं बुद्धबोधिः षोडशाकारमहाबोधिकरुणानिर्देशन परिदीपिता। तन्निर्देशानन्तरं बुद्धगुणा दशबलचतुर्वैशारद्याष्टादशावेणिकबुद्धधर्मनिर्देशेन परि- दीपिताः। तन्निर्देशानन्तरं बुद्धकर्म द्वात्रिंशदाकार निरुत्तरतथागतकर्मनिर्देशन परिदीपितम् । एवमिमानि सप्त वज्रपदानि स्वलक्षणनिर्देशतो' विस्तरेण यथा- सूत्रमनुगन्तव्यानि । कः पुनरेषामनुश्लेषः । 15 1. T translates netri by tshul, i.e. as equivalent to naya or nyāya. 2. B om. ca, which is supplied from T. 3. daksiņi ity ucyante iti, B; T translates daksiniya by yongnas, possibly a mistake for the more correct sbyin-gnas. 4. B om. ttha; rdonyi phyi-ma-la, T; ‘stone ore', C, which does not name the sütra in which this Prakrit verse is found. 5. sodašākārā mahākarunānirdesena, B; byan-chub chen-pohi siini-rjehi mam-pa bcu-drug bstan-pas, T; 'which has 16 kinds of Buddha-bodhi mahākaruna mind', C, which supports T's reading adopted in the text. 6. Possibly B reads doätrimsadākāram, but C and T certainly as in text. 7. bstan-pahi sgo-nas (nirdesamukhena or mukhato), T.

·प्रथमः परिच्छेदः 5 बुद्धाद्धर्मो धर्मतश्चार्यसंघः संघे गर्भो ज्ञानधात्वाप्तिनिष्ठः । तज्ज्ञानाप्तिश्चाग्रबोधिर्बलाद्यै- र्धमै युक्ता सर्वसत्त्वार्थकृद्भिः ॥ ३ ॥ उक्तः शास्त्रसंबन्धः । इदानीं श्लोकानामर्थो वक्तव्यः। ये सत्त्वास्तथागतेन विनीतास्ते तथागतं शरणं गच्छन्तो धर्मतानिष्यन्दा भिप्रसादेन (5a) धर्म च संघं च शरणं गच्छन्ति । अतस्तत्प्रथमतो बुद्धरत्नमधिकृत्य श्लोकः । यो बुद्धत्वमनादिमध्यनिधनं शान्तं विबुद्धः स्वयं बुद्ध्वा चाबुधबोधनार्थमभयं मार्ग दिदेश ध्रुवम् । तस्मै ज्ञानकृपासिवज्रवरधृग्दुःखाङ्करैकच्छिदे' नानादृग्गहनोपगूढविमतिप्राकारभेत्त्रे नमः ॥ ४ ॥ अनेन किं दर्शयति । असंस्कृतमनाभोगमपरप्रत्ययोदितम् । बुद्धत्वं ज्ञानकारुण्यशक्त्युपेतं द्वयार्थवत् ॥ ५ ॥ अनेन समासतोऽष्टाभिर्गुणैः संगृहीतं बुद्धत्वमुद्भावितम् । अष्टौ गुणाः कतमे। असंस्कृतत्वमनाभोगतापरप्रत्ययाभिसंबोधिर्ज्ञानं करुणा शक्तिः स्वार्थसंपत् परार्थसंपदिति । 10 15 1. T (tshogs-las) and possibly C read samghād, but B's sanghe gives the better sense, as the Tathāgatagarbha is in each member of the community and by its working leads to the acquisition of knowledge and the realization of the dhātu (=dhatu). 2. B adds ca, which T om. 3. Prihsyanda', B. 4. Paikacchede, B against the metre. T and Com. eka. 5. Bom. to.

·८ रत्नगोत्रविभागः 5 5 अनादिमध्यनिधनप्रकृतत्वादसंस्कृतम् । शान्तधर्मशरीरत्वादनाभोगमिति स्मृतम् ॥ ६ ॥ प्रत्यात्ममधिगम्यत्वादपरप्रत्ययोदयम् । ज्ञानमेवं त्रिधा बोधात् करुणा मार्गदेशनात् ॥ ७ ॥ शक्तिनिकृपाभ्यां तु दुःखक्लेशनिबर्हणात् । त्रिभिराद्यैर्गुणैः स्वार्थः परार्थः पश्चिमैस्त्रिभिः ॥ ८ ॥ संस्कृतविपर्ययेणासंस्कृतं वेदितव्यम् । तत्र संस्कृतमुच्यते यस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायते स्थितिरपि भङ्गोऽपि प्रज्ञायते । तदभावाबुद्धत्वमनादिमध्यनिधनमसंस्कृत- धर्मकाय प्रभावितं द्रष्टव्यम् । सर्वप्रपञ्चविकल्पोपशान्तत्वादनाभोगम् । स्वयं- भूज्ञानाधिगम्यत्वादपरप्रत्ययोदयम् । उ(56) दयोऽत्राभिसंबोधोऽभिप्रेतोत्पादः । इत्यसंस्कृतादप्रवृत्तिलक्षणादपि तथागतत्वाद नाभोगतः सर्वसंबुद्धकृत्यमा संसार- कोटेरनुपरतमनुपच्छिन्नं प्रवर्तते । इत्येवमत्यद्भुताचिन्त्यविषयं वुद्धत्वमश्रुत्वा परतः स्वयमनाचार्यकेण स्वयं- भूज्ञानेन निरभिलाप्यस्वभावतामभिसंबुध्य तदनुबोधं प्रत्यबुधानामपि जात्य- न्धानां परेषामनुबोधाय तदनुगामिमार्गव्युपदेशकरणादनुत्तरज्ञानकरुणान्वितत्वं वेदितव्यम् । मार्गस्याभयत्वं लोकोत्तरत्वात् । लोकोत्तरत्वमपुनरावृत्तितश्च । यथाक्रम परदुःखक्लेशमूलसमुद्धात प्रत्यनयोरेव तथागतज्ञानकरुणयोः शक्ति- रसिवज्रदृष्टान्तेन परिदीपिता। तत्र दुःखमूलं समासतो या काचिद्भवेषु नाम- रूपाभिनिर्वृत्तिः । क्लेशमूलं या काचित्सत्कायाभिनिवेशपूर्विका दृष्टिविचि- कित्सा च। तत्र नामरूपसंगृहीतं दुःखमभिनिर्वृत्तिलक्षणत्वादफूरस्थानीयं वेदित- IO 15 20 1. dharmatrayaº, B. T and C as in text. 2. T's hdod-kyi skye-ba ni ma-yin-no shows that it read °sambodho nābhipretotpādaḥ, which does not mean 'here the word udaya is to be understood in the sense of thorough cognition, but not in that of origination', as ogives it. C's rendering is unrecognizable in the Sanskrit. 3. T's reading de-bzhin gsegs-pa de-ñid-kyi phyir (Tathāgatatattvād) is not supported by C. 4. Here and in the next sentence but one. B has ºniurttiº, but T's grub-pa, corresponding to the text, must be right."

·प्रथमः परिच्छेदः 5 व्यम् । तच्छेत्तृत्वे तथागतज्ञानकरुणयोः शक्तिरसिदृष्टान्तेनोपमिता वेदितव्या । दृष्टिविचिकित्सासंगृहीतो दर्शनमार्गप्रहेयः क्लेशो लौकिकज्ञानदुरवगाहो दुर्भेद- त्वाद्वनगनोपगूढप्राकारसदृशः । तद्भत्तृत्वात् तथागतज्ञानकरुणयोः शक्तिर्वज्र- दृष्टान्तेनोपमिता वेदितव्या। (6a) इत्येते यथोद्दिष्टाः षट् तथागतगुणा विस्तरविभागनिर्देशतोऽन- येचानुपूर्व्या सर्वबुद्धविषयावतारज्ञानालोकालंकारसूत्रानुसारेणानुगन्तव्याः । तत्र यदुक्तमनुत्पादोऽनिरोध इति मञ्जुश्रीस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध एष इत्यनेन तावदसंस्कृतलक्षणस्तथागत इति परिदीपितम् । यत्पुनरनन्तरं विमलवैडूर्यपृथिवी- शक्रप्रतिबिम्बोदाहरणमादिं कृत्वा यावन्नवभिरुदाहरणैरेतमेवानुत्पादानिरोध- तथागतार्थमधिकृत्याह । एवमेव मञ्जुश्रीस्तथागतोईन् सम्यक्संबुद्धो नेजते न विठपति न प्रपञ्चयति न कल्पयति न विकल्पयति । अकल्पोऽविकल्पोऽचित्तोऽ- मनसिकारः शीतीभूतोऽनुत्पादोऽनिरोधोऽदृष्टोऽश्रुतोऽनाघ्रातोऽनास्वादितोऽस्पृष्टो- ऽनिमित्तोऽविज्ञप्तिकोऽविज्ञपनीय इत्येवमादिरुपशमप्रभेदप्रदेश निर्देशः । अनेन स्वक्रियासु सर्वप्रपञ्चविकल्पोपशान्तत्वादनाभोगस्तथागत इति परिदीपितम् । तत ऊर्ध्वमुदाहरणनिर्देशादवशिष्टेन • ग्रन्थेन सर्वधर्मतथताभिसंबोधमुखेष्वपर- प्रत्ययाभिसंबोधस्तथागतस्य परिदीपितः । यत्पुनरन्ते षोडशाकारां तथागतबोधि निर्दिश्यवमाह । तत्र मञ्जुश्रीस्तथागतस्यवंरूपान् सर्वधर्मानभिसंबुध्य सत्त्वानां च धर्मधातुं व्य (6b)वलोक्याशुद्धमविमलं साङ्गनं विक्रीडिता नाम' सत्त्वेषु 10 15 1. T om. mārga, but C has it. 2. T_om. anutpadanirodhatathāgata, but C supports B's reading. For the nine examples see iv, 13ff. 3. T translates vithapati by sems-par byed-pa, thinks'; C similarly. The Moy. gives rnam-par bsgrub-pa as the equivalent. 4. B omits akalpo 'vikalpo, which are supplied from T, as G has one of them. 5. T om. pradesa, and C translates it by the equivalent of laksana, so that it should mean designation' therefore (Soothill and Hodous, Dict. of Chinese Buddhist Terms, 3095). 6. T om. abhisambodhas Tathāgatasya and apparently read aparapratyayatvari paridipitam. C supports B's readings. 7. Biom, ma; zhes-bya-bahi, T. I can find no parallel to this use of vikrīditā as a feminine noun meaning 'taking com. passion on'.

·१० रत्लगोत्रविभागः 5 I0 महाकरुणा प्रवर्तत इति । अनेन तथागतस्यानुत्तरज्ञानकरुणान्वितत्वमुद्भावितम् । तत्रवरूपान् सर्वधर्मानिति यथापूर्व निर्दिष्टानभावस्वभावात् । अभिसंबुध्येति यथाभूतमविकल्पबुद्धज्ञानेन ज्ञात्वा । सत्त्वानामिति नियतानियतमिथ्यानियत- राशिव्यवस्थितानाम् । धर्मधातुमिति स्वधर्मताप्रतिनिर्विशिष्टतथागतगर्भम् । व्यवलोक्येति सर्वाकारमनावरणेन बुद्धचक्षुषा दृष्ट्वा । अशुद्धं क्लेशावरणेन बाल- पृथग्जमानाम् । अविमलं ज्ञेयावरणेन श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् । साङ्गनं तदुभया- न्यतमविशिष्टतया बोधिसत्वानाम् । विक्रीडिता विविधा संपन्नविनयोपायमुखेषु सुप्रविष्टत्वात् । सत्त्वेषु महाकरुणा प्रवर्तत इति समतया सर्व सत्त्वनिमित्तम. भिसंबुद्ध बोधेः स्ववर्मताधिगमसंप्रापणाशयत्वात् । यदित ऊर्ध्वमनुत्तरज्ञानकरुणा- प्रवृत्तेरसमधर्मचक्रप्रवर्तनाभिनिहरिप्रयोगाश्रंसनमियमनयोः परार्थकरणे शक्तिर्वेदि- तव्या । तत्रैषामेव यथाक्रमं षण्णां तथागतगुणानामाद्यै स्त्रिभिरसंस्कृतादिभिर्योगः स्वार्थसंपत् । त्रिभिरवशिष्टेनिादिभिः परार्थसंपत् । अपि खलु ज्ञानेन परमनित्योपशान्तिपदस्वाभिसंबोधिस्थान (7a)गुणात् स्वार्थसंपत् परिदीपिता । करुणाशक्तिभ्यामनुत्तरमहाधर्मचक्रप्रवृत्तिस्थान'गुणात् परार्थसंपदिति । अतों बुद्धरत्नाद्धर्मरत्नप्रभावनेति तदनन्तरं तदधिकृत्य श्लोकः । यो नासन्न च सन्न चापि सदसन्नान्यः सतो नासतो ऽशक्यस्तर्कयितुं निरुक्त्यपगतः प्रत्यात्मवेद्यः शिवः । 15 10 1. go-rim ji-lta-ba (yathākramam), T; but C, 'as said above'. 2. gdul-byahi thabs-kyi_sgo_sna-tshogs-pa grub-pa-la (vividhesu sampannavineyopāyamukheşu ?), T. 3. Tom. mahākaruņā, but C has it. 4. T om. sarva, but C has it. 5. Tom. buddha, but C has it. 6. T adds here yogaḥ (ldan-pa), which however cqually well be understood from the previous sentence. 7. T om. sthāna. 8. B om. ato, supplied from T. . 9. Bom. tad, supplied from T. Cf. the introductory sentence to verse 13 below. 10, näsataḥ ſakyas, B; mi-nus, T, confirmed by C. can ·प्रथमः परिच्छेदः ११ 5 IO तस्मै धर्मदिवाकराय विमलज्ञानावभासत्विषे सर्वारम्वण रागदोषतिमिरव्याघातकत्रे नमः ॥ ९ ॥ अनेन किं दर्शितम् । अचिन्त्याद्वयनिष्कल्पशुद्धिव्यक्तिविपक्षतः । यो येन च विरागोऽसौ धर्मः सत्यद्विलक्षणः ॥ १० ॥ अनेन समासतोऽष्टाभिर्गुणैः संगृहीतं धर्मरत्नमुद्भावितम् । अष्टौ गुणाः कतमे । अचिन्त्यत्वमद्वयता निर्विकल्पता शुद्धिरभिव्यक्तिकरणं प्रतिपक्षता विरागो विरागहेतुरिति । निरोधमार्गसत्याभ्यां संगृहीता विरागिता । गुणैस्त्रिभिस्त्रिभिश्चैते वेदितव्ये यथाक्रमम् ॥ ११ ॥ एषामेव यथाक्रमं षण्णां गुणानां त्रिभिराद्यैरचिन्त्याद्वयनिर्विकल्पतागुणे- निरोधसत्यपरिदीपनाद्विरागसंग्रहो वेदितव्यः । त्रिभिरवशिष्टः शुद्ध्यभिव्यक्तिप्रति- पक्षतागुणैर्गिसत्यपरिदीपनाद्विरागहेतुसंग्रह इति । यश्च विरागो निरोधसत्यं येन च विरागो मार्गसत्येन तदुभयमभिसमस्य व्यवदानसत्य (76) द्वयलक्षणो विरागधर्म इति परिदीपितम् । अतर्यत्वादलाप्यत्वादार्यज्ञानादचिन्त्यता । शिवत्वादद्वयाकल्पौ शुद्ध्यादि त्रयमर्कवत् ॥ १२ ॥ समासतो निरोधसत्यस्य त्रिभिः कारणैरचिन्त्यत्वं वेदितव्यम् । कतम- स्त्रिभिः । असत्सत्सदसन्नोभयप्रकारेश्चतुभिरपि तर्कागोचरत्वात् । सर्वरुतरवित- घोषवाक्पथनिरुक्तिसंकेतव्यवहाराभिलापरनभिलाप्यत्वात् । आर्याणां च प्रत्या- त्मवेदनीयत्वात् । 15 20 1. In this text ärambana replaces the more usual alambana. Cf. Pali ārammana. 2. tribhis tribhir eva, By, di-dag dan Jon-tan gsum gsum-kyis, T. Ete is required to show that the line refers to the two Truths.

·१२ रत्नगोत्रविभागः 5 IO तत्र निरोधसत्यस्य कथमद्वयता निर्विकल्पता च वेदितव्या । यथोक्तं भगवता । शिवोऽयं शारिपुत्र धर्मकायोऽद्वयधर्माविकल्पधर्मा । तत्र द्वयमुच्यते कर्म क्लेशाश्च । विकल्प उच्यते कर्मक्लेशसमुदयहेतुरयोनिशोमनसिकारः। तत्प्रकृति- निरोधप्रतिवेधाद् द्वयविकल्पासमुदाचारयोगेन यो दुःखस्यात्यन्तमनुत्पाद इद- मुच्यते दुःखनिरोधसत्यम् । न खलु कस्यचिद्धर्मस्य विनाशादुःखनिरोधसत्यं परि- दीपितम् । यथोक्तम् । अनुत्पादानिरोधे मञ्जुश्रीश्चित्तमनोविज्ञानानि न" प्रवर्तन्ते । यत्र चित्तमनोविज्ञानानि न प्रवर्तन्ते तत्र न कश्चित्परिकल्पो येन परि- कल्पेनायोनिशोमनसिकुर्यात् । स योनिशोमनसिकारप्र (8a)युक्तोऽविद्यां न समु- त्यापयति । यच्चाविद्यासमुत्थानं तद् द्वादशानां भवाङ्गानामसमुत्थानम् । साजाति- रिति विस्तरः । यथोक्तम् । न खलु भगवन् धर्मविनाशो दुःखनिरोधः। दुःख- निरोधनाम्ना भगवन्ननादिकालिकोऽकृतोऽजातोऽनुत्पन्नोऽक्षयः क्षयापगतः नित्यो ध्रुवः शिवः शाश्वतः प्रकृतिपरिशुद्धः सर्वक्लेशकोशविनिर्मुक्तो गङ्गा वालिका- व्यतिवृत्तैरविनि गैरचिन्त्यर्बुद्धधर्मः' समन्वागतस्तथागतधर्मकायो देशितः । अयमेव च भगवंस्तथागतधर्मकायोऽविनिर्मुक्तक्लेशकोशस्तथागतगर्भः सूच्यते । इति सर्वविस्तरेण यथासूत्रमेव दुःखनिरोधसत्यव्यवस्थानमनुगन्तव्यम् । अस्य खलु दुःखनिरोधसंज्ञितस्य तथागतधर्मकायस्य प्राप्तिहेतुरविकल्प- ज्ञानदर्शनभावनामार्गस्त्रिविधेन साधाण दिनकरसदृशः वेदितव्यः । मण्डल- विशुद्धिसाधयेण सर्वोपक्लेशमलविगतत्वात् । रूपाभिव्यक्तिकरणसाधर्म्यण सर्वाकारज्ञेयावभासकत्वात् । तमःप्रतिपक्षसाधयेण च सर्वाकारसत्यदर्शन वि- बन्धप्रतिपक्षभूतत्वात् । 15 20 1. veditavye would be more regular. 2. From the Anūnatvāpūrnatvanirdesaparivarta according to C. 3. Bom. na, which T has. Comits the sentence. The quotation is noted by O as from the Fñānālokālamkārasūtra. 4. T had ityādi vistaraḥ. 5. From the Aryaśrīmālāsūtra. 6. T reads Ganganadi', which is perhaps preferable. 7. Cadds amuktajinair and another adjective ('not different' ?) 8. sarvākārato (?) adarsana',B; dben mthori-bahi dgegs-kyiernam-pa thams-cad-kyi, T. Com. satya.

·प्रथमः परिच्छेदः OM mr 5. विबन्धः पुनरभूतवस्तुनिमित्तारम्बणमनसिकारपूर्विका रागद्वेषमोहोत्पत्तिर; नुशयपर्युत्थानयोगात् । अनुशयतो हि बालानाम (8b) भूतमतत्स्वभावं वस्तु शुभाकारेण वा निमित्तं भवति रागोत्पत्तितः । प्रतिघाकारेण वा द्वेषोत्पत्तितः । अविद्याकारेण वा मोहोत्पत्तितः । तच्च रागद्वेषमोहनिमित्तमयथाभूतमारम्बणं 'कुर्वतामयोनिशोमनसिकारश्चित्तं पर्याददाति । तेषामयोनिशोमनसिकारपर्यव- स्थितचेतसां रागद्वेषमोहानामन्यतमक्लेशसमुदाचारो भवति । ते ततोनिदानं कायेन वाचा मनसा रागजमपि कर्माभिसंस्कुर्वन्ति । द्वेषजमपि मोहजमपि कर्मा- भिसंस्कुर्वन्ति । कर्मतश्च पुनर्जन्मानुबन्ध एव भवति । एवमेषां बालाना- मनुशयवतां निमित्तग्राहिणामारम्बणचरितानामयोनिशोमन सिकारसमुदाचारात् क्लेशसमुदयः । क्लेशसमुदयात् कर्मसमुदयः । कर्मसमुदयाज्जन्मसमुदयो भवति । स पुनरेष सर्वाकारक्लेशकर्मजन्मसंक्लेशो बालानामेकस्य धातोर्यथाभूतमज्ञानाद- दर्शनाच्च प्रवर्तते । I0 15 स च तथा द्रष्टव्यो यथा परिगवेषयन तस्य किंचि निमित्तमारम्बणं वा पश्यति । स यदा न निमित्तं नारम्बणं वा पश्यति तदा भूतं पश्यति । एवमेते धर्मास्तथागतेनाभिसंबुद्धाः समतया समा इति । य एवमसतश्च निमित्तारम्ब- णस्यादर्शनात् सतश्च यथाभूत (9a)स्य परमार्थसत्यस्य दर्शनात् तदुभयोरनुत्क्षे- पाप्रक्षेपसमताज्ञानेन सर्वधर्मसमताभिसंबोधः सोऽस्य सर्वाकारस्य तत्त्वदर्शनवि- बन्धस्य प्रतिपक्षो वेदितव्यो यस्योदयादितरस्यात्यन्तमसंगतिरसमवधानं प्रवर्तते । स खल्वेष धर्मकायप्राप्तिहेतुरविकल्पज्ञानदर्शनभावनामार्गो विस्तरेण यथासूत्रं प्रज्ञापारमितानुसारेणानुगन्तव्यः । अतो महायानधर्मरत्नादववर्तिकबोधिसत्त्वगणरत्नप्रभावनेति तदनन्तरं तदधिकृत्य श्लोकः । 20 1. Osamudācārā, B. T reads "samudayāt (kun hbyur-ba-las). 2. T om. adarsanāc ca, but C gives it. 3. Bom. tasya; dehi, T. C implies the text reading. 4. kamcin, B. 5. 'B om. na, which is required by the context. 6. Tom. iti, and B has an illegible hieroglyphic for the first i.

·१४ रत्नगोत्रविभागः 5 ये सम्यक् प्रतिविध्य सर्वजगतो नैरात्म्यकोटिं शिवां तच्चित्तप्रकृतिप्रभास्वरतया क्लेशास्वभावेक्षणात् । सर्वत्रानुगतामनावृतधियः पश्यन्ति संबुद्धता तेभ्यः सत्त्वविशुद्ध्यनन्तविषयज्ञानेक्षणेभ्यो नमः ॥ १३ ॥ अनेन किं दर्शितम् । यथावद्यावदध्यात्मज्ञानदर्शनशुद्धितः । धीमतामविवानामनुत्तरगुणैर्गणः ॥ १४ ॥ अनेन समासतोऽववर्तिकबोधिसत्त्वगणरत्नस्य द्वाभ्यामाकाराभ्यां यथा- वद्भाविकतया यावद्भाविकतया च लोकोत्तरज्ञानदर्शनविशुद्धितोऽनुत्तरगुणान्वि- तत्वमुद्भावितम् । यथावत्तज्जगच्छान्तधर्मतावगमात् स च । प्रकृतेः परिशुद्धत्वात् क्लेशस्यादिक्षयेक्षणात् ॥ १५ ॥ तत्र यथावद्भाविकता कृत्स्न (96)स्य पुद्गलधर्माख्यस्य जगतो यथावन्नैरा- त्म्यकोटेरव गमाद्वेदितव्या। स चायमवगमोऽत्यन्तादिशान्तस्वभावतया पुद्गल- धर्माविनाशयोगेन समासतो द्वाभ्यां कारणाभ्याभुत्पद्यते । प्रकृतिप्रभास्वरता- दर्शनाच्च चित्तस्यादिक्षयनिरोधदर्शनाच्च° तदुपक्लेशस्य । तत्र या चित्तस्य I0 15 1. sambaddhatām, Bapparently. 2. T reads kāranābhyām (rgyu) for ākārābhyam. For yathavadbhāvikatā and jāvadbhāvikatā see Bodhisattvabhūmi (ed. Wogi. hara), Index s.v., though used somewhat differently there. T translates them by ji-lta-ba-bzhin yod-pa and ji-sfied yod-pa. 3. °visuddhi 'nuttarai, B; dag-pahi phyir, T. 4. "änvitam, B; Idan-pa-ñid, T. C om. the entire sentence. 5. adiksanāt, B (two syllables short); gdon-nas zad-phyir (ādikṣayāt), T. That the two defective readings should be com. bined is shown by the third sentence of the commentary. 6. dharmāksasya, B; chos dari gari-zag ces-bya-bahi, T. 7. koter anavagamād, B; C and T om. the negative. 8. pratiprabhāsvaratādarsāc ca, B. 9. Bom, dha.

·प्रथमः परिच्छेदः १५ अत 5 प्रकृतिप्रभास्वरता यश्च तदुपक्लेश इत्येतद् द्वयमनास्रवे धातौ कुशलाकुशलयो- श्चित्तयोरेकचरत्वाद् द्वितीयचित्तानभिसंधानयोगेन परमदुष्प्रतिवेध्यम् । आह' । क्षणिक भगवन् कुशलं चित्तम् । न क्लेशः संक्लिश्यते । क्षणिकमकुशलं चित्तम् । न संक्लिष्टमेव तच्चित्तं क्लेशैः । न भगवन् क्लेशास्तच्चित्तं स्पृशन्ति । कथमत्र भगवन्नस्पर्शनर्मि चित्तं तमःक्लिष्टं भवति । अस्ति च भगवन्नुपक्लेशः । अस्त्युपक्लिष्टं चित्तम् । अथ च पुनर्भगवन् प्रकृतिपरिशुद्धस्य चित्तस्यो पक्लेशार्थों दुष्प्रतिवेध्यः । इति विस्तरेण यथावद्भाविकतामारभ्य दुष्प्रतिवधार्थनिर्देशो' यथासूत्रमनुगन्तव्यः । यावद्भाविकता ज्ञेयपर्यन्तगतया धिया । सर्वसत्त्वेषु सर्वज्ञधर्मतास्तित्वदर्शनात् ॥ १६ ॥ तत्र यावद्भाविकता सर्वज्ञेयवस्तुपर्यन्तगतया लोकोत्तरया प्रज्ञया सर्व- सत्त्वेष्वन्तशस्ति यग्योनिगतेष्वपि तथागतगर्भास्तित्वदर्शनाद्वेदितव्या । दर्शनं बोधिसत्त्वस्य प्रथमायामेव बोधिसत्त्वभूमावुत्पद्यते सर्वत्रगार्थेन धर्मधातु- प्रतिवेधात् । 10 तच्च 1. From the Aryasrimālāsūtra. 2. B om. sya. 3. B is not clear, reading these two sentences as one and having an illegible character after citta, which I take to be nna (i.e. cittan na samklistam). The text above agrees with T and C, except that T om. tac. 4. B om. from paklesārtho to loko° four lines below, and the passage has been added above in a xiv century hand. 5. T, if not corrupt, seems to read dusprativedhantaranirdeso (rtogs-par bkah-bahi bar bstan-pa). 6. C treats this kārikā as prose and gives a very free rendering. 7. B om. .sarva, supplied from T and rendered necessary by the kārika. 8. antasa, B. 9. ºgāthena, B. T reads sarvatragărthe (don-du).

·१६ रत्नगोत्रविभागः 5 इत्येवं योऽवबोधस्तत्प्रत्यात्मज्ञानदर्शनम् । तच्छुद्धिरमले धातावसङ्गाप्रतिघा ततः ॥ १७ ॥ इत्येवमनेन प्र(roa) कारेण यथावद्भाविकतया च यावद्भाविकतया च यो लोकोत्तरमार्गावबोधस्तदायर्याणां प्रत्यात्ममनन्यसाधारणं लोकोत्तरज्ञानदर्शनम- भिप्रेतम् । तच्च समासतो द्वाभ्यां कारणाभ्यामितरप्रादेशिकज्ञानदर्शनमुपनिधाय सुविशुद्धिरित्युच्यते । कतमाभ्यां द्वाभ्याम् । असङ्गत्वादप्रतिहतत्वाच्च । तत्र यथावद्भाविकतया सत्त्वधातुप्रकृतिविशुद्धविषयत्वादसङ्गम् यावद्भाविकतया- नन्तज्ञेयवस्तुविषयत्वादप्रतिहतम् । ज्ञानदर्शनशुद्ध्या* बुद्धज्ञानादनुत्तरात् । अवैवाद्भवन्त्यार्याः शरणं सर्वदेहिनाम् ॥ १८ ॥ इतीयं ज्ञानदर्शनशुद्धि रविनिवर्तनीयभूमिसमारूढानां बोधिसत्त्वानामनुत्तरा- यास्तथागतज्ञानदर्शनविशुद्धे रुपनिषद्गतत्वादनुत्तरा वेदितव्या तदन्येभ्यो वा दान शीलादिभ्यो बोधिसत्त्वगुणेभ्यो यद्योगादविनिवर्तनीया बोधिसत्त्वाः शरण भूता भवन्ति सर्वसत्त्वानामिति । श्रावकसंघरत्नाग्रहणं बोधिसत्त्वगणरत्नानन्तरं तत्पूजानर्हत्वात् । न हि जातु पण्डिता बोधिसत्त्वश्रावकगुणान्तरज्ञा महाबोधिविपुलपुण्यज्ञानसंभारापूर्य- माणज्ञान करुणामण्डलमप्रमेयसत्त्वधातुगणसंताना'वभासप्रत्युपस्थितमनुत्तरतथागत- I0 15 1. pratyātmavedyajin āna', B (two syllables in excess). T om. tedya and appears to omit iti, reading eva (iid) instead. C vreats the verse as prose. 2. Päda a is one syllable short in B; T has nothing to represent it and C is no help. 3. Tom. Suddhir, but C has it. 4. Tom. dāna", but C has it. These ablatives are governed by anuttarā. Vā, for which T has ñid, is here equivalent to eva. 5. tatprajñānatatvāt, B; de mchod-par hos-pa ma-yin-pahiphyir, T, which C corroborates. C adds after this sentence a kárikā enumerating the ten vašitās of the Bodhisattva with a commentary on it. 6. ses-rab dan sñtir-rje (prajñākarunãº), T, 7. T om. ganasamtāna, which is required to balance suasamtāna below. .

·प्रथमः परिच्छेदः १७ 10 5 पूर्णचन्द्र (Iob) गमनानुकूलमार्गप्रतिपन्नं बोधिसत्त्वनवचन्द्रमुत्सृज्य प्रादेशिकज्ञान- निष्ठागतमपि तारारूपवत् स्वसंतानावभासप्रत्युपस्थितं श्रावकं नमस्यन्ति । परहितक्रियाशयविशुद्धे: संनिश्रयगुणेनैव हि प्रथमचित्तोत्पादिकोऽपि बोधिसत्त्वो निरनुक्रोशमनन्यपोषि गण्यमनास्रवशीलसंवरविशुद्धिनिष्ठागतमार्यश्रावकमभिभव- ति । प्रागेव तदन्यैर्दशवशितादिभिबोधिसत्त्वगुणैः । वक्ष्यति हि । यः शीलमात्मार्थकरं बिति दुःशीलसत्त्वेषु दयावियुक्तः । आत्मभरि: शीलधनप्रशुद्धो विशुद्धशीलं न तमाहुरार्यम् ॥ यः शीलमादाय परोपजीव्यं करोति तेजोऽनिलवारिभूवत् । कारुण्यमुत्पाद्य परं परेषु स शीलवांस्तत्प्रतिरूपकोऽन्य इति ॥ तत्र केनार्थेन किमधिकृत्य भगवता शरणत्रयं प्रज्ञप्तम् । शास्तृशासनशिष्या,रधिकृत्य श्रियानिकान् । कारत्रयाधिमुक्तांश्च प्रज्ञप्तं शरणत्रयम् ॥ १९ ॥ . to 15 1. T reads nam-par ma-dag-pahi phyir-ro (Pasayāvisuddheh), taking it as an adjunct to the previous sentence, but C confirms B. But should not the reading be risuddhisamnifraya° ? 2. Posin is recorded by the PW only from the Kathāsaritsāgara. 3. ālmārthikaran, B; bdag-don byed-par, T. The source of these two verses is not known. 4. This is perhaps the earliest recorded occurrence of ātmambhari, which is known from the Amarakośa and the Haryacarita (Schmidt, Nachträge). 5. dhanasasuddha, B against the metre; nor-grvis rab dag-pa, T. Sudh with pra is not recorded elsewhere, but -prasuddhi occurs MBh. (Poona. ed.), V, 37, 29, in exactly the same position in a trișțubh, having apparently been chosen for metrical reasons. 6. Bom. pra, and T seems to read vijñaptam (rnam-par bzhag-pa); but the repeated use of prajñaptam in the commentary makes the text reading certain.

·१८ रत्नगोत्रविभागः 5 बुद्धः शरणमग्र्यत्वाद् द्विपदानामिति शास्तृगुणोदभावनार्थेन बुद्धभावायोपग- तान् बोधिसत्त्वान् पुद्गलान् बुद्धे च परमकारक्रियाधिमुक्तानधिकृत्य देशितं प्रज्ञप्तम् । धर्मः शरणमग्र्यत्वाद्विरागाणामिति शास्तुः शासन गुणोद्भावनार्थेन स्वयं प्रतीत्य गम्भीरधर्मानुबोधायोपगतान् प्र (IIa)त्येकबुद्धयानिकान् पुद्गलान् धर्मे च परमकारक्रियाधिमुक्तानधिकृत्य देशितं प्रज्ञप्तम् । संघः शरणमग्र्यत्वाद्गणानामिति शास्तु: शासने सुप्रतिपन्नशिष्यगुणोद्भाव- नार्थेन परतः श्रवघोषस्या नुगमायोपगतान् श्रावकयानिकान् पुद्गलान् संघे च परमकारक्रियाधिमुक्तानधिकृत्य देशितं प्रज्ञप्तम् । इत्यनेन समासतस्त्रिविधेना- र्थेन षट् पुद्गलानधिकृत्य प्रभेदशो भगवता संवृतिपदस्थानेन सत्त्वानामनुपूर्व- नया वतारार्थमिमानि त्रीणि शरणानि देशितानि प्रज्ञप्तानि । त्याज्यत्वान् मोषधर्मत्वादभावात् सभयत्वतः ।। धर्मो द्विधार्यसंघश्च नात्यन्तं शरणं परम् ॥ २० ॥ द्विविधो धर्मः । देशनाधर्मोऽधिगमधर्मश्च । तत्र देशनाधर्मः सूत्रादिदेश- नाया नामपदव्यञ्जनकायसंगृहीतः। स च मार्गाभिसमयपर्यवसानत्वात् को- लोपम' इत्युक्तः। अधिगमधर्मो" हेतुफलभेदेन द्विविधः। यदुत मार्गसत्यं निरोध- IO 15 1. Tom. śāsana. 2. . B reads svayam gambhirapratityadharmā°, but T and C give the order followed above. C gives an expanded commentary at this point. 3. sravaghosāyonu , B; thos-pahi sgrahi rjesu, T. The dative does not seem to be a possible construction. 4. T's tsheg-pa-la rim-gyis suggests anupūrvayānaº; C probably had the text reading. 5. vidha", B; chos rnams (for rnam) gñis, T. 'the twofold dharma', C. 6. The text is uncertain, though the meaning is clear. I follow B; but T runs mdo hi sde-la sogs-pa bstan-pa brjod-pa-ste min etc. (apparently sutrāntādidesanocyate nāma). C does not show the exact wording, but probably read sūtrādiº. 7. kola, 'boat', is only known from Divy., 56, and the lexicons. 8. °dhamo, B.

·प्रथमः परिच्छदः १९ 5 सत्यं च । येन यदधिगम्यत इति कृत्वा । तत्र मार्गः संस्कृतलक्षणपर्यापनः । यत् संस्कृतलक्षणपर्यापन्न तन् मृषामोषमि । यन् मृषामोषमि तदसत्यम् । यदसत्यं तदनित्यम् । यदनित्यं तदशरणम् । यश्च तेन मार्गेण निरोधोऽधिगतः सोऽपि श्रावकनयेन प्रदीपोच्छेदवत् क्लेशदुःखाभावमात्रप्रभावितः । न चाभावः' शरणमशरणं वा (IIb) भवितुमर्हति । संघ इति त्रैयानिकस्य गणस्यैतदधिवचनम् । स च नित्यं सभयस्तथागत- शरणगतो निःसरणपर्येषी शैक्षः सकरणीयः प्रतिपन्नकश्चानुत्तरायां सम्यक्संबो- धाविति । कथं सभयः । यस्मादर्हतामपि क्षीणपुनर्भवानामप्रहीणत्वाद्वासनायाः सततसमितं सर्वसंस्कारेषु तीव्रा भयसंज्ञा प्रत्युपस्थिता भवति स्याद्यथापि नामो- क्षिप्तासिके वधकपुरुषे तस्मात्तेऽपि नात्यन्तसुखनिःसरणमधिगताः । न हि शरणं शरणं' पर्येषते । यथैवा शरणाः सत्त्वा येन तेन भयेन भीतास्ततस्ततो निःसरणं पर्येषन्ते तद्वदहतामप्यस्ति तद्भयं यतस्ते भयाभीतास्तथागतमेव शरण- मुपगच्छन्ति। यश्चैवं सभयत्वाच्छरणमुपगच्छत्यवश्यं भयानिःसरणं स पर्येषते । निःसरणपर्येषित्वाच्च भयनिदानप्रहाणमधिकृत्य शैक्षो भवति सकरणीयः । शैक्ष- IO 1. B omits many words in this passage, reading mārgah samskrtalaksanaparyāparnam | tan mrsāmosadharmi tad asatyam / yad asatyam nityam tad asaranam. I follow T, but C, which agrees with it in form, adds two extra terms, both meaning ‘not true', which I cannot determine. 2. ca bhāvaḥ, B; C and T as in text. 3. °śaragato, B. 4. T's zhugs-pa ma-yin-no indicates the reading sakaranīyo 'pratipannas; it omits iti at the end. 5. Osaṁskāre, B; T and C show the plural. 6. nāmotkşiptāstike, B; ral-gri gderis-pași, T. There is possibly an omission in the text here, as C attributes most of this sentence and probably those that follow to the Aryasrimālāsütra; cf. O, p. 146, n. 5, for the reference. There should be some allusion to the fact that it is a quotation. 7. Bom. one taranam; Cland T as in text. 8. The characters thaiva are uncertain in B, and I would have read yadvad, if the vowel of the first character had not been clearly ai. 9. B om. rihsaranam sa paryesate; de ni..ries-par bbyin-ba tshol-ba, T, which is confirmed by C. .

·२० रत्नगोत्रविभागः • 5 10 स्वात् प्रतिपन्नको भवत्यभयमार्षभस्थानमनुप्राप्तुं यदुतानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् । तस्मात्सोऽपि तदङ्गशरणत्वा नात्यन्तं शरणम् । एवमिमे द्वे शरणे पर्यन्तकाले शरणे इत्युच्यते । जगच्छरणमेकत्र बुद्धत्वं पारमार्थिकम् । मुनेर्धर्मशरीरत्वात् तन्निष्ठत्वाद्गणस्य च ॥ २१ ॥ अनेन तु पूर्वोक्तेन विधिनानुत्पादानिरोधप्रभावितस्य मुनेथ्यवदानसत्यद्वय:- विरागधर्मकायत्वाद् धर्मकायविशुद्धिनि (12a)ष्ठाधिगमपर्यवसानत्वाच्च त्रैया- निकस्य गणस्य पारमार्थिकमेवात्राणेऽशरणे लोकेऽपरान्तकोटिसममक्षयशरणं नित्यशरणं ध्रुवशरणं' यदुत तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः। एष च नित्य- ध्रुवशिवशाश्वत कशरणनिर्देशो' विस्तरेणार्यश्रीमालासूत्रानुसारेणानुगन्तव्यः । रत्नानि दुर्लभोत्पादान् निर्मलत्वात् प्रभावतः । लोकालंकारभूतत्वादग्रत्वान् निर्विकारतः ॥ २२ ॥ समासतः षड्विधेन रत्नसाधयेणैतानि बुद्धधर्मसंघाख्यानि त्रीणि रत्नान्यु- च्यन्ते । यदुत दुर्लभोत्पादभाव साधर्म्यण बहुभिरपि कल्पपरिवर्तेरनवाप्तकुशल- मूलानां तत्समवधानाप्रतिल'म्भात् । वैमल्यसाधम्र्येण सर्वाचारमलविगतत्वात् । प्रभावसाधhण षडभिज्ञाद्यचिन्त्यप्रभावगुणयोगात् । लोकालंकारसाधर्म्यण सर्वजगदाशयशोभानिमित्तत्वात् । रत्नप्रतिवर्णिकाग्र्यसाधhण लोकोत्तरत्वात् । स्तुतिनिन्दाद्यविकारसाधम्र्येणासंस्कृतस्वभावत्वादिति । 15 1. B om. ma. 2. T adds laksana (mtshan-fiid) after dvaya, but C has no trace of the word. 3. T adds skyabs nigoigs (Saranam ekam). 4. Tathāgatārhantaḥ, B. 5. Tom. nirdeso. 6. T om. bhava. 7. °dhānaprati, B, but possibly the ā is added above the line after n; T shows the negative required by the context. 8. So B, but the text is uncertain. T has mam-pa thamscad-dra (sarvākāraº), and C translates as if having sarvasāsravadharmavigatatvāt.

·प्रथमः परिच्छेदः २१ 5 . रत्नत्रयनिर्देशानन्तरं यस्मिन् सत्येव लौकिकलोकोत्तरविशुद्धियोनि रत्न- त्रयमुत्पद्यते तदधिकृत्य श्लोकः । समला तथताथ निर्मला विमला बुद्धगुणा जिनक्रिया। विषयः परमार्थदर्शिनां शुभरत्नत्रयसर्गको यतः ॥ २३ ॥ अनेन किं परिदीपितम् । गोत्रं रत्नत्रयस्यास्य विष (12b) यः सर्वदर्शिनाम् । चतुर्विधः स चाचिन्त्यश्चतुभिः कारणैः क्रमात् ॥ २४ ॥ तत्र समला तथता यो धातुरविनिर्मुक्तक्लेशकोशस्तथागतगर्भ इत्युच्यते । निर्मला तथता स एव बुद्धभूमावाश्रयपरिवृत्तिलक्षणो यस्तथागतधर्मकाय इत्यु- च्यते। विमलबुद्धगुणा ये तस्मिन्नेवाश्रयपरिवृत्तिलक्षणे तथागतधर्मकाये लोको- तरा दशबलादयो बुद्धधर्माः । जिनक्रिया तेषामेव दशबलादीनां बुद्धधर्माणां प्रतिस्वमनुत्तरं कर्म यदनिष्ठितम"विरतमप्रतिप्रश्रब्धं बोधिसत्त्वव्याकरणकथां नोपच्छिनत्ति । तानि पुनरिमानि चत्वारि स्थानानि यथासंख्यमेव चतुर्भिः कारण- रचिन्त्यत्वात् सर्वज्ञविषया' इत्युच्यन्ते । कतमैश्चतुभिः । शुद्ध्युपक्लिष्टतायोगात् निःसंक्लेशविशुद्धितः । अविनिर्भागधर्मत्वादनाभोगाविकल्पतः ॥ २५ ॥ तत्र समला तथता युगपदेककालं विशुद्धा च संक्लिष्टा चेत्यचिन्त्यमेतत् स्थानं गम्भीरधर्मनयाधिमुक्तानामपि प्रत्येकबुद्धानामगोचरविषयत्वात् । यत I0 15 1. e.c.; saty esta (2), B; T om. eva. 2. visuddhiyāni, B; dag-pa skye-bahi gnas, T. 3. buddhaguna, B. 4. T om. sa eva. 5. Should one not read vimala Buddhai ? 6. ºkāya, B; sku de-ñid-la yod-pa (ºkāye sthitā ?), T. 7. B may read avişthitam. T has med-par ma-gyur-zhin, 'not becoming non-existent'. 8. B om. bdham. 9. T adds ye-ses (jñāna) after sarvajña, but C does not show it and verse 24 proves it not to be required: 10. T evidently read viſuddhā vā sarklistă yety.

·२२ रत्नगोत्रविभागः 5 I0 आह'। द्वाविमौ देवि धौ दुष्प्रतिवेध्यौ । प्रकृतिपरिशुद्धिचित्तं दुष्प्रतिवेध्यम् । तस्यैव चित्तस्योपक्लिष्टता दुष्प्रतिवेध्या । अनयोर्देवि धर्मयोः श्रोता. त्वं वा भवेरथवा महाधर्मसमन्वागता बोधिसत्त्वाः । शेषाणां देवि सर्वश्रावकप्रत्येक- बुद्धानां तथागतश्रद्धागमनीया (13a)वेवैतौ धर्माविति । तत्र निर्मला तथता पूर्वमलासंक्लिष्टा पश्चाद्विशुद्धत्यचिन्त्यमेतत् स्थानम् । यत आह । प्रकृतिप्रभास्वरं चित्तम् । तत्तथैव ज्ञानम् । तत उच्यते । एकक्षण- लक्षण समायुक्तया प्रज्ञया सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धेति । तत्र विमला बुद्धगुणाः पौर्वापर्येणैकान्तसंक्लिष्टायामपि पृथग्जनभूमाव- विनिर्भागधर्मतया निविशिष्टा विद्यन्त इत्यचिन्त्यमेतत् स्थानम् । यत आह । स कश्चित्सत्त्वः सत्त्वनिकाये संविद्यते यत्र तथागतज्ञानं न सकलमनुप्रविष्टम् । अपि तु संज्ञाग्राहतस्तथागतज्ञानं न प्रज्ञायते । संज्ञा- ग्राहविगमात् पुनः सर्वज्ञज्ञानं स्वयंभूज्ञानमसङ्गतः प्रभवति । तद्यथापि नाम भो जिनपुत्र त्रिसाहस्रमहासाहस्र'लोकधातुप्रमाणं महापुस्तं भवेत् । तस्मिन् खलु पुनर्महापुस्ते त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुः सकलसमाप्त आलिखितो भवेत्। महापृथिवीप्रमाणेन महापृथिवी। द्विसाहस्रलोकधातुप्रमाणेन द्विसाहस्र- लोकधातः। साहस्रलोकधातुप्रमाणेन साहस्रलोकधातुः । चातुर्दीपिक प्र- माणेन चातुर्दीपिकाः। महासमुद्रप्रमाणेन महासमुद्राः । जम्बूद्वीपप्रमाणेन जम्बू- द्वीपाः । पूर्व विदेहद्वीपप्रमाणेन पूर्वविदेहद्वीपाः । गो (136)दावरीद्वीपप्रमाणेन गोदावरीद्वीपाः । उत्तरकुरुद्वीपप्रमाणेनोत्तरकुरुद्वीपाः । सुमेरुप्रमाणेन सुमेरवः । न 15 1. The quotation is from the Aryasrimālāsūtra. 2. B om. vai, supplied from T's rtogs-par bya-ba-ñid. C has 'only' 3. From the Dhäranīśvararājasūtra according to O. 4. B om. ksana and T laksana; C has both. 5. Neither C nor O say where this long quotation comes from. 6. Bom. nam. 7. B repeats mahāsāhasra. 8. B om. Lokadhātu, which T has. 9. B adds lokadhātu after cāturdvīpika”, but T omits it. 10. So B, but the name should be Godāna or Godaniya; T has nub-kyi ba-lañ spyod-kyi glir, equivalent to Aparagocaradvipa. C does not give the names of the dvipas.

·प्रथमः परिच्छेदः २३ 5 भूम्यवचरदेवविमानप्रमाणेन भूम्यवचरदेवविमानानि । कामावचरदेवविमान- प्रमाणेन कामावचरदेवविमानानि । रूपावचरदेवविमानप्रमाणेन रूपावचरदेव- विमानानि । तच्च महापुस्तं त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधात्वायामविस्तरप्रमाणं भवेत् । तत्खलु पुनर्महापुस्तमेकस्मिन् परमाणुरजसि प्रक्षिप्तं भवेत् । यथा चैक- परमाणुरजसि तन्महापुस्तं प्रक्षिप्तं भवेत् तथान्येषु सर्वपरमाणुरजःसु तत्प्र- मागान्येव महापुस्तान्यभ्यन्तरप्रविष्टानि भवेयुः। अथ कश्चिदेव पुरुष उत्पद्यते पण्डितो निपुणो व्यक्तो मेधावी तत्रोपगमिकया मीमांसया समन्वागतः । दिव्यं चास्य चक्षुः समन्तपरिशुद्धं प्रभास्वरं भवेत्। स दिव्येन चक्षुषा व्यवलोकयति । इदं महापुस्तमेवंभूतमिहेव परीत्ते परमाणुरजस्यनुतिष्ठते । न कस्यचिदपि सत्त्वस्योपकारिभूतं भवति । तस्यैवं स्यात् । यन्न्वहं महावीर्यबलस्थाम्ना एत- त्परमाणुरजो भित्त्वा एतन्महापुस्तं सर्वजगदुपजीव्यं कुर्याम्' । स महावीर्य- बलस्थाम संजनयित्वा सूक्ष्मेण वत्रेण तत्परमाणुरजो भित्त्वा यथाभिप्रायं तन्महा- पुस्तं सर्वजगदुपजीव्यं कुर्यात् । यथा चै (14a) कस्मात् तथाशेषेभ्यः परमा- णुभ्यस्तथैव कुर्यात् । एवमेव भो जिनपुत्र तथागतज्ञानमप्रमाणज्ञानं सर्वस (VIIa)- त्त्वोपजीव्यज्ञान सर्वसत्त्वचित्तसंतानेषु सकलमनुप्रविष्टम् । सर्वाणि च तानि सत्त्वचित्तसंतानान्यपि तथागतज्ञानप्रमाणानि । अथ च पुनः संज्ञाग्राहविनि- .5 10 15 1. Bom. si. 2. The reading °aryesu is uncertain in B, and T and C have nothing to correspond. 3. idam khalu punar evambhutam, B; hdi. lta-bur gyur-pati dar-yug chen-po hdi, T. C apparently had the text reading also. 4. Note autisthate Atmanepada, a usage not included in Panini, i, 3, 22 ff. 5. B om. api; yai, T. 6. I have left the two hiatuses as probably a peculiarity of the sūtra's style. T adds vajreña (rdo-rjes) before bhittvā; C has 'by some upāya'. 7. kuryal, B. 8. T adds another epithet, mthah-dag, something like samasta. 9. B repeats apramānajinānam. 10. B om. api, which A and T have. 11. T has a negative and read jñānāpramāṇāni.

·२४ रत्नगोत्रविभाग: 5 बद्धा बाला न जानन्ति न प्रजानन्ति नानुभवन्ति न साक्षात्कुर्वन्ति तथागतज्ञानम् । ततस्तथागतोऽसङ्गेन तथागतज्ञानेन सर्वधर्मधातुसत्त्वभवनानि व्यवलोक्याचार्य- संज्ञी भवति । अहो बत इमें सत्त्वा यथावत् तथागतज्ञानं न प्रजानन्ति । तथागत- ज्ञानानुप्रविष्टाश्च । यन्वहमेषां सत्त्वानामार्येण मार्गोपदेशेन सर्वसंज्ञाकृतबन्ध- नापनयनं कुर्यां यथा स्वयमेवार्यमार्ग बलाधानेन महतीं संज्ञाग्रन्थिं विनिवर्त्य तथागतज्ञानं प्रत्यभिजानीरन् । तथागतसमतां चानुप्राप्नुयुः । ते तथागतमार्गो- पदेशेन सर्वसंज्ञाकृतबन्धनानि* व्यपनयन्ति । अपनीतेषु च सर्वसंज्ञाकृतबन्ध- नेषु तत् तथागतज्ञानम प्रमाणं भवति सर्वजगदुपजीव्यमिति । तत्र जिनक्रिया युगपत्सर्वत्र सर्वकालमनाभोगेनाविकल्पतो' यथाशयेषु यथा- वैनयिकेषु सत्त्वेष्वर्ण मनुगुणं प्रवर्तत इत्यचिन्त्यमेतत् स्थानम् । यत आह । संक्षेपमात्रकेणावतारणार्थ सत्त्वानामप्रमाणमपि तथागतकर्म प्रमाण (145)तो निर्दिष्टम् । अपि तु कुलपुत्र यत्तथागतस्य भूतं तथागतकर्म तदप्रमाणमचिन्त्यम- विज्ञेयं सर्वलोकेन । अनुदाहरणमक्षरैः। दुःसंपादं परेभ्यः । अधिष्ठितं सर्वबुद्ध- क्षेत्रेषु । समतानुगतं सर्वबुद्धः । समतिक्रान्तं सर्वाभोगक्रियाभ्यः । निर्विकल्प- माकाशसमतया । निर्दीताकारणं धर्मधातुक्रियया। इति विस्तरेण यावद्विशुद्ध- वैडूर्यमणिदृष्टान्तं कृत्वा निर्दिशति । तदनेन कुलपुत्र पर्यायेणैवं वेदितव्यमचिन्त्यं तथागतकर्म समतानुगतं च सर्वतोऽनवद्यं च त्रिरत्नवंशानुपच्छेत्तृ च । यत्राचिन्त्ये तथागतकर्मणि प्रतिष्ठितस्तथागत आकाशस्वभावतां च कायस्य न विजहाति I0 15 1. Bom. na. 2. °bandhan apanayanam, B; A as in text. 3. T read jnana (ye-ses) for mārga. 4. B om. abandhan, supplied from T. 5. B om. sarva and abandhan, supplied from T. 6. Bom, ma; ye-ses tshad-med-pa, T; A begins line 3 ānam apramānari. 7. kalpayato, B. 8. yatha vainaikeșu, B; the two characters before vainayikesu in A are illegible, but do not look like yathā; gdul-bya ji-ltaba bzhin-du (yathāvadvineyeșu ?), T. 9. e.c.; aksunatvam, B; A illegible. Cf. Mvy., Andersen- Helmer Smith's Pali Dict. s. akkhanavedhin, and Dasabh., 69. 10. From the Dhāraſīśvararājasūtra (O). 11. B om. iti, supplied from T. A is missing here. 12. B repeats Tathāgatakarmani pratisthitas.

·प्रथमः परिच्छेदः २५ 5 सर्वबुद्धक्षेत्रेषु च दर्शनं ददाति । अनभिलाप्यधर्मतां च वाचो न विजहाति यथा- रुतविज्ञप्त्या च सत्त्वेभ्यो धर्म देशयति । सर्वचित्तारम्बणविगतश्च सर्वसत्त्वचित्त- चरिताशयांश्च प्रजानातीति । बोध्यं बोधिस्तदङ्गानि बोधनेति यथाक्रमम् । हेतुरेकं पदं त्रीणि प्रत्ययस्तद्विशुद्धये ॥ २६ ॥ एषां खल्वपि चतुर्णामर्थपदानां सर्वज्ञेयसंग्रहमुपादाय प्रथमं बोद्धव्यपदं द्रष्टव्यम् । तदनुबोधो बोधिरिति द्वितीयं वोधिपदम् । बोधेरङ्गभूता बुद्धगुणा इति त्रितीयं बोध्यङ्गपदम् । बोध्यङ्गैरेव बोधनं परेषामिति चतुर्थ बोधनापदम् । इतीमानि (15a) चत्वारि पदान्यधिकृत्य हेतुप्रत्ययभावेन रत्नत्रयगोत्रव्यव- स्थानं वेदितव्यम् । तत्रैषां चतुर्णां पदानां प्रथमं लोकोत्तरधर्मबीजत्वात् प्रत्यात्मयोनिशोमन- सिकारसंनिश्रयेण तद्विशुद्धिमुपादाय त्रिरत्नोत्पत्तिहेतुरनुगन्तव्यः । इत्येवमेकं पदं हेतुः। कथं त्रीणि प्रत्ययः । तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य दश- बलादिभिर्बुद्धधर्मैत्रिंशदाकारं तथागतकर्म कुर्वन् परतो (VIIb)घोषसंनि- श्रयेण तद्विशुद्धिमुपादाय त्रिरत्नोत्पत्तिप्रत्ययोऽनुगन्तव्यः । इत्येवं त्रीणि प्रत्ययः। अतः परमेषामेव चतुर्णा पदानामनुपूर्वमवशिष्टेन ग्रन्थेन विस्तरविभागनिर्देशो वेदितव्यः । तत्र समलां तथतामधिकृत्य यदुक्तं सर्वसत्त्वास्तथागतगर्भा' इति तत् केना- IO 15 र्थेन । 1. bodhyavya°, B. 2. B om. kurva, but the n still remaining shows the text to be the correct restitution of T's mdzad-pa-na. Ais missing here. 3. ghosayannifrayena, B. 4. It is not clear if B intends °garbha or garbhā, but cf. below in the first sentence after verse 28, where A and B both have °garbhā. 5. The order of the text is confused in T and C. A's order cannot be determined, as it has only a portion of the commentary from trividhen㺠to punas tray... Î is obviously wrong; it has verse 28 followed by the commentary as far as Bhagavatā, then verse 27 followed by the sentence yenārthena to nirdeksyāmi, then the commentary from yad uta to bhavisyati, ending with uddānam. C inserts 27 after uddānam, which is impossible.

·रत्नगोत्रविभागः 5 IO बुद्धज्ञानान्तर्गमात्' सत्त्वराशे- स्तन्नमल्यस्याद्वयत्वात् प्रकृत्या । बौद्धे गोत्रे तत्फलस्योपचारा- दुक्ताः सर्वे देहिनो बुद्धगर्भाः ॥ २७ ॥ संबुद्धकायस्फरणात् तथताव्यतिभेदतः । गोत्रतश्च सदा सर्वे बुद्धगर्भाः शरीरिणः ॥ २८ ॥ समासतस्त्रिविधनार्थेन सदा सर्वसत्त्वास्तथागतगर्भा इत्युक्तं भगवता । यदुत सर्वसत्त्वेषु तथागतधर्मकायपरिस्फरणार्थेन तथागततथताव्यतिभेदार्थेन तथागत- गोत्रसंभवार्थेन च । एषां पुनस्त्रयाणामर्थपदानामुत्तरत्र तथागतगर्भसूत्रानुसा- रेण निर्देशो भविष्यति । (156)पूर्वतरं तु येनार्थेन सर्वत्राविशेषेण प्रवचने सर्वाकारं तदर्थसूचनं भवति तदप्यधिकृत्य निर्देक्ष्यामि । उद्दानम् । स्वभावहेत्वोः फलकर्मयोग- वृत्तिष्ववस्थास्वथ सर्वगत्वे । सदाविकारित्वगुणेष्वभेदे ज्ञेयोऽर्थसंधिः परमार्थधातोः ॥ २९ ॥ समासतो दशविधमर्थमभिसंधाय परमतत्त्वज्ञानविषयस्य तथागतधातो- व्यवस्थानमनुगन्तव्यम् । दशविधोऽर्थः कतमः । तद्यथा स्वभावार्थों हेत्वर्थः फलार्थः कर्मार्थो योगार्थो वृत्त्यर्थोऽवस्थाप्रभेदार्थः सर्वत्रगार्थोऽविकारार्थोऽभेदार्थश्च । तत्र स्वभावार्थ हेत्वर्थ चारभ्य श्लोकः । सदा प्रकृत्यसंक्लिष्ट: शुद्धरत्नाम्बराम्बुवत् । धर्माधिमुक्त्यधिप्रज्ञासमाधिकरुणान्वयः ॥ ३० ॥ 15 20 1. e.c.; jñānāt(?)ta*māt, B; sans-rgyas ye-ses..zhugs, T; ‘not separate', C. 2. Bom. ta. 3. api krtya, B. 4. avasthānese atha sarvatve, B (against the metre); gnasskabs de-bzhin kun-tu hgro-bahi don (... sarvagärthe), T; not in A. 5. B om. katamaḥ, found in A and T.

·प्रथमः परिच्छेदः २७ 5 तत्र पूर्वेण श्लोकार्थेन किं दर्शयति । प्रभावानन्यथाभावस्निग्धभावस्वभावतः । चिन्तामणिनभोवारिगुणसाधर्म्य मेषु हि ॥ ३१ ॥ य एते त्रयोऽत्र पूर्वमुद्दिष्टा एषु त्रिषु यथासंख्यमेव स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं चारभ्य तथागतधातोश्चिन्तामणिनभोवारिविशुद्धिगुप्रसाधयं वेदितव्यम् । तत्र तथागतधर्मकाये तावच्चिन्तितार्थसमृड्यादि प्रभावस्वभावतां स्वलक्षणमारभ्य चिन्तामणिरत्नसाधर्म्य वेदितव्यम् । तथतायामनन्यथाभावस्वभावतां स्वलक्षण- मारभ्याकाशसाधर्म्य वेदितव्यम् । तथागतगोत्रे सत्त्वकरुणास्निग्धस्वभावतां स्वलक्षणमारभ्य (16a) वारिसाधर्म्य वेदितव्यम् । सर्वेषां चात्र सदात्यन्तप्रकृत्य- नुपक्लिष्टतां प्रकृतिपरिशुद्धिं सामान्यलक्षणमारभ्य तदेव चिन्तामणिनभोवारि- विशुद्धिगुणसाधयं वेदितव्यम् । तत्र परेण श्लोकार्थेन किं दर्शितम् । चतुर्धावरणं धर्म प्रतिघोऽप्यात्मदर्शनम् । संसारदुःखभीरुत्वं सत्त्वार्थ निरपेक्षता ॥ ३२ ॥ इच्छन्तिकानां तीर्थ्यानां' श्रावकाणां स्वयंभुवाम् । अधिमुक्त्यादयो धर्माश्चत्वारः शुद्धिहेतवः । ३३ ॥ समासत इमे त्रिविधाः सत्वाः सत्त्वराशौ संविद्यन्ते । भवाभिलाषिणो विभवा- भिलाषिणस्तदुभयान भिलाषिणश्च । तत्र भवाभिलाषिणो द्विविधा वेदितव्याः । 10 15 1. Bom. dha. 2. Tom. ya, and A corrects on margin from the text to ya ete trayo 'rtha atra. 3. Chas a lacuna. from samrddhi to the end of the commentary on verse 31. 4. °svabhavatāsvalaksanam, A, which has °svabhavatām in the previous sentence. 5. B om. vi, but T shows it (rnam-par). 6. dharme, B; A as in text. 7. tirthānām, B; A as in text. 8. °ubhayābhi° B; but T, C and the explanation require the negative.

·२८ रत्नगोत्रविभागः 5 मोक्षमार्गप्रतिहताशा अपरिनिर्वाणगोत्रकाः सत्त्वा ये संसारमेवेच्छन्ति न निर्वाणं तन्नियतिपतिताश्चेहधार्मिका एव' । तदेकत्या महायानधर्मविद्विषो या नधिकृ- त्यैतदुक्तं भगवता । नाहं तेषां शास्ता न ते मम श्रावकाः। तानहं शारिपुत्र तमसस्त- मोऽन्तरमन्धकारान् महान्धकारगामिनस्तमोभूयिष्ठा इति वदामि । तत्र विभवाभिलाषिणो द्विविधाः। अनुपायपतिता उपायपतिताश्च । तत्रानु- पायपतिता अपि त्रिविधाः । इतोबाह्या बहुनानाप्रकाराश्चरकपरिव्राजकनिर्ग्रन्थि- पुत्र प्रभृतयोऽन्यतीर्थ्याः । इहधार्मिकाश्च तत्सभागचरिता एव श्राद्धा अपि दुगृहीतग्राहिणः । ते च पुनः कतमे। यदुत पुद्गलदृष्टय (166)श्च परमार्था- नधिमुक्ता यान् प्रति भगवता शून्यतानधिमुक्तो निर्विशिष्टो भवति तीथिकैरि- त्युक्तम् । शून्यतादृष्टयश्चाभिमानिका येषामिह तद्विमोक्षमुखेऽपि शून्यतायां माद्यमानानां शून्यतैव दृष्टिर्भवति यानधिकृत्याह । वरं खलु काश्यप सुमेरुमात्रा पुद्गलदृष्टिर्न त्वेवाभिमानिकस्य शून्यतादृष्टिरिति । तत्रोपायपतिता अपि द्विविधाः। श्रावकयानीयाश्च सम्यक्त्वनियाममवक्रान्ताः प्रत्येकबुद्धयानीयाश्च । तदुभयानभिलाषिणः पुनमहायानसंप्रस्थिताः परमतीक्ष्णेन्द्रियाः सत्त्वा ये नापि संसारमिच्छन्ति यथेच्छन्तिका नानुपायपतितास्तीथिकादिवन् नाप्युपाय- पतिताः श्रावकप्रत्येकबुद्धवत् । अपि तु संसारनिर्वाणसमतापत्ति मार्गप्रतिपन्नास्ते भवन्त्यप्रतिष्ठितनिर्वाणाशया निरुपक्लिष्टसंसारगतप्रयोगा दृढकरुणाध्याशय- प्रतिष्ठितमूलपरिशुद्धा इति । IO 15 1. ihadhārmika means 'Buddhist'. A om. eva, which B and T have. 2. A's viib ends with the character ya. C attributes the quotation to the Anūnatvāpārņalvanirdesaparivarta. '3. B om. putra, which seems necessary; T's gcer-bu-pa leaves it vague. For caraka see PW s.v. 4. Quotation not identified by C or O. 5. The quotation is to be found with slight differences of wording in Kas. P., p. 95. 6. For the icchantikas see Larkāvatārasūtra, p. 65, line 16, to p. 66, line 9. 7. When this phrase is repeated lower down, B has the more natural samatāpti', which perhaps should be read here. 8. T om. iti.

·प्रथमः परिच्छेदः २९ 5 IO तत्र ये सत्त्वा भवाभिलाषिण इच्छन्तिकास्तन्नियतिपतिता' इहधार्मिका एवोच्यन्ते मिथ्यात्वनियतः सत्त्वराशिरिति । ये विभवाभिलाषिणोऽप्यनुपाय- पतिता उच्यन्तेऽनियतः सत्त्वराशिरिति । ये वि भवाभिलाषिण उपायपतिता- स्तदुभयानभिलाषिणश्च समताप्तिमार्गप्रतिपन्नास्त उच्यत्ते सम्यक्त्वनियतः सत्त्वराशिरिति । (17a) तत्र महायानसंप्रस्थितान् सत्त्वाननावरणगामिनः स्थापयित्वा य इतोऽन्ये सत्त्वास्तद्यथा। इच्छन्तिकास्तीर्थ्याः श्रावकाः प्रत्येक- बुद्धाश्च । तेषामिमानि चत्वार्यावरणानि तथागतधातोरनधिगमायासाक्षात्क्रयाय संवर्तन्ते । कतमानि च चत्वारि। तद्यथा महायानधर्मप्रतिष इच्छन्तिकाना - मावरणं यस्य प्रतिपक्षो महायानधर्माधिमुक्तिभावना बोधिसत्त्वानाम् । धर्म- ध्वात्मदर्शनमन्यतीर्थानामा'वरणं यस्य प्रतिपक्षः प्रज्ञापारमिताभावना बोधि- सत्त्वानाम् । संसारे दुःखसंज्ञा दुःखभीरुत्वं श्रावकयानिकानामावरणं यस्य प्रति- पक्षो गगनगादिसमाधिभावना बोधिसत्त्वानाम् । सत्त्वार्थविमुखता सत्त्वार्थ- निरपेक्षता प्रत्येकबुद्धयानिकानामावरणं यस्य प्रतिपक्षो महाकरुणाभावना बोधि- सत्त्वानामिति । एतच्चतुर्विधमावरणमेषां चतुर्विधानां सत्त्वानां यस्य प्रतिपक्षानिमांश्च- तुरोऽधिमुक्त्यादीन् भावयित्वा बोधिसत्त्वा निरुत्तरार्थधर्मकायविशुद्धिपरमताम- धिगच्छन्त्येभिश्च विशुद्धिसमुदागमकारणश्चतुभिरनुगता' धर्मराजपुत्रा भवन्ति तथागतकुले । कथमिति । बीजं येषामग्रयानाधिमुक्ति- माता प्रज्ञा बुद्धधर्मप्रसूत्यै । 15 20 1. One would expect patitas ceha°, but neither B nor T have ca. 2. niyatasattva°, B, but cf. the other two sentences. 3. Bom. ri. 4. B om. vi, but T and C rightly have it. 5. tadubhayabhi°, B. 6. Bom. nā. 7. B later on reads anyatīrthya, not anyatirtha as here. 8. T adds dharmān (chos) after °ādīn, but this is not necessary and is not in C. 9. B adds dharmakāya before dharmarāja against C and T.

·रत्नगोत्रविभागः 5 I0 गर्भस्थानं ध्यानसौख्यं कृपोक्ता धात्री पुत्रास्तेऽनुजाता मुनीनाम् ॥ ३४ ॥ तत्र फलार्थ कर्मार्थ चारभ्य श्लोकः । शुभा (176) त्मसुखनित्यत्वगुणपारमिता फलम् । दुःखनिर्विच्छमप्राप्तिच्छन्दप्रणिधिकर्मकः ॥ ३५ ॥ तत्र पूर्वेण श्लोकार्थेन किं दर्शितम् । फलमेषां समासेन धर्मकाये विपर्ययात् । चतुर्विधविपर्यासप्रतिपक्षप्रभावितम् ॥ ३६ ॥ य एतेऽधिमुक्त्यादयश्चत्वारो धर्मास्तथागतधातोविशुद्धिहेतव एषां यथा- संख्यमेव समासतश्चतुर्विधविपर्यासविपर्ययप्रतिपक्षेण चतुराकारा तथागतधर्म- कायगुणपारमिता फलं द्रष्टव्यम् । तत्र या रूपादिके वस्तुन्यनित्ये नित्यमिति संज्ञा । दुःखे सुखमिति । अनात्मन्यात्मेति । अशुभे शुभमिति संज्ञा । अयमुच्यते चतुर्विधो विपर्यासः । एतद्विपर्ययेण चतुर्विध एवाविपर्यासो वेदितव्यः । कतम- श्चतुर्विधः। या तस्मिन्नेव रूपादिके वस्तुन्यनित्यसंज्ञा। दुःखसंज्ञा। अनात्मसंज्ञा । अशुभसंज्ञा । अयमुच्यते चतुर्विधविपर्यासविपर्ययः । स खल्वेष नित्यादिलक्षणं तथागतधर्मकायमधिकृत्येह विपर्यासोऽभिप्रेतो यस्य प्रतिपक्षेण चतुराकारा तथागतधर्मकायगुणपारमिता व्यवस्थापिता । तद्यथा नित्यपारमिता सुखपार- मितात्मपारमिता शुभपारमितेति। एष च ग्रन्थो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः । विपर्यस्ता भगवन् सत्त्वा उपात्तेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेषु । ते भवन्त्यनित्ये नित्य- संज्ञिनः । दुःखे सुखसंज्ञिनः । अनात्मन्यात्मसंज्ञिनः। अशुभे शुभसं (18a) शिनः। सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धा अपि भगवन् शून्यताज्ञानेनादृष्टपूर्वे सर्वज्ञज्ञानविषये तथा- 15 20 1. Bom. karmārthami, which is required and is given by C and T.. 2. °dharmakab, corrected on margin to °karmakah, B; Cand T as in text. 3. pratiksebena, B; C and T as in text. 4. °sthāpitah, B. 5. From the Aryaśrīmālāsūtra.

·प्रथमः परिच्छेदः । 5 गतधर्मकाये विपर्यस्ताः। ये भगवन् सत्त्वाः स्युभंगवतः पुत्रा औरसा नित्यसंजिन आत्मसंज्ञिनः सुखसंज्ञिन: शुभसंज्ञिनस्ते भगवन् सत्त्वाः स्युरविपर्यस्ताः । स्युस्ते भगवन् सम्यग्दर्शिनः। तत् कस्माद्धेतोः । तथागतधर्मकाय एव भगवन् नित्य- पारमिता सुखपारमिता आत्मपारमिता शुभपारमिता । ये भगवन् सत्त्वास्तथा- गतधर्मकायमेवं पश्यन्ति ते सम्यक् पश्यन्ति । ये सम्यक पश्यन्ति ते भगवतः पुत्रा औरसा इति विस्तरः । आसां पुनश्चतसृणां तथागतधर्मकायगुणपारमितानां हेत्वान्पूर्या' प्रति- लोमक्रमो वेदितव्यः । तत्र महायानधर्मप्रतिहतानामिच्छन्तिकानामशुचिसंसारा- भिरतिविपर्ययेण बोधिसत्त्वानां महायानधर्माधिमुक्तिभावनायाः शुभपारमिता- धिगमः फलं द्रष्टव्यम् । पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वात्मदर्शिनामन्यतीर्थ्यांनामसदात्म- ग्रहाभिरतिविपर्ययण प्रज्ञापारमिताभावनायाः परमात्मपारमिताधिगमः फलं द्रष्टव्यम् । सर्वे ह्यन्यतीर्थ्या रूपादिकमतत्स्वभाव वस्त्वात्मेत्युपगताः। तच्चैषां वस्तु यथाग्रहमात्मलक्षणेन विसंवादित्वात् सर्वकालमनात्मा। तथागतः (18b) पुनर्यथाभूतज्ञानेन सर्वधर्मनैरात्म्यपरपा (Ixa) रमभिप्राप्तः । तच्चास्य नैरा- त्म्यमनात्मलक्षणेन यथादर्शनमविसंवादित्वात् सर्वकालमात्माभिप्रेतो नैरात्म्य- मेवात्मनि कृत्वा । यथोक्तं स्थितोऽस्थानयोगेनेति । संसारदुःखभीरूणां श्रावक- IO 15 1. In B the words viparyastāḥ ye are very faint and may be meant to be erased. The first occurs in T, which has de dari (te ca) for ye; this is apparently a mistake for gan (ve), which O evidently read. 2. syur viparyastāḥ, B; T and C as in text. 3. B om. te samyak pasyanti against C and T. 4. T had te sarve (de-dag thams-cad). 5. hetvanu", B. 6. Should one read ātmagrāha here and yathāgrāham below? 7. upagatā, B. 8. Tathāgatavastu... prāptam, B; T and Cas in text; A has prāptam, which suggests that it too read vastu, but this reading seems to me inferior in sense. 9. ºyogenayati, B. O misunderstands this sentence, which means that the paradox of treating nairātmya as ātman is parallel to the opposition between sthita and asthāna in the phrase quoted. This quotation, not necessarily from a sūtra and missing in C, has not been traced. C adds a verse with commentary to explain this view of atman, and there is possibly a lacuna in the Sanskrit text.

·३२ रत्लगोत्रविभागः 5 IO यानिकानां संसारदुःखोपशममात्राभिरतिविपर्ययेण गगनगजादिसमाधिभाव- नायाः सर्वलौकिकलोकोत्तरसुखपारमिताधिगमः फलं द्रष्टव्यम् । सत्त्वार्थनिर- पेक्षाणां प्रत्येकबुद्धयानीयानामसंसर्गविहाराभिरतिविपर्ययेण महाकरुणाभाव- नायाः सततसमितमा संसारात् सत्त्वार्थफलिगोध परिशुद्धत्वान् नित्यपारमिता- धिगमः फलं द्रष्टव्यम् । इत्येतासां चतसृणामधिमुक्तिप्रज्ञासमाधिकरुणाभा- वनानां यथासंख्यमेव चतुराकारं तथागतधर्मकाये शुभात्मसुखनित्यत्वगुणपार- मिताख्यं फलं निर्वय॑ते बोधिसत्त्वानाम् । आभिश्च तथागतो धर्मधातुपरम आकाशधातुपर्यवसानोऽपरान्तकोटिनिष्ठ इत्युच्यते । महायानपरमधर्माधि मुक्ति- भावनया हि तथागतोऽत्यन्तशुभधर्मधातुपरमताधिगमाद्धर्मधातुपरमः संवृत्तः। प्रज्ञा- पारमिताभावनयाकाशोपमसत्त्वभाजनलोकनैरा (rga) त्म्यनिष्ठागमनाद् गगन- गजादिसमाधिभावनया च सर्वत्र परमधर्मैश्वर्यविभुत्वसंदर्शनादाकाशधातुपर्य- वसानः । महाकरुणाभावनया सर्वसत्त्वेष्वपर्यन्तकालकारुणिकतामुपादायापरान्त- कोटिनिष्ठ इति । आसां पुनश्चतसृणां तथागतधर्मकायगुणपारमितानामधिगमायानास्रव- धातुस्थितानामप्यर्हतां प्रत्येकबुद्धानां वशिताप्राप्तानां च बोधिसत्त्वानामिमे चत्वारः परिपन्था भवन्ति । तद्यथा प्रत्ययलक्षणं हेतुलक्षणं संभवलक्षणं विभव- लक्षणमिति । तत्र प्रत्ययलक्षणमविद्यावासभूमिरविद्येव संस्काराणाम् । हेतु- लक्षणमविद्यावासभूमिप्रत्ययमेव संस्कारवद'नास्रवं कर्म। संभवलक्षणमविद्या- वासभूमिप्रत्ययानास्रवकर्महेतुकी च त्रिविधा मनोमयात्मभावनिर्वृत्तिश्चतु- 15 1. So A; parisodha (for parigodha?); B; yoris-su spyod-pa, T. C does not translate the word. Its form is quite uncertain in the texts, and its meaning far from clear. 2. °akāre, B. 3. nirvattate, B 4. Bom. dharma. 5. T had caturvidhānām (rmam-par bzhi). 6. 'vāsanābhūmiº, B. The Larkāvatārasūtra, p. 220, line 14, has avidyāvāsanabhūmi. 7. C read either saṁskārā iva vijñānasya or saṁskārapratyayam iva vijñānam; the second perhaps is a better reading. 8. tridhā, A. 9. nivýtti catur, B.

·प्रथमः परिच्छेदः ३ 5 रुपादानप्रत्यया सास्रवकर्महेतुकीव त्रिभवाभिनिर्वृत्तिः । विभवलक्षणं त्रिविध- मनोमयात्मभावनिर्वत्ति प्रत्यया जातिप्रत्ययमिव जरामरणमचिन्त्या पारिणा- मिकी' च्युतिरिति । तत्र सर्वोपक्लेशसंनिश्रयभूताया अविद्यावासभूमेर प्रहीणत्वादर्हन्तः प्रत्येक- बुद्धा वशिताप्राप्ताश्च वोधिसत्त्वाः सर्वक्लेशमलदौर्गन्ध्यवासनापकर्ष पर्यन्त- शुभपारमितां नाधिगच्छन्ति । तामेव चावि (Igb)द्यावासभूमि प्रतीत्य सूक्ष्म- निमित्तप्रपञ्चसमुदाचारयोगादत्यन्तमनभिसंस्कारमात्मपारमितां नाधिगच्छन्ति । तां चाविद्यावासभूमिमविद्यावासभूमिप्रत्ययं च' सूक्ष्मनिमित्तप्रपञ्चसमुदाचार- समुत्थापितमनास्रवं कर्म प्रतीत्य मनोमयस्कन्धसमुदयात् तन्निरोधमत्यन्तसुख- पारमितां नाधिगच्छन्ति । यावच्च निरवशेषक्लेशकर्मजन्मसंक्लेशनिरोधसमुद्भूतं तथागतधातुं न साक्षात्कुर्वन्ति तावदचिन्त्यपारिणामिक्याश्च्यु (IXb)तेरविग- माद त्यन्तानन्यथाभावां नित्यपारमितां नाधिगच्छन्ति । तत्र क्लेशसंक्लेशवद- विद्यावासभूमिः । कर्मसंक्लेशवदनानवकर्माभिसंस्कारः । जन्मसंक्लेशवत् त्रिविधा मनोमयात्मभावनिवृत्तिरचिन्त्यपारिणामिकी च' च्युतिरिति । एष च ग्रन्थो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः । स्याद्यथापि नाम भगवन्नु- पादानप्रत्ययाः सास्रवकर्महेतुकास्त्रयो भवाः संभवन्ति । एवमेव भगवन्नविद्या- 10 15 1. Aom. tri, which B and T have. 2. °nivrttis, B. 3. pariņāmiki, B. 4. bhūmir, B 5. Text as in A; °vāsanāprakarsa', B, which does not make sense; T seems to have read "vāsanāyogât (bag-chags....dan Idanpaủi phyir), which would bring the sentence into the same form as the following ones C paraphrases and throws no light on the original it had. 6. anabhisarskāram, read by A and B, is difficult and has to be understood either as an adverb or a gerund in -am. C seems to have had asamskytām or anabhisaṁskytám, and T may have had the same. Possibly one should read °samskārām. 7. bhūmiñ ca pratyayañ ca, B. 8. anapagamād, B. 9. B om. ca, which is added above the line in A. 10. Bom. ca. Quotation from the Aryaśrīmālāsūtra, .

·३४ रत्नगोत्रविभागः 5 10 वासभूमिप्रत्यया अनास्त्रवकर्महेतुका अर्हतां प्रत्येकबुद्धानां वशिताप्राप्तानां च बोधिसत्त्वानां मनोमयास्त्रयः कायाः संभवन्ति । आसु भगवन् तिसृषु भूमिष्वेषां त्रयाणां मनोमयानां कायानां संभवायानास्रवस्य च कर्मणोऽभिनिर्वृत्तये प्रत्ययो भव (20a)त्यविद्यावासभूमिरिति विस्तरः । यत एतेषु त्रिषु मनोमयेष्वहत्प्रत्येक- बुद्धबोधिसत्त्वकायेषु शुभात्मसुखनित्यत्वगुणपारमिता न संविद्यन्ते तस्मात् तयागतधर्मकाय एव नित्यपारमिता सुखपारमितात्मपारमिता शुभपारमितेत्यु- क्तम् । स हि प्रकृतिशुद्धत्वाद्वासनापगमाच्छुचिः परमात्मात्मनैरात्म्यप्रपञ्चक्षयशान्तितः ॥ ३.७ ॥ सुखो मनोमयस्कन्धतद्धेतुविनिवृत्तितः । नित्यः संसारनिर्वाणसमताप्रतिवेधतः ॥ ३८ ॥ समासतो द्वाभ्यां कारणाभ्यां तथागतधर्मकाये शुभपारमिता वेदितव्या । प्रकृतिपरिशुद्ध्या सामान्यलक्षणेन । वैमल्यपरिशुद्ध्या विशेषलक्षणेन । द्वाभ्यां कारणाभ्यामात्मपारमिता वेदितव्या । तीथिकान्तविवर्जनतया चात्मप्रपञ्च- विगमाच्छावकान्तविवर्जनतया च नैरात्म्यप्रपञ्चविगमात् । द्वाभ्यां कारणाभ्यां सुखपारमिता वेदितव्या । सर्वाकारदुःखसमुदयप्रहाणतश्च वासनानुसंधिसमुद्घा- तात् सर्वाकारदुःखनिरोधसाक्षात्करणतश्च मनोमयस्कन्ध निरोधसाक्षात्कर- णात् । द्वाभ्यां कारणाभ्यां नित्यपारमिता वेदितव्या । अनित्यसंसारानपकर्षणत - श्चोच्छेदान्ता पतनान् नित्यनिर्वाणसमारोपणतश्च शाश्वतान्तापतनात् । यथोक्तम् । अनित्याः सं (20b)स्कारा इति चेद् भगवन् पश्येत सास्य स्यादु- 15 20 1. A om. kāyānām, which B and T have. 2. C treats these two verses as prose. 3. T read atmabhāva (lus) for skandha, and so also apparently C (birth-bodies'). 4. A read sansārānupakarsana; T translates hbrid-pas, to which S. C. Das, Tibetan Dict., attributes the meaning 'impose (i.e. upakarsana), but which o renders 'suppress' (i.e. apakarsana). B and Cas in text. 5. cocchedāpatanāt, B 6. From the Aryasrimālāsūtra.

·प्रथमः परिच्छेदः 5 I0 च्छेददृष्टिः । सास्य' स्यान्न सम्यग्दृष्टिः । नित्यं निर्वाणमिति चेद् भगवन् पश्येत सास्य स्याच्छाश्वतदृष्टिः । सास्य स्यान्न सम्यग्दृष्टिरिति । तदनेन धर्मधातुनयमुखेन परमार्थतः संसार एव निर्वाणमित्युक्तम् । उभय- थाविकल्पनाप्रतिष्ठितनिर्वाणसाक्षात्करणतः । अपि खलु द्वाभ्यां कारणाभ्याम- विशेषण सर्वसत्त्वानामासन्नदूरीभावविगमादप्रतिष्ठितपदप्राप्तिमात्रपरिदीपना भवति । कतमाभ्यां द्वाभ्याम् । इह बोधिसत्त्वोऽविशेषेण सर्वसत्त्वानां नासन्नी- भवति प्रज्ञयाशेषतृष्णानुशयप्रहाणात् । न दूरीभवति महाकरुणया तदपरि- त्यागादिति । अयमुपायोऽप्रतिष्ठितस्वभावायाः सम्यक्संबोधेरनुप्राप्तये । प्रज्ञया हि बोधिसत्त्वोऽशेषतृष्णानुशयप्रहाणादात्महिताय निर्वाणगताध्याशयः संसारे न प्रतिष्ठतेऽपरिनिर्वाणगोत्रवत् । महाकरुणया दुःखितसत्त्वा परित्यागात् परहिताय संसारगतप्रयोगो निर्वाणे न प्रतिष्ठते शमैकयानगोत्रवत् । एवमिदं धर्मद्वयमनुत- राया बोधेमूलं प्रतिष्ठानमिति । छित्त्वा स्नेहं प्रज्ञयात्मन्यशेष सत्त्वस्नेहान् नैति शान्तिं कृपावान् । निःश्रित्यैवं धीकृपे बोध्युपायौ नोपैत्यार्यः संवृति निर्वृतिं वा ॥ ३९ ॥ तत्र पूर्वाधिक (2ra)तं कर्मार्थमारभ्य परेण श्लोकान किं दर्शितम् । बुद्धधातुः सचेन्न स्यानिविदुःखेऽपि नो भवेत् । नेच्छा न प्रार्थना नापि प्रणिधिनिर्वृतौ भवेत् ॥ ४० ।। 15 1. sasya, B. 2. Cadds a gāthā here, and then omits everything up to the introductory sentence to verse 40. 3. paridīpanā, A. 4. Bom. the negative. . 5. anusamsayaprahānāt, B; bag-la inal, T. 6. tad api parityāgād, B. 7. A's f. ix ends here with nirvāna. B om. nirvanagatadhya', leaving agap.. 8. B repeats sattva. 9. Bom. tam.

·रत्नगोत्रविभागः 5 . तथा चोक्तम् । तथागतगर्भश्चेद्भगवन्न स्यान्न स्यादुःखेऽपि निर्विन्न निर्वाण इच्छा वा प्रार्थना वा प्रणिधिर्वेति । तत्र समासतो बुद्धधातुविशुद्धिगोत्रं मिथ्या- त्वनियतानामपि सत्त्वानां द्विविध कार्यप्रत्युपस्थापनं भवति । संसारे च दुःख- दोषदर्शननिःश्रयेण निर्विदमुत्पादयति । निर्वाणे सुखानुशंसदर्शननिःथयेण च्छन्दं जनयति । इच्छां प्रार्थनां प्रणिधिमिति । इच्छाभिलषितार्थप्राप्तावसंकोचः । प्रार्थनाभिलषितार्थप्राप्त्युपायपरिमार्गणा । प्रणिधिर्याभिलषितार्थे चेतना चित्ता- भिसंस्कारः । भवनिर्वाणतदुःखसुखदोषगुणेक्षणम् । गोत्रे सति भवत्येतदगोत्राणां न विद्यते ॥ ४१ ।। यदपि तत् संसारे च दुःखदोषदर्शनं भवति निर्वाणे च सुखानुशंसदर्शनमेत- दपि शुक्लांशस्य पुद्गलस्य गोत्रे सति भवति नाहेतुकं नाप्रत्ययमिति । यदि हि तद्गोत्रमन्तरेण' स्यादहेतुकमप्रत्ययं पापसमुच्छेदयोगेन तदिच्छान्तिकानामप्य- परिनिर्वाणगोत्राणां स्यात् । न च भवति तावद्यावदागन्तुकमलविशुद्धिगोत्रं त्रया- णामन्यतमधर्माधिमुक्तिं न स (215)मुदानयति सत्पुरुषसंसर्गादिचतुःशुक्ल- समवधानयोगेन। यत्र ह्याह । तत्र पश्चादन्तशो मिथ्यात्वनियतसंतानानामपि सत्त्वानां कायेषु तथागतसूर्यमण्डलरश्मयो निपतन्ति * * * 12अनागतहेतुसंजन- IO 15 . 1. Tathāgarbhas, B. Quotation from the Aryaſrimālāsūtra. 2. e.c.; nirvin nirvāņecchā prārthanā va prani(gap) ti, B; mya-ian-las hdas-pa-la hdod-pa dari hdun-pa dari don-du gner-pa smon-pa yari med-par bgyur-ro zhes (text, adding chando va, which C omits), T. 3. °dhātuh (or r) visuddhi, B; T ambiguous. 4. dvividham, B; T as in text. 5. Tom. either cetanā or citta; but C shows both. 6. śuklasasya, B; dkar-po cha dan ldan-pahi, T. 7. Tom. gotram antarena, but Capparently had it. 8. ahetutvapratyayam, B; rgyu-med rhyen med-par sdig-pa mi zad-pa dan Idan-pahi tshul-gyis (..pāpāsamucchedayogena), T. 9. Dharma here stands for Vehicle. : 10. Cattributes the quotation to the Avatarisakasutra, O to the Fñänālokālamkārasūtra. 11. e.c.; kāyena, B (much rubbed and not clear); lus-la, T. 12. Cand T agree that a phrase is missing in B here, meaning 'and they cause benefit (hita)'.

·प्रथमः परिच्छेदः ३७ 5 नतया संवर्धयन्ति च कुशलधर्मेरिति । यत्पुनरिदमुक्तमिच्छन्तिकोऽत्यन्तम- परिनिर्वाणधर्मेति तन् महायानधर्मप्रतिघ इच्छन्तिकत्वे हेतुरिति महायानधर्म- प्रतिघनिवर्तनार्थमुक्तं कालान्तराभिप्रायेण । न खलु कश्चित्प्रकृतिविशुद्धगोत्र- संभवादत्यन्ताविशुद्धिधर्मा भवितुमर्हति । यस्मादविशेषेण पुनर्भगवता सर्वसत्त्वेषु विशुद्धिभव्यतां संधायोक्तम् । अनादिभूतोऽपि हि चावसानिकः स्वभावशुद्धो ध्रुवधर्मसंहितः । अनादिकोशर्बहिर्व तो न दृश्यते सुवर्णबिम्बं परिच्छादितं यथा ॥ तत्र योगार्थमारभ्य श्लोकः । महोदधिरिवामेयगुणरत्नाक्षयाकरः । प्रदीपवदनिर्भागगुणयुक्तस्वभावतः ॥ ४२ ॥ तत्र पूर्वेण श्लोकार्थेन कि दर्शितम् । धर्मकायजिनज्ञानकरुणाधातुसंग्रहात् । पात्ररत्नाम्बुभिः साम्यमुदधेरस्य दर्शितम् ॥ ४३ ॥ त्रयाणां स्थानानां यथासंख्यमेव त्रिविधेन महासमुद्रसाधण तथागतधातो- हेतुसमन्वागममधिकृत्य योगार्थो वेदितव्यः । कतमानि त्रीणि स्थानानि । तद्यथा धर्मकायविशुद्धिहेतुः । बुद्धज्ञानसमु (22a) दागमहेतुः । तथागतमहाकरुणा- IO I 5 1. T om. dharma. 2. avisesana, B. 3. °bhavyati, B. Comits this sentence and the following verse. 4. °suddho hi dharma', B; rtag-pahi chos-can, T. The verse is attributed by O to the Aryaśrīmālāsūtra. 5. e.c.; anādikosai bahi vrdo na drsyante (8), B; thog-med Non-mois-kyis phyi bsgribs mi mthori. (anādiklesair bahir orto na drsyate), T. ®košair is better metrically and to suit the simile; bahir vrto is a syllable in excess. Comits the verse 6. paricchāditam is unmetrical. 7. darsita, B. 8. dharmakavisuddhi', B; T om. kāya, but C has it.

·३८ रत्नगोत्रविभागः 5 वृत्तिहेतुरिति । तत्र धर्मकायविशुद्धिहेतुर्महायानाधिमुक्तिभावना द्रष्टव्या । बुद्धज्ञानसमुदागमहेतुः प्रज्ञासमाधिमुखभावना । तथागतमहाकरुणाप्रवृत्ति - हेतुर्बोधिसत्त्वकरुणाभावनेति । तत्र महायानाधिमुक्ति भावनाया भाजनसाधर्म्य तस्यामपरिमेयाक्षयप्रज्ञासमाधिरत्नकरुणावारिसमवसरणात् । प्रज्ञासमाधिमुख- भावनाया रत्नसाधयं तस्या निर्विकल्पत्वादचिन्त्यप्रभावगुणयोगाच्च । बोधि- सत्त्वकरुणाभावनाया वारिसाधर्म्य तस्याः सर्वजगति परमस्निग्धभावैकरस- लक्षणप्रयोगादिति । एषां त्रयाणां धर्माणामनेन त्रिविधेन हेतुना तत्संबद्धः समन्वागमो योग इत्युच्यते । तत्रापरेण श्लोकाधन किं दर्शयति । अभिज्ञाज्ञानवैमल्यतथताव्यतिरेकतः । दीपालोकोष्णवर्णस्य साधर्म्य विमलाश्रये ॥४४ ।। त्रयाणां स्थानानां यथासंख्यमेव त्रिविधेन दीपसाधम्र्येण तथागतधातोः फल- समन्वागममधिकृत्य योगार्थो वेदितव्यः । कतमानि त्रीणि स्थानानि । तद्यथा । अभिज्ञा आस्रवक्षयज्ञानमालवक्षयश्चेति । तत्र पञ्चानामभिज्ञानां ज्वालासाधयं तासामर्थानुभवज्ञान विपक्षान्धकारविधमनप्रत्युपस्थानलक्षणत्वात् । क्षयज्ञानस्योष्णसाधयं तस्य निरव (22b) शेषकर्मक्लेशेन्धनदहनप्रत्युपस्थान- लक्षणत्वात् । आश्रयपरिवृत्तेरास्रवक्षयस्य वर्णसाधर्म्य तस्यात्यन्तविमलविशुद्ध- I0 15 आस्त्रव- 1. C seems to have read karunäpräptihetur. 2. B repeats the characters muda. 3. T does not show pra in pravrtti, and has bodhisattvamahākarund. 4. T reads mahāyānadharmadhimukti. 5. T om. Laksanapra; C either as in text or reading laksanayogād, which is perhaps preferable. 6. B reads abhijñāvaimalyatathatādivyalirekataḥ| dipālosnatāuavarnnasya dharmamālāsraye. T has dri-med gnas-la mion-ses dan / ve-ses dri-med de-gñis (for ñid) dan / ram-dbye med-phyir mar-me-yi / sna (for snan) dan dro mchog chos-mtshuns-can. C as in text, omitting jñāna; like T, it divides tathatā-avyatirekataḥ. 7. Tom. jñāna, but C as in text. B adds here, višuddhaprabhāsvaralaksanatvāt / tatra vimalaklešāvaranaprahāņāt viſuddho jñānāvaranaprahāņāt, which recur lower down and do not belong here.

·प्रथमः परिच्छेदः 5 प्रभास्वरलक्षणत्वात् । तत्र विमल: क्लेशावरणप्रहाणात् । विशुद्धो ज्ञेयावरण- प्रहाणात् । प्रभास्वरस्तदुभयागन्तुकताप्रकृतितः। इत्येषां समासतः सप्तानाम- भिज्ञाज्ञानप्रहाणसंगृहीतानामशैक्षसान्तानिकानां धर्माणामनास्रवधातावन्योन्यम- विनिर्भागत्वमपृथग्भावो धर्मधातुसमन्वागमो योग इत्युच्यते । एष च योगार्थमारभ्य प्रदीप दृष्टान्तो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः । तद्यथा शारिपुत्र प्रदीपः । अविनिगिधर्मा। अविनिर्मुक्तगुणः । यदुत आलोकोष्ण वर्णताभिः । मणि- लोकवर्णसंस्थानः । एवमेव शारिपुत्र तथागतनिर्दिष्टो धर्मकायोऽविनिर्भाग- धर्माविनिर्मुक्तज्ञानगुणो यदुत गङ्गानदीवालिकाव्यतिवृत्तस्तथागतधर्मैरिति । तत्र वृत्त्यर्थमारभ्य श्लोकः । पृथग्जनार्यसंबुद्धतथताव्यतिरेकतः सत्त्वेषु जिगर्भो'ऽयं देशितस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४५ ॥ अनेन किं दर्शितम् । दृष्टसत्या विपर्ययात् । यथावदविपर्यस्ता निष्प्रपञ्चास्तथागताः ॥ ४६ ॥ यदिदं तथागतधातोः सर्वधर्मतथताविशुद्धिसामान्यलक्षणमुपदिष्टं प्रज्ञापार- मितादि (23a)षु निर्विकल्पज्ञानमुखाववादमारभ्य बोधिसत्त्वानामस्मिन् समा- सतस्त्रयाणां पुद्गलानां पृथग्जनस्यातत्त्वदर्शिन आर्यस्य तत्त्वदर्शिनो विशुद्धि- निष्ठागतस्य तथागतस्य त्रिधा भिन्ना प्रवृत्तिर्वेदितव्या । यदुत विपर्यस्ता- IO पृथग्जना विपर्यस्ता 15 1. vimala, B. 2. prabhāsvara tad, B. 3. T om. pradipa and adds uktam after sentence. C omits the whole para. 4. Comits this quotation and O does not identify it; probably it comes from the Anūnalvāpūrnatvanirdesaparivarta. 5. T om. yad uta. 6. B om. sna ; snari-ba dari dro-ba dari mdog-dag-gis, T 7. e.c.; jayagarbho, B; rgyal-baħi sñin-po, T; Tathāgatagarbha', C. 8. pudgalānām atatvadarsi (prthagjanasyatatvadarsi, added on margin in second hand) na āryasya latvadarsina, B. 9. B om. first ta in Talhāgatasya. 10. pravrtir, B.

·रत्नगोत्रविभागः 5 10 विपर्यस्ता सम्यगविपर्यस्ता निष्प्रपञ्चा च यथाक्रमम् । तत्र विपर्यस्ता संज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासाद् बालानाम् । अविपर्यस्ता विपर्ययेण तत्प्रहाणादार्याणाम् । सम्यगविपर्यस्ता निष्प्रपञ्चा च सवासनक्लेशज्ञेयावरणसमुद्घातात् सम्यक्- संबुद्धानाम् । अतः परमेतमेव वृत्त्यर्थमारभ्य तदन्ये चत्वारोऽर्थाः प्रभेदनिर्देशादेव वेदि- तव्याः । तत्रैषां त्रयाणां पुद्गलानामवस्थाप्रभेदार्थमारभ्य श्लोकः । अशुद्धोऽशुद्धशुद्धोऽथ सुविशुद्धो यथाक्रमम् । सत्त्वधातुरिति प्रोक्तो बोधिसत्त्वस्तथागतः ॥ ४७ ॥ अनेन किं दर्शितम् । स्वभावादिभिरित्येभिः षड्भि रथैः समासतः । धातुस्तिसृष्ववस्थासु विदितो नामभिस्त्रिभिः ॥ ४८ ॥ इति ये केचिदनास्रवधातुनिर्देशा नानाधर्मपर्यायमुखेषु भगवता विस्तरेण निर्दिष्टाः सर्वेत' एभिरेव समासतः षड्भिः स्वभावहेतुफलकर्मयोगवृत्त्यर्थः संगृ- हीतास्तिसृष्ववस्थासु यथाक्रमं त्रिनामनिर्देशतो निर्दिष्टा वेदितव्याः । यदुताशु- द्धावस्थायां सत्त्वधातुरिति । अशुद्धशुद्धावस्थायां बोधिसत्त्व इति । (23b) सुविशुद्धावस्थायां तथागत इति । यथोक्तं भगवता । अयमेव शारिपुत्र धर्म- कायोऽपर्यन्तक्लेशकोशकोटिगूढः । संसारस्रोतसा उह्यमानोऽनवराग्रसंसार- गतिच्युत्युपपत्तिषु संचरन् सत्त्वधातुरित्युच्यते । स एव शारिपुत्र धर्मकायः संसार- स्रोतोदुःखनिविण्णो विरक्तः सर्वकामविषयेभ्यो दशपारमितान्तर्गतैश्चतुरशीत्या 15 1. samyagviparyastā, B; T and C as in text. 2. ācāryānām, B; T and Cas in text. 3. T om. etam eva. 4. ºnirdeśād veva B. 5. e.c.; B om. 'tha; dai, T. 6. şadbhir, B. 7. te, B. 8. sadbhih, B. 9. B repeats suddhāvasthāyām bodhisatva iti. 10. From the Anunatvāpūrnatvanirdésaparivarta (C).

·प्रथमः परिच्छदः ४१ 5 to धर्मस्कन्धसहस्रोधाय' चर्यां चरन् बोधिसत्त्व इत्युच्यते । स एव पुनः शारिपुत्र धर्मकायः सर्वक्लेशकोशपरिमुक्तः सर्वदुःखातिक्रान्तः सर्वोपक्लेशमलापगतः शुद्धो विशुद्धः परमपरिशुद्धवर्मतायां स्थितः सर्वसत्त्वालोकनीयां भूमिमारूढः सर्वस्यां ज्ञेयभूमावद्वितीयं पौरुषं स्थाम प्राप्तोऽनावरणधर्माप्रतिहतसर्वधर्मेश्वर्य- बलतामधिगतस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इत्युच्यते । तास्वेव तिसृष्ववस्थासु तथागतधातोः सर्वत्रगार्थमारभ्य श्लोकः । सर्वत्रानुगतं यद्वनिर्विकल्पात्मक नभः । चित्तप्रकृतिवैमल्यधातुः सर्वत्रगस्तथा ॥ ४९ ॥ अनेन किं दर्शितम् । तद्दोषगुणनिष्ठासु व्यापि सामान्यलक्षणम् । हीनमध्यविशिष्टेषु व्योम रूपगतेष्विव ॥ ५० ॥ यासौ पृथग्जनार्य संबुद्धानामविकल्पचित्तप्रकृतिः (24a) सा तिसृष्ववस्थासु यथाक्रमं दोषेष्वपि गुणेष्वपि गुणविशुद्धिनिष्ठायामपि सामान्यलक्षणत्वादाकाश- मिव मृद्रजतसुवर्णभाजनेष्वनुगतानुप्रविष्टा समा निविशिष्टा प्राप्ता सर्वकालम् । अत एवावस्थानिर्देशानन्तरमाह । तस्माच्छारिपुत्र नान्यः सत्त्वधातुर्नान्यो धर्मकायः। सत्त्वधातुरेव धर्मकायः । धर्मकाय एव सत्त्वधातुः। अद्वयमेतदर्थेन । व्यञ्जनमात्रभेद इति एतास्वेव तिसृष्ववस्थासु तथागतधातोः सर्वत्रगस्यापि तत्संक्लेशब्यवदाना- भ्यामविकारार्थ मारभ्य चतुर्दश श्लोकाः। अयं च तेषां पिण्डार्थों वेदितव्यः । दोषागन्तुकतायोगाद् गुणप्रकृतियोगतः । यथा पूर्व तथा पश्चादविकारित्वधर्मता ॥ ५१ ॥ 15 20 1. bodhādhāya, B. 2. B has iti at beginning, which T omits. 3. prthagjanasyārya°, B. 4. sasarvakalam, B. 5. Onirdeśāntaram, B; T as in text. From the Anunatvapurnatvanirdesaparivarta (C). 6. e.c.; vyarijanamātran nāpati (for nāmeti ? ), B; yi-ge tsam dan tha-dad-pa yin-no zhes, T; "different in name', C. 7. adhikārārtham, BBC and T as in text.

·४२ रत्नगोत्रविभागः . 5 10 द्वादशभिरेकेन च श्लोकेन यथाक्रममशुद्धावस्थायाम'शुद्धशुद्धावस्थायां च क्लेशोपक्लेशदोषयोरा गन्तुकयोगाच्चतुर्दशमेन श्लोकेन सुविशुद्धावस्थायां गङ्गा- नदीवालुकाव्यतिवृत्तैरविनिर्भागैरमुक्तजैरचिन्त्यैर्बुद्धगुणैः प्रकृतियोगादाकाशधातो- रिव पौर्वापर्येण तथागतधातोरत्यन्ताविकार धर्मता परिदीपिता । तत्राशुद्धा- वस्थायामविकारार्थ मारभ्य कतमे द्वादश श्लोकाः । यथा. सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थि (24b) तः सत्त्वे तथायं नोपलिप्यते ॥५२॥ यथा सर्वत्र लोकानामाकाश उदयव्ययः । तथैवासंस्कृते धाताविन्द्रियाणां व्ययोदयः' ॥५३॥ यथा नाग्निभिराकाशं दग्धपूर्व कदाचन । तथा न प्रदहत्येनं मृत्युव्याधिजराग्नयः ॥ ५४ ॥ पृथिव्यम्बौ जलं वायौ वायुयॊम्नि प्रतिष्ठितः । अप्रतिष्ठितमाकाशं वायवम्बुक्षितिधातुषु ॥ ५५ ॥ स्कन्धधात्विन्द्रियं तद्वत्कर्मक्लेशप्रतिष्ठितम् । कर्मक्लेशाः सदायोनिमनस्कारप्रतिष्ठिताः ॥ ५६ ॥ अयोनिशोमनस्कारश्चित्तशुद्धिप्रतिष्ठितः । सर्वधर्मेषु चित्तस्य प्रकृतिस्त्वप्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥ पृथिवीधातुवज्ञयाः स्कन्धायतनधातवः । अब्धातुसदृशा ज्ञेयाः कर्मक्लेशाः शरीरिणाम् ॥ ५८ ॥ 1. yathākramas asuddhāvasthām, B. 2. °doşaşayor, B; Tom. doșa; C as in text. 3. sars-rgyas-kyi chos (Buddhadharmaiņ), T; C shows guna. 4. atyantavikāra', B; T and Cas in text. 5. hgyur-ba med-pahi mtshan-fiid-la (avikāralaksanam), T. 6. satvo, B; but T and Cimply a locative. 7. Cf. S., xviii, 16ab, for the phraseology. 8. e.c.; prthivy aya calam, BB sa ni chu-la chu, T; "the earth rests on water, water again on the wind', C. 9. sthitah, B. 10. jineya, B. 15 .

·प्रथमः परिच्छेदः 5 अयोनिशोमनस्कारो विज्ञेयो वायुधातुवत् । तदमूलाप्रतिष्ठाना प्रकृतिर्योमधातुवत् ॥ ५९ ॥ चित्तप्रकृतिमालीनायोनिशो मनसः कृतिः । अयोनिशो'मनस्कारप्रभवे क्लेशकर्मणी ॥ ६० ॥ कर्मक्लेशाम्बुसंभूताः स्कन्धायतनधातवः । उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते तत्संवर्तविवर्तवत् ॥ ६१ ॥ न हेतुः प्रत्ययो नापि न सामग्री न चोदयः । न व्ययो न स्थितिश्चित्तप्रकृतेर्योमधातुवत् ॥ ६२ ॥ चित्तस्य यासौ प्रकृतिः प्रभास्वरा न जातु सा द्यौरिव याति विक्रियाम् । आगन्तुकै रागमला दिभिस्त्वसा बुपैति संक्लेशमभूतकल्पजैः ॥ ६३ ॥ कथमनेनाकाशदृष्टान्तेन तयागतधातोर शुद्धावस्थायामविकारधर्मता परि- दीपिता । तदुच्यते । नाभिनिवर्तयत्येनं कर्मक्लेशाम्बुसंचयः । न निर्दहत्युदी (25a)ोऽपि मृत्युव्याधिजरानल: ॥६४॥ 의 -- 15 1. e.c. ; B om. manasaḥ kṣtiḥ| ayoniśo; tshul-bzhin, ma-yin yid-byed ni.. tshul-bzhin ma-yin yid-byed-kyis, T; C similarly. 2. e.c. By tu, B; T om. 3. rāgamanādibhis, B; ḥdod-chags sogs..dri-mas, T;"klešas", C. 4. For °dhātor T has shiri-po (°garbhasya): Cas in text. 5. According to C two verses are missing here in B and T before 64 ; it gives the meaning as follows, Ayonisomanaskāra is the wind, karmakleša the water, and cittapraksti space, which is not produced in dependence on these two. Suddhacittaprakſti has the characteristics of space, as that which the wind of ayonisomanaskāra cannot disperse'. It has the same extent of commentary as B and T, whose form seems to imply a mention of ayonišomanaskāra in the kärikäs. Possibly 64 is a quotation, however, not a kārikā. In 64a B ·रत्तगोत्रविभागः 5 यद्वदयोनिशो'मनस्कारवातमण्डलसंभूतं कर्मक्लेशोदकराशिं प्रतीत्य स्कन्ध- धात्वायत नलोकनिर्वृत्त्या चित्तप्रकृतिव्योमधातोविवर्तो न भवति । तद्वदयो- निशोमनस्कारकर्मक्लेशवाय्वप्स्कन्धप्रतिष्ठितस्य स्कन्धधात्वायतनलोकस्यास्तं- गमाय मृत्युव्याधिजराग्निस्कन्धसमुदयादपि तदसंवर्तो वेदितव्यः । इत्येवम- शुद्धावस्थायां भाजनलोकवदशेषक्लेश (XIIa) कर्मजन्मसंक्लेशसमुदयास्तंगमे- ऽप्याकाशवदसंस्कृतस्य तथागतधातोरनुत्पादानिरोधादत्यन्तमविकारधर्मता परि- दीपिता । एष च प्रकृतिविशुद्धिमुखं धर्मालोकमुखमारभ्याकाशदृष्टान्तो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः। कविर्षाि' क्लेशाः। आलोको विशुद्धिः । दुर्बलाः क्लेशाः। बलवती विपश्यना' । आगन्तुकाः क्लेशाः। मूलविशुद्धा प्रकृतिः । परिकल्पाः क्लेशाः । अपरिकल्पा प्रकृतिः । तद्यथा मार्षा इयं महापृथिव्यप्सु प्रतिष्ठिता। आपो वायौ प्रतिष्ठिताः। वायुराकाशे प्रतिष्ठितः । अप्रतिष्ठितं चाकाशम् । एवमेषां चतुर्णां धातूनां पृथिवीधातोरब्धातोर्वायुधातोराकाशधातुरेव बली यो दृढोऽचलोऽनुपचयो ऽनपचयोऽनुत्पन्नोऽनिरुद्धः स्थितः स्वरसयोगेन । तत्र य10 एते त्रयो धातवस्त उत्पादभङ्गयुक्ता अनवस्थिता अचिरस्थायिनः । दृश्यत एषां विकारो न पुनराकाशधातो:11 (25b) कश्चिद्विकारः । एवमेव । I0 15 . has nābhinirvịttayaty and T mnon-par hgrub-min-te, which indicate the text, but C has frot by wetting,' the Sanskrit equivalent of which is not obvious, and which is a more probable sense in view of the parallelism of nirdahati and anala in the second line. 1. yadvad yoniso, B; T and Cas in text. 2. Bom. ta. 3. °dhato vivartte B. 4. prasthitasya, B. 5. de-bzhin gsegs-pahi sini-po (Tathāgatagarbhasya), T. 6. māsā, B. I retain kavir in view of A and B's agreement, but can find no other authority for the word. T translates it by mun-pa (tamas); and C_renders the klefas are asvabhāva in origin'. C attributes the quotation to the Dhäraņīśvararājasūtra, O to the Gaganagañjasūtra. 7. Bom.pa. 8. eteşāṁ, B. 9. T om. anupacayah and C has instead of it inactive' (aniha?). 10. tatra va ete, B., 11. ..āsadhātob, B.

·प्रथमः परिच्छेदः ४५ 5 IO स्कन्धधात्वायतनानि कर्मक्लेशप्रतिष्ठितानि । कर्मक्लेशा अयोनिशोमनस्कार- प्रतिष्ठिताः । अयोनिशोमनस्कारः प्रकृतिपरिशुद्धिप्रतिष्ठितः । तत उच्यते प्रकृतिप्रभास्वरं चित्तमागन्तुकैरुपक्लेशैरुपक्लिश्यत' इति । तत्र पश्चाद्योऽयोनि- शो मनस्कारो ये च कर्मक्लेशा यानि च स्कन्धधात्वायतनानि सर्व एते धर्मा हेतुप्रत्ययसंगृहीता उत्पद्यन्ते हेतु प्रत्ययविसामग्र्या निरुध्यन्ते । या पुनः सा प्रकृतिस्तस्या न हेतुर्न प्रत्ययो न सामग्री नोत्पादो न निरोधः। तत्र यथाकाश- धातुस्तथा प्रकृतिः । यथा वायुधातुस्तथायोनिशोमनसिकारः । यथाब्धातुस्तथा कर्मक्लेशाः । यथा पृथिवीधातुस्तथा स्कन्धधात्वायतनानि । तत उच्यन्ते सर्वधर्मा असारमूला अप्रतिष्ठानमूलाः शुद्धमूला अमूलमूला इति । उक्तमशुद्धावस्थायामविकारलक्षण मारभ्य प्रकृतेराकाशधातुसाधर्म्य तदा- श्रितस्यायोनिशोमनसिकारस्य कर्मक्लेशानां च हेतुलक्षणमारभ्य वायुधातुसा- धर्म्यमब्धातुसाधयं च तत्प्रभवस्य स्कन्धधात्वायतनस्य विपाकलक्षणमारभ्य पृथिवीधातुसाधर्म्यम् । तद्विभवकारणस्य तु मृत्युव्याधिजराग्नेरुपसर्गलक्षणमारभ्य तेजोधातुसाधयं नोक्तमिति तदुच्यते । त्रयोऽग्नयो युगान्तेऽग्निर्नारक: प्राकृतः क्रमात् । त्रयस्त उपमा तेया मृत्युव्याधिजराग्नयः ॥ ६५ ॥ त्रिभिः' (26a) कारणैर्य याक्रम मृत्युव्याधिजराणामग्निसाधर्म्य वेदित- व्यम् । षडायतननिर्ममीकरणतो विचित्रकारणानुभवनतः संस्कारपरिपाको- पनयनतः । एभिरपि मृत्युव्याधिजराग्निभिरविकारत्वमारभ्य तथागतधातोर- शुद्धावस्थायामिदमुक्तम् । लोकव्यवहार एष भगवन् मृत इति वा जात इति 15 20 1. ºklisyata, B. 2. pascad yonito, B; pasca. yoniso, A; de-la tshul-bzhin majin-pahi yid-la byed-pas gan-jin-pa (text, omitting pascād), T. 3. hetuhl pratyayo, B. 4. A adds ca, which T omits. 5. B om. sta. The quotation is unidentified. 6. avikalbalaksanam', C. 7. Com. these two sentences. 8. kāranā, 'suffering' (sdug-bsial). 9. From the Aryaśrīmālāsūtra.

·रत्नगोत्रविभागः 5 3 वा। मृत इति भगवनिन्द्रियोपरोध एषः। जात इति भगवन् नवानामिन्द्रियाणां प्रादुर्भाव एष। न पुनर्भगवंस्तथागतग (XIIb) भो जायते वा जीर्यति वा म्रियते वा च्यवते वोत्पद्यते वा । तत्कस्माद्धेतोः । संस्कृतलक्षणविषयव्यतिवृत्तो भगवंस्त- थागतगर्भो नित्यो ध्रुवः शिवः शाश्वत' इति । तत्राशुद्धशुद्धावस्थायामविकारार्थमारभ्य श्लोकः । निर्वृत्तिव्युपरमरुग्जराविमुक्ता अस्यैव प्रकृतिमनन्यथावगम्य । जन्मादिव्यसनमृतेऽपि तन्निदान धीमन्तो जगति कृपोदयाद्भ जन्ते ॥ ६६ ।। अनेन किं दर्शयति । मृत्युव्याधिजरादुःखमूलमार्यैरपोद्धृतम् । कर्मक्लेशवशाज्जातिस्तदभावान्न तेषु तत् ॥ ६७ ॥ अस्य खलु मृत्युव्याधिजरादुःख'वह्वेरशुद्धावस्थायामयोनिशोमनसिकार कर्म- क्लेशपूर्विका जातिरिन्धन मिवोपादानं भवति । यस्य मनोमयात्मभावप्रतिलब्धेषु बोधिसत्त्वेषु शुद्धाशुद्धावस्थायामत्यन्तमनाभासगमनादितर स्यात्यन्तमनुज्ज्वलनं प्रज्ञायते । IO 15 1. Note that Larkāvatārasūtra, p. 78, line 1, says that the sūtras attribute these four qualities to the Tathāgatagarbha. 2. tatrāsuddhasuddha, B. T om. artham. 3. Cseems to have read °rimuktām, a better reading ; T is ambiguous. 4. Bom. dbha. 5. abodrtam, B. 6. jāti tad, B. 7. dukha, B: Tom. duhkha, but C has it. 8. B om. ra. 9. jātir ivandhanam, B. 10. °sthāyām anatyantam, B. 11. itirasya°, B. .

·प्रथमः परिच्छेदः ४७ 5 । 10 जन्ममृत्युजराव्याधीन् दर्शयन्ति कृपात्मकाः । जात्यादिवि (266) निवृत्ताश्च' यथाभूतस्य दर्शनात् ॥६८॥ कुशलमूलसंयोजनाद्धि बोधिसत्त्वाः संचिन्त्योपपत्तिवशितासंनिःश्रयण करुणया त्रैधातुके संश्लिष्यन्ते । जातिमप्युपदर्शयन्ति जरामपि व्याधिमपि मरणमप्युपदर्शयन्ति । न च तेषामिमे जात्यादयो धर्माः संविद्यन्ते । यथापि तदस्यैव धातोर्ययाभूतमजात्यनुत्पत्तिदर्शनात् । सा पुनरियं वोधिसत्त्वावस्था विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्या। यदाह । कतमे च ते संसारप्रवर्तकाः कुशल- मूलसंप्रयुक्ताः क्लेशाः। यदुत पुण्यसंभारपर्येष्ट्यतृप्तता । संचिन्त्यभवोपपत्ति- परिग्रहः । बुद्धसमवधानप्रार्थना। सत्त्वपरिपाकापरिखेदः। सद्धर्मपरिग्रहोद्योगः । सत्त्वकिंकरणीयोत्सुकता। धर्मरागानुशयानुत्सर्गः । पारमितासंयोजनानामपरि- त्यागः । इत्येते सागरमते कुशलमूलसंप्रयुक्ताः क्लेशा यैर्बोधिसत्त्वाः संश्लिष्यन्ते । न खलु क्लेशदोषैलिप्यन्ते। आह पुनः । यदा भगवन् कुशलमूलानि तत्केन कारणेन क्लेशा इत्युच्यन्ते । आह । तथा हि सागरमते एभिरेवंरूपः क्लेशोधिसत्त्वास्त्र- धातुके श्लिष्यन्ते । क्लेशसंभूतं च धातुकम् । तत्र वोधिसत्त्वा उपायकौशलेन च कुशलमूलबलान्वाधानेन च संचिन्त्य धातुके श्लिष्यन्ते । तेनोच्यन्ते कुशलमूल- संप्रयुक्ताः क्लेशा इति । यावदेव' त्रैधातुके श्लेषतया न पुनश्चित्तोपक्लेशतया। स्याद्यथापि नाम सागरमते श्रेष्ठिनो गृहपतेरेक (27a) पुत्रक इष्ट: कान्तः प्रियो मनापोऽप्रतिकूलो दर्शनेन स च दारको बालभावेन नृत्यन्नेव मीढकूपे प्रपतेत। अथ ते तस्य दारकस्य मातृज्ञातयः10 पश्येयुस्तं दारकं मीढकूपे प्रपतितम् । दृष्ट्वा च गम्भीरं निश्वसेयु:11 शोचेयुः परिदेवेरन् । न पुनस्तं मीढकूपमवरुह्य 15 20 1. T's ḥdas-gyur suggests vyativsttas. 2. e.c.; samklisyante, B; saṁslisyante, A apparently; sbyarro, T; they appear', C. 3. T apparently omits yathāpi. 4. C may have read ajātyanirodhadarśanāt. 5. From the Sāgaramatipariprochā. 6. sambhārah / ryestatrptatā, B. 7. yāvad evam, B. 8. T om. istah or kāntah. 9. namāpo, A. 10. mātābitrjnātayaḥ, A; so also C, which makes the rescuer someone else than the father. 11. B seems to read visvaseyuh.

·४८ रत्लगोत्रविभागः 5 10 तं दारकमध्यालम्बेरन् । अथ तस्य दारकस्य पिता तं प्रदेशमागच्छेत् । स पश्येतैक- पुत्रकं मीढकूपे प्रपतितं दृष्ट्वा च शीघ्रशीघ्रं त्वरमाणरूप एकपुत्रकाध्याशय- प्रेमानुनीतोऽजुगु (XIIIa)प्समानस्तं मीडकूपमवरुद्यै कपुत्रकमभ्युत्क्षिपेत् । इति हि सागरमते उपमैषा कृता यावदेवार्थस्य विज्ञप्तये। कः प्रबन्धो द्रष्टव्यः । मीढकूप इति सागरमते श्रधातुकस्यैतदधिवचनम् । एकपुत्रक इति सत्त्वानामेत- दधिवचनम् । सर्वसत्त्वेषु हि बोधिसत्त्वस्यैकपुत्रसंज्ञा प्रत्युपस्थिता भवति । मातृ- ज्ञातयः इति श्रावकप्रत्येकबुद्धयानीयानां पुद्गलानामेतदधिवचनं ये संसारप्रपति- तान् सत्त्वान् दृष्ट्वा शोचन्ति परिदेवन्ते न पुनः समर्था भवन्त्यभ्युत्क्षेप्तुम् । श्रेष्ठी गृहपतिरिति बोधिसत्त्वस्यैतदविवचनं यः शुचिर्विमलो- निर्मलचित्तोऽ- संस्कृतधर्मप्रत्यक्षगतः संचिन्त्य त्रैधातुके प्रतिसंदधाति सत्त्वपरिपाकार्थम् । सेयं सागरमते बोधिसत्त्वस्य महाकरुणा यदत्यन्तपरिमुक्तः सर्वबन्धनेभ्यः पुनरेव भवोपपत्तिमुपाददाति । उपायकौशल्यप्रज्ञापरिगृहीतश्च संक्लेशन लिप्यते । सर्व (27b) क्लेशबन्धनप्रहाणाय च सत्त्वेभ्यो धर्म देशयतीति । तदनेन सूत्र- पदनिर्देशेन परहितक्रियार्थं वशिनो बोधिसत्त्वस्य संचिन्त्यभवोपपत्तौ कुशल- मूलकरुणाबलाभ्या'मुपश्लेषादुपायप्रज्ञाबलाभ्यां च तदसंक्लेशादशुद्धशुद्धावस्था परिदीपिता। तत्र यदा बोधिसत्त्वो यथाभूताजात्यनुत्पत्तिदर्शनमागम्य तथागतधातो- रिमां बोधिसत्त्वधर्मतामनुप्राप्नोति तथा विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यम् । यदाह । पश्य सागरमते धर्माणामसारतामकारकता निरात्मतां निःसत्त्वतां 15 , 1. Bom. drstva. 2. °ādhyāśayapremānunīto is a doubtful reading, A being blurred and B practically illegible; hdon-par (or hdren-par) ḥdodpahi sred-pas byas-te, T, for which, if correct, the equivalent is not clear; C is no help. 3. mātāpitrjñātaya, A; 'father, mother and relations', C. 4. T om. vimalo. 5. Bom.ya. 6. B om. rde, and T nirdeśena. 7. bodhisatvasya mahākarunā pad atyantaparimuktah karunabalābhyām, B; T as in text, omitting bala, which C has. 8. °dhātoh mām, B. 9. yathāsūtrasarttavyań, B; A om. yathā; T as in text. 10. asārakatām, B. The quotation, the first part of which C omits, is from the Sāgaramatipariprcchā (O). , ·प्रथमः परिच्छेदः 15 निर्जीवतां निःपुद्गलतामस्वामिकताम् । यत्र हि नाम यथेष्यन्ते तथा विठप्यन्ते विठपिताश्च समाना न चेतयन्ति न प्रकल्पयन्ति । इमां सागरमते धर्मविठपनाम- धिमुच्य बोधिसत्त्वो न कस्मिंश्चिद्धर्मे परिखेदमुत्पादयति । तस्यैव ज्ञानदर्शनं शुचि शुद्धं भवति । नात्र कश्चिदुपकारो वापकारो वा क्रियत इति । एवं च धर्माणां धर्मतां यथाभूतं प्रजानाति । एवं च महाकरुणासंनाहं न त्यजति । स्याद्य- थापि नाम सागरमतऽनघु वैडूर्यमणिरत्नं स्ववदापितं सुपरिशुद्धं सुविमलं कर्दम- परिक्षिप्तं वर्षसहस्रमवतिष्ठेत । तद्वर्षसहस्रात्ययेन ततः कर्दमादम्युत्क्षिप्य लोड्येत पयवदाप्येत । तत्सुधौतं परिशोधितं पर्यवदापितं समानं तमेव शुद्धविमलमणिरत्नस्वभावं न जह्यात् । एवमेव सागरमते बोधिसत्त्वः सत्त्वानां प्रकृतिप्रभास्वरतां चित्तस्य प्रजानाति । तां पुनरागन्तुको (28a)पक्लेशोप- क्लिष्टां पश्यति । तत्र बोधिसत्त्वस्यैवं भवति। नैते क्लेशाः सत्त्वानां चित्तप्रकृति- प्रभास्वरतायां प्रविष्टाः । आगन्तुका एते क्लेशा अभूतपरिकल्पसमुत्थिताः । शक्नुयामहं पुनरेषां सत्त्वानामागन्तुक्लेशापनयनाय धर्म देशयितुमिति । एवमस्य नावलीयनाचित्तमुत्पद्यते । तस्य भूयस्या मात्रया सर्वसत्त्वानामन्तिके प्रमोक्ष- चित्तोत्पाद उत्पद्यते । एवं चास्य भवति । नैतेषां क्लेशानां किंचिद्वलं स्थाम वा। अबला दुर्बला एते11 क्लेशाः। नैतेषां किंचिद्भूतप्रतिष्ठानम्। अभूतपरि- Ie 15 1. B repeats byante; A om. dițhapi; T om. tathā vithapyante vithapitaś ca samāna. 2. A om. na prakalpayanti. 3. bodhisatva, B. T translates vithapanā by gzhan-du mihgyurba, 'not developing elsewhere'. Cf. Abhisamayālankärä- Loka (ed. Wogihara), p. 370, for this passage. 4. kasyacid Aubakāro abakāo dã, A ; bda-la Ngah san phan hdogs-pa ham, (nātra kascid apy upakāro vā), T. 5. A om. nāma. 6. The root lud in the sense manthane, 'rub', does not appear to have been recorded elsewhere in literature. 7. B om. tat. . 8. tyahyāt (for tyajyät), B. 9. Reading uncertain. Oklešāpanayāyaya, B; kleśānāń panayanaya, A; fle-bar fion-mois-pa zhi-bar bya-bahi phyir, (sattvanām upakleśasamanäya ?), T. C understands, 'cause the beings to get rid of the āgantukakleśamalas'. 10. samklesānām, A. 11. yate, B.

·५० रत्नगोत्रविभागः 5 IO कल्पिता एते क्लेशाः । ते यथाभू (XIIIb)तयोनिशो मनसिकारनिरीक्षिता न कुप्यन्ति । तेऽस्माभिस्तथा प्रत्यवेक्षितव्या यथा न भूयः श्लिष्येयुः । अश्लेषो हि क्लेशानां साधुन पुनः श्लेषः । यद्यहं क्लेशानां श्लिष्येय तत्कथं क्लेशबन्धन- बद्धानां सत्त्वानां क्लेशबन्धनप्रहाणाय धर्म देशयेयम् । हन्त वयं क्लेशानां च न श्लिष्यामहे क्लेशबन्धनप्रहाणाय च सत्त्वेभ्यो धर्म शयिष्यामः । ये पुनस्ते संसारप्रवन्धकाः कुशलमलसंप्रयुक्ताः क्लेशास्तेष्वस्माभिः सत्त्वपरिपाकाय श्लेष्टव्य- मिति । संसारः पुनरिह वैधातुकप्रतिबिम्बकमनास्रवधातो मनोमयं कायत्रयमभि- प्रेतम् । तद्ध्यनास्रवकुशलमूलाभिसंस्कृतत्वात् संसारः । सास्रवकर्मक्लेशानभि- संस्कृतत्वानिर्वाणमपि तत् । यदधिकृत्याह । तस्माद्भगवन्नस्ति संस्कृतोऽप्य- संस्कृतोऽपि संसारः । अस्ति संस्कृतमप्यसंस्कृतमपि निर्वाणमिति । (286) तत्र संस्कृता'संस्कृतसंसृष्टचित्तचैतसिकसमुदाचारयोगादियमशुद्धशुद्धावस्थेत्युच्यते । सा पुनरास्रवक्षयाभिज्ञाभिमुख्य सङ्गप्रज्ञापारमितभावनया महाकरुणाभावनया च सर्वसत्त्वधातुपरिप्ताणाय तदसाक्षात्करणादाभिमुख्यां बोधिसत्त्वभूमौ प्राधान्येन व्यवस्थाप्यते । यथोक्तमास्रवक्षयज्ञानमारभ्य नगरोदाहरणम् । एवमेव कुलपुत्र बोधि- सत्त्वो महता यत्नेन महता वीर्येण दृढयाध्याशयप्रतिपत्त्या पञ्चाभिज्ञा उत्पाद- यति । तस्य ध्यानाभिज्ञापरिकर्मकृतचित्तस्यास्रवक्षयोऽभिमुखीभवति । स महा- करुणाचित्तोत्पादेन सर्वसत्त्वपरित्राणायास्रवक्षयज्ञाने परिजयं कृत्वा पुनरपि 15 1. abhūtāparikalpitāḥ, B. 2. A om. yoniso. 3. pratyaveksitah, B. 4. hetur ayam, B; hori-kyari. kho-bos, T. 5. From the Aryaśrīmālāsūtra. 6. B adds tatra samskrtāsam (28b)skrtam api nirvānam iti. 7. B om. samskrtai. 8. mukhyām asariga, B. 9. A om. ca. 10. mehi der brjod-pa, T (read mihi and understand narodaharanam with O?). Cquotes the parable in full and attributes it and the following passage to the Ratnamālāsütra. 11. drdha adhyāsayaprapattya, B.

·प्रथमः परिच्छेदः ५१ 5 I0 सुपरिकर्मकृतचेताः षष्ठ्यामसङ्गप्रजोत्पादादास्रवक्षयेऽभिमुखीभवति । एवम- स्यामाभिमुख्यां बोधिसत्त्वभूमावास्त्रवक्षयसाक्षात्करणवशित्वलाभिनो बोधिसत्त्वस्य विशुद्धावस्था परिदीपिता । तस्यैवमात्मना सम्यक्प्रतिपन्नस्य परानपि चास्यामेव सम्यक्प्रतिपत्तौ स्थापयिष्यामीतिः महाकरुणया विप्रति- पन्नसत्त्वपरित्राणाभिप्रावस्य शमसुखानास्वादनतया तदुपायकृतपरिजयस्य संसाराभिमुखसत्त्वापेक्षया निर्वाणविमुखस्य बोध्यङ्गपरिपूरणाय ध्यानविहृत्य पुनः कामधातौ संचिन्त्योपपत्तिपरिग्रहणतो यावदाशु सत्त्वानामर्थं कर्तुकामस्य विचित्रतिर्यग्योनिगतजातकप्रभेदेन पृथग्जनात्मभावसंदर्शनविभुत्वलाभिनोऽविशुद्धा- (29a)वस्था परिदीपिता। अपरः श्लोकार्थः धर्मतां प्रतिविच्येमामविकारां जिनात्मजः । दृश्यते यदविद्यान्धैर्जात्यादिषु तदद्भुतम् ॥ ६९ ॥ अत एव जगद्वन्धोरुपायकरुणे परे । यदार्यगोचरप्राप्तो दृश्यते बालगोचरे ॥ ७० ॥ सर्वलोकव्यतीतोऽसौ न च लोकाद्विनिःसृतः । लोके चरति लोकार्थमलिप्तो लौकिकैर्मलैः ॥ ७१ ॥ यथैव नाम्भसा पद्मं लिप्यते जातमम्भसि । तथा लोकेऽपि जातोऽसौ लोकधर्मेन लिप्यते ॥७२॥ 15 1. °cetasah, B. 2. āsraya āmukhibhavati, B; T shows abhi (mrion-du). C enlarges this passage, describing also the attainments of the fourth and fifth bhūmis. 3. sthāsyāmiti, B. 4. B om. rā. 5. mya-man-las hdas-pa-la mrion-du. phyogs-par (nirvānābhimukhasya), T. 6. C omits from here up to verse 79. Verses 69-78 and the commentary on them may therefore be later additions; the heading to them is suspicious and their omission would improve the arrangement of the exposition. But verse 76 is in the first of C's translations. 7. Cf. S., xiii, 4-6%Bd=6d.

·५२ रत्नगोत्रविभागः 5 नित्योज्ज्वलितबुद्धिश्च कृत्यसंपादनेऽग्निवत् । शान्तध्यानसमापत्तिप्रतिपन्नश्च सर्वदा ॥ ७३ ॥ पूर्वावेधवशात् सर्वविकल्पापगमाच्च सः । न पुनः कुरुते यत्न' परिपाकाय देहिनाम् ॥ ७४ ।। यो यथा येन वैनेयो मन्यतेऽसौ तथैव तत् । देशन्या रूपकायाभ्यां चर्ययर्यापथेन वा ॥ ७५ ॥ अनाभोगेन तस्यैवमव्याहतधियः सदा । जगत्याकाशपर्यन्ते सत्त्वार्थः संप्रवर्तते ॥ ७६ ।। एतां गतिमनुप्राप्तो बोधिसत्त्वस्तथागतः । समतामेति लोकेषु सत्त्वसंतारणं प्रति ॥ ७७ ॥ अथ चाणोः पृथिव्याश्च गोस्पदस्योदधेश्च यत् । अन्तरं बोधिसत्त्वानां बुद्धस्य च तदन्तरम् ॥ ७८ ॥ एषां दशानां श्लोकानां यथाक्रमं नवभिः श्लोकः प्रमुदिताया बोधिसत्त्व- भूमेरधश्च संक्लेशपरमतां दशमेन श्लोकेन धर्म मेघाया बोधिसत्त्वभूमेरूज़ विशुद्धिपरमतामुपनिधाय समासतश्चतुर्णां बोधिसत्त्वानां दशसु बोधिसत्त्व - भूमिषु विशुद्धिरविशुद्धिश्च परिदीपिता। चत्वारो बोधिसत्त्वाः प्रथमचित्तो- त्पादिकः । चर्याप्रति (296) पन्नः। अवैवर्तिकः । एकजातिप्रतिबद्ध इति । तत्र प्रथम द्वितीयाभ्यां श्लोकाभ्यामनादिकालिकमदृष्टपूर्वप्रथमलोकोत्तरधर्मता- प्रतिवेधात् प्रमुदितायां भूमौ प्रथमचित्तोत्पादिकबोधिसत्त्वगणविशुद्धि'लक्षणं परिदीपितम् । त्रितीयचतुर्याभ्यां श्लोकाभ्यामनुपलिप्तचर्याचरणाद्विमलां I0 . ज 20 1. A's f.xiiib ends here. 2. variyeryāpathena. vā, B (one syllable short); spyod dai sbyod-lam-givis, T. 3. °samtāranam, B. 4.' T om. bodhisattva. 5. T om. prathama. 6._sa dan-po rab-tu dgah-ba-la (pramuditāyāṁ prathamabhūmau), T. 7. joris-su dag-paḥi (parisuddhiº), T. 8. vimalā, B.

·प्रथमः परिच्छेदः ५३ 3 5 . IO भूमिमुपादाय यावदूरंगमायां भूमौ चर्याप्रतिपन्नबोधिसत्त्वगुणविशुद्धि'लक्षणं परिदीपितम् । पञ्चमेन श्लोकेन निरन्तरमहाबोधिसमुदागम प्रयोगसमाधिषु व्यवस्थितत्वादचलायां भूमाववैवर्तिकबोधिसत्त्वगुणविशुद्धिलक्षणं परिदीपितम् । षष्ठेन सप्तमेनाष्टमेन च श्लोकेन संकलस्वपरार्थसंपादनोपायनिष्ठागतस्य बुद्धभूम्येकचरमजन्मप्रतिबद्धत्वादनुत्तरपरमाभिसंबोधिप्राप्तेधर्ममेघायां बोधि- सत्त्वभूमावेक जातिप्रतिबद्धबोधिसत्त्वगुणविशुद्धि लक्षणं परिदीपितम् । नवमेन दशमेन च श्लोकेन परार्थमात्मार्थं चारभ्य निष्ठागतबोधिसत्त्वतथागतयोर्गुण- विशुद्धेर विशेषो विशेषश्च परिदीपितः । तत्र सुविशुद्धावस्थायामविकारार्थमारभ्य श्लोकः । अनन्यथात्माक्षयधर्मयोगतो जगच्छरण्योऽनपरान्तकोटितः । सदाद्वयोऽसावविकल्पकत्वतो ऽविनाशधर्माप्यकृतस्वभावतः ॥ ७९ ॥ अनेन किं दर्शयति । न जायते न म्रियते बाध्यते नो न जीर्यते । . स नित्यत्वाद्धृवत्वाच्च शिवत्वाच्छाश्वत (304) त्वतः ॥८० न जायते स नित्यत्वादात्मभावैर्मनोमयः । अचिन्त्यपरिणामेन ध्रुवत्वान् म्रियते" न सः ॥८१।। 15 1.yoris-su dag-pahi (parisuddhi°), T. 2. bodhisatvasamudāgama°, B; T om. sattva. 3. °niryātasya, B; mthar phyin-pa, T which does not show case-ending. 4. B adds ekajātipratibaddhabodhisatvabhūmau. 5. yois-su dag-pahi (parisuddhi), T. 6. T om. visuddher. 7. ta visuddha°, B; de-la sin-tu rnam-par dag-pahi, T; Cas in text. 8. Cf. Buddhac., xii, 22. 9. Bom. tva. 10. ºpariņāmena macintyaś cyutya dhruvaº, B; possibly an old interpolation, as T also shows cyuti in d. 11. myate, B.

·५४ रत्नगोत्र विभागः 5 वासनाव्याधिभिः सूक्ष्मैर्बाध्यते न शिवत्वतः । अनास्त्रवा'भिसंस्कारैः शाश्वतत्वान्न जीर्यते ॥८२॥ सख ल्वेष तथागतधातुर्बुद्धभूमावत्यन्तविमल विशुद्धप्रभास्वरतायां स्वप्रकृती स्थितः पूर्वान्तमुपादाय नित्यत्वान्न पुनर्जायते मनोमयैरात्मभावैः । अपरान्त- मुपादाय ध्रुवत्वान्न पुनम्रियतेऽचिन्त्यपारिणामिक्या च्युत्या । पूर्वापरान्त- मुपादाय शिवत्वान्न पुनर्वाध्यतेऽविद्यावासभूमिपरिग्रहेण । यश्चैवमनर्थापतितः स शाश्वतत्वान्न पुनर्जीर्यत्य नास्रवकर्मफलपरिणामेन । तत्र द्वाभ्यामथ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां यथाक्रमम् । पदाभ्यां नित्यताद्यर्थो विज्ञेयोऽसंस्कृते पदे ॥ ८३ ॥ तदेषामसंस्कृतधातौ चतुर्णां नित्यध्रुवशिवशाश्वतपदानां यथाक्रममेकैकस्य पदस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यामुद्देशनिर्देश पदाभ्यामर्थप्रविभागो यथासूत्रमनुगन्तव्यः । यदाह । नित्योऽयं शारिपुत्र धर्मकायोऽनन्यत्वधर्माक्षयधर्मतया । ध्रुवोऽयं शारि- पुत्रधर्मकायो ध्रुवशरणोऽपरान्तकोटिसमतया। शिवोऽयं शारिपुत्र धर्मकायो- ऽद्वयधर्माविकल्पधर्मतया । शाश्वतोऽयं शारिपुत्र धर्मकायोऽविनाशधर्माकृत्रिम- धर्मतयेति । IO 15 1. anaśravãº, B. 2. Bom. vimale; dri-med-cir, T; C shows vimala too. 3. pariņāmikyā, B. 4. B reads jiryati / anāsrava° here, though it reads jiryate in verse 80. 5. In b Bom. one dvābhyām and has svābhyām for the other; C and T as in text. 6. uddesanidesanirdesai, B; bstan-pa dan bsad-pa, T. 7. Band T add two verses here, which Comits and which must be interpolations, as the quotation from the sūtra clearly follows directly on the reference to it in the previous sentence. They are simply an enlargement of 79 and run as follows : Nityārtho'nanyathätmatvam akşayyagunayogataḥ Dhruvārthaḥ saranātmatvåm antakoțisamānataḥ || Sivārtho'dvayadharmatuam avikalpasvabhāvataḥ Sasvatārtho'vināšitvam akstrimagunatvataḥ B om. ky in the last line. The quotation according to C is from the Anūnatvāpūrņatvanirdesaparivarta.

·प्रथमः परिच्छेदः ५५ 5 अस्यामेव विशुद्धावस्यायामत्यन्तव्यवदा (30b) ननिष्ठागमनलक्षणस्य तथा- गतगर्भस्या सभेदार्थमारभ्य श्लोकः । स धर्मकायः स तथागतो यत- स्तदार्यसत्यं परमार्थनिर्वृतिः । अतो न बुद्धत्वमृतेरश्मिवद् गुणाविनिर्भागतयास्ति निर्वृतिः ॥ ८४ ॥ तत्र पूर्वश्लोकार्धन कि दर्शयति । धर्मकायादिपर्याया वेदितव्याः समासतः । चत्वारोऽनास्रवे धातौ चतुरर्थप्रभेदतः ॥ ८५ ॥ समासतोऽनास्रवे धातौ तथागतगर्भे चतुरोऽर्थानधिकृत्य चत्वारो नाम- पर्याया वेदितव्याः । चत्वारोऽर्थाः कतमे । बुद्धधर्माविनिर्भागस्तद्गोत्रस्य तथागमः । अमृषामोषधर्मित्वमादिप्रकृतिशान्तता ।। ८६ ।। बुद्धधर्माविनिर्भागार्थः । यमधिकृत्योक्तम् । अशून्यो भगवंस्तथा- गतगर्भो गङ्गानदीवालुकाव्यतिवृत्तैरविनिर्भागैरमुक्तीरचिन्त्यर्बुद्धधर्मेरिति । तद्- गोत्रस्य प्रकृतेरचिन्त्यप्रकारसमुदागमार्थः । यमधिकृत्योक्तम् । विशेषः स तादृशः परंपरागतोऽनादिकालिको धर्मताप्रतिलब्ध इति । अमृषा- मोषार्थः । यमधिकृत्योक्तम् । तत्र परमार्थसत्यं यदिदममोषमि निर्वाणम् । तत्कस्माद्धेतोः । नित्यं तद्गोत्रं समधर्मतयेति । अत्यन्तोपशमार्थः । यमधि- कृत्योक्तम् । आदिपरिनिर्वृत एव तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धोऽनुत्पन्नोऽनिरुद्ध IO 15 षडायतन- 20 1. Tathāgatadhātor, B; C and T as in text. 2. From the Aryasrimālāsütra. 3. From the Şadāyatanasūtra (C). 4. Probably from the Aryasrimālāsütra (O). 5. So B, but the reading is uncertain; gtan-du zhi-bahi chos-ñid-kyis-na (atyantašamadharmatayā), T; C suggests śāśvatadharmalaya. 6. From the Jñānālokālamkārasūtra (O).

·रत्लगोत्रविभागः 5 5 इति । एषु चतुर्वर्थेषु यथासंख्यमिम चत्वारो' नामपर्याया भवन्ति । तद्यथा धर्मकायस्तथागतः परमार्थसत्यं निर्वाणमिति । यत एवमाहः । तथागतगर्भ इति शारि (31a)पुत्र धर्मकायस्यैतदधिवचनमिति । नान्यो भगवंस्तथागतोऽन्यो धर्मकायः । धर्मकाय एव भगवंस्तथागत इति । दुःखनिरोधनाम्ना भगवन्नेवंगुण- समन्वागतस्तथागतधर्मकायो देशित इति । निर्वाणधातुरिति भगवंस्तथागत- धर्मकायस्य तदधिवचनमिति । तत्रापरेण श्लोकार्थेन किं दर्शयति । सकाराभिसंबोधिः सवासनमलोद्ध तिः । बुद्धत्वमथ निर्वाणमद्वयं परमार्थतः ॥ ८७ ॥ यत (xva) एते चत्वारोऽनास्रवधातुपर्यायास्तथागतधातावकस्मिन्न- भिन्नेऽर्थे समवसरन्ति । अत एषामेकार्थत्वादद्वयधर्मनयमुखेन यच्च सर्वाकारसर्व- धर्माभिसंबोधाद्बुद्धत्वमित्युक्तं यच्च महाभिसंवोधात् सवासनमलप्रहाणानिर्वाण- मित्युक्तमेतदुभयमनास्रवे धातावद्वयमिति द्रष्टव्यमभिन्नमच्छिन्नम् । सर्वाकारैरसंख्येयैर चिन्त्यैरमलगुणैः । अभिन्नलक्षणो मोक्षो यो मोक्षः स तथागत इति ॥ यदुक्तमहत्प्रत्येकबुद्धपरिनिर्वाणमविकृत्य । एष तथागतानामिति । अनेन दीर्घाध्वपरिश्रान्तानामटवीमध्ये नगरनिर्माणवद- विवर्तनोपाय एष धर्मपरमेश्वराणां सम्यक्संबुद्धानामिति परिदीपितम् । निर्वा- I0 5 निर्वाणमिति भगवन्नुपाय 1. Bom. catvāro; C and T as in text. 2. C gives the first sentence of the quotation to the Anūnatvāpūrņatvanirdeſaparivarta and the rest to the Aryaśrīmālāsūtra. 3. B om. ta; gan-gi phyir, T. 4. °dhātā ekasminn abhinnärthe, B; T om, abhinna; C not clear. 5. A and B om. uktam; T inserts it. 6. asamksepair, B. C attributes the verse to the Mahāparinirvanasūtra. 7. B om. kso yo. 8. From the Aryasrimālāsutra. 9. Bom. ta in Tathāgatānām. 10, anivartano°, B; mi-ldog-pa, T । -- ·प्रथमः परिच्छेदः ५७ 5 IO णाधिगमाद् भगवंस्तथागता भवन्त्यर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः सर्वाप्रमेयाचिन्त्यविशुद्धि- निष्ठागतगुणसमन्वागता इति । अनेन चतुराकारगुणनिष्पत्स्वसं भिन्नलक्षणं निर्वाणमधिगम्य तदात्मकाः सम्यक्संबुद्धा भवन्ती (31b)ति । बुद्धत्वनिर्वाण- योरविनिर्भागगुणयोगाद्बुद्धत्वमन्तरेण कस्यचिनिर्वाणाधिगमो' नास्तीति परि- दीपितम् । तत्र तथागतानामनानवे धातौ सर्वाकारवरोपेतशून्यताभिनिहरितश्चित्रकर- दृष्टान्तेन गुणसर्वता वेदितव्या । अन्योन्यकुशला यद्वद्भवेयु श्चित्रलेखकाः । यो यदङ्ग प्रजानीयात्तदन्यो नावधारयेत् ॥ ८८ ।। अथ तेभ्यः प्रभू राजा प्रयच्छेदृष्यमाज्ञया । सर्वैरेवात्र युष्माभिः कार्या प्रतिकृतिर्मम ॥ ८९ ॥ ततस्तस्य प्रतिश्रुत्य युञ्जरंश्चित्रकर्मणि । तत्रैको व्यभियुक्तानामन्यदेशगतो भवेत् ॥ ९० ॥ देशान्तरगते तस्मिन् प्रतिमा तद्वियोगतः । न सा सर्वाङ्गसंपूर्णा भवेदित्युपमा कृता ॥ ९१ ॥ लेखका ये तदाकारा दानशीलक्षमादयः । सर्वाकारवरोपेता शून्यता प्रतिमोच्यते ॥ ९२ ।। तत्रैषामेव दानादीनामेकैकस्य बुद्धविषयापर्यन्त प्रकारभेदभिन्नत्वाद- परिमितत्वं वेदितव्यम् । संख्याप्रभावाभ्यामचिन्त्यत्वम् । मात्सर्यादि- विपक्षमलवासनापकर्षितत्वाद्विशुद्धिपरमत्वमिति । तत्र सर्वाकारवरो- पेतशून्यतासमाधिमुखभावनयानुत्पत्तिकधर्मलाभादचलायां बोधिसत्त्वभूमा- 15 20 1. °gamā Bhaga”, B. 2. nirvāṇabhigamo, A; thob-pa, T. 3. According to C this parable is taken from the Ratnamālāsütra, whose account it quotes immediately after the verses. 4. pratiyocyate, B. 5. °visayaparyanta', A; but yul-la mthah-yas-par, T, and 'unlimited', C.

·रत्नगोत्रविभागः तथागतानामना- ज - 10 वविकल्पनिश्छिद्रनिरन्तरस्वरसवाहिमार्गज्ञानसंनिश्रयेण स्रवे धातो गुणसर्वता समुदागच्छति । साधुमत्यां बोधिसत्त्वभूमावसंख्येय- समाधिधारणीमुखसमुद्रैरपरिमाणबुद्धधर्मपरि(32a) ग्रहज्ञानसंनिश्रयेण गुणा- प्रमेयता समुदागच्छति । धर्ममेघायां बोधिसत्त्वभूमौ सर्वतथागत- गुह्यस्थानाविपरोक्षज्ञानसंनिश्रयेण गुणाचिन्त्यता समुदागच्छति । नन्तरं बुद्धभूभ्यधिगमाय सर्वसवासनक्लेशज्ञेयावरण विमोक्षज्ञान संनिश्रयण गुणविशुद्धिपरमता समुदागच्छति । यत एषु चतुर्षु भूमिज्ञानसंनिश्रये- ष्वहत्प्रत्येकबुद्धा न संदृश्यन्ते तस्मात्ते दूरी भवन्ति चतुराकारगुणपरि- निष्पत्त्यसंभिन्नलक्षणान् निर्वाणधातोरित्युक्तम् । प्रज्ञाज्ञानविमुक्तीनां दीप्तिस्फरणशुद्धि ( xvb )तः । अभेदतश्च साधर्म्य प्रभारश्म्यर्कमण्डलैः ॥ ९३ ॥ यया प्रज्ञया येन ज्ञानेन यया विमुक्त्या स चतुराकारगुणनिष्पत्त्य- संभिन्नलक्षणो निर्वाणधातुः सूच्यते तासां यथाक्रमं त्रिभिरेकेन च कारणेन चतुर्विधमादित्यसाधर्म्य परिदीपितम् । तत्र बुद्धसान्तानिक्या लोकोत्तर- निर्विकल्पायाः परमज्ञेयतत्वान्धकारविधमनप्रत्युपस्थानतया प्रज्ञाया दीप्ति- साधर्म्यम् । तत्पृष्ठलब्धस्य सर्वज्ञज्ञानस्य' सर्वाकारनिरवशेषज्ञेयवस्तु- प्रवृत्ततया रश्मिजालस्फरणसाधर्म्यम् । तदुभयाश्रयस्य चित्तप्रकृतिविमुक्ते- रत्यन्तविमलप्रभास्वरतयार्कमण्डलविशुद्धिसाधर्म्यम् । तिसृणामपि धर्म- धात्वसंभेदस्वभावतया तत्त्रयाविनिर्भागसाधर्म्यमिति । अतोऽनागम्य बुद्धत्वं निर्वाणं नाधिगम्यते ॥ न हि शक्यः प्रभारश्मी निर्वृज्य प्रेक्षितुं रविः ॥ ९४ ।। 15 20 1. B om. na. 2. °buddhah, B. 3. dure, B. 4. A om. Laksanān. 5. Bom. sa. 6. B om. ca; dari. rnam-pa grig-gis (ekena cakārena), T; C's equivalent is not clear (i, usually for artha). 7. sarvajrneyajinānasya, B; ye-ses ses-bya thams-cad-kyi ye-ses (sarvajñānajñeyajñānasya), T; C as in text. 8. nivriya, A; spans-nas, T. Cf. nibbajjayam at Theragāthā, 1105.

·प्रथमः परिच्छेदः ५९ 5 यत एवमनादि (32b)सांनिध्यस्वभावशुभधर्मोपहिते धातौ तथा- गतानामविनिर्भागगुणधर्मत्वमतो न तथागतत्व मसङ्गाप्रतिहतप्रज्ञा ज्ञान- दर्शनमनागम्य सर्वावरणविमुक्ति लक्षणस्य निर्वाणधातोरधिगमः साक्षात्- करणमुपपद्यते प्रभाररम्यदर्शिन इव सूर्यमण्डलदर्शनम् । अत एवमाह । न हि भगवन् हीनप्रणीतधर्माणां निर्वाणाधिगमः। समधर्माणां भगवन् निर्वाणाधिगमः । समज्ञानानां समविमुक्तीनां समविमुक्तिज्ञानदर्शनानां भगवन् निर्वाणाधिगमः । तस्माद्भगवन् निर्वाणधातुरेकरसः समरस इत्यु- च्यते । यदुत विद्याविमुक्तिरसेनेति । जिनगर्भव्यवस्थानमित्येवं दशधोदितम् । तत्क्लेशकोशगर्भत्वं पुनर्जेयं निदर्शनैः ॥ ९५ ॥ इत्येतदपरान्तकोटिसमध्रुवधर्मता संविद्यमानतामधिकृत्य दशविधेनार्थेन तथागत गर्भ व्यवस्थानमुक्तम् । पुनरनादिसांनिध्यासंबद्ध स्वभावक्लेशकोश- तामनादिसांनिध्यसंबद्ध स्वभावशु भधर्मतां चाधिकृत्य नवभिरुदाहरण- रपर्यन्तक्लेशकोशकोटिगूढस्तथागत गर्भ इति यथासूत्रमनुगन्तव्यम् । नवो- दाहरणानि कतमानि । बुद्धः कुपये मधु मक्षिकासु तुषेसु साराण्य शुचौ सुवर्णम् । IO 15 1. Bom. tva. 2. Tom. prajña. 3. vinirmukti, B. 4. Tom. dhator. 5. From the Aryasrimālāsutra. 6. B om. sama. 7. Bom. mu. 8. daśavidhoº, B. 9. Bom. tā. 10. A om. gata. 11. sāínidhyasambaddha', B; T as in text; C not clear. 12. A om. sambaddha. 13. Subhakarmatām, B. 14. A om. gata. 15. Bom. su. 16. sārary, B.

·६० रत्नगोत्रविभागः 5 IO निधिः क्षितावल्पफलेऽङ्करादि प्रक्लिन्नवस्त्रेषु जिनात्मभावः ॥ ९६ ॥ जघन्यनारीजठरे नृपत्वं यथा भवेन्मृत्सु च रत्नबिम्बम् । आगन्तुकक्लेशमलावृतेषु सत्त्वेषु तद्वत् स्थित एष धातुः ॥ ९७ ।। पद्मप्राणितुषाशु (384) चिक्षितिफलत्वक्पूतिवस्त्रावर- स्त्रीदुःख ज्वलनाभितप्तपृथिवीधातुप्रकाशा मलाः । बुद्धक्षौद्रसुसारकाञ्चननिधिन्यग्रोधरत्नाकृति- द्वीपानाधिपरत्नबिम्बविमलप्रख्यः स धातुः परः ॥ ९८ ॥ कुत्सितपद्मकोशसदृशाः क्लेशाः । बुद्धवत्तथागतधातुरिति । यथा विवर्णाम्बुज गर्भवेष्टितं तथागतं दीप्तसहस्रलक्षणम् । नरः समीक्ष्यामलदिव्यलोचनो विमोचयेदम्बुजपत्तकोशतः ॥ ९९ ॥ विलोक्य तद्वत् सुगतः स्वधर्मता- मवीचिसंस्थेष्वपि बुद्धचक्षुषा । विमोचयत्यावरणादनावृतो ऽपरान्तकोटिस्थितकः कृपात्मकः ॥ १०० ॥ यद्वत् स्याद्विजुगुप्सितं जलरुहं संमिञ्जि ( xvia) तं दिव्यदृक् तद्गर्भस्थितमभ्युदीक्ष्य सुगतं पत्राणि संछेदयेत् । 15 20 1. suvarnabimbam, B. 2. strirupa°, A; stridusva° (for °kha ?), B; sdug-bsial..budmed, T. 3. Bom. ratna and vi. 4. Suvārņāmbujaº, B; mdog-ran padma, T.

·प्रथमः परिच्छेदः १ 5 I0 रागद्वेष मलादिकोशनिवृतं संबुद्धगर्भ जगत् कारुण्यादवलोक्य तन्निवरणं निर्हन्ति तद्वन्मुनिः ॥ १०१ ॥ क्षुद्रप्राणकसदृशाः क्लेशाः । क्षौद्रवत्तथागतधातुरिति । यथा मधु प्राणिगणोपगूढं विलोक्य विद्वान् पुरुषस्तदर्थी । समन्ततः प्राणिगणस्य तस्मा- दुपायतोऽपक्रमणं प्रकुर्यात् ॥ १०२ ॥ सर्वज्ञचक्षुर्विदितं महर्षि- मधूपमं धातुमिमं विलोक्य । तदावृतीनां भ्रमरोपमाना- मश्लेषमात्यन्तिकमादधाति ॥ १०३ ॥ यद्वत् प्राणिसहस्रकोटिनियुतैर्मध्वावृतं स्यान्नरो मध्वर्थी विनिहत्य तान्मधुकरान्मध्वा यथाकामतः । कुर्यात्कार्यमश्नास्रवं मधुनिभं ज्ञानं तथा देहिषु क्लेशाः क्षुद्रनिभा जिनः पुरुषवत् तद्घातने कोविदः ॥१०४॥ बहिस्तुषसदृशाः क्लेशाः । अन्तःसारवत्तथा (33b)गतधातुरिति । धान्येषु सारं तुषसंप्रयुक्तं नृणां न याद]त्परिभोगमेति । भवन्ति येऽन्नादिभिरर्थिनस्तु ते तत्तुषेभ्यः परिमोचयन्ति ॥ १०५ ॥ 1. 'rāgaklesa', C; the better reading perhaps. 2. nirharanti, B, against the metre. 3. kuryāt tatvam, A and B (reading doubtful in both); bya byed-pa, T. 4. ksudranibhah, B. 5. Bom. klešāh. 6. tan tuyebhyah, B. 15 20 ·२ रत्नगोत्रविभागः 5 सत्त्वेष्वपि क्लेशमलोपसृष्ट- मेवं न तावत्कुरुते जिनत्वम् । संबुद्धकार्य त्रिभवे न याव- द्विमुच्यते क्लेशमलोपसर्गात् ॥ १०६ ॥ यद्वत् कङ्गुकशालिकोद्रवयवव्रीहिष्वमुक्तं तुषात् सारं खाड्य सुसंस्कृतं न भवति स्वादूपभोज्यं नृणाम् ॥ तद्वत् क्लेशतुषादनिःसृतवपुः सत्त्वेषु धर्मेश्वरो धर्मप्रीतिरसप्रदो न भवति क्लेशक्षुधार्ते जने ॥ १०७ । अशुचिसंकार धानसदृशाः क्लेशाः । सुवर्णवत्तथागतधातुरिति । यथा सुवर्ण व्रजतो नरस्य च्युतं भवेत्संकरपूतिधाने । बहूनि तद्वर्षशतानि तस्मिन् तथैव तिष्ठेदविनाशधर्मि ॥ १०८ ॥ तद्देवता दिव्यविशुद्धचक्षु- विलोक्य तत्र प्रवदेन्नरस्य । सुवर्णमस्मिन्नवमग्ररत्न विशोध्य रत्नेन कुरुष्व कार्यम् ॥ १०९ ॥ दृष्ट्वा मुनिः सत्त्वगुणं तथैव क्लेशेष्वमेध्यप्रतिमेषु मग्नम् । 10 15 1. So B; khyadyam asamskrtam, A; gra-ma-can legs-par magrub(=Suky asusamskrtam), T. Khadan is not recorded, but must mean 'husked' and is presumably related to khada, known to the dictionaries in the sense of laghutyņa, and to Hindi khad or khar, "paddy straw', 'thatching grass'. 2. Note that the MSS. have samkara here, as in Pali, but samkara in the verses.

·प्रथमः परिच्छेदः ६३ 5 to तत्क्लेशापङ्कव्यवदानहेतो- धर्माम्बुवर्ष व्यसृजत् प्रजासु ॥ ११० ।। यद्वत् संकर पूतिधानपतितं चामीकरं देवता दृष्ट्वा दृश्यतमं नृणामुपदिशेत् संशोधनार्थ मलात् । तत् क्लेशमहाशुचिप्रपतितं संबुद्धरत्नं जिन: सत्त्वेषु व्यवलोक्य धर्ममदिशत्ति]च्छुद्धये देहिनाम् ॥१११॥ पृथिवीतलसदृशाः क्लेशाः । रत्ननिधान वत्तथागतधातुरिति । यथा दरिद्रस्य नरस्य वेश्म- न्यन्तः पृथिव्यां निधिरक्षयः स्यात् । विद्यान्न चैनं स नरो न चास्मि- नषोऽहमस्मीति वदेनिधिस्तम् ॥ ११२ ॥ तद्वन्मनोऽन्तर्गतमप्य (34a) चिन्त्य- मक्षय्यधर्मामलरत्नकोशम् । अबुध्यमानानुभवत्यजत्रं दारिद्र्यदुःखं बहुधा प्रजेयम् ॥ ११३ ।। यद्वद्रत्ननिधिदरिद्रभवनाभ्यन्तर्जतः स्यान्नरं न ब्रूयादहमस्मि रत्ननिधिरित्येवं न विद्यान्नरः । तद्वद्धर्मनिधिर्मनोगृहगतः सत्त्वा दरिद्रोपमा- स्तेषां तत्प्रतिलम्भकारणमृषिर्लोके समुत्पद्यते ॥ ११४ ॥ त्वक्कोशसदृशाः क्लेशाः । बीजाङकुरवत्तथागतधातुरिति । यथाम्रतालादिफले द्रुमाणां बीजाङ्कुरः सन्नविनाशधर्मी । 15 20 1. takleša", B. 2. B om. ra. 3. Bom. na. 4. B om. apy. 5. bije rikurah, B.

·६४ रत्नगोत्रविभागः 5 IO उप्तः। पृथिव्यां सलिलादियोगात् क्रमादुपैति द्रुमराजभावम् ॥ ११५ ॥ सत्त्वेष्वविद्या (xvib) दिफलत्वगन्तः - कोशावनद्धः शुभधर्मधातुः । उपैति तत्तत्कुशलं प्रतीत्य क्रमेण तद्वन्मुनिराजभावम् ॥ ११६ ॥ अम्ब्वादित्यगभस्तिवायुपृथिवीकालाम्बरप्रत्ययै-- यद्वत् तालफलाम्रकोशविवरादुत्पद्यते पादपः । सत्त्वक्लेशफलत्वगन्तरगतः संबुद्धबीजाङ्कुर- स्तद्वदृद्धिमुपैति धर्मविटपस्तैस्तैः शुभप्रत्ययः ॥ ११७ ॥ पूतिवस्त्रसदृशाः क्लेशाः । रत्नविग्रहवत्तथागतधातुरिति । बिम्बं यथा रत्नमयं जिनस्य दुर्गन्धपूत्यम्बरसंनिरुद्धम् । दृष्ट्वोज्झितं वर्त्मनि देवतास्य मुक्त्यै वदेदध्वगमेतमर्थम् ॥ ११८ ॥ नानाविधक्लेशमलोपगूढ- मसङ्गचक्षुः सुगतात्मभावम् । विलोक्य तिर्यक्ष्वपि तद्विमुक्तिं प्रत्यभ्युपायं विदधाति तद्वत् ॥ ११९ ॥ यद्वद्रत्नमयं तथागतवपुर्दुर्गन्धवस्त्रावृतं वर्त्मन्युज्जितमेक्ष्य दिव्यनयनो मुक्त्यै नृणां दर्शयेत् । 15 20 1. e.c.; uptam, A and B. 2. B om. visaya. 3. Bom. ma. 4. ikyya, B.

·No text on this page.

·रत्नगोत्रविभागः 5 अन्तर्विशुद्ध्यै कनकस्य तज्ज्ञः संचोदयेदावरणं बहिर्धा ॥ १२४ ।। प्रभास्वरत्वं प्रकृतेर्मलाना- मागन्तुकत्वं च सदावलोक्य । रत्नाकराभं जगदग्रबोधि- विशोधयत्यावरणेभ्य एवम् ॥ १२५ ॥ यद्वन्निर्मलदीप्तकाञ्चनमयं बिम्बं मृदन्तर्गतं स्याच्छान्तं तदवेत्य रत्नकुशल: संचोदयेन्मृत्तिकाम् । तद्वच्छान्तमवेत्य शुद्धकनकप्रख्यं मनः सर्ववि- द्धर्माख्याननयप्रहार विधितः संचोदयत्यावृतिम् ॥ १२६ ॥ उदाहरणानां पिण्डार्थः । अम्बुजभ्रमरप्राणितुषोच्चारक्षितिष्वथ । फलत्वक्पतिवस्त्रस्त्रीगर्भमृत्कोशकेष्वपि ॥ १२७ ॥ बुद्धवन्मधुवत्सारसुवर्णनिधि वृक्षवत् । रत्नविग्रहवच्चक्रवर्तिवद्धेमबिम्ब (354)वत् ॥ १२८ ॥ सत्त्वधातोरसंबद्धं क्लेशकोशेष्वनादिषु । चित्तप्रकृतिवैमल्यमनादिमदुदाहृतम् ॥ १२९ ॥ समासतोऽनेन तथागतगर्भसूत्रोदाहरणनिर्देशेन कृत्स्नस्य सत्त्वधातोर- नादिचित्तसंक्ले शधर्मागन्तुकत्वमनादिचित्तव्यवदानधर्म सहजाविनिर्भागता च IO 15 1. agrabuddhir, A; but byan-chub mchog, T, which supports B; C is ambiguous. 2. śāntam, 'cooled down'. 3. °śuddhakañcanaka", B. 4. prāhāra°, B.Cf. Buddhac., i, 74; the phrase here shows that tāda in that passage means 'blow'. 5. putigarbhastrigarbhamrtkopakesu, B, 6. Bom. dhi. 7, Bom, dharma, ·प्रथमः परिच्छेदः ६७ 5 परिदीपिता। तत उच्यते । चित्तसंक्लेशात् सत्त्वाः संक्लिश्यन्ते चित्त- व्यवदानाद्विशुध्यन्त इति । तत्र कतमश्चित्तसंक्लेशो यमधिकृत्य नवधा पद्मकोशादिदृष्टान्तदेशना । रागविड्मोहतत्तीवपर्यवस्थान (xVIIa) वासनाः । दृङमार्गभावनाशुद्धशुद्धभूमिगता मलाः ॥ १३० ॥ पद्मकोशादिदृष्टान्तैर्नवधा संप्रकाशिताः । अपर्यन्तोप संक्लेशकोशकोट्यस्तु भेदतः ॥ १३१ ॥ समासत इमे नव क्लेशाः प्रकृतिपरिशुद्धेऽपि तथागतधातौ पद्मको- शादय इव बुद्धबिम्बादिषु सदागन्तुकतया संविद्यन्ते । कतमे नव । तद्यथा रागानुशयलक्षणः क्लेश: । द्वेषानु शयलक्षणः । मोहानु शयलक्षणः। तीव्रराग- द्वेषमोहपर्यवस्थानलक्षणः। अविद्यावासभूमिसंगृहीतः । दर्शनप्रहातव्यः । भावनाप्रहातव्यः । अशुद्धभूमिगतः । शुद्धभूमिगतश्च । तत्र ये लौकिक- वीतरागसान्तानिकाः क्लेशा आनिङ्ग्य संस्कारोपचयहेतवो रूपारूप्य - धातुनिवर्तका लोकोत्तरज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते रागद्वेषमोहानु शयलक्षणा इति । ये रागादिचरितसत्त्वसान्तानिकाः पुण्यापुण्यसंस्कारोपचयहेतवः केवल- कामधातुनिवर्त का अशु भादिभावज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते तीव्रराग द्वे (35b) ष- मोहपर्यवस्थानलक्षणा इति । येऽर्हत्सान्तानिका अनास्रवकर्मप्रवृत्तिहेतवो विमलमनोमयात्मभावनिर्वर्तकास्तथागतबोधिज्ञानवध्यास्त उच्यन्तेऽविद्यावास- भूमिसंगृहीता इति । द्विविधः शैक्षः पृथग्जन आर्यश्च । तत्र ये पृथग्जन- शैक्षसांतानिकाः प्रथमलोकोत्तरधर्मदर्श'नज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते दर्शनप्रहातव्या 10 15 20 1. °samkletsatvās samklisyante, B. Neither C nor O identify the quotation, but the former may imply that it comes from the Tathāgatagarbhasūtra, for which see Siksāsamuccaya (ed. Bendall), ), pp. 368 and 407, note on 171, 13. 2. aparyantopisanº, B. 3. Bom. bhāvanāprahātavyaḥ. 4. PrāgaśāſtānikāyāḥJāniñjyaº, B. 5. rupyarupya, B. 6. Bom.ga. 7. sa dari-po kjig-rten-las hdas-pahi (prathamabhāmilokottara°), T. Bom. dharma.

·६८ रत्नगोत्रविभागः इति । 5 IO य आर्यपुद्गलशैक्षसान्तानिका यथादृष्टलोकोत्तरधर्म भावनाज्ञान- वध्यास्त उच्यन्ते भावनाप्रहातव्या इति । येऽनिष्ठागतबोधिसत्त्वसान्ता- निकाः सप्तविधज्ञानभूमिविपक्षा अष्टम्यादिभूमित्रयभावनाज्ञानवध्यास्त उच्यन्तेऽशुद्धभूमिगता इति । ये निष्ठागतबोधिसत्त्वसान्तानिका अष्टम्यादि- भूमित्रयभावनाज्ञानविपक्षा वज्रोपमसमाधिज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते शुद्धभूमि- गता इति । एते नव रागादयः क्लेशाः संक्षेपेण यथाक्रमम् । नवभिः पद्मकोशादिदृष्टान्तैः संप्रकाशिताः ॥ १३२ ॥ विस्तरेण पुनरेत एव चतुरशीतिसहस्रप्रकारभेदेन तथागतज्ञानवद- पर्यन्ता भवन्ति यैरपर्यन्तक्ले शकोशकोटिगूढस्तथागतगर्भ उच्यते । बालानामर्हतामेभिः शैक्षाणां धीमतां क्रमात् । मलैश्चतुर्भिरेकेन द्वाभ्यां द्वाभ्यामशुद्धता ॥ १३३ ॥ यदुक्तं भगवता । सर्वसत्त्वास्तथागतगर्भ इति । तत्र सर्वसत्त्वाः संक्षे- पेणोच्यन्ते चतुर्विधास्तद्यथा पृथग्जना अहंन्तः शैक्षा बोधिसत्त्वाश्चेति । तत्रैषामनास्रवे धातौ यथाक्रमं चतुभिरेकेन द्वाभ्यां द्वाभ्यां च क्लेशमला- भ्यामशुद्धिः (36a)परिदीपिता । कथं पुनरिमे नव रागादयः क्लेशाः पद्मकोशादिसदृशा वेदितव्याः । कथं च तथागतधातोर्बुद्धबिम्बादिसाधर्म्यमनु गन्तव्यमिति । तत्पद्म मृदि संभूतं पुरा भूत्वा मनोरमम् । अरम्यमभवत् पश्चाद्यथा रागरतिस्तथा ॥ १३४ ॥ भ्रमराः प्राणिनो यद्वद्दशन्ति कुपिता भृशम् । दुःखं ज (xvib) नयति द्वेषो जायमानस्तथा हृदि ॥ १३५ ॥ 15 20 1. It is doubtful if this verse is a kārikā at all; C treats it as prose, and cd is practically identical with 131cd. I have excluded ete from the verse for metrical reasons, T showing both ete and nava. 2. rab-tu dbye-bas (prabhedena), T. 3. Comits this quotation. 4. Bom. di.

·प्रथमः परिच्छेदः 5 10 शाल्यादीनां यथा सारमवच्छन्नं बहिस्तुषैः । मोहाण्डकोशसंछन्न मेवं सारार्थदर्शनम् ॥ १३६ ।। प्रतिकूलं यथामध्यमेवं कामा विरागिणाम् । कामसेवानिमित्तत्वात् पर्युत्थानान्यमेध्यवत् ।। १३७ ॥ वसुधान्तरितं यद्वदज्ञानान्नाप्नुयुनिधिम् । स्वयंभूत्वं तथाविद्यावासभूम्यावृता जनाः ॥ १३८ ॥ यथा बीजत्वगुच्छित्तिरङकुरादिक्रमोदयात् । तथा दर्शनहेयानां व्यावृत्तिस्तत्त्वदर्शनात् ॥ १३९ ॥ हतसत्कायसाराणामार्य मार्गानुषङ्गतः । भावनाज्ञानहेयानां पूतिवस्त्रनिदर्शनम् ॥ १४० ॥ गर्भकोशमलप्रख्याः सप्तभूमिगता मला । विकोशगर्भवज्ञानमविकल्पं विपाकवत् ॥ १४१ ॥ मृत्पङ्कलेपवज्ञयास्त्रिभूम्यनुगता मलाः । वज्रोपमसमाधानज्ञानवध्या महात्मनाम् ॥ १४२ ॥ एवं पद्मादिभिस्तुल्या नव रागादयो मलाः । धातोर्बुद्धादिसाधर्म्य स्वभावत्रयसंग्रहात् ॥ १४३ ॥ त्रिविधं स्वभावमधिकृत्य चित्तव्यवदानहेतोस्तथागतगर्भस्य नवधा बुद्धबिम्बादिसाधर्म्यमनु गन्तव्यम् । त्रिविधः स्वभावः कतमः । स्वभावो धर्मकायोऽस्य तथता गोत्रमित्यपि । (366) त्रिभिरेकेन स ज्ञेयः पञ्चभिश्च निदर्शनैः॥१४४।। त्रिभिर्बुद्धबिम्बमधुसारदृष्टान्तैर्धर्मकायस्वभावः स धातुरवगन्तव्यः । एकेन सुवर्णदृष्टान्तेन तथतास्वभावः । पञ्चभिनिधितरुरलविग्रहचक्र- . 15 20 1. °saschannam, B. 2. T takes kāmāvirāgiņām as one word; C is not clear, but may have divided as in the text. 3. B om. the visarga.

·रत्नगोत्रविभागः वर्ति कनकबिम्बदृष्टान्त स्त्रिविधबुद्ध'कायोत्पत्तिगोत्रस्वभाव इति । तत्र धर्म- कायःकतमः 5 IO धर्मकायो द्विधा ज्ञेयो धर्मधातुः सुनिर्मल: । तन्निष्यन्दश्च याम्भीर्यवैचित्र्यनयदेशना ॥ १४५ ॥ द्विविधो बुद्धानां धर्मकायोऽनुगन्तव्यः । सुविशुद्धश्च धर्मधातोरवि- कल्पज्ञानगोचरविषयः । स च तथागतानां प्रत्यात्ममधिगमधर्ममधिकृत्य वेदितव्यः । तत्प्राप्तिहेतुश्च सुविशुद्धधर्मधातुनिष्यन्दो यथावैनयिक पर- सत्त्वेषु विज्ञप्तिप्रभवः । स च देशनाधर्ममधिकृत्य वेदितव्यः । देशना पुन- द्विविधा सूक्ष्मौदारिकधर्मव्यवस्थाननयभेदात् । यदुत गम्भीरबोधिसत्त्वपिटक- धर्मव्यवस्थान नयदेशना च परमार्थसत्यमधिकृत्य विचित्रसूत्रगेयव्याकरण- गाथोदाननिदानादिविविध धर्मव्यवस्थाननयदेशना च संवृतिसत्यमधिकृत्य । लोकोत्तरत्वाल्लोकेऽस्य दृष्टान्तानुपलब्धितः । धातोस्तथागतेनैव सादृश्यमुपपादितम् ॥ १४६ ॥ मध्वेक'रसवत् सूक्ष्मगम्भीरनयदेशना । नानाण्डसारवज्ज्ञेया विचित्रनयदेशना ॥ १४७ ।। इत्येवमेभिस्त्रि भिर्बुद्धबिम्बमधुसारदृष्टान्तस्तथागतधर्मकायेन निरवशेष- सत्त्व धातुपरिस्फरणार्थमधिकृत्य तथागतस्य मे गर्भाः सर्वसत्त्वा इ (37a)ति परिदीपितम् । न हि स कश्चित्सत्त्वः सत्त्वधाती संविद्यते यस्तथागतधर्म- कायाबहिराकाशधातोरिव रूपम् । एवं ह्याह । 15 1. B repeats buddha. 2. dvividho, B. 3. dhamakāyo, B. 4. yathāvainainayika', A. 5. T om. vyavasthāna. 6. Bom. one dha. 7. Bom. ka. 8. trbhir, B. 9. niraseradharmadhātu°, B; A, T and Cas in text.

·प्रथमः परिच्छेदः ७ १ 5 यथाम्बरं सर्वगतं सदा मतं तथैव तत्सर्वगतं सदा मतम् । यथाम्बरं रूपगतेषु सर्वगं तथैव तत्सत्त्वगणेषु सर्वगमिति ॥ प्रकृतेरविकारित्वात् कल्याणत्वाद्विशुद्धितः । हेममण्डलकौपम्यं तथतायामुदाहृतम् ॥ १४८ ॥ यच्चित्तमपर्यन्तक्लेशदुःखधर्मानुगतमपि प्रकृतिप्रभास्वरतया विकारा नुदाहृतेरतः कल्याणसुवर्णवदन न्यथाभावार्थेन तथतेत्युच्यते । स च सर्वे षामपि मिथ्यात्वनियतसंतानानां सत्त्वानां प्रकृतिनिविशिष्टानां सर्वागन्तुक- मलविशुद्धिमागतस्तथागत इति संख्यां गच्छति । एवमेकेन सुवर्णदृष्टान्तेन तथताव्यतिभेदार्थमधिकृत्य तथागतस्तथतेषां गर्भः सर्वसत्त्वानामिति परि- दीपितम् । चित्तप्रकृतिविशुद्ध्य द्वयधर्मतामुपादाय यथोक्तं भगवता । तत्र- मञ्जुश्रीस्तथागत आत्मोपादानमूलपरिज्ञातावी । आत्मविशुद्ध्या सर्वसत्त्व- विशुद्धिमनुगतः । या चात्मविशुद्धिर्या च सत्त्वविशुद्धिरद्वयैषाद्वैधीकारो ति" । एवं ह्याह । सर्वेषामविशिष्टापि तथता शुद्धिमागता । तथागतत्वं तस्माच्च तद्गर्भाः सर्वदेहिन इति ॥ गोत्रं तद्विविधं ज्ञेयं निधानफलवृक्षवत् । अनादिप्रकृतिस्थं च समुदानीतमुत्तरम् ॥ १४९ ॥ IO 15 1. tathaiva tsarva, B. This verse recurs at Mahāyānasūtrālamkāra, ix, 15, which reads rūpaganeșu in c. 2. T om. dharma, and C the whole sentence. A's f.xvii ends with yac citta. 3. vikāranudāhrteḥ, B; rnam-par hgyur-ba-la mi-ston-pa, T. 4. B om. an. 5. B repeats Tathāgata. 6. T oddly takes the ending -āvī of parijñātāvī to the root av in the meaning 'protect'. Cdoes not give the name of the sūtra (Jhānālokālamkārasūtra, O). 7. So B, which may reproduce a faulty samdhi of the original; but kāreti is perhaps preferable. 8. This verse recurs at Mahāyānasūtrālamkāra, ix, 37. 9. ta dvividhar, B; rigs de rnam-gñis, T.

·७२ रत्नगोत्रविभागः 5 बुद्धकायत्रयावाप्तिरस्माद्गोत्रद्वयान्मता' । प्रथमात्प्रथमः कायो द्विती (376) यावौ तु पश्चिमौ ॥१५०॥ रत्नविग्रहवज्ज्ञेयः कायः स्वाभाविकः शुभः । अकृत्रिमत्वात् प्रकृतेर्गुणरत्नाश्रयत्वतः ॥ १५१ ॥ महाधर्माधिराजत्वात् साम्भोगश्चक्रवर्तिवत् । प्रतिबिम्बस्वभावत्वान्निर्माणं हेमबिम्बवत् ॥ १५२ ॥ इत्येवमेभिरवशिष्टः पञ्चभिनिधितरुरत्नविग्रहचक्रवतिकन कबिम्ब- दृष्टान्तस्त्रि विधबुद्धकायोत्पत्तिगोत्रस्वभावार्थमधिकृत्य तथागतधातुरेषां गर्भ: सर्वसत्त्वानामिति परिदीपितम् । त्रिविधबुद्धकायप्रभावितत्वं हि तथागत- त्वम् । अतस्तत्प्राप्तये हेतुस्तथागतधातुरिति । हेत्वर्थोऽत्र धात्वर्थः । यत आह । तत्र च सत्त्वे सत्त्वे तथागतधातुरुत्पन्नो गर्भगतः संविद्यते न च ते सत्त्वा बुध्यन्त इति । एवं ह्याह । अनादिकालिको धातुः सर्वधर्मसमाश्रयः । तस्मिन् सति गतिः सर्वा निर्वाणाधिगमोऽपि च ॥ तत्र कथमनादिकालिकः । यत्तथागतगर्भ मेवाधिकृत्य भगवता पूर्व- कोटिर्न प्रज्ञायत इति देशितं प्रज्ञप्तम् । धातुरिति । यदाह । योऽयं भगवं- 10 15 1. e.c.; last two syllables uncertain. B seems to have ºdvayāt satā (or punā ?), while T only shows yan, perhaps for ºdvayād api. 2. Bom. ma. 3. nimāna, B. 4. ity evam avisistai palicabhi, B; de-ltar...lhag-ma lia-bo hdi-dag-gis, T; C as in text. 5. drstāntaitri B. 6. C omits this quotation, and O has not identified it. 7. For this verse from the Abhidharmamahāyānasūtra see Lamotte, Mélanges chinois et bouddhiques, III, 171 and La Somme du Grand Véhicule d’Asanga(Mahāyānasaṁgraha), II, p. 12. Note the difference of intepretation at the latter passage, where the verse is applied to the alayavijñāna. 8. Tom. Bhagavatā, but C has it. 9. This and the next three quotations are from the Aryaśrīmālāsūtra.

·प्रथमः परिच्छेदः . 5 स्तथागतगर्भो लोकोत्तरगर्भः प्रकृतिपरिशुद्धगर्भ इति । सर्वधर्मसमाश्रय इति । यदाह । तस्माद्भगवंस्तथागतगर्भो निश्रय आधारः प्रतिष्ठा संब- द्धानामविनिर्भागानाममुक्तज्ञानानामसंस्कृतानां धर्माणाम् । असंबद्धाना- मपि भगवन् विनिर्भागधर्माणां मुक्तज्ञानानां संस्कृतानां धर्माणां निश्रय आधारः प्रतिष्ठा तथागतगर्भ इति । (38a) तस्मिन सति गतिः सर्वेति । यदाह । सति भगवंस्तथागतगर्भे संसार इति परिकल्पमस्य वचनायेति । निर्वाणाधिगमोऽपि चेति । यदाह । तथागत गर्भश्चेद् भगवन्न स्यान्न स्यादुःखेऽपि निर्विन्न निर्वाणेच्छा प्रार्थना प्रणिधिर्वेति विस्तरः । स खल्वेष तथागतगर्भो धर्मकायाविप्रलम्भस्तथतासंभिन्न लक्षणो नियतगोत्रस्वभावः सर्वदा च सर्वत्र च निरवशेषयोगेन सत्त्वधाताविति द्रष्टव्यं धर्मतां प्रमाणीकृत्य । यथोक्तम् । एषा' कुलपुत्र धर्माणां धर्मता। उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा सदैवैते सत्त्वास्तथागतगर्भा इति । यैव चासौ धर्मता सैवात्र युक्तिर्योग उपायः पर्यायः । एवमेव तत्स्यात् । अन्यथा नैव तत्स्यादिति । सर्वत्र धर्मतैव प्रतिशरणम् । धर्मतैव युक्तिश्चित्तनि- ध्यापनाय चित्तसंज्ञापनाय । सा न चिन्तयितव्या न विकल्पयितव्याधिमोक्त- व्यति10 । I0 15 1. B repeats sarvadharmasamāśraya iti. 2. nam-par dbye-ba dari bcas-pahi chos (savinirbhāga..), T. 3. Tathāgarbhas, B. 4. Bom. nna. Cf. i, 40, above. 5. e.c.; dharmakāyavipralambhas ta tathat㺠, B; chos-kyi sku-ltar rgya-che-ba de-bzhin-gśegs-pa, (dharmakāyavipulas (?) Tathagata"), T; C has the equivalent of abhinna (for avipralambha) and of tathatā, which corresponds to the text, or perhaps preferably to dharmakāyāvipralabdhas... 6. e.c.; yogena samrvadyatanatija drastavyam, B; T, which is partly illegible, seems to omit saltvadhātau; C shows something like sattvakāya. 7. asesa, B; hdi, T. 8. Reading uncertain. þaryāyā eva vai tat syāt, B. Several syllables are illegible in T, which seems to omit upāyaḥ paryāyaḥ and reads evam eva (de-lta-bu kho-nar). G shows upāyaḥ, but omits paryāyaḥ 9. naivai, B. 10. T is difficult to read again here, but suggests that something is missing in B to separate adhimoktavyā from vikalpayitavya (e.g. adhimoktavyā to iti).

·७४ रत्नगोत्रविभाग: 5 I0 श्रद्धयैवानुगन्तव्यं परमार्थे स्वयंभुवाम् । न ह्यचक्षुः प्रभादीप्तमीक्षते सूर्यमण्डलम् ॥ १५३ ॥ समासत इमे चत्वारः पुद्गलास्तथागतगर्भदर्शनं प्रत्यचक्षुष्मन्तो व्य- वस्थिताः । कतमे चत्वारः । यदुत पृथग्जनः श्रावकः प्रत्येकबुद्धो नवयानसं- प्रस्थितश्च बोधिसत्त्वः । यथोक्तम् । अगोचरोऽयं भगवंस्तथागतगर्भः सत्कायदृष्टिपतितानां विपर्यासाभिरतानां शून्यताविक्षिप्तचित्तानामिति । तत्र सत्कायदृष्टिपतिता उच्यन्ते बालपथग्जनाः । तथा हि तेऽत्यन्त- सास्रवस्कन्धादी (38b)न्धर्मानात्मत आत्मीयत श्चोपगम्याहंकारममकारा- भिनिविष्टाः सत्कायनिरोधमनास्त्रवधातुमधिमोक्तुमपि नालम् । कुतः पुनः सर्वज्ञविषयं तथागतगर्भमवभोत्स्यन्त इति । नेदं स्थानं विद्यते। तत्र विपर्यासाभिरता उच्यन्ते श्रावकप्रत्येकबुद्धाः । तत्कस्मात् । तेऽपि हि नित्ये तथागतगर्भे सत्युत्तरिभावयितव्ये तन्नित्यसंज्ञाभावनाविपर्य येणानित्यसंज्ञा- भावनाभिरताः । सुखे तथागतगर्भे सत्युत्तरिभावयितव्ये तत्सुखसंज्ञाभावना- विपर्ययेण दुःखसंज्ञाभावनाभिरताः । आत्मनि तथागतगर्भे सत्युत्तरिभाव- यितव्ये तदात्मसंज्ञाभावनाविपर्ययेणानात्मसंज्ञाभावनाभिरताः । शुभे तथागतगर्भे सत्युत्तरिभावयितव्यं तच्छुभसंज्ञाभावनाविपर्ययेणाशुभसंज्ञा- भावना भिरताः । एवमनेन पर्यायेण सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि धर्मकाय- प्राप्तिविधुरमार्गाभिरतत्वादगोचरः स परमनित्यसुखात्मशुभलक्षणो धातुरि- त्युक्तम् । यथा च स विपयासाभिरतानामनित्यदुःखानात्माशुभसंज्ञानामगोचर- स्तथा विस्तरेण महापरिनिर्वाणसूत्रे भगवता वापीतोयमणिदृष्टान्तेन प्रसा- धितः । तद्यथापि नाम भिक्षवो ग्रीष्मकाले वर्तमाने सलिलबन्धनं बवा स्वैः स्वै- मण्डनकोपभोगैर्जनाः सलिले क्रीडेयुः। अथ तत्रैको जात्यं वैडूर्यमणिमन्तरुदके 15 20 1. parārthe, B; don dam, T. 2. From the Aryaśrīmālāsūtra. 3. e.c.; B om. atmiyata; bdag dai. bdag-gi-ba-iid-du, T, which possibly-represents ātmato mamatvataś ca. 4. B misplaces this sentence and inserts marks to correct the error. 5. Bom. vi. 6. B om. viparyayenāsubhasamjnabhāvanā; T as in text.

·प्रथमः परिच्छेदः .७५ 5 6 स्थापयेत् । ततस्तस्य वैडूर्यस्यार्थे सर्वे ते मण्डनकानि त्य (39a)क्त्वा निमज्जेयुः । अथ यत्तत्रास्ति शर्करं कठल्यं वा तत्ते मणिरिति मन्यमाना गृहीत्वा मया लब्धो मणिरित्युत्सृज्योत्सृज्य वापीतीरे स्थित्वा' नायं मणिरिति संज्ञां प्रवर्तयुः। तच्च वाप्युदकं मणिप्रभावेन तत्प्रभेव भ्राजेत । एवं तेषां तदुदकं भ्राजमानं दृष्ट्वाहो मणिरिति गुणसंज्ञा प्रवर्तेत । अथ तत्रैक उपायकुशलो मेधावी मणिं तत्त्वतः प्रतिलभेत। एवमेव भिक्षवो युष्माभिः सर्वमनित्यं सर्व दुःखं सर्वमनात्मकं सर्वमशुभ (xIxa)मिति सर्वग्रहणेन भावितभावितं बहुलीकृतबहुलीकृतं धर्म- तत्त्वम जानद्भिस्तत्सर्वं घटितं निरर्थकम् । तस्माद्भिक्षवो वापीशर्करकठल्यव्यव- स्थि ता इव मा भूता उपायकुशला यूयं भवत। यद्यद्भिक्षवो युष्माभिः सर्वमनित्यं सर्वं दुःखं सर्वमनात्मकं सर्वमशुभमिति सर्वग्रहणेन भावितभावितं बहुलीकृतबहुली- कृतं तत्र तत्रैव नित्यसुखशभात्मकानि सन्तीति विस्तरेण परमधर्मतत्त्वव्यवस्था- नमारभ्य विपर्यासभूतनिर्देशो यथासूत्रमनुगन्तव्यः । तत्र शून्यताविक्षिप्तचित्ता उच्यन्ते' नवयान संप्रस्थिता बोधिसत्त्वास्तथागत- गर्भशून्यतार्थनयविप्रनष्टाः । ये भावविनाशाय शून्यताविमोक्षमुखमिच्छन्ति सत एव धर्मस्योत्तरकालमुच्छेदो विनाशः परिनिर्वाणमिति । ये वा पुनः शून्यतोपलम्भेन शून्यतां प्रतिसरन्ति शून्यता नाम रूपादिव्यतिरेकेण कश्चिद्भा (390)वोऽस्ति यमधिगमिष्यामो भावयिष्याम इति । तत्र कतमः स तथागतगर्भशून्यतार्थनय!! I0 15 उच्यते । - 1. Reading doubtful; phyari-no/phyuri-nas rdzini-buhi hgramdu bltas-pa-na, T, which suggests (ity) unmajjeyuḥ/unmajiya vāpītīre paśyanto (?, or drstvā). 2. e.c.; tesam tesām, B, omitting evam; de-dag. de-ltar (evam or tathā), T. 3. savagrahanena, B; sarvasamjrāgrahanena, A; T om. sam: jra. 4. chos-kyi don ni de-kho-na (dharmārthatattvam?), T. 5. °vyavasthāpita, A. 6. B om. h sarvam. anityam. 7. utpadyante, B. 8. B repeats yāna. 9. T om. artha. nayapranastah, B. 10. Tom. sa and artha. .

·७६ रत्लगोत्रविभागः 5 I0 नापनेयमतः किंचिदुपनेयं न किंचन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूतदर्शी विमुच्यते ॥ १५४ ॥ शून्य आगन्तुकैर्धातुः सविनिर्भागलक्षणैः । अशून्योऽनुत्तरैर्धमॅरविनिर्भागलक्षणैः ॥ १५५ ॥ किमनेन परिदीपितम् । यतो न किंचिद पनेयमस्त्यतः प्रकृतिपरिशुद्धात् तथागतधातोः संक्लेशनिमित्तमागन्तु कमलशून्यताप्रकृतित्वादस्य । नाप्यत्र किंचिदुपनेयमस्ति व्यवदाननिमित्तमविनिर्भाग शुद्धधर्मप्रकृतित्वात् । तत उच्यते'। शून्यस्तथागतगर्भो विनि गर्मुक्तज्ञः सर्वक्लेशकोशः । अशून्यो गङ्गानदीवालिका- व्यतिवृत्तैरविनि गैरमुक्तहरचिन्त्यर्बुद्धधमैरिति । एवं यद्यत्र नास्ति तत्तेन शून्य- मिति समनुपश्यति । यत्पुनरत्रावशिष्टं भवति तत्सदिहास्तीति यथाभूतं प्रजानाति । समारोपापवादान्तपरिवर्जनादपर्यन्तं शून्यतालक्षणमनेन श्लोकद्वयेन परिदीपितम् । तत्र येषामितः शून्यतार्थनयादहिश्चित्तं विक्षिप्यते विसरति न समाधीयते नैका- ग्रीभवति तेन ते शून्यताविक्षिप्तचित्ता उच्यन्ते । न हि परमार्थशून्यताज्ञानमुख- मन्तरेण शक्यते ऽविकल्पो धातुरधिगन्तुं साक्षात्कर्तुम् । इदं च संधायोक्तम् । तथागतगर्भज्ञानमेव तथागतानां शून्यताज्ञानम् । तथागतगर्भश्च सर्वश्रावकप्रत्येक- बुद्धरदृष्टपूर्वोऽनधिगतपूर्व इति विस्तरः। स खल्वेष तथागतगर्भो (40a) यथा धर्मधातुगर्भस्तथा सत्कायदृष्टिपतितानामगोचर इत्युक्तं दृष्टिप्रतिपक्षत्वाद्धर्म- धातोः । यथा धर्मकायो लोकोत्तरधर्म10गर्भस्तथा विपर्यासाभिरतानामगोचर इत्युक्तमनित्यादिलोकधर्मप्रतिपक्षेण लोकोत्तरधर्मपरिदीपनात्। यथा प्रकृतिपरि- शुद्धधर्मगर्भस्तथा शून्यताविक्षिप्तानामगोचर इत्युक्तमागन्तुकमलशून्यताप्रकृति- 15 20 1. It is uricertain if this famous verse is to be taken as a kārikā. For its occurrence in literature see La Vallée Poussin, Mélanges chinois et bouddhiques, I, 394. 2. Bom, this line and adds it in margin in the same hand. 3. kamcid, B. 4. Onimittäya ägantukaº, B. 5. nāpy anyatra, B. 6. T inserts dharma (chos) between avinirbhāga and suddha. 7. C attributes this quotation to the Aryaštimālāsūtra. 8. sa sakyo, B. 9. Cattributes this quotation to the Aryasrimālasutra. 10. T om. dharma.

·प्रथमः परिच्छेदः ७७ 5 IO त्वाद्विशुद्धिगुणधर्माणामविनिर्भागलोकोत्तरधर्मकायप्रभावि (XIXb)तानामिति । तत्र यदेकनयधर्मधात्वसंभेदज्ञानमुख मागम्य लोकोत्तरधर्म कायप्रकृतिपरिशुद्धि- व्यवलोकनमिदमत्र यथाभूतज्ञानदर्शनमभिप्रेतं येन दशभूमिस्थिता बोधिसत्त्वा- स्तथागतगर्भमीषत्पश्यन्तीत्युक्तम् । एवं ह्याह । छिद्राभ्रे नभसीव भास्कर इह त्वं शुद्धबुद्धीक्षण- रायैरप्यवलोक्यसे न सकल: प्रादेशिकीबुद्धिभिः । ज्ञेयानन्तनभस्तलप्रविसृतं ते धर्मकायं तु ते साकल्येन विलोकयन्ति भगवन् येषामनन्ता मतिरिति ॥ यद्येवमसङ्गनिष्ठाभूमिप्रतिष्ठितानामपि परमार्याणामसर्वविषय एष दुर्दशो धातुः । तत्किमनेन बालपृथग्जनमारभ्य देशितेनेति । देशनाप्रयोजनसंग्रहे श्लोकौ। एकेन प्रश्नो द्वितीयेन व्याकरणम् । शून्यं सर्व सर्वथा तत्र तत्र ज्ञेयं मेघस्वप्नमायाकृताभम् । इत्युक्त्वैवं बुद्धधातुः पुनः किं सत्त्वे सत्त्वेऽस्तीति बुद्धरिहोक्तम् ॥ १५६ ॥ लीनं चित्तं हीनसत्त्वेष्ववज्ञा- भू ( 4ob ) तग्राहो भूतधर्मापवादः । आत्मस्नेहश्चाधिकः पञ्च दोषा येषां तेषां तत्प्रहाणार्थमुक्तम् ॥ १५७ ॥ अस्य खलु श्लोकद्वयस्यार्थः समासेन दशभिः श्लोकर्वेदितव्यः । 15 20 1. jñāpanamukham, A; T om. jñāna. 2. Bom. rma. 3. B om. bha; chidrābheņa nabhasīva, A. C does not give the source of this verse. 4. Bhagavat, B. 5. evam anangaº, B. 6. byis-pa so-soħi skye-bo (bālapįthagjanam), T. 7. sans-rgyas sñin-po (buddhagarbhah), T. 8. Lhag-pahi skyon lia (adhikāh parica-dosa), T.

·७८ रत्नगोत्रविभागः '- 5 10 विविक्तं संस्कृतं सर्वप्रकारं भूतकोटिषु । क्लेशकर्मविपाकाथ मेघादिवदुदाहृतम् ॥ १५८ ॥ क्लेशा मेघोपमाः कृत्यक्रिया स्वप्नोपभोगवत् । मायानिमितवत् स्कन्धा विपाकाः' क्लेशकर्मणाम् ॥ १५९॥ पूर्वमेवं व्यवस्थाप्य तन्त्रे पुनरिहोत्तरे । पञ्चदोषप्रहाणाय धात्वस्तित्वं प्रकाशितम् ॥ १६० ॥ तथा ह्यश्रवणादस्य बोधौ चित्तं न जायते । केषांचिन्नीचचित्तानामात्मावज्ञानदोषतः ॥ १६१ ॥ बोधिचित्तोदयेऽप्यस्य श्रेयानस्मीति मन्यतः बोध्यनुत्पन्नचित्तेषु हीनसंज्ञा प्रवर्तते ॥ १६२ ॥ तस्यैवंमतिनः सम्यग्ज्ञानं नोत्पद्यते ततः । अभूतं परिगृहणाति भूतमर्थ न विन्दते ॥ १६३ ॥ अभूतं सत्त्वदोषांस्ते कृत्रिमागन्तुकत्वतः । भूतं तद्दोषनैरात्म्यं शुद्धिप्रकृतयो गुणाः ॥ १६४ ।। गृह णन् दोषानसद्भूतान् भूतानपवदन् गुणान् । मैत्री न लभते धीमान् सत्त्वात्मसमशिकाम् ॥ १६५ ॥ तच्छवाज्जायतें त्वस्य प्रोत्साहः शास्तृगौरवम् । प्रज्ञा ज्ञानं महामंत्री पञ्चधर्मोदयात्ततः ॥ १६६ ॥ निरवज्ञः समप्रेक्षी निर्दोषो गुणवानसौ । आत्मसत्त्वसमस्नेहः क्षिप्रमाप्नोति बुद्धताम् ॥ १६७ ॥ इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे तथागतगर्भाधिकारः प्रथमः परिच्छेदः श्लोकार्थसंग्रहव्याख्यानतः समाप्तः ॥१॥ 15 20 -0- 1. vipakah, B. 2. nairātmya, A; tadoşanairātmya, B. 3. tacchraddhaj jayate to asya, B; hdi-ltar deni thos-pa-las (tacchravād evam, omitting jayate), T; 'hearing the yathābhuta nature', c. 4. adhikard prathama śloka", B.

·II 5 I0 उक्ता समला तथता। निर्मला (41a)तथतेदानीं वक्तव्या । तत्र कतमा निर्मला तथता यासौ बुद्धानां भगवतामनास्रवधातौ सर्वाकारमलविगमादाश्रय- परिवृत्तिर्व्यवस्थाप्यते । सा पुनरष्टौ पदार्थानधिकृत्य समासतो वेदितव्या। अष्टौ पदार्थाः कतमे। शुद्धिः प्राप्तिर्विसंयोगः स्वपरार्थस्तदाश्रयः । गम्भीयौं दार्यमाहात्म्यं यावत्कालं यथा च तत् ॥ १ ॥ इत्येतेऽष्टौ पदार्था यथासंख्यमनेन श्लोकेन परिदीपिताः। तद्यथा स्वभावार्थो हेत्वर्थः फलार्थः कर्मार्थो योगार्थों वृत्त्यर्थो नित्यार्थोऽचिन्त्यार्थः । तत्र (xxa) योऽसौ धातुरविनिर्मुक्तक्लेशकोशस्तथागतगर्भ इत्युक्तो भगवता । तद्विशुद्धिरा- श्रयपरिवृत्तेः स्वभावो वेदितव्यः। यत आह । यो भगवन् सर्वक्लेशकोशकोटिगूढे तथागतगर्भे निष्काक्षः सर्वक्लेशकोशविनिर्मुक्तेस्तथागतधर्मकायेऽपि स निष्काङक्ष इति । द्विविधं ज्ञानं लोकोत्तरमविकल्पं तत्पृष्ठलब्ध' च । लौकिकलोकोत्तरज्ञान- माश्रयपरिवृत्तिहेतुः प्राप्तिशब्देन परिदीपितः । प्राप्यतेऽनेनेति प्राप्तिः । तत्फलं द्विविधम् । द्विविधो विसंयोगः क्लेशावरणविसंयोगो ज्ञेयावरणविसंयोगश्च । यथाक्रमं स्वपरार्थसंपादनं कर्म। तदधिष्ठानसमन्वागमो योगः। त्रिभिर्गाम्भीयौ - दार्यमाहात्म्यप्रभावितैर्बुद्धकार्यनित्यमा भवगतेर चिन्त्येन प्रकारे( 41b)ण वर्तनं वृत्तिरिति । उद्दानम् । स्वभावहेतु फलतः कर्मयोगप्रवृत्तितः । तन्नि त्याचिन्त्यतश्चैव बुद्धभूमिष्ववस्थितिः ॥ २ ॥ 15 20 1. A om. slokena. 2. Bom. rbha. 3. From the Aryaſrimālāsütra. 4. Bom. vi. 5. Bom. sa. 6: dvividham kim jinānam, B. ' 7. B adds laukikam. after tatorsthalabdham. A, T and C omit it, but Obermiller's version of T had it. 8. anenepti, B. 9. a bhagavater, B. 10. Bom. tam.

·रत्नगोत्रविभागः 5 तत्र स्वभावार्थं हेत्वर्थं चारभ्य बुद्धत्वे तत्प्राप्त्युपाये च श्लोकः । बुद्धत्वं प्रकृतिप्रभास्वरमिति प्रोक्तं यदागन्तुक- क्लेशज्ञेयघनाभ्रजालपटलच्छन्नं रविव्योमवत् । सर्वैर्बुद्धगुणैरुपेतममलैर्नित्यं ध्रुवं शाश्वतं धर्माणां तदकल्पनप्रविचयज्ञानाश्रयादाप्यते ॥ ३ ॥ अस्य श्लोकस्यार्थः समासेन चतुभिः श्लोकर्वेदितव्यः । बुद्धत्वमविनिर्भागशुक्लधर्मप्रभावितम् । आदित्याकाशवज्ज्ञानप्रहाणद्वयलक्षणम् ॥ ४ ॥ गङ्गातीररजोऽतीतैर्बुद्धधर्मः प्रभास्वरैः । सर्वैरकृतकैर्युक्तमविनिर्भागवृत्तिभिः ॥ ५ ॥ स्वभावापरिनिष्पत्तिव्यापित्वागन्तुकत्वतः । क्लेशज्ञेयावृतिस्तस्मान्मेघवत् समुदाहृता ॥ ६ ॥ द्वयावरणविश्लेषहेतुर्ज्ञानद्वयं पुनः । निर्विकल्पं च तत्पृष्ठलब्धं तज्ज्ञानमिष्यते ॥ ७ ॥ यदुक्तमाश्रयपरिवृत्तेः स्वभावो विशुद्धिरिति तत्र विशुद्धिः समासतो द्विविधा। प्रकृतिविशुद्धिमल्यविशुद्धिश्च । तत्र प्रकृतिविशुद्धिर्या विमुक्तिर्न च विसंयोगः प्रभास्वरायाश्चित्तप्रकृतेरागन्तुक मलाविसंयोगात् । वैमल्यविशुद्धिर्विमुक्तिर्वि- संयोगश्च वार्यादीनामिव रजोजलादिभ्यः प्रभास्वराया'श्चित्तप्रकृतेरनवशेषमा- गन्तुक (42a) मलेभ्यो विसंयोगात्। तत्र वैमल्यविशुद्धौ फलार्थमारभ्य द्वौ श्लोको। IO 15 1. Bom. tat; A and T have it. 2. C seems to have read prahānadvaya. 3. Bom. taj. 4. visuddhir pā viddhir jā vimukti na ca visamyogaḥ, B; Tom. pă, and A may mean it to be cut out. 5. Bom. ka. 6. ºvisuddhir vimuktiḥ / sa ca visaṁyogaḥ /, B; T om. sa. 7. Bom.ya.

·द्वितीयः परिच्छेदः ८१ 1 10 10 ह्रद इव विमलाम्बुः फुल्लपद्मक्रमाढ्यः सकल इव शशाङ्को राहुवक्त्राद्विमुक्तः । रविरिव जलदादिक्लेशनिर्मुक्तरश्मि- विमलगुणयुतत्वाभाति मुक्तं तदेव ॥ ८ ॥ मुनिवृषमधुसारहेमरत्न- प्रवरनिधानमहाफलद्रुमाभम् । सुगतविमलरत्नविग्रहान- क्षितिपतिकाञ्चनबिम्बवज्जिनत्वम् ॥ ९ ॥ अस्य खलु श्लोकद्वयस्यार्थः समासतोऽष्टाभिः श्लोकैर्वेदितव्यः । रागाद्यागन्तुकक्लेशशुद्धिरम्बुहृदादिवत् । ज्ञानस्य निर्विकल्पस्य फलमुक्तं समासतः ॥ १० ॥ सर्वाकारबरोपेतबुद्धभावनिदर्शनम् । फलं तत्पृष्ठलब्धस्य ज्ञानस्य परिदीपितम् ॥ ११ ॥ स्वच्छाम्बुह्रदवद्रागरजःकालुष्यहानितः । विनेयाम्बुरुहध्यानवार्यभिष्यन्दनाच्च तत् ॥ १२ ॥ द्वेषराहुप्रमुक्तत्वा (xxb) न्महामैत्रीकृपांशुभिः । जगत्स्फरणतः पूर्णविमलेन्दूपमं च तत् ॥ १३ ॥ मोहाभ्रजालनिर्मोक्षाज्जगति ज्ञानरश्मिभिः । तमोविधमनात्तच्च बुद्धत्वममलार्कवत् ॥ १४ ॥ अतुल्यतुल्यधर्मत्वात् सद्धर्मरसदानतः । फल्गु व्यपगमात्तच्च सुगतक्षौद्रसारवत् ॥ १५ ॥ 1. So A and T; phullapadmakramadrumādhyah, B (two syllables in excess). 2. vinirmuktaḥ, B (one syllable in excess). 3. C evidently read krpāmbubhiḥ. 4. For phalgu cf. Pali pheggu (properly the 'sapwood' of a tree which covers the valuable heartwood) and Muy., 433, 7636. 15 20 ·८२ रलगोत्रविभागः 5 IO पवित्रत्वाद्गुणद्रव्यदारिद्र्यविनिवर्तनात् । विमुक्तिफलदानाच्च सुवर्णनिधिवृक्षवत् ॥ १६ ॥ धर्मरत्नात्मभावत्वाद् द्विपदाग्राधिपत्यतः । रूपरत्नाकृतित्वाच्च तद्रत्ननृप ( 42b) बिम्बवत् ॥ १७ ॥ यत्तु द्विविधं लोकोत्तरमविकल्पं तत्पृष्ठलब्धं च ज्ञानमाश्रयपरिवृत्तेर्हेतु- विसं योगफलसंज्ञितायाः। तत्कर्म स्वपरार्थसंपादनमित्युक्तम्। तत्र कतमा स्वपरा- र्थसंपत् । या सवासनक्लेशज्ञेयावरणविमोक्षादनावरणधर्मकायप्राप्तिरियमुच्यते स्वार्थसंपत्तिः । या त दूर्ध्वमा लोकादनाभोगतः कायद्वयेन संदर्शनदेशनाविभुत्व- द्वयप्रवृत्तिरियमुच्यते परार्थसंपत्तिरिति । तस्यां स्वपरार्थसंपत्तौ कर्मार्थमारभ्य त्रयः श्लोकाः। अनास्रवं व्याप्यविनाशर्मि च ध्रुवं शिवं शाश्वतमच्युतं पदम् । तथागतत्वं गगनोपमं सताम् षडिन्द्रियार्थानुभवेषु कारणम् ॥ १८ ॥ विभूतिरूपार्थविदर्शने सदा निमित्तभूतं सुकथाशुचिश्रवे । तथागतानां शुचिशीलजिघ्रणे महार्यसद्धर्मरसाग्रविन्दने ॥ १९ ॥ . 15 1. So A; hbras-bu smin-byed (phalapākāc ca), T; 'it can give', C. Smin in T may be a corruption for sbyin. 2. gser bzhin (hemaval), T. 3. The I. O. copy of T has a. sheet missing here, which goes down to half way through the commentary on verse 28; for the verses I have used the other translation of T. 4. avikalpam lokottara laukikam uat tatorstha , B; according to O T omitted laukikam here, and so does C. 5. Chetu visam, B. 6. Bom. ta. 7. B repeats parārthasam. - ·द्वितीयः परिच्छेदः 5 समाधिसंस्पर्शसुखानुभूतिषु स्वभावगाम्भीर्यनया'वबोधने । सुसूक्ष्मचिन्तापरमार्थगह्वरं तथागतव्योम निमित्तवर्जितम् ॥ २० ॥ अस्य खलु श्लोकत्रयस्यार्थः समासतोऽष्टाभिः श्लोकैर्वेदितव्यः । कर्म ज्ञानद्वयस्यैतद्वेदितव्यं समासतः । पूरणं मुक्तिकायस्य धर्मकायस्य शोधनम् ॥ २१ ॥ विमुक्तिधर्मकायौ च वेदितव्यौ द्विरेकधा । अनास्रवत्वाद्व्यापित्वाद संस्कृतपदत्वतः ॥ २२ ॥ अनास्रवत्वं क्लेशानां सवासननि ( 43a) रोधतः । असङ्गाप्रतिघातत्वाज्ज्ञानस्य व्यापिता मता ॥ २३ ॥ असंस्कृतत्वमत्यन्तमविनाशस्वभावतः । अविनाशित्वमुद्देशस्तन्निर्देशो ध्रुवादिभिः ॥ २४ ॥ नाशश्चतुर्विधो ज्ञेयो ध्रुवत्वादिविपर्ययात् । पूतिर्विकृतिरुच्छित्तिरचिन्त्यनमनच्युतिः ॥ २५ ।। तदभावाद्धृवं ज्ञेयं शिवं शाश्वतमच्युतम् । पदं तदमलज्ञानं शुक्लधर्मास्पदत्वतः ॥ २६ ॥ यथानिमित्तमाकाशं निमित्तं रूपदर्शने । शब्दगन्धरसस्पृश्यधर्माणां च श्रवादिषु ॥ २७ ॥ 10 15 1. gambhirya ca nayal, B (one syllable in excess). 2. For gahvaram, which was evidently read by C, T has bde-mdzad, samkaram, a mistake which is quite natural palaeographically. 3. apāstavād avyāpitvād, B; A, T and C as in text. 4. Bom. nā. 5. atyantavišanāsva", B. 6. Bom.si.

·रत्नगोत्रविभागः यदुक्तमाकाशलक्षणो 5 I0 इन्द्रियार्थेषु धीराणामनास्रवगुणोदयें । हेतुः कायद्वयं तद्वदनावरणयोगतः ॥ २८ ॥ बुद्ध इति तत्पारमार्थिकमावेणिक तथागतानां बुद्ध- लक्षणमभिसंधायोक्तम्। एवं ह्याह'। स चेवात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैस्तथागतो द्रष्ट- व्योऽभविष्यत्तद्राजापि चक्रवर्ती तथागतोऽभविष्यदिति । तत्र परमार्थलक्षणे यो- गार्थमारभ्य श्लोकः । अचिन्त्यं नित्यं च ध्रुवमथ शिवं शाश्वतमथ प्रशान्तं च व्यापि व्यपगतविकल्पं गगनवत् । असक्तं सर्वत्राप्रतिघपरुषस्पर्शविगतं न दृश्यं न ग्राह्यं शुभमपि च बुद्धत्वममलम् ॥ २९ ॥ अथ खल्वस्य श्लोकस्यार्थः समासतोऽष्टाभिः श्लोकैर्वेदितव्यः । विमुक्तिधर्मकायाभ्यां स्वपरार्थो निदर्शितः । स्वपरार्थाश्रये तस्मिन् योगोऽचिन्त्यादिभिर्गुणैः ॥ ३० ॥ अचिन्त्यमनु गन्तव्यं त्रिज्ञानाविषयत्वतः । (436 ) सर्वज्ञज्ञानविषयं बुद्धत्वं ज्ञानदेहिभिः ॥ ३१ ॥ श्रुतस्याविषयः सौक्ष्म्याच्चिन्तायाः परमार्थतः । लौक्यादिभावनायाश्च धर्मतागह्वरत्वतः ॥ ३२ ॥ दृष्टपूर्व न तद्यस्माद्वालैर्जात्यन्धकायवत् । आर्यैश्च सूतिकामध्यस्थित बालार्कबिम्बवत् ॥ ३३ ॥ उत्पादविगमान्नित्यं निरोधविगमाद्धृवम् । शिवमेतद्वयाभावाच्छाश्वतं धर्मतास्थितेः ॥ ३४ ।। 15 20 1. From the Vajracchedikāsūtra (ed, Anecd. Ox.), pp.. 42-43, with a slight variation of wording, 2. A's xxb finishes here. 3: cc.; sūtikamady(?) asthitaº, B; btsas-pahi khyim-ngs, T, ·द्वितीयः परिच्छेदः ८५ 5 शान्तं निरोधसत्यत्वाद्व्यापि सर्वावबोधतः । अकल्पमप्रतिष्ठानादसक्तं क्लेशहानितः ॥ ३५ ॥ सर्वत्राप्रतिघं सर्वज्ञेयावरणशुद्धितः । परुषस्पर्शनिर्मुक्तं मृदुकर्मण्यभावतः ॥ ३६ ॥ अदृश्यं तदरूपित्वादग्राह्यमनिमित्ततः । शुभं प्रकृतिशुद्धत्वादमलं मलहानितः ।। ३७ ।। यत्पुनरेतदाकाशवदसंस्कृतगुणाविनिर्भागवृत्त्यापि तथागतत्वमा भवगतेर- चिन्त्यमहोपायकरुणाज्ञानपरिकर्म विशेषेण जगद्धितसुखाधाननिमित्तममलै स्त्रिभिः स्वभाविकसांभोगिकनैर्माणिकैः कायैर 'नुपरतमनुच्छिन्नमनाभोगेन प्रवर्तत इति द्रष्टव्यमावेणिकधर्मयुतत्वादिति । तत्र वृत्त्यर्थमारभ्य बुद्धकायविभागे चत्वारः श्लोकाः । अनादिमध्यान्तमभिन्नमद्वयं त्रिधा विमुक्तं विमलाविकल्पकम् । समाहिता योगिनस्तत्प्रयत्नाः पश्यन्ति यं धर्मधातुस्वभावम् ॥ ३८ ॥ अमेयगङ्गासिकतातिवृत्तै- र्गुणैरचिन्त्यैरसमैरुपेतः । IO 15 1. gunavirbhoga, B; yon-tan dai. rnam-par dbye-bas (°guna vinirbhāga), T; C as in text. 2. a bhagavater, B; srid-pa ji-srid-kyi bar-du, T. 3. thabs chen-bo dan ses-rab-kyi yońs-su spyod-paủi (mahopāyaprajñāparikarma"), T; C as in text. 4. B and T om. kāyair, supplied from C. 5. Reading not quite certain. tatreme orttyartham , B; de-la. hjug-pahi don-las (tatra. urtty[or pravrttylartham), T. 6. ya(written over sa)ddharma°, B ; T's gari yin requires yaṁ, corresponding to sa in 39. The change of metre in the second hemistich iš odd; the metre does not appear to be known elsewhere, ·८६ रत्नगोत्रविभागः -- 5 सवासनोन्मूलितसर्व ( 44a) दोष'- स्तथागतानाममल: स धातुः ॥ ३९ ॥ विचित्रसद्धर्ममयूखविग्रह- जगद्विमोक्षार्थसमाहृतोद्यमः । . क्रियासु चिन्तामणिराजरत्नव- द्विचित्रभावो न च तत्स्वभाववान् ॥ ४० ॥ लोकेषु यच्छान्तिपथावतार- प्रपाचनाव्याकरणे निदानम् । बिम्बं तदप्यत्र सदावरुद्ध- माकाशधाताविव रूपधातुः ॥ ४१ ॥ एषां खलु चतुर्णा श्लोकानां पिण्डार्थो विंशतिश्लोकर्वेदितव्यः । यत्तबुद्धत्वमित्युक्तं सर्वज्ञत्वं स्वयंभुवाम् । निर्व ति: परमाचिन्त्यप्राप्ति: प्रत्यात्मवेदिता ॥ ४२ ॥ तत्प्रभेदस्त्रिभिः कार्यवृत्तिः स्वाभाविकादिभिः । गाम्भीर्यौदार्यमाहात्म्यगुणधर्मप्रभावितैः ॥ ४३ ॥ तत्र स्वाभाविकः कायो बुद्धानां पञ्चलक्षणः । पञ्चाकारगुणोपेतो वेदितव्यः समासतः ॥ ४४ ॥ असंस्कृतमसंभिन्नमन्तद्वयविवर्जितम् । क्लेशज्ञेयसमापत्तित्रयावरणनिःसृतम् ॥ ४५ ॥ IO ८ 15 1. dosa tathal, B. 2. amalo sau, B (two syllables short); dri-med dbyinis-pa de, T. 3. Bom. ksa. 4. niurttih, B; T and C as in text. 5. pratyātmamadata, B; so-sohi bdag hgpur-ba, T; 'experienced within the self', C. 6. tatprabhedaḥ kāyair vrttiḥ svābhāvikā" , B (two syllables short); de-dbye..skul gsum-dag-gis hjug, T.

·द्वितीयः परिच्छेदः ८७ 5 वैमल्यादविकल्पत्वाद्योगिनां गोचरत्वतः । प्रभास्वरं विशुद्धं च धर्मधातोः स्वभावतः ॥ ४६ ॥ अप्रमेयैरसंख्येयैरचिन्त्यैरसमंर्गुणैः । विशुद्धिपारमीप्राप्तैर्युक्तं स्वाभाविकं वपुः ॥ ४७ ।। उदारत्वादगण्यत्वात्' तर्कस्यागोचरत्वतः । कैवल्याहासनोच्छित्तरप्रमेयादयः क्रमात् ॥ ४८ ॥ विचित्रधर्मसंभोगरूप धर्मावभासतः । करुणाशुद्धिनिष्यन्दसत्त्वार्थास्रसनत्वतः ॥ ४९ ॥ निर्विकल्पं निराभोगं यथाभिप्रायपूरितः । चिन्तामणिप्रभावद्धेः सांभोगस्य व्यव ( 44b ) स्थितिः।।५०॥ देशने दर्शने कृत्यास्रंसनेऽनभिसंस्कृतौ । अतत्स्वभावाख्याने च चित्रतोक्ता चे पञ्चधा ॥ ५१ ।। रङ्गप्रत्ययवैचित्र्यादतद्भावो यथा मणेः । सत्त्वप्रत्ययवैचित्र्यादतद्भावस्तथा विभोः ॥ ५२ ॥ महाकरुणया कृत्स्नं लोकमालोक्य लोकवित् । धर्मकायादविरलं' निर्माणैश्चित्ररूपिभिः ।। ५३ ॥ जातकान्युपपत्तिं च तुषितेषु च्युतिं ततः । गर्भा[व]क्रमणं जन्म शिल्पस्थानानि कौशलम् ॥ ५४ ।। I0 15 1. agamyatvāt, B; graris-med phyir, T; C supports T. 2. For ripa T has rai-bzhin (sambhogamaya° ?); but C appears to support the text. 3. °sramsanenābhi', B; mdzad-rgyun mi-hchad dan mrion-par hdu-byed med-pa, T. 4. magyos-par (avicalam.), T. Com. verse 53. 5. B's reading of the fourth letter is not quite certain; T evidently read jatakābhyupapattim (skye-ba mrion-par skye-ba dai).

·८८ रत्नगोत्रविभागः 5 अन्तःपुररतिक्रीडां नैष्क्रम्यं दुःखचारिकाम् । बोधिमण्डोपसंक्रान्ति मारसैन्यप्रमर्दनम् ॥ ५५ ॥ संबोधिं धर्मचक्रं च निर्वाणाधिगमक्रियाम् । क्षेत्रेष्वपरिशुद्धेषु दर्शयत्या भवस्थितः ॥ ५६ ॥ अनित्यदुःखनै रात्म्यशान्तिशब्दरुपायवित् । उद्वेज्य त्रिभवात् सत्त्वान् प्रतारयति निर्वतौ ॥ ५७ ।। शान्तिमार्गावतीर्णाश्च प्राप्यनिर्वाण संज्ञिनः । सद्धर्मपुण्डरीकादिधर्मतत्त्वप्रकाशनैः ॥ ५८ ॥ पूर्वग्रहान्निवत्यैतान् प्रज्ञोपायपरिग्रहात् । परिपाच्योत्तमे याने व्याकरोत्यग्रबोधये ॥ ५९॥ सौक्ष्म्यात् प्रभावसंपत्तेर्बालसाति वाहनात् । गाम्भीयौ दार्यमाहात्म्यमेषु ज्ञेयं यथाक्रमम् ॥ ६० ॥ प्रथमो धर्मकायोऽत्र रूपकायौ तु पश्चिमौ । व्योम्नि रूपगतस्येव प्रथमेऽन्त्यस्य वर्तनम् ॥ ६१ ॥ तस्यैव कायत्रयस्य जगद्धितसुखाधानवृत्तौ नित्यार्थमारभ्य श्लोकः । हेत्वानन्त्यात्' सत्त्वधात्वक्षयत्वात् कारुण्यर्द्धिज्ञानसंपत्तियोगात् । IO 15 1. cãrikā in this sense is apparently confined to Buddhist texts. 2. Bom. dhi; T does not show the preposition and read @kriyāḥ (mdzad-rnams). 3. T's mya-rian ḥdas thob suggests prāptanirvāņa ; C's version is free, but seems to imply the text. 4. So C; saukhyat, B; zab (!, gāmbhāryāt), 5. balasarva, B; byis-pa don-mthun,T; C may possibly have read balasattva°. 6. šisyagatasyeva, B; gzugs gnas bzhin, T; “just as all forms are in space', C. 7. hetvätjantyāt, B; C and T as in text. 8. kārunyar(?)diº, B; brtse dan ḥphrul, T; C uncertain. १.

·द्वितीयः परिच्छेदः 450 5 धर्मेश्वर्यान्मृत्युमारावभङ्गान् नैःस्वा( ) भाव्याच्छाश्वतो लोकनाथः ॥ ६२ ॥ अस्य पिण्डार्थः षड्भिः श्लोकर्वेदितव्यः । कायजीवितभोगानां त्यागैः सद्धर्मसंग्रहात् । सर्वसत्त्वहितायादिप्रतिज्ञोत्तरणत्वतः ॥ ६३ ॥ बुद्धत्वे सुविशुद्धायाः करुणायाः प्रवृत्तितः । ऋद्धिपादप्रकाशाच्च तैरवस्थानशक्तितः ।। ६४ ॥ ज्ञानेन भवनिर्वाणद्वयग्रहविमुक्तितः । सदाचिन्त्यसमाधानसुखसंपत्तियोगतः ॥ ६५ ॥ लोके विचरतो लोकधर्फरनुपलेपतः । शमा मृतपदप्राप्तौ मृत्युमाराप्रचारतः ॥ ६६ ॥ असंस्कृतस्वभावस्य मुनेरादिप्रशान्तितः । नित्यमशरणानां च शरणाभ्युपपत्तितः ॥ ६७ ॥ सप्तभिः कारणैराद्यैर्नित्यता रूपकायतः । पश्चिमैश्च त्रिभिः शास्तुर्नित्यता धर्मकायतः ॥ ६८ ॥ स चायमाश्रयपरिवृत्तिप्रभावितस्तथागतानां प्राप्तिनयोऽचिन्त्यनयेनानु- गन्तव्य इति । अचिन्त्यार्थमारभ्य श्लोकः । अवाक्यवत्त्वात् परमार्थसंग्रहा- दतर्कभूमेरुपमानिवृत्तितः । IO 15 1. e.c. Päda c is corrupt in B, which omits two characters, leaving a gap and reading pādaprave(?)tus(?)ca; rdzu-hphrul rkan-ba ston-pa ni, T, which may be tentatively reconstructed as in the text; C agrees with T in sense. 2. samā', B; zhi-ba, T. 3. nityatā saranānāni, B; rtag-pa. skyabs-med-rnams-kyi, T. 4, skyabs-la-sogs-pa hthad-phir (Saranādyupapattitah), T. - ·९० रत्नगोत्रविभाग: 5 निरुत्तरत्वाद्भवशान्त्यनुद्ग्रहा- दचिन्त्य आर्यैरपि बुद्धगोचरः ॥ ६९ ॥ अस्य पिण्डार्थश्चतुभिः श्लोकर्वेदितव्यः । अचिन्त्योऽनभिलाप्यत्वादलाप्यः परमार्थतः । परमार्थोऽप्रतवर्यत्वादतर्यो व्यनुमेयतः ॥ ७० ॥ व्यनुमेयोऽनुत्तरत्वादानुत्तर्यमनुद्ग्रहात् । अनुद्ग्रहो प्रतिष्ठानाद्गुणदोषाविकल्पनात् ॥ ७१ ॥ पञ्चभिः कारणैः सौम्यादचिन्त्यो धर्मकायतः । ठेनातत्त्वभावित्वादचिन्त्यो रूपकायतः ।। ७२ ॥ अनुत्तरज्ञानमहाकृपादिभि- गुणैरचिन्त्या गुणपारगा जिनाः । ( 45b) अतः क्रमोऽन्त्योऽयमपि स्वयंभुवो ऽभिषेकलब्धा न महर्षयो विदुरिति ॥ ७३ ॥ इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे बोध्यधिकारो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥२॥ 10 15 ------ 1. C evidently read 'nupamerataḥ or vyubameyataḥ against B and T. 2. O translates 'out of four motives', evidently a slip in view of c. 3. So T understands the line, taking svayambhuvo as genitive, but the reading may be yam, 'which', not'yam. 4. Tom. iti, and C the whole stanza. The reference in the last line is to the Bodhisattvas in the tenth stage. 5. Otantrasāre, B; bstan-bços, T.

·III 5 . 10 उक्ता निर्मला तथता । ये तदाश्रिता मणिप्रभावर्णसंस्थानवदभिन्नप्रकृतयो- ऽत्यन्तनिर्मला गुणास्त इदानीं वक्तव्या इति । अनन्तरं बुद्धगुणविभागमारभ्य श्लोकः । स्वार्थः परार्थः परमार्थकाय- स्तदाश्रिता संवृतिकायता च । फलं विसंयोगविपाकभावा- देतच्चतुःषष्टिगुणप्रभेदम् ॥ १ ॥ किमुक्तं भवति । आत्मसंपत्त्यधिष्ठानं शरीरं पारमार्थिकम् । परसंपत्त्यधिष्ठानमृषेः सांकेतिकं वपुः ॥ २ ॥ विसंयोगगुणैर्युक्तं वपुराद्यं बलादिभिः । वैपाकिकैद्वितीयं तु महापुरुषलक्षणैः ॥ ३ ॥ अतः परं ये च बलादयो यथा चानुगन्तव्यास्तथतामधिकृत्य ग्रन्थः । बलत्वमज्ञानवृतेषु वज्रव- द्विशारदत्वं परिषत्सु सिंहवत् । तथागतावेणिकतान्तरीक्षवन् मुद्विधादर्शनमम्बुचन्द्रवत् ॥ ४ ॥ बलान्वित इति । स्थानास्थाने विपाके च कर्मणामिन्द्रियेषु च । धातुष्वप्यधिमुक्तौ च मार्गे सर्वत्रगामिनि ॥ ५ ॥ 15 20 1. svārtha, B. 2. paramārthakāyatā, B. 3. B om. visarga.

·९२ रत्नगोत्रविभागः 5 ध्यानादिक्लेशवैमल्ये निवासानुस्मृतावपि । दिव्य चक्षुषि शान्तौ च ज्ञानं दशविधं बलम् ॥ ६ ॥ वजवदिति । स्थानास्थानविपाकधातुषु जगन्नानाधिमुक्तौ नये संक्लेशव्यवदान इन्द्रिय ( 46a ) गणे पूर्वे निवासस्मृतौ । दिव्ये चक्षुषि चास्रवक्षयविधावज्ञानवर्माचल- प्राकारद्रुमभेदनप्नकिरणच्छेदालं वज्रवत् ॥ ७ ॥ चतुर्वैशारद्यप्राप्त इति । सर्वधर्माभिसंबोधे विबन्धप्रतिषेधने । मार्गाख्याने निरोधाप्तौ वैशारा चतुर्विधम् ॥ ८ ॥ ज्ञेये वस्तुनि सर्वथात्मपरयोर्ज्ञानात् स्वयंज्ञापना- द्धये वस्तुनि हानिकारणकृतेः सेव्ये विधौ सेवनात् । प्राप्तव्ये च निरुत्तरेऽतिविमले प्राप्तः परप्रापणा- दार्याणां स्वपरार्थसत्यकथनादस्तम्भितत्वं क्वचित् ॥ ९ ॥ सिंहवदिति । नित्यं वनान्तेषु यथा मृगेन्द्रो निर्भीरनुत्त्रस्तगतिमंगेभ्यः । 10 - ज . 1. For śāntau T has ldan-pa (yoge); C as in text. 2. °dharmā', B; go-cha, T; 'armour', C. 3. prakāra', B; rtsig, T; 'wall', C. 4. C puts verse 7.after verse 28. 5. e.c.; B's reading is uncertain, possibly jñānātm(or s) ayajñāpanād; T has nothing to represent the two doubtful syllables, and of the possibilities svayam alone makes any sort of sense. But the difficulty is that the sentence is complete without it, and neither T nor C give any clear indication of what their texts read. 6. hānikāranakyateh, B; sparis dan spori-mdzad, T.

·त्रितीयः परिच्छेदः ९३ 5 मुनीन्द्रसिंहोऽपि तथा गणेषु स्वस्थो निरास्थः स्थिरविक्रमस्थः ॥ १० ॥ अष्टादशावेणिकबुद्धधर्मसमन्वागत इति । स्खलितं रवितं नास्ति शास्तुर्न मुषिता स्मृतिः । न चासमाहितं चित्तं नापि नानात्वसंज्ञिता ॥ ११ ॥ नोपेक्षाप्रतिसंख्याय हानिन च्छन्दवीर्यतः । स्मृतिप्रज्ञाविमुक्तिभ्यो विमुक्तिज्ञानदर्शनात् ॥ १२ ॥ ज्ञानपूर्वगमं कर्म त्र्यध्वज्ञानमनावृतम् । इत्येतेऽष्टादशान्ये च गुरोरावेणिका गुणाः ॥ १३ ॥ नास्ति प्रस्खलितं रवो मुषितता चित्ते (48a) न संभेदतः संज्ञा न स्वरसाध्युपेक्षणमृहनिर्न च च्छन्दतः । वीर्याच्च स्मृतितो विशुद्धविमलप्रज्ञाविमुक्तेः सदा मुक्ति ज्ञाननिदर्शनाच्च निखिलज्ञेयार्थसंदर्शनात् ॥ १४ ॥ सर्वज्ञानपुरोजवानुपरिवर्त्यर्थेषु कर्मत्रयं त्रिष्वध्वस्वपराहता' सुविपुलज्ञानप्रवृत्तिर्बुवम् । 2 IO 15 1. svastho pi nirāsvasthah, B. C puts this verse after verse 30. For it cf. Kas. P. 36, p. 65. 2. na bhedataḥ, B (one syllable short). B goes on from citta to iv, 9, and the text resumes in 48a, line 4. Evidently one or more leaves were displaced in the MS, from which B was copied. 3. B om. na. 4. rse, B. 5. vimukti, B. 6. arthesu is a doubtful reading in B, for which T's gaigis suggests a relative instead. C is no help. 7. B is not quite clear and might be read as aparāvrtā, and C suggests a form from or ; T's thogs-pa med-pa agrees best with the text (e.g. thogs-med=avyāhata elsewhere).

·९४ रत्नगोत्रविभागः 5 इत्येषा जिनता' महाकरुणया युक्तावबुद्धा जिनै- यद्वोधाज्जगति प्रवृत्तमभयदं सद्धर्मचक्रं महत् ॥ १५ ॥ आकाशवदिति । या क्षित्यादिषु धर्मता न नभसः सा धर्मता विद्य (486) ते ये चानावरणादिलक्षणगुणा व्योम्नो न ते रूपिषु । क्षित्यम्बुज्वलनानिलाम्बरसमा लोकेषु साधारणा बुद्धावेणिकता न चाश्वपि पुनर्लोकेषु साधारणा ॥ १६ ॥ द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणरूपधारीति । सुप्रतिष्ठितचक्राङ्कव्यायतोत्सङ्ग पादता । दीर्घाङ्ग लिकता जालपाणिपादावनद्धता ॥ १७ ॥ त्वङमृदुश्रीतरुणता सप्तोत्सदशरीरता । एणेयजङ्घता नागकोशवद्वस्तिगुह्यता ॥ १८ ॥ सिंहपूर्वार्धकायत्वं निरन्तरचितांशता' । संवृत्तस्कन्धता वृत्तश्लक्ष्णानुन्नाम बाहुता ॥ १९ ॥ IO 1. janata, B; rgyal-ba-mid, T; 'Tathāgatatva',C. 2. brñes (avalabdhā), T. 3. B repeats ya. 4. na cāśva puna, B (one syllable short); sādhāranāḥ, B. T has for the line ma-hdres-ñid ni rdul dran tsam yan hjig-rtendag-na thun-mon min, omitting Buddha and substituting a word which I cannot determine; it may have read cāņu for casu. For asu cf. S.,vi,9, and note in text. C puts this verse after verse 34. 5. uccharka is the more usual form, found in the. Mvy. and Abhisamayālamkārāloka. 6. Bom. dva; glan-po bzhin-du, T. 7. citangatā, B; thal-gon. .rgyas-pa, T. Cf. Myy., 251. 8. •ślakṣṇanu (?) nnāmaº , B; phyag hjam-rin zhum zhin mthon dman-med, T. Prof. Bailey has found verses 19cd to 22 transliterated in the Paris MS., Pelliot 2740; it reads here silasanau nåmabahūtta, which supports the text.

·त्रितीयः परिच्छेदः 5 IO प्रलम्बबाहुता शुद्धप्रभामण्डलगात्रता । कम्बुग्रीवत्वममलं मृगेन्द्रहनुता समा ॥ २० ॥ चत्वारिंशद्दशनता स्वच्छाविरलदन्तता । विशुद्धसमदन्तत्वं' शुक्लप्रवरदंष्ट्रता ॥ २१ ॥ प्रभूतजिह्वतानन्ताचिन्त्यरसरसाग्रता । कलविङ्करुतं ब्रह्मस्वरता च स्वयंभुवः ॥ २२ ॥ नीलोत्पलश्रीवृषपक्ष्मनेत्र- सितामलोर्णोदितचारुवक्त्रः । उष्णीषशीर्षव्यवदातसूक्ष्म- सुवर्णवर्णच्छविरग्रसत्त्वः ॥ २३ ॥ एकैकविश्लिष्टमृदूर्ध्वदेह- प्रदक्षिणावर्तसुसुक्ष्मरोमा । महेन्द्रनीलामलरत्नकेशो न्यग्रोधपूर्ण'द्रुममण्डलाभः ॥ २४ ॥ नारायणस्थामदृढात्मभावः समन्तभद्रोऽप्रतिमो महर्षिः । द्वात्रिंशदेतान्यमितद्युतीनि नरेन्द्रचिह्नानि वदन्ति शास्तुः ।। २५ ॥ दकचन्द्रवदिति । व्यने यथा नभसि चन्द्रमसो विभूतिं पश्यन्ति नीलशरदम्बुमहाह्र ( 49a ) दे च । ज 20 1. °dantata klapravara°, B (one syllable short and unmetrical); dkar-pa (for dkar-po), T. 2. Pruta, B. 3. °koso, B; dbu-skra, T. 4. pūrnno, B; rdzogs-paħi ljon-śir, T. 5. hradesu, B (one syllable in excess); T does not show theplural.

·रत्नगोत्रविभाग: 5 IO संबुद्धमण्डलतलेषु विभोविभूति तद्वज्जिनात्मजगणा व्यवलोकयन्ति ॥ २६ ॥ इतीमानि दश तथागतबलानि चत्वारि वैशारद्यान्यष्टादशावेणिका बुद्ध- धर्मा द्वात्रिंशच्च महापुरुषलक्षणान्ये केनाभिसंक्षिप्य चतुःषष्टिर्भवन्ति । गुणाश्चैते चतुःषष्टिः सनिदानाः पृथक् पृथक् । वेदितव्या यथासंख्यं रत्नसूत्रानुसारतः ॥ २७ ॥ एषां खलु यथोद्दिष्टानामेव चतुःषष्टेस्तथागतगुणानामपि यथानुपूर्व्या विस्तर- विभागे निर्देशो रत्नदारिकासूत्रानुसारेण वेदितव्यः । यत्पुनरेषु स्थानेषु चतुर्विध- मेव यथाक्रमं वज्रसिंहाम्बरदकचन्द्रोदाहरणमुदाहृतमस्यापि पिण्डार्थो द्वादशभिः श्लोकैर्वेदितव्यः । निधिकत्वनिर्दै न्यनिष्कैवल्यनिरीहतः । वज्रसिंहाम्बरस्वच्छदकचन्द्रनिदर्शनम् ॥ २८ ॥ बलादिषु बलै: षड्भिस्त्रिभिरेकेन च क्रमात् । सर्वज्ञेयसमापत्तिसवासनमलोद्धृतेः ॥ २९ ॥ भेदाद्विकरणा च्छेदाद्वर्मप्राकारवृक्षवत् । गुरुसारदृढाभेद्यं वज्रप्रख्यमृषेर्बलम् ॥ ३० ॥ गुरु' कस्माद्यतः सारं सारं कस्माद्यतो दृढम् । दृढं कस्माद्यतोऽभेद्यमभेद्यत्वाच्च वज्रवत् ॥ ३१ ॥ निर्भयत्वान्निरास्थत्वा स्थैर्याद्विक्रमसंपदः । पर्षद्गणेष्वशारा मुनिसिंहस्य सिंहवत् ॥ ३२ ॥ 15 20 1. ºsaștih anidānāḥ, B; rgru bcas, T; C also indicates the text. 2. vikaraṇa here is translated in T by the same word as prakirana in iii, 7; possibly the correct reading is not vikaranāc nor vikiranāc, but vidāranāc. 3. Bom. ru, and C the whole verse. 4. nirāndhatvāt, B; ltos-med phyir, T; "svastha', C.

·त्रितीयः परिच्छेदः ९७ 5 सर्वाभिज्ञतया स्वस्थो विहरत्यकुतोभयः । निरास्थः शुद्धसत्त्वेभ्योऽप्यात्मनोऽसमदर्शनात् ॥ ३३ ॥ स्थि ( 49b ) रो नित्यसमाधानात् सर्वधर्मेषु चेतसः । विक्रान्तः परमाविद्यावासभूमिव्यतिक्रमात् ॥ ३४ ॥ लौकिकश्रावकैकान्तचारिधीमत्स्वयंभुवाम् ॥ उत्तरोत्तरधीसौक्ष्म्यात् पञ्चधा तु निदर्शनम् ॥ ३५ ॥ सर्वलोकोपजीव्यत्वाद्भूम्यम्ब्वग्न्यनिलोपमाः । लौक्यलोकोत्तरातीतलक्षणत्वान्नभोनिभाः ॥ ३६ ॥ गुणा द्वात्रिंशदित्येते धर्मकायप्रभाविताः । मणिरत्नप्रभावर्णसंस्थानवदभेदतः ॥ ३७ ॥ द्वात्रिंशल्लक्षणाः काये दर्शनाहलादका गुणाः । निर्माणधर्मसंभोगरूपकायद्वयाश्रिताः ॥ ३८ ॥ शुद्धेर्दूरान्तिकस्थानां लोकेऽथ जिनमण्डले । द्विधा तद्दर्शनं शुद्धं वारिव्योमेन्दुबिम्बवत् ॥ ३९ ॥ इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे गुणाधिकारो नाम त्रितीयः IO 15 परिच्छेदः ॥३॥ 1. Bom. nā. 2. laukikai frāvakaih käntaº.. 'bhuvā, B; T and C indicate the text. 3. Bom. te. 4. dvidhātu ddarsanam, B; de mthori-ba, T. C suggests the reading suddhavāriº; T omits suddham, unless chu dan is a mistake for chu dag, in which case it had the same text as C.

·5 IV उक्ता विमला बुद्धगुणाः । तत्कर्म जिनक्रियेदानीं वक्तव्या। सा पुनरनाभोगत- श्चाप्रश्रब्धितश्च समासतो द्वाभ्यामाकाराभ्यां प्रवर्तत इति । अनन्तरमनाभोगा- प्रश्रब्धं बुद्धकार्यमारभ्य द्वौ श्लोकौ । विनेयधातौ विनयाभ्युपाये विनेयधातोविनयक्रियायाम् । तद्देशकाले गमने च नित्यं विभोरनाभोगत एव वृत्तिः ॥ १ ॥ कृत्स्नं निष्पाद्यः यानं प्रवरगुणगणज्ञानरत्नस्वगर्भ पुण्यज्ञानार्करश्मिप्रविसृतविपुलानन्तमध्याम्बराभम् । बुद्धत्वं सर्वसत्त्वे विमलगुणनिधि निर्विशिष्टं विलोक्य क्लेशज्ञेयाजालं विधमति करुणा वायुभूता जिनानाम् ॥२॥ (50a) एतयोर्यथाक्रमं द्वाभ्यामष्टाभिश्च श्लोकः पिण्डार्थो वेदितव्यः । यस्य येन च यावच्च यदा च विनयक्रिया। तद्विकल्पोदयाभावादनाभोगः सदा मुनेः ॥ ३ ॥ यस्य धातोविनेयस्य येनोपायेन भूरिणा। या विनीतिक्रिया यत्र यदा तद्देशकालयोः ॥ ४ ॥ निर्याणे तदुपस्तम्भे तत्फले तत्परिग्रहे । तदावृतौ तदुच्छित्तिप्रत्यये चाविकल्पतः ॥ ५ ॥ I0 15 1. akārābhyām, B. 2. apratisrabdham, B, but pra is the regular preposition, or else pratipra combined. 3. nirmathya, B; nes-par bsgrubs-te, T; frealizing', C. 4. B seems to read vimalãº; rgya chen, T; 'widespread', C. 5. Onidhi, B (against the metre). B omits vi in vinrala; dri-mg med, T; C also as in text. 6: e.c.; vāvikalpataḥ, B; T does not show either fa or yā.

·चतुर्थः परिच्छेदः 5 10 भूमयो दश निर्याणं तद्धेतुः संभृतिद्वयम् । तत्फलं परमा बोधिर्बोधेः सत्त्वः परिग्रहः ॥ ६ ॥ तदावृतिरपर्यन्तक्लेशोपक्लेशवासनाः । करुणा तत्समुद्घातप्रत्ययः सार्वकालिकः ॥ ७ ॥ स्थानानि वेदितव्यानि षडेतानि यथाक्रमम् । महोदधिरविव्योमनिधानाम्बुदवायुवत् ॥ ८ ॥ ज्ञानाम्बुगुणरत्नत्वादग्रयानं ( 46a ) समुद्रवत् । सर्वसत्त्वोपजीव्यत्वात् संभारद्वयमर्कवत् ॥ ९ ॥ विपुलानन्तमध्यत्वाबोधिराकाशधातुवत् । सम्यक्संबुद्धधर्मत्वात् सत्त्वधातुर्निधानवत् ॥ .१० ॥ आगन्तुव्याप्त्यनिष्प ( 465 ) त्तेस्तत्संक्लेशोऽभ्रराशिवत् । तरिक्षप्तिप्रत्युपस्थानात् करुणोद्वृत्तवायुवत् ॥ ११ ॥ पराधि कारनिर्याणात् सत्त्वात्मसमदर्शनात् । कृत्यापरिसमाप्तेश्च क्रियाप्रश्रब्धिरा भवात् ॥ १२ ॥ यदनुत्पादानिरोधप्रभावितं बुद्धत्वमित्युक्तं तत्कथमिहासंस्कृतादप्रवृत्ति- लक्षणादुद्धत्वादनाभोगाप्रतिप्रश्रब्धमा लोकादविकल्पं बुद्धकार्य प्रवर्तत इति । बुद्धमाहात्म्यधर्म तामारभ्य विमतिसंदेहजातानामचिन्त्यबुद्धविषयाधिमुक्तिसंज- ननार्थं तस्य माहात्म्ये श्लोकः । शक्रदुन्दुभिवन् मेघब्रह्मार्कमणिरत्नवत् । प्रतिश्रुतिरिवाकाशपृथिवीवत् तथागत: ॥१३॥ 1. satvaparigrahah, B. 2. Bom. mu. 3. dvayakarmavat, B; gñis-dag ni ni-ma bzhin, T; Cas in text. 4. The syllable dhi is uncertain in B; gzhan-gyi dbarigvis, T. C omits the hemistich. 5. Bom. or. 6. Bom. rma.

·१०० रत्नगोत्रविभागः 5 IO अस्य खलु सूत्रस्थानीयस्य श्लोकस्य यथाक्रमं परिशिष्टेन ग्रन्थेन विस्तर- विभागनिर्देशो वेदितव्यः । शक्रप्रतिभासत्वादिति । विशुद्धवैडूर्यमयं यथेदं स्यान्महीतलम् । स्वच्छत्वात्तत्र दृश्येत देवेन्द्र: साप्सरोगणः ॥ १४ ॥ प्रासादो वैजयन्तश्च तदन्ये च दिवौकसः । तद्विमानानि चित्राणि ताश्च दिव्या विभूतयः ॥ १५ ॥ अथ नारीनरगणा महीतलनिवासिनः । प्रतिभासं तमालोक्य प्रणिधिं कुर्युरीदृशम् ॥ १६ ॥ अद्यैव न चिरादेवं भवेमस्त्रिदशेश्वराः । कुशलं च समादाय वर्तेरंस्तदवाप्तये ॥ १७ ॥ प्रतिभासोऽयमित्येवमविज्ञायापि ते भुवः । च्युत्वा दिव्युपपद्येरंस्तेन शुक्लेन कर्मणा ॥ १८ ॥ प्रतिभासः स चात्यन्तमविकल्पो नि (474) रीहकः । एवं च महतार्थेन भुवि स्यात्प्रत्युपस्थितः ॥ १९ ॥ तथा श्रद्धादिविमले* श्रद्धादिगुणभाविते । सत्त्वाः पश्यन्ति संबुद्धं प्रतिभासं स्वचेतसि ॥ २० ॥ लक्षणव्यञ्जनोपेतं विचित्रेर्यापथक्रियम्। चक्रम्यमाणं तिष्ठन्तं निषण्णं शयनस्थितम् ॥ २१ ॥ 15 . 1. Reconstruction uncertain; the first three syllables are illegible in B, and the fourth uncertain but not like na; den kyan rin-na mi-thogs-par, T. 2. Pada b is much rubbed in B, but the text seems certain. 3. Bom.di. 4. B is not clear and may read fravādivimale; T as in text. 5. B anusvāra. 6. Bom. anusvara.

·चतुर्थः परिच्छेदः १०१ 5 IO भाषमाणं शिवं धर्मं तूष्णीभूतं. समाहितम् । चित्राणि प्रातिहार्याणि दर्शयन्तं महाद्युतिम् ॥ २२ ॥ तं च दृष्ट्वाभियुज्यन्ते बुद्धत्वाय स्पृहान्विताः । तद्धेतुं च समादाय प्राप्नुवन्तीप्सितं पदम् ॥ २३ ॥ प्रतिभासः स चात्यन्तमविकल्पो निरीहकः । एवं च महतार्थेन लोकेषु प्रत्युपस्थितः ॥ २४ ॥ स्वचित्तप्रतिभासोऽयमिति नैवं पृथग्जनाः । जानन्त्यथ च तत्तेषामवन्ध्यं बिम्बदर्शनम् ॥ २५ ॥ तद्धि दर्शनमागम्य क्रमादस्मिन्नये स्थिताः । सद्धर्मकायं मध्यस्थं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ २६ ॥ भूर्यद्वत्स्यात् समन्तव्यपगतविषमस्थानान्तरमला वैडूर्यस्पष्टशुभ्रा विमलमणिगुणा श्रीमत्समतला। शुद्धत्वात्तत्र बिम्बं सुरपतिभवनं माहेन्द्रमरुता- मुत्पद्येत क्रमेण क्षितिगुणविगमादस्तं पुनरियात् ॥२७॥ तद्भावायोपवासव्रतनियमतया दानाद्यभिमुखाः पुष्पादीनि क्षिपेयुः प्रणिहितमनसो नारीनरगणाः । वैडूर्यस्वच्छभूते मनसि मुनिपतिच्छायाधिगमने चित्राण्युत्पादयन्ति प्रमुदितमनसस्तद्वज्जिनसुताः ।।२८।। यथैव वैडूर्यमहीतले शुचौ सुरेन्द्रकायप्रतिबिम्बसंभवः। तथा ज (47b)गच्चित्तमहीतले शुचौ मुनीन्द्रकायप्रतिबिम्बसंभवः ॥ २९ ॥ 15 20 1. tūşnibhūtar, B. 2. °kāya, B. 3. Bom. ca.

·१०२ रत्नगोत्रविभागः 5 ० बिम्बोदयव्ययमनाविलताविलस्व- चित्तप्रवर्तनवशाज्जगति प्रवृत्तम् । लोकेषु यद्वदवभासमुपैति बिम्ब तदृन्न तत्सदिति नासदिति' प्रपश्येत् ॥ ३० ॥ देवदुन्दुभिवदिति। यथैव दिवि देवानां पूर्वशुक्लानुभावतः । यत्नस्थानमनोरूपविकल्परहिता सती ॥ ३१ ॥ अनित्यदुःखनैरात्म्यशान्तशब्दैः प्रमादिनः । चोदयश्त्यमरान् सर्वानसकृद्देवदुन्दुभिः ॥ ३२ ॥ व्याप्य बुद्धस्वरणैवं विभुर्जगदशेषतः । धर्म दिशति भव्येभ्यो यत्नादिरहितोऽपि सन् ॥ ३३ ॥ देवानां दिवि दिव्यदुन्दुभिरवो यद्वत् स्वकर्मोद्भवो धर्मोदाहरणं मुनेरपि तथा लोके स्वकर्मोद्भवम् । यत्नस्थानशरीरचित्तरहितः शब्दः स शान्त्यावहो यद्वत् तद्वदृते चतुष्टयमयं धर्मः स शान्त्यावहः ॥ ३४ ॥ संग्रामक्लेशवृत्तावसुरबलजय क्रीडाप्रणुदनं दुन्दुभ्याः शब्दहेतुप्रभवमभयदं यद्वत् सुरपुरे । सत्त्वेषु क्लेशदुःखप्रमथनशमनं मार्गोत्तमविधौ ध्यानारूप्यादिहेतुप्रभवमपि तथा लोके निगदितम् ॥३५॥ कस्मादिह धर्मदुन्दुभिरेवाधिकृता न.तदन्ये दिव्यास्तूर्यप्रकाराः । तेऽपि हि दिवौकसां पूर्वकृत कुशलकर्मवशादघटिता एव दिव्यश्रवणमनोहरशब्दमनुरुवन्ति । 15 20 1. tadvanma latvād iti nāsati prapasyet, B (one syllable short); I reconstruct the text from T's de-bzhin yod dan zhig ces de mi-lta, though it is an incomplete rendering of the Sanskrit. 2. Bom.ya. 3. Bom. jaya leaves a gap; rgyal, T. 4. purvakrtam, B.

·चतुर्थः परिच्छेदः १०३ RU 5 IO तैस्तथागतघोषस्य चतुःप्रकारगुणवैधात् । तत्पु(48a)नः कतमत् । तद्यथा प्रादेशिकत्वमहितत्वमसुखत्वमाणिकत्वमिति । धर्मदुन्दुभ्याः पुनरप्रादेशिकत्व- मशेषप्रमत्तदेवगणसंचोदनतया च तत्कालानतिक्रमणतया च परिदीपितम् । हितत्वमसुरादिपरचक्रोपद्रवभयपरित्राणतया चाप्रमादसंनियोजनतया च । सुख- त्वमसत्कामरतिसुखविवेचनतया च धर्मारामरतिसुखोपसंहरणतया च । नैर्याणिकत्व- मनित्यदुःखशून्यानात्मशब्दोच्चारणतया च सर्वोपद्रवोपायासोपशान्तिकरणतया च परिदीपितम् । एभिः समासतश्चतुर्भिराकारैर्धर्मदुन्दुभिसाधhण बुद्धस्वर- मण्डलं विशिष्यत इति । बुद्धस्वरमण्डलविशेषणश्लोकः । सार्वजन्यो हितसुख: प्रातिहार्यत्रयान्वितः । मुने?षो यतो दिव्यतूर्येभ्योऽतो (50a) विशिष्यते ॥३६॥ एषां खलु चतुर्णामाकाराणां यथासंख्यमेव चतुर्भिः श्लोकः समासनिर्देशो वेदितव्यः । शब्दा महान्तो दिवि दुन्दुभीनां क्षितिस्थितेषु श्रवणं न यान्ति । संसारपातालगतेषु लोके संबुद्धतूर्यस्य तु यातिः शब्दः ।। ३७ ॥ बह्योऽमराणां दिवि तूर्यकोट्यो नदन्ति कामज्वलनाभिवृद्धौ। एकस्तु घोषः करुणात्मकानां दुःखाग्निहेतुप्रशमप्रवृत्तः ॥ ३८ ॥ शुभा मनोज्ञा दिवि तूर्यनिस्वना भवन्ति चित्तोद्धतिवृद्धि हतवः । 15 20 1. B om. ta, but bskul-ba-ñid, T. 2. B repeats svara. 3. e.c.; sambuddhabhūmer upayāti, B, which is poor sense; saris-rgyas rra sgra..hgro, T, which supports the text. C omits verses 36-40. Note that tu appears in 38c and 39c. 4. °urti', B; hphel-bar gur-pahi, T.

·१०४ रत्नगोत्रविभागः 5 to तथागतानां तु रुतं महात्मना समाधिचित्तार्पणभाववाचकम् ॥३९॥ समासतो यत्सुखकारणं दिवि क्षितावनन्तास्व ( 50b ) पि लोकधातुषु । अशेषलोकस्फरणावभासनं प्रघोषमा गम्य तदप्युदाहृतम् ॥४०॥ कायविकुवितेन दशदिगशेषलोकधातुस्फरणमृद्धिप्रातिहार्यमिति सूचितम् । चेतःपर्यायज्ञानेन तत्पर्यापन्नं सर्वसत्त्वचित्तचरितगहनावभासनमादेशनाप्राति- हार्यम् । वाग्घोषोदाहरणेन नैर्याणिकी प्रतिपदमारभ्य तदववादानुशासनमनु- शास्ति प्रातिहार्यम् । इत्येवमव्याहतगतेराकाशधातुवदपरिच्छिन्नवर्तिनोऽपि बुद्ध- स्वरमण्डलस्य यन्न सर्वत्र सर्वघोषो पलब्धिः प्रज्ञायते न तत्र बुद्धस्वरमण्डलस्या- पराध इति । प्रत्यायनार्थमतत्प्रहिताना मात्मापराधे श्लोकः' । यथा सूक्ष्मान् शब्दाननुभवति न श्रोत्रविकलो न दिव्यश्रोत्रेऽपि श्रवणपथमायान्ति निखिलम् । तथा धर्मः सूक्ष्मः परमनिपुणज्ञानविषयः प्रयात्येकेषां तु श्रवणपथम विलष्टमनसाम् ॥४१॥ मेघवदिति । प्रावृट्काले यथा मेघः पृथिव्यामभिवर्षति । वारिस्कन्धं निराभोगो निमित्तं सस्यसंपद: ॥४२॥ 15 1. thugs-rjehi bdag-rid (krpātmanām), T. 2. Note dhātu feminine as in Pali. 3. praghosa is a rare word; T's dbyans-ñid suggests ghoșatvam. 4. nairyaniki, B. 5. B.om. so. 6. atatprahinām, B; de ma-gtogs-pa-rnams-kyi, T. 7. ñes-pa-las brtsams-te (aparādham ärabhya), T. 8. sramanapatham, B; rna lam-du, T. 9. prāvilkāle, B.

·चतुर्थः परिच्छेदः १०५ 5 करुणाम्बुदतस्तद्वत्' सद्धर्मसलिलं जिनः । जगत्कुशलसस्येषु निर्विकल्पं प्रवर्षति ॥४३॥ लोके यथा कुशलकर्मपथप्रवृत्ते वर्षन्ति वायुजनितं सलिलं पयोदाः । तहत् कृपानिलजगत्कुशलाभिवृद्धः सद्धर्मवर्षमभिवर्षति बुद्धमेघः ॥४४॥ भवेषु संवित्करुणावभृत्कः क्षराक्षरासङ्गनभस्तलस्थः । समाधिधारण्यमला (51a) म्बुगर्भो मुनीन्द्रमेघः शुभसस्यहेतुः ॥४५॥ भाजनविमात्रतायाम् । शीतं स्वादु प्रसन्नं मृदु लघु च पयस्तत्पयोदाद्विमुक्तं क्षारादिस्थानयोगादतिबहुरसतामेति यत् पृथिव्याम् । आर्याष्टाङ्गाम्बुवर्ष' सुविपुलकरुणामेघगर्भाद्विमुक्तं सन्तानस्थानभेदाबहुविधरसतामेति तद्वत् प्रजासु ॥४६॥ निरपेक्षप्रवृत्तौ। यानाग्रेऽभिप्रसन्नानां मध्यानां प्रतिघातिनाम् । मनुष्यचातकप्रेतसदृशा राशयस्त्रयः ॥४७॥ ग्रीष्मान्तेऽम्बुधरेष्वसत्सु मनुजा व्योम्न्यप्रचाराः खगा वर्षास्वप्यतिवर्षणप्रपतना प्रेताः क्षितौ दुःखिताः । IO 15 20 1. karumveditas tatsad°, B (two syllables short); de-bahin thugs-rjehi sprin-las, T. • 2. B is not clear and should possibly be read as °urddhau. T's mnon bphel-phyir can stand for orddheh or °urddhyai. 3. sans-rgyas-kyi sprin-las (Buddhameghāt), T. 4. °bhritkah, B. 5. pradahanät (or pradadanāt), B, which cannot be satisfactorily explained; bab-pas-na, T. 6. khitau, B.

·रत्नगोत्रविभागः 5 IO अत्रादुर्भवनोदयेऽपि करुणामेघाभ्रवम्भिसो धर्माकाङक्षिणि धर्मताप्रतिहते लोके च सैवोपमा॥ ४८ ॥ स्थूलैबिन्दुनिपातनैरशनिभिर्वजाग्निसंपातनः सूक्ष्मप्राणकशैलदेशगमिकाम्नापेक्षते तोयदः । सूक्ष्मौदारिकयुक्त्युपायविधिभिः प्रज्ञाकृपाम्भोधर- स्तद्वत् क्लेशगतान्दृष्ट्यनुशयान्नापेक्षते सर्वथा ॥ ४९ ॥ दुःखाग्निप्रशमने । संसारोऽनवराग्रजातिमरणस्तत्संसृतौ पञ्चधा मार्गः पञ्चविधे च वर्त्मनि सुखं नोच्चारसौगन्ध्यवत् । तदुःखं ध्रुवमग्निशस्त्रशिशिरक्षारादिसंस्पर्शजं तच्छान्त्यै च सृजन् कृपाजलधरः सद्धर्मवर्षं महत् ॥५०॥ देवेषु च्युतिदुःखमित्यवगमात् पर्येष्टिदुःखं नृषु प्राज्ञा नाभिलषन्ति (51b) देवमनुजेष्वैश्वर्यमप्युत्तमम् । प्रज्ञायाश्च तथागतप्रवचनश्रद्धानुमान्यादिदं दुःखं हेतुरयं निरोध इति च ज्ञानेन संप्रेक्षणात् ।। ५१ ॥ व्याधि यो व्याधिहेतुः प्रहेयः स्वास्थ्यं प्राप्यं भेषजं सेव्यमेवम् । दुःखं हेतुस्तन्निरोधोऽथ मार्गों ज्ञेयं हेयः स्पर्शितव्यो निषेव्यः ॥ ५२ ॥ 15 1. For gamika see Mvy., 8747. 2. Bom. n. 3. ºjaladhara, B; sprin-las (jaladharāl), T. 4. Cf. Buddhac., xiv, 45-46, in my translation. 5. vyādhi jñeyo, B. 6. e.c.; heșevyaḥ, B; T gives no indication of the preposition before şevyah.

·चतुर्थः परिच्छेदः 5 महाब्रह्मवदिति । सर्वत्र देवभव'ने ब्राहम्यादविचलन् पदात् । प्रतिभासं यथा ब्रह्मा दर्शयत्यप्रयत्नतः ॥ ५३ ॥ तद्वन्मुनिरनाभोगान्निर्माणैः सर्वधातुषु । धर्मकायादविचलन् भव्यानामेति दर्शनम् ।। ५४ ।। यद्वद् ब्रह्मा विमानान्न चलति सततं कामधातुप्रविष्टं देवाः पश्यन्ति चैनं विषयरतिहरं दर्शनं तच्च तेषाम् । तद्वत् सद्धर्मकायान्न चलति सुगतः सर्वलोकेषु चैनं भव्याः पश्यन्ति शश्वत्सकलमलहरं दर्शनं तच्च तेषाम् ॥५५॥ स्वस्यैव पूर्वप्रणिधानयोगान् मरुद्गणानां च शुभानुभावात् । ब्रह्मा यथा भासमुपैत्ययत्नान् निर्माणकायेन तथा स्वयंभूः ॥ ५६ ॥ अनाभासगमने। च्युति गर्भाक्रान्ति जननपितृवेश्मप्रविशनं रतिक्रीडारण्यप्रविचरणमारप्रमथनम् । महाबोधिप्राप्ति प्रशमपुरमार्गप्रणयनं निदाधन्यानां नयनपथमभ्येति न मुनिः ॥ ५७ ।। सूर्यवदिति । सूर्ये यथा तपति पद्मगणप्रबुद्धि- (xxva) रेकत्र कालसमये कुमुदप्रसुप्तिः । ro 5 20 1. B om. bhava; Tha-yi gnas, T. 2. agabhogān, B; ħbad-med-par, T. 3. skal-med (abhavyānām), T; C's 'sattvas of mean fortune' supports the text.

·१०८ रत्नगोत्रविभागः 5 बुद्धिप्रसुप्तिगुणदोषविधावकल्पः सूर्योऽम्बुजेष्वथ च तद्वदिहार्यसूर्यः ।। ५८ ॥ द्विविधः सत्त्वधातुरविनेयो विनेयश्च । तत्र यो विनेयस्तमधिकृ (52a)त्य पद्मोपमता स्वच्छजलभाजनोपमता च । निर्विकल्पो यथादित्यः कमलानि स्वरश्मिभिः । बोधयत्येकमुक्ताभिः पाचयत्यपराण्यपि॥ ५९ ॥ सद्धर्मकिरणैरेवं तथागतदिवाकरः । विनेयजनपभेषु निर्विकल्पः प्रवर्तते ॥ ६० ॥ धर्मरूपशरीराभ्यां बोधिमण्डाम्बरोदितः । जगत्स्फरति सर्वज्ञदिनकृज्ज्ञानरश्मिभिः ।। ६१ ॥ यतः शुचिनि सर्वत्र विनेयसलिलाशये । अमेयसुगतादित्यप्रतिबिम्बोदयः सकृत् ॥ ६२ ॥ एवमवि कल्पत्वेऽपि सति बुद्धानां त्रिविधे सत्त्वराशौ दर्शनादेशनाप्रवृत्ति'- क्रममधिकृत्य शैलोपमता । सदा सर्वत्र विसृते धर्मधातुनभस्तले । बुद्धसूर्ये विनेयाद्रितन्निपातो यथार्हतः ॥ ६३ ॥ 10 15 1. Bom. ka. 2. B omits a good deal here, reading vineyas tam adhikrtya padmatā / acchajalabhājanopamatā followed by an unintelligible hieroglyphic. The text follows A and T. 3. The use of rašmi in the feminine is exceptional, but for the phrase cf. Kas. P., 35, p. 63, and Mahāyānasutrālarikāra, ix, 33. 4. B om. dharmarāpasa, leaving a gap. 5. Bom. vi. 6. °satvadhātau°, B, against A and T. 7. praurtta°, B. 8. Mi-ma dai hdra-ba-iid (sāryopamata), T. .

·चतुर्थः परिच्छेदः 5 10 उदित इह समन्ताल्लोकमाभास्य यद्वत् प्रततदशशतांशुः सप्तसप्तिः क्रमेण । प्रतपति वरमध्यन्यूनशैलेषु तद्वत् प्रतपति जिनसूर्यः सत्त्वराशौ क्रमेण ॥ ६४ ॥ प्रभामण्डलविशेषणे । सर्वक्षेत्रनभस्तलस्फरणता भानोर्न संविद्यते नाप्यज्ञानतमोऽन्धकारगहनज्ञेयार्थसंदर्शनम् । नानावर्णविकीर्णरश्मिविसरैरेकैकरोमोद्भवै- र्भासन्ते करुणात्मका जगति तु ज्ञेयार्थसंदर्शकाः ॥६५॥ बुद्धाना नगरप्रवेशसमये चक्षुविहीना जनाः पश्यन्त्यर्थमनर्थजालविगमं विन्दन्ति तद्दर्शनात् । मोहान्धाश्च भवार्णवान्तरगता दृष्ट्यन्धकारावृता बुद्धार्कप्रभयावभासितधियः पश्यन्त्यदृष्टं पदम् ॥ ६६ ॥ चिन्तामणिवदिति । (52b.) युगपद्गोचरस्थानां सर्वाभिप्रायपूरणम्। कुरुते निर्विकल्पोऽपि पृथक् चिन्तामणिर्यथा ॥ ६७ ।। बुद्धचिन्तामणिं तद्वत् समेत्य पृथगाशयाः । शृण्वन्ति धर्मतां चित्रां न कल्पयति तांश्च सः ।। ६८ ॥ यथाविकल्पं मणिरत्नमीप्सितं धनं परेभ्यो विसृजत्ययत्नतः । 1. T read iva (bzhin) for iha. 2. ḥbab (prapatati), T, here and in the next line, agreeing with nipāto in verse 63. 3. pasyanti drstam, B. 4. A om dva. 5. bsten-nas (samsritya?), T. 6. So A; yathā vilbam, B (one syllable short); ji-ltar jidbzhin nor-bu (Jathā cintāmaņi"), T. - 15 20 ·रत्नगोत्रविभाग: 5 10 तथा मुनिर्यत्नमृते यथार्हतः परार्थमातिष्ठति नित्यमा भवात् ॥६९॥ दुर्लभप्राप्तभावास्तथागता इति । इह शुभमणिप्राप्तिर्यद्वज्जगत्यतिदुर्लभा जलनिधिगतं पातालस्थं यतः स्पृहयन्ति तम् । न सुलभमिति ज्ञेयं तद्वज्जगत्यतिदुर्भगे मनसि विविधक्लेशग्रस्ते तथागतदर्शनम् ॥ ७० ॥ प्रतिश्रुत्काशब्दवदिति । प्रतिश्रुत्कारुतं यद्वत् परविज्ञप्तिसंभवम् । निर्विकल्पमनाभोगं नाध्यात्म न बहिः स्थितम् ।। ७१ ॥ तथागतरुतं तद्वत् परविज्ञप्तिसंभवम् । निर्विकल्पमनाभोगं नाध्यात्मं न बहिः स्थितम् ॥ ७२ ॥ आकाशवदिति । निष्किचने निराभासे निरालम्बे निराश्रये। चक्षुष्पथव्यतिक्रान्तेऽप्यरूपिण्यनिदर्शने ॥ ७३ ॥ यथा निम्नोन्नतं व्योम्नि दृश्यते न च तत्तथा । बुद्धेष्वपि तथा सर्वं दृश्यते न च तत्तथा ॥ ७४ ॥ पृथिवीव दिति । सर्वे महीरुहा यद्वदविकल्पां वसुंधराम् । निश्रित्य वृद्धि वैरूढिं वैपुल्यमुपयान्ति च ॥ ७५ ॥ संबुद्धपृथिवीमेवमविकल्पामशेषतः । जगत्कुशलमूलानि वृद्धिमाश्रित्य यान्ति हि ॥७६॥ 15 20 1. Bom. dva. 2. Bom. va. 3. nisrtya, B.

·चतुर्थः परिच्छेदः cr उदाहरणानां पिण्डार्थः । न प्रयत्नमृतेः कश्चिदृष्टः कुर्वन् क्रि (xxvb) यामतः । विनेयसंशयच्छित्त्यै नवधोक्तं निदर्शनम् ॥ ७७ ॥ सूत्रस्य (534) तस्य नाम्नैव दीपितं तत्प्रयोजनम् । यत्रैते नव दृष्टान्ता विस्तरेण प्रकाशिताः ।। ७८ ।। एतच्छृतमयोदारज्ञानालोकाद्यलंकृताः । धीमन्तोऽवतरन्त्याशु सकलं बुद्धगोचरम् । १७९ ।। इत्यर्थं शक्रवैडूर्यप्रतिबिम्बाधुदाहृतिः । नवधोदाहृता तस्मिन्तत्पिण्डार्थोऽवधार्यते ।। ८० ॥ दर्शनादेशना व्याप्तिविकृतिर्ज्ञाननिःसृतिः । मनोवाक्कायगुह्यानि प्राप्तिश्च करुणात्मनाम् ।। ८१ ॥ सर्वाभोगपरिस्पन्दप्रशान्ता निर्विकल्पिकाः । धियो विमलवैडूर्यशक्रबिम्बोदयादिवत् ।। ८२ ॥ प्रतिज्ञाभोगशान्तत्वं हेतु/निर्विकल्पता । दृष्टान्तः शक्रबिम्बादि: प्रकृतार्थसुसिद्धये ॥ ८३ ॥ अयं च प्रकृतोऽत्रार्थो नवधा दर्शनादिकम् । जन्मान्तर्धिमृते शास्तुरनाभोगात् प्रवर्तते ॥ ८४ ॥ IO 10 1. B is only partially legible; prayatnaḥm ite, A. 2. O explains this by saying that the instances are taken from the Sarvabuddhavisayāvatārajñānālokālamkārasūtra; cf. the wording of verse 79. 3. So A apparently, except that the character dya is uncertain; ādi does not appear in T. B, mainly illegible, seems to have dya. The alternative is to read alokāt svalam'. 4. A and B both read darśanā", where one would expect darsanari desanā, but cf. the introductory sentence to verse 63 above. It is not clear if we are to divide darśanā and deśanā or to understand ādesanā. 5. C divides janmāntardhim into janmānta and çddhi, T into janma and antardhi.

·११२ रत्नगोत्रविभागः 5 10 एतमेवार्थमधिकृत्योदाहरणसंग्रहे चत्वारः श्लोकाः । यः शक्रवदुन्दुभिवत् पयोदवद् ब्रह्मार्कचिन्तामणिराजरत्नवत् । प्रतिश्रुतिव्योममहीवदा भवात् परार्थकृद्यत्नमृते स योगवित् ॥ ८५ ॥ सुरेन्द्ररत्नप्रतिभासदर्शनः सुदैशिको दुन्दुभिवद्विभो रुतम् । विभुर्महाज्ञानकृपाभ्रमण्डल: स्फरत्यनन्तं जगदा भवाग्रतः ॥ ८६ ॥ अनास्रवाद्ब्रह्मवदच्युतः पदा- दनेकधा दर्शनमेति निर्मितः । सदावज्ज्ञानविनिःसृतद्युति- विशुद्धचिन्तामणिरत्नमानसः ॥ ८७ ॥ प्रतिरव इव घोषोऽनक्षरोक्तो जिनानां गगनमिव शरीरं व्याप्यरूपि ध्रुवं च । क्षितिरिव निखिलानां शुक्लधौषधीनां' जगत इह समन्तादास्प (53b) दं बुद्धभूमिः ॥ ८८ ॥ कथं पुनरनोदाहरणनिर्देशेन सततमनुत्पन्ना अनिरुद्धाश्च बुद्धा भगवन्त उत्पद्यमाना निरुध्यमानाश्च संदृश्यन्ते सर्वजगति चैषामनाभोगेन बुद्धकार्याप्र- तिप्रश्रब्धिरिति परिदीपितम् । शुभं वैडूर्यवच्चित्ते बुद्धदर्शनहेतुकम् । तद्विशुद्धिरसंहार्यश्रद्धेन्द्रियविरूढिता ॥ ८९ ॥ 15 20 1. Bom.madhi. 2. B om. d acyutaḥ and leaves a gap. 3. Sukladharmam ausadhinām, B. 4. Bom. a in aniruddhāś. 5.. B om. syante.

·चतुर्यः परिच्छेदः D 5 शुभोदयव्ययाद्बद्धप्रतिबिम्बोदयव्ययः । मुनि!देति न व्येति शक्रवद्धर्मकायतः ॥ ९० ॥ अयत्नात् कृत्यमित्येवं दर्शनादि प्रवर्तते । धर्मकायादनुत्पादानिरोधादा भवस्थितेः ॥ ९१ ॥ अयमेषां समासार्थ औपम्यानां क्रमः पुनः । पूर्वकस्योत्तरेणोक्तों वैधर्म्यपरिहारतः ॥ ९२ ॥ बुद्धत्वं प्रतिबिम्वाभं तद्वन्न च न घोषवत् । देवदुन्दुभिवत् तद्वन्न च नो सर्वथार्थकृत् ॥ ९३ ॥ महामेघोपमं तद्वन्न च नो सार्थबीजवत् । महाब्रह्मोपमं तद्वन्न च नात्यन्तपाचकम् ।। ९४ ॥ सूर्यमण्डलवत् तद्वन्न नात्यन्त तमोऽपहम् । चिन्तामणिनिभं तद्वन्न च नो दुर्लभोदयम् ॥ ९५ ॥ प्रतिश्रुत्कोपमं तद्वन्न च प्रत्यय संभवम् । आकाशसदृशं तद्वन्न च शुक्लास्पदं च तत् ॥ ९६ ॥ पृथिवीमण्डलप्रख्यं तत्प्रतिष्ठाश्रयत्वतः । लौक्यलोकोत्तराशेषजगत्कुशलसंपदम् ॥ ९७ ॥ 10 15 1. prayatnāt krtyam ity eva, B. 2. Bom.da. 3. O translates as if reading brjod-pa min for yin of the Narthang edition, i.e. uttare nokto. 4. tadvane va na, B. 5. sarvathāsakrt, B. 6. e.c.; na cantāmarthabījavat, B; na ca nārthabijavat, A (one syllable short); don-med-pahi sa-bon spori. min (nānarthabijavat), T; C's indications agree with the text. 7. na cātyanta', B. 8. B inserts tam at beginning. 9. capratyayaº, A. 10. sampada, n., is extremely rare; PW gives only one instance, from the Kathāsaritsāgara.

·११४ रत्नगोत्रविभागः बुद्धानां बोधिमागम्य लोकोत्तरपथोदयात् । शुक्लकम'पथध्यानाप्रमाणारूप्यसंभव इति ॥ ९८ ॥ इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे तथागतकृत्यक्रियाधिकारश्च- तुर्थः (xxvIa)परिच्छेदः श्लोकार्थसंग्रहव्याख्यानतः समाप्तः ॥४॥ 1. Sukladharma°, B.

·V 2 5 10 अतः परमेष्वेव यथापरिकी (54a) तितेषु स्थानेष्वधिमुक्तानामधिमुक्त्य- नुशंसे षट् श्लोकाः बुद्धधातुर्बुद्धबोधिबुद्धधर्मा बुद्धकृत्यम् । गोचरोऽयं नायकानां शुद्धसत्त्वैरप्यचिन्त्यः ॥१॥ इह जिनविषयेऽधिमुक्तबुद्धि- गुणगणभाजनतामुपैति धीमान् । अभिभवति स सर्वसत्त्वपुण्य- प्रसबमचिन्त्यगुणाभिलाषयोगात् ॥२॥ • यो दद्यान्मणिसंस्कृतानि कनकक्षेत्राणि बोयर्थिको बुद्धक्षेत्ररजःसमान्यहरहो धर्मेश्वरेभ्यः सदा । यश्चान्यः शृणुयादितः पदमपि श्रुत्वाधिमुच्येदयं तस्माद्दानमयाच्छुभाबहुतरं पुण्यं समासादयेत् ॥३॥ यः शीलं तनुवाङमनोभिरमलं रक्षेदनाभोगव- द्धीमान् बोधिमनुत्तरामभिलषन् कल्पाननेकानपि । यश्चान्यः शृणुयादितः पदमपि श्रुत्वाधिमुच्येदयं तस्माच्छीलमयाच्छुभाबहुतरं पुण्यं समासादयेत् ॥४॥ घ्यायेद्ध्यानमपीह यस्त्रिभुवनक्लेशाग्निनिर्वापक दिव्यब्रह्मविहारपारमिगतः संबोध्युपायाच्युतः । यश्चान्यः श्रृणुयादितः पदमपि श्रुत्वाधिमुच्येदयं तस्माद्ध्यानमयाच्छुभाबहुतरं पुण्यं समासादयेत् ।।५।। 15 • 20 1. B om. sa. The metre of this verse is not given in the treatises on prosody. 2. T's mos-pa sans-rgyas suggests adhimuktibuddho, and B -originally read adhimukti and has the final i erased.

·रत्नगोत्रविभागः 5 IO दानं भोगानावहत्येव' यस्मा- च्छीलं स्वर्ग भावना क्लेशहानिम् । प्रज्ञा क्लेशज्ञेयसर्वप्रहाणं सातः श्रेष्ठा हेतुरस्याः श्रवोऽयम् ॥६॥ एषां श्लोकानां पिण्डार्थो नवभिः श्लोकैर्वेदितव्यः । आश्रये तत्परावृत्तौ तद्गुणेष्वर्थसाधने । चतुर्विधे जिनज्ञानविषयेऽस्मिन् यथोदिते ॥७॥ धीमानस्तित्वशक्तत्वगुणवत्त्वा धिमुक्तितः । तथागतपदप्राप्तिभव्यतामाशु गच्छति ॥८॥ अस्त्यसौ विषयोऽचिन्त्यः शक्यः प्राप्तुं स मादृशैः । प्राप्त एवंगुणश्चासाविति श्रद्धाधिमुक्तितः ॥९॥ छन्दवीर्यस्मृतिध्यानप्रज्ञादिगुणभाजनम् । बोधिचित्तं भवत्यस्य सततं प्रत्युपस्थितम् ॥१०॥ तच्चित्त प्रत्युपस्था (546) नादविवो जिनात्मजः । पुण्यपारमिता पूरिपरिशुद्धिं निगच्छति ॥११॥ पुण्यं पारमिताः पञ्च त्रेधा तदविकल्पनात् । तत्पूरिः परिशुद्धिस्तु तद्विपक्षप्रहाणतः ॥१२॥ दानं दानमयं पुण्यं शीलं शीलमयं स्मृतम् । द्वे भावनामयं क्षान्तिध्याने वीर्यं तु सर्वगम् ॥१३॥ 15 1. āmahaty, B; A om. nā. 2. The original reading was probably parivrttau. 3. °gunadatvā, B. 4. tacitta', B. 5. punā (or nya) pāramita, B.

·पंचमः परिच्छेदः ११७ 5 त्रिमण्डलविकल्पो यस्तज्ज्ञेयावरणं मतम् । मात्सर्यादिविपक्षो' यस्तत् क्लेशावरणं मतम् ॥१४।। एतत्प्रहाणहेतुश्च नान्यः प्रज्ञामृते ततः । श्रेष्ठा प्रज्ञा श्रुतं चास्य मूलं तस्माच्छ्रुतं परम् ॥१५॥ 'इतीदमाप्तागमयुक्तिसंश्रया- दुदाहृतं केवलमात्मशुद्ध'ये। धियाधिमुक्त्या कुशलोपसंपदा समन्विता ये तदनुग्रहाय च ॥१६।। प्रदीपविद्युन्मणिचन्द्रभास्करान् प्रतीत्य पश्यन्ति यथा सचक्षुषः । महार्थधर्मप्रतिभा प्रभाकर मुनि प्रतीत्येदमुदाहृतं तथा॥१७॥ यदर्थवद्धर्मपदोपसंहित त्रिधातुसंक्लेशनिबर्हणं वचः । भवेच्च यच्छान्त्यनुशंसदर्शक तदुक्तमार्ष विपरीतमन्यथा ॥१८॥ यत्स्यादविक्षिप्तमनोभिरुक्तं शास्तारमेकं जिनमुद्दिशद्भिः । IO 15 1. rnam-rtog (°vikalpo), T; but C supports the MSS.'s reading. 2. śre pra śrutam, B (two syllables short). 3. The MSS. omit the headings to this and the following verses, which are found in T. 4. B om. ddha. 5. Bom. prabha. 6. °samhrtam, B.Cf. S., ix, 49b. 7. B repeats ni. This verse is quoted by Prajñākaramati in the Bodhicaryāvatārapañjikā (ed. Bibl. Ind.), p. 432, on Bodhia caryāvatāra, ix, 42.

·रत्नगोत्रविभागः 5 मोक्षा (xxvIb) प्तिसंभारपथानुकूलं मूर्ना तदप्यार्षमिव प्रतीच्छेत् ॥१९॥ यस्मान्नेह जिनात् सुपण्डिततमो लोकेऽस्ति कश्चित्क्वचित् सर्वज्ञः सकलं स वेद विधिवत्तत्त्वं परं नापरः । तस्माद्यत्स्वयमेव नीतमृषिणा सूत्रं विचाल्यं न तत् सद्धर्मप्रतिबाधनं हि तदपि स्यान्नीति भेदान्मुनेः ॥२०॥ आश्चिापवदन्ति तन्निगदितं धर्मं च गर्हन्ति यत् सर्वः सोऽभिनिवेशदर्शनकृतः क्लेशो विमूढात्मनाम् । तस्मान्नाभिनिवेशदृष्टिमलिने तस्मिन्निवेश्या मतिः शुद्धं वस्त्रमुपैति रङ्गविकृति न स्नेहपङ्काङ्कितम् ॥२१॥ धीमान्द्यादधिमुक्तिशुक्लविरहान् मिथ्याभिमानाश्रयात् सद्धर्मव्यसनावृतात्मकतया नेयार्थतत्त्वग्रहात् । लोभग्रेधतया च दर्शनवशाद्ध मद्विषां सेवना- दाराद्धर्मभृतां च हीनरुचयो धर्मान् क्षिपन्त्यर्हताम् ॥२२॥ नाग्नेनों ग्रविषादहेर्न वधकानवाशनिभ्यस्तथा भेतव्यं विदुषामतीव तु यथा गम्भीरधर्मक्षतेः । कुर्युर्जीवितविप्रयोगमनलव्यालारिवज्राग्नय- स्तद्धेतोर्न पुनर्बजेदतिभयामावीचिकानां गतिम् ॥२३॥ I0 15 1. pratibodhanam, B. 2. syā nīti", B. 3. naveśyā, B. 4. So A; saddharmavyavasanänytātma", B; bsgribs-paħi bdag (°āvſtātma") , T; C read anytātma°. 5. lobhāgredhaº, B; rñed-lu (?) bsnom-phyir (lābhagrāhataya?), T; C ambiguous. For gredha cf. Pali gedha. 6. Bends with vasad dha.

·पंचम: परिच्छेदः ११९ योऽभीक्ष्णं प्रतिसेव्य पापसुहृदः स्याद्बुद्धदुष्टाशयो मातापित्ररिहद्वधाचरणकृत् संघाग्रभेत्ता नरः । स्यात्तस्यापि ततो विमुक्तिरचिरं धर्मार्थ निध्यानतो धर्म यस्य तु मानसं प्रतिहतं तस्मै विमुक्तिः कुतः ।।२४।। रत्नानि व्यवदानधातु ममलां बोधि गुणान् कर्म च व्याकृत्यार्थपदानि सप्त विधिवद्यत् पुण्यमाप्तं मया । तेनेयं जनतामितायुषमृषि पश्येदनन्तद्युति दृष्ट्वा चामलधर्मचक्षुरुदयाद्वोधि परामाप्नुयात् ।।२५। एषामपि दशानां श्लोकानां पिण्डार्थस्त्रिभिः श्लोकर्वेदितव्यः । यतश्च यन्निमित्तं च यथा च यदुदाहृतम् । यन्निष्यन्दफलं श्लोकैश्चतुर्भिः परिदीपितम् ॥२६॥ आत्मसंरक्षणोपायो द्वाभ्यामेकेन च क्षतेः । हेतुः फलमथ द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां परिदीपितम् ॥२७॥ संसारमण्डलक्षान्तिर्बोधिप्राप्तिः समासतः । द्विधा धर्मार्थवादस्य फलमन्त्येन दर्शितम् ॥२८॥ इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रेऽनुशंसाधिकारो नाम पञ्चमः परिच्छेदः श्लोकार्थसंग्रहव्याख्यानतः समाप्तः ॥५॥ I0 15 ---- . 1. The only other recorded instance of pratisev in literature is in Sāyaṇa's Rigveda commentary, where also it retains the dental s; cf. PWK. 2. The form arihat is remarkable. 3. T read dharmat㺠(chos-ñid). 4. A, which is far from clear on this page, seems to read tasmäd;.de-la, T. 5. bdag-rid dag-pa-jis thabs (atmasamsodhanopāyo?), T. 6. A is a syllable short in a and seems to read hāryamman, çlalaº; ḥkhor-gyi dkyil-ħkhor, T.

·I. INDEX OF METRES The references are to chapters and verses. SETH (=faata) V. I.* (=**) I. (C.), 5-8, 10-12, 14-22, 24-26, 28, 30-33, 35-38, 40-62, 64, 65, 67-68, 80 83, 85-95, $(C.), 127 155, 145 C.), 13(C.), 158-167 ; II. I, 2, 4-7, 10-17, 21-28, 30-37, 42-61, 63-68, 70-72; III. 2, 3, 5, 6, 8, 11-13, 17-22, 27-39; IV. 3-26, 31-33, 36, 42, 43, 47, 53, 54, 59-63, 67, 68, 71-84, 89-98; V. 7-15, 26-98. EFTTT I. 1, 110, 119, 124; V. 19. gtata ( =57+ätter faces) I. 63; IV. 85. (=gq+39=279) I. 2, i! (C.), 29, 96, 97, 103, 105, 106, 112, 113, 115, 116, 119, 121, 122, 125; II. 41; III. I, 10, 23-25; IV. 1, 37, 38, 58. 397 I. 102, 108, 109; II. 39; IV. 45. ESETH II. 9; V. 2. srefoot I. 66. Atfest II. 8; IV. 64, 88. estrufa I. 41 (C.), 79, 99, 100, 141(C.); II. 18-20, 387, 40, 69, 73; III. 4; IV. 29, 39, 40, 69, 86, 87; V. 16-18 hafa a III. 26, 30; IV. 44, 58. strgalaxifea I. 4, 9, 13, 98, 101, 104, 107, III, 114, 117, 120, 123, 126, 156 (C.); II. 3; III. 7, 9, 14-16; IV. 34, 48-51, 65, 66; V. 3-5, 20-25. sifat I. 3, 27, 34, 39, 156, 157; II. 62; IV. 52; V. 6. forefront II. 29; a I. 23. CAT IV. 28, 35. arazt IV. 2, 46, 55. fruit IV. 70. IV. 41, 57. * This particular variety of Vitāna could not be traced in the treatises on prosody. # The second half is a Triştubh scanning; the metre of d having been named Vidhvankamälā, that ofc may be named Upavidhvadkamälá after the manner of Indravajrā and Upendravajrā.

·II. INDEX OF AUTHORITIES Figures in bold type refer to pages and the others to lines. , 6 अनूनत्वापूर्णत्वनिर्देशपरिवर्त 2, 13; 3, 6; 12, fn. ; 28, fn.%; 39, fn.4; 40, fn.10; 41, fn.; 54, fn.'; 56, fn.: (अभिधर्ममहायानसूत्र) 72, fm.' (अवतंसकसूत्र) 36, fn.10 आर्यधारणीश्वरराजसूत्रनिदानपरिवर्त 3, 16. आर्यश्रीमालासूत्र 3, 3; 12, fn.s; 15, fn.'; 19, fn.s; 20, 10%; 22, fn.'; 30, fn.s; 33, fn.10; 34, fn:6; 36, fn.1; 37, fn.t; 45, fn.s; 50, fn.s; 55, fn.24; 56, fn.,8; 59, fn.s; 72, fn.9; 74 fn.2; 76, fn..9; 79, fn.. (काश्यपपरिवर्त) 28, fn.s; 93, fn.1; 108, fn. (गगनगञ्जसूत्र) 44, fn. (ज्ञानालोकालंकारसूत्र) 13, fn.s; 36, fn.10; 55, fn.6; 71, fn.' तथागतगर्भसूत्र 26, 97 67, fn.1 तथागतगुणज्ञानाचिन्त्यविषयावतारनिर्देश 3, 9. दृढाध्याशयपरिवर्त 2, 7. धारणिराजसूत्र 3, 12. (धारणीश्वरराजसूत्र) 22, fn.s; 24, fn.10; 44, fn. प्रज्ञापारमिता 13, 20; 39, 15. महापरिनिर्वाणसूत्र 56, fn.6; 74, 20. (महायानसूत्रालंकार) 7I, fn.1.8; 108, fn. रत्नदारिकासूत्र 96, 8. (रत्नमालासूत्र) 50, fn.10; 57, fn. 6 रत्नसूत्र 96, 6. 3 (वनच्छेदिकासूत्र) 84, fn. (षडायतनसूत्र) 55, fn. सद्धर्मपुण्डरीक 88, 8. सर्दबुद्धविषयावतारज्ञानालोकालंकारसूत्र 9, 6; III, fn.2 सागरमत (परिपृच्छा) 47, II, I37 48, 4, 5, II, 19; 49, 2, 9. (स्थिराध्याशयपरिवर्त) 2, fn. 8 ·III. INDEX OF TECHNICAL TERMS 20, 16. . अकल्प 85, 2. अप्रतिघ 85, 3. अक्षर 105, 8. अप्रश्रब्धि 98, 2. अचला 53, 33; 57,21. अभाव 19, 4. अतत्त्वभाविन् 90, 9. अभिज्ञा 38, 14; 50, 17. षड् अद्वय 53, I2. अधिगमः धर्म 18, 14, 16; 77,6. अभिनिर्हार 10, 10; 57, 6. +अर्थ I, 6. अभिनिवेश 8, Ig. °दर्शन 118, अधिप्रज्ञा 27, 21. 8, 9. अधिमुक्ति 27, 163; II7, 7; II8 अभिमुखी 50, 14; 52, 2. II. धर्म+26, 21. अभिसंस्कार 54,2. अध्याशय 28, 17348, 2. प्रतिपत्ति अभिसमय 18, 15. 50, 17. अभिसंबोधि 7, 17; 56, 8. अध्वन् 93, I5. अभूत 78, 12, 13. कल्पज 43, अनपरान्तकोटि 53, II. 12. ग्राह 77, I7. परिकल्प अनाभोग 8, 2, 9; 52, 7; 98, 49, I2. परिकल्पित 49, 16. 7, I4. अमुक्तज्ञ42,3. अनावरण : गामिन् 29, 5. अमक्तज्ञान 73,3. अनासव 15, I: 54,2, 7; 55, अमृषामोष 55, I7. धर्मिन् 55, 9.त्व 83, I0. धातु 32, 14, 13. 18; 50, 8. अमोषमिन् 55, 18. अनुग्रह 90, I, 7. अयोनिशो-: मनसिकार 12,33; 13, अनुबन्ध 5. मनस्कार 42, 15, 16; अनुशंस II5, I; II7, 15; II9, 43, I. 16. अर्थ I, I0. पद II9, 6. पर+ अनुशय 13, 2; 35,75 47, 10%; 8, 6. स्व--8, 6. 67, I0. वत् 13, 9. अर्हत 32, 16. अन्त : अपर+54, 4. उच्छेद--34, अवलीयनाचित्त 49, I4. 9. तीथिक+34, 14. पूर्व+54, अववाद 39, 16; 104, 9. 4. पूर्वापर+54, 5. शाश्वत+ अविद्या 12,8; 13, 4, 64, 3. 34, 19 श्रावक+34, 15. +अन्ध 51, I2. वासभूमि 32, अन्यतीर्थ 29, I0. 17; 54,6; 97, 4. समुत्थान अन्यतीर्थ्य 28, 7. 12,9. अपरान्तकोटि: सम 20, 8; 54, अविनिर्भाग 42.3; 76, 9; 77, 13. °निष्ठ 32, 8, 13. अन् I; 80, 7. धर्म 21, 16. °लक्षण 53, II. 76,4. वृत्ति 80, 10; 85, 7. अपरिनिर्वाणगोत्रक 28, 1; 35, IO. 13, 8. अविवर्त्य 14, 7.

·INDEX OF TECHNICAL TERMS 123 आत्रेसन 87, 8, II. आस्व 38, I4. धातु 39, 3. अन् 15, I; 32, 19%B34, I. स+ 33, I, I7. इच्छन्तिक 27, 15; 28, 7, 15. इच्छा 36, 5. इतोबाह्य 28, 6. इन्द्रिय 42, 9, 143; 46, I.+अर्थ 82, 14; 84, I.+उपरोध 46, , I. अवीचि 60, 17. अवैवर्तिक 13, 21; 14,8;53,3. अवैवर्त्य 16, 10, II, I3. अष्टाङ्ग : आर्य+105, 14. अष्टादशावेणिकबद्धधर्म 6, 15. असंस्कृत 8,7. असक्त 85,2. असङ्ग 77, 9. असत् 10, 7. आजाति 12, 9; 48, 17. आत्मन् 30, 10, 12, 15; 31, 12, 15.+ग्रह 3I, I0.+पार- मिता 30, 18;, 31, 4, II. +भाव 32, 19; 53, 17%; 60, 2.+स्नेह 77, 18; परम+31, II;34, 9. आनिङ्ग्य 67, I3. आभास : अन्° 46, 15. आभोग : क्रिया 24, I4. अन् 8, 2, 93; 52,7:98, 7, I4. आयतन 42, 18; 43,5345, 18. आरम्बण II,2; 13. I, 479,12. आरूप्य 67, 13; 102, 19; II4, . . , 2. ईर्यापथ 52,6; 100, 18. उदय 42, 8, 9; 43, 7. उदान 70, II. उद्दान 26, II. उपक्लेश 12, 18; 14, 18; 15, 5; 41,2. क्लेश+42, 2;45, 3. उपपत्ति 47,3,8951, 7. भव+ 48, 12. उपशम 9, I3. अत्यन्त+55, 19. उपसर्ग 45, 13. उपादान 46, 14. प्रत्यय 33, 16. स्कन्ध 30, 19; 31, I0. चतुर् 33, I. एकान्तचारिन् 97, 5. करुणा 26, 21. कर्मन् 12, 2; 13, 7-10; 42, 14, 15, 19;43,4, 5.+त्रय 93, I4. अनासव 32, 18; 54, 7. कामधातु 51, 7; 67, 16. काय 18, 15; 34,2,3; 52, 85,9; 86, I4. अय 50,8; 72, I. द्वय 84, 2. धर्म° 2, 133; 12, 2; etc. परमार्थ -91, 4. मुक्ति 83, 7. रूप 88, 13. संवृति°91, 5. सत्8, 19; 74, 6. कार: °क्रिया 18, 2, 16. ० . आर्य : श्रावक 17, 4. संघ 7, I. सत्य 55, 4.+अष्टाङ्ग 105, 14. आर्षभस्थान 20, I. आवरण 10, 5,6; 27, I33; 29, 7, 9-II, I3. क्लेश+79, 14. ज्ञेय+79, 14. द्वय+80, 13. आवीचिक 118, 18. आवेणिक 85, 10; 93, 9. °ता 91, 16; 94, 7. बुद्धधर्म 93, 3. आवेध : पूर्व+52, 3. आशय 20, 17; 24,9; 25,33; 28, 17. आधंसन 10, I0. आश्रयपरिवृत्ति 21, 9, 10; 38, 17379, 2, 10, 13. 6; " 6.प्रय 17, ·124 RATNAGOTRAVIBHĀGA 71,8. ० I. 83; गर्भ 7,2. क्लेश 9, 2; 12, 33; 13, 6, 10; 83, 7. भूमि 68, 3. त्रि 84, 42, 14, 15, 19, 43, 4, 5. 14. प्रादेशिक 16,5; 17, I. कोश 12, 12, 14; 21, 8; ज्ञेय 80, 3. +आवरण 79, 14. 40, I7; 59, 10, 14. मूल तत्त्व : ज्ञान 26,16.°दर्शन 13,I7. 8, 19.+उपक्लेश 42, 2. तथता 21, 3;26, 5; 27,73 क्षर ro5, 8. क्षेत्र 88, 4. बुद्ध 115, I0. तथागत 40, 8, 16: 41, 5. गगनगजादिसमाधि 28, 12; 32, कुल 29, 18. गर्भ 2, 12; ro, 4; 12, 14; 15, I2; 21, 46,2-4: गोत्र 27, 1,8. °त्व 82, गाथा 70, I0. 13. धर्मकाय 3, 2; 12, 13, गेय 73, I0. 143 21, 9; 27, 6; 30, गोचरः बुद्ध90, 2; III, 7. 10; 31, 3. गोत्र 21, 6; 25, 9; 26, 3, 6; तमस् 12, 19; 15, 53; 28, 4. 55, 16,69, 19970, I; 71, तीथिक 28,9, 15. 18, अपरिनिर्वाण 28, I; 35, तीर्थ्य 27, 15. 10. मणि° 5,9. विशुद्ध° 6, 8. तृष्णा 35,7. ग्रह : आत्म 31, II. यथा 31, त्रिधातु II7, 14. 13. त्रिभव 33, I; 62, 33; 88, 6. चतुर्वैशारद्य 6, 15, त्रिमण्डल 6,5; II7, I. चतुष्टय 102, I5. त्रियानिक 17, 14. चरक 28, 6. धातुक 47, 4; 14, 3. प्रति- चरित: चित्त 25, 3. रागादि 67, बिम्बक 50, 8. I5. त्रैयानिक 19, 6; 20, 8. चित्त 12,7; 14, 16%; 15, 2-6%; त्र्यध्वज्ञान 93,9. 40:2; 45,33; 71, 73; 78, दर्शन 9, 2; 12, 17; 13, 193 7-9°चैतसिक 50, 12. प्रकृति 14,6%; 31, I5. ज्ञान 49,3. 41, I2; 43,8; 66, 17%B दशपारमिता 40, 9. 80, 17, 18. °शुद्धि 42, 15: दशबल 6, 15; 21, II. अवलीयना 49, I4. प्रमोक्ष दुःख : °निरोध 12, 5, 10, II, 49, 14. 16. मूल 8, 18. चैतसिक 50, 12. दुष्प्रतिवेध I, 7, 9. जन्मन् : +समुदय 13, I0. +अनु- दुष्प्रतिवेध्य 22, I. बन्ध 13,8. दूरंगमा 53, I. जाति 46, 12. दृष्टि 8, 19; 9, 2; 28, 8, 10- जिन : गर्भ 39, II; 59, 9. 123; 40, 2. प्रतिपक्ष 76, 17. ज्ञानविषय 16,7. उच्छेद 34, 20. शाश्वत 35, ज्ञान 12,739 13, 193 14,6379, 2. सम्यग् 35, 1,2. 12; 80, 14; 8I, II, I3. देशना : धर्म 18, I4. °देहिन् 84, 15.°द्वय 80, 13; देशनी 52, 6.

·INDEX OF TECHNICAL TERMS 125 . . , दोष 77, 18; 78,6. नैष्क्रम्य 88,I. द्वय 12. 2. नैःस्वाभाव्य 89,2. द्वेष 13, I3; 67, 6. पंचदोष 78, 6 धर्म II, I, 5; 18, I4; 45, 4, पंचधर्म 78,18. 9; 48, 19. काय 2, 133B पदार्थ 79, 3, 7. 12, 2; 37, 7; 40, 18; परमात्मन् 3I, II; 34,9. 41, 16; 55, 3; 70,3; 74, परमार्थ 2, II; 28, 8. धातु 26, 18. °चक्र 3, 17; 6, 5; 88, 15. °निर्वृति 55/ 4. °सत्य I37 3;94,2. धातु 10, 4; 15, 16; 55, 18.+अनधिमुक्त 28, 13; 24, 15; 76, 17. मेघा 8. 52, 14; 53, 558,4. स्कन्ध परार्थ 8, 6. संपत् 10, 12, 14. 43, I .+अधिमुक्ति 26, 21. परावृत्ति 116, 6. अधिगम 18, 14. देशना 18, 14. परिकर्मन् 50, 18. धातु I, I; I3, II; 42, 13, परिकल्प 12,739 44, 10; 73, 6. 14, 18;43, 6. अ° 44, 10. धारणी 58,33; 105, 9. परिजय 50, 19; 51,5. धीमत् 3, 14; 14, 7. परिणाम 53, 18. नय 18, II; 19,4; 21, 18. परिनिर्वाण 28, 1; 75, 15. नामरूप 8, 18, 20. परिव्राजक 28,6. नाश 83, 14. परीत्त 23, 9. निःसरण 19, 6, 10, 12-14. पर्युत्थान 69, 4. निकाय 22, TO. पर्येष्टि 106, 12. निदान 46, 8; 70, II; 96, 5. पारमिता 30, 17, 18. पारिणामिकी 33,2,II,I4. अचिन्त्य निमित्ता3,I, 9, 12. प्रपञ्च 33, 54. 5. 7, 8. पुद्गल 18, 2, 5, 8, 10; 36, II; नियाम : सम्यक्त्व 28, 13. 39, I7. दृष्टि 28, 8. धर्म निरोध 9,7; 19, 3. सत्य II, 14, 13, 14. 9, 12, 13, 18; 12, I; 19, पुनर्भव 19, 8. 1; 85, I. पूरि 116, 15, 17. निर्ग्रन्थिपुत्र 28, 6. प्रकृति 42, 17; 43,2; 44, 9, निर्माण 107, 3. काय 107, 13. 10%B45,6,755,16;66,3. निर्याण 98,17599, I. चित्त 4I, I2; 437 3. निर्वाण 28, I, I6%; 50, 10%3 प्रणिधि 36, 6. 56, 9, 12. धातु 3, 1; 56, प्रतिघ 13, 3. 5. प्राप्य 88, 7. प्रतिपद् 104,9. निर्वृति 35,16. प्रतिपन्नक 19,7320, I. नेत्री 6,4. प्रतिवेध 15, 14; 34, I I. दुषI, नैरात्म्य 31,14,15; 34, 9. °कोटि 7, 9. 14. I, I3. प्रतिसंख्या 93,6. ० ततो 13, 7. .

·56, 8. ० . मल 32 126 RATNAGOTRAVIBHĀGA प्रत्यय 25.5, 9, I3+15:34.33 मनस् 12,7363, 12, 18.+मय 43,7564,7. लक्षण 32,I7. 32,19; 33,9546, 14;50,8. प्रत्येकबुद्ध 18, 53; 2N, I8. यानीय मनसिकार 13, I. अ 9, 12. 28, I3; 32, 3. अयोनिशों 12, 3. योनिशों 12, प्रथमचित्तोत्पादिक 52, 16, I9. 8; 25, II. प्रपञ्च 8,9; 9, 14. मनस्कार : अयोनिशो 42, 15, 16%; प्रपाचना 86,8. 43. I. प्रमुदिता 52, 13, I9. प्रमोक्षचित्तोत्पाद 49, I4. 60,8;66,3: 67, 5. सवासन प्रयोग 10, 10%; 35, II; 5372. प्रातिहार्य IOI, 2. त्रय 103, 9. महाकरुणा 29, I3; 48, II. अनुशास्ति° 104, 9. आदेशना महाबोधि 6, I4. 104, 8. ऋद्धि° 104, 7. महाब्रह्मन् II3, I0. प्रादेशिकीबुद्धि 77, 6. महायान 28, I4. धर्म 28, 2. प्रार्थना 30, 6. मार 89, I. सैन्य 88, 2. बल 92, 6. दश 21, II. मार्ग 18, I5; 19, I. "सत्य II, बुद्धः कर्मन् 6, 16. गर्भन् 26,4,6. 9. I2, 143; 18, 16.+उपदेश गुण 6, 15. 'त्व 7,9; 56, 24, 4, 6. मोक्ष 28, I. सम- 9, 12; 80, I, 7. धातु 5, 53; 77, 14. 'बोधि 6, 14. मुक्तज्ञ 76, 8. अॅ76, 9. 'भूमि 79, 19. मुक्तज्ञान 73,4. बोधि I, 3. °मण्ड 4, 1; 88, 4, 1; 88, 2. मुक्तिकाय 83, 7. बुद्ध 4.9.श्रावक 4,986,14. मुषामोषधर्मिन् 19, 2. बोधिसत्त्व 40, 8, 15; 41, I. मैत्री 78, 16. महा 78, 18. कर्मन् 6, 13.गणरत्न 16, 15. मोक्ष 56, 15; II8, I. °मार्ग गुण 17, 5. भूमि 3, 20; 5 28, I. 7; 15, 133 52, 13-15. मोषधर्म 18, 12. महाकरुणा 61, 2. +अलंकार मोह 13, I, 4. 6, 12. +अवभास 6,42. यथावद्भाविकता 14, 9, II, I3%3B भव 8, 18: 27, I7, 18; 33. 15.73; 16,3.7. 16.+अङ्ग 12, 9. त्रि°33, I. यान 88, 10; 98, 8. अन 29, भाजन 105, II. लोक 44, 5. 19399, 7. नव 74,5; 75, भाव 75, 14, 16. 13. महा 28, 143; 29, 5. भावना 12, I7; 13, 193; 29, 9, यानिकः त्रि 17, 15. प्रत्येकबुद्ध I0, 12, 13. 18, 5; 29, I 3. श्रावक 18, भूत 76, 2; 78, 12, 14. कोटि 8; 29, II. 78, I. °दशिन 76, 2. धर्माप- यानीयः प्रत्येकबुद्ध 28, 133; 32, वाद 77, 17. प्रतिष्ठान 49, 3. श्रावक 28, I3. 16. अ°49, 15. यावद्भाविकता 14,9; 15, 9, मण्डल 12, 17. त्रि° 6, 6. II; 16, 3,7. ताप्ति 29, 4. , . o ·INDEX OF TECHNICAL TERMS 127 योनिशोमनसिकार 12, 8; 25, II. रत्न 3, 1994, I2, 13, 15%; 20, 13. त्रय 21, 6. राग I3, I, 3,43, II. रूप 52, 6. काय 88, 13. रूपारूप्यधातु (रूप्या, B) 67, I3. वज्रपद 1, 5; 2, 6, 13; 3, व्यवदान 4I, 18; 55, I. धातु 119, 5. निमित्त 76, 7. सत्य II, I4; 20, 6. व्याकरण 21, I23; 70, I03; 77. II; 86, 8. व्यापिता 83, II. शम : °सुख 51, 5. एकयानगोत्र 35, II. शरणत्रय 17, 14, 16. शाश्वत 84, 21 शास्तृ 28, 7. शीतीभूत 9, 12. शील 17, 4, 6-10. शुक्ल 36, 10; 118, II. चतुः - १ 2, 6, 8. 36, 14. - वनसत्त्व I, I. वशिता 17,5; 32, 15. वासना 19, 8; 33, 5; 67, 4. +अपगम 34,8. व्याधि 54, I. विकल्प 12, 33; 52, 3. विक्रीडिता 9, 18; 10, 7. विचिकित्सा 8, 19% B9, 2. विज्ञान 12, 7, 8. विनय 10, 7. विनिर्भाग 76, 8. अ°21, 16. विपर्यस्त 30, 19. विपर्यास 30, 13. +अभिरत 76, 18. विपश्यना 44, 9. विपाक 45, 12; 78, 2, 4. विबन्ध 13, I. विभव 27, 17, 18. कारण 45, I3. लक्षण 32, 16%; 33, I. विमला 52, 20. विमुक्ति 58, I0. विराग II, 5, I3. धर्म II, I5. विवर्त 43, 6; 44,2. विसंयोग 79, 14. विसामग्री 45, 5. वैनयिक 24, I0. वैनेय 52, 5. वैशारद्य 92, I0. चतुर्° 6, 15. व्यञ्जन I, I0%; 2, 2; 18, 15%3B शुद्धसत्त्व 97,2; II4, 4. शून्य 76, 3,9; 77, I 2. शून्यता 30, 21; 57,17375, 13-17. ज्ञान 76, 15. दृष्टि 28, I0. +अनधिमुक्त 28, 9. °लक्षण 76, II. विक्षिप्तचित्त 76, 13. °विमोक्षमुख 75, 14. परमार्थ 76, 13. सर्वाकारवरो- पेत 57, 6. शैक्षI9,7, 14; 67, I9. सान्तानिक 39,3. श्रद्धा 44, I. श्राद्ध 28, 7. श्रावक 17, 2; 27, 15;28, I3. 'यानिक 18,8;29, II. यानीय 28, 13. °संघरत्न 16, 15. षडायतन 45, 18; विशेष 55, 17. संबर 17, 4. संवर्त 43, 6. अ° 44, 4. संवृति 18, 10; 35, 16. काय 91, 5. °सत्य 70, II. संसार 6, 2; 28, I; 32, 43; 50, 8. °निर्वाणसमता 28, I 41, 16. व्यनुमेय 90, 5, 6. व्यय 42, 8, 9; 43, 8. 34. II.

·128 RATNAGOTRAVIBHĀGA : . ० संस्कार 19,9; 32, I7; 34, 20. संपत् : परार्थ 10, 12, 14. स्वार्थ परिपाक 45, 18. °वत् 32, 18. IO, I2, I3. संस्कृत 8,7; 19,2. सम्पत्ति: परार्थ° 82, 9. स्वार्थ सकरणीय 19,7,14. 82, 8. संक्लेश 13, II; 33, IO, I2, संबोधि 88, 3. सम्यक 3,I. 133; 41, 18; 43, 12. संभवलक्षण 32, 18. संघ 19,6. संभार 118, I. द्वय 99, 8. सञ्चिन्त्य : भवोपपत्ति 47, 8;48, संमृतिद्वय 99, I. 14; 51, 7. +उपपत्ति 47, 3; सम्यसबुद्ध 41, 5. 51, 7. सर्वाकारवरोपेत- बुद्धभाव 81, I2. संज्ञा 24,4,5%; 29, I2-14; 40, 'शून्यता 57, 20. 2. ग्राह 22, II; 23, 16. साङ्गन 9, 18; 10, 6. सत् 10, I7%3; 76, I0. काय 8, साधुमती 58, 2. 19; 76, I7. +असत् 10, °सान्तानिक : अर्हत् 67, I7 आर्य- I7. पुद्गलशैक्ष° 68, I. पृथग्जनशक्ष सत्त्व 10,3; I4, 4, 15, 12%3; 67, 20. बुद्ध° 58, 14. बोधि- 42, 7: धातु 2, II; 6, 1; सत्त्व 68,2. रागादिचरितसत्त्व 16, 7; 40, 8, 15, 18; 41, 67, 15. वीतराग 67, 13. 16. राशि 27, I7; 29, 2, सामग्री 43, 7; 45, 6. वि 45, 33 5. 5. सत्य II, 5. निरोध II, 9, 12, स्कन्ध 42, 14, 18; 43,6; 78, 13. परमार्थ 70, I0. मार्ग 4. उपादान 30, 193; 3I, I0. II, 9, 13, 14. व्यवदान II, मनोमय 33, 9; 34, I0. 14. संवृति 70, II. स्थान 18, 10; 21, 13, 18; संतान 16, 17. चित्त° 23, 15, 37, 16; 38, 14; 74, 10. स्थिति 8. संनिश्रय : गुण 17, 3. स्वभाव 69, Ig. 'त्रय 69, 16. समवधान 47, 9. अं° 13, 18. स्वयंभू 27, 1597, 5. समाधि 26, 21; 29, I2. स्वार्थ 8, 6. संपत् 10, 12, 13. समुदागम 53,2; 55, 16. हेतु 25, 5, 9, 12, I3; 4377. समुदाचार 13, 6, 9. °लक्षण 32, I7. - . 16. स्व 17,2. 43, ·IV. INDEX OF RARE WORDS AND USES ० प्रणुदन 102, 16. एकमुक्ता 108, 6. . अक्षूण 24, I0. निष्पद् 57, 2. अण्डकोश : मोह+ 62, 2. पत् : प्र-A. 47, Ig. अनुशास्ति 104, I0. परिज्ञातावी 71, 13. अयोनिशोमनसिकुर्यात् 12, 9. परिपन्थ 32, I6. अरिहत् 119, 2. पर्यन्तकाल 20, 2. अवभृत् 105, 7. पारमि 31, I43 II5, 18. अशारद्य 98, 20. पारमी 87, 4. आत्मभरि 17, 8. पोषिन् 17, 4. आशय n. I08, II. प्रघोष 104,6. /इ : प्रतीत्य 44. I. /इञ्ज : इञ्जते 9, I0. प्रतिश्रुत्का 110,9; II3, 13. उत्सङ्ग94, 9. प्रविशन 107, 15. उत्सद 94, II, प्रशुद्ध 17, 8. उपगमिका : तत्र+ 22,7. फलिगोध (परिशोध, B) 32, 4. एकत्य 28, 2. फल्गु 81, 21. मुख 39, 16; 44, 7; 75, 14; औदारिक 106, 5. 76, I3. कवि (for छवि?) 44, 8. मुच् : अधिमुच्येत् (°मुञ्चेत्, A) काच 5, 14. II5, I I, I5, 19. कालसमय 107, 21. रश्मि f. 108, 5. किंकरणीय 47, 10. Vलुड़ : लोड्येत 49, 8. कोल 18, 16. वरधृक 7, II. क्षुद्रप्राणक 65, 3. विकरण 96, 15. खण्डिका 5, 12. /विच् : प्रतिविच्य (for °विध्य ?) खाडिन् 62, 6. खार 5, I0. विटप 64, I0. गमिक 106, 4. विन्दन 82, 18. प्रेध 118, 13. विमात्रता 105, II. चारिका 88, I. W : नि- 61, I, 2; 65, 2. जिघ्रण 82, 17. Vवृज : निर्वृज्य 58, 21. ठप् : विठपति 9. II ;-विठपनाम् वैरुढि (वि,A) IIo, 20. 49, 2; विठपिताः 49, 2, व्यक्त 23, 7. विठप्यन्ते 49, I. सततसमित 19,9; 32,4. दुर्दश 77, 9. समावर्तन 4, II. Vदृश् A. 34, 20; 35, I; 47, सम्पद n. II3, 16. 19348, I. संमिञ्जित 60, 20. धातु f. I04,4. सूतिका 84, I9. निर्दीताकारण (नि नाकारण, B) सेव: प्रतिसेव्य 119, I. 24, 15. स्था : अनुतिष्ठते 23, 9. निर्ममीकरण (निर्मषी', A)45, 18. स्पर्शितव्य 106, 19. 5I, II. . -