Sanmati Library, Jaipur
ब्रह्मवादसंग्रह
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
THE
KASHI SANSKRIT SERIES
( HARIDAS SANSKRIT GRANTI AJALA)
61
(Vedānta-S'uddhadvaita Section No. 1. )
THE
BRAHMAVĀDA SANGRAHA
and
ŚUDDĀDVAITA PARISKĀRA
( Philosophy of Sri Walinbhacharya )
WITH COMMENTARIES AND HINDI TRANSLATIONS.
Edited and Translated
by
Pandit Haričankara Šāstri
Vedanta Visarada.
PRINTED AND PUBLISHED BY
Sax Krishna Das Hari Das Gupta
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares City.
5.
1928.
Registered according to Act XXV. of 1867.
(All Rights Reserved. )
Printed-Publisher & sold by
JAI KRISHNADAGIARIDAS GUITA.
The Chowklamba Sanskrit Series Onice,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES. CITT.
Printed by Jai Krishna Dus Gupta
at the Pidyo Vilas Perss, Bennircx,
Agents:
1 Luzac & co, Booksellors,
LONDON
2 Otto Harrassowitz, Loipzig:
GERMANY,
3 The Oriontal Book-supplying cuency,
POOXA,
॥ श्रीः ॥ हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मालासमा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ६२ वेदान्तशुद्धाद्वैतविभागे (१) प्रथमपुष्पम् । श्रीमदखण्डभूमण्डलाचार्यवर्यश्रीवल्लभाचार्यसम्मतो ब्रह्मवादसङ्ग्रहः। शुद्धाद्वैतपरिष्कारश्च । विस्तृतभूमिकया विविधपरिशिष्टै पानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलवृतः । ओङ्करात्मजहरिशङ्करशास्त्रिवेदान्तविशारदेन शुद्धाद्वैतसम्प्रदाय पण्डितेन वैष्णववैभवस्य वैष्णवधर्मपताकायाश्च भूतपूर्व- सम्पादकेन संशोधितः परिष्कृतश्च । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः- चौखम्बासंस्कृतसीरीजआफिस, विद्याविलास प्रेस. गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी। १९८५
हमारे यहां हरतरहकी छपाई वजिल्दसाजीका कार्य भी होताई।
हर तरह के संस्कृत प्रन्य तथा भापा पुस्तकों के मिलने का पता:-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।
KEEKSIKKIMEDIA
॥ श्रीकृष्णः ॥ अस्मिन् स्तबके ग्रन्थाः । ... ... पृष्ठ समर्पण हरिशङ्करशास्त्री २ Foreword Prof. Atreya M. A. १ ३ भूमिका हरिशङ्कारशास्त्री वेदान्तविशारदः १-१२ श्री.तेलीवाला का संक्षिप्त जीवनचरित्र १३-२१ ५ विपयसूची ૨૨-૨૬ ६ ब्रह्मवादकारिका व्रह्मवादः श्रीहरिरायजीविरचितः श्रीगोपालकृष्णभट्टकृतिविवरणसमेतः ब्रह्मवादः श्रीवजराजजीविरचितः ३१-३८ शुद्धाद्वैतपरिष्कारः श्रीरामकृष्णभट्टकृतः श्रीरघुनाथशास्त्रिकृततात्पर्यसमेतः ३९-४६ १० भाषानुवादः हरिशङ्करशास्त्री वे० विशारदः ४७-९१ ११ ब्रह्मवाददीपिका १२ स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः ९५-९७ १३ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् १४ उधृतवचनसङ्ग्रहः ९९-१०० १५ उद्धृतश्लोकसङ्ग्रहः १००-१०२ ... ... ... ...
na
सर्व प्रकारकी संस्कृत पुस्तकें मिलने का पता--
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता:-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, वनारस सिटी।
श्रीकृष्णायनमः ।
समर्पण
जिन्होंने आजीवन साम्प्रदायिक साहित्य की सेवा के द्वारा यह सिद्ध
कर दिया कि श्रीमहाप्रभुजी की बिन्दुसृष्टि का कार्य भगवत्सेवा एवं
आधिभौतिकसम्पत्ति की रक्षा करना तथा नादसृष्टि का कार्य अव्यभिः
चारिणी भक्ति में तन्मय रहते हुए लुप्तपाय साहित्य की रक्षा एवं उद्धार
करना है।
जिन्होंने अपने जीवन में आर्थिक एवं शारीरिक कष्ट सहन कर
-सुरसरस्वती के सेवकों के सर्माप एक उच्चतम आदर्श उपस्थित
कर दिया
जिन्होंने मेरे उत्साहका स्वागत कर मुझे सुरसरस्वती का अन्यतम
सेवक बना दिया
उन--
गोलोकवासी-
मित्रवर मूलचन्द्रभाई (तेलीवाला )
की पुनीत स्मृति में कृतज्ञता पूर्वक यह ग्रन्थ सादर समर्पित है।
हरिशङ्कर ।
No text on this page.
A FOREWORD One of the many systems of religious thought in Iudia that olajm to be based on the authority of the Upanishads, is tlist of Vallabh- .acharya, generally known as the Shuddhadoaita Vedanta, or Shuddha- Brahma-Fada, in the religio-philosophical circles, and as Pushtimarga, as a sect of religion. Unfortunately, it is not so much known to al çeneral reader as the Adoaita Vedanta of Shankaracharya, which, owing to the vast literature published on it in Sanskrit, English and Indian Veronculars by its admirers tho are quite large in number -all over the world, is enjoying so much popularity that it is usally called the Vedanta Philosophy. The Upanishads, which all the systems ..of Vedantio Thought ( Vedanta meaning here the Upanidhada ), claim to interpret, present such a variety and multiplicity of ideas, that to incorporate all of them in a colorent system of philosophy is no less difficult than to interpret the actual world in a comprehensive, coherent :and systematic way. As in actual philosophising on the nature of the world, there is a danger of some aspects of the world to be neglected and others to be orer emphasised by philosophers impatient to give a finished system, so also has been the case with the interpreters of the Upanishads, who, unfortanately for philosophioal genius in India, directed their keen and bright intellect to the ancient record's creative thought, instead of applying it to the actual world and life from which the .sages of the Upanishads got their first-hand information. For an impartial investigator into the doctrines of tbe Upanishads, if he is to benifit by the attempts of the medieval thinkers, it is advisible to know all the interpretations offered by the various schools, The three "books collected in this volume are velome as giving us the doctrines of one of the five well-known schools of Upanishadic thonght, the school of Vallabha on which there is very much soarcity of published literature. B. L. ATREYA M. A. ASST. Prop. Or PHILOSOPAY, HINDU UNIVERSITT BENARES.
No text on this page.
॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ अथेदं किञ्चित्प्रस्तूयते । इह खल सकलकलाकलापादिपाठे श्रीसरस्वत्योरेकत्रसस्वात्रिभुवनललामभूते भारते वर्षे वेदान्तविद्यापाथोदधिमन्यनेनाद्वैतविशिष्टाद्वैतद्वैताद्वैतशुद्धाद्वैताद्यपूर्वरत्नराशिमिरापूरितं सुरसरस्वतीसाहित्यमाण्डागारं श्रीमच्छङ्कररामानुजमध्वनिम्बार्कवल्लभादिभिराचार्यवयः। तत्र तावड्रह्मवादापरपर्यायं शुद्धाद्वैतमतमेव श्रुतिसूत्रानुरोधित्वाद्देदीप्यते रत्नजातेषु, आलोक- यति च स्वप्रभाभिः पुरुपपुलवान् भागवतान् भक्तान् भगवदिच्छया भवान्तसम्भवान्दैव. जीवान् । अत्रेदं विचार्यते कि तावच्छुद्धाद्वैतम् , कोऽर्थस्तस्य, किञ्च तल्लक्षणमिति । शुद्धाद्वैतमार्तण्डे गोस्वामिगोपालारमजगिरिधराचार्यः शुद्धाद्वैतपदस्यार्थः प्रतिपादितः कारिकाद्वयेन । तद्यथा- "शुद्धास्तपदे ज्ञेयः समासः कर्मधारयः । अद्वैतं शुद्धयोः प्राहुः पष्ठीतत्पुरुषं बुधाः॥ मायासम्बन्धरहितं शुद्धमित्युच्यते युधैः । कार्यकारणरूपं हि शुद्धं ब्रह्म न मायिकम् ॥ शुद्धं च तद्वैतं शुद्धाद्वैतम् , शुद्धयोरद्वैतं शुद्धाद्वैतमिति वा । शुद्धशब्दस्यार्थस्तुमायासम्ब- न्धरहितं ब्रह्मेति ग्राह्यः। तथा च मायासम्बन्धरहितस्य शुद्धस्यैव ब्रह्मणः कार्यकारणरूपे. णांशांशित्वेन रूपेण वाऽद्वतम् शुद्धाद्वैतपदवाच्यमिति विभावनीयम् । तल्लक्षणं तु-"इत- रसम्वन्धानवच्छिन्नकार्यकारणादिरूपद्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकामाववत्वम् ।" -सच्चिदानन्दलक्षण, जगत्कर्तृत्वादिलक्षणं वा “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म", "नित्यं विज्ञानमा- नन्दं ब्रह्म" "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रद्यन्त्यभिसंवि- शन्ति"; "यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युम्चरन्ति"; "जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात", "अंशो नानाव्यपदेशात्", "ममैवांशी जीवलोके" इत्यादिश्रुतिसूत्रः प्रतिपाद्यते शुद्धस्यैवा- न्दमयस्य ब्रह्मणः कार्यकारणरूपेणांशांशित्वेन रूपेण वा जगह्मणोजीवब्रह्मणोरद्वैतम् । स्वी- क्रियन्ते चान भगवनिश्वसितरूपानिरपेक्षाः श्रुतयो, वेदान्तवाक्यप्रथनार्थत्वरूपाणि ब्रह्म- सूत्राणि,, श्रीकृष्णवाक्यानि, व्यासस्य समाधिभाषा चेति प्रमाणत्वेन सर्वैरप्यास्तिकैः । "ब्रह्मवाद" एवैतेषां श्रुतिसूत्रगीताभागवतात्मकप्रमाणमूर्धन्यानाम्प्रतिपाद्यो विपयः। भगवद्वदनवैश्वानरावतारापरपर्यायैः श्रीमद्वल्लभाधीश्वरैतासूत्राणुभाध्यसुबोधिनीनि- बन्धषोडशग्रन्थादिषु सविस्तरं विचारितमेतत् । श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितैर्विद्वन्मण्डने, श्रीपुरु- पोत्तमैर्भाष्यप्रकाशेऽवतारवादावल्यां च, श्रीगिरिधरगोस्वामिमिः शुद्धाद्वैतमार्तण्डे, श्रीला- तथाच (२) महः प्रमेयरत्नार्णवे, श्रीगठ्ठलालापरपर्यायविर्धनैर्मारुतशक्ती,श्रीमग्नलालशाखिभिः पुष्टि- खरे, श्रीरमानाथशास्त्रिभिरपि शुद्धाद्वैतदर्शने ब्रह्मवादविपये पहुशो विचारितम्। प्रन्थावे- शुद्धाद्वैतसिद्धान्तावोधवद्धादराः पूर्वपूर्वप्रामाण्यप्रावल्यमावहन्ति । परं तेषु केषां चित् स- लोकवाधसौकर्यवैधुर्यण, केपाश्चिदतिविस्तृतत्वात् , केषाचिद्विपयविशालत्वात्, केपाचिद- लषितकलावैकल्याच न सन्तोपमुपजनयन्ति मानसेषु प्रणयिनाम् । अनुपपत्तिसन्ततिमे- दृशामपनयन्ति "ब्रह्मवाद"प्रणयनेन श्रीमद्विरिवरधरणचरणपरिचरणमार्गमुकुलमार्तण्डाय. नहरिदासवयश्रीमदोवर्धनगिरिवरतादात्म्यं प्राप्नुवन्तो गोस्वामिनो हरिरायचरणाः, मायावा- करीन्द्रदर्पविदलनदक्षाः कणभक्षाक्षपादपक्षपातिपदमनुसन्दधानाः श्रीब्रजरायचरणाः, शुद्धा. तलक्षणपरिष्करणेन रामकृष्णभधश्च । इयं हि अन्यत्रयी त्रयीव सकललोकोपकारीणि नि. गाव त्रिदुःखदुरितापहारिणी,तत्वजिज्ञासमाननामखिलानामपि जनानां स्पृहणीयतरेति ना- अ तत्र फस्यापि शक्वाकलवानुभवः । प्रतिपाद्यो विषयस्तु "ब्रह्मवाद" इति नाम्नैवस्फुर. प्रेक्षावा चेतसि घनगर्जितन वृष्टिरिव ।। स एवायं श्रीपुरुषोत्तमास्यानलावतारोपदिष्टः सुरसृष्टिसमुद्भूतानां जीवानामुपकारको क्तिमार्गः “पोषण तदनुग्रहः" इति वाक्यानुरोधात्पुष्टिमार्ग इति गीयते साम्प्रदा- । अयं च- "वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि। समाधिभाषाव्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम् ॥ उत्तर पूर्वसन्देहवारक परिकीर्तितम् । अविरूद्धन्तु यत्वस्थ प्रमाणं तच नान्यथा ॥ एतद्विरुद्धं यत्सर्वं न तन्मानं कथंचन ।" त्यादिप्रमाणनिकषग्राव्णा सम्यक् परीक्षित एव । अस्मिश्च ब्रह्मवादे आनन्:मयो वेदैक- तिपाद्यः श्रीकृष्ण एवोपास्यत्वेन परिगृहीतः । तस्य निरंतशयानन्दत्वं वेदे प्रसिद्धमेव । न्येषां देवानां तु गणितानन्दत्वं वृहदारण्यके प्रसिद्धम् । तद्यथा- ०० ०० १०००००० ." . १०००००००० " " ०० मनुष्याणामानन्दाः १ मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दा १०००० मानुपानन्दाः १ देवगन्धर्वाणामानन्दः 'देवगन्धर्वाणामानन्दाः १ पितॄणामानन्दः पितॄणामानन्दाः १ आजानदेवानामानन्दः आजानदेवानामानन्दाः१०००००००००० १ कर्मदेवानामानन्दः कर्मदेवानामानन्दाः१०००००००००००० १ देवानामानन्दः देवानामानन्दाः१००००० १ इन्द्रस्यानन्दः इन्द्रस्यानन्दा१००००००००००००००००" १ वृहस्पतेरानन्दः बृहस्पतरानन्दाः१०००००००००००००००००० १ प्रजापतेरानन्दः .. " " ३० ०००००० ०० " इतःपरं श्रुतयो निरतिशयानन्दत्वमगणितानन्दत्वं वा प्रतिपादयन्ति । अतः श्रीकृष्ण- स्यैवानन्दमयत्वं स्फुरति भकानां चेतसि । एतादृशोऽगणितानन्दः कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो यशोदोत्सद्गलालितः श्रीकृष्ण एव तदं- शात्मकैविरुपास्यते । “अधिकारप्रभेदेन फलभोक्तारो जीवा" इत्यपि.सर्वजनसुविदितमेव । जीवानामधिकारभेदास्त्वधोलिखितक्रमेण विवोधयन्ति विपश्चितः । जीवाः 1 । J मुकाः मुक्ततराः 1. जीवन्मुक्ताः मुक्ताः देवाः आसुराः । मर्यादाजीवाः पुष्टिजीवाः , । शुद्धपुष्टिस्थाः पुष्टिपुष्टिस्था मर्यादापुष्टिस्थाः प्रवाहपुष्टिस्थाः सर्वेऽपि भक्ताः स्वाधिकारानुसारतः फलं प्राप्नुवन्त्येव । तच्च फलं "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इतिश्रुते रसात्मकपुरुषोत्तमेन सममेव सर्वकामोपभोगः । तत्साधनं तु भक्तिरेवेति विशदं व्याख्यातं तत्रभवद्भिहरिरायचरणैः । एवमंशांशित्वेन जीव- ब्रह्मगोरभेदः प्रतिपादितः । प्रपञ्चस्तु तत एवाविर्भूतः, कार्यरूपत्वाच्च तस्य ब्रह्माभिन्नत्वमेव । “जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनि.वात्" "यतो वा इमानि भूतान जायन्ते" "अह सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलय- स्तथा" "तदात्मान स्वयमकुरुत" "पटवञ्च" "नामाव उपलब्धेः" "वैधाच्च न स्वप्नादिभ्यः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रः सत्यत्वमेव प्रतिपाद्यते प्रपञ्चस्य । गोस्वामिश्रीत्रज- रायचरणैः : प्रपञ्चस्य मायिकत्वं निपुणतया खण्डितमेव । एवं च प्रपञ्चस्यापि ब्रह्माभिन्नत्वम् । तदेवतच्छुद्धाद्वैतम् । सन्त्यत्र ब्रह्मजीवजगद्विपये मायावादाचनेके मतभेदाः । समुपन्यस्यते यत्रविपश्चि. तां विनोदाय शाकररामानुजीयमाध्यमततो' वाल्लभमत्तस्य सालक्षण्यवैलक्षण्यसूचकं पत्रम् (Table):- श्रीमद्वल्लभाचार्याणां मतम् । श्रीमच्छङ्कराचार्याणां मतम् अद्वैतवादः १ शुद्वितवादः प्रमाणादि सर्व सत्यं, केवलं ब्रह्मैव स्वेच्छावशात् प्रमाणादीनि व्यावहारिकाणि परमा- प्रमाणादिरूपैर्विचित्रां लोलां करोति । र्थतः सत्यं ब्रह्मव ।
पराप- शब्द-एव मुख्य प्रमाणं तदनुकूलतयाऽन्येपां प्रमाणानां व्यावहारिकी सत्यताम- प्रामाण्यम् , किन्तु तत्सख्यानपेक्षिता। शब्द: 'भ्युपेत्य तेपा प्रत्यक्षानुमानोपमान: प्रमाणेऽप्यखण्डशुद्धाद्वैतज्ञानपर्यन्तं स्वतः प्रमा- शब्दार्थापत्यनुपलब्धय इति पट्न णं वेदाः सामाः, श्रीमद्भगवद्गीता, मीमांसाद्व मभ्युपगम्यते । यम् , श्रीमद्भागवतं .(व्यासस्य समाधिभाषा) (क) प्रस्थानत्रयं प्रमाणम् । चेति प्रस्थानचतुष्टयम् । (ख)शब्दप्रमाणस्यैव प्रमाणान्तरा- पेक्षया श्रेष्ठयम् । "वेदोनारायण साक्षादि"ति प्रामाण्यात्तस्य जगदन्तः पातित्वावदानामपि न पारमार्थिकत्वम् । पारमार्थिकत्वम् । प्रमेयं ब्रह्मैव । प्रमेयं ब्रह्मैव सर्वधर्मविशिष्टत्वं ब्रह्मणः । सर्वधर्माणां च निर्गुण निराकारं ब्रह्म । ब्रह्माभिन्नत्वं स्वाभाविकत्वं च, धर्मधर्मिणोऽविकृतरूपाः । आनन्दमयमेव ब्रह्म सैवपरा काष्ठा आनन्दमयो न ब्रह्म किन्तु ततः न ततः परं किंचिदस्तीति । परं ब्रह्म अन्यदेव सगुणनिर्गुणेतिकल्पना परापरेति विद्याद्वविश्य सगुणनिगुणेति कल्पना नाङ्गीक्रियते, ब्रह्मणो विरुद्धधर्माश्रयतया रोति विद्याद्वविध्यं च स्वीक्रियते । सर्वस्य सुसजतत्त्वात् । ब्रह्मैवस्वतोऽभिन्ननिमित्तोपादानकारणतया कर्तृ । परमार्थतोऽकर्तृभूतं ब्रहीय माया. वशात् कर्तृत्वेन प्रतीयते। जगतः सत्यत्वादभेदसम्भवः । जगतोऽसत्यत्वाद्राणानन्यत्वं सम्भवति । • सन्धिद्गुप्तानन्दाब्रह्मणोऽग्नेविस्फुलिङ्गवदशात्मक- अविद्यावशा व जीवरूपेण भासते जीवोत्पत्तिः । स च जावो नित्यः । तदविद्यानाशे तत्संसारनाशः नतु जीवनाशः। विद्ययाऽविद्यानिवृत्तौ जीवत्वनाशः। : जीवो ज्ञातुरूपो धर्मी च । जीवश्चैतन्यज्ञानस्वरूपो नतु ज्ञातृरूपः आनन्दांशतिरोभावेन व्यापकोऽपि जीवोऽणु जीयो विभुबुद्धिसंयोगादणुरूपेण- रूप एव पुनरानन्दांशप्रादुर्भावे व्यापकश्च ।। इंशेच्छया जायमानं जीवस्यकर्तृत्वभोक्तृत्वादिकं जीवस्य कर्तृत्वमोक्तृत्वादिकं चु. पारमार्थिकम् । द्धिसम्बन्ध न पारमार्थिकम् । विरुद्धर्माश्रयतया जीवो ब्रह्मण अंशोगर्भदासश्च । जीवः प्रतिविम्बभूत आभासः । ब्रह्मैव स्वच्छावशादनकजीवरूपाणि धारयित्वा. ब्रह्म माययानेक वषद्भासते । विचित्रलीलाः करोति । भासते। . . . १. , नक्रमः भाक्षः। । १८ अशांशिभावनाभेदसिद्धिः .जहदजहल्लक्षणयाऽभेदसिद्धिः। १९ जगत् वह्मण आधिभौतिक स्वरूपमतएव सत्यम् । जगदसस्यमविद्यया भासते च । २. द्वैतज्ञानमविद्याकायम् । द्वैतज्ञानविद्याकार्यम् । २१ जगदिन्नं संमारोभिनव । जगत् सत् भगव जगत्संसारयोर्भदोनाभमतः। कार्य भगवतं च । तस्य न नाशः । संसारस्तु अविद्याकार्यमसन् ज्ञाननास्यथ । २२ अविकृतपरिणामवादः विवर्तवादः। २३ भाविर्भावतिरोभावी। अध्यारोपापवाद। २४ प्रकारभेदेनाख्यातिरन्यथाख्यातिथ । अनिर्वचनीयस्यातिः । २५ भकिरन्या, उपासनाचान्या । कर्म, उपासना, ज्ञानमिति साध- कर्मोपासनाज्ञानानि भरजानि । ! भक्त्युपासनयोर्भेदो ना. भिमतः। २६ सर्वाणि साधनानि फलात्मकानि । कर्मादीनि साधनानि जगदन्तः- ब्रह्मरूपाणि च । पातित्वादपारमार्थिकानि । २७ आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिपूर्वकपरमानन्दप्राप्तिस्पो अविद्यानिवृत्तिरूपो मोक्षः । २८ मोक्षः प्रवेशात्मकसायुज्यमित्यभिधीयते । मोक्षः कैवल्यमित्यभिधीयते । २९ भावदिच्छामगवल्लालाद्यालम्बन द्वतं प्रति अक्यिामायानीकारेणाद्वतं प्रति- पावते पायत । ३० एकमेवाद्वितीयं वस्तु स्वेच्छया तत्तद्रूपेण परिण. सर्वमलीकमितिमत्वाऽद्वतं साध्यते । मत इति मत्वाऽतं साध्यते । ३१ वेदस्याक्षर मप्यन्यथा न कल्यते । सर्वविरुद्धघ- तत्तच्छ्रुतिव्यवस्थार्थ निर्गुणसगुणो- मश्रियं ब्रोति स्वीकारेण सर्वोऽपि श्रुत्यर्थो व्यव- पजोन्यत्वोपास्यत्वपरब्रह्मत्वादि- स्थाप्यते । कल्पनम् । अथात्र रामनुजभततोवाल्लभमतवैलक्षाण्यमुपन्यस्यते । श्रीमद्वल्लभाचार्यणां मतम् श्रीमद्रामानुजाचार्याणां मतम् शुद्धाद्वतम् । विशिष्टाद्वैतम् । चिदानन्दांशप्रादुर्भावे जडमपि ब्रह्मैव भवति जडस्य जडेनैवाभेदश्चितश्चिदैव । तथाऽऽनन्दांशप्रादुर्भाव चिदपि ब्रह्मैव । ३ वेदानुकूलानि सर्वाणि प्रमाणानि तत्संख्यानियमो. प्रमाणानां त्रयम् , तत्रागमस्य मु: ख्यत्वम् । ४. ब्रह्मैव प्रमेयम्। ब्रह्मैव प्रमेयम् । परन्तु ब्रह्मणः चिदचिद्रूपे शरीरे तयोः परिणाम चाभ्युपगम्यते । २ नास्ति 1 विरुद्धधर्माश्रयं ब्रह्म । सर्वदिव्यधर्मवदपि । सर्वदिव्यधर्मवल। ब्रह्मणः कर्तृत्वम् । ब्रह्मणः कर्तुत्वम् । अविकृतपरिणामवादः । ब्रोशरीरं परिणमते । जीवोऽणुरूपो व्यापकवानन्दाविर्भावे । जीगेणुऽनित्यः कर्तृरूपश्च । . ब्रह्मैव नानारूपाणिस्वेच्छया धारयताति, अवि सर्वदेवजीवानां नानात्वम् ।। तरोभाववादस्वीकारा । जगत्संसारयोर्भेदः । जगत्संसारयोभदो नास्ति । १ भक्त्युपासनयोर्भेदः।। नास्ति भत्तयुपासनयोर्भदः । २ अविद्वद्दशायामन्यथाख्यातिः पूर्णज्ञानिदृष्ट्या सरख्यातिः ऽख्यातिश्च । माध्वमततो वाल्लभस्य चैलक्षण्यम् । श्रीवाल्लभमतम् । श्रीमाधवमतम् । शुद्धाद्वैतम् । द्वैतम। वेदानुकूलं सर्वप्रमाणं तत्सलयानास्ति । प्रत्यक्षानुनानशब्दांत प्रमाणनयम् । ब्रह्मैव प्रमेयम् । ब्रह्मणः प्रमेयत्वेऽपि जीवो जगदि. ति पृथत्तात्वद्वयम् । ब्रह्मजीवजगतां सर्वथैवाभेदः । ब्रह्मजीवजगतां कदापि नास्त्यभेदः। ब्रह्म सधर्मकं निर्धर्मकं चेत्युभयविधम् । ब्रह्म सर्वदा सधर्मकमेव । ब्रह्मणि विरुद्धधर्माश्रयता वर्तते । न विरुद्धमश्रियत्वं ब्रह्मणः । ब्रह्मैवाभिननिमित्तोपादानकारणम् । ब्रह्मनिमित्तकारणम् । प्रकृतिश्चा- पादानकारणम् । अखण्डाऽद्वैतम् । अनन्यत्वं नास्ति। आध्यात्मिकमक्षरब्रह्मस्वरूपम् । न तथाऽभितम् ।। जीवो ब्रह्मण एवेच्छागृहात रूपम् । जीवः पृथक्तत्वम् । जीवस्य निस्यत्वं ज्ञातृत्वंच । तथैवात्रापि । अखण्डरूपस्यापि तस्यानन्दांशप्रादुर्भाव व्याप जीवः सर्वदाऽणुरूपः । कत्वम् । जीवस्य कतृत्वभोक्तृत्वे वर्तते । तथैवात्रापि । इच्छाविपरिणामवत्त्वं जीवस्य । नानात्वं पारमार्थिकत्वं च । अंशत्वादेवांशाशित्वेन जीवस्य ब्रह्मणा स. यद्यपि जीवस्यांशत्वमुरीक्रियत, त- हाभेदः। थापि तस्मादेवांशत्वरूपकारणा- त्तस्य ब्रह्मणः सकाशंदः । तेन तस्वीकाराव वैषम्यनईण्यपरिहारोदुष्करः । श्रीमल्लमानो मते तु अखण्डा तस्वीका- .. .
१६ जगसंसारयो दः । जगत्संसारयोर्भदो नाभिमतः । १७ भक्त्युपासनगोमवः। नाभिमतो भवत्युपासनयोर्भेदः। १८ आवद्वदशायामन्यवाट्यातिः। पूर्णज्ञानिदृष्ट्या अन्यथाख्यातिः । ध्यातिधा तदय प्रदर्शित मझेपतो मताचश्यम् । मत्स्वाप मतान्तरपु श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणानां शुद्धाद्वैताखण्डब्रह्मवादस्यैव सर्वश्रुति- प्रांतपादितस्यात्सूत्रकारसम्मत्तत्याध समीचीनत्वमितिनास्त्यत्र विदुषां विवादपदलेशोऽपि । हन्त ! सिंद्यते चतः,यत्साम्प्रनप्राचीनपारपार्टिमनुसत्याध्यापनशीलानां सहयावर्ता को- पनपद्धतिमनुसरण एव प्रीतिदृश्यते, म पुनर्मूलप्रन्धाभिप्रायप्रकाशने । मुदूरतरमेवास्तु प्रन्धाभिप्रायप्रदर्शनम् ग्रन्थयताजज्ञासापि नाकुलयति विपश्चितां चेतांसि । ये पुनस्तादशी परिपाटिमनुसरन्ते तेषां तु श्रीवल्लभाधीश्वरमतमेव यादरायणाभिप्रेतमित्यभिप्रायः । श्रीमतां प्रोफमर .G. Shastri महोदयानां मते शङ्कराचार्याणां मायावादस्तु सधवासमीचीनः । वदन्ति चत-"This woutन. show that Shankar's Nayarada is a jumblednutiome of the Samkhya and Bruldhist truets, blended with misinterpretation of the pessages refurringto thc criation of the drecoming soul on the rines of Gavelpadn. T'he Saalihyns therefore stand supcriar to Shantian in holding that the universe is a real entity conrl that it must in consequence have a real cause." साइयमतानुयायिनो विकृतपरिणामवादमनुसृत्य जगत्स्वरूपमझीकुर्वन्ति, श्रीवल्ल- भास्तु "अविकृतपरिणामवाद" मेवाभ्युपगम्य जगत्सत्यत्वसाधने प्रवृत्ताः । यद्यपि सा- अधमतानुसरणं न सर्वर्थव दोपरहितम् , तथापि सांख्यानां परिणामवादस्तु शहराणां वि. वर्तवादतोऽधिकमव विश्वासमुत्पादयति प्रेक्षावताम् । डा० थीयो ( Thebonut) महाशयानां मतेऽपि शङ्कराणां मायावादः सर्वथैवाना- दरणीयः। डा. भाण्डारकराणामपि मते शाहराणां मायावादश्याख्यानं नैव प्रमोदास्पदम् । “I'he opinion expressed by some eminent scholars that the burrlen of the Upanishad teaching is the illusive charreterof the world and the reality of the one soul only, is manifestly wrong, and I may even say, is indicative of an tinoritical judgment." यद्यपि Gugla महाशयः शाङ्करसराणमेव स्तौति, तथापि तन्मतं न सर्वजनविश्वा- समुत्पादयति । Colonel facob महाशयः शाकरमतस्तावकं Gaugh महाश-मुत्तर- .
1 ति-The writers of the older Upanishadasi.e. The Tedertists of thc older school were undonbtedly Parinamvadis, ir believers in the reality of the world of porception, and vith then Bra!ıma was not its substrate or illusory material. pause, but the material from rrith the universe nas cvolud is the web of a spider etc." यद्यपि वेदान्तपाथोदधिमथनप्रवृत्तानामनेकपा विदुषां मतान्तराणि समुपलभ्यन्ते, थापि श्रीमद्वल्लभाचार्याणां ब्रह्मवाद एवं निर्दुष्टां पद मावहतीति भाण्डारकराणां मत. FEST I 'Thus most of these schools avoid the Pantheism of Spinoxact, cond the incompatibility betiveen. God's develowent into the world and his transcendincy by holding lat thu rudiments of the material and spiritual world. ssociated with God as his charactoristics or as his body 7" as power, only undergo dovelopment, he himself emaining pure, Vishnusıcamin and Vallabha, admiltin s they do, the development of Purushottan into the world ind at t'ie same time his transcendency, follow Badarayan." वेदश्रद्धा अखण्डशुद्धाद्वैतमक्तिमार्गप्रवर्तकानां श्रीमदल्लभाधीश्वराणां तदनुयायिनां च वेदविषये रतिशया श्रद्धा वर्तते । वेदस्याक्षरमात्रमप्यन्यथार्थकर्मथवादार्थकं वा नाझीकुर्वन्ति श्रीव- उभाचार्योः । वदन्ति च "वेदश्च परमाप्तोऽक्षरमात्रमप्यन्यथा न वदति । अन्यथा सर्व. : तदविश्वासप्रसङ्गात् । “वेदेऽक्षरमात्रमन्यथा कल्पनेऽपि दोषः स्यात्" "तस्माद्वदे- क्षरमानस्याप्यसत्यार्थज्ञानस्याभावाद्वैदिकानां न सन्देहः" इत्यादि । तेन सर्वथैवायं सि- पन्तो वेदैकसम्मत इति नास्ति कस्यापि विपश्चितो विप्रतिपत्तिः । ग्रन्थकारपरिचयः। श्रीहरिरायचरणा श्रीमद्वल्लभाधीश्वराणां द्वितीयकुमाराणां गोस्वामिश्रीविठ्ठलनाथानां प्रपोत्राः श्रीहरिरा- वरणाः संवत् १६४७ वत्सरे प्रादुरभूवन् । त एव ब्रह्मवादप्रणेतारः । एतेषां निखिल- पे विद्याध्ययनं श्रीविठ्ठलेश्वराणां चतुर्थसूनुश्रीगोकुलनाथांनां सविधे सजातमिति प्राचीनानां म् । श्रीमद्धरिरांयचरणा विद्वत्प्रकाण्डा भासन्नितित्यत्र नास्ति कस्यापि विदुषो वैम: म् । विद्वन्मौलिमणयोप्येते स्वात्मानं हरिदासत्वेनैव मन्यत्तस्म । समुपलभ्यन्तै 'हरि- ' विरचिताः शतशो प्रन्थाः। श्रीहरिरायप्रणीतानां ग्रन्थानां सङ्खयानं तु न केनापि कर्ड यते । अत्रैवं गोपालमन्दिरे, नाथद्वारे, काम्यवने, पं० श्रीगंटूलालपुस्तकालये च दृष्ट- . ‘पथमयाता वहवो अन्धाः । दर्शनपथमगतानां प्रन्यानां नामान्यप्यत्रस्थानसोकर्यवैधुर्येण प्रकाशयितुं न शक्यते, प्रन्थविभागं कृत्वैव शक्रोम्यवस्थातुं सतां पुरतः । केचन ब्रह्मवाद- भफिरसवादादयो 'वादान्ता प्रन्थाः । अन्ये मुक्तिद्वविध्यनिरूपणादयो 'निरूपणान्ताः । अपरे मार्गस्वरूपनिर्णयादयो निर्णयान्ताः । इतरे भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमत्वनिधयादयो 'नि- थयान्ताः । केचन मूलस्वरूपनिराकरणादयो 'निराकरणान्ताः । एवमेव रहस्य पर्य-विवेक-विवेचन-विकृति-विवरण-लक्षण-अनुकरण-वर्णन-विध्यन्ता बहवो प्रन्थाः समुपलभ्यन्ते । एतदतिरिक्ता अष्टकानि स्तोत्राणि च विद्यन्ते । परं तेषु सर्वेष्वपि स्वप्रभु. विज्ञप्तिः, स्वामिनीविज्ञप्तिः, यमुनाविज्ञप्तिः, वल्लभाविज्ञप्तिरित्यादिविज्ञप्तिग्रन्थाः, शिक्षाप- त्राणि च भक्तिरसमहोदधौरत्नरूपाण्येव समुल्लसन्ति ग्रन्थरत्नानीमानि महाहाणि । तथापि तन्मुद्रणे न कस्यापिप्रतिः । अधुनातु कटुकटिपटलदंशननेवा पाथसपृषतपातनवा निलया- नीलकीलकवलनेन वा विलोपः क्रमादवलोक्यते । एते समीतसागरविलोडनदक्षा अप्यासन् । गीतगोविन्दसरणिमनुसृत्य भूरि भक्तिभा- वभूपितानामष्टपदीनामपि प्रणयनं चकुः । तथैव ब्रजभाषायामपि कमनीयं कीर्तनकदम्ब कृतवन्तः । कीर्तनानि च तानि प्रत्यहं सर्वत्र मन्दिरेषु भगनत्सनिधौ गीयन्त इति नानिदितं भगवदीयानाम् । 'श्रीहरिरायचरणास्तु विनयस्य परमामवधि प्राप्नुवन्त इत्यपि तदन्थपरिशीलनेन पार- म्परिक परिज्ञानं सम्भवत्येव । पूज्यपादानामेतेषां प्रादुर्भावो यद्यपि महामहिमशालिनि वल्लभनंश एन, यद्यपि तभ्यो महानिस्त्राभरणानि छत्रचामरादीनि च राजचिहान्यपीदानी- तनतद्वंश्यानामिव सुतरां मुलभान्यासन् ,यद्यप्यते ख्यातनैदुष्याः पण्डितप्रकाण्डा आसन् ,तथापि स्वत्मानं जीवत्वाइल्पझं सर्वदोपदुष्टं च मन्यमानाः श्रीकृष्णमेवं विज्ञापयन्तिस्म । तद्यथा-- दीननाथ न नै दैन्यमितोऽधिकामिहास्ति हि । * * जीनस्वभागदोपेण वयं यद्यपि न स्थिराः । तथाप्यझीकृतिस्थैर्य निजं नाथ विचारय । * सर्वज्ञत्वात्नया ज्ञातं पुरा दुष्टा इति स्वतः। स्वचार्यवंशसम्बन्ध स्त्विदानीमपि वर्तते ।। दुष्टा अपि निजा नैव त्यज्यन्ते दोषनाशकः ॥ अन्यत्राप्युक्तं तैरेव- "हो वारौं इन भगवदीयनपर, मेरे तनको करौं विछौना, सीस धरौं इनके चरणन पर" २ इयमेव विनयस्य परा कष्टेति निर्विवादमेव । नैवाधुना तवंशीय एकोऽपि गोस्वामी, दीरित गुणगरिष्ठः प्रभुवरचरणपरिचरणपरायणान्तःकरणः सन् स्यात्मानं सर्व दोपदृष्टं ग्मानो, वैष्णवानां चरणेषु स्त्रशिरःपातनेन कृतकृयो भवितुं सम्भावयन् चाक्षुषः क्षतामुपगतः,न चा तादृशः कोऽपि भागवतो भक्तः। श्रीहरिरामचरणस्तुजन्मनः साफल्यं ल्लमाधीशाधयेण, मुबोधिनीदर्शनेन (मननेन) राधिकानाथाराधनेन, हरिनाममहणादिन नेरूपितम् । एते हि १२० वर्षाणियापत् भूतलमलयः । मुद्रितश्चात्र प्रन्ये कारिकात्मकोऽपरोऽपि ब्रह्मवादः। तस्यापि प्रणेतारः श्रीहरिः चरणा एव ! एतष्याख्यान दीपिकासमाभिधान मुद्रणावसरे नास्माभिर्लब्धम् । तथ इच्छास्त्रनिष्ठातशास्त्रिधीमालालमहाभामानामनुकम्पया सम्प्राप्तमिदानीम् , अतस्तत्- वेशः (क) परिशिष्टे कृतः। श्रीव्रजनाथगोस्वामिनः । गोस्वामिश्रीब्रजनाथविरचितो "ब्रह्मवादो"पि मुद्रित एवान । एते हि गोस्वामिनः श्री. थतनयाः श्रीमल्लमाधीश्वरेभ्योऽटमा परम्परांप्राप्नुवन्तः। श्रीविठ्ठलनाथानां प्रथमतन- याः । एतेपां प्राकट्यं वैक्रमीये अष्टादशशतके (१७२९) सजातमित्यैतिहासिकाः प्राहुः । प्रकाण्डानां श्रीकृष्णाचन्द्राणां श्रीमत्पुरुषोत्तमानां श्रीकाकाबल्लमानां, च समानका- । ह्येते वभूवुः । षोडशग्रन्थादिष्वप्येतेषां टीकाः समुपलभ्यन्ते । श्रीतेलीवाला. न्द्रिमहाशयाः प्राहुरिमे षोडशमन्थानां टीका विलिख्य संशोधनार्थ श्रीकाका. भानां सनिधै प्रेपयांचनुः श्रीकाकावल्लभजीसंशोधिताष्टीकास्तन्नाम्नव प्रसिद्धि · । अथच श्रीकाकागलभजीसंशोधननिहीनाटीकाः श्रीब्रजराजनाना प्रथिता इति । उत्सनिधे श्रीमत्पुरुषोत्तमसमानकालिकानां सङ्खधानतां नामानलिः, तात्कालिकाना नां सूचीपत्रमपि निद्यते । प्रहस्तनादोदाहारे तद्विषयको भूयान् विचारः समुप- द्वोऽस्माभिरतो नात्र पिष्टपेषणं क्रियते । श्रीरामकृष्णभाः। शुद्धाद्वैतपरिष्कारप्रणेतारः श्रीरामकृष्णभट्टास्तु काश्यामेव श्रीगिरिधरगोस्वामिनामन्ते- न आसन् । एतेषां जन्ममूर्मध्यप्रदेश सागर नगरी (Saugur C. P.) आसीत् । वीगिरिधरचरणाः श्रीनाथद्वारतो गुरुदक्षिणारूपेणेदानीमत्र विराजमानं .श्रीमुकुन्दराय- मित्रानीतवन्तस्तदानी मार्ग एवैतेषां समागमा वभूव । १८८३ तमे विकमाब्दे का- सः कृतः । एतेषामेव पौत्ररत्नम् शुद्धाद्वैतवेदान्तमन्थरत्नपरीक्षको रत्नगोपालभट्टः । कंष्णभट्टानां शुद्धाद्वैतमार्तण्डप प्रकाशः, श्रुतिरहस्यप्रकाशादयश्च कृतय उपलभ्यन्ते । समानकालिकाः श्रीद्वारकेशगोस्वामिनः, योगीश्रीगोपेश्वराः, श्रीगिरिधरा:,, श्रीदामो- यः साम्प्रदायिका आचार्याः श्रीराजारामशास्त्री, काशीनाथशास्त्री, काकारामपण्डितजी वामी-विभवरामशास्त्री-सखारामपण्डिताश्वासन् । काश्यां बहुगारं श्रीरामकृष्णभाना - .4 पूर्वोकपण्डितः सह शालार्योऽभूत् । प्रतिपादितं च भहनहाशयः शुद्धाद्वैतमतम् । जयपुरे, दतियाराज्य, रोयाँ राज्ये च तत्समरेन्द्राश्रितः पण्डितप्रवरैः सहापि शावार्थोऽभूत् । विजय. पत्राणि तेषां सन्यस्मतनधिधे । .. टीकाकारपरिचयः । श्रीगोपालकृष्णमः। श्रीहरिरायप्रणातबन्यवादायमरण गोष्टीशालोपनामकहारेकृष्णात्मजगोपालकृष्णन श्रीगो- पश्वरविण मुकविना कृतम्। श्रीगोपेश्वरचरणास्तु चकमाय एकोनविंशतिशतके भूतलमल. यः । अं.नांपदवराणां पाण्डित्यं प्रतिभा च भारतमातण्डादिदर्शनन साक्षात्कुन्ति भाग्य. वन्तो भागयताभसः । श्रीरघुनाथशारखी। शुद्धाद्वतपरिष्कारतात्पर्यप्रणेतारो महाराष्ट्रदेशोद्भवा वैराजक्षेत्रकृताध्ययना ब्रह्मचारि. नारायणशानिमहाभागानामन्तवासिनः 'कोकसे' इत्युपाहा गोपालात्मजा रघुनाथशास्त्रिणः सन्ति । अस्मत्सतार्थास्तकंतीर्थावते धिपधितः । प्रन्थ संशोधनम् । ब्रह्मवादकारिकाया एकमेव पुस्तकं समुपलव्धं विद्याविलासमुद्रणागारतः। तदनुसारे- 'णव मुद्रणकार्य संवृत्तमत्र । मोहमयां पं. गट्टलालसंस्थायां दृष्टपूर्वोऽयं प्रन्यः । श्रीहरिरायविरचितस्य ब्रह्मवादस्यकं पुस्तकं वर्षत्रयात्पूर्वमेवात्र गोपालमन्दिरे दृष्टम् । तदनुसारणतत्संशोध्य गोलोकवासिनां तेलीवालामूलचन्द्रमहाभगानामादेशेन यदाऽहं मोहमयीं गतस्तदा तदीयपुस्तकत्रयेण पं० गटूलालसंस्थायाः पुस्तकद्वयेन चास्य संशोध- नकार्य समाप्तिमगमत्। श्रीब्रजरायचरणानां ब्रामवादस्तु वादावल्या पं० भश्रीरमानाथशानिभिर्मुद्रापित एव । परन्तु तस्य तत्र सर्वथैवाशुद्धरूपेण मुद्रितत्वात् सम्प्राप्तः पुनमुंदणावसरः । अस्य संशोधन तु यदाऽहं काम्यवन आसम् , तदेय पं० मुनीलालमहशयाना साहाय्येन सजातम् । तत्रैव पुस्तकत्रय समुपलब्धम् । पुस्तकद्वयं विद्याविलासमुद्रागारतः प्राप्तम् । तत्तत्स्थलेषु टिप्प- 'ण्यादिना परिष्कृत्यैव मुद्रापितोऽयं प्रन्यः । शुद्धाद्वैतपरिष्कारस्यैकं हस्तलिखितं पुस्तकं विद्याविलासमुद्रणागारत एव सम्प्राप्तम् । तदनुसारेणैव तन्मुद्रणमत्रापि । वर्षत्रयात्प्रागेव विद्याविलासमुद्रणागाराध्यक्षैः श्रेष्ठिवरश्री- जयकृष्णदासमहाशयैरसकृत् समुत्साहितोऽहमस्य मुद्रणार्थम् । परन्तु भगवदिच्छाधीनत्वा- जीवस्य न तत्कार्य तदानी परिपूर्णमभूत् ।
उपकारस्मरणम् । गोलोकवासिनो मूलचन्द्रमहाशयस्यास्मन्मित्रस्य, शुद्धाद्वैतसम्पादकस्य तत्रभवतो तरामशास्त्रिणः, काम्यवनपुस्तकालयाध्यक्षस्य पं. मुन्नीलालमहोदयस्य चात्रोपकारः व्य एव। यद्येतेषां महानुभावानामनुकम्पा न स्यात् तदैतम्रन्थमुद्रणमप्यसम्भव. वमिापद्यत । तत्रभवद्भिभगवच्छाननिष्णातश्रमिग्नलालशास्त्रिभिः श्रीहरिरायविरचितबह्मनाद- सकां प्रदाय वठ्ठपकृतम् । श्रीरघुनाथशास्त्रिां तु विशेपत एवोपकारः स्मर्तव्यः । प्रन्यसंशोधनादि (Proofuding) निखिलप्येतेषां साहाय्येनैव संवृत्तम् । श्रीमद्भिर्दर्शन शास्त्राध्यापकः ( Prof. of Philosophy) आत्रेयमहाभागै- प्राक्कथनं ( Foreword) लिखित्वा बहूपकृतम् । नथैव विद्याविलासमुद्रणालयाध्यक्षस्य श्रेष्टिजयकृष्णदासस्याप्युपकारः स्मर्तव्य एव । क्षमाभ्यर्थनम् । अन्यत्राक्षरसंयोजकदोषासंशोधकस्य जीवसुलभदोषवत्वाचाशुद्धिदोपोनयनपथमागत, भिरश्यमेव क्षन्तव्यमिति प्रार्थयति- . दूविश्वविद्यालयः, काशी । फाल्गुनशुक्ल ५ रचौ १९८४, विदुषां किङ्करो हरिशङ्करः ॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ गोलोकवासी श्रीयुत मूलचन्द्र तुलसीदास, तेलीवाला, बी. ए. एल एल. बी. का संक्षिप्त जीवन चरित्र। १८८७ के २३ सितम्बर को महामान्य श्रीयुत मूलचन्द्र जीने भरोचमें, जो नर्मदानदी के दक्षिणतट पर स्थितहै, जन्म लिया। यह स्थान वही है, जहां बलिराजाने दशाश्वमेध यज्ञ किया था और भगवान् वामनको त्रिपाद भूमि दान दिया था । पुराने समयसे भार्गव जैसे कर्मकाण्डी ब्राम्हणों का यह निवास स्थान रहाहै । विसामोढ वैश्य कुल में मूलचन्द्रजीने जन्म लिया था। यह जाति छोटी होनेके कारण आपके पितामह सेठ लालभाई का ५५ वर्ष तक विवाह नहीं टुआ था । आपके पितामह जब श्रीनाथद्वार और कांकरोली की यात्रा करने गयेथे, तब कांकरोलीमें गोस्वामी श्रीपुरुषोत्तमजीने उन को ऐसा वरदान दिया था कि तुमको दो लडके होंगे। तब उन्हों ने प्रत्युत्तर दिया कि मैं अविवाहितबहूं और अय विवाह होनेकी आशा भी नहीं है । तव श्रीपुरुषोतमजीने मुसकुराके कहा कि घर जाईये, सब कुछ होजायाग। घर आने पर उनका विवाह हुआ। और वरदानके अनुसार दो लडके हुए । उन के कुटुम्बका ऐश्वर्यभी खूब वढा, लेकि- न मूलचन्द्रजीके जन्मके पहले आकस्मिक कारणों से बहुत धन हानि हुई । बाल्यावस्थामें इनके स्वास्थ्यकी रक्षा न होसकी। मूलचन्द्रजी शरीरसे दुर्वल थे, मगर इस दुर्वल शरीरमे ऐसी विचित्र शक्ति- थी-जिसके लिये भय कुछ भी नही था, जो आपत्तियों से तनिकभी डगमगाती नहीं थी बहारी दिखावसे जिसे कोई भी धोखमें नहीं डाल सकताथा और जिसके लिये धन तृणवत् था । मूलचन्द्रजी बालपनमें खेल कूदके बडे प्रेमी थे, मगर अपनी कक्षा मे सब लडकोंमे श्रेष्ट थे। आपकी धारणा शक्ति इतनी तीक्ष्ण थी कि एक बार पढ़ने से आपके "ध्यानमें ज्यों का त्यों सब रहता था, आपके शिक्षक आप पर वहुत प्रेम करतेथे ! आनन्दी और मिलन सार स्वभाव होने से आपके आदेशों को, जो आपमानीटर की हैसियत में करते थे, कक्षा के बादमाश से बदमाश और मजबूत से मजबूत लडके भी खुशीसे मानते थे । कालेजके महारा- 'ष्ट्रिय मित्रों के सहवास से मूलचन्द्रजी को गायन का भी ज्ञान होगया जीवन चरित्र । 1 वेदान्त लेकर आपने १९०९ में थी. ए. की परीक्षा पास की। इस बाद एलफिन्स्ट स्कूल घम्बई में आप अध्यापक की नौकरी करने । इस के कुछदिन बाद ट्रेनिंग फालेज में अभ्यास करने के लिये र को चुना गया और ५० मुद्रा छात्रवृत्ति आपको मिलने लगी से कानून का अभ्यास करने के लिये आप को बहुत सहलियत पुष्टिभक्तिसुधा मासिक में मूलचन्द्रजी अपने निर्भीक और स्व. 7 विचारों से परिपूर्ण लेख प्रकाशित करातेथे। इसी कारण च. व लम्प्रदायमे इलचलसी उत्पन्न होगई थी। वैष्णव परिपद तथा पुगिभत्तिसुधा मालिक जगक भगवच्छारन. •णात श्रीयुत मगनलाल गणपतराम शास्त्रीजी के साथ.प ने साम ा और १९१० में सुरत में वैष्णवपरिषद् का अधिवेशन हुआ था में जो आपने कार्य किया उसके कारण लोगों में आप के समय- में मारी प्रेम उत्पन्न हुआ । १९१४ में आप एल्, पल् वी. की परीक्षा में पास हुए। और यही म होताथा कि आप सम्भयतः भरोच में प्रेक्टिस करेंगे । मगर गों को बडाही आश्चर्य हुआ जब आप बम्बई में पास करने के लिये । घबई में रहने का जो निश्चय आपने किया था उस का 'ण योथा-- छुटपन में आप को ऐसे ऐसे स्वप्न दिखाई पडत थे जिन में से :में आपको मालूम होता था कि हम हवा में उड रहे हैं, और के भविष्य को सूचित करते थे। जैसे भरोच के मन्दिर में श्री. :जी पालन में झुलाए जाते है वैसे आपन एक दिन स्वप्न में देखा, ाथ जी हंसते हुए भी आप को मालूम पडे थे । प्रातः काल में और नित्यकर्म से निवृत्त होकर दर्शन के लिये मन्दिर में गये । दर्शन आपको स्वप्न में हुआथा ठीक वैसा दर्शन होनेसे आप को त खुशी हुई । जब आप दर्शन कर लौट रहे थे तव तेलीवाला 'म्ब के परम मित्र श्रीयुत जयकृष्णदासजी ने आप को दूकान पर ग्या और एल एल वी की परक्षिा में उत्तीर्णहोने के उपलश्य में को बधाई देकर प्रैकटिस थम्बई हाईकोर्ट में करने के लिये कहा : वकीलीकी सनद लेनेके लिये १०० मुद्रा प्रदान किया इस घटना आधार ईश्वर इच्छा जान कर मूलचन्द्रजीने तुरन्त बम्बई के : प्रस्थान किया और वहां प्रेकृटिस करने लगे। श्रीयुत भाईलाल गरी के भवनमें आप रहते थे। यहां पं. गहूलालाजीकी संस्था जीवन चरित्र । के हस्त. के मन्त्री श्रीयुत काशीदास नारायणदास दलाल से आप की मुला. कात हुई। वार्षिक व्रतोत्सव टिप्पणी बनानमें आपने श्रीयुत दलाल मदत की और इसी कारण आप उन के प्रेमभाजन हुए। विद्वत्ता और गाढशान को देख आप को पुस्तकालय के हस्तलेखों को देखने की सुविधा दी गई, और याद आप संस्था के ट्रस्टी भी बनाये गये। आप का जन्म तथा चम्बई में रहने की सूचना और हस्तलेखों का प्राप्त होना (जो आप के जीवनकार्यों के लिये अमूल्य रत्नथा ) इत्या. दि ईश्वर इच्छा होसे प्राप्त हुआ था । आप की जन्म कुण्डली से एक ज्योतिषी ने ऐसा भविष्य कहाया कि आप के हाथ से भारी अज्ञ होगा आधे से आधिक जब आप के ग्रंथ प्रकाशित हो चुके तच आप को "यश" का अर्थ समझ में आया। जब कभी इस कार्य में कठिनाईया आती थी तब आप ईश्वर से प्रार्थना करते थे और. आ. प की कटिनाइयां सहज ही में दूर होजानी थीं । वैष्णवचारपद् के कोष से गट्टूलालजी के .पुस्तकालय लखों को प्रकाशित करने का कार्य मूलचन्द्रजी की मदत से श्रीयुत मगनलाल शास्त्रीजीने प्रारम्भ कर दिया था। मगर कोप की कमी होने से यह कार्य यन्द करना पड़ा था ! श्रीयुत मगनलाल शास्त्री के पूना जान के कारण खक्खर विल्डिङ्ग में जो कथा होनी थी वह बन्द हो गई मगर लोगों के कहने से वहां मूलचन्द्र जी अणुभाष्य और निवन्ध यांचने लगे । "सुज्ञगोकुलजी झाला घेदान्त प्राईज" के लिये १९१५ में वम्बई विश्वविद्यालय ने एक विषय नियत किया, जो यह था "Disen. ss how far crari truly represents the view of the author of the ब्रह्मसूत्र" श्रीपुरुषोत्तम जी के प्रकाश के दोचार परा. यण कर मूलचन्द्रजी ने लेख तय्यार किया। लेख की भाषा. लेखन पद्धत्ति, विचार, तुलनात्मक लेखन कला अलङ्कार इत्यादि सब बहुत उच्च श्रेणी का था, जिनसे परीक्षकों के हृदय आनन्द से गद्- गद् हुए होंगे, और मूलचन्द्र जीकी स्तुति उन्होंने अवश्य की होगी। लेख प्रकाशित होगया है और लोग उसे बडे चाव से पढते हैं। नडि यदि के श्रीयुत त्रिभुवनदास के द्वारा सेवाफल का अनुवाद करने के लिये कहने पर मूलचन्द्र जी १९१५ में साहित्य इकट्ठा करने लगे। आरम्भ में आपने १२ टीकाएं इकट्ठी की थी, और, उनको प्रकाशित करने का विचार किया था। मगर श्रीयुत त्रिभुवनदास जी के पास कोष न होने से पोरवन्दर के गोस्वामी श्रीजीवनलाल जी के पास जीवन चरित्रं । मूलचन्द्र जी गये वहां आप को ५०० मुद्रा मिली। प्रकाशन कार्य आरम्भ हो गया और माला का प्रथम खण्ड १९१६ में प्रकाशित हुआ। इससे मूलचन्द्रजी की पुष्टि सम्प्रदाय में भारी नामघरी हुई। इसके बाद तीन और टीकाएं जलभेद के साथ प्रकाशित की गई थी। मूलचन्द्रजी की पहली शादी उज्जैन में १९११-१२ में हुई थी। आप की स्त्री पवित्र हृदयवाली तथा धार्मिक भावों को रखने वाली एवं पतिभक्ती परायणा थी । इस समय आपने अपनी माता को भी चम्बई बुला लिया था। आप की आयु तो कम थी मगर जीवनयाघा बहुत शान्ति एवं सन्तोष से करते थे। आप को १९१४ मैं लड़का और १६१५ में लडकी हुई । पर वह लडकी थोडे दिन की पाहुनी थी। इस लडकी के पीछे आपकी स्त्री का भी देहान्त हो गया। इस कारण से आप आप का परिवार भारी आपत्ति में पडा था। इतनी समाई न थी कि आप एक रसोइयां रखते और लडके को खेलाने के लिये एक नौकर रखते। गोस्वामी श्रीब्रजभूपणलाल जी के यज्ञोपवीत के समय मूलचन्द्रजी श्रीनाथद्वार और काङ्करोली १९१९ में गये थे। आप के साथ श्रीयुत उत्सवलाल और अन्य मित्र भी थे। उनकी मदद से आपने कोटे का पुस्तकालय देखा और वहां के हस्तलेखों से बहुत सी बातें एकत्रित की। इस समय नाथद्वार के पुस्तकालय को भी आपने देखा था । और इसी समय श्रीटिप्पणीजी का प्रकाशन कार्य प्रारम्भ किया गया था। १९२० में आप का दुसरा विवाह दसामोढ जाति में हुआ। इससे आप को दो लडके और एक लडकी हुई । श्रीयुत उत्सवलाल जी से निमन्त्रित होने पर आप आनन्द में गये थे। उन्होंने आप से कहा कि सूरत में हमने "रश्मि" देखा है । सूरत से रश्मि की हस्तलिखित प्रति मंगाई गई मगर उसकी स्थिति बहुत ही खराब थी । आपने जिस तरह से हो सका उस तरह से रश्मि की दूसरीदूसरी प्रतियां एकत्रित करना प्रारम्भ किया, आप की इच्छा थी कि भाष्य, प्रकाश और रश्मि ये तीनों एक साथ प्रकाशित करें। श्रीयुत गोवर्धनदास सूरदास ट्रस्ट का कोष गो० श्रीगोकुलनाथ जीकी मदत ले प्राप्त करने का सौभाग्य आपको प्राप्त हुआ था। आपने दुसरे कार्यों को छोड कर इसी कार्य में अपना तन मन लगा दिया मगर कराल काल का आकस्मिक आक्रमण होने से पूर्व आप इनके केवल तीन ही खण्ड प्रकाशित कर सके थे। (१)श्रीतिलकायित महाराज श्री गोवर्धनलाल जी ने तथा चि० जीवन चरित्र । १७ श्री दामोदरलाल जीने आप को श्रीनाथद्वार में निमन्त्रित किया। अणु. भाष्य के तीसरे अध्याय के कुछ पत्र और चौथे अध्याय का सम्पूर्ण हिस्सा आप को दिखलाया गया । श्रीगुसाई जी के हस्ताक्षर में उसे देख आप को भारी हर्ष हुआ। श्रीयुत मूलचन्द्र जीमें आविष्कार करने की एक अलौकिक बुद्धि थी। आप की उत्पादक शक्तिने, कल्पना शक्ति ने, धारणाशक्ति ने और साम्प्रदायिक गाथाओं के पूर्ण ज्ञान ने इस बुद्धि में इतनी उठावदारी आगई थी कि फटे और पुराने से पुराने हस्तलेख पढने से आप समझ जाते थे कि वह किसका है, उसकी चोरी कहाँ से हुई, वह कब लिखा गया था, किसके हस्ताक्षर में लिखा गया है । इसके सिवाय आप की इस वुद्धि ने और भी कार्य किये है जिनमें से थोडों का उल्लेख नीचे किया जाता है। (२) भरुची वैष्णवों का कहना है कि श्रीमद्वल्लभाचार्य जी का जन्मवर्प १५२९ और जन्मस्थान चौडाग्राम था: मूलचन्द्र जी ने इन वैष्णवों से कल्लोल का एक हस्तलेख प्राप्त किया । इसमें नामकरण सम्बध का पुराना एक श्लोक नहीं पाया जाता था और इसके स्थान में एक दूसरा श्लोक जिसमें उपर्युक्त जन्म वर्ष और जन्म भूमि का वर्णन पाया जाता था पुराना श्लोक निकालने का कोई भी प्रयोजन नहीं था मगर लेखक ने जान बूझकर किसी दूसरे हेतु से ऐसा किया था । जब से यह हस्तलेख देखा गया है तब से यह निश्चित हो गया है किभरूची वैष्णवों ने दिया हुआ जन्मवर्ष और जन्मस्थान ठीक नहीं है। (३) गो० श्रीकृष्णचन्द्रजी के सम्बन्ध में संप्रदाय को बहुत ही कम जानकारी थी गुणोपसंहार पाद की श्रीकृष्णचन्द्रजी की टीका भाष्यप्रकाशरश्मि के तृतीयखण्ड में प्रकाशित करने के लिये और भावप्रकाशिका वृत्ति के भिन्न भिन्न इतिश्रीयों की और चित्ताकर्षण करने के लिये जो तुलनात्मक लेखन पद्धति का आश्रय श्री पुरुषोत्तः मजीने लिया था और जिससे यह ज्ञात होताथा कि कौनसा खण्ड श्रीकृष्णचन्द्रजीने और कोसा श्रीपुरुषोत्तमजी ने लिखा था उससे मूलचन्द्रजीने सिद्ध कर दिखलाया कि श्रीपुरुषोत्तमजी श्रीकृष्णचन्द्र- जीसे कितने बाधित है। (४) डेक्कनकालेज भाण्डारकर इन्स्टिटयूटसे श्रीपुरुषोत्तमजी की अधिकरण माला का चौथा अध्याय प्राप्त कर मूलचन्द्रजीने प्रकार शितं करवाया था। योगी गोपेश्वरजी को यह नहीं प्राप्त हुआ था १८ जीवन चरित्र । सीसे उन्हीने स्वयं उसे लिखाथा । श्रीपुरुषोत्तमजी का भी अध्याय इसमे छापा गया है। इससे दोनो विद्वानो के विचारों का तुलनात्मक अभ्यास करने में मुहलियत होगी। (५) वृहद्भाष्य के कुछ खण्ड यहुन वर्ष हुए पाये गये थे जो पुष्टि भक्ति सुधामें प्रकाशित हुए थे। यह सबको शान था कि इसमें के शब्द, वाक्य सही है जसे प्रकाश और वृत्ति में पाये जाते है । वृहद्भाष्य के उसी खण्ड की प्रति मूलचन्द्रजी को प्राप्त हुई थी और उसे देखते ही आपन उसे रामकृष्ण भट्ट की चत्तलाया। (६) मूलचन्द्रजीने सिद्धकर बतलाया कि सुयोधिनी का हस्त- लेख श्री गिरिधरलालजी के पुत्र दामोदरलालजी का लिखा है। इसी हस्तलेख से आपने तामस फल प्रकरण प्रसिद्ध किया था । (७) पोडश प्रन्थों की टीकाओं को एकत्रितकर एक ग्रंथ में प्रकाशित करने का विचार मुलचन्द्रजी का था आपने यह विचार कार्य में परिणत किया और इसमाला के प्रकाशन में चीमनलालशास्त्री और हरिकृष्णशास्त्री ने मदत की थी। (८) मूलचन्द्रजी ने श्रीगुसाईजो की सिद्धान्तमुक्तावली की टीका प्राप्त की थी और उससे दिखलाया कि इस को श्रीगुसाईजी ने कमसे कम चार वार ठीक किया होगा। (९) मूलचन्द्रजी ने दिखलाया कि श्रीब्रजराजजी ने अपनी टीकाएं लिखकर और वह श्रीवल्लभजी के पास भेजी जिन्होने उसम बहुत से फेर फार किये मूल से जो प्रतियां निकाली गई वह श्रीब्रज. राजजी के नाम से प्रसिद्ध हुई और जिनमे फेर फार किया गया था वह श्रीवल्लभजी के नाम प्रसिद्ध हुई। (१०) मूलचन्द्रजी जब नायव्दार में गये थे तब आपने सिद्ध कर दिया था कि भाग्य का चौथा अध्याय श्री गुसांई जीने लिखा था। (११) श्रीपुरुषोत्तमजी के हस्ताक्षर में फल प्रकरण का प्रकाश मुलचन्द्रजीको मिला और आपने उसे प्रकाशित करवाया। (१२) भाष्य प्रकाश की दो प्रतियां आपने शोधकर प्राप्त की थी। उसमें से एक श्रीपुरुषोत्तमजी के हाथ की लिखी थी और दुसरी वह थी जिसमे श्रीपुरुषोत्तमजीने स्वयं फेर फार किया था। दोनों को मिलाकर एक प्रति मूलचन्द्रजी ने प्रसिद्ध कराई और इसी कारण प्रकाश और रश्मि में हमें फर्क मालूम होता है क्योंकि जीवनः चरित्रं.। - रश्मिकार श्रीगोपेश्वरजी के पास प्रकाश की एक.ही प्रति थी। (१३) मूलचन्द्रजी ने श्रीगुसाईजी के चरित्रको कुछ नये चाल की खुलापट दी थी। (१०) मूलचन्द्रजी ने शोधकर बतलाया कि श्रीवल्लभाचार्यजी ने जी सुवर्णमेखला भेट की थी वह पंढरपुर के श्री विठ्ठलनाथजी को नहीं बाल्क विजयनगर के श्रीविठलनाथजी को की थी। (१५) सूरत के गो० श्रीवजरत्नलालजी से श्रीपुरुषोत्तमजी का बसियत नामा लेकर मूलचन्द्रजी ने प्रकाशित कराया था। .(१६) पुष्टिभात सुधा तथा वेणुनाद में मूलचन्द्रजी ने स्वयं एकत्रित किये हुए स्वतन्त्रलेख प्रकाशित कराये थे। (१७) श्री योगी गोपेश्वरजी के रश्मि का शोध मूलन्द्रजी ने ल- गाया और बम्बई के बडे मन्दिर के श्रीगोकुलनाथजी की मदत से उसे प्रकाशिन कराने की व्यवस्था आपने की थी। सांप्रदायिक इतिहास का पूर्ण ज्ञान होने के कारण और जो प्रश्न आप के सामने उपस्थित होते थे उन के सम्बन्ध की बातों का ज्ञान होने से गोस्वामी बालकभी अपने अपने प्रश्नों को सुलझाने के लिये मूलचन्द्रजी की सलाह लेने थे । मद्रास और धराणगाव के मुकदमों मे वम्बई के श्रीगोकुलनाथजी का और उनके सुपुत्र श्रीकृष्णजीवनजी को मुलचन्द्रजी ने मदत दी थी। श्रीगोपेश्वरजी को भी उनके मद्रास वाले मुकदमे में आपने मदत दी थी । संप्रदाय के लिये एक रिसर्च इन्स्टिटयुटको आवश्यकता मूल चन्द्रजी के ही प्रयत्न से प्रतीत हुई थी और इस कार्य के लिये श्री- देवकीनन्दजी के पुत्र श्रीवल्लभलालाजीने बहुत आधिक किराये पर. चार कमरे दिये थे, जहां १९८४ के चैत्र में मूलचन्द्रजी रहने के लिये आये थे । परन्तु, ईश्वर के मन मे कुछ और ही था । आप वहां आकर रहने लगे थे गरमी की छुट्टी में आप भरोच गये । जून में लौटे मगर स्वास्थ्य ठीक नही था । आप के सिरमें यकायक १८ जूनको दर्द पैदा हुई और आपने २६ जून १९२७ को गोलोक वास किया । आप.यों हीथोडी अवस्थात में गोलोक.वासी हुए तोभी आपकी योग्यताने चुडरोफ (Woodroffe)की (keith) तनसुखराम मनसुखराम त्रिपाठी अनन्तशास्त्री जैसे विद्वानोंको अचम्भित.कर दिया था। श्रीयुत तनसुरव रामजी आपके भाषण से बहुत संतुष्ट थे। अपने पुस्तकभण्डार , में से हस्तलेख. या पुस्तके जो मुलचन्द्रजी को आवश्यक लगता थादेते - जीवन चरित्र । । ये। शृङ्गाररसमण्डन. की आपकी प्रस्तावना पढकर श्रीयुत केशव इर्षद ध्रुव इतने संतुष्ट हुए थे वह आपको देखने के लिये आये थे और साप्रदायिक ग्रन्थो को आपके साथ पढना चाहा था । "दयारामनो अक्षर देह" की दुसरी आवृत्ती निकालने के हेतु ग्रन्थ में जो फेर फार करने की अवश्यकता थी उसे करने का मूल. चन्द्रजी को अधिकार दिया गया था। "अतोन्यदार्तम्" इस वाक्य के अनुसार मूलचन्द्रजी के सांसारिक कार्य होते थे। यह सूत्र बृहदारयकोपनिषद् में है इसकासारांश यह है कि ईश्वर के सिवाय और सब दुःखदाई है। संसारसे आपको बहुत घृणाथी और बालपन से ही आपको यह तत्व ज्ञान प्राप्त हो गया था कि आनन्द तो आनन्द मयभगवान् में ही है। आपका हृदय बहुत ही उच्च कोटि का था आपके पास सहायता लेने के लिये लोग सदा आया करते थे और आप भी यथा शक्ति सर्यो । की मदत करते थे । देखा गया है, कि आप ऐसे को भी मदत करते थे जिलने आप को सताया हो । निर्णयसागर प्रेस के कर्मचारी, मा. लिक इत्यादि सब लोग आपसे इतना प्रेम रखते थे कि जव किसी दिन उनको आपसे मिलने का मौका नहीं मिलता था तो वे उस दिन को एक खाली दिन समझते थे। एक प्रस्ताव की पूर्ति के लिये अपने मित्र के घर आपने जो प्रयत्न किये और दूसरी बार उसी मित्र के लाभ के लिये जो स्वार्थ त्याग किया और तीसरी बार उसी मित्र की इच्छा की पूर्ति के लिये अपने धन की परवाह नहीं की और जो प्रयत्न किया उसे देख बडा ही आश्चर्य होता है और आप की सजनता का पूर्ण परिचय प्राप्त हो जाता है। आप भगवत् इच्छा को प्रधान मानते थे और इसी कारण जब कभी कठिन समय आता था तो आप जरा भी डगमगाते नहीं थे। आप के स्वभाव में तीन और गुण थे ? अभय, स्वमान और निस्वा- र्थता, यद्यपि आप के पास कुछ नहीं था तो भी आप के स्वभाव स ऐसा प्रतीत होता था कि आप के पास सब कुछ है । जब आप साम्प्रदायिक साहित्य की सेवा में रहते थे तब मालूम रोता था कि एक राज्यका राजा अपने बजीरों के साथ काम कर रहा जब आप कार्य में गढ़े हुए रहते थे तब कभी कभी आपके लड़के पास आया करते थे और उन में से कोई तो गोद. में कोई बल पर, जो स्तलेखों से भरा हुआ रहता था वैठते थे मगर आप.
जीवन चरित्र । खिजला नहीं जाते थे। आपका लक्ष्य गृहकार्य में न होने से आप की स्त्री कभी कभी क्रोधवश हो जाती थी मगर आप उससेतनिक भी खेद न मानकर शान्त रहते थे और कहते थे कि यह सव ईश्वर की इच्छा है । भगदाश्रय और धैर्य के कारण कैसा ही कठिन समय आता था आप शान्त रहते थे और अपने कार्य में सदा निमग्न रहते थे। आपकी आकास्मिक मृत्यु से सम्प्रदाय की बहुत ही हानी हुई है। और चैष्णवोंका हृदय हिल गया है । गोस्वामी श्रीगोवर्धनलालजी तिलकायितने दो तार भेजे थे । एक तार आपके बच्चे और स्त्री के पोषण के सम्बन्ध में था और दूसरा एक सभा बुलाने के हेतु था। लालवाया श्रीदामोदरलालजी ने भी तो भेजे थे । चड़ामंदिर चम्बई में एक सभा हुई थी जिसमें गोस्वामी गोकुलनाथजी ने ५०० मुद्रा आपके स्मारक के हेतु दीथी। गोस्वामी श्रीरणछोड़दासजी ने भी २५१ मुद्रादान किया या । बहुतेरे स्थानो में शोक सभाएं हुई और प्रस्ताव पास हुए। और आपके स्मारक के लिये बहुत साधन इकट्ठा किया गया । इन पिनियों के लेखक पर आप बहुतही प्रेम करते थे, तथा आव. श्यकता पड़ने पर श्रीहरिरायजी, श्री पुरुषोत्तमजी श्रीगोश्वरजी आदि के हस्ताक्षरों से लिखित ग्रन्थ प्रदान कर सहायता देते थे, और साम्प्रदायिक साहित्य के प्रकाशन में उत्साहित करते थे । वैष्णव धर्म पताका कार्यालय में महाराज के कर्म चारियों के अत्यन्त घृणा जनक दुर्व्यवहार से दुःखी होकर मैं कामयन गया था और वहां से महाराज की अनवधानता के कारण सन्तप्त होकर जब बम्बई में आया और आप से मिला तब आपने अपने अनुभवों को सुनाकर मेरी जीवननौका को ठीक रास्ते से चलाने का उपाय बताया था । आपही की सलाह से पूर्वमीमांसा का ज्ञान प्राप्त करने के लिये मैं ने पुनरपि छात्रजीवन में प्रवेश किया। अव भी जव चित्त अस्वस्थ हो जाता है तब मैं इनके उपदेशों की आवृत्ति किया करता हूँ। मेरे चित्त को उसी से शान्ति मिलती है, प्रभु उन की आत्मा को शान्ति प्रदान करे । काशी हिन्दू विश्वविद्यालय संवत्सर प्रतिपद् १९८५ मूलचन्द्र भाई का कृतज्ञ मित्र "हरि:-"
सर्व प्रकार की संस्कृत पुस्तकें मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता:-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विधाविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, वनारस सिटी।
श्रीकृष्णाय नमः। विषयानुक्रमः। '. ३ ५ श्रीहरिरायविरचितो ब्रह्मवादः। 'ब्रह्मवादः (करिकात्मकः) मङ्गलम् भक्तांर्गत्वम् भतरसत्वम् भक्तिशद्वयौगिकार्थविवरणम् भक्तिशद्वस्य योगरूढार्थप्रदर्शनम पारिभाषिकमक्तिशद्वार्थविवेचनम् भक्तिविषये नैयायिकाः कपिलप्रदर्शितरीत्या भक्तरेकाशीतिप्रमेदवर्णनम् मानसीसेवारूपभक्तर्वर्णनम् भकिमाहात्म्यज्ञानयोः कार्यकारणभाव: सजातीयादिभेदत्रयवर्णम् कारणदशायां ब्रह्मण अभेदः कार्यदशायां ब्रह्मण अभेदः तत्र श्वेतकेतूपाख्यानोक्तदृष्टान्तदानम् ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वप्रदर्शनम् ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वे युक्तिप्रदानम् ब्रह्मण सर्वरूपेणाविर्भूतत्वेप्येकत्वस्थापनम् सर्वस्य॑क्यप्रतिपादयार्थ कठोपनिषदन्वेषणम् वाचारम्भणश्रुत्यर्थविवेचनम् नानात्वप्रतीतावप्यभेदोपपादनम् प्रपञ्चहेयत्वे पूर्वपक्षः प्रपञ्चहेयत्वे सिद्धान्तः ब्रह्माभिन्नत्वपि प्रपञ्चोपासनायामधिकारिभेद: जीवस्यन्त्रह्माभिन्नत्वेपिभजनोपपादनम् निवर्त्यदोषाभावेपिभजनोपपादनम् । R १२ विषयानुक्रमः । २० २१ २२ ૨૨ २६ ३२ ३२ जनस्याविद्यानिवर्तकत्वम् जनस्य साधनत्वेपि पुष्टिमार्गोपपत्तिा शजीवस्य भजनयोग्यता वरेच्छाकारणत्वोपपादनम् 'डार्थन्यूनाधिकभावोत्पत्तिः सुरविभागः 'त्वासुरत्व लक्षणानि सुरादीनामानन्दाननुभवे हेतुः यमुच्योर्वलक्षण्यम् जाचार्येत्यादि श्लोकव्याख्या जनाथविरचितो ब्रह्मवाद: नधर्माणां प्राकृतत्वोपस्थापनम् विर्भावतिरोभावलक्षणे ::णि लौकिकधर्माभावे श्रुतिप्रदर्शनम् र्माणां मायिकत्वशङ्का पाणीत्यादि श्रुत्यनुरोधान्न मायिकत्वम् पासनार्थ न धर्मोपदेशः मण्यवर्तमानानामपि धर्माणां शाखाचन्द्रन्यायेनारोपवर्णनम् 'इशारोपासंभवप्रदर्शनम् था धर्माणामुपासनार्थत्वन्न सम्भवति र्माणां मायाजन्यवानुपपत्तिः गिभावखण्डनम् अणः सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वम् पाधिचादखण्डनम् 'याया ब्रह्मणा साकं सम्बन्धाभावस्थापनम् 'वस्यापि न मायासम्बन्धः 'क्षरब्रह्मपरब्रह्मभेदोपपादकश्रुतिप्रदर्शनम् द्धाद्वैतपरिष्कारः द्वाद्वैतलक्षणम् माशद्वार्थ वर्णनम् रसम्बन्धानवच्छिन्नदलसार्थक्यम् 'ङ्करमतवर्णनम् ૨૨ .३२ ३४ .३४ ३६ ३७ ३७ ४० ४० विषयानुक्रमः। २५ ४० ४१ ४१ કર ૨૨ ४३ ४३ ४४ ४४ तन्निरास: शाङ्करमते "सत्य" मित्यादिश्रुतौ लक्षणानुपपत्तिप्रदर्शनम् लक्षणाया: स्वरूपवर्णनम् उपाधिवादखण्डनोल्लेखः अनवच्छिन्नान्तदलसार्थक्यम् स्वमतेऽप्यनवच्छिन्नान्तदलप्रयोजनम् धर्मधर्मिभावेऽपि स्वमते ऽभेदोपपानम् निम्बार्कमतनिराकरणम् भास्करमततिरस्कार: रामानुजमतमंजनम् 'घटा न पटइत्यादि प्रतीतिसिद्धभेवस्थब्रह्मण्यभाष: कार्यकारणतादात्म्योपवर्णनम् विशिष्टाद्वैतमत निराकरणम् शैवमतशमनम् भिक्षुमतंदमनम् शुद्धाद्वैतपदसमासवर्णनम् -शुद्धाद्वैवमतप्रदीपकश्रुतिप्रदर्शनम् श्रीहरिरायमहाप्रभुविरचित ब्रह्मवादानुवाद 'भक्ति मार्ग क्यों है ? भक्ति का रसत्व भक्ति शब्दका यौगिक अर्थ महात्म्यज्ञान से भक्ति उत्पन्न होती है ब्रह्मवाद का स्वरूप द्वैत और अद्वैत का उदाहरण कार्य कारणरूप से अद्वैत जगत क्यों उत्पन्न किया जगत् और ब्रह्म का अभेद क्या द्वैतापत्ति है? वाचारम्मणश्रुति का स्वारस्य मतान्तर निराकरण प्रपञ्च मे हेयत्वबुद्धि मुक्ताधिक भक्तों का स्वरूप ४८ ४९ ५१ ૨
विषयानुक्रमः।
६४
७३
'पासना की साधना
तीव और ब्रह्म की एकता
ष्टि भक्तिमार्ग और भजन
हाध्य साधन भेद
या जीव अंश होने से भजन में अनुपपत्ति है ?
वासुर विभाग या न्यूनाधिक्य ।
तीला की नित्यता
न्या धन्धमोक्ष भी नित्य है ?
नासुरों को आनन्दानुभव नहीं है
पक्ति से ही मुक्ति है
नेह के दो प्रकार
रक्त मगवान् के हृदय में स्थित है
श्री ब्रजराय जी विचित-ब्रह्मवाद
वर्मों का प्राकृतत्व
नषेधक श्रुतियों का तात्पर्य
ब्रह्ममें अलौकिक का अस्तित्व
धर्म उपासनार्थ नहीं कहे गये है
उपासना क्या चीज है ?
ब्रह्म में मायिक धर्म नहीं है
७६
७८
८१
८२
८६
श्रीकृम्गाय नमः।
बहावादः।
ब्रह्माभिन्नः प्रपञ्चश्चेदरमहग्विषयः कथम् ।।
ब्रह्मभिन्नः प्रपञ्चश्चेद् ब्रह्मविद्विपयः कथम् ।। १ ।।
अतोभेदस्तथाभेदः शक्यते वदितुं कथम् ।।
इति धेन यथा ब्रह्म रूप्यते तत्प्रपञ्चयोः ॥ २॥
सर्वोपनिषदाऽभेदः स्पष्टमेव
निरूपितः ॥
अतोस्मत्प्रत्ययो भ्रान्तोमायावृतविलोकनात् ॥ ३ ॥
उत्पन्ने ब्रह्मविज्ञाने सद्यस्तदाधदर्शनात् ॥
अवास्तवं रूपमेतद्धाचारब्धं विकारि यत् ॥४॥
ब्रह्मबोधेऽनृतस्यापि ब्रह्मत्वात्प्रत्यस्तथा ॥
यावद्धोधं तु सत्यस्यासत्यस्य कथनं पुनः ।। ५ ॥.
पश्चात्सर्वस्य सर्वत्वं नानृतं किञ्चिदस्ति हि ॥
देहादयोनृतं तावत् यावत् कार्यतया मतिः॥६॥
तन्निवृत्तौ पुनः सर्वं ब्रह्मरूपं न संशयः ।।
देहादिष्यापि भक्तानां वियुक्तानां हरेर्मतिः॥ ७॥.
कार्यं च तादृशं लीलानुक्रतो तेषु दृश्यते ॥
एवं शुद्धो ब्रह्मवादो यद्यायाधृदये सताम् ॥ ८ ॥
-२ ब्रह्मवादः। . -तदा मतान्तरासक्तिरपियायान्न चान्यथा ॥ मनान्तरेन्यथाबुद्धः फलमप्यन्यथा भवेत् ॥ ६ ॥ मनोमनागपि नहि क्रियतां संशयास्पदम् ॥ हृदा सदा भावयन्तु ब्रह्मवादमलौकिकम् ॥१०॥ विचार्य वल्लभाचार्य प्रचार्यमतमार्यजाः॥ विदार्यसंशयं कार्यमनार्यमतदूषणम् ।।११।। इति श्रीब्रह्मवादः संपूर्णः॥
श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ॥ गोस्वामिश्रीहरिरायजीमहाराजविरचितः ब्रह्मवादः । श्रीगोपाल कृष्णभद्दविरचितविवरणाख्य- व्याख्यासमलकृतः । दुःखार्णवे निमनं मां कृपया करुणार्णवः। य उद्दधार मदनमोहनं तं भजे सदा ॥१॥ रससलिलयुतं श्रीकृष्णमेघस्वरूपं कलिकलुपनिदाघातप्तभक्ताऽवनाय । स्वमतसुजलवृष्ट्या शामकं वादवह्न- रसत इह लसन्तं वल्लभं तं नतोऽस्मि ॥२॥ नानावादेन रविणा हरिणा तिमिरं महत् । मायावादाख्यमखिलं नाशिंतं तं नमाम्यहम् ॥ ३॥ अज्ञानतिमिराम्धं मां वप्रतापातेजसा । सनेत्रमकरोच्छ्रीमद्गोपेश्वरमहं भजे ॥४॥ गुरुचरणविभावसोः प्रकाशादपगतसंशयमण्डलान्धकारः । रसिकहरिकृतेरभेदगन्च्या विवरणमातनुते विनोदहेतुम् ॥५॥ गोष्ठीशालोपनामश्रीहरिकृष्णात्मजो मुदा । गोपालकृष्णः सुकविगोपेश्वरपदानुगः ॥ ६ ॥ अथ श्रीमद्भिरिवरधरणचरणपरिचरणमार्गमुकुलमार्तण्डायमान-हरि- दासर्य-श्रीमद्गोवर्द्धन-गिरिवरतादात्म्यं प्राप्नुवन्तो गोस्वामिनः श्रीम द्धरिरायचरणाः स्वीयानां परानभिभवपूर्वकं शुद्धाद्वैतपदवाच्यस्वमत. सिद्धान्तावियोधनार्थ सोपपत्तिकमेतदेव वक्तुमेतदेव विचारमारभन्ते- ४ ब्रह्मवादः । अथेदं विचार्यते ! ननु भक्तिमार्गे माहात्म्यज्ञानजननहेतुत- अयेत्यादिना । अथ शब्दो मङ्गलार्थः । इदं बुद्धिस्थमने वक्ष्यमाणं च वहुवाक्यसन्दर्भरूपं शास्त्रं विचार्यते, विचारविषयीक्रियत इत्यर्थः । तथाच शिष्यशिक्षायै ग्रन्थारम्भे अथशब्दन मङ्गलाचरणपूर्वकं निरुक्त मिदन्त्वावच्छिन्नं विचारविपयीक्रियत इति वाफ्याऽर्थः । "कारश्चा. थशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भिस्वा विनिष्क्रान्तौ तेन माझ. लिकावुभा"चित्युक्तः । विप्रतिपत्तिमुखेन स्वमतमुद्भावयन् पूर्व तामे- वाहुः । नन्वित्यादि । नन्विति विप्रतिपत्तिवोधकः । मृग्यते पुरुपोत्तमो- ऽनेन श्रवणादिनवकेनेति, श्रवणादिसाधनानुष्ठानात्मको मार्गः, न हि साधनपदेन पुटिमार्गानुपपत्तिः, अत्र फलसाधनयोक्यात् । प्रेम्णः सर्व- वैवानुस्यूतत्वात, तदने वक्ष्यते। भक्तिरेव मार्गों भक्तिमार्गस्तस्मिन् भक्तिरसमार्ग इत्यर्थः । विभानुभावव्यभिचारिसात्त्विकादिभिरनुनीय- मानस्य माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्य स्नेहस्य रसत्वाद्भक्तरसत्वम् । अन्य. स्नेहव्यवच्छेदार्थ माहात्म्यज्ञानप्रदम् । “माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथेति' नारद- पञ्चरात्रोक्तेः । “सा परानुरक्तिरीश्वरे" इति शाण्डिल्यसूत्राञ्च । 'फला- 'भिसन्धिरहिता परा' अस्य विभावादयस्तु ग्रन्थान्तरे(१) दृष्टव्या, ग्रन्थ. विस्तरभिया न लिख्यन्ते । अत्र भक्तिरसोऽन्यरसानामुपलक्षकः । तत्रापि शृङ्गारसस्याभ्यर्हितत्वेन तस्यैव स्वामीयत्वं ध्वनयति । तेन अन्ये तु तदन्तर्गतापव रसाः, तेषां तदन्तर्गतत्वेनैव रसत्वात् , अन्यथा "रसोवायं लब्धाऽऽनन्दी भवतीत्यादिश्रुतौ रसप्राप्तरानन्दफलक. स्वोक्त्या भयानकादौ तदभावाद्रसत्वमेव न स्यात् । तथा सति, "रसो वैस" इतिश्रुत्या, "सर्वरस" इति श्रुत्या च शृङ्गाररसरूपपुरुषोत्तमविप. यकज्ञानपूर्वकस्नेहविषयकोऽयं मार्ग इति भावः । तत्रापि मार्गो, न सरणिः । राजमार्ग, यथा गमनसौकर्य चौरादिभयाभावस्तद्वदत्यन्ताया. ससाध्यानां शमदमादिसाधनानामत्राप्रयोजकत्वेन अनायासेन तत सूचितम् । पतनभयाभावोऽपि सूचितः। "तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्धसौहृदाः। त्वयाऽभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्द्धसु प्रभो'' इति दशमस्कन्धे गर्भस्तुतौ, "यानास्थाय नरा राजन् न प्रमाद्येत कहिंचित् । धावनिमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिहे"त्येकादशस्कन्धद्वितीयाध्याये चौके। अत एवाचा. (१) स्वकृतसुधार्णवे।
। श्रीहरिरायजीविरचितो ५ यंचरणा, "अत्रापि वेदनिन्दायाधर्मकरणात्तथा । नरके न भवेत् पातः किन्तु हानेषु जायते' इत्याहुः । दुःखासम्भिन्नसुखरूपत्वं प्रथमतः अव. धिपर्यन्तमिति राद्धान्तः। भक्तिशब्दस्य यौगिकार्थस्तु-भजसेवाया- मिति धातोर्भाव क्तिन् प्रत्यये कृते भक्तिरिति भवति, भावश्च क्रियासा. मान्यम् , प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूतस्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येनेति वैया. करणनियमाद्धात्वर्थव्यङ्गया या प्रधानभूता क्रिया तत्र पर्यवस्यति । प्रधानभूता च क्रिया मानस्येव । “अन्यत्रमना अभूवं नाशृणवम् , अन्यत्रमना अभूवं नाऽपश्यमिति" वाजसनेयश्रुतौ मनसः प्राधान्यश्र. वणेन तक्रियाया एव प्राधान्यस्यौचित्यात् । तथाच सेवाभिव्यङ्गया प्रेमरूपमानसीसेवा भक्तिरिति तत्र योगरूढः सिद्ध्यति । तथा श्रवणा- दिनवकेऽपि पारिभापिका, "थवर्ण कीर्तन विष्णोः स्मरणं पादसवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसाऽर्पिता विष्णो भक्तिश्चेन्नवलक्षणा" इति लप्तमस्कन्धे प्रहादवाक्यात् । अन्ये तु, उपा- सनायामपि भक्तिशब्दं प्रयुञ्जते । नैयायिकास्तु, "आराध्यत्वेन शानं भक्ति"रित्याहुः । श्रीमस्कपिलदेवस्तु, श्रवणादिकनवकस्य सात्विकादि- भेदेन त्रैविध्युक्तम् । पुनश्च मिथितभेदेनैकैकस्य त्रिविधस्य विध्यं नव भवन्ति । तथाच नवकस्यैव नवनवभेदैरेकाशीतिप्रकारा सगुणा भक्ति- रुक्ता, राद्धान्तिता तु, “अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी। जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा" इति । अनिमित्तत्वकोशजार- णत्वाभ्यां स्वरूपकार्यलक्षणाभ्यां गरीसी निर्गुणोक्ता । साच मानसी- सेवारूपा नारदपञ्चरात्रोक्ता शाण्डिल्यसूत्रोक्ता योगरूढेन भक्तिशब्देन प्राप्ताऽत्र विवक्षितेति निष्कर्षः। अत पव, "चेतस्तत्प्रवणं सेवा मानसी सा परा मते"ति श्रीमदाऽऽचार्यचरणाः । “भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येन तस्मिन् मनःकल्पनम्", "परो हि योगों मनसः समा- धिरिति" श्रुतिपुराणोक्तातथाच तादृशेऽस्मिन् मार्ग माहात्म्यज्ञानजनन· हेतुतया आनुकूल्येन उक्तः। महान् आत्मा शरीरमस्येति महात्मा ब्रह्म । 'वृहत्वाद् ब्रह्म उच्यते' इति वाक्यात, महात्मनो भावो माहात्म्यम्, माहात्म्यस्य ज्ञानं माहात्म्यज्ञानम् । माहात्मनो ब्रह्मणो महिमज्ञानमिति यावत् । तस्य जननं समुद्भवः तस्मिन् हेतुः, तस्य भावो हेतुता, तया कारणीभूतयेत्यर्थः । माहात्म्यज्ञानरूपस्यैव ब्रह्मज्ञानस्य भक्तेः पूर्व- वर्तित्वान्नियतपूर्ववर्तित्वाद्धेतोः। "कारणाभावेन कार्याभाव' इति न्या. येन भक्किापयात्मकस्य भगवत्स्वरूपस्यैव ज्ञानाभावेन भक्तरेवानु , ब्रह्मवादः । -याऽऽनुकूल्येनोक्तः कोऽसौ ब्रह्मवादः । उच्यते, एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, पुरुप एवेद सर्वम् , ऐतदा- पपत्तेः । आनुकूल्यनेति । अनुकूलस्य भाव आनुकूल्यं, जनकत्वम, तेन भक्तिजनकत्वेन इत्यर्थः । यतो हेतुत्वमत एवानुकूलत्वम् । यद्वा अनु कूलत्वं सहकारिभावः । तथाच हेतुतया आनुकूल्येन चोक्त इत्यर्थः। अनुक्तोऽपि चः समुच्चयं वक्ति । चिनाऽपि चं समुच्चयो भवतीति महाभाप्यप्रामाण्यात् । एवञ्च भक्तो भगवतो शानस्याssवश्यकता माहात्म्यक्षानाय, माहात्म्यज्ञानस्य च प्रेमदांढर्याय । शानञ्च "जन्माद्य- स्य यतः," "यतो वा इमानि," "सत्यं पानमनन्तं ब्रीं"त्यादिकार्य। स्वरूपलक्षणाभ्यामुक्तं भवति । तत्र माहात्म्यं मनसाप्याकलयितुमश. क्यरचनस्य जगतोऽनायासेनोत्पत्तिस्थितिमझकरणं, लिप्तत्वालिप्तत्वं, भोक्तृत्वाभोक्तृत्व, कर्तृत्वाकर्तृत्वम्, "अपाणिपादो जवनो ग्रहीते." त्यादिविरुद्धधर्माश्रयत्वं वा; तेन भानस्य उपजीव्योपजीवकभावः, कार्यकारणरूपो वा सम्बन्धः सिद्धयति । अतस्तद्धेतुत्वं तत्सहकारित्वं चोति भावः । एताहशोऽयं भक्तिमार्ग ब्रह्मवादः सिद्ध्यति । स च, कोऽसी -ब्रह्मवाद इति ॥ ताशोऽश्रुतपूर्वोऽयं क इत्यर्थः । किञ्च तत्र का वा युक्तिः, किं प्रमाणं, कीदृशं च तत्स्वरूपमित्यत आहुः । उच्यते इति । एतत् सर्व सङ्कलीकृत्य एव अस्माभिः कथ्यत इत्यर्थः। तदेव दर्शयन्ति एकमेचेत्यारभ्य, तात्पर्यरूप इत्यन्तेन । एकमेव द्वितीयमिति । सजातीयविजातीयस्वगतभेदवर्जितमित्यर्थः। तेन, एकमेवाद्वितीयमिति न पौनरुक्त्यम् । सजातीया जीवा, विजातीया जडाः, स्वगता अन्तर्यामिणः । एकपदेन सजातीयभेदनिरासः एवप- -देन विजातीयस्य, अद्वयपदेन स्वगतानां जीवानाम् । सजातीयत्वन्तु, 'एकत्वे सत्यऽनेकानुगतत्वम्'जातिरिति जातिलक्षणाद् अनेका जीवार, तदनुगता चित्त्वरूपा जातिः, तद्रूपतया साजात्यं ब्रह्मणः । तेन चित्सा. जात्येन ब्रहोणो जीवैः साजात्यम् “यथा सुदीप्तात् पावकाद् विस्फुलि. ङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपा" इति मुण्डकश्रुतौ सरूपपदाशेत. नत्वनित्यत्वादिना सारूप्यात् ताहशसजातीयमेदवर्जितमेकमित्यर्थः। 'जडानां विजातीयत्वं च जडत्वानित्यत्वादिना । अन्तर्यामिणः स्वगत. त्वच प्रकटसच्चिदानन्दरूपत्वेऽपि परिच्छिन्नत्वप्रतिनियतकार्यकर्तृत्वा. दिना ज्ञेयम्। सजातीयद्वैतञ्च खण्डमुण्डगोव्यक्त्योरिव, विजातीयद्वैतं च .
श्रीहरिरायजीविरचितो अत चटपटयोरिव ज्ञेयम् । कुसुमेपु तरोरनुसीवनेऽपि कुसुमरूपत्वाभावात्, सच्चिदानन्दरूपे भगवति त्रितयनिरूपितद्वैतराहित्येन, चिद्रूपेण जीवे, सद्भुपेण जडे, प्रकटानन्दरूपेणान्तर्यामिणीत्येवं त्रिप्वप्यनुस्यूतत्वात् । एव, "सजातीयविजातीयस्वगतद्वैतवर्जित"मिति श्रीमदाचार्य: चरणाः । एवं कारणदशायां स्थितस्य ब्रह्मणोऽभेदप्रतिपादिकां श्रुति- मुफ्त्वा कार्यदशायां स्थितस्य तत्प्रतिपादिकामाहुः-"पुरुष एवेद स. "मिति । एषा तैत्तिरीयोपनिषदि सहस्रशीर्षाऽनुवाके। अग्रे, "यद्भ तं यच्च भाव्यमिति" । तयोरयमर्थः पुरुपः पुरुपोत्तमः, 'उत्तमः पुरुष- स्त्वन्य' इति वाक्यात् । इद सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यं, भूतत्वेन भावि. त्वेन च व्यवहियमाणम् इदं घटपटात्मकं नामरूपेण भिन्नतया परिदृ. श्यमानपि सर्व जगत् पुरुप पव । एतस्मिन्नुपादानकरणत्वेन पुरुपो. चमस्यैवानुस्यूतत्वात् पुरुषोत्तम एव, नाऽन्य इत्यर्थः । एवकारस्य अत्रा न्यव्यवच्छेदार्थकत्वात् । यतो, "जन्माद्यस्य यतः," "यतो वा इमानि," "तत्तु समन्वयादि"त्यादिश्रुतिसूत्रेषु पञ्चमी समवायिकारणमेव वक्ति, "जनिकर्तुः प्रकृति"रिति पाणिनीयसूत्रात्, तदेतत् , "तत्तु समन्वयादि- त्यादि सूत्रभाप्ये स्फुटं निरूपितं श्रीमदाचार्यचरणैरिति नात्र वितन्यते। द्वितीयामपि तामाह- ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति, इयं श्वेतकेतूपाण्या- ने वर्तते । तत्रोपक्रमे, "अपि वा तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भव- ती"त्यादिना एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् । तदेकमेव चेत् सर्व भवेत् तदोपपद्यते । यथा सुवर्णखण्डाः सुवर्णकार्य च सर्व सुवर्णमिति सुवर्णज्ञाने तज्ज्ञानं भवति । तदर्थ, "सदेव सौम्ये"त्यारभ्य निरूपितम्। तदनन्तरं जडस्य सर्वस्यापि तदात्मकत्वकथनाय, "ऐतदात्म्यमिदं सर्व मि"त्युक्तम् । एतस्या असमर्थः-एतद् यात्मा यस्य स एतदात्मा ब्रह्म, तस्य भाव ऐतदात्म्यम् । “एतदात्मनः" अत्रापि पश्चमी समवायिका- रणं वक्ति । तथाच एतदात्मनः सकाशाद् मृदो घटादिवत् तत्सद्रूपेणेदं सर्व जातमित्यर्थः । सदेव सौम्येति दृष्टान्तवाक्ये जडस्य तदात्मकत्वे उक्तेऽपि पुनाढ्यार्थ दार्शन्तिकवाक्येऽप्युक्तम् । अग्रे विनाशित्वादिज. डगतदोपपरिहरणाय, तत्सत्यमिति । तत् पूर्वोक्तं सत्यं सर्वकालं संदित्य- र्थः । तेन वैनाशिका वैनाशिकप्रतिपन्ने असत्त्वविनाशित्वे मायावादिप्र- तिपनं मायिकत्वञ्च निरस्तम् । तदने च पूर्वोत्तरयोर्जडजीधयोः सदा- त्मकत्वे मध्ये हेतुमाह–स आत्मेति । स परमेश्वरः आत्मा सर्वस्य स्वरूपभूतः, अनागन्तुकानारोपितरूपः स इत्यर्थः। यथा सुवर्ण कटक- कुण्डलादीनाम् । तथाच सर्वस्य तंदात्मकत्वात् सर्व सत्यमिति ब्रह्मवादः । J स्यमिदं सर्वं, स वै सर्वमिदं जगदित्यादिश्रुतिभिः प्रपञ्चरूपेणापि पूर्व सन्नेव स्वस्याऽद्वयत्वेन तदतिरिक्तस्याऽभावात् स्वस्य क्रीडा- र्थमाधारत्वेन प्रपञ्चम्पं संपादयितुं तद्रूपेणाविर्भूतो भगवानेवेति अतितात्पर्यरूपः। ज्ञापनायेदं मध्ये उक्तम् । पुनश्च जडस्य सर्वस्यत्तदात्मकत्वमुक्त्वा जीव प्याप्याह । तत्त्वमसीति । तथाच यथैतदात्म्यमेतदात्मनो भावः, तथा वम् असि तद् एतदातानो भावः त्वं भवसीत्यर्थः । अत्र सचिद्रूपेण जमवायिकाणं भगवान् जडे सदूपेणैवेनि भेदः । असीतिमध्यमपुरुषर्णव चम्पदलाभात, तस्य भावस्तत्त्वमित्येकपदेनाऽपि तथार्थी भवतीति लेखितमावरणभङ्गे श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणैः । तथाच सर्व ताशार्थम. भसन्धायैव श्रीमद्धरिरायचरणैर्महावाक्यरूपस्य सम्पूर्णपपाठकस्य उपलाक्षिकेयं श्रुतिरुक्ता । यत एतत्सर्व निरूपितमस्ति निवन्धविद्धन्म ग्डनादिग्विति दिक् । "स वै सर्वमिदं जगदिति' पूर्वोक्तरीत्या स्पष्टम् आदि. पदात "सन्मूलाः सौम्येमाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाना" "आत्मा वा इदमन आसीत्" 'सदेव सौम्येदमन आसीत्" "स आ. .मान स्वयमकुरुते"त्यादिश्रुतयोऽत्रानुसन्धेयाः। प्रपञ्चरूपेणापि पूर्व सन्नेवेत्यन्तं. सदेव सौम्येदमन आसीदितिश्रुतितात्पर्य्यम् । तत्र हेतु:- अदतिरिक्तस्याभावादिति । सद्रूपस्य ब्रह्मणोऽतिरिक्तस्याभावादित्यर्थः । तत्रोपटम्भिकां युक्तिमाहुः । स्वस्येत्यादि, आविर्भूत इत्यन्तम् । स्व. प्यात्मना, आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिविशिष्टस्य पुरुपोत्तमस्व: रूपस्य क्रीडा रसाधनुरूपं रमणमित्यर्थः । सा च तदनुकूलपदाभिन्नैः सम्भवतीति षष्ठीतात्पर्यम् । “स ईक्षाञ्चके, वहुस्यां प्रजायेय" इत्या. दश्रुतेः । भेदोऽत्र हेम्नस्तत्कटककुण्डलादिवज्ज्ञेयः। यद्वा स्वैः, आ- नन्दात्मकर्मक्तस्तदनुकूलताशपदार्थैरात्मीयैः : करणभूतैः क्रीडेतीति वि. रहः । तस्य इति तदर्थ, तां कर्तुमित्यर्थः । पतेपां ताशरूपत्वाभावे जमानशीलव्यसनाभाचे सति रमणाननुभवप्रसङ्गात् । तस्माद्युक्तमा. -न्दरूपस्य क्रीडोपयोगिनामानन्दरूपत्वम् । सा चाधारेण विना न भवतीत्यतस्तत्राधारापेक्षा तदाहु:-आधारत्वेनेति 1. स्वाधारत्वे- त्यर्थः। आधारश्च जडजीवात्मकः लच्चिद्रूपो भवतीत्यतः सच्चिदशेन द्रूपस्य प्रपञ्चस्य सम्पादनम् । तदर्थमेव प्रपञ्चरूपेणाऽऽविर्भूतः प्रजाः श्रीहरिरायजीविरचितो ननु भगवत एवं विलक्षणाभ्यां स्वरूपाभ्यां द्वैतापत्तिरितचेन। "नेह नानास्ति किश्चने"त्यग्रिमश्रुत्या तद्वैलक्षण्यानषेधात् । तदर्थस्तु- सकलजनपरिदृश्यमानो जातः । तद्रूपत्वादेवाविर्भावो, न तु जननम्, नित्यापरिच्छिन्नरूपत्वात् । नित्यापरिच्छिन्नतनौ प्राकट्यमित्युक्तेः । ननु सकलजनपरिदृश्यमानोऽन्य एव भविष्यतीत्याशङ्कयाहुः-भगवा- नेवेति । भगवान् पुरुषोत्तम एवाविर्भूतो, नान्य इत्यर्थः। "पुरुष पवेद • समित्यादिनिरुक्तश्रुतिप्रामाण्यात् सदंशेन जडेऽत्र चिदानन्दांशी 'तिरोहितो, सच्चिदंशन जीवे, अत्रानन्दांशास्तिरोहित इच्छातः । एतयोः क्रीडार्थमाविर्भावितत्वात् । तथाच काष्ठवह्निन्यायेन आदि भूताऽनाविभूते स्वरूप एव च, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्राँ"त्यादिलक्षण- लक्षितं सच्चिदानन्दस्वरूपत्वं भगवत्वं जगतः सिध्यति । हेम्नः कट- ककुण्डलादिवत् , कार्यकारणयोरैक्यादखण्डाद्वैतं ब्रह्मेति श्रुतीनां ता. स्पर्यम् । तथाच एतादृशतात्पर्यरूपोऽखण्डाद्वैतरूपोऽसौ ब्रह्मवाद इति पूर्वेण सम्बन्धः । अत एव, “अखण्डं कृष्णवत् सर्वमिति निर्गलितं वर्च" इति श्रीमदाचार्यचरणोक्तिः, “सर्व खल्विदं ब्रह्मे" त्यादिश्रुतेः। नन्त्रित्याशङ्कते । कार्यकारणस्वरूपयो_लक्षण्यादेकस्यैव द्विरूप- स्वाद् द्वैतापत्तिरित्यर्थः। नेति निषिद्ध्याने समादधते नेति । नेह नाना- स्तीति । इयं श्रुतिः काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ल्यामस्ति । तत्र प्रथमाध्याये प्रथमवल्ल्यां पूर्व यमेन सर्व नश्वरं निरूपितं श्रुत्वा सर्वस्यापारमार्थिकत्वं ज्ञात्वा पारमार्थिक वरं याचितवान् शिष्यः । ततश्च द्वितीयवल्ल्यां विरक्तत्वेन परीक्षितं शिष्यं निम्श्रेयसहेतुकेवल. विद्यार्थित्वेन स्तोतुम् अभ्युदयनिःश्रेयसहेत्वोर्विद्याविद्ययोर्विभागमाह यमः । ततः पूर्वोक्तविद्याविद्यादीनां फलादिकं वक्तुं तृतीयवल्ल्यारम्भ। एवं प्रथमाध्यायससपः । तदनन्तरं द्वितीयाध्याये पूर्वोक्तविद्यादिप्रपश्चा- ऽभिधानाय प्रथमचल्ल्यारम्भः"पराश्चि खानीत्यारभ्य, तं देवासर्वेऽर्पिः तास्तदु नात्येति कश्चन एतद्वैतत् , यदेवेह तदमुत्र यदसुत्र तदन्विह" इत्यन्तम् । एतदर्थस्तु-देवा अधिदैवमग्न्यादयः, अध्यात्म वागाद्यश्च अर्पिताः स्थितिकाले प्रवेशिताः । हिरण्यगर्भरूपं भगवन्तं नात्यति तदात्मकताम् अतीत्य तदन्यत्वं न गच्छति ताशदेवतारूपमधिदै. वमध्यात्ममित्येकवचनेन सम्बन्धः। य एतत् पश्यति, सवै इति नि.
ब्रह्मवादः। इह सर्वरूपतया अद्वये ब्रह्माणि प्रपश्चरूपेऽपि सच्चिदानन्दतयैकरूपे वस्तु नाना न, किन्त्वब्रह्मदृशामविद्यया भासत एवातो वैलक्षण्यम् । अत एव वाचारम्भणश्रुतिर्विकाराणां स्वदोषेण प्रतीतानां मिथ्यात्वं, श्चयेन तत् प्राकरणिकं ब्रह्मैव पश्यतीत्यर्थः । उपक्रमोपसंहारे जीवे. शयोरैक्यमुक्तम् । तन्मध्ये जडस्यापि तदुक्तम् । एवञ्च तन्नानात्वद. शनविरोधादयुक्तमित्याशय नानात्वदर्शनं भ्रान्तिरिति सूचयितुं वद- ति “यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह' इह जीवोपाधौ अमुत्र ईशो- पाधौ अनु उपाधिमनुप्रविष्टं तदेधेत्यर्थः । उपाधिकृतस्यभेदस्य मिथ्या- त्वेन तदर्शनस्य निन्दां वदति "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह ना. नेव पश्यति' इति । इवशब्दोऽत्र चिद्रूपैक्याविरोधं सूचयति, तादृश. भेदस्य तथात्वात् । व्यतिहारोक्तिरेक्यदाढीय विद्यानिधय॑त्वादवि- द्याकार्यत्वाच भेदस्य मिथ्यात्वमित्याह । “मनसवदमाप्तव्यं नेह नाना. स्ति किश्चन' । मनसा आचार्याssगमसंस्कृतेनैकाग्रेण । एवेन मेना. हिचक्षुरादिनिरासः। आप्तव्यं वेदितव्यम् । उत्तरार्द्धभेददर्शननिन्दो. पहासपरमिति केचित् । पतत् सर्व कठवल्लीभाष्ये विस्तृतमित्यत्र दि- शाऽवगन्तव्या । अप्रिमभुत्येति । पूर्वोक्तानामभेदवोधिकानां श्रुती- नामग्रिमया वैलक्षण्येऽपि द्वैतत्वनिषेधान द्वैतापत्तिरित्यर्थः । हेम्नः कटककुण्डलादिवलक्षण्येऽपि वस्तुतो द्वैताभाववत् । अत एव श्रुति- स्तारशाऽभेदमाह । “यः पूर्व तपसो जातमद्भयः पूर्वमजायत, गुहा प्रावश्य तिष्ठन्तं यो भूतेमियपश्यत पतद्वैतदिति" "कश्चिद्धीरः प्रत्य- गात्मनमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्नि"ति च । "न हि सत्यस्य नाना- त्वमविद्वान् यदि मन्यसे । नानात्वं छिद्रयोर्यज्योतिषोर्वा तयोरिव ।" "यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्मसु । एवं वचभिर्मगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैरि"त्यायुक्तेश्व सच्चिदानन्दतयेति । जडजीचान्तर्यामिरूपतयेत्यर्थः । किन्त्वब्रह्मदृशामविद्ययेति । न ब्रह्मणि दृष्टियेषां ते अन्नाशस्तेषाम् ! अविद्ययेति । मायाशक्तयेत्यर्थः । "यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः।प्रतिवुद्ध्या इव स्वप्नान्नाना. 'त्वाद् विनिवर्तत' इत्याधुक्तः । अत. एव "पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वय. म्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्निति श्रुस्या बाह्यज्ञानवतामिन्द्रि.. याणां स्वयम्भुवा हिंसनमुकम् । एवेति । निश्चितम् । अत इति । अविद्यया भासमानस्यापि भेदस्य मिथ्यात्वान्न विलक्षणत्वं, किं त्वेकरूपरवमित्या थः । एतदेवोपष्टम्भयन्ति । अत एवेति । एकरूपत्वादेवेत्यर्थः । वाचा- श्रीहरिरायजीविरचितो चस्तुत्वेन सत्वं चाह । रम्भणश्रुतिरिति । उत "तमादेशमप्राक्षो येनाऽश्रुतं श्रुतं भवति" इत्यादि। "यथा सौम्यकेन" इत्यादिप्रतिज्ञादृष्टान्तश्रुतियलेन प्रपञ्चसमवायित्व ब्रह्मणः प्रतिपादितम् । तत्र दृष्टान्तवाक्यशेपे वाचारम्भणमित्यादि श्रूयते। अस्यायमर्थः । यो विकारस्तद्वाचारम्भणम् । यदारभ्यते तदारम्भणम् । "कृत्यल्युटोबहुलमिति कर्मणि ल्युट । वागारब्धकारणस्यैव नामधेय, कारणमेव हि तत्तदर्थक्रियासिध्यर्थे तेन तेन नाम्ना व्यवहियत इति कारणादभिन्नमेव कार्य, न तु स्वेन रूपेण कारणाद्भिन्नत्वम् । तदाह "मृ- त्तिकेत्येव सत्यमि"ति । कारणरूपेणैव सत्यं, न तु मिथ्या । न च वाचा. रम्भणम् अनूध तस्य विकारत्वं विधाय ततस्तस्यैव नामधेयत्वनिगमः नाद् विकारो वाड्मात्रेणेवारभ्यते, न तु वस्तुतः खपुष्पवदिति वा- च्यम् । ब्रह्मकारणत्वानुपपत्या "यतो वा इमानी"त्यादिश्रुतिव्याकोपा- पत्तेः । यदि च विकारो वाड्मात्रतामभिप्रेयात् तदा वाचारम्भणं विका. रो मृत्तिकैव सत्यमित्येव घदेत् । तावतैव मिथ्यात्वसिद्धः। वदति स्वेवं, मृत्तिकेत्येच सत्यमिति । तेनोकार्थ एव सिध्यति । अत एव कार्यवोधकश्रुतौ युक्तिविरोधं परिहत्य कार्यबोधकवाक्या ऽन्तरे श्रुतिविरोधपरिहाय सूत्रमाहुासचरणा:-'तदनन्यत्वमारम्भ- णशब्दादिभ्य" इति सूत्रे आदिपदेन, इतिशब्दो, नामधेयपदं, सदेव सौम्येत्यादीनि वाक्यानि च सपृह्यन्ते । अर्थस्तु निरुक्तप्रकार एव । यत्तु रामानुजाचार्या भास्कराचार्याश्चेदं सूत्रं मुख्यतया भेदधादनि. राकरणार्थकम् , मायावानिराकृतिस्त्वानुषङ्गिकीत्याहुः। तानिराकृतमा गुभाष्ये श्रीमदाचार्यचरणैः । पुरुषोत्तमचरणैश्च भाष्यप्रकाशेऽपि वि. शदतयानिरस्तम् । भेदवादस्य, "तर्काप्रतिष्ठानादि"ति सूत्रे पूर्वमेव नि. राकृतत्वात् । प्रकृतिवादश्च "प्रतिज्ञाधान्तानुपरोधादि"ति सुत्रे पुरा निराकृतपवेति दिक् । विस्तरभिया नात्र वितन्यते । अन तु परमतरीत्यैव श्रुत्यर्थमादाय नानात्वं निराकुर्वन्नाहुः । वि. काराणां स्वदोषेण प्रतीतानां मिथ्यात्वं वस्तुत्वेन सत्वं चाह चाचार- म्भणश्चतिरिति भवानप्याहेत्यर्थः । तथाच, त्वन्मतरीत्याऽपि विकाराणां मिथ्यात्वे नानात्वाभाव एवेति भावः। ननु घटः शरावादिः पटः शिरोवेएनशाटकादयो बहवः सन्ति, तेषां कथमेकत्वमित्याशक्य तस्य दृष्टान्तेन निराकरणपूर्वक सिद्धान्त.
१२. नामवादः । तधात्वना ननु दस्तुतोऽतथात्वे कथं तथाप्रतीतिरितिचेन्न । सितामुर्ता- विव नानात्वातीतावप्येकरूपत्वेन वस्तुनस्तयात्वाभावात् । अत एव न ब्रह्मविदां तथामतीतिः । स्वरूपमात्रदृष्टित्वात् । ये पुनर्वहि. हएयस्तेषामेच तथात्वभानाद् न वस्तुनि तथास्त्रम् । तात्पन्त- विचाराभावेन तद्दष्टरममतत्वात् । अत एव विचारसिद्ध्यर्थकत्वेन दृढीकरणार्थमाशङ्कन्ते । नन्विति । अतथात्वे, अनानात्वे, । तोतिः-नानात्वतीतिरित्यर्थः । समादधते । नेति । सिताया चा- लानां क्रीडार्थ कङ्कणाद्याभरणानि, मन्दिराणि हस्त्यश्वादिमूर्ती. श्व कुर्वन्ति, तासां नानाप्रतीतिर्भवति । तथाऽपि तासां सितावे. नैकरूपत्वेन सितारूपवस्तुनो नानात्वाभावादित्यर्थः । तथाच ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेऽपि ब्रह्मत्वेन नानात्वाभावादिति भावः । दृष्टान्तदान्ति- के युवोपष्टम्भयन्ति । अत एवेति । एकरूपत्वादेव तेषां न मिथ्यात्व- प्रतीतिरित्यर्थः । तत्र हेतुमाहुः । स्वल्पमात्रदृष्टित्वादिति । ब्रह्मस्वरूपमात्र दृष्टित्वं तेषाम् तस्मादित्यर्थः । कार्येऽपि दृएिस्तेषां तथाऽपि कारणा ऽनन्यत्वेन, न तु तत्पृथक्तयेति भावः । यथा बालानां लितावस्तु ज्ञानाभाचेन तक्रीडनकेपु नानात्वबुद्धिर्भवति, न तु सिताज्ञानवता प्रवुद्धानाम् । अतः प्रबुद्धष्टिरेव समता, न तु यालदृष्टिः । तदेवोपपा. दयन्ति ये पुनरिति । वहिव्य इति अन्तःस्थितस्य ब्रह्मणो दर्शनं. येषां न भवति ते पहिईष्टयः । तेषामेवेति अब्रह्मदशामेवेत्यर्थः । तथात्वमा- नान वस्तुनि तथात्वमिति । वस्तुदृष्ट्यभावेनकस्वरूपस्वाभावात् , न वस्तु- न्येकरूपत्वाभाववत्त्वं नानात्वमित्यर्थः। तत्र हेतुमाहुः । तात्पर्यान्तेत्यादि । तात्पर्यान्तविचाराभाववतां चालानां दृष्टेरसम्मतत्वादित्यर्थः । त्पर्य च एकेनैव मृदादिसमवायिकारणेन सर्वे घटपटादयो भवन्ति, तत्समवाथिकारणच ब्रह्मणः सदंशरूपम् , तच्च सर्वस्मिन्ननुस्यूतमत- स्तद्रूपत्वेन सर्वस्यैकरूपत्वान्न कापि नानात्वम् । "नेह नानाऽस्ति कि. ञ्चन," "चाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येवसत्य," "तत् केन के पश्ये"दित्यादिश्रुतीनां तात्पर्यम्।तदेवअन्त:सिद्धान्तोचादिप्रतिवादिभ्यां निर्णीतोऽर्थः। तत्र विचार एव नास्तीति तेषां कुतस्तनिर्णयज्ञानम् ? विचारश्च-किं कारणं, कि कार्य, कीदृशं च तयोः स्वरूपमित्यादि। अतस्तेषां. उटरसंमतत्वम् । तस्मादित्यर्थः । तदर्थमेव उत्तरमीमांसा. शास्त्रमित्याहुः । अत एवेति । बहिटिवोधसापक्षत्वादेवेत्यर्थः । विचारों - ता.
श्रीहरिरायजीविरचितो |शास्त्रस्य। उत्तर- - शास्त्रसार्थक्यम् । अत एत्र, अखण्डं कृष्णवत् सर्वमित्याचार्यवर्याः। तस्मात् सर्वरूपमद्वयं ब्रह्मेति सिद्धम् । नन्वेवं प्रपञ्चस्य भगवद्रूपत्वे मुमुक्षुसाधनोपदेशेषु तस्य हेय- त्वोपदेशः कथं शास्त्रे युज्यते इतिचेत् , सत्यम् । स्त्रक्रीडार्थ मरे जिज्ञासा, तस्याः सिद्धिः फल ज्ञानमिति यावत् , तदेव अर्थः प्रयोजन यस्य तद्विचारलिज्यर्थक, तस्य भावः, बहुव्रीही का मीमांसाशास्त्रस्येत्यर्थः । सार्थक्यं प्रयोजनवत्त्वम् । वेदस्य विचारा. ऽभावन निर्विचिकित्सतया वोधाभावादित्यर्थः । "कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिकः । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय" इत्युक्तेः । न हि पहिईटिसापेक्षमेवेदं शास्त्रं, किन्तु ज्ञानिसापेक्षमपि । तदुक्तमाचार्यवय:--"असन्दिग्धेऽपि वेदार्थे स्थूणाखननवन्मतः । मी. मांसानिर्णयः प्राशे दुर्बुद्धेस्तु ततो द्वयमिति' । यद्वा ज्ञानिनां निरुक्त- ताशविचारसिध्धार्थकत्वेन शास्त्रस्य, शास्तीति शास्त्रं वेदः तस्य, "नेह नानास्ति किञ्चन" "सर्वं खल्विदं ब्रझे"त्यादिरूपस्य सार्थक्यम् । अन्यथैतच्छास्त्रस्य वैयर्य स्यादित्यर्थः । अत्रार्थे उपष्टम्भकं प्रमाणमाहुः अत एवेति । तात्पर्यान्तविचारवताम् एतच्छाखे अखण्डाऽद्वैतब्रह्मणः सिद्धान्तितत्वादेवेत्यर्थः । उपसंहरति । तस्मादिति स्वस्य क्रीडार्थमा- धारत्वेन प्रपञ्चरूपं संपादयितुं तद्रूपेण भगवत एव प्रादुर्भूतत्वादित्यर्थः। सर्वरूपमद्वयं ब्रह्मेति सिद्धमिति । निरुक्तश्रुतितात्पर्यप्रमाणवलेन सर्वरूपतया अखण्डाद्वैतं ब्रह्मेति निप्पन्नमित्यर्थः । एवं प्रपञ्चस्य भगवद्रूपत्वे सिद्ध तस्य हेयत्वोपदेशो विरुध्यत इति तन्निरासाय पूर्वमाशङ्कन्ते-- नन्विति । मुमुक्षुसाधनोपदेशेष्विति । "इमा रामाः सरथाः सतू- न हीहशा लम्भनीया मनुष्यैः" "स्वाराज्यतुष्ट उपशान्त इवविजह्या"दि- त्यादिष्वित्यर्थः । तस्यति । प्रपश्चस्येत्यर्थः । शास्त्र इति। वेदादौ । समादधसे सत्यमिति । अङ्गिीकारः । अस्ति यद्यपि हेयत्वोपदेशस्तस्य, तथापि तव मनीषितं भगवदतिरक्तत्वं मिथ्यात्वं तु न समायाति, किन्त्वन्यत्. प्रयोजनमस्तीत्याहुः कोडार्थमेवेति । क्रीडार्थप्रयोजनमेव प्रपञ्चसृप्टेंः । तथाच प्रपञ्चसृष्टेः क्रीडाप्रयोजकत्वेन प्रपञ्चस्य न भगवदतिरि. तत्वं मिथ्यात्वं, किन्तु मगवदूपत्वमेवेत्यर्थः । अन्यथा भगवत्क्रीडाया एव मिथ्यात्वापत्तेः, "एकोऽहं बहु स्यामिती"च्छाया मिथ्यात्वे पर्यवसा. २ ब्रसवादः । तत्सष्टस्तत्र विचित्रे रूपे जीवानां स्वीयत्वेनासक्तिभ्रमनिवार. णाय । अन्यथा मुक्ताऽधिकभक्तानामन्येषां वा भजनोपयोगितया नात् सत्यसकल्पत्वानुपपत्तेश्च । तस्मान्न मिथ्यात्वाय शास्त्रे हेयत्वो. पदेशः, किन्त्वन्यप्रयोजनायेति । तदाहुः तत्रेत्यादिना 1 तन सप्टौ । विचित्रे रूपे स्त्रीत्वपुंस्त्वयुववालवृद्धत्वादिप्रकारके वन्धुसुहदादिरूपे। जीचाना. मविद्यापरवशानां । स्वीयत्वेनाऽऽसक्तिः प्रीतिः-अहमेतेपा, मदीयाश्धेमे इत्याद्यात्मीयत्वरूपा, सम्बन्धरूपा चा । एतस्याश्च मिथ्यावाद भ्रमरूप. त्वम् । एतारशाध्यासस्यैव तथात्वात् । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणमिति चाक्यात् । अनर्थहेतुत्वेन दोपरूपत्वं च । तादृशम्रमस्या "अहं ममेति स्वीकृत्य करोति कुमतिर्मतिमि"त्यादौ निन्दाश्रवणात्तादृशा. सक्तिभ्रमरूपदोपनिवारणाय शास्त्रे प्रपञ्चस्य हेयत्वोपदेशो युज्यत इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं नो चेद् वाधकयुक्तिमाहुः । अन्यथेत्यादि । आ- सक्तिम्रमनिवारणार्थत्वाभावे । मुक्ताधिकभक्तानामिति । मुक्तैरधिकाश्च ते । भगवान् “भजतां मुकुन्दो मुक्ति ददाति कहिंचित् स्म न भक्तियोगम् ।" इत्यादिवचनाद येषां भक्तिं ददाति भगवान् ते मुक्ताऽधिकाः पूर्णपुरुषो. त्तमचरणपरिचरणपरायणान्त:करणाः । भक्तिस्तु परब्रह्मप्रापिका, प्र. वचनादिसाधनासाधनीया । "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधाया न बहुनाश्रुतेन यमैवैप वृणुते तेन लभ्य" इतिश्रुतेः।मुक्तिस्तु तप आदिसा. धनसाध्या । "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति" श्रुतेः। तथा च पूर्वसाधना. दिभिर्मुक्ति प्राप्नुवन्तस्तदनन्तरं तीव्रविरहभावसंपत्ती भगवत्कृपया वरणाधिकारं प्राप्नुवन्तो भक्ताः । शानिभक्तानामियं व्यवस्था । पुष्टि. भक्तास्तु पूर्वत एव निःसाधनाः पुरुषोत्तमसेवापरायणान्तःकरणाः । वरणाधिकारसम्पत्तिस्तु तेषां पूर्वमेव जाता यदा भगवता सृष्टाः, का. यिकसृष्टित्वात् तेषाम् "पुष्टिं कायेन निश्चय" इति श्रीमदाचार्यचरणवाक् पीयूषात् । “सधै नैव रेमे""तस्मादैकाकी न रमते" "सद्वितीयमैच्छत" "स हैतावानासे''त्यादिश्रुतेः । “ भिव काचित् सा सृष्टिर्विधातुर्व्यतिरे- किणी" इति वाराहपुराणाच्च । ज्ञानिनां तु अन्तत एव मुक्ताधिक. भक्तत्वम् , पतेषान्तु पूर्वत एवेति नितरां तथा । केवलशानिनस्तुमुक्ता एव, न भक्ताः । “नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । ते प्राप्नुव- न्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः" इत्यादिवाक्यानिभकयोर्विवेक उक्तः श्रीमत्प्रभुचरणैः । "ज्ञानी चेद्भजते कृष्णं तस्मानास्त्यधिकः पर" इति प्रशंसावाक्यमपि । अत एव श्रीमदाचार्यचरणा निबन्धे तत्वदीपे, श्रीहरिरायजीविरचितो १.५ तत्परिग्रहो न स्यात् । ब्रह्मविदां वा ब्रह्मत्वातीताय हेयत्वबुद्धिर्न स्यात् । अतो भ्रमादासक्तिस्तनिवारणार्थमेव शास्त्रे तथोक्तिरिति जानीमः। ननु तदा उपास्यत्वेन घेदान्तेपु प्रपश्वरूपमेवोपदिश्येत । मूल. रूपत्वात् । नचास्तु तथैवेति वक्तुं शक्यम् । “सर्वत्र प्रसिद्धोपदे. "तदुपासनया ज्ञानात् परमाऽऽत्मत्वमस्य हि। ज्ञानमार्ग त्वेतदेव सेव्य" इति, भाप्येऽप्यानन्दमयाधिकरणे प्रपञ्चितमस्ति । 'गतेरर्थवत्वमुभ- यथा हि विरोध" इति तृतीयाध्यायेऽपि । अतस्तादृशा मुक्काधिकभक्ता शानिभक्ताः पुप्टिभक्ता इत्यर्थः। अन्येषां वेति । केवलज्ञानिनामक्षरज्ञान चतां मुक्तानाम्, अखण्डाऽद्वैतमानयतामिति यावत् । भजनोपयोगितयेति । "इदं हि विश्वं भगवानिवेतरः" "क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते" "क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं, पातालमतस्य हि पादमूलं, यावन्न जायेत- परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वर द्रएरि भक्तियोगः। तावत् स्थवीयः पुरुपस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेते त्यादिवाक्येपु प्रपञ्चस्य भगवद्रूपत्वेन भगवद्भजनोपयोगित्वं व्यासचरणैः शुकचरणश्चोकम् । मिथ्यारूपत्वे त्वस्य लीलारूपत्वमुपास्यत्वञ्च ते कथं वदेयुः । यतस्तेपां तद्रूपतया तस्य प्रपञ्चस्य परिग्रहः परिज्ञानमेव न स्यादित्यर्थः । तेषां ब्रह्मदृष्टि- त्वात् । अन्यदप्याहुः । ब्रह्मनिदां वेति । यस्य ब्रह्मरूपत्वेन तेपामहेयत्व. बुद्धिः । अत एव, पातलमेतस्येत्याद्याहुः श्रीमच्छुकादयः । अत इति ! प्रपञ्चस्य ब्रह्मरूपत्वादित्यर्थः । तथोतिरितीति । हेयत्वोक्तिरित्यर्थः । एवं सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वे सिद्ध तत्र हेयत्वोक्तिविरोधे परिहतेऽप्युपास्यरूपस्य तद्भिन्नतयानिरूपणश्रवणात् प्रतिवादी प्रत्यवतिष्ठते- नन्विति । यदा सर्वस्यैव प्रपञ्चस्य ब्रह्मत्वं तदा, "आत्मा वारे द्रष्ट- व्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इत्याधुपासनाविषयेषु वेदा- म्तवाक्येपु प्रपञ्चरूपमेव उपास्यत्वेन उपदिश्येत । भवन्मते तस्यैव मूलरूपत्वादित्यर्थः। ननु ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेन सर्वरूपस्यैवोपदेशोऽस्तु उपासनावाक्येष्वित्याशङ्कायामाह-नचति । तथैवेति । सर्वरूपस्यैव उप- देशोऽस्त्विति न च वक्तुं शक्यम् । तत्र हेतुमाह । सर्वप्रेति । अस्या- र्थस्तु, सर्वत्र वेदान्तवाक्येपु प्रसिद्धस्य "निष्कलं निष्क्रियमि"त्यादि- वाक्यबोधितस्य ब्रह्मण एव उपस्थितत्वेन उपदेशो, न तु प्रपञ्चरूपस्य ब्रह्मवादः । शादि"त्यधिकरणविरोधादिति चेन्न । वेदान्तेपु ज्ञानार्थमु. पासनानिरूपणं चित्तशुद्धिहेतुन्न, न तु सिद्धे ज्ञाने । तथाचाज्ञान् प्रत्येव प्रपञ्चरूपे सर्वाधिकत्वज्ञानाभावेनोपासनाऽसिद्धेस्तद्भिन्नस्य तथात्वमुच्यते । सिद्धे तु ज्ञाने सर्वत्र ब्रह्मस्फूर्तिवरणे वा भक्तिः रिति नोपासनावसर इति भेदेन पूर्वमुपास्यनिरूपणमित्यर्थः । अत एत्र, वासुदेवः सर्वमित्यादिवाक्यानि । नन्वेवं शुब्रह्मवादे जीवनामपि तद्रूपत्वेन भजनानुपपत्ति. रितिचेन्न । अंशत्वेनैव तद्रूपता तेपा, नांशिनः । ब्रह्मादे सर्व तथात्वेनोपदेशोऽस्तीति । अधिकरणविरोधादिति । प्रथमाध्यायस्थ द्विती- यचरणस्य प्रथमाधिकरणविरोधादित्यर्थः। नेति निराकृत्य समादधते । वेदान्तेष्विति । तद्भिन्नस्य तथात्वमिति । अज्ञान् प्रत्येव प्रपञ्चभिन्नस्य उपास्यरूपत्वमुच्यते, न तु ज्ञानिनः । वस्तुतः प्रपञ्चरूपस्य तद्भिन्न स्वाभावात् । तेषां प्रपञ्चरूपत्वे सर्वाधिकत्वज्ञानामावेनोपासनाया अ- सिद्धेः । अतो न वस्तुतः प्रपञ्चोपास्यरूपयोर्मिन्नत्वं, किन्तु बालानुशा- सनार्थमेव तथोक्तिरिति भावः । “परोक्षवादो वेदोऽयं चालानामनुशास. नमि"त्युक्तेः । तेन "द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इत्यादिवाक्यानां निर्वाहः। पाता. लमेतस्य-इत्यादौ तु प्रपञ्चरूपस्यापि भगवत उपास्यरूपत्वं निरूपि. तम् । अत एव "यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन्नित्याहुः । सिद्धे विति । के. वलब्रह्मज्ञानिनां सर्वत्र ब्रह्मस्फूर्तिः, अग्रे तु यथाधिकारसम्प्राप्तिः । सिद्धाधिकारिणां तु भक्त्या नोपासनाऽवसरः। इतिभेदेनेति । निरुक्तप्र. कारेण भेदनेत्यर्थः । तदुपष्टम्भकं भगवद्वाक्यानां निदर्शनमाहुः, मत एवेत्यादि । “वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः" "सर्व वासु. देव" इत्येतादृशज्ञानवान् यो महात्मा सोऽतिदुर्लभ इत्यर्थः । आदिपदात् "स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेने"त्यादीनां सङ्ग्रहः। एवं जडात्मकस्य प्रपञ्चस्य, ब्रह्मणः सदूपतया अभेदो निरूपितः । जीचाभेदस्तु तस्वमस्यादिवाक्यैश्चित्सजातीयतया निर्विवाद एवेत्यतो नोकः । तथापि जीवब्रह्मणोरैक्ये भजनाऽनुपपत्तिरित्याशङ्का निरसितुं तामेवाहु:- नन्वेवमिति । भजनानुपपत्तिरिति । तरतमभावाभावात् तदनुपपत्तिरि रित्यर्थः । “स एकाकी न रमते" इति श्रुतेः। यद्वा भगवदूपत्वे सिद्धे भजनस्याऽप्रयोजकत्वादनुपपत्तिरिति समादधते । अंशत्वेनैवेति - श्रीहरिरायजीविरचितो स्यैव ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् । परं तदुरूपेण । “इन्द्रो मायाभिः पुरुः रूप ईयत" इति श्रुतेः । तथाच सहजांशानां पुनः पूर्वभावसम्पत्यर्थ- मविद्यादोषनिवृत्यर्थं च भजनोपपत्तिरिति भावः । ननु तथापि भजनमात्रपर्यवसायिनि पुष्टिमार्गे निवर्त्यदोषा- सहजांशानामिति । "अंशो नानाव्यपदेशात्" "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" "यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्व प्राणा" इत्यायुक्तः । अंशत्वं च राश्येकदेशत्वम् । पूर्वभावसम्पत्यर्थ- मिति । साम्प्रतं तु, "पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो यस्य बन्धविपर्य- या"विति सूत्रादस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहितम् । तेन भजनादिक न भवति । "नायमात्मा वलहीनेन लभ्य" इति श्रुतेः । अतः पुनरैश्व- र्यादिभावसम्पत्त्यर्थमित्यर्थः । अविद्यादोषनिवृत्त्यर्थञ्चेति । राश्यैकदेशस्यां- शस्य विभाजिकाऽविद्या, तस्याश्च भगवद्विच्छेदापादकत्वेन दोषरू. पत्वम् । तन्निवृत्यर्थमित्यर्थः । नचैश्वर्यादिसम्पत्तावविद्यादोषनिवृत्ती च भगवदूपत्वे एव सिद्ध भजनानुपपत्तिस्तवस्यैवेति वाच्यम् । तत्र भगवत्कृतस्यैव तरतमभावस्य स्थितत्वात् । "स्वरूपेणावतारेण लिङ्गेन च गुणेन च । तारतम्यं न स्वरूपे देहे वा तक्रियासु वेति' श्रीमदा. चार्योक्ती मुख्यभक्तानां भगवहेहेन गुणेन च साम्यमस्ति । भगवद. वतारवत् । तदेव तेषां प्रादुर्भावात् । भगवता सह नृत्यादिसामर्थ्य- स्य विद्यमानत्वाचिहसाम्यम् । गुणाः सौन्दर्यादयः । तत्साम्यं तु स्पष्टमेव । "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्यतीति" श्रुतेः । एवं भगवत्साम्येऽपि भगवत्कृतं तत्र तारतम्यमस्तीति मन्तव्यम् । उत्कर्षांपकर्षवैचित्र्येण विना सम्यग्रमणासिद्धः। अत एवाग्रे आहुः श्रीमदाचार्यचरणाः- "तथापि यावत्ता कार्य तावत्तस्य करोतिहीं"ति । अत एव बाललीला- दयो युक्तरूपा भवन्तीति दिक् । एवं सति सुखेन भजनोपपत्तिः । तेन, पुष्टि-पुष्टिपुष्टि-मर्यादा चेत्यधिकारत्रये यथायोग्याधिकारे सिद्ध, अलौकिकसामर्थ्य पुरुषोत्त- मसायुज्यं, सेवोपयोगी देहो वैकुण्ठादिस्त्रिति सेवाफलोक्तं यथायोग्य फलं भविष्यतीति भावः । भाव इति । श्रुतेर्भाव इत्यर्थः । पुनराशङ्कन्ते । नन्विति । भजनपर्यवसायिनीति । "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो चै मदा. त्मनः । न झानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिहे त्यादिवाक्यैः कर्मज्ञा. नोपासनादीनामप्रयोजकत्वाद् भजनमात्रपर्यवसायीत्यर्थः । तस्मिन्, : ब्रह्मवादः ।। भावात् तदनुपपत्तिरितिचेन्न । तत्रापि पुरुपोत्तमांशानां तेपालीलार्थ ततो वियुक्तानां पुनः संवन्धेन फलानुभवार्य भजनस्यावश्यकत्वात् । नन्वेवं भजनस्य साधनत्वे पुष्टिमार्गत्वानुपपत्तिरितिचेन्न । - पुष्टिमार्ग इति । पुष्टिः पोपणम् । अनुग्रह इति यावत् । पोपणं तदनुग्रह इत्युक्तेः । मार्गपदनिरुक्तिस्तु पूर्ववज्ज्ञेया । निवर्यदोपाभावादिति । निवर्त्या. नामविद्यागुणानां कामादीनां दोपरूपाणां निवर्त्यत्वेनाभावादित्यर्थः । "अपिचेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि स" इति श्रीमत्प्रभुचरणोक्तः, अजामिलादौ दर्श. नाच्च । तदनुपपत्तिरिति । तथाचाकस्मिके श्रेयसि सिद्ध भजनप्रयोजना. भावाद्जनाऽनुपपत्तिरित्यर्थः । नेति निषिय समादधते । तत्रापीति । निवर्त्यदोषाभावेऽपि तेषां जीवानां ततः पुरुषोत्तमाद्वियुक्तानां पुन- भगवत्सम्बन्धेन तदनुभावार्थकत्वेन फलानुभवः प्रयोजनम् । यतो, लीलार्थमेव भगवता वियुक्ताः कृताः । तदर्थ भजनस्याऽऽवश्यकत्वेन सप्रयोजनकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । नच त विद्यानिवृत्त्यर्थः चेत्यनुपपन्न- मिति वाच्यम् । तनिवृत्तावेव फलानुभवात् । नच रासलीलायां का- मादीनामपेक्षितत्वान तन्निवृत्तिरिति वाच्यम् । तस्यास्तद्गुणानां च तत्रालौकिकत्वेन लौकिकायास्तस्या निवृत्तः । "श्रिया पुष्ट्या गिरा -कान्त्या कीया तुष्ट्यलयोर्जया । घिद्ययाऽविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितमि"त्युक्तेः । नच तस्या बन्धनकस्वभावत्वेन तत्र स्थिताया बन्धः सम्भवतीति वाच्यम् । लौकिकस्वभावं त्यक्त्वा अलौकिकतया तत्र तस्याः स्थितेः । "विलजमानथा यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुयेत्यु" तेस्तदधिष्ठान्या मायायास्तत्र विलजमानत्वं तदा किं वाच्यमवि. द्यायाः । तथाच सभयतया सलजतया च स्वस्वभावं त्यत्का यावद्रा सलीलाकार्य तदनुकूलमेव करोति। "भगवानपि ता रात्रीः शरदोत्फु- लमल्लिकाः। वीक्ष्य रन्तुं मनश्चके योगमायामुपाश्रित" इति न कोऽपि शङ्कालेश।। तथाच लौकिकस्वभावायास्तस्यास्तु निवृत्तिरेवोचिता । तन्निवृत्त्यभावे फलानुभवासिद्धः । अतस्तनिवृत्तेरावश्यकत्वेन तदर्थ भजनस्यावश्यकत्वात् तदुपपत्तिर्युकेति तदनवद्यम् । एवं सति भजनस्याविद्यानिवृत्त्यर्थत्वेन फलानुभवार्थत्वेन च सा. श्वनत्वापत्तावाशङ्कन्त- नन्वेवमिति । तथाच तस्य साधनत्वेन..फलस्य तत्साध्यत्वेन पुष्टये. - श्रीहरिरायजीविरचितो १९ . भजनस्य भावरूपत्वेन फलरूपत्वात् तस्य साधनत्वेऽपि न क्षतिः। पुष्टिमार्गः स एव यत्र फलं स्वयमेव साधनमित्यसकृदुक्तमाचार्यैः । कसाध्यत्वाभावात् पुगेर्मार्गः, तस्यानुपपत्तिः । तेन मार्गेण भगवति गमनाभावादित्यर्थः । न हि पुष्टिः स्वकृतिसाध्या भवति, किन्तु भगव- दिच्छैकसाध्या । राजसेवकयोरिव । अतो या निःसाधनफला सैव पुष्टिः । अतः कर्मज्ञानोपासनादिमद्भजनस्यापि साधनत्वेन पुष्टिमार्गस्य तदसाध्यत्वात्तदनुपपत्तिरिति भावः । नेति, निषिध्य समादधते । भजन- स्य तत्र भावरूपत्वेनेति । भजन च भक्तिशब्दवाच्या क्रिया। "प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्थ ब्रूतस्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येने"ति नियमादत्र धातुसामान्यार्थं शक्तोऽपि तिन्प्रत्ययो भजिसमभिन्याहारात प्राधान्येन भजनक्रियां व. क्ति । सा च सर्वात्मिका । सेवापदं च सातत्याभीक्षण्यान्यतरपूर्वककायि. कव्यापारविशेषपरिचर्यारूपेरूढम् । स्त्रीसेवा औषधसेवेत्यादिप्रयोगदर्श- नात् । मत्सेवया प्रतीतञ्चत्यादिस्वतन्त्रसेवाबोधकैाक्यैस्तदवगमात् । केवलक्रियाया जलताडनादिवन्निष्फलत्वेन तत्र प्रेमपूर्वकत्वमभिव्यक्ति भक्तिशब्दः । मत्सेवया प्रतीतश्चेत्यादिवाक्येषु सर्वदा पूर्णत्वादिकथनात् प्रेमपूर्वकत्वस्यापि लाभात् । “वशीकुर्वन्ति मां भक्काः सस्त्रियः तत्पर्ति यथे"त्यादावपि दम्पतिहटान्तेन तल्लाभाच्च । अन्यथा तस्याः कायक्लेश. जनकत्वेन स्वतः पुरुषार्थत्वोक्तिभङ्गप्रसङ्गान् । एवं सति प्रेम्ण एव प्रयोजकत्वेन प्रत्ययार्थत्वेन च प्राधान्याद् भजनस्य तद्रूपत्वेन भाव- रूपत्वम् । तस्य मनोधर्मत्वादिति व्याकरणशास्त्रसरणिः । “सा परा- ऽनुरक्तिरीश्वरे" इति शाण्डिल्यसुत्रादनुरक्तिरूपायास्तस्या भावरूपत्वेन तद्वाच्याथै अभिव्यङ्यतया भजनस्यापि तथा, यतो भावरूपत्वमत एव साधनरूपत्नं फलरूपत्वमुभयमपि सम्भवति । भावे सिद्ध अग्रे फलस्य तदतिरिक्तस्याभावात् । “अनिमित्ता भागवतीभक्तिः सिद्धगरीयसीति तत्त्वरूपलक्षणात । तच्च प्रेम भक्तिरसस्य शृङ्गाररसस्य स्थायिभाव. रूपम् । भावलक्षणं च रसानुकूलो विकारो भावः। स्थायित्वञ्च तस्य चरमसमयपर्यन्तस्थायित्वात् । अत एवाऽपुटपुष्टस्य तस्यैव साधनफल. रूपत्वं युक्तम् । अपुष्टो भावरूपः पुष्टोरसरूप इति रसशास्त्रमर्यादा । स्थायी भावोरसः स्मृत इत्युक्तः। तथाच पुटपुष्टोभयदशायामपिन रसत्वक्षतिः। यथा पूर्वमङ्कुरितस्य वृक्षस्य प्रौढदशावृत्तावपि वृक्षस्थितिरिति तदाहुः तस्य साधनत्वेऽपि न क्षतिरिति । तस्य फलरूपस्य साधनत्वेऽपि न फलरू. पत्वक्षतिरित्यर्थः। तथाच रसरूपं फलम् । तञ्च तदेवः पूर्वभावरूपं ब्रह्मवादः । अतं एच पूर्व प्रादुर्भूय संयोगानुभवं कारयित्वा विरहेणाSSन्तरभ- जनं संपादयितुं भगवत एत्र मथुरागमनरूपत्याग उच्यते । नन्वंशात्वेऽपि जीवानां तदात्मकत्वेनान्यूनत्वाद् भजनानुपप- त्तिस्तदवस्थैवेति चेन्न। बहु स्यामिति श्रुतेः । क्रीडार्य तथाऽऽविर्भा. भूत्वा स्वकार्य साधयतीत्यतस्तस्यैवावस्थाद्वयमिति चोध्यम् । वस्तु- तस्तु प्रेम्णोऽवस्थात्रयं भवति, प्रेमासक्तिर्व्यसनं चेति । अत एव श्रीमदाचार्यचरणाः, "ततः प्रेम तथासक्तिर्व्यसनश्च यदा भवे"दि त्याहुः । पुष्टिमार्गः स एवेति । यत्र फलं स्वयमेव साधनमिति । अयमर्थः यदा हि भगवाननुगृह्णाति, न हि तत्र साधनापेक्षा । किन्तु महंता साधने- नाप्यऽलभ्यमपि निःसाधनतयैव केवलं भगवत्प्रसादेनैव लभ्यं भवति । "किमलभ्यं भगवति प्रसने श्रीनिकेतन' इत्युक्तेः । तथाचानुगृध भग वान् फलमेव ददाति । तच्च दोषवाहुल्यात् पूर्वमपरिपूर्णो भूत्वा तनि. वृत्तिरूपं साधनकार्य कृत्वा पुनः पूर्णतया रसरूपो भवतीति भावः । तच्च भावरूपं रसरूपञ्च फलं भगवानेवेति राद्धान्तः । "रसो वै स" इति श्रुतेः। “स्थायी भावो रसः स्मृत" इत्युक्तेश्च । भावरूपत्वेन फल- रूपत्वेन च साधनफलोभयरूपत्वमपि भगवति सिद्धम् । अत एव हि भगवानेव हि फलमिति श्रीमदाचार्यचरणाः । अतः सुष्ठूक्तं श्रीमद्ध- रिरायचरणैरपि, फलं स्वयमेवेति । स्वयं भगवानेवेत्यर्थः। स्वस्वरूप- बलेन स्वप्रमाणं पुष्टिरित्युच्यते इति, "गतेरर्थत्व"मिति सूत्रभाष्येऽपि । तथाच साधनानपेक्षत्वे सति साधनानन्यफला पुष्टिरिति लक्षणं वो. ध्यम् । शमदमादिसाधनव्यावृत्त्यर्थ सत्यन्तं पदम् । नचात्र श्रवणादीनां साधनत्वमिति वाच्यम् । तेषामप्यत्र प्रेम्णाऽविनाभावितेन फलरूप. त्वात, पौर्वापर्येणापि सम्भवाच्च । तत्र प्रमाणमाचार्योक्तिरित्याहुः । असकृदुतमाचार्यैरिति । सुबोधिन्यादावुक्तमित्यर्थः। एतदेव लीलानिदर्श- नेनोपष्टम्भयन्त आहुः अत एवेति । उच्यते । श्रीभागवतादावु: च्यते इत्यर्थः। पुनराशङ्कामाहुः- • नन्वंशत्वेऽपाति। साम्यात् सेव्यसेवकभावाभावेन तदनुपपत्तिरि- . त्यर्थः। नेति निषिच समादधते बहु स्यामिति । न्यूनत्वसत्वे सेव्यसेवक- भावसिद्धौ नानुपपत्तिस्तदवस्थेत्यर्थः। ननु सृष्टी उच्चनीचभावेन प्रादुर्भावेच्छा, न तु मुक्तिदशायामतो न्यूनत्वस्याऽवास्तवत्वान्मुक्ति- श्रीहरिरायजीविरचितो चान्नानुपपत्तिः काचित् । नन्वेवं तथाप्यनुपपत्तिरितिचेन्न । न्यून त्वविशिष्टस्यैव तस्याविर्भावात् ॥ ननु तदेच्छायाः करणत्वानुपपत्तिरितिचेन्न । इच्छाया ह्यावि. र्भावे कारणत्वं, न स्वरूपान्यथाकृतौ । तस्मान्मुक्तावपि कौस्तुभ- रूपेण स्थितिरिति भूषणरूपत्वेन न्यूनतायामन्यस्य तथात्वे किं वाच्यम् ? इति कैमुतिकन्यायेन तदात्मकत्वेऽपि तदंशत्वेन न्यून- स्वं वास्तवमेवेति भावः । अत एवांशानामपरिमितानां सृष्टौ पति- विस्फुलिङ्गवनिर्गमेऽपि न न्यूनता । इस्ताद्धस्तान्तरस्थिताविव सद्रूपे प्रपञ्चे स्थितत्वान्न न्यूनताशङ्कापीत्यर्थः । नन्वेवं जीवानां दशायर्या जीवन्मुक्तो साम्यमन्यथा लय इति सेव्यसेवकभावानवसरण भजनानुपपत्तिस्तदवस्थैवेत्याशङ्कन्ते । नन्वेवमिति । नेति निपिच समा. दधते । न्यूनत्वविशिष्टस्यैवेति । तस्येति । जीवस्येत्यर्थः। प्रथमतोऽवधिपर्यन्तं पुष्टिसृष्टित्वेनैव भगवता विचारितत्वादिति भावः । “एष उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीति, एप एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपती'त्यादिश्रुतेः। अन्यथा भक्तिमार्गोच्छेदप्रस. केन, "मत्सेषया प्रतीतश्चे" त्यादिवचनव्याकोपापातात् । नन्वेवं सति न्यूनत्वस्य वास्तवत्वे तत्र वस्तुस्वभाव एव कारणं, न त्विच्छेत्याशयेन आशङ्कामाहुः- नन्विति । नेति निषिद्धय समाधानमाहुः । इच्छाया इति । वस्तुस्व. भावोऽपीच्छाकृत एव वस्तुनोऽपि कर्तृपरतन्त्रत्वाद् यादृशं वस्तुस्वरूपं यारशश्च स्वभावस्तादृशाविर्भाव एवेच्छायाः कारणत्वं, न तु तत्स्व. रूपान्यथाकृती। प्रयोजनाभावेन ताशेच्छाया एवासस्वादित्यर्थः । तस्मादिति । स्वरूपान्यथाकृतौ इच्छायाः कारणत्वाभावाद्धेतोः। कौस्तुभ- रूपेणेति । "चैत्यस्य तत्त्वममलं माणिमस्य कण्ठ' इत्याद्युतः। कैमुतिकन्या. यस्तु स्पष्ट एव । भाव इति । "बहु स्यां प्रजायेयेति श्रुतेर्भाव इत्यर्थः । अथ वास्तवत्वं युक्त्यैवोपटम्भयन्ति । अत एवेति । वास्तवत्वादेवेत्यर्थः । अपरिमितानाम्-असंख्यातानाम् । वहिविस्फुलिङ्गवनिर्गमेऽपीति असन्निर्ग: मेऽपीत्यर्थः । न न्यूनतेति । भगवतीति शेषः । तदेव दृष्टान्तेन द्रढयन्ति । हस्ताद्धस्तान्तरस्थिताविवेति न्यूनताशकोपीति स्पष्टोऽर्थ । पुनराशङ्कन्ते' नन्वेवमिति । अंशत्वाविशेषाद्देवासुरविभागः कथमित्यर्थः । क्रीडाथै ..
ब्रह्मवादः । सहजहर्यशत्वे दैवासुरविभागस्तेषु कथंमिति चेत् ;. क्रीडार्थं तदि- च्छयेति गृहाण । अत एव फलदशायामपि न्यूनत्वसत्त्वेन भजन स्य फलता । अन्यथा स्वतन्त्रभक्तिमार्गोच्छेद एव स्यात् । अतो जीवेषु सहजन्यूनत्ववद् ब्रह्मणि सर्वाधिकत्वम् । ननु तथापि न्यूनाधिकभावः कथम् ? । अंशत्वेन सत्त्वादिति चेत् । अत्र वदामि । भगवान् भेदेन क्रीडार्थ प्रपश्चरूपमात्मान- माविर्भावयति । अत्रायं प्रकारः। सच्चिदानन्दं ब्रह्म । तस्य च धर्मरूपं तत्रितयात्मकमक्षरम् । तस्य च चिदंशा जीवाः क्रीडार्थ- मिच्छया कृताः । अन्यथा क्रीडावैचित्र्याभावेन न स्यात् । अत एव जडजीपान्तर्यामिष्वेकैकांशतिरोभावस्तथेच्छा च । अतः समुदि- तपृथकारणं क्रीडार्थम् । तत्र मूलरूपेण क्रीडा बन्धमोक्षाभ्यामेव । तदिच्छयेति स्पष्ठम् । तत्रापि पूर्वपक्षमाहुः- ननु तथापीति । न हि केवलं विभाग एव, किन्तु तत्र न्यूनाधिकभावः। स च समत्वात् कथं सम्भवतीत्यर्थः । तथाचात्र समाधान वक्तुमाहुः अत्र वदामीति । समाधानं कथयामीत्यर्थः । अभेदेनेति । कारणरूपः कार्य: स्वरूपश्च स्वयमेवेत्यभेदेनेत्यर्थः । अन्यथेति । पृथक्करणे वैचित्र्याभावेनेति । पृथक्करणं वैचित्र्यार्थम् । वैचित्र्यं चात्र न्यूनाधिकभावरूपम् । तथाच न्यूनाधिकभावरूपेण वैचिड्याभावेनेत्यर्थः । अत एवेति चैचित्र्यादेवेत्यर्थः । एकैकाशतिरोभाव इति । एकैकांशाधिक्येन तिरोभाव इत्यर्थः। सच्चिदा- नन्दरूपोऽन्तर्यामी। तदपेक्षया जीवे एकस्यानन्दांशस्येति भावः जडे चिदानन्दयोस्तिरोभाव इत्येकाधिक्यमिति भावः । तथेच्छा चेति । एकाधिक्यांशतिरोभावेच्छेत्यर्थः । तादृशतिरोभावस्य स्वतन्त्रता निराकरणार्थ चकार । अत इति । इच्छात इत्यर्थः । समुदितरूपस्येति । स्वस्य समुदिरूपस्येत्यर्थः । ननु स्वरूपस्य पृथक्कृतिः कथं भवेदि. त्याशङ्कायामाहुः तच्चेत्यादि । तत्रेति । स्वरूपस्य पार्थक्ये सति । तथा सति स्वस्य भोक्तृत्वानुपपत्तिरितिवेत्तत्राहुः--मूलरूपेणेति । क्रीडा वन्धमोक्षाभ्यामिति । क्रीडा रमणम् अविद्यया विद्यया चेत्यर्थः । नच तर्हि मूलरूपस्यापि बद्धमुक्तत्वाभ्यां जीवतुल्यतापत्तिरिति वाच्यम् । बद्धमुक्तव्यतिरिकस्वरूपेणैव तस्य स्थितत्वात् । अंशित्वेन तब्रेदाश।
श्रीहरिरायजीविरचितो - .. तत्तो लीलानित्यत्वसिद्धये वन्धमोक्षापि नियों वाच्याविति देवा- सुरविभागः। ननु तथापि किं दैवत्वमसुरत्वं चेतिचेत् , उच्यते, सृष्टी शक्तः पृथक्करणेन तत्परिगृहीतत्वमसुरत्वं, स्वपरिगृहीतत्वं दैव. "वद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न में मोक्षो न बन्धनमिति प्रभुचरणोक्तः । तत इति । यतो बन्धमोक्षाभ्यां क्रीडा, तस्मादित्यर्थः । लीलानित्यत्वसिद्धय इति । लीलापकरणस्य प्रप- वस्य लीलायाश्च नित्यत्वात् तसिद्धय इत्यर्थः। प्रपञ्चस्य प्रपञ्च. रूपस्य भगवद्रूपत्व(१)निरूपणेनाऽस्मिन् ग्रन्थ एव पूर्व निरूपितम् । तदे- तदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराऽखिलम् । आविर्भाचतिरोभावजन्मनाश. विकल्पवदि"त्यादिवाक्यानि बहूनि सन्तीति दिक् । भाष्यनिवन्धवि- द्वन्मण्डनादिपु विस्तरेण निरूपितं श्रीमदाचार्यचरणः । अत इतो. ऽधिकप्रेप्सावद्भिस्तत्र द्रष्टव्यम् । उपकरणस्य नित्यत्वाल्लीलाया नित्यत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धम् । अन्यथा उपकरणनित्यत्ववेयथ्यापातात् भगवदोक्तृत्वम्यानित्यतापत्तेश्च । लीलाया नित्यत्वं तु, "जयति जन- निवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्स्वैदौर्मिरस्यन्नधर्मम् । स्थिर. चरवृजिनघ्नःसुस्मितः श्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां वर्द्धयन्कामदेवमि"ति वाक्ये जयतीति वर्तमानप्रयोगेण अस्यान्निति वर्धयन्निति च शत्रन्तपदा.. भ्यां वर्तमानत्वं श्रीशुकैरुक्तमित्यादि विवृतं विद्वन्मण्डने श्रीमद्विठ्ठलाचा- र्यचरणैर्ग्रन्थविस्तरमियाऽत्र न प्रपञ्च्यत इति दिक् । एवं सति लीलाया नित्यत्वेन तस्सिद्धये धम्धमोक्षाचपि नित्यो. वाच्याविति, "एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । वन्धोऽस्यावि- द्ययानादिविद्यया च तथेतर" इति भगवदुक्तः । तदनन्तरं वद्धमुक्त- लक्षण्यनिरूपणे, “यो विद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः' इत्युक्तेश्च । इतीति । बद्धमुक्तप्रकारेणेत्यर्थः । इति दैवासुरविभाग इति । यद्यप्यंशत्वेन समत्वं, तथापि वन्धमोक्षाभ्यां नीचोच्चत्वस्य सत्त्वादिच्छया क्रीडार्थ दैवासुरविभाग इति भावः दैवत्वस्यासुरत्वस्य च लक्षणं वक्तुमाशङ्कन्ते- नन्विति । उच्यते इति । तल्लक्षणं, कथ्यते इत्यर्थः । सृष्टाविति । शक्तः पृथक्ककरणेनेति । कार्यार्थ शक्तायायाः पृथक्करणम् । पार्थक्यं च, अहं (१) नित्यत्वमित्यादिः।
२४ ब्रह्मवादः । त्वमिति विवेकः । भगवदंशत्वेऽपि मोहार्थं सृष्टौ पृथग्भूतया परि- गृहीतत्वादासुराणां सम्पुटनि:सारितस्य चोरहस्तपतितस्योपायस. हौरमाप्यस्य द्रव्यस्य सम्पुटमवेशाभाव इव पुनर्भगवतिप्रवेशा. भावः । देवानां तु करकलितस्य रत्नस्य समाकृतस्य पुनः सम्पु. टप्रवेश इव भगवति प्रवेशः । अत एव सृष्टिमात्रममुराणां भगवंतो- ऽन्यन्माययैव । तत्कृतमोहेन ज्ञान भक्तिम्पशक्तिद्रयकार्याभावेन सायुज्यासंभवात् । अत एव भगवता, माममाप्यवेत्युक्तम् । तयोरेव .. . ममत्यादिकार्ये अनुमीयते । तत्परिगृहीतत्वमिति । शक्तिपरिगृहीतत्वमि. त्यर्थः । तथाच न ते कदापि मोक्षमार्गानुयायिनो भवन्ति, तत्प्रतिव. न्धका एवेत्यसुरत्वमित्यर्थः । स्वपरिगृहीतत्वमिति । स्वेन भगवता परि- गृहीतत्वमित्यर्थः । परिग्रहो विवाहः । "वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्पतिं यथा," "यमेवैप वृणुत" इत्याधुक्केः । तथाच भगवता विवाहिता देवाः, मायया विवाहिता आसुरा इति विवेकः । विवाहश्च द्वयोरण्यऽपरित्यागे प्रयोजकः । तथाच भगवता परिगृहीतास्ते कदा- ऽपि भगवन्तं न त्यजन्ति । भगवानपि तान् कदापि न त्यजति । अन्यथैकत्र पातिव्रत्यहानिरेकत्र पुरुषत्वहानिरिति न कदापि परित्याग इति । दैवत्वं देवसम्बन्धित्वमित्यर्थः सत्नियः सत्पति यर्थत्यत्र द्वयोरपि- सस्पददर्शनात् । असुरमाययोरपरित्यागस्तु भगवदिच्छाकृत एव । "मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिमि"त्युक्तेरिति दिक् । एवञ्चासुराणां न कदापि भगवत्प्राप्तिः। "न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमा मयायाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिता" इति भग• वतोक्तः। देवानां तु साहजिकीति दृष्टान्ताभ्यामुपपादयन्ताहु:- :-भगवदंश- लेऽपीति । भगवति प्रवेश इत्यन्तं स्पष्टम्। अत एनेति । चोरहस्तपतितत्वा- देवेत्यर्थः । अन्यदिति । अन्यलयमपि 'मायया मायायामेवेत्यर्थः तत्कृतमोहनेति मायाकृतमोहनत्यर्थः ज्ञानमकिरूपशक्तिद्वयकार्याभावे. नेति ज्ञानभक्तिरूपद्वयाभेर्गवच्छत्योः कार्य सायुज्यादि तदभावेने- त्यर्थः सायुज्यासंभवादिति भगवत्सायुज्यासम्भादित्यर्थः अत एवेति । सायुज्यासम्भवादेव । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो या- न्त्यधमां गतिमिति अधमगतिश्च मायायामन्धन्तमःप्रवेश एव । "अंसुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तास्ते प्रेत्याभिः .
श्रीहरिरायजीविरचितो २५ तत्माप्तिहेतुत्वेन तेषु तदभावात् । तथाच पुरुषांशवीजस्य स्त्रियां प्रवेशे तद्गृहीतस्य पुनः पुरुषाप्रवेश इव तेषां भगवति अप्रवेशः ।। तथाऽपि पुत्र इच तत्रापि व्यवहारो लोके वेदे च भगवदंशत्वमा- दायैव । एतेन प्रकृतिसम्बन्धादशत्वमपि व्यावहारिकमिवाभूदिति निरूपितम् । ननु तथापि प्रकृतेस्तच्छक्तित्वेन तदभिन्नाया आनन्दरूपत्वेन तत्र प्रविष्टानामानन्द एवेति न कथं तत्प्राप्तिरितिचेन्न, भगवत. एवासुरेषु स्वानन्दरूपस्य तस्यामप्रकटनात् । अत आनन्दरूपप्रा. कव्याभावान तेषामानन्दगन्धोऽपीति वुद्ध्यस्व । अन्यथा भक्ता-- नामिवानन्दरूपदर्शने दैवेतराणामपि आनन्दानुभव: स्यात् । अत. स्तद्रूपाप्राकट्यमेव तत्रेति मन्तव्यम् । अत एव, मम मायेति, राक्ष- सीमासुरीश्चैवेति वाक्यद्वयवोधितसम्बन्धतदभावाभ्यामेव भगवता दैवासुरमाययोर्मेद उक्तः । मोहोऽप्युभयत्र कार्यभेदेन भिन्न एव । गच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः" इति ईशोपनिषच्छुतेः । निरुक्तमेव व्या. ख्यातवन्त आहुः । तयोरेवेत्यादि । तयोनिभक्त्योरेव । एवेति निश्चितम् ।। तत्प्राप्तिहेतुत्वे-भगवात्प्राप्तिहेतुत्वे । तेषु-असुरेषु । तदभावात् । ज्ञानभक्त्योर. भावादित्यर्थः । तथाच निरूपितमित्यन्तं स्पष्टम् । पुनराशङ्कन्त- ननु तथापीति तथापि प्रकृतिसम्बन्धेऽपि,प्रकृतेर्मायायास्तच्छ-- तित्वेन तदभिन्नायाः,भगवच्छक्तित्वेन भगवदभिन्नाया इत्यर्थः । त. प्राप्तिः भगवत्प्राप्तिरित्यर्थः । नेति निषिध्य समादधते । भगवत एवेति । तस्यामिति । मायायामित्यर्थः । अप्रकटनादिति । अप्रकटने इच्छैव का. रणम् । अतः-अप्रकटनात् तेपामसुराणाम् । तत्र वाधकयुक्तिमाहु:- अन्यथेत्यादि । अन्यथा आनन्दरूपप्राकट्ये सति दैवासुरयोर्भद एव नं स्यादिति भावः । मत:--निरुकयुक्तः तयाऽप्राकव्यम्-आनन्दरूप- स्याऽप्राकट्यम् । एवेति निश्चितम् । तत्र-मायायामिति मन्तव्यम् । अनोपष्टम्भकमाहुः अत एवेत्यादि । अत एव निरुक्तयुक्तः सम्मतत्वा. देवेत्यर्थः । “देवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्यये"ति सप्तमाध्याये, "राक्षसीमासुरीश्चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिता' इति नवमाध्याये। सम्बन्धत-- । ।
२६ नझवादः। प्रकृति मोहिनी उक्तः, माययोर्भेद एकत्र मोक्षार्थमपरत्र वधार्थमिति चोळ्यम् । अत एत्रासद्रूपत्वं तस्या इति वोधनाथ क्रूरत्वार्थ राक्षसीत्वमप्युक्तम् । तेषां सहज- करत्वादित्युपाख्याने तेषु च लक्षणत्वेन दयाभावमतिपादनात् । अत एव विना पशुघ्नादिति श्रीभागवतेऽपि लक्षणं तेपां तदेवो. क्तम् । कार्यान्तराभावाय मोहिनीत्वमप्युक्तम् । ननु प्रकृतेः मलये भगवति लये तद्वारा तेषामपि लयात् परम्परया भगवत्सम्बन्धे कथं न तदानन्दानुभव इति चेन्न, प्रलये तत्संवन्धेऽपि व्यवधानेन तदानन्दाननुभवात् । अन्यथा प्रलयमुक्त्योर्भेद एव न स्यात् । प्रलयस्यैव मुक्तित्वे मुक्त्यर्थसाधना- नुष्ठानप्रयत्नवैयपित्तेः । न हि कोऽध्यवालिशः क्लेशेन स्वलयाय दभावाभ्यामेवेति । मम मायेति । पपठ्या सम्बन्ध उक्तः । श्रिता इति प्रकृतिसम्बन्धकथनेन स्वसम्बन्धाभाव उक्तः । बोध्यमित्यन्तं स्पष्टम् । अत एवेति । मोहस्य भिन्नत्वादेवेत्यर्थः। तस्या इत्ति, आसुर्या इत्यर्थः । तेषां क्रूरत्वे स्वभाव एव हेतुरित्याहुः- सहजक्रूरत्वादिति । इत्युपाख्यान इति तृतीयस्कन्धे अस्मिन् स्थले सु. बोधिन्या विवरणेन तथा प्रतिपादनादित्यर्थः । अत एव-क्रूरत्वादेव । दशमस्कन्धे प्रथमाध्याये, "क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् पुमान विरज्येत विना पशुघ्नादि"ति भगवद्गुणानुवादे वैराग्यं आसुरोभावः। तत्र पशु- नपदेन क्रूरत्वं चासुराणां लक्षणमिति भावः । अन्यदप्युपष्टम्भकमाहु- कार्यान्तराभावायेति । मोहातिरिक्तकार्यान्तराभावायेत्यर्थः । मोहिनीत्वमिति । प्रकृति मोहिनीं श्रिता इति । एषा आसुरी प्रकृतिर्मोहिन्येव, नान्यकार्य- कौति देव्या प्रवत्या अस्या सेदोऽप्युक्तः । असुराणां परम्परयाप्यानन्दानुभवो नेति वक्तुमाशङ्कन्ते- नन्वित्यादि । नेति निषिध्य अननुभववादित्यन्तं समादधुः । अननु भवे वाधकयुक्तिमाहुः अन्यथत्यादि । प्रलय आनन्दानुभवे प्रलय मुक्तिरिति वदेयुः प्राचा, न तु प्रलय मुच्योर्मेदामात भावः । अन्यदपि बाधकमाहुः । प्रलयस्यैवेति । अवालिशस्तु मुक्त्यर्थ यतते, न तु प्रल. यायेत्यर्थः । प्रलयस्य तु स्वत एव भावित्वात् प्रयत्तवैयापत्तिरि- त्यर्थः । तत्साधनविधायकशास्त्रवैयापत्तिरित्यप्यनुसन्धेयम् । हाति । अवालिश इति 1. वालिशस्तुकोऽपिस्वारूढशाखाच्छेदनवधतत एव न श्रीहरिरायजीविरचितो २७ यतते । अतो मुक्तिभिन्नैव स्वरूपानन्दानुभवरूपा । प्रलयस्तु कृमी- णामिवोदरवर्तित्वमात्रम् । स्वविषयानुभवश्च, न तावता आनन्दा- नुभवः । तस्प भक्तिसाध्यत्वात् । सा च भक्तिः स्नेहरूपति तदानीं भगवदुहृदयस्थितिरेव । अत एव लक्ष्म्यादीनां तत्रैव स्थितिः । अत एव, “साधवो हृदयं मह्यमि"त्यादिवाक्यानि । “जयदेवोऽपि इति संभावना तेन पूर्वपक्षिगीं सूचयत्ययमपिशव्दः । अतो यत्नयोग्या- योग्यभेदान्मुक्तिः सालोक्यादिरूपा भिन्नैव । स्वरूपानन्दानुभवरूपा पुप्टिमुक्तिः । सेवास्माकमभिप्रेतेत्याशयेनाहुः । स्वरूपानन्दानुभवरूपति । ननु प्रलयस्वरूपं किमित्याकाळायामाहुः। प्रलयस्त्विति । तस्येति । आन. न्दानुभवस्येत्यर्थः। स्नेहरूपेतीति । स्नेहो भक्तिः । “सा पराऽनुरक्तिरि"त्या- दिनिरुक्तप्रामाण्यात् । तदानीमिति । स्नेहरूपमक्तिलभ्यस्वरूपानन्दानुभव. योग्यायां मोक्षदशायामित्यर्थः । भगवद्हृदयास्थितिरेवेत्यत्रोपष्टम्भक- माहुः अत एवेत्यादि । "वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूतेरि"त्युक्तः । अत्राप्युपष्टम्भकमाहुः । अत एवेत्यादि । “साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत् ते न जानन्ति नाऽहं तेभ्यो मनागपि" , "यथाऽधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयाऽन्यन्निभृतो न वेदे"त्यादीनीत्यर्थः । इदमेव स्नेहलक्षणम् । स्नेहस्य मनोधर्मवात्तादृशाधिकारे संपन्नानां भक्ताना. मपि तद्रूपत्वात्तपां हृदयस्थितिः संभावितैव । अत्रायमर्थः । स्नेहो द्वि- विधः-शृङ्गाररसरूपो भक्तिरसरूपश्च । तत्रेएसमीहाजनितमनोविकृति- रपरिपूर्णरतिः प्रथमः । द्वितीय माहात्म्यज्ञानपूर्वकपदविशिष्टलक्षण. मति भेदः । तथाच यथा रसरूपा भगवाँस्तथा भक्ता अपि द्विविधरस- रूपाः ब्रजमक्ता अपिं द्विविधरसरूपाः ब्रजभक्ता लक्ष्म्यादश्च शृङ्गाररस- रूपाः, कौडिन्यादयोऽपि भक्तिरसरूपानारदादयः । तेषां हृदये तत्तत्स्ने. हरूपो भगवाननुभावविभावसञ्चारिसात्त्विक परिपूर्णस्तत्तद्रसलीला करोतीति हृदयस्थितिः। तेषां हृदयस्य भगवद्धामरूपाक्षरब्रह्मरूपत्वात । पर्यवसानं तु शृङ्गार पवेति सूक्ष्मग्भियम् । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति" श्रुतेः। अस्यार्थस्तु-परः पुरुषोत्तमः । "उत्तमः पुरु- षसत्वन्यः परमात्मेत्युदाहत" इत्युक्तः । परो मीयते श्यतेऽनेन इति परमः । तस्मिन् परमे व्योमन् व्योमनि । विभक्तिलोपश्छान्दसः। गु- हायां व्यापिवैकुण्ठात्मके हृदयाकाशे, संत्यं ज्ञानमनन्तं धर्मविशिष्टं:
नवादा। राधामाधाय हृदय" इत्युक्तवान् । अतः प्रलये निद्रायामिवानेकजा न्मक्लेशापाय एवेति सर्व मुस्थम् । निजाचार्यानुकम्पातः संशयोऽयं निराकृतः ।। हरिदासेन तुष्यन्तु तेन ते स्वामिनो मम ॥ १ ॥ इति श्रीमदल्लभाचार्यान्वयगोस्वामिश्रीमद्धाररायजिद्विरचितो ब्रह्मवादः समाप्तिमसेधत् ॥ ब्रह्म यो वेद सः, विपश्चिता रसलीलानिपुणेन ब्रह्मणा पूर्णपुरुषोत्तमेन रसरूपेण सह सर्वान् कामान् रसमनारथानरनुते मुझे इत्यर्थः । एत दानन्दमयाधिकरणे विशदीकृतं श्रीमदाचार्यचरणैरिति दिक् । एवञ्च भगवतो भक्ताभिलापया भक्ता अपि भगवद्हृदये स्थिता इति बोध्यम् । नच पूर्णस्य भगवतोऽभिलापाभाव इति वाच्यम् । उभयाभिलापाभावे रसमर्यादाभङ्गप्रसङ्गात् । नचामिलापायां पूर्णत्वक्षतिरिति वाच्यम् । "रसो वै स" इति श्रुत्या स्वस्य रसरूपत्वेन रसलीलाकरणस्येष्टत्वेनाभि- लापाया अपीटत्वात् । भक्तानामपि स्वस्वरूपत्वनातिप्रियत्वेन चाभेदा. दक्षतेः। महतोऽबरेऽन्यस्मिन्नभिलापायां क्षतिदर्शनात् । परस्पराभि- लापायां तु अन्योन्यमनोरथपूणार्थमेवाभिलापा, न तु वस्तुसापेक्षतयेति रसपूरणार्थव सा । अतो न पूर्णत्वक्षतिशताऽपि । "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहमि"त्युक्तेः सर्वमनवद्यम्। हृदयस्थिती जयदेवोक्तमपि प्रमाणमाहुः राधामाधायेति । गीतगोविन्द शृङ्गाररसवर्णनप्रवन्धे, "राधामा- धाय हृदये तस्याज ब्रजनन्दरीरित्युक्तवालयदेवः। उपसंहरन्त आहुः तत इति । अतः पूर्वोकयुक्त्या क्लेशोपाय पव, न तु मुक्तिवदानन्दानुभव इति भावः। समाप्ति दर्शयितुमाहुः निजाचार्यानुकम्पात इति । निजाश्च ते आचा- यांश्च तेषामनुकम्पा कृपा दयापरपर्यायरूपा। निरुपधिपरदुःखप्रहाणेच्छा च दया । तथा संशयनिराकरणे बुधादिपरिश्रमरूपो यो दुःखस्तत्प्र. हाणेच्छारूपेत्यर्थ इति प्रकृतोपयोग्यर्थः। वस्तुतस्तु कृपायाःसामर्थ्य महत "मुकं करोति वाचालमित्यादि । तथाच संशयनिराकरणमनायासेन सू. चितम् । हरिदासेनेति । हरेर्दासा सर्वदुःखहेतुर्भगवतो दासेनापि संशय- निराकरणरूपं दुःखहरणं युक्तमिति भावः । “संशयात्मा विनश्यती"त्यु- केस्तस्य दुःखरूपत्वेन तन्निराकरणेऽनेन मोक्षोऽपीति ।
श्रीहरिरायजाविरचितो २९ - कृपालयो भवन्तीति सूचितम् । यतो हरिस्वभाचा एवं हरिदासाः। "स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं शुमन् भवार्णवं भीममदभ्रसादाः । भवत्प दाम्भोरुहनावमत्र ते निधाय याताः सदनुग्रहो भवानि"त्युक्तः । यद्वा हरिरेव दासः । "नोद्धघोडण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नादितः प्रभुः नाहमा- त्मानमाशास" इत्यायुक्तः । हरेर्विना संशयनिराकरणसामर्थ्यासम्भवा. द्धरिरेव दास इत्यपि सुवचम् । हरिवद्दास इति वा ! स्वामिनो ममेति । अत्र स्वस्वामिभावसम्बन्धेन सेव्यसेवकभाव उक्तः। "आचार्य मां विज. नायादित्युक्ते"हर्याचार्ययोरभेदात् । अन्यथा, हरिदास इति विरुद्ध स्यात् । पतिद्वयापत्ती व्यभिवारापातात् । तेन संशयनिराकरणेन ते आचार्यरूपाः प्रभुचरणास्तुप्यन्तु प्रसन्ना भवन्तु । प्रसादकारणीभूत- स्वानुऐन काप्यन्यफलापेक्षेति भाव इति । अनेन पुष्टिः मूचिता । इति श्रुतिशताशयात्मभुवरैः सुसिद्धान्तिता. न्मितादखिलयोधनाय हि मितः समुद्रन्थितः । मया सुविशदीकृतो रसिकरायगूढाशयः समाप्तिमगमच्छुभो य इह तैः सुसिद्धान्तितः ॥ १ ॥ शश्वत्प्रसादसुमुखः सकलः कलंशो नन्दगृहाभरणभूरभवद्विभूत्यै । स श्रीमनोजनितमोहनसंशयासी. न्ममूर्टिन गोपवरक्कमलप्रभावात् ॥ २॥ तेपु प्रसादसुमुखेपु किमप्यलभ्यं नास्त्यत्र सत्सु भगवत्सु यतो हि यस्याम् । सौगन्ध्यहीनमपि युक्तमभूत् सुपुष्पं विद्वद्विहङ्गविरतिस्तु कदाऽपि न स्यात् ॥ ३॥ इति श्रीमनिरस्तपरमततिमिरनिकरविकासितमुरारिचरणरतिसर-- सीरुहश्रीपुरुषोत्तमात्मप्रतिमूत्तिथीवल्लभविठ्ठलाचार्यान्वयश्रीम. गोपेश्वराचार्यचरणपद्मपरिचरणप्राप्तमकरन्दमिलिन्दायमा. नेनानुचरण गोष्ठीशालोपनामकेन गोपालकृष्णेन विरचितं श्रीमद्धरिरायकृतब्रह्मवादविव. रणं समाप्तिमफाणीत् ॥ श्री हरिः।
No text on this page.
श्रीकृष्णाय नमः ॥ श्रीमदखण्डभूमण्डलाचार्यमहाप्रभुश्रीवल्लभाचार्यान्वयजगोस्वामि- श्रीवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः विशेपैः प्राकृतैः शुन्यमप्राकृतविशेपवत् । अशेषोपनिपढ़ेद्यं परं ब्रह्म वयं स्तुमः ॥ १ ॥ ननु कथमयमपूर्वः प्रस्तावः, ननु कथमस्यापूर्वत्वं 'निखिलप्रमाण- सिद्धत्वादिति चेत्, न, सर्वागमविरुद्धत्वात्, तथाहि “सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति" "अहं बहुस्याम्" "सहैतावानास" "अहं सर्व- स्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा" "जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात्" इत्यादि श्रुतिस्मृतिसूत्रैः सर्वस्यापि जगतो ब्रह्मात्मकत्वेषधारिते तदन्तः- पातिनामपि तेषां तत्त्वमेवेति कथं विशेषाणां प्राकृतत्वम् ? कथं वा तनिषेध इंति चेत्, सत्यम्, "स एकाकी न रमते" "सद्वितीयमैच्छत्" "अहं बहुस्याम्" इतिश्रुत्येकवाक्यतायां रमणार्थमेव नामरूपवैचित्र्येण स्वाविवेच्छां कृतवानित्यर्थी लभ्यते । वैविध्यं चोच्चावचत्वकृतम् , तश्च न्यूनाधिकांशमन्तरा नसम्भवतीत्यनन्तशक्तित्वात् सच्चिदानन्दा- शानव यथानुरूप्येण तिरोभाव्य जडीवान्तर्यामिरूपेण स्वयं प्रादुर्भूतः "यथा सुदीप्तात्पावकार(१)" इति मुण्डकश्रुतेः । अविर्भावस्तु विद्यमा. स्य वस्तुनोऽनुभवविषयतायोग्यत्वम्, तदयोग्यत्वं च तिरोभावः । अत्रानुभवस्तु जैवो प्राह्मः, जीवान्तर्यामिसाधारणोवा । तत्र तिरोहित- चिदानन्तत्वेजडत्वम् । तिरोहितानन्दत्वे जीवत्वम् । प्रतिविम्यत्वादि. रूपमपीदमेव ज्ञेयम् । आविर्भूतानन्दत्वे ब्रह्मत्वम् । तदेतदुक्तम् "आभा. सप्रतिविम्बत्वमेवं तस्य" इत्यादिनाऽऽचार्यचरणैनिवन्धे । अतिरोहित. सच्चिदानन्दांशत्रयत्वमन्तयामित्वमिति । एवमेव भगशब्दवाच्याना. मैश्वर्यादिषपणामपि *धर्माणां तिरोभावमविद्यासम्बन्धेन जीवेकृतवान् । तथैव वन्धो जन्ममरणदेशदिरागरूपं विपरीतज्ञानञ्चाविद्ययैव । “धन्धा. (१) यत्यारभ्यश्चतेरित्यन्तम् पं० रमानाथभह सम्पादितपुस्तके न दृश्यते । (0) ऐर्यस्थ समप्रस्थ वीर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवराग्ययोश्वापि षण्णा भग इत्तीरणा ॥
ब्रह्मवादः। स्याविद्यये"ति वाक्यात् जीवस्यैव । नान्ययोः प्रयोजनाभावात् । "प. राभिध्यानातु तिरोहितं ततो यस्य चन्धविपर्ययो' इति चैयासस्त्रादपि तथा । जडे तु चित्तिरोभावादेवैश्वर्यादीनामपि तथा, चेतनधर्मत्वाते. पाम् । तथा चैतादृशस्य जीवस्याविद्यफ ब्रह्मस्वरूपे तद्धर्मपु च विपरी- तज्ञानं भवति । तच्च जडजीवरूप ब्रह्मण्यत्राह्मत्वेन शानम् । इदमेव स्वरूपाज्ञानम् । सत्यत्वाद्यनेकालौकिकधर्मेपु चासत्यत्वविकारित्वाद्य- नेकलौक्षिकत्वेन ज्ञानम् । एवं च, सत्यविद्यासम्बन्धेन विषयोक्ता लौकिका ये जडीवधर्मास्त एवं प्राकृतविशेपाः, तेपामनाश्रयत्वात्तैः शून्यमित्यर्थः । प्रकृतिसम्बन्ध सहकृतेन्द्रियशानविपत्वम् प्राकृतत्य- मिति लक्षणं, सिद्धम् । प्रमाणं चात्र निषेधिका एव श्रुतयः । अयं च धाधोऽप्राप्तबाधस्ता. तीयः(१)नान्त्रदाशमिको न्यायः(२)। एतेन निपेधश्रुतयोऽपि निपे(३)ध. विषयाप्राकृताविशेपा इति विषयप्रदर्शनमुखेन व्यस्याता शेयाः । यद्य. प्येताहशनिषेधेनैव वक्ष्यमाणार्थसिद्धिस्तथापि विशेषत्वावच्छिन्नस्य प्राकृतत्वात्तदितरधर्माणां चाप्रसिद्धविधायकश्रुतेश्चान्यपरत्वानिर्विशे- पमेव ब्रह्मसिद्ध्यतीति मतान्यरव्युदस्तये विशेपणान्तरमाह-अप्रा. कृतेति । न प्राकृता अप्राकृताः प्रकृतिसम्बन्ध(४)सहकृतेन्द्रियाविप याः । इदग्विशेषवदित्यर्थः । प्रमाणं चात्र पूर्वोदाहृतश्रुत्याद्याकलनीयम् । (५)ननु पूर्वोदाहृतश्रुत्याधुदाहृतधर्माणामपि मायिकत्वात् कथं तथात्वमिति चेत्, मैवम्, तेषां (६)मायिकत्ये प्रमाणाभावात् । ननु निषेधश्नुत्यनुरोधात्तथाकल्प्यते, न तयुक्तम्, निपेधश्रुतेः प्राकृत विषयवत्वात्; अन्यथा पाणिपादादादिमत्वं निषिध्य 'जवन' इत्यादिना "परास्य शक्तिरि"त्यादिना च क्रियाज्ञानविधानवैयापत्तेः । नन्वन्तःकरणशुद्धिहेतूपासनार्थत्वात्तेषां न चैयर्थ्यम्, अपाणी (१) तानीयोवाधः अप्राप्तवाधइत्यर्थः । सच दुर्लप्रमाणबोधितस्य प्रबलममाणन बाधरूपः । विशे- षस्तु पूर्वमीमासायां तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तमाधिकरणे द्रष्टव्यः । (२) दाशमिकेति दाशमिकोदशमाध्यास्थः प्रासबाधइत्यर्थः । स चपूर्वमीमांसायां दशमाध्याये प्रथ- मपादे प्रसिद्धः। (३) निषधविषया: प्राकृतविशेषविषयप्रदर्शनति पं० रमानाथभट्ट सम्पादितपुस्तकपाठः ! (४) सहितेत्यपिपाठः। (५) ननु पूर्वोदाहृतेति नास्ति(ग)पुस्तके । (६) समायिकत्व इति पं० रमानायभट्टानां पाठ .
श्रीब्रजराजविरचितो स्यायुक्तनिर्विशेषस्य ध्यातुमशक्यत्वात । उपासनार्थमलौकिकाना- मेव तेषां विधानमिति चेत्, न, लाकप्रसिद्धत्वेन तेषां लौकिकत्वात् इति चेत्, नैवम्,पादादिसाधनरहितजवनादिक्रियाया अलौकिकत्वादेव स्वरूपज्ञानार्थ निर्धर्मकत्वविधानम्, उपास्त्यर्थ तु धर्मविधानमिति. वाक्यभेदापत्तेः । भ्रान्तिप्रतिपन्नविषयवैशिष्ट्येनोपासनया तच्छुद्धेरे- वाजननाच्च । “अन्यथासन्त"मित्यादिनिन्दानुते। नचासतोऽपि वैशिष्ट्यज्ञान शाखाचन्द्रन्यायेन स्वरूपावगति- साधनमिति नैतदोषावसर इति वाच्यम्, दृष्टान्त वैषम्यात् । नहि (१)शाखावब्रह्म प्रत्यक्षम्, यस्मिश्चन्द्र इव धर्मा आरोप्यन्ते । नापि पाणिपादादिराहित्येऽपि जवनगृहातृत्वादयो धर्माः कचित्प्रत्यक्षाः, तथा चाधिष्ठानाधिष्ठययोरुभयोरव्यप्रत्यक्षत्वानहष्टान्तबलेनतसिद्धिः। एतेने- वाकाशहटान्तोऽपि निरस्तः । किश्च आरोपोद्यन्यधर्मस्यान्यवस्थाप- नम् । इत्थं च सति स्वनिरूप्यधर्माणां लोकाप्रसिद्धतयाऽन्यदीयत्वाभा- वादारोपलक्षणासङ्गते रोपोऽपि वक्तुं शक्यः। अत एव न निषेध. विषयत्वमपि तेषाम्, प्रतीतस्यैव निषेधात् । नच लोकेऽस्मगविषः यत्वेऽपि श्रुतिदृष्टिगोचरत्वेनारोपनिषेधौ नानुपपन्नाविति वाच्यम्, लो. के मूर्तामूर्तविलक्षणरूपसत्वे "द्वे वावे"ति श्रुतिविरोधात् । नचेदम. स्मज्ञानानुवाद इति वाच्यम्, तथापि तयोरनुपपत्तेः । ननु कथमिति चेदित्थम्, श्रुतिर्हि दोषदुएदृष्ट्या किं तान्विषयीकरोति शुक्तिरजत. वत्, किंवा गुणदृष्ट्या, रजते रजतत्ववत् ? नाधः रजतवदन्यत्राद. र्शनात, तद्भमानुपपत्तेः । नचास्मदादिवत्तासामविद्यवशाद्विपरीत. शानम् , जीववत्तासासविद्यासम्वन्धानुक्तः। द्वितीये, तनिषेधानुपपत्तेः । ब्रह्मणः सदैकरसत्वान्नावस्थाभेदः । किञ्चोपसनार्थमसदुपदेशे प्रतार. कत्वायत्तेः । उपासनार्थत्वे तु तेषां सर्वतः पाणिपादत्वादिधर्माणां ब्रह्मवदलौकिकत्वेन मनसायाकलयितुमशक्यत्वेन तद्वत्वेन तदुपास. नाया एवासिद्धस्तनिरूपणानर्थक्यापत्तेश्च निराकारोपासनवत्साका- रोपासनस्याप्यशक्यतया भाक्षतेऽपि लशुने न शान्तोव्याधिरिति दोष तावस्थ्याच्च। ननूपासनायां हि वैशिष्ट्यज्ञानमपेक्षितम्तच्च नद्याः कच्छे गाश्चर- न्तीतिवत् , सौन्दर्यस्य तरङ्गिणीत्यादिवद्वा, तद्विपयकं श्रौतं शाब्दमा (१) शाखाबदित्यत्र शाब्दमिति प० रमानाथमहना पाठः, सत्र समेत प्रामादिकः शान्दप्रण - ३४ नसवादः । स्त्येव, तेनैव च निराकांक्षा सा न तत्साक्षात्कार(१)मपेक्षत इति नानर्थ फ्यमिति चन्नतशुकम् । तथाहि-उपासना हि किमिच्छा, क्रिया, (२)मा- नविशेपो वा ? तन नाद्यः सा कि तावद्धर्मविशिष्टस्य दर्शनच्छा, त. प्राप्तीच्छा घा, तज्जिशासावा ? शिरणामपि वस्तु(३)तो निर्गुणत्वात् तस्य त्वन्मतेऽसम्भवात् । नद्वितीया, सापि किं तदुद्देश्यिका होमदाना- दिरूपाक्रिया किं वा द्रव्याधुपचारैस्तदर्चनादिरूपा ? आये तादृशवि. धेरेवासम्भवान्न सा, द्वितीयेऽनिर्देश्ये तदसम्भवान्नतदूपापि सा । तृतीये तु मननरूपं तद्वक्तव्यम्, तथा सति निर्गुणस्यापि मननाद्वै. शिष्ट्यज्ञानमकिञ्चित्करमव, नियमेन तत्करणत्वाभावात् । ननु नाकि- श्चित्करत्वम, बुद्धिस्थैर्यद्वारा निर्गुणमननार्थमेव तन्मननामीकारादिति चेत, न, सविशेषमननवनिर्विशेपमननेऽपि तत्प्रतिपादकवाफ्यार्थयो. धातिरिक्तसाधनान्तरानपेक्षणात् । दृश्यतेऽपि चेदानतिनपारबाजकेपु विनैपोपासनां तत एव मननम् । अथ मायाजन्यत्वमेव मायिफत्वमिति चेत्, तत्र भूमः । मायायाः समवायित्वमसमवायित्वं (नि.४)मित्तत्त्व) चा? नाद्यः मायाधर्मत्वापत्तेः समवेतानां समवायिधर्मवत्वात् । न द्वितीयः, समवायिकारणे ब्रह्मणि कार्यकार्थकारणैकार्थप्रत्यासत्यारभावात् । तृतीये तु दण्डचक्रादिवचत्वे ब्रह्मणि वस्तुतस्तादृशधर्मसिध्यानिर्विशेपासिद्धः । किञ्च दण्डादिव- न्मायाया अपि कर्तृप्रयोज्यत्वनियमेन , कर्तुः प्रयोजकत्वस्यावश्यं वा- च्यत्वेन तस्य च मायासम्बन्धात्पूर्वमपि सत्वावश्यकत्वाद्धर्माणां मा- यिकत्वासिद्धश्च । अथोपरागस्नानवजन्यताऽस्तु, तत्राप्युच्यते, तदा सा माया नित्योतकादाचित्की ? नित्यत्वेऽद्वैतहानिः, धर्माणां च तन्नित्यत्वेन नित्यत्वापत्या निषेधानुपपत्तिश्च । कादाचित्कत्वे तु तस्याः सनिमि- त्तत्वाचदभावे न तत्र तद्वक्तुं शक्यम् । नन्वस्तु प्रागभाववदनादिसान्तत्वपक्षस्तृतीय इति चेत्, न, अनादि- त्वे प्रमाणाभावात् । ननु सादित्वस्यादृष्टत्वादेवानादित्वमनुक्तसिद्धमेव (१) अपेक्षितमितीति पाठः (क) पुस्तके । (२) ज्ञान, तद्विषो वेति पाठमादृत्य विकल्पचतुष्टयं पं० रमानाथशालिभिः प्रदर्शितम्, परमप्रिम- ग्रन्थाववेक्षणानदसमञ्जसमिति सुधीभिराकलनीयम् । (१) वस्तुन इति (क) पुस्तके । (1) कुण्डलितः पाठः कुत्राप्यादर्शपुस्तके न दृश्यते; परत्वनिमविकल्पत्रयसमाधनानुरोधेना- श्रीब्रजराजविरचितो ३५ . .0 "चन्धोस्याविद्यया" इनि वाक्याच्च तथा, इति चेत् , सत्यम्, यद्यप्यस्म. दादिष्टं न सादिन्वं तथापि नानादित्वम्, तत्वे ब्रह्मतुल्यतापत्तः, तथापि "न तत्सम" इति श्रुतिविरोधः "सदेवे"स्यादिश्रुतिविरोधश्च । ननु सान्तत्वान्नतत्तोल्यम्, न सर्वथाऽनादिसिद्धस्य सान्तत्वाभावात् , ब्रह्मवत्। जन्यस्यैव भावस्य सान्तत्वनियमात् । ननूक्तः प्रागभावदृष्टान्तः, नचैतद्युक्तम्, उक्तनियमानङ्गीकारे त्वेतदृष्टान्त(१)वलेनात्मनोऽपि सा. न्तत्वापत्तेः । दृष्टान्तस्याप्यसिद्धेः । नन्विह कपाले घटो भविष्यतीति प्रतीत्यन्यथानुपपत्तिसिद्धः स इति चेत्, नवम्, भविष्यकालावच्छिन्नघटसत्ताविपयत्वात्तत्प्रतीतेः । स्यादेतत्, 'इह कपाले नेदानी घट' इतिप्रत्ययबलात् तत्सिद्धिरिति । न ह्ययमत्यन्ताभावं ध्वसं वावगाहते, पूर्वस्य नित्यत्वात् , द्वितीयस्य केना. प्यकरणात्, अतः परिशेपातत्सिद्धिरिति चेत्, न, तिरोभावावगाहि- त्वात् तत्प्रत्ययस्य । न हि तिरोभावःप्रागभावः, ध्वसेऽपितथा प्रतीतेः । ननुकस्तह्वयं तिरोभावः ? अत्र चूमः,विद्यमानस्य वस्तुनोदर्शनायोग्यत्वं तत्, तञ्च भगवदैच्छिकम् । नन्वीश्वरेच्छाया नित्यत्वात्तन्नित्यतापत्ति. रिति चेत्, न, सिसृक्षासञ्जिहीर्षयोर्नित्यत्वात्तयोरपि नित्यत्वापत्तेः । नन्विष्टापत्तिः, तयोरुभयोर्नित्यानुवृत्तरिति चेत्, मैवम्, तयोरेकवस्तु- विषयत्वेन तत्सर्गप्रलययोनित्यत्वापत्त्या तयोरन्यतरस्याप्यशक्यनिरू- पणापत्तेः, अथवा नेदानी घट इति प्रत्ययोऽत्यन्ताभावविषयोऽस्तु । न चेदानीमित्यस्यानुपपत्तिः, तस्य नित्यत्वादिति वाच्यम्, त्वन्मतीयप्राग. भावस्यापि तदानीमुत्पत्यभावेन तदनुपपत्तेस्तोल्यात् , अनादित्वमङ्ग प्रसङ्गाच्च । सेऽपसरणे च तथाप्रतीतश्च । ननु तर्हि घटोत्पत्तावपि ताइगभावप्रत्ययापत्तिरिति, तन्न, घटवत्ता- बुद्धेः प्रतिवन्धकत्वात् । किञ्च घटात्यन्ताभावस्य घटत्वावच्छेदकत्वाच. छिन्नप्रतियोगिताकत्वादेतद्धटात्यन्ताभावस्य तत्रापि सत्वात्, तद्विष. यकत्वेनैव ताशप्रतीत्युपपत्तेर्न तदनुरोधेनातिरिक्ताभावकल्पना युक्ता, गौरवात् । ननु तर्हि ताडशाभावस्य नित्यत्वाद्धटानुत्पत्तिप्रसङ्ग इति घटान्त. रीयात्यन्ताभाव एव । नत्वेततू, घटात्यन्ताभावस्तति तस्यैव परिशे- पासिद्धिः फलमुखगौरवस्यादुष्टत्वात् । नच तद्वत्तावुद्धस्तदभाववत्ता- वुद्धिप्रतिवन्धकत्वात्तन्निर्वाह इति वाच्यम् । नात्र प्रतीतिमात्रस्यैव वि. (१) उक्तनियमेत्याचारभ्य दृष्टान्तेत्यन्तः पाठः पं० रमानाथ भट्टानां पुस्तके तिरोहितः ।
ब्रह्मवादः। चारः, किन्तूरंपत्तेरपि । एवं सति नित्यं प्रतिवन्धकस्य सत्वेन तदुत्पत्ते- रेवं वक्तुमशक्यत्वेन तद्वत्तावुद्धरेवानुदयात्, अन्यथा वायौ रूपाा. त्पत्तिप्रसङ्गात्, इति चेत, न, घटत्वसामानाधिकरण्येन तत्र तदभाव. ग्रहणे घटत्वावच्छेदकावच्छिन्नानां सर्वेषां कार्यत्वेनैवोत्पत्तिमत्तया तद. भावस्य त्रैकालिकत्वासिद्धस्तदत्यन्ताभावासिद्धिप्रसङ्गात् । स्यादेतत् , पूर्व घटाभावद्भूतलमिति चुद्धिस्तत्र च घट आनीते घटवद्भूतलमिति बुद्धिस्तत्र न तदभाववुद्धिः, तद्बुद्धिप्रतिवध्यत्वात् । तथाच प्रतिवध्यवुद्ध्यन्यथानुपपत्यैव तसिद्धिर्ध्वस्त इति बुज्यभा- धानध्वंसो विषयः। सत्यम्, किं तत्र तत्सामानाधिकरण्येन तदभाव ग्रहः किं वा तदवच्छेदन ? आधे यत्किञ्चिद्धटवत्तावुद्धिप्रसङ्गः । द्वितीय- श्चेत् सर्वत्रापि स एवास्तु, कृतं तत्सामानाधिकरण्येन तदभावप्रयासेन । नच तस्य तत्प्रतिवन्धकत्वम् घटरूपेणाविर्भावेच्छायामभावग्रहणरूपस्य तिरोधानात्सर्वस्यैव व्यवहियमाणत्वात्सर्वव्यवहारार्थमेव तत्प्राकट्यात् । नंचैवं विद्वदाभरणेऽनित्यत्वलक्षणेऽसम्भवो दोषः स्यात् , तपोभयोस्त- योस्त्वद्रीत्यैव निरूपणेनापि दोषप्रदर्शनात् , वस्तुतोऽभावप्रतियोगित्वं तत्त्वम्, इत्यत्रैव तात्पर्यात, नचैवं ब्रह्मणोऽनित्यत्वप्रसङ्गस्तयो का- यधर्मत्वात् । प्रकृतमनुसरामः । तथाच धर्माणां मायिकत्वाभावात्सिद्धमप्राकृत- धर्मत्वं ब्रह्मणः । अत्रैव हेतुगर्भविशेषणमाह-अशेषोपनिषद्वेद्यमिति । न विद्यते विशेषो यासु ताः, ततः कर्मधारयः, ततस्तत्पुरुषः । सर्वोपनिष- त्प्रतिपाद्यमित्यर्थः । अस्य तत्वन्वित्थं बोध्यम्-तथाहि-यदिधर्माः प्राकृताः स्युस्तर्हि तद्विशिष्टं ब्रह्मभवेत् , तथासति तत्प्रतिपादकवेदा- न्तानामब्रह्मपरत्वे "सर्वे वेदा यत्पदम्" इत्यादिवाक्यानि व्याकुप्येरन् । औपनिषदत्वमपि साधारणं स्यात्, अत ईशवाक्यान्यथानुपपत्तिरेव विशेषाणामप्राकृतत्वं साधयतीति सुधीभिरवसेयम् । अथेयं न दूषणसङ्गतिः, अतात्विकभेदोररीकरणात् , नैवं वक्तुं. युक्तम, तथाहि-अतात्विकत्वं ह्यौपाधिकत्वमायुष्मता वाच्यम् , तत्रो. पाधिर्मायैव (तथा, ) तत्र सा किं सर्व ब्रह्मव्याप्नोत्युतैकदेशम् ? आये- ऽभिव्याप्तेरेवासम्भवः । परिच्छिन्नएव तत्सम्भवात् । उत्तरे सांशत्वा- पत्तिः, "असगोह्ययमि"त्यादि विरोधश्च । ननु घटावच्छिन्न आकाश इत्याकाशवन्मायांवच्छिन्नत्वेऽपि न सांशत्वापत्तिरिति चेत्, मैवम्, वैलक्षण्येन तस्य दृष्टान्तत्वासिद्ध, , श्रीब्रजराजविरचितो स्वात् (न सा)। ननु फ्यचिद्वायोरपि ग्राह्यत्वं निरूप्यत इति चेत् न, ध्यणुकस्य ग्राह्यतापत्तेः । अयोग्यत्वान्नताह इति चदत्रापि तथा । महत्वाभावनिवन्धनं हि तत्रायोग्यत्वम् । अत्रापि स्पर्शाभावनिवन्धनं समः समाधिः। नच सांशत्व तन्नाशापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । अन्यच्चावच्छे. दकं हि व्यवच्छेदकम् , यथा घटत्वं पटाद्वयवच्छेदकम् । तथात्रापि घटायपाधिरूपमवच्छेदकं महाकाशादंशिनः स्वानुरूपं स्वरपाकाशरूप- मंशं परिच्छिन्नत्तीति घटावच्छिन्न आकाश इति प्रत्यय (स्तु) उपपन्नः ! ब्रह्मणि तु तथा वक्तुमशक्यत्वात्कथं मायावच्छिन्नतेत्त्यवधार्यम् । किञ्च ब्रह्ममाययोः का सम्बन्धः ? नतावत्संयोगः । अत्र(२) संयो: गनिषेधात् , संयोगलक्षणाभावाच्च । तयोरन्यतरास्थितेरनाश्रितत्वादु- भयोर्नसमवायः । नापि स्वरूपलक्षणः, विशेषणविशेष्यादिभावाभावेन तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नन्वस्त्येव विशेषणविशेष्यभावोदोषाभावात् । नैवं शक्यं वक्तुम् । तथा भावे ब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तरेव दोपत्वात् । अथ कर्तृत्वादिधर्मवद्विशेष्यत्वमपि मायिकम् इति न तदापत्तिा- स्तवत्वाभावात् । तथाहि-तत्र मायिकत्वं मायाजन्यत्वं मायासम्व- न्धेन प्रतीयमानत्वं वा ? आये ब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तिः, सदैकरसत्व. व्याघातश्च । द्वितीयेऽसङ्गश्रुतिविरोधः । ननु न ब्रह्मणि मायासम्वन्धं चूमोऽपि तु जीवे । तथाच जीवनिष्ठया तया दोपरूपया विचित्रा धर्माः प्रत्याय्यन्ते, आरक्तायुपनेत्रवत् , इति चेत्, न, जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् , तादृशोपनेत्र- वन्मायायास्तद्धर्मत्वापत्तेश्च । तथाच मायासम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वे. नौपाधिकभेदासम्भवादप्राकृतानेकधर्मवचया सर्वोपनिषद्वद्यत्वं सिद्धम् ब्रह्मण इति दिक्। उक्तविशेषणविशिष्टं वस्तु विशेष्यत्वेन निर्दिशति परमिति । सामा. -न्येन परत्वस्येन्द्रियादिष्यपि “इन्द्रियाणिपराण्याहुः" इति वाक्येनोक- स्वात् ब्रह्मति । सर्वेभ्यो यत्परं ब्रह्म तदित्यर्थः। नच ब्रह्मत्वेनैव परत्वे प्राप्त परपदानार्थक्यमिति वाच्यम् , इन्द्रियादिपरस्वस्य शेये ब्रह्मण्यपि सत्वात्ततोऽपि परत्वेन सार्थक्यात् । ननु "महता. परमव्यक्तमव्यक्ता. पुरुषः परः, पुरुषानपरं किञ्चित सा काष्ठा सा परा गतिः" इति श्रुत्या "इन्द्रियाणि पराण्याहु"रिति स्मृत्या च ब्रह्मणोऽन्यस्य परत्वाभावात् कथं (१) अजसंयोग इति पं० रमानाथभट्टानां पुस्तके पाठः स चातीव प्रामाणिक इति प्रतिभाति ।
अमवादः ।.. तत्परत्वमिति चेत्, अत्रोच्यते--उक्तश्रुतिवाक्ये पुरुषपदं न परब्रह्मवा. चकम् , किन्तु, अक्षरब्रहापरं स्मृतेश्च तदनुयायित्वात्तत्रापि बुद्धिपदत्वे. नाक्षरं ब्रह्मैव इयम् । नचात्र प्रमाणाभावः "द्वाविमौ पुरुपी लोके क्षर श्चाक्षर एव च" इति प्रमाणसद्भावात् । तथाच द्वाविमाविति वाक्या. नुरोधात् क्षरस्य परत्वासम्भवाश्चाक्षरपरमेव तत्र पुरुषपदम् । "उत्तमः पुरुपरत्वन्यः" इति परमात्मपदेन तत्पृथक् परब्रह्मनिर्देशाश्च । अन्यश्च "ब्रह्मविदामोतिपरम्" इत्यत्र शेयाक्षरब्रह्मण एव परस्य पुरुषोत्तमस्यैवा. भिधानाच्च । अब ब्रह्मेत्यादिपदार्थचतुष्टयविवरणभृतायां "सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" इत्युचि ब्रह्मविपश्चिच्छब्दाभ्यां विवृतत्वाधेति सत्पः। तथा चैतादृशं ब्रह्म वाञ्छितप्रदानेन ते मुदे प्रीतयेऽस्तु इत्याशीर्वचनम् । इति श्रीगोस्वामिश्रीरघुनाथात्मजवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः सम्पूर्णः।
॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ श्रीमद्रामकृष्णभट्टविरचितः शुद्धाद्वैतपरिष्कारः। शुद्धाद्वैतविचारेण मायावादनिवर्तकान् । श्रीमंदाचार्यचरणान्प्रणमामि पुनः पुनः ॥ १ ॥ अथ शुद्धाद्वैतस्य किं लक्षणमिति चेत्, "इतरसम्बन्धाऽनवच्छि- श्रीकृष्णाय नमः । अथ शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । - श्रीकृष्णचरणद्वन्द्वम्प्रणम्य परमादरात् । शुद्धाद्वैतपरिष्कारं विवृणोमि सतां मुंद ॥ १॥ अथादौ श्रीमद्रामकृष्णभाः प्रारिप्सितस्य प्रन्थस्य निर्विघ्नपारसमाप्तिसिद्ध्यर्थ मङ्गलमाचार्यवर्यचरणवन्दनरूपं निवनन्ति-शुद्धाद्वैतेति । शुद्धं च तदद्वैतं चति कर्मधारयाच्छुद्धत्वावच्छिन्नाद्वैतत्वावच्छिन्नयोरभेद उक्तः एतादृश शुद्धाद्वैतस्य यो विचारस्तेन मायावादनिर्वतकानाचार्यचरणान्प्रणमामीति मुख्योन्वयः। तत्र परमतनिराक- रणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापनरूपपरीक्षायाः परपक्षनिराकरणप्रधानतया मायावादनिवर्त- कानित्याचार्यविशेषणम् । एवं च परेषां शङ्कराचार्यादीनां ये मायावादास्तेषां निराक- रणपूर्वकस्वाभिमतशुद्धाद्वैतविचारप्रस्थापनादाचार्यचरणानामतीवत्रैष्ठ्य व्यज्यते मायावादनिवर्तकत्वं च 'मायावादविशेष्यकसत्यत्वप्रकारकज्ञाननिष्ठविशेष्यताकाप्रामाण्य प्रकारकज्ञानजनकत्वम् । जनकत्वं चात्र परम्परया प्रयोजकत्वरूपम् , तेन साक्षादजनक. त्वेऽपि न दोषः। प्रणमामीति । अत्र नमधातोः स्वावधिकोत्कर्षवत्तया ज्ञापनमर्थः, तदेकदेश उत्कर्षे प्रोपसर्गार्थप्रकर्पस्यान्वयः, एवं चाचार्यचरणविशेष्यकस्वावधिकोत्कर्षप्र. कारक्रज्ञानजननानुकूलव्यापारवान्प्रन्यकार इत्यर्थः । पुनः पुनरिति भक्तिदाळव- बोधनाय । अथ शुद्धाद्वैतस्य किं लक्षणमिति । षष्ट्यर्थो निष्ठत्वम्, तथाच शुद्धाद्वैतनि- ष्ठतरव्यावृत्तीधर्मो जिज्ञासाविषय इत्यर्थः सर्वत्र किंसमभिव्याहारे. जिज्ञासाविपयत्वबोध. जिज्ञासाविषयीभूतं लक्षणं निर्दिशति-इतरेत्यादिना । इतरस- .
रामकृष्णभट्टविरचितः नकार्यकारणादिरूपद्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाऽभाववत्यम्" इति गृहाण । अत्र हि द्वित्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभाववत्वमित्यनेनैवेतरं-- सम्बन्धानवच्छिन्नत्वप्रतीतेरनवच्छिन्नान्तविशेषणस्य किंम्प्रयोजनमिति चेत्, सत्यम् , कार्यकारणादिद्वित्वप्रकारकपदार्थस्य मायिकत्वाभावाय तद्विशे- पणम् । शङ्कराचार्याणां मते मायाऽविद्योपाध्यवच्छिन्नेश्वरजीवादिरूपकार- णकार्ययोरशुद्धत्वात् । अन्यथा तेषां मते कार्यकारणयोः ' शुद्धत्वे द्वैता- ऽऽपत्तिः । अत..एव स्वरूपलक्षणे सत्यादिपदलक्ष्यमेव ब्रह्म । "सर्वत्रैव हि वाक्यार्थो लक्ष्य एवेति च स्थित" इत्युक्तः । तत्रापि वदामः । लक्षणायाः शक्यसम्बन्धरूपत्वात्तस्य च द्विनिष्ठ- म्वन्धावच्छित्वाभाववद्यत्कार्यकारणादिरूपद्वित्वप्रकारकशानं . तत्प्रतियोगिताकाभाववत्वमि-- त्यर्थः । अत्र च लक्षणे व्यावृत्यादिकं स्वयमेवाप्रे वक्ष्यत एवेति नात्र विस्तरःक्रियते ।। इतरसम्वन्धानवच्छिन्नत्यस्यसार्थक्यमाह-अत्र हीति । एतल्लक्षणघटकमित्यर्थः ।। अनवच्छिन्नान्तानुपादाने शाकरमतप्रवेशापत्तिः, तन्मते मायासम्बन्धमादाय तादृशद्वि. खप्रकारकज्ञानाभावसत्वादतोऽवच्छिन्नान्तमित्याह--सत्यमित्यादिना । प्रकृतविपयोपयो- गिशङ्कराचार्यमतं सझेपणाह-शङ्कराचार्याणामिति । तन्मते मायोपाध्यवच्छिन्नस्ये- श्वरस्याविद्योपाध्यवच्छिन्नजीवतोऽभेदादित्यर्थः । अत्र चाशुद्धत्वं मायाविद्योपाध्यवच्छि- नत्वम् , तदनवच्छिन्नत्वं च शुद्धत्वमिति निष्कर्षः । एतादृशाशुद्धत्वानङ्गीकारे तन्मते दोषं प्रदर्शयनि-अन्यथेति । तन्मत एतादृशाशुद्धत्वानगीकार इत्यर्थः। उपाध्यव- च्छिन्नत्वाङ्गीकारे तदवच्छिन्नत्वप्रयुक्तोऽभेदः स्वीकर्तुं शक्यते । तदनवच्छिन्नत्वे तु परस्प- रभिन्नजीवत्वेश्ववरत्वरूपधर्मावच्छिन्नत्वापत्या शङ्कराचार्यस्य द्वैतवादित्वापत्तः । एवं चतादृशापत्तिवारणार्थ निरुकमेवाशुद्धत्वं तन्मते स्वीकरणीयम् । अत्रैवोपोर्लकमाह- अतएवेति । स्वरूपलक्षणे ब्रह्मस्वरूपलक्षण इत्यर्थः । “सत्यं ज्ञानमनन्त"--मि- त्यादि ब्रह्मस्वरूपलक्षणपरवाक्यघटकसत्यादिपदैः शक्त्या न , ब्रह्म चोध्यते, किन्तु लक्षण. यैव, अन्यथा सत्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताकवोधापत्या पराभिमतं..धर्मसामान्या. भाववद्ब्रह्म न सिध्यदित्यर्थः । अथ शङ्कराचार्यमते सत्यमित्यादिपदलक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणों न सम्भवतीतिप्रतिपादना- याह-तत्रापि वदाम इति ।शङ्कराचार्यस्वीकृतलक्षणापक्षों बहुदोषदुष्ट इति ब्रूम इत्यर्थः। .नंच लक्षणनिरूपणप्रस्ताव परमतखण्डनमसगतमिति वाच्यम् , लक्ष्यनिश्चयं विना लक्ष-- णायोगाल्लक्ष्यतावच्छेदकीभूतधर्माश्रयब्रह्मस्वरूपावधारणस्यात्यन्तमपेक्षितत्वादिति दिक् ।
शुद्धाद्वैतपरिकारः ४१ .. स्वाद्रह्मणि सत्त्वेन वान्ताशिवापत्तिः । अथ च सम्बन्धस्यापि मायिकत्व- मिति चेत्, लक्ष्यत्वरूपधर्मवत्त्वेन दोषस्तदवस्थः । लक्ष्यत्वमपि तथैव मायिकं चेत् , भद्रं लक्षणावैयर्थ्यम् । किञ्च लक्ष्यस्य तीरस्यागङ्गात्ववत्स- त्यादिलक्ष्यस्यासत्यत्वादित्यापातः । उपाधिवादस्य च श्रीमदाचार्यचरणादिमिः खण्डितत्वान्नेह तन्यते । अथ च "सम्भवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्थवत्" इतिन्यायेन विशेषणस्येतरभेदकत्वेन मायासम्बन्धा(राहित्या)भावादेवव्याव-भावादपार्थ- त्तित्वादुभयान्तर्गतब्रह्मवृत्तित्वमपिप्राप्तमिति । वान्ताशित्वापत्तिः । वान्तस्य परित्य- कस्य सधर्मकत्वस्य लक्षणापक्षेऽपि पुनः स्वीकारापत्तिरित्यत्यन्तं जघन्यो दोपः परपक्षे स्थित इत्यर्थः । अयं भावः तत्पदशक्यतावच्छेदकधर्मवत्वस्य शक्ये नियमात्सत्पदशक्यत्वे ब्रह्मणोऽपि सत्यत्वावच्छिन्नत्वापत्या तत्परिहारार्थ लक्षणापक्षः स्वीकृतः शङ्कराचार्यैः पर गौरवप्रस्तलक्षणापक्षेऽपि न तदोपनिरासः सम्भवति, लक्षणायाः सम्बन्धरूपत्वेन द्वित्वा- वच्छिन्नाधिकरणताकत्वाब्रह्मणोऽपि तादृशसम्बन्धवत्वापत्त्या न निधर्मकत्वं सिद्धमिति भक्षितेऽपि लशुन न शान्तोव्याधिरित्यादिकं बहुतरमूहनीयम् । ननु भवतु शक्यसम्बन्धरूपत्वं. लक्षणायास्तथापि न दोपः, मायिकसम्बन्धस्य ब्रह्मणि स्वीकारात्, एवं च तस्यावास्तविकत्वान्न सधर्मकत्वं ब्रह्मण इत्याशङ्कते-अथ च सम्बन्धस्येति ।. अनोत्तरमाह-लक्ष्यत्वति । एवं च लक्ष्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित प्रमीयविशेष्यतावत्वाब्रह्मणः सधर्मकत्वापत्तिस्तदवस्थेति भावः । पुनः शङ्कते-लक्ष्य. स्वमपीति एवं च मायिकलक्ष्यत्वरूपधर्मवत्वान्न. ब्रह्मणः सधर्मकत्वापित्तिरियर्थः । अत्राप्युत्तरमाह-भद्रमिति.। अयमभिप्रायः किम्मायिकत्वम् ? सत्यत्वमसत्यत्वं वा ? आद्य लक्ष्यत्वरूपसस्यधर्मावच्छिन्नत्वापत्या नाधर्मकत्वम् ।. द्वितीये वदतोव्याघातः । ब्रह्मणो लक्ष्यत्वमस्ति नास्तीति चेति । दूपणान्तरमप्याह-किञ्चति । लक्ष्यस्थ- त्यादि । लक्ष्यताविशिष्टस्य हि शक्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवद्धर्मा- वच्छिन्नत्वनियमेन ब्रह्मणोऽपि सत्यत्वप्रतियोगिकभेदवदसत्यत्वरूपधर्मवच्छिन्नत्वापत्तिः । तथा च सुतरां व्याघात इत्यर्थः । एवमभ्युपगमवादेन मतखण्डनं सम्पायेदानीमुपाधि- वादे दोपमुद्भावयति-उपाधिवादस्येति । श्रीभदाचार्यचरणैस्तथा तदन्वयजः श्रीवज- नाथचरणश्च सुबहुलं विचारितत्वान्नात्र विचारः क्रियत इत्यर्थः । स्वमतेऽनवच्छिन्नान्तदलसार्थक्यप्रदर्शनार्थमाह-अथचेति । अयं भावः-लक्षणं हि लक्ष्यतावच्छेदकावीच्छन्नविशष्यकलक्ष्यप्रतियोगिकमेदवप्रतियोगिकभेदत्वावच्छिन्नवि- धेयताकानुमितिजनकत्वाद्धेतुस्वरूपं भवति, तद्घटकानां च पदानां हेतुघटकत्वेन व्यभिचारखारकतयैव सार्थक्यामिति । एवं च स्वमते ब्रह्मणि मायासम्बन्धाप्रसिध्या तद- .
४२ रामकृष्णभट्टविरचितः 61 -मिदं विशेषणमिति चेत्, न, दत्तोत्तरत्वात् । बोधाय निरूपणीयत्वेनेतर- मतजन्यज्ञानस्य निरसनीयत्वात् । किञ्च सन्ध्याधिकरणानुरोधेन स्वाप्निकसृप्टेमायिकत्वेन तद्यावृत्यर्थं वा 'तत् । स्वाप्नसृष्टेरवास्तविकत्वेनास्याः सृष्टश्च वास्तविकत्वेन भेदो "वैधाच न स्वप्नादिवदि"तिसूत्रादिभियासचरणैरेव प्रतिपादितः । सम्बन्ध इतरत्वविशेषणं तुब्रह्मणो धर्मर्मिभावसम्बम्धावच्छिन्नतया तस्यापि निरासे शङ्करमतप्रवेशवारणाय । तर्हि धर्मधर्मिभावसम्बन्धानीकारे द्वित्व- प्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभावाभावादव्याप्तेरिति चेत्, धर्मधर्मिभावस्या- नवच्छिन्नत्वविशेषणमनर्थकमिति शङ्कातात्पर्यम् । अनोत्तरमाह'दत्तोत्तरत्वादिति । पूर्वमित्यादिः, तथाच “कार्यकारणादिद्वित्वप्रकारकपदार्थस्य मायिकत्वाभावाये"त्यादि- पूर्वप्रन्य एवैतद्दल प्रयोजनमुक्तमित्यर्थः । एतदेवाह-बोधायेति। तथाच पराभिमतनि- रासार्थमेव तद्विशेपणमिति सिद्धम् । स्वमतेऽपि स्वप्नसृष्टेर्मायिकत्वस्य प्रसिद्धत्वेन तदनुसत्यापि प्रथमदलसार्थक्यमाह- किञ्चेति । सन्ध्याधिकरणानुरोधेनेति । तृतीयाध्याये द्वितीयपादे प्रथमाधिकरण इत्यर्थः । तत्र हि "मायामानं तु कायनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" इति सूने मायामानं स्वप्नप्रपञ्च इत्युक्त्वात् । स्वामसृष्टेः सद्भिनत्वं सूनान्तरेणापि प्रदर्शयति- "वैधा च्च न स्वप्नादिवदि"ति । द्वितीयाध्याये द्वितीयपाद एतत्सूत्रम् । तत्रच स्वप्नसृष्टे:- वैधयसिद्धिरिति स्वप्नसृष्टेः सद्भिन्नत्वं सूत्रकारसम्मतमित्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम् । इतर. सम्बन्धानवच्छिन्नत्यनेतरपदसार्थक्यमाह--सम्बन्ध इति । तथाच शङ्करमते ब्रह्मणः सम्यन्धमात्रानवच्छिन्नत्वात्तन्मतनिराकरणायेतरपदमितिभावः । स्वमते धर्मर्मिभावसम्बन्धस्य स्वीकारात्सम्बन्धस्य च द्वित्वावच्छिन्नसंम्बन्धिता- कत्वात् कथं द्वित्वनिष्ठप्रकारताकज्ञानाभाववत्वमित्याशङ्कते-तहीति । अव्याप्तिरिति । नन्वसम्भव इति कस्मानोच्यते ? लक्ष्यस्यैकत्वावच्छिन्नत्वात्तदवृत्तित्वे लक्ष्यतावच्छेदकव्याप- काभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपासम्भवस्यैव वक्तुं योग्यत्वादिति चेत्, सत्यम् , तदभिप्रायेणैवाव्याप्त्यभिधानात् । दोषमुद्धरति-धर्मधर्मीति । तथा च धर्मधर्मिणोरभेद- नक्याद्वित्वनिष्टप्रकारताकज्ञानाभात्रवत्वमुपपन्नमित्यर्थः। नन्वेवममेदाङ्गीकारेधर्मधर्मिभावस्य सम्बन्धत्वानुपपत्तिः, सम्वन्धत्वस्य द्वित्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्ववव- तिताकत्वव्याप्यत्वनियमादिति चेत् , न, सम्बन्धस्याभेदरूपस्य स्वीकृतत्वात् । तथाचे- तरणां संयोगसमवायादीनां द्विनिष्टत्वेऽपि तद्विलक्षणत्वादस्य संम्बन्धस्यकनिष्ठत्वेन न .
:.शुद्धाद्वैतपरिष्कारः ४३ मिन्नत्वस्य "प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्वात्" इत्यादिसूत्रनिर्णीतत्वात् । "परास्य शक्तिः" इत्यादिप्यमेद एव पष्ट्यङ्गीकारात् । एतेन भेदाभेदवादिनौ निम्बार्कभास्कराचायौँ. प्रत्युक्तौ । तत्राद्यस्य वास्तविकभेदामेदत्वेन मध्याचार्यस्यैव भेदस्य वास्तविकतया द्विप्रकारके- त्यादिना निरस्तत्वात् । द्वितीयस्य तु-औपाधिकभेदाभेदेन मेदस्यौपाधिक- त्वेनेतरसम्बन्धेनेत्यादिना व्यावर्तितत्वात् । तर्हि अवच्छिन्नान्तमेव तदिति चेत्, शङ्करमतापत्तिः, अतः कार्यादीति । तर्हि रामानुजाचार्थमतेऽपि मायासम्बन्धाभाववत्कार्यकारणयोरद्वैत- तया तन्मतप्रवेश इति चेत्, शृणु, तन्मते हि चिदचिद्विशिष्टस्य सूक्ष्मस्य स्थूलस्य कारणस्य कार्यस्य च सत्वेन स्वमते "आत्मैवेदमग्रआसीदि"- त्यादिश्रुत्याऽचितः कारणावस्थायां निषेधात् केवलात्मनः कारणतया, .. ततो. रणाय सूत्रमुपन्यस्यति-प्रकाशति । तृतीयाध्यायद्वितीयपादे नवमाधिकरणस्थमादिम सूत्रमिदम् । अस्यायमर्थः-यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशादभिन्नाः पृथस्थि- त्यभावात्तथैव ब्रह्मधर्माणामपि ब्रह्माभिन्नत्वेऽपि ब्रह्मधर्मत्वमुपपद्यत एवेति । प्रमाणान्तरः मप्याह-परास्यशक्तिरित्यादीति । : एवं सरूपेण शकराचार्यमतं खण्डयित्वाऽधुना निम्बार्कभास्कराचार्यमतप्रवेशानापत्ति दर्शयत्येतेनति । वक्ष्यमाण दोपेणेत्यर्थः । अनेदं तात्पर्यम्-मध्वमते भेद एवं वास्त. पिका, निम्बार्कमते भेदाभेदावुभयावपि वास्तवाविति तन्मते द्वित्वप्रकारकज्ञानस्यैव सत्वेन द्विस्वप्रकारकज्ञानप्रतियोगिताकाभावाभावान तन्मतप्रवेशापत्तिरिति । भास्कराचार्यमत; निराकरणं दर्शयति--द्वितीयेति । व्यावर्तितत्वादित्यप्रिमणान्वितम् । तन्मते भेदाभेद- स्योपाधिकत्वेनंतरसम्बन्धानवच्छिन्नत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । पदव्यावृत्तिपरि- शोधनार्थ पुनः शकते--तर्हि अवच्छिन्नान्तमेवेति । एवं च कार्यकारणरूपेत्यादि- पदवैययमित्यर्थः । अनोत्तरमाह-शङ्करेति । शङ्करमतप्रवेशापत्तिरित्यर्थः । एतादृ- शापत्तिवारणार्थमेवाक्तपदसार्थक्यान्नवैयर्थ्यमित्याह--अतः कार्यादीतीति । रामानुजमतप्रवेशापतिमाशकते-तीति । उत्तरमाह- शुण्विति । उत्तरं शृण्वि- त्यर्थः । रामानुजमतस्यातीवविलक्षणत्वेन तन्मतप्रवेशापत्तिर्न शङ्कास्पदापीति सूचयितुं स्वमताद्रामानुजमतभेदं. स्पष्टयति-तन्मते हीति । “आत्मैवेदमप्र आसीदितिश्रुति- प्रतिपादितं चिह्मिनस्याकारणत्वं परेपामसम्मतम् , तथैव कार्यावस्थायां तैर्भेदः स्वीक्रियते। अस्माभिश्चाभेदः "नेहनानास्ति किचने"तिश्रुतिप्रमाणको निर्धार्यत इत्याह. चिदचिदिः ६४ रामकृष्णभट्टविरचितः बैलक्षण्यम् , कार्यावस्थायामपि तेषां मते परस्परभेदस्य वास्तविकत्वेन स्वमते अमेदस्य वास्तविकत्वेनापि वैलक्षण्यम् । न च घटपटादीनामभेदो न सम्भवतीति वाच्यम् , सर्वेषां ब्रह्मोपादानस्यैकत्वेन तस्यैवावस्थान्तर- स्वेन चाभेदात् । यथा सुप्त उत्थित उपविष्टे च पुरुपेऽवस्थाभेदेऽपि न पुरुषभेदः। किश्च इतरसम्बम्धानवच्छिन्नत्वेनाचितो वास्तविकभिन्नचितश्च निरा- सेन न तत्रातिव्याप्तिः । किञ्च विशिष्टाद्वैतमित्यस्य विशेपणविशिष्टत्वेन विशेषणस्य चत- रव्यावर्तकत्वेन सम्भवोऽपेक्षितोऽत्र व्यावाभावतया वैशिष्ट्यकथनं त्यादिवलक्षण्यमित्यन्तेन । युक्तचैतत्कथमन्यथा 'यदेवेह तदमुत्रयदमुत्र तदन्विह" "भृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानैव पश्यती"त्यादि श्रुतिवाक्यसङ्गतिः ? स्वमतेऽभेदं स्पष्टयितुमाशइते-नचेति । वाच्यमित्यन्वयः। अयमभिप्रायः-घटो न पटः, पटो न घटः, द्रव्यं न गुणः, गुणो न द्रव्यमित्यादिप्रतीतिसिद्धः परस्परं घटा- दीनां भेदो ननस्तदर्थकत्वात् । नचात्र नो न भेदार्थकत्वम् , किन्त्वत्यन्ताभावपरत्वमेवेति 'न दोष इति वाच्यम् , नोऽत्यन्ताभावायोधकत्वात् । न च भूतले न घट इत्यादिप्रत्यये भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिवोधानुरोधादत्यन्ताभाव एव नोऽर्थ इति वाच्यम् , सप्त मौसमभिव्याहाराद्धितत्रात्यन्ताभाववोधकत्वम् ; यन्नं तु प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपंदयो: समानविभक्तिकत्वम् , तत्र भेदवोधकत्वमेव । समानविभक्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचक- पदसमभिव्याहृतनलो भेदयोधकत्वनियमात् । तथाच घटो न पट' इत्यत्राप्यव्यवहितः पूर्वत्वसम्बन्धेन प्रथमाविशिष्टघटपटपदसमभिव्याहृतनो भेदवोधकत्वस्याऽनुभविकत्वेन कथमभेदः शक्यते वक्तुमित्याशंडातात्पर्यम् । अत्रोत्तरमाह-सर्वेषामिति । तथाचे प्रतीतितो भेदसिद्धावपि कारणक्यादस्त्ये- वैक्यमित्यर्थः । ब्रह्मोपादानस्येति । ब्रह्माभिन्नोपादानकारणस्येत्यर्थः। एकत्वेन, अभिन्नत्वेन । अभेदात्, कार्यस्याप्यंभेद एवेति न कुत्रापि भेदसिद्धिरित्यभिप्रायः । ननु तथापि कपालं न घटः, घटो न कपालमित्यादिप्रतीत्या कार्यकारणयोर्मेदस्वीकारात्कयं ब्रह्मकारणकस्यापि, जगतो ब्रह्माभिन्नत्वम् , कथं च तदनुरोधेनैक्यमिति चेत् , न, कार्यस्य कारणाभिन्नत्वात् । तथाच यथा कटककुण्डलाद्यनेकमपि कार्यजातं कारणीभूतसुवर्णादामिन न्तथैव जगतोऽपि ब्रह्माभिन्नत्वं तदनुरोधेन चैक्यं सिद्धत्येवेत्यलं पल्लवितेन । विशिष्टाद्वैतमते दोषान्तरमुद्भावयति-किञ्चेति । इतरन्यावर्तकत्वेन सम्भव - शुद्धाद्वैतपरिष्कारः ४५ नोपपद्यत इति । एतेन शैवोऽपि दत्तोत्तरः । भिक्षुस्त्वविभागाद्वैतवादमवलम्व्यौपाधिककर्तृत्वादिकमगीचकार, तद- पातरसम्बन्धानवच्छिन्नाभावत्वेन निरस्तम् । द्वित्वप्रकारकाद्यभावत्वान्तेन मध्वाचार्यमतस्य निरासः । लीलास्थभावस्य बाधाभावाय कार्यकारणादि- रूपमिति ज्ञानस्य ज्ञानस्य विशेषणम् । द्वित्वप्रकारकप्रतियोगिताकाभावस्य मायावादमतेऽपीटत्वात् , तन्निवारणाय ज्ञानस्येति प्रतियोगिनि विशे- पणमिति सुष्टु। अत्र शुद्धाद्वैतपदे कोऽसौ समास इति चेत् , शुद्धञ्च तदद्वैतञ्चेति कर्मधारयः । अत्रेतरसम्बन्धानवच्छिन्नत्वे सतीत्येवं योज्यम् । उक्त लक्षणं तु शुद्धयोः कार्यकारणयोरिति पष्ठीतत्पुरुपपक्षे बोध्यम् । अत्र नरसिंहतापिन्यां योनित्वं ब्रह्मणः समर्थयित्वा "सर्व सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाप्यल्पा" इत्याद्युक्त्वा, "सन्मात्रो नित्यः शुद्धो बद्धः सत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरद्वय आनन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगम्यते" इति वाक्यं पठितम् । अग्रे च "सर्व- मत एव शुद्धोऽबाध्यस्वरूपः सुखरूप आत्मे"ति निरूपितम् । “सर्व पणानां सार्थक्यमिति पूर्वोत्तोर्थः पर्यवसितः । एतेनेति । उक्तदोषादेवेलर्थः । शैवो- ऽपीति । रामानुजमततस्करत्यादित्यर्थः । तदुक्तं गिरिधरचरणैः-"शैवोप्येतेन विध्वम्तो यतस्तस्कर एवही"नि शुद्धाद्वैतमार्तण्डे । अपिना कापालिकादिपरिप्रहः । दत्तोत्तरः खण्डि- तमत इत्यर्थः। भिक्षुमतं खण्डयितुमुपन्यस्यति-भिक्षुस्विति । विज्ञानभिक्षुरित्यर्थः। पूर्वोक्तमेव पदसार्थक्यं प्रकारान्तरेण द्रढयति-तदपीत्यादिप्रन्धेन । एतस्यार्थःप्रागेवप्रपचितोऽस्मा. भिरिति नान विस्तरः क्रियते । ज्ञानपदसार्थक्यमाह-द्वित्वेति । तथाच मायावादप्रवे- शापत्तिवारणार्थमव ज्ञानपदमिति भावः । शुद्धाद्वैतपदसमासंव्याकुरुते-अति। कोऽसौ समास इति । किनामधेयक इत्य- र्थः।लक्षणं तुन कर्मधारयमभिप्रेत्य,किन्तु पष्टीतत्पुरुषमाभिप्रेत्यैवेत्याह-उक्तलक्षणं त्विति। अगं प्रतिपादानीमस्य सर्वोत्कृष्टत्वप्रदर्शनार्थ तत्रैव स-
४६.
रामकृष्णमट्टविरचितः
खल्विदं ब्रह्म"त्यादि श्रुतिपु शुद्धाद्वैतं स्पष्टमेव प्रतीयत इति बोध्यम् ।
विस्तरस्तु मत्कृतशुद्धाद्वैतमार्तण्डप्रकाशे वोध्यः ।
श्रीमगिरिधराधीशपादाम्वुजपरागभृत् ।
व्यलिखद्रामकृष्णोऽसौ शुद्धाद्वैतपरिष्कृतिम् ।।
इति श्रीरामकृष्णभट्टविरचिता शुद्धाद्वैतपरिष्कृतिः समाप्ता।
वासां श्रुतीनां पर्यवसायित्वं दर्शयति-अति शुद्धाद्वैतं स्पष्टमेव प्रतीयत इति ।
तथाच प्रमाणशिरोमणिश्रुतिप्रतिपादितत्वाच्छुद्धाद्वैतमतस्य सर्वोत्कृष्टत्वमिति तात्पर्यम् ।
शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यमुपवार्णितम् ।
रघुनाथेन गोपालपदयोरर्पितं मुदा ॥
इति श्रीम'कोकजे मृत्युपाह-तर्कतीर्थ-रघुनाथशास्त्रिविरचितं
शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्य समाप्तिमफाणीत् ।
--
श्रीकृष्णाय नमः ।, गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित ब्रह्मवाद - गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु अन्य मतावलम्बियों का सन्देह दूर करते हुए शुद्धाद्वैतपदवाच्य स्वमत सिद्धान्त का निज जनों को बोध कराने के लिये सयुक्तिक विचार आरम्भ करते हैं- "अब यह विचार किया जाता है, कि भक्तिमार्ग में कारण रूप जो माहात्म्य ज्ञान है, उसको उत्पन्न करने वाला और भक्ति-प्रेम की दृढ़ता में अनुकूल जो ब्रह्मवाद कहा गया है वह ब्रह्मवाद क्या है ?" उपर्युक वाक्य में भक्तिमार्ग, कारण, माहात्म्यज्ञान और अनुकूल आदि शब्दों का प्रयोग है, अत: इन शब्दों का निरुक्ति भी आवश्यक है। पण्डितवर गोपालकृष्ण भट्टजी ने इन शब्दों पर अच्छा प्रकाश डाला है । सव से प्रथम "भक्ति मार्ग" इस शब्द पर विचार किया गया है । "भक्ति" मार्ग क्यों है ? श्रीहरिरायजी ने "भक्तिमार्ग" का कारण माहात्म्य ज्ञान के बताया है। अब सब से पहिले यह विचार करना चाहिये भक्ति को मार्ग क्यों कहा? मार्ग शब्द का यौगिक अर्थ है जिसके द्वारा (श्रव. णादि नवधा भक्ति के द्वारा ) श्रीपूर्णपुरुपोत्तम को ढूंढा जाय *वह मार्ग । अर्थात् श्रवणादि साधनानुष्ठानात्मिका मक्ति, मार्ग है। पुष्टिमार्ग में साधन तथा साध्य को अभिन्न माना गया है और यहां थवणादि को साधन कहा है, अतः पुष्टि मार्ग की उपपति (सिद्धि नहीं होगी ऐसी शङ्का नहीं करना चाहिये, क्योंकि साधन और साध्य पुष्टि मार्ग में एक ही है, श्रवणादि भी भक्ति है और उसलें प्रांत होने वाली फलात्मिका "परा भक्ति" भी भक्ति ही है, अत एवं . दोनों अभिन्न हैं। भक्ति प्रेम श्रवणादि साधन और परा फलात्मिका भक्ति उभयत्र अनुस्यूत है। इसका विवरण आगे चल कर किया जायगा । यहां हमको भक्ति किस पदार्थ का नाम है यह जान लेना उचित मालूम होता है। जिस प्रकार "भक्ति मार्ग" शब्द का प्रयोग मुग्यते प्ररुयोत्तमोऽनेनोति मार्गः। .
४८ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित किया जाता है, उसी प्रकार "भक्तिरस" शब्द का भी प्रयोग लोक में प्रसिद्ध है। भक्ति का रसत्व "स्थायी भाव को रस कहते है(१)" इत्यादि वाफ्यों में स्थायी भाव को रस कहा है । देवादि विपया रंति को भाव कहते हैं । अर्थात विभावानुभावव्यभिचारिसात्विकादि भावों से अनुनीयमान माहात्म्य. शान पूर्वक स्नेह रसरूपी होने के कारण भक्ति भी रस है। स्नेह यदि माहात्म्य ज्ञान पूर्वक हो तो उसको ही भक्तिरस कह सकते हैं, न कि लौकिक स्नेह को। नारदपवरात्र में कहा है कि "माहात्म्य. ज्ञान पूर्वक सुदृढ और सर्वतः अधिक जो स्नेह है, वही भक्ति है, उसी (भक्ति ) से मुक्ति प्राप्त होती है भक्ति के विना मुक्ति नहीं मिलती(२)" "जो ईश्वर में अनुरक्ति है वह परा भक्ति ६(३)" ऐसा शाण्डिल्य महर्पि ने भक्ति सूत्रों में कहा है । परा भक्ति का अर्थ "फल की आकाङ्क्षा के विना जो ईश्वर में प्रेम होता है वह परा भक्ति है(४)' ऐसा होता है। भक्ति रस अन्य रसों का उपलक्षक (Designation) है। रसों में शृङ्गार रस प्रधान होने से वही अभीष्ट है, क्योंकि शृङ्गार रस के अन्तर्गत ही अन्य रस हैं। यदि ऐसा न होता तो "रस को प्राप्त करके आनन्द युक्त होता है (५)' इत्यादि श्रुति वाक्यों में रसप्राप्ति का फल आनन्द के कहा है; भयानकादि रसों का फल आनन्द नहीं है, यदि उनको शृङ्गार रस के अन्तर्गत न माना जाय तो उनको रस ही नहीं कह सकेंगे, अतः यह मानना चाहिये कि शृङ्गार रस में ही अन्य रसों का अन्तर्भाव हो जाता है । "वह रस रूप है (६)" "वह सर्व रस है" त्यादि श्रुति वाक्यों से ज्ञात होता है कि शृङ्गाररसरूप पुरुषोत्तमविषयकज्ञान पूर्वक, स्नेह विषयक यह मार्ग है। यह मार्ग है न कि सरणि । जैसे राज मार्ग से गमनादि सौकर्य और चौरादि का भय नहीं होता है वैसेही भक्ति मार्ग में अत्यन्त आयास. (प्रयत्न) साध्य शमंदमादि साधने (१) स्थायीभावो रसः स्मृतः। रतिर्देवादिविषया भाव इत्याभिधीयते । श्रुतवाहोकसिद्धत्वादनुभूतेश भेदतः । तेभ्योऽतिरिक्तो मन्तव्यः सा भक्तिरसो बुधैः ।। इत्यादि वाक्यों में भक्तिरस का वर्णन किया गया है, जिनको विशेष जिज्ञासा हो उनको "भक्ति रसत्व वाद" पठना चाहिये। (२) माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्ति चान्यथा ॥ .....(१) मा परारकिरीश्वरे ।... (४) फलाभिसन्धिरहिता परा ।
ब्रह्मवाद अप्रयोजक है । इसीलिये यह भकिमार्ग अनायाससाध्य कहा जाता है । अर्थात् इस मार्ग से गमन करने वालों को शमादि की कठोर परीक्षा से मुक्त समझा जाता है । श्रीमद्भागवत में कहा है कि. हे (१)माधव तुम्हारे साथ जिनका सुहद्भाव है, ऐसे भक्त, मार्ग से गिरते नहीं है, तुम्हारे द्वारा रक्षित होकर निर्भय रूप से विचरते हैं। एकादश स्कन्ध में कहा है कि जिसा२) मार्ग से गमन करते हुए कभी प्रमाद (धोखा नहीं होता है, आँखे मूंद कर तथा दौड़ते हुए ग़मन करने पर भी न कहीं फिसलने का भय है न गिरने का। इसी कारण श्रीमदाचार्यचरण भी तत्वदीपनिवन्ध के भक्ति प्रकरण में कहते हैं कि-(३)यदि भक्तसे किसी समय इस भक्ति मार्ग में रहते हुए (४)वेदनिन्दा हो जाय अथवा अधर्म हो जाय तो वह नरक में नहीं गिरता है, किन्तु हीन योनि में उत्पन्न होता है। भक्तिमार्ग में प्रथम से लेकर अवधि पर्यन्त दुःख से असम्भिन्न ( रहित ) सुख ही है यह सि. द्धान्त हुआ। भक्ति शब्द का यौगिक अर्थ । "भञ् सेवायाम्" इस धातु से "क्तिन्" प्रत्यय करने पर "भक्ति, ऐसा शब्द सिद्ध होता है। यहां प्रकृति भज् है और क्तिन् प्रत्यय है, वह क्रियासामान्य अर्थ को कहता है। वैयाकरणों का नियम है कि प्रकृति और प्रत्यय दोनों मिलकर एक ही अर्थ को कहते हैं। यहां धात्वर्थ से सूचित प्रधानभूता क्रिया है, उसका प्रत्यय में पर्यवसान होगा, तव जो प्रधानभूता क्रिया मानसी सेवा है, वही "भक्ति" शब्द का अर्थ होगा। "मेरा(५) मन अन्यत्र होने से मैंने सुना नहीं, अन्यत्र मन होने से मैंने देना नहीं" इत्यादि वाजसनेय श्रुति के वाक्यों से ज्ञात (१) तथा न ते माधव नावका वचिद्मश्यान्त भकास्त्वयिबद्धसौहृदा. 1 स्वयाभिगुना विचारान्ति- निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो ।। (२) यानाम्याय नरो राजन् न प्रमावन कर्हि चित् । धावनिमाल्य वा नेत्रे न रखलेन्न पतेदिह ॥ । ३) अत्रापि वेदनिन्दायामधर्मकरणानथा। नरके न भवेत्पाता किन्तु हीन जायते। (४) भगवदत्त वेदको निन्दा वा अधर्म करही नहीं सकता, यदि कदाचित् प्रसङ्ग वश ऐसा हो जाय, ता उसको हीन योनि में जन्म लेना पड़ता है। यह दण्ड मी कुछ कम नहीं है, क्योंकि हौन यो निमें उसको भगवत्प्रेम से दञ्चित रखनवाली.सामग्री प्रचुर प्रमाण में प्रान होती है। जो लैंग भक नहीं हैं पर भक्तहोने का आडम्बर कर अधर्म करते हैं वे अवश्य ही नरक में वास करेंगे । यही आ-- चार्य चरणों को आशय समझाना चाहिये। ५) अन्यत्रमना मम्वं नाशणयम्, अन्यधमना अमूवम् नापश्यम् । - . 4 - गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित होता है कि श्रवणेन्द्रिय वा चक्षुरिन्दिय के कार्य करते रहने पर भी यदि मन की स्थिति .एकत्र न हो तो यथार्थ ज्ञान नहीं होता है । "भज्' धातु का अर्थ सेवा करना है और भाव प्रत्यय का अर्थ प्रधान. भूता मानसी क्रिया होता है, इसी से प्रेम रूप मानसी सेवा भक्ति शब्द का अर्थ निष्पन्न होता है। और यही शब्द श्रवणादि नवविध भक्ति में • पारिभाषिक है। श्रीमद्भागवत में प्रहाद का वाक्य है कि "श्रवण,(१) • कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, बन्दन, दास्य, सख्य और आत्म- निवेदन इन प्रकारों से मनुष्य के द्वारा विष्णु की जो भक्ति की जाती है, वह नवविधा भक्ति है। अन्य लोग भक्ति शब्द का प्रयोग उपासना के अर्थ में करते है। नैयायिकों का कहना है कि "आराध्यरूप से जो ज्ञान होता है • वही भक्ति है। भगवान् कपिलदेव ने तो श्रवणादि नव प्रकारों को सात्विकादि भेद से त्रिविध कहा है। और फिर मिथित भेद से प्रत्येक त्रिक को तीन प्रकार का कहा है, अर्थात तीनों के भेदों को गिनने से नव प्रकार होते हैं। और पुनः इन नवों के नव नव भेद किये जाँय तो ८१ भेद • होते हैं। श्रीमद्भागवत में कहा है कि "भगवान के प्रति जो अनिमित्ता (फल की आकाङ्क्षा से रहित ) भक्ति हो तो वह सिद्धि से भी श्रेष्ठ है, क्योंकि वह मोह रूप आच्छादन को हटा देती है, जैसे ढंकी हुई अग्नि आच्छादन को जला देती है वैसे ही मोह रूपी आच्छादन को भक्ति हटा देती है। वही नारदपञ्चरात्र और शाण्डिल्यसूत्रोक्त मानसीसेवाळंप भक्ति उपर्युक्त प्रकारेण योग रूढ शब्द से विवक्षित है । अत एव श्रीमदाचार्य- चरणों ने कहा है कि "भगवान् के चरणों में चित्त को लगा देना ही सेवा है, और वह सेवा मानसी कहलाती है ।भक्ति का लक्षण इस प्रकार है.-"भगवान् का भजन भक्ति है, वह ऐहिक और आमुष्मिक फल भोग की आशा को छोड़कर भनवान् मैं मन को लगाना है।" अर्थात मन के द्वारा भगवान् की सेवा फलाकाङ्क्षा को छोड़कर करना ही भक्ति है।" "मन का स्थिर होना ही परम योग (भक्ति योग) है।" इत्यादि श्रुति पुराणादि के अनेक वचनों से सिद्ध होता है कि भक्ति मार्ग ही श्रीपूर्णपुरुषोत्तम की प्राप्ति का उत्तम साधन है। ऐसे भक्ति- (1) श्रवण कीर्तनं विष्णोः स्मरण पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दासं सख्यमात्मनिवेदनम् । .
नावाद मार्ग में माहात्म्य ज्ञान को उत्पन्न करने वाला अनुकूल, कारणरूप से (ब्रह्मवाद को) कहा गया है। माहात्म्य ज्ञान से भक्ति उत्पन्न होती है। महान् है आत्मा-शरीर जिसका वह महात्मा, अर्थात् ब्रह्म । वृहत होने के कारण वह ब्रह्म कहा जाता है। महात्मा के भाव अर्थात् धर्म- को माहात्म्य कहते हैं। और माहात्म्य का ज्ञान होना माहात्म्य ज्ञान कहा जाता है। अर्थात् महात्मा-वृहत् शरीर वाले ब्रह्म का महा.. महिमज्ञान "माहात्म्यज्ञान' शब्द का अर्थ है । माहात्म्यज्ञानरूप ब्रह्मज्ञान भक्ति को उत्पन्न करनेवाला कारण है। "कारण के अभाव:- से कार्य का भी अभाव होजाता है" इस न्याय से भगवत्स्वरूप ही भक्ति का विषय होने के कारण भगवत्स्वरूप का ज्ञान होना आवश्यक है,.. भगवत्स्वरूप का ज्ञान न होने से भक्ति उत्पन्न ही नहीं हो सकेगी। अत: माहात्म्यज्ञान भक्ति को उत्पन्न करने के अनुकूल अर्थात् जनक- है । अथवा यदि "आनुकूल्य" शब्द का अर्थ सहकारीभाष किया जाय तो समुच्चय अर्थ होगा । अर्थात् माहात्म्यज्ञान भक्ति को उत्पन्न करने वाला (कारण रूप) और सहकारी है। इस प्रकार भक्ति में भगवान के माहात्म्य ज्ञान की आवश्यकता है और माहात्म्यशान की प्रेम की दृढता के लिये आवश्यकता है। "माहात्म्यशान" शब्द के भी दो विभाग है, पहिला "माहात्म्य' और दूसरा "ज्ञान" । उसमें "जिससे(१) जन्म आदि होते हैं" "जिससे(२) ये भूत उत्पन्न होते हैं" "ब्रह्म(३) सत्य, ज्ञान और अनन्त है" इत्यादि कार्यप्रतिपादक तथा स्वरूपप्रतिपादक वाक्यों से ज्ञात होता है कि जिसकी रचना की कल्पना मन भी नहीं कर सकता ऐसे जगत अनायास करना, पालन करना, भङ्ग करना; संसार में लिप्त और अलिप्त रहना, भोक्तृत्व, अभोक्तृत्व,.. कर्तृत्व, अकर्तृत्व, "उसके(४) हाथ न होने पर भी ग्रहण करता है और पैर न होने पर भी दौड़ता है" इत्यादि विरुद्धधमाश्रय, से माहात्म्य की सिद्धि होती है। इससे सिद्ध होता है कि भक्ति और ज्ञान का उपजीव्य उपजीवक भाव वा कार्य कारण भाव सम्बन्ध है । अतः माहात्म्य ज्ञान में कारणीभून आनुकूल्य-सहकारी भाव का उत्पन्न (एजन्मायस्य यतः। (२) यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । अपाणिपाटो जवनो ग्रहीता ।
गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित ब्रह्मज्ञान है ऐसा मानना उचित है । इस तरह का यह भक्ति मार्गम "ब्रह्मवाद" है। "ब्रह्मवाद" का स्वरूप इस प्रकार का अश्रुन पूर्व "ब्रह्मवाद" क्या है ? उसमें क्या .युक्ति है, प्रमाण क्या है, उसका स्वरूप क्या है यह सब सलावद्ध रूप. से कहते हैं । "ब्रह्म एकही. अद्वितीय (१)है ।" इस श्रुति में ब्रह्म को एक और अद्वितीय कहा है साथ ही उसमें एक निश्चयार्थक अव्यय का भी प्रयोग है। इसका स्वारस्य "स्वजातीय, विजातीय, स्वगत भद वर्जित ब्रह्म है। इस प्रकार अर्थ करने से प्रकट हो जाता है। : "एक" पद से सजातीय-जीव के भेद का निरास किया है, "ही" • इस निश्चयार्थक अभ्यय से विजातीय-जड़ के भेद का निरासं . है और "अद्वितीय" पद से. स्वगत-अन्तर्यामी-के भेद का निरास है । "जो धर्म एक में होते हुए अनेक .में अनुगत हो वह जाति है" इस जाति के लक्षण से "जीव" सजातीय हैं। क्योंकि जीव.अनेक हैं उनमें चित्त्वरूपा जाति है। चित्त्व रूपेण जीव सजातीय हैं । मुण्ड.. कोपनिषद् कहती है कि "जैसे (२)सुदीप्त अग्नि से विस्फुलिङ्ग-चिन-- गारियाँ उत्पन्न होती है वैसे ही ब्रह्म से सहस्रशः- -असंख्य-सरूप. जीव उत्पन्न होते हैं यहां सरूप पद प्रयुक्त हुआ है, इससे समझना चाहिये कि जीव चेतनत्व-नित्यत्व--आदि धर्स से ब्रह्म का सजातीय है । जड विजातीय हैं, क्योंकि उसमें जडत्व और अनित्यत्वादि हैं । और अन्तर्यामियों का स्वगतत्व: प्रकट सच्चिदानन्द रूप होने पर भी -परिच्छिन, प्रतिनियतकार्यकर्तृत्वादि से ज्ञात होता है। द्वैत और अद्वैत का उदाहरण । सजातीय द्वैत खण्ड-मुण्ड, गो व्यक्ति की भाँति है. विजातीय द्वत घट-पट की तरह जानना चाहिये । पुष्प के साथ वृक्ष का अखण्ड सम्बन्ध होने पर भी वृक्ष में पुष्पत्व नहीं है इसी प्रकार स्वगत में प्रकट सच्चिदानन्दत्व होने पर भी परिच्छिन्नत्व और परिमितकार्य- कर्तृत्वरूप से भेद है। इस प्रकार का भेद वा द्वैत का न होना अद्वत है और वही चिद्रूप से जीव में, सद्रूप से जड में और प्रकटानन्द . रूप से अन्तर्यामी स्वगतं में इस प्रकार इन नीनों में अनुस्यूत होने के कारण अद्वितीयत्व ब्रह्म में विद्यमान है अतएव श्रीमदा " .
ब्रह्मवाद चार्यचरणों ने कहा है कि "ब्रह्म सजातीय, विजातीय, स्वगत वैत वर्जित है।" कार्यकारणरूप से अद्वैत । इस प्रकार कारण दशा में स्थित ब्रह्म का अभेद प्रतिपादन करने. वाली श्रुतियों को कह कर अब कार्य दशा में स्थित ब्रह्म का अभेद प्रतिपादन करने वाली श्रुतियों को कहते हैं "यह सब पुरुप (ब्रह्म) ही है (१)" यह श्रुति तैत्तिरीयोपनिषद् के सहस्रशीनुवाक में पढी गई है । इसके आगे "जो हो गया है और जो होगा (वह ब्रह्म ही है)(२)" कहा है इन दोनों श्रुतियों का अर्थ इस प्रकार है-पुरुप- पुरुपौत्तम, "उत्तम पुरुष अन्य है वही परमात्मा है(३)" इस वाक्य से पुरुषोत्तम अर्थ होता है। "यह सब भूत और भावी (वह ब्रह्म ही है(४)" इस श्रुति में भी भूत और भावी रूप से जिसका व्यवहार किया जाता है वह जगत् "यह" घटपटात्मक नाम और रूप से भिन्नतया परिदृश्यमान “सय' जगत् 'पुरुष' परमात्मा पूर्ण पुरुषोत्तम ही है। इसमें उपादान कारण रूप से पुरुषोत्तम ही अनुस्यूत होने से. पुरुषोत्तम ही है, अन्य नहीं। क्योंकि "जिससे(५) इस जगत् के जन्मादि होते हैं" "जिससे(६) ये भूत उत्पन्न होते हैं" "वह [७]ब्रह्म ही इस (जगत् ) का समवायिकारण है" इत्यादि श्रुति और सूत्र में [८]पाणिनीय सूत्र के अनुसार पञ्चमी विभक्ति समवायिकारण का ही निर्देश करती है। और यही बात व्याससूत्र प्रथमाध्याय पाद तृतीय सूत्र के भाष्य में श्रीमदाचार्य चरणों ने प्रकट की है. इस लिये उसका विस्तृत विवेचन यहां करने की आवश्यकता नहीं है । छान्दोग्योपनिपत् के श्वेतकेतूपाख्यान में भी यही कहा है-"यह[९] - सव 'ऐतदात्म्य' है" अर्थात् 'इस आत्मा से उत्पन्न हुआ है। इसी उपाख्यान के प्रारम्भ में कहा है कि "मैं वहा[१०]जानना चाहता हूँ कि जिससे अश्रुत श्रुत हो जाय' इत्यादि से एक के विज्ञान से सब का विज्ञान होना प्रतिज्ञात है। यह एकही सर्व हो जाता है। जैसे सुवर्ण प्रथम (१) पुरुष एवेद सर्वम् । (२) यद्भूनं यच्च मान्यम् । (३) उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । (४) इदण सर्व यद्भूतं यच मान्यम् । (५) जन्मायस्य यतः। (६) यतो था इमानि भूतानि जायन्त । (0) तनु समन्ययात् । (८)जनिकर्तुः प्रकृत्तिः। (९) ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् । श्रतं भवति । . 1 गोस्वामी थीहरिरायमहाप्रभु विरचित के खण्ड और सुवर्ण के कार्य सब सुवर्ण हो है, सुवर्ण के शान से संघ सुवर्णकार्यों का ज्ञान हो जाता है । इसीलिये "हे सौम्य ! [२]यह सय पहिले भी सत् ही था" यहां से आरम्भ करके निरूपण किया है। तदनन्तर सव जड भी तदात्मक ही हैं यह कहने के लिये ऐतदा. स्म्यमिदं इत्यादि कहा है। इस श्रुति का यह अर्थ है-इस आत्मा से यह सब आविर्भूत हुआ है। यहां भी पञ्चमी विभक्ति समवायिकारण को कहती है । अर्थात् इस आत्मा से मृत्तिका से घट की भाँति सद्रूप से यह जगत् हुआ।"हे सौम्य(१)! यह सब पहिले सत् ही था" इस इशान्त वाक्य में जड को तदात्मक कहने पर भी पुनः दृढ करने के लिये दार्शन्तिक वाक्य में भी कहा है और इसके आगे विनाशि- त्वादि जडगत दोषों का परिहार करने के लिये वह(२) सत्य है" यह कहा गया है । इसका अर्थ होता है "अनागन्तुक अनारोपित सत्।" उसके आगे पूर्वोत्तर जड जीव का सदात्मक होने में हेतु कहते हैं कि वह परमेश्वर आत्मा सबका स्वरूपभूत है। "वह सत्य है" वह पूर्वोक्त सत्य अर्थात् सर्व काल में रहने वाला है। इससे धैनाशिकमत, अर्धवैनाशिक मत, असत्व विनाशित्वमत, मायावाद आदि का निरास होता है । जैसे सुवर्ण कटक कुण्डलादि का कारण है वैसे ही ब्रह्मात्मक यह जगत् होने से वह भी ब्रह्म के सत्य होन से सत्य ही है ऐसा ज्ञापन कराया है। जड़ को तदात्मक होने के पश्चात जीव को भी तदात्मक कहने के लिये "तस्वमति" वाक्य कहा है। इसका अर्थ होता हैं तत्व-बैसाही [ ऐतदात्म्य ] असिस्तू है। अर्थात् जैसे ऐतदात्म्य [ इस आत्मा से उत्पन्न होने वाला ] जड है वैसे ही तू भी ऐतदात्म्य है। यहां "अलि" इस क्रिया पद से ही मध्यम पुरुष के एक बचन का शान हो जाता है, फिर "स्वम्" पद की आवश्यकता नहीं है, . अतः यहां "तत्त्वम् तस्य भावः तत्वम्" ऐसा पद मानना उचित है ऐसा श्री पुरुषोत्तमजी ने आवरणभङ्ग में लिखा है। इसी लिये श्री हरिराय जी भी "तत्त्वमसि" शुति का सम्पूर्ण प्रपाठक की उपलक्षिका यह श्रुति है ऐसा कहते हैं। यह सब निवन्ध विद्वन्मण्डनादि ग्रन्थों में विस्तार पूर्वक कहा गया है। "वही(३) [ब्रह्म] यह सब जगत् है" इत्यादि श्रुति से पूर्वोत्तरीति ब्रह्मवाद के अनुसार यह स्पष्ट ही ज्ञात होता है। और भी "हे सौम्य[१] ! यह प्रजा सन्मूल, सदायतन, सत्प्रतिष्ठान है, यह सव पहिले आत्मा [ ब्रह्म ] ही था, हे सौम्य ! पहिले सत् ही था, उसने खयं अपने को बनाया" इत्यादि श्रुतियों से भी ज्ञात होता है कि पहिले ब्रह्म प्रपञ्च रूपेण ब्रह्म ही है, क्योंकि पूर्व में उसके आतिरिक्त कोई है ही नहीं। • जगत् क्यों उत्पन्न हुआ ? [२]उसने इच्छा की कि मैं बहुत हो जाऊँ" इत्यादि श्रुतियों से सिद्ध होता है जब उस आनन्दमय-आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादि प्रभु को रमण करने की इच्छा हुई तब उसने इस जगत् को उत्पन्न किया (जब कि सृष्टि के प्रारम्भ काल में ब्रह्म के अतिरिक्त अन्य कोई पदार्थ था ही नहीं तब जगत् का उपादान करण ब्रह्म के बिना अन्य क्या हो सकता है ? अर्थात् भगवान् स्वयं ही जगत् के रूप में प्रकट हुए । अतः) सुवर्ण से जैस कटककुण्डलादि बनते हैं वैसे हो ब्रह्म से यह जगत् वना । जगत् का आविर्भाव आनन्दमात्रकरपाद. मुखोदरादि विशिष्ट पूर्ण पुरुषोत्तम की क्रीडा अर्थात् रसादि के अनुरूप रमण आनन्दात्मक निज भक्तों के साथ तथा तदनुकूल ताश आत्मीय पदार्थों के सह हैं । जगत् यदि ब्रह्मात्मक न हो तो भगवान् के रमण की सामग्री में ताश स्वरूप और भक्तों में समानशील. व्यसनत्व का अभाव हो जाने से रमण का अनुभव न होगा अतः आनन्द रूप भगवान् की क्रांडा का उपकरण भी आनन्द रूप अर्थात् ब्रह्म रूप है। साथ ही क्रीडा आधार के विना नहीं होती है, अत: आधारत्वेन जड जीवात्मक सच्चिदंश से सत् (सत्य) का आविर्भाव किया है। भगवान् ही प्रपञ्चरूप से आविर्भूत होकर सर्वजन को अपना अनुभव कराते हैं। प्रपञ्च (जगत्) भगवदूप होने के कारण उसका आविर्भाव होता है, न कि जन्म । क्योंकि वह नित्य और अपरिच्छिन्न है, अतः उसका नित्य और अपरिच्छिन्न तनु में ही प्राकट्य है। यह जो जगत् सकलजनों को परिदृश्यमान् होता है वह अन्य नहीं, पर भगवान् पूर्ण पुरुषोत्तम का ही आविर्भाव है, न कि अन्य का । क्योंकि (३)यह सव पुरुष (भगवान् ) ही है" इत्यादि पूर्वोक्त श्रुतिर्यों का प्रमाण विद्यमान है। इस जड में भगवान् (१)सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्यतिष्ठानाः, सदेवसौम्येदमन आसीद ,स आ- रूप प्रपञ्च , ५६ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित की ही इच्छा से सदंश प्रकट है तथा चित् और आनन्दांश तिरोहित है। सच्चिदंश जीव में प्रकट है और आनन्दांश तिरोहित है। जड और जीव का आविर्भाव क्रीडार्थ होने के कारण ही उनमें चे अंश प्रकट और अन्य तिरोहित हैं। जगत् और ब्रह्म का अभेद । इस प्रकार काष्ठवाहिन्याय से आविर्भूत और अनाविर्भूत दोनों स्वरूप में ही "(१)सत्य, ज्ञान और अनन्तलक्षणलक्षित ब्रह्मरूप- सच्चिदानन्द खरूप वा भगवत्स्वरूप जगन है ऐसा सिद्ध होता है। सुवर्ण और कटक कुण्डलादि की तरह कार्य और कारण के एक होने से ब्रह्म अखण्ड अद्वैत है, यही श्रुतियों का तात्पर्य है। इस प्रकार श्रुतितात्पर्यरूप अखण्डाद्वैत यह ब्रह्मवाद है । अतः "यह(२) सब ब्रह्म ही है'' इत्यादि श्रुतियों के अनुसार आचार्य चरण भी कहते हैं कि "यह(३) सब अखण्ड आनन्दमय श्रीकृष्ण रूप है, यही वाणी का निष्कर्ष है।" क्या द्वैतापत्ति है ? अव यहां शङ्का होती है कि कार्यकारणस्वरूप विलक्षण होने से तथा एक ही के दो रूप (ब्रह्म और जगत् अथवा ईश्वर और जीव) होने से अखण्ड अद्वैत न होकर द्वैत हो जायगा । इस शङ्का का निषेध फरते हुए कहते हैं कि नहीं, "यहा() कुछ भी नाना ( अनेक ) नहीं है"। यह श्रुति वाक्य काठकोपनिषद् के द्वितीयाध्याय की प्रथम वल्ली में है। उसमें प्रथमाध्याय की पूर्व वल्ली में यम ने सब को नश्वर निरूपण किया है, यह सुन कर तथा सव पारमार्थिक नहीं है ऐसा जान कर शिष्य ने पारमार्थिक वर माँगा। अनन्तर द्वितीय वल्ली में शिष्य विरक्त है ऐसी परीक्षा करके निःश्रेयस् (मोक्ष) के हेतु केवल ब्रह्मविद्या की अभिलाषा वाला है यह बताने केलिये यम ने अभ्युदय और निःश्रेयस् का हेतु ऐसी विद्या और अविद्या का विभाग कहा, इसके पश्चात् उसी विद्या और अविद्या का फल कहने के लिये तृतीय वल्ली का आरम्भ होता है इस प्रकार सङ्केप से प्रथभाध्याय का अर्थ होता है । इसके अनन्तर द्वितायाध्याय में पूर्वोक्त विद्यादि प्रपञ्च को कहने के लिये प्रथम वल्ली का आरम्भ करते हैं। "अधिदेव अग्न्यादि (१) सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । (२) सर्व खल्विदं अझ । .
ब्रह्मवाद तथा अध्यात्म वागादि देवता स्थिति काल में प्रविष्ट होते हैं, अर्थात् उस हिरण्यगर्भरूप भगवान् की तदात्मता का उल्लङ्घन नहीं करते यानी उससे अलग नहीं रहते अर्थात् नाना नहीं हैं ऐसे देवतारूप अधिदैव और अध्यात्म को जो देखता है, वही निश्चय रूप से इस प्रकरणोक्त ब्रह्म को देखता है। यहां उपक्रम और उपसंहार में जीव और ईश की एकता कही है। उसके मध्य में जड की भी एकता चताई है। इस प्रकार उसके नानात्व-अनेकत्व का दर्शन न होने से जो नानात्व दर्शन होता है वह भ्रान्ति है यह सूचन करने के लिये कहते है कि "जो यहां है वह सर्वत्र है, और जो सर्वत्र है वही यहां है" अर्थात जीवोपाधि में तथा ईश्वरोपाधि में अनुप्रविष्ट वह ब्रह्म ही है" उपाधिकृत भेद मिथ्या है यह निन्दा के रूप में कहते हैं वह मृत्यु से (काल से) मृत्यु को प्राप्त होता है, जो यहां नाना-अनेक की भाँति देखता है। (इव) भाँति शब्द यहां चिद्रूप के ऐक्य का अविरोध सूचन करता है, क्योंकि चिढूप से ऐक्य है ही। यहां व्यतिहारोक्ति ऐक्य-अद्वैत-को दृढ करने के लिये तथा भेद विद्या का निवर्तक और अविद्या का कार्य होने से वह मिथ्या है । अतः कहते हैं कि "इसको(१) मन से ही प्राप्त करना चाहिए, यहां नाना-अनेक-कुछ भी नहीं है" मन से यानी आचार्य और आगमोपदिष्ट एकाग्रतासे उसको प्राप्त करना चाहिये। बीच में ही यह निश्चयार्थक अव्यय है, उससे ज्ञात होता है कि चक्षुरादि भेदग्राहक इन्द्रियों का निरास है । 'प्राप्त करना चाहिये इसका अर्थ होता है 'जानना चाहिये' । अर्थात् भेदग्राहि चक्षुरादि इन्द्रियों से वह नहीं जाना जाता' परन्तु मन से ही वह जाना जाता है । यह सयं कठघल्ली भाष्य में विस्तृत रूप से वर्णित है। पूर्वोक्त (प्रथमाध्यायोक्त) अभेद बोधक श्रुतिवाक्यों के आगे की श्रुति में वैलक्षण्य होने पर भी वहां द्वैतत्व का निषेध होने से हूँतापत्ति नहीं है। सुवर्ण और कटककुण्डलादि में वैलक्षण्य होने पर भी वस्तुतः द्वैतं का अभाव ही है । अत एव श्रुति भी वैसाही अभेद कहती है-"तप- ज्ञान से पूर्व उत्पन्न, और उदक से भी पूर्व उत्पन्न प्राणिमात्र के हृदया. काश में प्रवेश करके [पञ्चमहाभूतों के साथ वर्तमान ऐसा जो कुछ [हिरण्य गर्भ रूपं तेज] कोई देखता है वही यह ब्रह्म है।" इसी प्रकार "वही यह है" "कोई धीर-वुद्धिमान् मनुष्य मोक्ष की इच्छा करता गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित हुआ सर्व इन्द्रियों को अन्तर्मुख करके इन्द्रियों से उलटा गमन करने वाले आत्मा को देखता है" "कोई अविद्वान् यदि संत्य को मिथ्या मान कर दो छिद्रों में से एक ही ज्योति की भिन्न भिन्न दिखाई देने वाली किरणों की भाँति अनेक कहता है, तो वह योग्य नहीं है ।" "जैसे सुवर्ण को कटक कुण्डलादि के नाम से व्यवहारदशा में पुकारते है वैसे ही अधोक्षज भगवान् भी अनेक प्रकार की वाणी से लौकिक और वैदिको के द्वारा पुकारा जाता है।" इत्यादि अनेक वाक्यों से अभेद का प्रतिपादन किया गया है । ऐसे अन्य ब्रह्म के प्रपञ्च रूप में भी. सच्चिदानन्द रूप-जड जीवान्तर्यामी रूप में-नानात्व-अनेकत्व नहीं है। किन्तु जिनको ब्रह्मज्ञान नहीं है उनको अविद्या से-मायाशक्ति से नानात्व दीखता है । "जब तक गुणों में विषयता है तब तक आत्मों का नानात्व प्रतीत होता है, किन्तु स्वप्न के पश्चात् प्रवुद्ध होने पर स्वाप्निक ज्ञान की भाँति नानात्व की भी निवृत्ति होती है। अत: अविद्या से भासमान भेद मिथ्या होने के कारण विलक्षणता नहीं है, किन्तु एकरूप ही है । अत एव यह सिद्ध होता है कि ब्रह्म एकरूप होने के कारण उपनिषद् में (१)एक के ज्ञान से सब का ज्ञान होना कहा गया है, एवं वाचारम्भण श्रुति से भी प्रपञ्च का लमवायि कारण ब्रह्म ही है। वाचारम्भण श्रुति का स्वारस्य । "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" (छां० ६।११११) वाणी से कारण का जो आरम्भ (उच्चार ) होता है वह नामधेय है, कारण ही तत्तत्पदार्थ और क्रिया की सिद्धि के अर्थ तन्नाम से. व्यवहत होता है। अतः कारण से कार्य अभिन्नही है यह सिद्ध हुआ। घटादि नाम मृत्तिका के विकार का ही है, अतः मृत्तिका (कारण) के ज्ञान से घटादि (कार्य) का भी ज्ञान हो जाता है। इसीलिये उपर्युक्त श्रुति में "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" कहा है। अत एव भगवान् वेदव्यासजी कार्यबोधक श्रुति में मुक्ति के विरोध का परिहार करके कार्य बोधक वाक्यान्तर में श्रुतिविरोध का परिहार करने केलिये "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः (२।११४) सूत्र कहते हैं। वाचारम्भण आदि वाक्य में कार्य को कारण से अनन्य-अभिन्न कहा है न कि मिथ्या। सूत्र में आदि पद उपन्यस्त ब्रह्मवाद है, वह उपर्युक्त शुति में पठित 'इति' 'नामधेय' तथा पूर्वोक्त 'हे सौम्य ! पहिले यह (जगत् ) सत् ही था' इत्यादि वाक्यों का सग्राहक है। मतान्तरनिराकरण। "तदनन्यत्यमारम्भणशब्दादिभ्यः" श्रीरामानुजाचार्यजी भास्कराचार्यजी का मत है कि यह सूत्र भेदवाद का निराकरण करने के लिये है, और उसमें आनुपङ्गिक रूप से मायावाद का भी निराकरण किया गया है । किन्तु इस मत का निराकरण आचार्यचरणों ने अणुमाप्य में तथा श्रीपुरुषोत्तमजी ने भाष्यप्रकाश में विशदरूपेण किया है। भेदवाद का निराकरण तो पहले ही २- १-११ (२)सुत्र में किया है । तथा प्रकृतिवाद का भी निरास पूर्व में ही १-४-२३ ()सूत्र में कर दिया है। विस्तार के भय से उनका विवेचन यहाँ नहीं किया है। नानात्वनिराकरण । घट-सकोरा, पट-पगड़ी-साड़ी इत्यादि अनेक पदार्थ है, इन सय का एक रूपेण शान किस प्रकार होगा? इस प्रश्न का उत्तर दृष्टान्त सहित इस प्रकार है-जैसे चालकों के मनोरखनार्थ शर्करा (चीनी) के कवणादि आभरण, घर, हाथी, घोड़ा आदि भिन्न भिन्न पदार्थ चनाते है और चे अनेक प्रतीत होते हैं,तथापि वे सब शर्करा (चीनी) के रूप में एकही है-शर्करा रूप वस्तु नाना- अनेक नहीं है। वैसे ही कार्यकारणभावरूप से इस जगत् में भी नानात्व नहीं है। क्योंकि ब्रह्म सर्वरूप होने पर भी उसमें नानात्व की प्रतीति नहीं होती है । जिनको ब्रह्म ज्ञान हो गया है उनको ब्रह्म स्वरूप मात्र दृष्टि होने से नानात्व की प्रतीति नहीं होती है । किन्तु जिनको ब्रह्म ज्ञान नहीं हुआ है उनको अविद्या से माया शक्ति से नानात्व की प्रतीति होती है। क्योंकि उनकी दृष्टि तात्पर्यान्त विचार के अभाव में असम्मत है। अर्थात् वास्तविक दृष्टि के अभाव से एक स्वरूप का ज्ञान न होने के कारण नानात्व प्रतीत होता है, वस्तु में पक रूपता का अभाव अर्थात् नानात्व नहीं है। पूर्वोक्त (चालक और चीनी के खिलौने के प्रान्त से सिद्ध होता है कि चालकों (१) तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयामिति चदेवमध्यविमोक्षप्रसङ्गः ।
गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रमु चिरचित (यथार्थज्ञानशून्य जनों ) की दृष्टि तात्पर्यज्ञान और विचार से शून्य होने से असम्मत-अयथार्थ है। तात्पर्य यह कि एकही मृदादि ( ब्रह्म के सदंश रूप) समवायिकरण से घट पटादि बनते हैं, वह ब्रह्म का सदंश सब में अनुस्यूत-व्याप्त है, अतः उसी रूप से सब एकरूप होने के कारण कहीं भी नानात्व नहीं है। पूर्वोक्त (१)श्रुतियों का तात्पर्य भी यही है। और विचार यह है कि कार्य क्या है, कारण क्या है, और उनका स्वरूप कैसा है। अज्ञजनों को न तात्पर्य का ज्ञान है न विचार का, तब उनकी दृष्टि सम्मत किस प्रकार मानी जाय ? तात्पर्य और विचार के लिये ही उत्तरमीमांसा शास्त्र है। वेद में (विशद रूप से) विचार न होने के कारण उससे निःसन्दिग्ध ज्ञान नहीं होता है अतः उत्तरमीमांसा से विचार करना चाहिये। कर्मः अकर्म और विकर्म आदि वेदवाद लौकिक नहीं है। चेद ईश्वरात्म- ईश्वर रूप-होने के कारण उसमें ( उसके अर्थ में) विद्वानों को भी मोह (सन्देह ) हो जाता है(२) । अतः यह मीमांसा शास्त्र भी बहिईष्टि सापेक्ष नहीं है, किन्तु अन्तर्दृष्टि सापक्ष है। अत एव श्रीमदाचार्य चरणों ने भी कहा है कि-वेद(३) का अर्थ बुद्धिमान् (जिसको अन्त. दृष्टि हो ) को स्थूणाखनन(४) न्याय से दृढता के लिये मीमांसा का निर्णय है, किन्तु दुर्बुद्धि ( होनाधिकारी ) मनुष्य के लिये वेदार्थ निर्णय और दृढता दोनों प्रकार से उपयोगी है। इस मीमांसा शास्त्र में ब्रह्म का अखण्ड अद्वैत सिद्ध किया है। अत एव-स्वेच्छा से क्रीडार्थ आधाररूप से प्रपञ्चरूप को सम्पादन करने के लिये स्वयं तद्रूप हो कर भगवान् ही (प्रपञ्च रूप से ) प्रादुर्भूत है इस लिये “यह सब अद्वितीय ब्रह्म है" इत्यादि श्रुतियों के तात्पर्य-प्रमाणवल से सर्वरूप से अखण्ड अद्वैत ब्रह्म ही है। प्रपञ्चमें हेयत्ववुद्धि । प्रपञ्च (जगत् ) ब्रह्मरूप हैं ऐसा सिद्ध होने पर शास्त्रों में प्रपञ्च का त्याग करने की जो आज्ञा दी गई है उसमें विरोध उत्पन्न (१) नेहनानास्ति किञ्चन, पाचारम्भणं विकारो नामधेयम् इत्यादि। (२) कर्माकर्मविक ति घेदवादी न लौकिकः । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात.तत्र मुह्यन्ति सूरयः । (६) असन्दिग्धेऽपि वेदार्थे स्थूणाखननवन्मतः ! मीमांसानिर्णयः प्राज्ञे दुर्बुद्धस्तु ततोद्वयम् । (१) स्तम्भ को गाड़ने के लिये गढे में रखने और मट्टी से उस गढे को भर देने के बाद भी उपर अमवाद अत होगा। यदि प्रपञ्च ब्रह्मरूप है तो उसका त्याग नहीं हो सकता, और यदि वह असत्य है तो ब्रह्मरूप नहीं हो सकेगा पसी सहन उपस्थित होती है, उसका समाधान इस प्रकार है--"रमणी रथ, घोडे इत्यादि मनुष्य को अप्राप्य पदार्थ होने पर भी मोक्ष के लिये · इनका त्याग करना आवश्यक है" इत्यादि वाक्यों में प्रापाञ्चक पदार्थों का त्याग करने को कहा गया है । यद्यपि शालों मै त्याग का उपदेश है तथापि प्रपञ्च को असत्य वा भगवद्रूपसे अतिरिक्त नहीं कह सकते, क्योंकि वैराग्य उत्पन्न करने के लिये उन वाक्यों का प्रयोजन है। यह प्रपञ्च खां भगवत्कोडाथ ही है। पत्र भगवत्कोडा प्रयोजक प्रपञ्च होनेके कारण वह भगवान से अतिरिक्त चा मिथ्या नहीं है, किन्तु भगवदूप ही है। यदि प्रपञ्च को मिथ्या कहा जाय तो भगवत्क्रीडा ही मिथ्या हो जायगी । तथा "मैं (१)एकही अनेक हो जाऊं" इस श्रुति चाक्य को. भी मिथ्या कहना पडेगा। इल से सिद्ध होता है कि शास्त्रों में जो त्याग का उपदेश है यह इसलिये नहीं कि जगत् मिथ्या है, किन्तु उसका अन्य प्रयोजक है । इस विचित्र सृष्टि में स्त्रीत्व पुंस्त्व युववाल वृद्धत्वादि अनेक प्रकार से मित्र, चन्धु आदि रूपसे अविद्या के कारण उनमें स्वीयत्व बुद्धि उत्पन्न हो जाती है। मैं इनका हूं ये मेरे हैं इत्यादि प्रकार से आत्मीयरूप से अथवा सम्बन्ध रूप से बुद्धि उत्पन्न होनी है-यह बुद्धि भ्रमरूपा है। क्योंकि वास्तविक रूप से यह सब ब्रह्मरूप होने से उनमें ब्रहात्व बुद्धि होनी चाहिये-वह न होकर रागद्धेपात्मक बुद्धिउत्पन्न होती है वह मिथ्या है , और उसीका त्याग शास्त्रों में लिखा है । "(२)किसके कौन पति. पुत्रादि है-पतिपुत्रादिरूपवुद्धि मोह ही है।" इत्यादि वाक्यों में पति पुत्रादिरूपबुद्धि ब्रह्मात्मकताका विरोध करके भ्रम उत्पन्न करने. वाली होने के कारण अनर्थ का कारण वा दोष रूप है। इस के भ्रम को "(३)अहं-मम-मैं-मेरा आदि प्रकार से जो स्वीकार करता है वह कुमति है" इत्यादि वाक्यों में निन्दा भी सुनी जाती है। इससे सिद्ध होता है कि अहन्ता ममता रूप बुद्धि को त्याग है नकि प्रपञ्च का । यदि ऐसा न हो तो "भगवानं भक्तों को (४)मुक्ति प्रदान करता (6.) एकोऽहं बहुस्याम् । (1) कस्य के पतिपुत्राया मोह एव हि कारणम.. ममेति स्वी. स्य.करोति कमतिमतिम् । - प्रकार ܬ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित है पर किसी प्रकार भी भक्तियोग प्रदान नहीं करते" इत्यादि वाक्यों में मुक्ताधिक भक्त जनों को यह जगत् भजनोपयोगी होने के कारण "वे जगत का जो परिग्रह करते हैं वह नहीं कर सकेंगे। मुक्ताधिक भक्तों का स्वरूप । "भगवान् मुक्ति प्रदान करते हैं भक्ति योग नहीं :" इस वाक्य से ज्ञात होता है कि जिनको भक्तियोग प्राप्त है वे मुक्कों से अधिक हैं, क्योंकि पूर्णपुरुषोत्तम के चरणों का परिचरण करने में उनका अन्तः करण परायण रहता है। भक्ति ब्रह्म को प्राप्त कराने वाली है, और प्रवचनादि साधनों से असाध्य है। श्रुति भी कहती है कि "यह(१) आत्मा प्रवचन से, बुद्धि से वा शास्त्रों से प्राप्य नहीं है, किन्तु वह जिसको वरण करता है उसीसे वह लभ्य है। भक्ति साधन साध्य नहीं है । पर मुक्ति तो तपस् आदि से साध्य है। "तप(२)से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो" ऐसा श्रुति वाक्य भी साधनों का उपदेश करता है । यहाँ यदि उपर्युक्त दोनों श्रुति वाक्यों की एक वाक्यता की जाय तो यह सिद्ध होगा कि पहिले साधनों से मुक्ति को प्राप्त करके तीव्र विरह ताप से भगवत्कृपा द्वारा धरणाधिकार जिन्होंने प्राप्त कर लिया है वे भक्त हैं । यह ज्ञानिभक्त है। पुष्टि भक्तों को तो पहिले ही निःसाधन होने से तथा श्रीपूर्ण पुरुषोत्तम की. सेवा में उनका अन्तः करण परायण हाने से परमाधिकार सम्पत्ति को प्राप्त किये हुये हैं। "पुष्टि(३) भक्तों की सृष्टि भगवान् ने काया से ही की है" ऐसा श्री मदा. चार्यचरण का वाक्य भी है। वह अकेला रमण नहीं करता, उसने अनेक होने की इच्छा की" इत्यादि श्रुति पाक्यों से ज्ञात होता है कि जो भगवान् ने स्वयं अपने शरीर से सृष्टि उत्पन्न की वह पुष्टि सृष्टि हैं। केवल ज्ञानी मुक्त हैं और ज्ञान युक्त भक्तिमान् मुक्काधिक भक्त हैं। "मैं(8) योग माया से आवृत रहने के कारण सब के लिये प्राप्य नहीं हूँ, जो सर्वभूत के हित में रत रहते हैं वे मुझे प्राप्त करते हैं" इत्यादि भगवान् के वाक्यों से भी ज्ञानी और भक्त का विवेक स्पष्ट होता है। - "ज्ञानी(९) होकर यदि भगवत्सेवा करे तो उसमें अधिक कोई नहीं है ।" (१) नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना अतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः ।। (२) तपसा प्रक्ष विजिज्ञासस्थ । (३) पुष्टि कायेन निश्चयः । स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते सद्वितीयमैच्छत् नहुस्यो प्रजायेय। (४) नाई प्रकाशः सर्वस्य योगमायामावतः । .
ब्रह्मवाद ममता यह मुक्ताधिक भक्तों के विषय में प्रशंसा वाक्य भी प्राप्त होता है। और यही श्रीमदाचार्य चरणों ने तत्वदीप निवन्ध और अणुभाष्य के. आनन्द मयाधिकरण में स्पष्ट रूप से प्रतिपादन किया है। उपर्युक्त प्रकार से जो मुक्ताधिक भक हैं वेही ज्ञानी भक्त समझे जाते हैं और हम उनको ही पुष्टि भक्त कहते हैं । केवल ज्ञानी है जिनको अखण्ड अद्वैत का ज्ञान हो गया है। मुक्काधिक भक्त और केवल शानियों को यह जगत् भजनोपयोगी है। "यह(१) भगवान् का ही दूसरा रूप है" "अपनी(२) क्रीडा के लिये यह जगत किया" "यह(३) विश्व क्रीडा भाण्ड है" इत्यादि वाक्यों में - यह प्रपञ्च भगवद्प है ऐसा प्रतिपादन किया है, अतः जगत् भजनो पयोगी है ऐसा श्रीशुक्राचार्य ने भी कहा है। यदि ऐसा न होता तो जगत् को लीला रूप तथा उपाभ्य क्यों कहते? क्योंकि यदि भगवद्भक्तों के लिये जगत् का परिग्रह कहा जाय तो उनको जगत् के द्वारा सत्य ज्ञान न हो सकेगा, किन्तु भगवद्भक्तों की दृष्टि ब्रह्मात्मक हो जाने से घे जगत् को भी ब्रह्मात्मक ही देखते है। जगत् को हेय कहने का अभिप्राय यह है कि उससे (जगत् से) अहन्ता हट जाय। अहन्ता माता के हट जाने से ही ब्रह्मात्मक ज्ञान उत्पन्न हो सकता है। इस प्रकार सम्पूर्ण जगत् ब्रह्मात्मक है तथा उसका त्याग करने का जो उपदेश है उसका यथार्थ रूप से विवेचन किया है। उपासना का साधना। प्रतिवादी पूछता है कि यदि आपके मत के अनुसार सम्पूर्ण प्रपञ्च (जगत्) को ब्रह्मात्मक मान लें तो फिर उपनिषदों के उपासना विपयक वाक्यों में प्रपञ्च की ही उपासना क्यों नहीं कही ? उपनिषद- में तो "आत्मा(४) को देखना चाहिये, सुनना चाहिये, मानना चाहिये, निदिध्यासन (पुनः पुनः स्मरण ) करना चाहिये" इत्यादि वाक्य से आत्मा को ही उपास्य रूप से कहा है नकि जगत् रूप से । ब्रह्म सर्व रूप होने से उपासना भी सर्व रूप से होनी चाहिये, पर सर्वरूपेण उपासना कहीं भी नहीं कही गई । सम्पूर्ण वेदान्त वाक्यों में "कला(५) (भाग) रहित, निष्क्रिय (क्रिया रहित) शान्त, निर्दोष और निरञ्जन" (१) इदं हि विश्व भगवानिवेतरः। (6) क्रीडार्थमात्मन इर्द त्रिजगत कृतम् । क्रीडाभाण्डमिदं विश्वम् । (1) आत्मावारे दृष्टव्यः ओतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ।। M .
गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित . - ब्रह्म का ही उपासना का उपदेश है, नकि प्रपञ्च रूप से। यदि प्रपश्च रूप ले ही उपासना हो तो प्रथमाध्याय द्वितीयपाद के प्रथमाधिकरण में जो कहा गया है कि (१)सर्वत्र वेदान्तों में जो प्रसिद्ध उपदेश है उसी ब्रह्म का उपासना करना चाहिये, उसका भी विरोध होगा। उपर्युक्त पूर्वपक्ष का समाधान इस प्रकार करते हैं-वेदान्त पाक्यों में जो ब्रह्म को प्रपञ्च से भिन्न रूपमें उपसना कर उपदेश है वह अज्ञा- नियों के लिये चित्त शुद्धर्थ है, न कि ज्ञानवान के लिये। क्योंकि बास्तविक रूप से प्रपञ्च से ब्रह्म भिन्न हो ही नहीं सकता। प्रारम्भिक अवस्था में सर्वाधिक ज्ञान के अभाव में ही पैसा उपदेश है। वस्तुतः प्रपञ्च और उपास्य रूप भिन्न भिज्ञ नहीं है, किन्तु एक ही है। बालानुशासनार्थ वैसा उपदेश होने से उपर्युक दृष्टव्यः श्रोतव्यः इत्यादि वाक्यों का निर्वाह हो जाता है । इसी लिये कहा है कि "जय(२)तक उस परावर परब्रह्म श्रीकृष्ण के प्रति भक्ति योग नहीं होगा तब तक उस विराट रूप धारी भगवान् का स्मरण उपासन करे।" इस वाक्य में उपास्य रूप का वर्णन है। केवल ब्रह्म शानियों को ही सर्वत्र प्रपञ्च में ब्रह्म की स्फूर्ति होती है अनन्तर अधिकार के अनुसार फल की प्राप्ति होती है। जिनका अधिकार सिद्ध हो गया है उनको भक्ति के अतिरिक्त उपासना का अवसर ही नहीं है । अतएवं कहा है कि "यह(३) सव ( जगत् ) वासुदेव भय है ऐसा जानने वाले महात्मा अति दुर्लभ है." जीच और ब्रह्म की एकता । यदि इस प्रकार शुद्ध ब्रह्मवाद का स्वीकार किया जाय तो जीव भगवद्रूप हो जायगे, तव भगवान् की सेवा जीव किस प्रकार कर सकेगा? जीव अंश रूप से भगवद्रूप है, न कि अंशी रूप से। जीव भगवान् का अंश है इसमें अनेक प्रमाण विद्यमान है। व्यास सुत्र के द्वितीया ध्याय तृतीय पाद के सोलहवे अधिकरण में कहा है कि यह सब उत्पन्न होता है, जीव अनेक हैं" जीव अनेक होने के कारण तथा वह ब्रह्म से अग्नि(४) से, विस्फुलिङ्ग (चिनगारियों), की तरह उत्पन्न (१) अशा नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके। (२) यावन्नजायेतं परावरेऽस्मिन नसवाद होने के कारण अंश है । यह (१)जीव मेरा ही यंश है वह जीव लोक में "जीव' सञ्ज्ञा से पुकारा जाता है, ऐसा भगवद्वाक्य भी गीता में प्राप्त होता है। जीव की भगवदिच्छा से आनन्दांश कहिये अथवा भगवान में रहने वाले छः ऐश्वर्य कहिये तिरोहित हो जाने से वह जीव सक्षा को प्राप्त हुआ है। उसको पुनः अपना पूर्वावस्था प्राप्त करने के लिये तथा अविद्या दोप को हराने के लिये भजन की आवश्यकता है व्यास सूत्र के (२)तृतीयाध्याय द्वितीयपाद २५ वे सूत्र में कहा है कि "भगवान् की इच्छा से जीव के ऐश्वार्यादि छः गुण तिरोहित हो जाने से वन्ध और विपर्यय ( अन्यथा ज्ञान ) होता है । (ऐश्वर्य के तिरोभाव से दीनत्व एवं परीघनत्व होता है, वीर्य के तिरोभाव से सर्व दुःख सहन करना पड़ता है, यश के तिरोभाव से दीनता, श्री के तिरोभाव से जन्मादि सर्व आपत्तियों को भोगना पड़ता है, धान के तिरोभाव से देहादि में अहं बुद्धि होती है, तथा सव पदार्थों में विपरीत ज्ञान होता है, वैराग्य के तिरोभाव से विषयों में आसक्ति होता है । पूर्वचार का कार्य थन्ध है और विपर्यय दोनों का कार्य है ।) अतएव भजनादि से जीव विमुख होता है। "(३)यह आत्मा वल हीन से प्राप्य नहीं है" इस श्रुति के अनुसार पूर्वावस्था को-पश्वर्यादि- भाव सम्पत्ति को प्राप्त करने के लिये भजनादि की आवश्यकता है । इसी प्रकार अविद्या रूपी दोप की निवृत्ति के हेतु भजनादि की आवश्यकता है। क्यों कि भगवान् विच्छेद करानेवाली यही अविद्या है। परन्तु जब भजनादि के द्वारा जीव भगद्रूपता को प्राप्त करलेगा अथवा यों कहिये कि ऐश्वर्यादि सम्पत्ति को प्राप्त करलेगा तव तो भजनादि की आवश्यकता नहीं पड़ेगी, उस समय ये सब सेवादि कार्य छोड़ देना पढ़ेंगे । उस समय भजनादि की अनुपपत्ति (असिद्धि) ही होगी ऐसी शङ्का नहीं कर सकेगें । क्यों कि जीव और ईश्वर के बीच जो तारतम्य है वह भी तो भवगत्कृत ही है । "स्वरूप से, अवतार से, . 'चिह्न से तथा गुण से जीव देह वा क्रिया में जो कुछ तारतम्य जान पड़े वह वास्तविक तारतम्य नहीं है, किन्तु वह भगवत्कृत है । वस्तुतः भक्त और भगवान् के गुणों में समानता होती है। भक्तों में भगवान् के. साथ नृत्यादि सामर्थ्य है वह तो स्पष्ट ही है। "(४)ब्रह्म ही होकर ब्रह्म (१) ममैवांशो जीवलोके। i) पराभिध्यानानुतिरोहितं नतोद्यम्य बन्धविपर्ययो । ३।२।५ ॥
गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित -को प्राप्त करता है" यह श्रुति वाक्य भी भक्त और भगवान् की समानता का प्रतिपादन करता है। भगवान के साथ भक्तो की समानता • होने पर भी भगवत्कृत तारतम्य विद्यमान ही है। क्योंकि उत्कर्ष और अपकर्ष के विना खल क्रीडा-रमण-सिद्ध नहीं हो सकता। अतएव -वाल लीलादि का विचित्र वर्णन शास्त्रों में मिलता है। भक्त और भगवान का सम्बन्ध-तारतम्य-समझ लेने से भजन की आवश्यकता भी सिद्ध होही जाती । फलतः पुष्टि, पुष्टिपुष्टि, मर्यादा इन तीनों अधिकारों में यथाधिकार सिद्ध होने पर अलौकिक सामर्थ्य, पुरुषोत्तम सायुज्य, वैकुठादि में सेचोपयोगी देह, यह जो तीन प्रकार का फल आचार्य-चरणों ने सेवा फल में कहा है वह अधिकारानुसार प्राप्त होता है, ऐसा श्रुतियों का तात्पर्य है। पुष्टिभक्तिमार्ग और भजन । शङ्का-तथापि जिस पुष्टिमार्ग में भजन का पर्यसान कहा है उस में अविद्यादि निवारणीय दोष ही नहीं है, तो फिर भजन की आवश्यकता ही क्या है ! पुष्टिमार्ग शब्द का अर्थ ही भगवान् के अनुग्रह का मार्ग ऐसा होता है, और उसमें अविद्या से उत्पन्न होने वाले काम, क्रोधादि दोषों का स्वभावतः अमाव ही होना चाहिये, और आप कहते है कि - अविद्या को दूर करने के लिये भजन की आवश्यकता है, तो जहां दोष ही नहीं वहां उसके निवारण का प्रयत्न भी व्यर्थ हो जाता है । साथ .ही भगवद्गीता में कहा है कि "अतएव मेरी भक्ति करने वाला तथा मेरे में ही चित्त को रखने वाला जो भक्त हो उसके लिये ज्ञान वा वैराग्य कोई भी ऐसा पदार्थ नहीं जो श्रेयस्कर हो तथा "यदि अत्यन्त दुराचारी भी मेरा अनन्य रूप से भजन करता है, तो उसको साधु ही मानना चाहिये" इत्यादि वाक्यों से तथा अजामिलादि के - उदाहरण से प्रतीत होता है कि भक्कों में अविद्या से उत्पन्न होने वाले दोषों का सर्वथा अभाव ही रहता है अथवा वे दोष भगवदिच्छा से ही दूर हो जाते हैं अथवा यो कहिये कि वे दोष बाधा नहीं पहुंचाते " हैं । इस से सिद्ध होता है कि भक्तों का श्रेयस् भागवदिच्छा पर ही निर्भर होने के कारण वह आकस्मिक है, तथा आकस्मिक श्रेयस् के लिये भजन की आवश्यकता नहीं है । अर्थात् भजन अनुपपन्न है। यद्यपि उपर्युक्त प्रकार से विचार क समाधान- ब्रह्मवाद '६७ - में वे दोष नहीं होते है जिन को निवारण करने के अर्थ भजन उपयुक्त ही. अथवा भक्तों के दोष भगवदिच्छा से ही निवृत्त होजाने के कारण 'निवारण करने के लिये दोपही विद्यमान नहीं है, तथापि भक्त (जीव) भगवान से उन की इच्छा के अनुसार ही वियुक्त हुआ है, उसको पुनरपि भगवत्सम्बन्ध करना है-फलानुभव करना है-इस लिये उसको भजन की आवश्यकता है, यह तो पाहले ही सिद्ध किया गया है कि लोला-क्रीडा के अर्थ जीव भावान् से वियुक्त हुए हैं, अतएब 'पुनः स्वस्वरूप को प्राप्त करने के लिये भजन की पूर्ण आवश्यकता है अव यहां फिर से यह शङ्का होती है कि पहिले कहा गया है कि अविद्या की निवृत्ति के लिए भजन की आवश्यकता है । और उपयुक्ति समाधान से यह स्पष्ट प्रतीत होता है कि उनमें विद्यादि दोष नहीं है अविद्या के अभाव में भजन अनुपयुक्त होगा। नहीं, भजन अनुपयुक नहीं है । भगवान् से वियुक्त होते ही जीव संक्षा प्राप्त होती है और साथ ही आवद्या जन्म दोष उस को घर दवाते है, और इसी कारण से जीव को पुनरपि अपना स्वरूप जानने के लिये तथा फलानुभवके अर्थ भजन अवश्य ही उपयोगी है। यदि यहां ऐसी शङ्का की जाय कि रास लीला में कामादि की आवश्यकता होने के कारण उसकी निवृत्ति ही आवश्यक नहीं है, तो चह शङ्का भी अप्रासङ्गिक होगी । क्यों कि रास लीला में लौकिक कामादि की आवश्यकता नहीं है, किन्तु रासलीला और उसमें प्रयुक्त पदार्थ सभी अलौकिक होने से वहां अलौकिक काम ही रहता है (लौकिकं काम साधक नहीं पर बाधक ही है ) अतः लौकिक कामादि की (अविद्या की) निवृत्ति आवश्यकीय है। रासलीला में भगवान् "श्री, पुष्टि वाणी, कान्ती, कीर्ति, तुष्टि, इला, ऊर्जा, विद्या, अविद्या तथा माया शक्ति से सोवत है" इत्यादि वाक्यों से प्रतीत होता है कि अविद्या रासलीला में भी विद्यमान होने के कारण तथा उसका स्वभाव ही वन्धन करना है, तो वहां भी बन्धन उपस्थित कर देगी। नहीं, रासलीला में अविद्या भी अलौकिक होने से तथा भगवान के समीप समीप माया शक्ति भी लजा युक्त हो जाती है" इस वाक्य के अनुसार जहां स्वयं माया शक्ति ही लंजा युक्त रहती है वहां अविद्या भी लज्जा युक्त हो कर अपना प्रभाव छोड़ - में बाधा उपस्थित न कर के अनुकूल ही देती है, तथ र गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित ऐसी रात्रि को देखकर योगमाया का आश्रय लेकर क्रीडा करने की इच्छा की उस भगवतोक्त वाक्य में भी स्पष्ट प्रतीत होता है कि योगमाया भगवान् की इच्छा के अनुकूल रहती है। तो फिर आविद्या भगवान् की इच्छा के अनुकूल रहै इसमें लेश मात्र भी शङ्का को स्थान नहीं है। अत एव लौकिक स्वभाव युक्त अविद्या की निवृत्ति उचित ही है । यदि उसकी निवृत्ति न होगी तो फलानुमच की सिद्धि भी न होगी, इस लिये अविद्या की निवृत्ति आवश्यक है, और तदर्थ भजन भी आवश्यक होने से भजन की उपपत्ति युक्त ही है। साध्यसाधन भेद । भजन साधन है और फल साध्य है ऐसा यदि मान लिया जाय तो पहिले जो "पुष्टिमार्ग' शब्द की व्युत्पत्ति की गई है, वह सार्थक न होगी, क्योंकि पुष्टि-भगवान् के अनुग्रह का जो मार्ग वह पुष्टिमार्ग हैं पेसा अर्थ पहिले किया है, उसमें भगवान् का अनुग्रह साधनसाध्य नहीं, परन्तु भगवदिच्छा ही से साध्य है। सेवक की तरक्की राजा की इच्छा सम्पादन करने से ही हो सकती है। अत एव मानना पड़ता है कि जिसमें साधन के बिना ही फल प्राप्ति हो, अर्थात् साधन और फल एक ही वह पुष्टिमार्ग है। कर्म, ज्ञान, उपासना की भांति भजन भी साधनरूप होने उसके द्वारा पुष्टिमार्ग साध्य नहीं होगा। मजन की उपपत्ति पुष्टिमार्ग में नहीं है। नहीं, ऐसा कहना अनुचित है, क्योंकि भजन भावरूप है, "भजन" भक्ति शब्द से वाच्य क्रिया की रूप है। "प्रकृति (मूल धातु) और प्रत्यय मिलकर ही अर्थ को दर्शाते है, उसमें भी प्रत्यय की प्रधानता है" ऐसा नियम होने से यहां धातु से क्तिन' प्रत्यय करने पर भजन क्रिया का अर्थ ज्ञात होता है। यह भजनक्रिया सेवा रूप है। सेवा पद निरन्तर अर्थपूर्वक कायिकव्यापारविशेष परिचर्या के अर्थ में प्रसिद्ध है। 'स्त्री सेवा' 'औषध सेवा' इत्यादि शब्दों का प्रयोग भी दीख पड़ता है। अर्थात् सेवा पद से निरन्तर परिचर्या' ऐसा अर्थ ज्ञात होता है । ."मे(१)री सेवा से प्राप्त होनेवाले सायुज्यादि (सायुज्य, सामीप्य, सार्टी, सालोक्य ) चार प्रकार के मोक्ष की भी मेरे भक्त इच्छा नहीं करते हैं" इत्यादि स्वतन्त्र सेवा वोधक वाक्यों से , अत एक ब्रह्मवाद - भी उपर्युक्त ही अर्थ सिद्ध होता है। जलताडनादि क्रिया की तरह केवल क्रिया निष्फल है। अत एव भक्तिशब्द से भी प्रेमपूर्वक सेवारूप भजनक्रिया हो अर्थ होता है। (१) सञ्चरित्र त्रियाँ सत्पति को जैसे (प्रेम के द्वारा) वश कर लेती हैं वैसेही मेरे भक्त मुझे वश में कर लेते हैं" इस वाक्य से भी दम्पती के शान्त स भजनक्रिया-प्रेमपूर्वक होनी चाहिये ऐसा सिद्ध होना है। यदि भजन-सेवा-प्रेमपूर्वक न हो तो वह संवा केवल काया को कष्ट पहुंचाने वाली होने से पुरुषार्थ रूप न हो सकेगी। अत एव भजनक्रिया में प्रेम ही अपेक्षित है, यही प्रत्ययार्थ है। अतः भजन प्रधानतया प्रेम रूप होने से भाव रूप है। इस प्रकार व्याकरण शास्त्र की रूढी के अनुसार भजन की भावरूपता है। यह भाव मन का धर्म है। "ई(२)श्वर में जो अनुरक्ति होती है वह पराभक्ति है" शांडिल्य महर्षि के इस सूत्र से भी यही सिद्ध होता है कि अनुरक्ति भाव विशेष है वा यों काहये कि अनुरक्ति शब्द वाच्य भक्ति स भावरूपत्ता अभिव्यक्त होता है । अत एव वह सक्ति साधन रूप है, साथही वह फलस्प है। साधन और फल ( साध्य ) दोनों भी भजन ही है। भाव (साधल) के होने पर उससे अतिरिक्त दूसरा कोई फल ही नहीं है। "निष्का(३)म भक्ति सिद्धि से भी श्रेष्ठ है" इत्यादि वाक्यों से भी यही प्रतीत होता है कि निष्काम अर्थात् भावरूप मक्ति ही साधन एवं फलरूप है। वह भाव-प्रेम, भक्तिरस- शृङ्गाररस को स्थायीभाव का रूपान्तर है । भाव का लक्षण "रस के अनुकूल विकार को" बताया है। यह प्रेम चरम-अन्तिम-लमय तक रहती है इसी से उसको स्थायी भाव कहा है । अत एवं वह अपुष्ट पुष्ट, तथा साधन और फल रूप कहते हैं सो उचित ही है। ऐसी रसशास्त्र मर्यादा है। कहा है कि "स्था()यी भाव का रस है" अत और पुष्ट वा साशन और साध्य दोनों दशा में रसत्व की क्षति नहीं है। जिस तरह पूर्वावस्था में अङ्कुरित वृक्ष प्रौढ दशा में भी वृक्ष ही रहता है, उसी तरह रस भी पूर्वावस्था में भावरूप होकर पौढावस्था में रस रूपना प्राप्त करता है। इसी अर्थ को ग्रहण कर के श्री हरिरामजी कहते हैं कि भजन को साधनरूप मान ले तो भी क्षति नहीं है। वह (भजन)फलरूप होनेपर भी उसको साधन मानने ले उसकी फल रूपता में कुछ भी क्षति नहीं है। (१) वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्यति यथा । (२) सापरानुरकिरीश्वरे । ३. भनिमित्ता भगवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी। (४) स्थायीभावो रसः स्मृतः और - एव अपुष्ट . गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित इस प्रकार विचार करने से ज्ञात होता है कि फल रसरूप है, वही (फल रूपरस ) पूर्वावस्था में रस-भावरूप होकर खकार्य ( रसरूप से आविर्भूत होना) को सिद्ध करता है, यह उसी की दो अवस्थाएं (साधन और साध्य रूप) हैं। वास्तविक रूप से तो प्रेम की तीन अवस्थाएं हैं, प्रेम आसक्ति प्रेम, आसक्ति और व्यसन । "(१)भक्ति से प्रेम, आसक्ति और व्यसन जय हो जाता है, तब उसको शास्त्र में दृढ बीज रूप कहा जाता है, जो कि नष्ट नहीं होता है।" इस प्रकार भजन को साधन रूप मानने. में क्षति नहीं है ऐसा आचार्यचरणों का वाक्य भी है। आप की आशा है कि वही पुष्टिमार्ग है जहां फल स्वयमेव साधन हो जाता है। यह साधन वा फल यद्यपि अभिन्न है, तथापि अत्यन्त असभ्य होने के कारण सर्वजन साधारण नहीं है, वह तो केवल निःसाधनता से भगवत् प्रसाद प्राप्त करने से ही प्राप्य है "भ(२)गवान् श्री निकेतन के प्रसन्न होने पर क्या अलभ्य है ?" इस वचन से ज्ञात होता है कि जो पदार्थ अनेक कठिनतर साधना से भी अप्राप्य है वह निःसाधनता से केवल भगवत्प्रसाद प्राप्त करने पर प्राप्य हो सकता है । प्रकार भगवान् स्वयं ही कृपा कर फलदान करते हैं। दोष बाहुल्या के कारण पहिले अपूर्ण होकर दोषों की निवृत्ति रूप साधना कार्य करके पुनः परिपूर्णता से रसरूप होते हैं। यह भावरूप तथा रसरूफ फल भगवान् स्वयं ही है, ऐसा सिद्धान्त है। श्रुति कहती है कि "(३)वह रसरूप है"। "स्थायी भाव को रस कहते हैं" इस न्याय से भी सिद्ध होता है कि भगवान् स्वयं भाव रूप तथा फल रूप होने से साधन रूपता और फल रूपता भी उसी का धर्म है। इसी आशय से आचार्य चरणों ने कहा है कि "भगवान् ही फल है" अर्थात् स्वरूप वलेन स्वयं ही प्रमाण रूप है। तदनुसार श्री हरिराय जी भी कहते हैं कि स्वयं ही फल रूप है ऐसा जो कहा गया है वह युक्त ही है, क्योंकि अपने स्वरूप. बल से जो प्रमाण रूप है वह पुष्टि है । साथ ही (४)हान फल जनक है, यह भाष्य का वचन भी संगत होता है। इन प्रमाणों से सिद्ध होता है कि "जि(५)समें साधन की अपेक्षा न (i) नतः प्रेम तथासनिर्व्यसनं च तदा भवेत् ।। बीजं तदुच्यते शाले दृढं यत्रैव नश्यति ॥ (२) किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने । रस वैसः।
ब्रह्मवाद होने पर भी फल साधन से भिन्न न हो वह पुष्टि है" ऐसा लक्षण युक्ति युक्त है। शम दमादि साधनों की व्यावृत्ति के लिये 'साधनों की अपेक्षा न होने पर' ऐसा कहा है। यहां श्रवणादि नवविध भक्ति साधन है, ऐसी शङ्का न करनी चाहिये, क्योंकि वह भी ( नवविध भक्ति) साधन के साथ फलरूप है । यह बात आचार्य चरणों ने बार वार सुबोधिन्यादि ग्रन्थों में स्पष्टतया दीखाई है। "पुष्टि मार्ग वही है जहां फल स्वयं साधन बन जाय" इसी सिद्धान्त को लीला के दृष्टान्त से श्री हरिराय जी ने समर्थन करते हुए कहा है कि 'पहिले प्रकट होकर संयोग का अनुभव करा कर पश्चात् विरह का अनुभव कराने के लिए भगवान् का मथुरा गमन रूप त्याग श्री भागतादि ग्रन्थों में कहा है। क्या जीव अंश होने से भजन में अनुपपत्ति है ? शङ्का-जीव अंश रूप है, तथापि वह ब्रह्म स्वरूप होने के कारण ब्रह्म से अन्यून है, अतः जीव और ब्रह्म का सेव्य सेवक भाव की सम्भावना नहीं है, तथा इसी कारण से भजन की उपपत्ति नहीं है। समाधान-"मैं एक ही अनेक हो जाऊं" इस तैत्तिरीय उपनिषद् के वाक्य से ज्ञान होता है कि क्रीडा के अर्थ ही वैसा जीव रूप से आविर्भाव हुआ है। अर्थात् जीवों में न्यूनत्व है । जीव में न्यूनत्य होने से ही सेव्य सेवक भाव सिद्ध होता है, अतः भजन में किसी प्रकार की भी अनुपपत्ति नहीं है। पुनः शङ्का उपस्थित हो सकती है कि सृष्टि काल में उच्चनीच भाव से प्रादुर्भूत होने की इच्छा होना सम्भवित है, पर मुक्ति दशा में वैसा हो नहीं सकेगा। अतः न्यूनत्व अवास्तविक होने से मुक्ति दशा में और जीवन्मुक्त दशा में अंश रूप जीवों को ब्रह्म के समानता रहती है । यदि ऐसा न हो तो लय होने के समय सेव्य सेवक भाव को अवकाश न होने से भजन की अनुपपत्ति पूर्ववत् स्थिर इस शङ्का का भी समाधान इस प्रकार होता है-जीव का प्रादु भाव न्यूनत्व विशिष्ट ही हुआ है, अत एव भजन की उपपत्ति है। अर्थात्-प्रादुर्भाव-प्रथम से लेकर अवधि पर्यन्त पुष्टि सृष्टि के रूप में भी है, और वही भगवान को विवक्षित है। श्रुति कहती है कि जिस को इस लोक से ऊपर ले जाने की इच्छा होती है, उससे अच्छे होती है उससे रहती है। - ७२, गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित असत् कर्म कराते हैं(१) ।" यदि इस प्रकार न मानेंगे तो भक्ति मार्ग का उच्छेद हो जायगा । भक्ति मार्ग का उच्छेद होने से अब के भगवद्वाक्यों का व्याकोप होगा। इस प्रकार जीव का न्यूनत्व जब वास्तविक है तब तो न्यूनत्व में वस्तु स्वभाव ही कारण होगा कि ब्रह्म की इच्छा। इस शङ्का को. सनमें रख कर श्री हरिराय जी शङ्का करके स्वयं ही उसका समाधान, भी कहते हैं:-आविर्भाव में भगवान् की इच्छा कारण है, किन्तु वस्तु की अन्यथा कृति में इच्छा कारण नहीं है । जीवो का न्यूनत्व वस्तु. स्वभाव सिद्ध होने पर भी उसका कारण भगवदिच्छा ही है, क्योंकि वस्तुस्वभाव भी तो भगवदिच्छा से ही हुआ है और वह भगवान् के अधीन है। अत एव वस्तु का जैसा स्वरूप है तथा वस्तु का जिस प्रकार का स्वभाव है उस प्रकार का स्वरूप और स्वभाव का आविर्भाव होने में भी भगवदिच्छा कारण है । किन्तु वस्तु की अन्यथा कृति में भगवदिच्छा कारण नहीं है। क्योंकि वस्तु की अन्यथा कृति का प्रयोजन न होने से वैसी इच्छा का अस्तित्व ही नहीं है । स्वरूप की अन्यथा कृति में भगवदिच्छा कारण रूप न होने से युक्ति काल में भी जीव "भगवान् के कण्ठ में जो निर्मल मणि. (कौस्तुभ ) है वह जीव का तत्व है" इस वाक्य के अनुसार स्थित है। मुक्त जीवों को स्थिति का आभूषण रूपी होने के कारण न्यूनता युक्त है तो फिर अन्य जीवों की स्थिति न्यूनता युक्त हो इसमें आश्चर्यः ही क्या है। इस कैमुतिक न्याय ले सिद्ध होता है कि जीव भगवद्रूप होने पर भी अंश रूप हैं, अतः न्यूनता बास्तविक है । न्यूनता वास्तविक होने से ही जीव रूप असंख्य अंश अग्नि से विस्फुलिङ्ग-- चिनगारियों की तरह बार वार निकलने पर भी भगवान् में न्यूनता नहीं है। एक हाथ में जो वस्तु है वही दूसरे हाथ में ले लेने से जैसी कोई क्षति नहीं है वैसे ही भगवान् स्वयं सद् रूप प्रपञ्च में स्थित होने से भगवान् में न्यूनता होने की सम्भावना लेशमात्र भी नहीं है। अंश रूप जीवों का देव और आसुर संज्ञा से विभाग भी भगवदिच्छा से होने के कारण फलावस्था: में भी की न्यूनता जसकी तसे रहने के कारण भजन की भी सार्थकता प्रतीत होति है। अन्यथा स्वतन्त्र भक्ति मार्ग के उच्छेद का प्रसङ्ग जीवों .
ब्रह्मवाद इससे प्राप्त होता है। इसलिए जीयों में स्वाभाविक न्यूनत्व और ब्रह्म में अधिकत्व है ऐसा सिद्ध होता है। देवासुर विभाग या न्यूनाधिक्य जीव रूप अंश में देव और आसुर ऐसे दो विभाग हैं, इनना ही नहीं पर उनमें न्यूनाधिक भाव भी कहा गया है । किन्तु सब को अंश रूप से स्वीकार कर लेने पर सब समान रूप से अंश होने चाहिये, उनमें न्यूनाधिक्य की सम्भावना कैसे हो सकती है ? इसके उत्तर में कहते हैं कि भगवान् स्वयं ही कारण रूप से अभेद पूर्वक प्रपञ्चात्मक अपने आपको आविर्भूत करते है। इस धर्मी स्वरूप के तीनों धर्म अक्षर ब्रह्म रूप है उसके चिदंश से भगवान् ने क्रीडा के लिये अपनी इच्छा से जीव उत्पन्न किए हैं। यदि इस पृथक करण में विचित्रता न हो रमण ही तो सम्पन्न न हो सकेगा। सिद्ध होता है कि पृथक् करण विचित्रता ही के लिये किया गया है। विचित्रता यानी न्यूनाधिक भाव । इसी विचित्रता के लिये हो जड, जीव और अन्तर्यामी एक एक अंश के तारतम्य से हैं। अन्त- र्यामी सत्, चित् और आनन्दांश से युक्त है जीव में उसकी अपेक्षा एक (आनन्द ) अंश तिरोहित है, और उसकी अपेक्षा एक (चित् ) येश जड़ में तिरोहित है। जीव में सत् तथा चित् धर्म अभिव्यक्त है, जड़ में केवल सत अभिव्यक्त है और अन्य दो तिरोहित हैं। इस प्रकार एक एक अधिक अंश तिरोहित होने में भगवान् की इच्छा कारण रूप है । भगवान् की इच्छा को कारण रूप 'तिरोभाव स्वतन्त्रता से होता होगा' इस शङ्का की भी निराल हो जाती है। इस प्रकार इच्छा ही कारण रूप होने से भगवान् के भ्रमणार्थ स्वरूप का पृथक्करण हुआ है ऐसा सिद्ध होता है। यहां शङ्का होती है कि इस प्रकार पृथक्करण होने से क्रीडा में भगवान् का भोक्तृत्व नहीं रहेगा। इसका उत्तर श्री हरिराय जी ने इस प्रकार दिया है कि भगवान् स्वयं मूल रूप से रहकर बन्ध और मोक्ष से अर्थात् अविद्या और विद्या शक्ति के द्वारा रमण करने से भगवान को जीव तुल्यता प्राप्त होती है । पर ऐसी शङ्का योग्य नहीं है। और मुक्त से भिन्न हो भगवान् है, और अंशी होने से अंश से भेद भी है। जीव के अविद्या के प्रभाव से वन्ध दशा में तथा. विद्या के प्रभाव से मुक्त दशा में रहने पर भी स्वयं तो उस स्थिति से क्योंकि बद्ध गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित . भिन्न ही है। श्रीमद्भागवत में कहा है कि बद्ध और मुक्त ऐसी मेरी व्याख्या गुणों से युक्त होने के कारण की जाती है, पर वस्तुतः मैं वैसा नहीं हूँ। गुण का मूल माया होने से मुझे न बन्धन है न मोक्ष(१) । इस प्रकार जीव के यन्ध और मोक्ष से रमण की उपपत्ति होती है। लीला के साधन, प्रपञ्च और लीला नित्य है, अतः बन्ध और मोक्ष भी नित्य है, ऐसा अवश्य मानना पडेगा । प्रपञ्च का नित्यत्व, भगवद्रूपता के निरूपण के साथ इसी ग्रन्थ में पहिले निरूपण कर चुके हैं। विष्णु पुराण में कहा है कि हे मुनिवर! आविर्भाव, तिरोभाव, जन्म, नाश रूपी विकल्प से युक्त यह सम्पूर्ण जगत् क्षय रहित और नित्य है(२)। इस प्रकार के अनेक वाक्य प्रपञ्च की नित्यता का प्रति. पादन करते हैं । अणुभाष्य, निवन्ध, विद्धन्मण्डन आदि ग्रन्थों में इसी अर्थ का सविस्तृत निरूपण किया गया है। अतः जिनको अधिक ..जिशासा हो उनको तत्तद्ग्रन्थों को देखना चाहिए। लीला की नित्यता । जब प्रपञ्च को नित्य मानते हैं तब यदि लीला को नित्य मानले तो : उसमें आश्चर्य ही क्या है ? इस केमुतिक न्याय से लीला की नित्यता सिद्ध होती है। लीला की नित्यता न हो तो साधन रूप प्रपञ्च की 'नित्यता निरर्थक सिद्ध होगी तथा भगवान् के भोफ्तृत्व में भी अनि त्यता प्राप्त होती है, अतः लीला नित्य ही है । लीला की नित्यता श्रीमद्भागवत के इस वाक्य से स्पष्टतया सिद्ध होती है-"जीवों के आधार रूप, देवकी के उदर से प्रादुर्भून, जिसके सभासद और सेवक 'उत्तम यादव हैं, ऐसे को, वाहु से अधर्म को दूर करने वाले, स्थावर - जङ्गम के पापों का नाश करने वाले सुन्दर हास्य युक्त श्रीमुख से ब्रजवनिताओं के काम को बढ़ाने वाले श्रीकृष्ण का जय(३) हो।" इस वाक्य में (जयति) क्रियापद तथा (अस्यन् ) (वर्धयन् ) आदि कृदन्तों का प्रयोग करके श्रीशुक्राचार्यजी ने लीला का वर्तमानत्व कहा इस विषय को विद्धन्मण्डन में श्रीविठ्ठलनाधजी ने विशद रूप से समझाया है । ग्रन्थ के विस्तार भय से यहां उसका विवेचन नहीं किया। (१) बद्धो मुक्त इनि भ्याख्यां गुणतो मे न वस्तुतः। गुगस्य मायारूपत्वात् न मै मोक्षोनवन्धनम॥ (२) तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ।। १६) जयतिजननिवासोदेवकोजन्मवादो यदुघरपरिषदौभिरस्यन्नधर्मम् । स्थिरचरवृजिनमः- स्मिता श्रीमुखेन मजपुरवनिताना वर्द्धयन कामदेवमः। .
ब्रह्मवाद है वह क्या वन्ध मोक्ष भी नित्य है ? इस प्रकार लीला नित्य होने से उसके नित्यत्य की सिद्धि के लिये बन्ध और मोक्ष को भी नित्य ही कहने चाहिये । "मेरे एक अंश रूपी जीव को अविद्या से अनादि चन्ध हुआ है और विद्या के द्वारा उसका मोक्ष(१) है" इस भगवद्वाक्य से प्रतीत होता है कि यन्ध और मोक्ष अनादि हैं बद्ध और मुक्त का घेलक्षण्य इस प्रकार कहा गया है "जो अविद्या से युक्त है वह नित्य वद्ध है और जो विधा से युक्त नित्य मुक्ता) है।" इस प्रकार वद्ध और मुक्त भेद से देव और आसुर विभाग उत्पन्न होते हैं । यद्यपि अंशत्व से साम्य है, तथापि यन्ध और मोक्ष से वही जीव निकृष्ट और उत्कृष्ट होने के कारण भगवान् की क्रीडा के अर्थ देव और आसुर विभाग हुए हैं पैसा आशय समझना चाहिये । देवासुर का लक्षण । जब तक देव और आसुर का लक्षण न किया जाय तब तक उनके विषय में कोई निर्णय स्पष्ट नहीं हो सकेगा अतः उनका लक्षण करना उचित है. सृष्टि काल में कार्य के लिये माया शक्ति का पृथक्करण किया गया है, 'मैं' 'मेरा इत्यादि से इस पृथका का ज्ञान होता है । इस माया शक्ति से जिनका परिग्रहण हुआ है वह आसुरी जीव हैं यह आसुरी जीव कदापि मोक्ष मार्ग के अनुयायी नहीं है। क्योंकि वे मोक्ष मार्ग के प्रतिवन्धक हैं। जो स्वपरिगृहीत हैं अर्थात् भगवान् ने जिनका परिग्रहण किया है वे देवी जीव हैं। "सस्त्रियां जैसे सत्पति को वश कर लेती है वैसेही भक मुझे वश(३) कर लेते हैं।" "भगवान (e)जिसको वरण करते हैं उसको ही वह (भगवान् ) लभ्य है अन्य को नहीं" इत्यादि वाक्यों से सिद्ध होता है कि भगवान देव जीवों का परिग्रहण करते हैं। जिनका माया ने परिग्रहण किया है घे आसुर हैं। · परिग्रहण शब्द का प्रयोग होने से प्रतीत होता है कि परस्पर (एक दुसरे का) परित्याग नहीं कर सकते । भक्त कदापि भगवान् . का त्याग नहीं करता एवं भगवान् भी भक्त का किसी प्रकार त्याग नहीं करते हैं। आसुर और माया का भी परस्पर अपरित्याग हैं। (१) एकस्येव मशिस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविधयानादिविधया च नयेतर। (२) यो विषया युक् सतु निन्य बद्धो विधामयो यःसतु नित्यमुक्तः । (१) दशैकुर्वन्ति मां भक्त्या सालियः सत्पति यया। (४) यमेवैषवृणुते तेन लभ्यः ।
. ७६ गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित वह भी भगवान् की इच्छा के अनुकूल ही है। "ह कौन्तेय मुझे प्राप्त न करके ही (आसुर जीव ) अधम गति को प्राप्त(१) करते हैं । "जो दुष्ट क्रिया करने वाले मूढ, नराधम मुझे प्राप्त नहीं कर सके उनका शान माया से अपहत होने के कारण वे आसुर भाव को प्राप्त २) करते हैं।" इन वाक्यों से स्पष्ट प्रतीत होता है कि आसुरी जीवों को कदापि भगवत्प्राप्ति नहीं होती है। परन्तु देवी जीवों को तो भगवत्प्राप्ति सहज है। जैसे सम्पुट (डव्या) से बाहर निकाला हुआ द्रव्य और चोर के हाथ में गया हुआ द्रव्य । सम्पुट के बाहर का द्रव्य प्राप्य है पर चोर के हाथ जो द्रव्य चला गया हो वह हजार उपाय करने पर भी प्राप्य नहीं है। आसुर जीवों की सृष्टि भगवान् से होने पर भी उनका लय माया में होता है। क्योंकि माया केद्वारा मोहित होकर ज्ञान और भक्ति के अभाव में भगवान् से सायुज्य की सम्भावना नहीं है "सूर्य के विना गाढ अन्धकार से व्याप्त ऐसे लोक में जो जीव आत्मघाती हैं वे मृत्यु के पश्चात(३) जाते हैं" इस श्रुति से अन्धन्तमम् में प्रवेश 'अधमगति' शब्द का अर्थ है ऐसा समझना चाहिये । अतएव माया से मोहित होने के कारण भगवान् की प्राप्ति के साधन शान और भक्ति का अभाव है ऐसा सिद्ध होता है। आमुरों को आनन्दानुभव नहीं है । आसुर जीवों का जव कि प्रकृति के साथ सम्बन्ध है, परन्तु प्रकृति भगवान् की शक्ति होने के कारण भगवान् से अभिन्न है, और इसी लिये प्रकृति भी आनन्द रूपा है, तो प्रकृति में प्रवेश करने वाले जीवों को भी आनन्द की प्राप्ति होनी चाहिये, फिर ऐसा क्यों कहते हैं कि भगवन्प्राप्ति नहीं होती है। भगवान् के आनन्द रूप का प्राकट्य माया में नहीं होता है, माया में प्रकट न होने में भी कारण भगवान् की इच्छा ही है । अतएव जब कि माया में ही आनन्द नहीं है तो आसुरों में आनन्द का गन्ध भी कहां से होगा ? अन्यथा भक्तों की तरह आसुरों को भी माया का अनुभव होना चाहिये । और यदि वैसा हो तो फिर देव और आसुर (१) मामप्राध्यैव कौन्तय ततो यान्त्यधमा गतिम् । (२) न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययापहृतज्ञाना भासुरं भावमाश्रिताः ॥ (३) असुर्यानामते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तस्तेि प्रेस्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः॥ .
ब्रह्मवाद मेद नहीं रहेगा। अतः अवश्य मानना होगा कि भगवान् के आनन्द लप - का प्राकट्य माया में नहीं है। प्रकृति का स्वभाव मोह उत्पन्न करने का है तथापि माया से उत्पन्न होनेवाला माह कार्यभेद से भिन्न ही है। देवी माया से उत्पन्न होनेवाला मोह जय मोक्ष के लिये होता है तव आसुरी माया से उत्पन्न होनेवाला मोह धन्ध के लिये होता है। मोह की भिन्नता के लिए ही आसुरी माया का असत्व एवं क्रूरत्व दर्शाने के लिये ही "राक्षसीमा- सुरी चैव" इस भगवद्गीता के श्लोक में माया के दो विशेषण दिये हैं राक्षसी, और आसुरी। क्रूरता तो स्वभाव में ही कारण है। श्रीम. द्भागवत के तृतीयस्कन्ध में कहा है कि "तेषां सहजक्रूरत्वात्' असुरों में क्रूरता सहज ही होती है अतः दया का अभाव ही है । दशमस्कन्ध के प्रथमाध्याय में कहा है कि-"पशु की हिंसा करनवाले ( कसाई) के अतिरिक्त अन्य कोन पुरुष, उत्तम कीर्तियुक्त भगवान् के गुणानुवाद से विरक्त(१) होगा?' इस वाक्य से भगवान के गुणानुवाद में अप्रीति होना आसुर भाव कहा गया है। आसुरभावं में भी "पशु की हिंसा करनेवाला" यह विशेषण होने के कारण क्रूरत्व स्पष्ट ही प्रतीत होता है। अर्थात् "क्रूरत्व" ही आसुरभाव का लक्षण समझना चाहिए । आसुरी माया से मोह के अतिरिक्त अन्य कुछ भी कार्य नहीं होता है अतः "प्रकृति मोहिनी श्रिताः" मोहिनी प्रकृति का आश्रय आसुरों को है, इस वाक्य से आसुरी माया को मोहिनी प्रकृति कहा है। इस प्रकार से आसुरी माया मोह को ही उत्पन्न कर सकती है अन्य कार्य उस शक्ति.द्वारा नहीं हो सकता यह सिद्ध होता है। अत एव देवी प्रकृति से इस प्रकृति का भेद है। आसुरों को परम्परा से भी आनन्द की प्राप्ति नहीं होती है। यदि . कहा जाय कि प्रलय काल में प्रकृति का जय भगवान् में लय हो जाता है तब उस प्रकृति के द्वारा आसुरों का भी लय हो जाता है, तो परम्परा से सम्बन्ध हो सकता है। अतः उनको भी आनन्दानुभव हो सकता है। परन्तु ऐसा कहना ठीक नहीं है, क्यों कि प्रलयकाल में यद्यपि आसुरों का भी लय भगवान में हो जाता है तथापि प्रकृति का अन्तराय होने से आनन्दानुभव नहीं होता है अन्यथा प्रलय और मुक्ति का भद ही नष्ट हो जायगा। यदि प्रलय आनन्दानुभव होता हो तो प्राचीन शिष्ट पुरुष प्रलय और मुक्ति का भेद न कर के केवल (१)क उत्तमश्लोकगुणानुवादाव पुमान विरज्येत विना पशुमाद ।
गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित प्रलय को ही मुक्ति कह देते, परन्तु वैसा व्यवहार कहीं भी दृष्टि गत नहीं होता । दूसरी भी एक बाधा उपस्थित होती है, वह यह कि यदि प्रलय ही मुक्ति हो तो मुक्ति के लिये शास्त्र में जो साधनानुष्ठान वनाये गये हैं वे व्यर्थ हो जायगे । प्राज्ञ पुरुष मुक्ति के लिये प्रयत्न करते हैं न कि प्रलय के लिये, क्यों कि प्रलय तो खयं होनेवाला है, अतः उसके लिये प्रयत्न करने की आवश्यकता नहीं है, इस लिये मुक्ति लिये विधान करनेवाला शास्त्र भी निरर्थक हो जाता है। इसी आशय को मन में रखकर श्री हरिरायजी आज्ञा करते है कि कोई भी चुद्धिमान् मनुष्य प्रलय के लिये यत्न नहीं करेगा। किन्तु मुर्ख ही जिस शाखा के उपर बैठा है उसको तोड़ने का प्रयत्न करता है। अत एव प्रलय और मुक्ति का भेद स्वीकृत करना ही पड़ता है। जब कि युक्ति के लिये प्रयत्न करना ही पड़ता है तव प्रलय केलिये प्रयत्न करने की आवश्यकता नहीं है । इस प्रकार प्रलय और मुक्ति भिन्न होने के कारण सालोक्यादिरूप मुक्ति भिन्न ही है। उसमें भी स्वरूपानन्द के अनुभव, रूप मुक्ति है वह पुष्टि मुक्ति है । यही मुक्ति हमको इष्ट है। स्वरूपानन्द के अनुभव रूप मुक्ति भिन्न है। भक्ति से ही मुक्ति है। प्रलय तो उदरवर्ति कृमियों की तरह रहता है । तथा वह अपनो -विषय को कहता है । आनन्दानुभव केवल भक्ति से ही साध्य है । वह भक्ति पूर्वोक्त स्नेह रूप है । स्नेह रूप भक्ति से लभ्य स्वरूपानन्द का अनुभव होने के योग्य मुक्ति दशा में भक्तों की मगवान् के हृदय में ही स्थिति रहती है। अत एव "भगवान् के (१)वक्षस्थल में लक्ष्मी ने निवास किया है," एसा वाक्य है। इसी प्रकार "(२)साधु मेरा हृदय है और मैं साधुओं का हृदय हूं, मेरे अतिरिक्त वे कुछ नहीं जानते, और न मैं उनके अतिरिक्त कुछ भी जानता हूं।"जैसे(३) निर्धन पुरुषको कहीं से धन मिलजाय भोर फिर उस धन का नाश हो जाय, तब वह जिस प्रकार चिन्ता में विलीन होकर दुसरा कुछ भी जानता नहीं है" इत्यादि वाक्यों से भकों की भगवान् के हृदय में स्थिति प्रतीत होती है स्नेह का लक्षण पहिले कह चुके हैं। यह स्नेह मन का धर्म (१) वझे निवासमकरोत् परम विभूनेः । (२) साधवो हृदयं मह्यं साधूना हरये वहम् । मदन्यने न जानन्ति, नाई तेभ्यो भनागापि ॥ (२) यथाम्धनो लम्वधन विनष्टे नचिन्तयाऽन्यन्निभृतो न वेद ॥
ब्रह्मवाद ७०. . । है। अतः स्नेह का अधिकार जिन भकों ने प्राप्त कर लिया है वे भी तद्रूप हो जाने से उनकी स्थिति भगवान् के हृदय में होना सम्भवित हैं। स्नेह के दो प्रकार । स्नेह दो प्रकार का है शृङ्गार स्वरूप और भक्ति रसरूप की इच्छा से उत्पन्न होने चाला मनोविकाररूप अपरिपूर्ण शृङ्गारसरूप स्नेह कहते हैं । तथा माहात्म्यज्ञान पूर्वक सुदृढ, लवतः अधिक स्नेह को भक्ति रस कहते हैं। भक्त भगवान् के हृदय में स्थित हैं। जिस प्रकार भगवान् रसरूप हैं उसी प्रकार भक्त भी विविध रस रूप हैं। उसमे ब्रज भक्त और लक्ष्मी आदि शृङ्गार रस रूप हैं और कौडिन्य, नारदादि भक्ति रस रूप हैं । उन के हृदय तत्तत्प्रकार के स्नेह रूप भगवान् अनुभाच, विभाच, संचारी और सात्विकादि भावों से परिपूर्ण रह कर रासलीला करते हैं । अतः भक्तों के हृदय में भगवान् की स्थिति कही गई है। क्यों कि भक्तों का हृदय भगवद्धार रूप अक्षरब्रह्मका स्वरूप है । परन्तु भात रस का पर्यवसान तो शृङ्गार. रस में ही होता है, ऐसा सूरुममतिमान् पुरुषों का मन्तव्य है । १)उत्तम पुरुष तो अन्य है, वह परमात्मा कहा जाता है" इस वाक्य के अनुसार 'पर' पुरुषोत्तम को जिस के द्वारा माप सकते हैं उसको "परम' कहना चाहिये । यह परम आकाशरूप है उस 'परम-आकाश' रूपी गुफा में अर्थात् व्यापि वैकुण्ठान्मक हृदयाकाश में सत्य और अनन्त इन धर्मों से युक्त ब्रह्म को जो जानते हैं वह रासलीला में निपुण ब्रह्म-पूर्ण पुरुषोत्तम जो कि रस रूप उसके साथ सर्वकाम मी अर्थात् सर्वरस-मनोरों को भो(२)गता है । यही अर्थ व्यास सूत्र के आनन्दमयाधिकरण में श्रीमदाचार्यचरणों ने प्रतिपादित किया है। इस प्रकार भगवान् की भक्तों में अभिलाषा होने के कारण, भक्त भी भगवान् क हृदय में स्थित है ऐसा सिद्ध होता है। यहां ग्रह शङ्का नहीं हो सकती कि भगवान् पूर्ण हैं, इसलिय उनके हृदय में अभिलाषा नहीं हो सकती। क्योंकि भक्त और भगवान् उभय की अभिलाषा के अभाव में रसमर्यादा का भङ्ग होने का प्रसङ्ग उपस्थित (१) उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः । सन्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायाँ परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान सहब्रह्म णा विपश्चिता। .
गोस्वामी श्रीहरिरायमहाप्रभु विरचित . हो जायगा। इसी प्रकार यह शक्षा भी नहीं हो सकती कि-यदि भगवान् में अभिलाषा हो तो उनकी पूर्णता को क्षति पहुंचेगी। क्योंकि "रसो वैसा इस श्रुति के अनुसार यह रसरूप है, अत: रसलीला करना यह भी उनको इष्ट ही है। इसी प्रकार भक्तों में भी अभिलाषा के होने से उनके निष्कामपन में क्षति नहीं है । क्योंकि भक्त जो कि भगवान् का ही स्वरूप हैं तथा जो भगवान् को अति प्रिय हैं, उनका भगवान् से अभेद होने के कारण उनमें भी रसलीला की अभिलाषा इष्ट ही है । भगवान् से अतिरिक्त स्थल में यदि अभिलापा हो तो उनको क्षति प्राप्त हो सकती हैं । परन्तु यहां तो परस्पर अभिलापा होने से अन्योन्य मनोरथ पूरण करन के लिये भिलापा. है न कि किसी वस्तु की अपेक्षा से । अतः वह अभिलापा रस पूरण करने के लिये ही है, ऐसा सिद्ध होता है। इस प्रकार होने से. भागवान में पूर्णत्व के सम्बन्ध में एक भी शशा स्थित नहीं हो सकती। "जो जिस प्रकार मेरे शरण आते हैं उनको उसी प्रकार मैं भ(१)जता हूं।" इस भागद्वाक्य से पूर्वोक्त सव निर्दोप है। भगवान् के हृदय में भक्त स्थित हैं, इस विषय में भक्त काय जयदेव की उक्ति भी प्रमाणभूत है। 'गीतगोविन्द' जो कि शृङ्गाररस का वर्णन करनेवाला श्रेष्ठ ग्रन्थ है, उसमें "राधा को हृदय में धारण कर ब्रजसुन्दरी का त्याग किया" ऐसा कहा है। इससे भी सिद्ध होता है कि भक्त भगवान् के हृदय में स्थित हैं। निजाचार्यानुकम्पातः संशयोऽयं निराकृतः। हरिदासेन तुष्यन्तु तेन ते स्वामिनो. मम ॥ इति श्री वल्लभाचार्यान्वयगोस्वामी श्री मद्धरिरायजिद्विरचितो ब्रह्मवादः समाप्तिमसेधत् । (ये यथा मां प्रपश्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् ।
श्रीकृष्णाय नमः । श्रीब्रजराजविरचित ब्रह्मवाद। विशेपैः प्राकृतैः शून्यमप्राकृतविशेषवत् । अशेषापनिपटेधं ब्रह्मरूपं चयं स्तुमः॥ "प्राकृत-धर्मरहित, अप्राकृत (अलौकिक) धर्मवान् तथा सर्वोपनि- पद प्रतिपाद्य श्रेष्ट ब्रह्म को हम स्तुति करते हैं।" इस श्लोक में प्रारुत धर्म ब्रह्म में नहीं है, ऐसा कहा गया है; परन्तु वह ठीक नहीं है । क्योंकि "(१)यह सव ब्रह्म ही है, उसी से सब संसार उत्पन्न होता है, उसी में विलीन होता है और उसी के आधार पर चलता हेग "(२)मैं बहुत हो जाऊ" "(३)वह इतना था' (e)मैं सब सृधि को उत्पन्न करनेवाला तथा नष्ट करनेवाला है" "(4)शास्त्र के फथनानुसार आकाश का जन्म जिससे होता है" इत्यादि श्रुति-स्मृति सूत्रों से सब जगत जव ब्रह्मरूप ही सिद्ध होता है तव तदन्तर्गत धर्मों की मायिकत्व कैसे सिद्ध हो सकता है? और उन धर्मों का निषेध कैसे कर सकते हैं? धों का प्राकृतत्व । इस पूर्व पक्ष का उत्तर इस प्रकार है:-(६)वह अकेला रममाण नहीं होता" "(७)उसने दूसरे की इच्छा की" "(८)मैं बहुत हो जाऊं" इत्यादि श्रुति वाक्यों के साथ एक वाक्यता करने पर रमणार्थ ही ब्रह्म ने नाम- रूपत्रिव्य से अपने को प्रकट करने की इच्छा की ऐसा अर्थ निकलता है। इसमें नामरूपों का वैचित्र्य उच्च नीच भाव से ही हो सकता है। और वह उच्च नीच भाव भी अंशों के कम अधिक होने से उपपन्न होगा । अतः सत् चित् आनन्द रूप तीन अंशों का क्रम से तिरोभाव करके ब्रह्म ही जड, जीव और अन्तर्यामी रूप में प्रादुर्भूत हुवा है, ऐसा "जैसे अत्यन्त प्रदीप्त अग्नि से विस्फुलिंग उत्पन्न होते हैं" इस मुण्डकQत्यन्तर्गत वाक्य से सिद्ध होता है। वर्तमान वस्तु का अनुभव योग्य होना आविर्भाव कहा जाता है । तथा अनुम- (१) खल्विदं प्रक्ष तज्जलानिति । (२) अहं बहुस्याम् । (३ 'सहेतापानास। (१)अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । (५) जन्मावस्य यतः शालयोनित्वात् । (६)स एकाकी न रमते । (Oस द्वितीयमच्छत् । (८)अह बहुस्याम् ।
श्रीत्रजराज विरचित ब्रह्म के वायोग्यत्व होना तिरोभाव है । इस लक्षण में अनुभव शब्द से जीवनिष्ठ या जीवान्तर्यामिसाधारण अनुभव लेना चाहिये। तीन अंशों में से अनंदांश और चिदंश तिरोहित या अप्रकट होने से जड़ का स्वरूप सिद्ध होता है। आनंदांश तिरोहित होने से वह जीव कहा जाता है। जीव का प्रतिविम्बत्व भी इसी प्रकार से समझना चाहिये । आनन्दांशका आविर्भाव होने से ब्रह्मत्व सिद्ध होता है। यही विषय श्रीमदाचार्यचरणों में "(१ जीव का आभासत्व और प्रतिबिंवत्व इस प्रकार का है" इत्यादि वाक्यों से त्वदीपनिबन्ध में लिखा है । सत्, चित्, आनन्द रूप'तीनों अंश प्रकट हो जाने से अन्तर्यामित्व सिद्ध' होगा । भगशब्दवाच्य ऐश्वयं, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान, वैराग्य इन छ गुणों का जीव में लोप अविद्याके सम्बन्ध से हुआ है । उसी से बन्ध- मरण देशादिराग और भ्रम उत्पन्न होते हैं। "(२)उसी को (जीव को) अविद्या के कारण बन्ध प्राप्त होता है। इस वाक्य से जीव को ही वन्धन प्राप्ति कही गयी है। जीवेतरों का बन्धन इस वाक्य से प्रतिपादित नहीं किया जा सकता। क्योंकि कुछ प्रयोजन नहीं है। "(३,ईश्वरेच्छा से ही जीव में भगवद्धर्मों का तिरोभाव और आविर्भाव होता है। इस व्यासकृत खून से भी यही सिद्ध होगा। यह तोहुई जीव की वात । जड़ का तो कहनी ही क्या ? उसमें ऐश्वर्यादि भगवद्धर्म कभी नहीं रह सकते । क्यों कि चेतन में ही उन धर्मों का सम्भव है। जीव को जडरूप तथा जीवरूप ब्रह्म में यह ब्रह्म नहीं है ऐसा भ्रम अविद्या सम्बन्ध से ही होता है। यही भ्रम स्वरूपाज्ञान-अपने खास स्वरूप का अज्ञान- कहा जाता है । क्योंकि इसी कारण से सत्यत्वादि अनेक अलौकिक धर्मों में असत्यत्व तथा विकारित्वादि लौकिक धर्मों का भ्रम होता है। एवं च सत्यविद्या सम्वन्ध से जिन लौकिक धर्मों का ज्ञान होता है ऐसे जड और जीव के जितने धर्म है सबकी प्राकृत-धर्म संशा है, ऐसे प्राकृतधर्म ब्रह्म में नहीं पाये जाते तब "प्राकृतधर्म रहित ब्रह्म है। ऐसा जो आरम्म में विधान किया गया सो बिलकुल ठोक है। प्रकृति सम्वन्ध सहकृत इन्द्रियों से जिसका ज्ञान होता है वह प्राकृत ऐसी प्राकृत शब्द की व्याख्या जाननी चाहिये। निषेधक श्रुतियों का तात्पर्य । निषेधक श्रुतियों का भी यही अभिप्राय है। यह निषेध, दुर्बल (१) आभासप्रतिषिवत्वमेवं तस्य । (२)बंधोस्याविद्यया । (३) परामध्यानाच तिरोहितं ततोगस्य बंधविपर्ययो । और जब ब्रह्यवाद प्रमाण वोधित पदार्थों का प्रवल प्रमाण से किया हुआ समझना चाहिये (१) न कि मीमांसा दर्शनान्तर्गत दशमाध्याय में लिखा हुआ प्राप्तवाध। निषेध श्रुतियां भी इसी दृष्टि से ब्रह्म में प्राकृत धर्मों का निषेध करती हैं ब्रह्म में अलौकिक धर्मों का अस्तित्व । अभी तक जो विवेचन हुआ है उससे कोई यह न समझे की जब 'धर्म प्राकृत ही होते हैं और जब वे ब्रह्म में नहीं रह सकते तब ब्रह्म में कोई धर्म का अस्तित्व नहीं इसी लिये अप्राकृत धर्मवान् ऐसा विशे- 'पण ब्रह्म में दिया गया है। अप्राकृत शब्द का अर्थ है प्राकृत से भिन्न । अर्थात् जिनका ज्ञान प्रकृति सम्बन्ध युक्त इन्द्रियों से नहीं होता वे ही अप्राकृत धर्म कहलाते हैं। ऐसे अप्राकृत धर्म ब्रह्म में जरूर रहते हैं। इसमें प्रमाण श्रुतियां हैं जो की इस ग्रन्थ के आरम्भ में ही दी गयी हैं। श्रुति मायिक धर्मों का विधान नहीं करतीं पूर्वोक्त श्रुतियों में जिन धर्मों का वर्णन है वे मायिक हैं इसमें कोई प्रमाण नहीं मिल सकता । अतः ब्रह्म में अप्राकृत धर्मों का अस्तित्व सिद्ध है। यद्यपि निषेध श्रुति ब्रह्म में धर्मों का निषेध करती है तथापि उससे यह नहीं समझना चाहिये की उन श्रुतियों ने ब्रह्म में सब धर्मों का निषेध किया है किन्तु केवल प्राकृत धर्मों का ही। ऐसा नहीं मानेंगे तो "(२)हाथ और पांच के बिना ही वह ब्रह्म जाता है और गृहण करता है" तथा "(३)उसकी शक्ति सर्व श्रेष्ठ है" इत्यादि श्रुति वाक्यों में जो गमनादि क्रिया तथा शान श्रादि गुणों का विधान किया गया है वह विलकुल व्यर्थ होगा। धर्म उपासनार्थ नहीं कहे गये है। अन्तःकरण उपासना से शुद्ध हो जाता है, एवं च इस उपासना के सिद्ध्यर्थ ही धर्मों का निरूपण किया गया है, अतः वेव्यर्थ नहीं हो सकते ऐसा भी कहना गलत है। क्योंकि पांव आदि से रहित निर्विशेष ब्रह्म का ध्यान करना असम्भव है। उपासना के लिये अलौकिक धर्मों का चहां विधान है ऐसा भी नहीं कह सकते । क्योंकि वे सब धर्म लोक में प्रसिद्ध होने के कारण लौकिक ही हैं। पादादि के विना गमनक्रिया अलौकिक ही होगी। एवं च स्वरूप के ज्ञानार्थ धर्मराहित्य का विधान तथा उपासना के लिये धर्म विधान इस तरह से दो विधेय होने से (१) इसका विशेष विवरण पूर्वमीमांसाके तीसरे अध्याय तीसरे पाद में किया गया है। (२) अपाणिपादो जवन्ना गृहीता। (३)परास्य शक्तिः। .
थीत्रजराज विरचित वाक्य भेद होगा। इसके सिवाय, ब्रह्म में लौकिक धमाँ का अस्तित्व भ्रम से मान कर यदि उपासना की जाय तो यह अशुद्ध उपासना किस काम की ? "(१)दूसरे स्वभाव के आत्मा को विपरीत कहनेवाला पापी है" इत्यादि चाक्या में भी इसी कारण से निन्दा की गयी है। ब्रह्म में यद्यपि धर्म नहीं हैं, तथापि शाखाचन्द्रन्याय से उसका वैशिष्ट्य मानने में क्या आपत्ति है ? ऐसा पूछना भी व्यर्थ है। क्योंकि आप जिस दृष्टान्त को लेते हैं वह विलकुल असम्भव है । शाखा अर्थात् डाली जिस तरह प्रत्यक्ष है उस तरह ब्रह्म प्रत्यक्ष कहां है: जिसमें कि, चन्द्र के मुताविक धर्मों का आरोप करेंगे? हाथ पांव के सिवाय लेना देना वगैरहः ब्रह्मनिष्ठ धर्म प्रत्यक्ष नहीं है। एवं च जव ब्रह्म और धर्म दोनों अप्रत्यक्ष ठहर गये तब वहां प्रत्यक्षस्थलीय शाखाचन्द्रन्याय लगाना विलकुल गलत है। आकाश का दृष्टान्त लेकर ब्रह्म में धर्म सिद्ध करना भी इसी कारण से ठीक नहीं है। ब्रह्म में किसी धर्म का आरोप नहीं हो सकता। वास्तव में किसी धर्म का ब्रह्म में आरोप तव कर सकते हैं जब की वह इतरत्र प्रसिद्ध हो। कारण दूसरी जगह रहनेवाले धर्म की दूसरी जगह स्थापन करने को ही आरोप कहते हैं । अर्थात् पाणिपाद रहित गमनादि क्रिया जब लोक में में प्रसिद्ध ही नहीं तव उसका आरोप हो ही नहीं सकता। इसी कारण से निषेध श्रुतियां अलौक्तिक धर्मों का भी निषेध नहीं कर सकती। पहिले यदि उन धर्मों को जान लेंगे तब निषेध हो सकता है। परन्तु अलोकिक अर्थात् लोक में अज्ञात धर्मों का निषेध कैसे होगा? हमारी इन्द्रियों से यद्यपि उन धर्मों का ज्ञान नहीं होता तथापि श्रुति की दृष्टि से होगा ऐसा भी नहीं मान सकते । क्योंकि यदि ऐसा मार्नेगे तो संसार में (२)तीन प्रकार के रूप हो जायंगे. और "(३)ब्रह्म के मूर्त तथा अमूर्त दो ही रूप है" इत्यादिश्रुतियों के साथ विरोध हो जायगा । इस श्रुति में जिन का ज्ञान होता है उसी का अनुवाद नहीं किया गया है। दोनों का प्रत्यक्ष हमको नहीं हो सकता इस बात को साफ करने के वास्ते पहले दो प्रश्नों का विचार करना होगा वे ये हैं क्या श्रुति शुक्ति पर. (१) अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सरसुभाषते स पाप कृचमो लोके स्तेन आन्मापदारकः। (२) जिसका प्रत्यक्ष हमलोगों को होता है वह पहला, जिसका प्रत्यक्ष हमलोंगो को नहीं होता है परंतु जो ग्रह पर है वह दूसरे प्रकारका और जिसका प्रत्यक्ष श्रुतिको होती है वह तीसरे प्रकार का है। (३)द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे मूर्नञ्चैवाभूतंचति । - ब्रह्मवाद ८.५ वह और भी रजत का भ्रम होता है उसी तरह दोप युक्त द्वनी से उन धर्मों को देखती है ? या रजत में रजतत्व के समान गुण दृष्टी से ! इसमें प्रथम पक्ष कभी भी नहीं बन सकता। क्यों कि रजत जैसा दूसरे स्थान पर सिद्ध है वैसे ये धर्म इतरत्र नहीं हैं। और भी, श्रुतियों को भ्रम कैसे होगा? भ्रम अविद्या से होता है । श्रुतियों के साथ अविद्या का सम्बन्ध कहीं भी नहीं कहा है । इस तरह से पहला पक्ष नहीं ले सकते दूसरा पक्ष लेंगे तो उसका निषेध नहीं किया जा सकता क्यों कि सत्य ही देखा गया है। वह सत् और एकरस होने के कारण उसमें अवस्था भेद मान फर भी उपपत्ति नहीं की जा सकती। एक दोष ऐसा मानने पर होता है,कि उपासनार्थही क्यों न हो झूठेधर्मों का विधान करने से श्रुति प्रतारक अर्थात् दूसरों को फंसानेवाली होगी। उपासना भी ऐसे अलौकिक धर्मों की नहीं हो सकती। वे धर्म अलौकिक होने के कारण खाली कल्पना करना भी असम्भव है। उपा- सना की अर्थात् ध्यान की बात तो दूर ही है। निराकारोपासना अशक्य है इसी केलिये साकारोपासना का स्वीकार किया, परन्तु ऐसा करने पर भी मूल दोप ज्यों का त्यों ही कायम है । अर्थात् लहसुन खानेका पाप किया तव भी विमारी छूटी नहीं ऐसी अवस्था हो गई। उपासना क्या चीज है ? अभी तक जो निरूपण किया गया है उससे यह सिद्ध हुआ कि ब्रह्म मे धर्मों का ध्यान कोई रीति से नहीं किया जा सकता । परन्तु एक रीति से फिर उपासना सिद्ध कर सकते हैं। वह रीति शाब्दबोध की है। नदी के तीर में गय्याएं है, सौन्दर्य की नदी इत्यादि वालों में जिस तरह से वैशिष्ट्य बोधित किया जाता है इसी तरह से श्रुति बोधित वैशिष्टय मान कर उपासना की सिद्धि होगी। एवंच इस चाल से उपासना की सिद्धि होने के कारण आनर्थक्य दोष नहीं है। परन्तु ऐसा कहना भी ठीक नहीं क्योंकि उपासना इस चाल से हो ही ही नहीं सकती "धर्म विशिष्ट ब्रह्म की उपासना" इस का अर्थ उसको देखने को इच्छा अथवा उसकी प्राप्ति की इच्छा अथवा उसको जानने की इच्छा ऐसा नहीं किया जा सकता क्योंकि तुम्हारे मत में (शंकराचार्य के मत में ) ब्रह्म निर्गुण' ब्रह्म को उद्देश्य करके होम या दान करना ही उपासना है.ऐसा भी नहीं कह सकते। क्योंकि इस तरह का यज्ञ. शास्त्र में नहीं है। ब्रह्म निर्गुण होने के कारण पुष्पादि पदार्थों से उसकी पूजा रूप उपा- ।
.८६ श्रीब्रजराज विरचित सना भी नहीं हो सकती । मनन ही अगर उपासना हो तव निर्गुण ब्रह्म का भी मनन हो सकता है अतः उपासना के लिये धर्म विधान किया गया है ऐसा.नहीं कहना चाहिए ।.. निगुण का. मनन करने के लिये बुद्धिस्थैर्य की आवश्यकता है और बुद्धिस्थैर्य के लिये गुणों की आवश्यकता है। एवं च वैयर्थ नहीं है ऐसा फहना भी ठीक नहीं। क्यों कि श्रुति वाक्यों का अर्थ जान कर भी निगुण का मनन हो सकता है। उसके लिये उपासना की तनिक भी जरूरत नहीं है । सांप्रत सन्या: सियों की अवस्था देखने पर भी यही सिद्ध होता है। वे उपासना नहीं करते हुए भी केवल श्रुति को पढ़ कर मनन करते हैं। ब्रह्म में मायिक धर्म नहीं है। ब्रह्म में मायिक धर्म होते हैं ऐसा एक मत है.परन्तु वह ठीक नहीं। क्योंकि मायिक शब्द का अर्थ है माया से उत्पन्न हुवा । अर्थात् माया जिसका कारण है वह । शास्त्र में तीन प्रकार के कारणों का निरूपण है। एक समवायो अर्थात् जिसके उपर समवाय सम्बन्ध से कार्य उत्पन्न होता है, दुसरा असमवायी कारण और तीसमा निमित्त कारण कहाँ जाता है। "इन तीनो कारणों में से एक भी प्रकार से माया कारण नहीं हो सकती। मायांको यदि समवायिकारण मानेंगे तव चे माया के ही धर्म होंगे। समवायिकारण ब्रह्म के साथ, एक कारण में, खास ब्रह्म में न रहने के कारण वह असमवायि कारण रूप भी नहीं है। दण्ड चक्र के माफिक निमित्त कारण यदि माया होतो ब्रह्म में माया सम्बन्ध मानना होगा । और वैसा मानने से . निर्विशेष अर्थात् धर्म रहित ब्रह्म की सिद्धि कैसी होगी? माया को धर्म के प्रति निमित्त .कारण मानने से दण्डादि का जिस तरह से कुलाल प्रयोजक होता है उसी तरह से माया का प्रयोजकत्व ब्रह्म में मानना होगा। और यह माया सम्बन्ध के पहले से ब्रह्म में होने के कारण मायिक कह कर इस का निषेध भी नहीं कर सकेंगे "ग्रहण निमित्तक स्नान होता है" अर्थात् स्नान का कारण ग्रहण है। प्रस्तुत धर्मों में भी इसी तरह से माया का कारणत्व मानेंगे तब.तो और भी अनर्थ होगा। क्यों कि.वहां. दो.प्रश्न अवश्य उपस्थित होंगे. क्या माया नित्य है या अनित्य ? यदि नित्य कहेंगे तो अद्वैत सिद्ध नहीं होगा। क्योंकी दुनिया में दो वस्तुएँ होंगी। यदि अनित्य पक्ष का स्वीकार करेंगे तो जिस काल में माया नहीं है इस काल में ब्रह्म में मायिक गुणों का अभाव मानना होगा। तथा .
..ब्रह्मवाद . यहां फिर एक विंचार उपस्थित होता है। प्रागभाव वस्तु के उत्पन्न होने के पहले जो रहता है वह अनादि और सान्त है। इसी प्रकार माया भी अनादि और सान्त मानेगें । परन्तु ऐसा कहना भी ठीक नहीं। क्यों कि माया अनादि है इसमें कोई प्रमाण नहीं मिल सकता। हम लोग जिस प्रकार उसके आदित्य को नहीं प्रत्यक्ष कर सकते उसी प्रकार अनादित्व भी उसमें नहीं मान सकते । चैसा मान ने से ब्रह्मवत् माया.भी नित्य हो जायगी।. अर्थात् ब्रह्म सदृशत्व माया में होने कारण "उस ब्रह्म के सदृश कोई नहीं" इत्यादि श्रुतियों के साथ विरोध होगा। प्रागभाव का दृष्टान्त देना ठीक नहीं क्यों की माया भावरूप है। और भाव में तो अनादित्व होने से अनन्तत्व ही रहेगा । सान्तत्व कभी नहीं रह सकता। जन्य अर्थात् उत्पन्न होने वाले भाव का ही नाश होता है । ऐसा नियम नहीं मान कर यदि माया की उत्पत्ति नहीं मानते हुए भी नाश मानेंगे तब ब्रह्म का भी नाश मानने की आपत्ति हो जायगी क्यों की अव किस का नाश है और किस का नहीं इस में कुछ विशेष कारण बता नहीं सकते । असली बात यह है कि दृष्टान्त ही प्रथमतः असिद्ध है। प्रागभाव जैसा कि नैयायिक मानते है सिद्ध ही नहीं। इस कपाल में घट उत्पन्न होगा इस प्रतीति को देखकर वे मागभाव की सिद्धि करते हैं। परन्तु यह प्रतीति प्रागभाव साधक नहीं हो सकती। परन्तु सत्ता अग्रिम काल में होगी यही उस का अर्थ है । इस कपाल में अभी घट नही है इस प्रतीति से भी प्रागभाव नहीं सिद्ध हो सकता । यद्यपि इस प्रतीति का अर्थ घटात्यन्ताभाव या घटध्वंस नहीं है, तथा. पि तिरोभाव अर्थ मान सकते हैं । तिरोभाव प्रागभाव स्वरूप नहीं है क्योंकि ध्वंस में भी तिरोभाव की प्रतीति उत्पन्न होती है एवं च तिरोभाव से ही गतार्थता हो गई तो फिर प्रागभाव मानने की आवश्य- कता क्या है ? विद्यमान वस्तु का प्रत्यक्ष न होना ही तिरोभाव है। और यह ईश्वरेच्छा से होता है। ईश्वरेच्छा नित्य होने से यह तिरो- भाव भी नित्य नहीं हो सकता क्यों की नित्य प्रलय और उत्पात्त मानने की आपत्ति होगी । दुनिया में प्रलय और उत्पत्ति चलती ही है ऐसा देखकर इशापत्ति नहीं कर सकते । क्योंकि एक हो वस्तु का प्रलय और उत्पत्ति सदा होने की आपत्ति देते हैं । अथवा अभी घट नहीं है इस प्रतीति का अर्थ अत्यन्ताभावही संमझिये। भाव नित्य है, अतः अभी ऐसा प्रयोग अनुपपन्न है, ऐसा भी नहीं 4 अत्यन्ता- .८८ श्रीब्रजराज विरचित , मानना चाहिये । क्योंकि प्रागभाव मानने वाले के मन से भी यह अनुपपत्ति निश्चित है। उस समय प्रागभाव की उत्पत्ति कहाँ है? अर्थात् दोनों तरफ यह घट समान हैं। यद्यपि घट प्रागभाव नहीं मानने से घटोत्पत्ति होने के बाद भी घट होगा ऐसी प्रतोति क्यान हो? ऐसी आपत्ति दे सकते हैं परन्तु उसका कारण सहज है, उत्पत्ति के वाद घट होगा ऐसी प्रतीति नहीं हो सकती, क्यों की घटवत्ता बुद्धि उस वुद्धी को रोक देती है। एवं च प्रागभाव न. मान कर भी सच उपपन्न हो सकता है। ऐसा करने से लाघव भी होगा। अन्यथा, अति. रिक्त प्रागभाव को कल्पना करने से गौरव दोप होगा। परन्तु यहां फिर शंका उपस्थित होती है को घटात्यन्ताभाव ही यदि प्रागभाव रूप माना जाय तो अत्यन्ताभाव नित्य होने के कारण घट की उत्पत्ति ही न होगी यद्यपि पतघटाभाव वहां नहीं है तथापि दुसरे घटका अत्यन्ताभाव रहने में क्या बाधक है ? गौरव दोष दिया था, परन्तु आवश्यक स्थल में वह दोप नहीं गिना जाता। घरबुद्धि प्रतिवन्धक है ऐसा कहना भी ठीक नहीं। पयों को यहां बुद्धिका अर्थात् प्रतीति का विचार नहीं किन्तु उत्पत्तिका भी विचार है। एवंच नित्य प्रतिवन्धक ही है अतः घटवत्ता बुद्धि कभी होगी ही नहीं। ऐसा न मानेंगे तो वायु में रूप की उत्पत्ती माननी पड़ेगी। तात्पर्य यह कि प्रागभाव अलग मानना चाहिए, परन्तु यह नैयायिकों का कहना ठीक नहीं है। घंटत्व रूपसे उस घटपर अगर अत्यन्ताभाव .नहीं है तो फिर अत्यन्ताभाव धैकालिक को कर होगा? भूतल में जब घट नहीं रहता तब घटाभाव वुद्धि होती है फिर वहां 'घट लाने से घटवत्ता वृद्धि होती है, यह देख कर मानना होगा कि (बुद्धि का प्रतिवध्य प्रतिवन्धक भाव उपपन्न करने के लिये) अत्यन्ता भाव स्वतन्त्र है। परन्तु यहां भी दो प्रश्न उपस्थित होते है। क्या वहां सामानाधिकरण्येन अभाववत्ता वुद्धि मानते हैं या अवच्छेदावच्छेद से ? प्रथम पक्ष लेने से यत्किञ्चित् घटवत्ता वुद्धि होने की आपत्ति होगी। द्वितीय पक्ष लेना चाहते है तो फिर सामानाधिकरण्येन अभाव का घखेड़ा ही निकाल दीजिए ! व प्रतिवन्ध की उपपत्ति दूसरी तरह से कर सकते हैं। घटरूप से आविर्भावेच्छा होने पर अभाव ग्रहण तिरोहित होता है और सर्व व्यवहार विषय हो जाते हैं। सर्व व्यवहारों के लिये ही वह प्रकट होती है । : प्रागभाव भाव न मानेंगे तो विद्दाभरण (विद्धन्मण्डन) में अनित्य का सिवाद. जोलक्षण कहा गया है वह अनुपपन्न होगा ऐसी शंका न करनी चाहिए। क्योंकी वहीं दूसरों का मत अभ्युपगम किया गया है न कि खास अपना मत ग्रन्थ कार ने वहां यताय है। वास्तविक बात यह है कि अभाव का प्रतियोगि होना ही अनित्य का लक्षण ग्रन्थकार के सम्मत है। ऐसा लक्षण करने पर भो ब्रह्म में उसकी अतिव्याप्ति नहीं हो सकती । क्यों की वे सब कार्य अर्थात् जन्य वस्तुओं के गुण हैं । अस्तु अव फिर मूल विषय के तरफ देखना चाहिये। ब्रह्मनिष्ट धाँका मायिकत्व होना असम्भव है यह सिद्ध किया गया । एवंच अलौकिक धर्मवान् ब्रह्म-जैसा कि पहले ही कहा गया है-सिद्ध हुआ। इसी को सिद्ध करने के लिए दूसरा विशेपण मूल में दिया है वह है 'अशेपोपनिपद्वेद्यम्' जिन में विशेष नहीं इत्यादि विग्रह करके कर्मधारय और तत्पुरुष समास करने से यह समास सिद्ध होता है। सर्व उपनिषदों में : तिपाद्य ब्रह्म ही है यह मतलब निकला । 'उप निपदों में प्राकृत धर्मों का विवेचत मानने से ब्रह्म तद्विशिष्ट मानना होगा। परन्तु प्राकृत धर्म ब्रह्म में है ही नहीं अतः तत्प्रतियादक सर्व वाक्यों को ब्रह्म परत्व नहीं मान सकते एवंच (१)सर्व वेद जिसका वर्णन करते है' यह श्रुति वाक्य विरर्थक होगा क्यों की सब उपनिदें कहां ब्रह्म का वर्णन करतो हैं? पवंच यह दोप हटाने के लिए ब्रह्ममें अलौकिक धर्मों का अस्तित्व मानना चाहिए। अतात्विक भेद ब्रह्म में मानकर भी पूर्वोक्त दोषों का निवारण नहीं कर सकते। क्यों की अतात्विक शब्दका अर्थ है सोपाधिक अर्थात् उपाधि सहित, और वह उपाधि माया है। अव देखिये इस माया का सम्बन्ध ब्रह्मके साथ कैसे हो सकता है ? यदि सर्वतः ब्रह्मको आवृत् करके मयाका सम्बन्ध है तो यह हो नहीं सकता , ब्रह्म किसी से आवृत नहीं हो सकता। ब्रह्म का एक देश मायावृत है यह भी कहना ठीक नहीं। क्यों की परिच्छिन्न वस्तु में ऐसा रहता है, ब्रह्मनो परिच्छिन्न नहीं है, अतः ऐसे व्यापक ब्रह्म का एक देश कैसा होगा । "(२)यह असङ्ग है" इस श्रुति के साथ विरोध भी है। यही फिर भी कोई आक्षेप कर सकता है कि ब्रह्म सर्वव्यापि हुआ तो क्या हरज है ? आकाश के समान 'वह भी सावच्छिन्न होगा । अर्थात् सर्वत्र एक ही आकाश होते हुए भी घंटान्तर्गत आकाश घटावच्छिन्न होता है उसी तरह ब्रह्मा व्यापक होने पर भी • T"(१)सर्वे वेदा यत्पदमाममनान्ति । : (२.) असङ्गो झयम् । .
Bo श्रीब्रजराज विरचित मायावच्छिन्न हो सकता है। परन्तु यह दृष्टान्त ही पहले ठीक नहीं है। दृष्टान्त सदश वस्तु का होना चाहिये। ब्रह्म का आकाश के साथ साद्श्य नहीं है। आकाश कार्य होने के कारण सांश है सांश होने पर भी वायु की तरह अग्राहा है अतः उसका प्रत्यक्ष नहीं होता । वायु प्रत्यक्ष है ऐसा कहंगे तो फिर ध्यणुक ने क्या अपराध किया है ? उसका भी प्रत्यक्ष मानो। महत्व न होने के कारण ध्यणुक को भापत्ति का कारण कहेंगे तो स्पर्श न होने के कारण यहां भी वारण कर सकते हैं। सांश होने के कारण उसका नाश होगा ऐसा आक्षेप करेंगे तो कोई हरज नहीं, क्योंकी हम भी यही मानते है। आकाश हमारे मत से अनित्य ही है। अकाश का दृष्टान्त देने पर भी ब्रह्म में अवच्छिन्नत्व सिद्ध नहीं होगा। अवच्छेदक उसे कहते है जो विभाग करता है। जैसा घटत्व घट को पट से विभिन्न कर देता है। आकाश में भी इसी तरह से घट अपने परिमाणानुसार भाग के अलग कर देता है अतः घटावच्छिन्न आकाश यह प्रयोग हो सकता है, परन्तु ब्रह्म में इस तरह का अवच्छिन्नत्व -न होने के कारण ब्रह्म मायावच्छिन्न कैसे हो सकता है। ब्रह्म मायावच्छिन्न तभी होगा जब ब्रह्मके साथ माया को कोई सम्बन्ध हो। परन्तु संयोग रूपी सम्बन्ध नहीं हो सकता; क्यों को नित्य वस्तुओं का संयोग नहीं हाता । और उस में संयोग का लक्षण भी नहीं जासकता। समवाय भी नहीं मान सकते, अयुत सिद्धों का समवाय सम्वन्ध माना जाता है, वैसा यहां नहीं है। ब्रह्म और मयाके चीच में विशेष्यविशेषणभाव भी नही है । अतः स्वरूपसम्बन्ध भी नहीं होगा। विशेष्यविशेषणभाव सम्बन्ध मानेंगे तो ब्रह्म में धर्म मानने की आपत्ति होगी। आर्थात् ब्रह्म सधर्म होगा । ब्रह्म में कर्तृत्व 'जिस तरह से मायिक है उसी तरह से विशेष्यत्व भी मायिक मानेंगे ऐसा -कहना भी ठीक नहीं। क्यों की मायिक शब्द के दो अर्थ हैं एक है माया जन्यत्व ( अर्थात् माया से पैदा हुआ ) और दुसरा है माया सम्बन्ध होने पर दृश्य होने वाला . इन में पहला अर्थ मानेंगे तो ब्रह्म सधर्मक होगा “एकरस ब्रह्म है" इत्यादि श्रुतिओं के साथ विरोध पड़ेगा। दूसरा अर्थ लेंगे तो ब्रह्मको निःसंग कहनेवाली श्रुतिओं के साथ विरोध होगा। ब्रह्म में माया सम्बन्ध नहीं है किन्तु जीव में ही है । और जीव. निष्ठ माया से ही ब्रह्म में विचित्र धर्म भासमान होते हैं। अर्थात् . शङ्खादिओं में रक्तिमा न रहते हुए भी लालचम्भे वालों को वह लालासा प्रलवाद प्रतीत होता है उसी तरह से ब्रह्म में जीव को धर्मों का आभास होता है। एवंच "ब्रह्म धर्म शून्य ही है" इत्यादि पूर्वपक्ष भी दोषग्रस्त है। जीव जव ब्रह्म रूप है तव माया सम्वन्ध उस में भी नहीं हो सकता। तात्पर्य माया सम्बन्ध न रहने के कारण ब्रह्म में मायिक धर्म नहीं रहते हैं किन्तु अलौकि धर्म ही उस में हैं। ऐसे ब्रह्म का महत्व वर्णन करने के लिये आरम्भ में 'परं ब्रह्म' अर्थात् 'श्रेष्ठ ब्रह्मः ऐसा कहा है। खाली 'पर' कहने से ब्रह्मका बोध नहीं होगा (१)इन्द्रियों को पर कहा है' इत्यादि श्रुतियों में इन्द्रियों को भी पर अर्थात् श्रेष्ठ कहा है अतः 'ब्रह्म' पद भी 'परर पदके आगे जोड़ दिया है। अर्थात् सर्व श्रेष्ठ ब्रह्म यह अर्थ निष्पन्न हुआ । खाली ब्रह्म कहने से परत्व लाभ नहीं होगा क्योंकी ज्ञेय ब्रह्म में भी उसका सम्भव है । (२ महत् से श्रेष्ठ अव्यक्त है, अव्यक्त से श्रेष्ठ पुरुष है, (परन्तु) पुराप से कोई श्रेष्ठ नहीं" । इस श्रुति में तथा '(३)इन्द्रियां ‘पर हैं' इस श्रृति में भी अक्षर ब्रह्म का ही वर्णन है । अतः अक्षरब्रह्मा "पर' है इस में प्रमाण भी ल गया अक्षर ब्रह्म में प्रमाण श्रुति ही है। 'क्षर और अक्षर ऐसे लोक में दो तरह के पुरुष है। इस श्रुति में अक्षर ब्रह्म ही पुरुष शब्द से वोधित होता है । 'उत्तम पुरुष अन्य है जो परमात्मा कहलाता है। इस में 'परमात्मा' शब्दसे अक्षर ब्रह्मसे भिन्न पर ब्रह्म का अस्तित्व वर्णन किया गया है। तात्पर्य यह है कि 'सत्यं, मानवान् तथा अनन्त बह्म है, श्रुति में प्रतिपादित जो श्रेष्ठ ब्रह्म वह मनोरथों की पूर्ति करते हुए तुमको आनन्दित करें यह आशीर्वचन बोधित किया गया है। ... इति श्रीगोस्वामिश्रीरघुनाथात्मजवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः सम्पूर्णः। (१) इन्द्रियाणि पराण्याहुः । (२) महतः परमव्यक्तमध्यकात्पुरुषः परः पुरुषानपरङ्किचित् । ३:)इन्द्रियाणि पराण्याहुः । ...
परिशिष्टम् । :(क) ब्रह्मवाददीपिका । शक्यः - "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागत्ति संयमी यस्या जायति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने"रिति वाफ्यात् ब्रह्मस्वरूप ब्रह्मविदां विषयः, अस्मदादीनां तु अविपया, ब्रह्मभिन्नं च अस्मदा- दीनां विषयः, ब्रह्मविदामविषयः । जगतस्तु ब्रह्मविदां अस्मदादीनां च ज्ञानविपयत्वादभेदो भेदश्च न वक्तुं तत्रोच्यते-नहि ब्रह्मस्वरूपं दादतिरिक्तेन प्रमाणेन ज्ञातुं शक्यते । वेदस्तु ब्रह्म- स्वरूपं निरूपयन्नभेद एव निरूपयति, अतो धर्मिग्राहकप्रमाण- सिद्धत्वादभेदस्याऽस्मज्ज्ञानं भ्रान्तं यतोऽस्मदादयो मायावता मायावृतं च विलोकयन्ति । तथाहि-भगवान् सर्वगुणसम्पूर्णोऽनन्तशक्तिः स्व. स्य विचित्ररमणेच्छया विचित्रजडजीवान्तर्याम्यात्मकं जगत् स्वस्व- रूपादेव सृष्टवान् । तत्र जीवानामेव मायया मोहः, नान्ययोः । जडे ज्ञान- तिरोधानात्, अन्तर्यामिणो जीवनियामकत्वात् ।माया हि भगवच्छक्तिः। सा द्विधा । एका आवरणरूपा, द्वितीया विक्षेररूपा तत्र आवरण- रूपा तु सर्व जगत् आवृत्य जीवस्य स्वस्वरुपविस्मारिका जाता। द्वि- तीया तु जीधमावृत्यान्यथाज्ञापिकाऽभूत् । अतोऽस्मदादयो ब्रह्मस्व- रूपमपि जगत् ब्रह्म भिन्नत्वेन जगत्वेन च पश्यन्ति । ब्रह्मविदस्तु जगत् ब्रह्मत्वेनैव पश्यन्ति, न-भिन्मस्पेन । अस्मदादीनां माया मोहात् । ब्रह्म विदां च मोहस्य निवृत्तत्वात् । ननु जगतो ब्रह्मत्वं श्रतिर्वदति । सर्वे जना. स्तु जगत् ब्रह्मभिन्नत्वेन जगत्वेनैव पश्यन्ति । अतः सार्वजनीनप्रतीति- विषयत्वात् कथं जगज्ज्ञानभ्रान्तं भवेत् । प्रत्यक्षापेक्षया शब्दस्य जघ- न्यत्त्वात् । तत्रोच्यते । नहि मायादोषदुष्टेन्द्रियजीवप्रत्यक्षविरोध मात्रेण सर्वप्रमाणमूर्धन्यरूपाऽप्रमाण्यशङ्काकलङ्करहिताश्रुतिरन्यथयितुं शक्या। यतः श्रुत्युक्तसाधनैः मायानिवृत्तौ ब्रह्मयोधने सति तस्यैव तद्भानबाधदर्शनात् । यथा शंखः पांडुर' इति वाक्यं पित्तादिदोषदुष्ट- चक्षुषा शंखः पीतत्त्वेन पश्यतो पि प्रत्यक्षेणान्यथयितुं शक्यते । तस्यै- व तद्दोषनिवृत्तौ सति शंखे पांडुरत्वादर्शनात् । तद्वदेव माया दोष दुष्टे- ब्रह्मवाद। न्द्रियविषयोकृतमेव जगदपमवास्तवमित्युच्यते । नतस्तुतया प- श्येत् । दृश्यमानं विनश्यति इति इदमेव वाचारब्धत्वं । "वाचारंभणं वि- कारो नामधेयं पृत्तिकेत्येवसत्यम्" इति विकारित्वमपीदमेव । “त्वय्युद्ध- वाश्रयति यत्रिविधी विकारो मायान्तरेति । न च मायादोषदुऐद्रियैत्रि. पयीकृतस्य जगद्रूपस्यानृतत्वेन तह परहितेद्रियैबिपयीकृतस्य ब्रह्मरूपस्य च सत्यत्त्वेनपदार्थद्वयसद्भावान्नाऽभेदसिद्धिरिति वाच्यम् । "सस्वल्वि. ति"श्रुतौ सर्वपदस्याऽसंकुचितवृत्तित्वेनानृतस्यापि ब्रह्मत्वनिश्चयात् । अत एव ब्रह्मविज्ञाने सति सर्वत्र ब्रह्मेति स्फुर्ति निनां । किंच ब्रह्मवि- ज्ञानं यावन्नास्तितावदेव जगदनृतं विनाशोत्पत्यो दर्शनात् । ब्रह्म तु स- त्यं विनाशोत्पत्योरश्रवणात् । इति लोकोक्तिः । ब्रह्म चोधेसतिनाशोत्पत्ति प्रतीत्योरभावेन सर्वत्राऽखंड ब्रह्मस्फुरणेन च न किंचिदप्यनृतमस्ति सर्व- स्यैव ब्रह्मत्वेन सत्यत्वात् । यच्च देहाद्यपार्थमसदत्यमभिज्ञमात्रमित्यादि श्रीभागवातादिषु देहादीनामनृतत्वनिरुपणन्तदपि यावहादिषुकार्य- त्वेन ज्ञानन्तावदेव । यदा तु कार्यताज्ञाननिवृत्तिस्तदा सर्व ब्रह्म रूप मेव नानृम् । “अन्यथा सत्यंचानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किंचित्तत्सत्यमि- त्याचक्षते” इतिश्रुतिर्नसंगच्छेत । ननु मास्तु मायामोहितजीवप्रत्यक्षब- लेन जगतो ब्रह्मभेदः साक्षात् पुरुषोत्तमसंबंधीनां लीलोपयोगिनां तु प्रतीतिबलात् भेदेन भवितव्यम् । तेषां मायया मोहाभावेन तद्भानस्याऽ. भ्रान्तत्वात् इति चेत् तत्रोच्यते-"रसोवैसः' इति श्रुत्या भगवतेो रसरूप. त्वं तावन्निश्चितं रसस्तु भंगार एव अन्येषां रसानां गारमिश्राणामेव रसत्वकथनात्। स च शृङ्गाररसो द्विविधः संयोगविप्रयोगभेदात् । तत्र संयोगे स्वरूपात्मकांना भक्तानां स्वरूपात्मकेषु रसोपयोगिपदार्थेषुतथा तथाज्ञान भगवते व कार्यते तदैव रससिद्धिर्यतः । एवंसति तद्भानस्य भगवदैछिकत्वाद् भेदवाघः विप्रयोगे तु देहेंद्रियप्रोणान्तःकरणजीवेषु भ. गवत्प्रवेशेन सर्व देहादिकमपि विप्रयुक्तानां भक्तानां भगवद्वपमेव भासते अत एव कस्याचित्पूननायंत्या इत्यादिना निरूपितं भगवल्लीलानुकरणं तेषु संभवति । अतो वियुक्तभक्तप्रतीतिसिद्धत्वादप्यभेद एव सिद्धः । इति न कोपिशंकालेशः। एवं ज्ञानमार्गों भक्तिमार्गश्च नाभेदे शंकासमर्पकः किंतु शंकापनोदक एवेनिप्रकारोजगब्रह्मणोरभेदवादः सात्विकानां हृ- दये यदि समागच्छेत् तदैव मतान्तरेषु मायावादप्रभृतिषु आसक्तिमनदु- तप्रकारेणाचरणं च तेच्छेत् । ब्रह्मपादस्य हृदयेऽनधिरोहे मतान्तरेप्वा- सक्तिर्नगच्छति। न हितरणिकिरणप्रसरणमंतरेण नैशं तमो गच्छनिनके चलं ब्रह्मवादस्य मतान्तरेष्चनासक्तिमानं फलं किन्तु ब्रह्मवादस्य वेदादि- नसवाद. संदेहनिधारकत्वेन तदुक्तानुवादकत्यात् ।भगवतो जीवस्य जगतश्च यथा- स्थितस्वरूपमापकत्वात् । तदुक्तप्रकारेण भगवन्द्र जनादिकरणे सत्फलसि- द्धिः मतान्तराणांतु युद्धावतारकार्यसिध्यर्थप्रकटितशिवादिदेवप्रवर्तित्वन वेदादिपु संदेहनिवारणव्याजेन तद्विरुद्धनिरूपकत्येन सर्व पदार्थानामय- थार्थ ज्ञापकत्वात्तदुकप्रकारेण कृतेपि भगवनजनादौ न सत्फलसिद्धिः । किंतु भगवत्स्वरूपे जीवस्वरूपे च अन्यथाशानादसत्फलसिद्धिरेच । "याs- न्यथासंतमात्मानमन्यथाप्रतिपाद्यते । किन्तेन नरुतं पापं चौरंणात्मापहा- रिणे"ति वाफ्यात्। अतो ब्रह्मवादे अणुमात्र मपि संदेह मा कुर्यतु । संदेहस्य असत्फलसाधकत्वात् "संशयात्माविनश्यतीति" वाफ्यात् । किन्तु सर्व- दाचित्तैकाग्रता। अलौकिक भगवन्निश्वासरूपवेदेन निरूपित अलौकिकैर्भ: गवन्मुखारविंदरूपश्रीवल्लभाचार्यः स्वप्रकटीकृतमलौकिकब्रह्मवादमेव विचारयन्तु ते घसर्वसंदेहनिवृत्तिः । एवंभूतं वल्लभाचार्याणांमतं सर्वेभ्यो ऽनुगृहीतेभ्यः कथनीयं सद्भिर्विचारणीयं तेनैव सर्वसंदेहान् निवार्य अनार्यमतानि दूपणीयानि नितु तेपु मतेपु आसकिः कार्या नापि ब्रह्मवादे संदेहः कार्यः । इति ब्रह्मवादस्य दीपिकेयं सम्पूर्णा ॥ :
श्रीकृष्णायनमः । k परिशिष्टम् । (ख) अथ स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः । अपुष्टस्य तस्यैव (स्थायिभावस्यैव ) साधनफलरूपत्वम् । अपुष्टो भावरूपः पुटी रसरूप इति रसशास्त्रमर्यादा अशान् प्रत्येष प्रपञ्चभिन्नस्य उपास्यत्वमुच्यते नतु ज्ञानिनः । अवच्छेदकं हि व्यवच्छेदकम् । अशुद्धत्वं मायोपाध्यच्छिन्नत्यम् । आरोपोह्यन्यधर्मस्थान्यत्रस्थापनम् । ३३ आविर्भावस्तु विद्यमानस्य वस्तुनोऽनुभवविषयता योग्यत्वम् । तदयो ग्यत्वं च तिराभावः। आविर्भूनानन्दधे ब्रह्मत्वम् । उभयाभिलाषाभावे रसमर्यादाभङ्गप्रसङ्गात् । एकमेवाद्वितीयमिति-सजातीय विजातीय स्वगतभेदविवर्जितमि- त्यर्थः। कारणाभावेन कार्याभावः। केवलज्ञानिनस्तु मुक्ता एव न भक्ताः । चरमसमयपर्यन्तस्थितरसानुकूलावकारत्वम् स्यायिभावत्वम् । जड़जीवरूपे ब्रह्माणि अब्रह्मत्वेन ज्ञानम् , स्वरूपाज्ञानम् । ફર जन्ममरणदेशादिरागरूपं विपरीतज्ञानम्बन्धः । तत्पदशक्यतावच्छेदकधर्मवत्वस्य शक्ये नियमः। तत्र माहात्म्यम् मनसाप्याकलयितुमशक्यरचनस्य जगतोऽनायासेनो. त्पत्तिस्थितिभङ्गकरणम् । तिरोहितचिदानन्दत्वे जडत्वम् । तिरोहितानन्दत्वे जीवश्वम् । ३१ दृश्यते चेदानीन्तनपरिव्राजकेषु विनैवोपासनां ज्ञानम् । ३४ नमधातोः स्वावधिकोत्कर्पवत्तयाज्ञापनमर्थ : परमतनिराकरणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापनं परीक्षा :
स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः । पुष्टिकायेन निश्चयः। प्रकृतिसम्वन्धसहकृतेन्द्रियज्ञानविषयत्वम् , प्राकृतत्वम् । ૨૨ प्रकृतिसम्बन्धसहकृतेन्द्रियाविषयत्वम् , अप्राकृतत्वम् । प्रपञ्चसृष्टेः क्रीडाप्रयोजकत्वेन प्रपञ्चस्य न भगवदतिरिकत्वं, किन्तु भगवद्रूपत्वमेव । १३ प्रलयस्तु कृमीणामिवोदरवर्तित्वमात्रम् । भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्र फलंभोगनैराश्येनामुष्मिन्मन कल्पनम् । भगवता विवाहिता देवाः। २४ भावरूपत्वेन फलरूपत्वेन च साधनफलोभयझपत्वमपि भगवति सिद्ध्यति । अत एव भगवानेव हि फलमित्याचार्यचरणाः । २० मायया विवाहिता आसुराः । रसानुकूलविकारत्वं भावत्वम् । लक्षणं हि लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकलस्यप्रतियोगिकभे- दवत्प्रतियोगिकभेदत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिजनकत्वाद्ध. तुस्वरूपम् । लक्ष्यताविशिष्टस्य हि शक्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कभेदवद्धर्मावच्छिन्नत्वनियमः। ४१ लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपो सम्भवः। लक्ष्यनिश्चयं विना लक्षणायोगात् । लिप्तत्वालिप्तत्वं, भोक्तृत्वाभोक्त्तृत्वं, कर्तृत्वाकर्तृत्वम् , अपाणिपादो जवनो ग्रहीतेत्यादि विरुद्धधर्माश्रयत्वम् , महत्वम् । ६ वादिप्रतिवादिभ्यान्नितोर्थः सिद्धान्तः ૨૨ विद्यमानस्य वस्तुनो दर्शनायोग्यत्वन्तिरोभावः । विचारसियर्थकत्वेन शास्त्रसार्थक्यात् । विभावानुभावव्यभिचारिसात्विकादिभिरनुनीयमानस्य माहात्म्य ज्ञानपूर्वकस्य स्नेहस्य रसत्वाद्भके रसत्वम् । सजातीयत्वन्तु पकत्वे सत्यनेकानुगतत्वं जातिरिति जातिलक्षणा. दनेकाजीवाः, तदनुगता चित्वरूपाजातिः, तद्रूपतया साजा- त्यस्त्राणः। ४६ समानविभक्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदसमभिच्याहत नमो भेदबोधकत्वनियमाव । ४४ स्मर्तव्यालोच्यवचनसङ्ग्रहः । ९७ सम्वन्धत्वस्य द्वित्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्ववट्टा त्तिता. कत्वब्याप्यत्वनियमात् । सम्भवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्थवत् । ४१ -सर्वत्रैव हि वाक्यार्थो लक्ष्य एवेति च स्थितः। साधनानपेक्षत्वे सति साधनानन्यफला पुष्टिः। ૨૭ स्नेहो द्विविधः शृङ्गाररसरूपो भक्तिरसरूपश्च । २७ स्वरूपानन्दानुभवरूपापुष्टिमुक्तिः । २७ स्वस्वरूपवलेन स्वप्रमाणम् , पुष्टिः । २० श्रीकृष्णाय नमः। अथ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् । ऐ० १-१ अन्यत्र मना अभूवम् अपाणिपादो जवनो असङ्गोह्ययम् असुर्यानाम ते लोका आत्मा वा इदमेक आत्मा वारे दृष्टव्यः इन्द्रियाणिपराण्याहुः इन्द्रोमायाभिः इमा रामाः सरथा: उत तमादेशम एकमेवाद्वितीयम्ब्रह्म एकोऽहं वहुस्याम् एतद्वैतत् एष उ एव साधुकर्म ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् कश्चिद्धीर: प्रत्यगात्मानमैक्षत गुहां प्रविश्यतिष्ठन्तम् तत्केन कं पश्येत् वृ-१-५-३ श्वे-३-१९ नृ० ३६ ईश०३ २४ ८४३ वृ०२-४-५,४-५६ १५,१६ भ० गी०.३-४२ ३०२-५-१९ क०१-१-२५ १३ छां०६-१-३ कां०६-२-१ ६ १३,२०,२१.३१ क०२-४-३ १० कौ०३-५ २१ छां ६-८-७ क०२-१-१ क०२-१-७ वृ०२-४-१४,४-२-११ ते०२-६ ६७ ०३-२ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् । तत्वमसि डॉ०६-७-७ तन्देवाः सर्पिताः क? २-१.९ तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तमादेशमप्राक्षः छां०१-२-३ तस्मादेकाकी न रमते वृ० १-४-३ देवावब्रह्मणो रूपे वृ०२-३-१ न त्वत्समः भ० गी० ११-४३ नायमात्मा प्रवचनेन क० १-२-२३, मु०३-२-३ १४ नायमात्मा बलहीनेन मुं०.३-२-४ निष्कलनिष्क्रियम् श्व०६-१९ नेहनानास्ति किंचन वृ०४-४-१९ ,१२,१३,४३ क०२-७-७७ पराश्चिखानिव्यतृणत् क०२-१-७ परास्य शक्तिः श्वे०६-८ परोहि योगो गो० ० ता० ७-९-२ पुरुष एवेदं सर्वम् क०१०-२०-२ ७,६,९ बहुस्यां प्रजायेय छो०६-२-३, ३१,३१ ब्रह्मविदाप्नोतिपरम् ते० १०२-१-७ ब्रह्मैव सन्ब्रह्याप्येति बृ०३-४-६ मनसैवेदमाप्तव्यम् क०४-११ महतः परमव्यक्तम् क०३-११ मृत्तिकेत्येवसत्यम् छा०६-१-४ मृत्योः स मृत्युमाप्नोति क०२-१-१० मृत्योः समृत्युं गच्छति क०४-११ यतो वा इमानि ६७,११ यथा मेः क्षुद्रा विस्फुलिंगाः वृ०२-१-२० यथा सुदीप्तास्पावकात् -- मुं०२-१-१ यथासौम्यैकेन छां०६-१-४ यदेवेह तदमुत्र क० २-१-१० यद्भूतं यञ्चभाव्यम् ऋ० १०-९०-२ यमेवैष वृणुने मु०२-३-३ क०१-२-२२ २४ यः पूर्वन्तपसोजातम् क०२-१-६ ७० रल हवायलन्ध्वा. तै०३-१ १०,४४ तै०२-७ श्रुतिवचनानां सूचीपत्रम् । ४,२०,२८ હર १६,३१ ६,७,११,३८,४० रसो वै सः वाचारम्भरणम् स आत्मानं स्वयम् स ईक्षाञ्चके स एकाकी न रमते सत्यं ज्ञानमनन्तम् सदेवसोम्येदमन आलीत् सद्वितीयमैच्छत् सन्मानो नित्यः शुद्ध: सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सर्व खत्विदं ब्रह्म सर्वमत एव सर्वरसा सर्वे सर्वमयं सर्व सर्वे वेदा-यत्पदम् सवै नैव रेमे सबै सर्वमिदम् जगत् सहैतावानास सा काष्ठा सा परा गतिः छां ३-१४-२ छां०६-१-४ तै०२-७१ प्र०६-२ वृ० १-४-३ ते०२-१-१ छां'६-२-१ ०१-४-३ नृ० ता०९ छां०६-८-४ छां०३-१४-१ नृ० ता०९ छ ३-१४-२ ऋ० ता०९ क०१-८ ०१-४-३ ना० २३-१ वृ०१-४-३ का०३-११ १४,३१ ३७ (घ) अथ उद्धृतवचनसङ्ग्रहः । 48 अंशोनानाव्यपदेशात् । व्र०सू०२-२-४६ आभासप्रतिविम्वत्वमेवन्तस्य । त०दीनन १-६ कृत्यल्युटोहुलम् । पा०सू०३-३-११३ गतेरर्थवत्वमुभयथा हि विरोधः । क्र०सू०३-३-२९ जनिकर्तुः प्रकृतिः। पा०सू०१-४-३० जन्माधस्य यतः। ब्रह्म सू० १-१-२ तत्तुसमन्वयात् । नसू०१-१-३ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः । व्र०स०२-१-१४ तर्काप्रतिष्ठानात् । ००२-१-११ ६,७,३१ १०० उधृतवचनसङ्ग्रहः । १७.३२ ४३ परामिध्यानातु तिरोहितन्ततीह्यस्य वन्धविपर्ययौ। व्र०सू०३-२-९ पुष्टिकायेन निश्चयः। पु०प्र०म०९ प्रकाशाश्रयवहा तेजस्वात् । ध्रन्सू०३-२-२८ प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै भ्रूतः तयोस्तु- प्रत्ययः प्राधान्येन । प्रकृतिश्चप्रतिक्षारष्टान्तानुपरोधात । नसू०१-४-२३ मायामानं तु कारस्य॑नानभिव्यक्तस्व- रूपत्वात्। क्र०सू०३-२-३ विनापि चं समुच्चयो भवतीति महा म०भा० भाष्यप्रामाण्यात् । वैधाच्च न स्वपनादिवत् । व्र००२-२-२९ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्। सु० १-२-१ सा परानुरक्तिरीश्वरे शांसू०१-२ स्थायिभाचो रसः स्मृतः र०शा० E-- કર ४२ १५ १९,२७ २० अस्मिन्ग्रन्थे उद्धृतानां श्लोकनाम् अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । ५,१९ ३३ अखण्ड कृष्णवत्सर्वम् । अत्रापि वेदनिन्दायाम् । अनिमित्ता भागवती भक्तिः। अन्यथा सन्तमात्मानम्। अपि चेत्सुदुराचारः। असन्दिग्धेऽपि वेदार्थे । अहं ममेति स्वीकृत्य । अहं सर्वस्य जगतः। आचार्य मा विजानीयात् । इदं हि विश्वम्भगवान् । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः । तब्दीनि०२-१-७८ त०दी०नि० २-३ भा०३-२५-३३ स०स्मृ० भगी०८-३० तब्दीति०२-२८ भा० ११ भगी०७-६ भा०११-१७-२७ भा० १५-२० भगी०१५-१७ १३ २९ ७,२७,३७ अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । भा०११-११-४ भा० १०-१-४ भा०११-११-४३ भा० १०-३९-२ भा०४-७-४३ भा०८-२२-२० सिमु० १-२ भा०३-२७-२७ भा १०-९०-४८ तब्दीति० ११६ भक्तिवर्धिनी भागवत १०-२-३३ .२३ एकस्यैव ममांशस्य । ॐकारश्चाथ शब्दश्च । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् कर्माकर्म विकर्मेति । कस्य के पतिपुत्राद्याः । किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने। क्रीडामाण्डं विश्वमिदम् । क्रीडार्थमात्मन इदम् । चेतस्तत्प्रवणं सेवा चैत्यस्य तस्वममलम् । जयति जननिवासः ज्ञानी चेद्भजते कृष्णम् ततः प्रेम तथासक्तिः तथा न ते माधव तथापि यावताकार्यम् तदुपासन याज्ञानात् तदेतदक्षयन्नित्यम् तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य देची ह्येषा गुणमयी छाविमौ पुरुषौ लोके न मान्दुष्कृतिनो मूढाः न हि सत्यस्य नानात्वम नाहम्प्रकाशः सर्वस्य नोवोण्वपि मन्यूनः परोक्षवादो वेदोऽयम् परो हि योगो मनसः समाधिः प्रतिवुच इव स्वप्नात बद्धो मुक्त इति व्याख्या बन्धोस्याविद्यया वृहत्वाइह्म उच्यते भगवानपिता रात्री: भजताम्मुकुन्दो भक्तिम् भिनव काचित्सा सृष्टिः तब्दीति २-१०३ वि०पु०१-२२-६० भा० ११-२०-६ भगी०७-१४ भगी० १५-१६ भागी० ७-१५ भा० १२-४-३० सगी० ७-२५ भा०४-११ भा० ११-११-४४ भा०११-११-१३ भा० ११-११-१ त०दी०ति० २३ ३१,३५ सा०१०-२८-१ भा०५-६-१८ वा० पुराण १०२ अकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । - ૨૨ २४ भा०९-४-६७ भागी०१६-२० तन्दी०नि०१-४५ प०पु०,गी. ૨૮ भा०१२-४-३१ तब्दीति०२-१ भा० ११-१०-३२ भा०२-२-१० भगी०४-११ भा० ११-११-७ भ० गी०९-१२ गीत गोविन्द રિક ૨૩ २५ मत्सेवया प्रतीतच मामप्राप्येव कौन्तेय माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु मूकङ्करोति वाचालम् यथाऽधनो लन्धधन यथा हिरण्यम् यहुधा यानास्थाय नरोराजन् यावत्स्याद्गुणवैषम्यम् यावन जायेत परावरे ये यथा माम्प्रपद्यन्ते योऽविधया युक् स तु राक्षसीमासुरीञ्चैव राधामाधाय हृदये वक्षो निवासमकरोत. वशीकुर्वन्तिमाम्भवस्या वासुदेवः सर्वमिति - विलजमानया यस्य शैयोप्येतेन विध्वस्तः श्रवणङ्कीर्तनं विष्णोः श्रिया पुष्ट्या गिरा. सजातीय विजातीयः स सर्वविद्भजति संशयात्माविनश्यति साधवो वृदयम्मह्यम् स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरम स्वरूपेणावतारेण स्वाराज्यतुष्ट उपशान्त २७ भा०९-४-६६ भ० गी०७-१९ ४५ . शु०मा०६४ नागवत ७-५-२३ भा० १०-३९-५५ तब्दी०ति १-६७ भागी०१५ भ०४-४ भा०९-४-६८ भा०१०-२-३१ पु०प्र०य०१३ २७ २९ १७
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.