·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ३० 11 2- नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषत् । ernamare श्रीमच्छंकराचार्यविरचितपूर्वतापनीयभाष्यविद्यार- ण्यप्रणीतोत्तरतापनीयदीपिकायां समेता। एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः सपाठान्तर. निर्देशं संशोधितम् । बी. ए. इत्युपपदधारिमिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । द्वितीयेयमन्नावृत्तिः। शालिवाहनशकाब्दाः १८५१ सिस्ताब्दाः १९२९ (भस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)। मूल्यं रूपको द्वादशाऽऽणकाश्च ।

·आदर्शपुस्तकोखपत्रिका। अथास्या नृसिंहतापनीयोपनिषदः पुस्तकानि यः परहितैकपरायणतया प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते । क. इति संज्ञितम् -मूलम् , विंचूरग्रामनिवासिनां श्री. रा. रा. अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । ख. इति संज्ञितम्-पूर्वतापनीयमूलमायखण्डपरिमितम् , आनन्दाश्रमपुस्तकसं. ग्रहालयस्थम् । ग. इति संज्ञितम्-मूलम् , एतदप्यानन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहालयस्थमेव । घ. इति संज्ञितम्-मूलम् , सातारानगरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. अनन्ता- चार्यगजेन्द्रगडकर इत्येतेषाम् । 6. इति संज्ञितम्-मूलम् , पुण्यपत्तनस्थानां वे. रा. लक्ष्मणनारायण साठे इत्येतेषाम् । च. इति संज्ञितम्-मूलम् , रा. रा. हरि बाबाजी करंबेळकर इत्येतेषाम् । इति संज्ञितम् -- मूलम् , श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । ज. इति संज्ञितम्-केवळश्रीमफछंकराचार्यविरचितपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्यस्यै- व, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । स. इति संज्ञितम्-केवलशंकराचार्यविरचितभाष्यस्यैष, श्री. रा. रा. कृष्ण- राव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । ब. इति संज्ञितम्-केवलविद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीषोपनिषद्दीपिकाया एव, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । ट, इति संज्ञितम्-केवलविद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीयोपनिषदीपिकाया एव श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । ठ, इति संज्ञितम्-एतदपि केवल विद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीयोपनिषदीपि- काया एष, श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । समाप्तिमगमदिदं नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषदादर्शत्सूचीपत्रकम् ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । नृसिंहपूर्ततापनीयोपनिषत् । श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता । ॐ नमो भगवते लक्ष्मीनृसिंहाय । यन्नानोपनिषत्ख्याता तपनं तं विधुं गुरुम् । प्रणम्योपासनागी तयाख्यां श्रद्धयाऽऽरभे ।। १ ॥ आनुष्टुभात्सामराजान्नारसिंहादिदं जगत् । जातं यस्मिस्थितं लीनं नमस्तस्मै त्रिशक्तये ॥ २॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा इति मन्त्रान्तर्गतभद्रपदव्याख्यानपरामृचमुदिता शान्तौ पठन्नन्याभ्यः श्रौतस्मातपौराणिककल्पप्रतिपादिताभ्यः साकारब्रह्म विद्याभ्य इयं सुभद्रेति दर्शयति- ॐ भई कर्णेभिः शृणुयाम देवा भई पश्येमाक्ष- भिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभियशेम देव- हितं यदायुः ॥ १ ॥ भद्रं कल्याणम् । कर्णेभिरिति च्छान्दसम् । कणः शृणुयाम शृणुम देवाः सन्तो वयं भद्रं कल्याणं पश्येम । अक्षभिश्चक्षुभिर्यजत्रा यजनशीलाः । स्थिरैरङ्गै दयाद्यैः सामाङ्ग-प्रणवसावित्रीयजुर्लक्ष्मीनृसिंहगायत्रीरूपैर्मूलमन्त्रा- गव्याख्यानपरैस्तनूभिस्तनूमन्त्रैः " यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः" इत्याद्यैः । तुष्टुवांस इति स्तुतिसाधनत्वेनोक्तत्वात्तनू . शब्देन मन्त्रा गृह्यन्ते । तथाऽङ्गशब्देन च तुष्टुवांसः स्तुवानाः स्तुतिं कुर्वाणाः । व्यशेम विगतरोगं विविधैहिकामुष्मिकसुखभोगक्षममशेम प्राप्नुयाम । आयुरि. ति प्रत्येकं संबध्यते । यदेवहितं देवस्तापनीय उक्तविद्ययोपास्यस्तत्तदवसरो- चितकरणबुद्धया शिक्षन्हितमाचरति यस्मिन्नायुपि तत्तथोक्तमायुर्व्यशेमेति संबन्धः ॥ १ ॥ १ झ.विधि ।

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[ १ प्रथमोपनिषत् | स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्व- वेदाः । स्वस्ति नस्तायो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥२॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ स्वस्ति न इत्यत्र स्वस्तिपदानां चतुर्णामपौनरुक्त्यं यास्कवचनाद्यथासं. ख्यम् । स्वस्तीत्यविनाशमायु!ऽस्मभ्यमिन्द्रो दधातु । कीदृग्वृद्धश्रवा वृद्धाद्. बृहस्पतेः सद्विद्याश्रवणं यस्य स तथोक्तो दधातु स्वस्तीत्याभिमुख्यमुपास. नायां नोऽस्मभ्यम् । पूषा विश्ववेदा विश्वानि वेदांसि यस्य स तथोक्तः । अथवा सर्वे वेदा उपासनायामाभिमुख्यं दधतु । स्वस्ति नोऽस्मभ्यं पूजार्हता ताक्ष्यों देवभक्तो गरुत्मानरिष्टनेमिरहिंसितवज्रो दधातु स्वस्ति सुशोभनं नोऽ. स्मभ्यं दधातु बृहस्पतिरित्यर्थः । अस्मिन्मन्त्रेऽस्मच्छब्दवीप्सया वक्ष्यमाणायां विद्यायामादरं दर्शयति । शान्तिः शान्तिः शान्तिस्त्रिधा तु विघ्नोपशान्तिर्वक्ष्य माणविद्यानुष्ठाने ॥२॥ ॥ इति शान्तिः ॥ ज. "तिलेधा।

·[ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । आपो वा इदमासन्नित्याद्या तदेतन्निष्कामस्य भवतीत्यन्ता तापनीयोपनिष- च्छ्रीनृसिंहाकारब्रह्मविषया सती निराकारब्रह्मपतिपत्त्युपायभूताऽत एव पृथ. क्संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि न वक्तव्यानि यान्येव तूपनिषत्संबन्धाभिधेयप्र. योजनानि तान्येवोपनिषद्वयाचिख्यासुना संक्षेपतो वक्तव्यानि । तत्र प्रयोजन. साधनाभिव्यञ्जकत्वेनाभिधेयसंबन्धशास्त्रं पारम्पर्येण प्रयोजनवत् । किं पुनः प्रयोजनमित्युच्यते । रोगार्तस्येव रोगनिवृत्तौ स्वस्थता दुःखात्मकस्याऽऽत्मनो द्वैतप्रपञ्चस्योपशमे स्वस्थता द्वैताभावः प्रयोजनं द्वैतप्रपञ्चस्य चाविद्याकृतत्वा. द्विद्यया तदुपशमः स्यादिति ब्रह्मविद्याप्रकाशनायास्या आरम्भः । यत्र हि द्वैतमिव यत्र चान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येद्विजानीयाद्यत्र त्वस्य सर्वमात्मै. वाभूत्तत्केन कं पश्येद्विजानीयादित्यादिश्रुनिभ्योऽस्यार्थस्य सिद्धिः । तत्र ताव- दस्यामुपनिषदीदं परामृश्यते किं तावद्वेधं विद्याभेद आहोस्विदन्योन्यविशेष- णविशेष्यभावाद्विशिष्टस्य च वेद्यस्यैक्याद्विद्यैक्यामिति । तत्र किं नः प्रतिभाति विद्याभेद इति । तथा हि-प्रथमोपनिषदि लोकसागसामशुद्धसामग्र्यादिसामा. न्तर्गतस्वरविशेषक्षीरोदार्णवशायि नृकेसरिशंकरसच्चिदानन्दमयानामन्योन्यविशे- षणविशेष्यभावरहितानां वेद्यानां श्रवणात्तथा प्रणवानुष्टुप्पदपदार्थशक्तिसाम- बीजसामाङ्गमन्त्रचतुष्टयानां वेद्यानां द्वितीयतृतीय चतुर्थोपनिषत्सु यथासंख्यं श्रवणात् । अन्त्योपनिषदि महाचक्रविद्या श्रूयते । नन्वन्योन्यविशेषणविशेष्य. भावरहितानामप्यङ्गाङ्गिभावो भवतु । नेति ब्रूमः " फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम् " इति न्यायवैषम्यात् । तथाहि लोकादितत्तवेद्यानां फलसंबन्धन 'यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति' इत्यसकृच्छ्रवणात् । ननु लोकादीनाम- न्योन्यविशेषणविशेष्यभावरहितानामपि श्रीनृसिंहाकारब्रह्मणा सह विशेषणवि- शेष्यभावसंभवात् । तथाहि-"सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युद्गृह्णात्युद्गृह्यते " इत्यादिपदव्याख्याने सर्वेषां वेद्यानां तत्संबन्धश्रवणा- दतो विशिष्टस्य वेद्यस्यैक्याद्विद्यैक्यामिति । अत्रोच्यते । सत्यं श्रूयते संबन्धः । तथाऽप्यर्थवादत्वान्न विवक्ष्यतेऽर्थवादश्च विध्यश्रवणात् । उद्गृह्णाति विरमात व्यामोति ज्वलति पश्यति पलायन्ते ददाति मारयति नमन्तीत्येवंवर्तमानो- पदेशाच्च । न च वाच्यमधस्तात्पदोद्धारे तस्य ह वा उग्रं प्रथम स्थान जानीयादिति विधिः श्रूयत इति । यतस्ततः प्रागपि प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीतिविधिबलात्प्रणवाक्षरमिश्रणेन मूलमन्त्राक्षरव्यत्ययात्तत्पदाज्ञाने प्राप्ते तत्तत्पदपरिमाणज्ञापनार्थं विधिरुपक्षीणः सन्न तत्पदार्थानां श्रीनृसिंहब्रह्मणा सह संबन्धं विधातुं शक्नोति । अतो यावद्देद्यं विद्याभेद इत्येवं प्राप्तम् ।

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत् ] एवं प्राप्ते ब्रूमः | सत्यं पृथिव्यादिलोकानां परस्परं विशेषणविशेष्यभावो नावगम्यते प्रत्युत प्रत्येकं च वेद्यता श्रूयते जानीयादिति । तथापि श्रीनृसिं- हब्रह्मणा सह संवन्धस्तत्र तत्र श्रूयमाणः केन वारयितुं शक्यते । तथाहि । य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टभं प्रायच्छद्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं प्रति गृह्णीयादित्यादिमध्ये पुनश्वाऽऽनुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्याङ्गमन्त्रानो ब्रूहीति मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं भवतीत्येवं मध्ये श्रावयित्वाऽन्ते य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्य मधीत इत्यसकृदभ्यस्याऽऽदिमध्यावसानेषु नृसिंहब्रह्मसंवन्धित्वेन संकीर्तनाद्विद्याया ऐक्यमिति विनिश्चिते तत्संवन्धित्वेन यथायोग्यतया तदन्तर्गतं पदनातं सामसंबन्धि समस्तं यथायोग्यतया वर्णनी- यम् । अपि चान्त्योपनिषदि फलकथनावसरे कृत्स्ना श्रीनृसिंहब्रह्मविद्यामभि- धाय य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीत इत्येतन्नारसिंहानुष्टुभश. ब्दानां कृत्स्ननृसिंहब्रह्मविद्याभिधायकत्वेन निश्चितानामसकृच्छ्रुतानामेवाऽऽ. दावेतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभमपश्यदिति श्रवणात्तदन्तरालवर्तिपदजातं नृसिंहब्रह्मविद्यासंबद्धमिति निश्चीयते । तत्संबन्धश्च तत्तत्पदव्याख्यानावसरे स्पष्टमेव प्रदर्शयिष्यते । अपि च वाक्यान्वयात्" इति न्यायेन सर्वमेवेदं प्रकरणं नृसिंहब्रह्मविद्यामकरणमिति गम्यते । अथ यदुक्तं पदव्याख्यानवा- क्यानां नृसिंहब्रह्मविद्यासंबन्धसमर्पकाणां विध्यश्रवणादर्तमानापदेशाचार्थवा- दत्वमिति तदयुक्तम् । अधस्तात्पदोद्धारे तस्य ह वा उग्रं प्रथम स्थानं जानी. यादिति विधिः स्पष्ट एव श्रूयते । तत्र च विधौ तच्छब्देन साङ्गस्य मूलमन्त्रस्य परामर्शादङ्गानां च द्वैविध्यान्मूलमन्त्राङ्गमन्त्राणां सामाङ्गमन्त्राणां च यथायोग्य- तया व्याख्यानव्याख्येयभावेनावस्थितत्वात्कृत्स्नैव नृसिंहब्रह्मविद्याऽवगम्यते । स च विधिरनुषङ्गन्यायेन सर्वपदसंबन्धः स्पष्ट इति । ननु तत्राप्युक्तं पदज्ञानार्थ तदिति तन्न । प्राक्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति वाक्यादर्थाज्ञानेन पदा. ज्ञाने प्राप्ते तत्पुरःसरमेव पदज्ञानमिति । नन्वेवं तच्छेषत्वेनोपरिष्टादर्थकथनम- नुपपन्नम् । नानुपपन्नम् । उपरिष्टाद्धि कस्मादुच्यते कस्मादुच्यत इत्यर्थपुरः- सरमेव पदं स्पष्टार्थमुपसंहरति तस्मादिदमुच्यत इत्यतोऽवगम्ये प्रागप्य- र्थज्ञानपुरःसरमेव पदज्ञानमिति । अतः सर्वसंबन्धिविधिश्रवणं स्पष्टमिति । किंच सर्वेषां पदानामर्थमाश्राव्यान्ते य एवं वेदेति विधिश्रवणात् । वेदेति वर्तमानत्वात्कथं विधिरिति चेन्न " वचनानि त्वपूर्वत्वात् " [ पू० मी० सू० १०-४-२२ ] इति न्यायात् । य एवं वेदेति य एवं प्राक्त- नमर्थनानं श्रीनृसिंहब्रह्मसंबद्धं वेदोपास्ते । उपनिषदि साकारब्रह्म विद्याप्रकरणे पठितानां वेदोपासनाज्ञानध्यानपदानामुपासनार्थत्वेन निर्णी- तत्वात् । अतो नायमर्थवाद इत्यतः पञ्चसूपनिषत्सु न यावद्वेषं विद्याभेद इति ·. [ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । आपो वा इदमासन्सलिलमेव स प्रजापतिरेकः पुष्करपणे समभवत्तस्यान्तर्मनसि कामः समवर्त- तेदं सृजेयमिति तस्माद्यत्पुरुषो मनसाऽभिग- च्छति तद्वाचा वदति तत्कर्मणा करोति तदेषाऽ- युक्ता-कामस्तदने समवर्तताधि मनसो रेतः सिद्धम् । आपो वा इदमासन्नित्यादिना श्रीनृसिंहब्रह्मविद्याप्रकरणमाख्यायि. कापूर्वमवतारयतीयमुपनिषत् । तत्र तावत्प्रथमोपनिषदि सामसंबन्धित्वेन पृथि. व्यन्तरिक्षयुब्रह्मवेदसाङ्गसामाग्निसूर्यचन्द्रब्रह्मादिदेवानां सामोद्धारपूर्वक श्रीरो दार्णवशायिन्युपविष्टे वा शेषाभोगमस्तकपरिहते नृकेसरिणि योगारूढे वरदा भयहस्ते त्रिनेत्रे शंकरे पिनाकहस्ते सच्चिदानन्दमये ब्रह्मविवर्त उपासनम् । तस्मिन्नेव द्वितीयोपनिषदि प्रणवोपासनापूर्वकसामरहितानुष्टुब्मन्त्रपञ्चाङ्ग-पदो. द्धारपूर्वकपदव्याख्याकथनगुणविशिष्टोपासनम् । तस्मिन्नेव तृतीयोपनिषदि सामान्वितत्वेन मूलमन्त्रसंबन्धित्वेन शक्तिबीजकथनं तन्निर्णयश्च । तस्मिन्नेव चतुर्थोपनिषदि मूलमन्त्राङ्गमन्त्रसामाङ्गमन्त्रैः प्रणवेन हृदयं सावित्रेण शिरो महा- लक्ष्मीशिखां व्याख्याय नृसिंहगायत्र्या कवचं व्याचष्टे। महाचक्रद्वात्रिंशदव्यूह- देवतोदेशपूर्वकं पुरश्चरणमन्त्रांश्च । पञ्चमोपनिषदि मन्त्रवर्णे द्वात्रिंशद्व्यूहान्महा. चक्रे विन्यस्य तत्स्वरूपप्रकथनेनास्त्रमन्त्रान्व्याख्याय श्रीनृसिंहब्रह्मविद्यानुष्ठातुः फलं व्याचष्टे | आप आसन्निति संबन्धः । वै प्रसिद्धमिदं प्रत्यक्षादिदृष्टं सलि- लमम्ब्वेव स प्रजापतिः । स इति पूर्वपरामर्शिना तच्छब्देन पुंलिङ्गेन प्रकृतं परामृशति “ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै " इति श्रुतेः । ब्रह्मा प्रजापतिरेकः सन्पुष्करपणे समभवदासीत् । तस्य प्रजाप- तेर्मनस्यन्तःकरणेऽन्तर्वर्ती काम इच्छा समवर्तत । इदं मुजेयमिति । सृष्टिविषय इत्यर्थः । तस्माद्यत्पुरुषो मनसाऽभिगच्छत्यन्तःकरणेनेच्छति तद्वाचा वदति । वाग्वदनपूर्वकं कर्मकरणं लोकप्रसिद्धं दर्शयति-तत्कर्मणा करोतीति । उक्तमे. वार्थ द्रढयितुमचं साक्षित्वेनोद्भावयति----तदषाऽभ्युत्तेति । अर्थदाढर्य ऋनि- गीतैव । सामयजुषोरर्थशैथिल्यमपि संभाव्यते " यदै यज्ञस्य सान्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्यदृचा तदृढम् " इति श्रुतेः । तस्मिन्नेवार्थ एषा, ऋग्वक्ष्य- माणाऽभ्युक्ता | मनसः कामस्तदग्रे समवर्तत रेत उदकं प्रथममादौ सृष्टयवसरे । १ ख. ग. पो ह वा । २ छ.न्तरमन ।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत् ] प्रथमं यदासीत् । सतो बन्धुमसति निर- बिन्दन्हृदि प्रतीष्या(ष्य) कवयो मनीषेत्युपैनं तदुपनमति यत्कामो भवति स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स एतं मन्त्रराजं नारसिं- हमानुष्टुभमपश्यत्तेनं वै सर्वमिदमसृजत यदिदं यदासीयस्मात्कारणादासीत् । अथवा कालनिर्देशो यदेति यस्मिन्काले प्रथम- मुदकमासीत्तदैव मनसः कामोऽधीत्युपरि विषये सृष्टिविषये समवर्ततेत्यर्थः सतो ब्रह्मणो बन्धुं बन्धनं विवर्त कवयो विपश्चितो हृदि निरविन्दन् । असति ब्रह्मणि । असच्छब्दस्य नामरूपाव्याकृतत्वेन ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात् असद्वा इदमग्र आसीत्" इत्यादौ । हृद्यन्तःकरणे प्रतीष्य प्रत्यगात्मानमवेक्ष्य मनीषा मनीषया विपश्चिबुद्धया । ब्रह्मणो बन्धुं बन्धुमिव बन्धुं परं ब्रह्म व्याकर्तारं क्षीरोदार्णवादिविशेषणविशिष्टं भाविसृष्टेः स्रष्टारं मूलमन्त्रसामाग्रुपास्यं हृदि निरविन्दन्नित्युत्तरार्धस्य गूढोऽभिप्रायः । इतिशब्द ऋक्समाप्तिं द्योतयति उपैनं कामिनं तत्काम्यमुपनमति यस्मिन्कामो भवति । स प्रजापतिः । तपः "मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाय्यं परमं तपः" इति स्मरणादतप्यत मनसश्चेन्द्रियाणां चैकायमकरोत् । स प्रजापतिः । तपस्तप्त्वा । पूर्वं व्याख्यातम् । स प्रजाप- तिरेतं प्रकृतं सर्वनाम्नोपात्तं सतो बन्धुमित्यनेन गूढाभिप्रायेण सूचितं " ज्योतिश्चरणाभिधानात्" [ब्र० सू० १-१-२४ ] इति न्यायेन मन्त्रराज प्राकरणिकमन्त्राणां राजानं प्रधानभूतं सामराजं वा । मन्त्रशब्दस्याहिर्बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रयिविदो विदुः । ऋचः सामानि यजूंषीत्यादौ साम्न्यपि प्रयुक्तत्वात् । नारसिंहं नृसिंहसंबन्धिसामादि । तद्धितात् । नृसिंहगायच्या. दिप्राप्तौ तद्वयावृत्त्यर्थमानुष्टुभमित्यनुष्टुप्छन्दउपाधिकमृग्विशेषमाह " त्रमेतदहर्भवति " इति न्यायात् । अपश्यदृष्टवानित्यभिप्रायः । एतदुक्तं भव. ति-द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमोपनिषत्सु मन्त्रराजादित्रयः शब्दाः प्रयुक्तास्त- त्पुरुषबहुव्रीहितद्धितसामर्थ्यात्पूर्वपूर्वोपनिषदर्थमाचक्षाणाः सन्त एवाऽऽदौ प्रयुक्ताः कृत्स्नामेव ब्रह्मविद्यां संगृहीतवन्तोऽतश्च वक्ष्यमाणां कृत्स्नामेव ब्रह्म- विद्यामपश्यदित्यर्थः । तेन वै प्रागुक्तेन वै प्रसिद्धम् । सर्वमिदमसृजत प्रत्यक्षा- दिसिद्धमसृजत । यदिदं किंच । स्पष्टम् । तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं गाय. १च. 'न स ·[ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । किंच तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं किंचानुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽनु- टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति तस्यैषा भवत्यनुष्टुप्पथमा भवत्यनुष्टुबु- तमा भवति वाग्वा अनुष्टुब्वाचैव प्रयन्ति वाचै- वोयन्ति परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टु- बिति ॥१॥ किंच मन्त्रराजनारसिंहशब्दौ । इहाऽऽनुष्टुभमितितद्धितप्रयोगाद्वात्रिंशद क्षराणामेव तत्सान्नश्च सामर्थ्य दर्शयत्येवात्राप्युपाख्यायिकायां किल प्रजा पतिस्तपसा लोकत्रयसृष्टयर्थमेव कारणजिज्ञासुरत्यन्तशुद्धान्तःकरणत्वाच्छक्ति- त्रययुक्तां ब्रह्मस्वरूपिणी भूतसृष्टिपुरःसरसर्वसृष्टिकारणिकामनुष्टुबृचमपश्यदि- त्याह । अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति "जन्माद्यस्य यतः" [ब्र० सू० १-१-२] इत्यस्या ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वं दर्शयति । उक्तमेवार्थ द्रढयितुमृचं साक्षित्वेनोद्भावयति- तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य साक्षिण्येषा वक्ष्यमाणा, ऋग्भवति । अनुष्टपथमा भवति सर्वसृष्टेः : प्रथमाऽऽद्या भवति । अनुष्टुबुत्तमा श्रेष्ठा भवति वाग्वा अनुष्टुप्सों वामपश्चोऽनुष्टुभि लीन इति दर्शयति । नामसृष्टिपूर्वकत्वापसष्टे यूपत्वादनु- ष्टुभोऽनुष्टुबेव मूलकारणम् । वाचैव प्रयन्त्यनुष्टभैव प्रलयं गच्छन्ति भूतानि । वाचैवानुष्टुभवोधन्त्युत्पत्तिं गच्छन्ति । परमा वा एषा छन्दसां गायत्र्यादीना छन्दसां वेदानां वा परमोत्कृष्टा । परमत्वं च सामाधारत्वादनुष्टुभः । सान्नश्च परमत्वं “ देवा वै नर्चि न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त " इति श्रुतेः "वेदानां सामवेदोऽस्मि " इति स्मृतेश्च । यदनुष्टुवितीतिशब्द ऋक्समाप्तिं द्योत. यति ॥१॥ एवं तावदाख्यायिकायामन्ते सकलनृसिंहोपासनसंग्राहकान्मत्रराजनारसिं. हानुष्टुभशब्दान्विज्ञाय तैरेव शब्दैः सकलोपासनां सृष्टयर्थ प्रजापत्यनुष्ठितां संगृ- ह्येदानीमविशेषेणानुष्ठाने प्राप्ते तत्र तावत्सान्न ऋगक्षराभिव्यञ्जकत्वादभि- ध्यञ्जकाभिव्यङ्गययोरभिव्यञ्जकपूर्वकत्वात्साम्नश्च सर्ववेदश्रेष्ठत्वात् " देवा वै नार्च न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त " इति श्रुतेः “ वेदानां सामवेदोऽ. - ·८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[ १ प्रथमोपनिषत् ] ससागरां सपर्वतां सप्तद्वीपां वसुंधरा तत्सान्नः प्रथमं पादं जानीयायक्षगन्धस्पिरोगणसे- वितमन्तरिक्षं तत्सानो द्वितीयं पादं जानी- यावसुरुद्रादित्यैः सर्वैर्देवैः सेवितं दिवं तत्सा- म्नस्तृतीयं पादं जानीयाद्ब्रह्मस्वरूपं निरअनं परमब्योम्निकं तत्साम्नश्चतुर्थ पाई जानी- यायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छत्यु- स्मि " इति स्मृतेश्वास्य च सामराजत्वात्तदुपासनायां प्राप्तायां क्रमसूचनपूर्वि. कामाह-ससागरां सपर्वतां सप्तद्वीपां वसुंधरा तत्सान्नः प्रथमं पादं जानी- यादिति । यथाकथंचिदुपासनारूपे प्राप्ते ससागरामिति प्रथमत एव सागरसं- कीर्तनेन सागरपूर्विकामुपासनां द्योतयति । अत एव न पृथ्वीविशेषणं सागर इति केचिद्व्याचक्षते। ततश्च प्रथमतः सागरं क्षीरोदार्णवं ध्यात्वा तच्छायिन्यु. पविष्टे वातस्मिन्पश्चाङ्गन्यासमृक्सामयोः कृत्वा तस्मिन्नेव सपर्वतामित्याधुपासनां सह सागरेण वर्तनं यस्या उपासनायास्तां ससागरां जानीयादित्यनुषङ्गः। यथा (त्तु) ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादेरानन्दमयाद्विच्छेदमिवेति तदयुक्तम् । न तावद्वि- शिष्टामुपासनां ससागरशब्दस्तावदाह किंतु बद्धक्रमके पदार्थजाते तदादिन्या. येन सूचयति । तदन्यविशेषणत्वेनैकवाक्यत्वेऽपि समानम्। तस्माद्दक्रमकम- पासनं प्रथमत एव सागरशब्दोपादानाक्षीरोदार्णवपूर्वकं विज्ञेयम् । ततश्चाय. मर्थः । तत्साम्नस्तस्या न्यस्ताया अनुष्टुभो न्यस्तस्य च साम्नः प्रथमं पादं क्षीरोदार्णवशायिन उपविष्टस्य वा नृकेसरिण उक्तविशेषणविशिष्टां वसुंधरां हृदयमङ्गं हृदयान्तर्वर्तित्वेन जानीयादित्यर्थः । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु पादेषु यक्षगन्धर्ववसु रुद्रब्रह्मस्वरूपं लोकसाहचर्याब्रह्मलोकं तत्साम्नस्तस्या न्यस्ताया अनुष्टुभो न्यस्तस्य च साम्नो द्वितीयं तृतीयं चतुर्थ पादं तस्य नृकेसरिणः शिरःशिखाकवचान्तर्वतित्वेन जानीयादिति योज्यम् । एवं नृकेसरिणं यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीति गमनोपादानात्कार्यममृतत्वं न कैवल्यं "कार्य घादरिरस्य गत्युपपत्तेः " [ब्र० सू० ४-३-७] इति न्यायात् । अथवा देहान्ते देवः परं ब्रह्म निर्गुणं ब्रह्म तारकं तारकमात्राभिः प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वं १ क. ग. घ. ससप्त । २ क. ग गणैः से । ३ ज. °न्तरवर्ति !

·१ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ग्यजुःमामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सशाखा- श्चत्वारः पादा भवन्ति किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि दैवतानि कि छन्दः क ऋषि रिति ॥२॥ स होवाच प्रजापतिः स यो ह वै तत्सा- वित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्तं तत्सानोऽहं वेद .. व्याचष्ट इत्यन्ते श्रवणादमृतत्वं कैवल्यमेवमुपरिष्टादुभयथाऽस्यामृतन्वं श्रूय. माणं व्याख्येयम् । ऋग्यजुःसामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सशाखाश्च त्वारः पादा भवन्तीति महाचक्रं व्याख्यातम् । तस्य नाभ्यां क्षीरोदार्णवशा. यिन उपविष्टस्य वा नृकेसरिणः क्रमप्राप्तं पश्चममङ्गमस्त्राख्यं वक्ष्यामः । नन्वेवं साङ्गोपासनामपरिसमाप्य कोऽयं मध्ये ध्येयप्रश्नोपक्रमः पिशाचजल्पितमिव किं ध्यानं किं दैवतं कान्यङ्गानि कानि देवतानि किं छन्दः क ऋषिरिति ध्यानदेवताङ्गाङ्गदेवताछन्दर्षीणां प्रश्नः । अत्रोच्यते । अत्र किलाऽऽख्यायि. कायां प्रजापतिविरतेभ्यो देवेभ्यः सामद्वारिकामेकामुपासनां परिसमाप्य तूष्णीं बभूव श्रोतॄणां बोधं परीक्षितुं किं प्रागुक्त एवार्थेऽवान्तरविशेषं पृच्छन्त्यन्यद- प्यर्थजातं तदुपयोगि न वेति । अनेनाभित्रायेण मध्य एव प्रश्नोपक्रमस्तत्र षट्मश्नान्प्रथमप्रश्ने जानीयादिति प्रागुक्तविधावुपरिष्टाञ्चोपनिषत्स्वा समातान मात्रं ध्यानं वेति प्रश्नः । जानीयादिति विधावभ्यासस्य ध्यानस्याश्रवणात्तत्रों तरामदानात् "अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति" इति न्याजाज्जानीदित्यत्र ध्यायेदि- त्यर्थः । ध्याय तिर्मानाभ्यासे वर्तते । किं दैवतं किं छन्दः क ऋषिरिति प्रश्न- त्रये नारसिंहानुष्टुभतद्धितश्रवणात्स्वस्य च ब्रह्मणः प्रजापतेः कथकत्वेन देवत- छन्दर्षित्वेनोत्तरम् “यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता" इत्याश्वला- यनस्मरणात् । इतिशब्दः प्रश्नसमाप्तिं द्योतयति ।। २ ।। अत्र किल षट्भन्नाः प्रश्नचतुष्टयनरपेक्ष्येणाङ्गपूत्वादङ्गिन्वानस्प पारिशे ध्याञ्च सान्नोऽहं तदैवतं प्रश्नद्वयेन स प्रजापतिः श्रोतृणां बोधमर्थितां चावेक्ष्य हर्षितो निपातानामनेकार्थत्वात् । उत्तरमुवाच-स यो ह वा इति । वीप्सया हर्षनिर्भरतां दर्शयति । सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्तं श्रीबीजेनाभि- पिक्तमुपरिष्टाच्छ्रीबीजमित्यर्थः । तत्सान्नोऽङ्ग वेदेत्यभिषिक्तमिति वदशिरः- पूर्वकत्वादभिषेकस्य तस्मिन्नभिषिक्ते शिरोङ्गस्थाने साम्नोऽङ्ग वेदेत्यङ्गता . .

·१० : श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१ प्रथमोपनिषत् | श्रिया हैवाभिषिच्यते सर्वे वेदाः प्रणवादि- कास्तं प्रणवं तत्सःनोऽङ्गं वेद स त्रील्लोका- अयति चतुर्विंशत्यक्षरा महालक्ष्मीर्यजुस्तत्सा- नोऽङ्गं वेद स आयुर्यशःकीर्तिज्ञानेश्वर्यवा- न्भवति तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशुदाय नेच्छन्ति द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्री लक्ष्मी यजुः प्रणवं यदि जानीयात्स्त्रीशूद्धः स मृतोऽधो गच्छति तस्मात्सर्वदा नाऽऽचष्टे विधत्ते श्रिया हैवाभिषिच्यत इत्यङ्गेषु सर्वत्र फलश्रवणम् । "द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिरर्थवादः स्यात्" [पू० मी० सू०४-३-१]इत्यर्थवादः । अन. तिधृष्टं स्तृणोति प्रजयैवैनं पशभिरनतिधृष्टं करोतीति न्यायेन गुणफलाधि. कारो वा । सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवमिति सर्वे वेदा उपवेदाश्चाष्टा. वित्यष्टसंख्यानन्तरं तत्स्थाने हृदयाङ्गस्थाने प्रणवं विदधत्सर्ववेदादिभूता. त्मणवात्सामाक्षराण्यधिकतराणीति दर्शयति । तत्सान्नोऽङ्गं वेद स बील्लोकाञ्ज- यतीत्युत्तार्थम् । चतुशियक्षरा महालक्ष्मीयजुस्तस्मिश्चतुर्विशत्यक्षरस्थाने सामतृ- तीयपादादुपरिष्टात्सान्नोङ्ग वेदशिखाङ्गस्थान इत्यर्थः । स आयुर्यशो ज्ञातिप्रशं. सावा कीतिर्जनप्रशंसा वा ज्ञानेश्वर्यवानमवतीत्युक्तार्थम् । यस्मादेवं सामाङ्गफलं तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्युक्तार्थम् । सावित्रादिमन्त्राणां हृदयाघङ्गस्थाने प्राप्तानामत्राऽऽदावेवाङ्गत्वविधानार्थमपक पस्तूपक्रमोपसंहाराभ्यां विद्यक्ये तात्पर्य दर्शयति । सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशूद्राय स्त्री च शूद्रश्च स्त्रशूद्रं तस्मै स्त्रीशुदाय नेच्छन्तीति निषेधं कुर्वन्प्रधानो. पासनायां स्त्रीशूद्रस्याप्यधिकारं दर्शयति । द्वात्रिंशदक्षरं सान जानीयादिति द्वात्रिंशदक्षराणां सामसंबन्धं विधत्ते । यो जानीत इत्यायुक्तार्थम् । सावित्रीं लक्ष्मी यजुः प्रणवं यादि जानीयात्स्त्रीशूद्रः स मृतोऽधो नरकं गच्छतीति प्रत्य- वायदर्शनेन निषेधमेव दृढयति । तस्मात्सर्वदा नाऽऽचष्ट इति कदाचिदपि - ·[ १ प्रथमोपनिषत् । नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ययाचष्टे स आचार्यस्तेनैव मृतोऽधो गच्छति ॥ ३ ॥ स होवाच प्रजापतिरमि बेदा इदं सर्व वि. श्वानि भूतानि प्राणा वा इन्द्रियाणि पशवोऽन्नम- मृतं सम्राटूस्वराविराट्तत्साम्नः प्रथमं पादं जानी- याहग्यजुःसामाथवरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तत्सानो द्वितीयं पाई जानीयाय ओषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्तसाम्नस्तृतीयं पादं जानीयात्स ब्रह्मा स शिवः स हरिः स इन्दः सोऽग्निः सोऽक्षरः परमः स्वराट्नमाम्नश्चतुर्थ पाई नाऽऽचष्ट इत्याचार्यस्य निषधं दर्शयति । यद्याचष्टे स आचार्यस्तनेव कथ. नेन मृतोऽधो गच्छतीति प्रत्यवायदर्शनेन निषेधभेव द्रढयतीति ॥ ३ ।। एवं सामाङ्गान्युक्त्वा तदुपासनायां च स्त्रीशूद्रव्यतिरिक्तमाधिकारिणमुक्त्वाऽ- न्त्यपश्नाङ्गदैवतानि वक्तुं सामदेवतैव तत्तत्स्थाने निपतितस्याङ्गस्य सैव देव. तेति स प्रजापति हर्षितोऽन्त्यप्रश्न उत्तरमुवाच-अनि वेदा इदं सर्वमित्यादि यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्यन्तं च ससागरामित्यादिना योजनीयम् । एतदुक्तं भवति । क्षीरोदार्णवशायिन्युपविष्टे वा न्यस्तस्य साङ्गस्य सान्न: पादश उक्तगुणां पृथ्वी हृदयान्तर्वतित्वेनाग्नि वेदा इदं सर्वं विश्वानि भूतानि पाणा इन्द्रियाणि पशवोऽन्नममृतं सम्राट्म्वराविराट्तत्साम्नः प्रथमपादस्य तदङ्गस्य प्रणवस्य हृदयमत्रस्य च दैवतं जानीयादिति पारमेश्वरं हृदयं व्याख्या- तम् । तथा यक्षगन्धर्वादिगुणविशिष्टमन्तरिक्षं शिरोन्तर्वतित्वेन सर्ववेदमयः मर्यो हिरण्मयः पुरुषस्तत्सान्नो द्वितीय पादस्य शिरोमन्त्रस्य च तदङ्गस्य सावि- त्रमन्त्रस्य च दैवतमिति पारमेश्वरं शिरो व्याख्यातम् । तथा च वसुरुद्रादित्यः सेवितं धुलोकं शिखान्तर्वर्तित्वेन य ओषधीनां प्रभवति तारापतिश्चन्द्रमास्तत्सा. नस्तृतीयपादस्य शिखामन्त्रस्य च लक्ष्मीयजुषश्च दैवतमिति पारमेश्वरं शिखाङ्ग व्याख्यातम् । तथा च ब्रह्मलोककवचान्तर्वति वेन स ब्रह्मेत्यादिमन्त्रवर्णात्तत्सा- नश्चतुर्थपादस्य च तदङ्गभूताया नृसिंहगायत्र्याश्च कवचमन्त्रस्य च दैवतमिति पा- १छ याद्य ऋग्य । २ छ. याद्यः स ब्र. ३ ग. घ. १. छ. 'रिः सेन्द्रः ।

·१२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[ १ प्रथमोपनिषत् ] जानीयायो जानीत सोऽमृतत्वं च गच्छति । ॐ उग्रं प्रथमस्याऽऽयं रमेश्वरं कवचं व्याख्यातम् । तथा, ओमिति प्रणवबहुलेन महाचक्रेण पारमेश्वर- मस्त्रं व्याख्यातम् । लोकानामङ्गेष्वन्तर्भावात्सामाङ्गदेवतासाहचर्यान्यतिषिक्ता वेमे लोकास्तस्मान्यतिषिक्तान्यङ्गानि भवन्तीति विधायकवचनाचेत्येष उपा- सनाक्रमः। एवं तावन्यस्तसामद्वारिकां पारमेश्वरीमुपासनां परिसमाप्याथेदानी न्यस्तं सामोद्धाति । ननु नायं सामोद्धारः किंतु मन्त्रोद्धार एव । सामशब्दस्तु यौगिकवृत्त्या तेन सामर्थन सह वर्तत इति साम मूलमन्त्रः । तन्न । " गीतिषु सामाख्या" [ पू० मी० सू० २-१-३६ ] इति गीत्यां सामशब्दस्य रूढत्वात् । “ रूढिर्योगमपहरति" इति न्यायात्सामोद्धार एव । ननु वेदेन सामशब्दो यौगिकः कृतः “ सैव नाम त्वमासीरमो नामाहं सोम ( १ ) इत्युपक्रम्य सा चामश्वाभवतां तत्सामाभवत्तत्साम्नः सामत्वम् " इति श्रुतेः। सत्यम् । भवतु यौगिकस्तथाऽप्युभयोद्धारे सामोद्धारस्तु सिद्ध एव । एवं रूढर्वैदि- कप्रयोगाच्च सामोद्धारे स्थिते द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयादिति सामान्याकारण सामसंबन्धे सिद्धे विशेषाकारेण मूलमन्त्राक्षराणां सामसंबन्धं विधातुमाह- उग्रं प्रथमस्याऽऽद्यमित्यादिना । अत्र हि सामगानां हस्ते मुखस्वरनिर्णयो द्रष्टव्यः । सप्तधा हि स्वरः षड्जादिभेदेन । तत्र हस्तगतस्वगनुसारेण मुखेन गीत्युच्चारणं तत्र हस्ताङ्गुष्ठोत्तमपर्वणः क्रौष्टकसंज्ञ उच्चैर्भावे कृते सर्वोदात्ता त्रिमात्रां चतुर्मात्रां पञ्चमात्रां वा कृत्वा विहिताक्षरेषु गीतिं गायेत्तामाद्यं निर. पेक्षं स्वरमित्याचक्षते । ततोऽङ्गुष्ठोत्तमपर्वणा वक्रीभावे कृते पूर्वोदात्तापेक्षयाऽनु- दातामुत्तरापेक्षयोदाचामेवमेवाङ्गुष्ठेन तर्जनीस्पर्श कृते तत्संनिहिताङ्गुलिस्पर्श उपकनिष्ठिकास्पर्श कनिष्ठिकामध्यमपर्वस्पर्श कृते पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरापेक्षयो- दात्तानुदात्तात्मिकां विहिताक्षरेषु गीतिमुच्चार्याङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकामूलपर्वस्परों कृते सर्वानुदात्तां गीतिमुच्चारयेत्तं त्वन्त्यं स्वरमित्याचक्षते । एवं मुखहस्ताभ्यां षड् जादयो यथाक्रम सप्त स्वरा निष्पाद्यन्ते । स एष सामगानां सर्वसामसाधा. रणः स्वरनिर्णयः । ततश्च । उग्रं ३ । ४ । ५ गीतिमात्रासंख्या । उग्रं प्रथम. स्याऽऽयं सर्वोदात्तं सामपदानुषङ्गा दुक्तेऽक्षरद्वय आद्यमाद्यस्वरात्मकं साम जानीयादिति विधीयतेऽन्यथा प्रथमपादस्याऽऽद्यमक्षरद्वयं जानीयादित्येतस्य द्वितीयोपनिषदुक्तपदोद्धारादेव ज्ञातत्वात "अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत् " इति न्यायो वाधितः स्यात्सामपदपदस्य व्यर्थता स्यादुभयविधाने च वाक्यभेदः स्यात् । वेदितव्यसामसंबन्धस्वरविशेषे विहितेऽनिर्धारितस्वरविशेषकं साम कथं विधा- -- ·[ १ प्रथमोपनिषत् ] नसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ज्वलं द्वितीयस्याऽऽयं नर्सि तृतीयस्याऽऽयं मृत्युं चतुर्थस्याऽऽयं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचिन्नीऽऽचष्टे यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूः षवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्यायं चेति ॥४॥क्षीरो- दार्णवशायिनं नृकेसरि योगि ध्येयं परमं पदं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति तुं शक्येत तस्मान्मूलमन्त्रोक्तप्रथमपादाक्षरद्वयस्याऽऽद्यशब्दोक्तस्वरविशेषात्म- कसामसंबन्ध एव विधीयते । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु वाक्येषु योजनीयम् । ज्वलं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । द्वितीयस्य पादस्याऽऽयं साम गीति जानी. यात् । नृसिं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । तृतीयस्याऽऽद्यमित्युक्तार्थम् । मृत्यु- ३ ४ ५ गीतिमात्रासंख्या । चतुर्थस्याऽऽद्यमित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्ता. र्थम् । यस्मादिदं साम परमरहस्यतरं तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचित्पुंसि नाऽऽ. चष्ट इति कथयितुनिषेधः । यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे शुश्रूषारतायाss. चार्योपसर्पणेन श्रवणेच्छावते दास्यति दद्यादित्यर्थः । अन्यस्मै शिष्याय प्रागु. क्तलक्षणाय चेति । इतिशब्दः सामदातृप्रतिग्रहीत्रोरधिकारसमाप्तिं द्योत- यति ॥ ४॥ एवं तावत्साम्ना सह दातृप्रतिग्रहीनोः संवन्धं विधाय श्रीक्षीरोदार्णवशा- यिनो नृकेसरिणो योगिवदासीनस्य ध्येयस्याऽऽश्रयाश्रयिलक्षणसंबन्धविशेषो. पासनां कृत्स्नफलवतीं विधातुमाह-क्षीरोदार्णवशायिनं ना चासौ केसरी च नृकेसरी तं नृकेसरिणम् । नृकेसरिमिति च्छान्दसम् । योगिवदासीनं शेषभोग- मस्तकपरिवृतं रहस्यकल्पान्तरपालोचनयाऽस्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरश्रुत्यन्त. रपर्यालोचनयाऽऽसीनं शेषभोगमूर्धावृतम् । द्विशाखगामिनीयमुपनिषद्भृगुशा- खायां च । परमं पदं परमाश्रयभूतम् । जानीयादिति सर्वत्रानुषज्यते । सामे- त्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थ भवति । यत्साम जानीयात्तदुक्तगुणविशिष्टे नृकेस. रिणि साङ्गं न्यस्तं जानीयादित्यर्थः । इदानी साम्नो द्वितीयोद्धारमक्षराणां १छ. य वेति । २ झ शक्यते।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[ १ प्रथमोपनिषत् ] वीरं प्रथमस्पार्धान्त्य तसं द्वितीयस्याः न्त्यिं हंभी तृतीयस्यान्त्यिं मृत्युं चतु- र्थस्यार्धान्त्यं साम जानीयायो जानीते सोऽमृ- तत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम येन केन. चिदाचार्यमुखेन यो जानीते स तेनैव शरी- रेण संसारान्मुच्यते मोचयति मुमुक्षुर्भवति जपानेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति स्वरविशेषसंबन्धार्थमाह-वीरं प्रथमस्यार्धान्त्यं प्रथमपदोक्ताक्षरद्वय आद्यार्थे "प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्" इति न्यायेनान्त्यमन्त्यस्वरात्मकं साम जानी- यादित्यनुषज्यते । अत एवास्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरे पाठान्तरं वीरं प्रथमा- द्यार्घस्यान्त्यमिति विधानविषये प्रागुक्त चोद्यसमाधाने ततो वीरोऽनुदात्ता. त्मिका गीतिमात्रासंख्या ३।४।५।रं मध्यवर्तिस्वरात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३। ४ । ५ । एवमुंत्तरेष्वपि तदुद्धारवाक्येषु योजनीम् । तसं द्वितीयस्यार्धान्त्यः मित्युक्तार्थम् । तमनुदात्तात्मिका गीनिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ । हंभी तृतीय- स्यार्धान्त्यम् । तृतीयाद्यार्घस्यान्त्यमिाते पाठान्तरम् । हमनुदात्वात्मिका गीति मात्रासंख्या ३।४।५ भीमध्यवर्तिस्वरात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३।४।५। मृ अनुदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ त्युं पारिशेष्यान्मध्यवर्ति स्वरात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ । चतुर्थस्यार्धान्त्यमित्युक्ता. थम् । मृत्यु चतुर्याद्याधस्यान्त्यमिति पाठान्तरम् । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तम्- तार्थम् । यस्मात्सामैकदेशपरिज्ञानात्कृत्स्नफलावाप्तिस्तत्रः कृत्स्नसामपरिज्ञाने किमुतेत्याह- तस्मादिदं विहिताक्षरेषूद्धृतं कृत्स्नं साम येन केनचियेन केनापि सामोद्धारचाक्यकदम्बकेनापि यो जानीत इत्यनुषङ्गः । आचार्यमुखेन यो जानीत इत्याचार्यमुखोपायान्तरयोर्विकल्पः । यद्वाऽऽचार्यशब्दो वेदमभिधत्ते । तस्मादाचार्यवचः प्रमाणमित्यादौ प्रयोगादाचार्य मुखेन वेदमुखेन सामोद्धारवा- क्यकदम्बकेनेत्यर्थः । स तेनैव स्वयमेव मामपरिज्ञानेन संसारान्मुच्यते मोच- यत्यन्यं वा साम ज्ञापयन् । सामपरिज्ञानात्सरागोऽपि मुमुक्षुर्भवति । संख्यानुपादानात्सकृदेव सामजपाद्यत्ताङ्गेन साम्ना पारमेश्वरं शरीरं क्षीरोदार्णवस्य पदकदम्बकव्याकृतं तेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति ·[१ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । १५ तस्मादिदमेव मुख्य द्वारं कलौ नान्येषां भवति, तस्मादिदं सा साम जानीयायो जानीते स मुमुक्षुर्भवति ॥ ५॥ ॐ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म . पुरुषं नृकेसरिविग्रहम् । कृष्णपि- ङ्गलमूर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शंकरं नीललोहित- देवता प्रत्यक्षा भवति । तस्मादिदमेव साङ्गसामेव मुख्यं द्वारं देवतादर्शने तव्या. कृतौ च कलो पापबाहुल्येनान्येषां सामरहितानां केवलमूलमन्त्रपरिज्ञातॄणां देवतादर्शनं झटिति न भवतीत्यर्थः । यस्मादिदं साङ्ग साम देवतादर्शने देव. ताकारव्याकृतौ च मुख्यमेव द्वारं तस्मादिदं साङ्ग साम जानीयान्मुमुक्षुर्भवति मानुषानन्दारूढोऽप्येतत्परिज्ञानान्मानुषानन्दं विहाय मोक्षेप्सुर्भवति । यद्वा मुमुक्षुरेतज्जानीयादित्यन्वयः । तस्य भवतीति फलनिर्देशः । भू सत्तायामिति. धातो रूपम् । साकारब्रह्मोपासनाद्वारं सन्मात्रता प्रामोतीत्यर्थः ॥ ५॥ एवं तावद्यदङ्गमुपास्यदेवताकारव्याकृती क्षमं तदेवाङ्ग निर्दिशनाह-- ओमिति। तच्चतुर्थोपनिषदि स्पष्टी करिष्यति । ओमित्येतदक्षरमित्यादिना नृके. सरिविग्रहो व्याख्यातः । स न स्वमायया लीलाविग्रहः किं तु कर्मविपाकजन्मा- नुभवरूपाणां केवलतिर्यग्रूपाणां मस्यौदीनां केवलातिर्यग्रूपाणां वामनादीनां लीलारूपत्वेनैव दृष्टत्वादस्य च तद्विलक्षणत्वान्न स्वमायालीलाविग्रहता स्यादितीमामाशङ्का मन्त्रवर्णादपनेतुं मन्त्रमाह-ऋतं सत्यं परं ब्रह्मपुरुषं नृकेस- रिविग्रहम् । नाच पुरुषश्च केसरी च सिंहश्च नृकेसरी । तत्र पुरुषमित्यनूध सत्यं परं ब्रह्म जानीयादिति विधीयते । एतदुक्तं भवति । सत्यस्य परब्रह्मणः स्वमा- यया लीलाविग्रहं पुरुषाकारमृतमिति परमार्थ जानीयादिति यावत् । यद्वा, ऋतं सत्यं परं ब्रह्म ब्रह्मात्मकं पुरुषाकारमोमित्योंकारेण व्याख्यातम् । ऋतमिति धननामर्तमय हिरण्मयं हिरण्यमयं जानीयादित्यर्थः। अत एव सतो बन्धुमिति बन्धुरिति धननाम ब्रह्मणो विव हिरण्मयमसति ब्रह्मणि हृदि निरविन्दनिति कैश्चियाख्यातम् । कृष्णपिङ्गले अक्षिणी अस्य तं तथोक्तम् । ऊर्ध्वरेतमिति च्छान्दसम् । अर्ध्वरेतस्कं योगारूढमासीनं विरूपाक्ष ललाटनेत्रं ललाटनेत्रेण रौद्रता प्रामोति तयावृत्त्यर्थ शंकरं सुखकर वरदाभयहस्तं शंकरसाहचर्या नीललोहितमिति नीलकण्ठमर्वरितप्रदेशे लोहितम् । नीललोहितौ वर्णी ललाटनेत्रयोर्यथायोग्यतयाऽस्य धृतो . तथोक्तम् । कल्पान्तरे तु श्वेतवर्णमेवं १ क. ख. ग. च. व मोक्षद्वा । २ छ. यान्मुमुक्षु । ३ ज. . 'वलं !

·१६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत् ] ] मुमापतिं पशुपति पिनाकिनं ह्यमिता. तिमीशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्यो यजुर्वेदवाच्यस्तं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति महा प्रथमान्तार्धस्याss- यम् । र्वतो द्वितीयान्तार्धस्याऽऽयं षणं सुवर्णलोहितशुक्लाकाराणां विकल्पः । कामनावशाद्वयवस्था वाऽतो वाक्यार्थः । उमापतिम् । उ प्रसिद्धौ मा लक्ष्मीस्तस्याः पतिर्लक्ष्मीपतिः। अथवा प्रसिद्धोमा गौरी तस्याः पतिः । श्रिया लक्ष्मीति सप्त शक्तयो वक्ष्यन्ते । पशुपतिः । पशूनां देवानां पतिः । पशूनां प्राणिनाम् । यद्वा पशूनां वेदानां गायत्र्यादी- नाम् “ पशवो वै छन्दांसि " इति श्रुतेः । पिनाकिनं पिनाकधनुर्हस्तम् । हीति निश्चितार्थः । अमितद्युतिममितप्रकाशम् । ईशानः सर्वविद्यानां प्रभुः । ईश्वरः सर्वभूतानां प्रभुः । ब्रह्माधिपतिः । ब्रह्म तपो मनसो विषयेभ्यो विवर्त्य दर्शनं पूर्वोक्तोपासनं तस्याधिपतिः । ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिष्ठाता । ब्रह्मेत्यन्न- नामानं क्षीरं ततश्च क्षीरस्याविष्ठाता । यद्वा ब्रह्मणोऽथर्ववेदस्याधिष्ठाता । एवं यो यजुर्वेदवाच्यः प्रागुक्तेन यजुषा वेदेन वाच्यो यजुर्वेदवाच्यः । प्रागुक्तानां गुणानां प्रथमानिर्दिष्टानां जानीयादित्यनेनान्वयं कर्तुं विशिष्टतयकत्वाभिमा- येण द्वितीयान्ततया निर्दिशति--तमिति । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् । एवं प्रागुक्तमाकारं नृकेसरिण्येव जानीयात् । अत्र केचित्मागुक्तमाकारं मन्त्रवर्णा- (पृथक्त्वनोपास्यमाचक्षते तदयुक्तम् । एवं तर्युपक्रमोपसंहाराभ्यां नृसिंहब्रह्मवि. वैक्यमवगतं बाध्येत । नृसिंहपदव्याख्रानावसरे नृसिंह एवाऽऽसीत्परमेश्वर इति नृसिंहेश्वरयोः सामानाधिकरण्यमवगन बाध्येत । तस्मात्रिनेत्राद्याकारविशि- ष्टोऽस्यां विद्यायां नृसिंह एवोपा६५ इति सिद्धम् । अथेदानी तृतीयं सामोद्धार• माह-म पारिशेष्यान्मध्यस्वरगीतिर्मात्रासंख्या ३।४।५। हा सर्वोदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३।४।५।प्रथमान्तार्थस्याऽऽद्यमिति । प्रथमपादोक्ताक्षरद्वयेऽ. त्यास्याऽऽद्यस्वरमाद्यस्वरयुक्तं साम जानीयादित्यनुषज्यते । वं पारिशेण्या- न्मध्यस्वरवर्तिगीतिर्मात्रासंख्या ३।४। ५ । तो सर्वोदात्तात्मिका गीतिमात्रा- संख्या ३ । ४ । ५। द्वितीयान्तार्धस्याऽऽद्यमित्युक्तार्थम् । ष पारिशेष्या- मध्यस्वरवर्तिगीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४।५। णम् , सर्वोदात्तात्मिका गीतिर्मा- १. छ. यान्यार्ध । २ ग. घ. भीषणं ·[ १ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । तृतीयान्तार्धस्याऽऽयं नमा चतुर्थान्तार्धस्याऽऽयं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । तस्मादिदं सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म तमेवं विद्वान- मृत इह भवति । तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ६ ॥ ३ त्रासंख्या ३ । ४ । ५ तृतीयान्तार्धस्याऽऽद्यमिन्युक्तार्थम् । न पारिशेष्या. मध्यस्वरवर्तिगीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ मा सर्वोदात्तात्मिका गीति- मात्रासंख्या ३।४।५ चतुर्थान्तार्धस्याऽऽद्यमित्युत्तार्थम् । सामेत्यादि गच्छ. तीत्युन्तमुक्तार्थम् । नन्वत्राक्षरद्वयमध्येऽन्तार्धस्येन्यन्तस्याक्षरस्या दीर्घा. दिमात्रा तस्या आद्यस्वरसंबन्धः कस्मान्न विधीयते । तन्न । षष्ठीतत्पुरुषात्कर्म धारयस्य बलीयस्त्वादन्तं च तदर्थं चान्तार्धं प्रथमापेक्षया द्वितीयमक्षरमन्तं च तदर्थं चेति । अन्यथाऽन्तस्याक्षरस्य मात्रायमिति षष्ठीतत्पुरुषः " एतया निषादस्थपति याजयेत् " इति न्यायात् । नन्वतितुच्छमेतन्मात्रायामप्याधारा- पेक्षया कर्मधारयसंभवात् । सत्यम् । द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्यत्र द्वात्रिंशदक्षराणा मेव स्वरात्मक़सामसंबन्धः श्रूयते न मात्राणां तस्मादन्तार्धशब्देन द्वितीयांक्षर- स्यैवाऽऽद्यस्वरसंबन्धी विधीयत इति सिद्धम् । यस्मात्सामैकदेशोऽपि कृत्स्न- फलावाप्तौ क्षमः किमुत कृत्स्नसामज्ञानम् । तस्मादिदं सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्मेति । तादृशनृसिंहप्रतिपादकमूलमन्त्राभिव्यञ्जकत्वाद्ब्रह्म । जानीयादित्यः नुषज्यते । सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रप्रतिपाद्योऽयं नृसिंहाकारसच्चिदानन्दं ब्रह्मे त्येकः बिन्धः । यद्वा सच्चिदानन्दमयं ब्रह्मेत्येकः । प्राङमन्त्रवर्णाद्ब्रह्माका रता प्रतिपादिताऽप्यदृढा स्यादिति शङ्कन तव्यावृत्त्यर्थमिदमुच्यते सच्चिदान- न्दमयं ब्रह्म जानीयादिति । तं नृसिंहाकारममुमेवमुक्तप्रकारेण जान नमृते क्षीरे पञ्चामृतान्यानयेत्यादावमृतशब्दस्य क्षीरे दृष्टत्वादिदेव लोक उत्कृष्टो भवती त्यर्थः । यहवं पञ्चाङ्गन्यासे कृत इहैव जीवन्मुत्तो भवत्यानन्दो भवतीत्यर्थः। यस्मात्साङ्गं साम कृत्स्ननृसिंहब्रह्मविद्यापतिपादक मूलमन्त्राभिव्यञ्जकं तस्मा- दिदमित्यादि गच्छत्तीत्यन्तमुक्तार्थम् ॥ ६ ॥ .. १ . छ. यान्त्यार्ध । २ च. "दं सा । ३ क. ये साम । .

·१८ . श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[१ प्रथमोपनिषत् | विश्वसृज एतेन वै विश्वमिदमसृजन्त यद्विश्व मसृजन्त तस्माद्विश्वसृजो विश्वमेनाननु प्रजायते ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ति तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । विष्णुं प्रथमस्यान्त्यं मुखं द्वितीयस्यान्त्यं अस्य सान्न उक्तप्रकारेण विश्वस्रष्मृत्वं दर्शयितुमाह-विश्वसृज एतेन सान्ना नृसिंहब्रह्मविद्याप्रतिपादकमूलमन्त्राभिव्यञ्जकेन ।वै प्रसिद्धम् । सर्वमि- दमसृजन्त । यद्यस्मात्सर्वमसृजन्त तस्मात् । विश्वसृज इति सृक्शब्दं निर्वक्ति । विश्वमेनाननु प्रजायते । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्तीत्युपासकानां तादा- म्यभेदोपासनया भेदेन फलनिर्देशः । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्तीति यस्मात्साङ्गात्साम्न ईदृशमुपासकानां फलं तस्मादिदमित्यादि गच्छतीत्यन्तमु. तार्थम् । तस्मादिदं साङ्गं सामेत्यसकृदभ्यासस्यायमभिप्रायः साङ्गन्सान्नैव कृस्नब्रह्मविद्याप्रतिपादकमन्त्राभिव्यक्त्या या ब्रह्मविद्योत्पन्ना सैव फलवती नान्येति । अत एवोक्तं तस्मादिदमेव मुख्यं द्वारं कलाविति पापभूयिष्ठेऽत्र कालेऽस्यैव मुख्यताऽन्येषां तु गौणतेति । कालान्तरे त्वस्या अन्यस्य वैक- ल्पिकी मुख्यतेति सर्वमनवद्यम् । अथेदानी चतुर्थ सामोद्धारमाह-विष्णु सर्वानुदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ प्रथमस्यान्त्यमिति । प्रथ- मपादोक्ताक्षरद्वयेऽप्यन्त्यमन्त्यस्वरयुक्तं जानीयादिति प्राक्तनमनुषज्यते । मुखं सर्वानुदात्तात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ द्वितीयस्यान्त्यामिति । . द्वितीयपादोक्ताक्षरद्वयेऽप्यन्त्यस्वरयुक्तं सामेति संबन्धः । ननु सर्वोद्धारेषु प्रथमद्वितीयशब्दो कस्मात्पादाभिप्रायेण व्याख्यायेते नोक्ताक्षरसंख्यापेक्षया । तथाहि-~-प्रथमान्त्यमित्युक्ताक्षरद्वयमध्ये प्रथमस्याक्षरस्यान्त्यं स्वरं जानीया. दिति । तथा द्वितीयान्त्यमित्युक्ताक्षरद्वयमध्ये द्वितीयस्याक्षरस्यान्त्यं स्वरं जा. नीया देवं प्रथमोद्धारेऽपि प्रथमस्याक्षरस्य द्वितीयस्याक्षरस्याऽऽद्यस्वरं जानीया. दिति कस्मान्न व्याख्यायते । उच्यते । सर्वत्र ह्यक्षरद्वयमुक्त्वैव प्रथम द्वितीयतृतीयचतुर्थशब्दाः श्रूयन्ते न बक्षरद्वयोक्तो तृतीयचतुर्थशब्दावुपपनी तृतीयचतुर्थयोरक्षरयोरभावादिति पादाभिप्रायेण व्याख्येयाविति निश्चिते तत्साहचर्यात्मथमद्वितीयशब्दावक्षरद्वयोक्तावुपपन्नाविति नाक्षराभिप्रायेण व्या. १ ग. घ. मेतान। ..

·१९ [१ प्रथमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । भद्रं तृतीयस्यान्त्यं म्यहं चतुर्थस्यान्त्यं साम जानी- यायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति योऽसौ सोऽवेदयदिदं कि चाऽऽत्मनि ब्रह्मण्यानुष्टों जानी- यायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । स्त्रीपुंसोर्वा य इहैव स्थातुमपेक्षते स सर्वेश्वर्य ददाति यत्र कुत्रापि म्रियते देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे ܀ ख्येयौ किंतु पादाभिप्रायेणैवेति स्थितम् । भद्रम् । सर्वानुदात्तात्मिका गीति- मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ तृतीयस्यान्त्यमित्युक्तार्थम् । म्यहम् । सर्वानुदा. चात्मिका गीतिर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ चतुर्थस्यान्त्यमित्युक्तार्थम् । ननु कस्मा- रन्तर्येण सामोद्धाराभावो नैरन्तर्येण ह्युद्धृते सान्नि सौकर्य स्याद्वितीयोपनि- पदुक्तपदोद्धारवत् । उच्यते । सत्यं सौकर्य स्याकिंतु सामद्रष्टा प्रजापतिः सर्वान्देवान्द्रष्टुं शक्तोऽपि मूलमन्त्रवन्नेदं सामापश्यत्किंतु तदर्शनायास्यामुपास- नायामुपासनैकदेशानुष्ठानादीषच्छुद्धान्तःकरणः प्रथमोद्धारमपश्यत्पुनश्च क्षीरो. दार्णवाद्युपास्यमुपास्य द्वितीयमुद्धारमपश्यदेवमप्यधिकोपासनानुष्ठानादभ्यधिक- शुद्धान्तःकरणस्तृतीयं चतुर्थमपश्यदिति प्रजापतेरपि तद्दर्शने महानायासः किमुतान्येषामिति नैरन्तर्येण सामोद्धाराभावः । सान्नो दुर्लभतां दुर्दर्शनतां च दर्शयति-यः प्रजापतिरसौं स प्रजापतिरवेदयन्निवेदितवानुपदिष्टवानिदं कि च यदिदं प्रागुक्तमुपासनमात्मनि ब्रह्मणीति ब्रह्मण्यात्मनीति ब्रह्मात्मकता स्वस्मिन्परिज्ञायाऽऽनुष्टुभमनुष्टुप्संचन्धि सामद्वारकमुपासनं जानीते यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्युक्तार्थम् । स्त्रीपुंसोर्वा स्त्रियां वा पुंसि वा प्रागुक्तमुपा- सनं प्रजापतिरादिष्टवानित्यर्थः । अथवा ब्रह्मणि हिरण्यगर्भ एतदुपासनं स्त्रीसोर्वा यद्वाऽऽत्मनि ब्रह्मणीति ब्रह्माण परमेश्वर आनुष्टुभं साम न्यस्तं जानीते । अस्मिन्पक्षे प्रागुक्तो यच्छब्द उपास्यपरो न प्रजापतिपरः। स्त्रीपुंसो; स्त्रीपुंसोश्च वाशब्दः समुच्चयार्थो वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वेत्यादौ दृष्टत्वात् । एत- दुक्तं भवति । उपास्येश्वरे सामन्यासं कृत्वोपासकेनाऽऽत्मन्यपि सामन्यास: कार्य: । य उपासक इह लोक उत्कर्षेण स्थातुमपेक्षते तस्मै सर्वैश्वर्यं ददाति । देहान्ते तु देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे कामिनं प्रकृत्य देहान्त इति विशेष. १ क. ख, च. °सौ स वेद य । ग. °सौ स देवेभ्योऽवे । छ. °सौ साम वेद य! २१. 'ते स३।।

·२० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१ प्रथमोपनिषत् ] येनासावमृती भूत्वा सोऽमृतत्वं च गच्छति । तस्मा- दिदं साममध्यगं जपति तस्मादिदं सामाङ्गप्रजापति- स्तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिर्य एवं वेदेति महोपनि- णोपादानात्कामित्वेन प्रागधिकाराञ्च निष्कामस्यागपि देवः परं ब्रह्म तारक प्रणवस्थं सामाङ्ग प्रणवेन व्याख्यातम् । येन प्रणवेन व्याख्यातेनामृती भूत्वा स श्रोताऽमृतत्वं च कैवल्यं प्राप्नोति । यस्मात्तारकस्थं परब्रह्म व्याख्येयं तस्मादिदं तारकं साममध्यगं साममध्यवर्तिकं जपति सामोपासनाङ्गप्रणवजपो यथाशक्तीति दर्शयति । एतदवाऽऽह-तस्मादिदं तारकं सान्नोऽङ्ग प्रजापतिषित्वेन । यद्वेदं तारकं परमेश्वरस्वरूपाख्यानेन साम च परमेश्वरविषविद्यापतिपादकमूलमन्त्रा. भिव्यञ्जकत्वेन प्रजापतिरुभयकथनेनत्येतत्रितयमवश्यमुपासनायामङ्गम् । एत. देव त्रित यमस्यामुपासनायामावश्यकमिति दर्शयितुं द्विग्भ्यासस्तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिस्तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिरिति । यस्मादेवं साम तस्मा. दस्य नैरन्तर्येणोद्धारः स्पष्टी क्रियते । तत्र मूलमन्त्रप्रथमपादाक्षरेष्वष्टमु मुखह. स्ताभ्यां हस्ताङ्गुष्ठोत्तमपर्वोच्छूयेणाऽऽद्यमक्षरद्वयं मुखेन प्रागाय तृतीयमक्षरं कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शेन तथैव मुखेन प्रागाय चतुर्थ पञ्चमं चैकैकं पृथक्पृथगड. ठोत्तमपर्वतर्जनीम्पर्शतसंनिहितामुल्युपकनिष्ठिकाकनिष्ठिकामध्यमध्यपर्वस्पर्शन तथैव मुखेन प्रागायत्षष्ठम्डष्टत्तमपोंच्छ्येण तथैव मुखेन प्रागायेत्सप्तमाष्टमा- क्षरे कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शन यथाविहितस्वरैराद्याक्षरद्वयाद्यतृतीयाक्षरान्त्यचतु थपञ्चमाक्षरमध्यपष्ठाक्षराद्यसप्तमाष्टमाक्षगन्त्यैरप्रमत्तम्तथैव मुखेन गायेत् । तथैव तृतीयपष्ठयोरगुलीभ्यां दीर्घ गृह्णीयादेवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाक्षरेष्व- टसु साम गेयं द्वितीयपादे षष्ठं दीर्घ तृतीये चतुर्थमक्षरं दीर्घ चतुर्थे षष्ठं दीर्घ मिनि शुद्ध साम साङ्गं चेत्प्रथमपादान्ते प्रणवं निक्षिप्य द्वितीयपादान्ते सावित्रीं तृतीयपादान्ते यजुर्लक्ष्मी चतुर्थपादान्ते नृसिंहगायत्रीं गायेत् । स्त्री चच्छूद्रश्चे- देतत्रितयं विहाय शुद्धं साम गायेदेष नैरन्तर्येण सामोद्धार उच्चारस्यातिदुर्ल- भत्वादतिरहस्यत्वाच्च लिखितोऽपि न लिखित्वा प्रदर्श्यते वाचैव स्पष्टी क्रियत इति । य एवमुक्तप्रकारेण · वेदोपास्ते इतिशब्दोऽस्या उपागनाया नामकरणं करोति । उपनिपत्स्वेष समयः प्रणवगर्मितप्रणवबहुलोपासनानां महोपनि. १ ख. घ. च 'नाम् । २ घ. 'ध्यमज । ३ ख. घ. च. तिर्य ।

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] . नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । पद्य एतां महोपनिषदं वेद स कृतपुरश्चरणोऽपि महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवतीति ॥ ७ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि प्रथमोप- निषत्समाप्ता ॥१॥ देवा ह वै मृत्योः पाप्मन्यः संसाराच्चाविभयुस्ते पदिति नाम । तत्र तत्र महोपनिषदुपनिपूर्वस्य सदेः किबन्तस्य गत्यवसादनवि- शरणार्थत्वान्महब्रह्म गमयति ज्ञापयतीति महोपनिषन्महान्तं संसारमवसादयति क्लेशयति नाशयतीति वा महोपनिषदिति । ओमित्यात्मानं युञ्जीतैतद्वै महोप. निषदमिति श्रुतेः । य एतामुक्तप्रकारेण प्रतिपादितां महोपनिषदं वेदोपास्ते स उपासकः कृतपुरश्चरणः कृतं प्रागुक्तोपासनं येन स तथोक्तः । महाविष्णुर्भवति । विष्ल व्याप्तौ । द्विरभ्यासः प्रथमोपनिषत्समाप्तिं द्योतयति ॥ ७ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिघ्राजकाचार्यश्रीशं- करभगवत आयकृतावाथर्वणतापनीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोपनिष. व्याख्या संपूर्णा ॥ १ ॥ एवं तावत्प्रथमोपनिषदन्ते य एतां महोपनिषदं वैदेत्येतच्छब्दपरामृष्टसा- मोपनिषदो महोपनिषदश्च सामानाधिकरण्यमुक्तम् । महोपनिषञ्च द्वात्रिंश- नृसिंहलीलाविग्रहन्तुतिमन्त्रात्मिका तस्या अन्ते य एवं महोपनिषदि- मुपसंहारातत्र तावदुभयोपनिषत्सामानाधिकरण्यात्सामाभिव्यक्तमूलम् ब्रह्मा- त्रिंदशक्षरेषु महाचक्रन्यस्तेषु नृसिंहद्वात्रिंशद्व्यूहानुपास्य कैरेच मन्त्रस्त देवता स्तुत्वा सामोपासनां कुर्यादित्यवगम्यते । अत एव स्तुत्युप- निषदः पुरश्चरणोपासनार्थत्वमाह स कृतपुरश्चरण इति । कृतं पुरश्च- रणं स्तुत्युपासना येन स तथोक्तः । एवं पुरश्चरणोपासायां मुमुक्षो. रुपासकस्याधिकारसंपत्तिमभिधाय तस्यैव तदुपासनास्वीकारेऽन्यदप्यधिकारि- विशेषणमाख्यायिकामधिकारपूर्वकमाह-देवा ह वै मृत्योरिति । देवा अकृतपुर. श्वरणा वै मृत्योरविभयुस्त उपासका देवा मृत्योर्मरणहेतोवैवस्वतात्स च मृत्युः पाप्मपूर्वक इति पाप्मभ्यः संसाराज्ञानभयात्समस्तान्धतावितयाद्भयमागच्छं. स्तच्च पापं संसारपूर्वकमिति संसाराच्चाविभयुरिति प्रत्येकं · संबध्यते । . १ क. छ. एवमेतां । २ क. खे. ग, घ. च. छ. द सकृत्पुर । ३ ख. . छ- णो म ।

·२२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्य समेता-२ द्वितीयोपनिषत् । प्रजापतिमुपाधावस्तेश्य एतं मन्त्रराजं नार- सिंहमानुष्टुभं प्रायच्छत्तेन वै सर्वे मृत्यु- मजयन्सर्व पाप्मानमतरन्संसाराचातरंस्त- स्मायो मृत्योः पाप्मायः संसाराच विभीयात्स एवं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं प्रतिगृह्णीयात्स मृत्युं जयति स पाप्मानं तरति स संसारं तरति द्विविधा छुपासका देवा मुमुक्षवोऽमुमुक्षवश्चेति । तत्र मुमुक्षूणां त्रितयं समुच्चितं विशेषणम् । अमुमुक्षूणां व्यस्तं द्वितयं विशेषणं केचन मृत्योर्जयमेव कामयन्ते केचन पाप्मन एव जयमन्ये तु त्रितयजयं ते द्विविधा देवाः प्रजापतिमुपाधावन् । उपपूर्वको धावतिः पूजामाह । समीपमेत्य प्रजापतिमपूजयन्स्तुतिशुश्रूषादक्षि. णाभिश्च । तेभ्यो देवेभ्यः प्रीतः प्रजापतिरेतं मन्त्रराजमित्याद्यानुष्टुभमित्यन्तं सर्वमुक्ताथै प्रायच्छत्मादात्तेन प्रदानेन वै स प्रजापतिर्मृत्युमजयदेवा अपि मृत्युमजयन् । अजयन्नितिबहुवचनात्स इत्येकवचनादुभयत्रापि प्रकृत्यर्थसंबन्धे प्राप्ते यथायोग्यतया वचनं योज्यम् । तथा तेनेत्यर्थप्राप्त स्वीकरणं परामृश्यते । एतदुक्तं भवति । तेन प्रदानेन प्रजापतिर्मृत्युमजयत्तेन स्वीकारेण देवा मृत्यु- मजयनिति । कैश्चिदेवं व्याख्यातं समृत्युमिति समस्तं कृत्वा सह मृत्युना वर्तते पदज्ञानं तत्तथोक्तं तन्न । पूर्व तस्याप्रकृतत्वात् । अथार्थमाप्तं प्रकृतमिति चेद्भ- वतु न कश्चिद्विरोधः किंतु दातुः फलं न संकीर्तितं स्यादिति दाता कथं प्रवर्तेत। दक्षिणादिभिरिति चेन्न । विरक्ते तु का वार्ता | तस्मादुभयत्रापि फलवत्युपास. नेति व्याख्या ज्यायसी। एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । पाप्मानं ससंसारमतरद- तरनिति च। यस्मादिदमुभयत्र फलवत्तस्माद्यः प्रागुक्त उपासको मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराच विभीयात्समस्ताव्यस्ताद्वितयाद्भयं गच्छेत्स प्रागुक्त उपासको गुरू- पसर्पणेना एतं मन्त्रराजमित्यादि स संसारं तरतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । प्रतिगृह्णीयात्स्वी कुर्यादित्यर्थः। अनेनैतद्दर्शयति मूलमन्त्रमात्रे गुरूपसर्पणमाघश्यकम् । सामप्रभृत्यु- पासनांचे गुरूपसर्पणाच्छृतितस्तवयाख्यानावति विकल्पः। तस्मादिदं साम येन केनचिदाचार्य मुखेनेति श्रुतेः । अत एवैतद्विषयरहस्यकल्पग्रन्थानसमर्थश्चद्गुरुमु खाच्छृणुयात्समर्थश्चेत्स्वयमेवावेक्षेत । मूलमन्त्र सवीजं सशक्तिकं साङ्ग सन्यास गुरुमुखात्स्वीकृत्यैवं प्रागुक्तस्योपासकस्य मुमुक्षोः प्रागुक्तं समस्तं विशेषणमित- १५. इ. वै मृ।२ घ. इ यन्पाप्मा ।

·-- [ २ द्वितीयोपनिषत् ] .. नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । २३ तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा पृथिव्य- कारः स ऋग्भिग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः स सानः प्रथमः पादो भवति द्वितीयाऽन्तरिक्षं स उकारः स यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णू रुद्रास्त्रिष्टुब्दक्षिणानिः स सानो द्वितीयः पादो भवति तृतीया द्यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रा आदित्या जगत्याहव- नीयः स साम्नस्तृतीयः पादो भवति याऽ- वसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओंकारः सोऽथर्वणैमन्त्रैरथर्ववेदः संवर्तकोऽनि- मरुतो विराडेक ऋषिर्भास्वती सा साम्नश्च- तुर्थः पादो भवति ॥ १ ॥ रस्य द्वितयं विशेषणमुभयत्रापि स्तुत्युपनिषत्प्रतिपादितं स्तवनं तेषां व्यूहाना- मुपासनं साम्ना मूलमन्त्राभिव्यक्तिश्चेति त्रितयमप्येतत्पुरश्चरणरूपत्वात्साधार- णम् । एवं विशिष्टमधिकारिणमभिधाय तदुपासनापारम्भस्य प्रणवोपासनापू. वकत्वात्प्रणवमात्रा नृसिंहव्यूहे । ॐ स ॐ ॐ यो वै. नृसिंहो देवो भगवान्या: वार्धचतस्रो मात्रास्तस्मै वै नमो नम इति मन्त्रवर्णात्पुरश्चरणोपासनान्तर्गत्वेनाss दित्वेन स्थितेऽपि , मात्राशब्दादर्धशब्दाच्चतुःशब्दाच तन्मात्राव्यूहप्रत्यभिज्ञा: नात्तस्मिन्नेव व्यूहे चतुर्मात्रासंबन्धित्वेनोपासनाविशेषमाह-तस्य प्रागुक्तस्य मन्त्रराजस्य साम्नः सामाभिव्यक्ताक्षरस्य संपुटिनत्वेन स्थितस्य ह निश्चित सामाभिव्यक्तमूलमन्त्राक्षरसंपुटीकरणेन स्थितत्वात्साम्ना संबन्धः । तस्मात्सत्य- क्षरमुभयत ओंकारो भवतीति श्रुतेः। प्रणवस्य या पूर्वा मात्रेत्यादि सा साम्न चतुर्थः पादो भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । अकारोकारमकारार्धमात्रा नादात्मिका यथासंख्यं पृथिव्यन्तरिक्षासोमलोक.ऋग्यजुःसामाथर्वणब्रह्मविष्णुमहेश्वरोंकार. वसुरुद्रादित्यमरुदायत्रीत्रिष्टुब्जगतीविरागाईपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयसंवर्तका. त्मकः प्रणवस्तस्मिन्नृसिंहव्यूहे विश्वरूपन्यायेनावस्थित उपास्यः। नन्वनेक एव लीलाविग्रहाः कथं न भवन्ति । नेति ब्रूमः । यस्तस्मा इत्येकवचनादेक एवार्य लीलाविग्रह इत्यवगम्यते ॥१॥ १ ग. घ. त्यः सा प्र । २ ग. 3. च. विष्णुरु । ३ ग. च. मिः सा द्वि । ४ ग. 'बादि । ५ ग. च, यः सा तृती। '६ "रसाऽथ छ. स । ... ...

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[२ द्वितीयोपनिषत् ] 20 अष्टाक्षरः. प्रथमः पादो भवत्यष्टाक्षरास्त्रयः पादा- भवन्त्येवं द्वात्रिंशदक्षराणि संपद्यन्ते द्वात्रिं- शदक्षरा वा अनुष्टुभवत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्ट- मनुष्टुभा .. सर्वमुपसंहृतं तस्य हि पञ्चाङ्गानि भवन्ति चत्वारः पादाश्चत्वार्यङ्गानि भवन्ति सप्रणवं सर्व पञ्चमं भवति । ॐ हृदयाय नमः । ॐ शिरसे स्वाहा । ॐ शिखायै वषट् । ॐ कव- चाय हुम् । ॐ अस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन एवं तावत्पुरश्चरणान्तर्गतप्रणवमात्राव्यहोपासनमभिधायेदानी सामाभिव्य- क्तमूलमन्त्रेण ब्रह्मोपासनामभिधातुं मूलमन्त्रस्य प्रणवसंपुटीकरणादक्षरसंख्या- विद्धः कथं द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्याशङ्कन्य पादशः पश्चाङ्गन्यासं चाभिधातुं पादाक्षरसंख्यापूर्विकां कृत्स्नमूलमन्त्राक्षरसंख्यामाह-अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवतीत्यादि समणवं सर्व पञ्चमं भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । ॐ हृदयेत्याद्यङ्गमा त्राणां पञ्चानां सामाङ्गमन्त्रैरेव व्याख्यातत्वान्न पृथग्व्याख्यापेक्षेति । हृद. येत्यादि पञ्चमेनेत्यन्तं स्पष्टार्थम् । व्यतिषक्ता वेमे लोकास्तस्माद्व्यातिषक्तान्य ङ्गानि भवन्तीति लोकबुद्धयोपास्यानां हृदयाघङ्गानां सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रम. तिपाये नृसिंहब्रह्मव्यूहे क्षीरोदार्णवशायिन्युपविष्टे वा लोकव्यतिषङ्गन्हेतुका गव्यतिषक्तता विधीयते तस्माद्व्यतिषक्तान्यङ्गानि भवन्तीत्यत्र व्यतिपक्तानि यथायोग्यतयाऽन्योन्यं मिश्रितान्युपास्यानीत्यर्थः । ततश्चायमर्थः संपद्यते पार. मेश्वरं हृदयाख्यमङ्ग पारमेश्वरशिरोङ्गादधःप्रदेशान्तस्थितं हृदयप्रदेशादारभ्यो. पास्यम् । अत एव सामाङ्गप्रणवव्याख्यानेन मूलमन्त्रहृदयाङ्गव्याख्यानावसरे पारमेश्वरं हृदयं व्याख्यातमितरथा तद्व्याख्यानमप्रस्तुतं स्यात्तस्मादङ्गव्यतिषः गविधानादेव तद्व्याख्यानं प्रस्तुतमिति सिद्धम् । यत एवं हृदयाङ्गोपासनैव तद- न्तर्गतत्वान्नेत्रत्रयोपासनाऽत एव नेत्रत्रयाङ्गोपासना न पृथगभिहिता । एवमु. तरत्रापि शिखाख्यमङ्गं पारमेश्वरं शिरोङ्गमूर्ध्नि च व्यतिषक्तं सामाङ्ग. लक्ष्मीनृसिंहयजुर्मन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यम् । शिरश्च द्वितीयमङ्ग यथोक्तहये सामाङ्गसावित्रीमन्त्रेण व्याख्यातं पारमेश्वरं कवचम् । यथोक्तहृदयैकदेशे नाभेरूय ग्रीवानोऽधःपृष्ठपदेशव्यापिसामाङ्गनृसिंहगायच्या व्याख्या ·२५ [ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । युज्यते द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पञ्चमं पश्चमेन व्यतिषता वा इमे लोकास्तस्माद्यतिषक्तान्यङ्गानि भवन्त्योमित्ये तदक्षरमिदं सर्व तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीत्यक्षराणां न्यासमुपदिशन्ति ब्रह्मवादिनः॥२॥ तस्य ह वा उग्रं प्रमं स्थानं जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति वीर द्वितीय स्थानं महाविष्णु तृतीयं जलन्तं चतुर्थ सर्वतोमुखं पञ्चमं नृसिंहं षष्ठं भीषणं सप्तमं अदमष्टमं मृत्यु. तमुपास्यम् । एवं पञ्चममङ्गमस्त्राख्यमुत्तराधरभावेन तन्नाभिमध्यवर्तिक्षीरोदा. वपारमेश्वरव्यूह चतुष्टयाङ्गव्यापितया व्यवस्थितं व्यतिषक्तमुपास्यमिति यथा- योग्यतया व्यतिषक्तशब्दस्याङ्गषु स्थितिः पञ्चाङ्गन्यासोपन्यासो न षष्ठमङ्ग- मिति तस्य हृदयान्तर्गतत्वादिति प्रागभिहितः । सप्रणवे पञ्चरेऽङ्ग सप्रणवतां विधातुमाह । यस्मादोमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति यदिदमर्थजातमभिधानाभिः धेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरेकादभिधानभेदस्थ चोंकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्व तस्मात्मत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति प्रत्यक्षरमेकैकं मूलमन्त्राक्षरं प्रणवेन संपुटितं कुयादित्यक्षराणां मूलमन्त्राक्षराणां न्यारुमत्राख्येऽङ्गः उपदिशन्ति कथयन्ति ब्रह्मवादिनो ब्रह्मैवोपासतया ये वदन्ति ते ब्रह्मवादिनः। अत्र चोपदिशन्तीति विशेषणोपादानान्मूलमन्त्राङ्गजातमुपदेशगम्यामिति दर्शयति । तमिमं पञ्चाङ्गन्यासं यथोक्तविशेषणे परमेश्वरं ५थोक्तविशेषणविशिष्टं विधाय स्वात्मन्याप विदध्यात् । अस्मिन्हि प्रकरणे तस्यार्थजातस्य प्रायशः परमेश्वर- संबन्धितया श्रुतत्वादिति ॥ २ ॥ एवं तावत्माक्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति विधानात्सामाभिव्यक्तमू- लमन्त्राक्षरव्यवधानेनार्थाप्रतिपादन औपाधिकेन पदाज्ञानेन प्राप्ते तदव्यवधा- नेनार्थप्रतिपादनोपाधिना गूढेन पदपरिमाणं ज्ञापयितुं पदोद्धारमाह-तस्य ह वा इत्यादि सर्वमुपसंहृतमित्यन्तं स्पष्टार्थम् । स्थानं जानीयात्पदं जानीयात् । १ छ. वति प्रत्य।

·२६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [रद्वितीयोपनिषत् । मृत्यु नवमं नमामि दशममहमित्येकादेशं स्थानं जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । एकादशपदा वा अनुष्टुभवत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्ट- मनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतं तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभ जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ३ ॥ एकादशपदा वा अनुष्टुब्भवतीत्युपसंहारात्माक्तनः सर्वोऽपि स्थानशब्दः पादे वर्तते। यस्मादभिधानाभिधेयमपञ्चस्याभिधानाव्यतिरेको वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति श्रुतेन मप्रपञ्चस्य सामान्यविशेषात्मकस्यानुष्टुप्त्वे नामाव्यतिरेका- दनुष्टुभश्चाऽऽयब्रह्मविवर्तात्मकत्वात्साकारब्रह्मप्रतिपादकत्वेन ब्रह्मत्वे सिद्धे ब्रह्मणश्च सृष्टयुपसंहारकार गत्वेनोपादानादित्यनुष्टुबेवोपादानं तस्मात्सर्वमानुष्टु- भमित्यादि गच्छतीत्यन्तं स्पष्टार्थ व्याख्येयमुक्तार्थम् ।। ३ ।। यदर्थयतिपादकगूढापाधिना पदज्ञानमभूत्तमेव गूढोपाधि विवृणोति प्रश्नोत्त- राभ्याम् । स चात्र बहुतरो व्याख्येयः साङ्गसामाभिव्यक्तसाङ्गमूलमन्त्र प्रति- पाय । स च मूलमन्त्रः पदत्रयात्मकः प्रथमः पादः पदद्वयात्मको द्वितीयः पद- प्रयात्मकस्तृतीयस्तत्संख्याकपद एव चतुर्थ इत्येकादशपदात्मक एवमेकादश- पदात्मके मन्त्रे पञ्चाङ्गन्यासानन्तरमुक्त मन्त्रे द्वितीयान्तेषु नवसु पदेषु मन्त्रान्त्य पदद्वयं तृतीयपादाय च पदमपि त्रितयमप्यधस्तनेषूपरितनेषु च तृतीयपादाद्यपदा. दन्यत्रानुषज्यते तृतीयपादाबपदे द्वितयःनुषज्य त एवं क्रियाकारकाधन्वयसंब- न्धशुद्धिः । तत्र पञ्चाङ्गन्यासानन्तरं पठितत्वात्पदोद्धारतदर्थकथनस्य सर्वेष्वेव पादेषु साङ्गवर्थः कथनीय इत्याधे पादे पदत्रयान्मके साङ्ग लोकाधन्यादिना सामोपनिषद्युपास्ये सामाङ्गभगवेन च मूलमन्त्रहृदयाङ्गव्याख्यानेन प्राप्ते तत्रै. कैकं पदं बहुतरेष्वर्थेषु व्याख्येयं तथोपरितनऋचो दशपदसंबन्धिन्यः प्रश्नोत्त- रान्तरालवर्तिब्राह्मणवर्तिन्यस्तदेषाऽतेत्येवं ब्राह्मणोक्तार्थ साक्षित्वेनानुभा- विता महाचक्रे न्यस्ते द्वात्रिंशद्व्यूर नृसिंहात्म के ब्रह्मण्येकैकमूलमन्त्रपदव्या- ख्यानपरत्वेन वर्णनीयाः । तथा ब्राह्मणमेकै कमूलमन्त्रपदव्याख्यापरत्वेन महा- चक्रनाभिवतिक्षीरोदार्णवसंबन्धिमूलनृसिंहव्यूहे ब्रह्मणि प्रागुक्तगुणविशिष्टे व्याख्येयमत एव तत्र साक्षित्वेनानुद्भः (भा)वनमृब्राह्मणयोस्तत्तत्पदन्याख्या. नावसरे विभागं क्रमं च स्पष्ट प्रदर्शयिष्यामः। तत्र तावदेकैकं पदं धातूपसर्गा- दियोगेन बहुतरमर्थजातं कथं वदिष्यति प्रजापतिः कथं व्याख्यास्यत्यस्मा, - ·( २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । देवा ह वै प्रजापनिमब्रुवन्नथ कस्मादुच्यत उग्रमिति स होवाच प्रजापतिर्यस्मात्स्वमहिना सर्वाल्लोकान्स न्देिवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युद्गृह्णात्यजसं सृजति विसृजति विव सयत्युद्ग्राह्यत उद्गृह्यते । स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं नभीममुपहनुमुग्रम् । व्युत्पन्नान्प्रतीत्येवं देवा विस्मयेन ह हर्षिता वै प्रजापतिमब्रुवनिति सर्वपद- साधारणं व्याख्यानं पृष्ट्वाऽनन्तरं कस्मात्प्रकृतिप्रत्ययविभागादनाख्यातात्मकं प्रथमपदमुच्यते व्याख्यायत उभयत्रापि मूलनृसिंहव्यूहे द्वात्रिंशन्नृसिंहन्यूहे चौग्रमिति । इतिशब्दः प्रश्नसमाप्तिं द्योतयति । स प्रजापतिस्तान्देवान्परमेश्वः रोपासनानिष्ठान्विवक्षितार्थपष्टन्दृष्ट्वोत्तरमुवाच । एवमुत्तरोत्तरमश्नोत्तरेष्वपि योज्यम् । यस्मात्स्वमहिम्ना स्वतन्त्रशक्या मायया तस्या आत्मतन्त्रत्वादेव स्वातन्त्र्यम् । स्वमहिम्नति च वचनं सर्वशक्तिमत्तृतीयपादाद्यपदानुषङ्ग दर्श. यति । एवं तत्तत्पदव्याख्यानावसरे साल्लोकान्पाथव्यादीन्पार्थिवत्वावान्तर- जातिभेदभिन्नान्सर्वान्देवानगन्यादीन्सप्रणवव्याख्यानपक्ष ऋग्ब्रह्मादिगाईपत्या. न्तान्पणवप्रथममात्रापतिपादितान्सर्वात्मनो विश्वादीषणवव्याख्यानेन वक्ष्य. माणान्सर्वाणि भूतान्युद्गृह्णाति । उदित्ययमुपसर्ग उ इत्येतस्य निपातस्य स्थाने वर्णसाम्यादन्धिन्युपसर्गस्यार्थग्रह इत्ययं गृह्णातीति भावव्युत्पत्त्याऽनुगृ हातीत्यर्थः । अजस्रमनवरतं तथा चोन र्वको गृहानीतिशब्दः सृष्टिविमोचनव सतिषु वर्तते । उद्ग्राह्यत उद्ग्रह्यत इत्यात्मनेपदात्प्रयोजककर्तृन्वं साक्षात्कर्तृत्वं चेत्युक्तमेवार्थ द्रढयति । ततश्चायमर्थः । पूर्वोक्तानुग्राहकत्वं स्रष्टुत्वं च विपू- कस्य सृजतेरुपसंहारार्थत्वेन तदर्थव विमोचनार्थत्वं वाऽवस्थितिकारयि- तृत्वमनुग्रहे प्रयोजकत्वमति मूलनृसिंहव्यूहहृदयान्तर्वतित्वेनोपास्यम् । एवं मूलनृसिंहगूढहृदयोपासनापरत्वेनोग्रपदं व्याख्यायाथेदानीं तदेव पदं द्वात्रिंश- व्यूहोपासनापरत्वेन व्याख्यातुमृचमाह- स्तुहीति । स्तोतारं प्रत्यक्षीकृत्याऽऽह परोक्षीकृत्य स्तुत्यम् । यो वै नृसिंह इत्यादिमन्त्रवणैरेव स्तुतं द्वात्रिंशनृसिंहव्यूह गर्तसदं गर्ने महाचक्रे गृणातेः स्तुतिकर्मणो गीर्यत इति व्युत्पत्त्या सीद- तीनि गर्नसदम् । युवानं प्रसिद्धम् । मृगं सिंहरूपम् । नभीममभयंकरमुपहलु- मनुग्रहार्थ सर्वत्रोपगमशीलम् । उग्रं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहरूपम् । अत्रापि सश- क्तिकनृसिंहपदस्यानुषङ्गः । स्तुहीत्येवं संबन्धः । एवं परोक्षतः स्तुते द्वात्रिंश- ·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] मृडा जरित्रे सिंह स्तवानो अन्यं ते अस्मन्निव- पन्तु सेनाः । तस्मादुच्यत उग्रमिति । अथ कस्मा- दुच्यते वीरमिति यस्मात्स्वमहिम्रा सर्वाल्लोकान्स- वन्देिवान्सर्वानात्मनः सणि भूतानि विरमति विरामयत्यजत्रं सृजति विसृजति वासयति । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तयावा जायते देवकामः । बृसिंहव्हे तत्सामाग्श्रवणयुक्तत्वाञ्च तच्छ्रुत्वा प्रत्यक्षो अभूत्स व्यूह उपासकायेति प्रत्यक्षी कृत्वाऽयमुत्तरार्धः । हे सिंह द्वात्रिंशद्व्यूह स्तवानस्तू- यमानम्त्वं मृड सुखय जरित्रे स्तोत्रक । यद्वा चतुर्थी द्वितीयार्थे । तव सेना अस्मदस्मत्तोऽन्यं निवपन्तु विनाशयन्तु । यद्वा स्वानुग्रहं लब्ध्वा परानुग्रहं प्रार्थयते । ते तव सेनास्तव्यूहरूपा अस्मदन्यं निपूर्वको वप. तिरनुग्रहार्थे वर्ततेऽनुहन्त्वित्यर्थः । यस्मादेवं प्रागुक्तेन प्रकारेणोभयोपास्य उग्रपदं क्षमं तम्मादुच्यत उग्रमिति । इतिशब्द उत्तरसमाप्तिं द्योतयति । एवं प्रथमपदमुभयोपासने क्षमामति विज्ञायाथेदानी द्वितीयं पदमक्ष. योपास्ये व्याख्यातुं द्वितीयो देव नः स च प्रथमदेवप्रश्नेन व्याख्यातः । अथ कस्मादुच्यते वीरमिति । स होवाच प्रजापतिरिति प्रागुक्तमनुषज्योत्तरम् । यम्मात्म्वमहिम्नेत्यादि सर्वाणि भूतानीत्यन्तमुक्तार्थम् । विग्मति विरामयति । विविधप्रकारेण प्रागुतान्प्रति रमति रम क्रीडायाम् । तथैव तानाक्रीडयति कथं क्रीडयतीत्यपेक्षित आह-अजस्रमित्यादि वासयतीत्यन्त मुक्तार्थम् । एत दुक्तं भवति । सृष्टिस्थितिलयविमोचनकर्तृत्वरूपाः क्रीडा अतः प्रागुक्तार्थमूल- नृसिंहव्यूहहृदयं क्रीडासक्तमुपास्यम् । एव मूलनृसिंहोपासनापरत्वेन द्वितीयं पदं व्याख्याय द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनायां तदेव पदं व्याख्यातुमर्धर्चमाह । देवकामस्तांस्तान्ब्रह्मादेिवान्स्वेन रूपेणावतारयितुं कामयत इति देवकामः । यद्वा नृसिंहव्यूहमेव धृत्वा ब्रह्मादिरूपं प्रकटयति कचिदायुधैः कचिद्विश्वरूपो. पपत्तिन्यायेन ! यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मेत्यादिषु यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ वसव इत्यादिषु च पदेष्वेवं देवकामो जायते यतो वीरः शूरो यद्वा वीरो विविधावताररूोण रमणीयसंसारशीलो वीरः कर्मण्यस्तत्तद- वतरणरूपकर्मशील उपासकानुग्रहणे । सुदक्षः पूजितबलः । यद्वा पूजितः । युक्तावा युक्तो ग्रावभिर्युक्तग्रावा सोमेऽवादिरूपो यो वै नृसिंहो देवो ·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । तस्मादुच्यते वीरामिति । अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । यः सर्वाल्लोकान्व्यामोति व्या- पयति स्नेहो यथा पललपिण्डमोतप्रोतमनुप्राप्त व्यतिषक्तो व्याप्यते व्यापयते । यस्मान्न जातः परोऽन्योऽस्ति य आविवेश शुब- नानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदान- स्त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशीति । भगवान्यश्च सर्वमित्यादिमन्त्रवर्णाद । यस्मादुक्तमकारेणोभयोपास्ये वीरपदं क्षम तस्मादुच्यते वीरामति । इतिशब्द उत्तरसमाप्तिं द्योतयति । अथेदानीं तृतीय- पदं व्याख्यातुं देवप्रश्नः स चोक्तार्थः । सर्वत्र प्रश्नवाक्येष्वथशब्दस्तत्तदान- न्तर्यार्थः । अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुम् । इतिशब्दोऽनुषक्तपश्नसमाप्तिं द्योत- यति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । य इत्यत्रापि स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गा- च्छक्तिमन्नृसिंहपदस्यानुषङ्गः। सर्वाल्लोकान्व्यानोति व्यापयतीत्यत्र सर्वलोकप- दादेवाऽऽत्मभूतानां संग्रहः। प्रारबद्धक्रमत्वेनावगतानां तदादिन्यायेन । विष्णुरिति विष्ल व्याप्ताविति धातो रूपम् । तच्च व्यापकत्वं निरुपपदत्वेन महत्त्वं प्राप्त मिति महच्छब्देन तदेव दृढीकृतम् । यद्वा मह इति तेजो नाम महो व्यापकम् । व्यापकत्वे दृष्टान्तमाह-स्नेहस्तैलादियथा पललपिण्डं पललस्य पिण्डं पलल. पिण्डम् । ओतमनुस्यूतं प्रोतं प्रकर्षणानुस्यूतमनुषक्तं तादृशं पिण्डं व्यतिषक्तोऽ वयवभिन्नो व्याप्यते व्यापयते। दृष्टान्त आत्मनेपदोपादानाव्यानोति व्याप यतीति दान्तिके च परस्मैपदोपादानादुभयपद्ययं धातुरिति दर्शयति । एत. दुक्तं भवति । प्रागुक्तसर्वलोकादिसाक्षाद्व्यापकत्वं प्रयोजकव्यापकत्वं च मूल. नृसिंहहृदय उपास्यमिति । एवं तावन्साङ्गमूलनृसिंहव्यूहोपासनापरत्वेन महा- विष्णुपदं तृतीयं व्याख्यायाथेदानीं नदेव पदं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपास्य पर- त्वेन व्याख्यातुमृचमाह-यस्मा त्रिंशन्नृसिंहव्यूहात्पर उत्कृष्टो न जातो जातोऽन्यो नास्ति सर्वस्यैवान्तर्भावासो व्यूहः स विश्वा सर्वाणि भुवनानि भूतान्याविवेश प्रविष्टः । व्याप्तु तर द्रुपधारणेन विश्वरूपावतारणेनाऽऽविर्भ वत्याविर्भूत्या वा प्रजया सह प्रजापतिपि संविदानो जानंस्तमुपास्यतया त्रीणि ज्योतींषि गाईपत्यादीन्सचते शेवते । स प्रजापतिरुपासनां कुर्वन्षोडशी ·३० श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] तस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । अथ कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति कला निराकारब्रह्मतया बभूव । तस्य चाऽऽद्यस्योपासकस्य प्रजापतेरन्यस्य चोपासकस्यायमुपासनाक्रमः । अत्र च प्रकरणे महाचक्रनाभिवतिक्षीरोदार्णव. संबन्ध्युपास्यो मूलनृसिंहव्यूह इति पूर्वाचार्याणां परिभाषा संप्रदायागता । तत्र चप्रणवपूर्वकशक्तिबीजोच्चारणपूर्वकं सामाभिव्यक्तद्वात्रिंशदक्षरेषु न्यस्तेषु चक्रे यथासंख्यमेकैकस्मिन्नक्षरे प्रणवसंपुटिते तत्तद्वयूहमन्त्रस्तं तं व्यूहं स्तुत्वा तथैवो. पास्यैवं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनया स्वात्मानं महाविष्णुमुपास्य साङ्गसामाभि- व्यक्तसाङ्गमूलमन्त्रेण नृसिंहव्यूहे प्रकरणे श्रुतत्वात्पश्चाङ्गन्यासं विधाय संपदा- यानुसारेण तस्मिन्महाविष्णौ तथैव पञ्चाङ्गन्यासं विधाय ततः साङ्गोपासन- मारभेत । तत्र प्रथमपादे पदत्रयात्मके प्रथमपदव्याख्यानप्रतिपादितगुणविशिष्ट शक्तिमन्नृसिंहपदपूर्वकं नमस्क्रियापदपूर्वकं सामाङ्गप्रणवमन्त्रव्याख्यानहृदयमन्त्र गुणविशिष्टं मूलनृसिंहव्यूहमुपास्य द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहमुक्प्रतिपादितमुपासीत । एवं प्रतिपदं मूलनृसिंहव्यूहोपासनपूर्वकं द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहोपासनम् । अत एव हृदयाद्यङ्गमन्त्राणामर्थ व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तं प्रपञ्चागमशास्त्रे - "हृदयं बुद्धिगम्यत्वात्प्रणामः स्यान्नमापदम् । क्रियते हृदये नमो बुद्धिगम्या नमस्क्रिया" ॥ इति । एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थादेषु तत्तत्पदोपासनां प्रागुक्तां कृत्स्नां विधाय महा- विष्णुरूपेऽन्त्यसामप्रतिपादितरूपे वोपास्यरूपे वा सायुज्यतया सच्चिदान- न्दरूपे वाऽथवा यथाऽन्तःकरणशुद्धियोग्यतया समाधिना वा तिष्ठनोपासकः । आद्यद्वितीयोपासनयोः साममूलमन्त्रप्रणवानां वैकल्पिक पपूर्वकत्वेनावस्था. नम् । तथा यत्र यत्र मूलमन्त्रस्मृतिस्तत्र तत्र प्रणवशाक्ते बीजसंपुटीकरणन तत्रापीषन्मूलमन्त्रजपपूर्वकः प्रणवजपःश्रेयान् । तस्य सर्वोत्कृष्टत्वात्सर्वमन्त्रजपप्र- त्याम्नायत्वेन विहितत्वाधःप्रणवमधीते स सर्वमधीत इति श्रुनेः । अन्त्य योरुपा. सनयोरन्त्यसामिति(?)राकारयोरवस्थितौ न जपो नान्यचिन्तनं समाधावेवाव. स्थितिरिति परमरहस्याविवेको न कस्यचित्पतिपादनीय इति स्थितम् । यस्मादिदं महाविष्णुपदमुभयोपास्यप्रतिपादनक्षम तस्मादुच्यते महाविष्णुमिति । इति- शब्दो व्याख्यातः । एवं प्रथमपादः । एवं प्रथमपादोपासनां विधातुं तदाद्य. पदं मन्त्रापेक्षया चतुर्थे च पदं व्याख्यातुं प्रश्नोपक्रमः स चोक्तार्थः । अथ कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इतिशब्दो व्याख्यातः । स होवाच प्रजापतिरि. १. "ति यः स्वम | .

·३१ : [ २ द्वितीयोपनिषत् ]. नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । यस्मात्स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वा- नात्मनः सर्वाणि भूतानि स्वतेजसा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यते ज्वालयते । सविता प्रसविता दीप्तो दीपयन्दीप्यमानः । ज्वल- ज्वलिता तपन्वितपन्संतपन्रोचनो रोच- मानः । शोभनः शोभमानः कल्याणः । त्यनुषज्योत्तरम् । यः स्वमहिम्ना स्वाधीनमायया सर्वाल्लोकानन्तरिक्षगतान्पू. र्वोक्तान्भाविनश्च तदन्तर्गतान्सर्वान्देवान्यक्षगन्धर्वादीन्सर्वानात्मन ऋग्यजुःसा- माथवरूपान्पुरुषानन्यानपीन्सामाङ्गसावित्रमन्त्रव्याख्यातांश्च सर्वाणि भूतान्ये. तान्पूर्वोक्तान्वक्ष्यमाणांश्च स्वतेजसा ज्वलति स्वकीयप्रकाशेनैतानपि प्रकाशयति। शिरोन्तर्गततेजो व्याख्यातम् । सर्वाङ्गाङ्गिन्यापितायाङ्गा(?)नामन्योन्यसंबन्धश्र- वणात्तस्माद्व्यतिपक्तान्यङ्गगानि भवन्तीति श्रुतेः । ज्वलयतीत्येतान्प्रकाशयती. त्यर्थः। एवं साक्षात्प्रयोजकत्वेन च स्वरसंबन्धितया शिरोङ्गान्तर्गततेजःसंबन्धे सिद्धेऽप्येतदेव वेदयितुमुभयपदित्वेन धातुं प्रयुङ्क्ते प्राक्परस्मैपदमिदानीमात्म- नेपदं ज्वाल्यते ज्वालयत इति । एवं मूलनृसिंहव्यूहोपास्ये चतुर्थ पदं व्याख्याय द्वात्रिंशनृसिंहव्यूहे व्याख्यातुमृचमाह । सविता सवितृमण्डलतद्वर्तुलतया स्थित स्वात्सविताऽयं व्यूहोऽत एवं प्रसविता सर्वकर्मानुष्ठानेऽभ्यनुज्ञातैतव्यूहोपासन. पूर्वकत्वादितरोपासनस्य । दीप्तो दीपयन्दीप्यमानो. यथाऽयं सविता गत्रितमो. विनाशनेन दीप्तः प्रकाशमानः कर्मानुष्ठानेऽभ्यनुज्ञाता तथाऽयं द्वात्रिंशनृसिंह- व्यूह उपासित उपासकाय मूलनृसिंहव्यूहोपासनाज्ञानरात्रितमोविनाशनेन दीप्तः प्रकाशमान प्रधानोपासनाभ्यनुज्ञाता । दीपयन्दीप्यमान इति शतृशान प्रत्ययौ वर्तमानकालार्थावुक्तमेवार्थ द्रढयतः । ज्वलज्वलिता प्रकाशं कुर्वन्ध- काशयिता । यदोभयत्रापि ज्वलशब्दो दहनार्थे वर्तमानोऽप्यज्ञानदाहकत्वेन व्याख्येयः । तत्र लोकांद्यज्ञानस्य प्रकाशवदाहक: प्रकृते चोपासकाज्ञानदा- हक इति । ज्वलन्प्रकाशनेनाज्ञानदहनं कुर्वज्वलिताऽज्ञानदहनकर्ता तपस्तापं कुर्वन्नज्ञानस्य बितपस्वयं शान्तः संतपन्संतापं कुर्वनज्ञानस्य । एते शतृप्रत्यया वर्तमानकालाः सन्तो यस्मिन्काल एतद्व्यूहोपासनं वर्तते तस्मिन्नेव महाविष्णु. रुपासकः प्रकाशात्मकोऽधिकारी वर्तत इति दर्शयन्ति । रोचनोऽनुद्वेगकरो रोच- मान इच्छाकरोऽत एवं शोभन: शोभमानः कल्याण इति । एतदुक्तं भवति । मूलनृसिंहव्यूहस्य शिरोङ्ग- उन्नते स्थितं तेजः सर्वप्रकाशकं सर्वानानदाहकं चेति ·३२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । यस्मादनिन्दियोऽपि सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोति सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते स सर्वगः सर्वतस्तिष्ठति । एकः पुर- स्ताय इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः । यमप्येति भुवनं सांपराये नमामि तमहं सर्वतो- मुखम् । तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । सामाङ्गसवितृमन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यमिति यस्मादुभयोपास्यप्रतिपादनक्षम ज्वलन्तमिति पदं तस्मादुभयोपास्यपरत्वेनोपसंहरति तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इतिशब्दो व्याख्यातः । अथेदानी क्रमप्राप्तं मूलमन्त्रापेक्षया पञ्चमं पदं पादा- पेक्षया द्वितीयमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवपश्नोऽथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुख- मिति । स चोक्तार्थः। स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । यस्मात्स्वमहि- नेत्यनुषज्य व्याख्येयम् । अनिन्द्रियोऽपीति सेन्द्रियस्य व्याख्यातविग्रहस्य तदभिमानराहित्यादनिन्द्रियोऽप्ययं मूलनृसिंहव्यूहः सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणो- तीति बुद्धीन्द्रियोपलक्षणं सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते सर्वगः सर्वतस्तिष्ठतीति कमन्द्रियोपलक्षणमेवमुभयेन्द्रियाभिमानरहितोऽप्ययं व्यूह उभयेन्द्रियजन्यका- करणशक्तिमाशिरोङ्ग उपास्य इति दर्शयति । एवमिदं सर्वतोमुखपदं मूलन. होपास्यपरत्वेन ब्याख्यायाथेदानी द्वात्रिंशनृसिंहोपासनापरत्वेन व्याचष्टे । एकः पुरस्तात्माग्ब्रह्मा नृसिंहावतारो बभूवेदं सर्वं यतो बभूव भुवनस्य गोपा गोप्ताऽपीदानी नृसिंह एव विष्णुर्बभूव । यमप्योति लयं गच्छति सांपराये प्रल. यकाले भुवनं सर्व स एव महेश्वरो बभूवति बद्धक्रमकाणां व्यूहानां त्रयाणां प्रथमत एवोपादानेन तदादिन्यायेनेतरेषामेकोनात्रिंशद्व्यूहानां ग्रहणमस्मिन्मन्त्रे नमामि नमस्कोम तं न्यूहमहं नमामीत्येतत्पदद्वयमत्र वदन्सर्वपदव्याख्यानेs. नुषक्तामति दर्शयति । स्वमहिन्नेत्युपादानात्तत्र तत्र शक्तिमऋसिंहपदमप्येतद. तुपक्तम् । सर्वतोमुखमिति सर्वतो नृसिंहाकाराणि मुखानि यस्य स तथोक्त नृसिंह सर्वतोमुखं नमाम्यहमित्यर्थः । यस्मादिदं पदमुभयप्रतिपादने शक्तं तदु- भयप्रतिपादकत्वेन तस्मादित्युपसंहरति तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । एतदुक्तं १ अ. स्मात्स्वयमनि । २ ग. दतीन्दि । ३ . ति । य ए!

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति । यस्मात्सर्वेषां भूतानी ना वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्य- तमः श्रेष्ठतमश्च तस्मान्नृसिंह आसीत्परमे- श्वरो जगद्धितं वा एतद्रूपमक्षरं भवति । भवति । द्वितीयपादे शिरोङ्गविशिष्टप्रतिपादितसर्वप्रकाशकत्वसर्वाज्ञानदाहकत्वो. भयेन्द्रियकार्यकरणशक्तिगुणविशिष्टः सामाङ्गसवितृमन्त्रव्याख्यातगुणविशिष्टो मूलनृसिंहव्यूह उपास्यस्तत इतरो व्यूह इति । एवमायादगादुन्नतादेशस्थितत्वा. च्छिरसः शिरस्त्वम् । अत एव शिर आदित्यः सर्वोत्कृष्टः प्रकाशस्तस्मा उन्न- तायोन्नतस्थाय सर्वोत्कृष्टप्रकाशाय स्वाहेति प्रपञ्चस्तस्य तस्मात्प्रपञ्चाकारात्त- दाकारां बुद्धिं प्रत्याहृत्य नृसिंहाकारमेवोपासीतेत्येवं शिरोङ्गमन्त्रस्यार्थः । यो वै. नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्वमिति श्रुतेः । अत एवोक्तं शिरोङ्गमन्त्रार्थ व्याचक्षाणैरस्माभिः प्रपञ्चागमशास्त्रे- "तुङ्गार्थत्वाच्छिरोगस्य विषयाहरणे त्विषः । शिरोमन्त्रेण चोत्तुङ्गविषयाहृतिरीरिता" इति ।। एवं द्वितीये पादे साङ्गोपासनामभिधाय तृतीयपादोपासनामाभिधातुं तदायं पदं षष्ठं च मूलमन्त्रापेक्षयोक्तोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नोऽय कस्मादुच्यते नृसि- हमिति । स चोक्तार्थः । स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । अत्र च यस्मा- च्छब्दप्रयोगात्स्वमहिम्नेत्यस्यानुषङ्ग दर्शयति । यस्मात्सर्वेषां भूतानां मध्ये ना पुरुषाकारो वीर्यवत्तमस्ततः सर्वातिशायिनः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्यवत्तमः श्रेष्ठत- मश्चेत्युक्तार्थम् । ततश्चोभयात्मरूपप्रदर्शनेन यद्यदूपं कामयेऽहं तत्तद्दारेण लील. यैव शक्तोऽहमिति दर्शयति । यस्मादेवं तस्मान्नृसिंहः परमेश्वर आसीदि. त्यन्वयः । न च नृसिंहे परमेश्वर आसीदित्यन्वयः । वैयधिकरण्यापत्तेः । सामानाधिकरण्यान्वयोपपत्तौ सत्यां वैयधिकरण्यानुपपत्तेः । तस्मानृसिंहः परमेश्वरस्त्रिनेत्रो नीलकण्ठः पिनाकीति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राग्व्या- ख्यातं मन्त्रवर्णाचोक्तं जगद्धितं जगतो हितं जगद्वितमनिष्टनिरसनेन वै प्रसि- दमेतद्रूपं प्रागुपास्यत्वेन यदुक्तमक्षरं भवति यदक्षरमविनाशं चिद्रूपं निरा- कारं तदेव साकारमुपासकानुग्रहाय भवतीत्यन्वयः । एवं नृसिंहपदं षष्ठं मूल. नृसिंहव्यूहोपास्ये व्याख्याय तदेव पदमृचा द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहे व्याचष्टे । १ क. छ, 'नां वी।

·.. ३४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [२द्वितीयोपनिषत् ] प तद्विष्णुः स्तवते वीर्याय मृगो नभीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणे- वधि क्षियन्ति भुवनानि विश्वा। तस्मादुच्यते नृसिंहमिति । अथ कस्मादुच्यते भीषणमिति । यस्माद्यस्य रूपं दृष्ट्वा सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि भीत्या पलायन्ते स्वयं यतः कुतश्चिन्न बिशेति । भीषाऽस्माद्वातः पवते विष्णुर्मुगः सिंहः प्रस्तवते स्तुति पामोति। स्तुतिमन्त्रैस्तवीर्याय तत्तत्सामर्थ्याय नभीमो नभयंकरः । कुचरः कुत्रायं न चरति सर्वदेवविग्रहेषु लीलया स्वयं विचरति सर्वदेवलीलाविग्रहधारीत्यर्थः । गिरिष्ठा गिरिः पर्वतस्तत्स्थ ईश्वरा- त्मक इत्यर्थः । यद्वा गिरिषु वाग्रूपासु स्तुतिषु यद्यपमभिलषन्स्तोता कामयते तत्तद्रूपं स्वस्मिन्स्थापयतीति गिरिष्ठाः। यस्य त्रिषु विक्रमणेषु विग्रहेषु विविध क्रमणं विक्रमणं तेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्कमेषु । अधीत्युपरिभावे । अध्युरुषु बहुलीलाविग्रहेषु । भुवनानि सर्वाणि क्षियन्ति निवसन्ति स्वभावतस्तानि ज्ञानपूर्वकाणि निवसन्ति विनिवसन्ति । एषु लीलाविग्रहेषु वयं तिष्ठाम इति । तर्हि क्षियतिरैश्वर्यकर्मैश्वर्य प्राप्नुवन्तीत्येवं नानाविधविक्रमणावतरणे वीर्याय सामर्थ्याय तदर्शनाय विष्णुमंगः सिंहः प्रस्तवते प्रकर्षण स्तुतिं लभत इत्यर्थः । एवमुभयोपास्ये नृसिंहपदं व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहराति-तस्मादुच्यते नृसिं- हमिति । एवमुभयापेक्षयाऽऽद्यं षष्ठं नृसिंहपदमुभयोपास्ये व्याख्यायाथेदान मुभ- यापेक्षया सप्तमं द्वितीयं च पदं व्याख्यातुं श्नोऽथ कस्मादुच्यते भीषणमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । यस्माच्छब्दोपादानात्स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः। यस्मात्स्वमहिम्ना यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्वरूपं साङ्गं शिखास्याङ्गयुक्तं मौलिप्रदेशे चान्द्रतेजोराशियुक्तं सामाङ्गन्यजुर्लक्ष्मीमन्त्रव्याख्यातं भूर्भुवःस्वमहर्लोकचतुष्टय- संपिण्डिततेजोराशियुक्तमप्रधृष्यतेजोमयं रूपं दृष्ट्वा सर्वे देवास्तदङ्गानिवासिनो वसुरुद्रादित्याः सर्वाणि भूतानीमानि भीत्या भयेन पलायन्ते पलायनं कुर्वन्ति । स्वयं देवो यस्मात्कस्मादपि न बिभेति निरतिशयाभयगुणविशिष्ट उपास्यः । एवमुक्तोपास्ये भीषणपदं व्याख्याय तदेव पदं द्वितीये व्यूहे कृत्वा व्याचष्टे- भीषेत्यादि । भीषा भीत्याऽस्मान्मूलन्यहाद्वातो घायुः पवते वाति । वातपदो- १ ङ. "स्मानीषणं यस्य । २ ज. कामयेत । .."

·[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ३५ भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्यु- र्धावति पञ्चमः । तस्मादुच्यते भीषणमिति । अथ कस्मादुच्यते अमिति । यस्मात्स्वयं भदो भूत्वा सर्वदा भई ददाति रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः । भदं कर्णेभिः पादानात्पञ्चमहाभूतव्यूह उपलक्षितः । भीषोदेति सूर्य इति सोमसूर्यव्यूहावु. पलक्षितौ । भीषाऽस्मादग्निश्चेत्याग्नेयो व्यूहः । इन्द्रश्चेति सर्वव्यूहः । मृत्युर्धा वति पञ्चम इति मृत्युव्यूहः । तत्रास्यामृचि यद्यपि पञ्चानां व्यूहानामुपादानं तदादिन्यायेन सर्वसंकलनतया भियो दर्शनादादित्यादीनां स्वस्वरूपेण भय दर्शनमुखेन सर्वेषां ब्रह्मादीनां संग्रहणात्तदुभयभावरूपनृसिंहप्रवेशनेन वा प्रद- र्शनेन तद्रूपधारणेन चोभयरूपतेति । तत्रैकैकस्य देवस्य तत्तद्रूपधारणेनोभय. रूपं दर्शयन्बहूनां देवानां स्वान्तर्भावेनोभयरूपं प्रदर्शयति । इत्युभयरूपेण सर्व द्वात्रिंशद्व्यूहं संगृह्णातीयमृगिति तत्त्वार्थः । एवमुभयोपास्ये भीषणपदं व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहराति–तस्मादुच्यते भीषणमिति । एवमुक्तोपास्ये मागुक्तपदं व्याख्यायाथेदानीमुभयापेक्षया तृतीयमष्टमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्रश्नोऽथ कस्मादुच्यते भद्रमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनु- षज्योत्तरम् । यः स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः। स्वयं भद्रो भूत्वा भजनीयो माङ्गलिको भूत्वा सर्वदा भद्रं माङ्गलिकं ददाति । भद्रदातृस्वरूपं च मूलव्यूह उपास्य. मिति दर्शयति । रोचनो दीप्तियुक्तः । रोचमानः शिखाङ्गेन रुचिं दीप्तिं कुर्व- शानच्प्रत्ययान्तत्त्वात् । तदङ्गं द्वितीयतेजोरूपादङ्गादधिकतरतेजोरूपमतश्च नानाभरणयुक्तमौलिगतं तेजस्तदन्तर्गतानां देवानां च स्वतेजसाऽभिभवती- त्येवमुपास्यम् । अत एवोक्तमस्माभिः शिखाङ्गमन्त्र व्याचक्षाणैः प्रपञ्चाग- मशास्त्रे- " शिखा तेजः समुद्दिष्टं वषडित्यङ्गमुच्यते । तत्तेजोऽस्य ततः प्रोक्ता शिखा मन्त्रेण मन्त्रिणः निरतिशयतेजावयवः शिखेत्यर्थः यस्य ज्ञानमयी शिखेति श्रुतेः । शोभनस्वरूपेण शोभमानः शिखाङ्गतेजसाऽत एव कल्याणो माङ्गलि. कमूलनृसिंहव्यूहः । एवमुक्तोपास्येऽष्टमं पदं व्याख्यायाचेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्व्यूहमृचा व्याचष्टे-~-भद्रं कर्णेभिरिति । इयमुक्पारम्भे १ क, ग. छ. ति यः स्वयं । .

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-२ द्वितीयोपनिषत् ] शृणुयाम देवा भदं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरै- रङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । तस्मादुच्यते अदमिति । अथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । यस्मात्स्वमहिम्ना स्वभक्तानां स्मृत एव मृत्युमपमृत्युं च मारयति । य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य च्छायामृतं यो मृत्युमृत्युः कस्मै देवाय शान्तिपाठे व्याख्याता । तनूभिरेवैभिस्तनूमन्त्रैरेव स्थिरैरङ्गैरिति विशेषः । पञ्चमाङ्गान्तर्भावातिमन्त्राणामेवोभयोपास्ये व्याख्यानं तस्मादित्युपसं- हरति-तस्मादुच्यते भद्रामिति । इतिशब्दो व्याख्यातः । एवं तृतीय- पादे तत्पदव्याख्यानेन साङ्गोपासनामभिधाय तथैव चतुर्थपादोपासनामभि- धातुं तदाद्यपदं मूलमन्त्रापेक्षया नवमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवप्र. श्नोऽथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुपज्योत्तरम् । यस्मात्स्वमहिम्नेत्यनुषङ्गः । स्वभक्तानां भज सेवायां स्वसेवकानामनन्यभावेन स्मृत एवोपासित एव मृत्युं साक्षात्कालप्राप्तमपमृत्युं चावान्तरमाप्तं जातक- मणि गणितशास्त्रनिर्णीतायुःपरिमाणात्तदन्तरा मृत्युरपमृत्युस्तं चानन्यभावे- नोपासकानामप्रार्थित एव मारयति विनाशयतीत्येवंरूपः । कवचमङ्गमुपास्यं तस्य सामाङ्गमन्त्रेण नृसिंहगायत्र्या नृसिंहरूपेण व्याख्यातत्वात्स्वांस्तदुपासका. स्वस्वरूपान्संपाद्य मृत्यु मारयतीत्यर्थः । यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च जीव इति मन्त्रवर्णात् । इदं प्रागुक्तं पदं मूलनृसिंहव्यूहोपास्यपरत्वेन व्याख्या- याथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्व्यूहमृचा व्याचष्टे । यो द्वात्रिंशनसिंहव्यूह आत्मदा आत्मानं ददातीत्यात्मदाः । स्वस्वरूपदाता सर्वेषां देवानां स्वरूपमेव धारयतीत्यर्थः । वलदाः सामर्थ्यदाता। स्वोपासकानां स्वस्वरूपधारणे शक्ति ददातीत्यर्थः । यस्य प्रशिष मूलनृसिंहव्यूहस्याङ्गचतुष्टयप्राशेषं प्रकर्षेण शिष्यत इति प्रशिष प्रोर्वरितं द्वात्रिंशद्व्यूहं विश्वे देवाः सर्वे देवा उपासत उपास्तिं कुर्वन्तीत्यर्थः । यस्य च्छायामृतं छायेति गृहनाम च्छायैवा. मृतं छायामृतं महाचक्रं तदन्तर्भावादस्य व्यूहस्य यो व्यूहो मृत्युमृत्युर्मुः त्योरपि मृत्युः । मृत्युर्यस्योपसंचनमिति श्रुतेः । कं प्रजापति ब्रह्मणो व्यहं तदादिन्यायेन बद्धक्रमकत्वात्सर्वं संगृह्णाति । देवं देवो दानाद्वा द्योतनाद्वा दीप.

·N [ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंह की प्रतिपत् । .. ७ हविषा विशे कु मृत्युमृत्यु- मिति । नमामीति । यस्मायं मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनः स्पतिर्मन्त्रं : नावति यास्कवचनात् । हनन नैवेद्यन वाऽर्चनेन। अत एव वक्ष्यति महाचा मुटुभाऽर्चनामति । विधेमें परिचरेम । यद्वा विचार समयूहप्रभृतिव्यूहाथ हवि- दन इति विभक्तिव्यस्थत पक्षे विधति परिच- रणकमति तत्त्वार्थः । एवं व्याख्यातं तस्मादित्यु- पसंहरति-तस्मादुच्यते * प्रामुक्तपदं प्रागुक्तोपास्ये - व्याख्यायाथेदानीप्नुभयार ६ एई व्याख्यातुं देवप्रश्नोऽय कस्मादुच्यते नमानीति । मा ज्योत्तरम् । यस्मात्स्प- महिनेत्यनुषङ्गः । लक्षात पदार्थ प्रत्ययार्थ विहाय प्रकृत्यर्थ व्याचष्टे । 'तथा धन्धिनः सर्वत्रानुष । यस्माच्छब्दोपादानाति । यस्माचं सर्वे देवाः प्रागुक्तविशेषणं मूलनृदिइक ब्रह्मलोकनिवासिनो महा- चक्रोपासकाश्च नबनिन बार विशिष्ट उपास्य इति दर्शयति । तथा च द्विविधी निविशेषणमाह- मुमुक्षवी ब्रह्मवादिनश्चेति । अहम मासंभवात् । यद्वा मुमुक्षधी ब्रह्मवादिनो मुक्ताश्च लीला जस्पिनुषङ्गः । एतदुक्तं भवति । ब्रह्मलोके समय सन्चवर्णोपात्तसामान. सिंहगायत्र्या व्याख्यातना वनोपास्यस्ततश्च कवचं सर्वानेतानुपास्थासंग्रहाती । अत एवोक्तमस्माभिः कवचाङ्गमन्त्रार्थ व्याचक्षा "कचा मानवः । हूं तेजस्लेज :: " इति ॥ एवं प्रकृत्यर्थसहितेन च पर साधारणरूपरूपं नमस्कार्य- मभिधायाथेदानी सामादिनमा ३. प्रकुत्यर्थमुचा ध्याचष्टे प्र.नूनमिति । उक्थ्यं जना साकारस्य निराकारस्य चोपदेशद्वारा. पाता पालखितः । निश्चितं मन्न सामराज स्तुहीत्यादि mini ज REY نام : را ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[२ द्वितीयोपनिषत् वदत्युक्थ्यम् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिरे । तस्मा- दुच्यते नमामीति । अथ कस्मादुच्यतेऽह- मिति । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्व देवायो अमृतस्य नाभायि । यो मा ददाति स इदेव मा३वाः । अहमन्नमन्नमदन्तमानि । अ आत्मदा इत्यन्तं द्वात्रिंशद्व्यूहप्रतिपादकं मन्त्रजातम् । यस्मिन्प्रागुक्ते मन्त्र इन्द्रो मित्रो वरुणोऽर्यमा देवा ओकांसि गृहाण्युपासनाय चक्रिरे कुतवन्त इत्यर्थः । अनेनैतदर्शयति । यथा देव उपास्ये गुरौ च भक्ति- स्तथा मन्त्रेऽपीति । तदुक्तम्-"गुरौ देवे च मन्त्रे च सदृशी भक्तिरिष्यते" इति । तत्र च मन्त्रस्य नमस्कार्यत्वश्रवणात् । एवं नमामीत्येतदाख्यात- प्रदमुत्रोपास्ये व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति- तस्मादुच्यते नमामीति एवं नमामीति पदं नवपदसंबन्धत्वेन व्याख्यायाथेदानीमहमिति कर्तृपदं सर्वसाधारण्येन व्याख्यातुं देवप्रश्नोऽथ कस्मादुच्यतेऽहमिति । नन्वाख्यातोत्त. मपुरुषपयोगादर्थादेवाहमिति प्राप्ते पुनः प्रयोगः स च कस्मादिति चोद्याभि- प्रायेण । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम् । पञ्चाङ्गोपासनाकर्तृफलं निर्दि- श्यते तादात्म्यलक्षणम् । न च मुमुक्षोरेतदनिष्टमिति वाच्यम् । ऐश्वर्य एतत्फला- बालेः । य इह स्थातुमपेक्षत तस्य तादात्म्यलक्षणं सर्वैश्वर्यं ददाति। देहान्त देवः परं ब्रह्म तारकमिति श्रुतेः । फलपदमिदं न तूपासकपदम् । तच्च पृथक्सामाभि- व्यक्त्रं मन्त्रेण व्याचष्टे तच्च सर्वपदेष्वनुषज्यमानं सर्वपदजातं सामाभिव्यक्तमेव- व्याख्यातमिति नियमं दर्शयति । तथा च प्रागुक्ता सर्वोपासना सामपूर्विकै- बेति । ततश्च प्रागुक्तायामुपासनायामुपास्योपासकभावेन प्रवृत्त उपासनातः शुद्धान्तःकरणः प्रत्यगात्मकतयैवोपास्य साक्षात्कृत्याऽऽहानेन साम्नाऽन्येषामुपासनफलं दर्शयितुम् । अहमस्मि प्रागुक्तमुपास्यमहं भवामि प्रथमजाः पुरश्चरणोपासनायाः प्रथमोत्पन्नः । ऋतस्य सत्यमूर्तामूर्तस्य जगतः पूर्व स्यां देवेभ्योऽमृतस्य क्षीरस्य नाभायि नाभ्यां यो मा ददाति स्वी करोति धारयति वा स इदेव इत्थमेव मा मामवा रक्षितवान् । तथा चात्र स्तावकेन मन्त्रेण सामाभिव्यक्तेन फलनिर्देशं कुर्वन्क्षीरोदार्णवसंबन्धिनीयमुपासनेति दर्श- यति । अहमन्नं क्षीरमुपास्याधारमहमेव भवाम्यन्नमदन्वा योऽत्ति तमन्नमदन्तं देवबामणेभ्योऽनमदातारमहमदम्यहं भक्षयामि । यद्वाऽन्नमदन्तमन्नादनकर्तारं उपासक

·२
३९
[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।
अहं विश्वं भुवनमायभवा३म् । सुवर्न
ज्योतीः । य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ ४ ॥
इत्याथर्वणीये नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि द्वितीयोपनिषत्समाप्ता ॥ २ ॥
जीवभावं पञ्चाङ्गोपासनातोऽनि भक्षयामि संसाररूपं विनाशयामीत्यर्थः । यत
एवमतोऽहं विश्वं सर्व भुवनमभ्यभवामभिभवामि सुवर्न ज्योतीः सूर्यज्योतिरिव ।
यद्वा सुवर्णाकारस्योपास्यस्य ज्योतिः प्रकाशोऽहमेव भवामीति फलनिर्देशः।
इदं च फलमनुषङ्गात्पतिपदं प्रतिपादं चानुसंधेयम् । असकृत्साकाराखण्डवा-
क्यार्थोपदेशे हि दाढर्य स्यात्तत्त्वमसीति नवकृत्व उपदेशवदेवं साकारनिष्ठस्य
यद्यन्तःकरणं शुद्धं ततोऽपीदमेव फलं व्याख्यातम् । अत एव नोत्तरोपसंहारः
माक्तनवत्तस्मादुच्यत इति । उपासनाभ्यासादद्वैतापत्तेर्यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा.
भूत्तत्केन के पश्यदिति श्रुतेः । एतत्सर्व सामाङ्गप्रणवेन हृदयमन्त्रव्याख्याना'
वसरे स्पष्टी क्रियते । य उपासक एवं प्रागुक्तमुपास्यमहंपरिग्रहोपासनयाऽधि:
कारतरतमभावाद्वोपास्योपासकभावेन वा वेदोपास्ते । इतिशब्दः प्रागुक्तसफ:
लोपासनसमाप्तिं दर्शयति-उपनिषदिति । उपनिषच्छब्दो व्याख्यातः । इदं.
च सामाधीतं नैवेद्ये विनियुक्तं तच्चाऽऽनुष्टुभं द्रष्टव्यम् । ननु(तु) षट्स्वरं सागचा
यतः प्रथमोपनिषदि यच्छब्दस्य तृतीयव्याख्यानावसरे तथैव व्याख्यातत्या
दानुष्टुभं चानुष्टुप्स्वराभ्यां गेयं तौ च प्रथमोत्तमौ तथा चानुष्टुभा भूतोत्पत्तिब्या:
ख्यानावसरे साक्षित्वेनोद्भावितायामृचि तस्यैषा भवतीत्यत्रानुष्टुपथमा भवत्य-
नुष्टुवुत्तमा भवतीति प्रथमोत्तमयोः स्वरयोरनुष्टुप्शब्देन व्याख्यातत्वाद्वाग्वा अमु
टुबिति गीतिमात्रेऽपि वाक्शब्दस्य प्रयुक्तत्वात् । सैषा वाग्वनस्पतिषु वदतिया
दुन्दुभौ या ऋणवे या वीणायामिति श्रुतेः । वाचैव प्रयन्ति गीत्यैव अयन्ति
प्रथमस्वरेण गायन्ति वाचैवोद्यन्ति गीत्येवोत्तमस्वरेण गायन्त्यक्षराणीत्यर्थः ।
परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुबित्यनुष्टुप्छन्द इति । ततश्चास्मिन्प्रकरणेऽनु
पशब्देन त्रयोऽर्था उच्यन्ते । कचित्प्रथमौ स्वरौ कचिद्गीतिः कचिच्छन्द इति:
यथायोग्यतया ग्राह्या इत्यनुष्टुप्सामोद्धार इति रहस्यमिति ॥ ४ ॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपारव्राजकाचार्यश्रीशंकर-
भगवत आद्यकृतावाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोप.
निषद्वयाख्या संपूर्णा ॥२॥

·.. श्रीमच्छंकाचा या समता- [३ तृतीयोपनिषत् ] देवा ह वै प्रजापति व भन्न राजस्य नारसिंहस्य शक्ति की भूहि भगव इति । AFस होवाच प्रजागा सा नारसिंही सर्वमिदं सुना समिदं संहरति । तस्मान्मायामेती सभायां शक्ति वेद सं पाप्मान रति स मृत्यु तरति मोऽमृत की श्रियभश्नुते एवं द्वितीयोपनिदि भिधायाचेदानीं तस्याः शक्ति चीजनिर्णयपूर्वक भारते प्रश्नोत्तराख्यायिः कया। नन्वेवं तहस्य मूलका गुहाया उपासनाया। सत्यम् । शक्तिवीज पर स्वादात्माक्प्राप्तस्यार्थस्य पश्चात्संकीर्तने संपुटीक । संकीर्तने पूर्वमेव द्वयं संपन्नोपरिष्टादिति सं उपासनाया ऊर्व संबन्धः शक्तिबीजस्ताव ! न बनवधृतशक्ति- कस्योपासनस्योपार५६. १. मिनाकार इति पर्यनुयुङ्क्ते स्वसामादिति वा । नेवोपास्थाकारावधारण मित्यर्थात्प्रासंबन्धः टीकरणं स्वादिति प्रजापते. विद्वयम् न किंचोपासना भक्तिपीजनिर्णयात्मिका तत्र बात्र पदपादसाङ्गीपालना.. यः स्वमहिम्नति वीप्साश- बदन चापकृष्टा सती सूर्य : मनिपदपकर्पणवदतश्चाऽऽरम्भः पीयेति सिद्धम् । देवा . दि प प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । मायाविपुरुषाधीना मायेयुपी ..मा अनारकमायाव्यधीना शीव वे प्रसिद्धम् । एपा । नादियं नृसिंहाकार- ब्रह्माधीना सती . सर्वनि .....हरतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । जगज्जन्मस्थितिलयकारणका मणोऽकारणत्वात् । यस्मा. देवं तस्मान्मायामेतां दिन चीनमातीत । य एतां मायां शक्तिं वेदोंपास्ते . सामालमित्यावश्नुत इत्यन्तं . १ घ. इ. . ज नो । २- के... मृत्यु जयति स पा ·४१ [ ३ तृतीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो ह्रस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । यदि हस्वा भवति सर्व पाप्मानं दहत्य. मृतत्वं च गच्छति यदि दीर्घा भवति महती श्रियमाप्नुयादमृतत्वं च गच्छति यदि प्लुता भवति ज्ञानवान्भवत्यमृतत्वं च गच्छति । तदेत- दृषिणोक्तं निदर्शनम्--सई पाहि य ऋजीषी तरुत्रः श्रियं लक्ष्मीमौपलामम्बिकां गां षष्ठीं च यामिन्दसेनेत्युत आहुस्ता विद्या ब्रह्मयोनि सरूपां तामिहाऽऽयुषे शरणं प्रपद्ये । सर्वेषां वा स्पष्टार्थम् । मीमांसन्ते विचारयन्ति ब्रह्मवादिनो हवा वा दीर्घा वा प्ता वेति । सामान्तर्भावात्प्लुतैवेति प्राप्ते ह्रस्वदीर्घायाः फलविशेषसंबन्धार्थमियं मीमांसा तामाह । यदि ह्रस्वेत्यादि गच्छतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । ह्रस्वदीर्घप्लुतसं- बन्धः सव्यञ्जनस्य स्वरस्योत साकाराख्यं व्यञ्जनं विहाय स्वरस्य संबन्ध इति संदेहस्तस्मिन्संदेहे निर्णयायैतद्वक्ष्यमाणं निदर्शनमुदाहरणमृषिणोक्तं सर्व मिति । साकारव्यञ्जनात्पृथक्करणं सबिन्दुकस्य स्वरस्यातः सबिन्दुके स्वरे हस्वादिसंबन्धो मायाबुद्धयोपासनं च । सईमिति समासः । सकारचे च . सईम् । तस्याः संबोधन ईमिति निपातत्वाददोषः । हे सई सबिन्दुकस्वर त्वदालम्बनेनैता वक्ष्यमाणाः शक्तीरूपासिताः पाहि रक्ष । यद्वा स इति व्यस्तम् । यत्तदोर्नित्यसंबन्धः । य ऋजीपी, ऋजुभावेच्छुस्तरुत्रस्तरणशीलः स ई शक्ति सबिन्दुकं स्वरं श्रियादिबुद्धयोपासितं पाः पालितवान् । पा पालने । पालकाधीनत्वात्पालनीयशक्तेः । हीति निश्चितम् । सबिन्दुकस्वरालम्बनत्वे. नोपास्यास्तत्र व्यूहसंबन्धिनीः शक्तीराइ । श्रियं विष्णुशक्तिं पाः पालितवान् । यद्वा पाहि । एवमुत्तरत्रापि द्विधा संबन्धः । लक्ष्मी नृसिंहशक्तिम् । औपलाम- म्बिका गौरी महेश्वर शक्तिं गां सरस्वती ब्रह्मशक्तिं षष्ठीं च स्कन्दशक्तिम् । यामिन्द्रसेनेत्याहुस्तामिन्द्रशक्तिमिन्द्राणी विद्यामीश्वरशक्ति ब्रह्मयोनि ब्रह्मा- वाप्त्यै कारणभूतां सरूपां साकारां तां तां शक्तिमिह सबिन्दुके स्वर आयुष उपासनानुकूलायुरभिवर्धनाय शरणं प्रविशामि । एवं शक्त्यक्षरनिर्णय तदाश्रितां सप्तविधशक्त्युपासनां दीर्घादिमात्रोपासना सफलामभिधायाथेदानी ·४२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्य समेता-[३ तृतीयोपनिषत् ] एतद्भूतानामाकाशः परायणं सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते । आकाशादेव जातानि जीवन्त्याकाशं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशं बीजं विद्यात्तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम्---हसः शुचिषद्सुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसहतसव्यामेसदब्जा गोजा कतजा अदिजा बीजाक्षरनिर्णयं तदाश्रितां सफलां चौपासनामभिधातुं तन्निर्णयमाह । सर्वेषां वा इत्याद्यभिसंविशन्तीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । आकाशशब्दो हकारं वक्ति । सर्वागम- शास्त्रप्रसिद्धरागमरूपोपनिषत्पसिद्धेश्च । यस्मादेवं तस्मादाकाशशब्दवाच्यं हकारं बीजं विद्यात् । बीजनिदानं मूलकारणं तबुद्धयोपासीत तद्वाचकं वा निपातरू. पेण । स चायं वाच्यवाचकसंबन्धो लोके प्रसिद्ध इति मन्त्रागमशास्त्रैकगम्यमेवं शक्त्यक्षरमपि शक्तिवाचकत्वाच्छक्तिस्तद्वद्धयोपास्यत्वाद्वा शक्तिबीजयोस्तहु. द्धयोपास्यत्वं तद्वाचकत्वादेवेति रहस्यम् । यथा प्रणवाक्षरं ब्रह्मवाचकत्वाद्ब्रह्म. बुद्धयोपास्यमभूत्तद्वच्छक्तिबीजं तच्च सस्वरं व्यञ्जनमानं वेति संदेहस्तद्वयात्रु- त्यर्थमाह । तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् । तच्चोक्तार्थम् । स परमात्मा हं मूलका- रणं सबृहत् । यद्वा सकारेण संबद्धमजपागायत्रीरूपेण वर्तमानं नासिकापुटा- भ्यां निःसृतं ब्राह्मणस्त्रीशूद्राद्यधिकारतया वर्तमानं संकल्पादेव फलदं परमा- त्मवाचकं स इति । हंसः परमात्मा । वक्ष्यमाणं सर्वमभूदिति वाक्यशेषः । शुचौ बुद्धौ सीदतीति शुचिषत् । हंस एव वसुदेवः स एवान्तरिक्ष सीदती- त्यन्तरिक्षसबृहद्व्हणत्वादन्तरिक्षाश्रितो देवः स एव होता वेदिषवेद्या सीदतीति वेदिषत्स एवातिथिर्दुरोणसत् । दुरोण इति गृहनाम | दुर्वा भवन्ति दुस्तर्णस्तास्मन्सदितीति दुरोणसत् । स एव नरि जीवे सीदतीति नृपत् । य आत्मनि तिष्ठन्निति श्रुतेः । बरसद्वरे वरिष्ठे स्थाने सीदतीति वरसत्स एव. तेन सत्येन सीदतीति ऋनसत्स एव व्योम्नि हृदयाकाश उपलभ्यतया सीद- तीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु क्षीरोदार्णव उपास्यतया जात इत्यब्जा गोषु वोपास्यतया प्रतिपाद्यत्वेन जात इति गोजाः । ऋतं सत्यमिति मन्त्रवर्णादुपास्यतया जात इति ऋतजाः । अद्रौ मेघे जात इत्यद्रिजाः ·[ ३ तृतीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ऋतं बृहत् । य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ १ ॥ हत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि तृतीयोपनि- षत्समाप्ता॥ ३॥ छन्दसि जनिरयं सुबन्तमयोगे सकारान्तो दृष्ट इति सोपपदो विसर्गान्तो दीर्घश्व सुतेजा इतिवत् । एवं परमात्मैव बृहन्महानिति । ऋतं सत्यं ज्ञेयमिति शेषः । य उपासक एवं परमात्मतत्त्वं बीजाक्षरवाच्यं तबुद्धया चोपास्यं वेद जानाति । इतिशब्दः शक्तिबीजनिर्णयसमाप्तिं द्योतयति । यद्वेतीत्येवं निपाता- नामनेकार्थत्वादित्येवं महोपनिषदिति । महोपनिषदि पठितानां मन्त्राणामेवं शब्दादेतदेव शक्तिबीजं संबध्नाति । ततश्च मूलमन्त्रे षष्ठपदे त्र्यक्षरं नृकारं सकारं विहाय शिष्टमक्षरमद्वयं यथापठितं शक्तिबीजं द्रष्टव्यं सामर्थ्यात् । पर- मात्मवाचकमाथर्वणचि द्वितीयं हंसर्चि प्रथमं यत्पठितं तदित्येवं स्तुतिमन्त्रेषु सर्वेषु चतुर्थपदे नृकारं सकारं विहाय यच्छिष्टमक्षरद्वयं यथापठितं तच्छक्ति- बीजमिति तत्त्वं रहस्यं चेति शक्तिबीजाक्षरनिर्णयः ॥ १ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकर. भगवत आद्यकृतावाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि तृतीयोप. निषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥ ३ ॥ एवं तावच्छक्तिबीजसंपुटितां साझा नृसिंहब्रह्मोपासनामभिधायादानी तदङ्गहृदयादिमन्त्रव्याख्यानाय यथासंख्यं सामाङ्गमूलमन्त्राङ्गमन्त्रोपनिषत्म- श्नोत्तररूपाख्यायिकया चतुर्थ्यारभ्यते । ननु यदि मूलमन्त्राङ्गमन्त्रव्याख्या- नायोपनिषदियं प्रस्तुता तर्हि तदङ्गन्यासावसरेऽस्याः प्रस्तावः स्यान्न त्विदानी प्रस्तावो युक्तः। किंच मूलमन्त्रपदव्याख्यानावसरे तदुपासनायाः कृत्स्नाया एवो. तत्वादन्ते तत्फलस्य चोक्तत्वात्किमवशिष्टं यदर्थमियमुपनिषदारभ्यते । अत्रो. च्यते । सत्यम् । तत्तदङ्गन्यासावसरे पञ्चमाङ्गन्यासावसरे च प्रत्यक्षरमभयत ओंकारो भवतीति वचनान्मूलमन्त्राक्षराणां यथापठितानां व्यत्यासे कृते मूलमन्त्र- तत्पदापरिज्ञाने प्राप्ते तत्परिज्ञानस्यैवान्तरङ्गत्वात्तदर्थ पदोद्धारः स्तुतस्तदनन्तरं तदर्थज्ञाने प्रस्तुते शक्तिबीजनिर्णयः प्रस्तुत इत्येवं पञ्चमाङ्गन्यासपदोद्धारतदर्थ- शक्तिबीजनिर्णयानामन्योन्यं बद्धक्रमकत्वादन्तरङ्गत्वाच्च तदन्तराले प्रवेशोऽस्या ·श्रीमकछंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[४ चतुर्थोपनिषत्] देवा ह वै प्रजापतिमबुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्याङ्गमन्त्रानो हि भगव इति । स होवाच प्रजापतिः प्रणवं सावित्री यजुर्लक्ष्मी नृसिंहगायत्रीमित्यजानि जानीयायो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । ओमित्येतदक्षर- युक्त इतीयमुपनिषच्छक्तिबीजनिर्णयानन्तरं पठिता । यथा गुरुमतेऽधिका- रलक्षणं मध्य एव पठितं तथेयमुपनिषदुपरिष्टान्महाचक्रोपासनाफलकथनयो- बद्धक्रमकत्वात्तदन्तराले प्रवेशमलभमाना मध्यस्थैव शोभते । किंच सामाङ्गप्रण. वेन शक्तिबीजाक्षरमिश्रितेन हृदयाङ्गमन्त्रो व्याख्येय इति न तदङ्गन्यासा. वसरेऽस्याः प्रवेशो युक्तः । तदानीं शक्तिबीजाक्षरस्यापस्तुतत्वेनाशक्यत्वा. मिश्रणस्य । तस्माच्छक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्या आरम्भो युक्तः । यदुक्तं कृत्स्त्रविद्याभिधानात्किमवशिष्टमिति । तन्न । अत्रत्यमेवानागतावेक्षणन्यायेन व्याख्यातृभिरेव तत्रोपसंहां न तु तत्रत्यं शब्दोपात्तमिति । यदुक्तमन्ते फलस्य चोक्तत्वारिक शिष्टमिति तदुक्तमेव प्राक्तनन्यायेन कृत्स्नत्वाद्विद्यायाः। स्तस्मा. त्सूक्तं शक्तिवीजनिर्णयानन्तरमस्या आरम्भः शोभत इति । देवा ह वा इत्यादि नारसिंहस्येत्यन्तं स्पष्टार्थम् । अङ्गमन्त्रानो ब्रूहि भगव इति । वेदे रुकारा. देशान्तो भगवच्छब्द इति संबोधनं भगव इति । अङ्गेषु हृदयाद्यङ्गेषु व्याख्येयेषु तद्व्याख्यानमन्त्रा अङ्गमन्त्राः । यद्वाऽङ्गानि च मन्त्राश्चाङ्गमन्त्रा इत्युभयथाऽपि समास उक्तः । किंतूभगथाऽप्येषां मूलमन्त्राङ्गमन्त्रसंबन्धः संख्यातः स्थानाच सामर्थ्याच्च प्रतीतो नूनं न निवारयितुं शक्यते । स होवाच प्रजापतिरित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् । येनैव क्रमेणाङ्गानामुद्देशः कृतस्तेनैव क्रमेण तव्याख्या माह--ओमित्येतदक्षरमिति । कथं पुनरोंकारनिर्णयः साकारात्मतत्त्वप्रतिप. त्युपायत्वं प्रतिपद्यत इति। उच्यते । ओमित्येतदालम्बनमेतद्वै सत्यकाम ओमि- त्यात्मानं युञ्जीत । ओमिति ब्रह्मोंकार एवेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यो रज्ज्वादि- रिव सादिविकल्पस्याद्वयात्मा परमार्थः सन्प्राणादिविकल्पास्पदो यथा तथा सर्वो वाक्प्रपञ्चः प्राणाद्यात्माविषय ओंकार एव स चानुध्रुबङ्गं सत्त्वात्मस्वरू- पमेव । तदभिधायकत्वादोंकारविकार शब्दाभिधेयश्च सर्वः प्राणादिरात्मविक- ल्पोऽभिधानव्यतिरेकेण नास्ति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं तदस्येदं वाचा- तन्त्या नामभिर्दामाभिः सर्व सितं सर्वे हीदं नामनीत्यादिश्रुतिभ्योऽत आहो- ·[४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ४५ मिदं सर्व तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्व- मोकार एव यच्चान्यात्रिका लातीतं तदप्योंकार एव सर्व ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पा- ज्जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः मित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थनातमभिधानाभिधेयभूतं तस्याभिधाना- व्यतिरेकादभिधानभेदस्योंकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्वं परं च ब्रह्माभिधा नाभिधेयोपायपूर्वकमवगम्यत इत्योंकार एव । तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्या- क्षरस्योमित्येतस्योपव्याख्यानं ब्रह्मपतिपत्त्युपायत्वाद्ब्रह्मसमीपतया विस्पष्टं प्रकटकथनमुपव्याख्यानम् । प्रस्तुतं जानीयादिति शेषः । न त्वनुषङ्गने व्यवा. यानानुषज्यत इति न्यायात् । भूतं भवद्भविष्यदिति । कालत्रयपरिच्छेद्यं यत्त. दोंकार एवोक्तन्यायतः । यच्चान्यत्रिकालातीतं कार्याधिगम्यं कालत्रयापरिच्छे. घमव्याकृतादि तदप्योंकार एव । अभिधानाभिधेययोरेकत्वेऽभिधानप्राधान्येन निर्देशः कृत ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादि । अभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनरभिधेयप्राधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । इत- रथा ह्यभिधानतन्त्राऽभिधेयप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्का स्यादेकत्वप्रतिपत्तेश्च प्रयोजनमाभिधानाभिधेययोरेनैव प्रयत्नेन प्रविलापयं. स्तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यत इति । तथाच वक्ष्यति । पादा मात्रा मात्राश्च पादा इति । तदाह-सर्व ह्येतद्ब्रह्म। सर्व यदुक्तमोंकारमात्रमेतद्ब्रह्म । तच्च ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति- अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति चतुष्पात्त्वेन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मानं प्रत्यगात्मतयाऽभिनयेन निर्दिशति- अयमात्मेति । सोऽयमात्मोंकाराभिधेयः परापरत्वेन व्यवस्थितश्चतुष्पात्कार्षा- पणवत् । न गौरिव चतुष्पात् । त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वपूर्वप्रविलापनेन तुरी. यस्य प्रतिपत्तिरिति करण साधनः पादशब्दस्तुरीयस्य तु पद्यत इति कर्मसाधनः पादशब्दः । कथं चतुष्पात्त्वमित्यत्राऽऽह- जागरितं स्थानमस्येति जागरित- स्थानः । बहिष्पज्ञः स्वात्मव्यातिरिक्त विषये प्रज्ञा यस्य स बहिष्प्रज्ञो बहिर्वि- षये यस्य प्रज्ञा विद्याकृताऽवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गः सप्त शक्तयोऽङ्गे हृदयाख्ये यस्य स तथोक्तः । विष्णुशक्तीनां विष्णुवक्षस्थलाश्रयत्वप्रसिद्धः। विष्णोर्वक्षस्थलाश्रया इति स्मृतेः । विष्णोर्वक्षस्थले स्थितामिति च । प्रविका- शिपङ्कजा वक्षस्थलेन श्रियमुद्वहन्विभुरिति च । तथैकोनविंशतिमुखो मूलमन्त्रा. प्रेक्षयकोनविंशतितममक्षरं बीजं मुखं यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्य स तथोक्तः। नाभे- ·श्रीमच्छकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-चतुर्थोपनिषत् स्थूल ग्वैश्वानरः प्रथमः पादः रूचं मूर्धतः प्राग्घृदयाख्यमङ्गमत उपास्योपासकयोरैक्ये भेदे वा हृदयाङ्गन्या. सादिकमविरुद्धम् । नन्वेवं सप्तान्यङ्गानि मूर्धेव सुतेजा इत्येवमादीनि यस्य स तथोक्तः । तथैकोनविंशतिर्मुखान्यस्य बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि वायवश्च प्राणा- दयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति मुखानीव तान्युपलब्धिद्वारत्वादित्येवं यथासंख्यं विराड्ढिरण्यगर्भपरत्वेन वाक्यद्वयं माण्डूक्योपनिषत्मणवविद्यायां व्याख्यातं तथाऽत्रापि कस्मान्न व्याख्यायते । उच्यते । अत्रास्यापरविद्याप करणाश्रितत्वात्मणवविद्यायां तथाऽङ्गत्वेन च विनियोगात्प्रणवपङ्गं जानीया. दिति । तथा शक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्याङ्गस्य पाठात् । माण्डूक्ये प्रणववि. द्यामारभ्याधीतत्वात्माधान्यमङ्गत्वेन विनियोगाभावाच तथा तत्र शक्तिबीज- योरप्रस्तुतत्वाच्च विद्याभेदाच तथाव्याख्यानभेदेनार्थभेदात्पृथगर्थप्रतीतिया- यसी । ननूभयत्राप्यन्यूनानतिरिक्तपाठप्रत्यभिज्ञानेन विद्यै क्यादङ्गाविद्याया उत्कर्षः प्रधानविद्याया अङ्गविद्याप्रवेशः । अत्रोच्यते । अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषादिति न्यायेन विद्याभेदस्यैव युक्तत्वादाभ्युदयिककाम्येष्टिवाक्य. वत् । ननु भेदेऽपि प्रधानविद्याया एवाङ्गत्वेन विनियोगोऽस्तु। प्रत्यभिज्ञानाच्च विद्यैक्यमिति । तन्न। प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वामिति न्यायेन नैयमिका: ग्निहोत्रकोण्डपायिनामग्निहोत्रबद्भेदस्यैव युक्तत्वात् । किंचोभयत्रापि बहुतर. पाठसाम्येऽपि कचित्पाठभेदोऽपि दृश्यते । तुरीयमात्रानिरूपणावसर एषोऽ- न्तर्याम्येष ईशान एष प्रभुरिति माण्डूक्ये पाठः। तापनीये त्वेषोऽन्तर्याम्येष योनिरितीशानप्रभुपदद्वयं विहाय पाठः । तस्माद्भिन्नत्वाद्यद्यत्र योग्यं प्रस्तुतं च तत्तथा व्याख्येयम् । तथा स्थूलभुक थूलां पृथिवी हृदयाङ्गान्तर्गतां भुङ्क्ते सेवत इति स्थूलभुक् । विश्वेषां नराणां स्वस्मिन्नेवानेकधानयनाद्विश्वानरः । विश्वानर एव वा वैश्वानरः । ननु यथा माण्डूक्ये वैश्वानरशब्दसामर्थ्या- सप्ताङ्गकोनविंशतिमुखपदद्वयं यथासंख्यं विराड्ढिरण्यगर्भपरत्वेन व्याख्यात तथाऽत्रापि वैश्वानरशब्दसामर्थ्यादुभयपरत्वेन व्याख्यायतां किमिति शक्ति- बीजपरत्वेन। प्रकरणसंनिधेर्वाक्यसंनिधेर्बलीयस्त्वात् । सत्यम् । यद्यत्र वैश्वा- नरशब्दो वैश्वानरविद्यापरत्वेनैव वर्तेत तयेवं स्यान्न त्वेतत्स्याद्यौगिक्या वृत्त्याऽन्यपरत्वेन व्याख्यातत्वात् । किंच तत्र तत्र विधेयार्थभेदेन वाक्य भे- देन वाक्यसनिधिर्न निश्चितोऽत उभरत्रापि प्रकरणसंनिधेरविशिष्टत्वात्प्राग्- व्याख्यैव ज्यायसी । प्रथमः पादस्तत्राकारोकारमकाराश्रितत्वेन तद्वाचकत्वेन चैवंविधविशिष्टबुद्ध्युत्पत्तिरिति प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्तरपादाधि ·४७ [४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । स्वमस्थानेऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशति- मुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादो यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वमं पश्यति तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन . गमस्येति प्राथम्यम् । नन्वयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोऽस्य चतुष्पात्त्वे प्रकृते कथं शक्तिबीजयोरङ्गमुखत्वकीर्तनामिति । नैषः दोषः । उपास्योपासक योरभेदस्यात्र विवक्षितत्वात् । एवं च सति नृसिंहब्रह्माद्वैतसिद्धिः । सर्वभूत. स्थश्चाऽऽत्मैको दृष्टः स्यात्सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूतानीत्या दिश्रुत्यर्थश्चैवमुपसंहृतश्च स्यात् । अन्यथा परिच्छिन्न एव प्रत्यगात्मा सांख्या- दिभिरिव दृष्टः स्यादिष्यते च सर्वोपनिषदां सर्वात्मैकत्वपतिपादकत्वम् । अतो युक्तमेवास्योपासकस्याऽऽत्मन उपास्येनाऽऽत्मनैकत्वमभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनं मुखवचनं च । स्वमं स्थानमस्य तैजसस्य स स्वप्नस्थानः । जाग्रत्मज्ञाऽनेकसा. धना बहिर्विषयेव भासमाना मनसः स्पन्दमाना सती तथाभूतसंस्कारं मन- स्याधत्ते तन्मनस्तथा संस्कृतं विचित्र इव पटो बाह्यसाधनानपेक्षमविद्याकर्मभ्यां प्रेर्यमाणं जाग्रददवभासते । तथा चोक्तमस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाये- त्यादि । परे देवे मनस्येकी भवतीति प्रस्तुत्यात्रैष देवः स्वमे महिमानमनुभ. वतीत्याथर्वणे । इन्द्रियापेक्षयाऽन्तःस्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपान्तर्लब्धा स्वप्ने प्रज्ञा येनेत्यन्तःप्रज्ञः । तैजसो विषय शून्यायां प्रज्ञायां केवलप्रकाशरूपायां विष. यित्वेन भवतीति तैजसः । विश्वस्य सविषयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलाया भोग्य. त्वम् । इह पुनः केवला वासनायात्रा प्रस्फुटप्रज्ञा भोग्येति प्रविविक्तो भोग इत्युकारमिश्रणं शक्तिबीजयोः । समा:मन्यत् । द्वितीयः पादस्तैजसस्त्रिष्वपि स्थानेषु तत्वाप्रतिवोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुषुप्तं विभजते-~- यत्र सुप्तो न कंचनेत्यादि । न हि सुषुप्ते पूर्वयोरिवान्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्न- दर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते । तदेतुःषुप्तं स्थानमस्येति सुषुप्तस्थानः। स्थानद्व- याविभक्तमनःस्पन्दितं दैतजातम् । तद्यथा रूपापरिज्ञानेनाविवेकापन्नं नैशतमो. अस्तमिवाहः स्फुटप्रपञ्चमेकीभूतमुच्यते । अत एत स्वमजाग्रन्मनःस्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीवेयमवस्था विवेकरूपत्वात्मज्ञानघन उच्यते । यथा रात्री नैशेन तमसाऽविभज्यमानं सर्व घनमि तद्वत्प्रज्ञानघनः । एवशब्दाज्जात्यन्तरं १ क. ग. सुषुप्तो।

·છ૮ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [४ चतुर्थोपनिषत् ] एवाऽनन्दमयो ह्यानन्दाक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृ- तीयः पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्या- म्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानां नास्तीत्यर्थः । मनसो विषयविषय्याकारस्पन्दनायासदुःखाभावादानन्दप्रायो नाऽऽनन्द एवानात्यन्तिकत्वात् । यथा लोके निरायासस्थितौ मुख्यानन्दभु. गुच्यते । एष परमानन्द इति श्रुतेः । स्वमादिप्रतिबोधे चेतः प्रति द्वारीभूतत्वाचे तोमुखो वोधलक्षणं वा चेतो मुखं द्वारमस्य स्वमाद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ञातृत्वात्सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवेति प्राज्ञः । सुप्तो हि भूतपूर्वगत्या माज्ञ उच्यतेऽथवा प्रज्ञप्तिमात्रमस्यैवासाधारणं रूपमिति प्राज्ञ इतरयोविशिष्टमपि ज्ञानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः । एष हि स्वरूपावस्थः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्येशिता नैतस्माजात्यन्तरभूतेऽन्येषामिव। पाणबन्धनं हि सोम्य मन इति श्रुतेः । अयमेव हि सर्वेश्वरः । अयमेव हि सर्वभेदावस्थाज्ञातेत्येष सर्वज्ञः। एषोऽन्तर्याम्यन्तस्तनु प्रविश्य सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽप्येष एव । अत एव यथोक्तं सभेदं जाग्रत्प्रसूयत इत्येष योनिः । अत एव प्रभवश्वाप्ययश्च प्रभावा- प्ययौ हि भूतानामेष एव कृतवानुभयत्रापि समानः पाठः । अत अर्व माण्डूक्य उक्त एवार्थे श्लोकान्पठित्वा तुरीयः पाद एतस्मिस्तापनीये तु तान्विहाय तुरीयः पादः । तस्मिन्नपि कियान्पाठभेदस्तव्याख्यानावसरे दर्शित एव । तत्रोयोगी श्लोकः पठ्यो- " दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तेजसः ॥ आकाशे च हृदि प्राज्ञनिधा देहे व्यवस्थितः" जागरित वस्थायामेव विश्वादीनां भयाणामनुभवप्रदर्शनार्थ श्लोकः । दक्षि- णमक्ष्येव मुखं यस्य स तथोक्तस्तस्मिन्सषु करणेष्वविशेषेऽपि दक्षिणेऽक्षण्युप. लब्धिपाटवदर्शनात्तत्र विशेषनिर्देशे विश्वस्य दक्षिणाक्षिगतो रूपं दृष्ट्वा निमी. लिताक्षस्तदेव स्मरन्मनस्यन्तः स्वप्न इव वासनारूपमभिव्यक्तं पश्यति यथाऽत्र तथा स्वप्नेऽतो मनस्यन्तम्तु तैजसो विश्च एवाऽऽकाशो बाह्यादिस्मरणव्यापारो. परमे प्राज्ञ एकीभूतो धनमज्ञ एव भवति । मनोव्यापाराभावात् । दर्शनस्मरणे एव हि मनास्पन्दितं तदभावे हृयेव विशेषेण प्राणात्मनाऽवस्थानापाणः । माणो देवैतान्सर्वान्त इति श्रुतेः । तैजसो हिरण्यगर्भः । मनस्यवस्थितत्वा. ल्लिङ्गं मनः । यत्र मनोमयोऽयं पुरुष इत्यादिश्रुतिभ्यः। ननु व्याकृतः प्राणः सुषुप्से तदात्मकानि कारणानि भवन्ति कथमव्याकृतता । नैष दोषः । अध्या- ·४९ [४ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । न बहिष्प्रज्ञ नान्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रशं नामशं न प्रज्ञानघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमल- क्षणमंलिङ्गमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं यथा कृतस्य देशकालविशेषाभावात् । यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाऽपि पिण्डपरिच्छिन्नविशेषाभिमाननिरोधः प्राणे भवतीत्यव्याकृत एव प्राणपरिच्छिन्नाभिमानवतां प्राणलये परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणेऽव्याकृतता तथा प्राणाभिमानिनोऽप्यविशेषापन्नत्वादव्याकृतता समाना प्रणवबीजात्मकत्वं च तदध्यक्षश्चैको व्याकृतावस्थः परिच्छिन्नाभिमानाध्यक्षा- णां च तेनेकत्वमिति पूर्वोक्तं विशेषणमेकीभूतः प्रज्ञानघन इत्याधुपपन्नं तस्मि- नुक्तहेतुत्वात्प्राणशब्दत्वमव्याकृतस्य । प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति श्रुतेः । एवं तावत्प्रभवाप्ययौ हि भूतानामित्यनेनैकविज्ञाने सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा प्रद- र्शिता । तथा माण्डूक्यश्लोके जागरितावस्थायामेवावस्थात्रयमुक्तं तस्यामेवाव. स्थायां तत्रैविध्ये मनोव्यापार व्यावृत्य प्रागुक्तोपास्ये मनोव्यापार प्रवर्तयितु. मुपास्यस्वरूपमाह-न बहिष्प्रज्ञमिति । बहिर्विषयव्यापारोपरमाज्जागरिताव. स्थाप्रतिषेधान्मनसो हि स्वस्मिन्व्यापारेणान्तःप्रज्ञत्वे तैजसत्वे च प्रत्यगात्मनः प्राप्ते तनिषेधति-नान्तःप्रज्ञामिति । उभयत्र व्यापारप्रतिषेधेन तदन्तरालव्या- पारे प्राप्ते तं निषेधति-नोभयतःप्रज्ञामिति । जाग्रत्स्वानान्तराले मनो व्या- वृत्तं प्रज्ञार्थं न कुर्यादित्यर्थः । अन्तरालप्रतिषेधेनोभयत्र युगपत्प्रज्ञार्थं व्यापारे प्राप्ते तं निषेधति-न प्रज्ञामिति । एवं सर्वतो मनोव्यापारप्रतिषेधादज्ञान- साक्षिके स्वप्ने प्राप्ते तं निषेधति-न प्रज्ञानघनमिति । अथ षट्प्रतिषेधैः प्रणव- विधाङ्गभूतैरुपास्यप्रतिकुलं प्रतिषिध्य व्यावृत्य यदुपास्ये मनोऽव्यावृचं कार्य तदुपास्यं निर्दिशति-अदृष्टमिति । न हीदृशमुपास्यं कचिदृष्टं पुरुषाकारमेव वा तिर्यगाकारमेव वा यथा गोपालकूर्मादि । तत्तूभयरूपं नृसिंहात्मकं त्रिनेत्रं पिनाकहस्तमिति। अत एवाव्यवहार्यम् । अत एवालक्षणमिति । न लक्षणं लिङ्गं विद्यते यस्य तदलक्षणम् । अत एवाचिन्त्यमनुमानेन तर्केण वा । अत एवा- व्यपदेश्यं नियताकारोपास्यप्रतिपादकैः शब्दैः । अत एवैकात्मप्रत्ययसार मेकस्मिन्सर्वेषामात्मनां प्रत्यय एकात्मप्रत्ययः स एव सारं यस्य तत्तथोक्तम् । १ घ. ऊ.. मचि । २ झ. प्रसव ।

·५० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [४चतुर्थोपनिषत् | प्रपञ्चोपशम शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥ अथ सावित्री गायत्री या यजुषा प्रोक्ता तया सर्वमिदं व्याप्तं घृणिरिति द्वे अक्षरे सूर्य इति त्रीण्यादित्य इति त्रीण्येतद्वै सावित्रस्याष्टा- क्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्तं य एवं वेद श्रिया हैवाभिषिच्यते तदेतदृचाऽयुक्तम्--ऋचो अथवैक एवाऽऽत्मोपास्योपासकयरित्येवं प्रत्ययः । शेषं पूर्ववत् । अत एव प्रपञ्चोपशमं प्रागुक्तेन न्यायेन मनसो हि बाह्यदर्शनस्मरणव्यापाराभावाद्वयावृ त्तत्वाच्च स्वापाभावादित्युपास्यव्यतिरेकेण प्रपञ्चाप्रतीतेः प्रपञ्चोपशममिति । शिवं शंकरं चतुर्थे तुरीयपादं मन्यनोऽर्धमात्रानादात्मकमिति तथोपास्यम् । प्रत्य- गात्मतयोपास्यमाह-स उपास्य आत्मा प्रत्यगात्मेत्येवं विज्ञेयो द्रष्टव्यः॥१॥ एवमियं प्रणवविद्यापट्नतिपेधचती सप्तशक्तिकहृदयाङ्गबीजमुखवत्यङ्गिना मनोव्यापार स्थिरं कुर्वत्यस्यां विछायामुपकारकवत्यसकृदावर्तनीयोमुपासके. नेति तात्पर्यार्थः । एवं तावत्सामाङ्गप्रणवविद्यां नृसिंहब्रह्मषियोपकारिणीम- भिधायाथेदानीं तदुपकारिणीमेव शिरोङ्गव्याख्यात्री सामाङ्गसवितृप्रतिपाय विद्यां नृसिंहब्रह्मविद्याङ्गभूतामाह-अथ सावित्री गायत्रीति । अबशब्द: क्रमप्राप्तानन्तर्यार्थः । मन्ने सवितृपदाभावेऽपि सावित्रीति वदन्सवितृकालीन प्रकाशवत्सुषुप्तकाशवच बाह्यान्तरतमोनिहरिकप्रकाशवदयं शिरोङ्गप्रकाशो निविडाविद्यानिवर्तक इति दर्शयति । गायत्र्यष्टाक्षरत्वात्तां गायत्रीं यजुषा व्याचष्टे या यजुषा प्रोक्ता तया सर्वमिदं व्याप्तम् । शिरोङ्गं व्याख्यातमुपास्यं च । अक्षराणि गणयति । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य इति त्रीण । पृथग्रेफगण. नात् । आदित्य इति त्रीणि । एत सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाऽभिषिक्त मिति । श्यादिभिस्तदादिन्यायेन सप्तभिः शक्तिभिर्विग्रहवतीभिमणिगणवाचि- तैर्हेमकुम्भैरमृतपूर्णैः शिरोऽभिषिक्तमित्यर्थः । य उपासक एवमुपास्ते तस्य फलं निर्दिशति-श्रिया हैवाभिषिच्यते । प्रागुक्ताभिः शक्तिभिः प्रागुक्तेन प्रकारेण सोऽप्यभिपिच्यत इत्यर्थः । तदेतहचाऽभ्युक्तमुक्तार्थम् । ऋचो निषे. । .. १ क. म शान्तं शि” । २ ज. ङ्गिनी म | ·ह .. [१ चतुर्थोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति । न वा एतस्यर्चा न यजुषा न सानाऽर्थोऽस्ति यः सावित्री वेदेति । ॐ भूलक्ष्मी वर्लक्ष्मीः सुवःकालकर्णी । दुनितरां सेवनं कृतवत्यः । ऋग्ग्रहणमुपलक्षणार्थम् । यद्वा ऋच इति षष्ठी ऋचः सईमित्यादिकाया नयाः प्रतिपादिताः शक्तयो वेदा वा न केवलं शक्त. योऽपि तु विश्वे देवाः सर्वे देवा अधीत्युपरि शिरस्यक्षरे न क्षरति न विलीनं भवति परमे व्योमन्व्योमनि सर्चाभिषेकद्वारत्वात्परमं मोक्षद्वारत्वाच व्योम यस्मिशिरसि । य उपासकस्तच्छिरो वेददेवदेवीभिः प्रागुक्तेन प्रकारेणाभि- षिक्तं न वेद न जानाति किमृचर्वेदादिना । यद्वा सईपाहीत्यनयर्चा किं करिष्यति । य इदित्थमेव तदभिषिक्तं शिरो विदुरुपासते त इम उपासकाः समासते सम्यक्षकारेणाऽऽसते सुखिन इत्यर्थः । ऋग्गतमृक्पदं व्याचष्टे । न ह वा एतस्यर्चा न यजुषा न साम्नाऽर्थः प्रयोजनमस्ति यः सावित्रीं शिरः- शिखां साधनभूतां वेदेति । ततश्चायमर्थः । अष्टाक्षरां सावित्रीं पठित्वा प्रागुक्ताः सर्वे वेददेवादयोऽभिषिञ्चतीति सावित्रस्याष्टाक्षरं पदमष्टावक्षराण्यभिषेचनाय यस्मिशिरसि तदष्टाक्षरं शिरस्तदेव पदमाश्रय इति तत्त्वार्थः । एवं तावन्नृ- सिंहब्रह्मविद्यां शिरोङ्गोपकारिणी सावित्राभिषेचनी विद्यामभिधायाथेदानीं तदुपकारिणी शिखाङ्गद्वारा सामाङ्गमहालक्ष्मीविद्यामाह- ॐ भूलक्ष्मीरिति । प्रणवविद्यापुरःसरा एताः शक्तयो भूरित्याद्या व्याहृतयः । भूः । भू सत्ता यामिति सत्तायामत्र वर्तते । अत एवोक्तमस्माभिः सप्त व्याहृतीया॑चक्षाणैः प्रपञ्चसारे- भूपदात्तु व्याहृतयो भूःशब्दः सति वर्तते । तत्पदं सदिति प्रोक्तं सन्मात्रत्वाच्च भूरतः ॥ भूतत्वात्कारणत्वाच्च भुवःशब्दस्य संगतिः । सर्वस्य स्वीकरणात्स्वात्मतया स्वरितीरितम् । महत्त्वाच महत्त्वात्मा महच्छब्दः समीरितः ततश्च यथासंख्यं भूर्लक्ष्मीरिति । सन्मात्रब्रह्मणो व्यापारिका शक्ति लक्ष्मी- रित्युच्यते । कारणमात्ररूपस्य ब्रह्मणः शक्ति वर्लक्ष्मीरिति । सर्वत्र स्वात्मत. याऽवस्थितस्य ब्रह्मणः शक्तिः सुवःकालकर्णीत्युच्यते । महाभूतप्रकाशकात्म- - ·५२ . श्रीमच्छकराचार्यविरचित्तभाष्यसमेता- [४ चतुर्थोपनिषत् ] तन्नो महालक्ष्मीः प्रचोदयादित्येषा वै महा- लक्ष्मीर्यजुर्गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा भवति गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं किंच तस्माद्य एतां महालक्ष्मी याजुषर्षी वेद महती श्रियमश्नुते । ॐ नृसिंहाय विद्महे वज्रन- खाय धीमहि । तन्नः सिंहः प्रचोदयादि- कस्य भुवब्रह्मणः शक्तिर्महालक्ष्मीरिति । सैकैका शक्तिस्तदङ्ग शिखाख्यं तेजो. मयं सुषुम्नामृतमयं सोमरूपेणोपास्यत्वात्तस्य पादस्य । य ओषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयादिति श्रुतेः । सोमश्चन्दः सुषुम्लः- सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा इति श्रुतेः । नोऽस्मान्प्रचोदयादिति चुद प्रेरणे प्रेरयतु । तदङ्ग मकैका विग्रहवती शक्तिरमृतस्रवणाय प्रेरयतु । अभिषेक्त्रीणां शक्तीनां शिखा- धिष्ठात्रीः शक्तीः प्रत्यनयर्चा गायत्र्या यजुर्महालक्ष्म्याः प्रार्थनारूपं वचनम् । ततश्च तदङ्गममृतस्राव्यमृतरूपमुपास्य मिति । अथवा सैकैका शक्तिस्तदङ्गं नः प्रचोदयादिति नः प्रेरयतु । असं विवादमेवाझं कुर्यादिति । एषा वै महालक्ष्मी- यजुर्गायत्री महतीनां महालक्ष्यादीनां प्रतिपादकत्वान्महालक्ष्मीः सावित्रमन्त्रे । अत्र च यजुरिति वदन्सामाङ्गत्वेऽपि गीतिरहितमङ्गद्वयमिति दर्शयति । प्रणवा- न्तर्भावायाक्षराणि गणयति-* चतुर्विंशदक्षरा भवतीति । चतुर्विंशदिति च्छान्द. सम् । गायत्री वा इदं तृतीयमङ्गं सर्व कृत्स्नं यदिदं किंच । यस्मादेवं तस्माद्य एतां शिखां पारमेश्वरीं महालक्ष्मी याजुषीं प्रागुक्तविग्रहशक्त्युपास्यां वेदो. पास्ते । तस्य फलं निर्दिशनि-~महतीं श्रियमश्नुत इति । महतीं श्रियं प्रामो- तीत्यर्थः । एतद्गायत्र्युक्ताः शक्तयो विग्रहवत्योऽभिषेचनशक्तीनामुपकारायामृ. तमयीं शिखाममृतस्रवणाय तद्वन्धनाय वोपास्त इति तत्त्वार्थः । एवं तावन्नृ. सिंहब्रह्मविद्योपकारिणी सामाङ्गतृतीयाङ्गविद्यामभिधायाथेदानी सामाङ्गचतु- ाङ्गविद्यां नृसिंहगायत्रीमाह । ॐ प्रणवो व्याख्यातस्तदङ्ग कवचाख्यं पारमेश्व रम् । धीमहीति । ध्यायेमहि । किमर्थं वज्रनखाय नृसिंहाय । तादर्थे चतुर्थी । तदर्थ विद्महे जानीमो यतस्तदेवाङ्गं नोऽस्मान्सिंहः प्रचोदयादित्युक्तार्थम् । नर- शब्दं विहाय सिंह इति वदस्तस्यां विद्यायां सिंहाकारस्य प्राधान्यं दर्शयति । * आदर्शपुस्तकेषु तु चतुर्विशत्यक्षरेत्येव पाठो दृश्यते । १ क. एवमेतां।

·[४ चतुर्थोपनिषत् ] - नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । त्येषा वै नृसिंहगायत्री वेदानां देवानां निदानं भवति य एवं वेद स निदानवान्भवति ॥२॥ देवा ह वै .. प्रजापतिमब्रुवन्नथ कैर्मन्त्रैर्दवः स्तुतः प्रीतो अबति स्वात्मानं दर्शयति तन्नो ब्रूहि भगव इति । स होवाच प्रजापतिः। ॐ ॐ उं ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः । ॐ यं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः २ । ॐ वीं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च महेश्वरस्तस्मै वै नमो नमः ३ । ॐ रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च पुरू- इतिशब्दो मन्त्रसमाप्तिं द्योतयति । एषा वै नृसिंहगात्री नृसिंहार्यकक्चप्रतिपाद- कत्वाद्गायत्री प्रणवान्तर्भावं दर्शयति। कवचाश्रिततदातहृदयान्तर्गतानां वेदानां देवानां यथायोग्यतया निदानं मूलकारणं भवति । उपासकस्य फलं निर्दिशति- य एवं वेद स निदानवान्भवतीति । ततश्चायमर्थः । पारमेश्वरं कवचास्यमङ्गं हृत्संबन्धि सर्ववेददेवनिदानत्वेनोपास्यं तत्मतिपादकत्वाहसंबन्धि सर्ववेददेव- निदानं गायत्र्युच्यत इति तत्त्वार्थः ॥ २ ॥ एवं तावन्नृसिंहब्रह्मविद्योपकारिण्यङ्गचतुष्टयव्यापिनी महाचक्राख्या[वा]ममि- धातुं तस्मिश्चक्रे द्वात्रिंशत्पत्रे यथासंख्यं कृतप्रणवसंपुटे न्यस्तमूलमन्त्राक्षर ए. कैकस्मिस्तत्तद्देवता नृसिंहव्यूह स्तुतिमन्त्रवर्णसामर्थ्य लभ्यं च प्रदर्शयितुं तान्मन्त्रान्प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकयाऽऽरभते । देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवामित्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । अत्र हि सर्वे मन्त्राः प्रणवादिकास्तदा- दिन्यायेन प्रणवं मूलमन्त्राक्षरं पुनः प्रणवं सर्वेषु मन्त्रेषु दर्शयति । शक है मन्त्रेषु यच्छब्दद्वयेनान्यतः सिद्धमनूध कुत्रच्छिब्दसामर्थ्यात्वचित्रमा इत्येकवचनसामर्थ्यादेक एव व्यूहः प्रतीयते । तत्र च द्विविधः कविसावा * अत्र प्रतिपर्यायमादौ प्रणवस्ततो मूलमन्त्राक्षरं ततः प्रणव इत्ययं क्रमः ‘छ.' पुस्तक एष दृश्यते नान्येष्वादर्शपुस्तकेषु । १ क. ग. वनिति । २ ज, मय ल।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभावसमेता- [४ चतुर्थोपनिषत् । पस्तस्मै वै नमो नमः । ॐ ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्वेश्वरस्तस्मै वै नमो नमः ५ । ॐ हां ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या सरस्वबी तस्मै वै नमो नमः ६ । ॐ विं ॐ यो बै नति- हो देवो भगवान्या श्रीस्तस्मै वै नमो नमः ॐ ष्णुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भवान्या गौरी तस्मै वै नमो नमः ८। ॐ ज्यं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्या प्रकृतिस्तस्मै वै नमो नमः ९ । ॐ लं ॐ यो बै नृसिंहो देवो भगवान्या विद्या तस्मै वैनमो नमः १० । तं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्चोंकारस्तस्मै वै नमो नमः १३ । ॐ सं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्याश्चत- स्रोऽर्धमात्रास्तस्मै वैनमो नमः १२। वं यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये च वेदाः साङ्गाः सशाखास्तस्मै वै नमो नमः १३। ॐ तो ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये पञ्चामयस्तस्मै बै नमो नमः १४ । ॐ मुं ॐ यो वै नृसिंहो देषो भगवान्याः सप्त व्याहृतयस्तस्मै वै नमो नमः १५। ॐ खं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ लोकपालास्तस्मै वै नमो नमः १६ । ॐ नुं रणापुरैस्तत्तदेवतागम्यः प्रतीयते कचिच्च विश्वरूपस्तेनैव म्यावेनोभयत्रापि वृसिंहाकारो योगारूढोऽधस्तनहस्ताभ्यां वरदाभयहस्त उपरितनाभ्यां संस- देवताधुषधारी कचिच्छङ्खचक्रगदाधारी चेत्येतत्सर्व स्पष्ट कॅरि- प्पामः । यथाऽत्रैव नृसिंहाकारव्यूहा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मका: सुक्नु. वशङ्खचक्रपिनाकत्रिशूलैरीयुधैर्गम्यन्ते नृसिंहात्मकः पुरुषव्यूहो विडमो दश हस्त्या अगुलयो . दश पाया यावानेव पुरुष इति ·[ ४ चोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ४० यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ क्सव स्वास्क कैनमो नमः १७ । ॐ सिं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये च रुदास्तस्मै वै नमो नमः १८ ॥ ॐ हूँ * यो बै नासिंहो देवो भमयान्ये चाऽऽ- दिव्यास्तस्मै वै नमो नमः १९॥ ॐ भी ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्ये चाष्टौ ग्रहस्तस्यै वै नमो नमः २०॥ ॐषं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यानि पञ्च महाभूतानि नस्मै वै नमो नमः २१ । ॐणं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः २२ । ॐ अंॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च मनुस्तस्मै वै नमो नमः २३ । ॐ द्रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः २४ । ॐ मुंॐ यो = नृसिंहो देवो भगवान्यश्च यमस्वस्मै वै नमो नमः २५। ॐ त्युं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्चान्तकस्तस्मै वै नमो नगः २६ । ॐ मृ ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च प्राणस्तस्मै वै नमो नमः २७ । ॐ त्यु ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः २८। ॐ नं ॐ यो श्रुत। अत: नृसिंहव्यूहाचतुर्भुजा नृसिंहात्मकाश्चेश्वरव्यूह ईश्वरायुधगम्या पूर्वेषां पश्चानां यथासंख्यं पञ्चशक्तिव्यूहः सरस्वतीश्रीगौरीप्रकृतिपिचास्मिास स्त्रिया समाधैर्गम्या एवं मूलमायक्षरेषु दशस्वैशानी दिशमारभ्य प्रणवसंघटितेषु सर्वभरणा घेतल्या उपास्याः । एवं वक्ष्यमाणाः सर्वे व्यूहा.यथासंख्यं मूल- मन्त्राक्षरेषूपास्याः । प्रणवव्यूह एकेन प्रणवाक्षरेण वक्षसि चिह्नतः प्रणवचतुष्टय. मात्रोषासुदेवविग्रहः सशास्त्रषेदविग्रहः पञ्चाग्निविग्रहः समुव्याहृतिविग्रहोटलोंक- १ क.. ञ्च भू । २ ज. सर्वव्यू।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [४ चतुर्थोपनिषत् । वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सोमस्तस्मै वै नमो नमः २९ । ॐ मां ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवा- न्यश्च विराटपुरुषस्तस्मै वै नमो नमः ३० । ॐ म्यं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च जीवस्तस्मै वै नमो नमः ३१ । ॐ हं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च सर्व तस्मै वै नमो नमः ॥ ३२ ॥ झनि तान्मजापतिरब्रवीदेतैत्रिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देव अनुचते ततो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति । तस्माद्य एतैर्मन्नैनित्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति स सर्व पश्यति सोऽमृतत्वं च गच्छति य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ ३ ॥ इत्याथर्वणीयनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि चतुर्थोप- निषत्समाप्ता ॥ ४ ॥ पालविग्रहो बसुरुद्रादित्याष्टाहपञ्चमहाभूतविग्रहा एकैकस्मिन्नृसिंहव्यूहे यथा. संख्यमन्तर्भूता उपास्या इति दश व्यूहा विश्वरूपा उपास्याः । कालमनुमृत्यु. यमान्तकभाणसूर्यसोमविराटपुरुषजीवरूपचेतनाचेतनसर्वात्मका इत्येते व्यूहा अविश्वरूपास्तत्तदसाधारणरूपगम्या एवमेकैकव्यूह उपास्यस्तेन तेन मन्त्रेण स्तुत्यः । ततो देवः स्वात्मानं स्वकीयं रूपं विश्वरूपमविश्वरूपं च यथायोग्य दर्शयति । यस्मादेवं तस्माद्य उपासक एतैर्मन्त्रैनित्यं नियमेन स्तौति स देवं विश्वरूपमविश्वरूपं च पश्यति साक्षात्करोति । सोऽमृतत्वामित्यादि महोपनिष- दित्यन्तं स्पष्टार्थम् । तत्रामृतत्वं च गच्छतीति फलस्य द्विरभ्यासः स्तुतिमात्रा- खेल लावाविं मन्त्राणां च सामर्थ्य दर्शयति । महोपनिषच्छब्दः प्रणव भानुमिति सर्व निर्मलम् ॥ ३ ॥ प्रति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरभगवत आयकृतावार्षणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोपनिषद्भाष्य संपूर्णम् ॥ ४ ॥ मही। घ.. तैमन्त्रै । ३ क. 'त् । य एवमेता महोपनिषदं वेद सकृत्पुर: धरणो भवति महाविष्णुभवास । । .

·[५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ५७ देवा ह वै प्रजापतिमन्नुवन्महाचक्र नाम चक्रं नो बहि भगव इति सार्वकामिक मोक्षद्वारं ययोगिन उपदि- शन्ति स होवाच प्रजापतिः पडरं वा एतत्सुदर्शनं महाचकं तस्मात्पडरं विति पदपत्रं चक्रं भवति एवं तावच्चतुर्थोपनिषद्यन्ते स्तुत्योपनिषदा महाचक्रस्थद्वात्रिंशत्पत्रेषु यथा- संख्यं द्वात्रिंशनृसिंहस्तुत्योपास्यानभिधायाथेदानी महाचक्रविद्यामभिधातुं महा चक्रस्वरूपं निरूपयितुं प्रश्नोत्तररूपास्यायिकया पञ्चमोपनिषदारभ्यते-देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्निति । नन्वेवं तर्हि स्तुत्युपनिषद्विधातो महाचक्रविद्यया माग्भ- वितव्यम् । अत्रोच्यते । सत्यम् । यदीयं प्राक्स्यात्पुरश्चरणार्थमितरत्सुदर्शना- दिमहाचक्रं सवात्रिंशद्वयूहकं पञ्चमाङ्गमित्येवं विभागः प्रतीयेतातस्तद्विभाग. ज्ञापनार्थ न प्रागभिहितेयमिति । नन्वेवमपि तदादिन्यायेन महाचक्रविद्या पुर- श्वरणार्थ कृत्स्नैव कस्मान्न गृह्येत । तन्न । तदादिन्यायवैषम्यात् । न हि महा- चक्रस्यायमादिद्वात्रिंशद्वयूदो नामापि तु नाभिवतिक्षीरोदार्णवसंबन्धिनृसिंह- व्यूहस्तस्मात्सूक्तमुपनिषद्वियातः प्रागविधान मस्या इति । देवाः पाक्स्तुतिश्रव. नात्यन्त हर्षिताः प्रजापतिमब्रुवन्महारक्र नामतन्नामधेययुक्तं चक्रम् । यद्वैतन्ना- मधेययुक्तमेव चक्रं वर्तुलमुत्तराधरभावन स्थितं सच्चतुष्टयाङ्गव्यापकमस्त्र ख्यमङ्गं नोऽस्मभ्यं ब्राहि । भगवो भगवन्निति संबोधनम् । सार्वकामिकं सर्वकामसा- धनत्वात्सार्वकामिकम् । अथवा सर्वेषां देवानां ब्रह्मादीनां व्यूहाः स्वात्म- तयैव स्वभावतयैव कामिता यस्मिथके नाभिवाद्यव्यूहेन तत्सार्वकामिकम् । अत एव मोक्षद्वारं प्रणववहुलत्वान्मूलमन्नाक्षरतस्यातः प्रणवसंपुटीकरणा- प्रणवाक्षरसंख्या द्विगुणा तःपष्टिः । अस्यां च विद्यायां मोक्षः प्रणवद्वारक एव । देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचाष्ट इति श्रुतेः । ततश्चायमर्थः । मोक्षस्य प्रणवाख्यं द्वारं यस्मिस्तत्तयोक्तम् । यच्च योगिन उपदिशन्त्युपासकेभ्यः । स होवाच प्रजापतिरित्युक्तार्थम् । पडरं या एतत्सुदर्शनं महाचक्रं महाचक्र- स्यैव नामान्तरं सुदर्शनमन्त्रयोगात्सुदर्शन, यद्वा सुष्ठ दर्शनं विद्यते यत्मिस्त- योक्तम् । एनपत्राघोभागे नालरूपोऽरशब्दवाच्यः। षडरा विद्यन्त यस्मिस्तत्त- षडरं यस्मादेवं तस्मात्पडरं भवति षट्पत्रं भवति । अरादुपरिभागः कोणत्र. ययुक्तः पत्राकृतिः पत्रं षट्यत्राणि विद्यन्ने यस्मिस्तत्तधोक्तम् । एतदेव स्तौति । १ क. "वनानुष्टुभत्य मन्नरामस्य महा" । ङ. 'वभानुष्टु नस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य महा। २ क. ग. °डक्षरं । ३ ग. छ. " भ ।

·५८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- पञ्चमोपनिषत् । षड्वा ऋतव ऋतुभिः संमितं भवति मध्ये नाभि- भवति नात्यां वा एतेऽराः प्रतिष्ठिताः । मायया वा एतत्सर्व वेष्टितं भवति नाऽऽत्मानं माया स्पृशति तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अथाष्टारमष्टपत्रं चक्र भवत्यष्टाक्षरा वैगायत्री गायच्या संमितं वति बहिर्मायया बेष्टितं भवति क्षेत्र क्षेत्र वा मायैषा संपद्यते । अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्र प्रवति द्वादशाक्षरा वै जगती जगत्या संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवति । अथ षोडशारं षोडशपत्रं चक्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषः सर्व पुरुषेण संमितं भवति पुरुष एवेदं षड्वा ऋतव ऋतुभिः संमितं भवति । एतस्मादर्थवादादराः पत्र णि चतुर्बुद्धयो- पास्यानि भवन्ति । अरणां प्रतिष्ठार्थ स्थानमाह । मध्ये चक्रस्य मध्ये नाभिर्वर्तु लाकारा भवति । नाभ्यां वैतेऽराः प्रतिष्ठिताः प्रागुक्तास्तदादिल्यायेन पत्राणि । मायया मागुक्तेन मूलमन्त्रशक्त्यक्षरेणैतत्पडरं षट्पत्रं सर्व वेष्टिां भवति यस्मा. भाऽऽत्मानं चक्रस्य स्वरूपमरपत्रात्मकं माया स्पृशति तस्मामायया बहिर्वे. ष्टितं भवति । यद्वा प्रत्यक्चैतन्यमेव केवलं शुद्धं चक्रबुद्धयोपात्यं यस्मात्तस्मा- दात्मानं प्रत्यक्चैतन्यं न माया स्पृशति मायाविनमिव तस्मान्मायया बहि- वेष्टितं भवति । अष्टारमष्टपत्रं चक्रं द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं गोडशारं षोडश- पत्रं चक्रं द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रमिति चतुष्टयं पडा षट्पत्रचक्रेण व्याख्यातम् । तत्रायं विशेषः । आयपत्रेऽराः पत्राणि चर्तुद्धयोपास्यानि । द्वितीयतृतीयपञ्चमेष्वरा वेदवुद्धयोपास्याः पत्राणि गायत्री गत्यनुष्टुब्बुद्धया यथासंख्यमुपास्यानि । वेदा एवाराश्छन्दांसि वै पत्राणीत्ययवादात् । चतुर्थे पत्रे षोडशाराः षोडशपत्राणि च षोडशकलाबुद्धयोपास्यानि : क्षेत्रं क्षेत्र वा मायैषा संपयते । पुरुष एवेदं सर्व पुरुषेण संमितं भवतीति वाक्चैतन्य १ छ, यक्षर' । २ क. ति बहिर्मायया वेष्टि ।

·[५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अथ द्वात्रिंशदरं हाशित्पत्रं चक्रं भवति द्वात्रिंशदक्षरा वा अनु- टुबनुष्टुमा संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवायरैर्वा एतत्सुबद्धं भवति वेदा वा एतेऽराः पत्रै एतत्सर्वतः परिकामति च्छन्दांसि ये पत्राणि ॥ १॥ शुद्धमाह माययाऽसंस्पृष्टं बहिःशब्दात् । तादृशं चक्रं तस्मिन्प्रकल्प्य तदुपा- स्यमित्यर्थः । तथा चारपत्रशब्दादहि शब्दाच सबिन्दुकेन शक्त्यक्षरेण यद्वे- टनं तयथासंर पूर्वपूर्वचक्रापरपत्रासंम्पृष्टमुत्तरोत्तरचक्राणामाश्रयत्वेन नाभि- रूपमित्येवं सुदर्शनचक्रपत्रासंस्पृष्टं यद्वेष्टनं मायया तदुपरितनाक्षरनारायणच. क्राश्रयत्वेन नाभिरूपमेवमष्टाक्षरवेष्टन द्वादशाक्षरस्य नामिरूपं द्वादशाक्षरवेष्टनं सबिन्दुकमातृक षोडशाक्षरस्य नाभिरूपं सबिन्दुकाधमातृकाषोडशाक्षरवेष्टनं द्वात्रिंशदक्षरस्य नाभिस्ततो द्वात्रिंशदक्षरवेष्टनमसंस्पृष्टमनाभिरूपमेवेत्येवं सुदर्श- ननारायणवासुदेवषोडशारद्वात्रिंशदरचक्राणां यथासंख्यं पञ्च नाभयो नाभी. नामेवापेक्षया वेटनरूपतेत्यायो नाभिर्मायाक्षररहित उपरितना नामयोऽन्त्यं च चेष्टनं मायाक्षरेणति तत्त्वार्थः । नन्वेवं तहथशब्दस्य तत्र तत्र प्रयोगात्पूर्व- चक्रसंस्पर्शात्पञ्चनाभिकानि पञ्च चक्राणि पृथक्प्रयोज्यानि कस्मान परिगृह्यन्ते । तथा चैकचक्ररेऽप्यमायिनो भूतनाभिक सनायां वेष्टनव्यतिरिक्तपञ्चनाभिक- ल्पना कस्मान भवति । अत्रोच्यते । महाचक्रं नाम चक्रं नो बृहीत्युपक्रम्य तद्वा एतन्महाच कमित्युपसंहारान्महाचक्रैकतावगपाच चक्रचतुष्टयं तदन्तर्गत. मेवेत्यवगम्यते : तत्र तत्राथशब्दप्रयोगस्तत्तच्चक्रोद्धारे माङ्गलिकप्रदर्शनार्यः । तथा वेष्टनानां नाभिकल्पनायां प्रतिषेधाभावाद्योग्यत्वाञ्च कल्पनालाघवाच न पृथगुभे कल्प ने इति । यत्र क्वचिदहिःशब्दपूर्वको मायाशब्दः पठ्यते कचि. द्विपरीतस्तत्रायाभिप्रायः । यत्र मायाशब्दादहिःशब्दः पूर्वस्तत्र मायाविशे. पणं बहिर्भूतया मायया बहिर्मायया । यत्र च मायाशब्दात्परो वेष्टनशब्दा. त्पूर्वो बहिःशकस्तत्राविशिष्टया मायया तत्र बहिःशब्दो न मायाविशेषणं किंतु वेष्टनविशे णम् । माया हि विविधा-- नारसिंहमूलमन्त्रगता सबिन्दुके. काररूपा निरु पदान्मायाशब्दात्मतीयतेऽन्या तु रेफहकाराभ्यां मिलितस- १ क. 'सुदर्शनं भ'।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [५ पञ्चमोपनिषत् तदेवं चक्रं सुदर्शनं महाचक्रं तस्य मध्ये ना- भ्यां तारकं भवति यदक्षरंनारसिंहमेकाक्षरं तद्भवति षट्भु पत्रेषु षडक्षरं सुदर्शनं भवत्य- विन्दुकेकाररूपा सोपपदान्मायाशब्दात्यतीयते । ततश्च मूलमन्त्राहि तमा- यया हीमित्येवंरूपया वेष्टितं भवतीति तत्वार्थः । ततः सुदर्शनचक्रे मूलमन्त्रग- तमायया वेष्टनं षोडशचक्रऽप्येवमेव बहिःशब्दस्य वेष्टनात्पूर्वमुपादानाद्वेष्टनवि- शेषणं बहिःशब्दो मध्यवेष्टनव्यावृत्त्यर्थः । नारायणवासुदेवनारसिंहचक्रेषु व्याख्यात बहिर्मायया वेष्टनमिति वेष्टनचक्रोद्धारविवेकः ॥ १॥. एवं महाचक्रस्य संवेष्टनमुद्धारं चाभिधायाथेदानीमुद्धतचक्रे यथाविहितम- न्त्रात्यसितुं तन्नाभ्यामक्षरन्यासमाह-तदेव चक्रं सुदर्शनं महाचक्रमिति । तच्छब्देन द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रमेवशब्देन तदेवावधृत्य तदेव चक्रं तदा दिन्यायेन सुदर्शनादिशब्दरूप चक्रचतुष्टयमपि महाचक्रात्मकमिति दर्शयति । महाचक्रमिति सामानाधिकरण्याच्च । तस्त्र मध्ये महाचक्रस्य मध्ये मध्यवर्ति- नाभ्यां वेष्टनरूपा हि नाभयो भूमध्यान्ता व्यावर्तयितुं मध्ये नाभ्यामित्युक्तम् । तारकं भवति संसारतारकत्वात्तारकं प्रणवाक्षरं भवति यदक्षरं नारसिंहमे. काक्षरं तद्भवतीत्यक्षरम् । जगद्धिनं वा ए-द्रूपमक्षरमिति नृसिंहपदं व्याख्यातं तदक्षरशब्दात्मत्यभिज्ञायते । तथा नारसिंहमिति तद्धितात्सामप्रभृत्युपास्यं सर्व प्रतीयते । ततः सर्वस्मिन्नुपास्ये प्रनीत एकमेवोपास्यं मूलनृसिंहव्यूहाख्यं वक्तुं विशिनष्टि- एकाक्षरं तद्भवतीति । यदक्षरं नारसिंहमुपास्यमित्यनूद्य तदेकं भवतीत्यक्षरं चति महाचक्रमध्यनाभिवार्तत्वेन क्षीरोदार्णवसंबन्धितयोपासनं विधीयत इत्यर्थः । तत्र केचिनारसिंहकाक्षरमितिविशेषणोपादानादेकाक्षर- सिंहमिश्रितप्रणवो नाभ्यां सनीय इत्याचक्षते तदपि सांप्रदायिकत्वान्न विरुद्धम् । तस्मिन्नपि पक्षे नारसिंहमिति तद्धिनादेकाक्षरो नृसिंहमन्त्रः प्रणवमि- श्रितो द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहं विहाय यावल्पाकरणिकं मूलनृसिंहव्यूहगतमुपास्यं प्रतीयत एव । ततश्चैतद्विद्यागमेकाक्षरो नृसिंहमन्त्रो यथोक्तोपास्याभिधायकत्वा. त्तस्य केवलः प्रणवेन विकल्प एकाक्षग्नृसिंहमन्त्रस्य प्रणवस्तु नियत एवेति तत्त्वार्थः। अन ऊर्ध्वं तत्तन्मन्नन्नासे तातचक्रेषु पत्रग्रहणमरतदन्तरालपत्रान्त- रालव्यात्त्यर्थ द्रष्टव्यम् ! एमु पोषुनदर्शनं भवाते । ऐशानपत्रमारभ्य षड. -- १ क. क. 'देतत्सुद।

·[५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ६१ टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारायणं भवति द्वादशसु पत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवति षोडशंसु पत्रेषु मातृकायाः सबिन्दुकाः षोडश कला भवन्ति द्वात्रिंशत्सुः पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं मन्त्रराज नारसिं- हमानुष्टुभं भवति तद्वा एतत्सुदर्शनं महाचक्र सार्वकामिकं मोक्षद्वारमृङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवति तस्य पुरस्ताद्वसव आसते रुदा दक्षिणत आदित्याः पश्चा- विश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णु महेश्वरा नात्यां क्षरः सुदर्शनो मन्त्रो न्यसनीय इत्यर्थः । एनमुत्तरेषु पत्रंषु योज्यम् । अष्टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारायणं भवति । प्रणवान्तर्भावनाष्टाक्षरतति केचित् । तद्वदेव द्वादशपत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवतीति । अत्रापि द्वादशाक्षरता पूर्ववत् । षोडशपत्रेषु मातृकामन्त्रवर्णस्याऽऽया वर्णमातृकाद्याः सबिन्दुका बिन्दुसहिताः षोडश भवन्ति । द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं सामाभिव्यक्तं मन्त्रराजमानुष्टुभं भवति । मूलमन्त्रस्यैवैकैकमक्षरम् । यत्त्वकै कमातरमेकैकस्मिन्पत्रे तत्प्रणवसंपुटितं कार्य प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति श्रुतेः । तदाख्यमङ्ग महाचक्रमुपा- सितं तनिक्षिप्तमनिष्टे वस्तुनि त्रासकारित्वातदलं पश्चममङ्गम् । अत एवास्त्राग- मन्त्रं व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तं प्रपञ्चसारे--- असुत्रासादिको धान स्तः क्षेपघलनार्थको । ताभ्यामनिष्टमाक्षिप्य क्षिप्यते 'फट्खडग्निना" इति । सार्वकामिकं मोक्षद्वारमित्युक्तार्थम् । ऋङ्मयं गजर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवतीति पञ्च मयसत्ययाः प्राचुर्याा ग्राहाः : ऋग्यजुःसामाथर्वप्रचुरम् । ब्रह्म मयामिति ब्रह्मशब्देनाथर्ववेदः सोऽयं ब्रह्म वेद इयेनड्राह्मणाभिधानात् । वेदप- चुरताऽराणां वेदबुद्धयोपास्यत्वात् । विकारार्थी का मयड्वेदविकारात्मका इत्य- थः। अमृतमयं क्षीरप्रचुरनाभिकंक्षीरविकारनाभिकं वोति । तस्येति। तच्छब्दाना- भिस्थो विष्णुर्मूलनृसिंहव्यूहः परामृश्यते । तत्परिचारकान्देवानाह-पुरस्ताद सवः परिचारका आसते रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पश्चाद्विश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यामिति । एवं सिङ्नाभिपरिचारकानुक्त्वाऽथेदानीं १ क. 'शप । २ क. शप' । ३ क. 'श-पत्रे । ४ छ. तस्मादेतन्महा ।५ कागक 'समहा। ६ : साल्यामन्त्रं महा।

·६२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता- [ ५ पञ्चमोपनिषत् ] सूर्याचन्द्रमसौ पाईयोल्तदेतदृचाऽयुक्तम्- ऋची अक्षरे परमे व्योन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासन इति । तदेतन्महा- चक्र बालो वा युवा वा वेद स महान्भ- वति स गुरुर्भवति स सर्वेषां मन्त्राणामुप- देष्टा अवत्यनुष्टुभा होमं कुर्यादनुष्टुनाऽर्चनं पार्श्वपरिचारकानाह--सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोः । कुक्षिप्रदेशयोरिति यावत् । तदेतन्महाचक्रमृचाऽभ्युक्तम् । यस्मिन्महाचक्रे । अक्षरे । अशू व्याप्तावित्यस्य रूपं सरो मत्वर्थे । तस्मिन्व्याप्तिमति । परम उत्कृष्टे व्योमवत्सर्वव्यापकत्वेन स्थिते । अधीत्युपरिभावे । ऋच इत्यग्ग्राणमुपलक्षणार्थम् । ऋचो निषेदुः स्थिताः । यदि वर्च इति षष्ठी । अनुष्टुप्संबन्धिन्यक्षरे व्याप्तिमति चक्रे सर्वे वेदाः स्थितास्तत्सुदर्शनमन्त्रादिसंबन्धि चऋमित्यर्थः । य उपासकस्तन्महाचक्र न चेद नोपास्ते किमृचर्वेदादिना यदि चर्चाऽनुष्टुप्छन्दस्कयर्चेति । अनेनैत. दर्शयति । महाचक्रोपासनगर्भितमेवानुष्टुबुपासनं कुर्यान्न तु तद्रहितमिति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इत्युक्तार्थम् । इतिशब्द ऋक्समाप्तिं द्योतयति'। तदेतन्महाचकं बालो वा युवा वा बंदोपास्ते तस्येदं फलं स महान्भवति। महती प्रतिष्ठां जने प्राप्नोति । यदि वा महान्महाविष्णुरिति । स गुरुः सर्वैर्देववदा. राध्यः । स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवत्युपदेशकः । सामाभिव्यक्तानुष्टुभा होमं कुर्यादिति विद्याङ्गोऽयं होमन्तम्मिन्द्रव्यानुपादानात्प्रतिदिनं हविष्यमन्नं साज्यं जुहुयादिति । तथा संख्यानुपादानान्सकद्वादशवारं वा। यदि वा सूत्रागतदशपदानां मूलनृसिंहव्यूह द्वात्रिंशद्व्यूहे च व्याख्यातत्वादुभयोदेशेन होमं कुर्यात् । ततश्च क्षीरोदार्णवशायिने न सिंहाय त्रिनेत्राय पिनाकहस्तायो- प्रायेदमिति हुत्वा ब्रह्मादिद्वात्रिंशद्व्यूहात्मकाय नृसिंहायोग्रायेति जुहुयादित्येवं प्रतिपदं मूलमन्त्रावृत्तिः । यद्वाऽनुष्टुभेत्येकवचनात्सकृन्मूलमन्त्रमुच्चार्य स्वाहाका- रान्तं जुहुयात्प्रतिपदमुद्दिश्य त्यागः कार्यः । तथा सामाभिव्यक्तानुष्टुभाऽर्चन षोडशोपचारादि कुर्यादित्यनुषङ्गः । अत्रापि होममन्त्रवन्मन्त्रावृत्त्या नाऽऽवृत्ती १. क. गुरुः स । २ ज. य चक्रापे । ३ न. 'कवराभयह ।

·[५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ६३ तदेतदक्षोनं मृत्युतारकं गुरुतो लब्धं कण्ठे बाही शिखायां का बनीत सप्तद्वीपर्वती [मिर्दक्षिणार्थं नावकल्पते तस्माच्छ्रद्धया यां कांचिद्दद्यात्सा दक्षिणा भवति ॥ २ ॥ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्य मन्त्ररा- एष्ट्रव्ये । तदेतन्महाचक्रं रक्षोघ्नं मृत्युतारकं गुरुप्रसादाल्लब्धं कण्ठे बाही शिखायां वा बध्नीत यस्तस्मै गुरवे यस्मात्सप्तद्वीपवती द्विगुणावृत्ताऽपि पृथ्वी दक्षिणार्थ नावकल्पते तस्माच्छ्रद्धया भक्त्या यां कांचिद्रूमिं यथाशक्त्यनुरूप दद्यात्सा दक्षिणा भवति । एवं प्रागुक्तं श्रुतित उपासनमवगतं पञ्चाङ्गन्यास उपसंहृतमेकस्मान्मतात् । अथ मनान्तरपलोचनया महाचक्र एवोपसंहृतं तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीत्यत्र मूलमन्त्राक्षराणां प्रणव उपसंहृत- त्वात्प्रणवप्रधानमेवेदं महाचक्र तरिम शक्तिबाहुल्यश्रवणान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । बहिर्मायया वेष्टितं भवतीत्यसकृच्छ्रवणादुद्धृतपदव्याख्यानावसरे प्रतिपदं यस्मात्स्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सन्देिवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूता. नीत्यसकृन्महिमशब्दवाच्याया मायायाः सर्वलोकसर्वदेवात्मभूतानां साध- नत्वेन श्रवणात्तद्वेष्टितमायाधारत्वेन यथासंख्यं पृथिव्यादिलोकर्वेदादिवेदा- न्यादिदेवभूतानामात्मनां च साधा त्वभवणान्महाचक्रान्तर्गतवेष्टितमायाधारमे. वेदमुपासनम् । न तु मूलनृसिंहगनं पञ्चाङ्गन्यासार्थ चान्तरङ्गत्वान्महाचक्रमे- वेदमुपासनम् । तदपि संप्रदायागल पाने व मत्युपासनाविकल्पः । तत्रापि बहु- तरं संप्रदायानुकूल्यागतत्वादन्त्यकोप समापादेयामेति केचित् । तस्मिन्मते प्रणवसावित्रयजुर्लक्ष्मीनृसिंहगायीले इन्त्रच टयमङ्गन्सामाभिव्यक्तं यथा- योग्यतया महाचक्रप्रकाशकत्वेन योग्य नवोपायं महाचक्रमिति रहस्यं तत्वं चेति ॥२॥ एवं नृसिंहब्रह्मविद्यां सकलमनानुसारिणी इस्लामभिधायाथेदानी तदनु- छातुः कैमुत्यन्यायेन फलकथनाय निरूपाख्यायिकामवतारयति-देवाह वै प्रजापतिमब्रुवन्नित्यादिना । अब म ह या इत्याद्यारभ्य तदेतनिष्का- मस्य भवतीत्यन्ता अष्टावध्यायाः प्रत्यध्यायसमाप्तौ च द्विरभ्यासः । देवा हवे १ ग. घ. ६. छ. गुरुणा । २ क. ग घ. "ण्ठे वा बा । ३ क. ग. घ. हो वा शि। ४ क. 'ध्नीयात्सप्त' । ग. ध. 'घ्नीयात्सा स' । ५. ती दाक्षि । ६ चं. भूमी दक्षि। क. ग. प. ये तावस्कल्प । ८. 'म् । तत्रा। .

·पञ्चमोपनिषत् ] 48 श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[५प जस्य फलं नो हि भगव इति स होवाच प्रजा- पतिर्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यम- धीते सोऽमिपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स ब्रह्मतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति न वेदपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ प्रजापतिमब्रुवनस्य मन्त्रस्य मागुक्तोपासनाविशिष्टस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजापतिरित्युक्तार्थम् । यो द्विविधोपासक एतमित्येतच्छब्दपरामृष्टं पागुक्तविद्यागर्मितं मन्त्रराजं सामराजे नारसिंह नृसिंहाकारब्रह्मोपासनागर्भ- मानुष्टुभमनुष्टुप्छन्दस्कं नित्यनिति साकारब्रह्मपतिपत्तिद्वारेण नित्यभूतनिराका. रब्रह्मप्रतिपादकत्वान्नित्यमधी। उच्चारयति । यत्रेदृशसामोच्चारणमात्रादेव वक्ष्य- माणफलाप्तिः किं तत्र विद्यानुष्ठानादित्यभिप्रायेण तत्र तत्राधीतेऽधीत इत्यवो. चत् । अथवा नित्यमधीत इति नियमेनाधीतेऽथवा नित्यमधीत्युपरिभाव इते जानीवे । सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्थः । नित्यं संध्योपासनादि निर्वयॊक्तकालं यो विद्यामेतामनुतिष्ठतीत्यर्थः । अथवा नित्यमानुष्टुभमित्यन्वयादानुष्टुभस्य सानो नित्यत्वं दर्शयति न वितरस्य सामद्यस्येति । अथवा नित्यं संध्योपासनादि कर्माधिकृत्येते जानीते । एतदुक्तं भवति । ततो नित्यसंध्योपासनाग्निहोत्रायु. पास्यदेवता नारसिंहलीलाविग्रहेन्युपास्ते । एतद्विधागर्भितेत्यर्थः । अथवा य उपासकः प्रागुक्तविद्यानुष्ठानकारज्ञानेऽसमर्थः स केवलं विद्याप्रतिपादक ग्रन्थं नित्यं प्रतिदिनं स्वाध्याय णाधीते पठति जपति सोऽपि वक्ष्यमाणं फलं मामोति । तस्य तजयसामत्पिरमेश्वरः कारुण्यात्तद्विद्यानुष्ठानप्रकारं साका- रमभृनि निराकारपर्यन्तमिहैव कथयति । तथा चान्ते श्रूयते तद्वा एतत्परमं धामै- तद्विद्यागर्भितमन्त्रराजाध्यायकस्य पाठकस्य जापकस्येत्यादिना । स उपास. कोऽग्निधास्वादित्यसोमसत्यब्रह्मविष्णुरुद्रषेदैर्नृसिंहरूपैरुपास्यैः पूतो भवति पवित्रो भवति । अन्यैश्च सबैतृषिहरूपैरुपास्यैः पूतो भवति । द्विरभ्यासोऽध्या. यसमाप्तिं द्योतयति ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ १ क. ग. प. च. स मेकपूतो भवति स । २ क. प. उ. देवपूतो ·६५ .५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स.मृत्युं तरति स पाप्मानं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स भ्रूणहत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्व तरति स सर्वं तरति ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्नि स्तम्भयति स वायुं स्तम्भयति स आदित्यं स्तम्भयति स सोम स्तम्भयति स उदकं स्तम्भयति स सर्वान्देवान्स्तम्भयति स सर्वान्ग्रहान्स्तम्भयति स विष स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति ॥ इति तृतीयोऽ- ध्यायः॥३॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यम- इतःप्रभृति नित्यमेतद्विद्यानुष्ठाने तत्प्रतिपादकग्रन्थजपे चाऽऽनुषङ्गिकान्ये. (ण्ये)व फलानि काम्यानि तद्रहितानि वा कथयितुमाह । य उपासको नित्य- त्वेन तद्विद्यानुष्ठानेन तज्जपेन वा पापक्षयं कामयते । एतं मन्त्रराजं नारसिंह- मानुष्टुभं नित्यमधीत इत्युक्तार्थम् । तथेतःमभृत्याऽन्त्यादध्यायात्तत्र तत्र यच्छब्दैन पुंलिङ्गन्न प्रागुक्तनृसिंहविद्याया निश्चिततयाऽनुष्ठानात्तद्विद्यापतिपा. दकग्रन्थजप्ता वाऽध्येता वा परामृश्यते । तथा तच्छब्देन पुलिङ्गन्न स एव परामृश्यते । तथा तत्र तत्र पुंलिङ्गात्तच्छब्दाभ्यासात्तस्मिन्नेव नित्यानुष्ठाने जपे वा व्यस्तं समस्तं वा यथायोग्यतया फलं गम्यते । स मृत्यु पाप्मानं ब्रह्म हत्यां भ्रूणो गर्भो यद्वा साङ्गवेदार्थव्यास ख्याता दीक्षितो भ्रूणो वीरहत्यां वीर: पुत्रः सवनस्थः क्षत्रियो वाऽन्यच्च पातकं सर्वं तरति । द्विरभ्यासोऽध्याय- समाप्तिं द्योतयति ।। इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं वायुमादित्यं सोम- 'मुदकं सर्वान्देवान्ग्रहान्विषं स्तम्भयतीति स्तम्भनफलनिर्देशः । दिरभ्यासोऽ- ध्यायसमाप्तिं द्योतयति ।। इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः १७. ति स सर्वहत्यां तरति स संसारं तरति स । २ क. त्यं स । ३ क. म स । - ma ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-६ पञ्चमोपनिषत् ] धीते स मूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयति स स्वर्लोकं जयति स महर्लोकं जयति स जनालोकं जयति स तपोलोकं जयति स सत्यलोकं जयति स सर्व- लोकं जयति स सर्वलोकं जयति॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनुष्यानाकर्षयति स देवानाकर्षयति स नागा- नाकर्षयति स यक्षानाकर्षयति स ग्रहानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति ॥ इति पञ्चमोऽ- ध्यायः॥९॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्य- मधीते सोऽमिष्टोमेन यजते स उक्थ्येन यजते स पोडशिना यजते स वाजपेयेन यजते सोऽतिरात्रेण यजते सोऽप्तोर्यामेण यजते सोऽश्वमेधेन यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते । इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ सत्यमन्यच्च सर्व पाताललोकं जयतीति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्याय- समाप्तिं द्योतयति ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मनुष्यान्देवानागान्यक्षा. न्ग्रहांस्तद्व्यतिरिक्तानन्यांश्चाऽऽकर्षयतीति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्याय- समाप्तिं द्योतयति ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निष्टोमेनोक्थ्येन षोड- शिना वाजपेयेनातिरात्रेणाप्तोर्यामेणान्यैश्च सः क्रतुभिर्यजत इति फलनिर्देशः। द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति । न च वाच्यमन्यानर्थक्यादिति न्यायेन कथं फलनिर्देश इति । यतो मनोव्यापारैकसाध्यत्वादेतद्विद्यानुष्ठानस्य । तस्य च कर्मानुष्ठानादत्यन्तदुःसंपादत्वादित्यधिकारभेदेन नान्यानर्थक्यमिति सर्व निर्मलम् ॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ १ क. घ, इ. च. जनलो। ग. मनलोक।

·[५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजुष्यधीते स सामान्यधीते सोऽथर्वाणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते स शाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीते स गाथा अधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीते यः प्रणवमधीते स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥ इति सप्तमोऽ- ध्यायः ॥ ७ ॥ अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सममुपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समं गृहस्थ- शतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेक- मेकेन यतिना तत्समं यतीनां च शतं पूर्ण य एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स ऋचो यजूंषि सामान्य- थर्वाणमङ्गिरसमेतच्च त्रयीसंपुटीकरणमेतदन्तरालवर्तित्वादेतस्य । तथाच तस्मि- अव ब्राह्मणे प्रजापतिः प्रथममथर्वाणमपश्यत्ततस्त्रयीं ततोऽङ्गिरसमित्यसकृदभि- हितत्वाच्छाखाः पुराणानि कल्पान्गाथा नाराशंसीः प्रणवमधीत इति फलनि- देशः । अत्र च यः प्रणवमधीते स सर्वमधीत इति वदन्मूलमन्त्रप्रणवयोः फल. साम्यादुभयोः साम्यं दर्शयति । ततश्च जपे समाधौ चोभयोर्विकल्पः । तथाच नित्यानुष्ठाने फलकामनायां प्रयोगविशेषः । तत्तत्फलप्रदोच्चारणं मूलमन्त्रज पान्ते कार्यमिति केचित् । अन्ये तु तद्विनैव केवलं कामनैव कार्येति सांप्रदा- यिकमेवान्वेष्यमिति । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति । इति सप्तमोऽध्यायः॥७॥ एवं नित्यानुष्ठान आनुषङ्गिकं सर्व फलमभिधायाचेदानीं तद्विद्यानुष्ठातुर्जप्तु. रध्येतुश्चोत्कर्षतरतमभावेन सर्वोत्कृष्टतां सर्वोत्कृष्टं च फलमाह-अनुपनीतश- तमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम् । उपनीतशतमुपकुर्वाणकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेण । तस्य सर्वोत्कृष्टत्वात् । एकमेकेन गृहस्थेन च तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्र. स्थेन तत्सम वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समं सोऽयमाश्रमस्वीकारमात्रे तरतमभावोनाऽऽश्रमप्रयुक्तानुष्ठानाभिप्रायेण। ततश्च यतीनां च शतं पूर्ण स्वीकृता- १ क. प. च. तु । २ क. "तं परमहंसेन तत्सम परमहंसशतमेकमेकेन पू ।

·६८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[५पाश्चमोपनिषत् ] रुदेजापकेन तत्समं रुद्रजापिशतमेकमेकेना- थर्वशिरःशिखाायकेन तत्सममथर्वशिरःशि- खाध्यायकशतमेकमेकेनं मन्त्रराजजापकन त- समं तहा एतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यायकस्य यत्र सूर्यो न तपति यत्र न वायुति यत्र न चन्द्रमास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नागिर्दहति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदा- शिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं यत्र गवा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतहचाऽयुक्तम्---तद्वि- श्रममात्राणां यस्मिन्कस्मिंश्चित्स्थितरुद्रजाप्येन तत्समं रुद्रजप्यशतमेकं यस्मिन्का स्मिंश्चिदाश्रमे स्थिताथर्वशिरःशिखाध्यायकेन जापकेन तत्सममथर्वशिर शिखा. ध्यायकशतं मन्त्रराजजापकेन तत्सममित्युत्कर्षतरतमभावस्य मन्त्रराजजापक एतद्विद्यावति विश्रान्तत्वादेतद्विद्यावान्सर्वोत्कृष्ट इति गम्यते। यथाऽऽनन्दतरतम- भावस्य ब्रह्मणि विश्रान्तत्वाद्ब्रह्मानन्द एव सर्वोत्कृष्टः । यस्मादेवं तस्माद्वै प्रसिद्धमेतत्परमं धाम स्थानमेतद्विद्यागर्भितमन्त्रराजाध्यायकस्य जापकस्यानुष्ठा तुर्वा यत्र क्षीरोदार्णवस्थाने सूर्यो न तपति यत्र वायुर्न वाति यत्र न चन्द्र मास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर्दहति यत्र न मृत्युः प्रवि- शति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादि- वन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतत्स्थानमृचाऽभ्युक्तम् । विष्णोर्यत्परमं पदामिति । यच्छब्देन क्षीरोदार्णवस्थानं परामृश्यते । पर- मपदप्रत्यभिज्ञानात् । सूरय उपासका उपासनाभेदेन तादात्म्यमुपासनया चेत्सा. युज्यं फलं ततश्च विष्णुरेव परमं पदम् । उभयत्रापि विष्णोरिति षष्ठी- निर्देशः शिलापुत्रकस्य शरीरमितिवद्रष्टव्यः । अथोपास्योपासकभावेन चेद. १ क. "द्रजाप्येन। २ घ. °ध्यायिके' । ३ घ. °ध्यायिक । ४ क. ङ. 'न तापनीयोपनि- षदध्यापकेन तत्समं तापनीयोपनिषदध्यापकशतमेकमेकेन म । कु. राजाध्याप। ६ घ. 'ध्यायिक । ७ क. 'स्य भवति य । ८ क. इ. 'यं परमं पदं य ।

·1 ५ पञ्चमोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । ६९ ष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीय चक्षुराततम् । तद्विषासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पद- मिति तदेतन्निष्कामस्य भवति तदेतन्निष्का- मस्प भवति । इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ ३॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि पञ्चम्युपनि- षत्समाता ॥ ५ ॥ नुष्टुम्विधा तस्य नृसिंहस्य विष्णोः परमं पदं परमं स्थानं महाचक्रनाभिक्षीरो- दार्णवप्रभृति तत्र स्थिता उपासका अनुष्ठातारो जप्तारोऽध्येतारो वा सदा सर्वकालं पश्यन्ति । कीमशं तदित्यपेक्षित आह-दिवीव घुलोक इव चक्षुः ख्याते सूर्यमण्डलमाततमासमन्तात्ततं विस्तृत वर्तुलं प्रकाशात्मकं सर्वप्रका- शाभिभवकारणयतः सूर्यचन्द्रनक्षत्रादीनां ब्रह्मणि प्रवेशः, प्रतिषिद्धस्तपकर्तृता च यत्र सूर्यो न तपतीत्यादिना । एवं तस्मिन्नाधिदैवात्मके दुःख प्रतिषिद्ध आध्यात्मिकदुःखमासी तत्प्रतिषेधति यत्र न दुःखमिति । विदुःखता दुःख. भावमात्र प्राप्ते सुषुप्तवज्जडता स्यादिति तद्वयावृत्त्यर्थ सदानन्दमिति । ब्रह्मादिवन्दितमिति । तदादिन्यायेन नाभिस्थब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः परिचारकै. बन्दनीयं महाचक्राख्यं स्थानम् । यत्र गत्वेति गन्तव्यतामाह-तद्विपास इति । तत्तादृशं स्थानं विप्रासो विधा ब्राह्मणा उपासका विपन्यवो मेधाविनः समाधौ धारणशक्तियुक्ताः । जागृवांसो जागरितावस्थायामेवावस्थात्रयात्म- च्युत्य समिन्धते समृद्धिं कुर्वन्ति । तादात्म्यपक्षे तु मन्त्रब्राह्मणयोर्ययास्वरूपं व्याख्येयम् । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्तिं द्योतयति । पदचतुष्टयाभ्यासः सर्वोप- निषत्समाप्तिं द्योतयतीति सर्व निर्मलं सिद्धम् ।। इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥३॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशं. करभगवत आयकृतावाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये पञ्चमो. पनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ॥ ५॥ समाप्तेयं सभाष्यनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।। . । १. ग.प. 'ति । य एवं वेदेति महोपनिषत् । इ । छ. ति । य एवं वेदेति महोपनिषद एती महोपनिषदमेव सकपुरधरंणो महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवतीति ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। नृसिंहोत्त तापनीयोपनिषत् । श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता। . ॐ नमो भगवते श्रीदिव्यलक्ष्मीनृसिंहाय नमः ॥ निरस्तनिखिलानर्थपरमानन्दरूपिणे ॥ नृसिंहाय नमस्कुर्मः सर्वधीवृत्तिसाक्षिणे ॥१॥ चरणाब्जरजोलेशसंपर्कात्सहसाऽसकृत् ॥ सर्वसंसारहीनोऽहं तानतोऽस्मि गुरुन्सदा ॥२॥ तापनीयरहस्यार्थविवृतिलेशतो मया ॥ क्रियतेऽल्पधिया तस्मात्क्षन्तव्यं क्षतमुत्तमैः॥३॥ इह पूर्वस्मिन्ग्रन्थे नृसिंहाकारब्रह्मविषया विद्या निरुपाधिकब्रह्मविद्याफलाइ. धिगता । तथा युक्तं वार्तिककृद्भिः-'नृसिंहब्रह्मावियैषा व्याख्याता ज्ञानसिद्धये" इति । प्रणवस्य त्वनुष्टुबङ्गत्वेनैव तत्र प्रवेशः। तथा चोक्तम्- सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवं तत्सानोऽहं वेद स त्रील्लोकाञ्जयतीति । इह तु पूर्वोक्तोपासनादिभिरीषच्छुद्धान्तःकरणस्य परब्रह्मविद्याप्रवेशमात्रयोग्यस्य नृसिंहाकारमेव ब्रह्म प्रणवप्रधानमादाय तवारेण तुरीयपर्यवसायिनीमुपासना कर्तव्यत्वेन विधाय तदनुष्ठानेनातिशुद्धान्तःकरणस्य साक्षात्तुरीयविथैव स्वरू- पावस्थानफलोच्यते । तदुक्तम्-"तुरीयावसिता विद्या साक्षादत्र प्रदर्श्यते" इति । तुरीयावसितोपासना साक्षात्तुरीयविद्या चात्र प्रदर्यत इत्यर्थः । अत्रा- नुष्टुपवेशस्तु प्रणवाङ्गत्वेनैवानुष्टुभाऽन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नेव स्थिताः । ओंकारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेदित्यनुष्टुबङ्गत्वस्य प्रणवप्राधनत्वस्य च श्रवणादनुष्टुबर्थस्य प्रणव एव प्रक्षेपदर्शनाच्चोत्तरत्र । आख्यायिका तु विधासंप्रदानग्रहणविधिप्रदर्शनार्थी विद्यास्तुत्या वा । देवाः पूर्वोक्तः साथ- ·-- -- प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ७५ ॐ भई कर्णेभिः ॥१॥ स्वस्ति न इन्द्रो० ॥२॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ देवा ह वै प्रजापतिमबुबन्नणोरणी- यांसमिममात्मानमोंकारं नो व्याच. वति तथेत्योमित्येतदक्षरमिदं सर्व नैर्दीप्तान्तःकरणाः प्रसिद्धा वा देवाः । हेत्यैतिह्यार्थः । वैशब्देनोक्तसाधनवि. शेषैप्तिान्त:करणत्वेन देवानां प्रष्टुत्वसामर्थ्य स्मारयति । प्रजापतिमाचार्य प्रसिद्धं वा अब्रुवन्नुपगम्योक्तवन्तः । किमुक्तवन्त इत्याह-अणोरणीयांसमिम- 'मात्मानमोंकारं नो व्याचक्ष्वेति । अणोः सूक्ष्मादप्याकाशादेरणीयांसं सूक्ष्म- तरं परमात्मानम् । इममनन्तरातीतग्रन्थे गुरुणाऽनुष्टुबुपाधिकत्वेनोक्तम् । किमो. कारं नो व्याचक्ष्व । अनुष्टभोऽपि कारणभूतो य ओंकारस्तद्रूपं परमात्मानं नोऽस्मभ्यं व्याचक्ष्व विस्पष्ट प्रकथय । स्वप्रणवकार्यभूता ह्यनुष्टुप्यते वैरिने मनरांजकल्पे-- " चतुर्मात्रात्मकात्ताराच्चतुष्पादो महामनुः । वक्त्रेभ्यो मम संजातो मत्रविद्येश्वरेश्वरः" ॥ इति । दृश्यते च घटे मृदन्वयवदनुष्टुभि प्रणवस्यान्वयः । उकारादिम(ह)कारान्ता ह्यनुष्टुप्पणवैकदेश एव पर्यवसिता दृश्यते । उक्तं वैरिश्चे मन्त्रराजकल्पे- "प्रणवान्तर्गतोऽयं हि मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । उकार आदिमन्त्रस्य हकारोऽन्त्यः प्रकीर्तितः॥ लुप्ते हकारे प्रणवो व्यज्यते व्यत्ययाक्षरे" ।। इति । अतः कारणत्वादोंकारस्यानुष्टुभोऽप्यणीयस्त्वं सिद्धम् । एतदुक्तं भवति । अनुष्टुप्पाधान्येनोक्तमात्मानं तत्कारणमणवप्राधान्येन प्रणवगुणभूततयाऽनुष्टुभं च स्वीकृत्य व्याचक्ष्वेति । इतिशब्दः प्रश्नवाक्यसमाप्त्यर्थः । देवैरेवं प्रार्थितः मजापतिरोमित्यनुजानाति प्रार्थितम् । तथेति । यथाप्रार्थितमुपदिशामीत्यर्थः । तत्र प्रथम संग्रहेणोक्तामनुष्टुवात्मनः प्रणवरूपतामाह-ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । संक्षेपविस्तराभ्यां हि प्रतिपाद्यमानं वस्तु मन्दप्रज्ञस्यापि बुद्धावा. रोहति । यदिदमनुष्टुम्मात्रमित्युक्तं सर्व कार्यकारणात्मकं जगत्स एतं मन्त्रराज नारसिंहमानुष्टुभमपश्यत्तेन वै सर्वमिदमसृजद्यदिदं किंच। तस्मात्सर्वमेवाऽऽनुष्टु- भमित्याचक्षत इत्यादिवाक्यैस्तदनुष्टुभा सहोमित्येतदक्षरम् । कुतः । यतो १ ग, घ. 'ति । ओत' । २. 'येत्यों तथेत्यो। -- ·७५ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[प्रथमः खण्डः वाात्ररूपोऽयमोंकारः । वक्ष्यति हि वाग्वा ओंकारः इति । नन्वनुष्टुभोऽपि वाआत्ररूपत्वमुक्तं पूर्वत्र वाग्वा अनुष्टुबिति । अतः सार्थाया अनुष्टुभः कयं प्रणवात्मकत्वं विपरीतं किं न स्यादिति चेन्न । अनुष्टुभि प्रणवान्वयदर्शनेन प्रणवस्यानुष्टुभं प्रति कारणत्वोपपादनेन परिहृतत्वादस्य चोधस्य । वाात्र. रूपिण्यास्त्वनुष्टुभस्तथाविधात्मणवाद्भेद एव नास्तीति तस्या अपि तदात्मकत्वं सिद्धम् । यदि च भेदोऽस्तीत्युच्यते तथाऽपि वाग्विशेषरूपयोहि प्रणवानुष्टुभोः प्रणवस्यैव कारणत्वं दृष्टम् । तस्माद्वाक्सामान्यरूपयोरपि तयोस्तथैव कार्य- कारणभावो युक्तः । इति वाङ्मात्ररूपे प्रणवेऽनुष्टुबन्तर्भूतब ययाऽन्ये सर्वे भन्दुविशेषाः । उक्तं च यथा-" उकारो वै सर्वा वाक्सका स्पर्शीष्मभिर्य- ज्यमाना बही नानारूपा भवति" इति। साक्षाच्च-तद्यथा शना सर्वाणि पर्णानि संतृष्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णेति सर्वबागात्मकत्वयुक्तं मण- वस्य । सर्व वाग्वस्तु प्रणवात्मकमिति च । अर्थविशेषाणां च तद्वाचकनाम- विशेषद्वारेण वा वाङ्मात्ररूपे प्रणवेऽन्तर्भावः संभवति । तेषां तद्व्यतिरेकेणानु- पलम्भात् । उक्तं च तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्व सित सर्व हीदं नामानि तस्यैव यदुपांशु स प्राणोऽथ यदुबैस्तच्छरीरम् " इति । अहमेव वात इव प्रवाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा । यो वै तां वाचं वेद • यस्या एष विकार इति वाचः कारणत्वश्रवणाच । वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमिति च विकारस्य नामधेयमात्रत्वं श्रुतम् । साक्षाच प्रणवस्यैव सी- त्मकत्वं श्रुतम् - ओंकार एवेदं सर्वमेतद्वै सत्यकाम पर चापरं च ब्रह्म यदों- कारो यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । ओमितीदं सर्वमित्यादिवाक्यैः । ननु बामात्रात्मता विवक्षित्वा सर्वशब्दानां सर्वात्मत्वं शक्यं वक्तुम् । तथाच सति को विशेषः प्रणवस्य सर्वात्मकत्वे येन सर्वश्रुतीनां मात्रादसे महान्दृश्यते। सर्वे घेदा यत्पदमामनन्ति । एतदालम्बनं श्रेष्ठं धनुर्ग्रहीत्वा प्रणवो धनुस्तिस्रो मात्राः । एतद्वै महोपनिषदमित्यादिपदेशेषु । अनुष्टुबन्तर्भाव एवासी विशेष इति चेन्न । अन्येष्वप्युकारादिमकारान्तेषु मन्त्रेष्वनुष्टुबन्तर्भावसंभवादतोऽत्रैवा- नुष्टुबन्तर्भावकथनमपि प्रणवस्य न मन्त्रान्तरेभ्यो विशेष योतयति । अतः कोऽसौ विशेष इति वक्तव्यम् । उच्यते । श्रुतिगम्य एवासौ विशेषः स्मृति- गम्यो वा नास्मद्धिगम्यः । तथा चोक्तं सारसंग्रहे प्रणवनिर्णये- "ऋग्वेदः स्यादकारान्त उकारान्तं यजुर्मतम् । सामवेदो मकारान्तः सर्वग्राही ततो ध्रुवः ।। १.ट. 'ङ्माता।

·७३ -~- १ प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । षडङ्गन्यायमीमांसा पुराणं स्मृतिपूर्वकम् । वेदेऽन्तर्भूतमेव स्यात्सर्वे वेदाश्च तारगाः । अहयोर्मध्यगा वर्णा लक्षौ कपलगौ यतः ।। अकारः पुरुषस्तत्र हकारः प्रकृतिः स्मृता। तथा प्रणवगोकारो बीजात्मा पुरुषः स्मृतः ॥ उकारः शक्तिरूपत्वात्प्रकृतिः सा हरूपिणी । पुंसकृत्यात्मका वर्णास्तस्मादोंमध्यगाः सदा ।। क्षराक्षरपरो देवो मकारः परमेश्वरः। अथवाऽकार एवायं चिन्मात्रः परमेश्वरः ।। सर्वप्रकाशको देवो कारः सर्वभासकः। न हि तेन विना वर्णप्रकाशः कापि कस्यचित् ॥ कार्य च कारणं सर्वमुकारः शक्तिरूपवान् । उकारमत एवात्र जगत्मसवरूपतः॥ उच्चरत्यतिदीर्पण सृष्टिस्थितिलयात्मना। कार्यकारणरूपेण महेशादात्मनो ह(ट्टतम् ।। तमेवमात्मकं भूयः प्रविश्याऽऽत्मस्वरूपिणम् । तावन्मात्रत्वमायाति मकारो हि महाचितिः ॥ अकारः सोमरूपोऽथ उकारः सूर्य एव तु | मकारश्च महावह्निरिति तेजस्त्रयात्मकः ॥ षोडशात्मा भवेत्सोमः षोडशः स्वररूपवान् । सूर्यो द्वादशमासात्मा मासाश्च द्विविधा मताः ।। अयनद्वयभेदेन सृष्टिसंहाररूपतः । संसारमोक्षभेदेन तथाऽहोरात्रभेदतः ।। कभादिवर्णरूपास्ते सृष्टिसंहाररूपतः । मकारोकारकलितः परमात्मा महेश्वरः ।। आदित्यान्तर्गतो देवः कालकालो महाप्रभुः । सर्वसंहारवहन्यात्मा साक्षाञ्चिन्मात्रविग्रहः ॥ पुरुषः पञ्चविंशोऽयं षड्विंशस्तु महेश्वरः । पञ्चविंशात्मना भोक्ता षड्विंशो भोजको मतः ॥ १ अ. कांदि।

·७४ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथमः खण्डः] तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार एवं उभयात्मा मकारोऽयं प्रणवस्थ उदाहृतः। भोक्ता तत्राग्निरूपः स्यादशभेदयुतः स च ॥ सप्तधातुयाधारभेदतोऽस्मिन्कलेवरे । यकारादिक्षकारान्ता वर्णास्तद्भेदरूपिणः ॥ मकारस्तु समष्टयात्मा भोक्तृभोजकरूपवान् । अतः सर्वात्मकस्तारः साक्षात्सर्वेश्वरः स्वयम् ॥ सर्वतेजोनुगश्चैव सर्ववर्णात्मकस्तथा । अपरः प्रकृतेर्यद्वा वाचकोऽकार इष्यते ॥ सन्मात्रबीजरूपेण सर्वत्रानुगता हि सा । अकारः सर्ववर्णेषु तथैवेहान्वितः सदा ॥ तस्मात्तद्वाचकोऽकारस्तदभिन्नः सदा भवेत् । उन्मुखः स्यादुकारोऽयं तस्य उद्गतसाक्षिणः ॥ व्याप्तेर्वलस्य चाऽऽधिक्यादकारादुद्तो ह्यसौ । तद्वत्साक्ष्यात्मिका शक्तिः साभासबलसंयुतः॥ उकारोऽतस्तदात्मा स्यात्तदाभासामृताप्लुतः । मकारो महतो बोधः केवलस्य महात्मनः ॥ निराभासमहासंविदानन्दैकस्वरूपिणः । इति शब्दान्तरेभ्योऽयमोंकारः परमो मतः ।। वर्णा वर्णान्तरेभ्यश्च सारभूताः परा मताः । आदिमान्तास्तु ये मन्त्रास्ते सर्वे प्रणवात्मकाः ॥ तेषां तदात्मकत्वेन सर्वात्मत्वं स्वतो न तु "॥ इति । एवं सार्थ मन्त्रराज प्रणवेऽन्तर्भाव्य तेनाऽऽत्मप्रतिपत्तिप्रकारं च संग्रहेणा- भिधाय तदेव विस्तरेण व्याषिख्यासुर्वक्ष्यमाणेऽर्थे श्रोतृणां बुद्धिसमाधानवि- शेषसिद्धये प्रजापतिराह-तस्योपव्याख्यानमिति । तस्योमित्येतस्याक्षरस्योप- व्याख्यानमात्मप्रतिपत्त्युपायतया तत्सामीप्येन व्याख्यानम् । इदानीं प्रस्तुत- मिति शेषः । यथाप्रतिज्ञातमुपव्याख्यानमेवानुवर्तयते-भूतमित्यादिना । भूतं भवद्भविष्यदित्येवं कालत्रयपरिच्छिन्नं कार्यजातमित्यर्थः । तच्च द्विविधं स्थूलं सूक्ष्मं चेति । तत्र स्थूलं समष्टिव्यष्ट्यात्मकं विराडूपम् । सूक्ष्मं समष्टिव्यष्टया- स्मकं हिरण्यगर्भरूपम् । तयोरुभयोरपि प्रणवात्मकतामाह-सर्वमोंकार एवेति । ननु भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमकारोकारावेवोत वक्तव्यं विराहिरण्यगर्भ, ·[१ प्रथमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ७५ योर्युत्तरत्राकारोकारात्मत्वमेवोच्यते न तु समस्तप्रणयात्मकत्वम् । अत्रापि भूतं भवद्भविष्यदिति तावेवोक्तो तयोरेव दिकालपरिच्छेदसंभव इति यच्चा. न्यभिकालातीतमित्यव्याकृतादेः पृथक्कथनाच्च ! यद्येवं तडौंकारैकदेशात्माना. बपि विराड्ढिरण्यगर्भावुपचारेणोंकारात्मानावित्युक्ताविति चेन्न । श्रुत्य. परित्यागप्रसङ्गात् । तर्हि सामान्येनोंकारमात्रं सर्वमित्युच्यत इति चेत् । यघेवं तर्हि कालत्रयपरिच्छिन्नं तदपरिच्छिन्नं च सर्वमनूध पुनः सर्वमेतदोंकार एवेति वक्तव्यं न तु जगदेकदेशमेवानूयायमोंकार एवायमप्योंकार एवेति वच. नमुपपन्नम् । सामान्येन च सर्वात्मकमोमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति पूर्वोक्तमिति न पुनर्वचनीयम् । अतो विराड्ढिरण्यगर्भाच्याकृतसन्मात्रशरीराणां प्रत्येक सर्वात्मकपणवात्मत्वमेवात्रोच्यते । नन्वेकस्यैवोंकारस्यैकस्मिन्नेव प्रयोगे कथं सर्वात्मना शरीरचतुष्टयात्मत्वं संभवति । न । एकस्यैव प्रणवस्य वैखर्यादिरू. पेण प्रत्येकं सर्वात्मत्वादिति ब्रूमः । वैखर्यास्तावदक्षररूपिण्या अकारोकारम कारार्धमात्रप्रणवात्मकत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । मध्यमापश्यन्तीपरारूपप्रणवस्यापि वैखर्याः प्रविभागरूपत्वेन सर्वात्मत्वमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति प्रत्येकं चतू- रूपेण वक्ष्यमाणानां विराडादीनां वाचकत्वं संभवत्योंकारस्य । अकारादी- नामपि चतूरूपाणामेव विराडादिवाचकत्वं वक्ष्यति । विश्वो वैश्वानरश्चतूरूपोऽ. कार एवेत्यादिना । अकारादयो हि बीजबिन्दुनादशक्तिरूपस्वात्मभेदैर्वा. क्चतुष्टयरूपा एव न हि वैखर्यादिरूपचतुष्टयरहितः शब्द एवास्ति लोके । उक्तं च वाचश्चतुरात्मत्वमुत्तरोत्तरं सौम्यं च-" चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति " इति । तस्माद्वैखर्यादिरूपस्य प्रणवस्यैवोत्तरोत्तरसूक्ष्मस्य तथारूपविराजादिवाचकत्वेन विराडाद्यात्मकत्वमत्रोक्तम् । यावह्म विष्ठितं तावती वागिति च वाक्यान्तरम् । तत्राकारोकारमकारार्धमात्रात्माऽस्मदादि- श्रोत्रग्राह्यः क्रियाशक्तिप्रधानो वैखर्यात्मा तत्प्रधानः प्रणवो विराजो वाचकः । उभयोः खरत्वस्य कठिनत्वस्य साम्यात् । विशेषेण खरत्वाद्धि वैखर्युच्यते । वैखर्युचारणात्पूर्वमकारादिमात्राचतुष्टयरूपेणैव मनस्युद्भूतः क्रमादिविशिष्टवर्ण- विमर्शात्मा ज्ञानशक्तिप्रधानो मध्यमा वागात्मा तत्प्रधानः प्रणवो हिरण्यगर्भ- वाचको मनोरूपत्वसाम्यादुभयोः सा च मध्ये वर्तते चेति हि मध्यमेत्युच्यते । एवं विराड्ढिरण्यगर्भयोर्वक्ष्यमाणप्रकारेण चतुरात्मनो वैखरीमध्यमारूपचतुर्मा- प्रणवात्मत्वमभिधाय समष्टिव्यष्टिसुषुप्तात्मकस्याव्याकृतस्य समस्तजगद्वास- १७. मात्राम।

·७६ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथमः खण्डः] यच्चान्यविकालातीतं तदप्योंकार एवं सर्व ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्म चात्मनोमित्येकीकृत्य नाविशिष्टतया किंचिदहिर्मुखसदात्मकस्य कारणशरीरस्यान्तर्मुरू सदात्मकस्य सामान्यशरीरस्य च ब्रह्मज्ञानात्मनः क्रमेण पश्यन्तीपरावाग्रूपप्रणवरूपता- माह-यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योंकार एवेति । मध्यमावाग्रूपविशेषज्ञानात्पू. वक्रमबहिर्मुखस्पन्दमात्ररूपसामान्यज्ञानात्मक इच्छाशक्तिप्रधानः पश्यन्त्यात्मा प्रणव उक्तकारणशरीरवाचकः पश्यद्रूपत्वाविशेषात् । परित्यक्तस स्पन्दः केव- लसन्मात्रतया स्थितः स्वातन्त्र्यशक्तिः सदात्मा परावाग्रूपप्रणव उक्तरूपसा. मान्यशरीरवाचकः परत्वसामान्यात् । उक्तवाच्यानां चोक्तवाचकव्यतिरेके. णानुपलब्धेः सर्वमोंकार एवेति युक्तम् । ओंकारस्य सर्ववाच्यवाचककल्पनार- हितचिन्मात्ररूपत्वं च यच्चान्यदित्यनेनैवोक्तम् । न हि चिद्रूपत्वं विना प्रण- वस्य बोधकत्वं संभवति । एवमात्मप्रतिपय॑थमोंकारस्योपव्याख्यानमेकेन प्रका- रेण कृत्वा व्याख्यातं वाक्चतुष्टयं प्रणवरूपं सार्थ क्रमेण तत्साधिणि ब्रह्मणि प्रणवे विलापितं तावन्मात्रं भवतीत्याह-सर्व ह्येतदिति । हिशब्देन तत्राध्य- स्तत्वलक्षणो हेतुः सूचितः। एवं त्वंपदार्थ तत्पदार्थपर्यन्तमुपव्याख्यानेन संशोध्य शुद्धस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यमाह-अयमात्मा ब्रधेति । उक्तं ब्रह्मात्मैक्यं प्रणवेन व्यतिहारेण प्रतिपत्तव्यमित्याह-तमेतमात्मानमो. मिति ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्म चाऽऽत्मनोमित्येकीकृत्येति । तमेतं ब्रह्मस्वरूपं प्रत्यगात्मानमिति तदेतच्छब्दयोरर्थः । तत्र प्रथमा प्रतिपपिरहं स इति. वाक्यरूपेण प्रणवेन कार्या । तत्राहंशब्दः स्थूलसूक्ष्मप्रधानत्वं दार्थवाचकः सन्नवस्थात्रयसाक्षिणं प्रत्यगात्मानं लक्षयति । अकारोकारावपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयत इति तदात्मको तौ । स इति कारणोपाधिप्रधानतत्पदार्थवाचकः संस्तत्साक्षिणं परमात्मानं लक्षयति। मकारोऽपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयति। सामानाधिकरण्येन च प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यं प्रतिपत्तव्यम् । द्वितीया तु प्रति- पत्तिः सोऽहंवाक्यरूपेण प्रणवेन कर्तव्या । सोऽहमित्यस्माद्वाक्यासकारहका- रयोरुद्धारे कृते पूर्वरूपे चोमिति प्रणवः संपद्यते । तस्मादोमिति परमात्मवा- चकः स इति हि तस्यार्थः । तच्छब्दश्च कारणोपाधिप्रधानब्रह्मव चक इति । अहमिति प्रत्यगात्मवाचकः सोऽहंशब्दात्मको बसौ सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणः १ क, 'झ स्वयमात्मा त ।

·१ प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । तदेकमजरममरममृतमभयमोमित्यनुभूय तस्मिन्निदं सर्व त्रिशरीरमारोप्य तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्या- प्रत्यगात्मनैक्यं प्रतिपत्तव्यमिति । एवं व्यतिहारेणैकत्वं प्रतिपाद्यानुज्ञामणवेन परिपूर्णत्वावद्योतकेन परिपूर्णे वाक्यार्थमात्रे पदपदार्थद्वयतदैक्यं प्रति विकल्प रहिते स्थितिः कार्या मन्दस्य सम्यग्ज्ञानोदयायेत्याह--तदेकमजरममृतमभय. मोमित्यनुभूयोति । तदेकं वस्त्वेकत्वेन जराहेत्वभावादजरमजरत्वादमृतं सर्व. विकारवर्जितमित्यर्थः । अतोऽभयमिति । ओमिति शास्त्राचार्ययुक्तिसिदै- क्यस्य स्वानुभवसिद्धतया सत्यमेवंरूपमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति स्वस्य पूर्णत्वाव- द्योतकेनानुज्ञाप्रणवेनानुभूयेत्यर्थः । अनुभूय तस्मिन्निदं सर्वं त्रिशरीरमा रोप्य संहरेदित्यन्वयः। यद्येवं स्वात्मन्यवस्थितस्य कदाचित्केनचिनिमिसेन जगत्पतिभासः स्यात्तदा तत्सर्व स्वशरीरत्वेन स्वात्मनि कल्पनीयमित्याह- तस्मिन्निदं सर्व त्रिशरीरमारोप्यति । तस्मिन्पूर्वोक्ते वाक्यार्थरूपे स्वात्मनि तुरीय इदं सर्व कार्यकारणात्मकं जगत्रिशरीरं स्थूलसूक्ष्मकारणलक्षणं शरीरत्रयं यथा भवति तथाऽऽरोप्येत्यर्थः । अत्र कारणसामान्यशरीरयोरेकत्वं विवक्षित्वा त्रिशरीरत्वमुक्तमित्यवगन्तव्यम् । ईक्षणावस्थं प्रलयावस्थं बहिर्मुखं सदात्मक कारणं कारणशरीरमुच्यते । तदेव सन्मात्रमन्तर्मुखं साक्ष्यकाकारं ब्रह्मज्ञा. नरूपं सामान्यशरीरमित्युच्यते । आरोप्य किं तथैव स्थातव्यं नेत्याह- तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति । यत्तत्सच्चिदानन्दरूपं तुरीयं ब्रह्म तन्मयं हीदं सर्वं पटः सन्पटः संवित्पटः सुखमित्यादिप्रकारेण तदनुगमदर्शनात् । हि यस्मादेवं तस्मिन्नध्यस्तं सर्व तस्मादेवति युक्तितो निर्धार्योमित्यात्मानं पति- पद्य सर्व स्वात्ममात्रतया संहरेदित्यर्थः। ओमिति तुरीयप्रतिपत्त्या तत्राध्यस्तं सर्व तावन्मात्रतया विलापयेन्मन्द इति भावः । नन्वस्य सर्वस्य कथं त्रिशरीरत्वं कथं वा तुरीय आरोपितत्वेन तावन्मात्रत्वं कथं वाऽस्योंकारोच्चारणमात्रेण तुरीयप्रतिपत्त्या लय इत्याकाङ्क्षायां तत्प्रतिपादनाय तं वा एतमित्यारभ्यैष वीरो नृसिंह एवेत्यन्तो ग्रन्थ आरभ्यते । तत्र तावदस्य सर्वस्य त्रिशरीरत्व- माह-तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्यादिति । तमिति परमात्मानं परामृश्य वैशब्देन तं स्मरयित्वा स एवायं प्रत्यगात्मेत्याह- एतमिति । एवमात्मनः पारमार्थिक रूपमभिधाय तस्यैव काल्पनिकनिय. * अजरममतामति कानुसारी पाठः ।

·७८ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता--- [१प्रथमः खण्डः) स्थूलत्वात्स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्म- भुक्त्वाच्चैक्यादानन्दभोगाच्च सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरितस्थानः स्थूलप्रज्ञः सप्ताङ्ग म्यरूपं शरीरत्रयात्मकं नियन्तुः शरीरत्रयेणाभिन्न प्रतिपत्तव्यमित्याह-त्रिश- रीरमित्यादिना । स्थूलसूक्ष्मसौषुप्तशरीरैरात्मनस्त्रिशरीरत्वं तदभिमानित्वेनाय, मात्मा विश्वतेजसप्राज्ञनामा भवति । तमेवं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं पर ब्रह्मानुसंदध्यादनुचिन्तयेत् । विराड्ढिरण्यगर्भाव्याकृतशरीरैर्ब्रह्मणस्त्रिशरी- रत्वम् । तदुपहितं च ब्रह्म वैश्वानरसूत्रेश्वरशब्दैरभिलप्यते । यद्यपि नियम्यं सर्व जीवस्य ब्रह्मणश्च शरीरं तथाऽपि समष्टिशरीरत्रये ब्रह्माभिव्यक्त्यतिशया. संवयं नियन्तुब्रह्मण इत्युच्यते । नियन्तुर्हि नियम्यमानं शरीरं श्रुतं यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरमित्यादिना । जीवस्य च सर्वशरीरत्वं वक्ष्यति सर्वे जीवाः सर्वमया इति । तस्मादीशस्य यथा यस्मिञ्शरीरे स्वातन्त्र्यं तद्वत्तदभि. मस्याऽऽत्मनोऽपि तत्र स्वातन्त्र्यं परिज्ञातुमेव जीवेश्वरशरीरैक्यमवगन्तव्यम् । स हि प्रतिबोधं वाक्चतुष्टयार्थरूपं शरीरत्रयं सृजति स्थापयति संहरति च । तत्कथमस्य तत्पारतन्त्र्यम् । कथं त्रिशरीरस्यास्य परिच्छिन्नस्यापरिच्छिन्नत्रि शरीरब्रह्मणैक्यं प्रतिपत्तुं शक्यते । गुणैरित्याह- स्थूलत्वात्स्थूलभुक्त्वांच्च सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मभुक्त्वाञ्चक्यादानन्दभोगाचेति । तत्र स्थूलत्वादिति स्थूलवि- राजोपाध्यंशयोरेकत्वे सामान्यम् । स्थूलभुक्त्वादिति विश्ववैश्वानरयो. रुपहितयोः। एवमुत्तरयोरपि पदद्वयं योज्यम् । तुरीयस्य तु साक्षिणः साक्षित्वादेवैकत्वं द्रष्टव्यम् । वक्ष्यति च साक्षित्वाञ्चेति । एवं व्यष्टि समष्टयैक्यप्रतिपादनेन सर्वस्यापि जगतस्त्रिशरीरत्वं प्रतिपाद्य प्रणवोच्चार- णमात्रेण सर्वप्रपञ्चलयपूर्वकं तद्विलक्षणे ब्रह्मण्यवस्थानं दर्शयितुं चतुर्मात्रात्म केन प्रणवेन यथोक्तस्य परापरस्याऽऽत्मन एकत्वं प्रकारान्तरेणापि प्रदर्शयितु तस्य चतुष्पात्त्वं चतुरंशत्वं चाऽऽह-सोऽयमात्मा चतुष्पादिति । सोऽयमिति परापररूप इत्यर्थः । कथं चतुष्पात्त्वमित्याह--जागरितस्थान इत्यादिना । स्थूलविषया प्रज्ञाऽस्येति स्थूलप्रज्ञः। द्यौर्मूर्धा चक्षुरादित्योऽग्निर्मुखं प्राणो वायुदेहमध्यमाकाशो बस्तिः समुद्रः पृथिवी पादाविति सप्ताङ्गान्यस्य नाम- रूपात्मना तवयापकस्यति सप्ताङ्गः । वाक्श्रोत्रमाणमनआदीनि साधिदैवतानि नामरूपाश्रयक्रियासाराण्येकोनविंशतिसंख्यानि मुखानि चोपलब्धिद्वाराण्यस्ये- १ म. 'येण मि ।२ द. "स्य पार । ३ म. 'देक।

·७६ [१ प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । एकोनविंशतिमुखः स्थूलभूक्चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः स्वमस्थानः सूक्ष्म- प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः सूक्ष्म - क्चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पादो यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वमं पश्यति तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकी- भूतः प्रज्ञानघन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दा- त्येकोनविंशतिमुखः । स्थूलान्विषयान्प्राधान्येन भुङ्क्ते स्वात्मसात्करोतीति स्थूलभुक् । चत्वार आत्मानोऽस्येति चतुरात्मा । जाग्रदभिमानिनः स्थूलसूक्ष्मका- रणसांक्षिलक्षणाश्चत्वार आत्मानः प्रसिद्धाः । अन्यथा व्यवहारायोगाच्च । विश्वो वैश्वानर इति समष्टिव्यष्टयात्मनोरेकत्वमुक्तम् । प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वा- दुत्तरपादाधिगमस्य संहारक्रमे । सूक्ष्मप्रज्ञ इति । सूक्ष्मरूपवासनाविषयाऽस्य प्रक्षेति । अङ्गमुखयोरपि वासनारूपत्वमेवात्र बोद्धव्यम् । स्वमेऽपि वासनाम. ययोः स्थूलसूक्ष्मयोः प्रतीयमानत्वाचतूरूपत्वं न विरुध्यते । त्रिष्वपि स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात् । पूर्वाभ्यां सुषुप्तं विभजते-यत्र सुप्त इति । प्राप्तविषय भोगकाले कस्यापि कामस्याभावात्तत्कालव्यावृत्त्यर्थ- माह-न कंचन स्वप्ममिति । स्वप्नशब्देनान्यथाग्रहणमात्रं विवक्षितम् । यत्र न कंचन स्वमं पश्यतीत्येवोक्त कामकालेऽपिविषयान्यथाभावलक्षणस्य स्वमदर्शन- स्याभावाचव्यावृत्त्यर्थं यत्र सुप्तोन कंचन कामं कामयत इत्युक्तम् । तृतीयं पाद माह-सुषुप्तस्थान इत्यादिना । असत्कार्यवादस्यायुक्तत्वाद्विद्यमानमप्यत्र सप्ताङ्ग- त्वमेकोनविंशतिमुखत्वं च न पृथक्सन्मात्राद्विभाव्यत इत्याह-एकीभूत इति । फिमात्मकोऽसावेकीभाव इत्याकाङ्क्षायां सन्मात्ररूपप्रज्ञात्मक इत्याह-प्रज्ञानधन एवेति । जाग्रदादिप्रज्ञासविषयकीभूतेयमवस्थेत्यर्थः । अत एव विशेषविज्ञानाया- साभावादानन्दमय आनन्दपायो नाऽऽनन्द एव । दुःखबीजस्य विद्यमानत्वात् । अनेन सचिदानन्दाभासग्रस्तान्तर्मुखसन्मानरूपब्रह्मज्ञानात्मकसामान्यशरीरम- वैशोपायः प्रदर्शितः । विश्वतेजसयोरिवास्यापि भोग्यमाह-आनन्द गिति । विषयदर्शनन्यग्रतया हीतरयोरवस्थयोः परमानन्दानुभवाभावः । ततोऽत्र तद- भावात्स्वाभाविकपरमानन्दभोग उपपन्नः। प्रज्ञानघनरूपोऽयं सौषुप्त आत्मेति १ ग... "स्थानोऽन्तःसू । २ छ. सूक्ष्मः प्र । ३. म. नन्दमा ।

·है. - श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१प्रथमःखण्डः क्चेतोमुखश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानां त्रयमप्येतत्सु- षुप्तं स्वनं मायामात्रं चिदेकरसो ह्ययमात्माऽथ चतुर्थश्चतुरात्मा तुरीयावसितत्त्वादेकैकस्योतानु- ज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैस्वयमत्रापि सुषुप्तं स्वमं माया- कथमवगम्यत इति चेत्स्वमजाग्रत्प्रज्ञाकारणत्वादित्याह-चेतोमुख इति । जाग्रदाधवस्थाचेतसां कारणभूत इत्यर्थः । स्थूलसूक्ष्मयोपि घनरूपेण विद्य- मानत्वादस्यापि चतूरूपत्वं स्यान्न ह्यसतः संभव उपपन्नः । तत्र सर्व घनीभूतं विद्यते चेकिमिति सर्व न जानातीति चेयेन सन्मात्ररूपेण सर्वस्यापि विद्य- मानत्वं तदात्मना सर्व जानात्येवेत्याह-प्राज्ञ इति । प्राज्ञस्य समष्टयभिमानि- नैक्यमाह-ईश्वर इति । सर्वेश्वरत्वादिकमपि धर्मजातं सापेक्षत्वात्सबीजस्यैव माजस्य संभवाति न तु बीजस्य तुरीयस्येत्यत आह-एष सर्वेश्वर इत्यादि । सर्वयोनित्वे हेतुमाह-प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिति । एवं पादत्रयमात्मन्या- राप्य तस्याज्ञानमिथ्याज्ञानरूपत्वेनावस्तुत्वमाह-त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वममिति । जाग्रदादिकमेतत्रयमपि सुषुप्तं न पत्र किंचिदपि वस्तु ज्ञायते तत्त्वेन मूरैः स्वमरूपं चैतत्रयम् । अन्यथाज्ञानरूपत्वात् । तात्पर्यमाह-मायामात्रमिति । सत्र हेतुमाह-चिदेकरसो ह्ययमात्मोति । न हि चिदेकरसस्याऽऽत्मनो माया. व्यतिरेकेणोक्तवैचित्र्यं संभवतीत्यर्थः । तुरीयपादस्यापि सोपक्रम चतुरूपत्व- माह-अथ चतुर्थश्चतुरात्मति । चतुणमप्यात्मनां कथं तुरीयत्वं संभवतीत्यत आह-तुरीयावसितत्वादेकैकस्येति । एकैकस्य रूपस्येत्यर्थः । के रूपैस्तुरीयस्य चतुरूपत्वमित्यत आह-ओतानज्ञानु विकल्पैरिति । अविकल्पैरिति च्छेदः । मोतादीनां स्वरूपमुत्तरत्र वक्ष्यति । नन चतूरूपत्वे तुरीयस्यानेकरसत्वं स्यादिति चेन्न। रूपत्रयस्य कारण एकान्तावादित्याह-त्रयमत्रापीत्यादिना। अत्रापि तुरीयपादे त्रयमोतानुज्ञात्रनुज्ञ लक्षणं सुषुप्तं स्वप्नमित्युक्तार्थम् । अयं भावः । सच्चिदानन्दरूपस्य कारण जाक्षिणः सदादिरूपैः कारणव्याप्ति- चिन्तनमोतयोगो नाम । तेन व्याप्तस्म कारणस्य स्वतःसत्ताद्यभावात्तदधीन- सत्ताप्रकाशत्वेन तस्मिन्नध्य स्तं तदिति चिन्तनमनुज्ञातृयोगो नाम । तस्मिन्नध्य- १ ग. घ. छ. °यमेत।

·[१ प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ८१ मात्रं चिदेकरसो ह्यथायमादेशो न स्थूलप्रज्ञं न सूक्ष्मप्रशं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नामज्ञं न प्रज्ञा- नघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणंमचिन्त्यमव्यप- देश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्त- मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स एवाऽऽत्मा स विज्ञेय स्तत्वात्तावन्मात्रमेतदिति चिन्तनमनुज्ञायोगो नाम । एतच्च योगत्रयमोतानुज्ञा- अनुज्ञारूपेण विभक्तेन प्रणवेन कार्यम् । ओतमित्यत्र तकारे लुप्ते सत्योमिति भवति । तस्मादोतशब्द एवायमोंकारः। तस्मादोतत्वगुणविशिष्टं ब्रह्मानेन पति- पत्तुं शक्यम् । अनुज्ञातृत्वानुज्ञात्वयोरप्योंकारे प्रसिद्धत्वात्तद्गुणविशिष्टमपि ब्रह्मानेनैवाविभक्तेन तुरीयेण प्रतिपत्तुं शक्यते । एतच्च योगत्रयं कारणप्रतिप. त्यपेक्ष्यमिति कारण एवान्तर्भवतीति त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वमं मायामात्रमित्यु. क्तम् । तुरीयमधानत्वाचास्य योगत्रयस्य कारणसंहारकस्य तुरीयेऽप्यन्तर्भावो विद्यते तुरीयप्रधाना हि तदा बुद्धिवृत्तिर्भवति । ततस्तुरीयपादरूपत्वमपि न विरुध्यत इति । एवं तुरीयपादत्रयस्य मिथ्यात्वमभिधाय पारमार्थिकं तुरी- यस्य चतुर्थ रूपं निर्विशेषमिति विशेषप्रतिषेधमुखेनैवोपदेष्टुं शक्यत इत्याह- अथायमादेश इति । न स्थूलप्रज्ञमिति जाग्रदवस्थातदभिमानितद्भेदानां निषेधः। न सूक्ष्मप्रज्ञमिति स्वप्नादेः । नोभयतःप्रज्ञामिति जाग्रत्स्वमयोर्मध्यस्थस्य । न प्रज्ञामिति सामान्यज्ञानस्य । नामज्ञमित्यचेतनत्वस्य । न प्रज्ञानघनमिति सुषुप्ता- वस्थादेरतोऽदृष्टं चक्षुषा । कर्मेन्द्रियैरप्यव्यवहार्यम् । श्रोत्रादिभिरप्यग्राह्यम् । अतोऽलक्षणयलिङ्गमननुमेयमित्यर्थः । केवलमनसाऽप्यचिन्त्यम् । अतः शब्दैर- व्यपदेश्यम् । प्रमाणाभावान्नास्ति तर्हि तदिति चेनेत्याह-एकात्मप्रत्ययसार- मिति । जाग्रदादिष्वेकोऽयमात्मेत्यव्यभिचारी सर्वप्राणिनां सूक्ष्मः स्वाभा. विकोऽकृत्रिमः प्रत्ययः सततोदितस्तेन सारं सरणीयं तत्साधकत्वेन तदविषयतयाऽनुसरणीयं तत्प्रमाणकमित्यर्थः । तथाऽपि प्रपञ्चोपशममुपशान्त- प्रपञ्चम् । अतः शिव निरुपद्रवसुखरूपम् । अतः शान्तमविक्रियम् । अविक्रि. यत्वादिधर्मकत्वमपि नास्तीत्याह-अद्वैतमिति । इत्येवं तुरीयपादस्य चतुर्य रूपं मन्यन्ते ब्रह्मविदः । एवं सर्वविशेषविनिर्मुक्तं ब्रह्मात्मानमुपदिश्य मुमुक्षु तज्ज्ञान एव नियमयति स एवाऽऽत्मा स विज्ञेय इति । नन्वीश्वर एव १. क. ग. घ. . °णमलिङ्गम । २ ट. द्धिर्भ' ११ ·८२ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः) ईश्वरपासस्तुरीयतुरीयः ॥ १ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयषष्ठोपनिषदि प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ तं वा एतमात्मानं जाग्रत्यस्वममसुषुप्तं स्वमेऽजाग्र- तमसुषुप्तं सुषुप्तेऽजाग्रतमस्वमं तुरीयेऽजाग्रतमस्व. ममसुषुप्तमव्यभिचारिणं नित्यानन्तसंदेकरसं ह्येवं विज्ञेयो नाऽऽत्मेत्याशङ्कन्येश्वरस्यापि कारणात्मनः संहारकोऽयं ब्रह्मरूप आत्मा तस्मात्स एव परमेश्वरो ज्ञेय इत्याह--ईश्वरग्रास इति । ईश्वरमपि कारणात्मानं स्वासाधारणवृत्त्यारूढः सन्ग्रसतीतीश्वरग्रासः । यस्मात्तुरीयतुरीय ईश्वरमपि ग्रसति तस्मात्तस्यैवाऽऽत्मशब्दयोग्यता । तस्मात्स एवाऽऽत्मा तस्मात्स एव विज्ञेयस्तदनुभवार्थमेव प्रयत्नोऽनुष्ठेय इत्यर्थः ॥ १॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री. मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृती श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदुक्तं त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रमिति तत्संग्रहेण चिदेकरसो हीत्यु. पपादितम् । पुनरपि सहेतुकस्य तस्यैव विस्तरेण प्रतिपादनाय मात्रापा देक्यं प्रदर्य प्रणवोच्चारणेन सर्वसंहारपूर्वक विदुषस्तुरीयमात्ररूपत्वप्रदर्शनाय खण्डान्तरारम्भः-तं वा एतमिति । तत्र प्रथममागमापायितदवध्यन्वयव्य. तिरेकमाश्रित्यावस्थात्रयस्य व्यभिचारित्वेनाव्यभिचारिण्यात्मनि कल्पितत्व. माह-तमित्यादिना । तमित्युक्तं तुरीयं परामृशति । एतमित्यस्यैवावस्थात्र. यानुगतिं दर्शयत्यव्यभिचारित्वोपपादनाय । अथ जाग्रदादित्रयस्येतरेतरव्य. भिचारित्वं तुरीये सर्वव्यभिचारं च साधयति-जाग्रत्यस्वममसुषुप्तमित्यारभ्य तुरीयेऽजाग्रतमस्वममसुषुप्तमित्यन्तेन । चतुष्पादं मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्यादि. त्युत्तरत्र द्वितीयान्तानां सर्वेषां पदानामन्वयः । आत्मनस्त्वनात्मवन्न व्यभि. चारः सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वेन सर्वबाधावधित्वेन चेत्याह-अव्यभिचारिण. मिति । उक्तान्वयव्यतिरेकफलमाह-नित्यानन्तसदेकरसं ह्येवमिति । एवं सति नित्यत्वमानन्त्यं परमार्थसत्त्वं चाऽऽत्मनः सिद्धमित्यर्थः । अवस्थात्रयानु. गमानित्यत्वम् । तद्व्यापकत्वादानन्त्यम् । व्यभिचारित्वेन कल्पितस्यासतः पर. मार्थसद्रूपाधिष्ठानापेक्षत्वात्सत्त्वम् । कल्पितस्याधिष्ठानव्यतिरेकेणाभावादेकर- १ क. छ. झ. 'नन्दं स । २ ग. नन्दस । २ क. ग. घ. छ. सदैक ।

·. [ २ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ८३ चक्षुषो दृष्टा श्रोत्रस्य दृष्टा वाचो दृष्टा मनसो दृष्टा बुद्धेईष्टा प्राणस्य इष्टा तमसो द्रष्टा सर्वस्य दृष्टा ततः सर्वस्मादस्मादन्यो विलक्षणश्चक्षुषः साक्षी श्रोत्रस्य साक्षी वाचः साक्षी मनसः साक्षी बुद्धेः साक्षी प्राणस्य साक्षी तमसः साक्षी सर्वस्य साक्षी ततोऽविक्रियो महाचैतन्योऽस्मात्सर्वस्मा- स्त्रियतम आनन्दघनं ह्येवमस्मात्सर्वस्मात्पुरतः सुविधातमकरसमेवाजरममरममृतमभयं ब्रह्मैवा- सत्त्वम् । अथ द्रष्ट्टदृश्यान्वयव्यतिरेकमाह--चक्षुषो द्रष्टेत्यारभ्य सर्वस्य द्रष्टे त्यन्तेन । चक्षुःश्रोत्राभ्यां रूपनामविषयाभ्यामवशिष्टमपि ज्ञानेन्द्रियत्रयं गृह्णाति । वाचा शब्दनिर्वर्तिकयाऽवशिष्टमपि कर्मेन्द्रियग्रहणम् । ज्ञानक्रियाशक्तिसमष्टि. रूपाभ्यां मनःप्राणाभ्यां तवृत्तिग्रहणम् । तम इति कारणमुक्तम् । उक्तानुक्त. विषयद्रष्टुत्वं संक्षिप्याऽऽह-सर्वस्येति । उक्तान्वयव्यतिरेकफलमाह- ततः सर्वस्मादिति । ततो द्रष्टुत्वेन सर्वत्रान्वयाव्यभिचारिणो दृश्यादन्यत्वम् । तस्मा. द्वैलक्षण्यं चाऽऽत्मना घटद्रष्ट्वत्सिद्धमित्यर्थः । प्रथमान्तानां चैषां पदानां द्विती. यान्तत्वेन परिणतानामुत्तरत्रैवान्वयः । अथ साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकमाह- चक्षुषः साक्षीत्यारभ्य सर्वस्य साक्षीत्यन्तेन । अस्यान्वयव्यतिरेकस्य फल. माह-ततोऽचिक्रियो महाचैतन्य इति । ततः सर्वसाक्षित्वेनाविक्रियत्वं महत्त्वं चिद्रूपत्वं च सिद्धमित्यर्थः । दुःखिपरमप्रेमास्पदान्वयव्यतिरेकमाह-अस्मा. सर्वस्मात्प्रियतम इति । अस्मात्पुत्रवित्तादेश्चक्षुःश्रोत्रादेश्च प्रियतमस्तच्छेषत्वेन हि तेषां प्रियत्वं न स्वतः । आत्मनस्तु स्वत एव प्रियत्वम् । अतः परमप्रे- मास्पदत्वात्परमानन्दरूपोऽयमात्मेति । अस्यान्वयव्यतिरेकस्य फलमाह- आनन्दघनं ह्येवमिति । द्वितीयाया उक्त एवान्वयः । एवमन्वयव्यतिरेकचतु. टयेन सच्चिदानन्दानन्तात्मरूपत्वं प्रसाध्य सच्चिदाभेदेनानेकरसत्वमाशङ्कन्य तद्वयुदासार्थमाह-अस्मात्सर्वस्मात्पुरतः सुविभातमेकरसमेवेति । अस्मात्स- चिदादिवाच्यभेदप्रत्ययात्पुरतः पूर्वमेव सुष्ठ विस्पष्टं तद्भेदसाक्षित्वेन भाती- त्यनृतादिविरुद्धरूप आत्मा तथोक्तः । तत्फलमाह-एकरसमेवेति । एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वाद्रीवायमात्मेत्याह-अजरममरममृतमभयं ब्रह्मैवति । अम- रमित्येकदेशनाशप्रतिषेधः । अमृतमिति सर्वनाशनिषेधः । तस्मादभयं ब्रह्म ·८४ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः] प्यजयैनं चतुष्पादं मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्या- जागरितस्थानश्चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरश्चतूरूपोऽ- कार एव चतूरूपो ह्ययमकारः स्थूलसूक्ष्मवीजसा- क्षिभिरकाररूपैराप्तेरादिमत्त्वादा स्थूलत्वात्सूक्ष्म त्वाद्वीजत्वात्साक्षित्वाचाऽऽमोति ह वा इदं सर्वमादिश्च भवति य एवं वेद स्वमस्थानश्चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भश्चतूरूप उकार एव चतूरूपो ह्यय- तदेवायमात्मेत्यर्थः । कथं तर्हि तस्य चतुष्पात्त्वमुक्तमिति । अनाद्यविद्याक- ल्पितं तदित्याह-अप्यजयैनं चतुष्पादमिति । ब्रह्मस्वरूपमप्येनमजयाऽनाधवि- घया मायया चतुष्पादम् । किमित्याह-मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्यादिति । मात्रा अकाराद्याः । ओंकारस्तास्वनुगत श्रोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपः । कस्य पादस्य कया मात्रयैक्यमित्याह-जागरितस्थान इत्यादिना । जागरितस्थान- चतुरात्मा विश्वो वैश्वानर इत्युक्तानुवादः । तस्य वैखर्यादिभेदेन चतुरात्म- नाऽकारेणैक्यमाह-चतूरूपोऽकार एवेति । अकारस्य चतूरूपत्वमसिद्धमिति नेत्याह-चतूरूपो ह्ययमकार इति । कथं प्रसिद्धिरपीत्यत आह-स्थूलसूक्ष्मवी. जसाक्षिभिरकाररूपैरिति । स्थूलादिविमर्शरूपवैखरीमध्यमापश्यन्तीपरारूपबी. जबिन्दुनादशक्तिभिरकाररूपैरित्यर्थः । केन सामान्येनाकारविराडात्मनोरेकत्वं निर्णीयत इत्याह-आप्तेरादिमत्त्वावति । अकारस्य तावत्सर्ववर्णव्याप्तिः प्रसिद्धा। विराजश्च विश्वरूपात्मत्वेन व्याप्तिः सिद्धैव । तेन व्याप्तिसामान्येन तावदेकत्वं प्रतिपत्तुं शक्यते । नामरूपात्मनोरकारविराजोः स्थूलविमर्शप्रकाशात्मनोरादिम- त्त्वाद्वा सामान्यात्तयोरैक्यं फलविशेषकामस्य प्रतिपत्तव्यम्।मात्राणामादिरकारो विश्वश्च पादानाम् । एवं विश्वाकारयोः सामान्येनैकत्वं प्रति साम्यद्वयमभिधाय विशेषेण रूपचतुष्टयैकत्वप्रतिपत्तावपि सामान्यानि क्रमेणाऽऽह-स्थूलत्वादित्या- दिना । वाचकं हि वैखर्यादिकं स्थूलादिविमर्शरूपं तद्वदेव स्थूलादिरूपमभ्यु- पगन्तव्यमित्यभिप्रायः। एवंविदोऽवान्तरफलमाह-आमोति ह वा इत्यादिना । परमफलं हि स्वरूपावस्थानमेव पादादिकल्पनायाः । आप्नोति प्राप्नोति. ह वा एव । इदं सर्व भोग्यजातम् । आदिः प्रधानं च भवति । एवमुक्तमेकत्त्वं ·८५ [ २ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । मुकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिरुकाररूपैरुत्क- भियत्वाद्दा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्दोजत्वात्सा- क्षित्वाचोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति य एवं वेद सुषुप्तस्थानश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरश्चतूरूपो मकार एव चतूरूपो ह्ययं मकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्मकाररूपैर्मि- तेरपीतेर्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्वीजत्वात्साक्षि- त्वाच्च मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च वेद । स्वमस्थान इत्यादिना तैजसोकारतद्रूपाणामेकत्वमाह-उत्कर्षादुभयत्वा' द्वति । तैजसोकारयोः सामान्येनैकत्वप्रतिपत्तौ कारणद्वयमुक्तम् । अकारादुत्कृष्ट ऊर्ध्वमाकृष्ट इव झुकारः प्रणवोच्चारणे दृश्यते । तैजसश्च विश्वात्स्वमादिष्वकारा- दुत्कृष्ट उत्तमो वोकारो व्याप्त्यतिशयात् । बलातिशयाच्च । अकारस्थानं कण्ठं व्याप्यातिक्रम्यौष्ठस्थाने हि स्थितस्याभिव्यक्तिः । ततोऽकारादपि व्याप्तत्वे. नोत्तम उकारो विराज इव हिरण्यगर्भः। बलातिशयवत्त्वं च खरप्रयत्नव्यङ्गय- स्वात्मणवस्थोकारस्य मन्दप्रयत्नव्यङ्गन्यमकारमपेक्ष्य भवति। उभयत्वं च मध्य- त्वमुभयोः समानम् । एवंविदः फलमाह- उत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति य एवं वेदेति । उत्कर्षयति वर्धयतीत्यर्थः । समानस्तुल्यो भवति शत्रु- पक्षस्याप्यप्रदेष्यो भवतीत्यर्थः । सुषुप्त इत्यादिना प्राज्ञमकारयोरेकत्वमाह । मितेरपीते।त्येकत्वे सामान्यकथनम् । मितिर्मानं मीयेते इव हि विश्वतैजसो प्राज्ञेन प्रलयोत्पत्त्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्रस्थेनेव यवास्तथोंकारसमाप्तौ पुनः पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गताविवाकारोकारौ मकारेऽपीतिरप्यय एकी. भावः । ओंकारोच्चारणेऽन्त्येऽक्षर एकीभूताविवाकारोकारौ तथा सुषुप्ते माझे विश्वतैजसौ । एवंविदः फलमाह-मिनोतीत्यादिना । मिनोतीति जाग्र- दादियाथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अपीतिश्च भवति । प्रतिज्ञातं पादत्रयस्य मात्रात्रयस्य च स्वात्मन एवोत्पत्तिं स्वात्मन्येव स्थिति लयं च स्वात्मनस्तत्प्रवेशित्वं तन्नियन्तृत्वं च जानाति । एवंविदकार. स्योक्तरूपविरांड्वाचकत्वेन तदुच्चारणकाले तज्जन्यवृत्त्यारूढं विराजं संचिन्त्यो- १८. व्याप्ताति । २ ट. 'राड्भावक । जगत्कारणात्मा च ·८६ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [शद्वितीयः खण्डः भवति य एवं वेद मात्रा मात्राः प्रतिमात्राः कुर्यादथ तुरीय ईश्वरग्रासः स्वराट्स्वयमी- श्वरः स्वप्रकाशश्चतुरात्मोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पै- रोतो ह्ययमात्मा यथेदं सर्वमन्तकाले काला- निसूर्य उौरनुज्ञाता ह्ययमात्माऽस्य सर्वस्य । कारोच्चारणसमये तद्वृत्त्यारूढं हिरण्यगर्भ विराजोऽपि कारणभूतं चिन्तयन्वि- राजं तावन्मात्रतया विलाप्य मकारोच्चारणकाले तद्वृत्त्यारूढं कारणात्मानमी. श्वरं संचिन्त्य हिरण्यगर्भ तावन्मात्रतया संहृत्य स्वयमीश्वरात्मा भवेदित्याह- मात्रा मात्राः प्रतिमात्राः कुर्यादिति। मात्रा अकाराद्याः प्रतिमात्रा उकाराद्याः । अकारस्य प्रतिमात्रोकारस्तत्मातिलोम्येन तत्संहारकत्वेन स्थितत्वादुकारस्य मकारः प्रतिमात्रा मकारस्य तुरीयः प्रणवः प्रतिमात्रा। अथेश्वररूपकारणसं. हारार्थ तुरीयं पादं मत्वाऽऽह-अथ तुरीय इत्यादिना । ईश्वरं कारणात्मानं असतीतीश्वरग्रासः । ननु तमप्यन्यो असिष्यतीति न तत्माप्तिरपि पुरुषार्थ इति चेन्न । तद्ग्रसनसमर्थस्गान्यस्याभावादित्याह- स्वरााति । नन्वीश्वरग्रासेऽ. नीश्वरोऽसमर्थः स्यादिति नेत्याह-स्वयमीश्वर इति । सापेक्ष्यं हीतरस्येश्वर- स्यैश्वर्यमतोऽनीश्वर एव सः । अयं तु तुरीयः स्वयमेवेशितव्यमनपेक्ष्यैवेश्वरः स्वतन्त्र इत्यर्थः । न ह्यस्य सच्चिदानन्दरूपस्य नित्यस्य तुरीयस्य सत्तायां स्फूर्ती पुरुषार्थत्वे वा किंचिदपेक्ष्यमस्तीति स्वातन्त्र्यमस्य सिद्धम् । तत्साधक किमपि प्रमाणमपेक्षणीयमिति चेन्न । स्वप्रकाशत्वादित्याह-स्वप्रकाश इति । तुरीयस्यापि विश्वादिवञ्चतूरूपत्वमुक्तमनुवदति प्रतिपादयितुम्-चतुरात्मो. तानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरिति । तत्रोतत्वं व्यापकत्वं सदृष्टान्तमुपपादयति-ओतो हीत्यादिना । यथा कालाग्निसूयौं प्रलयकाले स्वात्ममात्रतया सर्व संहर्तु प्र. तावुभैः स्वदीप्तिभिः सर्व बाह्याभ्यन्तरं व्याप्नुतस्तद्वत्तुरीयात्मा सचिद्रश्मिभ्यां कारणं स्वात्ममात्रतया सर्व संहर्तु व्यामोतीत्यर्थः । अनुज्ञातृत्वमप्युपपादयति अनुज्ञाता होति । कस्य किमनुजानातीत्यत आह-अस्यति । इदं हि सर्व सच्चिद्रूपेणोक्तत्वात्तद्वयतिरेकेण निरात्मकम् । निरूपणायां व्यवहारे च घटसं- विद्घटसत्तेत्यादिप्रकारेण स्वनः सात्मकमिव भाति । न च स्वतः सदादि- रूपेणाऽऽत्मना स्वात्माप्रदाने तस्यैवं भानं संभवति । ततस्तदपेक्षितं स्वात्मानं ददाति यथा रज्जुः सर्पस्येत्यर्थः । तर्हि तुरीयस्यानात्मत्वप्रसक्तिरिति चेद्यतो ·[ २ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । स्वात्मानं दंदातीदं सर्व स्वात्मानमेव करोति यथा तमः सविताऽनुज्ञैकरसो ह्ययमात्मा चिद्रूप एव यथा दाह्यं दग्ध्वाऽ- निरविकल्पो ह्ययमात्माऽवाङ्मनोगोचर- त्वाचिद्रूपश्चतूरूप ओंकार एव चतूरूपो ह्ययमोंकार ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरोंका- ररूपैरात्मैव नामरूपात्मकं हीदं सर्व न तथाऽऽत्मानं ददातीत्याह-इदं सर्व स्वात्मानमेव करोतीति । स्वात्मन्य. ध्यस्ततया स्वात्मना स्वात्मकमवभासयतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-यथा तमः सवितेति । यथा नक्तंडशा सवितर्यध्यस्तं तमः सविता स्वात्ममात्र. मेव करोति तद्वदित्यर्थः । अनुज्ञात्वमुपपादयति-अनुकरस इति । किं तदनुज्ञैकरसत्वमिति तदाह--चिद्रूप एवेति । दृष्टान्तमाह-यथेति । यथा खलु प्रकृतः कालाग्निः सर्व दाह्यं दग्ध्वा स्वयं निर्विशेषो भवति एवं स्वात्मन्य- ध्यस्तं कारणं स्वात्मतावन्मात्रमिति बुद्ध्वाऽऽत्मा चिदेकरसो भवतीति नानु- ज्ञातृत्वमस्ति । किं त्वनुज्ञात्वं चिन्मात्रमेवास्य विद्यत इत्यर्थः । अविकल्परूपत्व. मुपपादयति-अविकल्पो हीति । तत्र हेतुमाह- अवाङ्मनोगोचत्वादिति । किंरूपोऽसावविकल्प आत्मति तदाह-चिद्रूप इति । एवं तुरीयस्याऽऽत्मन- श्वतूरूपत्वमुपपाद्य तस्य चतूरूपेण तुरीयाणवेनैक्यमाह-चतूरूप ओंकार एवेति । ओंकारस्य चतूरूपत्वमसिद्धमिति नेत्याह--चतूरूपो ह्ययमोंकार इति । के रूपैश्चतूरूपत्वमित्यत आह-ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरोंकाररूपैरिति । आत्मनो युक्तप्रकारेणोतादिरूपत्वं संभवति । ओंकारस्य तु कथमोतादिरूपत्वमित्याश- कन्याऽऽत्मनश्चतूरूपत्ववत्तद्वाचकस्योंकारस्य तदभ्युपगन्तव्यमित्याह-आत्मै- वेति । आत्मवदोंकारोऽप्योतादिभिश्चतुरात्मेत्यर्थः । अस्तूक्तप्रकारेणाऽऽत्मन स्तुरीयस्य चतूरूपत्वं तद्वाचकस्य तु मा भूदिति चेन्न । वाचकस्य चतूरूप- त्वाभावे वाच्यस्य चतूरूपत्वमत्यवमर्शानुपपत्तेस्तदभावप्रसङ्गाचद्विमर्शे तु स एव विमर्शो वाचकः । ओंकार इत्योंकारस्यापि नानो रूपात्मकवाच्यवच्चतूरू- पत्वं सिद्धमित्याह-नामरूपात्मकं हीदं सर्वमिति । नामरूपयोः परस्परावि. नाभावादेकस्य चतुरात्मत्वे सिद्धेऽन्यस्यापि तत्सिद्धमेवेत्यर्थः । एवं वाच्यवा- १ क. दर्शयती । २ ग. घ. 'दाति यदि सर्वमिदं दर्शयति स्वा । ३ छ. भ. 'ना सात्म।

·८ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः] तुरीयत्वाचिद्रूपत्वादोतत्वादनुज्ञातृत्वादनुज्ञात्वा- दविकल्परूपत्वाच्चाविकल्परूपं हीदं सर्व नैव तत्र काचन भिदाऽस्त्यथ तस्यायमांदेशोऽ- मात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ. द्वैत ओंकार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेदेष वीरो नारसिंहेन बाऽनुष्टुना मन्त्र- राजेन तुरीयं विद्यादेष ह्यात्मानं प्रकाशयति चकयोश्चातुर्विध्यमुपपाद्य तयोरैक्ये सामान्य द्वयमाह-तुरीयत्वाचिद्रूपत्वावति । रूपाणामैक्ये सामान्यान्याह-ओतत्वादित्यादिना । ओतादिरूपाणि क्रमेणा- विकल्पे विलापनीयानीत्याह----अविकल्परूपं हीदं सर्वमिति । पूर्वत्र प्राप्तो वाच्यवाचकरूपो भेदो विकल्पो नास्तीत्याह-नैव तत्र झाचन भिदाऽस्तीति । न चेत्तत्र वाचकभेदोऽस्ति कथं तर्हि तस्योपदेश इत्यन्यनिषेधमुखेनेत्याह- अथ तस्यायमादेश इति । पूर्वमपि निषेधमुखेन तुरीयोपदेशप्रकार उक्तः । तत्र वाच्यप्रतिषेधप्राधान्येनोपदेश इह तु वाचकनिषेधप्राधान्येनेति विशेषः। उप देशभकारमाह-अमात्र इत्यादिना । अमात्रो मात्रा अस्य न विद्यन्त इत्य मात्रः . चतुर्थस्तुरीय ओंकारोऽत्र विशेष्यतेऽमात्रादिविशेषणैरमात्रत्वादनुच्चार्य इत्याह--अव्यवहार्य इति । कुतोऽमात्र इत्युपशान्तवाच्यवाचकापश्चत्वादि. त्याह---प्रपञ्चोपशम इति । अत एव शिवः । अव्यवहार्यत्वादिधर्मोऽप्यस्य नास्तीत्याह--अद्वैत इति । यस्मादेवंविधोऽयमोंकारस्तस्मात्तुरीय आत्मैवाय मित्याह-ओंकार आत्मवति । एवंविदः फलमाह--संविशत्यात्मनाss- त्मानं य एवं वेदोत । आत्मना स्वनैव प्रणवरूपेणाऽऽत्मानं स्वयमेव प्रविशतीत्यर्थः । एवं प्रतिपत्तुर्न पुनः संसारपरिभव इत्याह-एष वीर इति । एवं तुरीयप्रणवेन तुरीयप्रतिपत्तिमभिधाय मन्दस्य नृसिंहानुष्टुभाऽपि तुरीयं प्रतिपत्तव्यमित्याह--नारसिंहेन वाऽनुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीयं विद्या- दिति । ननु तुरीयव चकेन मन्त्रराजेन कथं तत्प्रतिपत्तिरित्याशङ्काय तस्य तद्वांचकत्वमाह--एष ह्यात्मानं प्रकाशयतीति । अथवा मन्दस्य मन्त्र- राजेन तुरीयप्रतिपत्तौ को विशेष इत्याशङ्कयाऽऽह--एष होति । कयं ५ मन्त्रराजस्य तुरीयवाचकत्वमित्याकाङ्क्षायां तत्पकारपदर्शनाय मन्त्रार्थ- १ छ. 'मात्मादे । २ छ. हेनानु । ३ अ. त्याद्याह ।

·८९ ॥ ....... [२ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । सर्वसंहारसमर्थः परिभवासहः प्रक्षाप्तः सदोज्ज्वलोऽविद्याकार्यहीनः स्वात्मबन्धहरः माह-सर्वसंहारसमर्थ इत्यादिना । तत्रोग्रमित्यस्य पदस्य तुरीयबोधकतां दर्शयंस्तस्यार्थमाह-सर्वसंहारसमर्थ इति । न हि तुरीयादन्यस्य जडस्य सर्व- संहारसामर्थ्य संभवति । अतः संहारसमर्थवाचक उग्रशब्दः। सर्वद्वैतसंहारस- मर्थ तुरीयमेव लक्षणया प्रकाशयतीत्यर्थः । लोके संहारसमर्थोऽपि मन्दप्र- स्थानः कश्चित्संहार्यमसंहरन्दृष्ट इति तुरीयोऽपि तथा स्यादिति तस्यापि संहा- रसामर्थ्य न निर्णेतुं शक्यमित्याशङ्कायां तव्यावर्तकत्वेन वीरमित्यपि पदमर्थत- स्तुरीयप्रतिपत्तौ विनियोजयति-परिभवासह इति । न लौकिकमन्दपुरुषव- दयं मन्दपस्थानः परिभवसहिष्णुरतः संहरत्येव सदा संहार्यमविद्यादिलक्षणं जगत्ततश्च तत्सामर्थ्यमस्य निर्णेतुं शक्यत इत्यर्थः । परिभवासहिष्णुरपि प्रति- बन्धसंभवान्न संहरतीत्याशङ्कायां तव्यावर्तकत्वेन महाविष्णुमित्यत्र महत्पदमर्थ- तोऽवतारयति-प्रभुरिति । महाप्रभुत्वान्न प्रतिबन्धुं शक्यत इत्यर्थः । समर्थ- स्य परिभवासहिष्णोः प्रतिबन्धहीनस्यापि सर्वत्र व्याप्त्यभावेन सर्वसंहर्तृत्वं न संभवति साऽप्यनुपपत्तिरत्र नास्तीति वदन्विष्णुमिति पदमर्थतोऽवतारयति- व्याप्त इति । उक्तसामग्रीसद्भावेऽपि येन प्रमाणेनाभिज्वलितः सन्सर्व संहरति तन्न संहतु युक्तमुपकारत्वादित्याशङ्कायां निर्विकारत्वान्न प्रमाणसापेक्ष्यमस्या- भिज्वलनं किंतु सर्वद्वैतविरुद्धस्वप्रकाशचिद्रूपत्वेन सदैवाभिज्वलितः सर्वदा संहृतसकलद्वैतश्च परमार्थ इति वदज्वलन्तमिनि पदमवतारयति-सदोज्ज्वल इति । तथाऽपि लौकिकसंहर्तुरसंहार्य रक्षणीयं च स्वकार्यकरणादि दृष्टं तद्व- दस्यापि स्वाभाविकमसंहार्य किमप्यभ्युपगन्तव्यमित्याशङ्कायां नास्य लौकि- कपुरुषवदविद्यातत्कार्ययोरहमयाभिमानोऽस्ति येनासंहार्य तद्रक्षणीयं स्यात् । तस्मात्स्वमहिमस्थो निरपेक्षः सर्वमेव संहरतीति वक्तुं सर्वतोमुखमिति पदमर्थ- तोऽवतारयति-अविद्याकार्यहीन इति । सर्वतः सर्वत्र मुखं यस्य । मुखशब्दे- नोपलब्धिरविद्यातत्कार्यासंसृष्टस्वप्रकाशोच्यते । अतः सर्वत्रोपलब्धिस्वरूप एवायं न विजातीयमसंहाथ किमप्यत्रास्तीति सर्वतोमुखपदस्यार्थः । एवंभूतो महाप्रभुः किमर्थमतिदुर्बलं द्वैतजातं संहरतीत्याकाङ्कायां स्वानर्थप्रतिभासहे- तुत्वादिति वदन्नृसिंहपदमवतारयति-स्वात्मबन्धहर इति । न गताविति धातो रूपेण नृशब्देन त्रिविधपरिच्छेदरहित आत्माच्यते । पिञ् बन्धन इति धातोः १ ग. घ. छ. "द्यातत्कार्य । २ ट, वात्तन्न । ३ ट. 'इत्तस्य स्वा।

·९० श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [२द्वितीयः खण्डः सर्वदा द्वैतरहित आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठान- सन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहोऽहमेवेति सिमिति तद्वन्धकमविद्यालक्षणं द्वैतं हमिति च तत्संहर्तृत्वमुच्यते । अतो नृसिं- हपदस्य स्वात्मबन्धहर इत्योंक्तिरुपपन्ना । नन्वेवंरूपत्वेऽप्येवंविषकात्मा. ग्यथा द्वैतं तत्पराभवसहिष्णुत्वं च तथैव सर्वदाऽस्तीत्याशङ्कायां न कदा- चिदप्यस्य परमार्थतो द्वैतपरिभव इति वदन्भीषणपदमवतारयति-सर्वदा द्वैतरहित इति । न हि महास्फुरणस्वभावमेतं तमः स्वनाशभयात्कदाचिदपि परमार्थतः स्पृशति मध्याह्नभास्करमिवेति भीषणपदस्यार्थ इति भावः । ननु सर्वद्वैतसंहारे सुखसाधनाभावादपुरुषार्थत्वं स्यादस्यातो न सर्व संहर्तव्यमि- त्याशङ्काय स्वत एव परमानन्दानुभवरूपत्वमाह भद्रपदेन । आनन्दरूप इति । ननु नित्यस्य कारणस्यापि संहारे स्वात्मनोऽपि तत्मसङ्गोऽतो न संहरत्ययं सर्वमित्याशङ्कयाध्यस्तस्याऽऽत्माज्ञानलक्षणस्य कारणस्याधिष्ठानज्ञानेन नाशेऽ. पि परमार्थ सद्रूपमनध्यस्तमबाधितं पूर्ववत्स्वमहिमस्थमेव भवतीति परिहरति मृत्युमृत्युपदेन । सर्वाधिष्ठानसन्मात्र इति । पूर्वमृत्युशब्देन संततमरणशीलं सर्वात्मकमज्ञानमुच्यते तस्य संहर्ता मृत्युमृत्युः। सर्वदा मरणशीलमेवाज्ञानं नित्य कल्पितम् । अयं तु तन्मृत्युत्वेन सर्वदाऽमृत एव । अतो न तन्नाशेनास्य नाश- प्रसङ्गः। किंतु पूर्वमधिष्ठानत्वेनोत्तरत्र बाधावधित्वेन तत्साक्षितयाऽपि चावशि- ध्यत इति मृत्युमृत्युपदस्यार्थ इति भावः । यस्मादेवं सर्वसंहारसमर्थः परिभ- वासहो निष्प्रतिबन्धः सर्वसंहार्थकवलीकरणस्वभावो निरपेक्षो रक्षणीयशून्यः स्वात्मवन्धहरो भयंकरः परमानन्दानुभवः परमार्थसद्रूपः परमात्मेति नाविद्या- दिलक्षणद्वैतमस्मिन्कदाचिदप्युपपद्यते तस्मात्तदत्र कालत्रयेऽपि नास्तीति वद- नमामीत्यस्यार्थमाह-निरस्ताविद्यातमोमोह इति । आविधति विद्याविरोधि- त्वकथनेन निवर्तयितुं शक्यतोक्ता । तम इत्याच्छादकत्वेन निरसनीयत्वम् । मोह इति विक्षेपहेतुत्वेन निरसनीयत्वमेवोक्तम् । अविद्यादिलक्षणमनर्थकारणं नित्यमेव निरस्तं यस्मिन्स तथोक्तः । नमामीत्यत्र नकारो निषेधार्थः । मेति प्रमावाचकत्वेन परिपूर्णानन्दसंविदूपतुरीयवाचकः। मीति तद्धिसाकरं तदाच्छा. दनविक्षेपकारणभूतमज्ञानमुच्यते । तस्मान्मीति हिंसाकरं नास्तीति नमामिपद- स्यार्थ इति भावः । उक्तं च-मीति हिंसाकरं नात्र तमोज्ञानादिलक्षणम् " इति । किं तहस्तीत्याकाङ्क्षायां तुरीयः प्रत्यगात्मैवेति वदन्नपदार्थमाह अहमेवेति। एवकारोऽहंकारप्रसङ्गन प्राप्तसर्वद्वैतनिषेधार्थः । इतिशब्दो मन्त्रव्या- १क, घ. छ.. पानः स ।

·९१ [ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । तस्मादेवमेवेममात्मानं परं ब्रह्मानुसं- दध्यादेष वीरो नृसिंह एव ॥ २ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि द्वितीयः खण्डः ॥२॥ तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथ- मपादोभयतो भवति द्वितीया द्वितीयस्य तृतीया ख्यानसमाप्त्यर्थः । अत्र मन्त्रव्याख्याने प्रथमयैव विभक्त्या व्याख्यातत्वा. मन्त्रस्य तुरीयप्रतिपत्तिशेषत्वे द्वितीयार्थोऽविवक्षित इति केचिदाहुः : अपरे तु सप्तम्यर्थे द्वितीयामाश्रित्य नमामीति पदेन संबन्धमाहुः । उग्रे नमामीति हिंसा करं नास्तीत्यादिप्रकारेण। वार्तिककारैस्तु द्वितीयान्तपदानां सप्तम्यर्थता स्वीकृ- तेति गम्यते मीति हिंसाकरं नात्रेतिसप्तमीप्रयोगदर्शनात् । अत्रोग्रे वीरे विष्णौ मीति हिंसाकरं नेत्यादिप्रकारेण हि तस्यार्थो युज्यते । यस्मादुक्तेन प्रकारे- णानुष्टुभस्तुरीयपकाशकत्वं सिद्धं तस्मादुक्तेनैव प्रकारेणेमं प्रत्यगात्मानं तुरीयं परं ब्रह्माऽऽचार्योपदेशमनुजानीयादित्याह--तस्मादिति । एवंप्रतिपत्तुर्न पुनः संसारपरिभव इत्याह-एष वीर इति । कथं वीर इति नृसिंहवादित्याह- नृसिंह एवेति ॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादाशप्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि द्वितीयः खण्डः ॥२॥ तुरीयमात्रयाऽनुष्टुभा च तुरीयपतिपत्तिरभिहिताऽथेदानी मात्राचतुष्टयमनु- ष्टुप्पादचतुष्टयं च मिश्रीकृत्य विराडादिपादचतुष्टयस्योपासनं वक्तव्यमिति खण्डान्तरारम्भः-तस्यति । तस्योमित्येतदक्षरमित्युक्तपणवस्य या पूर्वा मात्रा:- कारो विराड्वाचकः सा मात्राऽनुष्टुप्पथमपादस्य विराडर्थस्योभयतः पूर्वोत्तर- भागयोर्विराचिन्तनाथ भवति । ततश्चामुग्रं वीरं महाविष्णुममित्येवं मन्त्रोच्चारः सिद्धो भवति । अत्राकारो बीजबिन्दुनादशक्त्यन्तः प्रयोक्तव्यश्चतुरात्मकवि- राड्वाचकत्वात् । तस्य द्वितीया मात्रोकारो हिरण्यगर्भार्थः । साऽनुष्टुद्वितीय- पादस्य हिरण्यगर्भार्थस्योभयतः पूर्ववद्भवति । एवं तृतीया मात्रा मकार ईश्व- १ क. ग. घ. छ. °थमः पादो भव ।

·९२ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः] तृतीयस्य चतुर्योतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपा तया तुरीयं चतुरात्मानमन्विष्य चतुर्थपादेन च तया तुरीयेणानुचिन्तयन्यसेत्तस्य ह वा एतस्य प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सापृथिव्यकारः स ऋग्निर्ऋग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः सा प्रथमः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबी- जसाक्षिभिद्वितीयाऽन्तरिक्षं स उकारः स यजुभिर्य- जुर्वेदो विष्णुरुवास्त्रिष्टुब्दक्षिणामिः सा द्वितीयः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा रार्थोऽनुष्टुप्तृतीयपादस्येश्वरार्थस्योभयतो भवति । या चतुर्थी मात्रा का सेत्यत आह-ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपति । तया तुरीयं पादमीतादिरूपैश्चतुरात्मा- नमन्विष्य संचिन्त्यानुष्टुप्चतुर्थपादेन च तमेव प्रतिपद्य पुनश्च तया पूर्वोक्ततुरी- यमात्रया तुरीयमन्विष्य तुरीयतुरीयेण स्वात्मना तावन्मात्रेणेवमनुचिन्तयन्स जगद्गसेद्विलापयेदित्यर्थः । अयं भावः । अमितिचतूरूपेणाकारेण चतूरूपं विराजं प्रतिपद्य तमेवानुष्टुप्रथमपादेन स्फुटं संचिन्त्य पुनरप्यमित्युच्चरनकार- रूपं तं स्मृत्वोमित्युच्चरन्हिरण्यगर्भ संचिन्त्य तत्र विराज विलाप्यानुष्टुद्धितीय- पादेनोकारेण च हिरण्यगर्भ भावयित्वा मकारेणाव्याकृतं संचिन्तयंस्तत्र हिर- ण्यगर्भ विलाप्यानुष्टुप्तृतीयपादेन मकारेण चाव्याकृतमेव चिन्तयित्वोमिति ना- दाकृत्योतादिरूपेण प्रणवेन तद्रूपं तुरीयं संचिन्त्य तत्राव्याकृतं विलाप्यानुष्टु- चतुर्थपादेन च तमेव स्मृत्वा पुनरप्युक्तरूपेण बिन्द्रादिसहितेन प्रणवेन तमेव संचिन्तयन्स्वरूपस्थो भवेदिति । पुनरपि प्रकारान्तरेण मात्रापादमिश्रमेवोपास- नमाह-तस्य ह वा एतस्येत्यादिना । का सा मात्रेत्याह-- अकार इति । तस्योपासनाशेषत्वे विभूतिमाह । सा पृथिवी स ऋग्भिः स मन्त्रैः सहर्वेदस्त- व्याख्यानरूपं ब्राह्मणं स ब्रह्मा स वसव इत्येवं सर्वत्रान्वयः । सा मात्रा विराडा प्रथमः पादः स्ववाच्यविराड्रूपैव भवत्युभयोाप्त्यादिमत्त्वाचतू- " रूपत्वसाम्यात् । पृथिव्याद्यात्मकस्याकारस्य न केवलं विराज्येवावस्थानमपि त्ववशिष्टपादत्रयेऽपीत्याह--भवति च सर्वेषु पादेविति । तत्रोपपत्तिमाह- चतुरात्मति । चतुरात्मत्वमुपपादयति-स्थूलेत्यादिना । विश्वादीनां स्थूला- ·[ ३ तृतीयः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ९३ स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिस्तृतीया यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रादित्या जगत्या जग- त्याहवनीयः सा तृतीयः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल- सूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्याऽवसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओंकारः सोऽथर्वमन्त्रैरथर्व- वेदः संवर्तकोऽनिर्मरुतो विराडेकऋषिर्भास्वती स्मृता सा चतुर्थः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षि- भिर्मात्रा मात्राः प्रतिमात्राः कृत्वोतानुज्ञा- अनुज्ञाविकल्परूपं चिन्तयन्यसेत ज्ञोऽमृतो दिरूपचतुष्टयं समष्टयात्मनः स्थूलादिरूपेऽन्तर्भाव्यमित्यर्थः । एवमुत्तरपर्याये- ध्वपि योज्यम् । याऽवसाने बीजात्मकाक्षरत्रयान्तेऽस्य प्रणवस्य चतुर्थी तुरी- यार्धमात्रा बिन्द्रादिरूपाऽध मात्रापक्षस्यार्धममात्रापक्षस्येत्यर्धमात्रा सा कारणं तुरीयं चानुगतति युक्तं पूर्वत्र कालतो वाऽर्धमात्रात्वं न स्वतः । सा सोमलोक उमया विद्यया सहितस्य परमेश्वरस्य लोकः सोमलोक इतरस्य धुलोकैकदेश- त्वेन पृथग्ग्रहणायोगात् । का सा मात्रेत्याह- ओंकार इति। बिन्द्रादीनां स्वय- मनुच्चार्यत्वात्तेषां स्थाने पठितोऽयमोंकार एकऋषि माऽऽथर्वणिकानामग्निः सा च मात्रा भास्वती स्मृता बिन्द्रादिरूपत्वेन तुरीयबोधकत्वाच्च । एवं समष्टिव्य- ष्ट्रयैक्यं संचिन्त्य मात्रापादमिश्रोपासनया पूर्ववत्सर्वं क्रमेणोत्तरोत्तरत्र संहत्य स्वात्मन्यवस्थातव्यमित्याह-~मात्रा मात्रा इत्यादिना । अथ सानुष्ठानक्रमन्या- सार्चनादिसहितमुपासनमाह-ज्ञोऽमृत इत्यादिना। ज्ञोऽमृत इत्यादिनेहोपा- सनाक्रम उच्यते । अत उपासनापरस्य खण्डाष्टकस्याओं गुरुक्तक्रमेणेहैवा- न्तर्भाव्यः । ज्ञः सन्नमृतो भूत्वा हुतसंवित्कश्च सञ्शुद्धो भूत्वा संविष्टः सानिर्विघ्नः सनिममसुनियमेऽनुभूयेत्यादिक्रमेणान्वयो द्रष्टव्यो ज्ञोऽमृत इत्यादेः । तत्र प्रबोधसमये प्रबोधमन्त्रेण प्रणवेन वा निद्रासाक्षित- यानिद्रे जस्वरूपे स्वात्मन्यवस्थानं कर्तव्यमित्याह-ज्ञ इति । ॐ नित्यप्रबुद्धाय परमात्मने नम इति प्रबोधमन्त्रः । पुनरमृतमयमूर्तिम- ·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३तृतीयः खण्डः हुतसंवित्कः शुद्धः संविष्टो निर्विघ्न इममसुनिय- मेऽनुभूयेहेदं सर्वं दृष्ट्वाऽसुप्रपञ्चहीनोऽथ सकलः न्त्रेण प्रणवेनैव वा विद्यामयी परमात्मनो मूर्तिरात्मत्वेनानुसंधातव्यत्याह- अमृत इति । ॐ विद्यादेहाय परमात्मने नम इति मूर्तिमन्त्रः । पुनर्गतदिवसे कृतं तदिने करिष्यमाणं च ज्ञानक्रियात्मकं सर्वमपि व्यवहारजातं व्यवहार- काल एव संविन्मात्ररूपेणाऽऽलोचितं परिपूर्णसच्चिदानन्दरूपे परमेश्वरे तत्पू- जाजपहोमतर्पणध्यानादिरूपेण समर्पणीयमित्याह--हुतसंवित्क इति । मन्त्रस्तु प्रणव एव । अथोत्थायाऽऽवश्यकशौचाचमनदन्तधावनमलस्नानादिभिः शुद्धो भवेदित्याह-- शुद्ध इति । पुनः कृतसंध्योपासनादिकर्तव्यस्य शुद्ध स्वासने समुपवेशः कर्तव्य इत्याह-संविष्ट इति । उपविष्टस्य गुर्वाद्यनुज्ञापूर्वकमस्त्रेणा- अलिकरशोधनतालत्रयदिग्वन्धाग्निप्राकारवेष्टनैर्विघ्ननिरासः कर्तव्य इत्याह- निर्विघ्न इति । पुनरोमित्येतक्षरमिदं सर्वमित्युक्तप्रणवव्याप्त्यनुसंधानानन्तर- मकारादिव्यापकेनापरिच्छिन्नशरीरस्य हंस इति परमात्मनि रक्षितजीवस्य भूतं भवदित्यादावुक्तप्रकारेण रेचकपूरकाभ्यां संहृतसकलस्य कुम्भककाले स्वात्मा- नुभवः प्रणवेन कर्तव्य इत्याह-इममसुनियमेऽनुभूयेति । एवं शक्त्यनुसारेण प्राणायामं कृत्वा तमेतमात्मानमोमित्युक्तप्रकारेण व्यतिहारप्रतिपत्तिमनुज्ञाप्रणवे- नाऽऽत्मानुसंधानं च कृत्वा प्रणवमकारादिव्यापकैरात्मनि शरीरचतुष्टयमुत्पा- दनीयमित्याह-इहेदं सर्व दृष्ट्वेति । इह प्रत्यगात्मनीदं सर्वं जगच्छरीरचतुष्टय- रूपं दृष्ट्वा सृष्ट्वा दृष्टिरेव हि सृष्टिरित्यर्थः । पुनस्तस्मिन्निदं सर्व त्रिशरीरमित्यु- क्तप्रकारेण प्राणाग्निहोत्रप्रपञ्चयागकर्तव्यतामाह-असुप्रपञ्चहीन इति । ॐ हीमिति चिदानन्दरूपं देवं संभाव्य क्षकाराधकारान्तां मातृकामुच्चरंस्तदात्मकं सर्वजगन्मयशरीरचतुष्टयं देवात्सच्चिदानन्दरूपादुत्पन्नं तन्मयं संभाव्य सोऽहं हंस इति जीवपरमात्मनोः परस्परमेकत्वं संभाव्य तस्मिन्ननौ स्वाहेति शरीर- चतुष्टयं विलापयेदिति प्राणाग्निहोत्रसंग्रहः । प्रपञ्चयागोऽप्येवमेव कार्य ॐ हीमित्युक्त्वाऽकारादिक्षकारान्तामभिधाय । हंसः सोऽहं स्वाहेति तु तत्र मन्त्र इत्येव विशेषः । अथ तं वा एतं त्रिशरीरमित्युक्तक्रमेण सकलीकरणन्यासः कर्तव्य इत्याह-अथ सकल इति । ओमिति तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणे- कीकृत्येत्यादिना पादखण्डोक्तक्रमेण ब्रह्मात्मनः परस्परमेकत्वं पुनरपि प्रतिपद्य तदेकमजरममृतमभयमोमित्यनुज्ञामणचेनानुभूय शरी- रचतुष्टयसृष्टवर्थ वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः सकलीकरणं कुर्यादोमिनि ·९५ [ ३ तृतीयः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । साधारोऽमृतमय- शान्तान्तमुच्चार्य शान्त्यतीतकलात्मने साक्षिणे नम इति व्यापयन्साक्षिणं संचिन्त्य प्रणवं शक्त्यन्तमुच्चार्य शान्तिकलाशक्तिपरावागात्मने सामान्यदेहाय नम इति व्यापयन्नन्तर्मुखसदात्मकब्रह्मज्ञानरूपं सामान्यदेहं संचिन्त्य प्रणवं नादान्तमु. चार्य विद्याकलानादपश्यन्तीवागात्मने कारणदेहाय नम इति व्यापयन्मलयसु- षुप्तीक्षणावस्थं किंचिदहिर्मुखसदात्मकं कारणदेहं संचिन्त्य प्रणवं बिद्वन्तमु- चार्य प्रतिष्ठाकलाबिन्दुमध्यमावागात्मने सूक्ष्मदेहाय नम इति व्यापयन्सूक्ष्म- भूतान्तःकरणप्राणेन्द्रियरूपं सूक्ष्मशरीरं स्मृत्वा प्रणवमकारान्तमुच्चार्य निवृत्ति- कलाबीजवैखरीवागात्मने स्थूलशरीराय नम इति व्यापयन्पञ्चीकृतभूततत्का- र्यात्मकस्थूल शरीरं स्मरोदिति सकलीकरणन्याससंग्रहः । एवं सृष्टमिदं शरीर- चतुष्टयं भगवतः सपरिकरासनमूर्तिरूपेण कल्पयता पीठमूर्तिन्यासौ कल्पयित- व्यावित्याह-साधारोऽमृतमय इति । आधारेण पीठेन तदाधारेण च स्थाना- दिना सह वर्तत इति सपरिकरपीठन्यासोऽनेन सूचितः । अमृतमय इति मूर्ति- न्यासः । अमृतमनृतजडदुःखपरिच्छेदादिविरुद्धं सच्चिदानन्दानन्तात्मपदलक्ष्य ब्रह्म तन्मयोऽन्तर्मुखसदात्मनि ब्रह्मज्ञानेन प्रतिविम्बितानि यान्यनृतादिविरु- धानि रूपाणि सच्चिदानन्दपूर्णात्मपदानां वाच्यार्थरूपाणीच्छाज्ञानक्रियास्वा- तन्त्र्यतच्छक्तीनां कारणानि तन्मय इत्यर्थः । एवं सति सच्चिदानन्दपूर्णात्मरू- पिणीच्छाज्ञानक्रियास्वातन्त्र्यसदूषिणी च परा शक्तिभंगवतो मूर्तिरित्युक्तं भवति । पीठादिकल्पनामकारस्तूच्यते । ॐ चतुरशीतिकोटिप्राणिजात्यात्मने ब्रह्मवनाय नम इति व्यापयन्केशरोमादिकं वनत्वेन कल्पयेत् । ॐ पञ्चभूतनाम- रूपात्मकेभ्यः प्राकारेभ्यो नम इति व्यापयन्पञ्चीकृतपञ्चभूतनामरूपात्मकान्स- सघातून्सप्तमाकारत्वेन कल्पयेत् । ॐ नवच्छिद्रात्मभ्यो नवद्वारेभ्यो नम इति व्यापयन्मतिप्राकारं गोपुरनवकत्वेन नव द्वाराणि कल्पयेत् । एवं स्थूलशरीरं स्थानत्वेन परिकल्प्य सूक्ष्मशरीरं महाराजराजेश्वरस्याऽऽत्मनः परिचारकत्वेन कल्पयेत् । तथाहि-संविद्रूपेभ्यो राजराजेश्वरद्वारेभ्यो नमः । सकामाकाम- वृत्तिभ्यो द्वारदेवताभ्यो नमः । कामवैराग्गाभ्यां द्वारपालाभ्यां नमः । दिग- न्याद्यात्मकश्रोत्रादीन्द्रियरूपिभ्यो राजपरिचारकेभ्यो नमः । चन्द्रात्मकाय मनसे राजदूताय नमः। ब्रह्मरूपिण्यै सर्वकार्यनिश्चयकर्थे बुद्धथै नमः। रुद्ररू- पाय सर्वकार्याभिमानकत्रेऽहंकाराय नमः । विष्णुरूपाय सर्वकार्यानुसंधानकर्ड चित्ताय नमः । सर्वेश्वररूपाय सर्वाधिकारिणे प्राणाय नम इति न्यसञ्जपनस्म- रन्वा सूक्ष्मशरीरं भगवत उपकरणं विधाय गुणात्रयात्मने प्रासादाय नम इति ·९६ श्रीमविद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः] श्चतुरात्मा सर्वमय- प्रासादं संकल्प्य प्रणवं विन्द्वन्तमुच्चार्य परमात्मासनाय नम इति हृदये विन्यस्य किंचिदहिर्मुखं पूर्वोक्तं सदात्मानं कारणशरीरं गुणसाम्यरूपं पीठत्वेन कल्पये. ततः प्रणवं शक्त्यन्तमुच्चार्य परमात्ममूर्तये नम इति हृदयादिमस्तकान्तं व्यापय- पूर्वोक्तसामान्यशरीरमन्तर्मुखं सदाद्यात्मकं ब्रह्म ज्ञानपराशक्तिरूपिणीं शङ्खच- क्रगदाज्ञानमुद्रालसत्करचतुष्टयां सर्वालंकारविशिष्टां स्वात्मानन्दानुभवसागर- मनां भगवतो मूर्ति संचिन्तयेदिति पीठमूर्तिन्यासः। पीठमूर्तिमन्त्रद्वयमेवात्रावश्य न्यस्तव्यमवशिष्टं तु कल्पनीयम् । अथैवंभूतमूर्तिव्यापकस्य तत्साक्षिणः कूटस्थस्य परमेश्वरस्य परमात्मनो मूर्तिमतो मूर्तावावाहनमाभासद्वारेण तद्व्यापकत्व- चिन्तनं कर्तव्यमित्याह-चतुरात्मेति । चतुर्णी सामान्यादिशरीराणामात्मा मवेदित्यर्थः । चतुरात्मेत्यनेनैव प्रणवेन समस्तव्यस्तेन कराड-लिन्यासौ कनि- ष्ठाद्यङ्गुलिष्वङ्गन्यासः समस्तेन देहे त्रिंशो व्यापकन्यासः समस्तस्य प्रणवस्य मूलाधारे न्यासो व्यस्तस्य नाभिहृदयभ्रूमध्येषु समस्तस्य द्वादशान्तषोडशा नयोश्च न्यासः सूचितः । तथाहि । चत्वारोऽकारोकारमकारोंकारा आत्मानो यस्य स चतुरात्मा तथाविधो भूत्वेति ह्यस्यार्थः । चत्वारो व्याहृत्यग्न्यादयः सभ्या आत्मानो यस्येत्यङ्गन्याससूचनमकारः । अथ पादमात्राखण्डयोः सूचितः पादन्यासः कर्तव्य इत्याह-सर्वमय इति । सर्वशब्देन सर्वात्मकं विराडादि- पादचतुष्टयमुच्यते तन्न्यासेन तन्मय इत्यर्थः । ऐश्वर्यशक्त्यात्मने झुलोकाय नमः । ज्ञानशक्त्यात्मने सूर्याय नमः । संहारशक्त्यात्मनेऽग्नये नमः । क्रिया- शक्त्यात्मने वायवे नमः । सर्वाश्रयशक्त्यात्मन आकाशाय नमः । इच्छाश- क्त्यात्मने प्रजापतये नमः। सर्वाधारशक्त्यात्मने पृथिव्यै नम इति मूर्धाक्षिवद- नघ्राणात्मगुह्यपादेषु सप्ताङ्गन्याः । पुनरेकोनविंशतिमुखेषु तन्न्यासः । तत्र समानादिन्यासे चित्तश्रोत्रवागादिन्यासे च तत्तच्छक्त्यात्मने नम इति योज्यम् । शक्तिमात्ररूपं हि भगवतः शरीरमितरत्तु स्थानप्राकारपरिचारकादि. रूपेण क्लुप्तम् । उक्तं च देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढां न तस्य कार्य करणं च विद्यते । न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, परेशस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभा- विकी ज्ञानवलक्रिया चेति । अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः, अपाणिपादो जवनो ग्रहीतेति च । मन्त्रास्त्वेवं प्रयोक्तव्याः । प्रणयनशक्त्यात्मने प्राणायापनय नशक्त्यात्मने व्यानयनशक्त्यात्मन उन्नयनश- 1- १. सत्या।

·मन्त्ररा- [ ३ तृतीयः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ९७ क्त्यात्मने समनयनशक्त्यात्मनेऽनुसंधानशक्त्यात्मने तथा निश्चयाहंकारसंक- ल्पश्रवणस्पर्शनदर्शनरसनघ्राणवचनादानगमनविसर्गानन्दशक्त्यात्मन इत्यादि- रूपेण । इति पादन्यासं कृत्वा वक्ष्यमाणं मन्त्रपञ्चकं व्यापकत्वेन विन्यस्य पादचतुष्टयं ध्यायेत् । ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं जागरितस्थानाय स्थूलमनाय सप्ताङ्गायैकोनविंशतिमुखाय स्थूलभुने चतुरात्मने विश्वाय वैश्वानराय पृथि- व्यग्न्युग्वेदब्रह्मवसुगायत्रीगार्हपत्याकारात्मने स्थूलसूक्ष्मवीजसाक्ष्यात्मने प्रथम- पादात्मने नमः । ॐ ज्वलन्तं सर्वतोमुखं स्वमस्थानाय सूक्ष्मप्रज्ञाय सप्ताङ्गा. यैकोनविंशतिमुखाय सूक्ष्मभुजे चतुरात्मने तैजसाय हिरण्यगर्भायान्तरिक्षयजु- वैदविष्णुरुद्रत्रिष्टुब्दक्षिणाग्न्युकारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने द्वितीयपादाय नमः । ॐ नृसिंहं भीषणं भद्रं सुषुप्तस्थानायैकीभूताय प्रज्ञानघनायाऽऽनन्दम यायात्यानन्दभुजे चेतोमुखाय चतुरात्मने प्रज्ञायेश्वराय शुसामवेदरुद्रादित्य- जगत्याहवनीयमकारात्मने स्थूलसूक्ष्मवीजसाक्ष्यात्मने तृतीयपादाय नमः । ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं सर्वेश्वराय सर्वज्ञाय सर्वशक्तये सर्वान्तर्यामिणे सर्वा- त्मने सर्वयोनये सर्वप्रभवाय सर्वाप्ययाय सोमलोकाथर्ववेदसंवर्तकानिमरुद्विरा- डेकष्य?कारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने चतुर्थपादाय नमः । जान्ते नान्तःप्रज्ञायाबहिष्मज्ञायानुभयप्रज्ञायाप्रज्ञाय नाप्रज्ञायाप्रज्ञानघनायादृष्टा- याव्यवहार्यायाग्राह्यायालक्षणायाचिन्त्यायाव्यपदेश्यायकात्म्यप्रत्ययसारायामा- त्राय प्रपञ्चोपशमाय शिवाय शान्तायाद्वैताय सर्वसंहारसमर्थाय परिभवासहाय प्रभवे व्याप्ताय सदोज्ज्वलायाविद्याकार्यहीनाय स्वात्मबन्धहराय सर्वदा द्वैत- रहितायानन्तरूपाय सर्वाधिष्ठानसन्मात्राय निरस्ताविद्यातमोमोहायाकृत्रिमाई- विमर्शायोंकाराय तुरीयतुरीयाय नम इति पुनः प्रणवेन सकृद्वयाप्याङ्गन्यास- माचरेत् । ॐ उग्रं वीरं महाविष्णु पृथिव्यूग्वेदब्रह्मवसुगायत्रीगार्हपत्याकार- भूरग्न्यात्मने सर्वज्ञानशक्त्यात्मने हृदयाय नमः । ॐ ज्वलन्तं सर्वतोमुखम- न्तरिक्षयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिष्टुब्दक्षिणाग्न्युकारभुवःप्रजापत्यात्मने नित्यतृप्त्यैश्वर्य- शक्त्यात्मने शिरसे स्वाहा । ॐ नृसिंह भीषणं भद्रं घुसामवेदरुद्रादित्यजग- त्याहवनीयमकारस्वःसूर्यात्मनेऽनादिबोधशक्त्यात्मने शिखायै वषट् । ॐ मृत्यु- मृत्युं नमाम्यहं सोमलोकाथर्ववेदसंवर्तकाग्निमरुद्विराडेकष्योंकारभूर्भुवःस्वब्रह्मा- त्मने स्वातन्त्र्यबलशक्त्यात्मने कवचाय हुम् । ॐ ओंकारभास्वत्य- लुप्तवीर्यशक्त्यात्मने नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ मन्त्रराजान्ते पृथिव्यकारग्वेद- ब्रह्मवसुगायत्रीगाईपत्यान्तरिक्षोकारयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिष्टुब्दक्षिणाग्निथुमकारसा- मवेदरुद्रादित्यजगत्याहवनीयसोमलोकोंकाराथर्ववेदसंवर्तकाग्निमरुद्विराडेकर्षि- . १३ ·+ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३तृतीयः खण्डः] श्चतुरात्माऽथ महापीठे सपरिवारं तमेतं चतुः- सप्तात्मानं चतुरात्मानं मूलाग्नावनिरूपं प्रणवं भास्वतीसत्यात्मनेऽनन्ततेजःशक्त्यात्मनेऽस्त्राय फडित्येतान्यङ्गानि । पुनर्क- प्यादिकं विन्यस्य वीजादिकं स्मृत्वा देवं ध्यात्वा परमानन्दामृतेन चतुर्मूा- त्मभूताया देवतायाः पूजा कर्तव्येत्याह-चतुरात्मेति । मूर्तिचतुष्टयव्यापक तत्साक्षिणं परमानन्दवोधाब्धिं ध्यात्वा मूर्तिचतुष्टयं तत्र मनं भावयेत् । इयमेवाऽऽत्मपूजा । पुनस्तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमपा. दोभयतो भवतीत्यादिवाक्यैरस्मिन्नेव क्रमखण्डे कथितमुपासनं विधा- याऽऽत्मैव चतुर्मूर्तिरूपेण पृथक्पूजनीय इति पीठादिकल्पनापूर्वकमाह- अथ महापीठ इत्यादिना । अथाऽऽत्मपूजानन्तरम् । महापीठे बहिर्मुखसदात्मके गुणबीजरूपे मूलाधारस्थद्वात्रिंशदष्टचतुर्दलपद्माकारे । सपरिवार द्वात्रिंशद्दल- गतैः पृथिव्यन्तरिक्षासोमलोकाद्यष्टकरूपैरष्टदलगतैः सच्चिदानन्दपूर्णात्मा- द्वयप्रकाशविमर्शरूपैश्चतुर्दलगतब्रह्मसर्वेश्वरविष्णुसर्वेश्वररुद्रसर्वेश्वरसर्वेश्वरेश्वरप- -रिवारैः सहितमित्यर्थः । तं पादमात्राखण्डयोरुक्तमेतमिह पृथिव्य- कार इत्यादिना कथितं चतुःसप्तात्मानमकारादिसंबन्धित्वेनोक्तपृथिव्या- दिचतुर्विधसप्तकरूपमकारादिसमष्टिरूपत्वादोंकारस्य सर्वत्र मन्त्रब्राह्मणयो- रैक्यं विवक्षित्वा चतुःसप्तात्मानमित्युक्तम् । अकारादिभिर्विभूतिमद्भिर्वा विना स्वतश्चतुरष्टधात्मानमित्येवार्थः । अनेन च व्यष्टिदेवानां सर्वेषाम- विशेषेण समष्टिदेवतयैकत्वमुक्तम् । तदंशमूर्तिचतुष्टयस्य विशेषेणैकत्वमाह- चतुरात्मानमिति । समष्टिव्यष्टिस्थूलादिभिश्चतुरात्मानमित्यर्थः । यद्यपीह सप्तात्मानं चतुरात्मानमिति तुरीयं मात्रासंबन्धस्य सप्तकस्य तदंशरूपस्थू- लादिचतुष्टयस्य तुरीयपणवेन विशेषसंबन्धप्रतिपत्तये वक्तव्यमपि नोक्तं तथाऽपि तस्योत्तरत्र तुरीयप्रणवसंबन्धित्वेन कथनादिहापि तत्काथितमेवेत्यवग- न्तव्यम् । मूलाधारस्थस्यापि प्रणवस्य तुरीयप्रणवरूपत्वात्तत एव ह्यत्रापि मध्येऽ- दलं पद्ममुपदिशन्त्याचार्याः। द्वादशान्तषोडशान्तयोरिव मूलागौ मूलाधारग. तामावनिमण्डलेऽग्निरूपं चित्प्रकाशरूपं क्रियाँशक्तिजाठरेण संपृक्तं प्रणवं संचि- न्तयेत् । अग्निरूपमित्युक्तत्वात्सपरिवारस्योंकारस्यात्र शिरःपाण्यादिविशिष्टो विग्रहो न कल्पनीयः किंतु प्रलयानलार्कसमज्योतिर्मात्ररूप एव चिन्तनीय इति गम्यते । अथ मूलाधारस्थमग्निं नाभ्यन्तरमुन्नीय तस्मिन्नग्नावनुष्टुप्पथमपा- १८. "वम । २ ट, रोयमा । ३ ट. 'यादिश ।

·[.३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ९९ संदध्यात्सप्तात्मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नाभौ सप्तात्मानं चतुरात्मानमुकारं विष्णुं हृदये सप्तात्मानं चतुरात्मानं मकारं रुदं घूमध्ये सप्ता- त्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मान- मोंकारं सर्वेश्वरं द्वादशान्ते । सप्तात्मानं चतुरा- त्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानमानन्दामृत- दस्याष्टाक्षररूपमष्टदलं पनं संचिन्त्य तत्कर्णिकायां प्रणवस्थाकारबीजबिन्दुना- दशक्तिभिश्चतुरात्मकं चतुर्दलपद्मरूपं संचिन्त्य तत्कार्णिकायां सरस्वतीमूलप्रकृ- तिसहितो ब्रह्मसर्वेश्वरो ध्येय इत्याह-सप्तात्मानमित्यादिना । अत्रापि सप- रिवारमित्यनुषज्यते । तथोत्तरवाक्येष्वपि । अत्राष्टदलेऽकारसंबन्धित्वेन कथि- तपृथिव्याधष्टकरूपानुष्टुप्पथमपादाक्षरस्थाः साङ्गोपाङ्गवेदाश्चतुर्दलस्थब्रह्मब्रह्म- ब्रह्मविष्णुब्रह्मरुद्रब्रह्मसर्वेश्वराश्च परिवारत्वेन ध्येयाः । तत्राष्टदले दिक्षु वेदाः स्मर्तव्याः । अग्निकोणे षडङ्गानि नितिकोणे मीमांसा वायव्यकोणे न्याय ईशानकोण इतिहासपुराणागमकाव्यनाटकादयः । चतुर्दलेऽग्रतो ब्रह्मसर्वेश्वरी दक्षिणतो ब्रह्मरुद्र उत्तरतो ब्रह्मविष्णुः पश्चिमतो ब्रह्मब्रह्मा । एवमुत्तरत्रापि मूर्तिचतुष्टयस्थितिरवगन्तव्या । सप्तात्मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नाभा- विति मध्ये ब्रह्मसर्वेश्वरक्लुप्तिरुक्ता । सप्तात्मानमकारसंबन्धित्वेनोक्तं सप्तात्मान- मकारेण सहाष्टात्मानमित्यर्थः । अन्यथाऽनुष्टुबक्षरसंवन्धायोगादिति । व्यष्टि- समष्टयोः सामान्येनैकत्वमभिधाय तदंशानां स्थूलादीनामप्येकत्वमाह-चतुरा- स्मानमिति । अकारं प्रणवस्थाकारात्मकं रजःप्रधानं सोममण्डलस्थं ब्रह्माणं ब्रह्मसर्वेश्वरं सरस्वतीमूलप्रकृतिसहितं नाभी तेजोमध्येऽष्टदलस्थचतुर्दलकर्णि- कायां संदध्यादित्यर्थः । तथा सप्तात्मानमुकारसंबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसप्त- करूपमुकारेण सहाष्टरूपं चतुरात्मानं स्थूलादिभिरुकाररूपं विष्णुसर्वेश्वरं श्रीमू- लप्रकृतिसहितं सत्त्वप्रधानं सूर्यमण्डलस्थं स्वहृदयेऽष्टदल उकारसंबन्धित्वेनोक्ता- न्तरिक्षाघात्मकानुष्टुद्वितीयपादाक्षरस्थवाराहनरसिंहवामनपरशुसमराघवबलभ- द्रकृष्णकल्किमूर्तिभिरधिष्ठितेन(?)तन्मध्यस्थोकाररूपं चतुर्दलपद्मगतविष्णुसर्वेश्व- रादियुतेऽनुसंदध्यात्।तथा सप्तात्मानं मकारसंबन्धितयोक्तं धुलोकायष्टकरूपं तथा चतुरात्मानं मकाररूपं रुद्रसर्वेश्वरमुमामूलप्रकृतिसहितं तमःप्रधानमग्निमण्डलस्थं १ क. ग. घ. छ, 'न्दात्मामृतरूपं प्रणवं षो। ..

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचित्तदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः रूपमोंकारं षोडशान्ते । अथाऽऽनन्दामृतेनैतांश्चतुर्धा संपूज्य भ्रूमध्येऽष्टदले मकारसंबन्धित्वेनोक्तधुलोकाघात्मकानुष्टुप्तृतीयपादाक्षरस्थशर्व- भवपशुपतीशानभीममहादेवरुद्रोग्रमूर्तिभिरधिष्ठितेन(?) तन्मध्यस्थं मकाररूपं पन- चतुर्दलगतरुद्रसर्वेश्वरादियुतेऽनुसंदध्यात् । तथा सप्तात्मानं मकारसंबन्धिमात्रासं- बन्धित्वेनोक्तैः सोमलोकाद्यैरष्टात्मानमित्यर्थः । तथा चतुरात्मानं तत्संबन्ध- स्थूलादिभिस्तथा चतुःसप्तात्मानं मात्राचतुष्टयसंबन्धित्वेनोक्ताष्टकचतुष्टयेन चतुरष्टात्मानं तथा चतुरात्मानं तत्संबन्धस्थूलादिभिरोंकारं तुरीयप्रणवरूपं सर्वेश्वरं गुणसाम्योपाधिशक्तिमण्डलस्थं मूलप्रकृतिमायासहितं द्वादशान्ते द्वात्रिं- शहलपने मूलाधारस्थद्वात्रिंश हलोक्तदेवताविशिष्टे तद्गताष्टदलस्थसदादिमूर्ति युते तत्कर्णिकागतचतुर्दलस्थसर्वेश्वरचतुष्टयसंयुक्तेऽनुसंदध्यात् । तथा सप्ता- त्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानमोंकारं तुरीयमानन्दामृतरूपं गुण- बीजोपाधि शक्तिमण्डलस्थं षोडशान्तेऽधोमुखद्वात्रिंशदष्टदलचतुर्दलपद्मः पूर्वोक्त- देवतादिभिश्च विशिष्टेऽनुसंदध्यात् । अथोक्तमूर्तिचतुष्टयपूजा कार्येत्याह-अथे- त्यादिना । अथ पीठमूर्तिकल्पनानन्तरमानन्दामृतेन पूर्वोक्तेनैतान्ब्रह्मादिसर्वेश्व- रान्सपरिवारांश्चतुर्धा चतुष्प्रकारेण देवतागुरुमन्त्रात्मप्रकारेण । अथवा चतुर्धति पूजासाधनानां जलगन्धपुष्पादिधूपर्दापनैवेद्यादीनामानन्दरूपाणां स्थूलादिरू. पेण पूज्यदेवतावच्चनुरात्मत्वमुक्तं देवताद्रव्ययोः संबन्धयोग्यत्वप्रदर्शनाय । पूजामन्त्रास्त्वेवं प्रयोक्तव्याः-ॐ अमुग्रं वीरं महाविष्णुं अं ॐ रजउ. पाधये स्थूलविराटशरीराय विश्ववैश्वानरात्मने सर्वस्रष्टे ब्रह्मणे सरस्वतीसहि- ताय सर्वज्ञाय सदात्मनेऽसङ्गाखण्डसंविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ उं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं उं ॐ सत्त्वोपाधये सूक्ष्महिरण्यगर्भशरीराय तैजससूत्रात्मने सर्वपालकाय विष्णवे लक्ष्मीसहिताय सर्वज्ञायाऽऽनन्दात्मनेऽसङ्गाद्वयसंविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सप- रिवाराय नमः । ॐ मं नृसिंहं भीषणं भद्रं मं ॐ तमउपाधये सौषुप्ताज्ञा- नशरीराय प्राज्ञेश्वरात्मने सर्वसंहत्रे सदाशिवायोमासहिताय सर्वज्ञाय सच्चिदा- नन्दात्मनेऽसङ्गाखण्डाद्वयापरोक्षसंविदे नारायणाय नृसिंहाय परमात्मने सप- रिवाराय नमः । ॐ ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं ॐ ॐ गुणसाम्योपाधये व्याकु- ताव्याकृतशरीराय प्रत्यग्ब्रह्मात्मने सर्वोत्पत्तिस्थितिसंहारकर्ने सर्वेश्वराय मूल- प्रकृतिमायासहिताय सर्वज्ञाय सदानन्दचिदात्मनेऽसङ्गाखण्डाद्वयापरोक्षसंविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ समस्तनिरविधंगु- १ ग. छ. अथ स्वान । २ अ. वद्य । ३ ८. 'द्यनिर्गुणा । .

·.. [ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । १०१ णायाशरीरायासङ्गप्रत्यगद्वयाय स्वभासाऽवभासितकृत्स्नायासङ्गबोधायासङ्गा. खण्डाद्वयापरोक्षसदानन्दचिदात्मने स्वप्रबोधध्वस्तानर्थद्वैताय निरालम्बनवि. बायाहीनमहोदयाय नारायणाय नृसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नम इति । ॐ ह्रीं श्रीं स्त्रौं ई नमः संसिद्धसमृद्धिदाप्रमेयपरमैकरस्यायै परमहंसिन्यै समस्तजनवाङ्मनसावर्तिन्यै निरन्तरारम्भस्तिमितनिरञ्जनपरमानन्दसंदोहमहा- वस्वरूपपरम्परायै विष्णुपल्यै विष्णवे हं ह्रीं ॐ स्वाहा नम इति देवस्य सूक्ष्मदेहे ब्रह्मज्ञानात्मके पुष्पाञ्जलिं कुर्याद्वक्ष्यमाणमन्त्रपञ्चकेन च । ॐ ह्रीं श्रीं स्त्रौं ई नमो निरन्तरप्रथमानपरमसामरस्यायै स्वस्वातन्त्र्यसमुन्मिषितनिमे- पोन्मेषपरम्परारम्भे स्वच्छस्वच्छन्दस्पन्दमानविज्ञानवारिनिधये परमसूक्ष्मायै विष्णुपल्यै विष्णवे महामायायै हं सां ई ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं स्त्रौं ई नमः स्वसंकल्पबलसमुन्मूलितभगवव्याप्तिभावस्वभावे स्वेच्छावेशवि- जृम्भमाणासत्ताविभक्तिमूर्तिकरचतुरगुणगणग्रामयुतत्रिमहोमिज्वालाय पूर्णषा- गुण्यमहाच्छायायै परमस्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे मायायै पञ्चबिन्दवे हे स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्षों ह्रीं ह्रीं ह्रीः नमो नित्योदितमुदितम- हानन्दपरमसुन्दरभगवद्विग्रहनकाशे विविधसिद्धजनास्पदपाड्गुण्यप्रसरमयपरम- सत्त्वरूपपरमव्योमस्वभावायै विचित्रानन्तनिर्मलसुन्दरभोगजालप्रकारपरिणाम- प्रवीणस्वभावायै परमसूक्ष्मस्थूलरूपसूक्ष्मायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै 'पञ्चबिन्दवे हं ही ही ही ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं श्रीं क्षरौं ही नमः स्वसंकल्पसमीरणसौर्यमाणबहुविधनीवकोशविमृष्टपुञ्जायै कल्पितकालकाल्प- निककल्पभेदेन पिण्डनिवहाय लीलासंदर्शितभोक्तभोग्यभोगोपकरणभोगलंप. दैकमहासिन्धवे सूक्ष्मस्थूलरूपस्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै पञ्चवि- न्दवे हं ही ही हीः ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं श्रौं हां ही नमः समस्तज. गदुपकारस्वीकृतबुद्धिमनोगप्रत्यङ्गसुन्दरायै द्विधाचतुष्टयमु(१)न्मेषितसमस्तजन- लक्ष्मीकीर्तिजयमायाप्रभवात्मकसमस्तसंपदैकनिधये समस्तचक्रसूत्रधारायै सम- स्तजगत्संभोगसौभाग्यदायिनि विविधविषयोपप्लवशमनि नारायणाङ्कस्थितायै ॐ श्रीं ह्रीं श्रौं ह्रीं ह्री: नमो नारायणाय नरसिंहाय लक्ष्मीनारायणाभ्यां स्वाहाँ ॐ श्रीं ह्रीं श्रीम् । अथ नैवेद्यानन्तरं पूजनादिभी राजोपचारादिभिव संपूज्य भगवन्तमतिप्रसन्नं संचिन्त्याधिकारिखण्डे वक्ष्यमाणेन क्रमेण मन्धरा- जमाश्रित्य नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणक्रमेण मन्त्रराजेन नृसिंहपदेन च ब्रह्मात्म- कत्वं प्रतिपद्य क्रमेण प्रणवनिष्ठां प्राप्य संधानखण्डे वक्ष्यमाणप्रकारेण ब्री- १ अ, मम । २ ८. वे ही । ३ ८. °पस्थायै । ४ ८. ही हीः। ५८. हा श्री।

·१०१ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [.३तृतीयः खण्डः कत्वं प्रतिपद्य व्यतिहारखण्डे वक्ष्यमाणप्रकारेण व्यतिहृत्यापि ब्रह्मात्मत्वं संचिन्त्यानुज्ञाप्रणवमाश्रित्य द्वादशसाहस्रसंख्यं त्रयस्त्रिंशाधिकत्रिंशद्युतं त्रिस: हस्रवारमष्टोत्तरसहस्रसंख्यं त्रयस्त्रिंशाधिकत्रिशतवारमष्टोत्तरशतसंख्यं त्रयः स्त्रिंशद्वारं दशत्रिवारमेकवारं वा शक्त्यनुसारेण जप्त्वा जपं देवाय समय वक्ष्य- माणमन्त्रत्रयेण पुष्पाञ्जलिं कुर्यात् । ॐ अं हंसात्मको योऽपामग्नेस्तेजसा दीप्यमानः स नो मृत्योस्त्रायतां नमो ब्रह्मणे विश्वनाभिः। ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मने ब्रह्मणे. व्याप्ततमाकाराय सर्वसाक्षिणे परमेश्वराय. सर्वगता- न्यायाय व्याप्ततमाय मायिने तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ अं उग्रं हः अं वीरं हं अं महाविष्णुं हः अं ज्वलन्तं हः अंः सर्वतोमुखं हः. अं. नृसिंह हः. अं भीषणं हः अं भद्रं हः अं मृत्युमृत्युं ही अंनमामि हः अं अहं हः ॐ तत्सन्नमो ब्रह्मणे तत्सत् । ॐ नमो नमोड- जरायामरायामृतायाभयायाशोकायामोहायानशनायापिपासायाद्वैताय । ॐ ह्रीं सं हः सोऽहं स्वाहा हंस सर्वप्रकाशकाकृत्रिमापूर्णाहमकाराय सर्वाय सर्वान्त- राय सर्वात्मनेऽद्वयायाप्रकाशप्रकाशाय । ॐ नमो ब्रह्मण ॐ नमः संहर्ने सतत महिम्ने । अंहं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । अं नम इत्यनेनाकारमन्त्रेण देवस्य वामबाहुमूले विचि. मन्त्ररचितां विचित्रां मालां प्रयच्छेत् । ॐ उं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । ॐ नमो भगवते. नृसिं- झायाऽऽत्मने ब्रह्मणे विष्णवे सर्वोत्कृष्टतमोंकाराय परमार्थसत्यस्वरूपाय स्वप्र- काशायासङ्गायानन्यदर्शिनेऽद्वयायोत्कृष्टाय नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । ॐ उं उग्रं हुः ॐ उं वीरं हुः ॐ महाविष्णुं हुः ॐ उं ज्वलन्त हुः ॐ उं सर्वतोमुखं हुः ॐ उं नृसिंह हुः ॐ उं भीषणं हुः ॐ उं भद्रं हुः ॐ उं मृत्युमृत्यु हुः ॐ उं नमामि हुः ऊं अहं. हुः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ नम उत्कृष्टायोत्पादकायो- प्रवेष्ट उदुत्थापयित्र उद्ष्ट्र उत्कर्ज उदुत्पथवारकायोदुद्दासकायोदुभ्रान्तायो- नारायणाय सर्वनिर्णायकाकृत्रिमपूर्णो- न्मेषोकाराय । ॐ नमो विष्णव उं नमः सर्वविचिकित्सानिरासपूर्णोन्मेषम- हिने. इरिः (१)। ॐ उं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंह भीषणं -मैंद्र मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । ॐ नम इत्यनेन भगवतः कण्ठ आपादलम्बिनी -मालां दद्यात् । ॐ मं त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव १.ट. कोऽपा । २.ट. अहं। दुदुत्तीर्णविकृतये ॐ नमो । 1 ·[३ तृतीयः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मने परब्रह्मणे देवाय रुद्राय महाविभूतिमकाराय महात्मने भिन्नरूपाय स्वप्रकाशाय प्रत्यग्न- ह्मणे व्याप्ततमायोत्कृष्टतमाय सर्वप्रत्यक्तमाय सर्वज्ञाय महामायाविभूतये तत्पु- रुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । ॐ मं उग्रं हूं.. मं वीरं हुं मं महाविष्णुं हुं मं ज्वलन्त हुँ में समतोमुखं हुं मं नृसिंह ई. में भीषणं हुं मं भद्रं हुं मं मृत्युमृत्युं हुं मं नमामि हुं मं अहं हुं मं ॐ ही. ह्रौं नमः शिवाय हंसः सोऽहं मं ॐ महते महसे मानाय मुक्ताय महादेवाय महे- श्वराय महासते महाचिते महानन्दाय महाप्रभव ॐ ह्रीं ह्रौं नमः शिवाय में सर्वमहत्तम ब्रह्ममहत्तम मकाराय सर्वजगन्मयाय सच्चिदानन्दरूपाय वाड्मनो- गोचरातिगायाऽऽनन्दानुभवस्वरूपायाऽऽत्मप्रकाशाय । ॐ नमः शिवाय में नमः सर्वमनोद्रष्ट्रे सर्वनिर्वाहकाय सर्वप्रत्यूहकाय सर्वसंपीडकाय सर्वसं- ज्वालकाय सर्वभक्षकाय स्वात्मस्वरूपदात्रेऽत्युग्रायातिवीरायातिमहतेऽतिविष्ण- बेऽतिज्वलतेऽति सर्वतोमुखायातिनसिंहायातिभीषणायातिभद्रायातिमृत्युमृत्यवे- तिनमाम्यत्यहंकाराय स्वमहिमस्थाय हर:( ?) मं उग्रं वीरं महाविष्णु ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । मं ॐ नम इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणबाहुमूले मालां प्रयच्छेत् । एवं पुष्पाञ्जलित्रयं कृत्वा । ॐ उग्रं. इति नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण स्तुतिनमस्कारों कृत्वा।ॐ उग्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ वीरमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ महाविष्णुमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ ज्वलन्तमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ सर्वतोमुखमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ नृसिंहमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ भीषणमात्मानं नृसिंहमहं नमामि। ॐ भद्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ मृत्युमृत्युमात्मानं नृसि- हमहं नमामि। ॐ सर्वनमस्कार्यमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ सर्वात्मानमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । इति च स्तुत्यादिकं कृत्वा पूर्वोक्तमालामन्त्रत्रयं समुचित्य पठेत् । भगवतो मस्तकात्पदान्ताल म्बिनीं व्यापिनी मालां दत्त्वा भगवन्तम- तिसंतुष्टं संचिन्त्य सदादिमन्त्रनवनिमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणैः स्तुतिनमस्काग कुर्वन्नभेदप्रतिपत्तिरूपमात्मसमर्पणं कुर्यात् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्स- दात्मानं नृसिंह परमात्मानं पैरं ब्रह्माहं नमामि । ॐ वीरं सच्चिदानन्दप प्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं पैरं ब्रह्माहं नमामि । ॐ महान्तं सच्चिदा- नन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंहमित्यादि । ॐ विष्णुं सचिदानन्दमित्यादि । ॐ ज्वलन्तं सच्चिदानन्दमित्यादि । ॐ सर्वतोमुखं सच्चिदानन्दपूर्णमत्यक्स- । १. म ब्रह्माम । २ न. परब ३ अ. परंव्र ।

·१०४ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः] तथा ब्रह्माणमेव विष्णुमेव रुद्र- मेव विभक्तांस्त्रीनेवाविभक्तांस्त्रीनेव त्मानं नृसिंहमित्यादिना । ॐ भीषणं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह- मित्यादिना । ॐ भद्रं सच्चि० । ॐ मृत्युमृत्यु सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीति सन्मन्त्रनवकम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपू- प्रत्यक्चिदानन्दात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्यादिकं चिन्म- न्त्रनवकमूखम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दं पूर्णप्रत्यगानन्दात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माई नमामीत्यानन्दमन्त्रनवकमूह्यम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यगनन्ता- स्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्याधनन्तमन्त्रनवकमूह्यम् । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यगात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्यायात्मम- त्रनवकमूह्यम् । इत्यात्मसमर्पणं कृत्वा ब्रह्मात्मैकत्वप्रतिपत्त्या प्रणवं जपन्पूजाप- रिपूर्ति विधाय चतुर्मूर्तियोगं कुर्यात् । तथाहि । प्रणवमुच्चरन्नमृतमास्राव्य मूर्तिच- तुष्टयमुपहारैश्चतुर्धा संपूज्य मूर्तिचतुष्टयं तेजसो जातं तेजोमयं लिङ्गचतुष्टयं स्मृत्वा प्रणवं समन्त्रराजमुच्चरल्लिङ्गचतुष्टयमेकीकृत्यामृतमासावयेदिति चतुर्मूर्तियोगम- कारः । एवं चतुर्मूर्तियोगं कृत्वा ब्रह्मयोगः कर्तव्य इत्याह--तथा ब्रह्माणमे- वेति । तथा यथा चतुर्दा स्थानेषु मूर्तिचतुष्टयं स्मृत्वा संपूज्य तेजोमयमूर्तिचतुष्टयं संहृत्यामृतास्रावणलक्षणश्चतुर्मूर्तियोगः कृतस्तथा ब्रह्माणं ब्रह्मसर्वेश्वरमेव सर. स्वतीमूलप्रकृतिसहितं सपरिवारं संचिन्त्य पूजादि कुर्यादित्यर्थः । अथ विष्णु- योगमाह-विष्णुमेवेति । चतुर्वपि स्थानेषु विष्णुं सर्वेश्वरमेव श्रीमूलप्रकृतिसहितं सपरिवारं संचिन्त्य पूजादि कुर्यादित्यर्थः । रुद्रयोगमाह-रुद्रमेवेति । चतुर्वपि स्थानेषु रुद्रमेवोमामूलप्रकृतिसहितं सपरिवारं स्मृत्वा पूजादिकमाचरेदि. त्यर्थः । भेदयोगमाह-विभक्तांस्त्रीनेवेति । विभक्तान्भिन्नशरीरास्त्रीन्ब्रह्मा- दिसर्वेश्वरानेव प्रकृतित्रयसाहतान्सपरिवाराश्चतुर्वपि स्थानेषु संचिन्त्यार्च- नादिकमाचरेत् । अस्मिन्योगे सर्वत्र द्वात्रिंशदष्टचतुर्दलानि पानि पूर्वोक्तदेव- ताविशिष्टानि स्मर्तव्यानि । तत्र पीतश्चतुर्मुखः खुक्सुवाक्षमालादण्डकमण्डलुध. रश्चतुर्बाहुब्रह्मा । अक्षस्रक्पुस्तकमुद्राकलशधरा श्वेता सरस्वती । विष्णुश्चक्रश- बगदापद्मधरो विद्युद्वर्णः । पद्मद्वयश्रीफलाभयधरा रक्ता श्रीः। परशुहरिणशूलक- पालघरः श्वेतो रुद्रः । पाशाङ्कुशाभयवरधराश्यामोमा। सर्वत्र मूर्तित्रयमेकपीठ. युतं ध्येयम् । शक्तयस्तु मूर्त्यङ्कमध्ये वामोरुदेशे वा ध्येयाः। अष्टदलेषु च वेदा. दिकं वाराहादिकं शर्वादिकं सदादिकमित्याद्यावरणचतुष्टयं प्रत्येकं ध्येयम् । अथाभेदयोगमाह-अविभक्तांस्त्रीनेवेति । अविभक्तानेकशरीरांस्त्रीस्त्रीन्ब्रह्मादी- ·[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद् । लिङ्गरूपानेव च संपूज्योपहारैश्चतुर्धाऽथ लिङ्गान्सं- हृत्य तेजसा शरीरत्रयं संव्याप्य तदधिष्ठानमात्मानं संज्वाल्य तत्तेज आत्मचैतन्यरूपं बलमवष्टाय शक्त्पविभागस्वरूपमूलभकृतिमायासहितान्सपरिवारांश्च चतुर्वपि संचिन्त्य पूजादिकमाचरेत् । तत्र सर्वेश्वरो हरिणपरशुशङ्खचक्राक्षवलयदण्डधरस्त्रिमुखोऽ- निर्देश्यवर्णो ध्येयः । पाशाङ्कुशपद्मद्वयमुद्रापुस्तकधरा त्रिमुख्यनिर्देश्यवर्णा प्रकृतिः स्मर्तव्या । लिङ्गयोगमाह-लिङ्गरूपानेव च संपूज्येति । सशक्तिका- न्सपरिवारान्ब्रह्मादीन्सर्वत्र ज्योतिर्लिङ्ग-रूपानेव संचिन्त्य पूजादिकमाचरोदि- त्यर्थः । पूजासाधनं प्रकारं चाऽऽह-उपहारैश्चतुर्थेति । उपहारैरमृतरूपैरर्थ्य- पाचादिभिर्जलादिभिर्वा । चतुर्धेत्यस्यार्थों व्याख्यातः पूर्वमेव । संपूज्य पुनः किं कर्तव्यमित्याह-अथ लिङ्गान्संहृत्येत्यादिना । अथ पूजानन्तरं लिङ्गान्स्या- नचतुष्टयस्थज्योतिर्लिङ्गानि प्रणवोच्चारेण संहृत्यैकीकृत्वाऽमृतमात्राव्य सर्व- देवतात्मकं तत्वेजो वर्षयेदित्यर्थः । अयं च योगक्रमोऽत्रोक्तः पूर्वत्राप्यनु- संधेयः। चिदवष्टम्भयोगमाह-तेजसा शरीरत्रयं संव्याप्येत्यारभ्यावष्टभ्येत्य. न्तेन । तेजसा पूर्वोक्तेन सर्वदेवतात्मकेनाऽऽनन्दामृतवर्धितेन शरीरत्रयं यस्य स्थूलसूक्ष्मकारणलक्षितस्य. शरीरत्रयस्यान्तरिदं पूजादिकं कृतं तच्छरीरत्रयं तेन तेजसा तत्रयव्यापकरूपेण भेदेन संव्याप्य सम्यक्सबाह्याभ्यन्तरं व्याप्ये- पर्थः । ननु सामान्यशरीरं ब्रह्मज्ञानपरशक्त्यात्मकं देवस्य शरीरत्वेन संकल्प सदं सर्व कृतं तदेव च शरीरमिह सर्वदेवतात्मकं तेज उच्यते । तदनेन शरीरेण व्याप्य शरीरत्रयं किमात्मकं सदाधारभूतकारणायात्मकमिति - चेन्न । तस्य पीगदिरूपत्वेन शरीरत्वाभावात् । नायं दोषः । यतो न पीठादिरूपत्वकल्प- नामात्रेण शरीरत्वं कारणादेरपगच्छति कारणादिरूपशरीरमेव हि परोपलब्ध्य. धिष्ठानत्वादिना पीठादिकमुच्यते । अतस्तेन साक्ष्याकारज्ञानात्मकेन तेजसा शरीरत्रयं संव्याप्न तदधिष्ठानं शरीरत्रयस्याप्यधिष्ठानभूतं ब्रह्मात्मकं चैतन्य रूप संज्याल्य शरीरत्रयं संव्यापकज्ञानतेजसा च शरीरत्रयेऽपि ज्ञानतेजसा कवलीकृते तद्वत्किचित्तेजोभावमापन्ने विभज्यतेत्यर्थः । तदेवंभूतं तेजः शरीर- अयव्यापकमात्मचैतन्यरूपं बलं तस्मिन्हि ब्रह्मज्ञानतेजसि ब्रह्मात्मचैतन्यं शरी रचतुष्टयसंहारकमभिव्यक्तमिति तत्तेज आत्मचैतन्यरूपमित्युच्यते । बलं च तत्तेजः सर्वद्वैतपरिभवं संहारसामर्थ्यरूपत्वातस्य तद्बलमवष्टभ्य । अत्यवधा- १.छ. असाऽऽत्म १२ क..ग. छ, न्यस्वरू। ३ म. साक्षात्कार। - .

·श्रीमद्रियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [३ तृतीयः खण्डः ] तस्य गुणैरैक्यं संपाय महास्थूलं महा- सूक्ष्मे महासूक्ष्मं महाकारणे च सह- त्य मात्राभिरोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपं नेन च सर्वचलनपरित्यागपूर्वकं चेतःसाक्ष्येकाकारत्वापादनं तदवष्टम्भो नाम । एवं शरीरचतुष्टयं संहारोन्मुखं कृत्वा गुणयोगः कर्तव्यो मन्दमध्यमयोरित्याह- गुणैरैक्यं संपायेति । गुणेराप्तेरादिमत्वाद्वोत्कर्षादुभयत्वाद्वा मितेरपीतेर्वा तुरी. यत्वाचिद्रूपत्वात्सूक्ष्मत्वाद्वीजत्वात्साक्षित्वाचेत्युक्तैरैक्यं वाच्यवाचकयोरेकत्वं संपाद्य संचिन्त्येत्यर्थः । अथ मन्दमध्यमयोः संहारयोगोऽपि तस्य ह वै प्रण. वस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमपादोभयतो भवतीत्यत्रोक्तक्रमेण केवलमणधो- धारणेन कर्तव्य इत्याह--महास्थूलमित्यादिना । महास्थूलं विराडात्मक स्थूलशरीरम् । महत्त्वं चास्य पूर्वमध्यात्मपरिच्छिन्नस्थूलशरीरमपेक्ष्य । महा- सूक्ष्मं हिरण्यगर्भात्मकं सूक्ष्मशरीरमध्यात्मसूक्ष्ममपेक्ष्य । महाकारणमीक्षणाय- वस्थ बहिर्मुखसदात्मकं प्रलयावस्थं च सत्समस्तसंसारवासनाविशिष्टतया बहि- मुखोत्सुकत्वेन साक्ष्येकाकारत्वाभावात् । किंचिदहिर्मुखमेव हि कारणात्मक सत्तत्तथाऽपि सर्वजगत्कारणत्वेन महाकारणं भवत्यध्यात्मपरिच्छिन्नसौषुप्तश- रीरमपेक्ष्य । संहारसाधनमाह--मात्राभिरिति । उक्तगुणैर्विराडादिपादरूपा- भिरकारोकारमकारमात्राभिरित्यर्थः । अत्र मात्राभिरित्येवोक्तत्वालकेपलमणवे. नायं योगः कर्तव्य इति गम्यते । प्रकरणबलात्पादसंयोगेऽपि न दोषः । अब कारणसंहारायोतादियोगमाह-ओतेत्यादिना । ओतादियोगास्तूक्तास्तुरीय खण्डे चोच्यन्ते । तत्रोतादियोगानन्तरमेवोतादिमन्त्रास्तुरीयखण्ड एव सूचिता ज्ञातव्याः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मन ओतप्रोतादिभाकाय सर्वाधि. छानाय सर्वात्मने सर्वायाद्वयाय सर्वात्मन एकाय परमार्यसदात्मने व्यासाय सच्चिदानन्दधनैकरसायाव्यवहार्यायायाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायों कारात्मन ओतप्रोतभावाय सर्ववाचकाय वामात्ररूपाय सर्वरूपात्मने चिन्मा- अरूपाय सर्वात्मने परमेश्वरायाभिनायामृतायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्योत- मन्त्राः १ । ॐ नमो भगवते नृसिंहात्मने सर्वानुज्ञाने सदात्मदात्रेऽस्ङ्गायाविकि- यायावयाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोंकारात्मने सर्वानुज्ञात्र वाग्यावरू- पाय सर्वरूपात्मने चिन्मात्ररूपाय सर्वात्मने सदात्मकर्ने परमेश्वरायामिनायाभू- तायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यनुज्ञातृमन्त्रः२।ॐ नमो भगवते नृ संहात्मनेनु- १७. णेन च ।।

·[१ चतुर्थः खण्डः] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । चिन्तयन्यसेत् ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीय षष्ठोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥३॥ तं वा एतमात्मानं परमं ब्रह्मोंकारं तुरीयों- काराग्रविद्योतमनुष्टुभा नवा प्रसायोमिति बैंकरसाय प्रज्ञानघनायाऽऽदिसिद्धायाद्वयाय नमः। ॐ नमो भगवते नृसिंहायों- कारात्मनेऽनुज्ञैकरसाय सर्वानुज्ञात्मने वाङ्मात्ररूपाय सर्वरूपात्मने चिन्मात्ररू. पाय सर्वात्मने परमेश्वरायाभिन्नायामृतायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यनुनामन्त्रः ३॥ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽत्मने विकल्पायाद्वयाय नमः। ॐ नमो भगवते नृसिंहायोंकारात्मनेऽविकल्पायाद्वयाय चिन्मात्ररूपाय सर्वात्मने परमेश्वराया- भिनायानामरूपायाव्यवहार्यायायाय स्वप्रकाशाय महानन्दायाऽऽत्मनेऽसु- तायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यविकल्पमन्त्रः ४ । एवमेतैश्चतुर्दशयोगैः सर्वमपि जगत्स्वात्ममात्रात्मतया विलाप्यानुशासनखण्डे वक्ष्यमाणलक्षणं परमात्मानं हंसः सोऽहमित्यात्मत्वेन प्रतिपद्यानुज्ञाप्रणवेन चिदात्मकेन चिदचिदात्मकेन वा सर्वदा स्वात्मस्थो भवेदित्यनुष्ठानक्रमसंक्षेपः । विस्तरस्तु तत्प्रतिपादकेषु अन्येषु द्रष्टव्यः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकारानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ अथ स्तुतिनमस्कारविशिष्ट प्रतिपत्तिं वक्तुमारभते-तं वा एत- मिति । तं विरावैश्वानरहिरण्यगर्भसूत्रमाज्ञानेश्वरांच्याकृतब्रह्मरूपमेत स्थूलं विश्वं सूक्ष्म तैजसं सौषुप्तमाजाव्याकृतप्रत्यग्रूपमात्मानमेतत्सर्वव्यापकमचार परमं ब्रह्म परब्रह्मरूपमोंकारं चतुर्विधाकारोकारमकारार्धमात्रारूपं चेत्यर्थः । तुरीयोंकाराग्रविद्योतमोतादिरूपस्य तुरीयोंकारस्य बिन्दुनादशक्तिशान्तरूप- स्याने पूर्वभागे साक्षितया विद्योतमानं प्रकाशमानं स्वत एव तमात्मान- मनुष्टुभा नमामिपदपर्यन्तया स्तुतिपूर्वकं नत्वा प्रसाद्य तत्मसादेन लब्धसंसा- रसंहारसामर्थ्यः सनोमिति संहत्य चतुर्मात्रमोंकारमुच्चरन्दिराडादिकं क्रमेण १८. 'सूत्राज्ञानेश्व' । २ ठ. 'रात्माव्या ।

·भीमविद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता--- [४चतुर्थः खण्डः) संहृत्याहमित्यनुसंदध्यादथैतमेवाऽऽत्मानं परमं ब्रह्मोंकारं तुरीयोंकाराग्रविद्योतमेकादशात्मा- नमात्मानं नारसिंहं नत्वोमिति संहरन्ननु- संदध्यादथैत मेवाऽऽत्मानं परमं ब्रह्मोंकारं तुरीयोंकाराग्रविद्योतं प्रणवेन संचिन्त्यानुष्टुभा संहृन्याहमित्यनुसंदध्यात् । अवशिष्टेनाहंपदेनावशिष्टं तुरीयतुरीयमद्वितीयमात्मा नमनुचिन्तयदित्यर्थः । अत्र नत्वति वचनं(नेन) नमामिपदस्य नमस्कार एवार्थः। तथा चोग्रमित्यादिद्वितीयान्तपदानां यथाश्रुत एवार्थः । उपासना चेयमनुष्टुप्पा- दमात्रामिश्रा न. भवति । अनुष्टुभस्तुरीयप्रतिपत्तिमात्रशेषत्वात् । तुरीयोंका- राग्रविद्योतमनुष्टुभा नत्वेति युक्तम् । ओमिति, संहृत्येति वचनाच मणवेनैव संहारः । अयमर्थः । चतुर्मात्रमोंकारं समुच्चरंस्तस्य सामर्थ्यस्य साधकं तुरीय- तुरीयं परमात्मानं मृत्युमृत्युमितिपदपर्यन्तयाऽनुष्टुभा स्तुत्वा नमामीति मनसा कायेनोभाभ्यां प्रणम्य प्रणवमुच्चरन्सर्व संहृत्याहमिति पूर्णोऽहविमर्शरूपेण ब्रह्म- ज्ञानेनावशिष्टमात्मानमनुसंदध्यादिति। अथानुष्टुप्पदसाधनां स्तुतिनमस्कारविशि. ष्टामुपासनामाह-अथैतमिति । अथशब्दः क्रमार्थः । क्रमस्तु क्रमखण्ड एवास्माभि- रुक्तः। एतमेव तं वा एतमित्युक्तमेवेत्यर्थः । विद्योतमित्यन्तमुक्तार्थम् । एकादशा- त्मानमुग्रेत्वादिगुणभेदवैशिष्ट्यादेकादशस्वरूपमात्मानं प्रत्यग्रूपं चारसिंह स्वात्म- बन्धहरं परं परमात्मानं नत्वा स्तुतिपूर्वकं नमस्कृत्य तत्प्रसादलब्धवीर्यः सनो- मिति सर्व संहरनवशिष्टं ब्रह्म स्वप्रकाशमनुसंदध्यात् । तदात्मनाऽवतिष्ठतेत्यर्थः। अयं भावः। ओंकारं समुच्चरंस्तुरीयतुरीयं प्रतिपद्योगमित्यायेकैकेन पदेनोग्रत्वा- दिगुणविशिष्टं तमेव संचिन्तयन्स्तुत्वाऽऽत्मानं नृसिंहोऽहमिति तमेव वाक्यार्थरूपं स्तुत्वाऽहं नमामीति स्वात्मसमर्पणलक्षणं नमस्कारं विधाय वीरादिमन्त्रैरप्येवमेव स्तुतिनमस्कारी कृत्वा पुनः प्रणवमुच्चार्य सर्व संहृत्य स्वात्मन्यवतिष्ठतेति । मन्त्रास्तु क्रमखण्डे लिखिता द्रष्टव्याः । पुनरपि परसाधनं नमस्कारादिविशिष्टं चिन्तनान्तरमाह भगवतः प्रसादातिशयार्थम्- अथैतमेवेत्यादिना । उक्त मार्थ एवायशब्दः । एतमेवेत्यादि विद्योतमित्यन्तमुक्तार्थम् । प्रणवेन चतुर्मात्रेण तुरीयतुरीयपर्यन्तं प्रत्यगात्मानं त्वंपदार्थरूपं संचिन्त्योति प्रणवेन संचिन्त्येत्य- स्वार्य:-1-उत्तरत्रानुष्टुभा परमं ब्रह्म संभाव्यतिविशेषश्रवणादहंपदेनात्मान- १ द. 'प्रतादि।

·[१ चतुर्थः खण्डः ] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् ।। १०९ सच्चिदानन्दपूर्णात्मसु नवात्मकं सच्चिदान- न्दपूर्णात्मानं परमात्मानं परं ब्रह्म संभा- मादायेत्यहंपदेन शोधितत्वंपदार्थादानश्रवणाच्चानुष्टुभेत्यनुष्टुबन्तर्गतैरुग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंह भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युमितिपदैरित्ययः । अविशिष्टविनियोगान्तरश्रवणादहंपदेनाऽऽत्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकीकुर्या- दिति नमाम्यहमिति पदद्वयं तावच्छोधितमत्यगात्मादाने तस्योग्रादिपदनवैक- शोधितब्रह्मणैकत्वप्रतिपत्तौ च विनियुक्तम् । अर्थादेवावशिष्टं नृसिंहपदं नवप- दविशिष्टब्रह्मवाचकमिति गम्यते । तद्धि नृसिंहरूपस्य ब्रह्मणो वाचकमिति प्रधानभूतविशेष्यवाचकं युक्तम् । अतोऽनुष्टुभेत्यनुष्टुबन्तर्गतोक्तपदनवकेनेत्येवे- त्यर्थः । कथंभूतं ब्रह्मानुष्टुप्पदैरन्वेष्टव्यमित्याह-सच्चिदानन्दपूर्णात्मतु नवा- स्मकमिति । ब्रह्मणः स्वरूपभूतेषु सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्षु पञ्चस्वपि प्रत्येक नवात्मकं सदादीनामेकैकस्यापि सर्वसंहारसमर्थत्वादिरूपत्वसिद्धये प्रत्ये- कमुग्रमित्यादिपदनवकं योज्यमित्यर्थः । ॐ उग्रं सदात्मानं वीरं सदा- स्मान महान्तं सदात्मानं विष्णुं सदात्मानं ज्वलन्तं सदात्मानं सर्वतोमुखं सदात्मानं नृसिंह सदात्मानं भीषणं सदात्मानं भद्रं सदात्मानं - मृत्यु- मृत्यु सदात्मानमिति तत्संयोगक्रमः । उग्रं चिदात्मानं वीरं चिदात्मानः मित्यादिरूपचित्संयोगक्रमः । उग्रमानन्दात्मानं वीरमानन्दात्मानमित्यादि- रूप आनन्दयोगक्रमः । उग्रमनन्तात्मानमुने पूर्णात्मानमित्यादिरूपो वा पूर्णसंयोगक्रमः । उग्रं प्रत्यगात्मानमुग्रमात्मानमित्यादिरूपो वाऽऽत्मसंयो. गक्रमः । एवं ब्रह्मविशेषक्रमभूतानां सदादीनां ब्रह्मवत्सर्वसंसारविरो- धित्वप्रतिपत्त्यर्थमुग्रत्वादिरूपमभिधाय तेषामेव सदादीनां ब्रह्मवत्सच्चिदा- नन्दपूर्णात्मत्वप्रतिपत्त्यर्थमुग्रमित्यादिपदसमूहस्य सदात्मानमित्यादिपदसमूहस्य च मध्ये सदादिविशेषणत्वेन सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्पदानि प्रक्षेप्तव्यानीत्याह- सचिदानन्दपूर्णात्मानमिति । अत्रापि सच्चिदानन्दपूर्णात्मस्वित्यनुषज्यते । अतः सच्चिदानन्दपूर्णात्मसु पञ्चस्वपि सच्चिदानन्दपूर्णान्मानमिति संबन्धे सदा- दीनामेकैकस्यापि ब्रह्मवत्सच्चिदानन्दादिस्वरूपत्वं सिद्धं भवति । अतो ब्रह्मणो विशेषणानां चैकत्वेन ब्रह्मण एकरसत्वं च सेत्स्यति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्द- पूर्णप्रत्यक्सदात्मानमित्यादिक्रमेण योगो द्रष्टव्यः । विशेष्यब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थे तद्वाचकं पदद्वयमाह-परमात्मानं परं ब्रह्मेति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्द परमा- स्मानं परं ब्रह्मेत्यादिप्रयोगक्रमः । अत्र यद्यपि विशेष्यवाचकनृसिंहपदपर्यायत्वेन १ क. ग. घ. छ. परमं । २ ट, "वकाशो। ३. 'शेषवा।

·श्रीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-[१ चतुर्थः खण्डः) व्याहमित्यात्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकी कु- दिनुष्टुभैव वैष उ एव रेष हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सिंहोऽसौ परमेश्वरोऽसौ हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सन्सर्वमत्ति परमात्मानं परं ब्रह्मेति पदद्वयमेव श्रुतं तथाऽपि तस्मात्पूर्व नृसिंहपदं प्रयोक्त- व्यमन्यथा मन्त्रराजगतस्य नृसिंहपदस्य परित्यागप्रसङ्गात् । पदद्वयात्पूर्वमेव च तस्य प्रयोगो न्याय्यस्तत्स्थाने पदद्वयस्य प्राप्तत्वेन तस्य प्राधान्यात्। एवं तत्प- दार्थ संभाव्याहंपदेन शोधितं प्रत्यगात्मानमादाय नम इति पदेन तस्य ब्रह्मणे- कत्वं भावनीयमित्याह-अहमित्यात्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकी कुर्यादिति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमा- मीत्यादिक्रमेण क्रमखण्डोक्तमन्त्रा द्रष्टव्याः । अथ प्रणवादिकं विनाऽनुष्टुभव ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपत्तव्यमित्याह-अनुष्टुभैव वेति । अत्रोग्रत्वादिगुणलक्ष्यो नृसिंहस्तत्पदार्थोऽहमिति त्वंपदार्थवाचकः । नमामीति पदं तत्त्वंपदार्थयोरै- क्यवाचकमिति भावः । मन्त्रराजमध्यगतनृसिंहपदेनैव च ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपत्त- व्यमित्याह-एष उ एव न्रित्यादिना । तत्र नृशब्दस्य प्रत्यगर्थतामाह-एष इति । एष सर्वेषां स्वभावसिद्ध आत्मा । उ एवेति तस्यैव नृशब्दार्थत्वमन्यत्रा- नुपपत्तेरवधीयते रिति। नृसिंह इत्यत्रा नृशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । कथमस्यैव नृश- ब्दार्थत्वमित्यत आह-एष हीति । एष हि यस्मात्सर्वत्र सर्वस्मिन्देशे वर्तते सर्वस्याऽऽत्मरूपं सच्चिदानन्दरूपेण सर्वदा सर्वस्मिश्च काले वर्तते नित्यत्वात्स- त्मिा च भावाभावात्मकस्य जगतः सच्चिद्वयतिरेकेणाभावात्सर्वात्मत्वमस्या- वगन्तव्यमिति । देश[तः] कालतो वस्तुतचापरिच्छिन्न आत्मेत्यर्थः। अयं भावः । निति नृ गताविति धातो रूपं गतिश्च व्याप्तिस्त्रिविधा मुख्या सा च प्रत्यगात्मन्येवोपपद्यते तदन्यस्य तदृश्यत्वेन तत्र कल्पितत्वोपपत्तेस्तस्मात्स एव नृशब्दार्थ इति । सिंहशब्दस्य तत्पदार्थवाचकत्वं दर्शयति-सिंहोऽसौ परमेश्वर इति । सिंहः सिंहशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । असौ श्रुतिस्मृतिलोकमसिद्धः परमेश्वरः । सिंहशब्दस्य तदर्थवाचकतां दर्शयति-असौ हीति । असो परमेश्वरः सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सन्नित्युक्तार्थम् । सर्वमत्ति स्वात्म- मात्करोति सचिद्रूपेणेत्यर्थः । अयं भावः । पिञ् बन्धन इंति धातो रूप सिमिति । अतः कार्यकारणरूपबन्धार्थोऽसौ तं इन्ति बयाप्य : संहरतीति सिंह इत्युच्यते । ह इति हन हिंसागत्योरि: १ अ. "नेन प.. ro ·P [४. चतुर्थः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । नृसिंह एवैकल एष तुरीय एष एवोत्र एष एव वीर एष एव महानेष एव विष्णुरेष एव ज्वलन्नेष एव सर्वतोमुख एष एव नृसिंह एष एव भीषण एष एव भद् एष एव मृत्युमृत्युरेष एव नमाम्येष एवाहमेवं योगारूढो ब्रह्मण्येवानुष्टुभ संद- त्यस्य रूपम् । तत्र हिंसा सर्वसंहारो गतिाप्तिस्विविधा । तदुभयं प्रत्यगात्म- भूते परश्वर एव संभवतीति स एव सिंहशब्दार्थ इति । एवं पदार्थद्वयं संशोध्य सामानाधिकरण्यादिसिद्धं पदार्थयोरत्यन्तैक्यलक्षणवाक्यार्थमाह- नृसिंह एवेति । आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्म चाऽऽत्मैवेत्यर्थः । पदार्थद्वयकथनप्रसङ्ग प्राप्तां संसर्गवाक्यार्थतां निराचष्टे-एकल इति । एकरसः सिंह एवं नैकरसो नैव च सिंह इत्यर्थः । ननु लोके संसर्गादिलक्षणो वाक्यार्थों दृष्टस्ततोऽत्रापि तथा स्यादित्याशङ्कयास्य वाक्यार्थस्य लोकोत्तरत्वान्नैवमित्याह-एष तुरीय इति । सर्वद्वैतसंहारसमर्थत्वाचास्य वाक्यार्थस्यासंसर्गादिरूपत्वमित्याह-एष एवोग्र इति । संहारसमर्थत्वेऽपि मन्दप्रस्थानतया सर्वमनर्थजातं सहत इति चेन्नेत्याह-एष एव वीर इति । एष एव महानित्यायेष एवाहमित्यन्तं सर्व- संहारसमर्थः परिभवासहः प्रभुाप्त इत्यादिपदव्याख्यानेनैव व्याख्यांतपा- 'यमिति न पुनर्व्याख्यायते । तत्र तुरीयपदार्थसद्भावं दर्शयता पदान्यर्थतो व्याख्यातानीह तु तत्रोक्त मेवार्थमुपजीव्य तुरीयस्य वाक्यार्थरूपस्य सर्वसंहा. रसामर्थ्यकथनेन वाक्यार्थस्याखण्डतोप पावत इति विशेषः । किंच पूर्वत्र तुरीये पदार्थसद्भावमात्रं दर्शितं सर्वसंहारसमर्थ इत्यादिना । इह त्वेष एवोग्र इत्या- दिभिः सावधारणैर्वाक्यरिहैव सद्भादो दर्शित इति महान्विशेषः । अत एष च वार्तिककृद्भिः प्रतिपदार्थव्याख्यानमेवकारार्थो दर्शितः- "उग्रता क्रूरताऽन्यत्र प्रतीचो ब्रह्मणो न हि" इत्यादिना । उक्तोपासनावलेन केवलोंकारा- घस्थानसमर्थस्य सर्वमन्यत्साधनजातं प्रणवे संन्यस्य तेन स्वात्मानुसंधान कर्तव्यमित्याह-एवमित्यादिना । एवं कर्मकाण्डविहितैः साधनैः पूर्वो- पनिषद्युक्तोपासनयाऽत्रोक्तानुष्टुप्पादमिश्रोपासनादिभिश्च योगारूढः केवलप. गवे योगाश्रयणसमर्थों ब्रह्मण्येवोंकारेऽनुष्टुभं संदध्यात् । सर्वमन्यत्साधन- जातं ब्रह्मरूपे प्रणवेऽन्तर्भाव्य तेनाऽऽत्मानमनुसंदध्यादित्यर्थः । गतखण्ड- १ छ. "स्युरे" । २ अ. ट. बाणैवों । .

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [४चतुर्थः खण्डः ध्यादोंकार इति तदेतौ श्लोकौ भवतः- संस्तत्य सिंहं स्वसुतान्गुणन्सिंयोज्य शृङ्ग. ऋषभस्य हत्वा । वश्यां स्फुरन्तीमसती निपीड्य संभक्ष्य सिंहेन स एष वीरः । शृङ्गपोतान्पदा स्पृष्ट्वा हत्वा तामग्रसत्स्वयम्। चतुष्टयोक्तेऽर्थे मन्त्राववतारयति-तदिति । तत्तत्रोक्तेऽर्थे श्लोको मन्त्री ब्राह्म- णमूलभूतो संभवतः । संम्तभ्य सिंहमुपाध्यविवेकवशाचलन्तमात्मानं सिंह पर- मार्थतो निरस्तनिखिलवन्धं संस्तभ्य विवेकविज्ञानेन स्वमहिम्न्येव स्थिरीकृत्य किमित्याह । त्वसुतान्स्वस्य सिंहात्मनः सुतास्थूलविश्वादीन्गुणर्धान्गुणैः स्थूल- स्वास्थूलभुक्त्वाचेत्याधैर्ऋद्धान्वृद्धि प्राप्तान्विराड्वैश्वानरादिभावं गतानितिमत्र- स्य प्रथमपादेन प्रथमखण्डार्थः संगृहीतः। ऋषभस्य च्छन्दसामृषभस्य प्रधानस्य प्रणवस्य शृङ्गात्राभिस्तान्स्वसुतानाप्स्यादिमिः सामान्यैः संयोज्य मात्रापा- दैक्यं प्रतिपद्येत्यर्थः । हत्वा स्थूलं सूक्ष्मे सूक्ष्मं कारणे च मात्रात्रयेण संहृत्ये. त्यर्थः । तुरीयमात्रात्रयाकारेण संहारप्रकारमाह-वश्यामित्यादिना । तो कारणरूपां मायामोतयोगेनाऽऽत्मवशां कृत्वाऽनुज्ञातृयोगेनाऽऽत्मसत्तास्फुरणा- धीनतया सुती स्फुरन्तीं तत्र कल्पितया संभाव्यानुज्ञायोगेनासतीमविद्यमान- समां निरस्तप्रसवां कृत्वा निपीड्य साक्षिचिदाकारमेवातिपयत्नेन मनः कुर्वस्तां साक्षिसिंहचैतन्ये स्वविरोधिन्येव मज्जयित्वेत्यर्थः उक्तं च-" ओतत्वाच्च तुरीयस्य वश्यातुज्ञातृगोऽपराम् । अनुकरसत्याच संहृत्यैव दयाकृतिः "॥ इत्यादि । संभक्ष्य सिंहेन बुद्धिवृत्त्यारूढेन तुरीयेण स्वात्मना ब्रह्मणा तावन्मात्रेण संभक्ष्य तत्राध्यस्ता मायां तस्मिन्नुदितेन ज्ञानेन तावन्मात्रां कृत्वेत्यर्थः । संभक्ष्य सिंहेनेति मन्त्रराजेन तुरीयतुरीयं चिन्तयंस्तो मायां संहृत्येति बायः । स एवं विद्वान्वीरः पुनः संसारापरिभाव्यो भवति नृसिंहरूपत्वात. -स्येति द्वितीयखण्डार्थः संगृहीतः । शृङ्गप्रोतामणवमात्राब्याप्तान्विराडादींश्च- तुःसप्तकान्ब्रह्मसर्वेश्वरादींश्च पदाऽनुष्टुप्पादचतुष्टयेन स्पृष्ट्वा संयोज्य संचिन्त्य इत्वा क्रमेण संहृत्य तां कारणभूतां मायायुक्तपकारेण तुरीयमात्रया पादेन च यथासंभवमग्रसत्संहृतवान् । स्वयं वीरो विद्वानृसिंह आत्मेति तृतीयखण्डार्थ: संग्रहीतानत्वा च बहुधाऽनन्तरसण्डोक्ताकारणाऽऽत्मभूतनृसिंहमनेकप्रकारेण ।

·[५ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । नत्या च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः स्वयमुनाविति ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि चतुर्थः खण्डः ॥४॥ अथैषो एवाकार आप्ततमार्थ आत्मन्येव नृसिंहे नत्वा । चशब्दात्स्तुत्वा चेत्यर्थः । बहुधा दृष्ट्वा च स्वात्मानं नृसिंह नमस्कार- मन्त्रः प्रणवेन मन्त्रराजेन नृसिंहपदेने च बहुधा दृष्ट्वा । नृसिंहः स्वयमुद्भभौ पूर्वमपि स्वयं नृसिंह एव सन्नज्ञानादनभिव्यक्ततया देवप्रसादजेन ज्ञानेन नृसिंहः स्वयमुद्धभौ । अभिव्यक्त इत्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकारानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ओंकारेऽनुभमन्तर्भाव्य तेन स्वात्मानुसंधानं कर्तव्यमित्युक्तं तत्क- थमनुष्टुभः प्रणवेऽन्तर्भावः कथं वा तेनाऽऽत्मानुसंधानं कर्तव्यमित्याकाङ्- क्षायां तत्पदर्शनाय खण्ड आरभ्यते--अथेति । तत्राकारस्याततिजस्य व्याप्त- प्रत्यगर्थत्वमभिधाय तदुपपादनाय प्रतीचि मन्त्रराजार्थसद्भावमभिधाय स एवाकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यते प्रथमपर्यायेण । द्वितीयपर्याये शङ्का- न्तरपरिहाराय प्रत्यगात्मन एवोत्कृष्टोकारार्थत्वमभिधायाऽऽत्मन उत्कृष्टत्वो- पपादनायाऽऽत्मनि मन्त्रराजार्थसद्भावमभिधाय स एवोकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यसे । तृतीये तु पर्याये महाविभूतिविशिष्टस्य प्रत्यग्ब्रह्मण एव मकारार्थत्वमभिधाय विभूतिमत्त्वेन प्राप्तदोषपरिहाराय ब्रह्मणि मन्त्रराजा- न्तर्भावाचद्वाचकप्रणवमात्रास्वपि तदन्तर्भावो ज्ञातव्यः । अन्यथा तद्वा- चकायोगाद्वाच्यवाचकयोरभेदाच्च (?) । तत्र तावदकारस्य व्याप्ततमार्थत्वमत- तिजत्ववलेनाऽऽह-अथेति । अनुष्टुप्पादचतुष्टयेन चतुर्मात्रष्णवेनोपासनमाभ- धाय केवलेन त्रिमात्रेण प्रणवेनाऽऽत्मप्रतिपत्तिरभिधीयत इत्यथशब्दस्यार्थः । एषा मात्रा । उ एव । का सा मात्रेत्यत आह--अंकार इति । सा चाऽऽप्तत- मार्थ एवेत्येवकारस्यान्वयः । अस्त्वकारस्याततिजत्वेन व्याप्ततमार्थत्वं स तु व्याप्ततयोऽकारार्थः को यस्मिन्नकारस्य वृत्तिर्भवतीत्यत आह-आत्मन्येवेति । आत्मन्येव प्रत्यगात्मन्येवेत्यर्थः । तस्याकारार्थत्वाय त्रिविधव्याप्तिसिद्धये सर्व- संहर्तृत्वमाह--नृसिंह इति । स्वात्मबन्धहर इत्यर्थः । ततश्च बृहत्त्वात्तत्राका- १. न । " १५ ·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [५पञ्चमः खण्डः] ब्रह्मणि वर्तत एष ह्येवाऽऽप्ततम एष हि साक्ष्येष ईश्वरोऽतः सर्वगतो न हीदं सर्व- मेष हि व्याप्ततम इदं सर्वं यदयमात्मा मायामात्रमेष एवोग्र एष हि व्याप्ततम रस्य वृक्तियुक्तेत्याह-ब्रह्मणि वर्तत इति । नन्वन्येऽपि व्याप्ता आकाशादयः पदार्थाः सन्त्यतस्तेषामन्यतमस्मिन्नकारस्य वृत्तिरस्तु । न तेषां व्याप्तत्वेऽपि व्याप्ततमत्वाभावादित्याह- एष ह्येवाऽऽततम इति । कथं प्रत्यगात्मनोऽप्ये- तच्छरीरमात्रवर्तिनो व्याप्ततमत्वमित्याशङ्कय सर्वबुद्धिसाक्षित्वान्नैवमिति वद. चुक्तं सर्वसंहर्तृत्वं ब्रह्मत्वं च क्रमेण साधयति- एष हि साक्षीति । न हि साक्षिमात्रे भेदो भवतीत्यर्थः । तथाऽपीश्वरस्य भेदेनास्थितत्वान्नैवाऽऽप्सतमत्व- मित्याशङ्कय नेत्याह- एष ईश्वर इति । न हि साक्षिणो व्यतिरिक्तस्य सा- क्ष्यस्य जडस्येश्वरत्वं संभवतीत्यर्थः । फलितमाह-अतः सर्वगत इति । तथाऽपि सर्वसाक्षिणः साक्ष्यसद्भावान्न व्याप्ततमत्वमित्याशङ्कय साक्ष्यस्य साक्षि- व्यतिरेकेणासत्त्वमाह-न हीदं सर्वमिति । तत्र हेतुमाह--एष हि व्याप्ततम इति । एष ईश्वरः साक्षीशितव्ये साक्ष्येऽतिशयेन व्याप्तः स बाह्याभ्यन्तरं स्वीकृत्य सकलोऽन्यथा साक्षित्वानुपपत्तेरित्यर्थः । अथवाऽकारस्य तावद्व्याप्ततमः कश्चिदर्थोऽभ्युपगन्तव्यः । स च साक्षिणोऽन्योऽनुपपन्न इत्य- कारस्य निरर्थकत्वभयादात्मनः साक्ष्यसंकोचोऽपि नाभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः । नन्वेवमपि साक्ष्ये व्याप्ये साक्षिणो भेदेनाभेदेन वा विद्यमाने कथं व्याप्तत. मत्वं संभवतीति चेन्नायं दोषः । यतो न साक्ष्यं परमार्थतोऽस्तीत्याह- इदं सर्व यदयमात्मेति । योऽयमात्मा स एवेदं सर्व न तु तस्माद्भेदेनाभेदेन वा स्थितमित्यर्थः । तत्रास्य सर्वस्य मायामात्रत्वं हेतुमाह-मायामात्रमिति । मायामात्रेणापि साक्ष्येण व्याप्तिसंकोचो भवत्यतो न व्याप्ततमत्वमात्मन इति चेन । तत्संहारसमर्थत्वादस्येत्याह-एष एवोग्र इति । उग्रत्वमप्यततिभवस्या- कारस्य नैरर्थक्यभयादात्मन्यभ्युपगन्तव्यमित्याह-एष हीति । अका- रस्य तावदेष एवाऽऽत्माऽर्थो यत एष ह्येवाऽऽसतमो न चाऽऽप्ततम- त्वमुग्रत्वस्य सर्वसंहर्तृत्वस्याभावे संभवत्यतोऽकार एव स्वयमुग्रपदात्मा सन्नुग्रत्वमप्यात्मनो बोधयतीत्यकारस्योग्रपदात्मत्वं तावत्सिद्धमित्यनेनोक्तम् । एवं वीरादिपदात्मत्वमप्यवगन्तव्यम् । ततश्च. यदुक्तमनुष्टुभं संद- १ क. ग. प हीश्व।

·[५ पञ्चमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ११५ एष एव वीर एष हि व्याप्ततम एष एव महा- नेष हि व्याप्ततम एष एव विष्णुरेष हि व्याप्त- तम एष एव ज्वलन्नेष हि व्याप्ततम एष एव सर्वतोमुख एष हि व्याप्ततम एष एव नृसिंह एष हि व्याप्ततम एष एव भीषण एष हि व्याप्ततम एष एव भद्र एष हि व्याप्ततम एष एव मृत्युमृत्युरेष हि व्याप्ततम एष एव नमा- म्येष हि व्याप्ततम एष एवाहमेष हि व्याप्त- तमै आत्मैव नृसिंहो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो ध्यादोंकार इति तदित्थमुपपादितं श्रुत्या भवति । संहारसमर्थत्वेऽपि मन्दप्र- स्थानत्वान्न संहरति किंतु सर्वमप्यनर्थजातं सहत एवेति चेन्न । यतोऽयं पराभ- वासह इत्याह-एष एव वीर इति । वीरत्वेऽपि पूर्ववद्धेतुमाह-एष हीति । एवमपि प्रतिबन्धसंभवान्न संहरतीति चेन्नेत्याह-एष एव महानिति । मह- त्वेऽपि पूर्ववद्धतुमाह-एष होति । एवमेवोत्तराण्यप्यनुष्टुप्पदानि पूर्वोक्ताश- ङ्कगनिवर्तकत्वेनोत्थाप्य तत्तत्पदार्थात्मन्यकारार्थव्याप्त्यन्यथानुपपत्त्या तत्तत्प दात्मकेनाकारेण साधनीयम् । एवमकारेऽनुष्टुभमन्तर्भाव्य तेन प्रत्यगात्मप्रति- पत्तुः फलमाह- आत्मैव नृसिंह इत्यादिना । ज्ञानकाल एव प्रत्यम्भूतं चिदा- स्मकं सर्वबन्धरहितं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । एवंविदो वेदनमात्रेण ब्रह्मत्वमुपपाद- यति-सोऽकाम इत्यादिना । यस्मात्स विद्वानकामो मुक्तः सर्वविषयरहितो ज्ञानसमकाल एव तस्माज्ज्ञानसमकाल एव ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुतो ज्ञानस- मकाल एवाकाम इति । तत्र निष्कामत्वं हेतुमाह-निष्काम इति । निर्गततृष्णा- भेदत्वात्तदैवेत्यर्थः । कुतस्तृष्णाभाव इति । आप्तसर्वकामत्वादित्याह-आप्त- काम इति । अनाप्तकामस्य हि तृष्णा तद्विषया भवति न तु प्राप्तसर्वकामस्य । कुत आप्तकामता विदुष इति । आत्मकामत्वादित्याह-आत्मकाम इति । ये पूर्व परमानन्दानुभवरूपात्मज्ञानादातव्या अनात्मभूताः कामा अभवंस्तेऽस्यो- कात्मज्ञानादज्ञाने निवृत्तेऽज्ञानकार्यत्वानिवृत्ता आत्मानन्दमात्रतामेव प्राप्ताः। अत आत्मकामत्वादाप्तकामोऽतश्च निवृत्तसर्वतृष्णोऽतोऽकामो निर्विषयो मुक्तो १ घ. 'मस्तस्मादात्मानमेवं जानीयादात्मै । २ क. ग. घ. 'हो देवो न।

·Gar श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [१पश्चमः खण्डः) न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समर्वनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येत्यथैषो एवोकार उत्कृष्टत- मार्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे ब्रह्मणि वर्तते तस्मादेष सत्यस्वरूपो न ह्यन्यदस्त्यमेयम- ब्रह्मैवासौ ज्ञानसमय इत्यर्थः । अस्त्वेषं ज्ञानसमये ब्रह्मत्वं शरीरपातावं तु पूर्ववत्पुनरपि संसारं प्रामोतीति चेन्न । अज्ञानकामाधसत्त्वेनोत्क्रान्त्यभावादि- त्याह-न तस्येति। तस्याकामस्य प्राणा नोत्क्रामन्ति । कर्मफलभोगाय छुत्क- मणं स्यात् । कर्म चाज्ञान कृतं विद्यया नष्टमिति तत्फलानुपपत्तेः । न तद्भोगाय प्राणा उत्क्रामन्त्यन्तकाले । किं तत्रैिव विदुष आत्मन्येव समवनीयन्त एकीभावं गच्छन्ति । स तु विद्वान्समवनीतेषु प्राणेषु शरीरे च पतिते पूर्वमपि ब्रह्मैव सन्नुत्तरकालेऽपि ब्रह्मैवाप्यति । अज्ञानकृताब्रह्मत्वानिवृत्तिरेव ब्रह्मप्राप्तिर्न स्वर्गादिप्राप्तिवदप्राप्तप्राप्तिः संमवति । आत्मत्वाब्रह्मणो मोक्षस्य स्वर्गादिवद- नित्यत्वप्रसङ्गाच्च । नन्वात्मन्यनात्माध्यासवदात्मनोऽप्यनात्मन्यध्यासोऽङ्गीक- तव्यः । अन्यथा लोकव्यवहारानुपपत्तेः । तस्मात्कल्पिस्यासत्त्व आत्मनोऽपि कल्पितत्वेनासत्त्वप्रसङ्गस्तम्य सत्यत्वे चानात्मनोऽपि सत्यत्वं स्यात् । एवं च सति के विशेषमाश्रित्याऽऽत्मनः सर्वसंहारसमर्थत्वेन व्याप्तत्वादकारार्थत्वं न त्वनात्मनस्तदभावादिति पूर्वमुक्तमित्याशङ्कामुकारेण परिहर्तुमुकारस्यार्थमाह- अथेत्यादिना । अकारार्थकथनानन्तरमुकारार्थ उच्यत इत्यथशब्दार्थः । एषा मात्रा । उ एव । का सा मात्रेत्याह-उकार इति । स चोत्कृष्टतमार्थ उत्कर्ष शब्दैकदेशत्वात्तस्योर्ध्वमुत्कृष्टत्वमाधिक्यं चोत्कर्षः । अनात्मसंबन्धित्वेना- ध्यरतत्वेऽपि स्वरूपेणानध्यासाचोत्कृष्टत्वमसंसृष्टत्वमनध्यस्तत्वमूर्ध्वमुत्कृष्टत्व. माधिक्यं च तदेव । कोऽसावुत्कृष्टतमोऽर्थो यस्मिनुकारस्य वृत्तिरिति तत्राss- ह-आत्मन्येवेति । देवादिरूपस्याऽऽत्मन एव सर्वाध्यक्षस्योक्तरूपोत्कर्ष- संभवात्स एवोकारार्थ इत्यर्थः । अतश्चोक्त शङ्कानिरवकाशेत्याह--तस्मादिति । यस्मादध्यासाध्यस्ताध्यतया स्वरूपेणानध्यस्ततया वर्तते तस्मादुत्कृष्टत्वा- देष एव सत्यस्वरूपो न त्वनात्मेत्यर्थः । अनात्मनोऽपि तर्हि संबन्धरूपेण चाध्यस्तत्वं स्वरूपतस्त्वात्मवदनध्यस्तपरमार्थसद्रूप एवानात्माऽपीति चेन्ने- त्याह-न ह्यन्यदस्तीति । परमात्मासत्त्वाभावे हेतुमाह-अमेयमिति । अज्ञा- तत्वासंभवान्मानसंबन्धायोग्यत्वादित्यर्थः । ननु प्रमाणाविषयस्याप्यात्मनो १ ङ. वलीय । २ क. घ. हे ब्र। ३ अ. क्षस्योकया।

·[ ५ पञ्चमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । नात्मप्रकाशमेष हि स्वप्रकाशोऽसङ्गोऽन्यन्न बीक्षत आत्माऽतो नान्यप्रथाप्राप्तिरात्ममात्र ह्येतदुत्लष्टमेष एवोग्र एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव वीर एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव महानेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव विष्णुरेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव ज्वलन्नेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव सर्वतोमुख एष ह्येवोत्कृष्ट एष एवं नृसिंह एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव भीषण एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव अद्र एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव मृत्युमृत्युरेष ह्येवोत्कृष्ट एष एव नमाम्येष यथाऽस्तित्वं तद्वदनात्मनोऽप्यस्तीत्याशङ्कयानात्मन आत्मनो वैषम्यमाह- अनात्मप्रकाशामिति । प्रमाणाविषयत्वेऽप्यात्मनः सिद्धिः संभवति स्वप्रकाश- स्वान्न त्वनात्मनोऽस्वप्रकाशत्वादित्यर्थः । आत्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वं नेति चेन्नेत्याह-एष हीति । सर्वसाधकस्य स्वप्रकाशत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । वर्हि स्वप्रकाश आत्माऽनात्मानं साधयत्विति चेन्नेत्याह-असङ्गोऽन्यन्न वीक्षत आत्मोते । असङ्गत्वादन्यन्न प्रकाशयत्यात्मेत्यर्थः । फलितमाह- अत इति । कथं तनात्मप्रतिभासो लोकस्येत्यात्मन्यध्यस्ततयाऽनात्मन आत्मव्यतिरेकेणाभावादात्मप्रथामेवानात्मप्रथां मन्यते लोक इत्याह- मात्र हीति । अनात्मन एवाऽऽत्मन्यध्यस्तत्वे पूर्वोक्तं हेतुं स्मारयति-एतदु- त्कृष्टमिति । एतदात्मतत्त्वं स्वतोऽनध्यस्तं हीत्यर्थः । अध्यस्तस्यापि द्वैतस्य यदि प्रतीतिः परिहर्तुं न शक्या तर्हि सभयत्वप्रतिभासोऽपि न परिहर्तुं शक्यः । न चानात्मनः कल्पितत्वं निश्चेतुं शक्यते । तस्य व्यभिचारासिद्धरित्य- यमपि दोषो नास्ति । यतोऽयमात्मा स्वाध्यस्तसर्वसंहारसमर्थ इत्याह-एष एवोग्र इति । उग्रत्वमेव कुत इति तदाह-एष ह्येवोत्कृष्ट इति। उकारस्य ताव- देष एवाऽऽत्माऽर्थः। यत एष ह्येवोत्कृष्टो न चोक्तमुत्कृष्टत्वमुग्रत्वं सर्वसंहर्तृत्वम- न्तरेण निश्चेतुं शक्यतेऽत एवोकार एवोग्रपदात्मा सन्नुग्रत्वमप्यात्मनो बोध- यतीत्युकारस्योग्रपदात्मत्वमनेनोक्तम् । एवं वीरादिपदात्मत्वमप्यवगन्तव्यम् । उकारस्य संहारसमर्थत्वेऽपि मन्दप्रस्थानत्वान्न संहरति किंतु सर्वमप्यनर्थजातं सहत एवेत्याद्याशङ्कनयामुत्तराण्यपि पदानि तत्तच्छङ्कगनिवर्तकत्वेनोत्थाप्य आत्म- १५. 'न्यप्रा । अन्यथा । २ न. 'तो नाध्य।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [५ पञ्चमः खण्डः] ह्येवोत्कृष्ट एष एवाहमेष ह्येवोत्कृष्टस्तस्मादा- त्मानमेवैवं जानीयादात्मैव नृसिंहो देवो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्तामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ध- लाप्येत्यथैषो एव मकारो महाविभूत्यर्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे परे ब्रह्मणि वर्तते तस्मादयमनल्पोऽभिन्नरूपः स्वप्रकाशो ब्रह्मैव तत्तत्पदार्थात्मत्वमात्मन्युकारार्थोत्कर्षान्यथानुपपत्त्या तत्तत्पदात्मकेनोकारेण साधनीयम् । एष वीर इत्यादिना । यस्मादुक्तप्रकारेणाऽऽत्मैव स्वतोऽ- नध्यस्तः सन्सर्व संहरति तस्मादात्मानमेव परमार्थसत्यस्वरूपं जानीया. दित्याह-तस्मादिति । एवंविदः फलमाह- आत्मैवेति । तत्साध. यति-सोऽकाम इत्यादिना । एवमकारोकाराभ्यां ब्रह्मस्वरूपस्य वाक्यार्थ- योग्यस्य प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिप्रकारमभिधाय मकारस्यार्थमाह-अथेति । कोऽसौ महाविभूत्याख्यो मकारार्थ इति प्रत्यग्रूपं ब्रह्मेत्याह-आत्मन्येवोत । देवपरशब्दाभ्यां मकारस्य तत्पदार्थवाचकत्वं सूचितम् । तत्पदार्थे हि देवत्वं परत्वं च प्रसिद्धम् । महाविभूतिपदे दृश्यमानोऽयं मकारो महाविभूतिपदात्मक एवेति महाविभूतिविशिष्टे ब्रह्मण्येव वर्तत इत्यर्थः । ननु ब्रह्मणः प्रत्यगात्मत्वे प्रत्यगात्मवब्रह्मणोऽपि परिच्छेदादिप्रसक्तिरित्युक्तमत्यक्स्वरूपविस्मरणशी- लस्य मतमाशङ्कय ब्रह्माभेदात्प्रत्यगात्मनोऽप्यपरिच्छिन्नचैतन्यादिरूपत्वं कि न स्यादित्याह-तस्मादयमनल्प इति । तस्मात्परिपूर्णब्रह्मणः प्रत्यग्रूप- स्वादयं प्रत्यगात्मा मन्दैः परिच्छिन्नत्वेन गृह्यमाणोऽपि परमार्थतोऽनल्प इत्यर्थः । उभयथाऽपि संभवे कस्तर्हि निर्णय इत्याशङ्कन्ध प्रत्यक्स्वरूपान, रूपणे तस्यापि ब्रह्मवत्परिच्छेदाधभावान तदभेदेन ब्रह्मणोऽपि तत्प्रसङ्ग इति बदन्प्रत्यक्चैतन्यस्य सर्वत्रैकरूपत्वादौपाधिक्येव भेदप्रतीतिरित्याह-अभिन्नरूप इति । स्वयंप्रकाशस्याऽऽत्मनः परिच्छेदग्रहणानुपपत्तेश्चापरिच्छिन्नोऽयमित्याह- स्वप्रकाश इति । स्वप्रकाशत्वे च सर्वस्यापि ब्रह्मलक्षणस्य संभवान्निरूपितेन प्रकारेण ब्रह्मैवायमात्मेत्याह-ब्रह्मैवेति । साक्षादपरोक्षचिद्रूपत्वं तावत्स्व- १ ग. अ. 'वलीय । २ क. ग. घ. नस्वरू। ३ अ. क्यार्थान्वययों।

·[ ५ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । व्याप्ततमः उत्कृष्टतम एतदेव ब्रह्मापि सर्वज्ञ महामायं महाविभूत्येतदेवोग्रमेताद्ध महावित- त्येतदेव वीरमेतद्धि महाविभूत्येतदेव महदेतद्धि महाविभूत्येतदेव विष्ण्वेतद्धि महाविभूत्येतदेव ज्वलदेतद्धि महाविभूत्येतदेव सर्वतोमुखमेतद्धि महावित्येतदेव नृसिंहमेतद्धि महाविभूत्येतदेव भीषणमेतद्धि महाविभूत्येतदेव भइमेतद्धि महाविभू- प्रकाशत्वे सिध्यति नित्यापरोक्षस्याऽऽत्मनो नित्यसदूपत्वमपि सिध्यति । ततश्च सत्तास्फूोरन्यनिरपेक्षत्वेन स्वातन्त्र्यादनन्यशेषत्वेनाऽऽनन्दरूपत्वमपि सिध्यति । अन्यच्च ब्रह्मलक्षणत्वेन श्रूयमाणमेवं प्रतिपादनीयम् । आत्मन्यका रोकाराभ्यां यत्मत्यगात्मनो व्याप्ततमत्वमुत्कृष्टतमत्वं चोक्तं तदपि ब्रह्मरूपत्व एव संभवतीत्याह-व्याप्ततम उत्कृष्टतम इति । आप्ततमत्वमुत्कृष्टतमत्वं च ब्रह्मत्व एवेति पूर्वेण संबन्धः । एवं प्रत्यगात्मस्वरूपनिरूपणेन तस्य ब्रह्मत्व. मभिधाय ब्रह्मस्वरूपलोचनायां ब्रह्माप्यात्मैवेत्याह-एतदेव ब्रह्मेति । ननु सर्वज्ञं सर्वशक्ति महाविभूतिसंपन्नं च ब्रह्म श्रूयतेऽतस्तन्निरूपणायां कथं तस्य तद्रहितप्रत्यग्रूपत्वमिति चेन्नायं दोषः । सर्व जानातीत्यादिव्युत्पत्त्या सर्वज्ञत्वा- दीनां कल्पितजगत्सापेक्षत्वेन कल्पितत्वान्न तेषां परमार्थब्रह्मस्वरूपत्वं परमार्थ- ब्रह्मस्वरूपस्य च प्रत्यग्रूपत्वमुच्यत इति न विरोधः । अथ सर्व च तज्ज्ञं चेत्यादिव्युत्पत्त्या ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वादिकमुच्यते तथाऽपि न विरोधो ब्रह्मणः प्रत्यक्त्वे प्रतीचोऽपि तथात्वादित्याह-अपि सर्वशं महामायं महाविभूतीति । एवंविधमपि ब्रह्माऽऽत्मैवोक्तयुक्त्येत्यर्थः । उक्तं च वार्तिककृद्भिः- उक्त कल्पितमेव स्यात्समानाधिकृतेस्तु वा" इति । सर्व जानातीति सर्वज्ञमिति पक्षे तर्हि मायामयं जगदभ्युपगन्तव्यम् । पक्षान्तरेऽपि ज्ञशब्दव्यतिरेकेण सर्वशब्द- प्रयोगाच्च सर्वमभ्युपगन्तव्यं ततश्च मायामयस्यापि द्वितीयप्रतिभासस्य विद्य- मानत्वात्तदुःखप्रतिभासोऽपि स्यादेव ब्रह्मणः । न च महाविभूतिरूपत्वं देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नविभूतित्वं निर्णेतुं शक्यते । सर्वस्य माया मयत्वं च न निचेतुं शक्यत इति चेन्न । सर्वसंहारसमर्थत्वाब्रह्मण इत्याह- एतदेचोग्रमिति । उग्रत्वमेव कुत इति तदाह-एतद्धि महाविभूतीति । मका १८. चनया । २ न. न्तव्यमतः स्वमा ।

·१२० श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [५ पञ्चमः खण्डः. त्येतदेव मृत्युमृत्य्वेतद्धि महावित्येतदेव नमाम्येतन्दि महाविभूत्येतदेवाहमेतद्धि महा- विभूति तस्मादकारोकाराज्यामिममात्मानमा- सतममुत्कृष्टतमं चिन्मात्रं सर्वदृष्टार सर्वसाक्षिणं सर्वग्रासं सर्वप्रेमास्पदं सच्चिदानन्दमात्रमेकरसं रस्य तावदेतदेव ब्रह्मार्थः । यत एतदेव महाविभूति । न चोक्तं महाविभूतित्व- मुग्रत्वं सर्वसंहर्तृत्वमन्तरेण निश्चेतुं शक्यमतो मकार एवोग्रपदात्मा सनुग्रत्व- मपि ब्रह्मणो बोधयतीति मकारस्योग्रपदात्मत्वमनेनोक्तम् । एवं वीरादिपदा- त्मत्वमप्यवगन्तव्यम् । मकारस्य सर्वसंहारसमर्थत्वेऽपि न संहरतीत्याद्याशङ्का- यामुत्तराण्यपि पदानि तनिवर्तकत्वेनोत्थाप्य तत्तत्पदार्थात्मत्वं ब्रह्मणि मका- रार्थे महाविभूत्यन्यथानुपपत्त्या तत्तत्पदात्मकत्वेन मकारेण साधनीयमेतदेव वीरमित्यादिना । एवं पदार्थद्वयमितरेतरपर्यवसितं संशोध्योक्तमेवार्थमनुवद- सामानाधिकरण्यसिद्धमेकत्वलक्षणवाक्यार्थमाह-तस्मादित्यादिना । यस्मादेवं प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वमविरुद्धं तस्मादकारोकाराभ्यामिमं प्रत्यगात्मानमन्विष्य प्रतिपद्य मकारेण ब्रह्म जानीयादित्युत्तरेणान्वयः । इममित्युक्तमात्मानं विशिनष्टि तस्य ब्रह्मणैकत्वयोग्यताप्रदर्शनार्थम्-आप्ततममुत्कृष्टतमामति । आप्ततमोत्कृष्टतम- त्वयोः सर्वाधिष्ठानसन्मात्रत्वं हेतुमाह-चिन्मात्रमिति । दृदृश्यान्वयव्यतिरेकेण चिद्रूपत्वं साधयति-सर्वद्रष्टारामिति । द्रष्तृत्वं नाम दर्शनक्रियाकर्तृत्वम् । अतः कयं चिन्मात्रत्वमित्याशङ्कय साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकेण सर्वविक्रियानिरासेन चिन्मात्ररूपत्वमाह-सर्वसाक्षिणमिति । साक्षात्क्रियाव्यवधानमन्तरेण स्वात्मनैव सर्वपीक्षत इति साक्षी ततश्चिन्मात्ररूपत्वं सिद्धम् । अथ साक्षिणः साक्ष्यसद्भावेन प्राप्त सद्वितीयत्वं परिहरन्सद्रूपत्वमानन्त्यं चाऽऽगमापायितदवध्यन्वयव्यतिरे. केणाऽऽहसर्वग्रासमिति । आगमापायवतां कल्पितानां जाग्रदादीनां साक्ष्यरूपाणां सर्वकल्पनाधिष्ठानादिरूपसच्चिन्मात्रात्मव्यतिरेकेणासत्त्वात्सर्वसंहारमित्यर्थः । अथास्य पुरुषार्थरूपत्वाय दुःखिप्रेमास्पदान्वयव्यतिरेकमाश्रित्य परमानन्दरूपत्व माह-सर्वप्रेमास्पदमिति । परप्रेमास्पदत्वात्परमानन्दरूपत्वमित्यर्थः । अन्वयव्य. तिरेकचतुष्टयसिद्धं फलं स्वयमेवाऽऽह–सच्चिदानन्दमात्रमेकरसमिति । सन्मानं चिन्मात्रमानन्दमात्रमिति मात्रपदं प्रत्येकमभिसंवन्धनीयम् । सदादिषु स्वगत- भेदनिरासाय सदादीनां परस्परभेदामाबावेकरस्ययुक्तम् । ऐकरस्य युक्तितः ·१२१ [५ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविभातमन्विष्याऽऽप्ततम- मुत्कृष्टतमं चिन्मानं महाविभूति सच्चिदान- न्दमात्रमेकरसं परमेव ब्रह्म मकारेण जानी- यादात्मैव नसिंहो देवः परमेव ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्म- कामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समर्वनी- यन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतीति हप्रजापतिरुवाच ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि पञ्चमः खण्डः॥५॥ साधयति सदादीनाम्-पुरतोऽस्मादिति । अर्थस्त्वस्य मात्राखण्डोक्तप्रकारेण द्रष्टव्यः । एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितमात्मानमन्विष्य प्रतिपद्य किं कार्यमित्यत आह-आप्ततममित्यादिना । आप्ततममित्यादिकं ब्रह्मणो विशेषणं प्रत्यगा- स्मनोऽपि ब्रह्मरूपत्वेन ह्याप्ततमत्वादिकमुक्तम् । अतः प्रत्यगात्मन्युक्तमेवाss: सतमत्वादिकं ब्रह्मणो विशेषणत्वेनोच्यते तयोरत्यन्तैक्यप्रदर्शनाय । पूर्वमेवा- कारोकाराभ्यामुक्तलक्षणमात्मानमन्विष्य मकारेण चोक्तरूपब्रह्मान्विष्य सामा- नाधिकरण्येन तयोरेकत्वमोमिति जानीयादित्यर्थः । एवं ब्रह्मात्मैकत्वविदः फलमाह -आत्मैवेत्यादिना । पूर्वत्रापि पदार्थज्ञानस्येदमेव फलमनूदितं वाक्या- थज्ञानपर्यन्तत्वात्पदार्थज्ञानस्य । इह तु परमेव ब्रह्म भवतीति विशेषो दर्शितः । यद्यपि वाक्यार्थपर्यन्तमेव पदार्थज्ञानमपीति पदार्थज्ञानेनापि ब्रह्मत्वं कथंचित्संभाब्यते तथाऽपि पदार्थज्ञानमात्रस्याज्ञाननिवर्तकत्वाभावादपरब्रह्मा- त्मत्वमापि, भात्येव तत्रेह तु वाक्यात्मना प्रणवेन परब्रह्मण्यात्मतया ज्ञाते तेना- जानकार्यत्वादपरब्रह्मात्मत्वे निवृत्ते स्वतः परमेव ब्रह्म भवतीत्ययं विशेषः परशब्दप्रयोगादवसीयते । इति ह प्रजापतिरुवाचेति विद्यां स्तौति श्रुतिः। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि पञ्चमः खण्डः ॥५॥ . १ क. महामायं म°1.२.ग. ह. वलीय ।

·. १२२ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [६ षष्ठः खण्डः) ते देवा इममात्मानं ज्ञातुमैच्छंस्तान्हाऽऽ- सुरः पाप्मा परिजग्रास त ऐक्षन्त हन्तै- नमासुरं पाप्मानं असाम इति त एत- मेवोंकारायविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानमुग्र- मनुग्रं वीरमवीरं महान्तममहान्तं विष्णुम- विष्णुं ज्वलन्तमज्वलन्तं सर्वतोमुखमसर्वतो- मुखं नृसिंहमनृसिंह भीषणमभीषणं अदमाई मृत्युमृत्युममृत्युमृत्युं नमाम्यनमाम्यहमनहं नृसिंहानुष्टुझैव बुबुधिरे तेश्यो हासावासुरः अथ मन्दमध्यमोत्तमाधिकारिभेदेन स्वरूपप्रतिपत्तिसाधन भेदं विधातुं खण्डा- न्तरमारभते-ते देवा इति । तत्र मन्दानां सपणवनृसिंहांनुष्टुनिष्ठा प्रथमतः काति सेतिहासमाह-ते देवा इति । ते देवा एवं प्रजापतिनाऽनुशिष्टा इम यथोपदिष्टं ब्रह्मात्मानं ज्ञातुमैच्छन् । ज्ञानसाधनं ध्यानादिकं कर्तुमुपक्रान्तवन्त इत्यर्थः । उपक्रममात्र एव च तान्देवान्हाऽऽसुरः पाप्मा विषयसङ्गाविवेक- परिच्छेदाभिमानादिलक्षणो बहिर्मुखैः प्राणैरसुरैः क्षिप्तः पाप्मा परि समन्ततो जग्रास कवलीकृतवान् । अन्तःकरणशुद्धयभावाद्विषयासङ्गादिकं बाहुल्येना दित्यर्थः । ते देवा एवं पाप्मना ग्रस्यमाना अपि समस्तग्रासात्पूर्वमेवावगतसा- धनैः किंचिच्छुद्धान्तःकरणत्वादेक्षन्ताऽऽलोचनं कृतवन्तः । कथमिति । तदाह । हन्तेदानीमेनमस्मत्पुरुषार्थविरोधिनमासुरं पाप्पानं ग्रसामः स्वात्मानुसंधानेन तावन्मात्रतया संहराम इत्यर्थः । एवभीक्षित्वा किं कृतवन्त इत्याह-त एत- मेवेत्यादिना । त एतमेवोंकाराग्रमात्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानं नृसिंहानुष्टुभव बुबुधिर इत्युत्तरत्रान्वयः । कथंभूतमात्मानमित्याह-उग्रमनुग्रमित्यादिना । उग्र. मिति वाक्यजन्ये वृत्त्यभिव्यक्तस्य तुरीयस्य सर्वसंसारसंहर्तृत्वमुच्यते । अनुग्र- मिति तदाऽपि परमार्थतः स्वमहिमस्थतया कूटस्थत्वेन परमार्थतोऽकर्तृत्वमुच्यते । अथवाऽनुग्रमित्ययमर्थः । उग्रत्वं नाम न धर्मः किंतु स्वरूपमेवेति । एवं वीरमवी- रमित्यादिकमपि योज्यम् । चतुर्मात्रमोंकारमुच्चार्य तुरीयतुरीयक्रमेण प्रतिपय तमेव तुरीयं नृसिंहानुष्टुभा च पुनः पुनातयन्त इत्यर्थः । एवं तुरीयध्याने प्रकृ. त्तानामासुरः पाप्मा विनष्ट इत्याह-वेभ्य इति । तेषां परिच्छेदको योऽसावा- .. १ क. ग. प. ने परिन।

·। (षष्ठः खण्डः ] - नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । प्राप्मा सच्चिदानन्दघनं ज्योतिरभवत्तस्मादप- ककषाय इममेवोंकारामविद्योतं तुरीयतुरीय- मात्मानं नृसिंहानुष्टुभैव जानीयात्तस्याऽऽसुरः पाप्मा : सच्चिदानन्दघनं ज्योतिर्भवति ते देवा ज्योतिष उचितीर्षवो द्वितीयाद्भयमेव पश्यन्त इममेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानं नृसिंहानुष्टुभान्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थि. तास्ते यस्तज्ज्योतिरस्य सर्वस्य पुरतः सुविभा- सुरः पाप्मा पूर्वमभूत्स तुरीयध्यानवशात्किचिदन्तर्मुखचित्ते सति सच्चिदानन्द- घनं कारणात्मकं ज्योतिरभवत् । सद्रूपस्य हि कारणात्मनोऽनृतादिविरुद्धात्म- रूपाभासविशिष्टत्वेन सच्चिदानन्दरूपत्वमस्तीति पूर्वमेवोक्तमतः कार्यरूपपरि- चिछमात्मतां संहृत्य कारणात्मतां प्राप्ता देवा इत्यर्थः । तस्माद्देववदन्येनापि -मन्देन प्रथमत एवमेव प्रतिपत्तव्यमित्याह-तस्मादिति । तस्याप्युक्त फलमाप्ति- माह-तस्येति । एवं मन्दानां मणवान्तेन मन्त्रराजेन तुरीयप्रतिपचिमभिधाय तेषामेव मध्यमावस्था प्राप्तानां कंचित्कालं मन्त्रराजेन तुरीयं संचिन्त्य चित्तेऽ- भिज्वलिते. प्रणवेनैव तुरीयः प्रतिपत्तव्य इत्याहाऽऽख्यायिकाद्वारेण-ते देवा इति । त एवं कारणात्मकज्योतिरात्मतां प्राप्ता अन्तःकरणशुद्ध यतिशयात्कार- णात्मकज्योतिषोऽप्युत्तितीर्षवः कारणात्मत्वमप्यतिक्रम्य तुरीयामत्वकामा इत्यर्थः । उत्तितीर्षव आत्मानमनुष्टुभाऽन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थिता इत्यु- तरत्रान्वयः । ज्योतिष उत्तितीर्घत्वे कारणमाह-द्वितीयादिति । ते पुनस्त- साधनत्वेन किं कृतवन्त इत्याह-इममेवेति । सर्वसाधकतया सर्वेषां प्रत्यक्षमे- वेत्यर्थः । अनुष्टुभा कंचित्कालमन्विष्य पुनर्विक्षेपनिवृत्त्यर्थं तां परित्यज्य प्रण- वेनैव केवलेन तस्मिन्नात्मन्यवस्थिता इत्यर्थः । उक्तं च- विक्षेपविनिवृत्त्यर्थ तदेतद्भण्यते मया' इति । तुरीयप्रणवकथनमप्यक्षरभेदतदर्थचिन्ताविक्षेपनि- वृत्त्यर्थमेव । एवं प्रणवेन तुरीयप्रतिपचिबलाद्देवानां बीजात्मा तुरीये लीयत इत्याह-तेभ्य इत्यादिना । तेभ्यस्तत्कारणात्मकंज्योतिरस्य सर्वस्य कार्यका- रुणात्मकस्य जगतः पुरतः पूर्वमेव तत्साधकत्वेन सुविभातं स्वयंप्रकाशत्वात् । अविभातमविषयत्वात् । सर्वस्य पुरत इत्युक्ते पुरतः सर्वसत्त्वशङ्कायामाह- १ ट. "क्षमित्य।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [६ षष्ठः खण्डः] तमविक्षातमद्वैतमचिन्त्यमलिङ्ग. स्वप्रकाश- मानन्दघनं शून्यमभवदेववित्स्वप्रकाशं पर- मेव ब्रह्म भवति ते देवाः पुत्रैषणायाश्च वित्षणायाश्च लोकैषणायाश्च ससाधनेश्यो व्युत्थाय निरागारा निष्परिग्रहा आश- खा अयज्ञोपवीता अन्धा बधिरा मुग्धाः क्लीबा मूका उन्मत्ता इव परिवर्तमानाः अद्वैतमिति । अविभातत्वे स्वयमेव हेतुमाह-अचिन्त्यमलिङ्गमिति । सुविभा. तत्वे हेतुमाह--स्वप्रकाशमिति । तस्य स्वत एव पुरुषार्थरूपत्वमाह-आनन्द. घनमिति । आनन्दस्य लोके सातिशयत्वादिना प्राप्तं सविशेषत्वं निराचष्टे-- शून्यमिति । देववदन्यस्याप्येवंविद एतदेव फलमाह-एवंविदित्यादिना । अयोत्तमानां सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकं प्रणवेनैव तुरीयावस्थानं कर्तव्यमित्याह- ते देवा इत्यादिना । एवं प्रणवद्वारेण तुरीयनिष्ठायोग्यता प्राप्तास्ते देवाः पुत्रैष- णायाश्चैतल्लोकजयसाधनपुत्राद्यर्थप्रवृत्त्यादेवितैषणायाश्च नित्यनैमित्तिककर्मादे- लॊकैषणायाश्च लोकार्थकाम्यकर्मादेश्च ससाधनेभ्यः साधनसाहितभ्य उक्तेभ्यः कर्मभ्यो व्युत्यायेति ससाधनानां सर्वेषां कर्मणां संन्यासोऽभिहितः । एवं संन्यस्तसर्वसाधनानां वर्तनप्रकारमाह-निरागारा इत्यादिना । निरागारा वासार्थ नियताश्रयरहिताः । निष्परिग्रहा देहयात्रामात्रसाधनातिरिक्तपरिग्रह- रहिताः । अशिखाः शिखारहिताः । अयज्ञोपवीता यज्ञोपवीतरहिता इति ससाधनेषणात्यागाभिधानेनैव सिद्धस्य शिखायज्ञोपवीतत्यागस्य पुनर्वचनेन परमहंसवृत्तावादरो दर्शितः । त्यक्तसवैषणानामपि जीवनबलात्माप्तविषयेन्द्रि- यसांनिध्ये तत्र तद्विषयरागद्वेषपरिहारेणाविकृततया सुप्तवद्वर्तनं कार्यमित्याह- अन्धा इत्यादिना । सर्वेन्द्रियविषयसांनिध्येऽप्यविकृता इत्यर्थः । अन्धाश्चर- हिताः । बधिराः श्रोत्ररहिताः । मुग्धा अपरूढमनसः । क्लीवाः प्रजननसाम- र्थ्यरहिताः। मूका वागुच्चारणसामर्थ्यरहिताः । उन्मत्ता इव । इशब्दोऽन्धा- दिपदेनापि योज्योऽन्धा इत्यादिक्रमेण | यथोन्मत्तो नः कस्यचिदप्युपादेय- स्तथा सर्वैरनुपादेयः । जडोन्मत्तपिशाचवच्छास्त्राक्तक्रमण परिवर्तमाना: परितो गच्छन्त इत्यर्थः । एवं सर्वबाह्यविषयपरित्यागाषियरामद्वेषपरित्यामा- १ क. ग.घ, य निरहंकारा निरा। wind----- ·. 1: षष्ठः खण्डः ] -- - नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । शान्ता दान्ता उपरतास्तितिक्षवः समा. हिता आत्मरतय आत्मक्रीडा आत्म- मिथुना आत्मानन्दाः प्रणवमेव परमं : ब्रह्माऽऽत्मप्रकाशं शून्यं जानन्तस्तत्रैव दिकं चाभिधाय तदुपायत्वेन शान्त्यादिकं कर्तव्यमित्याह-शान्ता इत्यादिना । शान्ता उपरतबाह्यन्द्रिया निरुदेन्द्रियबहिष्णसरा इत्यर्थः । दान्ता उपरतान्स:- करणा निरुद्धंबहिष्णसरान्तःकरणा इत्यर्थः । अन्तःकरणोपरतौ विषयसंकल्पा- दिवर्जनं साधनमाह-उपरता इति । भसंकल्पितस्यापि शीतोष्णादिद्वंद्वस्य प्राप्तौ तत्सहिष्णुत्वं कार्यमित्याह-तितिक्षव इति । उक्तानां शान्त्यादीनां साधकं परममुपायमाह-समाहिता इति । बाह्यान्त:करणगणमन्तर्मुखमेकीकृत्य सर्वदैतजातविस्मरणपूर्वकं तत्साक्ष्यनुसारेणावस्थानं समाधानं नाम। एतदेव स- -माधानं साध्यं साधनं च भवति । आत्मनि चित्तसमाधानमेव हि पूर्णसमाषि- लाभसाधनम् । तस्यैवं समाधाने प्रवृत्तस्य पूर्णसमाधिलाभाय साधनमाह- आत्मरतय इत्यादिना । रतिरिष्टेऽन्नादिविषये मनसः प्रावण्यं प्रीतिः। अयमर्थः । यदा समाहितचित्तस्यापि क्षुधादिवशादन्नरसादिसाध्यसुखेच्छया मनश्चलनाभि- * मुखं भवति तदा तत्सुखस्याप्यात्मस्वरूपपरमानन्दान्तर्भावसमाधानपूर्वकं पर- “मानन्दरूपे साक्षिण्येव ततो नियमितव्यमिति । रतिरमलाभादिनिमित्तं सुखं तदात्मन्येव येषां त आत्मरतयः । एवमुत्तरमपि योज्यम् । क्रीडा सख्यादिमेल- नाभिव्यक्तं सुखं विवक्षितं तत्साधनभूता हि क्रीडा। मिथुनमिति मिथुनसाध्य सुखमानन्द इति सामान्यसुखपात्रं विवक्षितम् । एवं समाधिनिष्ठानां शुद्धान्त:- करणानां सम्यग्ज्ञानोदयो भवतीत्याह-प्रणवमेवेत्यादिना। प्रणवमेवैवशब्देना. नुष्टुभोऽपि त्यागोऽभिहितः । प्रणवमिति च ब्रह्मैवोच्यते प्रणतमवतीतिः । न हीतरस्याक्षरात्मकस्य परब्रह्मणा सामानाधिकरण्यं संभवति । ब्रह्म- -चैतन्यमेव नामरूपोपाधिद्वारा वाच्यवाचकरूपप्रणवात्मता प्राप्तमिति च ब्रह्मणि परब्रह्मशब्दो युक्तः । शब्दान्तरेभ्यश्चास्य सारत्वमेतद्तवर्णत्रयस्य सर्ववर्णवदर्य- कवलनरूपत्वादिनाऽवगन्तव्यम् । जानन्त इति वचनेन प्राप्तज्ञेयत्वं परिह- रति-आत्मप्रकाशमिति । स्वयंप्रकाशामित्यर्थः । स्वयंप्रकाशत्वादिधर्मवत्वं व्यावर्तयति-शून्यमिति । निर्विशेषमित्यर्थः । ब्रह्मज्ञानफलं ब्रह्मात्मत्वं दर्श- यति-तत्रैवेति । यस्माद्देवा उक्तसाधनेन ब्रह्म विज्ञाय मुक्तास्तस्मादन्येना- १. परं। - it Na ·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [७सक्षमः खण्डः] कृतित्वाञ्चोकारेण परमं सिंहमन्विष्याकारमि- ममात्मानमुकारपूर्वार्धमाकष्य सिंहीलत्योत्त- रार्धन तं सिंहमाकृष्य महत्त्वान्महस्त्वान्मान- त्वान्मुक्तत्वान्महादेवत्वान्महेश्वरत्वान्महासत्त्वा- न्महाचित्त्वान्महानन्दत्वान्महाप्रभुत्वाच्च मका- रार्थनानेनाऽऽत्मनकी कुर्यादशरीरो निरि- न्द्रियोऽप्राणोऽतमाः सच्चिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति य एवं वेद कस्त्वमित्यहमिति शिष्टं तथाविधब्रह्मवाचकाचैत उत्कृष्टादिशब्दास्तेषामादिभूतश्चायं प्रणवस्थ उकारो द्विमात्रः । तस्मादुदुत्कृष्टादिशब्दरूप एव सः । तस्मादुत्कृष्टत्वादिगुण- विशिष्टब्रह्मवाचकोऽसाविति । एक्मकारस्य प्रत्यगर्थत्वमुकारस्य ब्रह्मार्थत्वं चाभिधाय तयोः सामानाधिकरण्यरूपवाक्येन जीवस्य तावब्रह्मणैक्यमाह-- अकारमित्यादिना । अकारमिममकारार्थमिमं प्रत्यगात्मानमुकारपूर्वार्धमुकारपू. वर्षार्थब्रह्माऽऽकृष्य। ब्रह्म प्रत्याकृष्येत्यस्यार्थमाह-सिंहीकृत्योत। ब्रमणक्य प्रतिपद्यत्यर्थः । अथोकारोत्तरार्धस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनक्यं वक्तुमारभते-उत्त- रानेत्यादिना । उत्तरार्धेनोकारस्योत्तरमात्रया तं सिंह पूर्वोक्तं ब्रह्माऽऽकृष्या- ऽऽदाय मकारार्थेनानेन प्रत्यगात्मनैकी कुर्यादित्युत्तरत्रान्वयः। मकारस्य ब्रह्मा- जैकत्वयोग्यप्रत्यगर्थत्वमुपपादयति-महत्त्वादित्यादिना। महत्त्वं व्याप्तत्वं महस्त्वं चित्तेजोरूपत्वं मानत्वं सर्वसाधकप्रमाणरूपत्वं मुक्तत्वमपारवश्यत्वं महादेवत्वं महाक्रीडारसिकत्वादिधर्मविशिष्टत्वम् । महेश्वरत्वं सर्वनियन्तृत्वं महासत्त्वादि- कमपरिच्छिनसच्चिदानन्दरूपत्वं महाप्रभुत्वं स्वसंनिधिसत्तामात्रेणेव सर्वप्रवर्त- कत्वम् । अयं भावः। आत्मा तावनिरुपचरितमहत्त्वादिगुणविशिष्टस्तथाविधा 'मवाचकास्त्वेते महदादयः शब्दास्तेषामादिभूतश्चायं प्रणवस्थो मकारस्तस्मा- 'महदादिशब्दात्मक एव सः । तस्मात्तद्गुणविशिष्टप्रत्यगात्मवाचकोऽसाविति। अशरीर इत्यादिना विद्याफलमाह । तमः कारणम् । अशरीरादिपदलक्षितस्य स्वराजः स्वरूपमाह-सचिदानन्दमात्र इति । मात्रशब्देन सजातीयादिभेदो निरस्तः । एवं विक्षेपनिरासायैकेन प्रणवेन व्यतिहारपतिपत्तिमभिधायेतः पूर्व- मेव द्वाभ्यां प्रणवाभ्यां व्यतिहारप्रतिपत्तिप्रकारदर्शनायाऽऽरमते-कस्त्वमि- स्यादिना । तत्राकारस्याहंशब्दादित्वेनाहंशब्दरूपतामापाद्य तस्य प्रत्यगर्थता न ।

·- [* सक्षमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । १२९ होवाचैवमेवेदं सर्व तस्मादहमिति सर्वाभिधानं तस्याऽऽदिरयमकारः स एव भवति सर्व ह्ययमा- स्माऽयं हि सर्वान्तरो न हीदं सर्व निरा- त्मकमात्मैवेदं सर्व . तस्मात्सर्वात्मकेनाकारण सर्वात्मकमात्मानमन्विच्छेतूलैबदं सर्व सच्चिदा- नन्दरूपं सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्व सद्धीदं सर्व वक्तुमहंशब्दस्य सर्वात्मकप्रत्यगर्थत्वं साधगितुमाह-कस्त्वमित्यादिना । कस्त्व. मिति कश्चित्केनचित्पृष्टोऽहमिति प्रथममुत्तरमुवाचेत्यर्थः । नैकस्यैवमुत्तरं भवति किंतु सर्वमेव प्राणिजातं कस्त्वमित्युक्तेऽहमित्येवोत्तरं प्रतिपद्यत इत्याह--- एवमेवेदं सर्वमिति । ततः किमिति चेदहंशब्दस्य सर्ववाचकत्वं सिद्धमित्याह- तस्मादिति । भवत्वेवमहंशब्दस्य सर्ववाचकत्वं तेनाकारस्य प्रत्यगर्थत्वे किमा- यातमित्याशङ्कयाकारस्याप्यइंशब्दरूपत्वेन तद्वत्सर्वबाचकत्वं तावदेष्टव्यमित्या- ह-तस्याऽऽदिरिति । तस्याहंशब्दस्याऽऽदिभूतोऽयमकारः प्रणवस्थः स एव सर्ववाचकोऽहंशब्द एव भवति । ततोऽप्यस्याऽऽत्मार्थत्वे किं जातमित्याशङ्क्य यस्मादात्मन एव सर्वत्वं कृत्स्नत्वं पूर्णत्वमद्वयत्वं संभवति तस्मात्सर्ववाच- कोऽयमकार आत्मार्थ एवेति वक्तुमात्मनः सर्वत्वं तावत्पतिजानीते---सर्वे हीति । आत्मनः सर्वत्वं साधयति-अयं हीति । सर्वान्तरत्वमपि साधयति- न हीति । सर्वस्य सात्मकत्वे सर्वमात्मेति च वस्तुद्वये सति कथमात्मनः सर्व- त्वमित्याशङ्याऽऽत्मव्यतिरेकेण सर्व नास्तीत्याह-आत्मैवेदं सर्वमिति । सर्वस्याऽऽत्मनि कल्पितत्वात्तव्यतिरेकेण तन्नास्तीत्यर्थः । अतः सर्वशब्दात्म- कस्याकारस्य सर्वात्मकप्रत्यगात्मवाचकत्वं सिद्धम् । अतस्तथाविधेनाकारण तथाविध आत्मा प्रतिपत्तव्य इत्याह-वस्मादिति । मकारस्य ब्रह्मशब्दा- नत्यत्वेन ब्रह्मशब्दत्वमापद्य ब्रह्मवाचकत्वं दर्शयितुं ब्रह्मस्वरूपं दर्शयन्प्रत्यगा- त्मवत्तस्यापि सर्वात्मत्वं दर्शयति -ब्रह्मैवेदमित्यादिना । ब्रह्मणः स्वरूप- माह-सच्चिदानन्दरूपमिति । कथं त_सच्चिदानन्दरूपस्य जगतः सच्चिदा- नन्दरूपात्मस्वं युक्तमित्याशङ्कय जगतोऽपि सचिदादिरूपत्वमाह-सच्चिदान- ब्दरूपमिदं सर्वमिति । तत्र जगतः सद्रूपत्वं तावत्प्रसिद्धमित्याह-सद्धीति । - १ घ, ङ, छ, वे सत्स।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमैता- [७ सक्षमः खण्ड तत्सदिति चिद्धीदं सर्व काशते काशते चेति किं सदितीदमिदं नेत्यनुभूतिरिति कैषेती- यमियं नेत्यवचनेनैवानुभवन्नुवाचैवमेव चिदा- नन्दावप्यवचनेनैवानुभवन्नुवाच सर्वमन्यदपि स परम आनन्दस्तस्य ब्रह्मणो नाम ब्रह्मेति प्रसिद्धिं साधयति-तत्सदिति । घटः सम्पटः सन्नित्यादिरूपेण सर्व सदूपमेव भातीत्यर्थः । चिद्रूपत्वमपि प्रसिद्धमित्याह-चिद्धीति । प्रसिद्धिं साधयति- काशते काशते चेति ! घटः प्रकाशते पटः प्रकाशत इत्यादिप्रकारेण सर्व चिद्रूपं भासत इत्यर्थः । आनन्दात्मकत्वं तु सर्वत्र समावेशदर्शनादवगन्तव्यम् । इष्टविषये च स्पष्टमेवाऽऽनन्दात्मकत्वम् । सर्व चेष्टमेव कदाचित्कस्यचिद्ध- क्ष्यति च स परम आनन्द इति । सदादिमेदनिरासचिकीर्षया प्रजापतिः शिष्यबुद्धिमपि वर्धयन्स्वयं सद्रूपं देवान्पृच्छति-किं सदितीति ।बत सदादीनां स्वरूपं यद्भवद्भिः सदादिरूपं ज्ञातमित्यर्थः । देवैः सत्तासामान्यादिषु सदूप- त्वेनाभिहितेषु तेषां व्यावृत्तत्वेनेदंतयाऽसत्त्वात्सत्त्वं निराचष्टे-इदमिदं नेती- ति । इदमिदं च घटसत्तासामान्यादिकं भवद्भिरुक्तमिदंत्वादेव व्यावृत्तत्वे- नासत्त्वान्न सदूपमित्यर्थः । किं तर्हि सदिति देवानामाकाङ्क्षामालक्ष्य स्वयमेव प्रजापतिः सद्रूपमाह-अनुभूतिरितीति । पुनरपि प्रजापतिः स्वरूपविवक्षया पृच्छति-कैपेतीति । तैर्घटज्ञानादिष्वनुभूतिशब्दार्थत्वेनोक्तेषु तेषां दृश्यत्वा- नानुभूतित्वमित्याह प्रजापतिः-इयमियं नेतीति । का तर्खनुभूतिरित्याकाङ्का- यामवाङ्मनसगोचरा सेतीयमिति यतो वक्तुं न शक्या तस्मादवचनेनैव स्वयम- नुभवन्देवानां स्वतःसिद्धस्वरूपमेवानुभूतिरित्याह प्रजापतिरिति कथयति श्रुति:- अवचनेनैवानुभवन्नुवाचेति । सत्स्वरूपोपदेशे कथितन्यायश्चिदानन्दयोः स्वरू- पोपदेशेऽपि सम इत्याह श्रुतिः--एवमेवेति । अन्येष्वपि ब्रह्मलक्षणेष्विममेव न्यायमतिदिशति-सर्वमन्यदपीति । अन्यदपि पदार्थजातमेवमेवावचनेनैवानु- भवन्नवाङ्मनसगोचरमेकरसमात्मनः स्वरूपमेवेत्याहेत्यर्थः । मूकीभावमात्रेण देवानां ज्ञातुमशक्यामिति मत्वा ब्रह्मणः स्वरूपमानन्दपदेन लक्षणया कथयति प्रजापतिः-स परम आनन्द इति । स मयाऽद्यानुभवेनोपदिष्टोऽर्थः परमो निरतिशय आनन्दः । एवं ब्रह्मणः स्वरूपमभिधाय ब्रह्मशब्दस्य लक्षणया तद्वाचकत्वमाह-तस्य ब्रह्मण इति । ततः किमायातं प्रकृत इत्याशङ्कय मका- १ ट. "राचि।

·- [ ७ सप्तमः खण्डः ]. नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । १३१ तस्यान्योऽयं मकारः स एव भवति तस्मान्म- कारेण परमं ब्रह्मान्विच्छेकिमिदमेवमित्यु इत्ये- बाऽऽहाविचिकित्संस्तस्मादकारेणेममात्मानमन्वि- व्य मकारेण ब्रह्मणा संदध्यादुकारेणाविचिकि- सन्नशरीरो निरिन्द्रियोऽप्राणोऽतमाः सच्चिदान- न्दमात्रः स स्वरा भवति य एवं वेद । ब्रह्म बा इदं सर्वमत्तृत्वादुग्रत्वाद्दीरत्वान्महत्त्वा- रस्य ब्रह्मशब्दान्त्याक्षरत्वेन ब्रह्मशब्दत्वमेवेति तस्य ब्रह्मवाचकत्वं सिद्धाम- त्याह-तस्येति । तस्य ब्रह्मशब्दस्यान्त्योऽवसाने वर्णोऽयं प्रणवस्थो मकार इति कृत्वा स एव ब्रह्मशब्द एव भवति । तस्मात्तद्वदेव ब्रह्मवाचकत्वमपि सिद्धमेवेत्यर्थः । यस्माद्ब्रह्मवाचकोऽयं मकारस्तस्माचेन तत्प्रतिपत्तव्यमित्याह- तस्मादिति । एवमकारमकारयोः प्रत्यग्ब्रह्मार्थत्वमभिधाय मध्यस्थस्योकारस्य प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वावधारणार्थत्वं वक्तुमुकारस्य लोके कुत्रचिदवधारणार्थत्वं प्रसिद्धमिति कथयितुं लोकव्यवहारं तावदर्शयति-किमिदमित्यादिना । इद- माकाशादि घटादि चैवंरूपं किंमित्येवं कश्चित्केनचित्पृष्ट उ इत्येवोत्तरमाह । स्वयमविचिकित्सन्नात्मनश्चेत्तत्र पृष्टेऽर्थे निश्चयो भवति तर्यु इत्येवावधारयन्नुत्तर- माहेत्यर्थः । अनयैव श्रुत्यैवं व्यवहारः काप्यस्तीति ज्ञातव्यं तस्मादुकारस्याव- धारणार्थत्वं लोके प्रसिद्धमिति भावः । एवं प्रणवाक्षरार्थमभिधाय तेन प्रत्यगा- त्मनो ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिप्रकारमाह-तस्मादित्यादिना । यस्मादकारमकारोका- राणां प्रत्यग्ब्रह्मावधारणार्थत्वं सिद्धं तस्मादित्यर्थः । अविचिकित्सन्नेकत्वनि- श्रयं कुर्वन् । अयमर्थः । अकारोच्चारणसमये सर्व कृत्स्नं पूर्ण प्रत्यगात्मानमुक्तेन प्रकारेण प्रतिपद्याकारस्योकारेण संबन्धसमये प्रत्यगात्मनो ब्रह्मलक्षणलक्षित- त्वेन ब्रह्मणैकत्वयोग्यत्वं निश्चित्योकारस्य मकारसंबन्धसमये मकारार्थेन ब्रह्म- णाकारार्थस्य प्रत्यगात्मन एकत्वनिश्चयं कुर्यादित्यर्थः । अशरीर इत्याधु- नार्थम् । अथ सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनैकत्वं द्वितीयेन प्रणवेन वदन्न- मणः सर्वात्मकत्वं पुनरपि प्रकारान्तरेणाऽऽह-ब्रह्म वा इदमित्यादिना । प्रतिज्ञाते सर्वत्वे हेतुमाह-अत्तृत्वादिति । सर्वसंहर्तृत्वेन कारणत्वादित्यर्थः ।संहर्तृत्वे सं- हारशक्तिविशिष्टत्वं हेतुमाह-उग्रत्वादिति । संहारसमर्थत्वेऽपि न संहरतीत्याद्या- शङ्कवयां परिभवासहत्वादिभिस्तां तां परिहरति-वीरत्वादित्यादिना । अत्तृत्वगु- १ छ. परं। २ क. ग, म ह वा । ३ क. ग. घ. छ. 'ममृतत्वा ।४ अ. अमृतत्वा ।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [७ सप्तमः खण्डः] द्विष्णुत्वाज्ज्वलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वादी- पणत्वाद्दत्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नमामित्वादहत्वादि- ति सततं ह्येतद्ब्रह्मोग्रत्वाद्दीरत्वान्महत्त्वाद्विष्णुला- ज्ज्वलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वादीषणत्वान- दत्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नमामित्वादहंत्वादिति त- स्मादकारेण परमं ब्रह्मान्विष्य मकारेण मन- आद्यवितारं मनआदिसाक्षिणमान्विच्छेत्स यदै- तत्सर्वमुपेक्षते तदेतत्सर्वमस्मिन्प्रविशति स यदा णविशिष्टत्वेन ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वं संप्रतिपनत्यमित्यभिधाय सततत्वगुणत्वा: दपि सर्वात्मकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह-सततं हीति । सततं व्याप्तं देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नं हि यस्मात्तस्मादपि ब्रह्म सर्वमित्यर्थः । सततत्वे सर्वसंहार- समर्थत्वं हेतुमाह-उग्रत्वादिति । वीरत्वादिकं पूर्ववद्योज्यम् । भषत्वेवं गुणद- यविशिष्टत्वात्सर्वात्मकं ब्रह्म प्रस्तुतायां प्रणवेन वाक्यार्थप्रतिपत्तौ किमायातमि त्याशङ्कायप्रणवस्थाकारस्य तत्पदार्थवाचकत्वात्तस्य तत्प्रतिपत्तिसावकत्वं सिद्ध- मित्याह-तस्मादकारेणेति । अन्विष्येत्येतस्यान्विच्छेदित्यनेन संबन्धः । अर्य भावः । अत्तृत्वसततत्वगुणविशिष्टं हि ब्रह्म सततशब्दश्चायमततिशब्दस्थाने प्रयुक्तः श्रुत्या तत उक्तगुणद्वयविशिष्टस्य ब्रह्मणो वाचकावत्पततिशब्दों न त्वत्तृसततशब्दावत्यततिधातुद्वयं चाकाराद्यमिति धातुद्वयात्मक एवायमकारः । ततश्चात्तृत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मवाचको मुख्यया वृत्त्या लक्षणया केवलब्रह्मार्मि- धायकस्ततस्तेन लक्षणया प्रतिपत्तव्यमिति । मकारेण तु प्रत्यगात्मप्रतिपतिः कर्तव्येत्याह-मकारेणैति । मकारस्य प्रत्यगर्थत्वोपपत्तिमाह-मनआद्यवि तारमिति । मनःशब्दो हि मनोवाचकस्तस्मिंश्च मनःशब्दे मकारो दृश्यते तदु- पाधिकस्तद्राक्षिता तत्साक्षी च प्रत्यगात्माऽतः प्रत्यगात्ममकारयोः संबन्धस्य विद्यमानत्वात्तं मकारेणान्विच्छेदित्यर्थः । प्रतीचो मनादिरक्षितृत्वं साथ- यति–स यदेत्यादिना । स प्रत्यगात्मा यदा यस्मिन्काले सुषुप्त्यादिप्रवेश समय इत्यर्थः । एतत्सर्व कार्यकारणजातमुपेक्षते तदभिमानं त्यजतीत्यर्थः भदा किमित्याह-तदति । अस्मिन्प्रत्यगात्मनि सन्मात्रोपाधिविशिष्टे प्रविशति विलीयत इत्यर्थः। तस्मिल्लयमभिधाय तत एवोत्पत्तिमाह तस्य रक्षकत्वदर्श- नाय–स यदेत्यादिना । यदा जाग्रदादिभोगनिमित्तकर्मोद्भवस्वदाऽस्मादेवो.

·[७ सक्षमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । प्रबुध्यते तदैत्सर्वमस्मादेवोचिष्ठति स एत- सर्व निरुह्य प्रत्यूह्य संपीड्य संज्वाल्य सं- भक्ष्य स्वात्मानमेषां ददात्यत्युनोऽतिवी- रोऽतिमहानतिविष्णुरतिज्वलन्नतिसर्वतोमुखोंड- तिनृसिंहोऽत्तिभीषणोऽतिभदोतिमृत्युमृत्युरति- नमाम्यत्यहं भूत्वा स्वे महिम्नि सदा : समासते तस्मादेनमकारार्थन परेण ब्रह्मणैकी कुर्यादुका- त्पद्यते सर्वमित्यर्थः । अथ सृष्टस्याऽऽत्मन्येव स्थितिमाह:-सः एतत्सर्व * निरू. होति । निर्वाह्य कंचित्कालं स्वात्मन्येव सद्रूपे. स्थापयित्वाः किमित्याह-प्रत्यू- वेत्यादिना । अनेन च ज्ञानहेतुक आत्यन्तिकः प्रलय उच्यते । स प्रत्यगात्मा ज्ञानवलेनैतत्सर्वं प्रत्यूह्या कारणात्मनि संहृत्य संपीड्य कारणात्मानमपि स्वात्म- नाऽन्तर्बहिश्च संव्याप्य संज्वाल्य चिद्रूपतामापाद्य संभक्ष्य स्वे. तावन्मात्रतया क्लिाप्य स्वात्मानं चिन्मात्ररूपमेषां कार्यकारणरूपपदार्थानां ददाति । न हि तेषां स्वरूपान्तरपास्ति कल्पितत्वात् । भक्षणादौ सामर्थ्य दर्शयति- अल्यूम इति । उग्रत्वगुणादतिक्रान्तत्वे सत्युग्रत्वमत्युग्रत्वम् । एवमतिवीर इत्यादिक मपि योज्यम् । वीरादिपदानामवतारस्तूक्तमकारेणैव द्रष्टव्यः । स्वें महिनि सदा समासत इति । यस्मात्सर्वभक्षणादिकर्तृत्वेऽप्यस्य कोऽपि विकारों नास्ति प्रत्यगात्मनस्तस्मात्सर्वदा स्वे महिम्न्येवाऽऽस्तेऽसौ तस्माद्ब्रह्मणोऽने नैक्यं युक्तमित्यर्थः। एवमकारस्य ब्रह्मार्थत्वं पूर्वमेवोक्तमुकारस्य ववधारणार्थ त्वं पूर्वमेवोक्तम् । अथोक्तविषस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनकत्वं प्रतिपत्तव्यमि त्याह-तस्मादनामिति । यस्मादकारमकारोकाराणां ब्रह्मप्रत्यगवधारणान्य सिद्धं तस्मादेनं प्रत्यगात्मानमित्यर्थः । अकारार्थेन ब्रह्मणाऽकारार्थ ब्रह्मेत्यर्थः यथाश्रुतार्थस्वीकारे हि प्रथमप्रणबेनेव द्वितीयप्रणवेनापि प्रत्यगात्मनो ब्रह्मण- कत्वप्रतिपत्तिरेव स्यात् । तथा च न व्यतिहारः सिध्यति । व्यतिहारखण्ड तेन भाव्यमतः पूर्ववत्मणवमुच्चरन्ब्रह्म प्रत्यगात्मनैकी कुर्यात् । अंकारोंच्चारणस मये यथोक्तं ब्रह्म प्रतिपद्याकारस्योकारसंबन्धसमये ब्रह्मणः प्रत्यग्रपत्वेन भत्यगात्मनकत्वयोग्यत्वं संचिन्त्योकारस्य मकारसंबन्धसमये मकारार्थनं. प्रत्ये . *-एतत्प्रत्यूह्येति.व च्छान्दसत्वात्साधु ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [७-समः खण्डः] रेणाविचिकित्सन्नशरीरो निरिन्द्रियोऽप्राणोऽ- तमाः सच्चिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति य एवं वेद तदेष श्लोकः-शृङ्गं शृङ्गार्धमालष्य शृङ्गेणानेन योजयेत् । शृङ्गमेनं परे शृङ्गे तम - गात्मनाऽकारार्थस्य ब्रह्मण एकत्वनिश्चयं कुर्यादित्यर्थः । उक्तं च वार्ति- ककृद्भिः- अथवाऽकारमात्मानं मकारं च जगद्गुरुम् । अवधारणसंयुक्तमेकी कुर्यादयोमिति ॥ अहंशब्दैकदेशत्वाब्रह्मशब्दैकदेशतः । अतत्याधेकदेशत्वाब्रह्माकारेण च स्मरेत् ।। साक्षित्वान्मनआदीनां मकारेण तु साक्षिणम् । सावधारणमैकात्म्यमेवमोमिति पश्यति" इति ॥ व्यतिहाररूपप्रतिपत्तिसाधकत्वं प्रणवद्वयस्य । अत्रापि ब्रह्माकारेण च स्मरे- दिति पठितत्वात् । द्वयोरपि प्रणवयोः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वमेवोच्यत इति वदन्ति केचित् । तेषां पुनर्वचनानर्थक्यप्रसङ्गः। प्रथमवचनमप्यनर्थकमेव । तेषां सा- धनखण्ड एव प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यस्योक्तत्वात् । ननु व्यतिहारपक्षेऽप्यकेनैव मणवेन व्यतिहारस्य सिद्धत्वात्पुनर्व्यतिहारकथनमनर्थकमेव । न। संग्रहविस्ता. राभ्यां भेदोपपत्तेः। तीन्यत्राप्यकारमकारयोरर्थभेदादिच्छया प्रतिपत्तिसंभ- वाच न पौनरुक्त्यदोषः । व्यतिहारखण्डप्रसिद्धिस्तु व्यतिहारसद्भावमात्रेणै- वोपपद्यते । श्रुतेर्यथाश्रुतार्यलाभश्चास्मिन्पक्षे महाल्लाभः । अस्त्वेवं श्रुत्यर्थवि दश्चेदेवमुपदिशन्ति । वक्ष्यमाण श्लोकविरोधस्त्वस्मिन्पक्षेऽपरिहार्यः । अशरीर इत्यादि फलकथनम् । उक्तेऽर्थे श्लोको भवति- तदिति । शृङ्ग छन्दसामुष. भस्य प्रणवस्य शृङ्गमंशमकारमकारार्थ प्रत्यगात्मानमादायेत्यर्थः । शृङ्गार्धमुका. रंपूर्वार्धे तदर्य ब्रह्म प्रत्याकृष्य ब्रह्मणैक्यं प्रतिपयेत्यर्थः । शृङ्गेणानेन मकारण तदर्थप्रत्यगात्मनेत्यर्थः । योजयेदुकारोत्तरार्धार्थ ब्रह्म योजयेत् । ब्रह्मणः प्रत्य गात्मनैकत्वं चिन्तयेदित्यर्थः । इत्येकेन प्रणवेन व्यतिहार उक्तः। शृङ्गमेनमह- शब्दादिभूतमणवाकारार्थमात्मानमित्यर्थः । परे शृङ्गे ब्रह्मशब्दान्त्यभूते मकारा:- त्मकपणवमकारार्थब्रह्मणाऽऽकृष्योकारेणैकत्वं निश्चित्येत्यर्थः । तमन्त्यशृङ्गं पर- ·१२५ [८ अष्टमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । तेनापि योजयेत् ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ .' अथ तुरीयेणोतश्च प्रोतश्च ह्ययमात्मा सिंहोऽ. स्मिन्हि सर्वमयं हि सर्वात्माऽयं हि सर्व मात्मानमतत्यंशरूपप्रणवाकाराभिधेयं परमात्मानमित्यर्थः । अनेनापि - मन- आधवित्रा प्रणवमकारार्थेन प्रत्यगात्मनाऽपि योजयेत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरताप ये षष्ठोपनिषदि सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ . एवं विभक्तेन प्रणवेनाऽऽत्मप्रतिपत्तिप्रकारमभिधाय तुरीयतुरीयेणाविभ- तेन प्रणवेन प्रतिपत्तिप्रकारो वक्तव्य इति खण्डान्तरारम्भः। अथेति । किंच तुरीयावसितत्वादेकैकस्येत्योतादीनामेकैकस्य तुरीयावसितत्वमुक्तं न तु तत्स्पष्टमभिहितमिति तदभिधानाय खण्डान्तरमारभते । अथ विभक्तपणवेनाss- त्मनो जीवेशरूपस्यैक्यप्रतिपत्त्यनन्तरमनेकपदतदर्थप्रतिपत्तिलक्षणस्य विक्षेपस्य शमनाय तुरीयेणाविभक्तेनोमित्येतेनोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपेणाऽऽत्मप्रतिपत्ति- रभिधीयत इति शेषः । तत्रोतपणवेनोतस्याऽऽत्मनः प्रतिपत्ति दर्शयितुमात्मन ओतत्वं प्रतिजानाति-ओतश्च प्रोतश्चेति । ओतश्च सामान्येन सन्मात्रात्मनां प्रोतश्च चिदानन्दरूपेण । हीति प्रसिद्धिमाह । प्रसिद्धा हि सचिदानन्दाना सर्वत्र व्याप्तिः पुत्रसत्ता पुत्रसंवित्पुत्रसुखमित्यादिप्रकारेणेत्यर्थः । अयमात्मा पूर्वोक्तोऽयं ब्रह्मरूप आत्मा। सिंह इति सर्वसंसाररहितब्रह्मसर्वरूपत्वमभिहित- मात्मनः । वाक्यार्थरूपेणाऽऽत्मना सर्व व्याप्तमतो व्यापकत्वमेवोतत्वं त्वात्मनो व्याप्य भावः कुत्रचिदोतत्वं संभवति । आत्मन ओतत्वं प्रसिद स्वयमेवोपपादयति-अस्मिन्हीति । अस्मिन्हि सच्चिदानन्दरूपे व्यापके सर्व व्याप्यत्वेन वर्तते । अस्मिन्सर्वं वर्तत इत्यत्र हेतुमाह-अयं हि सर्वात्मति । न हि संविद्व्यतिरेकेण जगतः स्वरूपमस्तीत्यभिप्रायः । तात्मनो भिन्नमस्तु सर्व जगदिति नेत्याह-अयं हि सर्वमिति । न व्यतिरेकेणाव्यतिरेकेण 'चा सर्वमस्ति कित्वात्मैवास्तीत्यर्थः । तर्हि व्याप्यस्य सत्त्वाभावात्कयो- ·श्रीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-[८ अष्टमः खण्डः नैवोतोऽद्वयो ह्ययमात्मैकल एवाविकल्पो न हि वस्तु सदयं खोत इव सद्घनोऽयं चिद्- घन आनन्दघन एकरसोऽव्यवहार्यः केनचना- द्वितीय ओतश्च प्रोतश्चैष ओंकार एवं नैव- मिति पृष्ट ओमित्येवाऽऽह वाग्वा ओंकारो . अवमुक्तमात्मन इत्याशङ्कय मा भूत्पारमार्थिकमोतत्वमित्याह-नैनोत इति । किं तर्युक्तमोतत्वमिति । अद्वयतैवेत्याह-अद्वयो ह्ययमात्मति । अयो हि यस्मादात्मा तस्मादोतत्वमुक्तमित्यर्थः । अद्वयत्वमात्मत्वं वाऽस्य न धर्म इत्याह-एकल एवति । नन्वद्वित्तीयत्वादिकमात्मनो धर्मत्वेनाभ्युपगन्तव्यं सर्वात्मनोऽद्वितीयत्वादिधमैरेव व्यवहारादित्याशङ्कयाऽऽह-अविकल्प इति । व्यवहारस्य विकल्पमात्रत्वान्न परमार्थतोऽद्वितीयत्वादिधर्मवत्त्वमात्मन इत्यर्थः । यस्मादिकल्पितमेव सर्व व्याप्यं परमार्थतोऽद्वयोऽयमात्मा तस्मादात्मन उक्तमो. जत्वं व्यापकत्वमेव कल्पितमेवेत्याह-अयं ह्योत इवेति । ननु सदादिरूप- स्याऽऽत्मनः कथमद्वितीयत्वमुच्यते घटसत्ता पटसत्ता घटसंवित्पटसंवित्पुत्रसुखं विचमुखमित्यादिरूपेण तेषां भेदप्रतीरित्याशङ्कन्ध सन्मात्रे चिन्मात्रे सुखमात्रे चन भेदप्रतीतिरस्ति किं तु घटाधुपाधिगतैव भेदप्रतीतिर्न च तेषामपि सन्मा- अद्भेदोऽस्त्यसंभवादित्याह-सद्घनोऽयमित्यादिना वाक्यत्रयेण । सदादीनां परस्परभेदं निराचष्टे- एकरस इति । नन्विदं निर्विशेषं वस्तूपदश्यान्मति कथमुपदेष्टुं शक्यते सर्वशब्दाविषयत्वादिति सत्यमेवं नैकेनापि शब्देन विषय- खेचोपदेष्टुं शक्यत इत्याह-अव्यवहार्यः केनचनति । अव्यवहार्य इत्यनेन भर्सेशोपदिश्यतां तर्हि नेत्याह-अद्वितीय इति । एवमात्मन ओतत्व- मुपपाय तवाचकस्याप्योंकारस्योतत्वं तदभेदार्थमाह-ओतश्चेत्यादिना । प्रतिज्ञावमोंकारस्योतत्वमुपपादयति-एवमिति । किमिदमेवं भवति किमि- से न भवतीति कश्चित्केनचित्पृष्ट ओमित्येवोत्तरमाहेत्यर्थः । किमयं आव एवंरूपः किंवा नैवंरूप इति पृष्टे सत्ययं भाव एवंरूपः । अयं भावो नेवरूप इत्युचरे वक्तव्ये तत्स्थान ओमित्येवोत्तरं दृश्यते । तस्मात्सर्ववाचक- शादोंकारस्योतत्वं सिद्धमिति भावः । वामावरूपत्वाञ्चोंकारस्योतत्वं सिद्ध- मिल्या-वाग्वा इति । सर्ववर्णकवलनरूपत्वाद्वैखर्यादिरूपत्वाच वामात्र सपनमन्वयमोंकारस्य । वामात्रत्वेऽप्योकारस्यार्थजातस्य पृथग्निया- ·[ ८ अष्टमः खण्डः] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । १३७ बागेवेदं सर्व न ह्यशब्दमिवेहास्ति चिन्मयो ह्ययमोंकारश्चिन्मयमिदं सर्व तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयंवै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यमनुज्ञाता ह्ययमात्मैष ह्यस्य सर्वस्य स्वात्मानमनुजानाति न हीदं सर्व स्वत आत्मवन्न ह्ययमोतो नानुज्ञाताऽसङ्गत्वाद- नत्वात्कथमोतत्वमिति तत्राऽऽह-वागेवेदं सर्वमिति । वाकार्यत्वाद्रूपस्य वाग्व्य- तिरेकेणासत्त्वाद्वागेवेदं सर्वमित्यर्थः । वाचः सर्वानुगतिं दर्शयन्सर्वकारणत्वमु. पपादयति-न हीति । न हि. परापश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपवाग्व्यतिरेकेण कस्यचिदपि प्रतिभासोऽस्तीत्यर्थः । बोधकत्वेन चिद्रूपत्वाचौंकारस्योतत्वम- भ्युपगन्तव्यमित्याह-चिन्मय इति । चिन्मयत्वेन कथमोतत्वमिति चित ओत- वादित्याह-चिन्मयमिदं सर्वमिति । चिन्मयत्वेन सर्वस्यापि परमेश्वरलक्ष- णस्य संभवात्परमेश्वर एवायमोंकार इत्याह-तस्मादिति । वाच्यवाचकीर्द निराचष्टे । एकमेव तदुभयं प्रणवपरमेश्वरस्यैकमेव चिन्मात्रं भवतीत्यर्थः । अस्यैकस्य वस्तुनः सर्वसंसाररहितत्वेन पुरुषार्थरूपत्वमाह-एतदित्यादिना । कथमस्यैवरूपत्वमिति ब्रह्मरूपत्वादित्याह-एतद्ब्रह्मेति । ब्रह्मणस्त्वभयादि रूपत्वं सिद्धमित्याह-अभयं वा इति । एवंविदः फलमाह-अभयं हीति यथाज्ञानं हि फलमित्यर्थः । उक्तमोतत्वज्ञानं गोपनीयमित्याह-रहस्यंत्र मिति । एवोतप्रणवात्मनोस्तुरीयावसितत्वं प्रतिपाद्यानुज्ञातृमणवात्मनोस्तस्म- तिपादयनात्मनस्तावदनुज्ञातृत्वं भतिजानाति--अनुज्ञाता हीति । कस्मे किमनुजानानीत्याह-एष हीति । ओतभावनया तुरीयतुरीयस्वात्मन्यवः स्थितस्य केनचिनिमित्तेन चलिते मनास द्वितीयप्रतिभासस्तावद्भवति। नै चाऽऽत्मप्रतिपत्त्या बाधितस्य रसत्वेन स्वतः प्रतिभासः संभवत्यतस्त- स्याऽऽत्मनि कल्पिततया प्रातिभासिकसत्तामनुजानातीत्यर्थः । नन्विद सर्व प्रतिभा समानत्वादात्मवत्स्वत एवाऽऽत्मवत्ततो नाऽऽत्मानुजयेषामात्म वत्त्वमिति नेत्याह-न हीति । जडस्य स्वतः प्रकाशायोगात्सत्तापि न स्वतोऽस्तीत्यर्थः । कथं तोतत्वमनुज्ञातृत्वं चोक्तमात्मन इत्याशङ्कगयासुकर मेवोत्तरं स्मारयति-न ह्ययमिति । अत्र हेतुत्रयमाह-असङ्गत्वादित्यादिना ।

·श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-[ ८ अष्टमः खण्डः] विकारित्वादसत्त्वादन्यस्यानुज्ञाता ह्ययमोंकार ओमिति ह्यनुजानाति वाग्वा ओंकारो वागे- वेदं सर्वमनुजानाति चिन्मयो ह्ययमोंकारश्चि- दीदं सर्व निरात्मकमात्मसात्करोति तस्मात्प- रमेश्वर एवैकमेव नद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्व- माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यमनुकरसो ह्ययमात्मा प्रज्ञानघन एवायं ह्यस्मात्सर्वस्मात्पुरतः सुवि- भातोऽतश्चियन एव न ह्ययमोतो नानुज्ञा- ताऽऽम्यं हीदं सर्वमसदेवानकरसो ह्ययमों- कार ओमिति ह्येषानुजानाति वाग्वा ओं- एवमात्मनस्तुरीयपर्यन्तमनुज्ञातृत्वं प्रतिपाचोंकारस्यापि तदाह-अनुज्ञाता हीति । तदुपपादयति-ओमितीति। किमहं सव स्वभूतमिदं गृहामीति निर्धने- नासत्कल्पेन पृष्टो धनवांस्तं धनिनं सन्तं कुर्वन्नोमिति हि तेन प्रार्थितमनुजा- नाति तस्मादोंकारस्याऽऽत्मानुज्ञातृत्वं सिद्धमित्यर्थः । अथवा यज्ञे जगत्स- ध्यादिकर चरुपुरोडाशादिकं देवादीनामनुजाननोमिति हि यस्मादनुजानाति तस्मात्सिद्धमोंकारस्य सर्वेषामात्मा मातृत्वमित्यर्थः । वाग्वा ओंकार इत्यादि व्याख्यातप्रायम् । एवोकारात्मनस्तुरीपर्यन्तमनुज्ञातृत्वमुपपाद्यानुज्ञात्वमपि तुरीयपर्यन्तं तयोः सिद्धमिति वनात्मनोऽनुज्ञात्वं तावदाह-अनुज्ञैकरस इति । अनुज्ञा न व्यापाररूपा किं वायोत्याह-प्रज्ञानघन इति । काल्प- निकरूपमनुज्ञातृयोगेन तुरीयतुरीयपन्न स्थात्मनि विलाप्य स्थितं साक्षि- तन्यमनुज्ञेत्यर्थः । चिद्घनत्वमुपपादपति-अयं हीति । कथं तयस्यानुज्ञातृत्वमो- तत्वं चोक्तमिति चेदस्योत्तरमुक्तमित्याह- न ह्ययमिति । तत्र हेतुमाह- आत्म्यं हीति । इदं सर्वं साक्ष्यमात्म्यं स्वत आत्मशून्यत्वादात्माईमात्मापेक्ष- मित्यर्थः । आत्मीयमात्मसंबन्ध्यात्मन्यध्यस्तमिति वाऽर्थः । अत आत्मन्यतिरे- केण नास्तीदं सर्वमित्याह-असदेवेति । ओंकारस्याप्यनुज्ञात्वं सिद्धमित्याह- अनुजैफरस इति । अनुकरसत्वमुपपादयति-ओमिति ह्येषेति । मोमित्येवं हि १छ. ह्ययमस्मा । २ कः ड. शांततदात्म्य । ३ घ. "तात्मा ही १४. छ. सर्व स" - 4 ·[ ८ अष्टमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । कारो वागेव ह्यनुजानाति चिन्मयो ह्ययमों- कारश्चिदेव ह्यनुज्ञा तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यम- विकल्पो ह्ययमात्माऽद्वितीयत्वादविकल्पो ह्यय- मोंकारोऽद्वितीयत्वादेव चिन्मयो ह्ययमोंका- रस्तस्मात्परमेश्वर एबैकमेव तद्भवत्यविकल्पो नाविकल्पोऽपि नात्र काचन भिदाऽस्ति नैवात्र काचन शिदाऽस्त्यत्र भिदामिव मन्य- मानः शतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योर्मृत्युमा- शास्त्राचार्योक्तां सर्वस्य चिन्मात्रनामनुजानन्ननुजानाति विद्वान्विविदिषुश्चोमिति ह्येव सर्वमीश्वरायानुजानामनुजानातीत्यर्थः । वाग्वा इति परा वागुच्यतेऽन्य- थाऽनुज्ञाया अनुज्ञातुः सकाशादान्तरत्वानुपपत्तेः । वक्ष्यति चाऽऽन्तरत्वं श्लोकेन-' ओतमोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम्' इति । यद्यप्योतानुज्ञा. तुरन्तरत्वमेवात्रोक्तं तथाऽप्यनुज्ञातुरनुज्ञामा निर्विकल्पस्य चाऽऽन्तरत्वमवग- न्तव्यं संभवात् । यद्यपि सर्वे तुरीयावस्तित्वेन समाना ओतादयस्तथाऽप्युप- क्रमे बाह्यान्तरत्वं विद्यते तेषामित्यस्ति हि संभवोऽनुज्ञातुरनुज्ञाया आन्तरत्वेऽनु ज्ञायाश्चाविकल्पस्य । आत्मनोऽविकल्पत्वमाह-अविकल्पो ह्ययमात्मोत। तत्र हेतुमाह-अद्वितीयत्वादिति । साक्षित्वलक्षणमनुज्ञातृत्वमपि विकल्परूपमेवेति । तदपि विलास स्वमहिमस्थं चैतन्यमविकल्पमित्यर्थः। ओंकारस्याप्यविकल्पत्व- माह-अविकल्पो ह्ययमोंकार इति । तत्रोक्त एव हेतुरित्याह-अद्वितीयत्वा- देवेति । ओंकारस्याद्वितीयत्वं साधयति-चिन्मय इत्यादिना । एकमेव तद्भ- वतीत्युक्तं किं तदेकामिति तत्राऽऽह-अविकल्प इति । अविकल्पधर्मोऽप्यत्र नास्तीत्याह-नाविकल्पोऽपीति । अत्र हेतुमाह-नात्र काचन भिदास्तीति । भेदप्रतिभासाभावादेव भेदाभाववचनं न तु भेदस्य स्वरूपतोऽभावादिति शङ्का वारयति-नैवेति । भेददर्शने दोषदर्शनेनापि भेदासत्त्वमेव द्रढयति-अत्र भिदामिति । देवादिभेदैर्नानात्वं प्राप्य तत्रापि न स्थैर्य प्रामोतीत्यर्थः । उक्त. १ ग. घ. धा बा भि ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासयेता- [९ नवमः खण्डः मोति तदेतदद्वयं स्वप्रकाशं महानन्दमात्मै- वैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यम् ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषद्य- टमः खण्डः ॥ ८॥ देवा ह वै प्रजापतिमबुवन्निममेव नो भगवन्नों- कारमात्मानमुपदिशेति तथेत्युपद्रष्टाऽनुमन्तैष स्याविकल्पस्याऽऽत्मत्वमाह-तदेतदिति । तदेतदद्वयमात्मैवेत्यन्वयः। अद्वयत्वे तत्प्रकाशहेत्वभावात्कथं तत्प्रकाश इत्याशङ्कय स्वप्रकाशत्वमाह--स्वप्रकाश मिति । स्वत एवास्य पुरुषार्थतामाह-महानन्दमिति । आनन्दत्वेन लौकिका- नन्दवत्माप्तं दोषं परिहरति-एतदमृतमित्यादिना । एतदानन्दरूपमद्वयममृतं सर्वविकारवर्जितमतोऽभयं तस्माद्ब्रह्म । अभयं वा इत्यादि व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्ट श्री- मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषद्य- ष्टमः खण्डः ॥८॥ अथेदानीमुक्तया तुरीयतुरीयपर्यन्तयोपासनयाऽतिशुद्धान्तःकरणस्थ साक्षा- सुरीपतुरीयोपदेशप्रकारं शिष्यस्योपदिष्टार्थमतिपत्तिप्रकारं तया च प्रतिपत्त्या निरस्तनिखिलाविद्यस्य स्वरूपावस्थानं च दर्शयितुं खण्डान्तरस्याऽरम्भ:- देवा ह वा इति । उक्तं च-"गुरुक्तविद्यया छिन्नसर्वाविद्यस्य या स्थितिः । तां प्रवक्तुमुपेत्याध मारब्धैषोत्तरा श्रुतिः" इति । इममेवेति । तदेतदद्वयं स्वप्रकाशं महानन्दमात्मैवेति कथितं निर्विकल्पमेवे. त्यर्थः । ओंकारमित्योंकारलक्ष्यत्वादुच्यते । एवं देवैः प्रार्थितः प्रजापतिरुप- दिशक्ति-उपद्रष्टेत्यादिना । एष प्रत्यगात्मा सिंहः परमात्मैवेत्यन्वयः । ननु कवं कर्तृत्वादिसंसारविशिष्टस्याऽऽत्मन ईश्वरत्वमित्याशङ्काय नाऽऽमनः कर्तृत्वादिकमस्तीत्याह-उपद्रष्टेति । कर्तृसमीपस्थः सन्कर्तृन्पश्यति न तु स्वयं कस्युपद्रष्टा । अतो न कर्तृत्वादिसंसारधर्मो ब्रह्मात्मन इत्यर्थः । तर्हि सांख्य. सिदान्तप्रसक्तिरिति चेत्याह--अनुमन्तेति । स्वतःसत्ताप्रकाशप्रवृत्तिसाप- १३. रप्रार।

·[९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । आत्मा सिंहश्चिद्रूप एवाविकारो ह्युपलब्धा सर्वत्र न हस्ति दैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वि- तीयो मायया ह्यन्यदिव स वा एष आत्मा पर एवषैव सर्व तथा हि प्राज्ञे सैपाऽविद्या र्थ्यरहितानां कर्तृणां प्राणबुद्ध्यादीनां स्वात्मन्यध्यस्ततया तत्सर्वमनुजानाती- त्यर्थः । तनुज्ञातृत्वप्रसक्तिस्ततस्तदपि कर्तृत्वमेवेति नाकर्तृब्रह्मणैक्यमात्मन इत्याशङ्कयाऽऽह-चिद्रूप एवेति । सर्वविकारसाक्षित्वेन चिद्रूपत्वं साधयति- अविकारो छुपलब्धेति । साक्षित्वमपि न विकारपूर्वकमित्याह-अविकारो झुपलब्धा सर्वत्रेति । विकारित्वे साक्षित्वं न हि घटत इति हीति सूचितम् । आत्मनोऽविकारित्वेन द्वैतसाधकत्वाभावादन्यस्य च तत्साधकस्यानुप- पत्तेः । कथं तर्हि द्वैतसिद्धिरित्याशडून्यात एव परमार्थतो न द्वैतसिद्धिरि- ल्याह-न ह्यस्ति द्वैतसिद्धिरिति । उक्तानुपपत्त्यर्थो हिशब्दार्थः (ब्दः) कथं दैत- सिद्धिर्नास्ति प्रतीतेरित्याशङ्कयाऽऽत्मैव तद्रूपेण प्रतीयत इत्याह--आत्मैव सिद्ध इति । तर्हि तस्य सहूयत्वेनाद्वितीयब्रह्मभावानुपपत्तिः। न । आत्मनः परमार्थ. तोऽद्वयत्वादित्याह- अद्वितीय इति । सद्वितीयप्रतिभासस्तु माययेत्याह- मायया ह्यन्यदिवेति । फलितमाह-स वा इति । स उपद्रष्टेत्युक्त एष मायया ह्यन्यदिवेत्यन्तेन शोधित आत्मा पर एव तल्लक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः । माय. याऽत्मा सद्वितीय इव भासत इत्युक्तं तत्फलमाह-एषैव सर्वमिति । एषा मायैव सर्वसंसाररूपद्वयामित्यर्थः । ननु प्रसिद्धं सर्व परित्यज्यापसिद्धस्वीकारोs- नुपपन्न इत्याशङ्कन्याऽऽत्मनः परत्वं सर्वस्य मायामात्रत्वं चास्माभिरभ्युपगम्यत एतच्च सर्व प्राणभृतां सुषुप्ते सिद्धमतो नाप्रसिद्धस्वीकार इत्याह-तथा हीति । यथाऽस्माभिरुक्तं स वा एष आत्मा पर एषैव सर्वमिति तथा हि तथैव हि प्रसिद्धं तत्सर्वेषां प्राज्ञे सुषुप्तावित्यर्थः । उक्तमेव स्पष्टतया दर्शयति-सैषेल्या- दिवाक्यद्वयन । सेति पूर्वोक्ता मायोक्ता । एषाऽविद्येति प्राज्ञे प्रसिद्धमज्ञान- मुक्तं सामानाधिकरण्येन चैक्यं दर्शितं मायाविद्ययोस्तत एवैका जडशक्ति- विक्षेपशक्तिप्राधान्येन मायोच्यत आच्छादनशक्तिप्राधान्येनाविद्योच्यत इति भावः । आत्मा परमात्मैवेति । प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वम् । स्वप्रकाश इति पर- मात्मनो विशेषणं तेन च परमात्मनः प्रत्यगात्मैकत्वं द्योतितं न यात्मनोऽ. न्यस्य परमात्मनः स्वप्रकाशत्वं संभवतीति । सुषुप्ते यदि सर्वज्ञः परमात्माऽयं प्रत्यगात्मा किमित्यात्मानमन्यं च न विजानातीत्याशङ्कयायमहमस्मीदमेवरूप- ·१४२ श्रीमद्भियारण्यमुनिविरचिदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] जगत्सर्वमात्मा परमात्मैव स्वप्रकाशोऽ- प्यविषयज्ञानत्वाज्जाननेव ह्यत्र न विजा- नात्यनुभूतेर्माया च तमोरूपाऽनुभूतेस्तदे- तज्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छमिदं रूप- मिति स्पष्टदर्शनाभावे कारणमाह-अप्यविषयज्ञानत्वादिति । न जानातीत्यु- तरत्रान्वयः । अपिशब्दः शङ्कानुवादार्थः . यद्यप्ययं सर्वज्ञः परमात्मा सुषुप्ते तथाऽप्यविषयज्ञानत्वादात्मानमन्यं च न विजानातीति । अविषयज्ञानत्वादि- त्ययमर्थः । अविषयत्वादज्ञानत्वाचेति । तत्राविषयत्वादिति सन्मात्रव्यतिरि- क्तविषयसंवन्धाभाव उक्तो यद्विषयं स्पष्टं ज्ञानं स्यात् । अज्ञानत्वादिति ज्ञाय- तेऽनेनेत्यन्तःकरणं बाह्यन्द्रियाणि च ज्ञ नं तत्संवन्धरहितत्वादिति स्पष्टज्ञानक- रणाभाव उक्तः। ज्ञानमात्रं तु सुषुप्तेऽप्यस्तीत्याह-जाननेव ह्यत्र न विजा- नातीति । स्वात्मानं स्वप्रकाशतया जानमेव वर्ततेऽज्ञानं च चैतन्याभासेनाज्ञा- नवृत्तिविशेषेण च जाननेव वर्तते सुषुप्तेऽप्यात्मा । अतो जानन्नेवाऽऽत्मा मूढेन विजानातीत्युच्यने । यत इदानीमिव सुपुप्ते सुषुप्तवदेवेदानीमध्यात्माऽ- विक्रिय एव भवतीत्यर्थः। केन प्रमाणेनोक्त स्वार्थस्य सद्भावसिद्धिरिति चेत्स- र्वेषां स्वानुभवसिद्धोऽयमर्थ इत्याह- अनुभूतेरिति । आत्मा चेत्परमात्मनेकी- भृतः स्वप्रकाशः सुषुप्ते कथं तर्हि तत्र मायाविद्यासंभव इति चेत्सत्यमस्तीयमनु- पपत्तिस्तथाऽपि तमोरूपा माया सर्वेषां स्वानुभूतिबलादभ्युपगन्तव्येत्याह- माया च तमोरूपाऽनुभूनेरिति । अस्या मायायास्तमोरूपिण्याः सर्वजगन्मयत्व- मुक्तमात्मनोऽद्वयत्वाय । एषैव सर्व सैषाऽविद्या जगत्सर्वमिति च । तत्पतिपा- दनायास्या जगत्कारणामुपपादयन्स्वरूपमाह-तदेतदित्यादिना । तत्र जड- रूपजगत्कारणत्वोपपादनायास्या मायायास्तमसः सुषुप्तादौ सर्वेषां स्वानुभव सिद्धं जडत्वमाह-तदेतज्जडमिति । मूढोऽहमिदं च मूढमिति प्रसिद्धं मौढय- मपि सुषुप्तमोहात्मकमेवेति वक्तुं सौषुप्ततमसः सर्वलोकप्रसिद्धिमाह-मोहात्मक- मिति । तस्य सर्वकारणत्वसिद्धये सुषुप्तिसमये सिद्धमेवाऽऽनन्त्यमाह-अन- न्तमिति । सर्व विषयाज्ञानसंभवाज्जाग्रत्यज्यानन्त्यं सिद्धमज्ञानतमसः । अनिर्व- चनीयजगत्कारणत्वाय सुषुप्तादौ स्वप्रकाशचिदाश्रयत्वानुभवबलसिद्धामनिर्व- चनीयतामाह-तुच्छमिति । सत्कार्थवादिपक्षोपपादनाय सर्वस्यापि कार्यस्य सौषुप्ततमासि वासनारूणावस्थानमाह-इदं रूपमिति । ननु कस्येयमविद्या न तावज्जीवस्य तस्याविद्याधीनत्वेन तत्सिद्धेः पूर्वमेवाविद्यायाः साश्रयविष- ·[९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । मस्यास्य व्यञ्जिका नित्यनिवृत्ताऽपि मूढेरात्मेब दृष्टाऽस्य सत्त्वमसत्वं च दर्श- यति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्त्रास्व- तन्त्रत्वेन सैषा वटबीजसामान्यवदनेक- याया वक्तव्यत्वात् । नापीश्वस्य सर्वज्ञत्वादविद्या[न]धीनत्वाच । सत्यम् । अत एव न जीवेशयोरियं किं तु जीवेश्वरविभागास्पदचिन्यात्रस्येत्याह-अस्येति । स्वप्रकाशतयाऽखिलजगत्मसिद्धचिन्मात्राश्रयविषयतया सुषुप्ते भानादित्यर्थः । मामहं न जानामीति चाऽऽत्ममात्राश्रयविषयत्वं प्रसिद्धमेवाज्ञानस्य न चास्य विद्यासंबन्धेन कदापि काचिदपि हानिरस्ति परमार्थतः किं त्वौज्ज्वल्यमेव तत्साक्षित्वेनाभिवृद्धं घृतपिण्डसंबन्धेनेवाग्नेरित्याह-अस्य व्यञ्जिकेति । तर्हि धृतपिण्डमिव दीप्तोऽग्निरात्मा तां देहेदित्यविद्यासत्त्वमेव न स्यादिति चेत्सत्य- मित्याह-नित्यनिवृत्तेति । कथं तर्हि तस्याः कारणत्वमुच्यत इति चेदसत्यपि सा मूढेरविवेकिभिरात्माभिन्नेव दृष्टा कल्पिताऽसती सतीव भानि मूढानामत- स्तेषां सर्वमुपपन्नमित्याह-नित्यनिवृताऽपि मूढेरात्मेव दृष्टेति । एवं सर्वजग- न्मूलाध्यासमुपपाद्य तत्कार्यभूतजीवेश्वराद्यध्यासं दर्शयति-अस्येत्यादिना । अस्य स्वाश्रय विषयरूपस्य चरान्यस्य सत्त्वं स्वसाक्ष्यत्वेन तद्व्यञ्जकत्वाद्दर्श यति स्वतः सदसदादिविकल्पशून्यं चैतन्यम् । असत्त्वं चाऽऽच्छादकत्वेन मूढानां दर्शयतीत्यर्थः। सत्त्वासत्वदर्शनयोरुपपत्ति स्वयमेवाऽऽह सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्या- मिति । सिद्धत्वेन सत्त्वं दर्शयति । असिद्धत्वेन चासत्त्वं दर्शयतीति विभागः। स्वमाहिमस्थं हि निर्विकल्पकचैतन्यमावेद्यासंबन्धे तत्साधकत्वेन प्रकटी भवति आकाशस्थाविव तेजो मूर्तसाधनत्वेन । स्वप्रकाशमापि चैतन्यं जडप्रधान सदसिद्धमापि भवति । अविद्यास्वाभाव्यात् । ताभ्यां च सिद्धत्वासिद्धत्वा- भ्यामात्मनः स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्यं च भवतीवरत्वे जीवत्वे च निमित्तभूतमि- त्याह-स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वेनेति । स्वयंसिद्धत्वेनाविद्यायाः सत्ताप्रतीत्यर्थ- क्रियाप्रदतयाऽविद्यां प्रति स्वातन्त्र्यं भवति चैतन्यस्याविद्याङ्गताभा- सद्वारा तस्यामात्मत्वारोपात्तद्वत्तारतन्त्र्यं च भवति चैतन्यस्यातश्च तदेक- मेव चैतन्यं जीवेश्वरभेदभिन्नमिव भवति साहंकारनिरहंकारत्वाभ्यामित्यर्थः । वक्ष्यति च-अभिमन्ता जीवो नियन्लेश्वर इति । नन्वेकाऽविद्या कथमनेक- जीवप्रतिभासहेतुरिति शङ्कयां दृष्टान्वन तदुपपादयति-सैपेति । सैषाऽविद्या १क. 'तन्त्रस्वासे । १... वेचादिवि' । ३ ४. 'चरल तसा ।। 3. सैषा | .

·१४४ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] बटशक्तिरेकैव तद्यथा बटबीजसामान्यमेकम- नेकान्स्वांव्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पाद्य तत्र तत्र पूर्ण सत्तिष्ठत्येवमेवैषा माया स्वाव्य- तिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशावाभासेन करोति माया चाविया च वटवीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव सती यथा वटबीजसामान्यमनेकवटव्य- क्त्युपादानसमर्थमेवमियमप्यनेकवटशक्तिरित्यर्थः । अत्र वटशब्देन क्षेत्राण्यु. घ्यन्ते । वटवद्विममृतत्वात्माण्युपजीव्यत्वाच्च महाभूताद्यात्मके क्षेत्रे वटशब्दो युक्त एव । अतोऽनेकजीवोपाधिभूतानेकक्षेत्रशक्तित्वादेकाऽप्यविद्याऽनेकजीव. प्रतिभासहेतुर्भवतीत्यर्थः । ननु शक्तिशक्तिमतोंर्भेदेऽनेकाविद्याप्रसङ्गः। स चानु- पपन्नोऽविद्यानां विषयाश्रयभेदानिरूपणात् । शक्तिशक्तिमतोरभेदश्चेत्तत्रापि शक्तिशेषपक्षेऽनेकाविद्याप्रसङ्गात्। शक्तिमच्छेषपंक्षे त्वेकवाविद्येत्येक एव जीवः स्यात् । तथा चानन्तजीवप्रतिभासविरोधो भेदाभेदपक्षश्चानुपपन्न इति चेत्स. त्यम् । अस्त्येवेयमनुपपत्तिर्वटबीजसामान्येऽपि । ततस्तद्वदत्रापि द्रष्टव्यमित्यभि- प्रेत्य दृष्टान्तमुपपादयति-तद्यथेति । शक्तिशक्तिमतोरभेदपक्षमाश्रित्याऽऽह- वटवीजसामान्यमेकामीत । एकत्वेऽप्यनेकवटहेतुत्वमाह-सामान्यमेकमनेका- स्वांव्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पाद्यति । कार्याणामपि शक्तिद्वारा वटबीज- सामान्येनैक्यमाह-स्वाव्यतिरिक्तानिति । सबीजानित्येकैकस्यापि वटस्य सामान्यवत्पूर्णशक्तित्व मुक्तम् । एक केषु वटेषु वटसामान्यस्यैकस्या नाऽवस्थानमाह-तत्र तत्रेति । दान्तिकं प्रपञ्चयति–एवमेवेति । मायति । दुर्घटघटनासमत्यर्थः । एवमेकस्या अप्यविद्याया मायामयत्वेनानकजीवादि. प्रतिभासोत्पादनसामर्थ्यमभिधाय चैतन्यस्य तद्धर्माध्यासेन जीवादिभावे द्वार- माह-जीवेशावाभासेन करोतीति । आभासद्वारेणाविवेकात्तस्यां बद्धाहंभावो जीवो निरहंकारः स्वमायाभाससाक्षी स्वसत्तामात्रेण सर्वप्रवर्तकत्वादीश्वरः। अथवा मायायाः स्वकार्यभेदानुगतं नियामकं यद्रूपं तदाभासद्वारेणेश्वरं भवति विशेषमात्राभासप्राधान्येनानेकजीवं भवतीति जीवेश्वरविभागः । जीवेश्वरभेद- कल्पनायाः पूर्वमेकैव जडशक्ति रेश्वरभेदमेवं संपाद्येश्वरस्य मायास्वातन्त्र्ये हेतुत्वेन जीवस्याविद्यास्वातन्त्र्ये हेतुल्वेन भवतीत्याह-माया चाविद्या च १ क. छ. स्वात्मव्य' । २8. 'द्यायां वे । ३ ठ. °पक्ष एकै । ४ ठ. 'त् । सत्य । ५ मा स्वात्तव्य । ६. रक। . से ·१४५ [९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । स्वयमेव भवति सैषा विचित्रा सुदृढा बह्वङ्कुरा स्वयं गुणभिन्नाऽङ्कुरेष्वपि गुण- भिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी चैतन्य- दीप्ता तस्मादात्मन एवं त्रैविध्यं सर्वत्र योनित्वमप्यभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वरः स्वयमेव भवतीति । स्वयमेवेत्येकैव जडशक्तिरित्यर्थः । एवमविद्यानिमित्तमेव जीवेशभेदमुपपाद्य तन्निमित्तमेव जगत्प्रतिभासं ब्रुवन्सत्कार्यवादमाश्रित्य स्थि- त्यादिकाले प्रतीयमानस्य भेदजातस्य सूक्ष्मेण कारणमात्ररूपेण तस्यामवस्थि- तत्वेन तस्या वैचित्र्यं दर्शयञ्जगदाकारणावस्थाने तस्याः सामर्थ्य दर्शय- ति-सैषा विचित्रेति । असती मायेयमिति मत्वा तनिवृत्तिसाधनेऽनादरो न कार्य इत्याह-सुदृढति । सम्यग्ज्ञानेन विनाऽनुच्छेद्येत्यर्थः । एवं तस्याः कारणत्वमुपपाद्येश्वरसंनिधानात्सा मायाऽनेकप्रकारेक्षणरूपेण परिणमत इत्याह- बह्वडरेति । अडरशब्देनेक्षणात्मकं प्रथमं कार्यमुच्यते । भूतादिसृष्टेः पृथग्व- क्ष्यमाणत्वात् । अङ्कुरस्य बहुरूपत्वमुक्तं वार्तिककृद्भिः "सर्वज्ञकरुणानुन्ना विचारज्ञानकामना । ईक्षणोपचयानादिरूपेणाथ विवर्तते" इति ॥ कार्यगतप्रकाशचलनावरणरूपत्वनिर्वाहाय तस्याः सत्त्वादिरूपत्वमाह- स्वयं गुणभिन्नेति । चैतन्याभिव्यञ्जकत्वात्स्पन्दशक्तित्वाचैतन्याच्छादकत्वाच्च स्वयं माया सत्त्वरजस्तमआत्मिकेत्यर्थः । ततः कार्याणामपि सत्त्वादिरूपत्वं सिद्धमित्याह--अङ्कुरेष्वपीति । गुणत्रयस्य त्रिमूर्तिशरीरात्मकत्वात्सर्वमपि कार्य त्रिमूर्त्यात्मकमवेति वदन्सर्वमपीदमीश्वररूपेण द्रष्टव्यमित्याह--सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणीति । तस्यास्तद्रूपत्वे योग्यतामाह-चैतन्यदीप्तति । यस्मादात्मव्यतिरेकेण न माया नाम काँचनास्ति तस्मादात्मैव स्वात्मनि कल्पितमायागतसत्त्वाद्याभासद्वारेण सर्वद्वैतजातोत्पतिस्थितिलयेषु त्रिमूर्त्यात्मे- त्याह-तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं सर्वत्रेति । गुणत्रयसाम्यशरीरः कारणात्मा . सर्वेश्वरोऽपि स एवेत्याह-योनित्वमपीति । योनित्वमपि तस्यैवेत्यर्थः । एवमीश्वरभेदस्य मायानिमित्तत्वमभिधाय जीवेशभेदस्यापि सैव निमित्त मित्युक्तं व्यनक्ति-अभिमन्तेत्यादिना । समष्टिजीवत्वे निमित्तमाह- १ क. ग. घ. रु. चित्रा। २ म. पकत्व । ३ ठ. काचिदस्ति । - - ·४ १४६ श्रीमद्वियारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] सर्वाहमानी हिरण्यगर्भनिरूप ईश्वरबद्दयक्तचैतन्यः सर्वगो ह्येष ईश्वरः क्रियाज्ञानात्मा सर्व सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाऽप्यल्पाः स वा एष सर्वेति । तस्यापि त्रिमूर्तित्वमाह-त्रिरूप इति । तस्य जीवत्वे तस्मिन्नीश्वर- त्वव्यपदेशः कचित्कथमिति चेत्तस्य स्वत एवेश्वरात्मज्ञानवत्वेनेश्वररूपत्वा. दित्याह-ईश्वरवदिति । यथेश्वरो नित्याभिव्यक्तचैतन्यस्वभावस्तथाऽयमपी. त्यर्थः । अथवा तनियन्तृत्वेनेश्वरस्यापि तत्र विद्यमानत्वात्तस्मिन्नीश्वरव्यपदे- शोऽस्तीत्याह-सर्वगो ह्येष ईश्वर इति । हिरण्यगर्भ चैतन्याभिव्यक्त्यतिशये हेतुं वदंस्तस्य स्वरूपमप्याह--क्रियाज्ञानात्मेति । सर्वज्ञानक्रियाशक्तिसमष्टि- रूपस्वच्छज्ञानक्रियाशक्तिमात्रशरीरत्वाद्धिरण्यगर्भस्य सवितृमण्डले तेजोवनि. त्याभिव्यक्तं तत्र ब्रह्मेत्यर्थः । हिरण्यगर्भस्य सर्वाहंमानित्वं स्वरूपं चाभि. धायान्येषामपि जीवानां सर्वाहमानित्वकथनाय तदुपाधीनां सर्वात्मकत्वमुक्त- मनुवदति-सर्व सर्वमयमिति । सर्व क्षेत्रजातं सर्वमयं सर्वात्मकमायास्वरूप- वादित्यर्थः । अतः सर्वेषामपि जीवानां सर्वाहमानित्वं सिद्धमित्याह--सर्वे जीवाः सर्वमया इति । सर्वावस्थास्विति । अत्यल्पपत्तिकाद्यवस्थास्वपि सर्वमया इत्यर्थः । सर्वेषां हि जीवानां सर्वावस्थासु सन्मात्रकारणे पृथिव्यादिजातमात्रे च कारणात्मवद्वयाप्तेस्तदभिन्नेऽभिमानः सूक्ष्मोऽस्ति । तन्मध्यगतपिण्डविषयस्थूलाभिमानसमुद्भवात्तु जाग्रत्स्वमयोरसावनुद्भूतो भवति मन्दानाम् । पिण्डाभिमानतिरोभावे तु सुषुप्तालयादौ परिपूर्णसन्मात्रसर्व- जात्यभिव्यक्तेः । स्वाभाविकोऽभिमानः समुद्भूतो दृश्यते सबैरतः सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थास्वित्यर्थः । अन्यथा कथं हिरण्यगर्भादिभावः संभ- वति । न ह्यसत उत्पत्तिरस्ति तस्मात्सर्वेषां सर्वज्ञानकर्मफलयोग्यत्वात्सर्वात्म- त्वमस्त्येव । यद्यप्येवं सर्वे जीवाः सर्वावस्थासु सर्वमयाः स्वाभाविकाविद्याश- रीरत्वेन तथाऽपि कार्यात्मकं सप्तदशकं लिङ्गशरीरमपरिच्छिन्नमपि परिच्छिन्न- ज्ञानकर्मवशात्परिच्छिन्ने स्थूलशरीरे यदा संकोचं पामोति तदाऽल्पाभिमानि- त्वमप्यस्तीत्याह-तथाऽप्यल्पा इति । यद्यपि सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाऽ- प्यल्पा इत्यर्थः । अथवा यथा सर्वमयास्तथाऽल्पा अपीत्यन्धयः । सृष्टिशेषा- भिधानपूर्वकं प्रवेशव्यवहारौ दर्शयन्सृष्टयादेर्मिथ्यात्वमाह-स वा इत्यादिना । १०. नवलेने । २ म. ट. भष्वत एव चैं । ३७. 'याशकिश। .

·१४७ [९ नवमः खण्डः] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव तस्मादद्वय एवायमात्मा सन्मात्री नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरअनो विशुरद्वय आनन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरतैरवगतः सत्तामात्रं स सुषुप्तस्थः कारणात्मेष बहङ्कुर इत्यत्र क्षेत्रत्वेन प्रस्तुत इति तदेतच्छब्दयो. रयः । ईश्वररूपः प्रत्यगात्मेति वाऽर्थः । भूतान्यपञ्चीकृतानि सृष्ट्वा तेभ्य इन्द्रियाणि ततः पश्चीकृत्य विराजं ततस्तत्करणेभ्योऽग्न्यादिदेवताः पुनर्व्य- ष्टिरूंपानमयादिकोशांश्च सृष्ट्वा सृष्टे प्रविश्य तत्र विशेषाभिव्यक्त्या व्यवहार- योग्यतां प्राप्यामूढः स्वतः स्वमहिमस्थतया मूढ इव मिथ्यारूपपरिच्छेदाभिमा. नेन व्यवहरनहं कर्ता भोक्ता देवदत्तो देवो मनुष्य इत्यादिप्रकारेणाऽऽस्ते । माययैव तत्सृष्टयादिकं करोति न स्वतोऽतो मिथ्यारूपा एव सृष्टिसृज्यप्र. वेशव्यवहारा इत्यर्थः । मायामयसृष्टिकथनस्य प्रयोजनमाह-तस्मादद्वय एवा- यमात्मेति । यदुक्तमादावात्मैव सिद्धोऽद्वितीय इति तत्सृष्टेः सृज्यस्य च माया- मयत्वेन परमार्थतोऽसत्त्वात्सिद्धमित्यर्थः । अद्वस्याऽऽत्मनः स्वरूपमाह- सन्मात्र इत्यारभ्य प्रत्यगेकरस इत्यन्तेन । पुनरप्यद्वयपदग्रहणं प्रासङ्गिकम् । कुतोऽस्याऽऽत्मन एवंरूपत्वं सिद्धमिति तदाह-प्रमाणैरेतैरवगत इति । प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिरेतैश्च सन्मात्रत्वादिहेतुभिः सदादिरूप आत्माऽवग. न्तव्य इत्यर्थः । तत्र सर्वद्वैतसिद्धेः पुरस्तात्स्वप्रकाशचिन्मात्रानुभवः सन्मा- अत्वादिसाधकं प्रत्यक्षं दृश्यत्वपदार्थत्वादिहेतुभिश्चिन्मात्रव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वसाधकमनुमानं ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत्। 'एकमेवाद्वितीयम् ' आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ।। प्रज्ञानघन एव ' इत्यादिवाक्यान्या- गमो जगतः सदादिरूपत्वप्रतिभासान्यथानुपपत्तिर्मुक्त्यादिश्रुत्यन्यथानुपपत्ति- थार्यापत्तिः सर्वद्वैतसिद्धः पुरस्ताद्वैतानुपलब्धिरभाव एतैरवगत इति सन्मात्र- त्वादीनां सर्वेषां हेतुहेतुमद्भावस्योक्तत्वाद्यदाऽऽत्मनः सन्मात्रत्वं साध्यते तदा नित्यत्वादिभिर्हेतुभिस्तत्साधनीयं यदा नित्यत्वं साध्यते तदा सन्मात्रत्वादि- भिहेतुभिर्दादशभिस्तदपि साधनीयमेवं शुद्धत्वादिकमपीति द्रष्टव्यम् । तत्राss. त्मनः सन्मात्रत्वं तावत्स्वयमेव युक्तितोऽनुभवतश्च साधयति-सत्तामात्रमि- त्यादिना। सत्तायाः सर्वत्रानुगमाव्यभिचारिणां चानुगते कल्पितत्वात्सत्तामात्र है .१.ठ. तत्क।.२ ६. 'मसत्तया । ३. भिश्व चि ।

·१४८ श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] हीदं सर्व सदेव पुरस्तासिद्धं हि ब्रह्म न ह्यत्र किंचनानुभयते नाविद्याऽनुभवा- त्मनि स्वप्रकाशे सर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽ- हीदं सर्वमित्यर्थः । ननु सत्ताया जातित्वाज्जातेश्व व्यक्तिसापेक्षत्वात्कथं सर्व सत्तामात्रमित्याशङ्कय सन्मात्रमेव कारणं स्वाव्यतिरिक्त कार्यमुत्पाद्य तदनु- गतं सत्सत्ताजातिसंज्ञामाप ततः कार्यस्य कारणमात्रत्वात्तत्रानुगत्युपपत्तेने सत्ता जातिः किं तु कारणरूपं सन्मात्रमेवेत्याह-सदेवोत । कारणस्यापि सैषा विचित्रेति विचित्रत्वोक्तस्तत्र सदेवेत्येवकारानुपपत्तिमाशङ्कन्ध कारणादपि व्यतिरेकमाह-पुरस्तात्सिद्धं हीति। कारणादपि व्यतिरेके तस्यापि साक्षित्वं हेतुमाह-हीति । कारणस्यापि साधकं चैतन्यमेव । यतश्चित्ते चैतन्यकाकारे कारणस्याप्यनुपलब्धेस्तस्य न सत्त्वमुपपद्यत इत्यर्थः । तस्माद्ब्रह्मैव सदि- त्याह-पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्मेति । पुरस्तात्सिद्धस्य परिच्छेदकाभावेन च ब्रह्मत्वं प्रत्यक्षेण साधयति-न ह्योति । अत्र पुरस्तात्सिद्धे चिन्मात्रे स्वात्मनि न किंचिदपि तद्वयतिरिक्तं तत्परिच्छेदकमनुभूयते तन्निष्ठत्वेन ततस्तस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु पुरस्तासिद्धे । चैतन्येऽ- विद्या दर्शिता पूर्वमस्येति तत्कथं तत्र परिच्छेदकाभाव इत्याशङ्कत्य न तत्र परमार्थतोऽविद्याऽस्ति कल्पितत्वात्तस्या इत्याह-नाविद्यति । तत्र हेतु- माह-अनुभवात्मनीति । अनुभवस्यापि परप्रकाश्यत्वे तद्विषयमज्ञानं संभ- वेदपि कदाचिन्न च तथाऽनुभवस्य परप्रकाश्यत्वं तथा सत्यनुभवत्वायोगात्त- तश्च स्वप्रकाशत्वादज्ञानतत्कार्ययोस्तत्रासंभवात्तस्य ब्रह्मत्वं सिद्धमित्याह- स्वप्रकाश इति । स्वप्रकाशे यद्यज्ञानं परमार्थतोऽभ्युपगम्यते तर्हि तन्नाश एव बलादभ्युपगन्तव्यः । न हि नाशं विना स्वप्रकाशस्य स्वात्मानं प्रत्यभानं संभवति नाशश्चानुपपन्न इत्याह-सर्वसाक्षिणीति । नाशादेरपि साक्षिणं विना न सिद्धिरित्यर्थः । ननु पुरस्तासिद्ध आत्मैव कारणं सर्वस्य जगतस्तदन्यस्य निःस्वभावस्य कारणत्वायोगात्कार्यं च कारणस्थमेव सर्वदा ततः कथं पुर- तोऽद्वयत्वमित्याशङ्काय नास्य परमार्थतः कारणत्वं किं तु मायाद्वारेणैव कार- णत्वमिति मायामयमेव तत् । अतोऽविक्रियेऽस्मिन्न किमपि परिच्छेदकमस्ती- त्यांह-अविक्रिय इति । कार्यकारणत्वाभाववद्गुणगुणित्वधर्मधयेशांश्यवस्था- वद्भावोऽपि नास्ति जगतोऽस्यातश्चात्र किमपि परिच्छेदकं नास्तीत्याह- १ . °सिद्धमात्मै । २. पुरोऽद्ध । ३ ६. . ये तस्मि ।

·.. [९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।। द्वये पश्यतेहापि सन्मात्रमसदन्यत्सत्यं हीत्थं पुरस्तादयोनिः स्वात्मस्थमानन्दचिद्धनं सिद्धं ह्यसिद्धं तद्विष्णुरीशानो ब्रह्माऽन्यदपि सर्व सर्वगं अद्वय इति । न केवलं पुरत एव सर्वस्य सन्मात्रत्वमनुभवितुं शक्यते कि तु परतोऽपि व्यवहारकाले सर्वस्य सन्मात्रत्वविशेषाणामप्यवगमादित्याशडून्य विशेषाणामसत्त्वमाह-असदन्यदिति । सतोऽन्यत्वे विशेषाणामसत्तमनन्य- त्वेऽपि विशेषाणामसत्त्वमेवेत्यर्थः । ननु विशेषाणामसत्त्वे सन्मात्रस्यापि भाना- योगादसत्त्वमेव स्यादिति नेत्याह-सत्यं हीवि सत्यत्वे हीति । सूचितं हेतु- माह-इत्थं पुरस्तादिति। सर्वकल्पनासाक्षितया कल्पकत्वेन वा कल्पितस्य सन्मा- त्रस्य सर्वप्राणिभिः सर्वकल्पनायाः प्रागेव सिद्धत्वान्न तस्यासत्त्वं शङ्कनीयमि- त्यर्थः । सर्वकल्पकत्वेन पुरस्तात्सिद्धत्वे द्वैतकारणत्वेन पुनरपि सद्वितीयत्वं प्राप्त- मिति चन्न यतोऽस्य परमार्थतः कल्पकत्वमपि नास्तीत्याह-अयोनिरिति। यद्यप्येवं पुनः पुनरुपपाद्यते सन्मात्रं सर्वमिति तथाऽपि मया सन्मानं नानु. भूयते किंतु घटपटादिकं जगत्तदनुगतां च सत्तां पश्यामीत्याशङ्काय नैवं बहिर्मुखेन त्वया सन्मात्रान्वेषणं कार्य यतः स्वे माहिन्नि प्रत्यगात्मन्येव स्थित तन्न पटादावित्याह-स्वात्मस्थमिति । कस्यचिदपि द्वितीयस्यासत्त्वे सुखानु- भवस्याप्यसंभवान्न पुरुषार्थरूपं तदिति चेन्नेत्याह-आनन्दचिद्घनमिति । स्वयमेवाऽऽनन्दानुभवात्मकमेकरसं चेत्यर्थः । सदानन्दचिद्रूपत्वे हेतुमाह- सिद्धं होति । सर्वसाक्षितया पुरतोऽपरोक्षतया स्वत एव सिद्धेः सत्त्वं चित्त्व- मानन्दस्वरूपत्वं च सिद्धमित्यर्थः । सिद्धं चेत्केनचित्स्वव्यतिरिक्तेनैव प्रमा- जेन तत्सिद्धमिति प्रमाणसापेक्षत्वान्न स्वातन्त्र्यमतो नाऽऽनन्दरूपत्वमनुभवरू- पत्वं चति चेन्न। यतः प्रमाणस्यापि साधकत्वान्न प्रमाणविषयमतः स्वातन्त्र्या- दानन्दादिरूपत्वे पुरुषार्थरूपमेव तदित्याह-असिद्धमिति । ननु विष्ण्वीशा- दिमूर्तिभावस्तादात्म्यं वा पुरुषार्थो न सन्मात्रभाव इत्याशय मूर्तीनां माया- मयगुणरूपत्वेनात्र कल्पितत्वस्योक्तत्वान्नैतद्वयतिरेकेण तेषां सत्त्वमत एव तद्भाव एव परमपुरुषार्थ इत्याह-तद्विष्णुरित्यादिनाऽन्यदपि सर्वमित्यन्तेन । विष्ण्वादिशब्दानां हि सन्मात्र एव मुख्यार्थलाभस्ततः सदात्मैव विष्ण्वादि. रूप इत्यर्थः । सदेव सर्वमित्यत्र हेतुं स्वयमेवाऽऽह-सर्वगमिति। सर्व विष्ण्वा- दिकं गमयति प्रकाशयति सृजति स्थापयति संहरति च माययेति सर्वगं १.८. सर्वप्राणिनां।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः) सर्वमत एव शुद्धोऽबाध्यस्वरूपो बुद्धः सुखरूप आत्मा न ह्येतन्निरात्मकमपि नाऽऽत्मा पुरतो हि सिद्धो न हीदं सर्व कदाचिदात्मा हि स्वम- हिमस्थो निरपेक्ष एक एव साक्षी स्वप्रकाशः विष्ण्वादिमूर्तीनां सृष्टयादिकत्रित्यर्थः । सचामात्र हीदं सर्वमित्युपक्रम्य सर्वग- मित्यन्तेन सन्मात्रात्मस्वरूपमेव सर्वमित्युपपाद्य तस्य सन्मात्रस्य यत्पूर्वोक्तं ब्रह्मत्वं पुरस्तासिद्धं हि ब्रह्मेति तदुपसंहरति-सर्वमिति । सर्व कृत्स्नं पूर्ण ब्रह्मेत्यर्थः । अत्र त्वंपदार्थविशेषणत्वेनोक्तानां सन्मात्रत्वादीनां शोधने तेषां ब्रह्मस्वरूपत्वकथनं सन्मात्रादिरूपस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वोपपादनाय प्रत्यगात्मनोऽपि विचारे ब्रह्मत्वं प्रतीयत इति वक्तुमुत्तरत्र ब्रह्मविशेषणत्वे- नापि सदादीनां वक्ष्यमाणत्वाच सन्मात्रत्वोपपादनायोक्तं न्यायमितरपदार्थरू- पत्वप्रतिपादनेऽप्यतिदिशति-अत एवेत्यादिना । शुद्धादिग्रहणं सर्वेषामुपल- क्षणमिति द्रष्टव्यम् । अबाध्यस्वरूप इति सत्पदार्थोक्तिः । आत्मेति प्रत्यक्प- दार्यों दर्शितः। अथाऽऽत्मत्वेनापि हेतुनाऽऽत्मनोऽद्वितीयत्वं साधयति-न तमिरात्मकमित्यादिना । एतत्कार्यकारणात्मकं जगन हि निरात्मकं निःस्व- रूपं किं तु सत्स्वरूपमेव । स्वरूपमात्मति पर्याय इत्यर्थः । तथाऽपि द्वैतस्याss- त्मना सत्स्वरूपत्वे द्वैतस्यापि स्वरूपत्वेन सद्भावादात्मनः सदयत्वं स्यादित्या. शङ्कय यथा द्वैतस्यावशेषः स्यान्न तथाऽयं तस्याऽऽत्मा किं तु सर्वग्रासेनातो द्वैतस्याऽऽत्मेत्येवं द्वैतसापेक्षमात्मत्वं नास्तीत्याह-अपि नाऽऽत्मेति । आत्मनो निरपेक्षमात्मत्वमित्यत्र हेतुमाह-पुरतो हीति । सर्वद्वैतसिद्धेः पूर्वमप्यात्मैव सिद्धोऽतो निरपेक्षमस्याऽऽत्मत्वमित्यर्थः । द्वैतस्य पुरतोऽसत्त्वे युक्त्यनुभवसिद्धे सत्यद्वितीयात्मनि तद्विरुद्धस्य द्वैतस्य तदपेक्ष्यस्य पुरत इव परतोऽपि परमार्थतो नास्तित्वमेवेत्याह-न हीदं सर्व कदाचिदिति । नन्वात्मनोऽपि सिद्धेः काला- पेक्षाऽस्ति पुरतोऽपि सिद्ध इत्युक्तत्वानेत्याह-आत्मा हीति । आत्मनो निर- पेक्षत्त्वादेकत्वात्साक्षित्वात्स्वप्रकाशत्वाचास्तित्वमनात्मनस्तु, तद्वैपरीत्यादसत्त्व मित्याह-निरपेक्ष इत्यादिना । उपद्रष्टेतिवाक्येन ब्रह्मात्मनोरेकत्वमुपदिश्य विरोधाशङ्कायां प्रत्यगात्मनो ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वेन ब्रह्मत्वमुफ्पादितं स्वप्रकाश इत्यन्तेन ग्रन्थेन । एवमुपपादितेऽप्यतिसूक्ष्मत्वात्प्रमेयस्य परोक्षत्वमिव पश्य- १क. ग. घ. ङ. 'बाह्यस्व । २8. 'न्मात्रब्रह्मस्व । ३ अ. द. विचारिते । ४ ट. सत्य- पदा ।५. अथापि । ६३ पेक्षस्य । ५.म. ट. क्षमि ।

·[९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । किं तन्नित्यमात्माऽत्र ह्येव न विचिकित्स्य- मेतद्धीदं सर्व साधयति दृष्टा द्रष्टुः साक्ष्य- विक्रियः सिद्धो निरवियो बाह्यान्तरवीक्षणा- न्तो देवा आहुः किं तन्नित्यमिति । किं तनित्यशुद्धबुद्धादिरूपमात्मभूतं ब्रह्मेत्यर्थः । प्रजापतिनै परोक्षं तद्ब्रह्मेत्युत्तरमाह-आत्मेति । नन्वात्मा चेहम तात्मन आपरोक्ष्यमेव । ब्रह्मापरोक्ष्यमात्मा च सर्वेषां सर्वदाऽपरोक्ष एवेति न कस्यापि कदाचिदपि संसारप्रतिभासः स्यात् । भासते तु तस्मानाऽऽत्मभूतं ब्रह्मेत्याशङ्कगयामाह-अत्र ह्येव न विचिकित्स्यमिति । अत्र ब्रह्मण आत्मत्वे हि यस्मान विचिकित्स्यं संशयितव्यं संशयकारणाभावादित्यर्थः । हीति संत्र- यकारणाभावः सूचितः । आत्मानुभवेऽपि संशयदर्शनानासंसारिब्रह्माऽऽ- त्मेति दर्शितं ननु शङ्काकारणम् । न । तेषामात्मानुभवस्याभावात् । ते हि देहा- दिकमेवाऽऽत्मानं मन्यमानास्तदापरोक्ष्यमेवाऽऽत्मापरोक्ष्यं मन्यन्ते न तु केवल- मात्मानं ब्रह्मरूपं ते जानन्तीति हिशब्देनोक्तम् । ननु नास्त्येव ब्रह्म यद्यस्ति तथाऽपि तटस्थमेव तन्नाऽऽत्मभूतं जगत्कारणत्वेन श्रवणात् । न ह्यात्मनो जग- कारणत्वं दृश्यत इति तत्राऽऽह-एतद्धीति। एतदात्मरूपं ब्रह्म हि यस्मादिदं सर्व द्वितीयं दर्शनादिकाले साधयति सृजति । स्थितिसंहारादेरुपलक्ष- णार्थ सृष्टिः । आत्मनोऽन्यस्य दृश्यत्वेनाचेतनत्वादचेतनस्य जगत्कारण- त्वानुपपत्तैर्जगत्कारणस्य ब्रह्मणः केवलस्य मुख्यवृत्त्यैवाऽऽत्मत्वमभ्युपग- न्तव्यमिति हिशब्दार्थः । एवं युक्तितो ब्रह्मण आत्मत्वमुपपाद्यान्वयव्यतिरेक- चतुष्टयेनाऽऽत्मनो ब्रह्मत्ववत्सच्चिदानन्दपूर्णात्मत्वमनुभावयितुमुपलक्षणत्वेन द्रष्टृदृश्यसाक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकावाह-द्रष्टेत्यादिना । तत्र द्रष्टेति द्रष्टदृश्या. न्वयव्यतिरेकोक्तिः । ननु द्रष्टाऽपि सुखदुःखसंसारधर्मविशिष्टः कथं ब्रह्मेत्या- शङ्कय न सुखदुःखादिविशिष्टो द्रष्टा किं तु तस्यापि साधकः साक्षीति वद- न्साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकमाह-द्रष्टा द्रष्टुरिति । सोऽपि द्रष्तृत्वात्परिणाम्ये. वेति चेन्न । सर्वविकारसाक्षित्वादित्याह-साक्षीति । सोऽपि साक्षादीक्षणस्य कर्तेति चेत्तथा सति विकारित्वेन साभित्वायोगात्सर्वविकारसाक्ष्यविक्रिय एवे- त्याह-अविक्रिय इति । कोऽसौ साक्षीति तु प्रश्नोऽनुपपन्नः प्रसिद्धत्वात्तस्ये- त्याह-सिद्ध इति । न वयं विद्म इति वा वक्तुं न शक्यत इत्याह-निरविद्य इति । निरविद्यत्वं साधयति-बाह्यान्तरवीक्षणादिति । कार्य बाचं कारणमा- १ क. गःघ. निरवद्यो । २ . ति । ।३ म, रवंद्य । ४ 'म. रवध ।'

·१५२ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः] त्सुविस्पष्टस्तमसः परस्तातैष दृष्टोऽदृष्टो वेति दृष्टोऽव्यवहार्योऽप्यल्पो नाल्पः साक्ष्यविशेषोऽन- न्योऽसुखदुःखोऽदयः परमात्मा सर्वज्ञोऽनन्तोऽ- न्तर तयोर्वीक्षणादित्यर्थः । कार्यकारणवीक्षणेऽपि वीक्षितुः स्वस्वरूपेऽज्ञानं किं न स्यादिति चेत्सर्वसाधकत्वेन सर्वस्मात्पुरतः स्वयंप्रकाशत्वादीक्षितरित्याह- सुविस्पष्ट इति । तमोऽज्ञानं कारणं तस्यापि साधकत्वेन ततोऽप्युपरि प्रत्य- गात्मा सुविस्पष्ट इत्यर्थः । एवमुपदिश्य प्रजापतिस्तेषां भावं ज्ञातुं पृच्छति- ब्रूतेति । एष मयोपदिष्टोऽद्वय आत्मा दृष्टः किं वा न दृष्टो भवद्भिरिति ब्रूते. त्यर्थः । ते बुद्धिगतं चैतन्याभासमात्मसदृशं पश्यन्त आहुः-दृष्ट इति । तेषाम- न्यथाज्ञानं लिङ्गन्न विदित्वा तद्व्युदासाय भवद्भिर्विदित आत्मा कीदृश इत्युक्ते ते होचुः-अव्यवहार्य इति । यद्यपि दृष्टस्तथाऽप्यव्यवहार्य इत्यर्थः । न हि चैतन्याभास इत्थंरूप इति निर्णेतुं शक्यश्चैतन्यसदृशत्वात्तस्य केवलस्य पुनरपि शुद्धान्तःकरणतया स्वात्मनोऽनुभवं प्रजापतिनोक्तमात्मलक्षणं च पुनः पुनः परामृश्य बुद्धिगतस्याल्पत्वदोषं पश्यन्त आहुः-अल्प इति । यद्यपि दृष्टोऽ- व्यवहार्यश्च तथाऽपि परिच्छिन्न आत्मा नः प्रकाशत इत्यर्थः । इत्युक्तः प्रजा- पतिः परमार्थात्मनोऽल्पत्वं निराचष्टे-नाल्प इति । अनल्पत्वेऽल्पस्यापि साक्षित्वं हेतुमाह-साक्षीति । साक्षित्वादेव विशेषान्तरमप्याशङ्कायमानं निवर्तयति-अविशेष इति । तथाऽपि देहान्तरेऽप्यन्य एवंविध आत्माऽ- स्त्यतः सजातीयभेदवान्परिच्छिन्न एवेति चेन्न । यतो न देहान्तरस्थ आत्मै- तदेहस्थात्मनोऽन्य इत्याह-अनन्य इति । ननु सुखदुःखादिव्यवस्थया देह- भेदेष्वात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति चेन्न । सुखदुःखादीनामात्मधर्मत्वाभा- वेन तद्भेदस्याऽऽत्मभेदसाधकत्वानुपपत्तेरित्याह-असुखदुःख इति । सर्व- देहेष्वात्मैकत्वानुसंधानादतिप्रसङ्ग इति चेन्नानुसंधानादेरप्यात्मधर्मत्वाभावा- दित्याह-अद्वय इति । तथाऽपि परमात्माऽन्य इति चेन्न यतः स्वत आत्मैव परमात्मेत्याह-परमात्मेति । ननु सर्वज्ञः परमात्माऽऽत्मा तु किंचिज्ज्ञोऽतः कथ- मयं परमात्मेति चेन्नायं दोषः । यत आत्माऽपि परमात्मवत्सर्वज्ञः सर्वेश्वरश्वे. त्याह-सर्वज्ञ इति । सर्वबुद्धिसाक्षित्वं चिद्रूपत्वं चेश्वरस्य सार्वज्ञ(न्यं) तदस्यापि चिन्मात्ररूपस्याऽऽत्मनोऽविशिष्टमित्यर्थः । सर्वेश्वरत्वं च स्वसंनिधिमात्रेण सर्वप्रवर्तकत्वं तदपि समानमेव । अतोऽपरिच्छिन्नोऽयमात्मेत्याह-अनन्त इति । तथापि साक्षिण आत्मनः साक्ष्यसद्भावाद्विजातीयभेदवत्त्वेन नाद्वितीये- ।

·[ ९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोचरतापनीयोपनिषत् । भिन्नोऽद्वयः सर्वदाऽसवित्तिर्मायया नासंवित्तिः स्वप्रकाशे यूयमेव दृष्टः किमद्वयेन द्वितीय- मेव न यूयमेव ब्रह्येव भगवन्निति देवा ऊचुर्मू- यमेव दृश्यते चेन्नाऽऽत्मज्ञा असङ्गो ह्ययमा- त्माऽतो यूयमेव स्वप्रकाशा इदं हि सत्संवि. न्मयत्वायूयमेव नेति होचुर्हन्तासङ्गा वयमिति श्वरात्मत्वमिति चेन्न । साक्ष्यस्य कल्पितत्वादित्याह-अभिन्न इति । फलित- माह--अद्वय इति । यद्येवमद्वय ईश्वर एवायमात्मा किमिति तयाँ तदाऽयं नावभासत इति । अज्ञानबलादित्याह-सर्वदेति । तर्हि मायाज्ञानसंबन्ध एंव दोष इत्याशङ्कय न तत्संबन्धः परमार्थतः स्वप्रकाशत्वात्संभवत्यतो न दोष इत्याह-नासंवित्तिः स्वप्रकाश इति । किं तहीदं मायेत्यज्ञानमिति च सर्वदोच्यत इति । आत्मनि कल्पितत्वादात्मव्यतिरेकेणाबानमायाया अभावा- दात्मैव तथोच्यत इत्याह-यूयमेवति । पुनरपि पूर्ववत्मजापतिः पृच्छति-दृष्टः किमयेनेति। किमद्वयरूपेणाऽऽत्मा दृष्टो भवद्भिः किं वा नेत्यर्थः। देवा ऊचुः- द्वितीयमेवेति । द्वयमेवास्माभिदृश्यते नाद्वयमित्यर्थः । आह प्रजापतिः-नेति । न द्वयं भवद्भिदृश्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-यूयमेवेति । यतो यूयमेव वस्तु न द्वयं तस्माद्वयं द्रष्टुं न शक्यत इत्यर्थः । देवा ऊचुः-ब्रह्मवेति । यद्येव. मात्मैव वस्तु न द्वयं तर्हि तत्पुनरेव ब्रूहि भगवनिति देवा अचुरित्यर्थः । आह प्रजापतिः---यूयमेवेति । न युष्मद्व्यतिरेकेण द्वयमस्ति परमार्थतो यूयमेव वस्त्वित्यर्थः । पुनरप्यस्माभिर्द्वयमेव दृश्यत इत्युक्तः प्रजापतिराह-दृश्यते चे. दिति । दृश्यते चेवयं तर्हि यूयं नाऽऽत्मज्ञा इत्यर्थः । कयं द्वयदर्शनमात्रेण नाऽऽत्मज्ञत्वमिति तत्राऽऽह--असङ्ग इति । असङ्गस्य हि द्वितीयसंबन्धानुप- पत्तेन द्वितीयदर्शनमस्ति। यूयं चाऽऽत्मानं द्वितीयद्रष्टारं मन्यध्वेऽतो नाऽऽत्मज्ञा इत्यर्थः । कथं तात्मनो द्वैतद्रष्टुत्वप्रतिभास इत्याशङ्कन्याऽऽत्मा स्वप्रकाशो द्वैत- रूपेण प्रयते मायया। तत आत्मप्रथैव द्वैतप्रथेवि कल्प्यते मूरित्याह-अत इति यत आत्माऽसङ्गत्वाद्वितीयद्रष्टा न भवत्यतो यूयमेव द्वैतरूपेण- स्वप्रकाशा इत्यर्थः । द्वैतस्य स्वप्रकाशात्ममात्रत्वं साधयति-इदं हीत्यादिना । अर्थात्म- जापतिनोक्तमात्मनः ससङ्ग-सत्संविद्रूपत्वं नेति होचुर्देवा इति नेति होचुरित्य- स्यार्थः । तत्रासङ्गत्वं हेतुं प्रोचुरित्याह-हन्तासङ्गा क्यमिति । यदि भवतोक्तं १. तथाऽन्तरयं । ३ अ. स्वितील' । ३ . ट. "नोऽतत्वे । - ।

·१५४ श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः रू.] होचः कथं पश्यन्तीति होवाच न वयं विन इति होचुस्ततो यूयमेव स्वप्रकाशा इति हो- वाच न च सत्संविन्मया एतौ हि पुरस्ता- सुविभातमव्यवहार्यमेवाद्वयं ज्ञातो ह्येवैष विज्ञातो विदिताविदितात्पर इति होचुः स होवाच तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयं बृहत्त्वान्नित्यं शुद्धं बुद्धं मुक्तं सत्यं सूक्ष्मं परिपूर्णमद्वयं सदानन्दं सत्यमसङ्गो ह्ययमात्मेति तर्झसङ्गा वयमिति यस्मात्तस्मान्न ससङ्गसत्संविन्मयत्व. मस्माकमिति होचुरित्यर्थः । कथमिति प्रजापतेः प्रश्नः । यद्यसङ्गा यूयं कर्य तहि दैतं पश्यन्तीति होकाचेत्यर्थः । न वयं द्वैतदर्शनप्रकारं विद्म इति होचु- देवाः । यत एवमसङ्गत्वादात्मनो द्वितीयदर्शनं न भवति ततस्तस्मान्मदुक्तमः कारेण सत्संविद्रूपा यूयमेव द्वैतरूपेण स्वप्रकाशा इति होवाच प्रजापतिः । ननु ससङ्गन्योः सत्संविदोः कथमसङ्ग-संविद्रूपत्वमिति देवानां मतमाशङ्कय न च युष्माकं ससङ्गसत्संविद्रूपत्वमिल्याह प्रजापतिः-न च सत्संविन्मया इति । कथं तस्मिाकं सत्संविद्रूपत्वमुक्तं भवतेति देवानां मतमाशङ्कय सत्संविच्छन्द: लक्ष्यस्वरूपविवक्षयेत्यभिप्रेत्य सत्संविदात्मनोरव्यवहार्यात्ममात्रत्वमाह-एतो हीत्यादिना । आह प्रजापतिः-ज्ञातो ह्येवैष इति । किं मयोक्तोऽव्यवहार्य आत्मा भवद्भिर्जातोऽथवा न ज्ञात इत्यर्थः । देवा ऊचुः-विज्ञात इति । कथं विज्ञात इति प्रजापतिना पृष्टां देवा ऊचुरित्याह-विदिताविदितात्पर इति होचुरिति । विदितात्परत्वमविषयत्वादविदितात्परत्वं स्वप्रकाशचिद्रूपत्वात् । एवं त्वंपदार्थशोधनं कारयित्वा तत्पदार्थशोधने प्रवर्तयन्स होवाच मजा. पतिः । किमुवाचेत्यत आह--तद्वा इति । तदिति कारणत्वेन परो क्षमेतदिति तदेव कार्ये । प्रविष्टमपरोक्षमुक्तम् । अद्वयत्वे हेतुमाह--बृह- स्वादिति । बृहते तोरदयत्व एव मुख्यार्थलाभादद्वयमेव ब्रह्मेत्यर्थः । एवं विशेष्यमद्वयमभिधायाऽऽत्मवह्मणोऽपि नित्यत्वादिकं विशेषणमाह-- नित्यं शुद्धमित्यादिना । उक्तस्य विशेष्यस्य ब्रह्मणोऽद्वयत्वानुगुण्यसिद्धये स्ववाच्यार्य परित्यज्यकरसंचिन्मात्रार्थतां प्राप्यैव नित्यादिपदानां ब्रह्मणि ग. व. १. छ. "तो 21 अट.

·15 नवमः खण्डः ]-- नृसिंहाचरतापनीयोपनिषत् । चिन्मात्रमात्मैवाव्यवहार्य केनचन तदेतदात्मा- नमोमित्यपश्यन्तः पश्यत तदेतत्सत्यमात्मा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैवात्र ह्येव न विचिकित्स्यमित्यों सत्यं तदेतत्पण्डिता एव पश्यन्त्येतद्ध्यशब्द- मस्पर्शमरूपमरसमगन्धमव्यक्तमनादातव्यमग- न्तव्यमविसर्जयितव्यमनानन्दयितव्यममन्तव्य- मबोद्धव्यमनहंकर्तव्यमचेतयितव्यममाणयित- व्यमनपानयितव्यमव्यानयितव्यमनुदानयित- व्यमसमानयितव्यमनिन्द्रियमविषयमकरणम- लक्षणमसङ्गमगुणमविक्रियमव्यपदेश्यमसत्त्वम- रजस्कमतमस्कममायमप्यौपनिषदमेव सुविधातं वृत्तिरित्याह-अव्यवहार्य केनचनेति । केनचनापि पदेन मुख्यया वृत्त्याऽ- व्यवहार्यमित्यर्थः । एवं पदार्थद्वयं संशोध्य तयोरेकत्वं प्रणवेनाविषयतया प्रति- पत्तव्यमित्याह-तदेतदिति । तदेतद्यथोक्तं ब्रह्माऽऽत्मानं पश्यताऽऽत्मरूपेणैव पश्यतेत्यर्थः । अपश्यन्त इत्यविषयतयेत्यर्थः । उक्तमेकत्वं शपथकरणेन द्रढ- यति-तदेतत्सत्यमित्यादिना । किं तदिति तदाह-आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्माऽऽ- स्मैवेति । इत्येतत्सत्यमित्यर्थः। यत उक्तमेकत्वं सत्यमतोऽत्र संशयो न कार्य इत्याह-अत्र ह्येवेति । उक्तमेकत्वं स्वानुभवेनापि द्रढगति-इत्योमिति । इती- त्युक्तस्यैक्यस्य परामर्शः । ओमित्यनुज्ञया स्वानुभवः प्रकटीकृतः। सत्यत्वमु- पसंहरति-सत्यमिति । न्यायमीमांसासंस्कृतबुद्धीनां शब्दवृत्तिभेदविदामेवोक्ता- स्मैक्यप्रतिपत्तिर्भवतीत्याह-तदेतदिति । तत्र हेतुमाह-एतद्धीत्यादिना । अविष- यमिति विषयसामान्यप्रतिषेधः । अलक्षणमित्यनुमानप्रतिषेधः । शब्दप्रवृत्तिनि- मित्तषष्ठयादिप्रतिषेधोऽसङ्गमित्यादि। अतोऽव्यपदेश्य शब्दैः। अमायमिति गुण. साम्यरूपमायाप्रतिषेधः। यद्यप्येवं सर्वविशेषरहित तथाऽप्युपनिषद्भिरेव लक्षण- या ज्ञातव्यमित्याह-अप्योपनिषदमिति । उपनिषद्भिर्लक्षणया ज्ञाते स्पष्टतया ब्रमदानं भवतीत्याह-सुविभातमिति । न चौपनिषदेनापि ज्ञानेनाऽऽत्मनि १४. कर्तव्य ।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [ ९ भवमः खण्डः) सलक्षिातं पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविधा- तमद्वयं पश्यताहं सः सोऽहमिति स होवाच किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति दृष्टो विदि- ताविदितात्पर इति होचुः कैषा कथमिति होचुः किं तेन न किंचनेति होचुर्युय- माश्चर्यरूपा इति न चेत्याहोमित्यनृजानीवं कश्चिदतिशयो जन्यते स्वप्रकाशनित्यचैतन्यरूपत्वादात्मन इत्याह-सद्विभा- तमिति । सर्वदा प्रकाशरूपमित्यर्थः । तत्र सर्वसाक्षित्वं हेतुमाह-पुरत इति । व्यतिहारेण चैकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह-पश्यताहं सः सोऽहमिति । पूर्ववत्स होवाच प्रजापतिः-किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति । एवं पृष्टा देवा ऊचुः-दृष्ट इति । दृष्टश्चेत्किमात्मकोऽसाविति पृष्टा ऊचुः-विदिताविदितात्पर इति । पुनरपि साचर्यमूचुः-कैषा कथमिति । कैषा मायेदानी मता कथं च पूर्वमासीत्स्वप्र- काशे चिदात्मनि । अहो आर्यमेतदित्यर्थः। किं तेन मायावृत्तपरिज्ञानेन भवतां तदपरिज्ञाने किं भवतामस्ति काचिन्यूनतेत्यभिप्रायः । प्रजापतिः पृच्छति-किं तेनेति । पृच्छन्तं देवा ऊचुः-न किंचनति। न किंचन प्रयो' जनमस्माकमस्ति मायावृत्तपरिज्ञानेन केवलमाश्चर्यवशात्पृष्टमस्माभिरित्यर्थः । यूयमेवाऽऽश्चर्यरूपा न माया यतो यूयमेवंविधाया मायायाः सत्ताप्रतिभास- योर्विचित्रार्थक्रियासामर्थ्यस्य च हेतव इत्यर्थो यूयमाश्चर्यरूपा इत्यस्य । यतः स्वरूपसत्तामात्रेण भवतामप्युक्तहेतुत्वं न विकृततयाऽतो न युष्माकमपि सर्वेदैः कत्वादाश्चर्यरूपत्वं वक्तुं शक्यतेऽदृष्टपूर्व ह्यद्भुतमाश्चर्यमुच्यत इति न चेत्याहेत्य स्यार्थः । चशब्दादाश्चर्यरूपा इति पदमनुषज्यते । किं बहुना मायाचिन्तां परित्यज्य सर्वदोमित्यनुजानीध्वम् । सर्वसत्ताप्रतिभासानुज्ञातारं मदुक्तमात्मा- नमोमिति । पूर्णवस्तुभासकेनानुज्ञानप्रणवेनानुजानीध्वं प्रतिपद्यध्वामित्यर्थः । न चात्र प्रतिपत्तृप्रतिपत्तव्यप्रतिपत्तिसाधनानां भेदोऽस्ति । यतो वक्ष्यति कैषाऽनुज्ञेत्येष एवाऽऽत्मेति होवाचेति । अत ओमित्यनुजानीध्वमिति विद्यया निवृत्ताविद्यानां स्वरूपावस्थानमेवोक्तम् । अनुजानीध्वमिति नियो- गपरं तु वचनं विविदिषून्प्रत्येवेति मन्तव्यमत... उत्पन्न विद्यान्देवान्य- त्यनुजानीध्वमिति प्रजापतेर्वचनं तत्परीक्षार्थमेव यथेदमुत्तरं वचनं परी- ·18 नवमः खण्डः] - नृसिंहोत्तरवापनीयोपनिषत् । ब्रूतैनमिति ज्ञातोऽज्ञातश्चेति होचुन चैवमिति होचुतवैनमात्मसिद्धमिति होवाच पश्याम एवं भगवन च वयं पश्यामो नैव वयं वक्तुं शक्नुमो नम- स्तेऽस्तु भगवन्प्रसीदेति होचुर्न भेतव्यं पृच्छतेति होवाच कैषाऽनुज्ञेत्येष एवाऽऽत्मेति होवाच ते होचु- भार्थम् । ब्रूतैनमित्यादि । एनं मयोपदिष्टं भवद्भिातमात्मानं भवद्भिर्विदि- तेनासाधारणेन रूपेण ब्रूतेत्यस्यार्थः । ते देवाः पूर्ववज्ज्ञातोऽज्ञातश्चेति होचुः । तहि ज्ञातत्वाज्ञातत्वधर्मवानात्मा भवद्भिात इति प्रजापतिनोक्ता ज्ञाताज्ञातत्व धर्माभावं पुनरण्याहुरिति न चैवमिति होचुरित्यस्यार्थः। यद्यपि ज्ञाताजातः त्वधमों नास्त्यात्मनस्तथाऽपि ब्रूतै चैनं यदस्यासाधारणरूपं तेन व्रतव वक्तव्यमेव भवद्भिरित्यर्थो ब्रूतैवैनमित्यस्य । ननु न शक्यते वक्तुमस्माकमिति देवानां मतमाशङ्कयाऽऽह-आत्मसिद्धमिति । न हि न सिद्धं वक्तुं शक्यत इत्यभिप्रायः । पश्याम इत्यादि देवानां वचनम् । त्वत्प्रसादात्पश्याम एवाऽऽ- त्मानं भगवन्न च वयं केनचिद्धर्मेण विशिष्टं पश्यामोऽतो नैवेत्यरूप इत्यात्मानं वक्तुं शक्नुमः । नमस्ते भगवन्सर्वज्ञ प्रसीदास्मत्परीक्षाप्रश्नाद्विरम्य प्रसन्नो भवेति होचुरित्यर्थः । यद्येवमात्मनो निर्विशेषत्वं निश्चितं भवद्भिस्तहि. निवृत्तसं. सारभया यूयमित्याह प्रजापतिः-न भेतव्यमिति । अतः परं निवृचाज्ञानत्वेन निवृत्सर्वसंसारभया यूयमित्यर्थः । यदि प्रमुव्यशेषोऽस्ति भवतां तर्हि पृच्छ- तेति होवाच प्रजापतिः पूर्वोक्तानुज्ञाकर्तव्यतां परिहर्तुमिच्छन् । विद्यया कृता- निस्मान्प्रति किमिदं प्रजापतिनोत्तमोमित्यनुजानीध्वमितीति हृद्भवं शल्यम- पनेतुं देवाः पप्रच्छुलब्धानुज्ञा इत्याह -कैषाऽनुज्ञेति । अस्माकं त्वत्मसादात्क- तकृत्यानामपि कर्तव्यतया भगवतोक्ताऽनुज्ञोमित्यनुजानीध्वमिति सा किं कर्त: व्यरूपाऽस्माकमुत नेत्यर्थः । न कर्तव्यरूपति प्रजापतेरुत्तरम् । एष एवेति न कर्तव्यरूपा किं त्वेष एव स्वयंप्रकाश आत्माऽनुज्ञा स हि सर्वस्य सत्त स्फूर्ति चानुजानातीत्यनुज्ञारूप इत्यर्थः । अत ओमित्यनुजानीध्वमित्यस्याय. मर्थः । ओमित्यनेनोंकारेण लक्ष्यमाणमात्मानमनुजानीध्वं प्रतिपद्यध्वं हे विवि. दिषव इति । एवं प्रजापतिना स्वाराज्येऽभिषिक्तास्ते देवा ऊचुः । किमुक्त. IPuTUMHANJan- १ग. घ. 'तैन । 'त्तसं।

·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः) नमस्तुभ्यं वयं त इतीति ह प्रजापतिर्दे- घाननुशशासानुशशासेति तदेष श्लोक:--ओत- मोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम् । अनुज्ञा. मद्वयं लब्ध्वा उपद्रष्टारमादित्युपद्रष्टारमा- बजेदिति ॥ ९॥ ॐ भद्रं०१। ॐ स्वस्ति० २।ॐ शान्तिः ३॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि नवमः खण्डः ॥ ९॥ समाप्तेयं नृसिंहोत्तरतापनीयोनिषत् ॥ वन्त इत्याह-नमस्तुभ्यं वयं त इतीति । नमस्कारपूर्वकं स्वात्मानमर्पितवन्त इत्यर्थः । इतीत्यादि श्रुतेर्वचनम् । इत्येवमुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिर्देवाननुशा. सेति । द्विवचनमनुशासनसमाप्तिद्योतनार्थम् । इतिशब्द आख्यायिकासमा- प्त्यर्थः । तुरीयानुशासनखण्डद्वयोक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयति-तदेष इति । ओत- मात्मानमोतेन प्रणवेन जानीयादुक्तभकारेणानुज्ञातारमात्मानमान्तरम् । अनुजा. तृप्रणवेनोक्तप्रकारेण जानीयादित्यनुवर्तते । अनुज्ञामनुज्ञारूपमात्मानमित्यर्थः तमनुज्ञाप्रणवेन जानीयादविकल्पमद्वयमात्मानमविकल्पप्रणवेन लब्ध्वा गुरुमसा- दतो ज्ञात्वति तुरीयखण्डार्थ उक्तः । अनुशासनखण्डार्थमाह-उपद्रष्टारमात्र- जदिति । ओतादियोगैः शुद्धान्तःकरणोऽनुशासनखण्डोक्तप्रकारेणानुशिष्ट उप- द्रष्टुरूपैणावस्थितो भवेदित्यर्थः ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ तापनीयरहस्यार्थदीपिका तिमिरापहा । गुर्वनुग्रहलब्धैषा सतामस्तु सुखाप्तये ॥ १॥ सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसात्मने । तेजसे महते भूयानमः पुंसिंहरूपिणे ॥२॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् ॥ तानतोऽस्मि गुरूभक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री. मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीयषष्ठोपनिष. द्दीपिका समाप्ता ॥ - -- ·श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता- [९ नवमः खण्डः) नमस्तुभ्यं वयं त इतीति ह प्रजापतिर्दे- घाननुशशासानुशशासेति तदेष श्लोक:--ओत- मोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम् । अनुज्ञा. मद्वयं लब्ध्वा उपद्रष्टारमादित्युपद्रष्टारमा- बजेदिति ॥ ९॥ ॐ भद्रं०१। ॐ स्वस्ति० २।ॐ शान्तिः ३॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीये षष्ठोपनिषदि नवमः खण्डः ॥ ९॥ समाप्तेयं नृसिंहोत्तरतापनीयोनिषत् ॥ वन्त इत्याह-नमस्तुभ्यं वयं त इतीति । नमस्कारपूर्वकं स्वात्मानमर्पितवन्त इत्यर्थः । इतीत्यादि श्रुतेर्वचनम् । इत्येवमुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिर्देवाननुशा. सेति । द्विवचनमनुशासनसमाप्तिद्योतनार्थम् । इतिशब्द आख्यायिकासमा- प्त्यर्थः । तुरीयानुशासनखण्डद्वयोक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयति-तदेष इति । ओत- मात्मानमोतेन प्रणवेन जानीयादुक्तभकारेणानुज्ञातारमात्मानमान्तरम् । अनुजा. तृप्रणवेनोक्तप्रकारेण जानीयादित्यनुवर्तते । अनुज्ञामनुज्ञारूपमात्मानमित्यर्थः तमनुज्ञाप्रणवेन जानीयादविकल्पमद्वयमात्मानमविकल्पप्रणवेन लब्ध्वा गुरुमसा- दतो ज्ञात्वति तुरीयखण्डार्थ उक्तः । अनुशासनखण्डार्थमाह-उपद्रष्टारमात्र- जदिति । ओतादियोगैः शुद्धान्तःकरणोऽनुशासनखण्डोक्तप्रकारेणानुशिष्ट उप- द्रष्टुरूपैणावस्थितो भवेदित्यर्थः ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ तापनीयरहस्यार्थदीपिका तिमिरापहा । गुर्वनुग्रहलब्धैषा सतामस्तु सुखाप्तये ॥ १॥ सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसात्मने । तेजसे महते भूयानमः पुंसिंहरूपिणे ॥२॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् ॥ तानतोऽस्मि गुरूभक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दपूज्यपादशिष्यश्री. मद्विद्यारण्यमुनीश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीयषष्ठोपनिष. द्दीपिका समाप्ता ॥ - --