·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·निरुतास्य
तृतीयो भागः।
दैवतकाण्डभाष्यम् ।
उत्तरषटकम्।
[ सप्तमाध्यायावधिद्वादशाध्यायपर्यन्तम् ।
तथा
परिशिष्टम्।
'श्रमवासि भगवदुर्गाचार्य-विरचितया
ऋज्वाख्यटीकया सहितम् ।
पण्डितकुलपतिना वि, ए, उपाधिधारिणा
यौनौवानन्दविद्यासागरभट्टाचायण
संस्कृतं प्रकाशित
हितीयसंस्करणम्।
कलिकातानगरे
मरखतीयन्त्रे मुद्रितम् ।
१८८१

·প্রকাশক-- জীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ,
২ নং রমানাধমজুমদারের স্ত্রীট।
প্রিটর-শ্রীক্ষেত্রমােহন মুখোপাধ্যা
৫৫ নং আমূহ স্ট্রীট,

·अथ निरुक्ततौयभागस्य सप्तमादि- षडध्यायानां सूची, परिशिष्टस्य च । प्रकरणम् (विषयः) अथ सप्तमाध्यायः १ प्रथमपाद: हिंतीयपादः टतीयपादः चतुर्थपादः पञ्चमपाद: (दै० ५, १, ३ षष्ठपादः सप्तमपादः ) ८८ प्रथ "ध्यायः M प्रथः तादः हितोयपादः टतीयपाद्रः (दैवतव्याख्या) दैवतपरिचयः) (दैवतसंख्यादिनिर्णयः) (दैवतभक्त्यादिनिर्णयः) (दै० ५, १, १ अग्नि:) (दै० ५, १, २ जातवेदाः) ८२ वैखानरः) (दै० (अवाप्रीव्याख्या च) (दै० • ५, २, १ द्रविणोदा:) (दै० ५, २, २-११) १३२ (दै० ५, २, १२-१३) १५४ (पृथिवीस्थानदेवतानिर्वचनम्। १६८ (५, ३, १-६) (५, ३, ७-१६) २८१ (५,३,१७-२८) १८३ (५, ३, २८-३६) २०८ (मध्यस्थानदेवतानिवचनम्। २१८ (५, ४, १-७) (५, ४, ८-१५) अथ नवमाध्यायः प्रथमपादः हितीयपाद: हतीयपादः चतुर्थपादः अथ दशमाध्यायः प्रथमपाद: द्वितीय पादः ·(२) प्रकरणम् (विषयः) पृ. २५७ २७६ २८१ हतीयपादः चतुर्थपादः अथ एकादशाध्यायः प्रथमपादः हितीयपादः टतीयपादः नतुर्थ पादः " ३१८ (५, ४, १६-२३) (५, ४, २४-३२) (तदेव) (५, ५, १-७) (५, ५,८-१५) (५, ५, १६-२४) (५, ५, २५-३६) (द्युस्थानदेवतानिर्वचनम्) (५, ६, १-६) (५, ६, ७-११) (५, ६, १२-२३) (५,६, २४-३७) (अतिस्तुतिनिर्वचनम्) (ऊर्द्धमागगतिनिर्वचनम्) अथ हादशाध्यायः ३५३ " ३७८ प्रथमपाद: हितीयपाद: हतीयपादः चतुर्थपादः अथ त्रयोदशाध्यायः अथ चतुर्दशाध्यायः ३८४ ४१४ -- ·४ ३ २ ७४ ६ ७ २ १ १ पथ निकतातौवभागस्य चकारादिवर्णक्रमेण सप्तमाष्टमयोरध्याययोः खण्ड-प्रतीक- सूचौपवम्। खण्डप्रतीकाः प्र. पा. ख. पृ० पग्निः पूर्वेभिषिभिरीद्यो ७५ अग्निमौले पुरोहितं पञ्चन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो ३ ३ अथ यान्येतान्यौत्तमिकानि ८६ प्रथाकारचिन्तनं देवतानां २ अथात प्राप्रियः १३२ अथातो दैवतं अथातोऽनुक्रमिष्यामोऽग्निः १ अथादित्यादुदोचिप्रथमसमावृत्त. अथापि वैखानरीयो हादशकपालो ६ प्रथाप्यष्टौ इन्हानि २२ प्रथैतानीन्द्रभक्तीन्यन्तरिक्षलोको प्रथैतान्यादित्यभक्ती यसौ लोक. अपामुपस्थे महिषधअग्रभ्णत अपुरुषविधाः स्युरित्यपरमपि ४२ अभिप्रवन्त समनेव योषा: प्रयमेवाग्निद्रविणोदा इति १२४ अयमेवाग्निर्वैखानर इति ८३ पाजुहान ईयो वन्द्यया. १४१ मा नो यजं भारती तूय मे० १० १४६ प्राविध्यो वईते चारुरासु १२ १५२ ६ ८५ ५ ८२ १ ५ ३ २ ५३ m ४ ५८ ४ २ ३ ४ ४ ७७ १ ३ ६ ६ २ ५ २ २ ·(४) प. पा. . पृ. २ ८ १४६ ७ ३ १० ४ عر ७९ १ २ ३ ३ २ १५४ ३ ७ ७ ३ ५ ६ ४ १ ८८ ३ ८ ५ ५ १ ८२ खण्डप्रतीकाः श्रा सुष्वयन्ती यजते उपाके इतीमा देवता अनुक्रान्ताः इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु० इन्द्रो दिव इन्द्र ईश उपाव सृज त्मन्या समञ्जन् उष्णिगुत्माता भवति एतेष्वेव स्थानव्यूहेष्वृतु० एषां लोकानां रोहण कृष्णं नियानं हरयः जगती गततमं छन्दो० जातवेदसे सुनवाम जातवेदाः कस्माज्जातानि वेद तोऽनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेषु तन्नपात् पथ ऋतस्य यानान् तिम्र एव देवता इत्युक्त देवेभ्यो वनस्पते हवोंषि देव्या होतारा प्रथमा द्रविणोदा: कस्माद् द्रविणोदा द्रविणमो नराशंसस्य महिमानमषा० परोक्षकता: प्रत्यक्ष कृताच पूषा त्वेतश्चयावयतु प्र नूनं जातवेदसमख प्रन महित्व वृषभस्य वोचं प्रयाजान्म अनुयाजांच १ ४ ३ १३८ . २ १ ३ १५७ २ E १४८ १ ११८ ११८ ४ १३८ ७ १ ३ ५ ३ ३ ८८ ८ ३ ·(५) १४२ ७ ५ १०८ १ ४ १३० २ १५१ ७ ११३ . १ ३ ७ ७ १११ ७ ७ ट ११४ खण्डप्रतीकाः प्र० पा. पा. स. प्राचीनं बहिः प्रदिशा पृथिव्याः २ ६ वहतो परिवहणात् मन्त्रा मननाच्छन्दांसि छादनात् ३ ६ मूर्दा भुवो भवति मेद्यन्तु ते वहयो य इमे द्यावापृथिवी जनित्री यत्रा वदेते अवरः परश्व यथैतदिन्द्रो वैकुण्ठो यदेदेन मदधुर्यजियासो यावन्मानमुषसो न प्रतीक वनस्पतिर्व्याख्यात. वनस्पते रशनया नियूय ३ वैखानरः कस्माद वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम वैश्वानरीयो हादशकपालो भवतो. ७ व्यचखतीरुर्विया विश्रयन्तां सद्यो जातो व्यमिमीत यज. ३ समानमेतदुदक. ६ समिहो अद्य मनुषो दुरोणे स्तोमेन हि दिवि देवासो हविष्यान्तमजरं खर्विदि ३ १ १५४ ५ १५८ ६ २ ८७ २ २ ७ १४४ 2 ८८ २ २ १३४ ८ ११० ३ १०५ ·१ १ ८ २ २ ४ अथ निमारतीयभागस्य अकारादिवर्णक्रमण नवमादिपञ्चाध्यायानां खण्डप्रतीक- सूचीपत्रम् । खण्ड प्रतीकाः पा० पू. अकान् समुद्रः १३ २ ४४२ अक्षरं न क्षति १२ ४२५ अग्निरस्मि जन्मना १३ २ २ ४३० अङ्गिरमो न: पितरः ११ २ ३१५ अथ यानि पृथिव्यायतनानि १ १ अथ ये हिंसामाश्रित्य १३ ४३५ अथ ये हिमामुत्सृज्य १३ ४३५ अथातो द्युस्थाना देवगणा: १२ १ ३८४ अथातो द्युस्थाना देवता: १२ १ १ ३५३ अथातो मध्यस्थाना देवगणा: ११ २ १ अथातो मध्यस्थाना देवता: १ २१८ अथातो मध्यस्थानाः स्त्रियः ११ ३ ३१८ अथातोऽष्टी इन्हान्युलूखलमुसले ८ १ २०८. अर्थमा अतिस्तुतयः १३ १ १ ४१४ अदर्दमत्समसृजो वि खानि १० २३१ अन्यमूषुत्वं ११ ३ १३ ३३४ अन्विदमनुमते ११ ३ अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा २ ३ ४३१ अपागूहबमृतां मर्वेभ्यः १ अपाङ्माङति खधया ग्रभीत: १३ ३ ४४५ अपोषा अनसः सरत् ११ अनामुक्करहिं १० २१ १ ४ १ ८ १२ ४ CC AM ४ ·(७) . पृ. २७५ १५ ३४८ १८० ४ २४४ & १२ २ ८ १२ २३६ १ १३ खण्डप्रतीकाः पाव अभि त्वा पूर्वपीतये १० ३ अभि न इला यूथस्य माता ११ ४ अमन्दान् स्तोमान् १ अमीवहा वास्तोष्पते १० अमीषां चित्तं प्रतिलोभयन्ती ३ अयं वेनश्चोदयत् पृश्निगर्भा १० अरण्यापरण्यान्यसो ३ प्रश्रापिनद्धं मधु १० अश्मास्यमवतं १० अखो वोल्हा अष्टोत्तरं सन्धिशतं १३ २ असुनौते मनो अम्मासु १० पहिरिव भोगः पय॑ति आकाशगुणः शब्दः १३ श्रा जङ्घन्ति सान्वेषां ट २ पा दधिक्रा: शवसा १० ३ प्रादाय श्येनो अभरत् ११ आदित्य इति पुत्रः १३ १ पापो हि ठा मयोभुवः प्रायजी वाजसातमा पायाहीन्द्र पथिभिरालितभिः १३ ४ पा रात्रि पार्थिवं रजः ३ ४३४ ३ ५ ४ ४३२ १० १६१ १ २८१ ११ ४२३ ८ my २०० a २ ३ ४५० प्रारुद्रास इन्द्रवन्तः २ ३ ४ ३ श्रा वामुपस्थमगुहा श्रा विद्युन्मद्भिर्मरुतः ११ २ २ ·पा. १ २२१ २ ८ ४ ४५१ ४ ३३८ ८ ३ ३ १८५ ३ ५ १८७ ४ २ ३८५ १ २२५ ८ ३ १३ २०८ १ ३ ४ १२ ४११ (८) खण्डप्रतीकाः प्रामस्राणासः शवसानमच्छेन्द्र १० इदं विष्णुर्विचक्रमे १२ इदन्तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्याः इन्द्राणीमासु नारिषु इमन्त पश्य वृषभस्य इमं मे गङ्ग यमुने इमा गिर आदित्येभ्यः १२ इमा रुद्राय स्थिरधन्वने १० इन्द्राणीमुपह्वये इहेह जाता समवावशीता १२ उत ग्ना व्यन्तु १२ उत नोऽहिर्बुध्नाः १२ उदौरतामवर उत्परास: ११ उदु ज्योतिरमृतं ११ उदु त्यौं जातवेदसं उपप्रवद मण्डूकि ८ उपवासय पृथिवीमुत उपह्वये सुदधां धेनुमेतां उर्वशी व्याख्याता ११ उषस्तचित्रमाभर १२ ऋचो अक्षरे परमे १३ ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति १० एक: सुपर्णः स समुद्रमाविवेश १० एतदस्या अनः शये ११ एता उत्या उषसः १२ ३ ३८२ २ ६ ३१२ १ १० १२ २ ४ १ २ ३ १८३ ४ ४ ३३६ १ ३५८ १ १० ४२२ ४ २८० ४ २८७ ४ १४ ३४८ १ ·(८) ख. पृ० ४०१ ४४७ ८ १ CC १७२ ३ ४ ३२४ my 9 ३८३ १२ ३३३ my my ४४७ ६ १ २ २३८ २ २४० ४ खण्ड प्रतीका: अर पा. भीमामश्चर्षणीत: १२ ४ क ईषते तुज्यते को बिभाय १३ ३ कनिक्रदज्जनुषं किमिच्छन्ती सरमा केश्यग्निं केशी विषं १२ कुहमहं सुलतं ११ ३ को अग्निमी को अद्य युतो धुरि गा ऋतस्य १३ ३ क्षेत्रस्य पतिः क्षेत्र १० २ क्षेत्रस्य पतिना वयं १० क्षेत्रस्य पते मधुमन्तममि १० गौरमोमदनु वत्स ११ गौगर्मिमाय सलिलानि ११ चत्वारि वाक्परिमिता पदानि १३ १ चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा: चित्रं देवानामुदमादनीक १२ २ जराबोध तहिविडि १० १ जातवेदसे सुनवाम सोमम् २३ उमया अत्र वसवः तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं त मूषु समना गिरा १. १ तं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्तते तरत्म मन्दी धावति १३. तस्था: समुद्रा अधि ११. ४ तिर्यगबिलयमसः १२ ४ ४ ४१८ M ५ ४५.१ " १२ ४ my ३ ४४६ ५ २२४ २ ५ ४३२ इ ४ ·(१०) प्र. पा. १३ २ १४ ४४० ४ ६ २१३ १० ३ ४ १२ ३ ३८४ १३ ७ ४५२ १३ ३ ८ ४४८ १० ३ ६ १२ १ ११ . १ ११ ३ २ ३१८ १० ३ १२ ४ ११ ४१० खण्डप्रतीकाः तिस्रो वाच ईरयति ते पाचरन्ती समनेव त्य मू षु वाजिनन्दे वजूतं वयः केशिन ऋतुथा बाम्बकं यजामहे त्वमङ्ग प्रशंसिषो देवः त्वया मन्यो सरथमारुजन्तो त्वष्टा दुहित्रे वह वेषमित्या समरणं दक्षस्य वादिते. जन्मनि देवस्त्वष्टासविता देवानां पत्नीरुशतोरवन्तु देवानां भद्रा सुमतियतां देवी ऊर्जाहुती देवी जोष्ट्री वमुधिती देवीं वाचमजनयन्त द्यावा नः पृथिवी इमं हा सुपर्णा सयुजा धन्वना गा धाता ददातु दाशुषे न तं विदाथ य इमा जजान न विजानामि यदि वेदमसिम नवोनवो भवति जायमानः माहमिन्द्राणि रारणे नीचीमवारंवरुणः १२ ४ ४०० ४ १० ४ ८ २१५ १२ ३ ४ ४ २११ १३ ४ २ २ १ ११ ३०४ १३ २ १० ४३६ १३ ३ ३ ४४५ २८८ ११ ४ ३३८ १ ४ २१२ ·पा० ख० पृ० ८ ३ २ १८३ १२ २ ३७६ खण्डप्रतीका: न्यक्रन्दयन्युपयन्त एनं पथपथः परिपति पवितवन्तः परिवाचमासते परं मृत्यो अनु परेहि परीयिवांसं प्रवतो पावका नः सरखती १२ ३ ३६१ ११ ३०१ २ २४७ ३ ३२६ पावीरवी तन्यतु १२ ३ oc no es ३८८ m १८७ १० २ ५ १२ ३ ८. ३८५ २ १० ४ ५ २८२ १० mr १२ २७५ ४ عر २१२ ११ ८. M ३०२ १२ २ ३ ३७२ पितुनु स्तोषम् पुनरीहि वाचस्पते पुनरेहि वृषाकये प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो प्रतहोचेयं भव्यायेन्दवे प्रति त्यचारुमध्वरं प्र पर्वतानामुशती प्र वो मह मन्दमानाय प्रातर्जितं भगमुग्रं हुवेम प्रातर्यजध्वमखिना प्रातर्यजा विबोधय प्रावपा मा वृहतो प्रेते वदन्तु प्र वयं बलित्या पर्वतानां बहीनां पिता ब्रह्या देवानां भद्रं वद दक्षिणतो महत्तसोमो महिषयकार १ عر २२ o ३५७ ६ १ ८ १७८ ११ ४ ३ ३३७ 2 ३ ४ १८४ १३ २ १३ ४३८ १ ५ १३ २ ४४२ ·(१२) पा० ३ पृ० ३ १३ ४५२ १ ३ १० २८६ १. २ २५३ ११ ८ २ १ १२ oC ४२५ १ ५ २८५ १३ २ २ ४१५ २२ ३ २२ २३ खगड प्रतीकाः महा अर्ण: सरस्वती मा ते राधांमि मानामित्रो वरुणो मानोऽहिबंधो मित्रो जनान्यातयति ब्रुवागो यञ्चिद्धि त्वं रह रहे यज्ञमयोगाद्राजा यत्तेन यज्ञमयजन्त यत् त्वा देव प्रपिबन्ति यद् द्याव इन्द्र ते शतं यदिन्द्राग्नी परमस्यां यदुदञ्चो वृषाकपे यहाग्बदन्त्यविचेतनानि यस्मिन् बने सुपलाशे यम् त्वं सुद्रविण: या ओषधी: पूर्वा जाता वा ते दिशुदवसृष्टा वामर्थवामनुपिता ये ते सरस्व ऊर्मयो येना पावक. तेन नो येना पावक प्रत्यदेवानां येना पावक. भुरस्युरिति येना पावक०-० विद्यामषि या अनिमो दीदयत् यो जात एव प्रथमो मनवान् १ १ ३ ४१६ ३२८ २२ २. १२ ३ ३२३ ७ २.२ १ २२६ ३ १० २ ११ २५० १२ ३ ६ ३८२ ३ ५ ३८२ १२ ३ ३ ३८. १२ ३ ३८१ १० २ २४६ १. १ २३२ ·पा. . पुं० ११ oe १६ ३५० ८ २ १८६ ११ . . १८८ २ २ १८२ १२ १ २ ३५५ १. ० ३ २७४ १ २ २२० २१ २ १३ २ ४४३ १३ ४ ४ ४५० १२ २ ५ ३१२ खण्डप्रतीकाः रथबुमारुतं वयं रथे निष्ठावयति राकामहं सुहवा वक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ती वनस्पते वौडङ्गो वसातिषु स्म चरथः बात भावातु भेषज वायवा याहि दर्शतेमे विद्युब या पतन्ती विधुं दद्राणं समने विप्र विप्रासोऽवसे देवं विरूपास इट्टषयः वि वृक्षान् हिनुत विश्वकर्मन् हविषा वाहधानः विश्वकर्मा विमना विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता विश्वानरस्य वस्पतिम् विश्वानरो व्याख्यातः विवारूपाणि प्रतिमुञ्चते विष्टवी शमी तरणित्वेन वि हि सोतोरमृक्षत हषभः प्रजां वर्षतीति वृषाकपायि रेवति बेनो वेनतेः व्याख्यातं दैवतं यज्ञानाच १ ११ २३५ २० ३ २६४ २० ३ २५८ १० ३ १ २५७ १२ ३ २ १२ ३ १ ३७८ १२ २ ११ २४ १ ४११ ४ १ ३ १८३ १२ १ ८ १० ४ १ १३ १ ४३० ·(१४) पा. ख. ४ ४५२ ४ १० ४०८ २ ६ ३७५ ४ २१४ . १ २८१ ट ३ २०५ १ ३ ५ २६६ खण्ड प्रतीकाः शतं जीव शरदो वईमान: १३ शत्रो भवन्तु वाजिनः १२ शुक्रन्त अन्यद यजतन्त १२ शुनासौराविमा श्येनो व्याख्यात: अद्ययाग्निः समिहात संवत्सरं शशयाना सद्यश्चित् यः शवसा १० सप्त ऋषयः प्रतिहिताः १२ सप्ताईगर्भा भुवनस्य रेतः समसिमञ्जायमान आमत १० म यद्यनुरुध्यते तद्भवति २३ मविता यन्वेः पृथिवीमरम्णात् १० सविता व्याख्यातः १२ साकचानां सप्तधमाहुः मिनौवालि पृथटुके ११ सुकिंशुक शल्मलिं विखरूपं ४ ३ ३८७ ३ ४४४ २८८ २ ४३३ ३ २७० २ १ الم २ १८ ४४३ ३ ११ ३३२ १ ३६२ सुगा वो देवाः १२ ४ ८ २ १८८ ११ ३४५ १२ २ ३४५ सुपर्ण वस्ते मृगो सूयवसाद भगवती हि भूयाः सूर्यस्येव वक्षथः सेनव सृष्टाम सोमं गावो धेनवो वावशाना: सोमं मन्यते पपिवान् सोमः पवत जनिता १० २ २५८ १३ ४४१ १ ४ २६४ २ १२ ४३८ ·(१५) पा. ख. ११ १ १२ १ १३ १ ५ ४१८ २ ३ १ ४४४ ट mr २१ २०३ १३ ३ ४२० खण्डे प्रतीकाः मोमस्य रामः सण्य व नर्भरी तुफरौतु स्तुषेय्य पुरुवर्षसम् स्त्रियः सतीस्ता उभे योना पृथिवि खय॑न्तो नापेक्षन्त स्वस्तिरिडि प्रपथे स्वादिष्ठयामदिष्ठया पवख हंसः । धर्मः । यन्नः। हंसः शुचिषद हिपृण्वती वसुपत्नी हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे हिरण्य स्तूपः सवितर्यथा हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु ११ ४ १२ ३४० AL २८३ २ ११ ४३७ ४ १ ४४८ ११ ४ ११ ० २५४ ३ २०२ १ ४२७

·No text on this page.

·अथ उत्तरषटकम्। अथ सप्तमाध्यायख प्रथमः पादः ॥ - ॥ दैवतं काण्डम् । ४३म् ॥ अथातो दैवतं तद्यानि नामानि प्राधान्यसुतौनां देवतानां तद्देवतमित्याचक्षते सैषा देवतोपपरीक्षा यत्काम षिर्यस्यां देव- तायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुक्त तद्देवतः स मन्त्रो भवति ताखिविधा ऋचः परोक्षकता: प्रत्यक्षता प्राध्यात्मिक्यश्च तच परोक्षकता: सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्यज्यन्ते प्रथमपुरुषैश्चा- ख्यातस्य॥१॥ नमः । समाप्तं चैकपदिकं प्रकरणमस्यानु दैवतं तद्भवति, यस्यायमादिः “अथातो दैवतम्" इति। यावन्तो मन्त्राः सर्वशाखासु, तेषु यानि गुणपदानि लक्षणोद्देशतः, तानि सर्वाश्य व व्याख्यातानि इयोः प्रकरणयोः-घण्टुकैकप दयोः, संविज्ञातपदानि तु प्रधानस्तुतिभाग्देवताविषयाधि अम्यादीनि, सर्वमन्वेष्ववशिष्यन्त, तानि च पुनरमूनि समा. मातान्यस्थिन्छास्ने अन्यादीनि देवपवान्तानि । माचिस्यासयेदमारभ्यते।-“अथातो दैवतम्" इति । 'अर्थ'- २७-नि-१ ·२ निरुतम् । [ उत्तरषट्कम, प्रकर- शब्दोऽधिकारार्थः। 'प्रतः शब्दः क्रमे, हेती वा। गहयादनन्तरमिदमवश्यं समान्नायानुक्रमप्राप्तं व्याख्यातव्य- मित्येवं क्रमे, दैवतमन्तरेण न शक्यो देवतापदार्थः सम्यग- वबोडुम, देवतापरिज्ञानानुबुद्धस्त्वखिलः पुरुषार्थ इत्यतः, दैवतं प्रकरणं व्याख्यास्याम इति वाक्यशेषः । एवं हेती आह,-किं सतत्त्वं पुनस्तदैवतं प्रकरणम् ? इति, उच्यते,-"तद्यानि.-मित्याचक्षते"। 'यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनाम्' अग्न्यादौनां देवपत्नान्तानां 'देवतानां' 'तत्' दैवतं प्रकरणम् ‘इति' एवमाचार्याः 'पाचक्षते' निरूढा होयमेतस्मिन् प्रकरणे म त्यभिप्राय: ॥ "सैषा देवतोपपरीक्षा" । सा, या पुरस्तात् प्रकरणमा- बयोपन्यासे नैघण्टकमिदं देवतानामप्राधान्येनेदमिति- "तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद् दैवत- मित्याचक्षते, तदुपरिष्टाद व्याख्यास्याम:"-इति प्रतिज्ञाता, मा इदानीं प्रकरणहये निर्णित यथाप्रकरणोपन्यासेनैवाव. सरप्राप्ता, सामान्यविशेषतः स्खलक्षणसतत्वोपपत्तिभिः एक- कस्या देवताया उपगम्योपगम्य परीक्षा, वतिष्यत इति वाक्य- शेषः । इदमिहोत्तम्, प्राधान्यस्तुतिभाजि यानि देवता- भिधानानि, तत्समुदायो दैवतं प्रकरणम्, तद् व्याख्यास्यामः तस्य पुनरियमेव समासतो व्याख्या यद्दे वतोपपरी- क्षणम्, तदभिधानव्युत्पत्ति-तत्स्तुत्यु दाहरण-निर्वचनानि । सर्वमपि मन्त्राधिदैवतलक्षणमनुवा न शक्यं व्याख्यातुम्, मन्वाधीनत्वात् सर्वस्यास्य, अतो मन्त्रदे- वतालक्षणविदिधारयिषया ब्रवीति,-"यत्काम-भवति"। यदर्थवस्तु कामयमानः, ‘ऋषिः' 'यस्यां देवतायाम्' अभिष्टु- तायाम्, 'आर्थपत्यम्' अर्थपतिभावमात्मन: 'इन्छन्' अमुष्याः इति । तत्य नरेतत् ·७० १पा० रख०] दैवतं काण्डम् । देवतायाः प्रसादेनाहममुथार्थस्य पतिर्भविथामोत्ये तां बुद्धिं पुरोधाय. 'स्तुतिं प्रयुड्तो' 'तद्देवत:' एव ‘स मन्त्रो भवति'। एतत् मन्चे देवतालक्षणम्। एतेन लक्षणेन सर्वमन्वेषु देवतो. पलक्ष्या। अथवा देवतायामस्यार्थस्येयं देवता दातुं समर्थति नानानः स्तुतिं प्रयुक्त येन मन्त्रण, सा प्राधान्यस्तुतिभाग- दवता। सा पुनरियं स्तुतिः चतुर्विधा,-नाम्ना, बन्धुभिः, कर्मणा, रूपेणेति, "स्तुतिर्नामरूपकर्मबन्धुभिः”–इत्य ताम् । ऋच एव हि प्रायेणातितरामपि हितार्थाः, न तथा यजूषि, तासु हि विनातासु ययूथपि विज्ञातान्येव भवन्ति । तस्मादृच एव पुरस्कृत्य ब्रवीति,-"तास्त्रिविधा ऋचः". या: काश्चन मर्ववेदेषु 'ऋचः' 'ताः' सर्वा अपि 'विविधाः' एव भवन्ति । तद्यथा,-"परोक्षकता:, प्रत्यक्षताः, आध्यात्मिक्यश्च". इति। - इति ॥ नत् त्रैविध्य सामान्यत उद्दिश्य अधुना प्रत्य के लक्षणतो बवौति, उदाहरणैश्च दर्शयति । 'तत्र' तस्मिन् वैविध्ये परोक्ष- तानामृचामतलक्षणं भवति,-"परोचकता: वाख्या- ०-० तस्य" ॥१॥ इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिला- थिनो' बृहदिन्द्रेण ते सत्सवो वेविषाणा इन्द्राय साम गायत नेन्द्राहते पवते धाम किचनेन्द्रस्य नुवौर्याणि प्रबो'चमिन्द्र कामा अयंसतेत्यथ प्रत्यचकता मध्यमपुरुषयोगास्व- मिति चैतेन सर्वनामा। त्वमिन्द्र बलादवि।

·४ निरुतम्। [उत्तरपट्कम, वि न इन्द्र धो जहौत्वथापि प्रत्यक्षता स्तोतारो भवन्ति परोचकृतानि स्तोतव्यानि । मा चिदन्यदिशसत कवा अभि प्र गायतोप- प्रेत कुशिकातयध्वमित्यथाध्यात्मिक्य उत्तम- पुरुषयोगा अहमिति चैतेन सर्वनासा ॥२॥ तद्यथैतान्युदाहरणानि भानुपूय णैव सप्तखपि विभक्लिषु इन्द्रो दिव इत्येवमादीनि,- "इन्द्रो' टिव इन्द्र' ईशे पृथिव्या इन्ट्रो' अपामिन्द्र इत् पव॑तानाम्। इन्द्रो' वृधामिन्द्र इन्भे धिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे हव्य इन्ट्र':"-इति (३० सं०८, ४, १५, ५)। रेणो- वैश्वामित्रस्य यमार्षम्। ऐन्द्रौ। त्रिष्टप्। सूर्यस्तुत्य काह- निष्क वल्ये विनियुक्ता। 'इन्द्रो दिवः' 'ईश' ईष्ट । 'इन्द्रः' एव 'पृथिव्याः' ईष्ट । 'इन्द्रः एव 'अपाम्' ईष्ट वर्षकर्मा दिना। 'इन्द्रः' एव 'पर्वतानां' मेघानाम् ईष्टे। 'इन्द्रः' एव 'वृधाम्' अतिप्रहहानामपि भूतानामौष्ट । 'इन्द्रः' एव च 'मधिराणां' यस्तहतामोष्टे। 'इन्द्रः' एव हि 'योगे' अर्थसंयोग प्राप्तव्ये, 'मे' च परिपालने कर्तव्ये 'हव्यः' पाहातव्यो नान्यः कविसमर्थः एतत्कर्तुमित्यभिप्रायः। प्रथ- मायामेतदुदाहरणम्। इन्द्र इत्येतस्मादुपपदादीश इत्येष प्रथमपुरुष इति प्रतीयते, नोत्तमपुरुष इति ॥ “इन्द्रमिद गाथिनो' बृहदिन्द्रमुभि किया। इन्द्र वाणी भिरनूषत ।" इति (० सं० १, १, १३, १)। मधुछ- दस पार्षम् । महाव्रते महदुक्थे शिरसि शस्यते। हे 'गाथिम:' सामगाः ! 'इन्द्रमित्' इन्द्रमेव यूर्य बृहता साम्बा पभिष्टत। ।

·। यूयमपि हे होतारः ! 'पणिः' 'पभिः' पग्भिः मन्त्रैः इन्द्र मेवामिष्टुत। यूयमपि च है प्रध्वर्यवः ! इन्द्रमेव 'वाणीभिः' वाभिर्यजुर्मयोभिः 'अनूषत' अभिष्टुत । हितो. यायामतदुदाहरणम् ॥ "इन्ट्रेणते. सुदासे” । इति टतीयायामतदुदाहर- णम्। व्याख्यातः शेषः । "इन्द्राय साम गायत विप्राय बृहते बृहत् । धर्मकते विपरिते' पन स्यवे' ॥” इति (ऋ० सं० ६, ७, १, १)। नृमेधस आर्षम्। सात्रिकेष्वहःसु स्तोचियानुरूपवर्गे हतीय- सवने ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रे विनियुक्ता। उगातारः ! 'इन्द्राय' 'बृहत्साम' 'गायत'। 'विप्राय' मेधाविने 'बृहते' महते 'धर्मकते' कृतधर्मणे 'विपश्चिते' विदुषे 'पनस्यवे' पन इच्छते, आत्मनः स्तुतिमिच्छते। चतुर्थ्यामेतदुदाहरणम् ॥ “सूर्यस्येव रश्मयो द्रावयित्नवो' मत्सरास: प्रसुपः माक- मौ'रते। तन्तु ततं परिसर्गास आशवो नेन्द्राहते पवते धाम किञ्चन ।"-इति (ऋ० सं• ७, २, २२, १)। रेणा- वैवामित्रस्येयमार्षम्। पावमानौ सौमी। जगती। यथा सूर्यस्य रश्मयस्तममां 'द्रावयित्रवः' द्रावणशीलाः, एवमेते 'मत्सरासः' सोमाः, पापानां द्रावणशीलाः । किञ्च, 'प्रसुपः' प्रसूता एतैत्विग्भिः 'साकम्' इन्द्रं प्रति ईरते' मच्छन्ति इत्यर्थः । गत्वा च 'तन्तु ततं तन्सुमिव तखवयवाः 'परि- सर्गासः' 'पाशवः' परिसूताः 'यथा' स्थानुवन्ति, एवमेतं पातारमिन्द्रं खामिनं प्रत्यनुवन्ति ध्यान वन्तीत्यर्थः । कस्मात् पुनरेवं क्रमः ? पत:,-यमात् 'नेन्द्राहते' सोमः प्रातःसवना.. दीनां सोमसवनखानानां 'किसन' विचिदपि 'धाम' 'पवते' ·६ निरनम्। [ उत्तरषट कम पूयते। तस्मादेवं बूमके, इन्द्रमैवैते ध्यान वन्तौति । पञ्चम्या- मेतदुदाहरणम् ॥ "इन्द्रस्य मु वीर्याणि प्रवो'च यानि चकार प्रथमानि वजो। पहबाहिमन्वपस्तत प्र वृक्षण पभिनत् पर्वता- नाम् ”-इति (P० सं० १, २, ३६, १)। हिरवस्तूपस्य य- मार्षम्। निष्कवल्ये शस्यते। 'इन्द्रसस' अहं 'वीर्याण' वीरकर्माणि 'प्रवोचम्' । 'यानि' 'चकार' 'प्रथमानि' भक- तपूर्वाणि अन्यैः । 'वची' ववसंयुक्ताः । 'अहन् अहिम्' नन् मेघम्। 'अनु ततर्द अपः' वर्षा| पुन: पुनश्च 'प्राभिनत्' । 'वक्षणाः' उदकवहनशिराः 'पर्वतानाम्' मेघानाम् । मादीनि वीर्यायहमिन्द्रस्य प्रवोचमिति। षष्ठयामेतदुदा. एव. । हरणम्॥ “इन्द्रे कामा अयंसत दिव्यास: पार्थिवा उत। त्य मूषु ग्यणता मरः ॥"-इति । हे स्तोतारः । ये दिव्याः कामाः, ये च पार्थिवाः, ते इन्द्र एव उपनिबद्धाः, तं प्रार्थयत, सहि कामानामौष्टे । 'त्य भूषु' तं सुठु कामप्रास्यथं 'एणत, स्तुत, हे 'नरः !'। सप्तम्यामतदुदाहरणम् ॥ उक्त परोक्ष कृतमन्वलक्षणं सोदाहरणम् ॥ अधुना प्रत्यक्षकतमन्वलक्षणमुच्यते, तदधिकारार्थोऽयम् 'श्रथ'शब्दः । “अथ प्रत्यक्ष.--. -सर्वनाबा" । 'मध्यमपुरुष- योगाः' मध्यमेन पुरुषेण संयुक्ता ये मन्त्राः, ते प्रत्ययकताः । 'खमिति चैतेन सर्वनाम्ना' संयुक्ताः, ते च प्रत्यक्षताः। तत्र त्वमित्येवं चूयते, तवाविद्यमानोऽपि मध्यमः पुरुषोऽध्या- हार्यः, यत्र तु मध्यमः पुरुषः श्रूयते, तवाविद्यमानमपि 'त्वम्'-इत्येतत् सर्वनामाध्याहार्यम्, सम्बन्धिशब्दत्वाद- ·७ शासस्य जम० १पा. २ख.] दैवतं काण्डम् । नयोः। “त्वमिन्द्र बलादधि- "विन इन्द्र सधी' जरि “इति" चैते उदाहरणे ।- "त्वमिन्द्र बलादधि सहसो जायस प्रोजसः । त्वषन् वृषेदसि " इति (७० सं० ८, ८, ११, २)। देवमामयः सूत दहशः। तत्रेयं महारात्रिके पांये प्रथास्तुः स्तोत्रे विनियुत्ता। हे 'इन्द्र'! 'त्वम्' 'बलादधि जायसे' 'सहसः' अभिभवनसमर्थात्, 'ओजस' तेजसः। किञ्च, त्व हे 'वृषन्' वर्षितः ! 'वृषा पसि' वर्षिता असीत्यर्थः ॥ "वि ने इन्द्र मृधो जहि नोचा यच्छ पृतना तः। यो अम्मा अभिदामुत्यधरं गमया तमः ॥”--इति (ऋ० सं० ८, ८, १०, ४)। भारद्वाजस्येयमार्षम्। वैम- धस्य हविषो याज्या। हे 'इन्द्र !' 'वि जहि' 'नः' एतान् 'मृधः' मृधकर्तृन् शत्रून् । किञ्च, 'नीचा' नोचैः ‘यच्छ' तान् । 'पृतन्यतः' येऽस्माभिः सह पृतन्यन्ति, पृतनां कर्तुमिच्छन्ती- त्यर्थः । किञ्च, 'योऽस्मान्' 'अभिदासति' अभ्युपक्षपयितु. मिच्छतीत्यर्थः। तम् अधरं' 'तमः' 'गमय' नाशयत्यर्थः । "प्रथापि स्तोतव्यानि” । युमायोहि क्वचित् स्तोतारः सम्बध्यते। तद्यथा,-"मा चिदन्यद विशंसत" “कखा 7 अभि प्रगायत" "उप प्रेत कुशिका तयध्वम् - "इति" चैतान्यु दाहरणानि ।- मा चिंट न्यद् विरासत सखायो मा रिषण्यत। इन्द्र- मित् स्तोता वृषण सचा मुते मुहुरु कथा शंसत ।” पति (ऋ० सं० ५, ७, १०, १)। प्रगाथस्य यमार्षम् । वृहती। हचाशीतिषु विनियुक्ता। हे स्तोतार: ! 'सखायः !' 'मा' 'पन्यत्' किं 'चित्' अपि 'विशंसत' विविधाभिः स्तुतिभिः । 'मा' व 'रिषख्यत' चेतसामागच्छत पन्चद देवतान्तरम् । .

·निरुतम् । [ उत्तरषट्कम, किन्तर्हि ? 'इन्द्रम् इत्' इन्द्रमेव 'कृष' वर्षितारं 'स्तोत' स्तुत। 'सचा' सहभूताः, एतस्मिन् 'सते' सोमे। 'मुड' मुश हे होतारः ! 'उक्था' उक्थानि 'च' 'शंसत' । "क्रीलं पः अर्धी मारुत मनर्वाण रयेशभम्। कखा अभि प्रगायत ॥” इति (ऋ० सं० १, ३, १२, १)। कख- स्येयमार्षम्। कलौनस्य हविषो याज्या। 'क्रीलं' शत्रूनपि दृष्ट्वा यत् क्रीडनशीलम्, 'मारुतं' 'शई:' बलम्, 'अनर्वाणम्' अनाश्रितमन्यत्र, स्वप्रभावयुक्तमेवेत्यभिप्रायः, 'रथे शुभं रथे स्थितं शोभिष्ठम्, हे 'कण्खा:' मेधाविन: ऋत्विजः ! एतत् 'अभिप्रगायत' एतत् 'व:' ब्रवीमि ॥ "उपप्रेत कुशिकाश्वेतयध्वम गये प्रमुञ्चता सुदासः राजा वृत्रं जङ्घनत् प्रागपागुदा यजाते वर पृथिव्याः ॥" इति (ऋ० सं० ३, ३, २१, १)। विश्वामित्रस्येयमार्षम्। हे 'कुशिकाः' स्तुतिकोष्टार ऋत्विजः ! 'उपप्र' 'इत' गच्छत। 'चेतयध्वम्' विजानौवमेतत्,-यथैष: 'राजा' 'हव' शत्रु 'जङ्घनत्' हतवान्, सर्वासु दिक्षु, 'अथ' एवं सर्वहन्ता अमित्रो भूत्वा 'वर' श्रेष्ठे प्रदेश 'पृथिव्याः' 'यजाते' यजते। ते यय- मतद विज्ञाय उपप्रगच्छत । उपप्रगत्य चैतमाखमेधिकम् 'प्रखम्' 'प्रमुञ्चत' उत्सृजत, विधानतः प्रोक्ष्याश्वमेधयागाय । योऽयमेतस्मिन् ‘सुदासे' कल्याणदाने वर्तते । एवमेतेषु युभद्गुणपदप्रयोगेषु सम्बद्धाः स्तोतारः स्तोत- व्यानि तु यानि देवतान्तानि, .तानि परोक्षकताभिसम्ब धीनि । एवंलक्षणं मन्त्रजातमुपेक्षितव्यम् ॥ "प्रथा योगा:"। उत्तमेन पुरुषेण या चची मुक्ताः, ता पाध्यात्मिक्यः । “मह.--.नाना" या उक्ताः, ताच प्राध्यामिक्यः । अवापि यवाहमित्येतत् सर्वनाम श्रूयते, । ०--. ।

·८ प.१पा० ३०] दैवतं काण्डम् । तवाविद्यमानमपि युत्तमपुरुषसम्बहमाख्यातपदमध्याह- व्यम्, यत्र चोत्तमपुरुषसम्बदमाख्यातपदं श्रूयते, तवाविद्य- मानमपि 'अहम्'-इत्येतत् सर्वनाम अध्याहार्यम्, सम्बन्धि- शब्दत्वादनयोः ॥ २॥ यथैतदिन्द्रो वैकुण्डौ लबसूक्तं वागाम्भृणौय- मिति परोचकताः प्रत्यनकताच मन्त्रा भूयिठा अल्पश आध्यात्मिका अथापि स्तुतिरेव भवति नाशौर्वाद इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोच- मिति यथैतस्मिन् सूक्त ऽथाप्याशौरेव न स्तुतिः मुचक्षा अहमदीभ्यां भूयास सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति तदेतदूबहुलमाध्य- र्यवे यानष च मन्चेष्वथापि शपथाभिशापौ। अद्या मु'रोय यदि यातुधानो अस्मि । अधा स बौरैर्दशभिर्वि यया इत्यथापि कस्यचिद्धावस्या- चिस्थासा। न मृत्युरासौदत न तर्हि'। तम बासौत्तमसा गूल हमग्रे'। अथापि परि- देवना कमाच्चिद्भावात् । सुदेवो अद्य प्रपत- दनात् । न विजानामि यदि वेदमस्मौव्यथापि निन्दाप्रशसे। केवलायो भवति केवलादो। भोगस्य पुष्करिणीव वेश्म त्येवमक्षसूतो द्यूतनिन्दा च कषिप्रशंसा चैवमुच्चावचैरभि- ·१० निरुतम्। [ उत्तरषट्कम, प्रायैषीणां मन्वदृष्टयो भवन्ति ॥३॥ “यथा एतत्" उदाहरणत्रयमाध्यामिकम्, “इन्द्रो मिति” एवमादि। एवमप्यन्योऽप्याध्यामिका मन्त्रा उपेक्षि. तव्याः। विकुदा नाम आसुरी बभूव, तस्याः किल तपसः प्रभा- वेणापत्यत्वमिन्द्र आजगाम, स वैकुण्ठो नाम बभूव । तस्या- मस्तुतिसंयुक्तमेवमादि ब्रह्म प्रादुरभूत,–“अहं भुव वसु'न: पूयं स्पतिरहं धनानि संजयामि शखतः। मां हवन्ते पितर न जन्तवोऽहं दाशुषे विभजामि भोजनम् ॥” इति (r. सं० ८, १, ५, १)। 'अहम्' एव 'भुवम् अभवम् 'वसुनः' धनस्य 'पूर्व्यः' प्रथम: ‘पतिः'। किञ्च, साम्प्रतमप्य हमेव पतिः । 'अहम्' एव च शत्रुभ्यः सकाशात् समस्तानि 'धनानि' 'संजयामि। 'शखतः' नित्यकालमेव। किञ्च, 'माम्' एव 'हवन्ते' आह्वयन्ति 'पितरं न' पितरमिव, तासु ताखातिषु 'वन्तवः' मनुष्याः। किञ्च, 'अहम्' एवं 'दाशुषे' दत्तवते हवींषि, यजमानाय 'विभजामि' यथाई 'भोजनम्' धन- मित्यर्थः। "इति वा इति में मनो गामी सनुयामिति । कुवित् मोमस्यापामिति ।”-इति (ऋ० सं० ८, ६, २६, १)। लबसूक्त स एव लबो ब्रवीति,-'इति वा इति' एवञ्चै वञ्च 'मे मनः' वर्तते। पाह,-कथम् ? इति । उच्यते,-'गा- मखम्' गां च पख च 'सनुयाम्' सम्भोजयेयम् एतान् यजमा- नानिति। अथैवमतितरां प्रत्यु पकाराभिप्राये सति किमर्थ ब्रूते ? 'कुवित्' बहु अहं 'सोमस्य अपाम् इति। “अहं क ट्रेभिर्वसुभिवराम्यहमादित्य कृत विश्वदेवः ।

·अ० १पा० ३१०] दैवतं काण्डम् । अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमशिनोभा ।" -इति ( सं• ८, ७, ११, १)। वागाभृण्णीये वागेव नवौति। 'अहम्' एव 'रुद्रैः' 'वसुभिः' 'प्रादित्य : 'विश्व- देवैः' विश्वैश्च देवैः सह भूता 'चरामि' स्तुतिरूपेण । 'अहम्' एव मित्रावरुणा' मित्रावरुणो 'उमा' उभावपि, इन्द्राग्नी' 'अखिना' अखिनौ च 'उभा' उभावपि 'बिभर्मि हविषा, मत्पूर्वकं हवि:सम्प्रदानं सर्वदेवताभ्य इत्यभिप्रायः । "परोचशताः - प्रत्यक्षकताच मन्त्रा:" भूयिष्ठाः शाखा- न्तरेषु बहवः, “अल्पश:" क्वचित् “आध्यात्मिका:” लक्ष्यन्ते । आत्मानमेव स्तोतव्यमधिकृत्य येऽभिव्यतास्त इह शास्त्रे माध्यामिका उच्यन्ते ॥ "प्रथापि" क्वचित् "स्तुतिरेव भवति" "नाशीर्वादः” तत्र पुनराशौर्योज्या। किं कारणम् ? आशिषो धर्थे स्तुतिः प्रयु- ज्यते। आह,-किमुदाहरणम् ? इति। उच्यते,-"इन्द्रस्य सूक्त” (ऋ० सं० १,७,२, १) । अत्र हि स्तुतिरेव श्रूयते, नाशीः, सा पुनयोज्योति प्रतिपादितम् - "अयापि" क्वचित् "पाशोरव, न स्तुति: । तद्यथा,-"सुचक्षा०-०भूयासमिति" -“तदेतत्” एवंलक्षण मन्त्रजातम् “आध्वर्य्यवे” वेदे “बहुलं" प्रायेण दृश्यते । “यात्रेषु च मन्त्रेष" कर्मकरणेवितरयोरपि वेदयोरिष्टाशीरेव भवति, न स्तुतिरेव केवला, यत्राप्याशीरव केवला, तत्रापि तस्यार्थस्य या देवतेष्टा, तस्याः स्तुतिर्योज्या । किं कारणम् ? न ह्यनभिष्टुता देवता आशिषं ममईयति ॥ "प्रथापि शपथाभिशापौ" भवतः । “अद्या मुंगेय.-. इति"-इत्ये कमुदाहरणं इयोरपि । वसिष्ठः किल राक्षस- स्त्वम् इत्यभियुक्तः, सोऽनयर्चा शपथं प्रतिपदे, परञ्चाभिव- । शाप ।

·- । १२ निरुतम्। [उत्तरषट्कम् “प्रद्या मुरीय यदि यातुधानी पनि यदि वायुस्त तप पुरुषस्य। लधा स वोरेशभिर्वियू या यो मा मोघं यातु'- धानेत्याहै।"-इति (१० सं० ५, ७, ७, ५)। प्रद्यैवाहं मये, 'यदि यातुधान:' स्याम् ? यदि वा 'आयु: 'ततप तप्तवान कस्यचिदपि पुरुषस्य। अथ पुनरयातुधानमेव मां सन्त यो मोघमनृतं यातुधानस्वमित्येवमाह, 'सः' 'वीरैः' पुवैः 'दशभिः' 'वियूयाः' विय्यात् वियुज्यतामित्यभिप्रायः । "प्रथापि कस्यचित्" "भावस्य” अर्थस्य “प्राचिख्यासा" मन्त्रेषु भवति । “न मृत्य रासीमृत न तर्हि न रात्रया अई आसीत् प्रयतः । पानी दवातं स्वधया तदेक तमासान्यत्र पुरः किं चनास ॥”-इति (ऋ० सं०८, ७, १७, १)। प्रजा- पतेः परमेष्ठिन आर्षम्। तम आसीदितीयञ्च। विष्टुप् । भाववृत्तम्। 'ताई' प्रागुत्पत्तरस्य जगत: 'मृत्यु:' इत्ययं व्यपदेशः 'नासीत्' मत्त्य स्याभावात् । 'न' 'अषि' 'अमृतम्' इत्ययं व्यपदेश आसीत्, मृत्योरभावादेव। इतरेतरापेक्षया हि मृत्यु- चारतं च व्यपदिश्यते। 'न' एव 'रावयाः' 'प्रकेत:' प्रज्ञा- नम् 'आसीत्' इयं राविरिति । नापि 'अङ्गः'। एते अपि द्यहोरात यतो भगवतो विवस्वत उदयास्तमयाभ्यामुपलक्ष्येते, तदभावे येते अपि नास्तामित्य तदुपपद्यते। आह,-अथ किमासीत् ? इति। उच्यते, अविशिष्टमप्रभातम् ‘एकम्' एव सर्वशक्तिमत् 'ब्रह्म' पासीत्, तत्कार्यकारणभावात् 'अवातम्' 'पानी' प्रनिति प्राणितीत्यर्थः, सति हि कार्य- कारणभावे परमात्मनि या प्राणनक्तिः सा पञ्चधा भिव- माना प्राणापानादिभावमापद्यते, तदभावे न वातोऽस्तीति प्रवातमनितीत्य पपद्यते। 'खधया' अबेन अभिनेव पर- ·- .प. १पा. ३ख.] दैवतं काण्डम् । मालनि या अत्र शक्तिः, तया निमित्तभूतया प्राणि- सोत्यवशिष्यते 'तत्' प्रहा। पाह, किमन्यदपि ततः परस्तात् किञ्चिदासीत् ? नेत्य चते,-'तसात् ह अन्यत्' 'न' 'परः' परस्तात् 'किञ्चन पास' किश्चिदप्यासीत्। इदमेव लावदतिलान्तसर्वविशेषं ब्रह्म व्यपदेष्टुमशक्ामतोऽपि पर. स्तात् किमन्य भविष्यतीत्यभिप्रायः ॥ हितीयमुदाहरणमाचिख्यासायामेव । "तम प्रामौत् तमसा गूव्व हमनेऽप्रतं सलिलं सर्व'मा इदम्, । तुच्छ्य ना- भवपि हित यदामौत् तपसस्तन्महिनाजायतकम् ॥” इति (ऋ० सं० ८, ७, १७, ३)। 'तम आसीत्' अन्धेनैव 'तमसा' 'गूब्ब हम्' निगूढम् अविशिष्टम् 'अप्रकेतम्' अप्रजातम् 'प्रने' प्राक् सृष्टरित्यर्थः, तदा हि न द्रष्टा, न दर्शनम्, नापि दृश्योऽर्थ पासौदित्यभिप्रायः। सांख्यास्तु तमाशब्देन प्रधानसाम्यापवं गुणत्रयमुचमानमिच्छन्ति, ते हि परमाष सूत्रमधीयते,-"तम एव खल्विदमग्रे आसीत् तस्मिस्तमसि क्षेत्रज्ञ एव प्रथमोऽध्यवर्त्तत”-इति। 'सलिलं' सद्भावे लौनं 'सर्वमिदं जगत, सन्मात्रस्य व भावस्यो- परि लीनमासीत्। 'तुच्च्य न' तुच्छेन सूक्ष्मीभूतेन पट. मण्डपस्थानीयेन कर्मणा 'यत् अपि हितम्' इदमेव जगत् 'आसीत्' सर्गकालापेक्षितमनादिमत्त्वात् संसारस्य। 'तपसः' तस्यैव कर्मणः 'महिना' महिन्ना महाभाग्येन कारणाव- स्थायाम् ‘एकम्' अपि 'सत्' अनेकधा उपस्थिते सर्गकाले प्रतिनियतकर्मोपभोगार्थम् 'अजायत' इति । "प्रथापि परिदेवना, कस्माञ्चित् भावात्,-'सुदेवो अब प्रपतेदनात्' 'न विजानामि यदि वेदमस्मि' इति । दाहरसे। - ·गत्वा 'शयीत' निरुतम् । [उत्तरषट्कम, “सुटवो अद्य प्रपत दनात् पगवत परमां मन्तवाजम् । अधा भयो'त नितेरु पस्थे ऽथै न सका रभसासो अद्युः ।" -इति (ऋ० सं०८, ५, ३, ४)। पुरूरवस पार्षम् । बिष्टुप् । परिदेवना। 'सुदेवः' स शोभनो देव: स्यात्, यो नया प्रियया उर्वश्या वियुक्तो भृगुप्रपातम् 'अनाहत्' अनावर्त्त- मान: 'प्रद्य प्रपतेत्' । 'परावतं परमां गन्सवै ऊम्' पति- तय दूरात् टूरतरं गत्, ‘प्रद्य' अथ मृतः सन् 'निऋतेः' भूम: 'उपस्थ' उपरि। 'प्रधा' अथ 'एनं' तामवस्थामापत्रं 'हकाः' विकर्त्तितारः श्वशृगालादयः 'भिसासः' रभवन्तो वेगवन्तः 'प्रद्युः' भक्षयेयुः। नाहं सुदेवः किन्तु स सुदेवो यस्तया वियुक्त एतामवस्थामान यादित्य व- मेषा "परिदेवना” संशयोत्थापनम् ॥ "न विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः सन्न हो मनसा चरामि। यदा मागन प्रथमजा ऋतस्यादि वाचो अनुवे भागमस्याः ॥" ---इति (ऋ० सं० २, ३, २१, २)। दौघतमस आर्षम् । अस्यवामोये। 'न' एतत् अहं 'वि' विस्पष्टं 'जानामि'- 'यदि वा इदम् अस्मि' कारणं परं ब्रह्माख्यम् ? अथवा इदं तत्कार्य हैतमस्मीति। अनयोः कार्यकारणयोर्दैताद्वैतयो- रन्तरा वर्तमान: निण्यः' अन्तर्हितः, अविद्यया 'सनद्धः' च । अनेकैः सन्देहग्रन्थिभिः 'मनसा' उभे अपि हैताते 'चरामि' गच्छामीत्यर्थः । एवं सति 'यदा' 'मा प्रा अगन्' माम् आग. च्छेत् 'प्रथमजा' बुद्धिः, सा हि सर्वेन्द्रियेभ्यः प्रथमं जास्ते 'ऋतस्य' भगवत आदित्यस्य स्वभूता, तस्य हि प्रकष्टा बुद्धिः, प्रहोणसर्वसंशया, तया सर्वमिदमसंशयं परिज्ञाय किमहं कारणसतत्व उत हैतसतत्व इति। ततः 'अस्याः' वत्स- पज्ञातायाः 'वाचः' 'भागम्' अहम् 'अनुवे' अश्शुयाम्, यदियं ।

·७५. १पा० ३ख.] दैवतं काण्डम् । १५ कतना वागभिवदति तत्सर्वमहमान यामित्यर्थः । एवमयमात्मनिन्दापूर्वको विलापः परिदेवनेत्युच्यते, यदि नाम एवं स्यात् साधु स्यादित । “अथापि” मन्त्रेषु “निन्दाप्रमंसे” भवतः । तद्यथा,- "केवलाघो भवति केवलादी" "भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्मा" -"इति"। एते उदाहरणे । “मोघमन्न विन्दते अप्रचेताः मत्य ब्रवीमि बुध इत्म तस्य। नार्यमण पुष्यति नो सखाय केवलाघो भवति केव- लादी॥” इति (ऋ० सं० ८, ६, २३, १)। भिक्षुर्नामाङ्गिर- मस्तस्येयमार्षम्। त्रिष्टुप्। अददतो निन्दा। 'मोघं' वित. थम् 'अन' 'विन्दते' प्राप्नोति। आह,-कः ? इति । उयते, -यः 'अप्रचेताः' अप्रवृहज्ञानः । 'सत्यम्' अहं 'ब्रवीमि'- 'बध इत् स तस्य' बध एव सोऽवलाभस्तस्य, वरमलब्धतेनाव- मित्यभिप्रायः। किम्पुन: कारणं मोघमसावत्र विन्दते ? इति। उच्यते,–'न' असौ 'अर्य मणम्' आदित्य 'पुष्यति' 'नो' नापि 'सखायं' समानख्यानं मनुष्यम्, न देवान् पुष्णाति, नापि मनुष्यानित्यभिप्रायः । यत एवमतः 'केव- लाघो भवति' सः 'केवलादी' आत्मनैव केवलं योऽवमत्ति, न देवपिटमनुष्येभ्यो ददाति, स केवलमघमेव प्राप्नोति । तदुक्तमन्यत्रापि,- “भुञ्जते तेऽद्यपापा ये पचनत्यात्मकार- गात्”-इति। तस्माद बध एव स तस्याबलाभ इत्युपप- द्यते, मद्यसत्यवे प्रत्यवेयाददददवमित्यभिप्रायः, अबसंयोग एव द्यत्र बधोऽभिप्रेतः।- केचित्त्वेनमनध्यात्मविदमप्रचेतसं मन्यन्त, सह्यस्मिन् शरीर विवक्षितः । 'न अय्य मणम्' आदित्यान्तरपुरुषं भोक्तारं ·१६ निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम, पश्यति, 'नो' नापि 'सखायं प्राणवायुम्, स हि भुज्यमा. नेऽब करणभावं पुष्णातीति सखा, केवलं, त्वसावविहानात्मान- मेव भोकारमा पश्यति, अतः सः केवलाघो भवति' यदि स देवताः पश्येदेव ता अवभोक्रीः, स हि तत्र भुक्तन न केक लाघः स्यादिति ॥ "भोजायाख सं मजन्याशु भोजायास्त कन्या ३ ' शुभ- माना। भोजस्य दं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देवमाने चित्रम् ॥” इति (ऋ० सं० ८, ६, ४, ५)। दक्षिणा नाम प्रजापते१हिता, तया सूत्रामात्मनः स्तुतिसम्बडं दृष्टम्। तत्रैषा बिष्टुप्। दाटप्रशंसा। ‘भोजाय' राज्ञ अश्वम्' 'आशु" शीघ्र 'संमृजन्ति' सम्मार्जयन्ति सापयन्ति भृत्याः। किञ्च, 'भोजाय' उद्दहनार्थमन्यान् वरानपास्य 'शम्भमाना' खल- मृता शोभमाना 'कन्या' 'प्रास्ते' स हि तामहतोत्यभिप्रायः । किञ्च, 'भोजस्य' 'इदं' 'वेश्म' एहं परिष्कृतं' संस्कृतं 'पुष्क- रिणी इव' 'देवमाना इव' पुष्करैर्दैवतं विमानमिव 'चित्र' चायनीयमित्यर्थः। तदेतत् सर्वमप्यस्य जन्मान्तरप्रतिविशिष्ट- दक्षिणासहितात् कर्मणोऽन्य भ्यः कर्मभ्यः सकाशात् फलाति- रैक्यमित्य वमेषा दक्षिणाप्रशंसा॥ यथैवमिह मन्त्रहये निन्दा प्रशंसा च, “एवमक्षसूक्त द्यूत- निन्दा च कषिप्रशंसा च" भवतीति विषयोपप्रदर्शनार्थमाह । “अक्षर्मा दो व्यः कृषिमित् कषख वित्त रमख मन्य- मानः। तत्र गावः कितव तत्र' जाया तन्मे विचष्टे सवि- तायमर्यः ॥” इति (ऋ० सं० ७, ८, ५, ३)। मूजवानामा पक्षपुत्रस्तस्येयमार्षम्। त्रिष्टुप् । 'अक्षः मा दिव्यः' इति पक्षदेवनप्रतिषेधः, तत्र हि बहवोऽनर्थाः सन्ति। 'कषिमित् कृषख"-इति कृषिविधानम्। तस्यां हि बहवो गुणाः ·७५० १पा० ४ख०] दैवतं काण्डम् । १७ सन्ति। 'वित्त रमख' वल्प एवोपार्जित 'बहु' एतदेवेति 'मन्यमान:' मा वित्तलोभेन दौव्यः, निजमपि वित्तं हारयि. ष्यसि, कषिं पुनरेतस्मात् कारणात् कृषख। 'कितव!' 'तत्र' तस्यां वषौ 'गाव:' सन्ति, 'तत्र' तस्यां च 'जाया। 'तत्' पुनरेतत् 'मे' मम 'सविता' देवः, 'प्रयः' ईखरः, 'वि' श्रुतिस्मृत्यनुशासनहारेण विविधमनेकप्रकारम् पा 'चष्टे' उभे अपि हौमे श्रुतिस्मृती मन्वादिहारण आदित्यान्तरपुरुष- प्रभवे एव, अत इदमुक्त सवितैवैतन्मम विचष्ट इति ॥ "एवम्" अनेन प्रकारेण “उच्चावचैरभिप्रायैः” बहुभिः, प्रकृष्टाप्रकष्टमध्यमैः मन्त्राभिव्यक्तिनिदानभूतैः "ऋषीणां” “मन्त्रदृष्टयः' मन्वदर्शनानि "भवन्ति” विद्यमा- नानामेव हि मन्त्राणामृषयो येन केनचिनिमित्तन निदान- भूतेन निन्दाहर्षशोकप्रशंसादिना मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति, न तु कर्तार इत्यभिप्रायः। तदप्यार्षानुक्रमण्यां निदानमा च उभयमुपेक्षितव्यम्, परिज्ञातार्षनिदानो हि सुखमनेक- विषयं मन्त्रार्थमवबोडुशनोतीति। तदेतदिह लक्षणोद्दे शतो भाष्यकारण प्रदर्शितम् ॥ ३॥ अथवा तोऽनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेषु देवतोपप- रौक्षा यद्देवत: स यत्रो वा यज्ञाझं वा तद्दे वता भवन्त्यथान्यत्र यज्ञात् प्राजापत्या इति याचिका नाराशंसा इति नैरुता अपि वा सा कामदेवता स्थात् प्रायोदेवता वास्ति ह्याचारो बहुलं लोके देवदेवत्यमतिथिदेवत्यं पितृदेवत्वं थानदेवता ·१८ निरक्षाम् । [उत्तरषट्कम, मन्त्र इत्यपि यदेवता देवताक्त् स्तूयन्ते यथा- स्वपमतौन्योषधिपर्यन्तानि ॥ ४ ॥ "तद ये अनादिष्टदेवता मन्त्राः”। इहेतदुताम्,-"यत्- काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुत, तद्देवतः स मन्त्रो भवति"-इति । तदेतद् प्रकटदेवतालक्षणेषु मन्त्रेषु मन्त्रदेवतालक्षणमुपपद्यते, ये त्वनादिष्टदेवतालिका मन्त्राः, तेषु देवताः कथमन्वथाः ? इति तदेतद् विचायत इत्युपयुक्तास्तच्छब्दः। ये अनादिष्टदेवतालिङ्गा मन्त्राः, “तेषु" "देवतोपपरीक्षा" देवताया प्रतः परं परीक्षा उपपत्तितो वर्तिष्यत इति वाक्यशेषः । "तद्देवतः स यज्ञो वा यजाङ्ग वा, तद्देवता भवन्ति" यह वत: स यज्ञो यस्मिन् यजे ते अनाविष्कृतदेवतालिङ्गा मन्त्रा विनियुज्यन्त , तद्देवता एव हि ते भवन्ति । तद्यथा,- "अग्नेयोऽग्निष्टोमः" इति श्रूयते, तत्र योऽनाविष्कृतदेवता- लिङ्गो मन्त्रः स्यात्, स आग्न य एव स्वात्, प्रकरणादि सन्दि- ग्धदेवतेषु देवतानियम इति न्यायः । “यज्ञानं वा”। प्रात:- सवमे यो विनियुज्यते स पाम्ने यः, यो माध्यन्दिने स ऐन्द्रः, यस्तृतीयसवने स अादित्यः। पाह,-"अथ अन्यत्र यज्ञात्" कथं मन्येषु देवतापरि- जानमिति पथ पुनरन्यत्र यज्ञाद ये वर्तन्ते, येषामुच्छन- प्रयोगः, "उच्छवयज्ञो वा एष:"-इत्य च्छवतामपि दर्शयत्य व ब्राह्मणम् । तेषूच्छवप्रकरणप्रयोगेषु वाचस्तोमप्रयोमविनियो- गकल्पेषु,-"किं ब्राहस्य पितरं पृच्छसि किनु मातरम् । श्रुतविदस्मिन् वेद्य स पितामहः ॥”–इत्येवमादिषु कथम. म्वथा देवता ? इति । शृणु,-"प्राजापत्या:” ते मन्त्रा: “इति ·प. १पा० ४.] दैवत काण्डम् । १५ इति। । याधिका:" मन्यन्ते । किं कारणम् ? अनिरुतो हि प्रजापतिः, पनिकलदेवतालिनास मन्त्रा इत्य तस्मात्मामान्यात् । "नारा- अंसाः" ते “इति नैरुताः" मन्यन्त। नराशंसोऽग्निर्यज्ञो वा। वक्ष्यति हि,-यन्न इति कास्थक्य: अग्निरिति शाकपूणि:' यन्त्रशब्देन च विष्णुरुच्यते "विष्णुर्वे यजः" इति ह विज्ञायते । “अग्निहि भूयिष्ठभाग देवतानाम्” इति, प्रतो. ऽनाविष्क तदेवतालिङ्गो मन्त्र प्राग्ने यः स्यात् । मर्वदेवताथ- यणाच “अग्निः सर्वा देवता:" अत्र वै सर्वा वसति देवतेति हविज्ञायते। यसिमबपि पक्षे नाराशंसो यतः, तस्मिवपि पक्षे यज्ञप्रभवत्वादस्य जगतो यज्ञस्य श्रेष्ठयम्, अपरिग्रहच्च श्रेष्ठगामीति न्यायः । केचित्तु 'येन नराः प्रशस्यन्ते, स नारा- शंसो मन्त्रः'-इति पश्यन्तो मनुष्यस्तुतयस्ता इत्येतं मन्यन्ते । तदुक्तम्, न हि मनुष्याणामनाविष्क तलिङ्गमन्चैः स्तुतिरुप पद्यते, दुर्बोध्यत्वात् तेषामल्पबुद्धित्वाञ्च मनुष्याणामिति । "अपि वा सा कामदेवता स्यात्"। अपि वैवमन्यथा स्थात् सा ऋक्, स मन्त्रः, योऽनाविष्क तलिङ्गः, स कामदेवतः स्यात्, कामतो हीच्छातस्तस्मिन् देवता कल्पयितव्येत्यभि- प्रायः । किं कारणम् ? गुणपदमयो हि सः, न हि तत्र देवतासंविन्नानपदम् अन्यतमदेवताविशेषप्रख्यापकमस्ति, यतो विशेषात् कस्याञ्चिदेकस्यां देवतायामन्याभ्यो व्यावृत्त्या. वतिष्ठेत, गुणपदानाच्च सर्वेषां सर्वदेवताश्रयत्वादैश्चर्या योगात् सर्वासां देवतानामिति । "प्रायोदेवता वा" तस्मिन् मन्चे स्यादिति वाका शेषः । प्राय इति अधिकार उच्यते। यह वताधिकारी यध्ययनपाठा. नुक्रमे योऽनाविष्क तदेवतालियो मन्त्रो भवति, स तद्देवत एवेति बोहव्यम्। तद्यथा,-प्रम्यधिकारी वर्तमाने आग्नेय .

·२० निरुतम् । [उत्तरषट्कम, । एव मन्त्रो भवति, इन्द्राधिकार चैन्द्र एवेति। अथवा प्राय इति बाहुल्यमुच्यते। तद्यथा, अनृतप्रायो देवदत्त इत्यु के अनृतबहुल एवेति गम्यते। एवमिहापि प्रायोदेवतेत्युक्तो बहुलदेवतेति स्यात् । किं कारणम् ? “अस्ति ह्याचारो बहुलं लोके” अस्ति हीयं लोके बहुलस्य भूयस्त्वन प्रसिद्धिः । निर्दि- टेभ्यो द्रव्येभ्यो यदन्यदवशिष्यते, तत् साधारणं भवति । तद्यथा, कश्चित् निर्दिशति, - इदं मे “देवदेवत्य” द्रव्यम्, इदं मे “अतिथिदेवत्यम्” इदं मे "पिटदेवत्यम्" इति। तत्रैवं निर्दिष्टे ततो राशर्यदन्यदवशिष्यते, तद्देवपिटमनुष्याणां साधारणं भवति। तथा चरुनिवपणकर्मणि दं देवताना- मिति निरुप्तमभिमृश्येदं नः सहेति शेषमभिमशति सर्वसा- धारणत्वप्रख्यापनार्थम्, एवमिहाप्यादिष्टदेवतालिङ्गान्मन्वरा- शेोऽन्योऽनादिष्टदेवतालिङ्गो मन्त्रराशिः स्यात्, सर्वसाधा. रणत्वाद् बहुदेवतो वेश्य देवः स्यादिति ॥ आह,-कः पुनरेतस्मिन् विचार निश्चयः ? उच्यते,- "याजदैवतो मन्त्रः” योऽनाविष्कृतदेवतालिङ्गो मन्त्रः म याज्ञो वा स्याद् दैवतो वा। “विष्णुर्व यजः”- इति ह विज्ञायते। विष्णुः पुनरादित्य एव नैरुतानाम्, यस्थान समानानात्, “यच्च किञ्चित् प्रवह्नितमादित्य- दमव तत्”-इति हि वक्ष्यति । तस्मादादित्यदेवतः स मन्त्रः, इति स्यात्। अथवा दैवतः स मन्त्रः, देवता अस्मिन् देवतेति दैवतः, अविशिष्टं हि देवतात्वमग्नावेवं सर्वदेवताभिवादात् “अग्निर्वेसर्वा देवता:'- इति ह विज्ञायते, “अग्नि देवतानां भूयिष्ठभाक्”-इति च। 'अपरिग्रहं च प्रधानगामि'-इति न्यायः, तस्मादाग्ने वः म मन्त्रः स्यादिति ॥ तद्यदुपोडात उक्तम् “नाराशंसा इति नैरुता:"-इति, तदेव कात्थका.

·- । ७५० १पा० ४ख.] दैवतं काण्डम् । २१ शाकपूणिमतेनावतं यज्ञोऽग्निर्वेति, तौ हि नैकसाविति। "यद्देवत: स यत्रो वा यज्ञाझं वा तद्देवता भवन्ति"- इत्येवमादीनामपरो व्याख्यामार्गः।-'यदेवतः स यन्नः' यहे. वतं प्रधानं हविः, तद्यथा,-प्रकतावैन्द्र सावायं माहेन्द्रं वा, तत्संस्कारपरा इषेत्वादयः (य० वा० सं० १, १), तेनाविष्क- तदेवतालिङ्गा ऐन्द्रा एव भवन्ति, माहेन्द्रा वा। यह वते चाधिकार चोदकेन प्रदिश्यन्ते, तद्देवता एव भवन्ति । तद्यथा, -कुविदङ्गेति प्राजापत्यग्रहणे विनियोगात् प्राजापत्य एव भवति । यजावेत्याचाराद्यभिप्रायेण । “ऋषभोऽसि शाकरः" -इत्यनाविष्क तदेवतालिङ्गः पूर्णमुचासादनमन्त्रः, सौचे विनियोगात्, तस्य च प्राजापत्यत्वात् प्राजापत्यः । “अथान्यत्र यज्ञात्"। कान्यत्र यज्ञात् कर्मणो मन्त्राणां विनियोगः ? उपाकरणब्रह्मयज्ञजपप्रायश्चित्तेषु नैष्ठिकब्रह्मचा- रिणश्च । 'यो ह वा अविदिताःयच्छन्दोदैवत ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणु वकृति, गत वा पतति, प्रवामीयते, यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति'-इति प्रत्यवाय- अवणात् सर्वत्रान्वया देवतेत्यारब्धव्यमथा यत्र यज्ञादिति ॥ "प्राजापत्या इति याचिका:”। प्रजापतिस्तेषूपाकरणा- दिकर्मसूपास्य इति यातिका मन्यन्त, स ह्यनिरुत इत्यनि- रुक्ततासामान्यात् । “नाराशंसा इति नैरुताः” सौम्या वा भाग्नया वेति । “अपि वा सा कामदेवता स्यात्” अनाविष्क- तदेवतालिने मन्त्र या विचाय ते देवता, कास्मिन् देवता स्यात् ? इति, सा कामत: कल्पना, इच्छात इत्यर्थः । गुणपद- मयत्वात् तस्य । न मन्त्र वाक्यसामर्थ्याद देवता नियम्यत तत्र, किन्तर्हि ? प्रयोक्नु रिच्छासामर्थ्यात्। अथवा प्रयोक्ता यत्का- मस्तं प्रयुक्त, तस्य कामस्य या देवता अधिपतिः, तामेव ? ?

·२२ निरुताम् । [उत्तरषटकम्, तस्विभिमन्दधीत। “प्रायो देवता वा" समानमेव पूर्वेण । "अपि ह्यदेवता देवतावत् स्तूयन्त”। “यत्काम ऋषि- यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुक्त"-इति मन्त्रदेवतालक्षणमुक्तम्, तदुपपद्यते देवानामार्थपत्यसम्ब- वात्, अनाविष्क तदेवतेष्वपि संविज्ञातपदाभावात् कल्पाते देवता कामस्य अधिपतिरपि। यत्र तु स्फुटम् अदेवता देव- तावत् स्त तन्ते ननु सौतलक्षणं व्याहन्यते ? तद्यथा,- "अश्वप्रभृतीन्योषधिपर्यन्तानि"। एतस्मिन् वर्ग कानिचित् तत्त्वानि, कानिचिद् द्रव्याणि, अखादीनि सत्त्वानि, अक्षादीनि द्रयाणि । तानि च पुनरासनमर्थं चेतयन्ते, नातीतम्, नानागतम् इति, आत्मनोऽपि च हिताहितं न प्रतिपद्यन्त । तानि कथमभिष्टुतानि, स्तोतुरभिमतस्यार्थस्य पतित्व करिष्यन्ति ? न हि तानि स्तुतिनिन्दे विशेषतो विदुः। अपिचाश्वादिषु चितिरपि काचिदस्ति, न त्वक्षा- दिवसावस्ति ॥ ४ ॥ अथाप्यष्टी इन्दानि स न मन्येतागन्तूनि- वार्थान् देवतानां प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति माहा- भाग्याद् देवताया एक आत्मा वहुधा स्त यत एकस्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्त्यपि च सत्त्वानां प्रकृतिभूमभिषय स्तुवन्तीत्याहुः प्रकृतिसार्वनामाचेतरेतरजमानो भवन्तीत- रेतरप्रकृतयः कर्मजन्मान प्रात्मनन्मान आत्मै- ·म. १पा० पूख.] दैवतं काण्डम् । वैषां रथो भवत्यात्माख आत्मायुधमात्मेषव आत्मा सर्व देवस्य देवस्य ॥ ५ (४) । इति सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ७,१॥ तस्मात् "स:” शिष्यः मेधावी "न मन्ये त” न जानीयात्, -सम्यगविरुद्धमतलक्ष्येण लक्षणमुच्यत इति। अपि च सुतरां न मन्य त,-"आगन्तूनिवार्थान् देवतानाम्” मन्य- मानः। लोके तावदेते मनुष्याणामनित्यानामखादयोऽर्थाः, आगन्तवः अपायिनश्चानित्याः। तद्यदि देवतानामप्येवमेव, ततस्तासां तेषां चानित्यत्वात् स्तुतिरनथिका। अपि च “प्रत्यक्षदृश्यमेतत् भवति" प्रत्यक्ष एवैतत् दृश्यते। यथा- उपकरणमखादयः, उपकर्तव्या मनुष्याः । देवतानामपि चेन्द्राग्निसूर्यप्रभृतीनासुपकरणं हरिरोहिद्धरित्प्रभृतयो- ऽश्वाः । तस्मादुभयेषामुपकरणोपकर्तव्यतासामान्यात् मनु. ष्याश्ववदनिल त्वमिति युक्तम् । यत् स शिष्यो न मन्यते नैतत् सम्यग् विधीयत इति, तस्यात् प्रतिसमाधातव्यमित्युपोहत्य उत्तरमुच्यते,—"माहा. भाग्यात् देवतायाः एक आत्मा बहुधा स्तूयत” यस्मात्, तस्मात् सर्वमेतत् सम्यगिति । भज्यत इति भागः सेव्यत इत्यर्थः । तत् पुनरैवयं महत्। “अणिमा महिमा लघिमा प्राप्तिः प्रकाम्यमेव च। ईशित्वञ्च वशित्वञ्च यत्न कामावसा. यिता॥"-इत्येवमनेन महदेखयेण भज्यते । महदेतदैश्वर्य भनत इति वा महाभागा देवता, तद्भावो माहाभाग्यम, तस्मात् माहाभाग्यावेतोरेकोऽपि सन् देवतात्मा बहुधा तयते, प्रतिभेदेन वा अप्रतिभेदेन वा वर्धमानः, निगमो.

·२४ मिरुताम् । [उत्तरषटकम्, ऽपि हि भवत्यै स्वयंप्रख्यापकः,-"पं पं मघवा बोभ- वौति मायाः कण्वानस्तुन्व १, परिखाम्। बिहिवः परिमुहूर्त मागात् स्वैर्मन्च रऋतुपा ऋतावा ॥” इति (कृ सं० २, ३, २०, ३)। यथा यथा च लक्ष्यं तथा लक्षणं प्रवत. यितुमर्हति, दृष्टानुविधानाच्छन्दसः, छन्दसि हि लक्ष्ये यावद. भिधानं देवतानानात्वविधिव्यवस्था । संवादसूतानि च कया। शुभादीनि इन्द्रमरुदादिसंवादव्यपदेशहेतुना गमयन्ति, तदा शक्यमपासितुम् । तथा विस्थानानां यान्यसङ्घरव्रर्तीनि हवि- वहनरसादानलक्षणान्यग्नौन्द्रसूर्याणां कर्माणि लिङ्गान्यर्थ- दर्शनहेतूपहंहितानि त्रित्व गमयन्ति, तदपि चाशक्यमपा. सितम्। तथाचैकात्मामिन्द्र मित्र वरुणमग्निमित्यादयो गमयन्ति निगमाः,-"इन्द्रं मित्र वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गुरुत्मान्। एक सद् विप्रा बहुधा वदन्त्य॒ग्नि यम मातरिश्वानमाहुः ।" इति (० सं० २, ३, २२, ६) । तदप्यशक्यमपासितुम् । विष्वपि चैतेषु पक्षेषु ऐखर्या मप- रिहोणं देवतायाः। तत्र सत्य कात्म तावदाश्रित्य प्रति- समाधानम् ।- "एकस्यात्मनोऽन्य देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति"। माहा- भाग्यादेकस्य देवतात्मनः प्रतिभेदेन चाप्रतिभेदेन चेति । चेतनाचेतनविकरणधर्मित्वादात्मानं विकुर्वतोऽस्य अन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति। अग्नीन्द्रसूर्याणां परस्परापेक्षमन्यत्वम्, अनन्यत्वं त्वं केन देवतात्मना महता सह । यथा घटादीनां मृदा, न यङ्गिनमान्यतिरिच्यन्त, भेदेनाग्रहणात्। न चामान्यनपेक्ष्य प्रत्यङ्गानि भवन्ति, न घधिष्ठानमनपेक्ष्य प्रत्य- धिष्ठानं नाम भवति । तस्मादग्नीन्द्रसूर्य्यात्मकस्य देवतात्मनो ! जानि,-जातवेदोवायुभगप्रभृतीनि, शकुन्यश्वप्रभृतयच प्रत्य- - ·म. १पा० ख०दैवतं काण्डम् । । ङ्गानि । स एष महानामा पनीन्द्रसूर्याबजयवाभावेन यूहमनुभवन् एकोऽपि सन् बहुधा स्तूयते । "अपि च" एवं छत्वा “सत्वानाम् अखादीमा “प्रति-. भूमभिः षय: स्तुवन्तीत्याहुः"। प्रक्रियन्त अस्यां सर्वे विकारा इति प्रकतिः, स सत्तालक्षणो महानात्मा हिरण्य- गर्भ इति। वक्ष्यति हि,-"स एष महानात्मा सत्तालक्षणः, तत् परम्, तत् ब्रह • स भूतात्मा, सैषा भूतप्रकति:" -इति। तस्या भूमा बहुत्वम्, अनेकधा विपरिणामः स्थावरजङ्गमभावेन । प्रकृतेर्भूमानि बहुत्वानि यानि सश्वानां तैरनन्यविषयव पश्यन्तः कार्यकारणयोरनन्यत्वात् कारण- महिमभिः तान्यखादौन्यमिष्टुवन्तीत्याहुरात्मविदः । तद्यथा, -“द्यौस्ते' पृष्ठ पृथिवी शरीरमात्मान्तरिक्षम्”-इत्ये व- मादीनि। प्रात्मैव सर्व स्थावरजङ्गममित्ववेत्य प्रखमेधे 'मूलेभ्यः स्वाहा, शाखाभ्यः वाहा'-इत्येवमादिभिस्तेन तेन वैशेषिकेण स्थावरजङ्गमात्मना प्रकृतरभिवनावस्थानेनाव- स्थितो महानेवात्म ज्यते, न धदेवता यागमहति। यावश्चा- न्यदपि किञ्चिदेवम्प्रकारमदेवताभिमतमिन्यते। रह्ये च बलिप्रभृतिकर्मादौ सर्वत्र स एवेत्यु पेक्ष्यम् ॥ “प्रकृतिसार्वनाम्याच” एतदुपपत्रम्, नैताः पदेवताः देवतावत् स्तूयन्ते, किन्तु महानेवायमामा विश्वरूपः सूयत इति। प्रकृतिसार्वनाम्नादिति। नतिमात्र नाम नामनं सज्ञा सर्वत्वे व नाम सर्वनाम, प्रकृतः सर्वनाम प्रतिसर्व- बाम, तद्वावः प्रकृतिसावनाम्बाम, तस्मात् प्रवतिसार्वनाम्यात् हेतोः। यस्मात् महाभाग्ययुक्ता देवता प्रक्चतिः, यथाश सवत्वेन नता, तस्माडेतोताः प्रदेवताः देवतावत् स्तूयन्ते । अपि चैतदभिहितम्,-'पागन्तनिवार्थान् मन्यमानो २०४-नि--३ ·२५ निषतम्। [ उत्तरषट्कम, हरिरीहिरितादीनिन्द्रादीनां मनुष्याखवदनित्यत्वमवेत्य न मम्यगभिधीयत इति मन मन्येत'-इति। पत्र ब्रूमः,- मनुष्यधर्मविपरीतो हि देवताधर्म:, अनैश्वर्यान्मनुष्याणाम- खाच देवतानाम् । तत् कथम् ? इति। अतो भेदमाश्रित्य प्रतिसमाधौयत,-"इतरेतरजमानो भवन्ति । इतरेतर- प्रकृतयो देवाः, ऐश्वर्यात्, न मनुष्याणामियं शतिरस्ति, अनै- खर्यात्। मनुष्याणां हि पिता, पुत्र जनयतीति पिता प्रवतिः, न पुनरिवपि पुत्रः पितरं जनर्यात। देवानां त्वग्न : सूर्योऽजायत,-"एष प्रातः प्रसुवति" इति ह विना- यते, तस्मात् सूर्यस्याम्निः प्रकृतिः। सूर्याचाग्निः सायं जायते, तस्मादग्नः सूर्यः प्रकृतिः। पदितर्दक्षो दक्षाच अदितिरिति। प्रथाध्यात्मेऽपि,-कोष्ठयादग्गेर्नाद इन्द्रः, बलादिन्द्रामध्यमानः अग्निरित्येवमादि। स एष सर्वथाप्य. चित्यो देवताधर्मः। तासामानन्त्यामहाभाग्यस्य । तव वं सत्यशक्यमध्यवसातुम,-यथा मनुष्याणामागन्तवोऽखादयस्त- यैव देवतानामपोति। तस्मात् दोषानुपपत्तिरनागन्तुखात् देवाखादीनामिति । पथ किमर्थमौखराः सन्तो देवता जायन्त? इति,- “कर्मजन्मान:” कर्मफलसिद्धये लोकस्य पग्निवायुमा जायन्त, म य तेभ्य ते लोकस्य कर्मफलसिपिः स्वात्- विद्यमानमपि चैम्वर्यमैग्नर्यवति न प्रख्यातिमियात्, ईशि- तव्यमर्थमप्रतीत्य। तखादेखर्यप्रख्यापनाय जायन्त। कर्मफलसि लोकमनुजिवन्तः कुतः पुनर्जायन्त ।- "प्रात्मजन्मान:” योऽसावेक पात्मा बहुधा स्तूयत इत्युपात्तः, सबमूतिस्थिती उपरतसर्वमूर्तिः, प्रलये भावाख्य: सन्मात्र, सर्गकाल पाढात्मानं विभज्य जगावं विति, तस्माज्जास्व. - ·उप० १पा० ५.] दैवतं काण्डम् । इत्यात्मजन्मानः। क एव तखाब जायते इति चेत्, सत्यम् । सर्व तस्मात् जायते न कामकारण, देवास्तु तमामानं पश्यन्तो योगेन सतः कामकारतो जायन्त । किमषां जम ? यदेषामिच्छतां सल्यानुविधायिकर्मानुरूपं यथा- कालमात्मन: कार्यकारणमुत्पद्यते, तदेतेषां जन्म, तदनी. वराणां नास्ति। यतशेखरास्त तस्मादात्मनस्ताकल्यानुविधायित्वात् "पात्म वैषां रथः भवति, पामा प्रवः, प्रात्मा प्रायुधम्, पात्म इषवः, पात्मा सर्व देवस्य"। तत्र यदुक्तम्,-'अखादीनि सत्त्वानि, अक्षरयप्रभृतौनि च द्रव्याणि प्रदेवता:'-इति, एत. दयुक्तम्। देवता एवंमा:, रथादिरूपेण हि देवतैवात्मानं विक्कत्य प्रतिभेदेन रथादिसाध्यमर्थ साधयति। सा तद्रूपा सती रथादिस्तुत्या स्तूयते, सा च स्तुतिसमवेतमर्थमाशासितं स्तोतुस्त नैव रूपेण साधयितुमलमिति ॥ तस्मात् “माहाभाग्यादेकैकस्या पपि बहनि नामधेयानि" तासामेव तिमृणामन्यादौनां माहाभाग्यादैश्वर्य योगादा- मानमने वा विकुर्वतीनामेकैकस्याः प्रतिविकारं नामधेय. प्रतिलभात् तेनैव रूपेण धारयन्त्यामानमिति "यत्काम- षिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुतो"-इत्यस्य लक्षणस्थायाघातः, तत्सम्यगेवोंसमिति। अथवा स्तुति- समन्यायेन चतुर्दशेऽध्याये “यत्रसंयोगात् राजा स्तुति लभेत"-इत्यत्र पुनः प्रतिसमाधास्वामहे ॥५॥ इति निलमहत्तौ (हादशाध्यायस्थ) सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥७,१॥

·२० निरुक्तम्। [ उत्तरषटकम्, हितीयः पादः॥ तिस एव देवता इति नैरुक्ता अग्निः एथि- वीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थान: सूर्यो द्युस्थानस्तासां माहाभाग्यादैकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्त्यपि वा कर्मष्टयत्वा- द्यथा होताध्वर्यु ब्रह्मोहातेत्यवेकस्य सतोऽपि वा पृथगेव स्युः पृथग्धि स्तुतयो भवन्ति तथाभिधा- नानि यथो एतत्कर्मप्टथक्त्वादिति बहवोऽपि विभज्य कर्माणि कुर्युस्तत्र संस्थानकत्व सम्भो- गैकत्वञ्चोपेक्षितव्यं यथा पृथिव्यां मनुष्याः पशवो देवा इति स्थानकत्वञ्च सम्भोगकत्वञ्च दृश्यते यथा पृथिव्याः पर्जन्येन च वायादित्याभ्यां च सम्भोगोऽग्निना चेतरस्य लोकस्य तत्रैतन्न- रराष्ट्रमिव ॥ १ (५)॥ "तिस्र एव देवता इति नैरुताः” इति उपोहातः । "सैषा देवतोपपरीक्षा"-इत्यधिकार वर्तमाने “यत्काम ऋषिर्यस्याम्" इत्येवमादि मन्त्रलक्षणदेवतामुक्तम्, तत् पुन- रदेवतात्वादवादीनाम् “आ नो मित्रो वरुणो अर्यमा" - इत्येवमादिषु व्याहन्यमानमपेक्ष्य “स न मन्येत"-इत्येव- मादिनाक्षिप्ते “माहाभाग्यात् देवताया एक पाला बहुधा स्तूयत”-इत्येवमादिना “पुरुष ए वेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम्”-इति (१० सं०८, ४, १७, २)। एवमादिभ्यो ·म. २पा० १ख० दैवतं काण्डम् । २६ मन्त्रवाक्येभ्यः-“अथातो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य"-इत्य वमा- दिभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यः- "एष इन्द्र एष प्रजापति:" इत्येवमा. दिभ्यश्चैकात्मे सामर्थ्य मुन्नौयात्मवित्यक्षेण प्रात्मैवेदं सर्वम्- इत्यैकात्ममुताम् । प्रात्मविदां धात्मन्युपजातविशिष्टभाव. नानामात्मशरीरस्थानामात्ममयमेवेदं सर्वमनुपश्यतामात्मार्थः मर्वो वेदोऽन्या च सर्वा वाक्, न ह्यात्मनोऽन्यद् व्यतिरिक्त- मभिधेयमस्ति, स त्वशेषाद् यदभिधानमभिदध्यात्। अथ पुनरुपक्रमः पुरुषार्थस्य,--प्रथममनिश्रेणीफलकस्थानीयेन केवलेनाधियन्नेन तत्र चावधाने अधिदैवताध्यात्मज्ञानं किञ्चिद विदुषः पृथगात्मनो देवता: पश्यतः, परिच्छिन्न फलाभिप्राय- स्याधियन्नं प्रयुयुक्षमाणस्य पूर्वजन्माविद्यावासितान्तःकरण- स्याभिधानस्तुतिभेदाभ्यां विधिमन्त्रार्थवादविद्यारसेन यथा- ग्रहं पृथगिव देवता: प्रकाशन्त। तदुक्तम्, “अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद"-इति। तदाहुः, --"आत्मयाजी श्रेयान् देवयाजी वा ? इति, आत्म- याजीति ह ब्रूयात्” तदेवं ब्रह्म देवतावृक्षस्य मूलम्, ऐकात्मा- मात्मविदः प्रत्यवभामते, यावदभिधानन्तु यातिकाः, प्रति- विधिमन्त्र प्रधानात्, यच्चावशिष्यते, तत्रैरुतात् प्रत्यवभामते अत पदमुच्यते,-"तिम एव देवता इति नैरुताः” । तिम्र इति मलया। एवेत्यवधारणमितरौ पक्षी अपेक्ष्य ॥ कतमास्ताः ? इति,-"अग्निः पृथिवीस्थानः, वायुः वा इन्द्रः वा अन्तरिक्षस्थानः, सूर्य: युस्थानः” । कयोपपत्त्या वित्वं परिजराहुः ? स्थानभेदात्, प्रत्यक्षलिङ्गादन्यार्थदर्श- नाच, लिङ्गं त्रिधा हि भवति,–“विश्वकर्मा घनिष्ट देव आदिद् गन्धर्वो अभवद हितोयः। तृतीयः पिता जनिती- धीनामुपां गर्भ व्यदधात् पुरुना (ऋ० सं० य० वा.. सं.

·निएकाम। [ उत्तरपट्कम, १७, ३२ ॥” इत्यत्र, अनस्य नाभावयेकर्पितम्” इति (० सं०८, ३, १७, ३)। पन्यार्थदर्शनाच। “प्रजापति बोन् महिन्नोऽसृजताम्निवायुं सूर्यम्" इति “प्रजापतिर्लो- कानभ्यतपत् तेभ्योऽभितप्तेभ्यो रसान् प्राहदम्नि पृथिव्या वायु- मन्तरिक्षात् सूर्य दिवः" इति “अग्निः पृथिवीस्थानः, वायु- वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थान:, सूर्यो युस्थान:”-इति। “तिसः"- इति प्रकतेः खरूपग्रहणात् स्थानभेदं त्रित्वे हेतुमुपसं- सूचयति। कुतो नियमः ? अग्न्यादीनां पृथिव्यादिषु निग- मेभ्यः,-"पृथिव्यसि जन्मना वशासाग्निं गर्भमधस्थाः, अन्त. रिक्षमसि जन्मना वशासा वायुं गर्भमधस्याः, द्यौरसि जन्मना वशासाऽऽदित्य गर्भमधस्याः इत्येवमादिभ्यो निग- ? - मेभ्यः॥ "वायुर्वेन्द्रो बा-इति किमेकस्य पर्यायवचनावेतो भदौ, उताभिधेयौ भिद्येते ? इति। कुतः सन्देहः ? उभयथा हि प्रसिधिः,-प्रत्यभिधानचार्थभेदो दृष्टः,-गौः अश्वः इति, यथाभिधानभेदेपि चैकार्थता दृष्टा,-हस्त: करः पाणि: इति यथा। प्रतो युक्तः संशय इति । यानिकपक्षे तावददोषः । पर्थमेदेऽपि चैतेषां यावन्त्यभिधानानि तावत्यो देवताः, अस्य पुनराचार्यस्य स्वसिद्धान्तावलम्बिन: “तिम एव देवता:- इति प्रतिज्ञावतः कुतो वायिन्द्रशब्दयोरर्थभेदः ? भेदे हि प्रति. प्राहानिः स्यात्, अपि च भेदेऽभिप्रेते नैकवचनेन निरदेच्यद- सरिक्षस्थान इति, अभिधानमाचे भित्रेऽप्यभिधेयस्य चाभेदे अन्तरिक्षमस्व स्थानमित्युपपत्तः। षष्ठय कवचनो विशेष्यो- ऽन्तरिक्षसानशब्देन विशेष्यते, इतरथा घन्तरिक्षस्थानी प्रत्यवत् योर्षिशेषयोः। अपि च “वायवायाहि दर्शत"- दात (१०१, १, ३, १)। वायोः प्राधान्यस्तुतिसुदाइत्व ? - ·७५. पा० १.] दैवतं काण्डम् । तां निरच तस्यां सोमपानसम्बन्धमुपलक्ष्य,-ऐन्द्रत्वं च सोम- स्थावत्य "अंशुरंगटे"-इत्येतस्मिन्, “पा त्वमिन्द्राय प्यायत्र" "तुभ्यमिन्द्रः प्यायताम्" इति नान्यत्रे न्द्रशब्दात् मुख्याभिस- म्बन्धिनो मध्यमात् सोमपानं सम्भवतीति प्रतीत्य वावुशब्द- स्येन्द्रशब्दस्य समानार्थतां दृढमवधार्य अमृष्यमाणो वायु- शब्दस्य मध्यमादर्थान्तरे हत्तिमपर्यायशब्दवादिनमाक्षि. पवाह "कमन्य मध्यमादेवमवश्यत्" इति। उत्तरमपि च यमुदाजहार निगमं “तस्यैषा परा भवति”-इत्युपोह- त्य तदैन्द्रादेव सूक्तात् “अस्य न्द्रस्य वायोर्यथा भक्षो न विद- स्यत्, तथा अवमेवमभिवहेयु:"-इति वायुशब्दस्येन्द्रविशे- षणत्वं प्रतीत्य इन्द्र प्रधानत्वात् सूतास्य च इन्द्र उपात्तः । तस्मादाचार्य स्य मध्यमपर्यायवचनावेतौ शब्दाविति ॥ सत्यपि तु पर्यायवचनत्वे मुख्यतरः सम्बन्धो मध्य- मस्यन्द्रशब्देन, तथा वायुवरुणेन्द्रादिभिः। तत् कुतः ? तथा निगमे दर्शनात्,-"सा प्रथमा संस्कृतिविखवारा स प्रथमो वरुणो मित्रो अग्निः । स प्रथमो बृहस्पतिथि- किलास्तम्मा ३ इन्द्राय सुतमाजुहोत खाहा" इति । सा प्रथमा संस्कृतिरित्य तस्मिन्छु कामन्थिनोहवनमन्त्र यो मध्यमो वरुणोऽपि मित्रोऽग्निः, तो इन्द्राय सुतम् पाजहोत इति वरुणादीन्यनुक्रम्य विशेषतचतुर्यन्त न इन्ट्र- शब्देन सम्प्रदानेन सम्बधाति ती मध्यमायेन्द्रायेति, तस्मात् सम्प्रदानेन सामानाधिकरण्यात् मन्त्रान्त मध्यमशब्देन्द्रशब्द. योमुख्यतरः सम्बन्ध इति गम्यते, यथा मध्यमस्य ज्योतिषो मुख्यः सम्बन्ध इन्द्रशब्दन, तथेतरयोरपि पार्थिवोत्तमयोर- निसूर्या शब्दाभ्याम्, प्रसिद्धतरत्वात् सम्बन्धस, न तधेतरे- तिवेदःप्रतिभिः। सति च गौणमुख्यत्वे युक्तं यदन्यभि.

·निरुक्तम् । [ उत्तरषट्कम् धानेन प्रसिद्धतरसम्बन्धेन पार्थिवस्य ज्योतिष उपदेशः क्रियते, न जातवेदःप्रभृतिभिः, तथोत्तमस्य सूर्या शब्देन उपदेशः क्रियते, न सविटभगप्रभृतिभिरिति । कस्मात् पुनमध्यमस्य शब्दहयेनोपदेशः क्रियते, पार्थिवो- त्तमयोरेकैकेन ? इति । मध्यमस्य हि हौ कर्मात्मानौ विद्यु- हायाख्यौ। तयोरनित्यदर्शन एको विद्य दाख्यः, नित्यदर्श- नस्तु वायाख्यः त्वगिन्द्रियप्रत्यक्ष: । तत् कथं नाम विष्वपि स्थानेष्वभिमानिन्यो देवताः कर्मात्मभिरवैषम्येण प्रत्यक्षत एवो. पदिष्टाः स्युः ? इत्यतः “वायुमध्यमस्थानः” इति वाया. ख्येन कर्मात्मना मध्यमस्थानमुद्दिश्यामुख्यत्वाद् वायुभिधा- नग्य, मुख्यत्वाच्चैन्द्राभिधानस्य “इन्द्रो वा” – इत्याह । एव. मुभयं कृतं भविष्यति,-अनुपरतक्रियाव्यापारता च मध्यमस्य वायाख्य न कर्मात्मना इतरज्योतिर्विदर्शिता भविष्यति, मुख्येन चेन्द्र शब्द न मुख्यः सम्बन्धोऽपरिहापितो भविष्यती. त्य भयमुक्तम्,-"वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थान:"-इति। न तु पार्थिवोत्तमयोहौं हो कर्मात्मानौ स्तो यथा मध्यमस्थानस्य, तस्माददोषो मध्यमस्याभिधानदयोक्ताविति ॥ पाह,-यदिदमभिधानबहुत्व जातवेदो वैश्वानर इत्य। वमादि, वित्वे सत्य तत् किं कृतम् ? इति। उच्यते, "तासां माहाभाग्यात् एकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्ति” । तासामेव तिसृणामग्न्यादीनां माहाभाग्यात् ऐख. यंयोगात् एकात्मानमनेकधा विकुर्वतीनाम् एकैकस्याः प्रति- विकारं जावेदः, वैश्वानरः, वरुणः, रुद्रः, अखिनौ, उषा इत्येवमादौनि बहनि नामधेयानि भवन्ति, प्रतिस्थान स्वप्र- कृत्यभेदादैकामावदेवकत्वं न जहाति सा सा देवतति । “अधि वा कर्म पृथत्वात्” । अपि चैवं विकरणधर्मिला- - ·अप० २पा० १ख०] दैवतं काण्डम् । एकस्य मयने। दभित्रप्रकृतीनां बहुनामता । अपि वा स्वं स्वमात्मानमवि- कुर्वतौनामेवानेककर्मयोगात् पृथक्कमहेतुको नामधेयलाभः स्यात् । को दृष्टान्तः ? “यथा, होता, अध्वर्युः, ब्रह्मा, उहाता, -इति अपि सत: कुण्ड पायिना- तत्र हि सप्त दीक्षन्त, त एव च स्वयं कर्म कुर्वते, तेषां षट, षोडशानां पर्यायेण कर्म कुर्वते, तत् कर्म कुर्वाणाः तदाख्या भवन्ति, यथा लोके कारकलावकपाच- कादयः । तदेतत् प्रदर्शितं भवति,-न किञ्चिदप्यत्र गौण- मभिधानम्, संविज्ञानपदत्वे त्वग्न्यादीनां संज्ञाशब्दानां सेषां कारकादिशब्द रेष विशेषो यदग्रनयनादिगुणयोगेऽप्यसति नाग्न्यादीन् जहति, कारकादिशब्दास्तु करणादियोगममन- न्तरमेव कारकादीन् जहति। एवमेतदगौणत्वमभिधानाना- मपेक्ष्योक्तम्,–“अपि वा कर्मथत्वात्” इति। अपि वैश्व- व्दुभयथापि शक्यप्रतीघात उपपद्यत एकैकस्या अपि बहु- नामतेति॥ अपि वा पृथगेव स्युः पृथगघि स्तुतयो भवन्ति”। अपि चैवं यथोक्तमकैकस्या महाभाग्यात् कर्मपृथलाहा बहुना. मता। अपि वा पृथक् पृथक् अत्यन्तभिन्ना एवौत्पत्तिकेन भेदेन स्युरिति याचिका आहुः,--"पृथक् हि स्तुतयो भवन्ति" --इति। कुत एतत् याज्ञिका आहुः ? इति। अधियन्ने हि स्तुतिनियमो भवत्यभिधाननियमचे ति । अधियनमिति व्याख्य यम्, - "पृथघि स्तुतयो भवन्ति"--इति। हौति हेतौ, यस्मात् पृथक् पृथक् अग्न्यादीनां स्तुतयो भवन्ति।- पृथगग्न :-"अग्निमौले" - इत्येवमाद्या:-इति (ऋ० सं० १, १, १, १)। पृथग् जातवेदसः-भग्निलिङ्गं सूक्तम् "प्र ननं जातवेदसम्" इति, (१० सं० ८,८,४६, १)। पृथगिन्द्रस्य ·? निरुतम्। [ उत्तरषट्कम, -"हरिभ्याम्" पृथग्वायो:-"नियुद्भिः" पृथक् सूर्यस्य-हरि- दिः, पूणोऽजाभिः, अरूणोभिर्गोभिरुषसाम्। स्तुतिव्यवहार च प्रायश्चित्तम्, तदनुपपवन पर्यायवचनले तेषाम् । ते वयं स्ततिनियमात् पश्यामः पृथक् पृथगग्निवैश्वानरप्र- भूतय इति॥ "तथाभिधानानि"। यथैव हि स्तुतिभेदात् स्तुत्यभेदः,. एवमेवाभिधानभेदादभिधेयभेदोऽपि भवितुमर्हति। प्रसिह- तरं चेदं लोके प्रत्यभिधानमर्थभेद इति, न तथैकस्यानेकाभि- धानता। तस्मान् पृथक् पृथगम्निजातवेदोवैखानरादि- शब्दानामभिधेया इति स्थितिः। स्तुतिष्वेव हि अभिधान- भेदत इति समानार्थता हेत्वोः? इति चेत्, न, विधावप्य- भिधाननियमदर्शनात्,-"प्राग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्" इति येनैवाभिधानेन चोद्यते, तेनैव निर्वपणादारभ्य समाप्यते, तस्मादसमानार्थतेति॥ “यथो एतत्" यत् पुनरेतदुताम् “कर्मपृथक्वादिति” । प्रनै- कान्तिक एष दृष्टान्तः, दृष्टो हि प्रतिभेदात् प्रतिकर्मभेदः, मा च पृथकादिव्यवस्था माहाभाग्यादित्याचाWणात्र पृथक्के हेतुर्न प्रयुक्तः, दृष्ट एव हि याजिकपक्षे प्रत्यभिधानमर्थभेद इति। तत् किमेकत्वं नास्त्येव ? तबास्ति, गुणतः ॥ कथम् ? “तत्र संस्थानकत्वं सम्भोगैकत्व च उपेचित- व्यम्"। तब तस्मिन् पृथको सति संस्थानकत्व सम्भोगैकत्व च उपपत्तित ईक्षितव्यम्। तत्र दृष्टान्तः,-"यथा पृथिव्यां मनुथाः पशवो देवा इति स्थानकत्वम्, सम्भोगैकत्व च दृश्यते”। सह स्थानतया एकत्व स्थानकत्वम्, पृथिवीत्य के यावतां सह भावन समानं स्थानम, ते सर्वेतदुग्रहणेन एधन्ते, एवमुत्तरयोरपि स्थानयोः । एवम्प्रकारमेकत्वं सम्भोगेकत्वं ·म. पा. १.] दैवतं काण्डम् । चोपेक्षितव्यम्। सम्भोगहेतुकमेकत्वं सम्भोगैकत्वम्। सम्भोगो नाम इतरेतरोपकारित्वम्, समानकायं तेत्यर्थः । तच पुन भिवस्थानानामपि भवति, किमङ्ग पुनः समानख्यानाना- मिति। “यथा पृथिव्याः पर्जन्य न च, वायादित्याभ्यां च सम्भोगः”। कथम् ? पृथिव्योषध्युत्पत्ती स्वकार्यारम्भे पर्ज- न्यवायादित्यवतमुपकारमपेक्षते । तदुताम्,-"चर्यस्तपन्ति पृथिवीमनपाः” इति (ऋ० सं०७, ७, १८, ३)। “अम्निना च इतरस्य लोकस्य"। नदप्युक्रम्,-"अग्निर्वा इतो बुष्टि समीरति, "दिवं जिन्वन्त्य म्नयः" इति च (ऋ० सं० २, ३, २३, ५)। तदेवम्पकारमेकत्व कार्यकत्वात् स्थानैकत्वाहा भात न प्रतिषिध्यते, लोकेऽपि समानकायंता भवति येषां तेषामैक्यमित्यु यते॥ कः पुनरत्नाविरोधी भेदाभेदे दृष्टान्तः । इति। उभये हि प्रमाणं भेदाभेदवादिन:-आत्मविन्द्र तयाशिकाः, न हि ते खमनीषिकया भेदाभेदी प्रकल्पयन्ति, किन्तर्हि ? मन्त्रार्थ- मुद्दिश्य । तस्माद वक्तव्यः समञ्जसो दृष्टान्तः ? उच्यते,- "तत्र एतत् नरराष्ट्रम् इव"। यथा राष्ट्रमित्यभेदः, नरा इति भेदः, एवं पृथिव्यग्निरित्यभेदः, जातवेदा वैवानर इति भेदः। एवमुत्तरयोरपि स्थानयोः । तथा पात्मेत्यभेदः, लोकास चोकिनश्चेति भेदः। सर्वत्रैव सामान्यविशेषधर्मो द्रष्टव्यः । पुरुषबुडापेक्षातच गुणप्रधानतोऽपेक्षा पुरुषानुरागविशेषतः ॥ तत्रैवं सति प्रात्मविद भात्मनि वित्वनानाखे गुणोकव्य तद- प्रत्यङ्गभावेन कल्पयित्व कमात्मान पश्यन्ति । तथा नानात्वै. कत्व नैरता इति दिले, तथा वित्वैकले याचिका नानावे। एवमेषामविरोधः। अस्ति हि शब्दार्थयोः वक्तप्रतिवावशेन तदुरपेक्षया अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्तितु शतिः, न तु - ·२६ निरकाम् । [ उत्तरषट्कम, खाभाविकमभिधानाभिधेयसम्बन्धमतकमप्रथवमानावमि. धानाभिधेयौ जहीताम्, न ह्यग्नेरवभास्यं प्रत्यवभासनशक्ति:, प्रवभास्यस्य चावभास्यमानता ঘনিময় विहन्यते, न यकृतकं स्वयमप्यधौतको विकल्पते। वैदिकानां पदवाक्य प्रमाणानामात्मभावानु-शयवशेनात्मवित तयात्रिका वेदस्याविपर्यासिनोमप्यध्यात्माधिदैवाधियज्ञविषयनियतामा. भिधानशक्ति विपर्यामिनीमिव मन्यमाना परस्परतो विपर्य- स्यन्ते । तदेतत् सर्वथापि भेदाभेदवर्ति देवतामतत्व यथाग्रह वक्त प्रतिवक्त वशेन प्रख्यातिमुपनयत् । स्तुतिरूपकेणात्मनोऽर्थ- सतत्व तथाभूतं मन्त्र राविष्क्रियते । तदुक्तम्,-"तत्रोपमार्थेन युवर्णा भवन्ति”-इति, दर्शितञ्चैतन्मन्त्रण,–“न त्वं युयुत्से" -इति। निष्ठितरूपत्वं न खे खे विषयेऽध्यात्मादौ परमा- थतया ऐकात्म निष्ठा, तदस्तत्वात् वाचः। तदुक्ताम्,-"यतो वाची निवर्तन्त"-इति ॥ १ ॥ ८ अथाकारचिन्तनं देवतानां पुरुषविधाः स्थरित्येक चेतनावद्दड्वि स्तुतयो भवन्ति तथा- भिधानान्यथापि पौरुषविधिकैरङ्गैः सस्तूयन्ते । ऋष्वा त इन्द्र स्खविरस्य बाहू यत्मपृभ्णा मघवन् काशिरित्ते । अथापि पौरुषविधिक - व्य संयोगैः । श्रा द्वाभ्यां हरियामिन्द्र याहि कल्याणी या मुरण गृहे ते' । अथापि पौर- पविधिक : कर्मभिः । अवौ'द्र पिब'. च प्रस्थित तव्यं । यात्रु'कर्ण वधी हवम् ॥ २ (६) ।

·०प० २मा० रख दैवतं काण्डम् । - "प्रथाकारचिन्तन देवतानाम् । माह-माहाभा- ग्याद देवताया विकरणधर्मिवादनियम प्राकारे, पथ नियमः? नन् खर्या व्याघातामाहाभाग्याहे वताया इत्येतद्याहन्यते, तस्मादथाकारचिन्तन देवतानामित्य तदनारभ्यम् ? उच्यते,- प्रारभ्यमेव। प्रकृतिसत्तामनपेक्ष्य विकरणं नाम देवताधर्मो नास्ति, तस्मात् प्रकृतिश्चिन्त्यते देवतायाः । अपि च, यत एवेश्वरा देवास्तत एवोभयभावित्वात् किमाकारवत्त्वं खभावो देवतायाः अथवा निराकारवत्त्वम् ? इति सतत्त्वपरिज्ञानाय चिन्त्यते ॥ अस्तु तावदियं चिन्ता, किमिदमविशेषेण पक्षवयमस्या- चिन्ताया विषयः, उत वा कस्मिंश्चिदेवैकस्मिन् पक्षे इयोर्वैत- चिन्त्यते? इति॥ इह तावदात्मविदामक आत्मा स प्राग्विकारापत्तेः सन्मान उदस्तसर्वाततिः, सर्गस्थित्योरुपात्तसर्वाततिः, तदेवमसावना- कतिः, सर्वाकतिर्वा ? इत्यनास्पदभूतोऽस्याश्चिन्ताया आत्म- विपक्षः। अथ पुनर्यदासावुपात्तत्रिस्थानावस्थो नैरुक्तपक्षाभिमत- मग्निवायुसूर्यभावं बिभर्ति, तदापि प्रत्यक्षवादविषयत्व- मस्याश्चिन्तायाः। प्रत्यक्षत्वात्त षामपौरुषेयविध्यस्य तत्पचे- ऽप्याकारचिन्ता विषयाभावादुदस्यत एव । अथ पुनर्याजिकानां यावदभिधान देवतापक्षवादिनाम् अग्निवायुसूयाभिधानानि प्रत्यक्षार्थाभिधानसम्बन्धीनि, जात- वेदोक्नेन्द्रपर्जन्याखिप्रभृतीन्य प्रत्यक्षार्थाभिसम्बन्धीनि, शब्द- माचं प्रत्यक्षम् । अभिधानानां लोके दृष्टमाकतिपदार्थव- स्वम, अनाकारार्थवत्त्वञ्च, रुद्रेन्द्रादीनां शब्दानां मन्त्रग तानां लौकिकैर्मनुष्यादिशब्दैर्वायात्माकाशादिभिर्वाभिधानवत्वं २०-नि-४ ·निरुक्तम् । [उत्तरषट कम, तुल्यम् ? तब तद् भवति, अप्रत्यक्षत्वाद्रुद्राद्यभिधानानाम- थंस्य,-किन्न खवमौ रुद्रादिशब्दाः मनुष्यादिशब्दवदाका. ग्वदर्थेनार्थवन्त:, उत वायात्माकाशादिशब्दवदनाकारण ? इति। एवमयमस्याचिन्ताया याज्ञिकपचो विषयः अपि वा पृथर्गव स्य:"-इति। अतएव याजिकपक्षादनन्तरमिद. मारब्धम्,-"अथाकारचिन्तनं देवानाम्”-इति ॥ किमाकारस्य चिन्त्यते,-किमस्ति उत नास्ति ? इति । यद्यस्ति कीदृशः ? इह हिविधा आकारिणोऽर्थाः, चेतना- चाचेतनाश्च । तत्र चेतना मनुष्यादयः, अचेतनाश्च पाषाणा. दयः। तत्र तद भवति किममी मनुष्यादिवञ्च तना, उत पाषाणाटिवदचेतना द्रव्यमात्रम् ?-इत्य पोद्धत्य संशयः ॥ तष्यदासाय पक्षः परिग्टद्यते, -"पुरुषविधाः स्युः इति एकम्” - इति। मन्त्र प्रत्ययमस्तित्व देवताया अभ्युपगतम्, यत्काम इत्युपक्रम्य तह वतः स मन्त्रो भवतीति, सति हि देवतास्तित्वं तदैवतत्व मन्त्रस्य। यदि चैवमाकारोऽपि ततप्रत्यय एव भवितुमर्हति ? अस्ति चेदं पौरुषविष्य मन्त्रेप देवतासम्बन्धौनि। यत उच्यते,--"पुरुषविधाः स्युः इति एकम् । मन्त्रेषु दर्शनम् इति वाक्यशेषः । 'पुरुषविधाः' पुरुषप्रकाराः, पुरुषविग्रहा इत्यर्थः । कोऽत्र हेतुः ? "चेतनावदद्धि स्तुतयो भवन्ति” । 'हि'- शब्दो हे त्वर्थः, यस्माचेतनावतामिव स्तुतयो मन्वा अभिधा. पका भवन्ति। पूर्वो वतिर्मत्वर्थे, उत्तरस्तुल्यार्थे, तस्मात् सुरुषाकारविग्रहा इति । ननु चैतन्यमपुरुषाकारविग्रहाणामपि गवादीनामस्ति ? न, नास्ति। न तु ते विवेकक्षमा पासवचेतनाः, तकिऽपि -- .

·अ० २पा० ख०]
दैवतं काण्डम् ।
यस हिताहितविवेक ननणं विशिष्ट संविधानं न भवति,
तमधिकृत्य ब्रुवते निश्चेतनोऽयमिति। एवमेते च मवादयः
सत्यपि चैतन्य प्रासबचेतनत्वाव विदुः खस्तनम्, न लोका-
लोकाविति ज्ञायते, तस्मादचेतना इवोपेक्ष्यन्ते। पुरुषस्तु
वेद खस्तनम्, वेद लोकालोकौ, म] नामृतत्वमीमतीति ।
तस्माहिताहितपरिज्ञानात् पौरुषविष्यस्यैव सिषाधयिषि-
तत्वादनपेक्ष्य सामान्य विशिष्टचैतन्यः पुरुषो नियम्यते ।
यथैव चेतयमाना अर्थान् पुरुषाः श्रूयन्ते , तथैव देवता अपि ।
तस्मात् “पुरुषविधाः स्यु :"-इत्यु पपन्नम् ॥
"तथाभिधानानि" यथैव पौरुषविध्यमुपपद्यते चेतना
वत्सदृशस्तुतिभिः तत् प्रति ता: कारणं भवति, तथैव संवाद
मूतोषु परस्परमभिधानानि उक्त प्रत्यक्तानि मम्बद्धार्थानि
परस्परतः, कयाशुभीयादिषु कुतस्त्वमिन्द्र त्ये वमादोनि
तस्मात् पौरुषविध्यं देवतानाम् ॥
अथाप्ययमपरो हेतुः पौरुषविध्य देवतानाम्,-"पोरु-
पविधिकैरङ्गैः संस्तूयन्ते”। पौरुषविध्यत्वे यान्यङ्कानि, तैः
संस्त यन्त। तद्यथा,-ऋष्वा तं इन्द्र स्थविरस्य बाई"
“यत् सङ्गभणा मघवन् काशिरित्ते'" ।-
"उर नो' लोकमनुषि विहान् सर्वज्योतिरभयं
खस्ति। ऋश्वा तं इन्द्र स्थविरस्य बाइ उपस्थ याम शरणा
बृहन्ता !" - इति (३० मं• ४, ७, ३१, ३) । शंयोरार्षम् ।
विष्टुप् । ऐन्द्री। एकादशिन्यामैन्द्रस्य पशोर्वपाया याज्या ।
'उह" विस्तीर्ण 'लोक' यः त्वम् 'नः' अस्मान् 'अनुनेषि' भनु-
नयसि, खन सुकतेन कर्मणा गच्छतां गमनानुग्रह वर्त से।
'सर्वज्योतिः' मादित्यसमानं प्रकाशेन लोकम्, 'अभयम्'
"खस्ति' वस्त्ययनाय । तस्य 'ते' तव वयम् ‘इन्द्र!' 'ऋष्वा'

·निरुक्तम् । [उत्तरपट्कन्, -- ऋष्वौ एतौ रेषणौ शत्र णाम्, 'स्थविरस्य' महत: 'बाह' हस्तौ 'बृहन्ता' बृहन्तौ महान्तौ, 'शरणा' शरणौ प्राश्रयणीयौ नित्यम् 'उपस्थ याम' उपतिष्ठे मत्य तदाशास्महे ॥ “यत् मङ्गभ्णा मघवन् काशिरित्ते” इति (ऋ० सं० ३, २, १, ५)। व्याख्यातः शेषः । एवमस्मिन् मन्त्रहये बाह- मुष्टिसम्बन्धदर्शनात् स्तुत्यस्य न्द्रस्य पौरुषविध्यम्, अन्यथा हि वितथाभिधानत्वं मन्त्रयोः, तथा च सत्यानर्थक्यं मन्त्राणाम्, सर्वेषां शास्त्रस्य च तदर्थलक्षणभूतस्य । तन्मा भूदित्यवश्य- मेवेष्टव्य पौरुषविध्यं देवतानामिति । "अथापि” अयमप्यपरो हेतुः पौरुषविध्ये देवतानाम् “पौरुषविधिकैः द्रव्यसंयोगः" । तद्यथा'--"प्रा दाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याहि” “कल्याणीर्जीया सुरणं गृहे ते" "आ हाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याद्या चतुभिरा षड्भिई य- मानः । आष्टाभिर्ट शभिः सोमपेयमयं सुतः सुमख मा मृधस्कः ॥” इति (१० सं० २, ६, २१, ४)। ग्रत्समद ऋषिः । ऐन्द्रो। त्रिष्टुप। हे भगवन् ! 'इन्द्र! यदि तावत् तव द्वौ हरी सन्निहितौ, ततस्तावेव रथे युवा, ताभ्याम् 'हरिभ्याम्' 'आयाहि'। अथ चत्वारः? ततस्त: 'चतुर्भिः' अथ षट् ? ततस्त: 'षड्भिः' अथाष्टौ ? ततस्तै: 'अष्टाभिः' अथ दश ? ततस्तैः 'दशभिः' 'मा' याहि। इदं 'सोमपेयं' सोमपानकर्म प्रति। किम् ? इति । एवं ब्रूमहे,-'अयं' 'सुतः' सोमोऽभिषुतः त्वदर्थम्, स त्वं हे 'सुमख' सुधन ! 'मा' केन- चित् 'मृधः' संग्रामं 'कः' कार्षीः, अविलम्बितमागच्छ त्य- भिप्रायः॥ 'अपा: सोममस्तमिन्द्र प्रयाहि कल्याणीर्जायाः सरणं एहे वै' । यत्रा रथस्य बृहतो निधान विमोचनं वाजिनो दक्षि- ?

·प० २पा० ख०] दैवतं काण्डम् । ४१ णावत् ॥” इति (२० सं० ३, ३, २०, १)। विखामिवस्या- र्षम् । त्रिष्टुप् । हारियोजनस्यानुवाक्या। हे भगवन् ! 'इन्द्र !' 'पपाः' पीत्वानसि ‘सोमम्' एतस्मिन् कर्मणि। स त्वं पुनः 'पस्तं' यह 'प्रयाहिं'। यस्मात् तव 'कल्याणी: जाया:' 'तत्र' 'बृहतः' च 'रथस्य' 'निधानं' रथशाला, 'विमोचनं च 'वाजिनः' मित्वा संग्राममागतस्य, 'दक्षिणावत्' अन्यदपि, 'सुरणं' यद्यद्रमणीयं तत्तत्सर्वं 'ते' तव 'यह' वर्त्तते। तस्मात् पुनरस्तं प्रयाहि॥ -एवमेतयोमन्त्रयोर्हरिटहजायारथाभिसम्बन्धात् पौरु- पविध्यमिन्द्रस्य, न ह्य पौरुषविध्ये सति सम्बन्धो जायादिभि- रस्ति॥ कतमः? “अथापि” अयमपरो हेतुः पौरुषविष्ये । “पौरुषविधिकैः कर्मभिः” संस्तूयन्ते देवताः। तद्यथा,-- "अद्धी'न्द्र पि च प्रस्थितस्य” “आ श्रुत्कर्ण श्रुधी हवम्” । "दृदं हविर्मघवन् तुभ्यं गतप्रति सम्राउह'णानो ग्राभाय। तुभ्यं मुतो मघवन् तुभ्यं पक्को३ 'डौन्द्र पिब च प्रस्थितस्य ॥" -~-इति (ऋ० सं० ८, ६, २१, २)। अग्नियुतो नाम स्थूर- पुत्रः, तस्याषम्। त्रिष्टुप। ऐन्द्री। हे 'मघवन् ! ‘इन्द्र !' 'इदं' 'हविः' भाज्यादिकम्, 'तुभ्य रातम्' मनसास्माभिः निरुप्तम्, पूर्व निर्वपणादौ संस्कारकाले। तदिदानी हे 'सम्राट!' 'अहणानः' अहणन् ‘प्रतिग्रभाय' प्रतिग्रहाण । पपि च 'तुभ्यं त्वदर्थमेवायं 'सुतः' अभिषुतः सोमः। अपि च हे 'मघवन् ! त्वदर्थमेवैषः पुरोडाशः 'पक्कः' । पस्य सोमस्य 'प्रस्थितस्य' 'अद्धि पिब च' खमंशमिति शेषः । “पा श्रुत्कर्ण श्रुधी हवं नू चिंधिष्व में गिरः। इन्द्र स्तोममिमं मम कृष्वा युजवदन्तरम् ॥” इति (ऋ० सं० १, स त्वम् ·४२ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, ऐन्द्री। १, २०, ३)। मधुच्छन्दस भाषम्। अनुष्टुप् । श्रोतारौ यस्य कौँ अप्रतिहतवणी सर्वत्र, स भवति श्रुत कर्णः, तस्य सम्बोधनम् -हे 'शुल्कर्ण!' 'पा' पाभिमुख्यम 'श्रुधि' शृणु त्वम 'हवम्' पाह्वानमखाकम्। श्रुत्वा च 'नू चित्' पुराण इव 'दधिष्व' धारयख, एताः अस्मदगिरः' इद- येन। किञ्च, हे भगवन् ! 'इन्द्र ! 'मम' 'इमं स्तोम । 'युजः' त्वद्युतस्य त्वां प्रत्यादृतस्य पुनःपुनरपि ,बुवत: 'क्वष्व' कुरुष्व श्रोतुम् 'अन्तरम्' क्षणमित्यर्थः । एवमनयोर्मन्त्रयोरध्याशृणुहोति आमन्त्रणपूर्वकादरवण- पूर्वको विनियोगः, स न सम्भवत्वपौरुषविध्य, न हि गवा. दयोऽध्याशृाहीत्युक्ता: किञ्चित् प्रपद्यन्ते। तस्मात् कार्य. कारणसन्निवेशो मनुष्यवद्दवतानाम्, कार्यकारणापेक्षं च विज्ञानम् । तदेवमेतेभ्यो मन्त्रदर्शनेभ्यः स्थितं पौरुषविध्य मन्त्र देवतानामिति ॥ २ (६) ॥ । अपुरुषविधाः स्युरित्यपरमपि तु यद दृश्यतेऽपुरुषविधं तद्यधाग्निर्वायुरादित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति यथो एतच्चेतनावदद्धि स्तुतयो भवन्तोत्यचेतनान्ययेवं स्तूयन्ते यथाचप्रती- न्योषधिपर्यन्तानि यथो एतत्पौरुषविधि: संस्त यन्त इत्यचेतनेष्वय तद्भवत्यभिकन्दन्ति हरितेभिरासभिरिति ग्रावस्तुतियथो एतत्यौर- पविधिकै व्यसंयोरित्वेतदपि तादृशमेव सुखं रथं युयुजे सिन्धुरखिनमिति नदौस्तुतियथो ·म० २पा० ख०] दैवतं काण्डम् । एतत्पौरुषविधिकः कर्मभिरियेतदपि तादृशमेव होतुश्चित् पूर्व हविरद्यमाशतेति ग्रावस्तुति- रेवापि वोभयविधाः स्युरपि वा पुरुषविधाना- मेव सतां कर्मात्मान एते स्थर्यथा यज्ञो यजमा- नस्यैष चाख्यानसमयः ॥ ३ (७)। इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ७,२॥ “अपुरुषविधाः स्यु : इत्यपरम्” दर्शनमिति वाक्यशेषः । तदुक्तम् “अपाञ्च ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति"...इति विज्ञायते । तदाहु: “नेतदस्ति यह वासुरम्”- इति, “न त्वं युयुत्स" इत्यपि चैतदुक्तमेव । “अपि तु यत् दृश्यते” देवानां किञ्चित् “अपुरुषविधम्" अपुरुषप्रकारं तदित्यर्थः । “तद्यथा-अग्निः, वायुः, आदित्यः, पृथिवी, चन्द्रमाः इति” । प्रत्यक्षत एतान्यपुरुषप्रकाराणि इत्येतेषामतोऽन्यथाभ्युपगमे दृष्टहानिः स्यात्, न चैतदिष्टम् । तस्मादपुरुषविधा अग्न्यादयः, तसामान्याददृष्टा इन्द्रादयो- ऽप्यपुरुषविधाः, न हि मनुष्यत्वे तुल्ये कैचिदाकारिणः केचि- दनाकारिण इति, तथैव देवतानामपि हि न्यायः । तस्माद- पुरुषविधा इति । "यथो एतत् चेतनावहत् हि स्तुतयः भवन्ति इति, पचे- तमान्यपि एवं स्तूयन्त, यथा-पक्षप्रभृतौनि पोषधिपर्य- तानि"। तस्मात् चेतनावत्स्तुतिमश्चमहेतुः पौरुषविध्ये देवतानाम्, अचेतनेष्वप्यक्षादिषु चेतनावत्स्तुतेष्टत्वादिति । “यथो एतत् पौरुषविधिकैः अङ्गःसंस्तयन्त इति” प्रय- ।

·४४ निरुतम् । [उत्तरषटकाम, मप्यहेतुः, व्यभिचरितत्वात्, “पचेतनेषु अपि एतत् भवति" तद्यथा-"प्रावस्तुति:”। “प्रते वदन्ति शतवत् महसवद- भिकन्दन्ति हरितभिरासभिः। विश्वी ग्रावाण: मुक्तः मकृत्यया होतु खित् पूर्वे' हविरद्य'माशत ॥” इति (१० सं० ८, ४, २८, २)। अवदस्यार्षम्। जगती। ग्रावस्तुतिः । 'एत' 'ग्रावाण:' अभिषवकर्म कुर्वाणा: ‘वदन्ति' । कथम् ? 'शतवत्' शतमिव । 'सहस्रवत्' सहस्रमिव । शब्दबाहुल्या- भिप्रायम् ‘अभिक्रन्दन्ति' आह्वयन्ति सोमपातॄन् आगच्छता- स्माभिरभिषुतं सोमं पातुमिति। 'हरितेभिः' सोमसंसर्गात् हरिहर्गाः 'प्रामभिः' आस्यः । तत्र या इयं 'विट्वी' व्याप्तिः ग्रावणाम्, एतया 'सुकत्या' शोभनया क्रियया एते 'सुक्कत:' शोभनस्य कर्मणः कर्तारः 'होतुः चित् पूर्वे' होतुरपि अम्न:, मानुषहोतुर्वा पूर्व प्रथमतरम्, 'हविः एतत् सोमाख्यम्, 'अद्यम्' अदनीयम् 'चाशत' अनन्ति। अभिषवे सोमसंयोग- मात्रमशन पचर्यते ग्रावणाम्। तस्मादपौरुषविध्यमिति, न हि ग्रावणां यथाभूतान्यास्यानि सन्ति, यत्संयोगेन च स्तूयन्ते, तदिन्द्रादीनामप्ययथाभूतैर्बाहुमुध्यादिभिः स्तुति: स्यात्। तस्मादहेतुरयं यत् “पौरुषविधिकैरङ्गैः संस्त यन्त" -इति। तस्मादपुरुषविधाः । "यथो एतत् पौरुषविधिकैः द्रव्यसंयोगः इति, एतत् अपि तादृशम् एव" औपचारिकम, रूपकमात्रमित्यर्थः, यथैव हि प्रास्यादिकल्पना दृष्टव्यभिचारित्वात् ग्रावप्रभृतिषु न सम्भवति रूपकामा स्तुत्यर्थ सङ्कल्पतो बाहादिकार्य सिद्धिः, एव हरिरथजायादिस्तुतयो रूपकमावमिति । पपि च "सुखौं रथं युयुजे सिन्धुखिनम्-इति नदौस्तुति:" न चास्यां स्तुती यथाभूतार्थत्वोपपत्तिरस्ति, असम्भवात् । कथमसम्भवः ?

·७अ० २पा० ३ख.] दैवतं काण्डम् । ४५ न हुंदकात्मिकाया नद्या वहन्त्या रथेऽवस्थान सम्भवति । “सुखं रथं युयुजे सिन्धु र चिन तेन वाज" सनिषदस्मि- ब्राजौ। महान् ह्यस्य महिमा पनस्यतेऽदयस्य स्वय॑शसोविरप्- शिनः ॥” - इति (ऋ० सं० ८, ३, ७, ४) । सिन्धुक्षिबाम प्रिय- मेधसः पुत्रः, तस्येयमार्षम्। जगती। नदीस्तुतिः । 'सुखं सुख- हेतु लोकस्य, 'रथं' रहणमुदकम् 'युयुजे' युक्तवती 'सिन्धुः' नदी ‘अश्विनम्' प्रशनेन व्यापनेन तद्दन्तम् उदकरथम् । तेन' 'वाजम्' अन्नम् ‘सनिषत्' सम्भजनवती उत्पादितवतो 'अस्मिन्' 'आजो' संग्रामे यतो यतो गच्छति, ततस्ततो ब्रोह्यादि अन्नम् अभिनिष्पादयतीत्यर्थः। यस्माच्चायमुदक. रथोऽन्नमभिनिष्पादयति, तस्मात् तस्य 'महान्' 'महिमा' माहाभाग्यं ‘पनस्यते' स्तूयते स्तोटभिः । 'अदब्धस्य' अनुप- हिंसितस्य, ‘स्वयशसः' स्वायत्तकीर्तेः, 'विरप्शिनः' विरपण- शीलस्य शब्दकारिण इत्यर्थः । रथमिव अखिनम् इति केचित् ॥ तदेवमादिष्वसम्भवात् मुख्यार्थकल्पनायाः, सर्वत्र रूपक- प्रवादाः स्तुतय इत्य पेक्ष्यम् ॥ “यथो एतत् पौरुषविधिकैः कर्मभिः-इति, एतत् अपि तादृशम् एव ।—'होतु'श्चित् पूर्वे हविरद्यमाशत (ऋ० सं० ८, ४, २८, २)' इति” अशनशक्तिक्रियया ग्रावाण: स्तूयन्ते, न च पुनावणां यथाभूतमशनमस्ति । तस्मादिदमपि रूपकमेव । “एत वदन्ति”–इत्यत्र व्याख्यातम् ॥ "अपि वा उभयविधाः स्युः”। उभयहेतुप्रामाण्यात् । "अपि वाऽपुरुषविधानामेव सताम्" पृथिव्यादीनां "कर्मात्मान एते स्युः” अपुरुषविधाः क्षितिजलादयः । परे त, अधिष्ठातारः पुरुषविग्रहाः, एवमुभयोः प्रत्यक्षागमयोर-

·४३
निरुतम् ।
[उत्तरपट कन,
प्यनुग्रह: कतो भविष्यति ।
“यथा,-यनः यजमानस्य
कर्मात्मा, इदमेतेनाङ्ग संस्कि यते, इदमेतेनाङ्गमुपचीयत इति
संस्कृतममुमिन् लोके पति इति च विज्ञायते ।
“एष च पाख्यानममयः”। भारते चाख्यानसमय एष
एव सिद्धान्त इत्यर्थः । -पृथिवी, स्त्रीरूपेण भारावतारणाय
ब्रह्माणं ययाचे। अग्निश्च ब्राह्मणरूपेण वासुदेवार्जुनावुभौ
खाण्डवं ययाचे। पुरुषरूपेणाग्निरूपेण च खाण्डवं ददाह ।
-इत्येवमादि
तदेतचतुर्दा भिद्यते, मन्वार्थदर्शनादेव।-(१) पौरुषवि-
ध्यम्, (२) अपौरुषविध्यम, (३) कर्मार्थात्मोभयविध्यम्, (४)
नित्यमोभयविध्यमेवेति। सर्वे चैतदुपपद्यते, माहाभाग्ये
सत्य खय्यात्, कथमिव देवता न स्यात्-अमूर्त्ता, मूर्ता,
एकधा, विधा, बहुधा चेति यथा तु वर्तमानामपश्यन्
मन्त्र दृशः तथा तथा प्रस्तुवन्, सर्वथैवादोषः, फलदर्शनात् ।
नानावस्थादर्शनवदाख्यातॄणां परिदेवनानिन्दादिष्वपि चेन्द्रा-
दोनां कामकारतस्तद्रूपमवस्थितानां सा सा स्तुतिरेव, न
निन्दा। उक्तञ्च,-"होना न निन्दा, स्तुतिरेव सास्या देवान्
मतः सम्यगभिष्टुयात् कः। शक्तिक्षयेऽप्यध्यवस्यन्ति शिष्टाः
स्तोतुं न पश्यन्ति गतिं यतोऽन्याम् ॥” इति ॥ ३ (७) ।
इति निरुतात्तौ हादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य)
द्वितीयः पादः । ७, २, ॥
तृतीयः पादः ॥
तिस्त्र एव देवता इत्युक्त
भक्तिसाहचर्य व्याख्यास्यामोऽधतान्यग्निभक्ती-
पुरस्तात्तासां

·७०३मा० १ख०] दैवतं काण्डम् । न्ययं लोकः प्रात:सवनं वसन्तो गायत्रो पित् स्तोमो रथन्तरं साम ये च देवमणाः समा- माता: प्रथमे स्थानेऽग्नायो एथिवौलेति खियोऽथास्य कर्म वहनञ्च हविषामावाहनञ्च देवतानां यच्च किञ्चद दाटिविषयिकमग्नि- कर्मैव तदथास्य संस्तविका देवा इन्द्रः सोमो वरुणः पर्जन्य तव आग्नावैष्णवञ्च हविन त्वृक संस्तविको दशतयौषु विद्यतेऽथाप्याग्ना- पौष्ण हविन तु संस्तवस्ततां विभक्तिस्तुति- सचमुदाहरन्ति ॥ १ (८)॥ अथाकारचिन्तनव्यवधानाद देवतात्रयाधिकारस्य तहि- शेषविवक्षया तदनुस्मृतये च स एतत् प्रकरोति,"--"तिसः एव देवता:-इति”। य: पुनस्तत्र विशेषो विवक्षितः, स उच्यते,-"तानां भक्तिमाहचय्यं व्याख्यास्यामः । तासामेव तिमृणां भक्तिसाहचर्यम्। भक्तिश्च साहचर्यच भक्ति कृतं वा माहचर्यमिति। लोकादीनामेवाग्यादिभिर्भजनं भक्तिः, सहचरभावः साहचर्यम्। तत् किमर्थम् ! उच्यते, असं- विज्ञातपदे मन्त्र भक्त्या साहचर्येण वा यथा देवता गम्यते- त्यवमर्थ भक्तिसाहचर्यमुच्चत । यद्येवमुच्यतां तर्हि कानि किम्भतोनि ? इति। तदुच्यते, -“अथ एतानि अग्निभक्तीनि"। अथेति विशेषाधिकार । अग्नि भजन्त, अग्निना वा भज्यन्त-इत्याग्निभतीनि । कतमानि ? "अयं लोका'- इत्येवमादीनि अग्निभक्तीचवग- ?

·५८ निरुतम्। [उत्तरषट्कम्, म्तव्यानि । “ये च देवगणाः समानाता: प्रथमे स्थाने"। तद्यथा,-आप्रौ, अक्षा:, ग्रावाणः, अभौशवः इत्येवमादौनि । “अग्नायी, पृथिवी, इला-इति स्त्रियः” । 'इला, पृथिवी, अग्नायी' इति क्रमेण वक्तव्ये क्रमभेदोऽग्नायी तत्समाना- ख्यानात् सबिष्टतरा, न तथा पृथिवीति, तस्मात् प्रथम- मुच्यते, ततः पृथिव्याश्रयसम्बन्धादग्न । तथेला, परोक्षा- भिधेयस्य। 'पाप्रौ'-मध्ये 'तिम्रो देवी:'---इत्यत्र इला, भारत्याः द्युस्थानाया अनन्तरं श्रूयमाणा,-"श्रा नो' यज्ञ भारती तूयमे॒त्विलामनुष्वत् (ऋ० सं० ८, ६.८, २)"-इति कथं पृथिवीस्थाना ? इति। उच्यते, अनुयाजेषु सामर्थ्यात्, "द्यां भारत्यादित्य रस्मृक्षत् सरस्वतीमं स्ट्रैर्यजमावीदिहैवे. लया वसुमत्या"- इत्यतः सामर्थ्य मुन्द्रीय वसुसाहचर्यात् इहै. वेलयेति चाग्निभक्तिरिलेत्याह, रुद्रैः साहचर्य्यात् सरखती मध्यस्थाना, आदित्य : साहचर्यात् भारती द्युस्थानेति ॥ “अथास्य कर्म" अथास्याग्ने: कर्म सहभावि, अनन्यदेव- तागामि, यत्संयोगादसत्यप्यग्निशब्द आग्नेय एव मन्त्री भवति। “वहनञ्च हविषाम्"-इत्येवमादि। "दार्टिविष- यिकम्” दृध्यनुग्रहो यस्य विषयः, तहाटिविषयिकम्, प्रका. शादि कर्मेत्यर्थः। “अग्निकर्मव तत्” इति पुनर्वचनमाद- गर्थम्, आध्यात्नेऽपि यावान् कश्चित् प्रकाश इति ॥ “अथास्य संस्तविका देवाः” यैः सह अग्निः स्त यते । तद्यथा, “इन्द्रः, सोमः”-इत्येवमादयः। मन्त्रस्वभावप्रदर्श- नाय संस्तवोदाहरणम् । अग्नेः पूर्वनिपादाद देवताहन्द मुख्यता।- "अग्न इन्द्रश्च दाशुषो' दुरोणे सुतावतो यनमिहोप. यातम्। अमर्धन्ता सोमपेयाय देवा ॥” इति (२० सं० ३, ।

·०प०३पा० १ख०] दैवतं काण्डम् । 82 । । ! । १, २५, ४)। विश्वामित्रस्येयमार्षम् । विराट्। अनुष्टुप् । आग्र- यणे विनियोगः । हे भगवन् ! 'अग्ने!' त्वम् ‘इन्द्रः च' 'देवा' देवौ अस्य 'दाशुषः' दत्तवतः हवींषि, यजमानस्य 'दुरोणे' यज्ञ- रहे ‘सुतावतः' अभिषुतवत: यज्ञम्' सोमम् ! 'अमर्धन्ता' मधं मंग्रामं कुर्वाणो अन्तरा केनचित् सह। 'सोमपेयाय' सोम- पानार्थम् 'उपयातम्' इत्ये तदाशास्महे ॥ “अग्नीषोमाविमं सु मे' शृणुतं वृषणा हवम्। प्रति मतानि हय्यंत भवतं दाशुषे मयः ।”-इति (ऋ० सं० १, ६, २८, १)। मोमेन सह संस्तवः । गोतमस्यार्षम्। अनुष्ट प् । पौर्णमासे अग्नीषोमस्यानुवाक्या। हे 'अग्नीषोमौ!' युवा- मुच्येथे। 'इम' 'हवम्' आह्वानं 'मे' मम 'सु' सुष्ठु 'शृणुतम्' 'वृषणा' वृषणी वर्षितारी। श्रुत्वा चागच्छतम्। आगत्य च 'प्रति- हर्यतं प्रतिप्रेसतं, मया पूर्व प्रेप्सिती प्रति कामयेथाम् इमानि सूक्तानि श्रोतुम्। श्रुत्वा चेमानि 'भवतं' 'दाशुषे' युवां हवित्र 'मयः' सुखावित्यर्थः ॥ "त्व नो' अग्ने वरुणस्य विहान् देवस्य हेलोऽवयामि- मौष्ठाः। यजिष्ठो वह्नितमः शोशु'चानो विश्वा देषांसि प्र मुमुग्धाम्मत् ॥” इति ( ऋ० सं० ३, ४, १२, ४ ) । वरुणन संस्तवः। वामदेवस्यार्षम्। त्रिष्टुप् । अवभृथे विनियोगः । हे भगवन् ! 'अग्ने ! 'त्वम्' 'नः' अस्मान् यथावत् 'विहान्' जानान: भक्ता मम एते इति। 'वरुणस्य देवस्य' यः अस्मान् प्रति 'हेलः' क्रोधः, तम् अनेनावभृथकर्मणा 'अवयासिसोष्ठाः' अपगमय। किञ्च, यः त्वं 'यजिष्ठः' यष्टतमः, देवानां होटल वर्तमानः 'वतितमः' वोढतमश्च हविषाम्, स त्वं पुनः शोशु- चानः' देदीप्यमानः तेषु तेषु कर्मसु 'विश्खा' विखानि सर्वाग्यि २०:-रि-५ ·५० निरुक्तम् । [ उत्तरषटकम्, 'देवांमि' हे थाणि 'प्र' प्रकर्षण 'अस्मत्' अस्मत्तः 'मुमुन्धि' मञ्च अवयोजयेत्यर्थः । “अग्नी पर्जन्याववत धियं मेऽस्मिन् हवे' सुहवा सुष्टुति नः। इडामन्या जनगृट् गर्भ'मन्यः प्रजा 'तोरिष प्राधत्त- मम्मे ॥” इति (० मं० ४, ८, १६, ६)। पर्जन्येन संस्तवः । भरवाजस्यार्षम् । त्रिष्टुप् । हे 'अग्नीपर्जन्यौ!' युवाम् उच्येथे । 'अवतम्' अवच्छतम् इमां 'धियं' इदं कर्म प्रति, 'मे' मम 'अस्मिन्' 'हवे' आह्राने 'सुहवा' मुहवो स्वाहानी 'मुष्टुतिं' शोभनामिमां स्तुतिं श्रोतुम् । आगत्य च श्रुत्वा इमाम् 'इडाम्' अन्नम् ‘अन्यः' एकः 'जनयत्' जनयतु, 'गर्भम् अन्यः' गर्भमेको जनयतु। ती युवामेवं प्रतिसंवत्सरं 'प्रजावतीः' प्रजासंयुक्ताः 'इषः' अन्नानि 'आ' आभिमुख्येन स्थित्वा 'धत्तं' दत्तम्, 'अस्म' अस्मभ्यमित्यर्थः । "अग्ने देवा इहा वह विषु। परिभूष पिब ऋतुना ॥”-इति (ऋ० सं० १, १, २८, ४)। ऋतुभिः मंस्तवः । मेधातिरार्षम्। गायत्री। ऋतुयाजेषु विनि- योगः। हे भगवन् ! "प्रग्ने !' 'देवान्' 'इह' अस्माकं कर्मणि 'पावह' । प्राय देवान् 'मादय' 'योनिषु त्रिषु' सवनेषु त्रिषु। एतान् यथाकालं यज। अमुना प्रकारेण 'परिभूष' सवतो देवयागेनालकुरुष्व एतं यन्त्रम्, आत्मना 'पिब' चैत मोमम् ऋतुना' सह । "अग्नावैष्णवं हविः”। हविग्रहणात् हविष एव सम्प्र. दानार्थत्वम्। या ऋचः ताः संस्तवेनाग्नाविष्णोः सन्ति ।- “अग्नाविष्णू सजोषसेमा वईन्तु वां गिरः । द्युम्न र्वाजे. भिरागतम् ॥” इति। वामदेवस्य यमार्षम् । गायत्री। आग्ना- ए वे हविषि विनियोगः। है 'अग्नाविष्ण' 'सजोषसा' मादया योनिषु ·७५० ३पा० २ख.] दैवतं काण्डम् । ५१ सजोषसौ नित्य सह जोषणी नित्य समानप्रीती 'वां' युवा- मुच्य थे। 'इमाः' एताः युष्मद गिरः' अस्मत्स्तुतयः 'वर्द्धन्तु' वईयन्तु युवाम् । हहो च सत्यामस्मसम्पयैः ‘द्युन्न:' द्योतन. वद्भिः 'वाजेभिः' अनरभ्य यतैः ‘भागतम्' अस्मान् प्रत्याया- तम्॥ “न वृक् संस्तविकी दशतयीषु विद्यते”। 'न'- इति प्रतिषेधः। 'तु'शब्दोऽवधारणार्थः । 'ऋक्' 'मंस्तविको' मंस्तवयुक्ता, 'दशतयोषु' दशमण्ड लावयवप्रविभागन तायत इति दशतयः ऋग्वेदः, तस्य शाखा: दशतय्यः, तासु एकापि हविष्यविनियुक्ता शस्त्रमध्यपातिनी ऋक् अग्नाविष्णोः संस्त- विको नास्ति। स्यादप्यन्यत्र संस्तविकी, न तु दशतयोषु । असंस्तवेन वा दशतयोष्वपि इत्युत्सगं दर्शयति, एवमतन्मया निपुणमन्विष्यत इति । अथाप्ययमपर उत्सर्गः,-"अथाप्याग्नापोष्णं” “हविः” एव, “न तु संस्तवः”। तस्मिंस्तु हविषि किन्तु पृथक् पृथ- गेव अग्नि: स्तूयते पूषा च "तत्र” तस्मिन् संस्तवे अग्नि- यूष्णोः “एतां विभक्तस्तुतिम् ऋचम्” “उदाहरन्ति” नैरुताः ॥ १ (८)॥ पूषा स्वतःच्यावयत प्र विद्वाननष्टपशुर्मुव- नस्य गोपाः। स त्वतेभ्यः परिददत् पितृभ्यो- ऽग्निद वेभ्य: सुविदत्रियेभ्यः । पृषा त्वत: प्रच्या- वयतु विहाननष्टपशु वनस्य गोपा इत्येष हि सर्वेषां भूतानां गोपायितादित्यः स त्वैतम्यः परिददत् पितृभ्य इति सांशयिकस्तृतीयः पादः ·५२ - । निरुतम्। [ उत्तरषट कम, पूषा पुरस्तात्तस्थान्वादेश इत्येकमग्निरूपरिष्टा- त्तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम् । अग्निदेवेभ्य: सुवि- दचियेभ्यः। सुविदत्रं धनं भवति विन्दतेबैको- पसर्गाद्दक्षतेर्वा स्याटू युपसर्गात् ॥ २ (६)। "पूषा त्वत:"-इति (ऋ. सं. ७, ६, २३, ३) । देवश्रवसो यामायनस्यार्षम्। त्रिष्टुप्। पुनः शवस्य कर्ण प्रमौतानुमन्त्रणे विनियोगः । सः प्रमीत उच्यते । 'पूषा' भग- वान् “आदित्यः” पथामधिपतिः, सः 'त्या' त्वाम् इतः' मनु- थलोकात् विशिष्टे न पथा 'प्रच्यावयतु' 'विहान्' अव्यवहित- ज्ञानः । सर्वत्र ज्ञानाव्यवधानादव च 'अनष्टपशुः'। 'भुवनस्य गोपाः'। 'भुवनस्य' भूतजातस्य ‘गोपाः' रक्षिता। उपयंव- स्थित: 'सः' पृषा, एवंलक्षण:, 'वा' त्वां प्रगमय्य 'एतेभ्य:' चन्द्रमण्डलोपान्तवासिभ्यः ‘पिटभ्यः' 'पिरिददत्' परिददातु। तदुक्तम्,-"दक्षिणायनात् पिटलोकम्”-इति। 'अग्निः' अपि चतेभ्यः उत्तथ ‘ट्वेभ्यः सुविदलियेभ्यः' ये विद्युतो मध्ये निवन्ति, तभ्यः परिददातु। तदप्युक्तम्,-"चन्द्रमसो वैद्यु- तम्" इति । स त्वमेवमुभावपि देवलोकपिललोकावभ्यश्न ही- त्याशी: प्रमीतस्य। उक्तञ्च,-"ये देवयानाः पिटयानाश्च लोका: सवांस्ताननृणाः सञ्चयेम'- इति । "स त्वैतेभ्य:०-० इति सांशयिकः टतीयः पादः" संशयो- ऽस्मि बस्तीति सांशयिकः, ढतीयः पादोऽस्या ऋचः । कथं कृत्वा ? यथा,-"पूषा पुरस्तात्” पूषा तश्चयावयतु'- इति, “तस्य अन्वादेशः-इति एकम्" सामर्थ्याद्दर्शनम्। तथा व्याख्यातमेव । त्रयः पौष्णाः पादाः, एक एवाग्नयः एवमियं विभक्तस्तुतिः। हावुत्तरावाग्ने यौ। - अथवा ·७५० पा.३ख०] दैवतं काण्डम् । ५३ सब अर्थयोजना,-पूणा प्रचावितं सन्त सोऽग्निर्व- ज्यमाणस्वामेतेभ्यः पिटभ्यो देवेभ्य: सुविदवियेभ्यः परिद. दातु, मा पिटभ्यः प्रतेभ्य इत्यभिप्रायः। तं प्रतं दिष्टमितो- ऽपय एव हरन्तीत्यपेक्ष्य सर्वनाम्नश्चोत्तरेणाप्यमिशब्दन सम्बन्धमविरुध्यमानं व्यपेक्ष्य अकल्पयत्। “अग्रिः उप- रिष्टात, तस्य प्रकीर्तना-इति अपरम्” इति ॥ "सुविद धनं भवति"-"विन्दतेः वा” "एकोपसर्गात्" सु-इति एतेन एकेन उपसर्गेण उपसृष्टात् । “ददाते: वा" "डपसर्गात्” सु-विभ्यां द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तात् । तद येषामस्ति, ते सुविदवियाः ॥ २ (८) ॥ अथैतानौन्द्रभक्तीन्यन्तरिक्षलोको माध्य- न्दिनं सवनं ग्रौप्मखिष्टुप् पञ्चदशस्तोमो बृह- साम ये च देवगणाः समामाता मध्यमे स्थाने याच स्त्रियोऽथास्य कर्म रसानुप्रदानं सत्रबधो या च का च बलकतिरिन्द्रकर्मव तदथास्य संस्तविका देवा अग्नि: सोमो वरुणः पूषा वृहस्पतिब्रह्मणस्पति: पर्वतः कुत्मो विष्णु र्वायु- रथापि मित्रो वरुणेन संस्तूयते पूणा स्ट्रेण च सोमोऽग्निना च पूषा वातेन च पर्जन्यः ॥ ३ (१०)। “अथ एतानि इन्द्रभक्तीनि"-इति । पूर्ववत् सर्वम् “अन्तः रिक्षलोक:"-इत्येवमादि। “ये च देवगणाः समानाता:" मरुदादयः । “याच स्त्रियः" अदित्याद्याः ।

·५४ निरुताम्। [ उत्तरषट्कम्, " अथ अस्य कर्म" ।-"रसानुप्रदानम्" अवश्यायमम्, वर्षादि, बबधः" मेघबधः, “या च का च बलकति:" अन्यापि। “इन्ट्रकर्म एव तत्" इति पादरार्थं पुनर्वचनम्, अपि कौटपिपीलिकादिषु, यहलेन क्रियते सर्वम्, इन्ट्र- कर्मव तदिति ॥ "अथ अस्य संस्तविकाः देवाः" । “अग्रिः, सोमः इत्येवमादयः । तद्यथा, 'इन्ट्रागी रोचना दिवः परि वाजेषु भूषथः। तद वां चेति प्र वीर्यम् ॥” इति (१० सं० ३, १, १२, ४) । विश्वा- मित्रस्यार्षम्। गायत्री। ऐन्द्रागे हविषि विनियोगः । हे 'इन्द्रागी' 'रोचना' रोचनौ दीपनी हविषा च उदकेन च 'दिवः' 'परिभूषथः वाजेषु' अस्मान् सर्वतः, येनानेषु स्वामि- ख न भवेमहि, तथा कुरुतम्। 'तत्' वीर्यम् 'वाम्' भवतः 'प्र' प्रकृष्टम् अहम् 'चेति' जाने, येन परिभावयथो यागेषु स्तोतॄन् पुरः । अत एवमाशास्महे ॥ सोमेन संस्तवः,-"इन्ट्रासोमा समुघंश सम्”–इत्यत्र व्याख्यातः॥ - वरुणेन संस्तवः,-"इन्ट्रावरुणा युवमध्वाय न:- ति व्याख्यातः शेषः । “इन्द्रापूषणा वयं सख्याय स्वस्तये। हुवेम वाजसा- तये ॥” इति (१० सं० ४, ८, २३, १)। पूषणा संस्तवः । भरद्वाजस्येयमार्षम् । मायत्री। ऐन्दापौष्ण हविषि विनि- योगः । हे 'इन्द्रापूषणो!' 'सख्याय' समानख्यानाय' 'वस्तये' खस्त्ययनाय च, 'वाजसातये च' अबसननाय च 'हुवेम' आयामहे युवां वयं नित्य यज्ञेषु इदमाशास्महे ॥ "दुदं वामास्त्र' हुविः प्रियमिन्द्राबृहस्पती। उक्थं मदेश्व ·७० ३पा० ३ख० ] दैवतं काण्डम् । १५ । शस्यते ॥” इति (ऋ० सं० १, ७, २५, १)। बृहस्पतिना संस्तवः । वामदेवस्यार्षम्। गायत्री । ऐन्द्राबाहस्पत्ये हविषि विनियोगः । हे 'इन्द्राबृहस्पती!' 'इदं' 'हविः' यद् वयं दधः, तत् 'प्रियम्' इष्टम् 'पास्य' 'वाम् पस्तु । यत् च इदम् 'उक्थं' 'शस्यते' 'मदः च' प्रतिगरण सह, तच वां प्रियमस्तु । इत्य तदाशास्महे॥ "विश्वं सत्य' मघवाना युवोरिदापश्च न प्रमिनन्ति व्रतं वाम्। अच्छेन्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोऽन्न युजे व वाजिना जिगातम् ॥” इति (ऋ० सं० २, ७, ३, २)। ब्रह्मणस्पतिना संस्तवः । ग्टत्समदस्येयमार्षम्। त्रिष्टुप् । 'विश्वं' सर्वं जगत् 'सत्य' यावदिदमस्ति। किञ्च, हे 'मघवाना' मघवानी धनवन्तौ 'इन्द्राब्रह्मणस्पती!' युवामुच्चेथे। 'युवोः' युवयोः सर्वम् एतत् स्वभूतम्। किञ्च, यतः सवस्येशानौ स्थः, अत: 'आपश्च' आपोऽपि न प्रमिनन्ति' न हिंसन्ति, 'व्रतम्' कर्म 'वां' युवयोः यथासङ्कल्पं वत्त ते। यौ युवाम् एवमतिमहानु- भावी, तो 'नः' अस्माकम् 'अच्छ' भाभिमुख्य न इदं 'हवि:' 'जिगातम्' प्रागच्छतं भोक्तम् । 'युजा' युजौ 'इव' सहचारिणी 'वाजिना' वाजिनौ रथात् विमुक्तौ बुभुक् खम् ‘भवम् । इत्य तदागास्महे ॥ न वामौरिष भावहतं सुवीराः। वीतं हव्यान्यवरेषु देवा वर्द्ध'थां गीर्भिरिलया मदन्ता - इति (३० सं० ३, ३, १८, १)। पर्वतेन संस्तवः । विश्वामित्र स्य यमार्षम्। विष्टप्। हे 'इन्द्रापर्वता' इन्ट्रापर्वतो! 'देवा' देवौ युवामुच्येथे। 'बृहता' महता रथेन, महतोदकरंहणेन उद- कदानेन 'वामोः' वननीयाः 'इषः' प्रवानि 'पावहतम्' आवह- न्तम् ईरयन्तं, बीह्यादीनि प्रेरयन्तम्। 'सुवीराः' शोभनवीराः। “इन्द्रापर्वता बृहता रथेन ·५६ निरुतम् । [ उत्तरषट्कम, सतः स्खे काले ईजानानामस्माकं वीतं' भक्षयतम् 'हव्यानि' पुरोडाशादीनि 'प्रध्वरेषु'। 'वर्ड थाम्' च 'गौर्भिः' स्तुतिभिः पुन:पुनः प्रतिकर्म 'इलया' पवन 'मदन्ता' मदन्तौ तप्यन्तौ। इत्येतदाशासाहे। “इन्द्राकुत्सा वहमाना रथेना वामत्या अपि कर्णे' वरन्तु । नि:षी मृदभ्यो निधर्मथो नि:षध स्थान्मघोनो' हृदो वरयस्त- मामि ।” इति (३० सं० ४, १, ३०, ४)। कुत्सेन संस्तवः । अवस्योरार्षम् । त्रिष्टुप् । 'इन्द्राकुत्सा' हे इन्द्राकुत्सी ! 'वह- माना' वहमानी उह्यमानौ रथेन। युवां ब्रुवे। 'आवहन्तु वाम्' 'अत्या:' अखा: 'अपि' 'कणे' नित्य कर्मणे। ततश्च कर्मणा परितोषितः, अस्माभिः 'निःषीमद्भाः' 'निर्धमथः' सवतः अरीन् ‘षधस्थात्' समानस्थानादन्तरिक्षादयः अपः । तत: ओषध्याद्युत्पत्त्या कालं कुर्वाणी। 'मघोनः' महान्त्य तानि 'तमांसि' 'हृदः' हृदयस्य छादकानि अनाकालभय. कृतानि 'वरथः' वारयथः । इत्य तदाशास्महे ॥ । “इन्द्राविष्णू दृहिताः शम्बरस्य नव पुरो' नवतिं च थि- ष्टम् । शतं वचिन: सहस्रं च माकं हथो अंत्यसु'रस्य वीरान् ॥” इति (ऋ० सं० ५, ६, २४, ५)। विष्णुना मस्तवः । वसिष्ठस्यार्षम्। त्रिष्टुप् । वैधातव्यां विनियोगः । हे 'इन्द्राविष्णू !' युवां ‘दृहिताः' स्थिरीकता: 'शम्बरस्य नवति नव च पुरः' मेघस्य असुरस्य वा स्वभूता: पुरः 'श्रथिष्टम्' हतवन्ती स्थः । ताश्च त्वा मेघान्तर्गता: 'शतं' 'वर्चिनः' दोप्तिमत: अनवतो वा 'सहस्रञ्च साकम्' अवस्थितान् सह. भावेन एकनिश्चयान् 'हथः' हतवन्ती स्थः । 'अप्रति' अप्र- तौकारान् वीरान्' 'असुरस्य' शम्बरस्य स्वभूतान् । यो युवा- ·७५०३पा० ३ख० ] दैवतं काण्डम् । मेतदतिदुष्करमकार्षम्, तावस्माकमपि शत्रून् हथः। इत्येत- दाशास्महे ॥ “इन्द्रवायू हमे' सुता उप प्रयो'भिरागतम् । इन्दवो वा- मुशन्ति हि "- इति (ऋ० सं० १, १, ३, ४)। वायुना संस्तवः। मधुच्छन्दस आर्षम्। गायत्री। उपात्तहिकर्मा- मनोऽपि हि मध्यमस्य एकस्यापि वायिन्द्रभावेन विकरण- धर्मित्वात् हित्व बिनतः नैरुक्तपक्षेऽपि द्विवचनसंस्तुतिर विरुद्धा, यथा एकस्योदकस्य दिपावस्थस्य दिवचनातिः । ऐन्द्रवायवस्य ग्रहस्य पुरोऽनुवाक्येयम् । हे 'इन्ट्रवायू!' युवा- मुच्चथे। 'इम' 'सुता:' अभिषुता: इन्दवः सोमा: इत्यर्थः । सुसंस्कृताः सोमा यस्मात् 'उशन्ति' कामयन्त युवामात्मपा. नाय, तस्मात् उपागच्छतम् पातुमेतान्। कथं पुनरुपा- गच्छतम् ? 'प्रयोभिः' अन्नैः अस्मत्सम्प्रदेयैरभ्युद्यतैः। इत्य- तदाशास्महे ॥ “अथापि मित्रो वरुणेन संस्त यते” । 'प्रथ'शब्दः प्रकृतात् इन्द्राद विशेषतो मित्रादीन् प्रकरोति । 'अपि'-इति मम्भा- वने। प्रकृताभ्यस्तिमृभ्यो देवताभ्यः पराण्यपरणाभिधानेन संस्तवयुक्तानीति। भेदपक्ष अविरोध एव, नैरुक्तपक्षे यहि- रुद्धाभासमिव किञ्चिदत्र, तदिन्द्रवायुसंस्तवे प्रतिसमाहितम् । 'मित्रो वरुणेन'-इत्येवमादिषु या प्रथमया निर्दिश्यते, सा मुख्या स्तुतिः, या रतीयया निर्दिष्टा, सा अमुख्या । “श्रा नो' मित्रावरुणा वृतैर्गव्यू'तिमुक्षतम् । मध्वा रजांसि सुक्रतू ॥” इति (ऋ० सं० ३, ४, ११, ६)। विश्वा- मित्रस्यार्षम्। गायत्री। मैत्रावरुण्याः पयस्यायाः पुरोऽनु- वाक्या। 'मित्रावरुणा' हे मित्रावरुणो! 'सुक्रतू' शोभन- काणी ! युवामुच्य थे। 'गव्यूतिम्' गोयूतिम्, यवसोदको.

·५८ निरुतम्। उत्तरषटकम्, स्पत्तये 'रजांसि च गोयूर्यान्यन्यानि स्थानानि ब्रोधादि- धान्योत्पत्तिक्षेत्राणि, तानि च बोद्याद्युत्पत्तये 'मध्वा' मधु रेण शस्य सम्पत्करणेन ‘हतेः' पृतन उदकेन 'नः' अस्माकम 'उक्षतम्' सिञ्चतम्। इत्य तदाशास्महे ॥ "पूष्णा रुद्रेण च सोमः” । “सोमापूषणा जननारयीणां जन- ना दिवो जनना पृथिव्याः। जाती विश्व स्त्र भुवनस्य गोपौ देवा अकख मृतस्य नाभिम् ॥” इति (ऋ० सं. २, ८, ६, १) । पूष्णा सोमस्य संस्तव: । गृत्समदस्यार्षम्। त्रिष्टुप् । सोमापौ. ष्णस्य चरोः पुरोऽनुवाक्या। सोमापूष्णो चन्द्र सूर्यो, तायु- च्यते। सोमापूषणा' हे सोमापूषणौ ! युवां 'जनना' जन नौ जनयितारौ 'रयोणां' धनानाम्, 'जनना' जनयितारौ च 'पृथिव्याः'। 'जातो' जातमात्रौ एव युवां 'विश्वस्य' सर्वस्य 'भवनम्ब' भृतजातस्य ‘गोपौ' गोप्तारौ बभूवथः । ‘देवाः' च रश्मयः युवामव 'अमृतस्य' उदकस्य 'नाभि' नहनं बन्धनम्, आधारं सर्वलोकस्य ‘अकगखन्' सदा कुर्वन्ति। युवामिदं नाम अस्माकं कुरुतमित्याशिषा निराकानम् ॥ “सोमारुद्रा युवीतान्य॒स्मे विश्वा तनूषु' भेषजानि धत्तम्। मुञ्चत यन्नो अस्ति' तनषु' बुद्धं कृतमेनो' अस्मत् ॥” -इति (ऋ० सं० ५, १, १८, ३) । रुद्रेण संस्तवः । स्येयमार्षम् । त्रिष्टुप्। सोमारोद्रस्य चरोः पुरोऽनुवाक्या । 'सोमारुद्रा' हे सोमारुद्री! युवामुच्चे थे। एतानि सर्वाणि 'भेषजानि' अस्मे' अस्माकं 'सनूषु' शरीरेषु ‘धत्तम्'। किञ्च, 'अवस्य तम्' नित्यमस्मानवितु रक्षितुमिच्छतम् । किञ्च, 'यत्' 'न:' अम्माकम् मनोवाकायैः ‘कृतम्' 'एन:' किञ्चित् अस्ति, 'तनूषु' तत् ‘मुञ्चतम्' 'अस्मत्' अस्मत्तः ॥ "अगिना च पूषा" मध्यमस्थानेन च युस्थानेन च संतव अवस्यतं भरद्वाज ·जय३पा० ४ख.] दैवतं काण्डम् । ५६ आगत्य इति, पार्थिवेन प्रतिषेधात्। ऋचं नोदाहरति, मृग्यमुदाह- रणं येन संस्तवः ॥ “वातेन च पर्जन्यः"। धर्त्तारो' दिव ऋभवः सुहस्ता वातापर्जन्या महिषस्य तन्यतोः । आप ओषधीः प्रतिरन्तु नो गिगे भगो' गतिर्वाजिनो' यन्तु में हवम् ॥”-इति (१० सं० ८, २, १३, ५)। वसुकर्ण स्यार्षम्। त्रिष्टुप्। 'धर्तारः दिवः ऋभवः' 'सुहस्ता' शोभनहस्तौ 'वातापर्जन्या' वाताप- जन्यौ च, 'आप:' च, 'श्रीषधीः' श्रोषधयश्च, 'भगः च, 'गतिः' दाता, 'वाजिनः' च, 'धीरः' धारयितारः, 'दिव:' द्योतन- वन्तः ये उक्ताः उदकस्य । 'महिषस्य' महतः 'तन्यता:' सर्वार्थतनितुः । 'हवं' हवनमाहानम् 'न:' अस्माकम् 'आयन्तु' प्रागच्छन्तु । च 'प्रतिरन्तु' प्रती: कुर्वन्त्वता अस्पद गिरः' बर्डयन्त्वित्यर्थः। वातापर्जन्याविति अत्र संस्तवः ॥ ३ (१०) || अथैतान्यादि त्यभक्तीन्य सौ लोकस्तृतीयस- वनं वर्षा जगतौ सप्तदशस्तोमो वैरूपं साम ये च देवगणाः समामाता उत्तमे स्थाने याश्च त्रियोऽथास्य कर्म रसादानं रश्मिभिश्च रसधा- रणं यच्च किञ्चित् प्रवहितमादित्यकर्मव नच्चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तवः॥४॥ अर्थतान्यादित्यभक्तीति" इति। पूर्ववत् “असौ लो -इत्येवमादि। "सूर्यो द्युस्थान:”-इति पूर्वमा त्य "अथ एतानि आदित्यभक्तीति"-इति इहाब्रवीत् स्वपक्षी योवनानुस्मतये ॥

·६. निरुताम्। [उत्तरषट्कम, "ये च देवगणाः समानाता: उत्तमे स्थाने" आदित्यादयः । “याश्च स्त्रियः - उषाः, सूर्या, वृषाकपायो, सरण्य :, देव. पवरः इति ॥ •. “अथास्य कर्म" "रसादानम्” - इत्येवमादि, "यच्च किञ्चित् प्रवहितम् आदित्यकर्म एव तत्” । “चन्द्रमसा, वायुना, संवत्सरेण इति संस्तवः”। अल्पत्वात् खशब्दरेव ब्रवीति, नाधिकारवचनं करोति अथास्यति || "पर्वापरं चरतो मायय तो शिशू क्रीडन्ती परियातो अध्वरम्। विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूनन्यो विदधज्जा- यते पुन: ।” - इति (ऋ० सं० ८, ३, २३, ३)। चन्द्रमसा मस्त वः । सूर्य्यायाश्चार्षम्। जगती। राजयक्ष्म ट्यां वैश्वदेवस्य चरोः पुरोऽनुवाक्येषा। 'पूर्वापरं चरतः' सूर्याचन्द्रमसौ पूर्व- पक्षे पूर्वः सूर्यः अपरश्चन्द्रमाः, अपरपक्षे पुनरपरः सूर्य: पूर्वश्चन्द्रमाः। एवम् ‘एतौ चरणमनुपरन्तौ चरन्तो सर्वदा चरतः । तो पुन: 'मायया' योगैश्वय्यकतया कयापि प्रजयेति कस्तत्वं वेद, न ह्ययोगिनी एवं शक्तौ चरितुमिति। अपि चैतदपि चित्रम्,-यदपरिखिद्यमानौ आभूतसंप्लवात् 'शिशू' इव 'क्रीड़न्ती'। 'सुध्वरं' यज्ञमभिनिष्यादयन्ती समिदं परियात:' परिगच्छतः। तत् कथमिति,-"विश्वा- न्यन्चो भुवनाभिचष्टे” । 'विश्वानि' 'भुवना' भुवनानि भूतानि 'अभिचष्टे' अभिपश्यति 'अन्यः' आदित्यः, अथैतार भिद्रष्टा व्यानि उपकारकत्वन तथैव सत्तानि पश्यति। 'ऋतून्' 'अन्यः' चन्द्रमाः 'विदधत्' अभिनिष्यादयत् स्वगत्या। 'पुनः' पुनः पुन: प्रतिमासं 'जायते' जायमानः उदेति अस्तमेति च । प्रसंस्तवेनोत्तरोऽईचः । यावेतदेवमत्यद्भुतं किमपि चरण ·म.पा० पुष.] दैवतं काण्डम् । चरतः, सावेतौ अगदममयजमानं कुरतमित्वाशिषा निराकारः। वायुना संस्तव: "सप्त ऋषयः प्रतिहिताः (य. का. सं. ३४, ५५)”-इलन। तत्र 'जाग्रतो प्रस्खप्रजो-इत्येतस्मिन् पादे “वायादित्यौ”-इति वक्ष्यति ॥ संवत्सरेण च संस्तव: “पञ्चपादं पितरम् (ऋ० सं० २, ३, १६, २)" इति व्याख्यातः ॥ ४ ॥ एतेष्व व स्थानव्यहेतुच्छन्दःस्तोमष्टहस्य भक्तिशेषमनुकल्पयोत शरददृष्ट्वेकविंशस्तोमो वैरानं सामेति प्रथिव्यायतनानि हेमन्तः पङ्- तिखिणवस्तोमः शाकर सामेत्यन्तरिचायत- नानि थिशिरोऽतिच्छन्दात्रयस्त्रिंशस्तोमोरैवतं सामेति द्युभक्तौनि ॥ ५ (११)। "एतेषु एव स्थानव्यूहेषु ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठस्य भक्तिशेष- मनुकल्पयोत । ऋतवश छन्दांसि च स्तोमाश्च पृष्ठानि च ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठम्, तस्य ऋतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठस्य। ऋतु- भक्ति गेषम्, छन्दोभक्तिशेषम्, स्तोमभक्तिषम्, पृष्ठभक्ति- शेषञ्च। तद्यथा,-"शरत्, अनुष्टुप्, एकविंशस्तोमः, वैराजं साम इति पृथिव्यायतनानि । अनम्निलिङ्गोऽपि चेन्मन् एतेषा- मन्यतमं स्यात्, स आग्नेय इति प्रतिपत्तव्यम्। एवमेवोत्त- रयोरपि स्थानव्य ज्योः। व्यूहो नाम विस्तारः । “हेमन्तः, पतिः, विणवस्तोमः, शाकर साम-इति” “अन्तरिक्षायः तनानि" अन्तरिक्षलोकायतनानि । “शिशिरः, अतिच्छन्दा:, ·निरुतम् । [उत्तरबट्यम, - वयस्त्रिंशस्तोमः, रैवतं साम-इति” “द्युभक्तीनि" यो भजन्त इति दुभतीनि, अपिवा आदित्य भजन्त पति युभक्तीनि । विभलिब्रहणं प्रणाडिकोपदर्शनार्थम्, एतेषां स्तुतिः सा स्तुतिसङ्क्रमणन्यायेन स्थानाधिपते: सूर्य्यस्य स्तुतिरिति । मर्ववैवम् ॥ ५ (११) । भर्वमतम्मन्त्राश्रयमित्यु तम,त एव तावत् मन्त्राः कस्मात् ? इति वक्तव्यमत आह,- मन्चा मननाच्छन्दांसि छादनाद् यजुर्यजते: साम सम्मितचास्यतेवर्चा समम्मन इति नैदाना गायबी गायते: स्तुतिकर्मणस्त्रिगमना वा विपरीता गायतो मुखादुदपतदिति च ब्राह्मणम् ॥६॥ "मन्त्राः मननात्” तेभ्यो यध्यात्माधिदेवाधियज्ञादि मन्तारो मन्चन्त, तदेषां मन्त्रत्वम् ॥ ते पुनश्छन्दोमया:, नाच्छन्दसि वागुञ्चरतीति अथ 'छन्दांसि” कस्मात् ? “छादनात्” । “यदेभिरात्मानमाच्छा- दयत् देवा मृत्योबिभ्यत, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्" इति विज्ञा- यते ॥ अथ “यजुः” कस्मात् ? “यजते:” धातोः, तेन हि विशे- षत इज्यते, सर्वत्र याज्यान्त वषट्कारविधानात् । अथ “साम” कस्मात् ? तद्धि “सम्मितम् ऋचा" यावती शक् तावदेव परिमाणतः । “अस्यते: वा” क्षेपणार्थस्य (दि. प.), प्रक्षिप्तमिव हि तत् चि भवति। विज्ञायते च "तस्मा. दृश्यध्यूढं साम गीयते”। अथवा "स्यते: वा” इति। "पो ।

·७० ३पा० ख० ] दैवतं का एडम् । पत्त कर्मणि (दि. प.)" पन्वतम् कर्म भवति, संहिता- पदम्-साम इति। *चा समं मेने-इति नैदाना:"। 'चा' एतत् 'समम्' इत्येवं प्रजापतिः 'मेने' जातवान् । अथवा प्रामानमेव 'ऋचा समं' 'मेने' ज्ञातवत्, तत् साम्नः सामत्वम् । इत्येवं नैदानाः' मन्यन्ते। निदानमिति ग्रन्थः, तविदो नैदाना: ॥ “छन्दांसि छादनात्”–इत्युताम्, तानि च पुनरमूनि गायत्रीप्रमुखानि । अतो गायत्रीं निराह,-"गायत्री, गायते: स्तुतिकर्मण:” तया हि गीयन्ते स्त यन्त देवताः ॥ ६ ॥ उष्णि गुतमाता भवति स्निह्यतेर्वा स्यात् कान्तिकर्मण उष्णौषिणी वेत्यौपमिकमुष्णोषं नायतेः ककुप ककुभिनौ भवति ककुम् च कुनश्च कुजतेर्बोनतेर्वानुष्टुबनुष्टोभनागायत्री- मेव विपदा सतौं चतुर्थन पादेनानुष्टोभतौति च ब्राह्मणम् ॥७॥ अतः परमुष्णिगादीनि छन्दांसि चतुरुत्तराणि तानि, तबसनेनैव निराह ।- तच तावत्, “उष्णिक्“उत्साता" गायत्रीतच तुभिर- क्षरैरधिकै रुहेष्टिता इव "भवति"। उष्णिग्गायत्रयी जागत- थेति। “निह्यतेः वा स्यात् कान्तिकर्मणः” स्निग्धमिष्ट देवतानां कान्तमतच्छन्दः । “उष्णोषिणी” व “वा,--इति पोपमिकम्"। चत्वार्य क्षराख्य स्थाः उणोषमिव लक्ष्यन्ते, तिनोणिक् । अथोष्णोष कस्मात् ? “उष्णीषम्" "मायते:” शौचार्थस्य, शुद्धं हि तद् भवति शतम् ।

·निरुताम् । [उत्तरषट्कम्, “ककुप्” “ककुभिनी” व “भवति" । सैवोणिक् जाग- तेन पादेनोपहितेन मध्यतः ककुबित्युच्यते, स तस्याः ककुविव मध्यतो भवति, तेन ककुभिनीव ककुप। अथ “ककुप्" कस्मात् ? "कुजते:” “वा" कौटिल्यार्थस्य, “उन्नते:” “वा" न्यग्भावार्थस्य, नतं हि तद् भवति । “कुमश्च” कुओऽप्यनयोरेवान्यतरस्मात् ॥ "अनुष्ट प” “अनुष्टोभनात्"। किमियमनुष्टोभन मिति ? "गायत्रीमेव त्रिपदा सती चतुर्थेन पादेन अनुष्टोभति,- इति च ब्राह्मणम्” । खमतं 'च'शब्देन समुचिनोति । गायत्री, विभिरष्टाक्षरैः पादैः समाप्यते, तस्याश्च पुनरपरः चतुर्थः पादो भवति, येन तामेव अनुष्टुप् अनुष्टोभति, तस्मादनुष्टुप् ॥ ७॥ बृहतौ परिबर्हणात् पतिः पञ्चपदा निष्ट प् स्तोभत्युत्तरपदा का तु बिता स्यात्तीर्ण- तमञ्छन्दविहवस्तस्य स्तोमतीति वा यत्ति- रस्तोभत्तत्विष्ट भविष्ट, पत्वमिति विज्ञायते । ८(१२)॥ "बृहती” “परिबर्हणात्” परिहवासी भवति, पनुष्ट- भचतुर्भिरक्षरैः, उक्तं हि-"बृहती जागतस्त्रयश्च गायवा:"- इति । - "पतिः” “पञ्चपदा” पञ्चभिः पादः पङ्क्तिरित्युचते । अथ "विष्टुप्” कस्मात् । ततो विग्रहोत्तरं पदं निराह,- "स्तोभत्यु त्तरपदा" स्तोभतिर्धातरुत्तरं पदं यस्याः, सेयं स्वोभत्यु त्तरपदा। “का तु विता यात् ?" पथ पुनः पूर्व- ·म. पा. एख] दैवतं काण्डम् । ६५ ? पदे येयं त्रिता बित्वं श्रूयते 'वि'-इति, एतत् किमर्थमिति "तीर्णतमं स्तुततममिदं “छन्दः" गायकवादिभ्यो बहुत्वात्, सेयं तीर्णतमा च स्तोभति च त्रिष्टुप् । “विद वजः, तस्य स्तोभति इति वा” वजमायुधम्, तच्च पुनः प्रायः विसन्धि- शरो वेणुः शृङ्गशल्यमिति विज्ञायते, तस्य स्तोभति स्तुतिः । अथवा ऐन्द्रमतच्छन्दः, वच चेन्द्रभक्ति, तस्मादुपपद्यते। “यत् निः अस्तोभत्, तत् त्रिष्टुप्त्वम्-इति विज्ञायते” ॥ ८ (१२॥ जगतौ गततमं छन्दो जलचरगतिर्वा गलगल्यमानोऽमृजदिति च ब्राह्मणं विराडि- राजनाहा विराधनाडा विप्रापणाहा विराज- नात्मम्प र्णाक्षरा विराधनादूनाक्षरा विप्राप- णादधिकाक्षरा पिपौलिकमध्ये त्यौपमिक पिपौ- लिका पेलतेगतिकर्मणः ॥ ६ ॥ "जगती" "गततमं छन्दः” अन्त्यमित्यर्थः । अतःपरमति- छन्दांसि । “जलचरगतिर्वा" जलोमिप्रकारी हि तस्याः प्रस्तारः । “जलाल्यमानोऽसृजत्- इति च ब्राह्मणम्” । 'ग्छ हर्षक्षये (भ्वा० प०)। क्षीणहर्ष इव किलैतां प्रजापतिः ससृजे, ददर्शत्यर्थः, न हि छन्दांसि क्रियन्त नित्यत्वादेव छन्द । साम् ॥ विराजः पुरस्तात् त्रिष्टुप् निरुक्ता, बाहुल्यादधियज्ञ च प्रयोगभूयस्त्वात् । अथ पुनर्विराजं निराह,-"विराट” “विरा- जनाद् वा, विराधनाद वा, विप्रापणा वा। “विराजनात्, सम्पूर्णाक्षरा” साकल्याद विराजत इव । “विराधमात्, ऊना.

·२६ निरतम् । [उत्तरषट्कम्, चरा” वैकल्याद विराध्यन्तीव हि सा। “विपापणात्, अधि- काक्षरा” विग्रुतेव हि सा वरूपात्। "पिपीलिकमध्या इति श्रीपमिकम्" मध्यात्याक्षरपादा या, सा पिपौलिकमध्ये व भवति, पिपीलिकखरूपा। "पिपी. लिका" कस्मात् ? “पेलते:” “गतिकर्मणः” गत्यर्थस्य । इतौमा देवता अनुकान्ताः सूक्तभानो हविर्भाज ऋग्भाजश्च भूयिष्ठा: काचिन्निपात- भाजोऽथोताभिधानः संयुज्य हवियोदयतीन्द्राय हवन इन्द्राय चतुर इन्द्रायांहोमुच इति तान्यप्य के समामनन्ति भूयांसि तु समाना- नाद्यत्तु संविज्ञानभूतं स्यात् प्राधान्य स्तुति तत्समामनेऽयोत कर्मभिषिर्देवता स्तौति हवहा पुरन्दर इति तान्यय के समामनन्ति भूयांसि तु समानानाद् व्यञ्जनभावं तु तत्त. स्थाभिधानस्य भवति यथा बाह्मणाय बुभुक्षिता- यौदनं देहि सातायानुलेपनं पिचासते पानीय- मिति ॥ १० (१३) ॥ इति सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ७, ३ ॥ "इति इमा: देवता: अनुक्रान्ताः” । इतिकरणः प्रकरण- समाप्त्यर्थः । अथवा इतिकरणेनाभिनयेन दर्शयविव ब्रवीति । एवमनेन प्रकारेण यथापरिभाषितेन “यत्काम ऋषि:"- इत्येवमादिना। इमा देवता अनुकान्ताः-अग्निः, नात- ·। एम.पा. १८ख.] दैवतं काण्डम् । वेदाः, वैश्वानरः-इत्येवमाद्याः समासतो निर्णीता इत्यर्थः । ताः पुनः “सूलमाजो हविर्भाजः” । काथित् हविर्भजन्त न सूक्तम्, काश्चित् सूक्त भजन्ते न हविः, काश्चित् उभयं भजन्त । वक्ष्यति हि-"इतीमानि सप्तविंशतिर्देवतामाम धेयान्यनुक्रान्तानि सूक्ताभानि हविर्भानि, तेषामेतान्यहवि- भनि-इति। “ऋग्भाजश्च भूयिष्ठा:” प्रायेणे व्यर्थः । तद्यथा,-पाप्रोसूक्ते एकैकामृचं भजन्तं लक्षणभेदादिभिः । अईचभाजोऽपि क्वचिदुपेक्षितव्याः । तद्यथा,-"ऋचः सूर्याय गोयन्त उद्देतीत्यर्ड पञ्चमाः”। “यत्रा चक्रुः” इत्यस्याः पूर्वो- ऽद्धः सौर्यः शौनकस्य उत्तरी मैत्रावरुणः । पादमाजोऽपि क्वचिदुपैक्षितव्याः । तद्यथा,-"नवो' नवा भवति जायमानः (ऋ० सं० ८, ३, २३, ४)*-- त्यस्याः आदित्यदैवती हितीयः पादो भवति। भूयिष्ठग्रहणाञ्च दर्शयति असमान्नाता अपि सन्ति, ता अप्युपैक्षितव्य इति, ताश्च यथालक्षणं त्रिषु कल्पयाः । तद्यथा,-परमेष्ठिग्रहनक्षत्रसर्पलाङ्गलकु सुम्भकप्रभृतीनि । "काश्चित् निपातभाज:"-इति । निपाती हि हिविधः । देवतान्तरैः सह साधारण्येनोपस्तुतो मैघर कत्वं न च । तत्र साधारणं नाम, तद्यथा,-"विधाता धात्रा व्याख्यातः” । तस्यैष निपाती भवति बहुदेवतायाचि। सोमस्य राज' दति। अस्यां सोमप्रभृतिभिः सह विधानात् श्रूयते माधार- ण्य न । नघण्टु कत्वं न पुनः तद्यथा,-"पृथिवो व्याख्याता" । तस्या एष निपातो भवत्येन्द्राग्न्या मृचि। “यदिन्द्राभी परमस्यां पृथि याम्” - इति । ताभ्यामिन्द्राग्निभ्यां सह साधारण्येन पृथिवी न स्तूयत, किन्ताह ? लक्षणत्वे - मैन्द्राग्न्योरेवोपादोयते । एवं तावदामहाधिकारी काबि- पातभाज इति दिप्रकारो निपात उक्ताः ।

·निरुतम् । [उत्तरषट्कम्, प्रथायमपरो निपातप्रकार उपेक्ष्यः, तद्यथा,-अत्यन्त- नैघण्टकम्, देवताभिधानमनत्यन्तनैघण्ट कञ्च । तत्र अत्यन्त नैघण्ट कं नाम अत्यन्तमदृष्टखप्रधानस्तुतिः । तद्यथा,-पादि. त्यस्य खःनिःप्रभृतिभिः। अथ पुनः दृष्टखप्रधानस्तुतिमद्देव- तापदं वाक्यार्थोपजनितपारतन्त्रामाक्षिप्तस्वाभिधेयसामर्थ्य- मुपमामशब्दन स्वमर्थमन्यस्मिन् देवतापदे प्रधाने वाक्यार्थ- सामर्थोपजनितप्राधान्यसामर्थ्य यत् निगमयति, अनत्यन्त- नैघण्ट कं तद् भवति। तद्यथा,-"अग्निरिव मन्यो”-इति (र० सं ८, ३, १८, २)। अग्निशब्द इवेत्यननोपमानशब्द न वाक्यार्थोपजनितसामर्थ्य नाक्षिप्तखाभिधेयसामर्थ्यो विशेष- माकाइन् सम्बोधनान्त मन्युशब्द वाक्यगतै: पदैरुबीयमा- नसामर्थ्यमर्थिनिवेषणपक्षे स्वमर्थं मन्युशब्द निगमयन् निप- ततीति नैघण्ट कं तदिति । एवमनेकप्रकारो निपात उपेक्ष्यः । “अथ उत अभिधानः संयुज्य हविः चोदयति” । 'अथ'- इति विशेषाधिकारे। 'उत' इत्यप्यर्थे । अपरमपरमभिधान- मपेक्ष्यापेक्ष्य । तद्यथा,-अभिधानैः संयोज्य विशेषणशब्दः तवैतदभिधानमिन्द्रादिसंविज्ञानाद दृढ़मिन्द्रादौ देवतार्थ पाम्नायविधी प्रयोगे च हविश्वोदयति ॥ तद्यथा,-"इन्द्राय वृत्रघ्नं एकादशकपालं निर्वपेत्” इति, तथा “इन्द्रायांहोमुचे इति"-"इन्द्रायांहोमुचे एकाद- शकपालं निर्वपेत्” इति ॥ तत: किम् ? “तान्यप्येके समामनन्ति" । 'एके' नैरुताः 'तान्यपि' गुणपदानि वृत्रहांहोमुक्प्रभृतीनि, अग्न्यादी देवतापदसमानाये पृथक् पृथक् 'समामनन्ति' अहं तु न समामन । कस्मात् ? “भूयांसि तु समानानात्” यानि तेषु ·4. ३पा० १८ ख.] दैवतं काणम् । ६८ गुणपदानि वहांहोमुक्प्रभृतीनि समामनन्ति, ततोऽन्या- न्यपि 'भूयांसि' बहुतराणि सन्ति एव, माहाभाग्यात् देव. तायाः गुणानामियत्ता नास्ति, तेषां तु सर्वेषां समानाने समानायस्यापरिनिष्ठव स्यात्, तथा च सति तेषां शास्त्र असमाप्तिः, तन्ममापि मा भूदित्यतः “यत् तु संविधान भूतं स्यात् प्राधान्यस्तुतिः, तत् समामने" इति। यदेतत् संविज्ञानभूतं रूदमगौणं कैवलमपि निर्विशेषणं लब्धप्रधान- स्तुतिदेववतापदमग्न्यादि, तत् समामने, न गौणं व्रतभृत-त. संपत्यादि। अथवा तान्यप्येके समामनन्तीत्यत उत्तरस्य “भूयांसि तु समानानात्" इत्यस्यापरोऽधः। भूयांसि एव तेषां समाचा- नात् गुणानि समानातानि स्युः, न किञ्चिदतिरिक्तं प्रयोज- नम्, वचनात् केवलं गुरु शास्त्र सम्पद्यते, तम्मा भूत इत्यर्थः॥ "अथ उत कर्मभिः ऋषिः देवता स्तौति-वहा, पुरन्दरः" इति। स वहा, शतक्रतुः, पुरन्दरः, गोत्रभित, वजबाहुः इति। “तानि अपि एक समामनन्ति" तानि अपि एके कर्मनामधेयानि समामनन्ति । को विशेषः पूर्वेभ्यः समामाभ्यः ? विधिदर्शनात् पूर्वेण हविद्योदयति इति वचनात् स्तुतिदर्शनादिकमभिषिर्देवताः स्तोतीति वचनात "भूयांसि तु समावानात्" इति स एव दोषः । "व्यसनमावं तु तत्, तस्थाभिधानस्य भवति"। वहा पुरन्दर इति यदेवमादि गुणपदम्, 'तत् तस्यैवेन्द्रादेः संवित्रा- तपदस्य 'व्यचनमा' विशेषणमात्रं भवति, न पृथक् प्रधा- नम, केवलस्य सम्बन्धात् स्तुत्या। यथा लोके-“बाबणाय बुचिताय भोदनं देहि, साताय अनुलेपनम्, पिपासते ·७. निरुक्तम् । [उत्तरपटकम्, पानीयम्-इति” । यो बुभुक्षितः, तस्मै इति यथा तु बुभुक्षि- तशब्दो विशेषणम्, केवलस्य बुभुक्षितशब्दस्य विशेषतः क्वचि- दनवस्थानात्। एवं वहा पुरन्दर इत्येवमादीनां विशेष्य मप्राप्यानवस्थानाद व्यञ्जनमात्रता, न स्वप्रधानता। तस्मात्रै तान्यहं समामने ॥१० (१३) । इति निरुक्तभाष्यार्थोपनिबद्दी हादशस्य (सप्तमस्य) तीयः पादः समाप्तः ॥ ७,३ ॥ Jan-- चतुर्थः पादः । अथातोऽनुक्रमिष्यामोऽग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामोऽग्निः कस्मादग्रणभिवत्यय यन्न षु प्रणीयतेऽङ्गन्नयति सन्नममानोऽनोपनो भवतीति स्खौलाछोविन नोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरि- तादताहग्वाहा नौतात्म खत्वे तेरकारमादत्ते गकारमनतळ दहतेर्वा नौ': परस्तस्यैषा भवति ॥ १ (१४) ॥ “अथातोऽनुक्रमिष्यामः”। सामान्यतः परिख्यातोऽन्या- दिवपनान्ती देवतापदसमानायः, विशेषत इदानीं प्रतिपद- मनु व्याख्यास्यते, तदर्थमधिकारवचनम्,-'प्रय' इति । 'घत.' - प्रति प्रानन्तर्य। सामान्यात् पारिभाषिकाद व्याख्यानादनन्तरात् 'अनु' प्रानुपूर्वेण यथासमाम्नातं 'क्रमि- थामः' कथयिष्यामो वर्णयिथामो व्याख्यायोत वाक्यशेषः। सा ·५ ६.४पा. १६.] देवतं कारणम् । (४) । (१) च पुनख्यिा अभिधानाभिधेयाभिधानव्य त्पत्तिप्राधान्यस्तुत्य । (५) (६) दाहरणतविर्वचनविचारोपपत्यवधारणकमलक्षणा। तद्यथा, -(१) “अग्नि:”-इत्यभिधानम्, (२) अयं पार्थिवः इत्यभि- धेयम् (३) “अग्रणीभवति”–इत्यभिधानव्य त्पत्तिः, (४) अग्निमी ले"-इति प्राधान्य स्तुत्य दाहरणम्, (५) अग्नि- मो'ले= "अग्नि याचामि” इति तविवचनम्, (६) “स न मन्येतायमेव अग्निः' - इति विचारः, (७) “यस्तु सूती भजते यम्म हविनिरूप्यते" - इत्य पपत्तिः, (८) “अयमेव सोऽग्निः”-इत्यवधारणम् । एवम्प्रकारया व्याख्यया प्रतिपद- मनुक्रमिष्यामः ॥ तत्रैतद भवति कोऽयमग्निः ? इति । आत्मा-इत्यात्मविदः, “एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति (ऋ० सं० २, ३, २२, ६)” -इति मन्त्रदर्शनात् । अविवक्षितस्थानविशेषो नि तैत- दभिधानो देवताविशेषो लोकवेदप्रसिद्धः कर्माङ्गमिति यान्तिकाः। विवक्षितस्थानविशिष्टकर्मा मध्यमोत्तमाभ्यां ज्योतिामन्यः पार्थिवोऽयमदिनरिति तैरतासमयः। विवा- भ्य पगमात्तत्सस्पिपादयिषयेदमारभ्यते । “अग्निः पृथिवीस्थानः तं प्रथमं व्याख्यास्यामः" इति। पृथिव्य वास्य विशेषतः स्थानम्, न अन्तरिक्षम, न द्यौः इति पृथिवीस्थानः, तत्र कर्माधिकारात् तस्य । तिष्ठत्यस्मिन् इति स्थानम् । यस्मात् पृथिवी अस्य स्थानम्, तस्मात् सत्रिकर्षाल्ली- कानुक्रमाच्च न घसति कारणे प्रथमातिक्रमो न्याय्य इति त. मेव प्रथमं व्याख्यास्यामः । "अग्निः कस्मात्” । देवताभिधाने देवता आत्मनः परो.

·निरुताम् । [उकारषटकम्, शौकत्य परोक्षीकृतं तत्वमर्पितम्, परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षविषय इति हि विज्ञायते । तविर्वचनादागमप्रामाणिक देवताताडाव्यमनुभवतौति प्रवेत्व तबिर्विवक्षया "अग्निः कस्मात्" ? इत्य पोहत्य “अग्रणीः भवति"-इत्येवमादिना अग्निशब्दं निराह। मर्वत्रैवं देवतापदे उपोहातोपन्यासी दृष्टव्यो। आत्मवित्यक्षे तु सर्वभभिधानमात्मार्थमेवेति सर्वावस्थमात्मानं सर्वाभिधानव्युत्पत्तितो निरुच्य याथार्थ्यत: परिज्ञाय सर्वात्मन अात्मन: सर्वावस्थ विभूतिताद्वाव्यमनु- भवतीति सर्वपदव्य त्यत्तिप्रयोजनम्। स्मर्यते हि,-"शब्द- ब्रह्मणि निष्णात: परब्रह्माधिगच्छति"-इति ॥ "अग्रणी: भवति" इति। अग्निशब्द विग्टद्य वाक्यो- अन्य कृतवाक्यपदवर्णनिष्कर्षणसमुदायोपजनितस्य अग्निश- ब्दस्य अग्रशब्दात् गदारमुपलभ्य अग्रशब्दं कर्माभिधायिनं पूर्वपदत्वन व्यवस्थाप्य नयतिं च परमुत्तरपदस्थं कर्तव्या- र्थात्मने व्यवस्थाप्य अग्निशब्दं निराह,-अथ कोऽर्थः । इति । सर्वेष्वर्थेष्वसावात्मानमग्रं नयति, सर्वत्र तथोपकरोति. यथा अग्रं सम्पद्यत इत्यर्थः । अग्रशब्दः प्रधानवाची, स एव वा अग्रं नयति। सैनां वा अग्रे नयति सैनापत्येऽवस्थित इत्य के, विज्ञायते हि,-"अग्नि देवानां सेनानीः" इति । अथवा “अगं यज्ञेषु प्रणीयते" प्रथमं यज्ञेषु प्रणीयते, न तावत् किच्चिदप्यन्यत् क्रियते यावदयं न प्रणीयत इति, ततो. ऽस्मिन् व्रतमुपेत्यान्यानि कर्माणि क्रियन्त इति ॥ अथवा "अङ्गं नयति सबममानः" यवायं सत्रमयति साधनत्वेन वैदिके वा लौकिके वार्थे, तत्र सबममान एवा. त्मानं प्रधानीकत्य सर्वमन्यदात्मनोऽङ्गतां नयति गुणीकरोती. व्यर्थः। अथवा “अङ्ग नयति सनमान:” ठणे वा काष्ठे वा ·अप ४पा. १९०] दैवतं काण्डम् । सत्र सचमति प्राश्रयति, तत् पात्मनोऽङ्गतां नयति, पारम- सात् करोतीत्यर्थः । "अक्कोपनो भवति इति स्थौलाष्ठौविः”। स्थूलाठौवतः पुत्रः स्थौलाष्ठीविः प्राचार्यः स एवं मन्यते,-अयमलोपनो यस्माद् भवतीति तस्मादग्निरिति। किमिदमकोपन: इति ? प्रत पाह-"न क्रोपयति । एवमपि न रयते क्रोपय- सेरामिहार्थत्वात् । अतः पुनर्बवौति प्रसि नार्थेन,-"म नेह- यति विरुक्षीकरोतीत्यर्थः, स हि तस्य स्वभावः । "त्रिभ्यः पाख्यातेभ्यः जायते इति शाकपूणिः” । बयाणा. माख्यातानामभिधेयाः क्रिया अत्र लक्ष्यन्ते, ता उपादाय हेतुले नाग्निशब्द आत्मान लभते । तद्यथा,-"इतात्” 'इण गतौ (अदा. प.)-इत्यस्मादित्यर्थः । “अतात्, दग्धाट वा" अनतर्वा दहतेर्वा विकल्प एतयोः । तत: “नौतात्" इति, ‘णीञ् प्रापणे (भ्वा० प०)-इत्ये तस्मात् । केवलं निर्दिष्टाः। किं कुत आदत्ते? इत्यत आह,-"स: खलु” शाकपूणि: "एते:” धातोः “अकारम् पादत्ते" । नन्वते- रकार एव नास्ति, अत: किमादत्ते ? सत्य नास्ति, वर्ण- सामान्य न तहिकारमादाय इणोऽर्थदर्शनात् अग्नौ शब्दार्थ सम्बन्धनित्यत्वात्, अर्थे च गुणभूतत्वाच्छब्दस्य, ततः तं व्यापा. दरात्यकारवन। अथवा रूपानेकत्वादिणी यथावस्थितस्या- कारो भवति, तथा रूपमवस्थाप्य ततोऽकारमादत्ते, दर्शितं चैतत्- "एतेः कारितं च यकारादिं चान्तकरणम्”-इत्यव, भवति चास्य ण्यन्ते रूपम् 'आययति'-इति, अत्र प्रकारः, ततः पादत्त। “गकारम्, अनत : वा दहतेः वा" कुतकुत्व- जश्त्वयोर्विकल्पन। "नौः परः एषः इस्वः। एति च व्यनति च रूपाणि, अथवा एति च दहति व नर्यात च -नि ७ धातवः ·निकतम् । [ उत्तरषट कम, हवींषि देवेभ्यः इति अग्निः साधीयस्तरः । एता एतदातु. वायाः क्रियाः एष करोति इति “अग्निः" । "तस्य” एतलक्षितलक्ष्यप्रधानस्तुतिसम्बन्धमभिधानमुप. लक्ष्य देवतापदसमाजाये समाम्बातमग्निरिति, तस्य “अम्नि- मौले- इत्येतत्प्रमुखा अग्नि कलिङ्गलिङ्गिताः सर्वा आग्ने य्य ऋच: उदाहरणम्, न पुनरमति कारणे मुख्यातिकमो न्याय्य इति ऋग्वेदप्रथमामिमामृचमुदाजहार "तस्य एषा भवति" --- इति,--॥ १ (१४)॥ अग्निमी ले पुरोहितं यत्तस्य देवमृत्वि- जम् । होतारं रत्नधातमम् । अग्निमौले- ऽग्निं याचामौलिरध्य षणाकर्मा पूजाकर्मा वा पुरोहितो व्याख्यातो यज्ञश्च देवो दानाहा दौपनाहा द्योतनाहा ह्युस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता होतारं ह्वातारं जुहोते. होते त्यौर्णनाभो रत्नधातम रमणीयानां धना- नान्दालतमन्तस्य षापरा भवति ॥ २ (१५) । "अग्निमीले' (ऋ० सं० १, १, १, १)”-इति। मधुच्छ- न्दस आर्षम्। गायत्री। आश्विने विनियोगः । यः अग्निः देवपुरोहित: पाकयचे, अस्माकं यन यच ऋत्विक, होता यजस्य, रनधातमश्च दातमो रवानाम्, तमहं रत्नानि याचे इति समस्तार्थः ॥ अवैकपदनिरुतम् ।-"इडि:" धातुः “अध्येषणाकर्मा याचनाकर्मेह, अन्यत्र “पूजाकर्मा वा" अपि। “पुरोहितः " ·७१. पा. ३५०] दैवतं काण्डम् । - व्याख्यातः” “पुर एनं दधति" इति । “यज्ञः च” व्याख्यताः, "प्रख्यातं यजतिकर्मा"-इति। “देवः” “दानाद् वा” ददाति, ह्यसौ ऐखाणि। “दीपनाद वा” दोपयति ह्यसो तेजो. मयत्वात्। “द्योतनाद वा” धात्वन्यत्वमर्थेकत्वम् । “द्युस्थानो भवति इति वा" पक्षे अर्थवत्त्वं निवचनस्य। अथवा अग्नी- न्द्रावपि द्युस्थानौ, सामान्य हि द्यौः स्थान देवतानाम्, तयोस्तु कर्माधिकारस्थाने विशिष्टे पृथिव्यन्तरिक्षे। "होतारं ह्वातारम्” देवानाम्। “और्णवाभः” तु “जुहोते:” 'हु दाना- दानयोः (जु. ५०)'-इत्यस्य मन्यते "होता इति” । “रत्न- धातमम् = रमणीयानां धनानां दाटतमम्” ॥ ततः “तस्य" एव अग्ने: “एषा अपरा" ऋक "भवति"। समानसंहितत्वादपरेति वा हितोयेत्यर्थः । सा पुन: किम- थम् ? इति। अमुना प्रकारेण सर्वा एतस्यामुदाहरणमत. कमयुक्ता ऋच उपेच्या इत्यु पप्रदर्शनार्थम् ॥ २ (१५) ॥ अग्निः पूर्व मिर्षिभिरोड्यो नतनैमत । स देवान् एह वैक्षति। अग्नियः पूर्वऋषिभि- रौडितव्यो वन्दितव्योऽस्माभिश्च नवतः स देवानिहावहत्विति स न मन्येतायमेवाग्निरि- व्यय ते उत्तरे ज्योतिषी अग्नौ उच्यते ततो नु मध्यमः ॥ ३ (१६) "अग्नि: पूर्वभिः (छ. सं० १, १, १, २)"-ति। पूर्व- यैच समानार्षविनियोगच्छन्दस्का। तदत्तमुत्तरतापेक्ष्य यद्- वृत्तमध्याजहार भाष्यकारो यत्तदोनित्यसम्बन्ध इति दर्शयन् ।

·७६ निरुताम् । [ उत्तरषटकम् तयोर्गौणी गुणसा- “अग्नि: यः” 'पूर्वभिः' “पूर्वे:” चिरन्तनैः 'ऋषिभिः' "ईडि. तव्यः” ईडनं पूजनमहति, “अस्माभिश्च” “नवतरैः” ईडि- तव्य इति वर्तते । स किं करोति ? इत्याकान्तेि निराकार क्रियते,-"स: देवान्” “इह” एतस्मिन् कर्मणि अस्माकम् "प्रावहतु” इति लोटा निराह भाषकारः आशिषमाका- चितामपेक्ष्य । चकपदनिरुतम् ॥ सङ्कोणत्वादग्न्यभिधानस्य अतः परं विचारः,-"स न मन्यत"-इत्येवमादिना आक्षिप्य विचारः। ननु नित्य खार्थाभिधेयसम्बन्धे अभिधानानामर्थान्तरवृत्तितैव नास्ति, कुतः सङ्करः ? इति । अथास्त्यर्थान्तरकृत्तिता। जहत्वर्थमर्था- न्तरमुपसंक्रामबनित्यतां सम्बन्धस्य द्योतयति। नैव जह- त्स्वार्थमभिधानमभिधेयान्तरे वर्तते। किन्तहि ? वे यभिधानस्य शक्ती, गौणी मुख्या च । म्यात्, यस्मात् कस्माञ्चित् गुणात् सर्वत्र वर्तते, तस्यास्तथा- विध एव सम्बन्धः, सर्वार्थो नित्यः समर्थप्रकरणोपपदपरतन्त्रः । मुख्यत्वे विनियोगेन लोकवेदप्रसिद्या स्त्र एवार्थे वर्तते । तदेवमसङ्गापि शब्दानां मुख्यगौणार्थवर्तिनां सङ्कर इवामे- धसां प्रतिभाति॥ क कस्य शब्दस्य गौणी शक्तिः ? क कस्य मुख्या ? इति तत्प्रविवेकार्थमिदमुपोडन्ति चोदकरूपेण “स न मन्यत" इति । 'सः' शिष्यः, 'न मन्ये त' न जानीयात् सम्यगेतदभि. हितम् “अयमेवाग्निः” पृथिवीस्थान: “इति"। कमात् पुनर्न मन्य त ? इतः,--यस्मात् “अपि एते उत्तरे ज्योतिषो" मध्यमच उत्तमञ्च अग्नी उच्यते । कथम् ? इत्यत पाह,- एतत् तावत् पार्थिवं ज्योतिः, पावाहनक्रियायोगात् “अग्नि- मोडे”-इत्येतस्यां च यथा भवतो तथैवीच्यते, "ततः नु" ·५. पा. ४ख देवतं काण्डम् । ॥ वयमपि यथा “मध्यमः" पग्निशब्देनोचते तकर्मयोगाचस एवाग्निः, तथेमामृचमुदाहरियामः,-॥ ३ (१६) । अभिप्रवन्त समानेव योषा: कल्याण्यः पर्यमानासो अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुषाणो हय॑ति जातवेदाः ॥ अभि- नमन्त समनस व योषाः समनं समननादा सम्माननाहा कल्याण्यः स्मयमानासो अग्निमि- त्यौपमिकं घृतस्य धारा उदकस्य धाराः समिधो नसन्त नसतिरामोतिकर्मा वा नमतिकर्मा वा। ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः । हयंति: प्रशाकर्मा विर्यतीति । समुद्रादुर्मिमधुम। उदारदित्यादित्यमुक्त मन्यन्ते समुद्रावोषोऽभा उदेतीति च ब्राह्मणमथापि ब्राह्मणं भवत्यग्निः सर्वा देवता इति तस्योत्तराभूयसे निर्वचनाय ॥ ४ (१७)॥ "अभिप्रवन्त”-इति (ऋ सं०३,८,११,३)। वामदेवस्यार्षम् । सप्तमेऽहनि दशरात्रस्य आज्यशस्त्र विनियोगः । 'अभिप्रवन्त' “अभिनमन्त" आभिमुख्य न नमन्ति प्रवीभवन्ति। 'तस्य' "उदकस्य” 'धाराः' । कमभिप्रवीभवन्ति ? मध्यमम् 'अग्निम् । कथम् ? इति,-'समना इव योषाः' “समनसः" समान- मनसः । एकस्मिन् भर्तरि यासां मनांसि वलन्त , ताः सम- नसः। ता यथा 'कल्याख्यः' रूपयौवनादिगुणसम्यवाः, 'मय. ।

·निरुतम् । [उत्तरष्टकम् पर्णो गरुत्मान् । एक सदिमा बहुधा वदन्त्यग्नि यम मातरिखानमाहुः ॥ इममेवाग्निं महान्त- मात्मानमेकमात्मानं बहुधा मेधाविनो वदन्तीन्द्र मित्रं वरुणमग्नि दिव्यं च गरुत्मन्तं दिव्यो दिविजो गरुत्मान् गरणवान् गुर्वात्मा महा- त्मेति वा यस्तु सूक्त भजते यस्मै हविर्निरूप्यते- ऽयमेव सोऽग्निनिपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते ॥ ५ (१८)। इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ७, ४ ॥ “इन्द्र मित्रम्” इति (ऋ०सं०२,३,२२,६) । अस्यवामीयैषा । 'इन्द्रम्, मित्रम्, वरुणम्'-इत्ये तैरभिधान: ‘अग्निम् आहुः' तत्त्वविदः । 'अथो' अपि च योऽयं 'दिव्यः' "दिविजः” दिवि जायते, 'सुपर्णः' सुपतनः, 'गरुमान्' “गरणवान्" स्तुतिभिः तहान्, रसानां वा गरिता आदित्यः, अयमपि 'सः' एवाग्नि- रित्याहुः। किं बहुना “इममेवाग्निम्” 'एक' “महान्तम्" "पात्मानम्" अनन्यत्वे न पश्यन्तः 'विप्राः' “मेधाविनः" आत्मविदः 'बहुधा वदन्ति'-'अग्निम्, यमम्, मातरिखानम्' इति। एवमायैश्चाभिधानरतस्य व सा विसृष्टिः, एष जोव सर्वे देवाः इति च विज्ञायते। तस्माद युक्त यत्र मन्य ताय- मेवाग्निरिति॥ पत्र प्रतिसमाधानम्।-सत्यमेतत् सर्व एतेऽग्निशब्दन स्त यन्ते, न तु प्रधानतः, किन्तर्हि ? गुणतः स्त यन्ते। यतो ·म. ४पा० स०] दैवतं काण्डम् । ८१ ब्रवीति,-"यस्तु सूक्त भजते, यस्मे हवि: निरूप्यते, प्रयम् एव सः अग्निः”। तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकः, परमतव्युदा- सार्थः। यः सूक्त भजते, प्रधानतः स्तुत्यत्वे नेत्यर्थः, या च हविनिरूप्यते, चोदनासामथ्यात्-"धाम्ने यमष्टाकपालं निर्व- पेत्” इति। 'अयमेव सोऽग्निः' पार्थिवः, अग्निशब्दस्य विशे- षतोऽत्र लोके वेदे च प्रसिद्ध:,-'अग्निमानय-अग्निं प्रणय' इति, एतमेव हि लोक: प्रतिपद्यते, न मध्यमं नाप्युत्तमम् । न च प्रसिद्धिबाधो न्याय्यः, शास्त्र चोदिता अपि खदिर-पला- शादयो लोकप्रसिधित एव प्रतीयन्त। तस्मादग्निशब्देन पार्थिवस्य ज्योतिषो मुख्यः सम्बन्धः, गौस इतरयोमध्यमो. त्तमयोः। यथा अग्निशब्देन मध्यमोत्तमयोः, न तथा मध्यमी- त्तमाभ्यां विद्यु, त्सूर्यशब्दाभ्यां लोकप्रसिद्या मुख्यः सम्बन्धः । एवञ्चत् सुष्ठ तम्,-“यस्तु मूता भजते यस्मै हविनिरूप्यते, अयमेव सोऽग्निः" इति। एतदेव चात्र विचार प्रयोजनम्, -आग्नेयेषु सूक्तेषु हविःसम्प्रदानेषु स्तुत्यत्वेन भोक्तृत्व न चैतमेवोपासौतेति ॥ प्रथ पुनर्योऽयं मध्यमोत्तमयोयोतिषोरग्निप्रवादः, स कथम् ? इति,-"निपातम् एव एते उत्तर ज्योतिषी, एतेम नामधेयेन भजेते"। निपातो नाम अप्राधान्यम्, भलिरि- त्यर्थः ॥ ५ (१८) इति निरुक्तहत्तौ हादशाध्यायस्य (मप्तमाध्यायस्य) चतुर्थः पादः ॥ ७, ४॥

·निरुताम्। [ उत्तरषट्कम्, पञ्चमः पादः। जातवेदाः कस्माज्जातानि वेद जातानि वैनं विटुर्जाते जाते विद्यत इति वा जातवित्तो वा जातधनो जातविद्यो वा जातप्रजानो यत्त- ज्जात: पशूनविन्दतेति तज्जातवेदसो जातवेद- स्वमिति ब्राह्मणं तस्मात् सर्वानृतून् पशवोऽग्नि- मभिसर्पन्तीति च तस्य षा भवति ॥ १ (१८) । "जातवेदाः” इति वक्तव्यम् । स पुनरेष माहाभाग्यात् कर्मपृथत्वादग्निरेव ? अथवा पृथगभिधानस्तुत्यन्तरसम्बन्धाद् देवतान्तरम्। “जातवेदाः कस्मात्" ? स हि “जातानि वेद" न हि तदस्ति जातमस्मि लोके यदसौ न नेद सर्वन्न इत्यर्थः । "जातानि वा एनं विदुः” स एव धातुः, कारकान्य त्वं केव- लम्। "जाते जाते विद्यत इति वा” विदेः सत्तार्थस्याधिकरणे कारके, न तदस्ति जातं यत्रासौ नास्ति । “जातवित्तो वा जातधन:” जातशब्दः पूर्वपदम्, वित्तशब्द उत्तरपदम्, जात- मस्य वित्तमिति जातवेदाः। “जातविद्यो वा जातप्रज्ञान:" जातशब्द एव पूर्वपदम्, विदेानार्थस्योत्तरपदत्वम्, निसर्गत एवास्य जातं प्रज्ञानमित्यर्थः । “ब्राह्मणम्” अपि च भवति, जनविदेश्च जातवेदा इति,-"यत्तज्जातः पशूनविन्दत- इति” । 'यत्' असौ 'तत् तदा 'जातः' जातमात्र एव निस. गतः ‘पशुन्' 'अविन्दत' अलभत्' “तज्जातवेदसो जातवेद- स्वम्-इति विज्ञायते। यतश्चैतदेवम्, “तस्मात्" अद्यत्वेऽपि खाम्ययमस्याकमिति मन्यमानाः “पशवः” "सर्वान् शतून" प्रति, अपि प्रोम, “अग्निम् अभिसर्पन्ति" ॥

·sc. पा. ३ख०] दैवतं काण्डम् । "तस्य” जातवेदस: स्तुत्युदाहरणम् “एषा” ऋक् भवति -॥ १ (१८) ॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः। स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु" दुरितात्य॒ग्निः ॥ जात- वैदस इति जातवेदस्यां वैवजातवेदसेऽर्चाय सुनवाम सोममिति प्रसवायाभिषवाय सोम राजानभमृतमरातौयतो यज्ञार्थमनिस्मो निद- हाति निश्चयेन दहति भस्मोकरोति सोमो देदित्यर्थः । स नः पर्ष दात दुर्गाणि विश्वानि दुर्गमानि स्थानानि नावेव सिन्धु' नावा सिन्धुं सिन्धु नावा नदौं नलदुर्गा महाकुलां तार- यति दुरितात्यग्निरिति दुरितानि तारयति तस्यैषा परा भवति ॥ २॥ प्र नूनं जातवेदसमवं हिनोत वाजिनम् । इदं नो' बहिरासदे॥ प्रहिणत जातवेदर्स कर्मभिः समन्त्र वानमपि बोपमार्थ स्यादमिव नातवेदसमितीदं नो बहिरासौदत्विति तदेत- देकमेव नातवेदसं गायत्र' दृचं दशतयोषु विद्यते यत्तु किञ्चिदाग्नेयं तन्नातवेदसाना ·निरुताम् । [ उत्तरषट्कम, स्थाने युज्यते स न मन्येतायमेवाग्निरियथेसे उत्तरे ज्योतिषी जातवेदसौ' उच्यते ततो नु मध्यमः। अभिप्रवन्त समनेव योषा इति तत् पुरस्ताद्याख्यातमथासावादित्व उदु त्यञ्जा- तवेदसमिति तदुपरिष्टाद्याख्यास्यामो यस्तु सूक्तं भजते यी हविनिरूप्यतेऽयमेव सोऽग्नि- तिवेदा निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते ॥ ३ (२०) ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ ७,५॥ “प्र ननं जातवेदसम्"-इति (ऋ० सं० ८, ८, ४६, १)। श्येनस्याग्निपुत्रस्यार्षम् । गायत्री। हे स्तोतारो यूयमुयध्वे । 'प्रहिनोत' “प्रहिणत" प्ररयत स्तुतिभिरेतं 'जातवेदसम्' 'अखम्' “कर्मभिः” सर्वमेतत् जगत् “अनुवानम्” व्यापय- न्तम्, 'वाजिनम्' वेजनवन्त चञ्चलमर्चिभिः, अथवा "अश्व- मिव” इति लुप्तोपमम्, रूढे बलीयस्त्वात्, 'वाजिनं' बेजनवन्न ज्वलनस्वभावं शीघ्रम् । किमिति प्रहिणुन ? इति। इत:,- आसत्तु म इति कृत्यार्थे केन् वा-"इदं नो बर्हिगसदे"। “इदम्” अस्मत्कर्म, बर्हिषोपलक्षितं बर्हिः। कथं मामाना: दभिमतार्थसिद्यर्थमाभिमुख्य न सौदेदित्येवमर्थं प्रहिणुतेति । इदानीमुत्सर्ग दर्शयति प्रयोजनार्थम्, तदेतदेकमेव जातवेदस्य गायत्रं चम्”-इत्यादि । तदिति दशतयोध- स्यानुस्मृतये परोक्षनिर्देशः, एतदिति प्रत्यक्षेण प्र नूनमित्ये. तया सनिधीकव्योपदिशति, गायत्रमिति छन्दोनिर्देशो विव:

·प०५पा० ३ख०]] दैवतं काण्डम् । ८५ क्षितप्रयोजनार्थः, चमिति एतसूतस्य सख्यानिर्देशः, दशत- योषु सर्वाखपीति निर्धारणे सप्तमी, 'विद्यतें' अस्ति। ततः किं यद्येतदेवैकं जातवेदसं गायत्रं हृचं दशतयीषु विद्यते ? शृणु, बहुभिरेतैर्गायत्रच्छन्दोयुक्तर्जातवेदस्वैर्मचैरधियज्ञे प्रयो- जनमस्ति, न चैते बहवः सन्ति सर्वानपि दशतयौवेतदे- वैकं टचं सुखा। तत्र किं कर्त्तव्यम् । इति,-"यत्तु किञ्चि- दाग्न यम्” मन्त्रजातम् गायन एव छन्दसि प्रजातवेदोलिङ्ग- मपि, “तत्” “जातवेदसानाम्" मन्त्राणां “स्थाने" विनि- “युज्यते” शास्त्रण। तेन किं स्थितं भवति ? अग्निरेव जातवेदा इति, कर्म पथकात् माहाभाग्याहा इति, इतरथा हि प्रयोगवैकल्यं स्यात्, न चान्यद्द वमन्यस्य स्थाने प्रयुज्यते । यथा चायमनर्थान्तरमग्निर्जातवेदा एतस्माद विधिलिङ्गात्, तथा वैश्वानरप्रभृतयोऽपीत्युपेक्ष्यम् ॥ "स न मन्यत"-इति पूर्ववद विचारः, केवलम् “अभि- प्रवन्त”-इत्यत्राग्निपदविचार अग्निशब्दो विशेष्य पासीत्, जातवेदःशब्दोऽस्य गुणपदमिति, इह तु जातवेदःशब्द- विचार पुनः “अभिप्रवन्त”-इत्यस्मिन्बेवोपात्त मन्चे गुरु- पदमग्निशब्दो जातवेदःशब्दस्यत्वेतावदुपेक्ष्यम् ॥ यथा तु पूर्वस्मिन् “समुद्रादुर्मि:”–इति आदित्यस्याम्नि त्वोपपत्तावुदाहरणम्, तथेह-“अथ असी आदित्यः,-'उटु त्यं जातवेदसम् (३० सं० १, ४, ६, १)-इति” जातवेद- स्वोपपत्तौ। तदेतत् प्रतिपदमुदाहरणम् “उपरिष्टाद व्याख्या: स्थाम:"-"जानवेदसं सूर्यमुदहन्तीति तु विशेषणविशेष्यसा- मानाधिकरण्यैकवाकाप्रसिधा खनिगमसिहमस्मिन् मन्त्र जातवेदाः सूर्य:-इति। तस्मात् सुष्ठत यत् “स न मन्येत अयम् एव अग्निः” नातवेदाः इति । २०-नि-८ ·.. ८६ मिरुतम् । [उत्तरषट्कम, "यः तु सूरत भजते, यी हविः निरूप्यते, अयम् एव सः अग्निः जातवेदाः" इति। “यस्तु सूक्त भजते, यौ हवि- निरूप्यतेऽयमेव सोऽग्निर्जातवेदाः" इति पूर्ववत् प्रसिधिरेव विशेषहेतुः । यद्यपि मन्त्रदर्शनमविशिष्टं त्रयाणामपि ज्योतिषां जातवेदस्त्व, तथापि पार्थिवोऽग्निरितरयोः प्रसिधा विशेष्यते, जातवेदस्व' हि यथा प्रसिहमस्मिनग्नौ, न तथा वैद्य ते, नापि सूर्ये इति। "निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी" "एतेन" जातवेदा इत्यनेत "नामधेयेन भजेते" इति । व्याख्या तम् ॥ ३ (२०) इति ऋज्वायां निरुतात्ती हादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य) पञ्चमः पादः॥ ७,५॥ षष्ठः पादः॥ वैश्वानरः कस्मादिश्वान्नरान्नयति विश्व एनं नरा नयन्तीति वापि वा विश्वानर एव स्थात् प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि तस्य वैश्वानर- स्तस्यैषा भवति ॥ १ (२१) । "वैश्वानरः” इति वक्तव्यम्, तदर्थमुपोइन्ति-“वैशा. नरः कस्मात् ?” “विखान् नरान्" इतो लोकात् पमुं लोक "नयति” हेतुकर्तृत्व न सर्वासु प्रहत्तिषु प्रयमेव नरान् नयति। यथा पञ्चाग्निविद्यायामुच्यते-अपि वा सति तस्मिन् सर्वाः प्रवृत्तयः फलवत्यो नराणां भवन्तीति हेतुकर्तृत्वेन सर्वामु प्रतिष्वयमेव मरान् नयति प्रवतं यतीति वैश्वानरः" अथवा "विखे एवं नराः नयन्ति इति वा" कर्मकारकम, ·अप० पा० २ख० ] दैवतं काण्डम् । समीयमान: तासु तासु क्रियाखनभावं मरैः कर्म सम्पाते। "पपि वा “विखानरः एव कश्चित् स्यात्"। स पुनः कस्मात् ? “प्रत्य तः सर्वाणि भूतानि" विश्वानि यसो भूतानि 'प्रतिशत' प्रविष्ट इत्यर्थः। "तस्य" विश्वानरस्य अपत्यं "वैखानरः॥ "तस्य" वैश्वानरस्य “एषा" प्राधान्यस्तुतिक “भवति" -1 १ (२१)॥ व खानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि क भुवनानामभि थौः। इतो जातो विश्वमिदं विचष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥ इतो जात: सर्वमिदमभिविपश्यति वैश्वानरः संयतते सूय्य- ण राजा यः सर्वषां भूतानामभिश्रयणीयस्तस्य वयं वैवानरस्य कल्याण्यां मतौ स्यामेति तत् को वैश्वानरो मध्यम इत्याचार्या वर्षकर्मणा येनं स्तौति ॥ २ (२२) ॥ “खानरस्य सुमतौ”-इति (• सं० १, ७, ६, १)। कुमस्यार्षम्। पृष्ठयाभिप्लवयोश्चतुर्थपञ्चमयोरङ्गोराग्निमारु- तस्य प्रतिपत्। 'इतः पृथिवीलोकात् ओषधिवनस्पतिभ्यः यः 'जात:' 'विश्वम् इदं विचष्टे' "सर्वमिदमभिपश्यति" । यशा- भिद्रष्टव्य उपकारकत्वेन, दर्शयति वा प्रकाशकत्वेन । यस 'यतते' “संयतते" "सूर्येण' सङ्गच्छते खेन भासा। 'राना' च "य" 'भुवनानां सर्वेषां भूतानाम्” 'भभिश्री.' “अभियय- ·८८ निरुताम् । [ उत्तरषटकम्, । णीयः पाश्रयणीयः । “तस्य वयम्” एवगुणयुक्तस्य 'वैश्वान रस्य' नित्य 'सुमतौ' “कल्याख्यां मतौ” उपकारप्रवृत्ताया- मात्मनो यथाभिमतार्थसाधिकायाम् 'स्याम'। इत्येतत् आशास्महे। लोकेऽपि हि स्तूयत एव पूर्वम्, पथात् प्रार्थयत इत्याचर्य: पश्यन् मन्त्रे ष्वप्ययमेव न्याय इत्यु पदर्शनार्थ पदानां क्रमं बिभेद, कल्याख्यां मती स्यामित्याधिषा च समा- पयाचक्रे अनेकतिङि चैतस्मिन् मन्चे प्रतितिङ् वाक्यभेदे प्राप्त यत्तदोरध्याहारण “राजा यः सर्वेषां भूतानामभिश्रयणीयः, तस्य वयं वैखानरस्य कल्याखां मती स्याम"-इत्येकवाका- तया मामर्थ्य मुद्रावयाञ्चकार। एकोऽवार्थपतिर्वैश्वानरः, यतः कल्याणी पाशास्यते मतिः, तमभिः शब्दरभिष्टौति, सन्ति- ठते स्तुतिरिति। अयमेकवाक्यतान्यायः प्रायशो मन्त्रेषु, क्वचित् पुनः प्रत्याख्यातमर्थमपेक्ष्य एकस्मिबपि मन्त्र वाक्य भेदो भवत्येव । तद्यथा,-"ऋचां त्व: पोषम् (छ० सं० ८, २, २४, ६) इत्यत्र प्रतिपादं वाकासमाप्तिः। अन्येषामपि च मन्त्राणाकामाझितार्थिनां परस्परमकवाक्यता भवति, तदपि चोपप्रदर्शयिष्यति-"येनी पावक चक्षसा (ऋ० सं. १, ४, ८, १)"-इत्यत्र । "तत् को वैवानरः"-इति। अतः प्रभृति विचारः । तदिति वाक्योपादाने। कोऽयं वैवानरः ? इति। कुतः संशयः ? पागमविप्रतिपत्त:, विखानरविद्यायां तावत् 'आत्मा' इत्यात्मविदः, इन्द्रादित्यवायाकाशोदकपूधिव्याद- यस पृथक् पृथगेव वैश्वानरत्वेन विनायन्त। अपि च "मध्यमः" वैवानरः इति नैरुताः केचित् "प्राचार्या:" मन्यन्ते । कस्मात् ? “वर्षकर्मणा यनं स्तौति" मन्त्रहा।

·८१ ७० ६पा.३०] दैवतं काण्डम् । हिशब्दो हेत्वर्थः, वर्षकर्मणेनं वैखानरं यस्मान्मन्त्रदृक् स्तौति ॥२ (२२)। मन महित्वं 'भस्य वो यं पूरवो वृत्रहण सचन्ते। वैश्वानरो दस्यु मग्निर्ज- धन्वान् अधू नोत्काष्ठा अव शम्बर भेत् ॥ प्रब- वौमि तन्महित्वं माहाभाग्यं वृषभस्य वर्षितु- रपां यं पूरवः पूरयितव्या मनुष्या चहणं मेघहनं सचन्ते सेवन्ते वर्षकामा दस्युर्दस्यते: क्षयार्थादुपदस्यन्त्यतिवसा उपदासयति कर्माणि तमग्निवैश्वानरो नन्नवाधनोदपः काठा अभि- नच्छम्बरं मेघमथासावादित्य इति पूर्व यानि- काः ॥३॥ कथम् ? इति। अत आह,-"प्र न. महित्वम्" इति (ऋ० सं० १, ४, २५, ६)। नोधस पार्षम् । त्रिष्टुप् । वैश्वा- मरोऽग्निर्देवता। 'प्रवोचम्' “प्रबवीमि" अहम् । 'महित्वम' "माहाभाग्यम्” स्तुत्वा । कस्य ? 'वृषभस्य' “वपितुरपाम्” । 'यम्' अन्ये ऽपि 'पूरवः' “पूरयितव्याः मनुष्याः” कामः, 'पत्रहणम्' "मेघहमम्” 'सचन्ते' “सेवन्त "वर्ष- कामा:" स्तुतिभिः। तन्माहाभाग्य प्रब्रवीमि,-यदमौ वर्षिता 'वैश्वानरः' 'अग्निः' 'दस्यु' दासयितारमुपायतारं रसानाम्, शुष्यन्ति हि तदनुहमे शस्यानि, कर्मग्णां वोपदास- यितारमनावृष्टिहारण, तं दस्युम्, 'शम्बरम्' “मेघम्” उदक- वन्तमुदकपूर्णम्, 'जघन्वान्' इतवान्,-'प्रवभेत्' "प्रवाभि- ·निरुक्तम् । [उत्तरषट कम कया नत्” व्यदारयत्,-विदार्य च 'अधूनोत्' वर्षभावेनाकम्पयत् अक्षारयत् 'काष्ठाः' अपः। यः, तस्याहं वर्षप्रात्यथं प्रावो, माहाभाग्यम्, स वर्षत्वस्माकमित्यभिप्रायः । एवमेतस्मिन् मन्चे वैवानरस्य वर्षकर्मणैकवाक्यतासम्ब. वात् नान्यो मध्यमात् वैवानर इत्याचार्या मन्यन्त । स्थित तावदेवम् । "असौ आदित्यः,-इति पूर्वे याज्ञिकाः”। असाविति कर्मात्मनैनमुपदिशन् ब्रवीति, मा भूत् गौण: कश्चित् प्रत्यय इति। विधिमन्त्रार्थवादेभ्यो यज्ञसतत्वमुबीयैनं यज्ञं प्रयो- गतः प्रथमं ये चक्रुः, ते 'पूर्वे याज्ञिका:' साक्षात्कृतधर्माण इत्यर्थः। त एनमेवमाहुः-'असी आदित्यः इति' पुनरुपपत्त्या त एवमाहुः ? इति । विध्यनुकरण प्रसिया ॥३॥ एषां लोकानां रोहेण सवनानां रोह श्रामातो रोहात् प्रत्यवरोहश्चिकौर्षितस्ता- मनुकति होताग्निमारते शस्त्र वैश्वानरोयेण सूक्तन प्रतिपद्यते सोऽपि न स्तोवियमाट्रि- येताग्नेयो हि भवति तत आगच्छति मध्य- खाना देवता रुद्रञ्च मरुतश्च ततोऽग्निमिहस्था- नमचैव स्तोचियं शंसति ॥ ४॥ कथम् ? इति। यतः तन्मतमाह,-"एषां लोकानां रोह सवनानां रोह आन्नातः”। य एव हि लोकानामा- रोहणानुक्रमः, पृथिवी-अतरिक्षम्-द्यौः इति, स एव सव- नानामपि क्रमः, प्रातःसवनम्-माध्यन्दिनम्-तृतीयसवनम् ततः किम् ? कस्मिंश्चित् कर्मणि रोहप्रातिलोम्बन इति ।

·७५० ६पा. ४ख.] दैवतं काण्डम्। "रोहात् प्रत्यवरोहः” “चिकोर्षितः” कर्तुमौभितः, तदुप. व्याचक्ष्महे । स एव होता प्रातःसवनं पृथिवीलोकभक्ति शंसति, संमृतत्वात्, ततो माध्यन्दिनमन्तरिक्षलोकभक्ति शंसति संस- तत्वात्, ततस्तृतीयसवनं धुलोकभक्ति शंसति, संस्तत्वात्। प्रतिभक्तिसंसृतवच शंसन्-स पृथिवीलोकात् अन्तरिक्षलोक- मारूढो भवति, अन्तरिक्षलोकात् द्युलोकम्, स च द्युलोक- मारोहन् | लोकभक्ति ढतीयसवनं शंसति, तदपि शंसन् | लोकमारूढो भवति। सः अग्निष्टोमसाम्नि यज्ञायजिये यत् शस्त्रम् आग्निमारुतं तत्सवनलोकप्रत्यवरोहानुक्कति चिकीर्षेच्छस्त्र “वैखानरीयेण सूक्त न” “प्रतिपद्यते" प्रार- भते। तद्यथा-व वानराय पृथुपाजसे (ऋ० सं० ३, १, ३, सु.)" इति प्रतिपत्। “सोऽपि न स्तोत्रियम् आद्रियेत, प्राग्ने यो हि भवति”। प्रत्यवरोहे कर्तव्ये स च पुनराग्न। योऽयं स्तोत्रियः, अग्निश्च पृथिवीस्थानः, तद्यदि तमाद्रियेत, न प्रत्यवरोहानुकृतिप्रारम्भः कृतः स्यात्। अन्येषु शस्त्रेषु च युक्त यदूईमारुरुक्ष रुक्षमाणः स्तोत्रियेण प्रतिपद्यते,' इह पुनरव- रुरुक्षमाणो द्युस्थानाधिदेवताः शंसमानः क्रमेण वैवानरी- येण सूत न प्रतिपद्यत इति, तेन ज्ञायते प्रादित्यो वैवानर इति । अपि च सुतरां प्रत्यवरोहानुकरणमेतदिति गम्यते, येन "तत आगच्छति मध्यमस्थाना देवता:-रुद्रश्च मरुतच" । 'ततः' वैखानरीयात् सूतात् प्रत्यवरोहानुकरणाभिप्रायेण शस्तात् प्रत्यवरुध मध्यस्थाना देवता आगच्छति मध्यस्थाने- ऽभिशंमितुम्। कतमाः ? रुद्रश्च मरुतश्च । तद्यथा-"मा ते' पितर्मस्तां सुन्नम'तु (ऋ० सं० २, ४, ११, सू०)” इति । ततोऽपि मध्यस्थानात् पृथिवीखानं प्रत्यवरुद्य अत्रैव तं ·निरुतम् । [उत्तरपट्कम, स्तोवियं शंसति,-"यज्ञाय ना वो अग्नये' (ऋ० सं० ६, ४, ५, सू०)” इति। तदेवमेतस्मात् विध्यनुकरणात् पश्याम पादित्यो वैवानर इति ॥ ४ ॥ अथापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भव- त्य तस्य हि द्वादशविध कर्माथापि ब्राह्मणं भव- त्यसौ वा श्रादित्योऽग्निवैवानर इत्यथापि निवित् सौर्य वैश्वानरो भवत्या यो द्यां भात्या एथिवौमित्येष हि द्यावाष्टथिव्या वा भासयत्य- थापि छान्दोमिक सूक्त सौर्य वैश्वानरं भवति दिवि पृष्टो अरोचतेत्येष हि दिवि पृष्टो अरोचतेत्यथापि हविष्यान्तीयं सूक्त सौर्यवैश्वानरं भवति ॥ ५ ॥ "प्रथापि वैश्वानरीयो हादशकपालो भवति"। देवता- गुणसामान्य न हि अधियझेषु गुणविधयः कल्पान्त, वैखा- नरीयश्च सर्वत्र हादशकपालः। “एतस्य हि" "हादशविधं" हादशमासप्रविभागलक्षणं “कर्म"। तेनैतस्मादपि देवता. गेणकपालविध्यनुकरणात् पश्याम आदित्यो वैश्वानर इति । “अथापि निवित् सौर्यवैश्वानरी भवति"। निवि- दित्याकृतिविशिष्टो मन्वः, शस्त्रमध्यपाती। स तथा भवति यथा सूर्यो वैवानर इति न पार्थिवो न मध्यम इति । कधम् ? इति। भवति हि तवैतत् पदम्,-"आ यो द्या भात्यापृथिवीम्” इति। न च पुनरादित्यादन्योऽवभाम- ·म. पा० ख० दैवतं काण्डम् । १३ यते द्यावापृथिव्यौ, यत उधते,-"एष हि द्यावापृथिव्या. वाभासयति॥ "प्रथापि छान्दोमिकं सूक्तं सौर्य वैखानरं भवति । कतमत् ? “ढिवि पृष्टो अरोचताग्निर्वेखानरो बृहन्। मया बधान पोजमा चनो हितो ज्योतिषा बाधते तमः।-इति (य० वा. सं० ३३, ८२। ऋ० सं० १, ७, ६, २०-५, २, ७, २)। न च पुनरादित्यादन्यो दिवि पृष्टो रोचते, यत उच्यते, -एष हि "दिवि पृष्टो अरोचत” । 'दिवि पृष्टः' द्युलोके स्पृष्टः अवस्थित इत्यर्थः, 'परोचत' रोचते दीप्यते । कोऽसौ ? इति । 'अग्निर्वैश्वानरः' 'बृहन्' महान् इत्यर्थः । स रोचमान: किं करोति ? 'ज्योतिषा' खन 'बाधते' 'तमः' नाशयत इत्यर्थः ॥ "प्रथापि हविष्यान्तीयं सूक्त सौर्य वैश्वानरं भवति"। कथम् ? इति। भवति हि तन मन्बः-सूर्यो वैखानर इति समर्थः। तद्यथा,-"विश्वमा अग्नि भुवनाय दे॒वा वैशानरं केतुमहामकखन् (ऋ० सं० ८, ४, १२, २)" - इति । वैश्वानरं केतु कर्तारमहामकखबिति । नैव तावदादित्या- दन्यस्याहां कर्तृत्वमुपपद्यते पार्थिवे मध्यमे वा, आदित्य एव घुदयास्तमयाभ्यामहानि करोति। तेन वयमेतैतभिः पस्यामः सूर्यो वैवानर इति॥ ५ ॥ चयमेवाग्निवैश्वानर इति थाकपूणिविखा- नरावेते उत्तरे ज्योतिषी वैश्वानरोऽयं यत्ता- व्यां जायते कथन्वयमेतान्यां जायत इति यत्र वैद्युतः शरणमभिहन्ति यावदनुपात्तो भवति मध्यमवर्मैव तावद्भवत्युदकेन्धनः शरीरोपशमन

·निरुतम् । उत्तरषट्कम,
उपादीयमान एवायं सम्पद्यत उदकोपरामनः
शरीरदौप्तिः ॥ ६ ॥
।
“अयम् एव अग्निः वैश्वानरः, इति शाकपूणिः" । म
मध्यमो न सूर्य:, किं तर्हि ? भयमेव पार्थिव: अग्निः । केन
हेतुना ? तहितोत्पत्तिसामर्थ्यात्। कथम् ? इति । “विश्वान-
शवेते उत्तरे ज्योतिषी"। तदुक्तम्,-"अपि वा विश्वानर एव
कथित् स्यात्, तस्यापत्य वैश्वानरः” इति। तदिदमुपपद्यते,
:-"वैश्वानरः अयम् यत् ताभ्यां जायते”। तस्मात् सहितेन
ध्यपदेशेन पार्थिवोऽग्निर्वैश्वानर इति ।
"कथन्वयमेताभ्यां जायते" । यत उच्यते,–“यत्र वैद्युतः"
अग्नि:, “शरणम् अभिहन्ति”। आश्रयमात्मनो दारु, उद-
कम्, अन्यहा 'अभिहन्ति' निहन्ति, अभिगच्छति प्राप्नोती-
त्यर्थः। किं तत्र तत् दीप्यते, स च पुन: “यावदनुपात्तो
भवति" मनुष्रस्पृष्टो भवत्यपरिग्रहीतो वा। किं तावत् ?
"मध्यमधर्मैव तावत् भवति । कः पुनर्मध्यमस्य धर्मः।
यदसौ "उदकेन्धनः शरीरोपशमनः” उदकेनन्धते दीप्यते रस-
खभावकेन शरीरेण काष्ठेनान्य न वाप्रतिहतमूर्तिखभावकेन
पार्थिवधातुबहुलेनोपशाम्यति, स मध्यमस्य धर्मः। तदेतत्
स्थानजात्यादिवतं खाभाव्यमहेतुकं ज्योतिषो न भवति
प्रथमस्य धर्मः। स च पुन: “उपादीयमानः एव" "अयम्"
पार्थिवोऽग्मि: “सम्पद्यते"। कथम् ? उपात्तो हि मनुष्थैः
खजातिधर्म हित्वा पार्थिवधर्म प्रतिपद्यते । कथम्
? इति ।
"उदकोपशमनः शरीरदीप्तिः” । विपर्यस्तधर्मा मध्यमेन
सम्पद्यते । एवन्तावमध्यमादयं विखानरात् स जायते, तेमायं
सदपत्यमिति भवति हि तद्धितार्थोपपत्त्या वैश्वानरः ॥६॥

·१५ ०प० पा. व.] दैवतं काण्डम् । चथादित्यादुदौचिप्रथमसमाक्त चादिन्छ कंसं वा मणिं वा परिमृज्य प्रतिवरे यन शुष्कगोमयमसंस्पर्शयन् धारयति तत् प्रदीप्यते सोऽयमेव सम्पद्यते तथाप्याह। बैश्वानरी यतते सूर्य णेति। न च पुनरात्मनात्मा संयततेऽन्येनैवान्यः संयतत इत इममादधात्य- मुतोऽसुष्य रश्मयः प्रादुर्भवन्तौतोऽस्यार्चिषस्तयो- भीसोः संसङ्गं दृष्ट्वैवमवक्षत् ॥ ७॥ प्रथ पुनरादित्यात् कथं जायते ? प्राइ, -अथादित्या. दुदीचिप्रथमसमावृत्त प्रादित्ये"-इत्येवमादि। 'अथ'शब्दः प्रानन्तर्ये, प्रकतादर्थान्तरमधिकरोति। उदीची दिशं प्रति प्रथमसमावृत्तः आदित्यः, तस्मिन् 'उदौचिप्रथमसमाहत्ते' उद्- गमनादौ इत्यर्थः। कथम् ? इति। "कंसं वा मणिं वा परिमृज्य" यमादित्यमणिमित्याचक्षते । "प्रतिवरे प्रत्यु बताये। “यत्र शुष्कगोमयम् असंस्पर्शयन् धारयति, तत् प्रदी- प्यते “सोऽयमेव सम्पद्यते” यः शुष्कगोमयेऽग्निर्जायते। स एवमादित्यादपि कंसाहा मणेर्वा जायते, असावपि च वैवा- नर इत्युच्यते, तदपत्यापेक्षयाप्यस्य वैश्वानरत्वमुपपद्यते। प्रथाप्याह, तहितविग्रहव्यपदेशात् तावदेवमुपपद्यते-अन्य आदिव्यात् तावरे श्वानरः । “अथापि अयमपरो व्यपदेश एकवाक्ये विभक्त्यन्तरलतः सूर्य वैश्वानरयोमदं गमयति । तद्यथा-"वैश्वानरो यतते सुषेण" इति मन्बहगाह । प्रथमान्तस्थ वैश्वानरशब्दस्य तौग्रान्तन सूर्यशब्देन विभक्तिभेदाद विशेषणविशेष्यभावन ·AM निरकाम् । [उत्तरषटकम् सामानाधिकरण नास्ति। एतदेवासामानाधिकरथमपेक्षा अनेकत्व वैश्वानरसूयं शब्दयोब्रवीति,- न च पुनरात्मनात्मा संयतते"। किंतर्हि "पन्य मैवान्यः" "संयतते" सज- छते, यथा देवदत्तो यन्त्रदत्तेन । तत् कयमयं संयतते सूर्य ण ? इति। यत पाह,-"इत इममादधाति । इती लोकादोषधौभ्यः शरादिभ्यो वनस्पतिभ्यो वा मथित्वा प्रत्य. क्षत एव इममादधाति अभ्यादधातीन्धनैः। 'प्रमुतः' मण्ड- लात् कर्मात्मनः प्रमुथ' च प्रादित्यमण्डलाधिष्ठातुः खभूताः "रश्मयः” “प्रादुर्भवन्ति”। "इत:" तेज:पिण्डात् “अस्य" तदधिष्ठातुः “अर्चिषः” प्रादुर्भवन्तीति वर्तते । “तयोः भासोः संसङ्गं दृष्ट्वैवमवक्षत्” मन्त्रहक् “वैश्वानरो यतते सूर्य'ण- इति ॥७॥ अथ यान्येतान्यौत्तमिकानि सूक्तानि भा- गानि वा सावित्राणि वा सौर्याणि वा पौष्णा- नि वा वैष्णवानि वा वैश्वदेवानि वा तेष वैश्वा- नरोयाः प्रवादा अभविष्यन्नादित्यकर्मणा चैन- मस्तोष्यन्नित्युदेषोत्वस्तमेषौति विपर्थं षोत्याग्न- येष्वव हि सूतोषु वैश्वानरीयाः प्रवादा भव- न्त्यग्निकर्मणा स्तोतीति दहसौति वहसौति पचसौति यथो एतहर्षकर्मणा ह्येनं स्तोतो. त्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते ॥८॥ “अथ"-इति अधिकारान्तरे। यदि सूर्यो वैखानरो.

·। म. पा. ८१०] दैवतं काण्डम् । ऽभविष्यत्, ततो ननु “यान्येतानि" "पौत्तमिवानि सूक्तानि" उत्तमस्थानदेवताविशेषस्तुत्यर्थानि। तद्यथा-"भागानि वा सावित्राणि वा पौष्णानि वा वैष्णवानि वा"। गुणपदत्व- मभ्युपेत्य वैश्वानरशब्दस्य ब्रवीति । "तेषु सूक्तषु “वैखान- रोया: प्रवादा:” भगादीनां विशेषणत्व न "प्रभविथन्" हे भग वैश्वानर! है सवितः वैखानर! इत्येवमादयः । "आदित्यकर्मणा च एनमस्तोष्यन्” । एवं वैखानरीयेषु सूक्तेषु वैश्वानरमस्तोष्थन् मन्त्रदृशः । कथम् ? इति । "उदेषोत्यस्तमेषीति विपर्येषोति" । इतिकरण एवंशब्दार्थे, एघमुदेषि त्वं वैश्वानर! -एवमस्तमेषि-एवं विपर्येषि इति। न च पुनरेतदुभयमप्यस्ति, न हि वैश्वानरीयाः प्रवादा औत्तमिकेषु सूक्त षु सन्ति, नाप्यादित्यकर्मणा वैखा. नरं स्तुवन्ति मन्त्रदृशः। तस्मात्रैष सूर्यो वैखानर इति ॥ किञ्चायमपरो विशेषहेतुरग्निर्वैश्वानर इति-"आग्न - येष्वेव हि मुक्त षु वैखानरीया: प्रवादा: भवन्ति” अग्निविशे. षणवे न।-“वै'खानर मृत पाजातमग्निम् (ऋ० सं० ४, ५, ६, १)"--इत्येवमादयः ॥ “अग्निकर्मणा च” “एनं” वैखानरं प्रायेण "स्तौतीति" “वहसौति, पचसौति, दहसीति” । एवं वैखानर ! वहसि हवींषि, पचसि पक्त व्यानि, दहसि दग्धव्यानि । तस्मादग्निरेव वैश्वानर इति स्थितम् । तदेते षट हेतवः,-तधितेन विग्रहव्यपदेशात् (१), एकवाक्ये विभक्त्यन्तरव्यपदेशात् (२), औत्तमिकेषु सूक्तेषु अप्रवादात (३), आदित्यकर्मणा असंस्तवात् (४), भाग्नेयेषु सूनेषु प्रवादात् (५), अग्निकर्मणा च संस्तवात् (३) इति । तत् पुनरेतदग्नेखानरत्व खितमप्यस्थितमिव परपक्ष- २०1-नि-2 M ·निरुतम् । [ उत्तरषट्कम, हेतुष्वनिराक्कतेषु, अत: तनिराकरणाय प्रस्तौति। “यथो एतत्” इति। यत् पुनरेतदुक्त वर्षकर्मणा यस्मात् स्तौति, तस्मान्मध्यम इति । “अस्मि बपि" पार्थिवेऽग्नौ "एतदुपपद्यते" पर्म ॥ ८॥ समानमेतदुदकमुच्चै त्यव चाहभिः । भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवचिन्वन्त्यग्नयः॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ ६ (२३) ॥ इति सप्तमाध्यायस्य षष्ठः पादः ॥ ७,६॥ कथम् ? इत्यत आह-"समानमेतत्” इति (ऋ० सं० २, ३, २३, ५)। 'समानम्' एकमेवेदम् 'उदकम्' उदकत्व. नाविशिष्टम्, “उन त्यव चाहभिः” । 'उत् एति च, ऊर्ल्ड चैति, अहोभिर्निमित्तभूतैः पुनश्चाहोभिरेव अवाडेति, दक्षिणोत्त. रायणयोर्ध्यावृत्तिभिः प्रतिसंवत्सरमहान्यभिप्रेतानि। तदेतदे- कर्मवोदकं पर्यायेणोत्तरायणदक्षिणायनयोः जगद्यावासि- ये तदुदेति चावैति च वर्षकर्मभावेन । कथम् ? इत्यत आह अवाङ् तावदेति, 'भूमि' 'पर्जन्याः' प्रार्जयितारो रसानां माध्यमिका देवगणा वर्षाममुतो मुञ्चन्तः 'भूमि' 'जिन्वन्ति' तर्पयन्ति ओषध्युत्पत्तये। एवं तावदवाडेति। पुनरूई कथमेति ? इत्यत आह,-"दिवे जिन्वन्त्य ग्नयः” यथैवामुतो वर्षेणेमा पर्जन्या जिन्वन्ति, तथैबाहुतिप्रभ- वेण वर्षेण दिवं जिन्वन्त्यग्नयः, पाहुतयो घग्नौ प्रक्षिप्ताः तन दग्धास्ता खार्चिभिः कृत्वोदकभावमापाद्य परमं सूक्ष्म देवोपभोगयोग्यं द्यां प्रति वर्षभावनोबीयन्ते तल्लोकनिवासिनां हप्तये, ततस्त दह पुनर्वष प्रकल्पयन्ति । तदुक्ताम्-“अमुष्य लोकस्य का गतिरिति, अयं लोक इति होवाच"-इति । - प्रथ ·प. पा० ख०] दैवतं काण्डम् । 22 एवञ्च सुतरामयमपि च वर्षवान्, पाहुतिमूलत्वात् सर्वस्व वर्षस्य। स्मयते च-"अग्नी प्रास्ताहुति: सग्यगादित्यमुप- तिष्ठते” इति। तत्र यदभूटु वर्षकर्मभावान्मध्यम इति, तदे- तदवैशेषिकं मध्यमस्य वैश्वानरत्वेन लक्षणम् ॥ अपि चायमपरो मन्त्रः, यस्मिन्बग्निरादित्यो वर्षकर्मणा स्तूयते। तस्मात् सुतरामनैकान्तो वर्षकर्माभिष्टवो मध्यम- स्य त्यत आह-“कृष्णं नियानम्” इति ॥ ८ (२३) ॥ इति निरुक्तमत्तौ हादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य) षष्ठः पादः ॥७,६॥ सप्तमः पाद:। कृषां नियान हरयः सुपर्णा अपोवसाना दिवमुत्पतन्ति । त आ वचन सदनादृतस्या- दिद् घृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥ कृष्ण निर- यणं रातिरादित्यस्य हरयः सुपणों हरणा आदित्यरश्मयस्ते यदामुतोऽर्वाञ्चः पर्यावर्तन्ते सहस्थानादकस्यादित्यादथ घृतेनोदकेन पृथि- वो व्युद्यते घृतमित्यदकनाम निघतः सिञ्चति- कर्मणोऽथापि ब्राह्मणं भवत्यग्निर्वा इतो दृष्टि समोरयति धामच्छद्दिवि भूत्वा वर्षति मरुतः सृष्टां दृष्टि नयन्ति यदासावादियोमि रश्मिभिः पर्यावर्त तेऽथ वर्षतौति यथो एत- ·१०० निरुतम्। उत्तरषट्कम, द्रोहात् प्रत्यवरोहश्चिकौर्षित इत्यामायवचना- देतद्भवति यथो एतत्-॥१॥ “कृणं नियानम्”-इति ( ऋ० सं० २, ३, २३, १)। दीर्घतमस आर्षम्। त्रिष्टुप्। वृष्टि कामस्य कार्यामग्नये धामच्छदे अष्टाकपालम्, तस्य पुरोऽनुवाक्या, तस्यां मैत्राय- णीयके अग्निरयमादित्यीकृत्य स्तूयते इति प्रकरणादध्यवसी- यते। 'कृष्णम्'। किं पुनस्तत् कष्णम् ? 'नियानं' "निरयणं" निर्गतिः, निर्गच्छन्य तदिति 'नियानं' वम, पन्थाः । तच्च पुन- रेतत् “रात्रिः आदित्यस्य” हे यस्यायने शुक्ल चोत्तरम्, कृष्ण च दक्षिणम्, सा हि दैवी रात्रिरभिप्रेता। ततो ब्रवीति रात्रिरादित्यस्य ज्योतिषः । स एष भगवानादित्यो यदा जग- दनुग्रहाय गर्भमुदकमात्मन्याधित्सुरुत्तरायणं प्रतिपद्यते, तदैते 'हरयः' रम हरणाः” 'सुपर्णाः' तस्य "रश्मयः" सर्वस्माद- स्माल्लोकात् 'अपो वसानाः' आत्मन्याच्छादयन्तः श्राददानाः 'दिवं' द्योतनवन्तम् एतमादित्य प्रति 'उत्पतन्ति' तदुदक निधिसमाना: तस्मिन् गर्भले न स एष आदित्य उत्तरायणं मासैः षड्भिः आहितोदकगर्भः सम्पद्यते। स एकः परि- षिक्तोदकगर्भो दक्षिणं वम प्रतिपद्यमानो नभस्यात् मासात् प्रभृति प्रसूयते। तदिदमुच्यते,-"त प्रा ववन् सदनादृ- तस्य" इति। 'ते' रत्मयः “यदा" "अमुत:" पमुष्मात् आदि- त्यात् 'ऋतस्य' उदकस्य 'सदनात्' सहस्थानात् ‘आ वह वन्' यदा “पर्यावर्तन्ते" 'आत्' “अथ" तदा वृत्तिसमनन्तरमेव 'तेन' "उदकेन" 'पृथिवीं' 'व्युद्यते' विविधमुद्यते। "तम् इति उदकनाम” 'पृथिवी व्युद्यते' इति सामर्थ्यात् । तत् पुनः "जिघत : सिञ्चतिकर्मणः" ।

·उप. पा. २ख.] दैवतं काण्डम् । १०१ एवमेतस्मिन् मन्ने मन्त्ररूपादादित्यः, प्रकरणादग्निः, उभयवाप्यन्यो मध्यमात् वर्षकर्मणः कर्ता । "प्रथापि ब्राह्मणम्” एतस्मिन् प्रकरणे यस्मिवयं मन्त्री विनियुज्यते, “अग्निर्वा इतो वृष्टिं समोरयति"-इत्येव. मादि। अग्निः इतो लोकात् हष्टिं समन्तत ईरयति। धूम- भूता पाप ओषधिवनस्पतिभ्यो विनिवत्वं मानाः आहुति- भूताचामुं लोकमाविशन्ति। अग्नेर्वे धूमो जायते, धूमाद- भ्रम्, अचात् वृष्टिरिति ह विज्ञायते । ता: पुनरग्निस्थाना- भिसम्पत्तिप्रनाडिकया धामच्छदादित्यो भूत्वा धाम्नां छाद- यिता रश्मिभिर्मधरूपैर्मध्यमस्थानमापादयति। एवं तेन सृष्टां दृष्टिं मध्यस्थानाम्मरुतो वायवो मेघोदराणि विदार्य तभ्यो विक्षिपन्तो दृष्टिमिमं लोकं नयन्ति प्रापयन्तीत्यर्थः ॥ अथापरमपि ब्राह्मणं भवति-“यदासावादित्योऽग्निं रश्मिभिः” इत्येवमादि। तदेवमेतत् वर्षकर्म समानं सर्वे- षाम् इत्यहेतुर्मध्यमस्य वैखानरत्व भवति ॥ "यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्त याज्ञिकपक्षे–“रोहात् प्रत्यवरोहथिकोर्षितः इति”। अकारणमेतत् सूर्य्यस्य वैश्वा- नरव। कस्मात् ? “आम्नायवचनात् एतत्” एवं “भवति" रोहात् प्रत्यवरोह इत्यर्थवादमात्रमेव ॥ “यथो एतत्” यदपि चोक्तम्- ॥ १॥ ? वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवतीत्य निर्व- चनं कपालानि भवन्त्यस्ति हि सौर्य एकक- पाल: पञ्चकपालश्च यथो एतद् ब्राह्मणं भव- तौति बहुभक्तिवादौनि हि ब्राह्मम्पानि भवन्ति ·१०२ निरकम् । [ उत्तरषट्कम, पृथिवी वैवानरः संवत्सरो वैवानरो ब्राह्मणो वैश्वानर इति यथो एतन्निवित्मौर्य वैश्वानरौ भवतीत्यस्यैव सा भवति यो विड्थ्यो मानुषोम्यो दौदेदित्येष हि विड्म्यो मानुषोभ्यो दौप्यते यथो एतच्छान्दोमिकं सूक्तं सौर्य वैश्वानरं भवतीत्वस्यैव तद्भवति जमदग्निभिराहुत इति जमदग्नयः प्रजमिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो वा तैरभिहुतो भवति यथो एतड्वविध्यान्तौयं सूक्त सौर्यवैवानरं भवतीत्यस्यैव तटू भवति (२४)॥ "वैखानरीयो हादशकपालो भवति"-इति। एतदप्य- कारणं सूर्यस्य वैश्वानरत्वे । कस्मात् ? व्यभिचारात्, व्यभि- चार्येतदित्यत आह,-"अस्ति हि सौर्य एककपाल: पञ्चकपा- लश्च”। यदि हि देवतागुणाभिप्रायमभविष्यत् हादविध. मस्य कर्म, तस्मात् हादशकपाल इति। नन्वेवं सति मौर्यो- ऽपि हादशकपाल एवाभविष्यत्, अभिधानमात्र भिद्यते न कर्मेति, न च भवति सौर्यो हादशकपाल इति। तस्मादहतुः कपालानि “यथो एतत्” यदप्युक्तम्- "ब्राह्मणं सौय्य वैश्वानरप्रवादः भवतीति। एतदप्यकारणम् । कस्मात् : “बहुभक्तिवा- दौनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति"। यस्मात् बहुभक्तिवादोनि ब्राह्मणानि भवन्ति । भक्तिर्नाम गुण कल्पना, येन केनचिद् गुणेन ब्राह्मणं सर्वं सर्वथा ब्रवीति, तत्र तत्त्वमन्वयमंत्र ·म. पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १.३ तद्यथा । भवति । "पृथिवी, वैश्वानरः" इत्येवमादि किमपि ब्राह्मणेन बहु वैश्वानरशब्देनोच्यते भक्त्या । “यथो एतत्"-"निवित् सौर्यवैश्वानरी भवतीति"। “अस्यैव” अग्न: “सा भवति" । कथम् ? इति। तस्याङ्के पदं भवति “यो विड्भ्यो मानुषीभ्यो दोदेदिति” । ततः किम् ? "एष हि विड्भ्यो मानुषीभ्यो दीप्यते”। “अग्निर्देवानरः सोमस्य मत्सत्। वितषां देवानां समित् । अजस्र दैव्यं ज्योतिः। यो विड्भ्यो मानुषीभ्यो दोदेत्। युषु पूर्वासु दिद्युतानः । अजर उषसामनीके । श्रा यो द्यां भात्या पृथि- वीम्। ओर्वमन्तरिक्षम्। ज्योतिषा यज्ञाय गर्म संयत् । अग्निर्वेखानर इह अवदिह सोमस्य मत्सत् । नां देवो देव- इतिमवतु देव्या धिया। प्रदं ब्रह्म प्रेदं क्षतम् । प्रेमं सुन्वन्तं यजमानमवतु । चित्रश्चित्राभिरूतिभिः। श्रवद् ब्रह्माण्यव- सागमत्”-इतीयं निवित् आग्निमारुते शस्यते । “निवित् पुरोरुचः प्रषा विश्वामित्रस्य सर्वशः ।"-इति सर्वा विश्वा- मित्रस्यार्षम् । “अग्निवैवानरः सोमस्य मत्सत्” तृप्यतु । सप्तश्च "प्र मां देवो देवहूतिमवतु" । 'प्र' प्रकर्षण 'इमीम्' अग्निः वैश्वानरः 'देव:' 'देवहूति' देवानामस्माकमाहानम् 'अवतु' रक्षतु। यः 'विश्वेषां देवानां' 'समित्' समिन्धनः, स इदं करोतु। यश्च 'अजसं' नित्य 'ज्योतिः'। यश्च ‘विड्भ्यः' मानुषीभ्यः 'दीदेत्' देदीप्यते। यश्च 'धुषु पूर्वासु' पूर्वष्वहःसु 'दिद्यु तानः' दीप्यमान एवासीत्। यथासौ 'अजरः' जरा- वियुक्तः 'उषसामनीके' अग्निहोत्रादिषु द्योतते। 'यः' च 'आ' 'भाति' भासयति ‘द्यां' सूर्यात्मना, 'आ' भासयति च 'पृथिवीम्' अग्न्यात्मना, 'आ' भासयति 'उरु' च 'अन्तरिक्ष मध्यमात्मना। एवं त्रिभिज्योतिर्भिः यश्च ‘ज्योतिषा' 'यज्ञाय' ·निरुताम् । [उत्तरषट्कम, शर्म' सुखं 'संयत्' यच्छति, ददाति। सः 'पग्निः' वैश्वानरः 'इह' 'श्रवत्' शृणोतु अस्माकं स्तुतीः। 'इह' च कर्मणि 'सोमस्य' 'मत्सत्' प्यतु। किच्च, 'प्रावत्विमां देवो देवइति' 'देव्या धिया' देवानां या दात्री धोः प्रजा, तया 'अवतु' रक्षतु । 'प्रेदं ब्रह्म, प्रेदं क्षत्रम्' ब्रह्म प्रावत्विदम् । 'प्रेम सुन्ब- न्तम्' अभिषुवन्तं 'यजमानं प्रावतु'। 'चित्रः' चायनीयः पूज्यो वैश्वानरः, 'चित्राभिः अतिभिः' शोभनाभिः गतिभिः प्रीति- भिर्वा । 'श्रवत्' शृणोतु इमानि 'ब्रह्माणि' अस्माकं नित्य च अस्मान् प्रति 'पागमत्' प्रत्यागच्छतु 'अवसा' पालनाभिप्रायेण मनसा कर्मसु । इत्य तदाशास्महे ॥ “यथो एतत्” यत् पुतरेतदुक्तम्-"छान्दोमिकम्” छन्दो- मयज्ञेषु दाशरादिकेषु यत् “सूक्त” तत् “सीयवैश्वानरम्”- इति, तदपि “अस्यैव” अग्न: "भवति”। कथम् ? इति । तब हि "एतत्” विशिष्ट पार्थिवाग्नेर्वाचकं लिङ्गं भवति"- *जमदग्निभिराहुत:-इति" जमदग्नयो धनम् आहुतिभि- र्जुवति, नादित्यम्, अभिधानात् असम्भवाच। तस्मादत्रापि यदश्वानरलिङ्ग तदप्येतस्य पार्थिवस्याग्न wञ्जकं भवति । "वृषा पावक दौदिहि”। 'हषा' वर्षिता; हे वैखानर ! 'पावक !' 'धुमत्' दीप्तिमत्, यस्त्व जमदग्निभिराहुतः, "अभिहुत:" स त्वमस्माकं कर्मम नित्य 'दीदिहि' दीप्यख। इत्येतदाशास्महे। “जमदग्नयः' नित्य “प्रजमिताग्नयः” प्रभूताग्नयः। “प्रज्वलिताग्नयो वा ॥ “यथो एतत्” यदप्युक्तम्- "हविष्यान्तीयं सूक्त सौर्यवे. वानरं भवति इति” “तत्” अपि “अस्यैव” “भवति” । कथम् ? इति । यतस्तस्य सूक्तस्य या प्रथमा ऋक्, मा यथा ·७. पा. ३ख.] दैवतं काण्डम् । तस्य भर्मण बाम्नेयो भवति, न सौरी, तथा निराह-इदमाग्नेयं सूक्तम्, न सौर्यमित्युपप्रदर्शनार्थम् ॥ २ (२४) ॥ हविष्यान्तमजरं खर्विदि दिविस्मृश्याहुत जुष्टमग्नौ भुवनाय देवा धर्म'ण के खधयोपप्रथन्त ॥ हविर्यत्यानीय- मजरं सूर्यविदि दिविस्पृश्यभिहुतं जुष्टमग्नौ तस्य भरणाय च भावनाय च धारणाय चैतेभ्यः सर्वेन्यः कर्मभ्य इममग्निमन्त्रनापप्रथन्तत्यथाप्याह ॥ ३ (२५)॥ "हविष्यान्तम्” इति (ऋ० सं० ८, ४, १२, १,-१०, ७, ४, १)। सूक्तमितत् मूईन्वत प्राङ्गिरसस्यार्षम्, वामदेवस्य वा। व्यूढस्य दशरात्रस्य पथमेऽहन्याग्निमारुतस्य प्रतिपत् । 'हविः' कतमत् ? “यत्" एतत् “पान्तम्" पानाहं पानयोग्यं च देवनां च पुरोडाशादिनिर्दग्धस्थूलभावमग्निना क्रियते । 'अजरम्' जरा विपरिणामः, यतः परं विपरिणामो नास्ति कश्चित्, तत्प्रविवेकमापादितमग्निना। यदेतत् 'स्वर्विदि' स्वः आदित्यः, तं वेत्ति यथासौ वेदितव्य इति, तदर्थं वा वेत्ति हविः, स खर्विदयमग्निः, न सूर्यः । भाथकारोऽपि व्यपदे- शेम निराह-"सूर्यविदि” इति। 'दिविस्मृशि' द्यामसौ स्मृशत्यहन्यहनि हविरुपनयवादित्यम्। 'माहुतम्' "अभि- हुतं” विसृष्टम्। 'जुष्टम्' प्रियं देवानाम्। 'तस्य' हविष: 'भर्मणे' "भरणाय" सम्भरणाय बहुलीकरणाय, अपि नाम अयमग्निरित्येतद् बहु कुर्यादित्येवमर्थम् । “भावनाय च" विभूवियुक्त्य पजायेत त्येवमर्थमपि एतत् कथं नाम देवताट- ·निरुतम्। [ उत्तरषट कम, . प्तिसमथै कुर्त्यादिति 'धर्मणे' “धारणाय” अविच्छेदनाय" । कथं नामैतत् देवताभ्यो नित्यं प्रापयेदिति। “एतेभ्यः" *कर्मभ्यः पर्थाय “इमम्" एव “अग्नि" पृथिवीस्थानं साध- यते। 'खधया' “अवन" हविषा, प्राज्येन पुरोडाशेन च । यदुत निगम-वृतं चापां पुरुषं चौषधीनामिति। तदेतत् अपप्रथन्त' देवा: अवईयन्त त्यर्थः ॥ एवमेतस्मिन् सूक्त प्रथमे मन्त्र यदेतदग्निलिङ्गमस्पृष्टं वैश्वानरशब्देन, तदशंसयमग्निवाचि। तत्प नरेतत्सूक्त 'हवि. ध्यान्तीयम्' प्रागेवाग्नेयं करोति, प्राथम्यात्, प्रथमं लोके यो हि श्रूयते, स ख नाभिधानेनाव्यभिचारिणोपक्रम्यते स्तोतुम्, ततोऽन्यैर्भाक्त : स्तूयते, त्वं राजा त्वमिन्द्र इत्येवमादिभिः । तथैवं कृत्वा अस्मिन् सूक्ते यो वैवानरशब्दः उत्तरत्र म तस्य- वाग्न: पृथिवीस्थानस्य व्यञ्जनमात्र भवति। तथा चायमेव पृथिवीस्थानोऽग्निर्वेशानरः, न मध्यमः ॥ तथेममपरं मन्त्र स्वपक्षोदिभावयिषया अन्यस्मात् सूतात् भिवज्योतिर्लक्षणमानीय मध्यमोत्तमयोर्कोतिषो- रन्यत्वव्यपदेशवतो वैश्वानरस्य निर्णिनिषन् प्रकरोति “प्रथा- प्याई"-इति ॥ ३ (२५) । अपामपस्थ' महिषा अगृभणत विशो राजानमुपतस्थुग्मियम्। आ दूतो अग्नि- मभरहिवखतो वैवानरं मातरिखा परा- वतः ॥ अपामुपख उपस्थाने महत्यन्तरिक्षलोक प्रासौना महान्त इति वागृह्नत माध्यमिका देवगणा विश इव राजानमुपतस्थुघर्टग्मिय- ·पा. ४ख.] दैवतं काण्डम् । १०७ सम्मन्समिति वार्चनीयमिति वा पूजनीयमिति वाहरद्य दूतो देवानां विवखत आदित्या- द्विवखान्विवासनवान् प्रेरितवत: परागता- हास्याग्नेर्वैश्वानरस्य मातरिखानमाहार- माह मातरिश्वा वायुर्मातय॑न्तरिक्ष स्वसिति माताश्वनितौति वाथैनमेताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यथ्यापादं स्तौति ॥ ४(२६) । “अपामुपस्थे”-'इति (ऋ० सं० ४, ५, १०, ४)। भर- द्वाजस्यार्षम् । प्रातरनुवाकाश्विनयोः शस्यते । 'अपाम्' 'उपस्थे “उपस्थान” यत्रीपगम्य तिष्ठन्त्यापः सोऽपामुपस्थः, अन्तरिक्षलोकः, तस्मिन्नपामुपस्थे । "महति” विस्तीर्णे। सवाः 'महिषा: "माध्यमिका देवगणाः । अथवा 'महिषाः' त एव "महान्त:"। किमकुर्वन् ? 'अग्रभणन् “अग्रहून्” । गृहीत्वा च 'विश:' "विश इव” मनुष्या इव 'राजानम्' परि- वार्य 'उपतस्थुः'। 'ऋम्मियम्' ऋग्भिः स्तुतिभिः तदन्तम्, "अर्चनीयम्” अर्चनाहं वा। कतमम् ? इति। “यम्” 'श्रा अभरत्' “आहरत्”। 'दूतः' देवानां 'मातरिश्खा' “वायुः” 'अग्नि' वैश्वानरम, कुतः ? 'परावतः' "प्रेरितवत:” प्रकर्षण ईरितवतः, प्रेरिततरात्, “परागताहा" दूरतरात् 'विवखतः, आदित्यात्, विवासनक्रियया तमसां तहतस्तं पर्यग्रह्णन् अन्त- रिक्ष लोके गृहीत्वा चोपतस्थ: विश इव राजानं मातरिश्ता वायुः। स हि "मातरि अन्तरिक्षे” अप्रतिबध्यमानशक्तिः खसिति" गच्छति। अथवा "मातरि" "आनिति" गछति।

·निरुतम्। [ उत्तरपट्कम, एवमेतस्मिन् मन्चे यत आहियते, येन चाहियते, यश्चा- हियते, सर्वे ते पृथग् व्यपदिष्टाः। पत्र विवखत पाङ्गियते मातरिखना वैवानर इति । तस्मादेतयोविवस्वमातरिश्वनोः सविधान व्यपदेशे सति साक्षाद् वैवानरशब्देन पार्थिव उत्ता इति व्यवतिष्ठते पार्थिवो वैश्वानर इति। अथ पुनर्यदनीकत्य सूर्यादिसम्बन्धि विशेषलिङ्ग हवि- ध्यान्तीयस्य सौर्य वैश्वानरत्वमुक्तम्-“विश्वस्मा अग्नि भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमहामकण्वन्”-इति, नान्यः सूर्यादडां कर्ता, तस्मात् सूर्योऽत्र वैश्वानर इति । अत्र ब्रूमः-पार्थिव एवाग्निः सूक्त प्रथमायामृचि प्रकृत्योत्तरावृक्षु एतस्मिन् सक्ने प्रकृतिभूम्ना स्तूयते, महत पात्मनो माहाभाग्यात्। अपि तहि सत्त्वान्यख प्रभृतीनि प्रकृतिभूमभिः स्तूयन्ते,-किमङ्ग पुनर्देवताः, तासामपि च विशेषतोऽग्निः, यस्य सर्वदेवतात्मा- भिवादः साक्षात् “अग्निः सर्वा देवताः (ऐ० ब्रा० २, १, २)" "इन्द्र मित्रं वरुणमग्निम् (ऋ० सं० २, ३, २२, ६)"-इति । तदेतदतस्मिन्नेव सूक्त स्फुटतरमुपदिश्यते। यथा पार्थिव एवायमग्निः तेन तेन देवता विशेषेण देवतात्मना तत्स्थान- मापत्रः स्तूयत इति तदर्थमिदमाह ॥ "अथैनमताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तौति" एताभ्यां ये एते वक्ष्यमाणे, सर्वाणि स्थानानि पृथिव्यन्तरिक्ष- द्युलक्षणानि अभ्यापाद्य अभ्यापाद्य इत्यभ्यापादं स्तौति मन्वहक- ४ (२६) ॥ मुट्ठी भुवो भवति नक्त मग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातसुद्यन् । माया मू तु युनियानामे- तामपो यत्तुर्णिश्वरति प्रमानन् ॥ मुझे मृत- ·७५० पा० ५१०] दैवतं काण्डम् । १०८ मभिधीयते मूर्वा यः सर्वेषां भूतानां भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यों जायते प्रातरद्यन् स एव प्रज्ञां त्वेतां मन्यन्ते यन्नियानान्देवाना यज्ञसम्पादिनामपो यत्कर्म चरति प्रजानन् सर्वाणि स्थानान्यनुसञ्चरते त्वरमाणुस्तस्यो- त्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ५ (२७) ॥ "मूर्दा भुवो भवति"-इति (ऋ० सं० ८, ४, ११, १) । "मू ” मूर्तमस्मिन्” सर्व सत्त्वजातमुपनिबद्द "धीयते” यथा हि शिरसो पियोगे तहतोऽवश्यं भावि मरणम्, एवमग्निवि- योगेऽप्यवश्यं म्रियन्त भूतानि इत्यतः प्रधानम् ‘अग्निः' 'मूर्दा', 'भुवः' भूलोकस्य भवति। विशेषतस्तु 'नक्तम्' रात्रौ तत्कृत- त्वादालोकस्य, भूतानां चानपतेस्तत्तत्वात् । तत् किमय- मन्योऽग्निान्यः सूर्य इति ? न इत्युच्यते,-"ततः सूर्यो जायते प्रातरु छन्” रात्रावग्नित्वेन लोकस्योपकारं छत्वा 'तत:' अनन्तरमेव प्रभातायां राधामाङ्गिकैल्पकारैरुपक- रिष्यन् लोकस्य ‘सूर्य:' भूत्वा 'जायते' 'प्रातरुद्यन्' “स एव" अयमग्निः। तस्य इयं 'माया'। क एनां जानाति ? मायां "वेतां” 'यनियानां' "देवानाम्, यज्ञसम्पादिनाम्” स तत्त्व- विदो मन्यन्त । तत् किम् ? इति। अपः' 'यत्' “कर्म" खाधिकारप्रयुक्तम्, आमाधिकारप्रयुक्तम्, आदित्यात्मना अग्न्यात्मना च कर्त्तव्यम् ‘प्रजानन्' प्रकर्षेण जानन् “सर्वाणि स्थानानि अनुसञ्चरते” 'तूर्णि: "वरमाणः” कर्मकालमपरिः हापयबित्यभिप्रायः॥ "तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय" । यथा चैतदेवं तथेय २७-नि-१० ।

·११० निरुतम् । [उत्तरषट्कम्, - मपरा ऋक् भूयस्तरमेतमेवार्थ वक्ति । किं पूर्वया नोक्त यदनया भूयस्तरं निरुच्यते ? इति। स्थानहयमभिसम्पन्नः पूर्वया स्तुतः, मूर्खा भुवो भवत्यग्निर्नक्त ततः मूर्य्यात्मना प्रातरसावुदेति, अथ पुनरुत्तरया स्थानत्रयमभिसम्पन्न: स्फुट. तरं स्तूयते, इत्येतद भूयस्वम् ॥ ५ (२७) ॥ स्तोमेन हि दिवि वासो' अग्निमनी- जनच्छक्ति भी रोदसिमाम् । तम' अकृण्वन् बधा भुवे के स ओषधीः पचति विरूपाः ॥ स्तोमेन हि यं दिवि देवा अग्निमजनयच्छक्ति- भिः कर्मभिवाप्टथिव्योः पूरणं तमकुर्वन धाभा- वाय पृथिव्यामन्तरिचे दिवौति शाकपूणिर्यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्य इति हि ब्राह्मणं तदन्नौकृत्य स्तोत्यथैनमेतयादित्यौ कृत्य स्तौति ॥६ (२८)। "स्तोमेन हि” इति (ऋ सं० ८,४,११,५)। 'स्तोमन स्तुति- भिः, 'शक्तिभिः' “कर्मभिः” अग्निहोत्रादिभिः। 'दिवि' द्युलोके। एतम् 'अग्निम्' आदित्यात्मना। 'रोदस्योः' “द्यावापृथिव्योः” 'प्रां' “पूरणं” 'देवासः' “देवाः” 'अजीजनत्' अजनयत् यज- मानाः, ते हि हविषां दातारःशखत् श्रद्धया। “एष नोदियाद यद्य ता मग्ना वाहुतिं न जुहुयादिति आहुतिभिरेवैनं जन- यन्ति"-इति । 'तम् अकखन्' तमेवाग्नि कृतवन्तः । 'वेधा भवे कम्' । कमित्यनर्थको निपातः । “धाभावाय” “पृथि- व्याम् अन्तरिक्षे, दिवि च। 'स' एवमवस्थितो जगद्यात्रा:

·म. पा० ख०] दैवतं काण्डम् ।
सिद्धये सर्वावस्थः 'पोषधीः पचति' 'विश्वरूपाः' सर्वरूपा
इति॥
प्रकृतस्यैव शाकपूयोः पुनर्ग्रहणं स्वपक्षानुस्मृतये। सङ्करो
धमिन् सूक्त प्रात्मविरुतयासिकानामिति ।
ब्राह्मणमपि चैतमेवाथं ब्रवीत्ययमेवाग्निरादित्यो भव.
तीति,-"यदस्य दिवि तोयं तदसावादित्य इति ब्राह्म
णम्”। 'अस्य'-इति व्यवदेशात् पार्थिवस्याग्नेः प्राधान्य
दर्शयति । उभाभ्यां पक्षाभ्यां व्यावृत्य स्वपक्षसाधनमुखा
देवतासतत्वमालम्बा निरुच्यते । एकमेवेदं ज्योतिः, ज्योति-
ट्वाविशेषात्। तत्प नरैतज्जगद्यावासिद्धये त्रिधा विभक्तं पृथि-
व्यामन्तरिक्ष दिवि च विभक्ताभिधानं सम्पद्यते, अग्निर्विादा-
दित्य इति ।
तत्रैवं सति ज्योतिषो दिवि तृतीयमादित्याख्यमस्मिन्
सूतो पूर्वावतु “हविष्पान्तम्”-इत्येवमाद्यासु अग्नोकृत्य
मन्त्र क् स्तोति, “अथैनमेतया पुनरादित्यो कत्य स्तौति"
॥ ६ (२८)॥
यदेदे नमधुर्यं जियासो दिवि देवाः
सूर्य मादित यम् । यदा चरिष्णू मिथुना-
वभूतामादित् प्रापश्यत् भुवनानि विश्वा ।
यदैनमदधुर्यन्नियाः सर्व दिवि देवाः सूर्य मा-
दितेयमदितेः पुत्र यदा चरिष्णा मिथुनौ प्रादु-
रभूतां मर्वदा सहचारिणावुषाश्चादित्यश्च
मिथुनौ कस्मान्मिनोतिः श्रयतिकर्मा थु इति

·११२ निरुक्तम् । [उत्तरषटकम्, नामकरणस्थकरो वा नयतिः परो वनिवा समाश्रितावन्योन्यं नयतो वनुतो वा मनुष्यमि- थुनावयेतस्मादेव मेथन्तावन्योन्यं वनुत इति वाथैनमेतयाग्नीकत्व स्तौति ॥७(२६)॥ व.मगा "यद नमदर्यज्ञियासः” इति (० सं० ८, ४, १२, १)। “यदैनम्" 'सूर्यम्' 'आदितेयम्' “अदितः पुत्रम्" 'दिवि अदधुः' द्युलोके स्थापितवन्तः, 'देवाः' 'यन्जियासः' यससम्पादिनः, यजमानाः यान्जेन सर्वस्या- स्यापूर्वकतत्वाज्जगहिरचनाप्रपञ्चस्य। रश्मयो वा देवाः सौया तदैनमुनीतवन्तः। 'यदा' चैती 'चरिष्णू' “सर्वदा सहचरण- शोलौ” “मिथुनौ” “प्रादुः” 'प्रभूताम्' "उषाश्चादित्यश्च । 'पात्' अथ तदा ‘प्रापश्यत्' प्रकर्षणापश्यत् 'भुवनानि' भूतानि, 'विश्ता' विश्वानि सर्वाणि ॥ "मिथुनौ कस्मात् ?” “मिनोति:” तावदन “श्रयतिकर्मा" मिथुनशब्दे पूर्वपदं “मि'-इति। 'थु'-इति नामकरण:" प्रत्ययः, “थकारो वा” नामकरणो विकल्पेन। "नयतिः परः" उत्तरपदे, “वनिर्वा" विकल्प न। तदा तावत् 'थु'-इति नामकरणो नयतिश्च परः, तदा धातोः पूर्वत्वात् प्रत्ययस्य च परत्वात् 'मि-न-थुः'-इति प्राप्त रूढेर्बलीयस्त्वात् मध्यान्त- विपर्ययेण मिथुनावित्युक्तम् । अथ पुनर्यदा थकारो नाम- करणः, तदा वनिरुत्तरः, तदा वकारस्य सम्प्रसारणम्, सम्प- सारणपरपूर्वत्व मध्यान्तविपर्ययः। थकार च यः स्वर:, तस्य लोपः, कथारच उकारमुपसंक्रमेत। एवं मिथुनाविति सिध्यति। अथ कोऽर्थः ? “समाश्रितो" "अन्योऽन्यं प्रति ·म. पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । आत्मानं "नयतः” कालं वा समाश्रिती भवत: परस्परं सम्भतौ। “मनुष्यमिथुनी अपि एतस्मात् एव”। अथवा मेधतेर्मनुथमिथनौ स्याताम्, तौ हि कर्मार्थ “मेथन्तो” इव परस्परीण कालं नयतः ॥ "गथ” पुनः “एतम्" आदित्यम् “एतया" उत्तरयर्चा एत- स्मिन व सूक्त होटत्वेन “स्तौति” होटत्व ह्यग्नेः कर्म न सूर्य स्य। तस्मादिदमग्निवैश्वानरीयं सूक्तम् ॥ ७ (२८) ॥ यचा वदेते अवरः परश्च यतन्यो: कतरो नौ वि वेद। आशे'कुरित्म'धमाद सखायो ननन्त यत्नं क इदं विवोचत् ॥ यत्र विवदेते दैयौ होतारावयञ्चाग्निरसौ च मध्यमः कतरो नौ यन्न भूयो वेदेत्याशक वन्ति सत्महमदनं समानरमाना ऋत्विजस्तेषां यज्ञ समजुवानानां को न इदं विवच्यतीति तस्यो- त्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ८ (३०) । “यत्वा वदेते”-इति (ऋ० सं० ८, ४, १३, २)। 'यत्र' यस्मिन् कर्मणि 'वि वदेते' वेरुपसर्गस्यापलय यत्र क्रिया- पदेन सामथ्र्य तत्रानयनम्। को पुनस्तौ विवदेते ? 'अबरः परश्च' "दैव्यौ होतारों"--"अयं च अग्नि:” पार्थिवः “मी च मध्यमः” वायुः। कथं विवते ? 'यज्ञन्योः' यज्ञनयोः । उभावण्यावां यज्ञस्य नेतारी, तत् कतरः 'नौ' आवयोः “यजे" "भूयः” बहु 'वेद' इति। तत्र य एते 'सखायः' “समान. ख्याना ऋत्विजः” यज्ञ विनियुक्ताः 'नक्षन्त' समशुवते 'यतम्' ·११४ निरकम् । [उत्तरषट्कम, त एवं 'सधमादम्' सहमादम् “सहमदनम्” सहर्षम् उपत्य अनयोः 'आशेकु:' “आशा वन्ति । प्रथाशक वन्तय किं ब्रूयुः ? ‘क इदं विवोचत्' “को न इदं विवक्ष्यतीति” कतर एतयो. यजे वेद ? इति, उभावप्येतो यज्ञे भूयोविदावित्यभिप्रायः । यथाग्निप्रधानमेतत् सूक्त होटकर्मणोऽग्निसम्बहत्वात् विशेषलिङ्गेन न सूर्यप्रधानम्, तथा इयमपरा ऋक् “भूयसे निर्वचनाय” बहुतराय निरुच्य वचनाय। पूर्वस्याः को विशेषः ? अस्यां हि विभज्य वायोः केवलोऽग्निरेव स्तूयते, पूर्वस्यामुभावपि भूयोविदावित्युक्तम् ॥ ८ (३०) । यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्यो।' वसते मातरिश्वः। तावद्दधात्युपै यजमायन् ब्राह्मणो होतुरवरो निषौदन्॥ यावन्मान- मुषसः प्रत्यक्त भवति प्रतिदर्शनमिति वास्त्य प. मानस्य सम्प्रत्यर्थ प्रयोग इहेव निधेहौति यथा सुपये: सुपतना एता राजयो वसते मातरि- खञ्जयोतिवर्णस्य तावदुपदधाति यज्ञमागच्छन् ब्राह्मणो होतास्याग्नोतुरवरो निषौदन होट- अपस्त्वमग्निवैवानरोयो भवति देव सवितरे- तन्वारयतेऽग्नि होचाय सह पिचा वैखान- रेणेतीममेवाग्नि सवितारमाह सर्वस्य प्रस- वितारं मध्यमं वोत्तमं वा पितरं यस्तु सूक्त भजते यी हविनिरूप्यतेऽयमेव सोऽग्निवैश्वा- ·७५० पा० ख०] दैवतं काण्डम् । ११५ नरो निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते भजेते ॥ ६ (३१)॥ इति सप्तमाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ ७,७॥ "यावन्मात्रमुषसो न प्रती'कम्” इति (ऋ० सं० ८, ४, १२, ३)। अत्र 'न'कारः सम्प्रत्यर्थ एव, उपमानासम्भवात्। लोकेऽपि च “अस्ति उपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग:"-"हेव निधेहीति यथा" इह सम्प्रति निधेहीत्यर्थः । मातरिश्वना कश्चित् पृष्टः दैव्यस्य होतुः अग्ने: यद् विज्ञान तत् किमयं ब्राह्मणो मनुष्य होता यज्ञमुपायन् बिभर्ति इति । स तं प्रत्याह-हे 'मातरिखन् !' 'यावन्मात्रम्' 'उषसः' 'प्रतीक' “प्रत्यक्तम्” प्रत्यञ्चितं प्रतिगतं प्रकाशस्य, "एता:” 'सुपये:' "सुपतना:” “रात्रयः” आत्मनि अनुप्रविष्टं 'वसते' छादयन्ति, अभिभूय तमो वर्तन्ते स्वयमेव । अथवा वसतिदर्शनार्थः । यावन्मात्रमुषमो रात्रिषु दृश्यन्ते, 'तावत्' इत्येवमपि स्वस्य- मेव । एतावन्मात्रमयं स्वल्पविज्ञान उपायन् 'यज्ञ' 'ब्राह्मणः' होटत्वे वृतो होटषदने 'निषीदन्' 'दधाति' धारयति । दैव्यस्थाग्नेः परस्य भूयोविदः, अवरः अन्योऽल्पविदिति अनुक- रोत्यल्पमिति, मानुषो हि अग्न्यनुग्रहादेव अयमल्पविज्ञानो- ऽपि होता हौत्रं करोति इति पार्थिवोऽग्निविशेषतोऽभिष्ट्र- ? यते॥ तदेतदेवं कृत्वा सूक्तमग्निप्रधानकर्मत्वात् वैश्वानरोयम् । येऽत्र वैखानरशब्दाः, ते पार्थिवाग्निं भजन्ते विशेषणत्वेन । "होटजपस्त्वनग्निर्वैखानरीयो भवति” । सति प्रयम् अनग्नि: वैश्वानरः होटजपः। “देव सवितरेतं त्वा वृणतेऽग्निं होत्राय स ह पित्रा वैखानरेण-इति । एव- एवमपि तु

·निरुताम् । [उत्तरषटकम्,
मेतं जपं धर्णयन्ति। "इमम् एव अग्निं सवितारम् आहे"
पार्थिवम्, “सवस्य प्रसवितारम्" यज्ञदारण "मध्यमं वा उत्तम
वा”. “पितरम्” अस्य वैश्वानरमाह। स ह तेन वैशारण
पित्रा। एवं हो पितापुत्राविति व्यपदेशात् पार्थिवादन्यो
वैश्वानरः ।
स च पुनर्मध्यमो वोत्तमो वेत्येवमेवमयमनग्नि-
वानरत्वेऽपि सति होटजपः ॥
अत्रापि “यस्तु सूत भजते, यस्मै हविनिरूप्यतेऽयमेव
सोऽग्निशानरः”। किं कारणम् ? अनग्निवेशानरत्वेऽपि
सति होटजपस्यायमव पार्थिवोऽग्निर्वत्तानर इल्यवधियते
याज्ञिकप। आचाव्य पक्षे च अयमेवैको मन्त्रो व्यपदेश.
हेतुरग्नवानरत्व ब्रवीति। सम्पति मन्त्रेणाग्नयंपदेशवता
मग्न वैश्वानरत्ववाचिना “आ दूतो अग्निर्मभरट् विवस्वतो
वैश्वानरं मातरित पावत:"-इत्यनेन शाकपूणिपक्षण लेना.
व्यभिचारिणा समाभवति। तद्धितव्यपदेशादयस्तु पार्थिवस्य
वैशानरत्वमाधका विशेषतवः षडव्यभिचारिणोऽतिरिच्यन्ते ॥
एतस्माद विशेषहेतुबाहुल्यात् अयमेव पार्थिवोऽग्निर्वेला
नरः सूक्तभाक् हविर्भाक् च ।
"निपातमेवैते उत्तर ज्योतिषी” वैशानर इति “एतेन
नामधेयेन भजेते भजेते” इति। विरभ्यासोऽध्याय परिसमा.
त्यर्थः।
तदेवनितम्मिन् 'वैश्वानर'पदविचारप्रसङ्गे हविष्यान्तीयं
मुक्तमुपक्षिप्य सूर्यो वैवानरः, अग्निर्वैश्वानरः इति एकमेवेदं
ज्योतिः विधा वत्तते इति मन्त्रस्य भावोपप्रदर्शनार्थमुपवर्णि
तम् ॥
दनु शब्दार्थन्यायसङ्कटेषु मनवार्थघटनेषु दुरवोषिषु

·अ. पा. ७ख० ] दैवतं काण्डम् । मतिमतां मतयो न प्रतिहन्यन्त, वयन्वतावदनावबुध्यामह इति ॥८ (३१)। इति निरुतावृत्ती हादशाध्यायस्य (सप्तमाध्यायस्य) सप्तमः पादः ॥ ७,७॥ इति ऋज्वायां निरुक्त वृत्ती जम्बूमार्गाश्रमवासिनः प्राचार्यभगवदुर्गस्य कृती हादश: (सप्तमः) अध्याय: समाप्तः ॥ ७॥ ४ ५ (अथात इन्द्रोदिव:परोक्षकृतास्तद्य नतिम्र- एवदेवताथाकारचिन्तनमपुरुषविधास्तिस्रएवपू- १० १३ १४ षात्वतोऽथैतान्यथैतानिमन्वाजगत्यथातोऽग्निमो- ६६ डेऽग्निःपूर्वेभिरभिप्रवन्तेन्द्र मित्रंजातवेदाःप्रनूनं- २३ २४ २५ वैश्वानरोवैश्वानरस्यप्रनूमहित्वकृष्ण नियानंह- २६ विष्फ्रान्तमपामुपस्थेमू भुवस्तोमेनयदेदेनं यत्रा- बदेतेयावन्माचमेकविंशत् ।) इति निरुक्त (उत्तरषटके) सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ - ·अथ अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः। । द्रविणोदाः कम्पादनं द्रविणमुच्यते यदेन- मभिद्रवन्ति बलं वा द्रविणं यदेनेनाभिद्रवन्ति तस्य दाता द्रविणोदास्तस्यैषा भवति ॥ १॥ 'द्रविणोदा:'-इति। एतद्देवतापदं निर्वाच्यम्, तदर्थ- मुपोहात:-“द्रविणोदाः कस्मात् ?" इति। तत्र पूर्वपदमेव तावत् प्रथमं विग्रह्य निराह-"धनं द्रविणमुच्यते” इति । तत् कस्मात् ? “यदेनमभिद्रवन्ति” । कर्मकारकम् । यस्मा- देतत् प्राभिमुख्य न तदर्घिनोऽवश्यं द्रवन्ति। “बलं वा द्रविणम्”। करणकारके। “यदेनेनाभिद्रवन्ति” यस्मादनेन संयुक्ताः सन्तः परानभिवन्ति। “तस्य" धनस्य बलस्य वा ""दाता" यो भवति, सः “ग्रविणोदाः” । "तस्य” प्राधान्यस्तुतियुक्ता “एषा” ऋक् “भवति” (यां दृष्ट्वा देवतापदसमानाये एष समानात:)-॥ १ ॥ द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्तासो अध्वरे। यजषु' दवमौ लते ॥ द्रविणोदा यस्त्वं द्रविणस इति द्रविणसादिन इति वा द्रविणसानिन इति वा द्रविणसस्तस्मात् पिबत्विति वा । यन्न षु ·म. १पा० ख०] दैवतं काण्डम् । ११६ देवमौ लते। याचन्ति स्तुवन्ति वईयन्ति पूज- यन्तौति वा तत् को द्रविणोदा इन्द्र इति कौटुकिः स बलधनयोतमस्तस्य च सर्वा बलकतिरोजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहा. थाप्यग्नि द्राविणोदसमाहेष पुनरेतस्माज्जा- यते । यो अश्मनोरन्तरग्निञ्जनानेत्यपि निगमो भवत्यथातुयाजेषु द्राविणोदसा: प्रवादा भव- न्ति तेषां पुन: पात्रस्येन्द्र पानमिति भवत्यथाप्य नं सोमपानेन स्तोत्यथाप्याह द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस इति ॥२॥ "दृटि गोदा द्रविणम:'-इति (० मं० १, ७, ४, ३)। मेधातियरार्षम्। 'द्रविणोदाः' इत्येतस्य प्रथमैकवचना- न्तस्य कट वे न श्रुतस्य क्रियापदेन बहुवचनान्तेन 'ईलते'- 'इत्यनेन वचनभेदादसामर्थ्यमपेक्ष्य स्तोटले चासम्भवं द्रविणो. दसो दे वतात्वात् स्तुत्यत्वेन सामर्थ्यमन्त्रीय द्रविणोदसो यहत्त. मध्याहृत्य द्रविणोदसि अर्थपतावभिसम्बन्धात् स्तुतरेक- वाक्यतायां सामर्थ्य मुन्निनीषन् स्तुत्य द्रविणोदसि द्रविणोदः- शब्द कमत्वन नमयाञ्चकार-“द्रविणोदा यः” देवः, "तं द्रविणोदसम्” इति । इदानीं 'द्रविणसः' इत्यस्य 'ग्रावहस्तास:'- इत्यनेन विग्विषयेणासन्दिग्धे न प्रथमाबहुवचनेन स्तुतिकर्तृत्वेन विशेषणविशेष्यभावेन सामानाधिकरण्ये सामर्थ्यमुन्द्रीय तथार्थोपपत्तिसामथ्योदेकवाक्यतयाभिसम्बध्नाति । M ·१२० निरुताम् । [उत्तरषट्कम, साहे। यं द्रविणोदर्स 'देवम्' 'अध्वरे' यज्ञ, अग्निष्टोमादौ 'यज्ञेषु' यजतिषु हविःसम्प्रदानेषु सवनेषु वा यागस्थानेषु 'द्रविणसः ऋत्विजः, ते हि द्रविणं लप्सयामह इति सोदन्ति कर्मणि, अथ वा "द्रविणोसानिनः” धनस्य गवादेहविषो वा देवतार्थस्य मम्भतार:, 'ग्रावहस्तासः' इत्यभिषवनाभिप्रायम्। यमेते द्रविणसो ग्रावहस्ताम ऋत्विज: अध्वरेषु यज्ञ षु द्रविणोदसं देवम् ‘ईडते' “याचन्ति स्तुवन्ति वडयन्ति पूजयन्तीति वा" म द्रविणोदा देवोऽस्मभ्यं द्रविणानि ददात्विति । एतदाशा- आशिषमध्याहृत्य ममाप्यते, यमोडते स इति, यत्तदोः परस्परापेक्षित्वात्। अथवैवमन्यथा निराकाइतया परिसमाप्यते-“द्रविणसः तस्माद् पिबत्विति”। द्रविणोदा इत्यतः प्रथमैकवचनादविपरिणतादव द्रविणस इत्यस्य पञ्च- म्येकवचनलेन सोमाभिधानले सामर्थ्यमन्त्रीय पिबत्वि. व्याख्यातमध्याहृत्याने व समापयाञ्चकार भाष्यकारः। एव. मप्यस्ति सामर्थ्यमित्युपप्रदर्शनार्थम् । तत् कथम् ? इति । यं देवं द्रविणोदसम्मध्वरेषु यज्ञेषु ग्रावहस्ता ऋत्विज ईडते, स देवः द्रविणोदाः, द्रविणसोऽस्मात् सोमात् द्रविणसं भक्तुरादाय ख. मंशं पिबत्वित्येतदाशास्महे ।। "तत्को द्रविणोदा: ?"-इत्येवमादिविचारः । तत्र तावत् "इन्द्रो इति क्रोष्टुकिः” एवमाचर्यो मन्यते । केन हेतुना ? "मः बलधनयोर्दाटतमः” अतिशयेन दाता इति। "तस्य च सर्वा बलकतिः” अभिधानविग्रहे हि बलं द्रविणमित्यु ताम्, बलकृतिश्चेन्द्रस्य सर्वा, तस्मादिन्द्रः। “ओजसो जातमुत मैन्य एनम् इति चाह” मन्द्रदृक्। अधिपतित्वकत एवास्य बले; नाभिसम्बन्धः । तस्माद्युक्त यत्तस्य दाता स्यात् । कथम् ? इति । यतो मन्त्र एव निवण्यते।- ?

·अपि वा अथवा ८.१पा० ९ख०] दैवतं काण्डम् । १२१ 'अश्वादियायेति यहढन्त्योजमो जातमुत मन्य एनम् । मुन्योरियाय हर्येषु तस्थौ यतः प्रजा इन्द्रो' अस्य वेद ॥” इति (३० सं० ८, ३, ४, ५) । 'यद वदन्ति' यदा वदन्ति 'अखात्' अशनवतो मेघात् अयम् 'इन्द्रः' 'इयाय' पागच्छति 'इति'। तत्र सविधानमस्य प्रतीत्य तत्तावदह न यथा 'मन्य'। कथन्तर्हि ? 'ओजस: जातम्' बलराशेः कुतश्चिदतिमहतो जातम् । अहम् ‘एनम्' 'मन्य' यथायमतिबलवान् लक्ष्यते । 'मन्योः' क्रोधात् दीको अयम् ‘इयाय' ततो 'हर्येषु' उदकाहरणाधिकारयुक्त षु मेघबधकर्मसु 'तस्थौ', तिष्ठति। किं जानीमः, कुतोऽप्ययमैशा- ज्जातः ? इत्यतो ब्रूमः-'यतः' अयम् 'इन्द्रः' 'प्रजन्न? इति। 'इन्द्रः' एव 'अस्य' स्वस्य जम्मनः तत्त्वं 'वेद' न कोऽप्यन्यो ज्ञास्यतीत्यभिप्रायः ॥ अथाप्ययमपरो हेरिन्ट्रस्य द्रविणोदस्त्व-"अग्नि द्राविणादसमाह” मन्त्रदृक् । स मन्त्रो मृग्यः । केचित्तु “द्रवि गोदाः पिबतु ट्राविणोदस:"-- (१० सं० २.८, १, ४) । इत्येव मन्यन्ते । यस्यापत्य द्राविणोदसोऽग्निः, स एव द्रवि. पोदा इति ॥ कस्य च पुनरयमग्निरपत्यम् ? इत्यत पाह-“एष पुनः" "एतस्मात् जायत" इन्द्रात्। कुत एतत् ? ऐन्द्र हि निगम श्रूयते-“यो अश्मनोरन्तरग्निं जमान” इति । "यो हत्वाहिमरिणात् सप्त सिन्धून् यो गा उदाजदपधा बुलस्थ। यो अश्मनोगन्तग्नि जजान संवृक् समब्यु स जनास इन्द्रः ।"-इति (ऋ० सं० २, ६, ७, ३)। तीयेऽहनि दशरावस्य निष्केवल्ये विनियोगः । ग्टत्मपट ऐन्द्रं रुपमास्थितोऽसुरैहन्यमा अग्निः, ·१२२ निरुतम् । [ उत्तरपट्कम, इति । कस्तहि इन्द्रः ? 'यः' 'हत्वा' 'अहिम्' मेघम् 'अरि- णात्' 'सप्त सिन्धून्' स्यन्दना प्राकाशनदी: “एला च इला च"-इत्यं वमाद्याः, 'यः' च 'गा:' अप: 'उदाजत्' उद्गम- यत् 'अपधा' अपधानेन उहाटनन 'बलस्य' मेघरय शिराणां छिद्राणाम्, 'यः' च 'अश्मनो:' अशनवत्योः द्यावापृथिव्योः 'अन्तः' मध्ये 'अग्नि' 'जजान' जनयति, 'यः' च 'समत्सु संग्रामपु श णां 'संहव' सञ्छत्ता । 'जनातः' है असुरजना: ! '-:' 'इन्द्रः' नाहमिन्द्र इति ॥ “अथापि” अयमपरो हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोदस्त्व। कतम: ? इति “ऋतुयाजेष द्राविणोदमाः प्रवादाः भवन्ति” । तवो मन्वैरिज्यन्त , ते भवन्तुयाजाः, तेषु ऋतुयाजेष 'द्राविणोदसाः' द्रविणोदःशब्दयुक्ताः प्रवादा भवन्ति। ततः किम् ? तेषामृतुयाजानां यत् पायेन ते इयन्ते तस्येन्द्र. पानमिति मन्वे समाख्या भवन्ति । तद्यथा--"अपाहोत्रा- दुत पोवादमत्तीत नेष्ट्रादजुषत प्रयो' हितम् । तुरीय पात्र- म मृक्तममय द्रविणोदाः पिबन्तु द्रविणोटसः ॥” इति (४० सं० २, ८, १, ४)। तथा-"होता यक्षद्देवं द्रविणो. दममपाडोत्रादपात्योचादपान्नेष्वात्तुरीयं पात्रममृक्तममत्य - हिन्द्रपानं देवो द्रविणोदा द्रविणसः स्वयमायूयात् स्वयमभिगूर्य्यात् स्वयमभिगूर्तया होत्यक्षुभिः सोमस्य पिबत्वच्छावाक यज"-इति। होता यक्षद देवं द्रवि. गोटामित्यच्छावाकस्य सम्मेषो मैत्रावरुणो ब्रवीति। साध्वर्युणा ऋतुभिः प्रेष्ठोऽतिप्रेषित: 'होता' 'यक्षत्' यजतु । का? इति। 'देव' 'द्रविणोदसम्'। स च पुनवि- या देवः पूर्वम् 'अपात्' पीतवान् सोमं ‘होत्रात्' सम्प- तात् । 'अपात्' च 'पोत्रात्' सम्प्रदानात् । 'अपात्' ·८५. १पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १३ च 'नेष्ट्रात' मम्प्रदानात्। पथ पुनरिदं 'तुरीयं चतुर्थ मम्म. टानम्, 'अमृतम्' पशुहम्, अपूर्णमित्यर्थः । 'प्रमत्त्वं' यत् पौत्वा न म्रियते, अथवा प्रमनुष्ययोग्यम्, अमृतञ्च अनुर. मृदितमन्यया देवतया प्रपरिभुक्तम्, 'इन्द्रपानम्' इन्द्रस्य पातु योग्यम् । तदेतत् 'द्रविणोदाः' 'देवः' इन्द्रः अस्माभिः, मादरेण 'स्खयमायूयात्' स्वयमामियोयात्, ‘खयमभिगूर्यात् खयमभ्युद्यच्छेत्। तत: 'वयं' 'पिबतु' 'ऋतुभिः' ऋतुना कालेन सह 'सोम स्य' 'अभिगर्तया' अभिमतया 'हो त्रया' स्तुत्या प्रदीयमानं स्वमंशम्। हे 'पच्छावाक!' त्वरप्येतदेवं ज्ञात्वा 'यज'॥ एवमेतस्मित् इन्द्रस्य द्रविणोदःप्रवादवति प्रेषे पावस्य 'इन्द्रपानम्'-इति समाख्या, तस्मादिन्द्रस्तेन पिबतीति गम्यते । एवञ्चेत् प्रातमिन्द्रो द्रविणोदा इति ॥ “प्रथाप्ययम्" अपगे हेतुरिन्द्रस्य द्रविणोद त्व, देनं “मोमपानेन स्तोति"। ऋग्याजेश्वेव । "होत्रात् मोम द्रविणोदः ० - ०पिब ऋतुभिः” इति (ऋ० सं० २, ७, २६, १) । न धन्य इन्द्रात् सोमपानेन स्तृयते, तदर्थत्वात् सोमसंस्कारस्य, भवति हि मोमाप्यायने च तत्संस्कारप्रधानो मन्त्रः। तद्यथा- “अंशरं शुष्टे देव मोमाप्यायतामिन्द्रायै- कधविदे”-इति (य. वा० स० ५, ७) । तस्माद् यत्र यत्र सोमपानस्तुतिः, तत्र तवेन्द्र इति स्पष्टा न्यायः । प्रतिइतरं येतत्। यदर्थमेव हविः संलियते ता एव प्रदीयते ॥ “अथाप्याह-'द्रविणोदा: पिबतु द्राविणोदमः' इति" यस्य 'द्रविणोदम:' पग्नि: अपत्यम्, स: 'द्रविणोदाः' इन्द्रः 'पिबतु' (१२१ पृ.) इति। “अपाडावात्" इति। तस्यैवा- छावाकाषस्यषा याज्या। 'प्रमत्त' दृष्टवान् । 'उत' पप । यस्मा- - ।

·१२४ निरुतम्। [ उत्तरषट्कम, 'अजुषत' अप्रीयत। 'प्रयः' अत्रम्, पात्मने हितं पथ्यम् । शेषस्ते नैव व्याख्यातः ॥ समाप्ता: पूर्वपक्षहेतवः क्रौष्टुक्य भिमता: ॥२॥ Mi.. अयमेवाग्निविणोदा इति शाकपूणिरा- ग्नेयेष्वेव हि सूक्तषु द्राविणोदसा: प्रवादा भवन्ति। देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदा- मित्यपि निगमो भवति यथो एतत्स बलधन- योतम इति सर्वासु देवताचश्वर्य विद्यते यथो एतदोजसो जातमुतमन्य एनमिति चाहे- त्ययमप्यग्निरोजसा बलेन मध्यमानो जायते तस्मादेनमाह सहसस्पुत्र सहसः सर्नु सहसो यहु यथो एतदग्निं द्राविणोदसमाहेत्वृत्विजो. ऽत्र द्रविणोदस उच्यन्ते हविषो दातारस्ते चैनं जनयन्ति | ऋषीणां पुबो अधिराज एष इत्यपि निगमो भवति यथो एतत् तेषां पुन: पावस्येन्द्रपानमिति भवतीति भक्तिमा तद्भवति यथा वायव्यानौति सर्वेषां सोमपावा- णां यथो एतत् सोमपानेनैनं स्तोतोयमिन- तदुपपद्यते । सोमं पिब मन्दसानो गणधि- भिरित्यपि निगमो भवति यो एतद् द्रविणो-

·।
।
म. १पा. ३०] दैवतं काण्डम् । १२५
दाः पिबतु द्राविणोदस इत्यस्य व तद्भवति ॥ ३
(२)।
किमस्तु एतैर्हेतुभिरिन्द्रो द्रविणोदा इति ? नेत्य यते-
"अयमेवाग्निद्रविणोदाः” इति । “शाकपूणि:" मन्यते। 'प्रय.
मेव' यस्य पृथिवीस्थाने समानानम् । पपि च यदि मध्यमो-
ऽभविष्यन, ततो यान्येतानि माध्यमिकानि ऐन्द्राणि वा
पार्जन्यानि वा बाहस्पत्यानि वा, तेषु द्राविणोदसाः प्रवादा
अभविथन्, मध्यमस्य कर्मणा चैनं रसानुप्रदानादिना अस्तो-
थन्, न चैतदुभयमस्ति। किं तहि। पाने वेष्वव हि
मूक्तेषु द्राविणोदसाः प्रवादाः भवन्ति" । 'हि'शब्दो हेत्वर्थः,
यस्मादाग्ने येष्वेव सूक्त षु द्राविणोदसाः प्रवादाः विशेषणत्वे-
नाग्ने रेव भवन्ति, अग्निकर्मणा चैनं सूतषु स्तौति नेन्ट्रकर्मणा
तस्मादयमेवाग्निविणोदाः ॥
कथमित्यत उपप्रदर्शयति-“देवा पग्नि धारयन्
द्रविणोदाम्"-"इत्यपि निगमो भवति । अप्य यमप्यन्ये
वहव इत्यपिशब्दः । *स प्रवथा सहसा जायमानः सद्यः
काव्यानि बडधत्त विवा। आपश्च मित्र धिषणा च साधन्
देवा अग्नि धारयम् द्रविणोदाम् ॥” इति (ऋ० सं० १, ७,
३, १)। कुत्सस्य यमार्षम्। पिवयज्ञ खिष्टकत्पुरोऽनु-
वाक्या। यः अग्नि: अपां 'मित्र" तदुत्पत्तियोगात् । 'धिषणा'
धिषणाः, याच वाच: ‘साधन्' साधयिता तदधिदेवता.
योगात् । यच 'देवाः' 'अग्निं' 'धारयन्' धृतवन्तः पूर्वे, 'द्रवि-
गोदा' द्रविणानां हविषां देवेभ्यो दातारं वोढारम् । 'म:'
पम्नि: 'प्रबथा'। 'था:-त्वपमाने । पुराण एव । 'सहसा'
बलेन जायमानः, 'सद्यः' जातमावः सन् 'काव्यानि' पिवदे.

·निरताम् । [ उत्तरपट्कम, वतानि हवींषि 'वडधत्त'। 'बट्'-इति सत्वनाम। यथा अवितधेन न्यायेन धारयितव्यानि, दापयितव्यानि वा पितभ्यः। तथैव सबो जातोऽपि धारयति वा ददाति वा 'विश्वा' विधानि सर्वाणि। एवमेतस्मिताधिकारी कृतवन्ती देवाः, सोऽस्माकमिदं नाम करोत्विति पाशिर्षकवाक्यता। एवमयमेवाग्निः द्राविणोदा इति स्थितः पक्षः ॥ स पुनरयं परपक्षहेतुष्वनिराक्कतेषु अनवस्थित एव, अतस्त- विराकरणाय “यथो एतत्”-इत्येवमायुच्यते । यत् पुनरेत- दुताम्-“स बलधनयोर्दालतमः” इति । अकारणमेतत् इन्द्रस्य द्रविणोदस्व । कस्मात् ? यस्मात् “सर्वासु देवतास्वयं विद्यते" प्रत ऐश्वर्य्यात् सर्वा एव बलधनयोर्दानयो भवन्ति। तयादवैशेषिकमेतदिन्द्रस्य कारणं द्रविणोदस्त्वे । “यथो एतत्” यदप्युक्तम्, बलझतिमधिकृत्य,-"प्रोजसो जातमुतमन्य एनम्" इति। तदप्यवैशेषिकमिन्द्रस्य । कस्मात् ? यस्मात् “अयमप्यग्निरोजसा बलेन मध्यमानो जायते, तस्मादेनम् (पग्निम्) पाई" मन्त्रदृक् । किमाह ? "सहसस्युवम्” “सहसः सूनुम्” “सहसो यहुम् । दुवः सर्पि- गतिरित्य वमादयः शेषाः ॥ "'वः सर्पिरामुतिः प्रनो होता वरेण्यः। सहसपुत्रो अडतः । -इति (ऋ० सं० २, ५, २८, ६)। टसमदस्या- र्षम्। गायत्री। पाग्ने यौ। अग्नौ विनियोगः समिदा- धाने। दुःप्रवः 'दूनः' द्रुमावः, 'सर्पिरासुतिः' च सर्पिरासवो यस्य, सर्वोिदकमासते य पाहुतिहारण। 'प्रबः' च पुराणः, 'होता' 'वरखः' वरणीयः 'सहसः' बलस्य यः 'पुत्र' य: 'पद्धतः' महान् विचित्रो वा। स इदं नाम प्रमाक करो. वित्याशौर्गतमाख्यातमध्याहत्व समाप्यते ॥

·१२७ । प. १पा० ३व.] दैवतं काण्डम् । "वह यद यविष्ठा सहसः सूनवाहुत । छतावा अजियो भुवः ।"-इति (ऋ० सं० १, ५, २४, ३) । विरूपस्वार्षम्। पाग्नयो। गायवी। सामिधेनौष्वाग्नेयेऽवाद्यकामकर्मणि याज्या। हे 'यविष्ठय' युवतम! 'सहसः' बनस्य 'मूनो' पुत्र! 'यत्' यस्मात् 'पाहुत' पभिहुत, 'ऋतावा' सत्यवान्, उदकवान् वा, 'यजियः' यज्ञसम्पादौ 'भुवः' भवसि । तस्मात् त्वां वयमपि जुहुमः, स त्वमस्माकमप्येव भवेत्ये तदाशामहे । "अग्ने वाजस्य गोमतः ईशानः सहसो यहो। प्रस्मे धेहि जातवेदो मडियवः !"-इति (ऋ० सं० १, ५, २७, ४)। उणिक्। गोतमस्यार्षम्। भाग्नेयो। इष्टकोपधाने पग्नो विनियोगः। हे भगवन् ! 'पग्ने!' 'सहसो यहो' वसस्य पुत्र! 'जातवेदः! यदेतद् वानः पत्रम्, गोमत् गोभिः तहत्, त्व तस्य 'ईशानः' ईश्वरः । अतो ब्रूमः-'परमे' पास 'धेहि' स्थापय। प्रनयापि कुरुष्वेतत् 'महित्रवः' महदेतत् अवो गवादि। इत्य तदाशास्महे । “यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्ताम्,-"अग्नि द्राविणोदस- माह" इति। नेदमनेनाभिप्रायेण इन्द्रादयं द्रविणोदमो जायते, किन्तर्हि ? "ऋत्विजः” “पत्रः एतस्मिन् “द्रविणो- दसः पग्ने: “उयन्ते । ते पुनः कस्मात् ? “हविषः दातारः" देवानां हि हविःविणम्, तदेते ददत इति द्रविणोदस एते। ततः किम् ? "ते च एन जनयन्ति" । “निगमो: ऽपि" हि "भवति" ऋविनामयमग्निः पुत्र इति। तद्यथा- "शषौणां पुत्रो अधिराज एर्ष:-इति । “अग्नाग्निचरति प्रविष्ट ऋषी'सां पुत्रो अधिराज एषः। तस्मै विधेम हविषा कृतेन मा देवानां यूयुयाम भागधेयम् ।”-इति (य. वा. सं. ५, ४) । भनेन निर्मयोऽग्निरभिद्यते। यः 'एषः' 'अधिराजः' ·निरुतम् । [ उत्तरषट्कम, अधिकदीप्तिः, 'अग्नौ' पावनौये 'पग्निः' निर्मध्यः 'प्रविष्टः 'चरति' ज्वलन्, 'ऋषीणाम्' कृत्विनं 'पुवः' तैर्मथितः, 'ती विधेम' तं परिचरामहे वयम्, पनेन पाज्येन 'इविषा' । किम् ! इति–'मा देवानां यूयुयाम भागधेयम्' इति । प्राप्तमेतदभिहोमाख्यं 'भागधेयं' सुवेणाभिजुहोतीति । शास्त्र- लोऽस्य अग्न्याख्यस्य देवस्य ‘मा यूयुयाम' मा लोलुपामेत्यतो विधेम । अथवा अस्मै अग्नये हविर्दनः । विधति दानकर्मापि भवति ॥ । "यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्तम्,-"ऋतुयाजेषु द्राविणो. दमा: प्रवादा भवन्ति, तेषां पुन: पातस्यन्द्रपानमिति (समाख्या भवति" इति। एतदप्यकारणम्। कस्मात् ? यस्मात् “भक्तिमात्र भवति तत्” गुणत: संवादः, दुबला हि समाख्या, यतः असामर्थ्यात् कुतश्चित् गुणानुवादः,-"यथा वायव्यानौति” “सर्वेषां सोमपात्राणाम्" नानादेवतानामपि सताम्॥ "यथो एतत्"-"सोमपामेन" एनं "स्तोतीति'। इद. मप्यकारणम् । कस्मात् ? यस्मात् “अस्मिवप्येतदुपपद्यत" सोमपानम्। कथम् ? इति-"सोमं पिब मन्दसानो गण- थिभिः" इति। “भग्न मानिः शभक्तिभिः सोम पिव मन्दसानो गंगात्रिभिः। पावकेभिर्विश्वमिव भिंगयु. भिर्वेलानर प्रदिवा केतुना सजूः ॥” इति (ऋ० सं० ४, ३, २५, ८)। हे भगवन् ! 'अग्ने !' 'वैशानर!' त्वमेभिः 'मरुद्भिः' मितरोचिभिः प्रचिंभिः, 'शुभयनिः' भवन्तम् 'ऋक्कभिः' रसहर्तृभिः, 'मणविभिः' गणशो भवन्तमात्रयतिः, 'पावकेभिः' पावयित्वभिः, 'विशम् इन्वभिः' सर्वमिदमाग- कृद्भिः, बन्दनु 'पायुभिः' पयनशीलैः, 'प्रदिवा' चिर.

·८५.१पा० ३०] दैवतं काण्डम् । १२८ - स्तन,: 'केतुना' प्रजया कर्मणा वा 'सजः' संयुक्तः, 'मन्दसान:' मोदमानः 'सोमं' 'पिब'। इत्येतदाशास्महे। पर्चिषोऽव मरुतः, ऋत्विजो वा मरुतः, अन्यथा धनुदाहरणमेवेष मन्त्रोऽग्न : सोमपाने स्यात्, इतरैमरुद्भिः सम्बन्धात् ॥ “यथो एतत्-'द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस:- इति, अस्यैव तत् भवति"। यत् पुनरेतदुक्तम्, ऋतुयाजेषु 'द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदसः'-इति, 'अस्य एव' पग्नेः 'तत् भवति' अग्न रपि सोमभागित्वात् ऋतुयाजेषु । भवति हि तेषु “वनस्पते०-० द्रविणोदः पिब ऋतुभि:"-इति (ऋ० सं २, ८, १.३)। वनस्पतिशब्दसामानाधिकरण्यात् सोमपानार्थे सम्बोधने द्रविणोदसो विशेषणविशेष्यभावसाम- र्थ्यात् नान्यो वनस्पतद्रविणोदाः । वनस्पतिश्च पुनरसंशय- मग्निः, “वह देवता दिधिषो हवींषि" इति इविवहनकर्म- संयोगात्, खिष्टक्वविकारश्रुतेश्च वनस्पतः । तस्मादग्निद्रव- णोदा नेन्द्रः ॥ यत् पुनरेतदुक्तम्-इन्द्राथं सोमः संस्क्रियते, तस्मादिन्द्र एवास्य केवल: पाता, नान्य इति। नैतदेवम्, सोमो धन्यस्य देवतायै मौयते, अन्यस्य संस्कृियत, अन्याभ्यच राने, इयते च। तद्यथा। "अभि त्य' देवम्" इति साविवधा मौयते, "शरंशुष्टे"-इति इन्द्राय संस्कि यते, पुनरपि च मौयते “इन्द्रायाभिमातिनं"-इत्येवमादिभिः । नाना. देवताभ्यो एयते च मित्रावरुणाद्याभ्यः । तथा च इयते। नदेवं विधिवशात् विचित्रा सोमतन्त्रगतिः। तत्रतं सत्यशक्य वयव यत्र सोमः, तत्र तत्रेन्द्रः पाता इति । सम्भुक्त चाग्नि- रिन्द्रेण सह प्रत्यक्षमैन्द्राग्ने अहे “इन्द्राग्नी प्रार्गतम्"- इत्यत्र। भवति चाम्न्यर्थमपि पृथक् ग्रहणं यजुषा सोमस्य ·निरुतम्। [उत्तरषट्कम, "अग्नये त्वा रायस्पोषाय त्वा"-इति। तस्मादग्निरपि सोमस्य पाता स्यात् ॥ ३ (२) । मेद्यन्तु ते वयो येभिरौयसेऽरिषण्यन्वौ- लयखा वनस्पते। आयूया धृष्णो अभिगर्या त्व ने'ष्ठात् सोम द्रविणोदः पिब ऋतुभिः । मेद्यन्तु ते वड़यो वोढारो यैर्यास्यरिष्यन् दृढी- भवायूय धृष्णो अभिगूर्य्य त्वनेष्ट्रीयाविष्णा- विष्णयो विषण्यो धिषणाभवो धिषणा वागधि- षेदधात्यथ धौमादिनीति वा धौसानिनौति वा वनस्पत इत्येनमाहेष हि वनानां पाता वा पाल- यिता वा वनं वनोते: पिबतु भि: कालैः ॥४ (३)॥ इत्यष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥८,१॥ यथा इह ऋतुयागेषु-"मद्यन्तु ते वयः” इति (ऋ. सं० २, ८, १, ३)। सत्समदस्याषम्। जगती। कृतव्या। "जिमिदा संहने (दि. प. १३७)” तस्य लोटि मेद्यन्तु इति भवति। हे भगवन् ! 'वनस्पते!' 'द्रविणोदः' 'मेद्यन्तु निरन्तु एते 'ते' तव 'वजयः' "वोढार:” अखाः 'थेभिः ईयर्स' यैर्नित्य गच्छसि । 'अरिषण्यन्' अहित्यमानः केन- चिदपि। स त्वमभिरखैरागत्य अम्माचं 'बोलयख' दृढ. मात्मानं कुरुष्व, सोममस्मत्प्रत्त पातुम् । कथञ्चैनं पिब ? 'प्रायूय' पामिश्रा मिश्रीक्वत्याङ्गल्या, स हि पानपातॄणां खभावा यदगुल्या मन्थनम्। हे 'कृष्णो' शत्रूणां धर्षायतः ! 'अभिगूर्य' अभ्युद्यम्य ततो 'नेष्ट्रीयात् विष्णात्' 'योम' ·प. १पा० ४ख०] दैवतं काण्डम् । अथवा वा। सा नष्ठा वषटकतं 'पिब' 'ऋतुभिः' कालैः सहेत्ये तद् ब्रूमहे ॥ "धिष्णतः धिषण्यः” “धिषणा वाक" तदर्थमसो साधत, त्स्य पश्चादुपविष्टो होता शंसति । धिषणा करूात् ? "धिषेः" धातोः “दधात्यर्थे” वर्तमानस्य, सा हि वाक्, अर्थ धारयति, शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वात् । "धीमादि. नीति वा, धौसानिनीति वा। धौः प्रज्ञा, कर्म वा । एतस्यां सीदति, सनोति वा, सम्भजत इयं वा, तयोः सीदति मनोति वा, सनिमित्तत्वात्। एवं धौशब्दात् पूर्वपदम्, सदेः सनोतर्वा उत्तरपदम्, धिषणाशब्दस्य विकल्पेन ॥ “वनस्पते इति एनम् आह” द्रविणोदसम्, तस्मादग्निरि- त्यभिप्रायः॥ अथ कथमग्निर्वनस्पतिः ? "एष हि वनानां पाता वा पालयिता वा” । 'हि'शब्दो हेत्वर्थः । यस्मात् 'एषः' 'वनानां' वृक्षादीनाम् अन्तर्गतोऽपि, ममर्थोऽपि दग्ध म, न तानि दहति, तस्मात् अयं तेषां 'पाता' रक्षिता, 'पालयिता' वेति । केवलं धात्वन्यत्वम्, स एवार्थः । अथ “वनं” कस्मात् ? “वनोते:” सम्भजनार्थस्य, तद्धि दादिप्रयोजनार्थ सेव्यते । 'पिब ऋतुभिः' “कालैः” सह इति वाक्यशेषः। एवमयमग्निर्द्रविणोदा: सूक्तभाग्धविर्भाक् च। निपात- मेवैतत्,-मध्यमं ज्योतिः, उत्तमं च ज्योतिः, एतेन नामधे. येन भजेते इति॥ एष देवतापदविचारन्यायः सर्वत्र देवतापदविचारार्थो यथासम्भवमुपादेयः प्रज्ञाविवृष्ये शिष्यस्येति । ४ (३) । इति ऋज्वयां निरुतात्ती त्रयोदशाध्यायस्थ (अष्टमाध्यायस्य) प्रथमः पादः ॥८, १॥

·१३२ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, हितीयः पादः॥ अथात आमिय प्राप्रियः कस्मादामोते: प्रोणातेर्वामीभिरामीणातौति च ब्राह्मणं तासा- मिश्नः प्रथमागामौ भवतोमः समिन्धनात् तस्य षा भवति ॥१ (४)॥ "प्रथात भाप्रियः”। 'प्राप्रियः' इमादीनि। श्राग्रीषु निवक्तव्यानि तानि पुनरमूनि प्रेषिके आप्रोसूक्तो। पाठ- क्रमनियमाद विवक्षितकमाणोति देवतापदसमान्बायेऽपि ग्रामाणत्वात् पाठक्रमप्रयोजनस्य विवक्षितकमाण्य व तत्रै. तद् भवति। इमान्यग्निजातवेदोवैश्वानरप्रभृतीनि किं विव- क्षितकमाणि उत युगपदभिधानासम्भवात् अर्थत एषां क्रमः । इति । H तत्र विवक्षितक्रमाणीति केचित्। कथम् ? इति । इह तावत् स्थानानि भूर्भुवःस्वरिति पाठानुपूधैव नियतानीति तत्स्थानिनामप्यन्यादीनां स एव क्रमो एयते, स ग्राह्य- माणो न न्याय्य उत्स्रष्ट मिति । अपि च सति क्रमप्रयोजने अग्नि: पृथिवीस्थानी यस्मात्, अतस्त प्रथमं व्याख्यास्याम इति हेतुवचनमुपपद्यते, उत्तरत्र च, “तासाम् इयः प्रथमा- गामी भवति"-इति, "तेषामः प्रथमागामो भवति"- इति, “तेषां रथः प्रथमागामी भवति" इति। तत्र तत्र प्रथमागामी भवतीति वचनं यथाप्रधानमभिधानं पूर्व समानातमित्यस्य न्यायस्योपप्रदर्शनार्थमिति लक्ष्यते, इत. रथा वितिक्रमेषु प्रथमागामिवचनमकत्वैव यांकचित् पदमुपादध्यात्। तदेतत् पथिवीस्थाने सर्वत्र वामप्रयोजन ·प. पा० १५०] दैवतं काण्डम् । १३२ न मुच्यते ।-पार्थिवस्य ज्योतिषो यथा 'पम्नि'-शब्देन प्रसिह तमः मम्बन्धः, न तथा 'जातवेदः'शब्देन, यथा 'जातवेदः'- शब्दन, न तथा 'वैश्वानर'-शब्देन, यथा च 'वैश्वानर'शब्देन, न तथा 'द्रविणोदः'शब्दन। तान्य नानि गुणविप्रकर्षात, प्रसिद्धिविप्रकर्षाच अग्निशब्दात् विप्रथन्त, भादौना तु व्यवधानेनान्यभिधानत्वमित्यतितरां विप्रकर्षः, अश्वप्रभृत- यस्तु स्थानमात्रमग्नेर्भनन्त इति इभप्रभृतिभ्योऽपि विप्रक. थन्ते । तेषामपि च उदितप्रमाणहत्तयोऽश्वशकुनिमण्डूका इति प्रथमम्, अनुदितप्रमाणवृत्तयस्तु अक्षादयः ते पश्चादाह- भ्यः । इत्येवं सर्वत्र क्रमप्रयोजनमुपेक्ष्यम् । शाकपूणिस्तु पृथिवीनामभ्य एवोपक्रम्य स्वयमेव सर्वत्र क्रमप्रयोजनमाह। तदुक्त वार्तिककारेण-"क्रमप्रयोजनं नाम्नां शाकपूण्य पलक्षितम्। प्रकल्पयेदन्यदपि न प्रजामव- सादयेत् ।"-इति ॥ प्रकृतमिदानीमुपवयं ते ।-इमादीनां गुणाभिधान- केवामान्य किञ्चिदस्ति, यतस्ते नाधिकारवचनम् “प्रथात आप्रियः" इति। 'अर्थ' - इति विशेषाधिकारे। 'अत:'- इत्यानन्तर्यो । 'आप्रियः' वक्ष्यन्त इति वाक्यशेषः । इह कारणादभिधेये अभिधाननियमो नैरुतानाम: तदर्थमुपोहत्य “प्राप्रियः” कसात् ? “प्रापोते: प्रोणातेर्वा", -इति निराह। प्राप्रिय ऋचः, तत्सम्बन्धात् देवता अपि तथाहि दर्शयति-"पानीभिराप्रीणाति" “इतीमा पानीदे- वता:"-इति च । ऋचस्तावत् पान वन्ति प्रीणन्ति वा देवता प्रत्याप्रियः, अथ पुनर्देवता पाप्यन्त पापीयन्त वा इत्याप्रियः। 'तासाम् इधाः प्रथमागामो भवति" प्रथममागन्तुमस्थ २२१--नि--१२ ·१२४ निरकम् । [उत्तरषट्कम, पापीतेवतापदसमानाये शोलमिति प्रथमागामी। कथात् एतत्प वकत्वादिज्यायाः, अनित्यत्वाञ्च तनूनपावराशंसयोर- न्यतरस्य। दू "तस्य" उधास्व, समित्वलापस्य, “एषा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"- १ (४) ॥ समिदो अद्य मनु'षो दुरोणे देवो दवा- न्यबसि जातवेदः। श्रा च वह मित्रमहधि- कित्वान् त्वं दूतः कविरसि. प्रचेताः ॥ समिवो अद्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवो देवान्यजसि जातवेद श्रा च वह मित्रमहश्चिकित्वांश्चेतना- वांस्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः महड्वचेता यन्नम इति कास्यक्योऽग्निरिति शाकपूणिस्त- ननपादाज्यं भवति नपादित्यननन्तरायाः प्रजा- या नामधेयं निर्णततमा भवति गौरच तनरुच्यते तता अस्थां भोगारतस्याः पयो जायते पयस अाज्यं जायते अग्निरिति शाकपूणिरापोऽच 'तन्य उच्यन्ते तता अन्तरिक्षे ताथ्य अोषधि- वनस्पतयो जायन्त घोषधिवनस्पतिम्य एष आयते तस्य षा भवति ॥ २ (५) । “समिचो प्रय-इति (इ. सं०८, ६, ८, १)। जमदग्ने - गर्षन् । त्रैष्टुभम् । सूकमेवाहाम्नेयं याखः । हेम ! यन्त्र 'समिधः सन्दीप्तः, 'अच' एतस्मिन् विशिष्टे यजनीयेऽहनि, ॥

·प. मा. श्ख.] दैवतं काण्डम् । १३५ द्योतनो वा, 'मनुषः' “मनुष्यस्य मनुष्यस्व" समानेऽहनि प्रहत्तयागानां व वर्णिकानाम् 'दुरोणे यन्त्ररहे 'देवः' दाता हविषां हेतुक त्वेन, 'देवः' दीप्तो बा, 'देवान् दानादिगुणयुक्तान् एतान् हेतुकर्तृत्वेन यागेऽभावमुपग- छन् 'यजसि' हे 'जातवेदः !' जातवेदस प्राधार इति तद. मिधानेन सम्बोध्यते, दृष्टा हि मञ्चस्थेषु कोशम तदभिधान- प्राप्तिः, अथवा जातवेदा पपि त्वदृतेऽनभिव्यक्तखगतिस्त्वदा- धारवादशक्त एवायं यष्टुम, तस्मात् जातवेदास्त्वदाधारो यति यत्, तत् त्वमेव यजमोत्य यते। अस्माकमप्य तस्मिनहनि हे 'मित्रमहः, मित्राणां पूजयितः ! नियमभ्युपेक्षमाणः उपकारहत्तो यजमानानां 'चिकित्वान्' जानानः 'भा च वह पाय च, देवान् पाइय चेतान् यज, तथास्मिन् कर्मणि ब्वलबनभावमुपेहि, यथैतस्मिन् कणि हवि: प्रतिजिवृक्ष- म्तोऽङ्गभावमौयुर्देवाः, अपि च नैतदतिचिवम्, यदेवमस्माक- मस्मिन् कर्मणि वर्तेथाः। किं कारणम् ? यतो ब्रूमः-त्वं दतः कविरम प्रचेताः। प्रन्यावेशादग्निर्यदपेच्योच्यसे, 'त्वम् एव 'दूत:' सर्वयजमानानां त्वत्य वकवाद देवताया- गस्य, 'कविः' कान्तदर्शन:-क्रान्तप्रकाशः सर्वत्र, 'प्रचेताः' प्रक्षष्टप्रधानः । यस्मात् त्वम् ऋत्विग्यामानानां सायुज्ये हेतुः, तस्य तव युक्तमस्माकमाइय देवान् यष्टुमित्यतो बूमहे- पाइय चास्माकं देवान् यज च । “यवेध इति कात्यक्यः । कत्यकस्य पुवः कात्यक्य पाचार्यः, समन्यते,-योऽयमिथ पाधीयते प्रतिप्रणवं यज्ञे स एवायमिति। मन्तस्मिन् मन्चे न तस्य लिङ्गमस्ति ? सव्यम्, माति साक्षात्, बेतु “समिकरः प्रथा-इति वयते, युवं च यदर्थमेव प्रयते स एवेन्यते । तस्मात् समिधा: - ·निरकम् । [उत्तरषट कम यजतावा. मेवेभभावमुपगतानामग्निना सन्दीप्तानां समुदायापेक्षमिदम्, व्यवहितमभिधानमाप्रोगतं समिदो प्रद्येति समिध एव घेमा इज्यन्त इति स्फुटमैष्टिके हो। समिधो यजेति प्रेषितो होता "ममिधः समिधो अग्न प्राज्यस्य व्यन्तु"-इति वषट्करोति । तस्माद युक्त यत् कात्यक्यो मन्यते यश इति ॥ अथ पुनरन्यः कथं मन्यतेऽत पाह,-"अग्निरिति शाक- पूणिः”। स पुनः कया उपपत्त्या अम्निं मन्यते ? भारा. दुपकारित्वात्, प्रेषस्य सबिपत्योपकारित्वाच्च । प्रियां यदापीरूपं तद बलवत्। किञ्च पुनराप्रियो रूपम् ? अन्यर्थता कथम् ? इति शृणु।-"समिझो. ।-“समिहो०-देवान् जसि जातवेदः । पा च वह मित्रमहचिकित्वान् दत: कविरमि प्रचेताः॥" - इति सर्वाय तानि प्रभिधानानि कर्माणि च अगौणान्यग्निपक्षे, गौणानीभपक्षे, “गौणमुख्य- योच मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः” इति न्यायः, तस्मादप्रय त- खरूपाया प्राप्रियो यजतावुपकारबाहुल्यादाग्ने यत्वाच प्रया- जानामग्निरेवायमनया प्राप्रिया इज्यत इति शाकपूणिर्म- न्यते॥ यास्कस्यापि चैतदेवाभिमतम्, “प्राग्ने या इति तु स्थिति:” -~-इति अधिकरणान्ते हि वक्ष्यति। एवं तहिं पग्निरियेत. देव समानातव्यमासौत, न यः । इति । नैवम् । कस्मात् ? समिडो अद्यत्य तदस्यामाप्रियामग्नोलिङ्गमस्ति, न खग्नि- अतोऽस्यासमानानम्, पौनरत्यदोषाचा तदिम- शब्देऽपि समानम् ? इति चेत्, तदपि धाप्रियां नास्तीति प्रेषिके समानानात्, क्रियाविशेषत्वाच। पाइय चाखाकं देवान् यज चेति स एषोऽग्निः समित्कलापमिनमानले. नाभिसम्पनस्तदाख्यतामुपगतः तेनेभाभिधानेनेज्यत इति शब्द:, न.

·म. पा. व.] दैवतं काण्डम् । ! । भयन्दः समाखातो नाग्निशब्द इति । सर्वव पाकपूरव- माग्रीष्वग्न्यन्यभिधानानि । माकपूणिपक्षे मम्बयोजना-हे भगवन् ! पम्ने ! 'समिक्षः' यः त्वं सन्दीप्तः, 'पा' पसिनहनि, 'मनुषः' मनुष्यस्य 'दुरोणे' यजरहे 'देवः' दाता, दीपनः, द्योतनो वा, 'देवान्' दातृन्, दीप्तान् वा 'यजसि' 'जातवेदः !' हविषा यजमानानां जान- प्रज्ञान ! स त्वमस्माकमपि हे 'मित्रमहः' मित्राणामुपकार- प्रवृत्त ! 'चिकित्वान्' जानानः खमधिकारम्, पाइय देवाम् यज चेति। किम् ? ब्रूमहे-यस्मात् त्वमेव 'दूतः' सर्वयज- मानानां भवसि। 'कवि:' कान्तदानः, 'प्रचेता:' प्रहाई- प्रज्ञान इति ॥ "तनूनपात्”-इति । निर्वक्तव्यम् । तत् पुनरेतत् “पाज्यम्" इति कात्यक्यः, “अग्निरिति शाकपूणिः”। यथा तावदान तथा निरुच्यते-"नपात्-इति अननन्तरायाः मामधेयम्” या पितुरनन्तरा, पुवाख्या सा भवति, अनन- न्तरा, पौत्राख्येत्यर्थः । किं कारणम् १ सा हि "निर्णततमा भवति" कथम् ? पुत्रस्तावत् पितुर्नीचैनं तो भवति, ततोऽपि मोचैर्मततमः पौवः। तवैतस्मिन् पक्षे य: 'त'शब्दः पूर्वपदं तनूनपाच्छब्दस्य, तेन “गौः” “उच्यते”। सा कस्मात् ? “मताः पस्यां भोगा:” चौरदध्यादयः । ततः किम् ? "तस्याः पयो जायते" तस्याः पुत्रः पयः, “पयसः पाज्यं जायते" तन्मात् तस्थाः पौवः। एवं गोः तन्वाख्यायाः नपात् पाज्यम् । तखात् सन्नपात्। पग्निपक्षे "भापः” “पत्र” पस्मिन् पम्मेः तनूनपात्त्व न "तन्वः उच्चन्त"। ताः कस्मात् । “सता. परि"। ततः किम् ? "ताभ्यः पोषधिवनस्पतयो जायन्त" "पोषधिषन. प्रजाया ·निरुताम् । [उत्तरषटकम्, स्पतिभ्यः” “एषः” अग्निः “जायते”। तस्मादयमपां पौत्रः । "तस्य" तनूनपात:-पाज्यस्य अम्ना प्राधान्यस्तुतिः “एषा" "भवति"-1२ (५) तन'नपात् पथ तस्य यानान्मध्वा सम- अन् खेदया सुजिह्व। मन्मानिधौभिरु त यज- मन्धन् देवत्रा च कृणुयध्वरन्नः ॥ तनूनपात् पथ तस्य यानान् यन्नस्य यानान्मधुना सम- अन् खदय कल्याणनिह्व मननानि च नो धौभि- र्यनच समईय देवान् नो यज्ञ गमय नरा- शंसो यन्न इति कास्यक्यो नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्त्याग्निरिति शोकपणिनरैः प्रशस्यो भवति तस्यैषा भवति ॥ ३ (६) ॥ "तनूनपात् पृथ ऋतस्य "-इति। हे 'तनूनपात्' प्राज्य ! त्वमुच्चसे। एतान् ‘पथः' मार्गान् सर्वान् 'तस्य' यजत्य 'यानान्' हवींषि, यज्ञे यान्य मन्ति, तानि 'मध्वा' मधुरंग खादेन 'समचन्' सम्प्रक्षयन् ‘खदय' खादुतामापादय । हे सुजित ! जिह्वया हि ते एतदेवं कुर्वन् 'ममानि' "मननानि" यानि च वयं मन्यामहेऽर्थवस्तूनि ध्रुवाण्य तानि नः स्युरिति, तानि स्वाभिः 'धीभिः' खैः कर्मभिः, अभिघारणालङ्करणोपस्तर- णादिमि: 'ऋन्धन्' संसाधयन् स्वगुणैरुपकुर्वन् 'समईय' सम्या- दय । अपि चैवं कुर्वक्रेतं यज्ञ 'समईय' सम्पादय । या काचि- दापदुत्पद्यते यत्रस्य तं प्रायश्चित्त नाङ्गभावमुपगच्छन् “गमय" ·म. पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १३८ 'देववा' “देवान्” प्रति, खिष्टमध्वरमस्माकं च कुरुष्व त्यर्थः । -एतदाशास्महे त्वत्त:॥ "अग्निरिति शाकपूणि: । हे भगवन् ! 'प्रग्ने!' 'तनू- नपात्' त्वम् एतान् ‘पथः' 'तस्य' यज्ञस्य ‘वानान्' हवींषि, 'मध्वा' मधुरेण पाककृतेन रसेन 'समञ्जन्' समभिव्यञ्जयन् 'स्वदय' मृष्टीकुरु । है 'सुजि ' खर्चिः ! अथवा हे सुवाक् ! एतान्यवं कुर्ववस्मदभिमतान्यर्थवस्तूनि नः संसाधयन् ‘यन्त्रम्' 'ऋन्धन्' समईयन् खसामर्थ्याच्च ‘देवना' देवप्रविष्टं कुरु । - इत्येतदाशास्महे वयं त्वत्त इति ॥ "नराशंसः, युनः इति कास्थक्यः”। कस्मात् “नराः अस्मिन् प्रासौनाः शंसन्ति”। नरशब्दः पूर्वपदम्, प्रासेनि- ठान्तव्य मध्यम्, शंसतेरुत्तरपदम्। अथ कोऽथः ? 'नराः' मनुष्या: 'अस्थिन्' 'आसौनाः' उपविष्टाः 'शंसन्ति' इति नरा. शंसः। “अग्निरिति शाकपूणिः” । “प्रशस्यः” स्तुत्य: “भवति" ॥ "तस्य” नराशंसस्य “एषां भवति" प्राधान्यस्तुतिः ॥ ३ (६) ॥ स कस्मात् ? “नरैः” ॥ नराशंसस्य महिमानमेषामुप स्तोषाम यजतस्य यत्नः। ये सक्रतवः शुचयो धियन्धाः वदन्ति देवा उभयानि हव्या ॥ नराशंसस्य महिमानमेषामुपस्तुमो यज्ञियस्य यन्न ये मुक्क- र्माणः शुचयो धियं धारयितारः खदयन्तु देवा उभयानि हवौंषि सोमं चेतराणि चेति वा ·१४० नितम् । [उत्तरवट कर गात्मकः तान्चाणि चावापिकानि चेति वेल ?ः स्तुति- कर्मण इन्धर्वा तस्यैषा भवति ॥ ४ (७) । "मराशंसस्य महिमानमेषाम्” इति ( सं १, २, १, २)। वर्तमान एव कर्मणि ब्रवीति। योऽयमेषा- मभिमतफलदाता नराणां नराशंसो यतः, ट्रव्यदेवतात्या- प्रयोगः, तस्य पधिष्ठाता, ताग्नौ देवता- विशेषे जगदुत्पत्त्यनुग्रहवीजम् । 'नराशंसस्य' वयम् उप- स्तोषामः' “उपस्तुमः" उपगम्य चेतसा 'महिमानं' माहा. माग्य विभूतिं 'स्तुमः' अभिकीर्तयामः । 'यजतस्य' “यजि- यस्य” यजनसम्पादयितुः, प्रयोक्तुरभिमतफलप्सम्यादयितुः 'या' वर्मभिः युक्ताः उपस्तुमः । यदेवमेतस्मितपस्थितम- हिनि नराशंसे यज्ञ किमप्यस्तु । -इत्याशास्महे। 'ये' 'सुक्रतवः' "सुकर्माणः" जगदनुग्रहप्रवृत्ताः 'शुचयः' निर्णित- 'धियं धाः' स्वाधिकारयुक्तानां कर्मणाम् अनुवि- "धारयितारः” प्रज्ञानां वा। एवमादिगुणयुक्ताः 'देवाः' ते 'स्वदन्ति' "खदयन्तु” एतानि 'हव्या' "हवींषि" 'उभयानि' । यदि सौमिकः पशुः, तत: “सोमं च” “इतराणि" पशपुरोडाशधानाप्रभृतीनि, प्रथ पृथक् सोमात्, ततः "तान्वाणि" प्रयाजाज्यभागविष्टकप्रभृतीनि, “भावापिकानि च" प्रधानमवींषि ।-इत्य तदाशास्महे । "पग्निरिति शाकपूणिः” । वोऽयमेषामभिमतोपकार- कारी, नराणां प्रशस्यः, नराशंसोऽग्निः, तस्य बयम् 'उपस्तो- षामः' "उपस्तुमः" 'महिमानं' 'यजतस्य' यत्रसम्पादयितुः 'व:' कर्मभिः दानेर्वा संयुक्ताः, तमित्रु पस्तुतमहिम्नि नरा- सिम्मी तानि 'ये' 'सुक्रतवः, देवा:, शुचराः, धियं धाः' तरपापा:

·८५० २पा० ख० दैवतं काण्डम् । १४१ ते एतानि 'उभयानि' हवींषि पाखादयन्तु। इत्येतदा. शास्महे। “ईलः” अग्निः । स पुनरयम् “ई: स्तुतिकर्मणः” स्तूयते घसौ। “इन्धतेर्वा” दीपनार्थस्य, तक्रियायुक्तो घसी। "तस्य" “एषा" प्राधान्यस्तुति: "भवति"-॥ ४ (७) । आजुह्वान ईडयो वन्यचा याह्यग्न वसुभिः सजोषाः । त्वं देवानामसि यह होता स एना- न्यक्षौषितो यनीयान् ॥ पाहूयमान ईलितव्यो वन्दितव्यचायाह्यग्ने वसुभिः सहजोषणस्व देवानामसि यह होता यह्व इति महतो नाम- धेयं यातच तश्च भवति । स एनान् यक्षी- षितो यनौ यान् । इषित: प्रेषित इति वाधौष्ट इति वा यजौयान्यष्टुतरो बर्हिः परिवहणात तस्यैषा भवति ॥ ५ (८)॥ "भाजुहान ईद्यो वन्व"-इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, ३)। हे भगवन् ! यः त्वम् 'ईद्यः' 'वन्द्यः च' सर्वलोकस्य । 'ईद्यः' दीपनाईः इविभिराज्यादिभिः। 'वन्द्यः' स्तुत्यः । स त्वम् 'पाजुद्धानः' “पाइयमानः" एतस्मिन् कर्मणि प्रमाभिः, 'वसुभिः' 'सजोषाः' “सहजोषण:” समान- प्रौतिर्भूत्वा 'भायाहि'। कस्मात् पुनरेवं ब्रूमहे ? इतः, यथात् हे 'या' “महत् !” 'त्वम्' “असि" 'होता' “देवा- नाम्" पाहाता। "सः" त्वमस्माभिः 'इषितः' “प्रेषितः" "मधीष्टो वा अध्येषितो होटले खित्वा अस्माकम्, “एनान्" M

·१४२
निरतम् ।
[ उत्तरषटकम्
देवान् 'यक्षि' यज इत्येवं धूमहे । किमित्येवं बूमहे?
यस्मात् 'यजीयान्' पसि “यष्टतरः” मनुष्यहोरिति :
पर 'ईद्यः' इति एकवचनमग्न रयवधानेन तथैतभिन्
मन्चे एकस्य श्रुतत्वात, ऐष्टिके पुनोत्रे 'इलो पम्न पाव्यस्य
व्यन्त'-इति बहुवचनयुक्तादाख्याताद व्यस्वित्य तस्मात् 'इलः'
-इत्येतस्यापि बहुवचनत्वमेव 'ईडो व्यन्तु'-इति। तच्च
पुनरवाभिधानम्, पब च पुनरोषधय एव, तास पृथिवी-
खाना: इत्यग्निं भजन्ते, बदामनायमग्निरिज्यत इति ।
तब बहुवचनं प्रतिसमाधानमोषध्यात्मनाग्न र्व्यवधारणात् ।
उताक्ष-योऽयम्बोषे पृथिव्यामग्निरन्तरौषधिवनस्पतिष्वप्स
तमुविन्यथुः सर्वगणं सर्वनामानम्” इति
। तस्मादुपपद्यत
इति॥
-
"बहिः” इति निर्वतव्यम् । तत् पुनरेतत् प्रसिदमेव
कुशमयं यजाङ्गम्।
तत् कस्मात् बर्दिः । इति। उच्यते,-
“परिबर्हणात्” परिच्छेदनात, लूनं हि तद् भवति, परिहाई
वा। “यस्य मषा” बर्हिषः प्राधान्यस्तुति: "भवति"-.५ (८)॥
प्राचीन बहिः प्रदिया एथिव्या वस्तो-
रस्था हज्यत अग्रे झाम्। व्य'प्रयते वितुरं
वरौ यो देवेभ्यो अदितये स्थानम् ॥ प्राचीन
बर्हिः प्रदिया पृथिव्या वसनायास्याः प्रष्टज्यते
अग्रे यहां बहिः पूर्वाह्य तहिप्रयते वितर
विकौतरमिति वा विस्तीर्णतरमिति वा वरीयो
घरतरमुरतरं वा देवेम्बवादितये च खोनं

·पा (प.] दैवतं कालम् । सोनमिति मुखनाम स्थतेरवस्यन्येतत् सेवितव्यं भवतीति वा दारो नवतेर्वा द्रवतेवळ वारयतेर्वा तासामषा भवति ॥ ६ (९)॥ ? "प्राचीन बहि:"-इति (२० सं० ८, ६, ४)। प्राच्या दिशि यदश्चितं गतं जातं प्रागग्रं वा यत् स्तोर्यते, तद् भवति 'प्राचीनम्'। किम्युनस्तत् ? 'बहिः' "प्रवृज्यते” प्रच्छिद्यते नूयते, अथवा "प्रज्यत" प्रस्तीर्यते। किं पुनरेवमेव स्त्रमा मोषिकया? नेत्य च्यते,-"प्रदिशा" विधिवाक्येन प्रागु- दग्खा बहिश्छिनत्तोति सामर्थ्यात्, अथवा “प्रदिशा" प्रस्तरणमन्त्रेण "देवस्य त्वा"-इत्यनेन। स्तरणपक्षेऽपि "प्राचीनं बर्हिः स्तृणाति"-इति विधिवाक्यम्, “जर्ण- म ट्रा पिप्रधख-दति मन्त्रः । (३० सं० ३, ८, २१, ४)। किमर्थं पुनस्तत् प्रवृज्य ते ? 'पृथिव्याः वस्तोः अस्याः'। पृथिवी वेदी, तस्याः 'वस्तोः' “वसनाय" प्रान्छादनाय । कदा च पुनस्तत् प्रवृज्यते ? 'अग्रे अड़ाम्' “पूर्वाह्न" तदा हि प्रशस्यते दर्भस्तरणं लवनं वा। तत्प्रवृत्तं वा यथाकालं विविध 'प्रयते' । विस्तीर्यते वेद्यां छाद्यमानायाम् । प्रहज्यमाणं वा विस्तीर्यमाणं वा विप्रथते । 'वितरम्' विस्तीर्णादपि “विस्ती. पतरम्” 'वरीयः' “वरतरम्” अन्येभ्यो यज्ञालेभ्यः श्रेष्ठतरम्, तदाधारत्वाचविषाम्, “उरुतरं वा” बहुतरं वा । किमर्थं पुन- स्तत् प्रहच्यते, विप्रथते वा ?'देवेभ्यः' "च" 'अदितये "च" कथं नाम 'स्योन' "मुरयं" स्यादिति, बहिषा हि सगुणोत्कर्मयो देवानां हषिर्दातृणां यजमानानाम् अभौसितेन प.लेन योगो भवति, तत् सुखम् । 'पदितये' पृथिव्य, बहिषा हिसगुणी- ?

·निरताम्। [उत्तरषट्कम, तात् कर्मणचाहुतिहारण वृष्टिर्भवति, तत पोषधिप्ररोहः। सत् मुखम् ॥ नान अवोत्यनिरिति। तेन यज्ञानमेवाभिमतमेतदिद मप्यस्थाचार्यस्य च तद्हारेणेव व्यवधानेनाग्निः स्तूयते, पृथि- व्यायतनत्वात् तस्य। अपर पुनरग्निवदपि योजयन्ति मन्त्रा. थदृशः। तत्पक्षे बर्हिरित्यग्न्यभिधानम्। प्रागुच्यते प्रणीयत इति 'प्राचीनं बहिः' प्रहदमाहवनीयाख्य ज्योतिः । “प्रह- ज्यते" प्रणीयते तत् पुनः 'प्रदिशा' वचनेन प्राञ्चभुधरन्तीति । 'पृथिव्याः' 'वस्तोः' “वसनाय" अग्निनैव हि वेदिरनग्निका भवति । 'अग्रे अक्राम्' “पूर्वाह्न" तत् विविधं 'प्रथते' सामि- धेनौप्रक्षेपात्। श्राज्यभागाधारादिषु च विस्तीर्णतरं विक्षिप्त- तरं प्रथते । 'वरीयः' “वरतरम्” अन्येभ्यो ज्योतिभ्यः, “उरु- तरं" महत्तरं “वा' 'देवेभ्यः' यजमानेभ्यः इतरेभ्यो वा, 'पदितये' "च" पृथिव्यै कथं नाम 'स्योनं' स्यादिति ॥ "स्योनम्-इति सुखनाम” । “स्थतेः धातोः अवपूर्वात्, तदेव हि अवस्यन्ति" व्यवस्यन्ति, निवसन्ति प्राणिनः । "सेवितव्यं भवतीति वा" नदि सर्वस्य सेवनाहं भवति "हारः" इति। निवक्तव्यम् । “यज्ञे गृहहार इति कात्यक्यः”। ताः पुनरैताः “जवतेर्वा" जवन्ति हि ताभिः । "ट्रवतेर्वा"। धात्वन्यत्वमर्थकत्वम् । “वारयते” वारणीया हि हारादेव निवायंन्त । “तासाम्” “एषा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"-६ (e) व्यचखतौरवि या विश्चयन्तां पतिभ्यो न वनयः शुभमानाः। देवो'ारो वृहतौविश्व- मिन्ना देवेभ्यो' भवत सुमायणाः ॥ व्यञ्चनवत्व - ·म. पा० ७५०] दैवतं काण्डम् । १४५ उरुत्वेन विश्रयन्तां पतिभ्य इव जाया जरू मैथुने धर्म शुशोभिषमाणाः वरतममङ्गमूरू देव्यो दारो बृहत्यो महत्यो विश्वमिन्वा विश्व- माभिरेति यन्ने गृहबार इति कास्यक्योऽग्नि- रिति शाकपूणिरुषासानकोषाश्च नक्ता चोषा व्याख्याता नक्तति रात्रिनामानक्ति भूतान्यवश्या- येनापि वा नक्ताव्यक्तवर्णा तयो रेषा भवति ॥ ७ (१०)॥ "व्यचखतीः" इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, ५)। 'या' एताः विविधेनाञ्चनेन गमनेन युज्यन्ते 'व्यचखती.' ताः । किं कुर्वन्तु ? 'उर्विया' उरुत्वेन महत्त्वेन 'विश्रयन्ताम' विश्रिय- न्ताम् । कथम् ? 'पतिभ्यः न जनयः' “पतिभ्य इव जायाः" यथा पतिभ्यो जाया “अरू मैथुने धर्मे” विवृण्वन्ति “शुशोभि- षमाणा:” शोभयितुमिच्छमाना: प्रहर्षात्, एवं विश्रय- न्ताम्। इदानीमुत्तरोऽईच: प्रत्यक्षततः ।-याः यूयं व्यञ्चन- वत्य: एवं विश्रयध्वे, ततो ब्रवीति,-हे "देव्यः” दानक्रियाहे- तुभूताः! 'हारः' “बृहत्यः” “महत्यः” 'विश्वम् इन्वाः' "विश्वम्” सर्वम् “आभिः” “एति” यन्त्रोपकरणमिति विश्व मिन्वाः, 'देवेभ्यः' एतेभ्यो हविर्दाभ्यः ऋत्विग्भाः यजमानेभ्य इतरेभ्यो वा। 'सुप्रायणाः' सुप्रगमना: 'भवत'।-इत्य तदाशासाहे। "अग्निः इति शाकपूणिः”। तत्पचे योजना-पन्यश्चिषी द्वारः । जवनात् द्रवणाहा। हविर्वा, ताभिर्जवति द्रवति वा, २०-नि-१३ यूयमुच्यध्वे।

·१४६ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, वारयति वा रक्षाप्रमतीनौति हारः। 'व्यचखतीः' याः एताः विविधनाचनेन तहत्यः प्रम्यर्चिषः। ताः उरुत्वेन "विश्वय. न्ताम्'। कथम् ? “पतिभ्य इव जायाः” अरू मैथुने धर्मे शोभयितुमिच्छमामा:। या यूयं विविधेनाचनेन तहत्यः, याश्चैवं वित्रयध्वे, ततो ब्रवीमि। हे “देव्यः” “बृहत्यः" 'विश्वमिन्चाः' सर्व हविर्याभिर्जवति, ता यूयमस्य हविष: 'सुप्रायणा:' सुगमना: 'भवत' इति । "उषासानता"-इति एकपदम् । अस्य विग्रहः-"उषाश नता च"। अत्र “उषा व्याख्याता"-"उच्छतीति सत्या" इति। “नति रात्रिनाम" । तत् कस्मात् ? “अक्ति" क्ल दर्यात “भूतानि" “अवश्यायेन"-इति। अवश्यमेतदा. यन्तीत्यवश्यायाः पुष्वा। अनतरकारलोपे नका। “अपि वा नमा अव्यक्तवर्गा। नकारः प्रतिषेधे, न प्रता, न व्यता, अहः सर्वमभिव्यक्तरूपं भवति, न तथा राविः। “तयोः” “एषा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"-७ (१०)॥ यथा ॥ आसुष्वयन्तो यजते उपाके उषासानता सदतां नि योनौ । दिव्ये याषणे बृहतौ सुरुको अधि थिय शुपिशन्दधाने॥ सेमी- यमाणे इति वा मुष्वापन्त्याविति वा सौदता- मिति वा न्यासौदतामिति वा यजिये उप- क्रान्ते दिव्ये योषणे बृहत्यो महत्यौ सुरुको सुरोचने अधिदधाने शुक्रपेश थियं शुक्र शोचतेल लतिकर्मणः पेश इति रूपनाम पिंशन ·८५० २पा. ८ ख० ] देवतं काण्डम् । १४७ तेर्विपिशितं भवति। दैव्या होतारा दैव्यो होतारावयं चाग्निरसौ च मध्यम स्तयो रेषा भवति ॥ ८ (११)॥ - “प्रामुवयन्ती”-इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, ६) । 'पासु- वयन्ती' "सेमीयमाणे” परस्परं स्पायमान, पथवा “सुष्वा- पयन्यौ” सुष्टु जनान् स्वापयन्यो। 'यजते' हेतु कर्तृत्वेन यजते “यनिये" यज्ञसम्पादयित्रयौ। 'उपाके' "उपक्रान्त" उप- गम्य इतरतरं कान्त । 'दिव्ये दिविजे द्योतने। 'योषणे' सम्मिश्रे परस्परत: । 'बृहती' "बृहत्वौ, महत्यो"। 'सुरुको "सुरोचने" सुदीप्त । ये एते एवमादिगुणयुक्त उषासानक्ते 'अधिश्रियम्' श्रियम् “अधिदधाने” उपरि स्थापयन्त्यो, 'शुक्रपिशम्' “शुक्रपेशसम्” शुक्ररूपां श्रियम्, 'भासदताम्' "आसीदताम्” एतस्मिन् स्व “योनौ”। प्राकार उत्कृष्यते उपसर्गस्य हि क्रियापदेन सामर्थ्यम्,-"न्यासीदताम् इति" नियमेनासौदतामिति, निरुत्तरपदस्थोऽप्यपकष्य तेनैव क्रिया- पदेन। निशब्दश्वोत्तरपदो वा पादपूरणः । न ब्रवीत्यग्निरिति, येन हित्वानुपपत्तिरिति केचित् । अपर पुनर्वर्णयन्ति-उषा अग्नीप्तिः, नक्का पाहुतिदीप्तिः, विवासयति तमः, आहुतिरनत्याज्येन। ते एते दीस्याहुती मुटु स्मयमाने इव 'यजते'। 'यजिये' यन्त्रसम्पादयित्वयो। 'उपाके' "उपक्रान्ते” परस्परतः। 'दिव्य' द्योतने परस्परा- श्रयणात् । योषणे' मिश्रीभूते। ‘बृहती' "बृहत्यो, मइत्यो"। 'सुरुको' "सुरोचने"। 'अधिदधाने' 'शपियम्' “शुक्र- पेशसम्"। एतस्मिन् यजमाने 'श्रियम्' 'भासदताम्'

·१४८
निरुक्तम्।
[उत्तरषट्कम,
"प्रासौदताम्"। एतस्मिनग्नौ "न्यसीदताम्” नियमेनाधिक
वा।-इत्येतदाशास्महे ॥
"पेश इति रूपनाम" "पिंशत:" धातोः, तधि “विपि-
शितं भवति” विकसितं भवति, यावदाश्रयमावित्वात् ।
विनिहितमिति केचिदन्याश्रितत्वात् ॥
"दैव्या होतारा"-इति वक्तव्यम्। “दैव्यौ होता "
इति शब्दसमाधिः । “अयञ्चाग्निरसौ च मध्यमः” इत्यभि.
धेयवचनम्। “तयोः” “एषा" प्राधान्यस्तुति: "भवति"-
॥ ८ (११)॥
दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना
यन्न मनुषो यजध्यै। प्रचोदयन्ता विदथेष
कारू प्राचीन ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ।
दैव्यौ होतारौ प्रथमौ सुवाचौ निर्मिमानौ
यज्ञ मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय प्रचोदयमानौ
यन्न षु कर्तारौ पूर्वस्यान्दिशि यष्टव्यजिति
प्रदिशन्तौ तिस्रो देवौस्तिस्रो देव्यस्तासामे षा
भवति ॥ (१२) ॥
“दैव्या होतारा"-इति (ऋ० सं० ८,६, ८, १)। यावती
"दैयौ होतारौ”। देवेषु भवी देव्यो, देवावेव वा देव्यो,
खार्थे एव तद्धितः। मनुष्थहोतारौ होटमैत्रावरुणो अपेक्ष्य ।
दैयौ होतारौ इति विशेषणम्। को पुनस्तौ ? 'होतारा'
“होतारौ” पाहातारौ देवानाम्, वायग्निकलक्षणो। 'प्रथमा'
"प्रथमौ" मुख्यौ, मनुष्यहोतारावपेत्य । 'मुवाचा' "सुवाचौ"
।

·स्प० २पा० १० ख० ] दैवतं काण्डम् । १४८ प्रशस्तवाचौ, सुस्तुतो। 'मिमाना यज्ञम्' यज्ञनिर्मातारो, नित्यं 'मनुषः' “मनुष्यस्य” 'यजध्यै' “यजनाय”। “प्रचोद. यन्ता' प्रचोदयमानौ 'विदथेषु' “यज्ञेषु” 'कारू' “कर्तारो" ऋत्विजौ, नानग्निको यज्ञोऽस्तीत्यग्निनिर्मिमोते, न चासाव- नुपमातो वायुना ज्वलतीति वायुनिर्मिमौते । विज्ञायते हि- "तस्मादेष नानुपातो ज्वलति" इति। स एष मैत्रावरुणो वायुरग्नेोळवदधियज्ञे वर्तमानस्य नित्यं चोदयिता, तन्मूल- त्वाश्च यज्ञकर्मणः । तावेव देवानामाहातारौ उच्यते। यावेतावेवं 'प्रचोदयन्तौ' 'विदथेषु' यन्त्रेषु, 'कारू' कर्तारी मनुष्यहोतुः अनुग्रहस्य, नित्य खाधिकारकर्मानुग्रहसविधा- नात्। यदेतत् 'प्राचीन' प्राच्यां दिशि ‘ज्योतिः' पाहवनी. याख्य प्रणीयते। प्रदिशा मन्त्रण प्राचीमनु प्रदिशं प्र होति अनेन विधिवाक्यप्रदेशेन, अनेन वा “प्राञ्चमुहरन्ति”- इति । एतत् प्रणीय नित्य यष्टव्यमित्येवमर्थ 'प्रदिशन्तौ' पात्राप- गन्ताविव यो नित्यमवियोगन खभावतो यज्ञोपकार वत्त- मानौ ममाप्येवं वत्त तामिति । एवमाख्यातमध्याहृत्य समा. प्यते, निराख्यातत्वान्मन्त्रस्य । "तिस्रो देवी:” - इति पदम् । ताः पुनरेता: “तिम्रो देव्यः” प्रथमया ता निराह, तिम्र इति देवीशब्दस्य विशेष- णम् । “तासाम् एषा भवति" प्राधान्य स्तुतिः-॥ ८ (१२) । হয় भारती तूयमे विला मनुष्वदिह चे तयन्ती। तिम्रो देबौहिरेदं स्थोनं सरखतौ वर्षसः सदन्तु ॥ ऐतु नो यन भारती चिE भरत श्रादित्यस्तस्य भा . श्रा नो' ·१५० निरक्षम्। [उत्तरषट कम इला च मनुष्यवदिह चेतवमाना तिस्रो देव्यो बहिरिदं मुखं सरबतौ च मुकर्माण प्रासो- दन्तु त्वष्टा वर्णमत्रुत इति नैतास्विषेर्धा खाहौप्तिकर्मणस्वक्षतेर्वा स्यात् करोतिकर्मण- स्तस्यैषा भवति ॥१० (१३)॥ "आ नो यन भारती"-इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, २) । आभिमुख्य न अस्माकं यत्रमागच्छतु। का पुनरसौ ? इति । 'भारती' “भरत आदित्यः” सर्वभूतान्यु दकेन बिभत्ति, "तस्य” स्वभूता “भाः” दीप्तिः । कथमेतु ? तूयम्' "क्षिप्रम्”। इला "च" पृथिवीस्थाना। "इहैवेलया वसुमत्या"-इत्यनु- याजेषु उग्रौतसामर्थ्यात् पार्थिवत्वात् । 'मनुष्वत्' "मनुष्यवत्" 'इह' कर्मणि 'चेतयन्ती' "चेतयमाना" यथा मनुष्वेण मनुष्य पाहतो भोक्नुमविलम्बमान पागच्छेत्, क्षिप्रमेवमागच्छतु, मा ममेह कर्मणि हविर्भोक्तव्यमित्येवमर्थं जानाना। 'सरखती' "च" मध्यस्थानवमेव 'चेतयन्तौ' पागच्छतु । 'तिम:' पपि “देव्यः” 'स्वपस:' “सुकर्माण:" अस्मिन् कर्मणि 'इदं बहिः' 'योनं' "मुखं” प्राप्य एतस्मिन् 'भासदन्तु' "प्रासीदन्तु"। इत्येतदाशास्महे । "त्वष्टा"---इति वक्तव्यम् । अत्र तूर्णशब्दात् क्षिप्रवाचिन: पूर्वपदम्, प्रश्नोतरुत्तरपदम्। क्षिप्र व्यानोति, यदनेन व्याप्तव्य भवति। “विषेर्वा" धातोः वृक्षार्थस्य, हर एव नित्य मसी देवतात्वात्। “त्वक्षतेर्वा स्यात्" क्रियासामान्यमानवा. चिनः, उत्सृष्टतनूकरणस्वार्थस्य । “तस्य" "एषा" प्राधान्यस्तुतिः "भवति"-॥१० (१३) । ता पता:

·एप पा० १९ख०] देवतं. काण्डम् । १५१ व इमे द्यावाप्रथिवी जनिबौ रू पैरपिश- वनानि विश्वा। तमद्य हो'तरिषितो यौ- यान् देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥ य एमे द्यावाप्रथिव्यौ जनयियौ रूपैरकराद् भूतानि च सर्वाणि तमद्य होतरिषितो यजौयान् देवन्वष्टारमिह यज विद्वान् माध्यमिकखष्ट - त्यामध्यमे च स्थाने समानाताऽग्निरिति शाकपूणिस्तस्य षापरा भवति ॥ ११ (१४) ॥ “य दुमे द्यावापृथिवी”- इति (ऋ० सं० ८, ६, ८, ३) । 'यः' "वष्टा" 'इमे' “द्यावापृथिव्यो” सर्वेषां भूतानां “जन- यिौ" 'रूपैः' नानाविधैः अनेकप्रकारैः "अकरोत्" "भूतानि च सर्वाणि"। अथवा रूपैरिति कत्र्तवानया बतीयया लक्ष्यते, तत्तद्रूपमास्थाय 'यः' त्वष्टा द्यावा- पृथिव्यावकरोत् भूतानि च सर्वाणि । किं तस्य त्वष्टुः ? देवम् 'त्वष्टारम्' 'इह' प्रद्येतस्मिनहनि कर्मणि वा हे होतः ! 'यक्षि' यज 'विहान्' जानानः मवेदमवश्य कर्त्तव्यमिति ॥ माध्यमिकस्त्वष्टेति विचारः । तत्र तावत् “माध्यमिकः त्वष्टा-इति" "पाहुः" प्राचाया:, केचिदैरुता एवं मन्यन्ते। 'माध्यमिक:'-इति सज्ञाप्रसिद्धिः । को हेतुः ? "मध्य मे च स्थाने समानात:" इति। किञ्च एतस्बेि व मन्त्रे व्यप. देशात् । कथम् ? य इमे द्यावापृथिव्यौ भूतानि च सर्वाख- करोत् तं देवं त्वष्टारं यजेति। त्वष्टुरन्यो यष्टा। स एव पुनः सम्बोध्यते हे होतरिति मनुष्यहोवा, न चान्यः पार्थिवादग्ने.

·कोऽत्र ? । १५२ निरक्षम्। उत्तरषट्कम, होतास्ति, तस्माद यो यष्टा स पार्थिवः, य इज्यते स मध्यम- स्त्वष्टेति । सर्वशिल्पिमतामाचार्यो देववईकिर्दाक्षायणीपुची हादशानामादित्यानामन्यतम इत्यै तिहासिकाः । निश्चयः । अयमेव “अग्निरिति पाकपूणिः । कथं यत्तावन्मध्यमे च स्थाने समानात इति ? अकारण- मतत्-अयमप्यग्निमध्यमे स्थाने समानात इति। यत् पुन• रेतद् व्यपदेशात् इति ? तदपि समानमिन्द्रेणापि त्वष्ट्रव्यप- देश इति-त्वष्टा दधदिन्द्राय शुष्ममिति, अपि च व्यपदेशा. दन्यत्वमित्य शक्य मध्यवसातुम्, अनन्यत्वेऽपि हि व्यपदेशो भवति। तद्यथा-"अग्निमग्न पावह" इति। हे अग्न ! भगवन् ! अग्निम् श्रावह इति व्यपदर्श सत्यनन्यत्वम्, न हि पार्थिवादन्यः सूतभाग हविर्भाग् वा अग्निरस्ति, योऽनेन प्रसिद्ध होटत्वाभिधाननाहूयेत, इज्येत च-"खं महिमान- मावह"-इति। खिष्टकति विशेषलिङ्गात् स्वयमेवात्मना- मानं विधिवशात् आह्वानन संस्कृत्य इंधं धमनेकधा वा यजति, अन्यहाभिनिवत्त यति । तहदिहापि कर्मात्मनः परो योऽस्य तक्षणक्रियालक्षणगुणम्, योग्यात्मा यदधिष्ठितः, कर्मात्मा सर्वरूपाणि पाकैन विकरोति । केन विकरीति? तमधिकृत्योचते-"त्वष्टा रूपाणि विकरोति" इति। तदय- मुख्यते-मनुष्यहोवा यज त्वमिति। एवं तावद् व्यपदेश: शक्य प्रतिसमाधानः । यत् पुनरुक्तं देवशिल्पीति ? तत्तद्गुण- सामान्यादेवासावपि कौशलातिशयमपक्ष्योच्यत इत्यदोषः । यथा चाग्निरेव नान्यः, तथा विशिष्टतरलिङ्गा "अपरा" ऋक् “भवति"-॥ ११ (१४) । श्राविध्यो' बईत चारुरासु जिझाना- ·८५० पा० १२ख०] दैवतं काण्डम् । मूर्खः खयशा उपस्थे । उभे त्वष्ट र्बिभ्यतुर्जा- यमानात् प्रतीचौ सिहं प्रति जोषयेते ॥ प्राविरावेदनात्तत्त्यो वईते चारुरासु चारु चर. तेर्जिह्म जिहौतेरूई उछितो भवति खयशा आत्मयशा उपस्थ उपस्थाने । उभे त्वष्ट विभ्यतु- र्जायमानात् प्रती चौ सिंह प्रति जोषयेते । द्यावाप्रथिव्याविति वाहोरात्रे इति वारणी इति वा प्रत्यक्त सिंहं सहनं प्रत्यासेवेते ॥ १२ (१५) ॥ इति अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ८, २॥ "अाविष्ट्यो' वद्धत"-इति (१० सं० १, ७, १, ५)। 'आविः' प्रकाश: । स कस्मात् ? “आवेदनात्" सर्वस्य प्रकाशनात्। तस्मात् “तत्त्यः” तस्य तनिता 'पाविध्यः' किंलक्षणः ? 'चारुः' चरणशोलः, अनवस्थितः। किं करोति? 'वईते'। क्क ? 'पासु' क्रियासु, प्रज्ञासु वा प्रसवाय । कस्य ? 'जिह्यानाम्' कुटिलचेतमामपि मनुष्याणाम् अवैषम्येगा ऊर्द्ध- मेव ज्वलति, कुटिलानामपीन्धनानामकुटिल ऊर्द्ध मेवेति केचित्। एवमेव 'वईत' । 'स्वयशा:' “आत्मयशा:” परमना- श्रित्य यशस्वी। 'उपस्थे' “उपस्थाने” यत्रासावुपनतस्तिष्ठति 'प्राविध्यः'। योऽयमेवमादिगुणयुक्तः त्वष्टा, तस्य त्वष्टुः' अग्नेः 'जायमानात्' एव 'उभे' वे अपि 'बिभ्यतुः' । के पुनस्ते ? "बावापृथिव्यौ इति”। यथायमतिमहान् वईते, अवश्यमय- ·१५४ निरुतम्। [ उत्तरषटकम्, नावां धक्ष्यतीति । “अहोरात इति वा"। सदुपज्वलिते महत्यग्नावनुपशाम्यति। अहोरावयोरर्थववाभावः। तस्मात् ते अपि बिभ्यतुः । अपि नामायमेवमतिप्रहहः पावामन्यतर- मनुच्छिद्यादिति। “परणी इति वा"। अवश्यमयमावां जातो यतो यदा तदा धक्ष्यतीति अत: अरणी प्रपि बिभ्यतुः । एवं बिभ्यत्यो किं कुरुतः ? नान्या गतिरस्तीति 'प्रतीची' नाम तं प्रत्यश्चिते अभिमुखे 'सिंह' “सहनम्” अभिभवनम् 'प्रतिजोषयेते' “प्रत्यासवेते, उपकारकत्वेन, कथं नाम यमावां न भस्मसात् कुर्यादिति ॥ एवमयमेवाग्निरिह त्वष्टेति ॥ १२ (१५) ॥ इति ऋज्वायां निरुतात्तो त्रयोदशस्य (अष्टमस्य) अध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ८, २॥ वतीयः पादः॥ वनस्पतिर्व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ १(१६) ॥ “वनस्पति:" अवसरप्राप्तः । स पुनरयमभिधेयतोऽभि- धानतच "व्याख्यातः” “एष हि वनानां पाता वा पालयिता वा"-इति। "तस्य” “एषा" प्राधान्यस्तुति: “भवति" ॥ १ (१६)॥ उपावसन मन्या समञ्चन् देवानां पार्थ घटतुथा हवौंषि । वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः बदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥ उपाव- सृजात्मनात्मानं समझन् देवानामन्नस्तारतो

·८०३पा० ख० ] दैवतं काण्डम् ।
१५५
हौंषि काले काले वनस्पतिः शमिता देवी
अग्निरित्येते वयः खदयन्तु
हव्यं मधुना च
घृतेन च तत् को वनस्पतियूप इति कात्यक्यो-
ऽग्निरिति शोकपूणिस्तस्य षापरा भवति ॥ २
?
अतः
"_पावसज"-इति (ऋ० सं०
(ऋ. सं० ८, ६, ८, १०)।
'उप' आमिष्य 'प्रवसृज' एतत् पश्खाख्यं 'पाथः'। अना.
थितविशेषः,-किमयमग्निर्वा, यूपो वा इत्युच्यते ? उत वा
अन्य एव कश्चित् ? इति। उत्तरेऽईच वनस्पतिशब्दः प्रथमा-
मम्बन्धात् परोक्षः, इह पुनरुपावसृजेति मध्यमपुरुषयोगात्
प्रत्यक्षः कोऽप्यभिधीयत इति सुतरामनाश्रितविशेषः इति
विचारास्पदमिति। परं विचारयिष्यति-"तत् को
वनस्पति:?" इति । 'मन्या समझन्' “आत्मना पात्मानम्"
अस्य पशोः 'समचन्' समभिव्यञ्जयन् विशिष्टेन संस्कारेगा
खाधिकारसम्बन्धिना। 'देवानाम्' एतत् 'पाथः' “पवम्"
एतदमुनैव प्रकारेण 'ऋतुथा' च "ऋतावृती" "काले काले"
षण्मासादौ 'हवींषि' चैतान्यन्यान्यपि प्राज्यप्रभृतीनि 'उपा.
वसृज' देवेभ्यो देहोति। किञ्च, वनस्पतिः' 'शमिता देवः'
'अग्नि:'--"इत्येते त्रयः”। विग्रहणात् देवशब्दोऽग्निविशे-
षणमिति दर्शयति। वनस्पतिश्च शमिता चाप्रत्यक्षदेवते
एव, असन्दिग्धश्च देवोऽग्निरित्य ते वयः 'स्वदन्तु' "स्वदयन्तु,'
स्वाहुतामायादयन्तु। 'मधुना' चोदकेन प्रोक्षणाभिप्राय
'वृतेन' चैतदस्माभिः संस्कृतं पाथः । - इत्ये तदाशास्महे ।।
"तत् को वनस्पतिः ?"-इत्यादिविचारः ।
तत्र तावत्

·- निरुतम् । [उत्तरषट्कम, "यूपः इति कास्थक्यः”। कस्मात् यद्यप्येतस्यामाप्रियामना. विष्कृतोऽग्न विशेषः, तथापीयम् “अपरा” यूपाचनीयां अक्, या सविपत्य यूपानने यूपमभिधानेन संस्करोति। तयथा- ॥२ (१७) अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पत मधुना दैव्ये न। यदूईस्तिठा द्रविण ह धत्ता- द्यद्दा क्षयो' मातुरस्या उपस्थे'। अञ्जन्ति स्वामध्वरे देवान् कामयमाना वनस्पते मधुना दैव्य न घृतेन च यदूईः स्थास्यसि द्रविणानि च नो दास्यसि यहा ते कृतः क्षयो मातुरस्या उपस्थ उपस्थाने अग्निरिति शाकपूणि स्त- स्यैषापरा भवति ॥ ३ (१८) ॥ "अञ्जन्ति त्वाम्” - इति (ऋ० सं० ३, १, ३, १) विखा- मित्रस्यार्षम् । पुरोरुक्। “देवेभ्यो' वनस्पत” - इति च। हे यूप ! 'अञ्जन्ति त्वाम्' म्रक्षयन्ति त्वाम् ऋत्विग्यजमानाः । क्व ? एतस्मिन् ‘अध्वर' यज्ञे। किमिच्छन्तः ? 'देवयन्तः' देवान् यष्टु कामयमानाः । केन अञ्जन्ति ? हे 'वनस्पते !' युप ! 'मधुना दैव्येन' संस्कृतेन "तेन” इत्यर्थः, देवानां यन्मधु, विज्ञायते हि-"देवानां मधु यद् पृतम्” इति। किमित्य- अन्ति ? 'यत् ऊईः तिष्ठाः' यस्मात् अक्तः त्वम् “ऊर्छः स्थास्यसि" अञ्जनादनन्तरमुच्छ्रयिष्यन्ति त्वाम्। यस्माच्च ते 'क्षयः' 'मातुः अस्याः' पृथिव्याः 'उपस्थे उपरि। क्षयो स्थार्थमवटः। तस्मादवश्यमूहः स्यास्यसि । तथा स्थित्वा पशुधारणसमर्थः, प्रधानक्रिया- निवासः,

·म०३पा० ४ख.] दैवतं काण्डम् ।
पूर्वानं भावयित्वा तदहारण तत्फलानि “द्रविणानि च" प्रव
श्यम् अस्मभ्यं “दास्यसि"-इत्यतः समचन्ति।
एवमस्मिन् समनने यूपे वनस्पतिशब्दः प्रयुक्तः। तस्मात्
यूपो वनस्पतिरिति॥
“अग्नि: इति शाकपूणिः। कस्मादिहाप्युपावसृजेति ।
अस्थानाविष्कृतवनस्पतिशब्दार्थवाद भवतु परोक्षो यूपः, पर:
म्परा अस्य हविर्वहनलिङ्गलिङ्गिता पुरोरुक् यजतौ सविपत्या:
ग्नेर्वनस्पतिशब्देन अभिधायिका ऋग् भवति। तद्यथा-
॥३ (१८)
देवेभ्यो वनस्पते होंषि हिरण्यपर्ण
प्र दिवस्त अर्थ म् । प्रदक्षिणिद्रशनया नियूय
ऋतस्य' वक्षि पथिभौरजिछैः ॥ देवेभ्यो वनस्पते
हवोंषि हिरण्यपर्ण ऋतपर्णापि वोपमाथ
स्थाविरण्यवर्णपणेति प्रदिवस्त अर्ध पुराणस्त
सोऽर्थो यं ते प्रबमो यन्नस्य वह पथिंभौरजि-
छैर्ऋजुतमै रजखलतमैः प्रपिष्टतमैरिति वा
तस्य षापरा भवति ॥ ४(१९) ।
"देवेभ्यो वनस्पते"-इति। वसिष्ठस्वार्षम् । हे 'वनस्पते!'
'अग्ने !' 'हिरण्यपर्ण' ! हिरण्योपपर्ण ! ब्वलित! 'देवेभ्यः
'हवींषि' 'वक्षि' “वह"। कथम् ? इति । 'प्रदक्षिणित्' प्रदक्षिस
देवानां यो हविर्वहनधर्मः, तेन, पितधर्मविपरीतेन । कथं
वहनम् ? 'रशनया' 'नियूय' निबध्य, सुनिपुणं यथा न कि-
दपि तत्र इविरनवेक्षितं धूम्नभूतेन प्रधस्यत्, तथा। अपि च
२०/-नि-१४
!

·१५८ निरुतम्। [उत्तरषट्कम् 'ऋतस्य' “यन्त्रस्य" 'पथिभिः रजिष्ठः' य एव प्रसिद्धाः पन्थानो यज्ञस्य हविर्वहनाय देवान् प्रति ऋजुभ्योऽपि 'जुतमैः” यैः कालो नातिहीयेत,. "रजखलतमैर्वा" अव्यर्थमुदकवद्भिः, ते हि पथिकानां सुखाः, “प्रपिष्टतमैः” इति सुरूपतमैः प्रहततमस्क यें: असम्मोहः स्यात्, गच्छतस्त:, न च पुनरवि. दित कर्मणि त्वां विनियुजमहे । यतो अर्थम्' चिरन्तनमेव 'ते' 'अर्थ' हविर्वहनाधिकारलक्षणं विद्मः । “अयं यो होता"-इत्येवमादिमन्त्र भ्यः “टेवा दैधिरे हव्यवाहम् ॥”-इति (ऋ० सं० ८, १, १२, ३)। अतो अमहे बृमः-'प्रदिवः ते वहेति॥ ? एवमतस्मिन् मन्त्र हविर्वहनसंयोगाद् वनस्पतिशब्दस्या- ग्निरभिधेयः। अथ “एषा" वनस्पते: अग्नेः "अपरा” ऋक् “भवति" (मा पुनः किमर्थम् ? इति । प्रायोवृत्त्युपदर्शनार्थं बहुषु मन्त्र - वग्निर्वनस्पतिरिति)-॥ ४ (१८) ॥ वनस्पते रशनया नियय पिष्टतमया वयु- नानि विद्वान् । वहा देवचा दिधिषो हवौंषि प्र च दातारममतेषु वोच: ॥ वनस्पते रश- नया नियय मुरूपतमया वयुनानि विद्वान् प्रन्नानानि प्रजानन्वह देवान् यन्न दातुईवौंषि प्रब हि च दातारमझतेषु देवेषु खाहाकृतयः वाहेत्येतत्सु अाहेति वा खा वागाहेति वा ·५.३पा० ५ख० ] दैवतं काण्डम् । १५६ खप्राहेति वा खाहुतं हविर्नुहोतीति वा तासामेषा भवति ॥ ५ (२०)। “वनस्पते रश नया” इति। वनस्पतेरेव याज्या। हे 'वन- स्पते !' 'रशनया नियूय पिष्टतमया' “सुरूपतमया" प्रत्यर्थ दृढया एवमादिगुणयुक्तया रशनया नियूय अप्रध्वंसनाय निबध्य 'वयुनानि' खाधिकारयुक्तानि “प्रज्ञानानि” अस्मटुपकाराय 'विहान्' “जानान:” 'वह' एतानि अस्मत्प्रत्तानि 'हवींषि' । अस्य 'दिधिषोः' "दातुः” यजमानस्य अभिमतफलप्राप्तये 'देवता' देवान् प्रति प्रदातारम् ‘अमृतेषु वोचः कथयस्व एनं "दातारम्” 'अमृतेषु' “देवेषु” अमुना यजमाने एतानि हवींषि प्रत्तानि॥ एवमग्निवनस्पतिः ॥ यत् पुनरेतदुक्तं यूयाञ्जनीयायाम् - "यूपे वनस्पतिशब्दः" -अग्निरवासौ मानो यूपाञ्जनीयायां वनस्पतिशब्देनोच्यते। तटुक्तम्- हि वनानां पाता पालयिता वा"--इति। यस्मादन्तर्गता वनानां वनानि न दहति, तस्मादेष वनस्पतिः । उक्तञ्च-“योऽ. यसबीषे पृथिव्यामग्निरन्तरोषधिवनस्पतिषु अम, तमुन्निन्यथः सर्वगणं सर्वनामानम्" इति। योऽयमग्निरवानेन वन- स्पतिशब्देन यूपाभिधानेन वनस्पतिरभिधेय इत्यदोषः । अपर पुनः “अनन्ति त्वां”-इति, अधियन्त्रात् पृथक ना. धिदैवतमुत्याद्य शाकपूणिमतेनाग्निमेव वर्णयन्ति। यदाप्य- धियन्ने पस्य यज्ञाङ्गाभिवादः, तदापि नाधिदैवतमग्निमभिः धातुमस्याः परिहीयते सामर्थ्य मन्त्रार्थे इति। तत् कथम् ? “अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तः”। हे भगवन् अग्ने ! 'अञ्जन्ति इति । अत्र ब्रूमः यूपान्तर्गतो यूपात्मना वत्त- 'एष !

·निरुतम् । [उत्तरषट्कम, त्वाम्' पाघाराद्याभिराहुतिभिः 'प्रध्वरे' यजे 'देवयन्तः' देवान् कामयमानाः। यस्मात् त्वम् 'जईः स्थास्यसि बलि- थसि, यच्च ते 'क्षयः' 'मातुः' वेद्याः 'उपस्थ' “उपस्थान" उपरि उत्तरवेद्या: 'क्षयः' निवासः कृतः, तत्रोपज्वलितः “द्रवि- णानि" धनानि यजसिहौ यत्रफलान्यस्माकमवश्यं “दास्यसि" -इति, अतस्त्वामाहुतिभिरनन्ति ॥ कात्यक्यपक्षेऽपि “देवेभ्यो' विनस्पते"-"वनस्पतेरशनया नियूर्य-इत्यनयोरर्थयोजना।-हे 'वनस्पते' वानस्पत्य ! यूप! त्वमुच्चसे। 'हिरण्यपर्ण' छतपर्ण ! वह एतानि 'हवींषि अनुत्थिते त्वयि न एतानि उह्यन्त इति त्वमेवैषां वोढा इति प्रतीमहे। कथच्च पुनर्वह ? 'प्रदक्षिणित्' यथै- तानि वोढव्यानि अविपर्यस्यन्वतेन विधिना 'रशनया' एतया त्रिता 'नियूय' परिवीय त्वमात्मानम् 'ऋतस्य' यज्ञस्य ये पन्थान: रजिष्ठाः प्रदिव: चिरम्, तत एवायमर्थस्त्वया हवींषि वोटयानोति। विज्ञायते च “यूपेन वा पाहुतयः खगं लोकं गन्ति”-इति । “वनस्पते रशनया नियूय”। हे 'वनस्पते' वानस्पत्य ! यूप! 'रशनया' पिष्टतमया सुरूप- तमया विकृता 'नियूय' परिवीय त्वमात्मानं वह एतानि 'हवींषि' स्वाधिकारप्रयुक्तानि प्रज्ञानानि प्रजानन् प्रति- दिधिषोः इवितुः अर्थसिद्धये। “प्रब्रूहि च” एनं दातारम् 'अमृतेषु' देवेषु इति । "खाहाकतयः” निर्वतव्याः । काः पुनस्ताः खाहारुतयः । याः यागार्थमाइय उत्तमे प्रयाजे स्वाहाकारेण संस्कियन्त, ताः स्वाहाकृतयः। ननु “सद्यो जात:"-इत्याम्न यो मन्त्रः (१६१ पृ.)? सत्यमान यो मन्त्रः शौनकस्य, तथापि स्वाहा. छातयः समानाता:। किं कारणम् ? “सद्यो जात:- - ·- अ०३पा०६०] दैवतं काण्डम् । इत्यनुद्रुत्य अग्नेः स्तुतिमन्चे "स्वाहावतं दृविरदन्तु देवा: - इति सम्प्रदानम्। तत्र देवतार्थं सम्प्रदानमिति स्वाहाकृतयः समाखाताः, नाग्निरिति । अथ खाहारुतयः कस्मात् खाहावाहेत्यनुकीर्तने- मासामुत्तमस्य प्रयाजस्य प्रसंस्कारः क्रियत इति स्वाहा. ? कृतयः॥ । अथ “स्वाहा-इति एतत्” कस्मात् ? “मु” सुष्टु “पाह"- "इति वा”। यदेव सम्प्रदानदेवतायै किञ्चिदाज्यस्येत्यनेन मन्त्रेणाह तुभ्यमिदमिति, तदेव "सु-पाह" शोभनमाह। एवमस्य 'सुः' पूर्वपदम्, 'आई' -इत्यत्तरपदम्। अथवा इद. मन्यत् ब्राह्मणानुगत निर्वचनम्,-"स्वा वागाहेति वा” इति । विज्ञायते हि तवा वागभ्यवदज्जुहुधीति तत् स्वाहाकारस्य जन्म”-इति। अत्र च स्वशब्दः पूर्वपदम्, उत्तरपदं तथैव । अथ "खं प्राह इति वा”। को विशेषः पूर्वस्मात् ? पूर्वपदेऽस्य कारकान्यत्वम्, खा वागाहेति कतरि, खं प्राहेति कर्मणि, प्रपूर्व चोत्तरपदं प्रकर्षद्योतनाय। “स्वाहुतं हविः जुहोति इति वा” यदनेनैव हविर्जुहोतीति, तदेव सुष्टुापाद्य यथाभि- धानमग्नौ जुहोतीति हविःप्रधानोऽव निर्देशः । “तासाम्” वाहाकृतीनाम् “एषा” “भवति"-॥५(२०) । सद्यो जातो व्यमिमौत यज्ञमग्निः वाना- मभवत्यु रोगाः । अस्य होतु: प्रदिश्य तस्य वाचि वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः ॥ सद्यो जायमानो निरमिमौत यज्ञमग्निदेवानामभ- वत्पुरोगाम्यस्य होतुः प्रदिश्य तस्य वाच्यास्मे ·याजा आग्नेयो ११२ नितम् । [उत्तरषटकम्, चाहाकृतं हविरदन्तु देवा इतौमा आमोदे- वता अनुक्रान्ता अथ किं देवताः प्रपानानु- इत्य के ॥ ६ (२१)॥ "सुद्यो जात:"-इति (ऋ० सं०८, ६, ८, ५)। योऽय- मग्निः 'सद्यः' 'जात' “जायमानः" अनन्तरमेव 'व्यमिमौत यजम्' निवर्तयति यजम्। यच जातमात्र एव 'अग्निः देवा. नाम् अभवत्' 'पुरोगाः' "पुरोगामी" अग्रतो गामी प्राधान्येन। तस्य 'अस्य' 'होतुः' देवानामावातुः 'प्रदिशि' प्राध्यां दिशि 'ऋतस्य' गतस्त्र प्रणीतस्य उत्तरवेद्यादिकत्व म, 'वाचि' "आस्ये” वाचीत्यास्यमेवापेक्ष्य । 'स्वाहाकतं' वाहाकार- बलात् मन्त्रण प्रक्षिप्तं 'हविः' एतदाज्यम् 'अदन्तु' पिबन्तु 'देवाः' स्वाहाकृतयः । “इति" इतिकरणोऽधिकारसमात्यर्थः, प्रदर्शनार्थो वा। “इमाः" एता एव एकादश “आप्रीदेवताः” “अनुक्रान्ताः" इमाद्याः। ननु हादशानामनुकीर्तनम् ? सत्यम्, अनुक्रा- न्तानां तु एकादश वनस्पत्यन्ताः, यासामिह विचारः, न तु खाहाकृतिषु विचारोऽस्ति । तद्दे वतासंस्कारपरत्वात् उत्तमस्य यनती एकादशग्रहणात् एकादशप्रयाजविषय एवोत्तरो विचार इत्याचार्याभिप्रायो गम्यते । तत: किम् ? यद्यनुकान्तास्तान् प्रति विचारो वतिष्यते। ननु विचारित- मेव “यज्ञभ इति कास्थकाः, अग्निरिति शाकपूणि:"-इत्वे. वमादि ? सत्यम्, विचारितमेतत्। स तु प्रत्येकमानौदेवता- पदेषु विचारः, प्रयन्तु सामान्यः प्रकरणगतवासामेव विचा- रोऽनिचितानां निययावधारणाः, निषितेन हि व्यवस्थिते न प्रयाजस्य ·म.पा. व.] दैवतं काण्डम् । - ? विधिना भवितश्चम्, प्रधियजे यजतौ देतताध्यानाङ्गभाव. अवयात् तदेतदविषयमनिषितम् ॥ "प्रथ"-इति विचाराधिकारवाचिना अथशब्दन विचारमधिनत्योपोहन्ति-“अथ कि देवताः प्रयाजा:"- इति । का प्रयाजेषु देवता: ? इति। प्रयाज इति आश्रुतादि- यजमानोपस्थानान्तक्रियाकलाप उच्यते। प्रयाजेषु इयमाने. विति प्रसिद्धत्वात्। कुतः संशयः ? नानादेवता एव प्रयाज- प्रवादाः। पाप्रीणां वषट्कारेण सम्बन्धात् सर्वस्य चान्यस्य समनसो विशेषभावः। एवं सति विप्रतिपत्तिराचार्ययोः कात्यक्यशाकपूण्योः । तस्माद् व्यवस्थाप्यत इति ॥ कथं नानादेवताः प्रयाजप्रवादाः ? इति । तत्र तावत् "भाग्नेयाः इति एके” । कुतः ? "भाग्नेया वै प्रयाजा आग्नेया अनुयाजा:” इति च ब्राह्मणम्। तत्र ये एतस्मि- बर्थे सौचौकेनाग्निना विश्वश्च देवैः परस्परसंवादे दृष्ट ऋचौ। स हि किल सौचौकोऽग्निविखैर्देवैः सह संवदते। तमूचुः- 'एहि नो हवींषि वह' इति। स तानुवाच-'यज्ञे भागोऽस्तु' इति। ते तं प्रत्व चुः-'वृणोष' इति। सोऽनया; वव्र- ॥ ६ (२१)॥ मयाजान्मे' अनुयाजांच केवलान खन्त हविषो' दत्तभागम्। घतचापां पुरुषचौष- धौनामग्नेच दौर्षमायु'रस्तु देवाः ॥ तव प्रयाना अनुयानाच केवल ऊर्ज'खन्तो हविषः सन्तु भागाः। तवाग्ने यज्ञोय- मस्तु सर्वस्तुव नमन्तां प्रदिशश्चतसः॥ - .

·निरुताम्। [उत्तरषट्कम्, आग्नेया वै प्रयाला पांग्नेया अनुयाना इति च बाह्मणं छन्दोदेवता इत्यपरं छन्दांसि वै प्रयानाग्छन्दांस्यनुयाजा इति च ब्राह्मणतु. देवता इत्यपरमतवो वै प्रयानाः पशवोऽनु- याजा इति च ब्राह्मणं प्राणदेवता इत्यपर प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनुयाजा इति च ब्राह्मणमात्मदेवता इत्यपरमात्मा वै प्रयाजाः प्रजा अनुयाना इति च ब्राह्मणमाग्नेया इति तु थितिभक्तिमानमितरत् किमर्थं पुनरिद- मुच्यते यसै देवतायै हविर्य होतं स्यात्तां मनसा ध्यायेद्दषट् करिष्यन्निति ह विज्ञायते तान्येतान्येकादशापौसूक्तानि तेषां वासिष्ठ- मात्रेयं वाध्यावं गाममदमिति नाराशंसवन्ति मैधातिथं तमसं प्रषिकमित्यभयवन्त्यतो- ऽन्यानि तनूनपात्वन्तितनूनपात्वन्ति ॥७ (२२)। इत्यष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥८,३॥ "प्रयाजान् मे अनुयाजांच” इति (ऋ० सं०८, १, ११, ३-४)। हे विश्वेदेवाः ! 'प्रयाजान्' 'मे' मम 'केवलान्' अनन्यदेवतासम्पृक्तान्, अथवा निरवशेषान्। 'ऊर्जवन्तं' रसवन्त सर्वस्य 'हविषः' अवधार्य 'दत्तभागं' 'यजे' 'त' 'पपां' सारभूतम्, ताभ्य उत्पबम् पिबेयमहं प्रथममाज्य.

·4. पा. ७व.] दैवतं काण्डम् । १६५ भागे। 'पुरुषं च प्रोषधौनाम्' प्रोषधिमयानाच हविषो मम पुरुषपुरोडाशम् एवं नित्यं मम भागः स्यात्। मम 'प्रग्नः' हे 'देवाः !' 'दीर्घमायुः अस्तु' यथा मत्य र्वे भ्रातरः हविर्वहन्तः वषट्कारप्रवणा:, नाहं तथा मृषीष्टे त्यभिप्रायः। बयः पूर्वेऽग्नयः प्राग्धव्यं वहन्त देवेभ्यः, तान् वषट्कारः प्राश्वतंति-॥ एवमुक्तास्ते प्रनयोत्तरर्चानुजज्ञिरे तस्य तं भागम्। तव 'प्रयाजा अनुयाजाच केवल ऊजवन्तो हविषः सन्तु भागाः' यथा त्वयोक्तम् । अपि च किंबहुना, 'तवाग्ने ! यज्ञोऽयमस्तु सर्व:' त्वदधीन एवायं यज्ञः सर्वोऽस्तु, किञ्च 'तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः' प्रदिशोऽन्तर्भूता दिव व दिङ्- निवासीनि भूतानि भोग्यत्वेन कल्पन्तामित्यर्थः ॥ एवं ताब- ! ॥ दाग्नेयाः ॥ अथ नानादेवताः प्रवादा इति यदुलम्, तदनुप्रदश्यते- "छन्दोदेवता इति” एवमादि। तत् कोऽत्र निश्चयः ? “आग्नेया: इति तु स्थिति:" तुशब्दोऽन्यप्रवादनिवृत्त्यर्थः। केन विशेष- हेतुना आग्नेयत्वमवधियते ? ब्राह्मणं मन्त्रशोमयमाग्नेयत्वे, ब्राधणान्येव केवलान्यन्यदेवतात्वे, एतस्मात् विशेषतोर- वधारयामः-आग्नेयाः इति । पथ किमन्यदन्यतमम् ? इति "भक्तिमात्रमितरत्" छन्दोदेवता-इत्येवमादि। तदुक्तम्-“बहुभक्तिवादीनि हि बाधणानि भवन्ति" इति। "किमर्थं पुनरिदमुच्यते" किं विचारणे प्रयोजनम् ? इति। “यस्यै देवतायै हविर्सहोतं स्यात्, तां मनसा ध्यायेत् वषट् करिष्यन्"-"इति ह विज्ञा- यते"। मनसेति नामभिः संहितं हविर्देवतायै देवतामुपे. यादेवमर्थच सर्वत्र विचारः। तथाहि दर्शितम्-“यस्तु सूती भजते यौ हविनिरूप्यते"-इति। मनसेति किमर्थम ?

·निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम, केन वान्येन ध्यायेत् ? इति। शृणु-सर्वेन्द्रियविषयप्रत्या- हृतेन मनसा यथाश्रुतग्रहीतभावितानां देवानां नानात्वे. कलत्रित्वेष्वात्मनो हृदये विज्ञानमयीमालिख्य प्रतिकृति लक्ष्यो कत्यानन्यमनास्तत्कालमधीत्य याज्यां वषट् करिष्यं- स्तदनुचिन्तनसंस्कारसन्तानकरसेन मनसा हविष्यभिसन्धाय टंवतां ध्यायेत् इत्यस्य विशेषस्य द्योतनाबार्थप्राप्तस्यापि मनसो ग्रहणं मनमा ध्यायेदिति। ब्राह्मणं चैतदर्थमेवोतमाचा- ण, अत्र हि विशेषत: पुरुषार्थो बबन्ध इति, अतोऽन्यथा हि देवताचिन्तनशून्यं कर्म एतस्मिन् प्रधानकाले विकल- मित्यफलमेव स्यात्। एष एव च ध्यानकालो यजमानस्य, आहुतिप्रक्षेपकाले न तथाऽन्येषामप्यध्यय्युप्रभृतीनामाहुति- प्रक्षेपव्यापूतानाम्, लक्षणं हि होतेति ॥ “तान्येतानि एकादश आप्रीसूतानि" अनुकान्तानि । दशधा दशतयोषु, तेषामेकादशं प्रीषिकमिति। इतौमानी- त्यु पप्रदर्शनार्थमितिकरणः, एष एव तेष्वपि निर्वचनविचारा- वधारणकत्यः॥ यस्तु तहतः कश्चित् विशेषः, स उच्यते-"तेषां वासिष्ठम् आत्रेयम्" इत्येवमादि। वसिष्ठेन दृष्टं “वासिष्ठम्” अविणा दृष्टम् “आत्रेयम्” वध्यखेन दृष्टं “वाध्यखम्" सत्समदेन दृष्टं “गात्समदम्"। कः पुनरमौ विशेषः ? “इति” एताति "नाराशं. सवन्ति”। अथ पुनः “मेधातिथं, दैर्घतमसम्, प्रषिकम्" -इति। मेधातिथि ना दृष्ट "मैधातिथम्” दीर्घतमसा दृष्ट "दैवतमसम्” प्रेष इति ग्रन्थः, तेषु यत् तत् “प्रषिकम्”- "इति" तदिहोपवर्णितम् । एतानि “उभयवन्ति"- । “प्रतः अन्यानि यानि चत्वारि अवशिथन्त, तानि "तनूनपा. त्वन्ति ।

·म०३पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । अत्र नाराशंसयाजिनो वसिष्ठादयः, तेभ्योऽन्ये तननषा- द्याजिनः । तान्येतानि अमुना विभागेनावस्थितानि एकादश एकनिर्वचनावधारणानि ॥ अतोऽन्यानि दाशतयादाप्रीसूक्तवर्गात् सौत्रामण्यां वीणि, अन्यश्वमेधयोरेकैकम्। तत्र यानि सौवामण्यां तानि अना- ग्ने यानीति न परिसङ्ख्यातानि, प्रेषिकेण तु क्रमणात् तेषाम्। प्राग्निकाश्वमेधिके तु कर्मान्तरेऽपि विनियुज्य ते, न कैवलमाप्रीषु, इष्टकोपधाने-आग्निकमुत्तमायां चितौ "समास्त्वाग्न ऋतवो वईयन्तु (य• वा० सं०२७, १)"-इति, हादशापीरप्येष्विति। हस्तग्रहणमाख मेधिकं यजमानस्य- “समिडो अज्जन् वादर मतीनाम् (य० वा० सं० ३८, १)"- इत्याप्रीभिहस्त गृह्णातीति । अत प्राणीकाये प्रयोगव्यभिचा. रादाप्रीसूक्तवर्गमध्यपठिते अपि न परिसयात आचार्येण । सौतामण्यां तु प्रथमस्य पशोर्या हितीया आप्री, तस्या- मेकस्यामेव च नराशंसतननपाती-"नराशंसः प्रति शूरो- ऽमिमान स्तनूनपात् प्रति यज्ञस्य॒ धाम (य० वा• सं० २२, ३७)"-इति । तत्र नराशंसयाजिनां वसिष्ठप्रभृतीनां यागे निपातवत् तन्नपात्पदमनर्थकम्, पादपूरणमात्रेणोपकारं मन्त्र करोति, तथा तनुनपाद्याजिनां नराशंसपदम् । एष एव अन्यत्राप्यविधे देवताप प्रयोगादन्यथाभाविनि देवता. पदानां निपातकल्पः । तद्यथा-अखहविषि अखप्रतिग्रह- प्रायश्चित्ते “यदद्य सूर"-इति सौर्यमित्रावरुणानां याज्या- नुवाक्ये, तयोः मित्राय म्णां यानि लिङ्गानि तानि निपात- वनवन्ति। तथा 'प्र चित्रम के टणत तुराय"-इति, पत्र सम्बोधनान्तमप्यग्निपदं नैपातिकम्, केवलं मारते हविषि चातुर्मास्येषु वैश्वदेवप्रयोगे पुनः तदेवार्थवत् “आग्निमारती ·निरताम् । [उत्तरषट्कम, पृश्रिमालभेत दृष्टिकामः' इत्यत्र च प्रयोगे। एष एव देवता. पदविचारः यस्मिन् पक्षे सर्वे प्राग्ने याः प्रयाजा:- "प्रयाजान् मे अनु- याजांच केवलान् (ऋ० स० ८, १, ११, ३-४)"-इति मन्व- दर्शनात्, तस्मिन् पक्षे 'तिम्रो दे॒वोः' इत्यत्र ‘भारती द्युस्थाना' 'मध्यस्थाना सरस्वती' 'पृथिवीस्थाना इला'-इति च तहे वता- त्रयं दुःप्रतिसमाधानम्। स्थानान्तरापत्तिस्तुत्या चाग्निरेव एता देवता इति प्रतिसमाधानम्। सौत्रामण्यां तूत्तमे पशौ “समिडो अग्निः समिधा सुसमिझो वरेण्यः" इत्येता प्राप्रियः (य वा० स० २१, १२-२२)। तासु तनूनपादेवैक:- "तनून पाच्छुचिव्रतः” इति (१३), नास्त्य व नराशंसः । तत्र नराशंसयाजिनां सौत्रामणीप्रयोग कथं प्रयोगः ?-किं तनूनपाच्छुचित्रत इत्येतदेव प्रयुज्यताम्,-उतान्यतः कुत- श्चिदाग्रीसूक्तादायितां नराशंस इति ? न्यायविदो मेधा; विनः समनुगस्यन्त विशेषमिति ॥ ७ (२२) । इति वर्थायां निरुतत्तौ त्रयोदशस्य (अष्टमस्य) अध्यायस्य तृतीयः पादः ॥८,३॥ इति ऋज्वायां निरुक्तवृत्तौ जम्बूमार्गाश्रमवासिनः आचार्यभगवदुर्गस्य कती त्रयोदशः (अष्टमः) अध्यायः समाप्तः॥८॥ (द्रविणोदा:कस्माद्रविणेदाद्रविणोदसोमे द्यन्तुतेऽथाताप्रियःसमिझोअद्यतनूनपानरा- ६ ·१५० १पा. १५०] दैवतं काण्डम् । १६५ & शंसस्याजुह्वान: प्राचौंनंबर्हिय॑चखतौरासुष्वय- १२ १४ तौदैव्याहोतारानोयन यह मेधावियोवनस्पति- १६ रुपावहजाञ्चन्तित्वादेवेभ्योवनस्पतेरशनवास- द्योजातःप्रयानान्म दाविंशतिः।) इति निकतो (उत्तरषट्के) अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ अथ नवमाध्यायस्थ प्रथमः पादः। छ । अथ यानि पृथिव्यायतनानि सत्त्वानि स्तुतिं लभन्ते तान्यतोऽनुक्रमिष्यामस्तेषामश्वः प्रथमागामी भवत्यवो व्याख्यातस्तस्य षा भवति ॥ १॥ द्रव्याणि च, "प्रथ”-इति विशेषाधिकार। प्रकृतार्थादनन्तरमधि- करोति। “पृथिव्यायतनानि" पृथिव्याश्रयाणि “समवानि" तेषामप्यत्र विवक्षितत्वात्। "स्तुतिं लभन्त”- इति समानातानि। “तानि" “मतः” परम् “अनुक्रमि: थामः" व्याख्यया इति शेषः। पूर्वस्मादापोगणाद विलक्ष- णोऽयमम्बादिगण इति पृथगधिकारवधनम्। पृथिबायत: २०-नि-१५ ·तेषां युग- - इति। १७० मिरतम्। [ उत्तरषट्कम, नत्वाविशेषात् सर्पलाङ्गलकुषुधकप्रभृतीनामप्यत्रैवान्तर्भावः, तान्यपि हि स्तुतिं लभन्ते, उपलक्षणं चेदमिति। पदभिधानासम्भवात् क्रमोऽर्थादगीकतो भवति, सति च क्रमे न मुख्यातिक्रमो नाय्य इत्यतो ब्रवीति ।- "तेषामखः प्रथमागामी भवति"-इति। स पुनः किमर्थं प्रथमागामी? पुरुषानन्तरं जन्म इति हि विज्ञायते,- तस्या पाहुत्याः पुरुषोऽजायत, द्वितीयां यत् जुहोत् ततोऽखो- ऽजायत, विशिष्टे चाखमेधलक्षणे कर्मणि विशिष्टोऽस्याङ्गभाव: म: “अख:" च पुनरयं “व्याख्यात:" एव प्राक्- "प्रश्न ते अध्वानं महाशनो भवतीति वा” इत्यत्र । “तस्य” “एषा" प्राधान्यस्तुतिः अखस्तीमीय एव-॥१॥ अश्वो वोल्हा सुखं रथं हसनामुपम- त्रिणः । शेपो रोमण्वन्तौ भेदौ वारिन्म ण्डक इच्छतौन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ॥ अखो वोल्हा सुखं वोल्हा रथं वोढा सुखमिति कल्याण- नाम कल्याणं पुण्यं सुहितं भवति सुहितं गग्य- तौति वा हसता वा पाता वा पालयिता वा शेपमृच्छतौति वारि वारयति मा नो व्या- ख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ २॥ मा नो' मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ऋभुक्षा ममतः परिख्यन् । यहाजिनो' देव- नातस्य सप्ते': प्रवक्ष्यामो विदथे' वौ-णि॥ .

·४५० १पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १७१ यद्वाजिनो देवैर्जातस्य सप्तेः सरणस्य प्रवच्यामो यन्न विदथे वो-णि मा नस्त्वं मित्रश्च वरुण- चार्यमा चायुश्च वायुरयन इन्द्रश्चोरक्षयण ऋभूणां राजेति वा मरुतश्च परिख्यछकुनि: शकोत्युन्नेतुमात्मानं शक्रोति नदितुमिति वा शक्नोति तकितुमिति वा सर्वतः शङ्करोऽस्विति वा शकोतेर्वा तस्यैषा भवति ॥ ३ ॥ "मा नो मित्रः - इति (ऋ० सं०२,३, ७, १) । दीर्घतमस आर्षम्। अश्व एवाहूयते अनेन सूक्तेन। “यद वाजिनः'- इति। 'यत्' यानि 'वाजिनः' अस्याश्वस्य 'देवजातस्य' “देवैर्जनितस्य” वसुभिरादित्यात्, “मरादर्श वसवो निरतष्ट"- इति (ऋ० सं० २, ३, ११, २)। अग्ने, “प्रजापतिना हितीयामजुहोत्, ततोऽखोऽजायत”- इति। 'सप्तेः' “सर. णस्य"। 'प्रवक्ष्यामः' प्रकर्षण वक्ष्यामः। 'विदथे' एतस्मिन् “यजे" 'वीर्याणि' गुणान्। किं तेषाम् ? 'मा नः' मास्माकं तान्युच्यमानानि 'मित्रः' 'वरुण:' 'अर्यमा' वायुः, 'इन्द्रः' 'मरुतः' 'परिख्यन्' आचक्षोरन्। किन्तर्हि ? अनुमन्य- न्ताम्। 'पायुः' अत्र “वायुः = अयन:” वकारलोपेन। कस्मात् ? अयनात, एति ह्यसौ विश्वम्। 'इन्द्रः' 'ऋभुक्षा' स हि "उरुक्षयणः" उरावन्तरिक्षे क्षियति निवसति। अथवा चियतिरैवार्थः। कस्य ईष्टे ? “भूणां" देवानां "राजा" "इति" "वा" च, तेषामौष्टे । एवम् शुभुशब्दात् पूर्वपदम्, चियतेरैश्वर्यकर्मणः उत्तरपदम् ॥ ?

·निरुतम्। [ उत्तरषटकम, "शकुनिः । कस्मात् ? स हि “शनोत्यु बेतुमात्मानम्"। अई नेतुम्, लघुत्वात्। शकेः पूर्वपदम्, नयतैरुत्पूर्वस्योत्तर- पदम् । “नदितुमिति वा” अथवा नदतेस्तकतेर्वा शब्दार्थगत्य- र्थयोः पूर्वोत्तरपदं विकल्येन । अथ "वा" “सर्वतः शङ्करः" अयमस्माकम् “अस्विति” सर्वेण नित्यमाशासितव्यो भवति । एवं सति 'शम्'--इति सुखनाम पूर्वपदम्, करोतरुचरपदम् "शक्कोते:” एव वैकल्पात्। किमसौ शक्नोतिपदस्य योग्यं शयितुम् ॥ "तस्य" "एषा" प्राधान्यस्तुति भवति"-३ ॥ कनिकदज्जनुष प्रबबाण यति वाच- मरितेव नावम् । सुमङ्गलश्च शकुन भवासि मा वा काचिदभिभा विश्व्या विदत् ॥ न्यक्रन्दी- जन्म प्रब्रुवाणो यथास्य शब्दस्तथा नामेरयति वाचमौरयितेव नावं सुमङ्गलच शकुने भव कल्याणमङ्गलो मङ्गलङ्गिरते णात्यर्थ गिरत्य- नानिति वाङ्गलमङ्गवन्मज्जयति पापकमिति नैरुता माङ्गच्छत्विति वा मा च त्वा काचिद- भिभूतिः सर्वतो विदद् गृत्समदमर्थमन्यु- स्थितं कपिञ्जलोऽभिववाश तदभिवादिन्येषगं भवति ॥ ४ ॥ "कनिक्रदजनुषम्" इति (ऋ० सं० २, ८, ११, १)। ग्रसमदस्मार्षम् । शकुनिकतत्रवणे जपे विनियोगः । 'कनि-

·१५० १पा० ४०] दैवतं काण्डम् ।
कथम् ?
क्रदत्' “न्यक्रन्दोत्" पुनःपुनः भृशं वा क्रन्दसोति मध्यम
पुरुषेण नुतिरुत्तरमईचमपेक्ष्य। 'जनुषं' 'प्रब्रुवाण:' प्रात्म-
मोऽभिजातिं कथयनिव, 'यति वाचम्' इयर्षि वाचम् ।
'परिता एव' “ईरयिता इव" नाविक इव,
पुनःपुनः “नावं” पारगमनाय। यस्त्वमेवमोरयसि, स त्वं
'सुमङ्गल: च' हे 'शकुने' प्रशस्तमङ्गलच अस्माकं 'भव' ।
वयमपि च तुभ्यमित्याशास्महे-'मा वा काचित्' 'अभिभा'
"अभिभूति:” परोपद्रवः । 'विश्वा' सर्वप्रकारा मवतो 'विदत्'
विदत्विति। “यथास्य शब्दः, तथा नामेरयति" तदिदं
शकुनिषु बहुलमित्वबोतम् ॥
“मङ्गलं" कस्मात् ? “गिरते:” धातोः “ग्टगाात्यर्थ” वत्त-
मानस्य, स्तुत्य हि तद् भवति । “गिरति अनर्थान् इति वा"
अस्य व वा गिलनाथ स्य। किमिदं गिन्नति ? उत्पद्यमान-
मेवेदमनर्थात्। गिलति भक्षयति वा । अथवा “अङ्गवम्”
एतन्मकारापजनेन मङ्गलम् । कोऽथ: ? “अङ्गवत्” अङ्गैरवयवः
दधिमध्वक्षतादिभिः तहत् । रो मत्वर्थ, व्यत्ययय रलाः । अथ.
वा मज्जयते: मङ्गलम्। किम् ? “मज्जवति पापकम्-इति
नैरुताः' उत्पद्यमानमेवैतत् मङ्गलिनः पुरुषस्य 'मज्जयति'
नाशयति यदस्य किञ्चित् पातकं भवति। एव मज्जयतमङ्ग.
लम् इति नैरुक्ताः विदुः । “मां गच्छतु इति वा” गमेर्वा ।
स एतत् मन्यते मामेतद् गच्छत्विति ॥
“ग्टत्समदमर्थमभ्युस्थितम्” इति। स्तुतिलाभकारणं स
किल किञ्चिदर्थ सिसायिषुरभ्युत्तस्थी, तमन्युत्थितं “कपि-
भकुन: "अभिववा” तत्सिडिमावेदयन् । यथा चैत.
देवम्, “तदभिवादिनी एषा ऋग् भवति" ॥ ४ ॥

·१७४
निरमम। [उत्तरपट्कम,
भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमतरतो बंद।
भट्ट पुरस्तान्नो वद भद्रं पश्चात्क'पिश्चलः ।
इति सा निगदव्याख्याता गृत्समदो गृत्समदनो
गृम इति मेधाविनाम गृणातेः स्तुतिकर्मणो
मण्ड का मनका मज्जनान्मदतेर्वा मोदति-
कर्मणो मन्दतेर्वा सप्तिकर्मणो मण्डयतेरिति
वैयाकरणा मण्ड एषामोक इति वा मण्डो
मदेवी मुदेर्वा तेषाम षा भवति ॥ ५॥
"भटू वेद दक्षिणतः” इति। इह शकुनिः किल कस्या-
चिद् दिशि साधुर्भवति, कस्याञ्चिदसाधुः । स एष ब्रवीति ।-
'दक्षिणत:' 'उत्तरतः' ‘पश्चात्' 'पुरस्तात्' च सर्वत एव ख-
मस्माकम् ‘कपिञ्जल:' 'भद्र' 'वद' इति ॥
"एसपदः- गृत्समदनः" गृत्सवासी मदनश्च मृत्समदनः ।
ग्टत्मः=मेधावी, मदनः= हर्षालुः ।
"मण्डूका:"-इति। एतत् पदम् वताव्यम्। य एते
"मण्डूकाः” एते “मज्जकाः” । कस्मात् ! “मज्जनात्" नित्य-
मग्ना घेत उदके। “मदतेः वा” स्यात् “मोदतिकर्मणः"
नित्यप्रमुदिता हि ते। “मन्दतेः वा” स्यात् “प्तिकर्मणः"
नित्यप्ता हिते, प्रचुरोदकत्वात् । "मण्डयते:"-"इति
वैयाकरणा:" ते हि भक्तिभिर्नानाचित्राभिः विधाता मण्डिता
भवन्ति । “मण्ड एषाम्
प्रोक:"-"इति" "वा" 'मण्डे उदके
'एषाम्' 'पोकः' निवास:-'इति वा' मण्डूकाः ।
"तेषाम् एषा भवति"-॥५॥

·१५. १पा० ६व.] दैवतं काण्डम् । १०५ संवत्सरं शंशयाना ब्राह्मणा व्रतचा- रिणः। वाच पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः । संवत्सरं शिश्याना ब्राह्मणा व्रत- चारिणोऽव वाणा अपि वोपमा स्वाद ब्राह्मणा इव प्रतचारिण इति वाचं पर्जन्य- मौतां प्रावादिषुर्मण्डका वसिष्ठो वर्षकाम: पर्जन्यं तुष्टाव तं मण्डू का अन्वमोदन्त स मण्ड काननुमोदमानान् दृष्ट्वा तुष्टाव तदभिवा- न्येषगं भवति ॥ ६ ॥ "सवत्सरं शंशयाना:"-इति (ऋ० सं० ५, ७, ३, १)। वसिष्ठस्यार्षम्। 'संवत्सरं' 'शयानाः' "शिश्याना:” निर्वाच: संवत्सरं सुखा इव स्थित्वा 'ब्राह्मणाः' "ब्रुवाणा:” सर्वथा सन्तो वक्तुम्, 'व्रतचारिणः' कृतवाक्यमाः, ततः प्राविट्कालं प्राप्य अभिवृष्टाः ‘पर्जन्यजिन्विताम्' पर्जन्य न तर्पिताम् 'वाचम्' 'प्र मण्डूकाः अवादिषुः' प्रावादिषुमण्डूकाः। अथवा न युक्लो रूढिपरिवादो ब्राह्मणशब्दस्येति लुप्तोपमः प्रकल्पाते- 'ब्राह्मणा व व्रतचारिणः” इति । यथा ब्राह्मणा उपातत्य माहषि पवित्रपाणयो मेखलिनी नियतकालां तां वैदिकी वाचं वदन्ति, एवं प्रावादिषुरिति ॥ "वसिष्ठो वर्षकामः” इति। स्तुतिलाभनिमित्त स किल वर्षन्त “पर्जन्यम्" "तुष्टाव" । “तं मण्डूकाः” “अन्वमोदन्त" स्तुहि स्तुहि इति। “म:” तान् "मण्डूकान्” “अनुमोद मानान्" वाश्यमानान् “दृशा” लब्धं वर्षानमित्तमिति .

·१७॥ निरुतम्। [उत्तरपट्कम्, परितुष्टः, तानेव "तुष्टाव"। यथा चैतदेवम्, “तदभिवा. दिनो एषा ऋग् भवति" ॥ ६ ॥ उप प्रवद मण्डकि वर्ष मा वद तादुरि। मध्ये इदस्य भवखे विगृह्य चतुरः पदः ॥ इति सा निगदव्याख्यातामा अनुवत एना- निति वाग्यन वत ए एभिरिति वा तेषामेषा - भवति ॥७॥ " ! "उप प्रवद"-इति। हे मण्डूकि ! मण्डुकानां मातः ! अथवा मण्ड कपतं! मगड कि! 'मा' माम् 'उप' गम्य 'प्र' प्रकर्षण ‘वद'। कथं च प्राद ! 'वर्षम्' 'पा' आभिमुख्य न 'वद' 'तादुरि' तरणशीले ! अथवा तावत्-उदरि! याब- करो तावदेवोदरं तस्याः । ततो वृष्टे देवे आप्ल ते उदक- नैतस्मिन्न कजलीभूत 'मध्ये' 'दस्य' उदकस्य बहुनः 'प्लवस्व' उपरि 'विग्टह्य' प्रतायं 'चतुरः' 'पदः' पदानित्यर्थः । पाद शब्दस्य पदादेशः क्रियते ॥ “अक्षा:”-इत्येवमादीनि लब्धम्तुतित्वात् पृथिव्यायतन- त्वमामान्यादिह वर्ग ममाम्बातानि। तेषां च यथासमाम्नान- मेव "अक्षा:” प्रथमं निवक्तव्याः । कस्मात् ? "अश्वत एमान् इति वा” दोव्यन्तः कितवाः एतान् अक्षान् पाणिभिः । "प्रश्नु वर्त" व्यापयन्ति त एते, प्रश्नोतेः कर्मणि कारके । अथवा “अभ्यश्च वर्त” अभिपूर्वस्य तस्यैवाश्नोते: करणे कारके, तैहि कितवाः प्रतिकितवं धनम् अभ्यश्न वते । "तेषाम्” “एषा भवति” स्तुति:-॥ ७ ॥ । प्रावे'पा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा ·१५० १पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १०७ हरिण वह ताना: सोमस्य व मौजवतय भक्षो विभौदेको नारविर्मछमछान् ॥ प्रवेपिणो मा महतो विभौदकस्य फलानि मादयन्ति प्रवातेजाः प्रवणेजा इरिणे वर्त- माना इरिणं निणरणातेरपाणें भवत्यप- रता अस्मादोषधय इति वा सोमस्व मौजव- तस्य भक्षः मौजवतो मूजवति जातो मूजवान् पर्वतो मुञ्जवान् मुञ्जो विमुच्यत इषौकयेषो- केषतेतिकर्मण यमपौतरेषौकैतस्मादेव विभौ- दको विमेदनाज्जागृविर्जागरणान्मह्यमचच्छ- दत् प्रशंसत्येनान् प्रथमया निन्दत्युत्तराभि. ऋषेरक्षपरियूनखैतदाएं वेदयन्ते ग्रावाणो हन्तेर्वा गृणातेर्वा सातवी तेषामेषा भवति ॥८॥ "प्रावपा मा"-इति। अक्षपुत्रस्य मौजवत पार्षम् । 'प्रावयाः' "प्रवेपिणः” प्रकर्षेण वेपनशीलस्य वृक्षस्य माताः 'बृहत:' “महत:” 'मा' माम् 'मादयन्ति। 'प्रवातेजाः' प्रचुरवाते स्थाने काले वा जाताः, प्राइटकाले, पक्कानां वा प्रचुरवाते काले पतनाभिप्रायं जन्म। “विभौदकः” एक एव वा विशिष्यते यः प्रवणे उदकबहुले देशे जात:, “तस्य फलानि" पक्षाः। 'इरिणे वतानाः' निर्गतणे प्रास्फुरकस्थाने वर्त- ·निरुक्तम् । [ उत्तरषट्कम, स एषः मानाः, न हि तत्र पुत्रपौत्रानुगमृणं भवति। “अपाण" वा, उपमर्गस्यान्यत्वमेव केवलम्, अथवा “प्रपार्णम्" अपगतो. दकम्। “अपरता अस्मात् ओषधयः इति वा” (ऋ० सं० २, ५, ३, ४)। कथं मादयन्ति ? "सोमस्य इव” यथा सोमस्य इव" यथा सोमस्य "मौजवतस्य” “भक्ष:" यजमानं माद- यति, हर्षयति, तर्पयति तथा। 'विभौदकः' विभेत्ता कोष्ठास्य, 'जाग्रविः' जागरणकर्ता, यो जयति, स हर्षण जागर्ति, योऽपि जीयते स दुःखेन जागति । 'विभीदकः' एवम्प्रकारः 'मह्यम्' 'अच्छान्' "अचच्छदत्" खेन फलशब्देन सर्वार्थेषु पुनःपुन: भृशं वा मन: छादयित्वा देवने एवैकस्मिन् मम मनः उत्साहयति ॥ "मौजवतः” सोमः। स कस्मात् ? “मूजवति जातः" अथ “मूजवान्" कः ? “पर्वतः”। स कस्मात् मूजवान् ? “मुजवान्" मुस्तहान् । अथ “मुजः” कस्मात् ? स हि "विमुच्यते इषोकया। पथ “इषोका" कस्मात् ? “इषतेः गतिकर्मण:” मा हि निर्गता भवति मुन्नात्। “इयमपोतरा इषौका एतस्मादेव" या हलेषा, प्रन्या वा, सापि हि निर्गता भवति ॥ "ग्रावाण:” कस्मात् ? “हन्तेः वा” तदर्थोपपत्तेः, व्यापत्त्य प- जनाभ्याम्। “एणातः वा” स्तुत्यर्थस्य, स्तूयन्ते हि ते। "एखाते: वा" ग्रयन्ते हि ते । "तेषाम्" "एषा" स्तुति: "भवति"-॥८॥ घेते वदन्तु प्र वयं वदाम ग्रावग्यो वाच वदता बदद्भाः । यदद्रयः पर्वता: साकमाशवः ·॥ १५० १पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १९८ भोकघोष भरथेन्द्राय सोमिनः॥ प्रवद- न्वते प्रवदाम वयं ग्रावग्यो वाचं वदत वदगो यदद्रयः पर्वता अदरणीयाः सह सोममाशवः क्षिणकारिणः श्लोक: हणोते?षो घुष्यते: मोमिनो यूयं स्थति वा सोमिनो गृहेष्विति वा येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्र- स्तस्यैषा भवति ॥६॥ "प्रेते वदन्तु”--इति । (ऋ० सं० ८, ४, २८, १) । अर्बुद- स्येयमार्षम् । अस्मात् ते 'अद्रयः' “अदरणीयाः” अदरणार्हाः, 'पर्वताः' पर्ववन्त:, 'साकमाशवः' महभूता: सोममनीथ, अभि- षुणुथ । ते तञ्चाभिषुण्वन्त: 'इन्द्राय' 'लोक' श्रवणीयम्, हृद्यम्, 'घोष' शब्द 'भरथ' धारयथ, निवर्त्तयथ। ये ते यूयममुना प्रकारेण यस्मात् 'सोमिन:' भवथ। अथवा 'सोमिनः' तहतो यजमानस्य "ग्रहेषु" एवं कुरुध्वे, तस्मात् युमानधिकृत्य ब्रवीमि-"प्रेते वदन्तु' युष्मदर्थ स्तुतीः उहातारः। 'प्रव. दाम' च 'वयम्' होतारः। अध्वर्य्यनपि च ब्रूमहे,-एभ्यः 'ग्रावभ्यः' 'वाचं वदाः' 'वदत' वाचं यावत्कमेतान् प्रतीति॥ "नराशंसः” इति समास्त्रात:। कः पुनरेष नराशंसः? "येन नराः प्रशस्यन्त , स नाराशंसो मन्त्रः” । किमत्र मन्त्रः स्तूयते ? न इत्यु च्यते लक्षणम्, मन्त्रैः नराः स्तूयन्त । एव. न्तहि नराणामेव समानानं प्राप्तमासीत् ? न, तेषां सामान्य- स्तुत्यभावात्, राज्ञाच्च स्तुत्यु पपत्तेः। तेषामपि च सामान्या स्तुति स्ति, अस्ति वेकैकशो न केषाश्चित, अतो भावयव्यं ·१८० निरुतम् । [उत्तरषत्वम्, लक्षणोकस्य नाराशंसो मन्त्र उदाङ्गियते। "तस्य नार शंसस्य मन्त्रस्य उदाहरणम्, “तस्य” वा भावयव्यस्य प्राधान्य- स्तुति: “एषा" ऋक् “भवति"-॥८॥ अमन्दान् स्तोमान् प्रभरे मनीषा सिन्धा- वधि चियतो भाव्यस्य'। यो मे सहसममि- मौत सवानवृतॊ राजा श्रव इच्छमानः ॥ अमन्दान् स्तोमानबालिशाननल्यान् वा बालो बलवती मर्तव्यो भवत्यम्बास्मा अलं भवतीति वाम्बास्मै बलं भवतीति वा बलो वा प्रतिषे. धव्यवहितः प्रभरे मनौषया मनस ईषया स्तुत्या प्रजया वा सिन्धावधि निवसतो भावयव्यस्य राजो यो मे सहस्र निरमिमौत सवानों राजावर्ण इति वावरमाण इति वा प्रशंसा. मिच्छमानः ॥१०॥ इति नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ६,१॥ "अमटान् स्तोमान्” इति ( ऋ० सं० २, १, ११, १)। दानपरितुष्टः कचौवान् ब्रवीति । 'अमन्दान्' “अबा; लिशान्” “अनल्यान्” वा, अबालिशयोग्यान् 'प्रभरे' प्रहरी उच्चारये । 'मनीषा' "स्तुत्या, प्रजया वा" । कस्य ? 'भाव्यस्य' "भावयव्यस्य” भावनेनैवामावर्जनेनैव सर्वार्थान् यवयति मिश्रति अनुतिष्ठयतीति भावयव्यः । क “निवसतः" सिन्धौ अधिक्षियतः'। यः किमकरोत् ? 'यो में' 'सहसं' ·१५० २पा. १०] दैवतं काण्डम् । १९१ बइन् ‘सवान्यज्ञान् 'अमिमीत' “निरमिमीत” निर्मितवान्, बहनां यज्ञानां यागोपकरणं दत्तवान्। 'अतूत: “अतूर्ण:" अचपल:, त्वरमाणः । क्रमेण यो निरमिमीत सहलं मम सवान् ‘श्रवः' “प्रशंसाम्” “इच्छमानः" 'अमन्दान्' स्तोमान्, तस्मै भावयष्याय राजे प्रभरे अहमिति ॥ १ ॥ इति ऋन्वर्थायां निरुक्तहत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य (नव- माध्यायस्य) प्रथमः पादः ॥८,१॥ Me- द्वितीयः पादः। यज्ञसंयोगाद्राजा स्तुति लमेत राजसंयो- गाद्यवोपकरणानि तेषां रथः प्रथमागामी भवति रथो रहतेगतिकर्मणः स्थिरतेर्वा स्थावि- परीतस्य रममाणोऽस्विस्तिठतीति वा रपतवा रसतेर्वा तस्यैषा भवति ॥ १ (११) । • “यनसंयोगाद्राजा स्तुतिं लभेत" ~इति,-एवमादि । तदेतत् पूर्वप्रकृतस्यैव भावयव्यस्य स्तुतिलाभनिमित्तमेव मन्च गतमनूद्यते। यसत् सहस्र सवान् निरमिमौत, तस्मात् प्रभर इति केचित् मन्यते, अपर पुनः युद्धोपकरणानामुत्तरेषां सामान्यमेतत् स्तुतिलाभनिमित्तमिति वर्णयन्ति। तत् कथम् ? इति। अश्वमेधे हि "जीमूतस्येव भवति प्रती'- कम्”-इत्यनेन सर्वयुद्धोपकरणोपेतं रथमधिरूढः, सब्रहक वचः, राजा स्तू यले। स कस्मादित्य पोहत्योच्यते,-"यजसं योगाद राजा स्तुतिं लभेत" स तावद यज्ञसंयोगात स्तुति लभते । २०/-नि-१७ ·१८२ निरकम् । [ उत्तरषट्वम्, पथ पुनयुद्धोपकरणानि किमिति स्तुतिं लभन्ते ? रति, -राजसंयोगात् युद्दोपकरणानि"। युद्धाय उपक्रियन्त इति युरोपकरणानि, युद्धे वा उपकुर्वन्तीति युद्धोषकरणानि। म एष हि व्यापी स्तुतिसङ्गमन्याय प्राचार्येणोपदर्शितः। तद्यथा - युद्धोपकरणानि राजसंयोगात् स्तुतिं लभन्ते , तस्य तानि अङ्गानीति तत्सम्बन्धात् स्तूयन्त, राजापि यज्ञसंयोगात्,- यज्ञोऽपि देवसंयोगात्,-देवता अप्यात्मसम्बन्धात्, सोऽय- मेवात्म वाङ्गप्रत्यङ्गभावनावस्थितः सर्वावस्थातः स्तूयत इत्यात्म- स्तुतिः सर्वस्थानाधिपतिभागिनी प्रात्मप्रतिष्ठा बोदव्या, तथो- पकरणस्तुतिरिति। एष स्तुतिसंक्रमन्यायः सर्वतोपसन्धेयः ॥ "तेषां रथः प्रथमागामी भवति"। -स कमात् ? तदा- धारत्वादितरेषां युद्धोपकरणानाम् । “रथः” कस्मात् ? "रहते: गतिकर्मणः” तस्य हि तदर्थेवोत्पत्तिः। “स्थिरते: वा स्याद् विपरीतस्य” स्थिरः सन् रथ इत्य क्लः, तत्र हि स्थिरः सुप्रति. ष्ठितो योद्धा भवति, न तथा अश्वादिषु ॥ "तस्य" "एषा" "भवति" स्तुति:-॥ १ (११) । वनस्पते वौड्व'ङ्गो हि भूया अस्मत्म'खा मृतरणः सुवीरः। गोभिः सन्नदो असि वौल- यवास्थाबा ते जयतु जेवानि ॥ वनस्पते दृढाङ्गो हि भवास्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः कल्याणवीरो गोभिः सन्नदो असि वौलयखेति संस्तम्भखा- साता ते दुन्दुभिरिति शब्दा- नुकरणं द्रुमो भिन्न इति वा कुन्दुभ्यता स्था- छन्दकर्मणस्तस्य षा भवति ॥ २ (१२)) जयतु जेतव्यानि ·१५० २पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । १८३ - "वनस्पते वौड़-दति (१० सं० ४, ७, ३५, १) । मगस्यार्षम्। हे 'वनस्पते' वानस्यत्य ! रथ ! त्वमुख्यसे, 'वौडा' “दृढाः" 'भूया.' "भव" । ततच प्रमाखा' असामित्रः। 'प्रतरणः' प्रतारणः, संग्रामाणां पारं नेता। 'सुवीरः' "कल्याणवीर: अविलवानवखण्डिताधिष्ठाता भव । किच्च, कतप्रतीकारस्वमस्माभिः 'गोभिः सवहः अमि' सम- सतो नहो बडः गव्येन चमणा श्लेषणा च । स त्वकतप्रती- कारमात्मानं मत्वा तेन हेतुना सुतरामात्मानं 'वोलयख' संस्तम्न हि । संस्तब्धे च त्वय्यवस्थित: 'पास्थाता ते' अधिष्ठाता : तव योद्दा, यानि तेन 'जेत्वानि' “जेतव्यानि" आत्मनोऽभो- मितानि, तानि सर्वाणि 'जयतु' । “दुन्दुभिः” इति । पस्य योऽभिधेयः, तस्य “शब्दानुकर- णम्' पात्मनो नामधेयप्रतिलम्भनिमित्तम्, यथैवासावभिह- न्यमान: शब्दङ्करोति दुन्दुभिरिति तदेव तस्य नाम । “द्रुमो भिन्न इति वा । द्रुमशब्दात् पूर्वपदम्, भित्तेरुत्तरपदम्, तसम्भवो ह्यसौ द्रुमैकदेशनिष्कुषितवर्मणा पिनहः । "तस्य एषा भवति"-॥ २ (१२)॥ उपश्वासय पृथिवीमत द्यां पुरुचा ते मनुतां विष्ठित जगत्। स टुन्दर्भ सजूरि- न्ट्रेण दवैर्दू रावौ यो अपसेध शवन् ॥ उपवासय पृथिवौच्च दिवञ्च बहुधा ते घोषं मन्यतां विष्ठितं स्थावरं जङ्गमञ्च यत् सदुन्दुभे सहनोषण इन्द्र ण च देवच दूरादू दूरतर- -- ·॥ १८४ निरुतम् । [उत्तरषट कम, मपसेध शनिषुधिरिपूणां निधान तस्य षा भवति ॥ ३ (१३) । "उपवासय पृथिवीम्" इति (० सं० ४, ७, ३५, ४)। अत प्रारभ्य सर्वा एता युद्धोपकरणा ऋचः, भारद्वाज स्यार्षम्। हे 'दुन्दुभे!' 'उपवासय' उपशब्दय, आपूरय शब्द न एतां 'पृथिवीम्' कत्माम्। 'उत' 'द्याम्' । अपि चैकस्यापि सतस्तव 'पुरुत्रा' बहुत्वे वर्तमानस्य 'मनुताम्' “मन्यताम्” “घोषम्”। यच्चेदं 'विष्ठितं' “स्थावग्म्" यञ्चेदं *जगत्' “जङ्गमञ्च”। यस्यैवं तव सामर्थ्य द्यावापृथिव्यावा पूरयितुम्, 'सः' त्वम् 'दुन्दुभे !' 'सजू:' “सहजोषणः” सह- प्रीतिः 'इन्द्रेण' "च” अन्यैः “च” 'देवैः'। 'दूरात्' 'दवीयः' “दूरतरम्” 'अपसेध' अपकालय अपुनरागमनाय ‘शत्रून्', अस्मच्छवृन्। इत्येतदाशास्महे त्वत्तः । “इषुधिः” = "इषूणां निधानम्” तूणः, तस्मिविषवो निधीयन्ते ॥ “तस्य एषा भवति"-॥ ३ (१३)। बह्वीनां पिता बहुरस्य पुत्रञ्चिचाकणोति समनावगत्य । इषुधिः सङ्काः पृतनाश्च सर्वाः पृष्ठ निनदो जयति प्रसूत: ॥ बहनां पिता बहुरस्य पुत्र इतौषूनभिप्रत्य प्रस्मयत इवापा- ब्रियमाणः शब्दानुकरणं वा सङ्काः सचते: सम्पर्वाद्दा किरतेः पृष्ठ निनदो जयति प्रसूत इति व्याख्यातं हस्तनो हस्ते हन्यते तस्य षा भवति ॥४(१४)॥ - ·१५० पा० ५ख दैवतं पाण्डम् । १८५ प्राप्य। "बहीनां पिता"-इति (ऋ० सं०५, १, १८, ५)। योऽयमिषुधिः ‘बहीना बइनाम्" इषूणां 'पिता' पाता रक्षिता, तदर्थत्वात्। यस्य चेषुधेः 'बहुः' इषुकलाप: 'पुवः' सुरुणो बहुनः वाता, तदर्थ यसौ रक्षत इव्य वं व्युत्पाद्यम् । यवायं 'चिचाकणोति' “प्रस्मयत इव अपद्रियमाणः" प्रक- र्षेण स्मयत इव उहाट्यमानः, चित्रपुष्लत्वात्। अथवा हस- तीव शोभया पुड्डदीत्या। अस्मिन् पक्षे चिधातिरपठितो- ऽपि धातुः कल्पात इति, विकारपक्षेषु तदर्थान्यधातूपादानम् -प्रत्याचार्यपरिभाषा। अथ “वा" "शब्दानुकरणम्” चिश्चि- दित्य वं शब्द करोति। कदा? 'समना' संग्राममवगत्य स एप इषुधि: 'सङ्काः' सङ्कटान् सम्यक्तान् वा संग्रा. मान् 'पृतनाः च सर्वाः' या: स्पर्द्धमानः इषव एव केवलमभि- लक्ष्य क्षिप्यन्त पताकार्थम्, तानेवंविधान संग्रामान् ‘पृष्ठे' रथस्य, मनुष्यस्य वा 'निनदः' 'जयति प्रसूतः' क्षिप्तो धनु- मता।-इत्य तदाशास्महे । "हस्तन्नः" = कलापीपट्टकः, गोधेति च• यमाहुः । स कस्मात् ? "हस्ते" ह्यवस्थितोऽसौ ज्यया "हन्यते" ॥ "तस्य एषा भवति"--॥ ४ (१४) अहिरिव भोगैः पर्य'ति बाहु ज्याया हतिं परिबाधमानः। हस्तन्नो विश्वा व्यु- मानि विद्वान् पुमान् पुमांस' परिपातु वि- खतः ॥ अहिरिष भोगैः परिवेष्टयति बाहु ज्याया बधात् परिचायमाणो हस्तन्नः सर्वाणि मन्नानानि प्रजानन् पुमान् पुरुमना भवति दुस- ·॥ निरुक्तम् । [उत्तरषट कम तेर्वाभौशवो' व्याख्यातास्तेषामषा भवति ॥ ५ (१५)॥ “अहिरिव भोगे:”-इति (ऋ० सं० ५, १, २१, ४) । योऽयम् 'अहिरिव भोगैः' सर्प इव कुटिलभावैः, सर्पग्राहकस्य बाहु मर्पणेव 'पाति' “परिवेष्टयति" 'बाहुम्' धनुष्मतः पुरुषस्य । “ज्याया हेतिं परिबाधमानः" । "ज्याया बधात्" ज्याधाताब बाहुं सर्वतस्त्रायमाणः तदर्थत्वात् तस्य । सोऽय. मेवधर्मा 'हस्तन्नः' 'पुमान्' इव पुत्मना इव, कश्चिदाप्तः प्रज्ञानबहुल: “पुमांसम्' एतं धनुष्मन्तम् ‘परिपातु विश्वतः' मर्वप्रकारं सर्वतः पातु।-इत्य तदाशास्महे । स्त्रियमपेक्ष्याल्पमनस्कां पुरुषे बहुतरं मनः "पुंसते: वा" पुरुषार्थस्य, पौंस्यमिति बलनाम भवति । "अभीशवः” इति वक्तव्यम् । ते पुनरमी "व्याख्याताः” अभिधानतोऽभिधेयतश्च-"अभीषवोऽभ्यश्च वते"--इति ॥ "तेषाम् एषा भवति”-॥ ५ (१५) । रथ तिष्ठ'न्नयति बाजिनः पुरो यच' यच कामयते सुषारथिः। अभौशनां महिमान पनायत मनः पश्चादनु' यच्छन्ति रश्मयः ॥ रथे तिउन्नयति वाजिनः पुरस्तात् सतो यत्र यत्र कामयते सुषारथिः कल्याणसारथिरभौशूनां महिमानं पूजयामि मनः पश्चात् सन्तोऽनुय- च्छन्ति रश्मयो धनुन्वतेतिकर्मणो बधकर्मणो वा वन्वन्त्यस्मादिषवस्तस्य षा भवति ॥६ (१६)।

·एस. २पा० ७ख.] ] दैवतं काण्डम् । १८० “रथे विष्ठयति वाजिनः" - इति (च्छ० सं० ५, १, २०, १)। यदेतत् 'रथे' 'तिष्ठन्' वर्त्तमान: 'सषारथिः' "कल्याण- सारथिः” सुशिक्षितोऽपि सारथिः, नेता रथस्य 'वाजिनः' 'पुरः' "पुरस्तात्" अग्रत: “सतः” रथयुक्तान्, रथस्य नौडे ‘पश्चात्' सन् उपतिष्ठंस्तिष्ठन्। क्व ? 'यत्र यत्र कामयते' यत्र यत्र- च्छति योद्धा, तत्र तत्र 'नयति' । तदेतत् किं मारथाहाभा- ग्यम् ? न-इत्युच्यते, अनभोशूको हि मारथिः किं कुर्यात् सुशिक्षितोऽपि ? एवम् 'अभीशूनाम्' एतं 'महिमानं' माहा. भाग्य 'पनायत' पूजयामि । यत् 'मनः' अश्वानामतिप्रसव- जवानामपि, येषु अश्वषु उपनिबद्धाः 'रश्मयः' प्रग्टहोताः सारथिना ‘पश्चात्' “सन्तः” 'अनुयच्छन्ति' उपरमयन्तीत्यर्थः । सम्बोध्याभावात् पनायतेत्यस्य पूजयामीति पुरुषवचन- व्यत्ययः॥ "धनुः” “धन्वते:” गत्यर्थस्य, तहलेन होषवो गच्छन्ति । "बधकर्मणो वा” शत्रुबधाय हि तदुत्पद्यते ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ६ (१६)॥ धन्वना गा धन्वनाजिञ्चयेम धन्वना नौवाः समदो जयेम। धनः शचोरपकाम' कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशो' जयेम ॥ इति सा निगदव्याख्याता समदः समदो वात्त: सम्मदो वा मदतेया जयतेवी जिनातेर्वा प्रजावयतो- निति वा तस्या एषा भवति ॥ ७ (१७) ॥ "धन्वना गाः” इति (ऋ० सं० ५, १, १८, १) । ता: 'गा:' 'धन्वना' धनुषा वयम् अरिभ्यः 'जयेम'। अपि च ·१८९ मिरकाम् । [उत्तरषट्काम पाजिम्'। इतरेतरस्पर्डया यत्र सक्ष्यवेधण्यैव केवमिषवः क्षिप्यन्त वैतर्यमा प्रप्तापार्थं वा तम् 'बाजिम्' आजवनं धनु- व जयेम। अपि च या: 'तीव्रा:' दारुणा: 'समदः' संग्रामा:, पोकशस्त्रसम्पातसङ्कटाः, अनेकवीरपुरुषाकौर्णाः, लः प्रपि वयं जयेम' 'धम्वना' 'धनुषैव। पचि च किंबहुना समा- सत एव ब्रूमः-'धनुः शत्रोः अपकामं कणोति' यत्र यत्र शत्रु रस्मान् जेतुकाम: स्यात्, ततस्ततोऽपगतकाममस्मत्तो धनुः करोतु। अपगतकामे च तस्मिन् शत्रौ वयं 'धन्वना' धनुषै- वैता: 'सर्वाः' दिशः, “प्रदिशः' च 'जयेम' ।-इत्य तदाशा- स्महे॥ "समदः समदो वा, सम्पदो वा"। सम्प वस्य “प्रत्ते:” भक्षणार्थस्य, भक्षित इव हि तत्र परस्परतः । "मदतेर्वा" हर्षणार्थस्य हितोयम्-सम्मदो वेति, संहृष्टास्तत्र हि परस्प- रतो युध्यन्ते ॥ "ज्या" - इति वताव्यम् । सा पुनरियं “जयतेर्वा जिना- सेर्वा"। धात्वन्य त्वमर्धेकत्वम् । तहलेन हि जीयते । स पुन- रेष धनुर्मुग्ध: ॥ "तस्या एषा भवति"-॥ ७ (१७)॥ वक्ष्यन्तौवेदा गनौगन्ति कण' मियं सखायं परिषचनाना। योष व शिक्त वितताधि धन्ध ज्या इयं सबने पारयन्तो। वच्चन्तौवा- मच्छति कर्ण प्रियमिव सखायमिषु परिष्व- जमाना योष व शिक्त शब्दं करोति वित- ताधि धनुषि ज्येयं समने संग्रामे पारयन्तौ पार ·१८८ ५० २पा० १५०] दैवतं काण्डम् । नयन्ती इषरोषतेगतिकर्मणो अधकर्मणो वा तस्थुषा भवति ॥८(१८) “वक्ष्यन्तीव"-इति (ऋ० सं० ५, १, १८, ३) । येयं योषि- दिव काचित् कमचिदिष्टाय पुरुषाय किञ्चिद् रहस्यं 'वक्ष्यन्ती इव' कथयिष्यन्तीव ज्या, धनुष्मता पुरुषेण इषु चिक्षि. प्सता सव्येन दक्षिणेन वा पाणिना लष्यमाणा सव्य दक्षिणं वा 'कणं' प्रत्यारुष्यते । धनुष्मता तथा मध्यम् पात्मनो निनीय इषु 'गनोगन्ति' "आगच्छति”। कथम् ? इति । "प्रियं सखायं मरिषखजाना” 'प्रियम्' इष्टं काचित् 'सखायं' ममानव्यानम् उपजातप्रोतिम्, स्त्रीपुरुषमिव इषुम् "परिष्वजमाना” सम्प्रीत्यर्थ एव, सखजानत्वभ्यासोऽनर्धकः, अर्थविशेषाभावात्। यथा हि सा कणं प्रत्यावष्यते धनुष्मता, तथा मध्यमात्मनो निनीयेषु परिष्वजत इव । किमता. वदेव ? न-इत्युच्यते,-या च इयं 'योषा इव शिक्ते' योषि. दिव, विदग्धा काचित् कामिना पुरुषेण प्रात्यानं प्रत्याशष्य- माणोपजायमानपरितोषा कामिनः पुरुषस्य हर्षमुत्पाद- यन्ती 'शिङ्क्ते' सुकुमारमव्यक्तशब्दं करोति। 'वितताधिध- न्वन्' धनुषि अध्यारोपिता, सेयम् अस्माकमेवमादिगुणयुक्ता 'ज्या' 'समने' “संग्रामे" 'पारयन्ती' अस्तु, “पारम्” अन्त "नयन्ती” अस्तु शत्रु ग्णाम् । इत्येतदाशास्महे ॥ “इषुः"-इति । एतत् “ईषतः गतिकमण:" तदर्थमेवा. सावुत्पद्यते, बधार्थस्य वा, तदर्थमेव घसौ गच्छति । "तस्य एषा भवति"-॥ ८ (१८) । सुपर्ण वस्ते मृगो अस्या दन्तो गोभिः सन्नता ·१८० निराकम् । [उत्तरषटकाम, पतति प्रसूता। यवा नर : सच विच द्रवन्ति तवासभ्यमिष'वः शर्म यंसन् ॥ सुपण वस्त इति वानानभिनत्य मृगमयोऽस्या दन्तो सगयतेवो गोभिः सन्नड्वा पतति प्रसूतेति व्याख्यातं यन नराः सन्द्रवन्ति च विद्रवन्ति च तवामस्य- मिषवः शर्म यच्छन्तु शरणं संग्रामेष्वश्वाननो- शेत्याहुः कथा प्रकाशयति भयमवाय कृष्य- तेर्वाणभावादाक् पुन: प्रकाशयत्वर्थान् खशया कोशतेर्वाश्वकशाया एषा भवति ॥ (१९) । “सपण वस्ते”-इति (१० सं० ५, १, २१, १)। य एते 'सुपर्ण' 'वस्ते' बसतेऽङ्गाई “वामान्" 'इषवः' । येषां च एतेषां 'एगः' "मृगमयः” 'दन्तः' यदि मार्गाणि फलानि, प्रमार्गेषु वा व्यथनम्वभावात् मार्गयन्तीव,-किं नु तद् वेदव्यं स्यात् यदहं विडेयमिति। वे चेमे ‘गोभिः सव्रहा:' गव्येन सावा लेपणा च समन्ततो नहाः, 'पतति' गच्छन्ति, धनुष्षता 'प्रसूताः' क्षिप्ताः । त एवमादिगुणयुक्ताः 'इषवः' 'यत्र' यस्मिन् संपाम 'नरः' नराः मनुष्या: 'संद्रवन्ति' सङ्गच्छन्ति 'च' 'विद्र. वन्ति च' पुनर्विगच्छन्ति, 'तत्र' अस्मभ्यं 'शम “शरणं" सुखं जयनिमित्तं 'यंसन्' “य छन्तु” ददतु । इत्येतदाथामहे । “प्रश्खाजनी"-इति, एतत् पदम्। तां पुनरेतां “कमा- इत्याहुः”। पखाजमोलेतत् न निर्वतव्यम्, प्रत्यक्षत्तित्वा. दस्थ। पथ “कथा" कस्मात् ? सा हि "प्रकाशयति" प्रख्या. पयति “भयम् प्रवाय”। “अथते; वा अणूभावात्" अप:

·१५. पा. १०ख०] देवतं काण्डम् । ८१ कष्टा हि सा भवति चर्मणोऽग्खौ। “वाक" पपि कशा रत्यु- यते, सा "पुन: प्रकाशयत्यर्थान्" इति । अथवा "खशया" वाक, खे मुखाकाशे शेते इति। "क्रोशतेः वाशब्दार्थन। या त्वश्वकशा, तस्याः “एषा भवति"-18 (१८) आनन्ति सान्वेषाञ्जघना उपजिघ्रते। अश्वाननि प्रचेतसोऽश्वान् समतसु' चोदय ॥ मानन्ति सानन्येषां सरणानि सक्थोनि सक्थिः सचतेरासतोऽस्मिन् कायो जघनानि चोपन्नति मधनं जङ्घन्यतेरखाननि प्रचेतसः प्रवचेत- मोऽश्वान् समत्सु समरणेष संग्रामेष चोद- योलूखलमुस्कर वोर्ध्वखं वोर्करं वोरु मे कुर्वि- व्यवौत्तदुलूखलमभवदुरुकरं चैतत्तदुलखल- मित्याचक्षते परोक्षगति च ब्राह्मण तस्य षा भवति ॥ १० (२०)॥ "आजन्ति मान्वेषाम्” इति (ऋ० सं० ५, १, २१; ३)। 'आजङ्घान्ति'-इति शतरि सम्बोधनम्। हे 'अखा- ननि !' 'आजन्ति !' 'सानु' “सानूनि” 'एषाम्' “सर, पनि" समुच्छ्रितानि “सक्योनि" कटिप्रदेशान् 'जघना उपजिघ्रते !' “जघनानि" स्फिग्दे शाः, तांश्च हे पखानि ! उपजिघ्रति ! इदमपि शतर्यव। रयानां हि कटिप्रदेश- मसाजन्यभिहन्ति, पस्त्यानां स्फिग्दे शान् । हे 'अखाजमि !' या त्वमेवमभिहॉस' सा त्वतान् 'प्रशान्' 'प्रचेतसः' "प्रवरचेतसः” गमनं प्रति समुत्युकान् ‘समस' ममरणेषु" ·१८२ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, संग्रामेषु तथा 'चोदय' यथा जयेयम् । इत्येतदाशास्महे ॥ “सानूनि सक्छोनि” तानि पुनः “सरणानि" तहलेन हि सरन्ति सर्तारः। “म थिः” कस्मात् ? "सचतेः”। किमस्मिन् सक्तम् ? “पासतोऽस्मिन्” “कायः” कस्त्र शरीरम् । “जघनम्" कस्मात् ? सद्धि “जङ्घन्यते" भृशं हन्यते कशया॥ "उल्लखलम्" इति, एतत् पदम् । तत् कस्मात् ? तद्धि उरुकरत्वात् “उरुकरम्” बन्नम् करोति, उरुशब्दात् पूर्वप- दम्, करोतरुत्तरपदम् । “उकरं वा” ऊ शब्दात् पूर्वपदम्, करोतरेवोत्तरपदम्, ऊर्ज एव हि करणाथं तदुत्पद्यते। “ऊर्द्धखं वा” अर्धशब्दात् पूर्वपदम्, खशब्दादुत्तरपदम् ऊडमेव हि तस्य खातं भवति। अथवा “अरु मे कुरु- इत्यब्रवीत् तदुलखलम- भवत्। तत् किल क्रियमाणं उरु में खं कुर्वियनवोदिव, तथागुणयुक्तत्वात् तस्य। ब्राह्मणमपि च भवति-"उरकर वै तत्तदुलखलमित्याचक्षतेऽपरोक्षण” उरु करोतीत्यु रुकर- मेतत् प्रत्यक्षमव्यवहितगुणविधानम् । तत् पुनरैतत् रकोळ- त्यये न व्यवहितगुणमुच्यते उलखलमिति ॥ "तस्य” “एषा" स्तुति: "भवति"-- १. (२०) । यञ्चिदि त्वं गृहे गृह उलू खलक युज्यसे। इह द्युमत्तम वढ जयतामिव दुन्दुभिः । इति सा निगदव्याख्याता ॥ ११ (२१) ॥ इति नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥६,२॥ “यचिदि त्वं गृहे हे" - इति (१० सं० १,२,२५,५)। पुनःशेपस्यार्षम्। “अायजी वाजसातमा"-इति च। सोमाः ·१५० ३पा० १ ख.] दैवतं कालम् । १८२ भिषवे विनियोगः। अभिमन्वा चोपधीयते अग्निचयने । हे 'उलूखलक!' 'युज्यसे'। यद्यपि त्वम् अवसंस्कारार्थं 'राहे गृहे' युज्यसे, तथापि त्वम् ‘दह' एव अस्मद्ग्रहे 'धुमत्तम दीप्तिमत्तमम् गम्भीरम् (अर्बहुभिः संस्कि यमाणैः) शब्द 'वदं । कथम् ? “जयतामिव दुन्दुभिः” ये हि जयन्ति, तेषामेतदेव जयस्व पूर्वरूपं भवति गम्भीरखरो दुन्दुभिः, ये पुनर्जीयन्ते, तेषां रुक्षखर इति । ११ (२१) । इति ऋज्वायां निरुक्तहत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य (नवमाध्यायस्य) द्वितीयः पादः ॥६, २॥ तृतीयः पादः ॥ वृषभः प्रजां वर्षतौति वातिबृहति रेत इति वा तद् दृषकर्मा वर्षमा दृषभस्तस्यैषा भवति ॥ १ (२२) ॥ "वृषभः” कस्मात् ? स हि "प्रजां वर्षति" प्रजोत्यत्ति- कारणं रेत: सिञ्चति योनौ। “अतिबृहति रेत: इति वा” रेत: मेनुमतिशयेनासावात्मानमुद्यच्छति। "तद् वृषकर्मा, वर्षणात वृषभः”। तेनास्य वृषकर्मणा रेतोवर्षलक्षणेन गौर- प्यतिशयेन यो युक्तोऽसावपि 'वृषणात्' रेतोवर्षणाचेतोः भकार- मुपजनीकत्वा वृषभ इत्युच्यते । "तस्य” गोषभस्य "एषा" स्तुतिः “भवति"-॥१ (२२) । न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममे हयन् वृषभ मध्ये बाजेः । तेन सूभव शतवत् सहस्त्र गर्वा मुद्धलः प्रवने जिगाय॥ न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एन- २०-नि-१७ ·१६४ नियतम् । [उत्तरषट्कमा मिति व्याख्यातममेहयन् वृषभ मध्य आजेरा- नयनस्याजवनस्येति वा तेन तं सूर्व राजानं भर्वतिरत्तिकर्मा तहा सूभवं सहस्र गवां मुगल: प्रधने जिगाय प्रधन इति संग्रामनाम प्रक्रौर्णा- न्यस्थिन् धनानि भवन्ति दुषणो दुममयो धन- स्व तिहासमाचक्षते मुगलो भार्यश्व ऋषिर्ट- षभञ्च दुघण्यञ्च युत्ता संग्रामे व्यवहृत्याजि जिगाय तदभिवादिन्येषगं भवति ॥ २ (२३) । "न्यक्रन्दयबुपयन्त' एनम्” इति (ऋ० सं०.८, ५, २०, ५)। एवं तावत् “व्याख्यातम्” प्रतिपदम्, एकवाक्य- तया तु मन्वस्थ व्याख्य यमिति। मन्त्रदृग् ब्रवीति, यत् वृषभणाजैषीस्त्वमेनं राजानमिति। तत्र मे शृणुतं ।- यम् ‘एनम्' - 'बाजे:' शरपथस्य संग्रामस्य 'मध्ये' वर्तमान 'वृषभम्' 'न्यक्रन्दयन्' 'उपयन्त' उपयन्ति, न्य क्रन्दयत एनं हे जनाः ! फुल्कारवन्त कारयतेति, उपयन्ति उपगच्छन्ति परिवृखन्ति । 'अमेहयन्' मेहयन्तश्च तं मुहूर्त स्थीयताम्, यावदयं सक्कम वं करोति ततोन ह्यसुख भविष्यतीति, स हि गोमिनां माजिसतां स्वभावः। तेन' अमुना वृषभेण 'सूभवं' सुभगं शोभनभोगं राजानम्” “तहा" 'सुभगं' सुयवसदेशं समृधम्, 'गतवत्' शतैस्तहत्सङ्ख्याकम्, 'सहसं' 'गवां दश. गतानि, यहा, भसहर बहु। किम् ? इति। 'मुगलः' अहम्, 'प्रधने' संग्रामे धनं प्रतिस्पचया विजिगीषोरावयोः प्रवृत्तयोर्वाहिकायां निगाय' जितवानिति ॥

·१५०३पा० ३ख.] दैवतं काण्डम् । १६५ "द्रघणः” इति, एतत् पदम्। स पुनरेष: "दुममयो घनः। दुप्रक्ततिः, तत्प्रकृतिवचने मयट, द्रुशब्दात् पूर्व पदम्, घनशब्दादुत्तरपदम्, मुहरोऽभिधेयः "तवेतिहासमाचक्षते"-इति। स्तुतिलाभनिमित्तसुभ- योरप्ये कमेव वृषभद्रुघणयोः-"भायखऋषिरित्येवमादि। स किल द्वितीयगोरभावात् राजा सह प्रतिस्पईमान: ऐश्वर्या- दन्वादिश्य “द्रुघणं” वृषभेण सह "बुक्का" राज्ञा सहाजि ससर्प, स च तं “जिगाय” जितवान् । यथा चैतदेवम्, तस्यार्थस्य अभिवादिनी "एषा ऋग् भवति"-॥ २ (२३)। दुमन्तं पश्य वृषभस्य युञ्जाचया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन ज़िगाय शतवत् सहस्त्र गवां मुद्गलः एतनाज्येषु ॥ इमन्तं पश्य दृष- भस्य सहयुन काछाया मध्ये द्रुघणं शयानं येन निगाय शतवत् सहस्र गवां मुगलः पृतनाज्येष पृतनाज्यमिति संग्रामनाम एतनानामजनाहा नयनाडा मुगलो मुगवान् मुगगिलो वा मदन- मिलतीति वा मदङ्गिलो वा मुदगिलो वा भायखो भृग्यश्वस्य पुत्रो भयो भमयो- ऽस्याश्वा अखभरणाद्दा पितुरित्यन्ननाम पातेवा पिबतेर्वा थायतेर्वा तस्य षा भवति ॥ ३ (२४) ।

·रिति ? - १८६ निरुतम्। [ उत्तरषट्कम "इमं तं पश्य वृष्भस्य” इति (ऋ० सं० ८, ५, २१, ४)। जितायामाजी अवसिताजिमरणमाज्यन्त एवापविद्धं मुखरो मुगलः केनचित् पृष्टः,-केन सह युक्तः वृषभेणेमं राजानमषो. स तमुपदिशवव द्रुघणमाज्यन्ते तस्मिनपविष्ट- मसावन्नमिव कुलयन् राजानमनयर्चा तस्मै प्रत्याचक्षे, इमन्त पश्य येनामिति । 'वृषभस्य' 'युवम्' “सहयुजम्" । क वर्तमानम् ? 'काष्ठाया:' प्राज्यन्तस्य 'मध्ये' 'द्रुघणं' 'शयानम्' अपविहम् । “येन जिगाय शतवत्म हम्रम्"-इति व्याख्यातम् ( १८४ पृ. २० पं०)। “पृतनाज्यम्-इति संग्रामनाम" । तत् कस्मात् ? “पृत- नानाम् प्रजनाहा” पृतनाः मनुष्याः, ते यस्मिवजन्ति गच्छन्ति, पृतनाशब्दात् पूर्वपदम्, अनतरुत्तरपदम्। “जय- नाहा" तनोत्तरपदे विकल्पयन्ति, ते हि तव जयन्ति । "मुहल:="मुहवान्"। लो मत्वर्थे । अथ “वा", "मुहगिल:' मुगभोजनप्रायः, मुद्रशब्दात् पूर्वपदम, गिलशब्दात् उत्तरपदम् । "मदन गिलति इति वा” मदनः कामः, तमसौ गिलति वशीकरोति, जितेन्द्रिय इत्यर्थः, मदनशब्दात् पूर्वपदम्, गिलतिशब्दात् उत्तरपदम्। “मदङ्गिलः वा” मद उद्र कः, तमसौ गिलति, उपशान्त इत्यर्थः । "मुदं गिलः वा” हर्ष- मसौ गिलति, निवृत्त इत्यर्थः । "भायेखः भृग्यश्वस्य पुत्रः”। “भृम्यश्वः” पुनः "भृमयोऽस्याखाः” पनवस्थायिनः । "अखभरणात् वा” बिभति वासावखान् । "पितुः-इति” एतत् वक्तव्यम् । तत् पुनरेतत् “प्रव. माम"। तत् कस्मात् ? “पाते. वा” रक्षणार्थ, "पिबतेः वा" पानार्थस्व। "तस्य एषा भवति"-३ (२४)।

·१५.पा. ५ख.] दैवतं काण्डम् । पितुनु स्तोष महो धर्माणन्तविषीम् । यस्ख' चितो व्योजसा वृद्ध' विपर्वमर्दयत् ॥ तं पिस्तौमि महतो धारयितारं बलस्य तवि- षौति बलनाम तवतेर्वा एड्विकर्मणो यस्य चित मोजसा बलेन बितस्विखान इन्द्रो त्र विप- र्वाणं व्यर्दयति नद्यो व्याख्यातास्तासामेषा भवति ॥ ४ (२५)॥ "पितुनु स्तो'षम्”---इति (ऋ० सं० २, ५, ६, १) । प्रगस्त्वस्याषम्। 'यस्य' पितोः 'ओजसा' बलेन बलाधि- पतिरपीन्द्रः, 'त्रितः' “द्रिस्थान:” त्रिषु स्थानेष्वप्रतिहत- प्रभाव: । 'हवं' मेघम्, 'विपर्व' विगतपर्वाणम्, विगतसन्धि- बन्धनं क्लत्वा 'वि अर्दयत्' विविधमर्दयति अपुनरावृत्तये । "तं" 'पितुम्' अन्नमहं 'तविषीं' तविषीमंजकस्य 'महः' "महत:” बलस्य ‘धर्माणं' "धारयितार” 'स्तोषम्' “स्तौमि" । को हि नाम न तत् स्तूयात् यस्मादृते त्रिलोकाधिपतिरपीन्द्रः किञ्चिदप्यशक्तः कतमित्यभिप्रायः। “तविषोति बलनाम" "तु वृद्धौ”-इत्यस्य, तद्धि सर्ववस्तुभ्यो ज्यायः । “नद्यः” अवसरप्राप्ताः, ता: पुनरताः “व्याख्याता: "नदना भवन्ति शब्दवत्य:"-दति तासाम् एषा भवति"---॥ ४ (२५) ॥ " ॥ इमं मे' गङ्गे यमुने सरखति शुतुट्टि सोम सचहा परुषाया। असिया मरुदधे ·॥ इम १८८ निरकम्। [उत्तरपट्कम, वितस्तयाजी कोये श्टणुधा सुषोमया मे गङ्ग यमुने सरस्वति शुतुद्रि परुष्णि स्तोम- मासेवध्वमसिकन्या च सह मरुधे वितस्तया चार्जीकीय चाटणहि सुषोमया चेति समसा- थोऽथैकपदनिरुक्त गङ्गा गमनाद्यमुना प्रयुवती गच्छतौति वा प्रवियुतं गच्छतौति वा सरखतौ सर इत्युदकनाम सत्तेतहतो शुतुद्री शुद्रा- विणो क्षिप्राविण्याशु तुन्नेव प्रवतीति वेरा- वौं परुष्णीत्याहुः पर्ववती भावती कुटिलगा- मिन्यसिकन्यशुक्लासिता सितमिति वर्णनाम तत्प्रतिष धोऽसितं मरुद्धाः सर्वा नद्यो मरुत एना वर्धयन्ति वितस्ताविदग्धा विड्वा महा- कूला कीयां विपाडित्याहुट जोकप्रभवा वर्ज- गामिनौ वा विपाडिपाटनादा विपाशनादा विप्रापणाहा पाशा अस्यां व्यपाश्यन्त वसिष्ठस्य मुमूर्ष तस्तस्माद्दिपाडुच्यते पूर्वमासौदुरुचिरा सुषोमा सिन्धुर्य देनामभिप्रसुवन्ति नद्यः सिन्धुः स्यन्दनादाप आशेत स्तासामेषा भवति ॥५ "इमं मे' गते यमुने'- इति (ऋ० सं०८, ३, ६, ५) ।

·१५० पा० ५ ख०] दैवतं काहम् । १८८ हे 'मरुधे!'-'गले!' (१), 'यमुने!' (२), 'सरखति!' (३), शतुद्रि!' (8) यूयम् 'इमम्' 'मे' मम 'स्तोमम्' 'सचन' "भासेवध्वम्" । 'परुष्णया' (५) सह 'मरुधे' 'पार्षी- कोये !' (६) त्वमपि 'असिया' (७) 'वितस्तया' (८) 'सुषो- मया' (8) च सह 'पाशृणुहि पाभिमुख्य न स्थित्वा शृणुहि -"इति समस्तार्थः”। एवं सर्वत्र पूर्व समस्तार्थो वक्तव्य इत्यु पप्रदर्शनार्थम् ॥ "अथैकपदनिरुक्तम्"। - "गङ्गा, गमनात्" सा हि विशिष्टं स्थानं गच्छति, गमयति वा प्राणिनो विशिष्ट स्थानमिति गङ्गा (१)। “यमुनी, प्रयुवती गच्छति" प्रकर्षेण मि अयत्य- न्याभिः नदीभिः खान्दकानि गछति। "प्रवियुतं गच्छ- तौति वा” स्तिमितमिव तरगच्छति (२) । “सरस्वती" "सर 'इत्युदकनाम” तत् कस्मात् ? “सत्ते:” “स गती-इत्यस्य, तेन सरसा विशिष्टेन "तहती” विज्ञायते हि राजस्ये सारखतीना- मपामभिषेकार्थवादः-"वरुणस्य वा अभिषिचामानस्येन्द्रियं वीर्य मपाक्रमत्, तत् सेवाभवत्, भृगुस्तृतीयमभवच्छ्राय- न्तीयं सरस्वती टतीयं प्राविदिति (३)। “शुतुद्री= शुद्रा- विगी-क्षिप्रद्राविणी”। शु.-इति क्षिप्रनाम। अथवा पाशु क्षिप्रमसौ “तुबव" विडेव कैचित “द्रयांत" प्राकारलोपः पूर्वपदे (४)। "इरावतों परुष्णो याहुः” येमिरावतीति लोके प्रसिहा, तामिमामतास्मान् मन् मन्वाविदः प्ररुष्णी- त्याहुः । सा कस्मात् ? “पर्ववतो"। किमुक्तां भवति ? “कुटि- लगामिनो” इति, तदस्वा: पर्वत्वम्, यानि टिलानि तानि पर्वाणीव तस्याः, तैस्तदतीति (५) । “असिक्को” कस्मात् ? सा हि “अशुला - असिता”। कथम् ? “सितसिति वर्णनाम" स च पुनः बाल इति प्रसिद्धो लोक,-"मितासिती यषों" ? ?

·निरुतम् ।
[उतरषट कम,
अथवा
इति बलदेववासुदेवावधिकृत्योक्तम्, "तप्रतिषेधः" तस्य
गलस्य प्रतिषेधः “असितम्" कृष्णमित्यर्थः। तस्मात् कृष्णो
दका अमिनी (६) । "मरुद्वधाः” "सर्वाः नद्यः मरुतः एना:
वर्धयन्ति” वर्षेण, तस्मात् प्रत्येक नद्यभिधानमनुषज्यते विशे-
षणवेन,-हे मरुधे !, गङ्गे ! यमुने ! इत्यादि । “विसस्ता
= विदग्धा” वैदहको नामाग्नि: स किल नहीः अन्याः
निर्ददाह, न तामिति सामिधेनौ ब्राह्मणे विज्ञायते।
"विवृद्धा, महाकुला” विस्तीर्णा (७)। “आर्जीकीयां लोके
विपाडिल्याहुः' । सा कस्मात् ? "ऋजीकप्रभवा” ऋजीको
नाम पर्वत:, तस्मात् प्रभवतीति तद्वितन। अथवा "ऋजुगा.
मिनी" सती प्रार्जीकीवा। "विपाट" "विपाटनाद वा'
विपाटयत्यसो भूमिमतिवेगवत्त्वात् गच्छन्तीति। “विपा-
शनाद्
वा'। किमस्यां व्यपाश्यन्त ? "पाशा अस्यां व्यपा.
श्यन्त वसिष्ठ स्य मुमूर्षतः” । वसिष्ठः किल ममज्जास्यां मुमूर्षः,
पुत्रमरणशाकार्तः पार्शरात्मानं बवा, तस्य किल ते पाशा
अस्वां 'व्यपाश्यन्त' व्यमुच्यन्त उदकेन । ततः प्रभृति विपाट
अभवत्। “पूर्वम् आसीत् उरुञ्जिरा” नाम सा, उरुजले.
व्यर्थः । “विप्रापणाट् वा” उदकानां विपाट (८)। "सुषोमा
सिन्धुः”। सा कम्मात् ? “यत् एनाम्” “अभिप्रसुवन्ति"
अभिगच्छन्ति अन्याः प्रभूता: “नद्यः”। “सिन्धुः” कस्मात् ?
"स्यन्दनात्” सा ह्यविच्छेदेन विशेषतः स्यन्दन इति ॥ (e) ॥
"पापः”--इति, एतत् पदम्। ताः पुनरेता: “प्राप्नोते:”
सर्वमाभिराप्यमिति ॥
"तासाम् एषा भवति"-॥ ५ (२६) ।
।
चापो हि छा मयोभुवस्ता में जन इंधा-

·१५० ३षा० ख०] दैवतं काण्डम् । २०१ तन । महे रणाय चईसे॥ आपो हि स्थ: सुख- भुवस्ता नोऽन्नाय धत्त महते च नो रणाय रमणीयाय च दर्शनायोषधय श्रोषड्वयन्तौति वौषत्येना धयन्तीति वा दोष धयन्तीति वा तासामेषा भवति ॥६ (२७)॥ "प्रापो हि ष्ठा"--इति (ऋ० सं० ७, ६, ५, १)। सिन्धु होपस्यार्षम्। हे 'आपः' भापयित्राः ! 'स्थः' 'मयोभुवः' मयोभावयित्राश्च, "सुखभुवः” सुखभावयित्राः, या:, ताः यूयं 'न:' अस्माकम् 'ऊर्जे' "अवाय” यथा वयमन्त्र ल भाम, भोज- नाय च नः 'दधातन' धारयत अनुग्रहौध्वम्। किञ्च, 'महे रणाय' "महत च नो रणाय रमगौयाय" 'चक्षसे' दर्शनाय, श्रुतिस्मृत्युदितसम्यग्दर्शना भूत्वा अवप्रयोगे यथा वर्तमहि, तथा जुषध्वं यूयम् । इत्ये तदाशास्महे । "पोषधयः"-इति, एतत् पदम् । ताः पुनः एताः "पोषद् धयन्ति” यत् किञ्चिदोषत् शरीरे दहद रोगजातं भवति, क्षयादि, तदेता पत्ता: सत्यो धयन्ति, पिबन्ति, नाश. यन्ति। तदेवम् प्रोषतेः पूर्वपदम्, धयतेरुत्तरपदम्, कर्तरि कारके । “पोषति एना धयन्ति-इति वा" अोषति कस्मिंखि- दुदरादावङ्गे एना धयन्ति पिबन्ति प्राणिनो दाहोपशमनाय, तावेव धातू कर्मणि कारके । “दोषं धयन्तीति वा" यः कबिदुपजायते दोषो वातादिक्कत: शरीरे, तमता धय- सौति। दोषशब्दात् पूर्वपदम्, धयतेरेवोत्तरपदम्, कर्तव कारके।

·मिरतम् । [उत्तरपटमा "तासाम्" पोषधीनाम् “एषा" ऋक् “भवति"- ॥६ (२७)॥ या ओष धौः पूर्वी जाता ढेवेन्यखियुगं पुरा। मन नु बणामहं शृतं धामानि सप्त ॥ या ओषधयः पूर्वी जाता देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये नु तभूणामहं बध वर्णानां हरणानां भरणानामिति वा। शतं धामानि सप्त च । धामानि वयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानौति जन्मान्यताभिप्रेतामि सप्त- शतं पुरुषस्य मर्मणां तेष्वना दधतौति वा रात्रि- याख्याता तस्या एषा भवति ॥ ७ (२८)। "या ओषधीः पूर्वी जाता:” - इति (ऋ० सं०८, ५, ८, १) । ओषधिसूक्त प्रथमैव । अग्निचयने क्षेत्रमनेन मन्त्रण प्राभ्यारण्याभिरूप्यते। 'याः' एताः “प्रोषधयः” 'पूर्वाः' प्रथमाः 'आता:'। कुतः ? 'देवेभ्यः' न तावद् देवा उत्पद्यन्त, अर्थता एव पूर्वमुत्पद्यन्ते। कियति काले ? 'त्रियुगं पुरा' कलि- हापरत्रेताभ्यः पूर्वम्, भादिकल्पे, प्राधे कृतयुगे, देवानामपि' शवमनपेक्ष्य जोवनहेतुस्थितिर्नास्तीति पूर्वमवमुत्पद्यते पवाद देवा इति। किं तासाम् ? इति,-"मन नु बुध णा- महं शतं धामानि सप्त च"। तासाम् 'अहं' 'बन्न णां' "वचः वर्षानाम्" ओषधय: खभावत: सर्वा एव पच्चमाना ब. वर्णः कपिलाः सम्पयन्त । 'मन' जाने 'शतं धामानि, सप्त च' सप्ताधिकं शतमहं तासां यथावनाने । पश्ग बन्न - ?

·११०३पा. ८ख.] दैवतं काण्डम् । २०३ मिति वर्षयापत्त्या “हरमानाम्" इति, ता हि सुदादि हरन्ति। "भरणानाम्-इति वा” भवास्ताः सर्वस्य भूतग्रा. मस्य वा। पोषधयः प्रघमा जाताः “देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये" तद् बन णामहं बच वर्णानां हरणानामिति वा। 'शतं धामानि सप्त च' व्याख्यातमेतत् । “धामानि बयाणि भवन्ति,-स्थानानि, नामानि, जन्मानि” इति, इह तु “जन्मानि अभिप्रेतानि"। सप्तशतम् ओषधिजातयः एत. स्मिन् मन्त्रे अभिप्रेताः, अथवा “सप्तशतं पुरुषस्य मर्मणाम्, तेषु एना दधति -इति वा” अस्मिन् पक्षे धामानि स्थानानि । "रात्रि:"-इति, एतत् पदम्। तत् पुनरभिधानतोऽभि. धेयतश्च व्याख्यातम्,-"रातदानकर्मणः” इति ॥ "तस्याः” “एषा” स्तुतिः "भवति" -॥ ७ (२८) ॥ था राबि' पार्थिव रज': पितुरमायि धामभिः । दिवः सदांसि बृहतौ वितिइस त्रा त्वेष वर्तते तमः ॥ आपूपुरस्वं राचि पार्थिव रज: स्थानमध्यमस्य दिवः सदांसि बृहतौ महतो वितिष्ठस आवत ते त्वेष तमो रजोऽरण्या- न्यरण्यस्य पत्नारण्यमपाणं ग्रामादरमणं भव- तीति वा तया एषा भवति ॥८(२६)॥ "भा रात्रि पार्थिव रजः” इति। कुशिकस्यार्षम्, रावा वा। हे 'रात्रि !' या त्वम् “आपूपुर:” 'पार्थिवं रजः' पृथिवीलकोम् आपूरयसि । किं केवलमैतदेव ? न, इत्यु.. थते,-'पितुः धामभिः' "मध्यमस्य स्थान:” सह, सहान्तरि- ·२०४ निरुताम् । [उनका ने, इत्य: ? क्षेण, तदपि धापूर्यसे तमसा। किमेतावदेव ! बते, किन्तर्हि ? 'दिवः' द्युलोकस्यापि यानि 'सदांसि' सदनानि, येषु हि दुलोकवासिनः सदनेषु स्थानेषु, सौदन्ति तान्यपि। 'बृहतो' महतो यस्मात् त्वम्, तस्माद दूरेऽपि वर्तमाना वितिष्ठसे विष्टभ्य तिष्ठसि । न केवलं विष्टभ्यैव तिष्ठसि, किन्तहिं ? आपूयं द्युलोकमपि तत्पूरणातिशिष्टं 'तमः' 'त्वेषं' महत् पुनरिममेव लोकं प्रति आवर्तते यस्याः तव, सा त्वमस्माकं सर्वदा शिवा भव । इत्येतदाशास्महे ।। "अरण्यानी"-इति, एतत् पदम्। सा पुन: “अरण्यस्य पनी" पालयित्री देवता। अथ अरण्य कस्मात् ? “अर- ण्यम् = अपाणं ग्रामात्" तहि ग्रामादपार्णमयगतं भवति, " गतौ”–इत्यस्य । "परमणं भवति-इति वा” रमः प्रतिषेधपूर्वस्य, न धरण्ये रतिर्भवति । "तस्याः एपा भवति" स्तुतिः ॥ ८ (२८)॥ अरण्यान्यरण्यान्यसौ या प्रेव नश्यसि । कथा ग्राम न एच्छसि न त्वा भोरिव विन्दती ३॥ अरण्यानौत्येनामामन्त्रयते यासावर- ण्यानि वनानि पराचौव नश्यसि कथं ग्रामं न पच्छसि न त्वा भौविन्दतीवेतौवः परिभया वा थद्दा श्रवानात्तस्या एषा भवति ॥६(३०)॥ "अरण्यान्यरण्यानि”-इति ( ऋ० सं० ८, ८, ४, १) । ऐरम्मदस्य देवमुनेरार्षम् । सम्बद्धावकवचनं पूर्वम्, द्वितीया; बहुवचनमुत्तरम्। उत्पादिमोहो मन्त्रदृक् अरण्ये भौतो. ऽरण्याधिदेवतामरयानी ब्रवीति,-अहं तावदेतशिवराये ।

·दृश्य- - ४०३पा. १०व०] दैवतं काण्डम् । २०५ नरमणे भौतः, कथं त्वं न बिभेषि ? इति। भौषय. माण इव। हे 'परण्यानि' कथं त्वम् 'अरण्यानि “वनानि । प्रति केवलं 'प्रव' "पराचोव” पराङ्मुखोव अनावत माना 'नश्यसि ? 'प्रसौ' असाविति माना इव। यतो ब्रवीमि कथा ग्रासं न पृच्छमि न त्वा भोरिव विन्दतौं ३”। अथ “वा इव: परिभयार्थे" न त्वमी: षदपि बिभेषोति परिरोषदर्थः। तद्यथा-परिमधुरं पर्याप्त: मिति । "श्रद्धा"-इति, एतत् पदम् । अत्र “श्रत्" इति सत्य माम पूर्वपदम्, तत् सत्यमस्यां धौयत इति श्रद्धा, धर्मार्थकाम- मोक्षेषु अविपर्ययेणैवमतदिति या बुद्धिरुत्पद्यते, तदधिदेव. ताभावाख्या शहे त्युच्यते। सा पुन: आग्नेयं सर्व प्रकाशमिति अग्निरव "तस्या एषा भवति” स्तुति:-॥८ (३०)। श्रृवयाग्निः समियते श्रड्या हूयते हविः । श्रद्धां भगस्य मूर्द्धनि वचसा वैदयामसि ॥ श्रव- याग्निः साधु समिदाते थड्या हविः साधु हयते श्रद्धां भगस्य भागधेयस्य मूईनि प्रधा- नाङ्ग वचनेनावेदयामः पृथिवौ' व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥१० (३१)। "श्रद्धयाग्निः संमियते” इति (ऋ० सं० ८, ८, , १)। श्रदायाः कामायन्या पार्षम् । य एव 'अग्निः' 'श्रया' पडपेतः, श्रदयैवास्तिक्यबुद्धिमालम्बा समिद्यते' कर्मणि, स व "साधु" शोभनं समिहाते, इतरो हि समिद्धोऽप्यसमिद २०--नि--१८ ·निरुक्तम् । [ उत्तरषट्कम, एव, अथवाममिडाग्निकर्मण: फलाभावात्। एवमेव “श्रद्धया इयते हवि:” यदेव श्रद्धया इयते हविः, तदेव "साधु इयते" अन्यस्याफलत्वात्, उक्तञ्च–'नाश्रदधानाय हविर्जुषन्ति देवा:"-इति। एवं चेत्-"शुद्धां भगस्य मईनि वचमा वेदयामसि”। 'भगस्य' "भागधेयस्य” धर्मस्य 'मूईनि' "प्रधानाङ्गे" मूर्द्धा शिरः, प्रधानमिदमङ्गं धर्मस्य या श्रद्धा, तदभावे धर्माभावात्। अपि च 'वचमा' एव “वचनेन" एव मन्त्र गतेन-"अभद्दामनृते दधाच्छ्रद्धां सत्य प्रजापतिः”- इत्यनेनैव तदुड्डाव्य शिरःप्रकाशम् 'वेदयामसि' “आवेद- याम:” आघोषयानो नाथद्धधानम्य धर्म इति ॥ "पृथिवी” “व्याख्याता” “अथ वै दर्शनंन पृथुः” इत्यत्र । "तस्या एषा भवति"-॥ १० (३१) । योना एथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म प्रथः ॥ सुखा न: पृथिवि भवानृक्षरा मिवेशन्धरः कण्टक ऋच्छतेः कण्टकः कन्तपो वा कन्ततेर्वा कण्टतेवी स्याइतिकर्मण उगततमो भवति यच्छ न: शर्म यच्छन्तु शरणं सर्वतः पृथ्वपा व्याख्याता तस्या “स्योना पृथिवि भव” इति (ऋ० सं० १, २, ६, ५. यः वा. सं० ३५, २१)। मेधातिथराषम्। हिरण्यनाशप्रायश्चित्तेश्यां भौमस्यैककपालस्य पुराऽनुवाक्या। हे 'पृथिवि !' 'स्योना' सुखा” त्वमस्माकं 'भब' । कथम् ? "अनृक्षरा निवेश नी"। 'अनुक्षरा' निष्कण्टका, 'निवेशनो' निवासयोग्या। निविष्टा- एषा भवति ॥११(३२) ·१० पा० १२ख०] दैवतं काण्डम् । नाञ्चास्माकं यच्छ' देहि शर्म' सुखम् ‘सप्रथः' “सर्वतः पृथुः” विस्तीर्णमिति॥ "ऋक्षरः = कण्टकः” "ऋचते:"। -“कण्टका -"कं तपः वा" "कन्ततः वा” “कण्टते: वा स्यात् गतिकर्मणः, उद्ग- ततमो भवति"। कमहं तापयामीति एवमर्थमुहतः, कण्टकः। कण्टतर्वा, स ह्युगततमो भवति वृक्षात् ॥ “अप्वा” “व्याख्याता'। “यदेनया विडो'ऽपवीयते', व्याधिर्वा भय वा”-इत्यत्र व्याख्या ॥ 'बस्या एषा भवति"-- ॥ ११ (३२) ॥ अमौषाक्षित प्रतिलोभयन्तो गृहाणा- ङ्गान्य व परेहि। अभिप्रेहि निर्दह हत्म- शोकै रन्ध नामित्रास्तमसा सचन्ताम् ॥ अमौषां चित्तानि प्रज्ञानानि प्रतिलोभयमाना गृहाणा- ङ्गान्य परेह्यभिप्रेहि निर्दकेषां हृदयानि शोकैरन्ध नामिजास्तमसा संसेव्यतामग्नायग्नः पत्नौ तस्या एषा भवति ॥ १२ (३३) ॥ "अमोषां चित्तम्” इति (ऋ० सं० ८, ५, २३, ६ । य० वा० सं० १७, ४४ । सा० सं. उ० प्रा०८,३, ५, १ । अथ. सं. ३, २, ५) । अप्रतिरथस्याषम्। हे 'अप्वं!' 'अमौपाम्' अस्मच्छत्र र रत्र णां 'चित्तम्' “चित्तानि मनांसि 'प्रतिलोभयन्ती' "प्रतिलोभयमाना" प्रत्य के लोभयन्ती 'यहाण अङ्गानि' सर्वगावाणि अाविस, त्वयैते प्राविष्टसर्वगात्राः साध्वसिनः उत्- पनवेपथवः सम्म ढा: अप्रतिपक्षाः सन्तु । 'परहि' परागच्छ ।

·२०८ निरुतम् । [ उत्तरषटकम् एतान्। अपि च यावञ्च प्रत्यवस्थितास्तावटेकैकं क्षिप्रम् 'अभिप्रेहि'। अभिप्रगत्य च 'निर्दह' “एषाम्" 'हत्' "द- यानि" 'सुशोकः । त्वया एते निर्दग्धहृदया: अमित्राः' अस्पद- मिवा: “अन्धेन तमसा” 'सचन्ताम्' “संसेव्यन्ताम्" । इत्येत- दाशासाहे॥ "अम्नायो" "अग्नेः पत्रीः" ॥ "तस्या एषा भवति"-॥ १२ (३३) ॥ इहेन्द्राणीमुपतये वरुणानों खस्तये। अग्नायौं सोमपीतये। इति मा निगदव्या- ख्याता ॥ १३ (३४)॥ इति नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥६,३ ॥ "हेन्द्राणीमुपह्वये”-इति (ऋ० सं० १, २, ६, २) । “इति सा निगदव्याख्याता"। 'इह' कर्मणि 'अम्नायौम्' 'उपतये' 'सोमपीतये' सोमपानाय, पात्मनच 'वस्तये' 'इन्द्राणीम् अपि च 'वरुणानौम्' ॥ अमाधारण्येनेन्द्राणीञ्च वरुणानौञ्च अग्नायोच्च कर्मणि उपह्वये सोमपानाय स्वस्तये च, इत्येवं सति “तस्या एषा भवति"-इति भाष्यकारवचनं (२०७ पृ.) नोपपद्यते,- सोमपानसम्बन्धात् मध्यमा ? इति चेत्, नैतत्, अग्निरपि हि सोमपानसम्बन्धे उक्तः,-"सोमं पिब मन्दसानो गणत्रिभिः (० सं० ४, ३, २५, ८)-इति, तस्मादुपपद्यत इति ॥१३ (३४)। इति ऋज्वायां निरुतत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य (नवमा- ध्यायस्य) वतीयः पादः ॥६,३॥

·१५. ४पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । २०८ चतुर्थः पादः। अथातोऽष्टौ इन्दान्युलखलमुसले उलखलं व्याख्यातं सुसलं मुहुः सरन्तयो रेषा भवति ॥ १ (३५)॥ “अथातोऽष्टौ हन्दानि"-इति, अखादेः पूर्वस्माद् वर्गात् विलक्षणोऽयमपरी इन्दवर्ग इति पृथगधिकारवचनम् । अथात:- शब्दावुक्तार्थी। अष्टावित्यनिर्देशतोऽपि सिद्धेऽष्टत्वनियमाथ- सष्टग्रहणम्। “उषामानक्ता" "दैव्या होतारा" इति हन्द- दर्शनात् अयुक्तमिति चेत् ? न, तयोराप्रीत्वसामान्येन तत्र प्रथमं समाम्नातत्वात्, इह च पुनः समानाने हिरुक्ततादोष- प्रसङ्गः । मित्रावरुणादीनामपि इन्दसामान्धादिह प्रसङ्गः इति चेत् ? न, तघां पृथीप स्तुत्युपपत्तेः। एवं मति उल्लू खलमुमलयो: द्यावापृथिव्योश्च ह समानामस्याप्रसङ्गः, कव. लयाः स्तुत्य पपत्त : ? मुसलस्य दिवश्च पृथकस्तुत्यभावात्, मित्रावरुणादीनान्तु मर्वेषां पृथक् स्तुतयः सन्ति, तस्मादम- मानानम्। अश्विनारिह बन्दसामान्यात् प्राप्तमिति चेत् ? न, उषःप्रभृतीनामुपसः कालमध्ये तपाञ्च ममाम्नाननेहाति सङ्करप्रसङ्गात् । शुनासौरयोः स्थानान्यत्वात् इहासमाम्नानम् इति चेत् ? न, इन्दसामान्यात्, पृथिव्यर्थत्वाच, सम्भोगाभि- प्रायेण च ततस्तुत:-"ते नेमामुपसिञ्चतम्” इति । पृथिव्योः प्रथमं समाम्नानं देवताभावादिह प्राप्तमिति चेत् ? न, दिव: पृथिव्यायतनत्वाभावात्-इन्दप्रसङ्गेन चेह दिवः समाम्नानात्। “द्यावापृथिव्यौ ३१" "शुनासीरौ ३४" -- इति देवतामपेक्ष्य इन्दमध्ये प्रथमागामित्वस्यावचने उलखन्न- मुसलयोई व्यत्वात् प्रथमं समानानम्, तयोः पृथिव्यायतन द्यावा.

·निरनम्। [ उत्तरषट कम, ता त्वस्य निरुपचारप्रमिहे, प्रचुरत्वाञ्च इन्हयोः। तयोः “उलू- खलं व्याख्यातम्" "उरुकरम् (१८१ पृ. १२ पं०)"-इत्येव- मादिना, “मुसलं-मुहुःसरम्"। मुसलं कस्मात् ? तद्धि मुहुर्मुहुः सरति बौह्यादिषु ॥ "तयोः एषा भवति" स्तुतिः-॥ १ (३५) ॥ आयजो वाजसातमा ता यु १'चा विज- मतः। हरौ' इवान्यास बश ॥ आयष्टव्ये अन्नानां सम्भक्ततमे ते ह्युच्चैर्विहियेते हरी इवान्नानि भुञ्जाने हविटने हविषान्निधान तयोरेषा भवति ॥ २ (३६) ॥ "आयजी वाजमातमा"--इति (ऋ० सं० १, २, ६६, २)। आभिमुख्येन मर्यादया वा “यष्टव्ये” पूज्ये, 'वाजमा- तम' "अनानां सम्भक्ततम" 'उच्चा विजभृतः' "उच्चैवित्रि- येते” उल्लूख'समुच्छ्रीयते च, अवहननाय मुमलमुद्यम्यते, एत- दुश्चैर्विहरणम्। ते एते नित्यम् अस्माकं रहे 'हरौ' अशी 'इव'। नित्यमविच्छेदन। 'अन्धांसि' "अबानि" 'बसत' "भुञ्जान" संम्कारकत्वेन स्याताम् । इत्येतदाशास्महे ॥ "आयष्टव्ये अन्नानां सम्भक्ततमे ते ह्युचैर्विह्नियेते हरौ दवा मानि भुञ्जाने" । गतार्थमेतत् ॥ "हादान"-. "हविषां निधाने" सोमास्तयोनिधीयन्ते ।। "तया एका भवति" ॥ २ (३६) ॥ श्रा कामु पस्यमदुहा दोवाः सौ'दन्तु यत्तियाः। इका सोमपीतये ॥ भासौदन्तु वामुपस्थ उप-

·॥
iv. ४पा. ४ख०] दैवतं काण्डम् । २११
स्थाने यजिया देवा यन्त्रसम्पादिन इहाद्य
सोमपानाय द्याव्याटथिव्यौ व्याख्याते तयो-
रेषा भवति ॥ ३ (३७) ॥
"पा वामुपस्थमद्रुहा"-इति (ऋ० सं० २, ८, १०, ६)।
ग्टत्समदस्यार्षम् । “द्यावा न: पृथिवी"- इति च ( २११ पृ०
१६ पं०)। हविर्भानप्रवर्त्तने विनियोगः । हे चविाने!' 'अद्रुहा'
अद्रोग्धव्ये युवामुच्येथे। यत्र युवामुपगम्य स्थिते तत् 'वाम्'
'उपस्थ' उपस्थाने 'यज्ञियाः' "यज्ञसम्पादिन:” 'देवा:' 'इह'
एतस्मिन् कर्मणि 'अद्य' उपगम्य 'सीदन्तु' निषीदन्तु
'सोमपीतये' “सोमपानाय" । - इत्य तदाशास्महे
"प्रासौदन्तु वामुपस्थ उपस्थाने यजिया देवा यज्ञसम्पा-
दिन इहाद्य सोमपानाय" । वर्णितमेतत् ।
"द्यावापृथिव्यो” “व्याख्याते"। धीच पृथिवी च इत्य ते
पदे व्याख्याते।
“तयोः" "एषा” स्तुतिः “भवति" - ॥ ३ (३७) :
द्यावा न: पृथिवो इमं सिधमद्य दिवि -
स्पृशम् । यचं दे देषु' यच्छताम् ॥ द्यावापु-
थिव्या न इमं साधनमद्य दिविस्मृशं यन्नं देवेषु
नियच्छतां विपाट्च्छतुयौ' व्याख्यात तयो-
रेषा भवति ॥ ४ (३८)॥
"द्यावा नः पृथिवी"-इति (१० सं० २, ८, १०, ५) ।
'द्यावापृथिवी' “द्यावापृथिव्यो” 'नः' अस्माकम् 'सिधम्'
"साधनम्" 'इम' 'यज्ञ' सोऽयमस्मान् साधयति, 'अद्य'

·२१२ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, एतस्मिन् अहनि वर्तमान 'दिविस्मृशं' द्यां यः स्पृशति पूरयति, तमेवङ्गणं यज्ञ देवेषु यच्छताम्' "नियच्छताम्" देवेभ्यो दत्तम् । इत्येतदाशास्महे ॥ "द्यावापृथियो न इमं साधनमद्य दिविस्मृशं यज्ञ देवेषु नियच्छताम्" । गतार्थमेतत् ॥ *विपाट छु तुद्यो” “व्याख्याते” “विपाट् विपाटनाहा" इत्यत्व (१८८ पृ०) विपाट व्याख्याता, “शुतुद्रोशुद्राविणी" इत्यत्र (१८८ पृ०) शुतुद्री, “तद् यद् हिवदुपरिष्टात् तद व्याख्यास्यामः” इति एतत् ॥ "तयोः” “एपा" स्तुति: “भवति"-॥ ४ (३८) । प्र पर्व तानामुशती उपस्यादखे व विषित हासमाने। गावेव शुधे मातरा रिहाणे विपाट्छुतुद्री पय॑सा जवेते॥ पर्वतानामुप- स्थादुपस्थानादुशत्यौ . कामयमाने अखे इव विमुक्ते इति वा विष इति वा हासमाने हासति स्पर्दायां हर्षमाणे वा गावाविव शुभ शोभने मातरौ संरिहाणे विपाकुतुयौ पयसा प्रनवेते यानी अर्त्तन्यौ वारण्यो वारिषण्यो वा तयोरषा भवति ॥ ५ (३६) ॥ "प्र पवतानाम्"-इति (ऋ० सं०३, २, १२, १)। विश्ता- मित्रो बवौति। ये चैते “विपाट छुतुद्रयो” 'पयसा' उदकेन पूर्गे 'प्रजवत' प्रकष्टे न जवेन गच्छतः ‘पर्वतानाम्' 'उपस्थात्' "उपस्थानात्” निर्भरात्, मेघानां वा। 'उशती' "उशत्वो"

·१५. ४पा० ख०] दैवतं काण्डम् ।
२१३
*कामयमाने" परस्परं समागमम्, ममुद्र वा । कथं प्रजवेते ?
'अखे इव' 'विशिते' “विमुक्त” मन्दुरात:, “विषय इति वा"
विभागेनैकस्मिन् मुक्त, कस्मिंश्चिद युक्त युगादी वा।
'हासमाने' स्पर्डमाने, परस्परेण हर्षमाणे वा हृष्यमाणे वा
विपाट छुद्रगो। 'गावा इव' “गावी इव” 'शुभ्र' “शोभने"
कल्याण्यो। 'मातरा' “मातरौ” “सं"'रिहाणे' वत्ममेकं
प्रलेढुमिच्छन्त्यौ। य एवमेते प्रजवेते, ते अस्माकं गाधे भवत ।
-इत्य तदाशास्महे ॥
"पर्वतानामुपस्था०
०-०पयसा प्रजवेते"। उक्तोऽस्यार्थः ।
"पानी" धनुःप्रान्त । ते कस्मात् ? “प्रतन्यो वा" ऋते.
र्धातोगत्यर्थस्य, गमयतस्ते इषून्, “अरण्यौ वा” अरणाही,
"परिषण्यो वा” हन्त्री वा ॥
"तयोः एषा भवति"-॥ ५ (३८)॥
।
ते पाचरन्ती समनेव योषा मातेव
पुत्र विन्टतामुपस्खे'। अप शवून विध्यता
संविदाने बानी इमे विस्फरन्ती' अमि-
चान् ॥ ते पाचरन्त्यौ समनसाविव योष मातेव
पुर्व बिभतामुपस्थ उपस्थानेऽपविध्यतां शचून
संविदाने आळविमे विघ्रत्यावमिवाछुनासौरौ
सुनो वायुः शु एत्यन्तरिक्ष सौर चादित्यः
सरणात्तयो'रेषा भवति ॥ (80) ॥
"त प्राचरन्ती समनेव"-इति (छ. सं. ५, १, १८,
४। य. वा० सं० २८, ४)। पारिवानुमन्त्रणमश्वमेधे

·स्वभावः । ॥ २१४ निरुतम्। [ उत्तरषटकम् अनेन क्रियते । 'समना इव योषा' “ममनसौ इव” एकभर्तके योषिते यथैकं भर्तारं प्रत्याचरन्त्यौ भवतः परिष्वक्त म्, एवमा- क्रष्टारम् प्रति नित्यमाचरन्त्यो भवतः भानमत्यौ। “मातिव पत्रं विभृतामुपस्थे” रक्षणाय ये बिभृतामाक्रष्टारम् । अमुना प्रकारेण ये विस्फुरन्यो नित्यममित्रान् भवतः। ययोरेषः ते 'पानी' नित्यम् अस्माकम् अमुना प्रकारेण 'मंविदान' संवादमिव कुर्वाण । परस्परत: आकर्षणाभिप्रायम- तत्, आतष्यमाणयास्तयोः संवाद इव परस्परतो भवति । 'शत्रून्' 'अपविध्यताम्'। ।-इत्येतदाशास्महे "शुनामीरों"। “शुन: वायुः, शु एति अन्तरिक्षे” शुना- मोगवित्यत्र, स हि क्षिप्रमत्यप्रतिबध्यमानोऽन्तरिक्षे । “सौरः = आदित्यः मरणात्” म हि नित्यं मरति गच्छति ॥ "तयोः एषा भवति"-॥ ६ (४०) ॥ शुनासौराविमां वाच कुषेधा यद्दिवि चक्रथु: पयः। तेनेमामुपसिञ्चतम् ॥ इति सा निग- दव्याख्याता देवी जोष्ट्री देव्यौ जोषयित्रौ द्यावापृथिव्याविति वाहोराचे इति वा शस्यञ्च समा चेति कात्ययस्तयो रेष सम्प्रषो भवति ॥ ७ (४१)॥ “शुनामीराविमाम्” इति (ऋ. मं० ३, ८,८, ५ । य० वा० सं० १२, ६८ । प्रथ. सं. ३, १७, ७)। "इति सा निगदव्याख्याता" । वामदेवस्यार्षम्। शनासीर्ये विनियोगः । हे 'शुनासोरौ!' युवां वाचम् इमा' स्तुतिलक्षणां 'जुषे- थाम्' सेवेथाम् । कथं च पुनरासेवितेयं युवाभ्यां स्यात् ?

·१५० ४पा० ख० दैवतं काण्डम् । । "यद् दिवि चक्रथः पर्य: । 'यत्' 'दिवि' द्य लोके 'चक्रथुः, संभरथः युवाम् पयः' उदकम् । 'तेन' 'दमा' पृथिवीम् ‘उप- सिञ्चतम् । एवमनेनाम्ग्रहागासेविता युवाभ्यां भविष्यतीति ॥ "देवो जोष्ट्री"--"दव्या जोषयिनी" सर्वस्य तर्पयित्रो। के पुनस्त ? इति । “द्यावापृथियो” “अहोरात्र वा” “शस्य च समा च इति कात्य क्यः” शस्य ब्रोह्यादि, समेति संवत्सरः ॥ "तयोः एषः सम्प्रपो भवति"-.॥ ८ (४१)। ? देवी जोष्ट्री वसुधौती ययोरन्याचा देषांसि यूयवदन्यावच हसु वा-णि यजमा- नाय वस बने' बसधेयस्य वीतां यज । देवी जोष्ठी देव्यौ जोषयियौ वसुधौती वसुधान्यो ययोरन्यापानि हषांस्यवयावयत्यावहत्यन्या वसूनि वननौवानि यजमानाय वसुवननाय च वसुधानाय च वौतां पिबेतां कामयेतां वा यजेति सम्प्रषो देवौ जर्जाहुतौ देव्या जर्जा- हान्यौ द्यावापृथिव्याविति वाहोरावे इति वा शस्यञ्च समा चेति कात्यक्यस्तयो रेष सम्झौषो भवेति ॥ ६ (४२)॥ "देवी जोष्टी" - इति (य० वा० सं० २८, १५) । 'देवी जोष्ट्री' “देव्यों जोषीयवयो” “वमुधोती-वसुधान्चो" वसूनां निधानभूते, 'ययोः' देव्योः अन्या एका 'अवा' "अघानि" । 'हे षांसि' हन्ति यान्यप्रियाण्यस्माकं तानि “यूयवत्" "अव- ·'पन्या' पुनः R २१५ नितम्। [ उत्तरषटकम् यावयति" प्रवमिश्रयति नाशयत्ययात्तः । 'प्रावक्षत् “पावहति"। 'वसु वार्याणि' “यजमानाय वन- नीयानि (वरणीयानि) वसूनि" । 'वसुवने वसुधेयस्य' “वसु- वननाय" च मभजनाय, “वसुधानाय” वसुविशिष्टय निधानाय च। ते देव्यो जोषयित्रो 'पस्य' पुषदाज्यय खमंशं 'वीताम्' "पिबेतां, कामतां वा”। मैवावरणो बवोति,-है होत: ! त्वम् एते 'यज'-"इति सम्मेषः" । "दैव्यो औषयिवधी.-.यजेति सम्मषः"। एतस्या उक्तः । “देवी जर्जाहुती" = "देव्यो ऊर्जाहुत्यौ । “द्यावापृथिव्यो इति वा, अहोरात्र इति वा, शस्यं च समा च इति कात्यकाः" "तयोः एषः मम्प्रेषः भवति"-ne (४२) । देवी ऊर्जाहुती इषमूर्ज मन्यावक्षत सन्धि सपौ तिमन्या नवेन पूर्व दयमानाः स्थाम पुराणन नवं तामूर्जमूर्जाहुतौ ऊर्जय- माने अधातां वसुवने' वसुधेयस्य वौतां ॥ देवौ ऊर्जाहुती देव्या ऊर्जाहान्या- वन्नञ्च रसञ्चावहत्यावहत्यन्या सहनग्धिञ्च सहपौतिञ्चान्या नवेन पूर्व दयमानाः स्याम पुरा- णेन नवौं तामूर्जमूर्जाहुतौ ऊर्जयमाने अधाता वसुवननाय च वसुधानाय च वीतां पिबेतां कामयेतां वा यजेति सम्प्रेषो यजेति सम्प्रेषः ॥ १० (४३)॥ इति नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥६, ४ ॥ यन ·र पा.व.] दैवतं काण्डम् । "देवी ऊर्जाहुती"-इति (य० वा० सं० २८, १६)। "देव्यो ऊर्जाहान्चौ” ऊर्जस्य अवस्य निष्पादयिनी" द्यावाधियो अर्जाद्वान्यावुच्येते । 'इषम् ऊनम् भावक्षत्' “अन्नच" प्रवादि- "रसं च” बोद्यापसेचनं क्षीरादिकच्च, 'सजन्धि' एका उपनामि- तस्यानस्य “सहपोतिम्” अन्या “सहजग्धिम्” सहभोजनं बधु- भिरिति 'पावक्षत्' “प्रावहति” आभिमुख्य न यथा बन्धुभिः सह भुनीमहि तथा करोतु । तथा च तत् बहनमस्तु, यथा 'नवेन' 'पूर्वम्' पुराणं "दयमानाः' रक्षन्त: 'स्याम' 'पुरा णेन नवम्' पुराणेन नवं धान्य दयमानाः स्याम। तामवं. लक्षणम् 'ऊर्जम्' 'जर्जाहुती' “ऊर्जयमाने” बलवती जर्जतां च कुर्वाणे 'अधाताम्' दत्ताम् । 'वसुवने' “वसुवननाय च" 'वसु, धेयस्य' “वसुधानाय च” 'वीताम्' "पिबेतां कामयेता वा" । 'यज'-"इति सम्प्रेषः” इति ॥१० (४३) । इति निरुक्तहत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य (नवमाध्यायस्य) चतुर्थः पादः ॥ ८, ४॥ जम्बूमार्गाश्रमवासिनो भगवदर्गाचार्य स्य कृतौ #चर्यायो निरुक्त वृत्तौ चतुर्दशोऽध्यायः नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ८ ॥ । (अथयान्यश्वोवोल्हामानोमिनोकनिकद हुड़वदसंवत्सरमुपप्रवदमावेपामाप्रैतैवदन्त्रम- ६ न्दान्यासयोगावनस्पत उपवासयवहौना- १८ १२ महिरिवरतिष्ठन् धन्वनागावच्यन्तीवेदासुपर्ण- २-नि-१९ ·२१८ निरकम् । [उत्तरषट्कम, १२ २४ २५ २६ मानन्तियच्चिशिषभोग्यक्रन्दयन्त्रिमन्तं पितुन्वि- २८ मंम बापो हिछा या घोषधौराराचारण्याणि- २६ थवयाग्निः स्योनामौषाञ्चितमिहेन्द्राण्यथात ३८ २६ ४० आयज्यावांद्यावान:प्रपर्वतानान्ते आचरन्तौशु- ४२ नासौरौ देवौजोष्ट्रीदेवी जर्नाहुती त्रिचत्वा- रिंशत् ॥) इति निरुक्त (उत्तरषटके) नवमोऽध्यायः ॥६॥ अथ दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ४०॥ अथातो मध्यस्थाना देवतास्तासां वायुः प्रथमागामो भवति वायुवितेर्वा स्याइतिकर्मण एतेरिति स्थौलाठीविरनथको वकारस्तस्यैषा भवति ॥१॥ व्याख्यातानि पृथिवीस्थानदेवतापदानि, अधुना समा. बायानुक्रमेणैव मध्यमस्थानदेवतापदानि निर्वतव्यानि, तदर्थमिदमारस्वत,- “अथातो मध्य स्थाना देवताः' इति ।

·१.म. पा. १०] दैवतं काण्डम् । २१८ प्रथशब्दो विशेषाधिकारार्थः । पतःशब्द पानन्तर्यार्थः । मध्यं स्थानमतासामिति मध्यस्थानाः देवताः, वायाद्याः 'वक्ष्यन्त'-इति वाक्याशेषः। देवता इति बहुवचनं भेदपक्षे, एकैव, नैरुक्तानां देवतावित्वाभ्युपगमात् एतस्यैव मध्यमस्य पर्यायवचनान्येतानि वायादौनि रोदस्य तानि गुणविशेषता भवन्ति, यथैवोत्तमस्य ज्योतिषो दृश्यन्ते भगप्रभृतोनि । "तासां वायुः प्रथमागामी भवति"। नन्विन्द्र इति मध्य मस्य स्थानस्य मुख्यमभिधानम्, तत् प्रथमसमानातव्यमा- सौत् ? न, मध्यमस वर्षकर्मोपलक्षणत्वात्, वर्षकर्मणि च वायोरधिकारः प्रथमः स्यात् । कथम् ? इति । वायात्मनैव हि मध्यमः, ऊर्जान्मासात् परतः सार्वदिक्कमुदकमुपसंहरबो- षधिवनस्पतिजलाश वेभ्यः उदकमन्तरिक्षलोकस्य गर्भमुप- चिनीति, स मासाष्टकेन सम्भृतोदकगर्भो विपक्कः प्राहर्ष प्राप्य प्रसवाय प्रकल्पते। तदुक्तम्-“वान्ति पर्णशुषो वाता- स्तत: पर्णमुचोऽपर। तत: पर्णरुहो वान्ति ततो देवः प्रवर्ष ति ॥” इति। तदेवं वर्षकर्मप्रारम्भे वायात्मनैव मध्यमो व्याप्रियत इति युक्त वायुभिधानमिह प्रथमं समानातमिति । इतथ युक्त यदुयते "तासां वायुः प्रथमागामो भवति" इति, स एष सम्म तोदकगर्भो वायुर्विवखन् मेघजालेन नम:, मध्यमो वरुणः सम्पद्यते, ततो रुदत् रुद्रः, तत इरां ददत् इन्द्रः, ततोरसान् प्रार्जयत् पर्जन्यः। एवमादिमध्यमस्य जगदनुग्रहाय वर्षप्रदानसिखये गुणोपजनक्रमः। पनयैव गुणोपजनक्रमानु- पूर्ध्या वायुः १, वरुणः २, रुद्रः ३, पर्जन्यः ४,-इत्येवमाद्या समानाये देवतानामानुपूर्वी। तदेतत् स्फुटं घुसाने गुणान्त- रोपजनानुपूयं ज्योतिर्मण्डलस्य सविप्रभृतिषु । “वायुः” कस्मात् ? “वावे:” “वा गतिगन्धनयोः (पदा.

·२० निरताम्। [उत्तरषट्कम, - प०)"-इत्यस्य, सततमसौ वाति गच्छति। "बेते: वा स्याद् गतिकर्मणः" अनेकार्थो वेतिः, तस्य वा गत्यर्थस्य । “एते:- इति स्थौलाष्ठीविः”। अस्मिन् पक्षे “अनर्थकः वकारः” उप- जनमात्रम्, एत्यसौ इति वायुः । "तस्य एषा भवति"-॥१॥ वाय॒वायाहि दर्शतेमे सोमा अरवृताः । तेषां पाहि थधि हवम् ॥ वायवायाहि दर्शनौ- येमे सोमा अरश्ता अलङ्क,तास्तेषां पिब स्टणु नो ह्वानमिति कमन्यं मध्यमादेवमवच्यत्तस्य षा- परा भवति ॥२॥ "वायुवायाहि दर्शत-इति (ऋ० सं० १, १, ३, १) । मधुच्छन्दस आर्षम्। आध्वय॑वे वायव्योपस्थाने विनियोगः, बाह थे प्रउगे शस्खे शस्यते। हे 'वायो! 'दर्शत “दर्शनीय दर्शनाह! त्वदर्थम् 'इमे' 'सोमाः' अस्माभिः 'परताः' "अलमृता” पर्याप्ताः पातु संस्कृताः । मिदम् 'हवम्' “आह्वानम्" 'श्रुधि' "शृणु"। श्रुत्वा च तत् 'प्रायाहि । एत्य च तेषाम् एतेषां सोमानां यः खोऽशतव तं 'पाहि' "पिब"। इत्ये तदाशासाहे। वायोः सर्वस्थानतामपेक्ष्य विचारमागूयं ततोऽवधार- यति, सर्वस्थानत्वेऽपि सति “कमन्यम्” इन्द्रात् “मध्यमात्" "एवम् प्रवच्यत्" मन्त्र कत्। सोमा परन्ताः, तेषां पिब- इति प्रसिहं हि इन्द्रस्य मध्यमस्य सोमपानम्, तदर्थत्वात् सोमसंस्कारस्व, पप्रसाध्यमन्यस्य । तखादिन्द्र एव वायुः । "तस्य इन्द्रख वायोः ऐन्द्रे एव सूखे यस्यामिन्द्रस्य विशे- स त्वमसाक- ·- १०५० १पा० ३ख• ] दैवतं काण्डम् । २२१ षणवेन वायुशब्दः, तथा “एषा" "अपरा" ऋक् “भवति"- ॥२॥ बासनामासः शवसानमच्छेन्द्र' मुचके रासो अम्बाः। भिथव ऋज्यन्तो वहे- युर्नु चिन्नु वायोरस्त विदस्येत् ॥ चाससृ- वांसोऽभिवलायमानमिन्द्रं कल्याणचक रथे योगाय रथ्या अश्वा रथस्य वोढार ऋज्यन्त जुगामिनोऽन्नमभिवहेयुर्नवञ्च पुराणञ्च थव इत्यन्ननाम श्रयत इति सतो वायोश्चास्य भक्षो यथा न विदस्येदितौन्द्रप्रधानेत्येके नैघण्टकं वायु- कर्मोभयप्रधानेत्यपरं वरुणो णोतीति सत- स्तस्यैषा भवति ॥३॥ *मासस्राणास:"-इति (ऋ. सं• ४, ७, ८, १)। भर- दाजस्यार्षम्। महाव्रते महदुक्थे शस्यते उत्तरे पक्षे। 'रण्यासः' “रथ्याः” 'प्रश्वाः' सुचक्रे' "कल्याणचक्रे" "रथे" योगार्थम् ‘इन्द्र शवसानम् अच्छ' इन्द्रमभिबलायमानमधि- कबलमात्मानं मन्यमानम्, 'प्रासखाणामः' “पासस्वांसः" नित्यमासर्पन्ति बे, तान् युवा रथेऽस्माकम्, पायाहि सोमपानाय बन्नमिति । किमस्माकं ते कुर्वन्तु ? इति । "अभिश्वव ऋज्यन्तो वहेयुः” । “जुगामिनः” भूत्वा 'श्रवः' “पत्रम्” सोमाख्यमेतदस्मद्यने यत्। 'भूचित्' “नवं च पुराणं च" तत्पानाय एवमिन्द्रमभिवहेयुः। 'नु' क्षिप्रम्। यथा ·२२२ निरताम् । [उत्तरषट्कम, "पस्य" 'वायोः' इन्द्रख इदम् 'अमृतम्' एष सोममयः न 'विदस्येत्'। अविदस्तऽनुपक्षीणे एतस्मिन् सोमभक्षेऽभि- वहेयुः । इत्यं तदाशामहे॥ "अव:"--"इति" एतत् “प्रवनाम"। तहि सर्वत्र "श्रूयते । “नूचित्” इति नेवपुराणाभिधायको निपाती। नवम्, यः सोमो ग्टहीत्वा तत्कालमेव इयते। पुराणं पुनः, यः, प्रात:सवने गृहीत्वा माध्यन्दिने सवने इयते, तौयसपने वा, तद्यथा-प्रतिपाद्या ध्रुवश्च ॥ एवमेतस्मिन् मन्त्रे ऐन्द्रसूक्तमध्यपातित्वात् इन्द्रप्रधान यद् वायुभिधानम्, तत् “नघण्टुकम्” इन्द्रस्यैव विशेषणार्थ व्यञ्जनमात्रम् ।-"इति एके" । “अपर" पुनः “उभयप्रधाना" इयमक् “इति” मन्यन्त भेदपक्षवादिनः, तत् पुनरयुक्तम्, निष्केवल्ये विनियोगात् ॥ "वरुण: कस्मात् ? “वणोतीति सत:" स हि वियद वृणोति मैघजालेन । "तस्य एषा भवति"-॥३॥ ॥ नौचौनबार वरुणः कवन्ध प्रसमज रोदसी अन्तरिक्षम्। तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवन वृष्टिर्बु नत्ति भूम ॥ नौचौनहार वरुणः कवन्ध मेधं कवनमुदकं भवति तदनि- धीवत उदकमपि कवन्धमुच्यते बन्धिरनिभ- तत्वे कमनिझतञ्च प्रहलप्ति द्यावापृथिव्यो चान्तरिक्षच महत्त्वेन तेन सर्वस भुवनख राजा ·१०५० १पा० ४ख.] दैवतं काण्डम् । २२३ युवमिव दृष्टियुनत्ति' भूमि तस्यै पापरा भवति ॥४॥ "नीचीनबारम्” इति (१० सं० ४, ४. ३, ३ । पत्रे सर्षम् । न्यक् अच्यते हारं यस्य, स भवति मौचीनहारः, अधो- हारः, तं “नौचौनहारम्" अधोविलं कृत्वा ‘कवन्ध” “मेघ" 'वरुषः' मध्यमः। अतएव मेघसम्बन्धात् “कवनम् उदकम्' 'प्रससर्ज "प्रसृजति” महत्त्वेन, न ह्यमहानेतच्छक यात् कर्तुम् । 'रोदसी अन्तरिक्षम्' “द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च”। “मह- खेन" सर्वमापूरयिथविव । ततः तेन प्रतिप्रभूतोदकेन विसृष्टेन 'विश्वस्य भुवनस्य' 'भूतजातस्योदकस्य वा 'राजा' ई सर: 'यवं म' यवमिव, कश्चित् सत्कर्षी स्वल्पं 'वृध्या' 'व्यनक्ति' विविध- मुनत्ति ल दयति 'भूम' "भूमिम्” कत्माम् यः । सोऽस्माक- मिदं नाम करोतु ॥ अथ चैवमन्यथा योज्यम् । -प्रसृजति द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च प्रकर्षण सृजति उत्पादयति महत्त्वेन। यस्माञ्चो. त्पादयति, तस्मात् स एव भुवनस्य राजा विश्वस्य भुवनस्य भूतजाबस्य, तेन हेतुना तदनुग्रहाय नोचोनहारम् अधोविलं मेधं कृत्वा यवमिव वृष्टिव्युनत्ति भूमिमिति समानं पूर्वेण ॥ कवन्ध इति मेघ उच्यते। कस्यात् । “कवनम् = उदकम्" कवतेगत्यर्थस्य “तदस्मिन् धीयते” इति कवन्धो मेघः । “उदक. मपि कवन्धमुच्यते। तत् कस्मात् ? अत्रोत्तरं पदं प्रथम निराह,-"बन्धिः” धातुः "अनिभूतत्वे” निभृतस्तावद. चपतः, तविपरीतार्थवाची बन्धिः, कं च तत्पर चेति कबन्धम्, सुखंचानवस्थायि चेत्यर्थः "बस्य" वरुणस्य मध्यमले "एषा" "अपरा" ऋक A ·२२४ ॥ तं निरुताम् । [उत्तरषट्कम, "भवति"। सा पुनः किमर्थम् ? वर्षकर्म वरुणाभिधानं च सूर्योऽपि दृष्टम्, उत्तरस्थान्तु शब्दत एव “मध्यमः"-वरुणः इति विशेष हेतुनोपपादयति-॥ ४ ॥ तमू षु समना गिरा पिटणाञ्च मन्मभिः नाभाकस्य प्रशस्तिभिर्यः सिन्धू'नासुपो दये सप्तख'मा स मध्यमो नभन नभन्तामन्य के समे खभिष्टौमि समानया गिरा गौत्या स्तुत्या पितृणाञ्च मननीयैः स्तोमै भाकस्य प्रशस्ति- भिषि भाको बभूव यः स्यन्दमानानामासा- मपामुपोदये सप्तखसारमेनमाह वाभि: स मध्यम इति निरुच्यतेऽथैष एव भवति। नभन्ता- मन्य के समे। मा भूवन्नन्यके सर्वे ये नो हि- षन्ति दुईियः पाप्रधिय: पापसङ्कल्पा रुद्रो रौ- तौति सतो रोरूयमाणो द्रवतीति वा रोदय- तेर्वा बदरुदत्तदुद्रस्य रुद्रत्वमिति काठकं वदरो- दौत्तद्रुद्रस्य रुद्र त्वमिति हारिद्रविक तस्य षा भवति ॥५॥ "तम षु समना"-पूति (ऋ• सं० ६, ३, २६, १) नाभाकस्याषम्। सु-इत्येतस्योपसर्गस्य सम्बन्धि क्रियापदं नास्तीति "तं स्खभिष्टौमि"-इत्यभिपूर्व क्रियापदमध्याडि यते,-मुष्ठुतमभिष्टोमि। केन ? “समना" तत्"समानया" तयोग्यया, 'गिरा' “गोत्या-स्तुत्या" "पिणां च मममि' ·१०प० १पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । २२५ मम ते मा- ? ये च पितृणां मननीयाः मननार्हाः बहुमानाः स्तोमा:, तैवाहमभिष्टौमि। 'नाभाकस्य प्रशस्तिभिः' याच नाभाकस्य प्रशस्तयः स्तुतयः योग्याः तं वरुणं प्रति, ताभिर. भिष्टौमि। किंलक्षण: ? 'यः' वरुण: 'सिन्धूनाम् उपोदये' "स्यन्दमानानाम्" "अपाम्" 'उपोदये' उपोहमे। अन्तरिक्ष- लोके वर्षस्य 'सप्तखसा' सम्पद्यते। मध्यमाभिः अखाद्याभिः सप्तभिः “वाग्भिः” 'म मध्यम:'--"इति" वरुणः “निरुच्यते" शब्दत एवैतस्मिन्मन्चे। तदनुग्रहादस्माकं 'नमन्तामन्यके समे' "मा भूववन्य के सर्वे" अन्य एव अन्यके शत्रवः, भूवनस्याकमिति । "रुद्रः” कस्मात् ? “रौतौति मत:" स हि स्तनयित्न शब्द करोति, "रोरूयमाणो द्रवति इति वा” शब्दं कुर्वाणो मेघो- दरस्थो द्रवतीति, “रोदयते: वा” शबनमी रोदयति दुःखयति। ब्राह्मणमपि चैतस्मिवर्थे भवति,-"यदरुदत् तद्रुद्रस्य रुद्र त्वम्"-"इति” “काठकम्” कठानां प्रवचनम् । ऐतिहासिकैरे. तत् समवैति,-"स किल पितरं प्रजापतिमिषुगाल विध्यन्तमनु. शोचबरुदत् तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्। यदरोदीत् तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्" - इति, हारिद्राविकम्" स एवार्थः, केवलन्तु शाखान्तर- मन्यत्। एवं शाखान्तरेभ्योऽपि देवताभिधाननिर्वचनान्त राण्युपेक्ष्याणीत्य पप्रदर्शनार्थम्। हारिद्रवो नाम मैत्रायणी- यानां शाखाभेदः ॥ "तस्य एषा भवति"-५॥ हुमा रुद्राय स्थिरधन्वन गिरः क्षिप्रवे देवाय खुधावने'। अाव्हार समानाय वेधसे तिग्मायुधाय भरता सणोतु नः । इमा ·२२६ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, । रुद्राय दृढधन्वने गिरः क्षिप्रषवे देवायान्नवते- ऽषाढायान्नैः सहमानाय विधाव तिग्मायुधाय भरत श्रणोतु नस्तिग्मन्तेजतेरुत्साहकर्मण आयुधमायोधनात्तख षापरा भवति ॥ ६ ॥ इमा रुद्राय"-इति (३० सं० ५, ४, १३, १)। वसिष्ठ स्वार्षम्, उत्तरा ( २२७ पृ. ) च। शूलगवे विनियोगः । हे स्तोतारः ! यूयमुच्यध्वे,-'इमाः गिरः' स्तुती: 'भरत' 'रुद्राय' किंलक्षणाय ? 'स्थिरधन्वने' “दृढधन्वने" दृढधनुषे, 'क्षिण- षवे' शोषवे 'देवाय' दानादिगुणयुक्ताय 'स्वधाव' वधावते "अब्रवर्त" शीघ्र षवे, 'अषाव हाय' “अषाढाय” अनभिभूताय केनचित् “सहमानाय” नित्यमभिभवते शत्रून्, 'वेधसे' "विधान" 'तिग्मायुधाय' तीक्ष्णायुधाय, स च इमा गिर उच्यमानाः 'शृणोतु' 'न:' अस्माकम् । इत्येतदाशास्महे । "सहमानाय” इति बलकृते: मध्यमः ॥ "तस्य एषा प्रपरा भवति”-सा पुनः किमर्थम् ? "विधान”–इत्यु नं पूर्वस्यामचि (२२६ पृ० २ पं०), तबैतत् भवति-किमसौ विधत्ते? इति, अत: परया निर्बवौति' रक्षःपिशाचानिति ॥ ६ ॥ या ते ढिादवसृष्टा दिवसरि मया चरति परि सा रणक्नु नः। सहस्रं ते खपिवात भेषजा मा नस्तोकेषु तनयेषु रौरिषः ॥ या ते दिद्युद- वसष्टा दिवसरि दिवोऽधि दिाद द्यतेर्वा - तेर्वा द्योततेवी मया चरति मा एधिवौ तस्या- ·१०५० १पा० स०] दैवतं काण्डम् । चरति तया चरति विक्ष्मापयन्ती परतौवि वा परिणत नः सा सहस्रन्ते बाप्तवचन भैषज्यानि मा नस्त्वं पुत्रषु च पौत्रेषु च रौरि- षस्तोकं तुद्यतेस्तनयं तनोतेरग्निरपि मद्र उच्यते तरषा भवति ॥ ७॥ "या ते दिद्युदवसृष्टा"-इति ( ऋ० सं० ५, ४, १३, ३) । हे भगवन् ! 'या' 'ते' तव 'दिद्युत्' भायुधम्, ज्वरातीसारादिरोगाख्यम्, येन प्राणिनो हंसि । 'दिवस्परि' | लोकादधि त्वया 'अवसृष्टा' 'चरति'। सर्वैव हि देवता द्यु स्थाना इति गम्यते, दिवस्परीति लिङ्गात्, कर्माधिकार स्थानानि तु विशिष्टानि - इति तिसृणां नौणि कर्माधि. कारस्थानानि नियतानि भवन्ति, अतएवोक्तमन्यधिकारी द्युस्थानो भवति-इति। कथम् ? या चरति दिद्यु र ? 'मया' पृथिव्या व्रीह्यादिभावमुपगतया, "तस्यां" बीद्यादिभावमुप- गतायां पृथिव्यामनुप्रविश्य चरति अन्नपानसमुद्भूता, तत्प्र. भवत्वात् सर्वरोगाणाम्, तदुक्तम्,-"नमोऽस्तु कटेभ्यो ये के च पृथिव्यां येषामन्नं वातो वर्षमिर्षवः” इति (य० वा. सं. १६, ६६)। तस्याः किम् ? दिद्युतः सा प्रती प्राणिनोऽस्मान् 'परिवण' परिवर्त्त यतु 'नः'। किमन्यदस्तु त्वत्तोऽस्माकम् ? "मुहम त खपिवात भेषजा"। हे 'खपिवात' "बाप्तवचन !" कस्यचिदपि अनतिक्रमणीयाज ! यानि तव 'सहस" 'भेषजा' "भैषज्यानि" यैर्बहुभिः बहुप्रकारम् भेषजं करोषि भक्तानाम्, तान्यस्मान् प्रति सन्तु। किन, 'मा मः' मा ·२२८ निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम, अस्माकम् 'तोकेषु' "पुव खु" 'तनयेषु' "पौत्रेषु च" 'रीरिषः' हिसां नो मा प्रयुव । इत्येतदाशास्त्रहे। "दिद्युत्"-"द्यते: वा" अवखण्डनार्थस्य (दि. प.), "द्युत: वा” दोस्यर्थस्य (स्वा० प०)। "विमापयन्ती घर तोति वा" हिंसन्ती चरतीति वा । "तोकम्" इति पुत्रः, स हि नित्य पिता विनयता तुद्यते इदं कुर्विदं मा कार्षी- रिति। "तनयम्"-"तनोते:” पौत्रम्, तातितरां पितुः सकाशात् ततं भवति। सत्यप्ययत्यनामत्वाविशेषे इहाजा- मितैव विशेषः । एवमन्यत्रापि समानार्थानामेकवाक्ये विशेष उपेक्ष्य इति दर्शयति॥ "अग्निः अपि रुद्रः उच्यते"-इति। विचारानुस्मृतये सङ्घरोपप्रदर्शनम् ॥ .. "तस्य" "एवा" "भवति" अग्नः रुद्रस्व-॥७॥ - जरातोध तदिविड्ढि विशेविशे यनि- याय । स्तोम मद्राय दृशौ'कम् ॥ जरा स्तुति- जरते: स्तुतिकर्मणस्तां बोधतया बोधयितरिति वा तदिविड्ढि तत् कुरु मनुष्यस्य मनुष्यस्य यज- नाय स्तोमं रुद्राय दर्शनीयमिन्द्र दरां दृणा- तौति वेरां ददातौति वैरां दधातौति वेरां दार यत इति वेरां धारयत इति वेदवे द्रवतीति वेन्दो रमत इति वेन्ध भूतानौति वा तद्यदेनं प्राणैः समैन्धतदिन्द्रस्येन्द्रत्वमिति विज्ञायत ·२२८ १०५० १पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । इदं करणादित्याग्रयण इदं दर्शनादित्यौपमन्यव इन्दतेवेवर्यकर्मण इदशचूणां दारयिता वा द्रावयिता वादरयिता च यज्वनां तस्य षा भवति ॥८॥ अथवा हे ! "जरा बोध" इति। (ऋ० सं० १, २, २३, ५ । सा० सं० छ. प्रा० १, १, २, ५)। शुन:शेपस्यार्षम् । “अनौं न त्वा वारन्तम्” इति (ऋ० सं० १म० ६ अनु० ४सू०)। एतस्मिन् सूक्त प्रातरनु वाके विनियोगः । येयं मया तव 'जरा' स्तुतिरु- यते, भगवन्नम्न ! रुद्र! तां त्वं 'बोध' बुध्यख । जराबोधयितः ! स हि जरया स्तुत्या होत्वे वर्तमानोऽभिम- तमथं यजमानानां सम्पादयन् देवान् बोधयति। 'तत् विविडि' "तत् कुरु" 'विशेविगे' मनुष्थाय, 'यज्ञियाय' यज्ञसम्पादिमे जनाय, यत् त्वया यज्ञ कर्तयम्, तत: तुभ्यं रुद्राय देवानां स्तोत्रे स मनुष्यः 'दृशौकम्' “दर्शनीयम्” श्रवणीयम्, श्रवणा- हम् व्यपगतदोषं स्तोत्रमुच्चारयिष्यति ॥ “यो अग्नी रु द्रो यो प्रस्व १'न्तर्य ओषधौर्वीरुध आविवेश। य मा विश्वा भुवनानि चाल पे तस्मै कुद्राय नमो' अस्त्वम्नये' । ""-इति (अथ० सं० ७, ८७, १)। "इन्द्रः” कस्मात् ? “इरा दृणाति-इति वा” राम् अवं बौद्यादि, दृणाति विदारयति, इराशब्दात् पूर्वपदम, दृणाते. रुत्तरपदम्, वर्ष के दितमङ्गुरं वौज भिनत्ति, तमिन्द्रकारितम्, सोऽयम् “रादारः सन् इन्द्रः" इति परोक्षेपोचते, यथा "अग्रणीः सबग्नि:-इति। विज्ञायते हि “परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षहिषः" इति। सर्वत्र व देवताभिधेये; २०-रि-२० ·२३० निरुताम् । [उत्तरषट काम, । वभिधानत एव हि देवता प्रात्मनस्तत्त्वमन्तीय अवधाय आलानमविदुषां परोक्षीकृत्य नित्य वर्तते, तां तु विहांस- स्तदभिधानव्युत्पत्तिहारेण पित्य दैवेन चक्षुषा मनसोपजात- दिव्यदृष्टयो दृष्ट्वा ताद्भाव्यं प्रतिपद्यन्ते इति तदभिधानव्युत्पत्ती कृत्स्नः पुरुषार्थ आहितः। इन्द्रश्च भूयिष्ठभाग् प्राणदेव- तानामभयोरध्यात्माधिदेवतयोरिति तदभिधानमाचार्योऽति- तरां निरवोचत् । इरां ददाति-इति वा”। तदेव पूर्व पदम्, ददातिरुत्तरपदम् । यो वर्षहारणासौ इरामन्त्र ददाति। सोऽयम् इरादः = इरादाता=इन्द्रः । “रां दधाति --इति वा”। तदेव पूर्वपदम्, दधातेर्दानार्थस्य धारणार्थस्य वा उत्तरपदम्। सोऽयम् इराधः=इराधारयिता=इन्द्रः। "इरां दारयति-इति वा”। तदेव पूर्वपदम्, दारयतेरुत्तर- पदम् । सोऽयम् इरादारयिता इन्द्रः । “इन्दवे द्रवति-इति वा"। इन्दुशब्दात् पूर्वपदम्, द्रवतेरुत्तरपदम् । इन्दुः सोमः, तं पातुमसौ द्रवति, द्रवतिर्गत्यर्थः, सोमपानार्थमसौ द्रवतीति । सोऽयम् इन्दुदेव: इन्द्रः । "इन्दौ रमते-इति वा"। क्रीडत्ययं सोमे इतीन्द्रः । "इन्ध भूतानि-इति वा”। “जि इन्धी दीप्ती"-इत्यस्य । भूतानि धमावनोत्पत्त्याधिदेवस्थोऽध्यात्मस्थो वाऽभ्यवहारयन् विभजमानश्व दीपयति ध तिमन्ति करोति । सोऽयम् इन्धः= इन्द्रः। “तत्" इदमपरमिन्द्रस्य इन्द्रत्व ब्राह्मणे उच्यते। “यदेन" मध्यतोऽवस्थितं शरीरस्य "प्राणैः” प्राणभावेन विष्ट. भ्येतरान् प्राणान् वागादोनितरमाणहत्तिमाहाभाग्यसम्पदानन यदहं विशिष्टोऽमि त्वंतहिशिष्टोऽसीत्य वमादिना प्राणाधि- देवताः “समैन्धन् समदीपयन् सन्तानार्थं तदिन्द्रस्येन्द्रत्व- मिति विनायते । इन्धे भूतानीति कर्तरि, प्राणैरेन समै ·२३१ १.५० १पा० ११०] दैवतं काण्डम् । बतेति कर्मणि। “इदकरणात्-इति पापयणः । इदं- शब्दात् पूर्वपदम्, करोतेरुत्तरपदम्, इदमसौ सर्वमकरोदिति। सोऽयम् इदकरः = इन्द्रः"। "इदग्दर्शनात्-इति औप- मन्यवः”। इदं पूर्वपदम्, दृशिरुत्तरपदम्, इदमसावद्राक्षोत् सर्वमिति। सोऽयम् “इदन्दी-इन्द्रः”। “इन्दतेः वा ऐखय्यकर्मणः" । इन्दः पूर्वपदम्, द्रवते: द्रावयते: वा उत्तरपदम्। किमसौ द्रवति, दारयति वा ? इति। “शव णां दारयिता वा, द्रावयिता वा”। किमुक्त भवति ? ईश्वरथासौ द्रावयिता शत्रूणाम्, अथवा ईश्वरथासो दारयिता च शत्रूणाम्, अथवा ईश्वरयासौ “आदरयिता च यज्वनाम्" पादरकर्ता यज्वनामुपरि । "तस्य एषा भवति"-॥ ८॥ अदकत्समम्'जो विखानि त्वमर्ण वान् बबधानां घरम्णाः। महान्तमिन्द्र पर्वत वि यहः सजो वि धारा अब दानवं हन् ॥ अहणा उत्समुत्य उत्सरणाहोत्मदनाहोत्स्यन्द- नाहोनत्ती व्यहजोऽस्य खानि त्वमर्णवानर्ण- खत एतान्माध्यमिकान् संस्त्यायान् बाबळमाना- नरमणा रमणाति: संयमनको विसर्जनकर्मा वां महान्तमिन्द्र पर्वतं मेघ यहाणोय॑सृजो- ऽस्य धारा अवहनेनं दानवं दानकर्माण तस्य - पापरा भवति । “प्रदर्दरसम्" इति (T० सं० ४, १, १२, १ । सा• सं ·निरुताम् । [उत्तरषट्कम, छ० पा० ४, १, ३, ३)। गातोरात्रेयस्वार्षम् । “उत्सः” मेघः । सः कस्मात् ? “उत्सदनाद वा” उत्पूर्वस्य सदेः, ऊई मसौ सन्न इत्य सः। उत्पूर्वस्य वा स्वन्दतेः, उत्पूर्वस्य वा स्यन्दते:, उपयंसाववस्थितः स्यन्दतीत्यु सः । उनत्तेः वा" "उन्दी क्लदने (२० प०)"- इत्वस्य, क्लदयत्वसौ। तम् “उत्सम्” मेचं हे भगवन् ! 'इन्द्र' ! त्वम् 'भदर्दः, दारितवानसि त्वम्। दारयित्वा च जर्जरीवत्य तस्य उत्सस्य असृजः' 'विखानि' विलानि विव- तानि त्वमकरोः । उदकनिगमनहाराणि स त्वममुना प्रका- रंग 'अगवान्'."अर्गखत:" असा उदकेन तहतः, "एतान् माध्यामकान्" "संस्त्यायान्" मेघमवातान्, उदकभारणाति- गुरुणा “बाध्यमानान्" यथाकालम् ‘परम्णा:' विसृष्टवानसि । "रम्णातिर्धातुः” “संयमन कर्मा” अन्यत्र, तद्यथा-"मवितो यन्त्रैः पृथिवीमरम्णात्” (२० सं ८, ८, ७, १)। इत्यव, इह पुनर्मेघविदारणसम्बन्धात् “विसर्जनकर्मा"। किच्च, 'महा- न्तम्' योऽप्यतिमहान् पर्वतो मेघः, केनचिदप्यन्येनाशक्यो विवृतहारः वार्तुम्, तमपि "वि यद वः' “यद् व्यवग्योः” विनम् अपावृतोदकनिर्गमनहारमकरोः । विकृत्य च 'सृजः वि धाराः' "व्यसृजः धारा:" त्वम् उदकधाराः पुनः पुनः 'प्रव- हन्' प्रवनन् 'दानवम्' उदकदातारं मेघम् । य एतदकार्षीः त्वं स इदं नामामाकं कुरुष्वेति । "तस्य” “एषा” अपरा “भवति"-। सा पुन: किमर्थम् ? उक्तं हि प्रथास्य कर्म-रसानुप्रदानम्, हवबधः, या च का च बलकतिः” इति, तदेतदिह रसानुप्रदानं हवबधन दर्शि- तम्, बलवत्यु पप्रदर्शनार्थमंपर उदायित-॥८॥ यो गात एव प्रथमो मनवान् देवो देवान् ·१.५० १मा १०ख०] दैवतं काण्डम् । २३३ क्रतु'ना पर्यभूषत् । यस्य शुभाद्रोदसी अर्थ सेतां नम्णस्य' महा स जनास इन्द्रः॥ यो जायमान एव प्रथमो मनखी देवो देवान् क्र- तुना कर्मणा पयं भवत् पयं गृह्णात् पयंरक्ष- दत्यकामदिति वा यस्य बलाद् द्यावाष्टथिव्याव- प्यबिभौतां नृमणस्य महा बलस्य महत्त्व न स जनास इन्द्र इत्वृषेदृष्टार्थस्य प्रोतिर्मवत्याख्यान- संयुक्ता पर्जन्यस्तुपेराद्यन्तविपरीतस्य तर्पयिता जन्यः परो जेता वा जनयिता वा प्रार्जयिता वा रसानां तस्य षा भवति ॥ १० ॥ “यो जात एव प्रथमः” इति (ऋ० सं० २, ६, ७, १) । एत्समदस्यार्षम्। इन्द्राय नमखते पुरोडाशः, तस्य याज्या । गृत्समदमिन्द्रवरप्रदानादैन्द्रं रूपं बिभ्रतमिन्द्रोऽयमिति मन्य. माना जिघांसवोऽसुराः किल मरुगणैः विनाकतोऽयमिदा- नोमेक: शक्यो हन्तुमिति परिवबिरे, स किल भीतोऽनन सूत नेन्द्रं तुष्टाव,-आत्मानञ्च ब्राह्मणं परेभ्यः प्रतिवेदयाञ्च- कार।- 'यः' 'जात: एव' जातमात्र एव 'प्रथमः' मुख्यः मवे. भूतानां प्रति मुख्यता सम्पेदे। “मनखी' च मेधावी, अन्ये हि कालेन मुख्याः सम्पद्यन्ते मेधाविनश। “देवो देवान् क्रतुना पर्यभूषत्”। सत्यपि देवत्वाविशेषे इतरान् ‘देवान्' 'क्रतुना' “कर्मणा” ‘पयंभूषत्' “पर्यग्रहात्" परिग्रहीत. वान् स्वामित्वेन, “पर्य्यरक्षा" मुख्यत्वात्, “प्रत्यक्रामत् वा" ·. अथवा २३४ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, प्रभावेण। 'यस्य च 'शुभात्' शारीरात् “बलात्" 'रोदसी' "द्यावापृथिव्यो पपि" 'अभ्यसेताम्' "पबिभीताम्"। 'टास्य महा' "बलस्य" सेनालक्षणस्य "महत्त्वेन" पति महदसयमस्य बलमवश्यमयमावां सादयिष्यतीत्येवमतिमाह त्यावेते द्यावाधिव्यावधिभौतां यस्य शुभात्। 'जमासः !' हे असुरजनाः ! 'सः इन्द्रः' माहमिन्द्रः, ब्राह्मणोऽहम्, ततः प्रसादादेवाप्ततद्रूप इति ॥ "ऋषः दृष्टार्थस्य" अनुभूतेन्द्रमैत्रस्येन्द्रवयस्यस्य यत्समदत्य इन्द्रं प्रति "प्रीतिः” स्तुति: "भवति" "पाख्यानसंयुक्ता" पाख्यानसम्बन्धात्। अतश्च दर्शयति मन्त्राणामैतिहासिको- ऽप्यर्थ उपेक्षितव्योऽसावपि. तेषां विषय इति । "दृष्टार्थस्य" इति देवतार्थम्, स तत्त्वतो दृष्टवता भाविता- न्तःकरणस्य "प्रोत:" अतिहर्षात् "आख्यानसंयुक्ता" पन्येभ्यः कथनसंयुक्त त्यर्थः । "पजन्यः" "टपेराद्यन्तविपरीतस्य"। "टप हप्तौ (दि. प.)"-इत्यस्य धातोः । स कथं भवति ? प्राद्यन्तविपच- येण। अतस्तमाद्यन्तविपर्यायं स्वयमेव दर्शयति,-"तर्प- यिता" स एव भवति। किम् ऐकदेशिकः । न-इत्युच्यते,- "जन्यः” सर्वजनपदतर्पयिता। "परो जेता वा” परः प्रकष्टो जेता पर्जन्यः, परशब्दात् पूर्व- पदम, जयतेरुत्तरपदम्। “परो जनयिता वा” प्रष्टो जन- यिता, तदेव पूर्वपदम्, जनयतेरुत्तरपदम्। “प्रार्जयिता वा" कस्य ? रसानाम्” प्रपूर्वस्यार्जयतेः पर्जन्यः, स हि रसान् प्रकटीकरोति। "तस्य एषा भवति"-॥ १० ॥ - अथवैवमन्यथा स्यात्,- ·२३५ १० अ० १पा० ११५०] दैवतं काण्डम् । वि वृक्षान् हन्त्युत. हन्ति रक्षसो विश्व विभाय भुवनं महावधात् । उत्तानागा ईषत वृष्यावतो यत्पज न्य: स्तनयम् हन्ति दुष्कृतः । विहन्ति वृक्षान् विहन्ति च रक्षांसि सर्वाणि चास्याद् भूतानि बिभ्यति महाबधान्महान् हास्य बधोऽयनपराधो भौत: पलायते वर्षकर्मक्तो यत्पर्जन्यः स्तनयन् हन्ति पापकतो बृहस्पतिव॒ हतः पाता वा पालयिता वा तस्यैषा दुष्कृतः भवति ॥ ११ ॥ "वि वृक्षान् हन्ति" इति (ऋ० मं० ४, ४, २७, २) । पत्र रापम्। कारीयां दिगुपस्थाने विनियोगः । 'वि वृक्षान् हन्ति' “विहन्ति वृक्षान्" 'पर्जन्यः' अशनिपातैः। कदा ? यदा तस्करादीन् अनाकालप्रभवान् 'दुष्कृतः' “पापकवः” वर्षण प्रोषधौरभिनिष्यादयन् 'स्तनयन्' 'हन्ति' उपशमयति, सुभिक्षं कुर्वन्, तदा। “विहन्ति च रक्षांसि” विविधं हन्ति क्रूरकर्मणः । 'विशं बिभाय' “सर्वाणि चास्माद्भूतानि बिभ्यति 'महाबधात्' पर्जन्यात्। कथम् ? "उता अनागा ईषते" एवं नाम महाबधात् अस्मात् सर्वाणि भूतानि बिभ्यति, येन 'अनागा: अपि' "अनपराधोऽपि” सन् सर्व एव “अस्मात्" “वर्षकर्मवतः” स्तनयित्न शब्दैरशनिं मुञ्चतः 'ईपते' “पला. यते" मामयं 'स्तनयन् हन्ति'-इति मन्यमानः। सोऽयमेव- मतिमहानुभावो भगवान् पर्जन्यः, स वर्षत्वमाकमिति । "बृहस्पतिः” कस्मात् ? "बृहतः पाता वा पालयिता वा” ·२२६ निरुतम् । [उत्तरषट कम 'बृहतः' महतोऽस्य जगत: उदकस्य वा 'पाता' रक्षिता, 'पालयिता' अपि रक्षितव, धात्वन्यत्वमर्थकत्वम् । "तस्य एषा भवति"-1 ११ ॥ अन्नापिनच मधु पयंपश्यन्मत्य न दोन उदनि क्षियन्तम् । निष्टज्जभार चमसं न वृ- क्षाढू बृहस्पतिविरणा विकृत्य' ॥ अशनवता मेवेनापिनद्धं मधु पर्यापश्यन्मत्स्यमिव दोन उदके निवसन्तं निर्जहार तच्चमसमिव वृक्षा- चमस: कस्माच्चमन्त्यस्मिन्निति बृहस्पतिविरवेण शब्देन विकृत्य ब्रह्मणस्पतिर्बह्मणः पाता श पालयिता वा तस्य षा भवति ॥ १२ ॥ व्यापनवता । "अनापिनडम्” इति (ऋ० सं० ८, २, १८, २) । अया- स्यस्याङ्गिरसम्यापम् । 'अश्रा "अशनवता" "मेघेन" 'अपिनदम्' आत्मनो मध्यमतिनोव नई बळ विकृतं व्यवहितमदृश्यमन्यैः, 'बृहस्पतिः' 'मधु' उदकम् “पर्याप- श्यत्” सर्वतोऽपश्यत् । कथम् ? “मत्मा न दोन उदान त्तियन्तम्"। 'मत्स्यम्' 'न' "इव" 'दीन' 'उदनि' “उदक" उपक्षीयमाणप्राये 'क्षियन्त” “निवसन्तम्” यथा मत्स्यबन्धो- ऽल्पउदके जिक्षुर्मत्स्य परिपश्येच्छक्यो गृहीतुमयमिति, एवं पर्यपश्यत्। “निष्टजभार चमसं न वृक्षात्” । तच्च मधु दृष्ट्वा 'निजभार' "निजहार" नि हृतवान्, कथम् 'चमसं न वृक्षात्' यथा कश्चित् कुथल: शिल्पी वृक्षमध्यात् 'चमस यज्ञपात्रनिह. रेत् निष्पादयेत्, एवं निर्जहार बृहस्पतिः । अतएवोदकनिहर- ·१.५० १पा० १३ख.] दैवतं काण्डम् । २३७ णात् मध्यमः । कथमसौ निर्जहार?'विरवेण विजय भोषणेन अतिमहता रवेण "शब्दन" सङ्घोभ्य मेघम्, सस्तसर्वात सन्धिबन्धनं कृत्वा विक्लवम्, तत एवं विहलीभूतं विकृत्य ममः न्ततो विशकलोकत्व। एवं निजहार मधु यो बृहस्पतिः, सोऽस्माकमपीदं करोत्विति । “चमस: कस्मात् ?” चमेर्भक्षणार्थस्य, तव हि मोमश्चम्यते ॥ "ब्राह्मणस्पति:" कस्मात् ? "ब्रह्मणः पाता वा पालयिता वा" ब्रह्म अवम्, अगादि वा तस्योभयस्याप्यसौ वर्षेगोष- धीरभिनिष्पादयिता सम्पद्यते, वर्षाभावे ह्येतदुभय- मुत्सौदति ॥ "तस्य एषा भवति"-॥१२॥ अश्मास्यमवतं ब्रह्मणस्पतिर्मधु'धारमभि य- मोनसा'णत । तमेव विखे पपिरे खर्ट शो बहु साकं सिसिचुकत्समुद्रिणम् ॥ अथनवन्त- मास्यन्दनवन्तमवातितं ब्रह्मणस्पतिमधुधारमभि यमोजसा बलेनाभ्यणत् तमेव सर्वं पिबन्ति रश्मयः सूर्य दृशो बह्वेनं मह सिञ्चन्त्युत्स- मुद्रिणमुदकवन्तम् ॥ १३ ॥ इति दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १०, १॥ "अश्मास्यमवतम्"-इति (ऋ० सं० २, ७, १, ४)। एस- मदस्यार्षम्। अश्मशब्दात् “शनवन्तम्”-इति, प्रास्य- शब्दात् “पास्यन्दनवन्तम्" इति, भाष्यकारश्चकार, तथा सामर्थ्यमपेक्ष्य । किमुक्तं भवति ? उदकव्यापनक्रियया तह ·२३८ निरतम् । [उत्तरषट्काम, तम्, पास्यन्दनक्रियया चोदकप्रक्षरणक्रियया तहन्तम् । 'अश्मास्यम्' मेघम् 'मधुधारम्' उदकं धारयितारं 'यम्' 'प्रोजसा' “बलेन" "अभ्यणत्" अभ्यहनत् 'ब्रह्मणस्पतिः' 'तम्' 'पवतम्' “पपातितम्" अवाङतितं भूमिम् उदक. भावेन गतम्, पुनरादानकालमुकदस्य प्राप्य 'तम् एवं' 'विखें' “सर्वे” 'पपिरे' "पिबन्ति” तदुदकमाददते। के पुनस्ते ? 'स्वदृशः' सूर्यस्य “रश्मयः" स्वरिख ये दृश्यते, ते मूर्य ममानदर्शना:, स्वर्भावेन वा भावेन ये मण्डली. भूता दृश्यन्ते, ते पिबन्ति, पुनव प्राप्य तदुसर्गकावं 'बहु साकम्' 'बहु' तत् उदकम्, 'साकम्' महभूता: मण्ड- लात् प्रवाञ्चः पाहत्य “एनम्” अन्तरिक्षे, 'उत्सं' मेघम् 'उदि. णम्' "उदकवन्तम्" कुर्वन्त: 'सिञ्चति'। तच्च पुनरेवं मेघं यो ब्रह्मा गस्पतिः लोकानुग्रहाय प्रतिसंवत्सरं वणेढि, सोऽस्मा- कमिदं नाम करोत्विति ॥ १३ ॥ इति ऋज्वायां निरुतत्तौ चतुर्दशाध्यायस्य (दशमाध्यायस्य) प्रथमः पादः॥ १०, १॥ . हितीयः पादः। नेवस्य पति: क्षेत्र क्षियतेनिवासकर्मण- स्तस्य पाता वा पालयिता वा तस्यैषा भवति ॥१(१४)॥ "वस्य पति:' कस्मात् ? “वम् तावत् “चियते: निवासकर्मणः” तदाश्रयेण हि ग्राम चियन्ति निवसन्ति कुटुबिनः । “तस्य पाता वा पालयिता वा" मध्यमः, तबा-

·१०५० मा० ख०] दैवतं काण्डम् ।
२१८
॥
मोपपत्तौ हि क्षेत्रस्य क्षेवत्वमाफल्यम्, वदा हि मध्यमेन हष्टं
भवति, प्रथ व सफल भवति। विरहीतमेव समाना.
सम्, निगमे तथा दृष्टत्वात् ॥
"तस्य एषा भवति"- १ (१४) ।
क्षेवस्य पतिना वयं हितेनेव जयामसि ।
गामश्व पोषयित्या स नो' एलातौदृशे' ।
वस्य पतिना वयं सुहितेनेव जयामो गामखं
पुष्टं पोषयित्र चाहरेति। स नो' मृलाती-
दृशे । बलेन वा धनेन वा मृलतिर्दानकर्मा
पूजाकर्मा वा तस्य षापरा भवति ॥२ (१५) ॥
"क्षेत्रम्य पतिना वयम्”-इति (३० सं० ३, ८, ८, १) ।
वामदेवस्यार्षम् । क्षेत्रस्य पतये चरोः पुरोऽनुवाक्या। क्षेत्रस्य
पतिना' सुछु 'हितेन' केनचिदाप्तेन मित्रेण इव संयुक्ताः सन्तः
'वयम्' "जयामः” गवाक्षादीनि धनानि मुष्टानि बलवन्ति
पोषयितृणि पोषणाय समर्थानि उपनामितद्रव्याणां चास्माकं
क्षेत्रस्य पतिना त्वत्प्रसादादेव तानि भोक्तु शक्तिरस्तु । कथम्
इति। 'मा'-इत्यस्योपसर्गस्य सम्बन्धि क्रियापदमध्याजहार
भाष्यकारः "माहर" इति। कोऽर्थः ? उपजातशतयो वय.
मेवमाज्ञापयन्तः परिचारकानिदमाहरतेति सर्वव्याणि यथा.
वीमहि, तथा क्षेत्रस्य पतिरस्मान् मृडयतु। “मृलतिः
दानकर्मा"। “ईदृशे” धनलाभाय भोगाय चास्मान् ददातु,
धारयतु, नित्य स्थिरान् करोतु।-इव्ये तदाशास्महे ।
"तस्य एषा अपरा भवति"-। सा पुन: किमर्थम् ? यस्य
चरोः एषा पुरोऽनुवाक्ग, तत्र ब्राह्मणं भवति,-"इयं वै क्षेत्र
-
..

·निरुतम्। [ उत्तरषट्व पृथिव्यस्थामदीनायां प्रतितिष्ठति" इति, यतः परया वर्षलिङ्गयोपपादयति मध्यस्थान: क्षेवस्य पतिरिति, भकि मात्र ब्राह्मणमिति ॥ २ (१५) ॥ क्षेच'स्य पते मधुमन्तमूमि धेनुरिव पयो अम्मासु' धुक्ष्व । मधुञ्चत पतमिव सुपू'त- मतस्य' नः पतयो मलयन्तु ॥ क्षेत्रस्य पते मधु- मन्तभूमि धेनुरिव पयोऽस्मासु धुक्ष्वेति मधु- श्रुतं घृतमिवोदकं सुपूतस्तस्य न: पातारो वा पालयितारो वा मृलयन्तु मलयतिरुपदया- कर्मा पूजाकर्मा वा तद्यत्समान्याचि समा- नाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवतीत्येकं मधु- मन्तं मधुश्चुतमिति यथा यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवतो त्य- परं हिरण्यरूपः स हिरण्यसंदृगिति यथा यथा कथा च विशेषोऽजामि भवतौ त्यपरं म- ण्डूका इवोदकान् मण्डूका उद्कादि वेति यथा । वास्तोष्पतिर्वास्तुर्वसतेर्निवासकर्मणस्तस्य पाता वा पालयिता वा तखेषा भवति ॥ ३ (१६)। “क्षेत्रस्य पते"-इति (ऋ० सं० ३,८,९,२)। पार्ष यदेव पूर्वस्थाः। विनियोगो महाव्रते, पादित्य चारूपचतुः स्तनप्रहः, तस्य तीयमनयर्म एधते। हे 'क्षेवस्य पते।'

·१५. पा३० ] दैवतं काण्डम् । मधुमन्तम् जर्मिम्' मधुरं खादु :उदकसबातम्, 'धेनुः यथा 'पयः' दोन्धि, एवम् ‘पस्मामु' 'धुच्च' प्रक्षर। किञ्च "मधुचुत वृतमिव सुपूतम्”। मधु इव यत् मुहुर्मुहः शोतति, “त- मिव सुपूतम्' उदकमकलुषम्, तस्य दानेन "ऋतस्य॑ नः पतयो मृडयन्तु”। 'ऋतस्य' उदकस्य ‘पतयः' "पातार:" माध्यमिका देवा: क्षेत्रस्य पतिप्रमुखाः 'मृडयन्तु' नित्यमस्मान् रक्षन्तु, पूजयन्तु वा ॥ अतएव मन्त्रात् प्रसक्तमतः परं सर्वमन्वेषु जाम्यजामिता पदानां चिन्त्यते । -जामौति पुनरुतस्य मञा, सा पुनरियं निगमत एव । विज्ञायते हि-"जामि वा एतद् यन्ने क्रियते, यन्महत्वतीयो ग्रहो रह्यते मरुत्वतीयं शस्यते” इति । तदेतत् पुनरुक्तं द्विविधम् ।-समानशब्दार्थम्, असमानशब्दा- थञ्च । तत्र समानशब्दार्थ नाम, यदेकमेव पदमकार्थमेक- स्मिन व वाक्याधिकारे पुनरुच्यते । तद्यथा-“मम्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति" इति (ऋ० सं० २, १, १७, १)। तदधिकृत्यान्यार्थाप्रतिसमाधानाशक्ती वक्ष्यति-"अभ्यासे भूयांसमथं मन्यन्त " इति। यत् पुनरसमानार्थं पदमभ्य- स्यते, तदपुनरुक्तमेव । यदसमानशब्दं समानार्थञ्च तदसुख- प्रतिसमाधानमिति तदर्थमिहोपोडन्ति- "तद्यत् समान्यामृचि"-इति। तदिति वाक्योपादाने। “यत्" “समान्याचि” एकस्यामृचि “समानाभिव्याहारं" पदं "भवति" समानमर्थमभिव्याहरति पदान्तरेण, यः कश्चित् पूर्वेऽईऽभिहितोऽर्थः, तमेव उत्तराईऽभिदधत् जामि भवति । तत् “यथा-'मधु'मन्तं, मधुश्रुतम्'-इति” । यो हि मधुयुत् अवश्यमसौ मधुमान् । “एक तावत् प्राचा य्यमतम् ॥ २०-नि-२१ ·२४२ निवाम् । [ उत्तरपटाम “यदेव समाने पादे समानाभिवाहारं भवति, तजामि भवतीव्यपरम्”। नानागतयोः समानार्थयोरपि पदयोर- समानपदान्तरव्यवधानात् प्रकृतार्थानुस्मृतये पुनरनुकीर्तन- मजाम्येव, किन्तु यदेव समाने पदे एकस्मिन् पदान्तरेण व्यवहितं पदं समानार्थं पुनरुच्यते, प्रविच्छिन्नप्रसक्तानुस्मृति, तदेव जामोत्यपरम्। “हिरण्यरूपः स हिरण्यमन्दृक्-इति यथा"-इति (ऋ० सं० २, ७, २३, ५) । यो हिरण्यरूप: मोऽवश्यं हिरण्यसन्दृक् ॥ तत् किं पौनरुक्त्येन योज्यं पदम्, तत्स योगाहा तदसाधु मन्त्रवाक्यम् ? न-इति, उच्यते-"यथा कथा च विशेषो- जामि भवतीत्यपरम्” । यथा कथञ्चित् यः कश्चित् स्वल्पोऽपि हि तत्र विशेषो वक्तव्यः, दृष्टानुविधानाच्छन्दसः, अर्थानुवि- धान यतैवम् । येन केनचित् स्वल्पेनापि विशेषेण तदजामि भवतीत्यपरम् । अपर पुनः कृतवाक्यार्थपरिसमात्यतिरिक्त पदं पुनरभ्यस्यमानं निपातवत् पादपूरणले नार्थवदिति प्रतिममादयते। तदेतदवगतं भवति, इदमेव त्वभीष्टमाचा, व्यस्य-"यथा कथा च विशेषः” इति । तदर्थमुदाहरति- "मण्डका इवोदकान् मण्डू का उट कादिव” इति यथा-- इति (ऋ० सं०८, ५, २४, ५)। एवमादिषु यथा समान- शब्देषु असमानशब्देषु च पुनरुक्त षु यः कश्चिदुःविशेषो वक्तव्या । स कथम् ? इति मन्त्रमेव तं याचमहे। यत्रैष पादः- "योगक्षेमं व भादाय"-इति ? (ऋ० सं०८, ८, २४, ५)। ऋषभस्यार्षम्। कामतो कामतो देवता विहिष उच्चन्त -"योगमं 4 श्रादायाहं भूयासमुत्तम पा वो मनिमकमीम्। अधपदान्म उहदत मुण्डका दवोदकान् मुबह का उदकादिव ।" इति । योगो - । कल्पत्राः।

·१०प० २पा० ३५० ] दैवतं काण्डम् । २४३ विद्विषः ! ? नाम लिसितार्थस्य प्राप्तिः, क्षेमो नाम तत्परिपालनम् । हे एतत् उभय भपका पादाय मदधीनसर्वयोग- मान् युष्मान् कृत्वा सर्वार्थेऽपि 'अहं भूयासम्' 'उत्तमः' उत्क्लष्टः युभाकम्। 'पा वो' मनिमक्रमीम्' । उपरि युभानधितिष्ठेयम्। ते यूयमाक्रान्तमू नो मया। 'मे' मम 'अधस्यदात्' पादयोरधो वर्तमानाः मन्म खप्रेक्षाः प्रस्वा. धौनसर्वार्थहत्तयो भूत्वा नित्यम् 'प्रावदत' । कथम् 'मण्डूका इवोदकात्' यथा मण्डूकाः उदकात् ऋते नित्य- मखाधीनवृत्तयो निर्वचनाः सम्पद्यन्ते, एवं मट्टते यूयं मा भूत। एवमत्रैकत विहिषां निर्वान मण्डका उपमानम्, अन्यत्र उदकाभावे मण्ड्का यथा न भवन्ति, एवं मदभावे यूयमित्य दकमुपमानम् ॥ एष विशेषः पूर्वयोरपि मन्त्रयोभवति,-कश्चित् मधुमान् न तु मधु अविरतं मुहुर्मुहुयोततीति, यथा “हिरण्यरूपः स हिरण्यसन्दृक्” इति, अन भवति कविहिरण्यरूपः न तु हिरण्यमिव दृश्यमानः प्रिय इति विशेषः । “वास्त्रोष्पति:" वक्तव्यः। स च पुनरेष रुद्रात्मना मध्यमो. वास्तोष्पतिः । विज्ञायते हि वास्तोष्पतीये यायावर्य प्रतिपत्तौ स्हगमनमधिकृत्य - "न होनमन्वाहरेयू रुद्राय हि तही यते यहीनमन्वाहरेयुः रुद्र भूतमन्बाहरेयुः” इति । एष एहाधिदेवता रुद्रो वास्तोष्यतिः। स पुन: "प्रमोवहा" -इति बलक्छतिलिङ्गात् मध्यमः। तस्य पूर्वपदं विग्ट छ निराह-“वास्तुः, वसते: निवास- कर्म । “वास्तु"-इति एहमुचते, उषते हि तस्मिन् "तस्य" “पाता" रचिता, तदधिदेवताभावेन रुद्रात्मना च सत्तेनोपकारेण रक्षिता मध्यमः, इतरथा चुसौदेयुम्हाः ।

·२४४ निरुतम् । [उत्तरपट्कम् "तस्य एषा भवति"-॥ ३ (१६) । अमौवहा वास्तोष्पत विखा रूपाण्यावि- शन् । सखा सुशेव एधि नः । अख्यमनहा वास्तोपते सर्वाणि रूपाण्याविशन् सखा न: सुमुखो भव शेव इति सुखनाम शिष्यतेर्वकारो नामकरणोऽन्तस्थान्तरोपलिङ्गी विभाषितगुणः शिवमित्यप्यस्य भवति यद्यपं कामयते तत्तद्दे- वता भवति । रूपं रूपं मघवा बोभवतीत्यपि निगमो भवति। वाचस्पतिवर्वाच: पाता वा पालयिता वा तस्यैषा भवति ॥ ४ (१७) । . “प्रमीवहा वास्तोष्पत"-इति (ऋ० सं० ५, ४, २२, १)।, वमिष्ठस्यार्षम्। एकहारिकास्थालीपाके यायावयप्रतिपत्तौ च वास्तोपतीयहोमे विनियोगः। हे भगवन् ! 'वास्तोष्यते !' त्वम् अस्माकम् 'अमीवहा' भव। अमौवा रोगः, तस्य हन्ता। कथम् ? 'विश्खा' “सर्वाणि* 'रूपाणि' 'आविशन्'। यस्य अस्मददुःखहेतोर्य: प्रतिपक्षः, सादेन कुलादिः, तस्य रूप- माविशन् तं तमस्माकममीवानं जहि । अमुना प्रकारेण 'नन्' अस्मदुपद्रवान्, 'सखा' मित्रम्, 'सुशेवः' सुष्टु सुख: 'भव' । “शेव इति सुखनाम" । तत् कस्मात् ? “शिष्यते: वकारो नामकरण:” शिषिधातुः, वकारः प्रत्ययः। शिष इत्यस्य स पुन: “अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी” अन्त तिष्ठति धातोर्यो वर्णः सोऽन्तखः, न सज्ञा, यथा प्रतिस्था यरलवाः। कञ्च पुनरसौ? षकारः। तस्यान्तरमवकाशस्थानम् उपलि ·१०प० पा० ४५०] दैवतं काण्डम् । २४५ यति उपगच्छति यः, स भवत्यन्तस्थान्तरोपसिजी। कर पुनरसौ? षकारः । स षकारस्य स्थानमुपगच्छति । ततो गुणे छते शेव इति भवति । स च पुनरेष धातुः “विभाषितगुणः इति “शिवम् इति अपि अस्य भवति" प्रगुणपक्षे । “सर्वाणि रूपाखाविशन्”–इत्यतः प्रसक्तमुच्यते, शक्नोति पुनर्वास्तोपति: सर्वाणि रूपाण्यावेष्टुमित्यु यते-“द यद् रूपं कामयते तत्तद्देवता भवति”। अस्त्येतदैवयं देवतायाः यद्यदिच्छति रूपं तत्तत् करोति, निगमोऽपि हि भवत्यै झर्य प्रतापकः ।-"रूपं रूपं मघवा बोभवौति मायाः कखानस्तन्व १ ' परि खाम्। चियहि व: परि मुहूर्त मागात् स्वैमन्त्र रन्तुपा ऋतावा ,"-इति (ऋ• सं० ३, २, २०, ३)। विश्वामित्रस्यार्षम्। यावम्ति कानिचिद्रूपाणि 'मघवा' इन्द्रो भवितुमिच्छति, तानि सर्वाण्यप्रतिबन्धेन 'बोभवीति' पुन: पुनर्भवतीति। कथम् ? 'मायाः कखान:' इदम्भवामीदम्भवामीत्येवम् ‘तम्ब परि स्वां' तन तत्तदाक्क- त्यान कविधां विकुर्वाणः । “चिर्यहि वः परि मुहर्त मागात्” । 'दिवः परि' दिवः अधि द्युलोकात्, ‘मुहत्त' मुहर्त्तकालं प्रति 'यत्' यः 'त्रिः' 'प्रामात्' आगच्छति। 'स्वैर्मन्वैः' इयमानो वा स्तयमानो वा युगपाजमानानां यज्ञेषु । 'अनृतपाः' अनिय- तसोमपानकानः, सर्वदा यागोत्पत्त: । 'ऋतावा' ऋतवान् यजवान्। येनासावेवमात्मानं विकरोत्यवं च दिवो मुहर्त विरागच्छति। तेनासावचिन्त्यप्रभावत्वाच्छनोति तत्तद्रूप- मावेष्टुम् ॥ एवञ्च सुष्छु यदेतदुच्यते - सर्वाणि रूपाण्याविशनमीवहा भवास्था त्वमिति ·२४६ निरुताम्। [उत्तरषट्कम, "वाचस्पतिः" वक्तव्यः । स पुनरेष: "वाच: पाता वा पाल- यिता वा" प्राणात्मनेन्द्रः । "तस्य एषा भवति"-॥ ४ (१७)। पुनरेहि वाचस्पते देवेन मनसा मुह। वसोपते निरामय मय्य व तन्वं १' मम । इति सा निगदव्याख्यातापान्नपात्तनूनी व्या- ख्यातस्तस्य षा भवति ॥ ५ (१८) । "पुनरहि वाचस्पते”- इति। (अथ० सं० १, १, २ । ३. सं० १०, ६, १३, ७)। अपगतप्राणमिवात्मानं मन्य- मानः पापकत् पापसम्बन्धात् कुतश्चित् कतानिर्णजनः सन् प्राणं ब्रवीति ।-हे प्राण ! 'पुनरहि' वं मां प्रतीति। किम्पुनरंकाको ? न-इति, उच्यते,-- 'देवेन मनसा मह' सर्वेन्द्रियवृत्तिदोपर्कन मनसा सह। एत्य च हे 'वसोष्यते' हे धनस्य अन्नस्य च पते! 'निरामय' नियमन रमय । 'मयि एव एतां तन्व" 'मम' मा यासौर्मत्त इति । प्राणात् पृथग्भूत- मात्मानं पश्यन् स्तोता ब्रवीति । "अपानपात्” “ननूनपत्रा व्याख्यातः” शब्दनिर्वचनतः, अभिधेयतस्तु मध्यमः । पड़ा भादित्यः, ततो मध्यमः, एवमपां पौत्रः॥ "तस्य एषा भवति"- ५ (१८)। यो अनमो दौदयदम 'न्तय विप्रास ईलते अध्वरेषु'। अपानपान्मधुमतोरपो दा याभिरिन्द्रो वावृधे वीर्याय ॥ योनियो दौद- ·४)। १०प० २पा० ० ख०] दैवतं काण्डम् । यह दोषसेऽभ्यन्तरमनु य मेधाविनः सुवन्ति यनषु सोऽपान्नपान्मधुमतौरपो देह्यभिषवाब याभिरिन्द्रो वढते वीर्य्याय वौरकर्मणे यसो यच्छतौति सतस्तस्यैषा भवति ॥ ६ (१६)॥ “यो अनिमो दौदयत्”-इति (३० सं० ७, ७, २४, कवषस्यार्षम् । सर्व एव प्रत्यक्षकतत्वेन हे गम्यते । 'अपाव- पात्' 'यः' त्वम् 'अनिमः' अनिम्धनोऽपि 'दौदयत्' “दोप्यमे" 'अन्तः' "अभ्यन्तरं" प्रदेशं प्रति 'अप्स' वर्तमानः । 'यम्' च त्वाम् 'अध्वरेषु' “यज्ञेषु 'विप्रासः' "मेधाविनः” “ईलते “स्तुवन्ति” । "स:” त्वमपानपात् 'मधुमतीः' मधुररसा: मधुरस्खादाः 'अपः' 'दाः' “देहि” “अभिषवाय" । 'याभिः' त्वमेव 'इन्द्रः' ईश्वरः सोमपानदारणा 'वावधे' वर्द्धथा: 'वीर्य्याय' "वीर- प्रार्थयामहे "यमः" वक्तव्यः । स पुनरेषः “यच्छति” उपरमयति जीवितात् सर्वं भूतग्राममिति यमः। अतएव बलवान् इति कर्मणे" । इत्येतत् । ॥ मध्यमः॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ६ (१८)॥ पर यिवांस प्रवतो' महौरनु' बहुभ्यः पन्धामनुपस्पशानम्। वैवखतं समन ज- नानां यम रानानं हविषा दुवस्थ ॥ परेयि- वांस पर्यागतवन्तं प्रवत उहतो निवत इत्य- वतिर्गतिकर्मा बहुम्यः पन्थानमनुपस्साशयमानं वैवस्वत सङ्गमनं जनानां यमं राजानं हंविषा ·२४८ निरुतम्। [ उत्तरषटकम् " टुवस्य ति दुवस्थती राभोतिकर्माग्निरपि यम उच्यते तमेता ऋचोऽनुप्रबदन्ति ॥ ७ (२०) । *प्ररेयिवांसम्” इति (१० सं०८, ६, २४, १)। यम- स्याषम्। याम्ये पशो वपायां विनियोगः । ‘परेयिवांमम्' "पर्यागतवन्तम्” सर्वतः प्राप्तवन्तम्। कान् पुनः ? 'प्रवतः' “उहतः” “निवत:" च भूतमवातान्। 'प्रवतः' - इति मन्त्रे, “उहतो निवतः".-इति भाष्यकारोऽध्याजहार, तथा साम- र्थ्यात्, ‘प्रवत:' = मनुष्याः, “उहतः” =देवाः, "निवत:" = तिर्यञ्चः, तथा गत्य पपत्त: । तमेतमेवं 'महोः' महतो: भूत- जाती:, परयिवांसम् । 'बहुभ्यः' पुण्याभाः पापकद्भाव 'पन्याम्' “पन्थानम्” 'अनुपस्पशानम्' “अनुपस्याशयमानम्' अमुना मार्गेण अयं प्राणी जीवनादुत्सर्पति, तमतमेवकर्मा- णम् 'वैवस्वतम्' विवस्वत: पुत्रम्, 'सङ्गमनं जनानाम्' सम- मेव चक्षुः कृत्वा योऽस्माल्लोकादमुं लोकं यथाकतकर्म फलीप- भोगवशेन जनान् गमयति । तमेवं 'यमम्' 'राजानम्' ईश्वर सर्वप्राणभृताम्, हे यजमान ! 'हविषा' अनन पशुलक्ष गोन 'दुवस्य' राने हि परिचरवेत्यर्थः । "प्रवतिर्गविकर्मा"-इत्येतदव निर्वचनं कथं सम्बध्यत इति विज्ञातव्यम्, अथवा प्रवत इत्यवतिरवायमादिलुप्त: प्रपूर्व इति भाष्यकाराभिप्रायः ॥ तत्प्रसङ्गाहा शब्दसारूप्याहा निराह-"अग्निरपि यम उच्यत" इति विचारोपप्रदर्शनाय ॥ "तम् एता: ऋचः अनुप्रवदन्ति" इति प्रतिज्ञातार्थोप- पादनाय, यथाग्निरपि यमशब्देन उच्यते, तथा इमा ऋचः अनुभवदन्ति-॥ २(२०) । ॥

·२४२ १०प० पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । सेनेव सृष्टाम दधात्यस्तुन दिद्युत् त्वष- प्रतीका। यमो ई जातो यमो जनित्वं जारः कनौनां पतिजनौ'नाम् । तं वश्चराथा वयं वसत्यास्तन्न गावो नक्षन्त इवम् ॥ इति विपदाः सेनेव सृष्टा भयं वा बलं वा दधात्य स्तुरिव दिद्युत् त्वेषप्रतौका भयप्रतीका बलप्रतीका महाप्रतीका दीप्तमतौका वा। यमो है जात इन्द्रेण सह सङ्गतः। यमाविहेहे मातरेत्यपि निगमो भवति ॥ यम इव जातो यमो जनिष्य- माणो जारः कनौनां जरयिता कन्यानां पति- जनौनां पालयिता जायानां तत्प्रधाना हि यस योगेन भवन्ति ॥ ततौयो अग्निष्ट पति- रित्यपि निगमो भवति ॥ तं वश्चराथा चरन्त्या पखाहुत्या वसत्या च निवसन्त्यौषधाहुत्यास्त यथा गाव आम वन्ति तथाप्न यामेव समिई भोगैर्मिव: प्रमीतेखायते सम्मिन्वानो द्रवतौति वा मेदयतेर्वा तस्यैषा भवति ॥८(२१) ॥ “सेनेव सृष्टा” इत्येवमाद्याः (ऋ० सं० १, ५, १०,०)। पराशरस्यार्षम् । एता: "हिपदा:" विराजः । शिनयोः विनियोगः। 'सेना इव सहा' निषिता, अथवा सेनापतिना विसृष्टा प्रेरिता। 'प्रमं दधाति' "भयं वा बलं ॥ ॥ प्रातरनुवाका- ·२५० मिरुतम् । [उत्तरषट कम वा दधाति" भयं परेभ्यः, बलं खेभ्यः, प्रधवा पतर्किता भयं दधाति, प्रतर्किता बलं दधाति प्रणेतुः। 'स्तुः न दिद्य त्' “अस्तुः इव" क्षेप्नुवंथा 'दिद्यत्' प्रायुधम् 'त्वेष. प्रतीका' "महाप्रतीका" महतो या दृश्यते प्रतीकं दर्श मम्, “भयप्रतीका" दर्शनादेव भयानका, “दोप्तप्रतीका वा" दीप्तदर्शना। भयं वा बलं वा ददाति खेभ्यः परेभ्यश्चेति वर्तते। का पुनरसौ? ति, प्रग्नेः अचिः । रक्षोभ्यो भयं ददाति, स्वभ्यो बलम् ॥ “यमो हे जासो यमो जनित्वम्” इति (२० सं० १, ५, १०, ८)। यस्य इदम् एवंलक्षणमर्चि:, स एव 'यमः' अग्निः, मर्वमिदं जातं जनिथमाणञ्च। कथमेतद् गम्यते पार्थिवोऽ. ग्नियमशब्देनोयते, न मध्यमो नोत्तमो वा ? इति। तावपि हि यमावयेते, यतो निगमान्तरेण विभज्य दर्शयति-"यमा- विह मातरा (ऋ. सं. ४, ८, २५, १)-इत्यपि निगमो भवति"-इति। यत्रैष पादः, तस्मिन् मन्चे शक्यते यम. शब्देन अग्मिरु'यत इति विभावयितु व्यपदेशः । तद्यथा- बडित्था महिमा वामिन्द्राग्मो पनिष्ठ आ। समानो वां जनिता भ्रातरौ युवं यमावि हेहे मातरौ।"-इति (ऋ. सं० ४, ८, २५, १)। भरद्वाजस्यार्ष म्। बृहती। “बट" -इप्ति सत्यनाम। हे 'इन्द्राग्नी!' यमुना प्रकारण यः सूतो महाभाग्यप्रकारोऽधिक्कतः, तमित्येत्यभिनयेनोपदिशन् बयोति 'महिमा' माहाभा. ग्यम् ‘वां' युवयोः 'पापनिष्ठः' सर्वतोऽतिशयेन स्तुत्यः । यौ युवामेव मतिमहानुभावी, तयोः 'समानः' 'वो' 'जनिता' बनयिता सूर्यः। तो युवामिवकृत्वैकपिटको एकजमानी 'यमो भ्रातरो। 'द इह मातरो' र च पृथियो। - 'इत्या' सत्यम्, ·१.५० पा० ख०] दैवतं काण्डम् । २५१ लोके इह च अन्तरिक्षलोके प्रवस्थितौ मातारी सर्वस्य लोकस्य निर्मातारौ। एवमिह मन्त्र पिटले न सूर्यो व्यप- दिष्टः, इन्द्राग्नी यमौ इति यमशब्दो मध्यमस्थानपथिवी- स्थानयोरत्रापि योयमयोरिह चेह च निर्माताराविति प्रथमेन 'इ'शब्देन अग्निम इति लक्ष्यते, तस्मादिहापि "यमो है जातो यमो जनित्वम्” इति युक्म यदग्निरेवो. यसे। “जारः कनीनां पतिर्जनी'नाम्” । स एवाग्निः 'जार:' "जरयिता” 'कनीनाम्' "कन्यानाम्” कन्यामावस्य, यदा ह्यग्निविधाबूढा भवन्ति, अथ तासां कन्याभावो जोर्णो भवति ‘पति: जनीनाम्' “पालयिता जायानाम्” । कथम् ? “तत्प्रधाना:” सम्पद्यन्ते, अग्नी व्रतोपगमनात्, श्रावतांवमोकात् अग्निपारतन्वयात् ॥ यथा वै तासां यथाधिकृतो यमाह जातो यमो जनित्व. मिति अग्निरेव यमो ह जातः, पतित्वेन कन्याभावस्य जर- यिता, तथायमपरो निगम: स्फुटतर:-"तृतीयो' अग्निष्टे पति: (ऋ० सं० ८, ३, २०, ५)-इत्यपि निगमो भवति"। "सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविट उत्तरः। तृतीयो' अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥” इति (२० सं०८, ३, २७, ५)। सूर्याया आषम् । विवाहे विनियोगः । हे कन्ये! त्वमुच्यसे। 'सोमः' त्वां 'प्रथमः' 'विविद' विव. वान् प्राप्तवान् सौम्ये प्रथमकौमारके । “गन्धर्वो विवि उत्तरः" उपजायमान चारुताङ्गविभाग-स्वरसौष्ठवामीषदनमानसमा. इतहदयां 'गन्धर्वः' विखावसुः त्वां विवि' विनवान्। अथ पुनरिदानी वैवाहिके उपगतायाः कर्मणि “तीयो अम्निष्ट पति: तीयस्तवायमग्निः । अत उहहनात् परम् ‘तुरीयः' चतुर्थः 'ते' तवायं 'मनुष्यजाः' पतिः । इत्येवमनमापि ·२५२ निरताम्। [उत्तरषट्कम, मन्त्र या समवैति जारत्व पतिव चाग्नेः। एवञ्चत् "यमो है जातो यमो जनित्वम्” इति यदधिकतं सोऽग्निरवेति मिडम् । अग्निमा मधो' माम् (ऋ० सं० ८, ३, २८, १)"- इति च कचिदधीयते निगमम्, उपचयहेत्वर्थम् । म निरुच्यते ___“सोमो' दृट् गन्धवीय गन्धर्वो देददग्नये' । रयिञ्च पुत्रां- यादादग्निमहामयो' इमाम् ॥” - इति (ऋ० सं० ८,३, २८, १)। म एव विनियोगः, आर्षञ्च। 'सोमः' एतां प्रथम कौमारादभ्युह्य 'गन्धर्वाय' 'ददत्' अदात्। अथ 'गन्धर्वः' अप्येनामभ्युह्य स्वयौवनाधिकारात् 'अग्नये ददत्' । प्रथ 'अग्निः' अपि एनाम् अस्मिन् विवाहे संस्कृत्य 'रयिं' धनं 'च' 'पुत्रान्' 'च' 'महाम्' 'अदात्' ददाति । 'अथो' अपि च धनेन च पुत्रैश्च सह मालदात् मां ददाविति ॥ "तं वचराथा वयम् -- इति (ऋ० सं० १, ५, १०, ८)। 'तम्' अग्नि यमम्। 'वः' इति अनर्थकः । अथवा यजमाना ऋत्विम्भिरुच्यन्ते । 'चराधा' “चरन्त्या" जङ्गमया “पक्षाहुत्या" 'वमत्या' “च” “निवनन्त्या” “औषधाहुत्या” जङ्गमेन स्थाव- रेण च हविषा “अस्तन गावो नक्षन्ते । 'अस्त" यह यथा 'गावः' अवश्य नक्षन्ते' प्राप्न वन्ति, खेनोपकारण सायंवा- साय, तथेममग्निमुभवलक्षणेन हविषा वयमान यामः । 'इडं' “समिद्ध भोग:" सर्वभोगानामौखरं प्रदातारमिति “मित्रः" कस्मात् ? म हि “प्रमीते: वायते”। प्रमीतिः प्रमरणम्, ततः सर्वलोकं त्रायते वर्षहारण। "संमिन्यानो द्रवति इति वा” समन्ततो मिन्वानः उदकेन द्रवति अन्तरि. "मेदयतेः वा” मेहनार्थस्य, सर्व असावदकेन संहति ॥ । , ॥ क्षलोके।

·१०म० पा० ख०] दैवतं काण्डम् । १५३ "तस्य एषा भवति"-1८ (१७) । मित्रो जनान्यातयति अवाणो मिचो दा- धार पृथिवीमत द्याम् । मिच: कष्टौरनिमि- पाभिचष्टे मिचाय हव्यं घृतवज्जुहोत ॥ मित्रो जनानायातयति प्रबुवाणः शब्दं कुर्वन् मित्र एव धारयति पृथिवौच्च दिवञ्च मित्रः कष्टौर- निमिषन्नभिविपश्यतौति कृष्टय इति मनुष्यनाम कर्मवन्तो भवन्ति विकष्टदेहा वा मित्राय हव्यं घृतवज होतेति व्याख्यातं जुहोतिर्दानकर्मा कः कमनो वा क्रमणो वा मुखो वा तस्य षा भवति ॥ (२२)॥ "मित्रो जनान्यातयति"--इति (ऋ० सं० ३, ४, ५, १)। विश्वामित्रस्यार्षम् । अवकृष्टहोमे प्रायश्चित्तम् । अग्निहोत्र पूर्वस्यामाहुती विनियोगः । "मित्रो जनान्चातयति ब्रुवाणः”। 'पायातयति' कष्यादिषु प्रवत यति, तत्कर्म पूर्वक- त्वात् कृष्यादिकर्मणाम्, न ह्यष्ट कृष्यादीनि आयात्यन्त । आयातनमारम्भः । तद्यथा-भोजनमायातितमनेनेति। कय. मायातयति प्रत्रुवाणः ? स्तनयित्न, “शब्द कुर्वन्”। एवं प्रवर्तयन् वार्मसु ओषधीरुत्यादयन् यज्ञद्वारेण । 'मित्र' 'दाधार' "धारयति” 'पृथिवीम्' पृथिवीलोकनिवा- सिनः सर्वान्। 'उत' 'द्यां' धारयति, अमुना प्रकारण अनु. ग्टह्नन्। स: 'मित्र' 'कष्टीः' मनुष्यान् 'अनिमिषाभिचष्टे' “अनिमिषनभिविपश्यति" उपकारहारण, यो हि षमा २ला-वि-२२ स एव ·२५४ निराम्। [उत्तरषटकम उपकरोति, स तेन सम्यग् दृष्टो भवति। योऽयमेवमुपकार- प्रहत्तः कत्वस्य लोकस्य, तखो 'मित्राय' 'व्यम्' 'तवत्' तोम्मित्रम् 'जुहोत' जुहुत हे मनुष्याः !। "कष्टयः” इति मनुष्यनाम । तत् कस्मात् ? नित्यं हि ते कर्मवन्तो भवन्ति, प्रारम्भशीलत्वात्। “विकष्टदेहा: वा" संसृष्टदेहाः अन्ये पशवः, गवादयः, ते हि न कामकार- तोऽङ्गानि प्रसारयितु शान्ति स तेषां सङ्कर्षः, मनुष्यास्तु कामतः प्रसारयन्त्यङ्गानि, स तेषां विकर्षो देहस्य । "क:"-इति वक्तव्यम्। स पुनरेष महानात्मा, सर्वात्मा प्राणबुद्धिसतत्वः। उदाहरिष्यति च “अथैनं महान्तमात्मा- नम्” - इत्यधिकृत्य-"क ईषने तुज्यत (ऋ० स० १, ६, ८, २)” इति । स कथं मध्यमो भवति ? भवति हि तस्मिन् सूक्ते “आपो हु यद बहतीविश्वमायन् गर्भ दधाना:". इति (ऋ० सं० ८, ७, ४, २)। विज्ञायते च "प्रजापतिर्वै क:" -इति, प्रजापतिश्च मध्यमः। तथा च मन्त्रवर्णो भवति राज्ञी. ऽभिषकमधिक्कव्याखमधे-"प्रजापतिश्चरति गर्भ अन्तः”- इति सप्तानां प्रथमा, तयोपविष्टाभिषेकस्य जुहुयादिति । तस्माद् भवति मध्यमः ॥ स कस्मात् कः ? “कमन: वा” कामिनां काम्येष्वर्थेषु साधनम् । “क्रमणो वा” क्रमणसाधनम्, स्वयमेव वा क्रामति । "मुखः वा” काममेव वा, कः मुख इत्यर्थः । - "तस्य एषा भवति"-12 (२२)। हिरण्यगर्भः समवर्त्तताये' भूतस्य' जातः पतिरेके आसीत् । स दाधार पृथिबों द्याम्- ·१.५० २पा० १०ख० देवतं काण्डम् । २५५ तेमां कस्मै दवाय हविषा विधेम ॥ हिरण्य- गर्भो हिरण्यमयो गर्भोऽस्येति वा गर्भो गृभे- गुणात्यर्थं गिरत्यन निति वा यदा हि स्खौ गुणान् गृह्णाति गुणाचास्या गृह्यन्तेऽथ गर्भो भवति समभवदग्रे भूतस्य जातः पतिरेको बभूव स धारयति प्रथिवौञ्च दिवञ्च कसौ दे- वाय हविषा विधेमेति व्याख्यातं विधतिर्दान- कर्मा सरखान् व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥१०(२३)। परस्य "हिरण्यगर्भः” इति (१० सं० ८, ७, ३ व १ । १०, १०, ८ सू० १)। हिरण्यगर्भस्यैवार्षम्। सर्वात्मकत्वात्तदापत्वेऽपि मन्त्रस्य प्रथमपुरुषयोगो अविप्रतिषिद्धः, अथवा ब्रह्मणो या हिरण्यगर्भावस्था प्रतिकल्पमाविर्भावतिरोभाव- धर्मिणी बुद्धिपूर्विका नित्या, तस्याञ्च नित्यो मन्त्रो विवक्षि- ताभिधानाभिधाहक पात्रयमात्रेणाभिधातारमुपादाय प्रव- र्तमानोऽनुवतीत्यविवक्षितः पुरुषयोगः, कृतकले हि नियमत एवोत्तमपुरुषयोगो मन्त्रस्याभविष्यत्। 'भूतस्य' पस्य उत्प. बस्य स्थावरजङ्गमस्य जगत: "हिरण्यगर्भः" एव 'ग्रे' 'सम- वर्तत' समभवत् उदपद्यत। तमुत्पत्रमन्विदं सर्वमुत्पेदे स च पुनरो जातः सन् तस्य पश्चातस्य 'एकः' प्रसपत्नः पहि. तीयः पतिः' पाता रचिता ईश्वरः स्वतन्तः 'पासीत् । कथम् । इति, 'स दाधार' यतः पतिः, अतः स एव दाधार, स एव धारयति, पयत्वेऽपि। किम् ? इति “पृथिवीम् उत ·२५३ निरुतम्। [ उत्तरषटकम् याम्”। 'पृथिवीम्' अन्तरिक्षम्, अपि च 'द्यां' द्युलोकम् । अपि च 'इमां' भूमिम्, अन्तरमनुप्रविष्टो वहिश्च वर्षाद्युप- कारण। योऽयमवं भाव प्रतिमहानुभावः कः, तस्मात् अम्म 'कमी' काय 'देवाय' 'हविषा विधेम' हविर्दनः। अथवा अनेन चरुलक्षणेन ाज्यलक्षणेन वा 'हविषा' तं वयं परि- चरेम॥ "विधतिर्दानकर्मा"-इति । तस्मादवि:शब्दनतिरैव ज्यायमी। शतकृष्णलस्य पुरोऽनुवाक्या, आधारश्च प्राजा- पत्ये पशावनेन मन्त्रेण। अथ “हिरण्यगर्भः” कस्मात् ? स हि "हिरण्यमयः” विज्ञानमय: "गर्भः” सर्वभूतानां तत्कतत्वा. दन्तःप्रकाशस्य । हिरण्यमयथासौ गर्भश्चेति समानाधिकरणः । "हिरण्यमयः गर्भः अस्य इति वा” शरीरेन्द्रियमनोबुद्धि- भावनतमपेक्ष्य परमात्मानञ्च विज्ञानप्रकाशमात्रसतत्व सर्व- विशेषहारिवाहिरण्यगर्भमपेक्ष्य तत्ववतित्वच क्षेत्रज्ञस्यापेक्ष्य मोऽस्य हिरण्मयो हिरण्यप्रकतिगर्भ इति हिरण्यगर्भः। अथ “गर्भ: कस्मात् ? "रभेः" धातोः गुणात्यर्थ वर्तमा- नस्य, सर्वस्य स्तुत्यो हि गर्भ: । “गिरत्यनर्थान् इति वा” सर्वा- ननर्थानमो गिरति नाशयति। अथ पुनः स्त्रीगर्भ: कस्मात् ? इत्यत पाह-“यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति, गुणाश्चास्या गृह्यन्ते, अथ गर्भो भवति”। स्व्यवयवः स्त्री-रतम्, तत् यदा असौ पुरुषात् शुक्रावस्थान् गुणान् ग्रह्णाति प्रात्मानं सम्पृणक्ति अस्थिमायुमज्जानः, गुणावास्याः रक्तावस्था, त्वचा सशोणितानि पौरुषेण शकण गद्यन्ते। तथैवमितरतर. कोशग्रहणव्यतिषत रकशुक्रयोः स्त्रीगर्भो भवति। अथवा यदा हि सौ गुणान् यहाति पुरुषस्य प्रेम्णा, गुणासास्था: प्रेम्णा पुरुषेण प्रान्त, तदितरेतरानुरागात् प्रमोदः, प्रम- ·१०प०१पा० १७.] दैवतं काण्डम् । दितयोः सम्पर्कात् मर्भग्रहणञ्च। तदेवं गर्भग्रहणहेतुकोऽय- मिति प्रहगर्भः। "सरखान्” “व्याख्यातः" सरखत्या, केवलं लिङ्गकतो विशेषः॥ "तस्य एषा भवति"-॥ १० (२३) ॥ ये ते सरखन् ऊमयो मधु'मन्तो घृत श्रुतः । तेभिर्नोऽविता भव ॥ इति सा निगदव्याख्याता ॥ ११ (२४)॥ इति दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १०, २॥ “ये त' सरस्वन्” इति (ऋ० सं० ५, ६, २०, ५) । वमिष्ठ स्याषम्। सारखते हविषि विनियोगः। हे भगवन् ! 'सरस्वन् !' 'ये' 'ते' तव 'ऊर्मयः' यैरूोषि, नभो मेघेश्छा- दयसि, 'मधुमन्तः' उदकवन्तः, 'तश्रुतः' इतवन्त: उदक- प्रक्षरा:, 'तेभिः' तैः त्वम् अस्माकम् 'अविता' तर्पयिता 'भव' । -इत्येतदाशास्महे ॥ ११ (२४) । इति ऋज्वायां निरुक्तहत्तौ पञ्चदशस्य (दशमस्य) अध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १०, २॥ -- तीयः पादः ॥ विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता तस्य षा भवति ॥ १ (२५)॥ "विश्वकर्मा” वक्तव्यः । स कस्मात् ! “सर्वस्य कर्ता" ·२५८. निरुताम् । [ उत्तरषटकम्, स कथं सर्व यावदिदं किञ्चिद भूतं भविष्यमाणं क्रियमाणश्च तस्य सर्वस्य कर्ता, वायात्मकत्वात् सर्वचे टानां मध्यमः । करोति ? पार्थिवाप्यौ धातू तेजसा परिपच्यमानौ वायुव्यूहेन विचरन् सर्वभावानुप्रवेशी सर्वमिदमत्यद्भुतमचिन्त्यमकतामा भिर्जगत् करोतीति स मध्यमः, विश्वकरणाद् विश्वकर्मा । वन्जायते हि वैखकमणं हविरधिकृत्य साकर्मधेषु-"अथैष वैतकर्मणो विश्वानि म कर्माणि कृतान्यासविति विश्वकर्मा दि सोऽभवत्” इति । भवति चोदकसम्बदमस्य मध्यमलिङ्गं विश्ह कर्माणमधिकृत्य वैश्वकर्मणे सूक्त,-"तमिद गर्भ प्रथम देन आट:"-इति (१० सं० ८, ३, १७, ६) । विषुवति च वैखकसणं प्रहमधिकृत्य विज्ञायते हि--"इन्द्रो वै वृत्र- महन् स इमं लोकमभ्यनयदमुं नु लोकं नाभ्यजयत् तं विस्त- कर्मा भूत्वाभ्यजयत्” इति। तस्येव ग्रहस्य पुरोरुचमधि कृत्य विज्ञायत हि-"यद्येन्द्रीं वैश्वकर्मणी विद्यात्, तयैव गृहौयात्” इति। स एष एवमादिभ्यो लक्षणेभ्यः सर्वस्था- नानुभावित्वेऽपि सति विशेषतो मध्यम इति मध्यमस्थान समात्रातः॥ "तस्य एषा भवति"- १ (२५) ॥ विश्वकर्मा विमना आविहाया धाता वि- धाता परमोत सन्दृक। तेषामिष्टानि स मिषा- मदन्ति यत्रा सप्तऋषौन् पर एकमाहुः ॥ वि- श्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च सन्द्रष्टा भूतानां तेषामिष्टानि वा कान्तानि का कान्तानि वा गतानि वा मतानि ·२५८ १०१० पा० ख०] दैवतं काण्डम् । वा नतानि वाद्भिः सह सम्मोदन्ते यत्रैतानि सप्तऋौणानि ज्योतषि तेन्यः पर श्रादित्य स्तान्येतस्मिन्ने भवन्तीत्यधिदेवतमथाध्यात्म विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च विधाता च परमश्च सन्दर्शयितेन्द्रियाणामेषामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वान्नेन सह सम्मोदन्ते यत्र मानि समक्षीणानौन्द्रियाण्य भ्यः पर आत्मा तान्येतस्मिन्ने कं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे तो तिहासमाचक्षते विश्वकर्मा भौवनः सर्व- मेधे सर्वाणि भूतानि जुहवाञ्चकार स आत्मान- मप्यन्ततो जुहवाञ्चकार तदभिवादिन्येषर्ग भवति । य इमा विश्वा भुवनानि ज ह्वदिति तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ २ (२६) ॥ विश्वकर्मा"-इति (ऋ० सं० ८, ३, १७, २)। भौवनस्य विश्वकर्मणः प्रजापतेरापम् । अग्नौ वैश्त कर्मणाभ्यां सूक्ताभ्यां षोड़शटहोतं यते, तत्र विनियोगः । 'विश्वकर्मा' 'विमनाः' “विभूतमनाः” विभूतप्रज्ञानः, सर्वत्राप्रतिहतमस्य प्रजा- नम् । किं प्रज्ञानमेव केवलम् ? न इति, उच्यते - 'आदि. हायाः' अप्यसावात्मनाविहायाः, पात्मनापि सर्वप्रकारं महान्, महत्त्वाच “व्याप्ता" | एवं सर्वप्रकारं सर्वस्य जगतः यत एव ·२६० निरुक्तम् । [ उत्तरपट्कम् महान्, अतएव 'धाता' उत्पादयिता, सर्वभूतानाम्, उत्पाद्य च 'विधाता' जीवनस्य, जीवताच साध्वसाधुषु कर्मसु प्रवत्त - मामानां 'परमोत सन्दृक' परम: प्रकष्टः प्रवधानेन “संद्रष्टा" सम्यक प्रविभागेन द्रष्टा । साध्वसाधुप्रविभागदृष्टानां तेषाम्' च भूतानां यानि यानि 'इष्टानि' प्रियाणि, तस्य विरुकमणो देवी सम्पदमभिसम्पबानि। कान्त्यर्थो वा दृषिः। यान्यभौ- प्सितानि तस्य विश्वकर्मणः । “मतानि वा" अभिमतानि वा । तस्य विश्वकर्मण: "नतानि वा” प्रबोभूतानि, तं विश्वकर्माणं प्रति तत्परिज्ञानश्रद्दोपासनाभावनाप्रक्षयितदुरितानि, तेन मह एकीभूतानि विश्वकर्मणा, आधिदैविकमात्मानमभिसम्प- बानि । “स मिषा मदन्ति” 'इषा' उदकेन “अद्भिः” परियु- ताभिः सुसूक्ष्माभिः “सह” तेन कर्मणा समानम् अविशेषण मादन्त। क ? “यत्री सप्तऋषीन् पुर एकमाहुः”। “यत्र एतानि सप्तर्षीग्णानि” रसानामाकर्षणानि, द्रष्टुणि वा रश्मीन्, "ज्योतींषि” 'एक' भवन्ति, अविभागमुपगच्छन्ति, मण्डले ह्यतेषामविभागः। किं तत्र व ? न-इति, उच्यते-“यत्र पर एकमाहुः” । क च पुनः पर एकमाहुः ? मण्डलाधिष्ठा- तरि । योऽसौ यजदानतपसां भोक्ता, हिरण्यश्मश्रुः, हिरण्य- केशः, प्रा प्रणखात् सर्व एव सुवर्ण इति विज्ञायते 'एकम्' एव यमाहुर्देवतासतत्त्वविदः ।-"इत्यधिदैवतम्” देवता. मधिकृत्य मन्त्रस्य व्याख्यानमधिदैवतम् ॥ "अथाध्यात्मम्" प्रात्मानमधिकृत्य विश्वकर्मणो व्याख्या- नम् अध्यात्मम् । कः पुनरयमात्मा ? विज्ञानसतत्त्वमात्र सर्व- विशेषविज्ञानप्रसववीजम्, यदेकदेशाः प्रयुता इव सन्तस्ततः कधमप्यविद्याव्यवधानादन्यत्वमिव बिभ्रतः प्रतिशरीरं शास्त्रेण तावद्भाव्य यावच्छिष्यते, सोऽयमात्मा प्रतिशरीरं ·१.प.पा. ख.] दैवतं काण्डम् । २६१ J क्षेवनत्वेन स्वविशेषेण विज्ञानशक्त्याधिकारमनुभवन् हिरण्य- गर्भावस्थामधिदैवमित्युच्यते । अथ पुनरन्यः शरीरावस्थासु वर्तमानः तदधिदैवतमनपेक्ष्य प्रतिशरीरं क्षेत्रजवन यहि खकर्मभावमनुभवन् मन्त्रेण व्याख्यायते, तदध्यात्ममस्य । 'विश्वकर्मा' “सर्वस्य कर्ता" परमात्मा, प्रतिशरीरं क्षेत्र- जत्वेन वर्तमानः, तत्तत्वाद् वायोः क्रियापरिस्पन्दस्य । न केवलं सर्वक्रियाशक्तिमान्, किं तर्हि ? 'विमना:' च “विभू. तमनाः” सर्वप्रज्ञानः । सर्वतोमुखाभिः विशेषविज्ञानशक्तिभिः 'आहिहायाः' अपि च विहायाः, महान्, विज्ञायते हि-स वा एष महानात्मा अबादो वसुदान:"-इति । न केवलं महान्, किन्तर्हि ? 'धाता' स्रष्टा, स्वशक्तिविशेषस्य । 'विधाता' च तद्योग्यानां विषयाणां विक्षिप्तविहितानाञ्च । तेषां 'परमः' उत्कष्ट: “इन्द्रियाणां संदयिता” तत्कतत्वाद विषयविषयिसम्बन्धस्य, इन्द्रियाणाञ्च तदधिष्ठितानां प्रतिवि- षयमालोकसामोपजनात् तस्य विश्वकर्मणः परमात्मनः । 'तेषां' स्वशक्तिविक्षेपात् क्षेत्रज्ञविभूतीनां यानि 'इष्टानि' पूर्ववत् परमात्मज्ञानश्रद्धोपासनाभावनाप्रक्षयितदुरितानि 'इषा' "अनेन" सह "सम्मोदन्ते" टप्यन्ति। क ? 'यत्रा सप्तऋषीन्' “यत्र इमानि सप्तऋषीणानि इन्द्रियाणि" द्रष्टुणि, इन्द्रियाणि “ज्योतींषि” एकमाहुः । क्व ? बुद्धौ। तस्यामपि ह्येतेषामेकत्वमस्त्विति। किं तत्रैव ? न-इति, उच्यते-"पर एकमाहुः। न यत: परतरमस्ति, तस्मिन् परतरे विश्वकर्मणि यदवशक्तिमात्र यदुपविष्टं भात् पर- मात्मा नित्यप्तः, तेनाबेन परमात्मनि तहिज्ञानोपासनात् तादाव्यमुपगतास्तेन सहभूता मोदन्ते निरशनापिपासाः नित्वताः, पतीतशोकमोहनरामृत्यव प्रात्मविद इत्येव- तानि।

·RY २६२ निरुताम् । [उत्तरषट्कम, माहुः सतत्वदृशी बाह्मणाः। यथा चानुपक्षीणखधाशक्तिनि. त्यप्त सर्वभावपरं तत् परम्बद्ध यदात्मविदः प्रतिपद्यन्ते, तथा पुराण सूक्तेऽपि परमेष्ठिन पार्षम्। मन्त्रो दर्शयति,- "वधया तदेक तपाडान्य न पर: किचनास"-दिति (ऋ. सं०८, ७, १७, २)॥ एवं सर्वत्र सम्भवो यावहिषयो मन्त्राणां योज्यः । इत्यु - पप्रदर्शनायोभयथा मन्त्रो वर्णितः । "इत्यात्मगतिमाचष्टे" अमुना प्रकारेण वयं मान एष मन्त्र आत्मगतिमाचष्टे प्रख्यापयति । यथा चेयमात्मगति- वाचिका ऋक्, “तत्र” एतस्मिवर्थे “इतिहासमाचक्षते" पामविदः। इतिवृत्त परकत्यर्थवादरूपेण । यः कश्चित् आध्यात्मिक आधिदैविक आधिभौतिको वार्थ आख्यायते दिव्य दितार्थावभासनाथं स इतिहास इत्युच्यते। स पुनरय- मितिहासः सर्वप्रकारो हि नित्यमविवक्षितखार्थः, तदर्थप्र- तिपत्तॄणामुपदेशपरत्वात्। “विश्वकर्मा ह भौवन:” यथो- दितमिदं वैदिकं कर्म सम्बन्धदर्शनेन यः सर्व करोति, सर्वा. स्मकत्वात् सर्वस्य वैश्वकर्मणोमवस्थामात्मन्युनीय स यजमानो विश्वकर्मा भुवनानां भूतानामात्मनि होता भूतेषु चात्मानम् । तथाहि विज्ञायते-"हन्ताहं भूतेष्वात्मानं जुहवानि भूतानि चात्मनि"-इति। तथा च विदुषो दर्शनकत: सर्वमेधसम्प- सर्वकर्मसु। विज्ञायते ह्यग्निहोत्रमधिकृत्य-"स यत् सायं जुहोत्यग्निमेव तदनेन सर्वेणादित्य जुहोत्यग्निमेवेदं सर्वमनु सर्व तद्यथाऽनेन सतत् सर्व तेनेष्वा लोकं जयेत, तावदुइ प्रातराहुत्या लोकं जयते, यस्यैते पाहुती न बहं यावज्जीव- मानोति, स हि बइनि च न बहानि, एतयोर्देवतयोरन्यतरा. मनु"-इति। न बहमित्यनन्तमुचते। तदेवं यस्मिन् कसिख- ·-- १.म.पा. २ख०] दैवतं काण्डम् । बिमधे कर्मणि अग्निहोत्रादौ सर्वः सर्वेण सर्वस्मिन् सर्वस्य सर्बार्थ हुत्वात्मानं सर्वमेवं भवतीति समासाथः । स एषः सर्वस्य विदुषः सर्वः सर्वहुत् यन्त्रः सर्वभावाय सम्पद्यते दर्श नतः। यो हीतरः सर्वमेधो निरूढ़सज्ञोऽहोनः । तद्यथा- बौण्याखमेधिकानि, पञ्च पौरुषमेधिकानि, वाजपेयाप्तोर्यामी चेति, तत्र "स आत्मानमपि अन्ततो जुहवाञ्चकार"-इति । स एतदात्महोमस्य विधानाबोपपद्यते, दर्शनतस्तु सर्वमुपप- द्यते। सर्वभूतानि विशेषान् सामान्यात्मनि जुहाव पश्यन्, सामान्यं चात्मानं विशेषे जुहाव पश्यन्, सर्वकर्मसु स्वयमेवाय- मामयाजीत्यु च्यते। यमधिकृत्य पृष्टं तदाहुरात्मयाजी श्रेयान् देवयाजीति। यथा चैतदेवमधिदैवविद आत्मवित् श्रेयान्॥ यमधिकृत्य "विश्वकर्मा विमना प्राविहाया:"-इतीय- मृक् आत्मगत्या मिरुता, “तदभिवादिनी” तस्यैवार्थस्य इति- हासोक्तस्याभिवादिनी भाभिमुख्य न वादिनी “एषा ऋक भवति” यथा-“य डमा विश्वा भुवनानि जुहू'त्”-इति (२० सं० ८, ३, १६, १)। अनेकेषां समानप्रयोगदर्शनाधि- कारवतां 'यः' नाम कश्चित् किमित्येवं न्यसोदेवं कर्मण्यङ्ग- भावमुपजगाम। कथम् ? ऋषित्वेन, ‘होता' द्रव्यगुण- कर्मदेवतायाथार्थ द्रष्टुत्वेन 'विश्वा भुवनानि जुद्धत्' सर्व- भूतान्यमुना सर्वमेधसम्पदर्शनप्रक्रमण जुह्वत् अहावयत्। तस्य किम् ? इति। 'सः आशिषा' आशीः-प्रार्थना, कामः, प्रयोगदर्शन हेतुः, सर्वमिदमहं स्यामिति, येन प्रेय- माणः सर्वकर्मसु सर्वमधं सर्वप्राप्तये प्रायुक्त। 'द्रविर्णाम- छमानः' प्रयोगजनितापूर्वफलं सर्वभावमिच्छन्। तत् किं नाप? न-इति, उच्यते-भाप। कथम् ? इति । 'प्रथम- ·२६४ निरुतम्। [उत्तरषट्कम, छत्' प्रथमोऽग्रजत्वात्, प्रजापतिभावेन मुख्यस्य छादयिता। यतः सम्पदे तथा सन् ‘प्रवरान्' पश्चादुत्पवान् अस्मदादीन् विशेषान् ‘ाविवेश' व्याप्तवान् व्याप यस्य वं प्रयोगफलयो- हत्तिः स नः पिता' “जनिता" मोऽस्माकं पिता पाता जन- यिता रक्षिता चेत्येवं विजानीमः, अतः ताद्भाव्यमश्नुवोम- होति ॥ यथा चैतदेवं नान्यथेति तथेयम् “उत्तरा ऋक” “भूयसे" बहुतराय “निर्वचनाय"-॥ २ (२६) । विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यजख पृथिवीसुत द्याम् । मुह्यन्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥ विश्वकर्मन् हविषा वईयमानः खयं यजख पृथिवौच्च दि-, वञ्च मुद्यन्वन्ये अभितो जनाः सपत्ना इहा- स्माकं मघवा सूरिरस्तु प्रज्ञाता ताय॑स्त्वष्टा व्याख्यातस्तौण अन्तरिक्षे क्षियति तूर्णमर्थ रक्षत्यत्रोतेर्वा तस्यैषा भवति ॥ ३ (२७)। "विश्वकर्मन् हुविषा" इति (ऋ० सं०८, ३, १६,, ६ । य वा० सं० १७, २२)। प्रयोगावस्थां फलावस्थाञ्च विख. कर्मणः प्रतीत्योच्यते ।-हे 'विश्वकर्मन्' प्रयोगावस्थित ! त्वमु- यसे। अनेन ‘हविषा' सर्वमेधदर्शनसम्पदादियुक्तेन त्वं वई. मानः विश्वकर्मत्वमापद्यमानः तत्फलविपरिणामकाले स्वयं यजख' खयं सङ्गच्छ ख व्याप्न हि । 'पृथिवीम् उत द्याम् "पृथि- बौञ्च दिवञ्च” सर्वव्यापी भव । अपि च तत्र तस्मिन् दर्शनबते।

·१०म०३पा० ४ख० ] दैवतं काण्डम् । २५५ महिन्नि "मुद्यन्वन्ये अभिती जनासः” मोहमुपगच्छन्तु 'अभितः' सर्वत: ते “जना:” ये त्वदुपासनापरानु खाः सन्तः तव "सपत्ना:” समानं पतित्वमिच्छन्ति। अथ पुनः ‘इह' त्वद्दर्शनोपासनाकर्मणि वर्तमानानाम् 'अस्माकम्' 'मघवा' सर्वधनशानः, 'मूरिः' मेधावी, सर्वत्राप्रतिहतप्रज्ञानः, "प्रजाता” विशेषतोऽस्माकम् 'अस्तु' । इत्येतदाशास्महे । त्वष्टा, विश्वकर्मा,-इत्यधिभूतप्रधाना: पुराणविदः, तथापि कलाकौशलादिसर्वज्ञानहेतुको नामप्रतिलम्भ इत्यवि. प्रतिषिहम् । एवं सर्वासु देवतासु ॥ "ता_ः” इति वक्तव्यम्। स पुनरेषः “त्वष्टा व्याख्यातः” । तद्यथा-“तूर्णमश्नुते -इत्येवमादि, अथवा "तीर्णे अन्त. रिक्षे" सर्वतो गते “क्षियति" निवसति । अथवा “तूर्णम्" उदकाख्यं “रक्षत्यश्च ते वा” अर्थविकल्पेन तूर्णशब्दात् पूर्व पदम्, रक्षतेरश्नोतेर्वोत्तरपदम् ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ३ (२७)। त्यमू षु आजिन देवजतं सहावानं तर - तार' रथानान् । अरिष्टनेमि पृतनाजमाशु वस्तये ताच्च जिहाहुवेम ॥ तं भृशमन्नवन्तं जतिर्गति: पोतिर्वा देवजूतं देवगतं देवमोतं वा सहखन्तं तारयितारं रथानामरिष्टनेमि एत- नाजितमाशु स्वस्तये ता_ मिह हयेमेति कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् तस्य षापराभवति ४ (२८)। २८-नि-२३ ·निरुतम्। [उत्तरषट्कम, "त्यम षु वाजिनम्”-इति (३० सं०८, ८, ३६, १ । सा. सं० छ० प्रा० ४, १, ५,१), अरिष्टनेमेरार्षम्। विषुवति निष्के. वल्ये शस्यते, “मद्यश्चित्”- इति च (२६६ पृ०२०पं.)। यः 'तायः' 'वाजी' वेजनवान्, भयदाता परेभ्यः, बलवान् वा। 'त्य' तं 'देवजुतं' देवैर्गतम्, परत्व न ज्ञातं वा परोऽयमनाक मिति। “देवप्रीतम्” देवैर्वा समानप्रीतम्। 'सहावानम्' सहो बलम्, तेन तहन्तम्, एतदेव मध्यमलिङ्गम्। 'तरुता- रम्' "तारयितारम्” 'रथानाम्' रंहितॄणां भूतानाम्, गति मतां गर्मायतारमित्यर्थः, बलहेतुकत्वाद् गमनस्य । एवमादि- गुणयुक्तम् 'अरिष्टनेमिम्' कनचिदप्यप्रतिहतवञ्चप्रहरणम् । नामरिति वज्रनाम । 'पृतनाजम्' पृतनानां जेतारम् । 'आशम्' शीघ्रम्। 'खस्तये' आत्मनः वस्त्ययनाय। मुटु वयम् ‘इह' एतस्मिन् कर्मणि 'हुवेम' आह्वयामहे ॥ "तस्य एषा अपरा भवति" । सा पुन: किमर्थम् ? बल- कतिरुपप्रदर्शिता, वर्षकर्मोपप्रदर्श्यतेऽनया, सत्यामपि हि बलकती पक्षिराजे गरुत्मनि सन्देहोऽसावपि बलवांश्च ता_- नामा च, वर्षकम त्वसमानं तेनास्य । प्रतश्चोतमेतदेव विचारा. स्पदमपक्ष्य “कम् अन्यम् मध्यमात् एवम् प्रवक्ष्यत्"-इति ॥४ (२८)। सद्यश्चि द्यः शवसा पञ्च' कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापस्ततान। । सहस्र साः शत्सा अस्थ रहिन मा वरन्ते युवतिं न शाम् ॥ सद्यो- ऽपि यः शवसा बलेन तनोत्यपः सूर्य इव ज्यो- तिषा पञ्च मनुष्यजातानि सहस्रसानिनौ शत;

·. १०प०३पा० ५ख०] दैवतं काण्डम् । २१७ सानिन्यस्य सा गतिन मैनां वारयन्ति प्रयुवती- मिव शरमयौमिषु मन्युमन्यतेदर्दीप्तिकर्मण: को- धकर्मणो बधकर्मणो वा मन्यु त्वस्मादिषवस्त- सैषा भवति ॥ ५ (२८)॥ "सद्यश्विद्यः शवसा पञ्च कष्टीः” इति (ऋ० सं०८, ८, ३६, ३) । “सद्योऽपि" 'यः' ताया, “बलेन तनोति अपः" वर्षभा- वेन। 'सद्यः' शब्दो लक्षणार्थः,-अद्य, खः, परवः, परुत्, परारि चेति । 'चित्' इति अप्यर्थे, न कदाचिदप्यन्यः, सर्वदा तार्य एवेति। किं प्रति अपः तनोति ? 'पञ्च कष्टो:' पञ्च मनुष्यजातानि प्रति, ब्राह्मणप्रमुखान् निषादपञ्चमान् वर्णान् प्रति, तदनुग्रहपूर्वकत्वात् सर्वलोकानुग्रहस्य, दृष्टिग्रह- णेन तहिवक्षा। कथम् ? 'सूर्यः इव ज्योतिषा' यथा सूर्यो ज्योति:प्रकाशं लोकानुग्रहाय तनोति, तथा तयः अपः तनोति। यथा हविषा विधेमेति नम्यते, तत्र कस्म देवावेति सम्प्रदानश्रुतेः सम्प्रदानावैधुर्याय, एवमिहाप्युपमानोपमेय- कारकसम्बन्धावैधुव्य ज्योतिरिति नम्यते । कस्मात् पुनरय- मपस्ततान? इति । इतः-यस्मात् “महसूसाः शतमा अन्य रहिः” बहश्च बहुतरांश्च प्रकारान् मेघविदारणाय भजत 'पस्य' ता_ख्य रहिः' गतिः। अपि चैवमसह्यास्य गतिः, तस्माद वरं तेनैव "एताम्” प्रस्य “धारयन्ति” न प्रतिबद्दु शन वन्ति केचन, अतिवेगवत्त्वात्। कथम् ? 'युवतिं न शाम्' पतिबलवता धनुभता मुक्तां “शरमयीम् इषुम्" अन्येन वान्यन वाकाशप्रदेशेन प्रतिमिश्रयन्तीमात्मानम् । य एवमादिगुणयुक्तः तावः, स इदं नामामाकं करोत्विति ।

·२६८ निरुताम् । [उत्तरषट्कम, "मन्युः"; "मन्यते:” क्रोधार्थस्य, दीत्यर्थस्य वा, उभय- मप्युपपद्यते, बलवश्वात् मध्यमस्य । "तस्य एषा भवति"-॥ ५ (२८)॥ त्वया मन्यो सरधमारु जन्तो हर्ष'माणा- सोऽधृषिता मरुत्वः । तिग्मेषव घायु'धा सशि- शाना अभिप्रयन्तु नरो' अग्निरूपाः ॥ त्वया मन्यो सरथमारुह्य रुजन्तो हर्षमाणासोऽधृ- षिता मरुत्वस्तिग्म षव श्रायुधानि संशिश्यमाना अभिप्रयन्तु नरो अग्निरूपा अग्निकर्माणः सन्नड्डाः कवचिन इति वा दधिका व्याख्यात- स्तस्यैषा भवति ॥ ६ (३०) । "त्वया मन्यो" - इति (ऋ० सं०८, ३, १८, १। अथ. सं० ४, ३१, १)। तपसः पुत्रो मन्युर्नाम, तस्यार्षम् । श्य नाजिरादिषु निष्केवल्ये, विनियोगः । हे भगवन् ! मन्यो !' त्वया 'सरथम् एकमेव त्वया सह रथं समारुह्य 'रुजन्त:' अभिभवन्तः, 'हर्षमाणासः' तवाश्रयादविकलाः हृष्यन्तः, 'अषिताः' अनाधर्षिताः परैः, अपि च हे 'मरुत्वः!' 'तिग्मे- षवः !' एते अस्मद्योधाः 'आयुधा' "आयुधानि" 'संशिशाना' संशिश्यमानाः, तीक्ष्णानामिष्णामायुधानाञ्च योऽर्थः तम- नुतिष्ठन्तः भिन्दन्तः इषुभिः, छिन्दन्तः आयुधैः, अमुना प्रकारेण एते 'नरः' नराः अस्मन्मनुष्या: योधाः, “अग्निरूपाः" "अग्निकर्माणः” अग्नय इवैते सेनाम् 'अभि' भवन्त: 'यन्तु इति॥ ।

·१०म० ३पा० ७व.] दैवतं काण्डम् । ૨૨ 'दधिक्रा:”-इति वक्तव्यम्। सः “व्याख्यातः"-"दधत् कामति” इत्येवमादि। सर्व मध्यमे योज्यम् । "तस्य एषा भवति"-॥ ६ (३०)। आ दैधिकाः शवसा पञ्च' कृष्टीः सूर्य' व ज्योतिषापरततान। सहस्रसाः शतसा वाज्यर्वी पृणक्त मध्वा समिमा वासि ॥ श्रा- तनोति दधिका: शवसा बलेनाप: सूर्य व ज्योतिषा पञ्च मनुष्यजातानि सहस्रसाः शतसा वाजी वैजनवानवैरणवान् सम्पृणक्त, नो मधु- नोदकेन वचनानौमानौति मधु धमतेर्विपरी- तस्य सविता सर्वस्य प्रसविता तस्यैषा भवति ॥ ७ (३१) ॥ "आधिकाः शव'मा"-इति (० सं० ३, ७, १२, ५) । वामदेवस्थार्षम्। 'आततान' “प्रातनोति” सर्वतस्तनोति । कोऽसौ ? इति, 'दधिकाः'। केन ? 'शवसा' “बलेन" । किमातनोति ? 'अपः' । क ? 'पञ्च कष्टीः' “पञ्च मनुष्य- जातानि" प्रति। कथम् ? 'सूर्यः इव ज्योतिषा' 'सह- 'ससाः शतसा:' बहनां बहुतराणाञ्च उदकानां सम्भक्ता, 'वाजी' “वेजनवान्” 'अवी' "ईरणवान्” उदकेरण क्रिया. योगी। य एवमादिगुणयुक्तो दधिक्रा:, सोऽस्माकम् 'दमा' "इमानि” स्तुतिवाक्यानि स्तुतिलक्षणानि 'वचांसि' 'मम्प एक्नु' 'मध्वा' "मधुना, उदकेन" ॥

·२९. निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम्, "मधु"-"धमते:” आद्यन्त विपरीतस्य” उदकं स्तुत्य. नन्तरमेव ददात्वित्यर्थः ॥ बलकतिः, वर्षकर्म चोभयमप्यस्ति, तस्मात् मध्यमः ॥ "सविता" - इति वताव्यम् । स: “व्याख्यातः" "इम- मेवाग्निं सवितारमाह"-इत्यत्र । स पुनरिह वर्षकर्मयो- गात् मध्यमः ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ७ (३१)॥ सविता यन्त्रैः पृथिवीमरमणादकम्मने सविता द्यामहत्। अश्वमिवाधुक्षबुनिमन्त- रिक्षमतत्तै बई संविता समुद्रम् ॥ सविता यन्त्र ः पृथिवीमरमयदनारम्भणेऽन्तरिक्षे स- विता द्याम'हदश्वमिवाधुलडुनिमन्तरिक्ष मेघ बद्धमत्त बड्वमवर्ण इति वात्वरमाण इति वा सविता समुदितारमिति कमन्य मध्यमा देवमवच्चदादित्योऽपि सवितोच्यते तथाच हेर- ण्यस्तपे स्तुतोऽर्चन् हिरण्यस्तूपषिरिद सूक्त प्रोवाच तदभिवादिन्येषगं भवति । ८ (३२) । "मविता यन्त्रैः” इति (ऋ० सं० ८, ८, ७, १)। अचंबामा हैरण्य स्तूपऋषिः, उत्तरायाश्च ( २७९ पृ०)। 'सविता' मध्यमः, सर्वबलेशानः। किम् ? इति,-'यन्त्रः पृथिवीम् अरमणात्' यावत् किञ्चित् यन्ताले सत् सर्व लेनैवे, यन्त्रिता च इयं पृथिवी निश्चन्ता, न चान्य इन्द्रात् ॥

·१०प० ३पा० ८ख.] दैवतं काण्डम् । बलवान् यन्त्रयितास्ति, तस्मात् इन्द्र एवेमां संयच्छन् स्थिरा- मकरोत् । “रम्णाति: संयमनकर्मा"-इति उक्तम्। अथवा वर्षेयोपकारण पृथिवीलोकनिवासिनो धारयति, तदस्याः संयमनम्। किमेतावदेव ? न-इति, उच्यते-“अस्त- भने सविता द्यामहत्”। एवमप्येतस्मिन् ‘अस्कम्भने' "अनारम्भणे" अमूर्तेऽन्तरिक्षे, यत्र पर्णमपि नालमव- स्थानाय, तत्रैवमप्यतिगुर्वी सौपी 'द्यां' 'सविता' एव 'अ'हत्' स्थिरामकरोत्-आभूतसंप्लवान्। को हि नाम मध्यमात् सवितुरन्य एतदतिदुष्करं कुर्यात् ? अपि च 'अखम् इव अधुक्षत्' यथा अतबन्धो अखं धूनुयात्, उपात्तम् अना- यासेन रजः तस्मादपनेष्यन्। एवं 'धुनिं समुद्रम्' उदकबन्धि- तारम् “मेघम्” 'धुक्षत्' 'सविता' अधूनोत् अकम्पयत् उद- कप्रक्षरणाय । क ? 'बदम् अतूर्त' एतस्मिन्नन्तरिक्षे अहिंसिते अत्वरमाणे वा, सर्वगतत्वादाकाशे, गमनायोग्ये वा। वाया- मनैव विष्टभ्य निश्चेष्टं बद्दमिवाधुक्षत् यः सविता, सोऽस्माक- मिदं नाम करोतु इति । “समुदिता” = 'समुद्रः' =“भेषः” । “कम् अन्यम् मध्यमात् एवम् अवक्ष्यत्"-"मेघमधूनोत्' इति ? कुतः संशयः ? अन्योऽपि यस्मात् मध्यमात् सवितो. च्यते, यत आह-"आदित्यः अपि सविता उच्यते" इति ॥ यथा च एतत् एवम्, “तथा” एतस्मिन्नेव “हैरण्यस्तुपे" सूक्ते स्तव: हैरण्यस्तूपमिदं सूतमिति। कुत एतत् ? प्रत पाह-"अर्चन् हिरण्वस्तूपऋषिः इदं सूक्त प्रोवाच” इति । अर्चन्-नाम्ना हिरण्यस्तूपः, तद्रूप: तव्रतो वा, स यथा एतत् सूक्त प्रोवाच । "तदभिवादिनी एषा ऋक् भवति" अखिन्न व सूक्त ८ (३२), ॥ - ·निरुताम् । [उत्तरषटकम हिरण्यस्तूप: सवितयथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजे' अस्मिन्। एवा त्वार्चनवस वन्दमानः सोमस्य वांशु प्रति जागराहम् ॥ हिरण्य स्तूपो हिरण्यमयस्तूपो हिरण्यमयस्तूपोऽस्य ति वा स्तपः स्त्यायते: सङ्घात: सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो नुढे वाजे अन्ने अस्मिन्नेवं त्वार्चन्नवनाय वन्द- मानः सोमस्य वांशु प्रतिजायर्यहं त्वष्टा व्या- ख्यातस्तस्यैषा भवति ॥ ६ (३३) ॥ "हिरण्यस्तूपः सवितयथा” -इति (ऋ? सं०८,८,७, ५) । हे 'सवितः !' 'यथा' अन्यकालीनः ‘हिरण्य स्तूपः' 'त्वा' त्वाम् 'आजुहुँ' आजुहाव, कर्मण्याहुतवान्, एवम् 'अहम्' अप्ये. तस्मिन् कल्पे हिरण्य स्तूपतामापन्नः ‘अर्चन्'नामा 'अवसे' भवनाय 'वाजे अस्मिन्' “अने” संस्कृते हविषि त्वामाइय 'वन्दमानः' स्तुवन् ‘सोमस्य इव अंशुम्' सोममिव क्रौत्वा पाहतः 'प्रति' 'जागर' “जागर्मि” अनन्यमनाः त्वामाया- गादुपासे इति॥ "स्तूपः स्त्यायतेः” । “स्त्यै सङ्घाते (स्वा० प.)” तस्य स्तूपः ="सङ्घातः” इति ॥ "त्वष्टा"-इति वक्तव्यम् । स: “व्याख्यातः" ॥ "तस्य एषा भवति”-॥ ८ (३३)॥ देवस्वष्टा सविता विश्वरूप: पुपोष प्र॒जाः पुरुधा जजान। हमा च विश्वा भुवनान्यस्य महद्दवानामसुरत्वमेकम् ॥ देवत्वष्टा सविता ·१०५०३पा० १०ख० ] दैवतं काण्डम् । २०३ सतस्तस्य षा सर्वरूपः पोषति प्रजा रसानुप्रदानेन बहुधा चेमा जनयतौमानि च सर्वाणि भूतान्युदका- न्यस्य महच्चास्मै देवानामसुरत्वमेकं प्रज्ञावत्त्व वानवत्वं वापि वासुरिति प्रज्ञानामास्यत्यनर्था- नस्ताश्चास्यामा असुरत्वमादिलुप्तं वातो वा- तो ति भवति ॥१० (३४)॥ "दे॒वस्त्वष्टा" इति (ऋ० सं० ३, ३, ३१, ४ )। वैशा. मित्रस्य प्रजापतराषम् । वैखदेवे विनियोगः । 'त्वष्टा' देवो मध्यमः, 'सविता' सर्वस्य भूतग्रामस्य प्रसविता उत्पादयिता उदकसम्प्रदानहारेण । किमुत्पादयिता एव ? न-इति, उच्यते-'पुपोष प्रजाः' पुष्णाति चामावुत्पाद्य। न केवलं पुष्णाति, किन्तहि ? 'पुरुधा अजान' इति, “बहुधा चैनाः जनयति” वयति। केन पुनरसौ जनयति, पुष्णाति, वई यति च ? यत आह-"डमा च विश्वा भुवनान्यस्य”। इमानि विश्वानि भुवनानि "उदकानि” अस्य यतः वतायां वर्तन्ते, तस्मात् जनयति पुष्णाति वईयति च । अतश्च सर्वमिदं शतः कर्तुम्, यत:-"महद्देवानामरत्वमेकम्”। ‘महत्' 'असुर- त्वम्' “प्रजावत्त्वम्” “असुरिति प्रज्ञानाम” तया तहत्त्वम् । तया महत्या प्रज्ञया उदकेन साधनेन सर्वमिदं जनयति, पुष्णाति, वईयति च, अप्रज्ञी हि साधनसम्पत्तावपि किं कुर्यात् । अथवा “अनवत्वम्” असुः प्राणः, तेन तहत्त्वम् । एव. मपि सति प्राणेनैव शक्यते एतत् सर्व कर्तुम्, अप्राणो हि किं कुर्यात् । “अन्नवत्त्वम्” इति केचित् । तेषामबहेतुनोदकेन तहत्त्वम्, तथापि योज्यम् ॥

·२०४ निरताम् । [उत्तरषट्कम्, "अमुरिति प्रज्ञानाम"। तत् कसात् ? “प्रस्यति अन- र्थान्” प्रचैव हि प्रज्ञावतोऽस्थति क्षिपत्यनर्थान, नाशयति । "प्रस्ताव अस्यान् अर्थाः" न हि तदस्ति व्यक्तोर्यत् सर्व प्रज्ञा- वतां प्रज्ञायां नास्ति, एतावांस्तु विशेषोऽभिव्यक्तमिति । अथवा यदेतदसुरत्वं वसुमतो भावः “वसुरत्वम्” एतत्, रो मत्वर्थे वकारलोपच, वसुना उदकेन तहान् असौ त्वष्टा ॥ “वात:” कस्यात् ? “वातौति सतः" । “वा गतिगन्धनयोः (प्रदा० प०)”- इत्यस्य । सत इति धातुकारकावधारणम् । वायुशब्दो हि त्रयाणां धातूनां विकल्पेन, अयन्तु वातेरेवेति विशेषः॥ "तस्य एषा भवति"-॥ १० (३४)॥ वात आवातु भेषन शम्भु मयोभु नो हृदे। प्र ण ाय षि तारिषत् ॥ वात आवातु भैषज्यानि शअमयोभु च नो हृदयाय प्रवईयतु च न आयुरम्निव्याख्यातस्तस्य षा भवति । ११ (३५)॥ "वात प्रावातु” इति (ऋ० सं० ८,८, ४४, १। सा. सं. छ. प्रा० २, २, ४, १०)। उल्वम्य वातायनस्यार्षम्। 'वात' अस्मान् प्राभिमुख्य न 'भेषजम्' यद् यत् पथ्यम् अस्माकम्, प्रत्तत् एहौत्वा 'पावातु' । तच अस्माकं 'शम्भु, 'शम्' इति सुखनाम, तद्भावकमस्तु । तदात्वे च पायती परिणामे 'मयोभु' प्रस्तु। 'मयः'-इति सुखनाम, हृदयाय मुखमस्तु। स्तूयमानः प्रत्यचीभूत इव मनसि, यतः पस्तु।

·कमन्यं १०५.३पा० १३ख.] दैवतं काण्डम् । २७५ प्रत्यक्षमुच्यते-"प्रण आ\षि तारिषत्” । हे भगवन् ! वायो! प्रवईय त्वमस्माकमायूंषि सपुत्रपौत्रादिवर्गाणाम्, भैषज्यञ्च त्वमस्माकं नित्यमावह । इत्येतदाशास्महे । "अग्निः"-"व्याख्यातः" । "तस्य एषा भवति"-॥ ११ (३५) ॥ प्रति त्वं चाम'मध्वरं गो पोथाय प्रहयसे । मुरुद्भिरग्न आगहि ॥ तं प्रति चारुमध्वर्ग सोमपानाय प्रहयसे सोऽग्ने मरुद्भिः सहाग- छोति सध्यमादेवमवच्यत्तस्यैषापरा भवति ॥ १२ (३६)। "प्रति त्वं चारुम्" इति (ऋ० सं० १, १, ३६, १ । सा० सं० छ० प्रा० १, १, २, ६)। मेधातिथिः ऋग्हये। 'त्यं' तम् प्रतवैकल्यरहितम् 'अध्वरं प्रति' हे भगवन् ‘अग्ते !' त्व. मस्माभिः 'गोपोथाय' "सोमपानाय" 'प्रहयसे' पाहूयसे । स त्वमेतद् ज्ञाला 'मरुद्भिः' सह 'प्रागहि' "पागच्छ” एतस्मि- वस्थ कर्मणि सोमं पातुम् । इत्येतदागास्महे । "गोपीथाय” "मरुद्भिः सहेति मध्यमं लिङ्गम् ॥ "तस्य एषा अपरा भवति"-सा पुनः किमर्थम् ? गोपी. थायेत्यव्यक्त सोमपानं, व्यवसोमपानतिङ्गा उत्तरा। तद्यथा -॥ १२ (२६) अभि त्वा पूर्व पीतये सुजामि सोग्यं मधु । मरुद्धिरम्न आगहि ॥ अभिहनामि त्वा पूर्व- ·२०६ निरुतम् । [उत्तरषटकम् पौतये पूर्वपानाय सोग्य मधु सोममयं सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छति ॥ १३ (३७)। इति दशमाध्यायस्य टतौय: पादः ॥ १०,३॥ अभि त्वा पर्वपीतये"..-इति (ऋ० सं० १, १, ३७, ४ । सा० सं० छ० प्रा० ३, २, २, ४)। हे भगवन् ! 'अग्ने!' 'पूर्वपीतये' “पूर्वपानाय” पूर्वकाले प्रवृत्ताय पानाय 'त्वा' त्वाम् 'अभिसृजामि' वदे। किम् ? इति-इदं 'सोम्यं मधु' "सोममयं” तत् मधु। स त्वमागच्छ एतस्मिन् कर्मणि एतत् पातुम् । इत्येतदाशास्महे ॥ १३ (३७) ॥ इति ऋज्वायां निरुक्तहत्तौ पञ्चदशस्य (दशमस्य) अध्यायस्य हतीयः पादः ॥ १।३॥ चतुर्थः पादः॥ वेनोवेनतेः कान्तिकर्मणस्तस्यैषा भवति ॥ १ (३८)॥ “वेनः"--इति वक्तव्यम् । स एष: “वेनतेः कान्तिकर्मण:" सर्वलोककान्तो हि मध्यमः, सर्वस्योपकारित्वात् ॥ "तस्य एषा भवति"-1 १ (३८) । अयं वेनश्चो' दयत् एत्रिगी ज्योतिन- रायू रजसो विमाने'। इममपां सङ्गमे सूर्यस्य शिशुन विप्रा मतिभौ रिहन्ति ॥ अयं वेनश्चो- दयत् एत्रिगर्भाः प्राष्टवर्णगर्भा आप इति वा ·१.५० ४पा० श्व.] दैवतं काण्डम् । ज्योतिर्जरायुज्योतिरस्य जरायुस्थानीयं भवति जरायुर्जरया गर्मस्य जरया यूयत इति वैम- मपां च सङ्गमने सूर्यस्य च शिशुमिव विमा मतिभी रिहन्ति लिहन्ति स्तुवन्ति वई यन्ति पूजयन्तीति वा शिशुः शंसनीयो भवति शिशौतेर्वा स्याहानकर्मणचिरलञ्चो गर्म इत्यमुनौतिरसूचयति तस्य षा भवति ॥२ "अयं वेन:"-इति (१० सं० ८, ७, ७, १ । य० वा. सं० ७, १६)। भार्गवस्य वेनस्यार्षम्। शुक्रोऽनया ग्राह्यते । अन्तर्भावितप्रज्ञानः तस्मिन्मनसि प्रत्यक्षीभूतमभिनयेन दर्श- यन्निव कौचित् ब्रवीति-'श्रयं वेनः' इति। किं करोति ? चोदयति–'पृश्निगर्भाः'। पृश्निः =भादित्यः, प्रकष्टो बनेन वर्णः प्राष्टः प्राप्तः, यास्तस्य गर्भवमुपगताः रश्मान्तर्गताः परि- पक्का: आपो मासाष्टकेन सम्भृताः, ता: वेनश्चोदयति प्राषि वर्षभावेन प्रेरयति । किंलक्षण: ? 'ज्योतिः जरायुः' "ज्योतिः अस्य” विद्य दाख्य कर्मास्मलक्षणम, “जरायुस्थानीयं” प्रज्ञा- वतः। तदधिष्ठातुः मध्यमस्य गर्भस्य व परिवेष्टनं भवति । कावस्थितचोदयति ? 'रजसो विमान' रजः उदकम्, ताव निमीयते, तत्रावस्थितः, अन्तरिक्षलोके इत्यर्थः। योऽयमव- मादिगुणयुक्तो वेनः, तम् ‘इम' वेनम् ‘अपां' “च" 'सङ्गम' गर्यस्य "च" 'सङ्गमे । समागमन स्थाने, यत्र सूर्यस्य रिमभिः * आपः सङ्गच्छन्ते, तव वर्तमानम्, ' मध्यस्थाने। २०1. नि-२४ ·२०८ निरुतम् । [उत्तरषट कम, 'विप्राः' मेधाविनः स्तोतारः ‘मतिभिः' स्तुतिभिः प्रज्ञापूर्वि- काभिः 'शिशम्' 'न' "व" 'रिहन्ति । यथा हि शिशर्नित्यं स्तृयत एवं स्तं यते। यदेतत् “रिहन्ति" इति, एतत् "लिहन्ति" लिहे: (अदा० उ०) धातोः, वईयन्ति, पूजयन्ति वेत्यर्थः । "जरायुः” कस्मात् ? तद्धि “जरया गर्भस्य" भवति, यथा यथा गर्भो भवति तथा तथा तदुत्पद्यते। “जरया यूयते इति वा” यच्च तत् जरति प्रसिद्धम्, प्रसूताया गोः स्त्रिया वा, पश्चात् पतति, सा जरेत्युच्यते, तया च यूयते मिश्राते तज्जरा- यित्य च्यते।-“शिशु:” कस्मात् ? स हि “शंसनीयो भवति" प्रयोजनेऽप्रयोजन वा अर्चन्ति, किञ्चन प्रलापेषु। “शिशोते: वा स्यात्" धातोः दानार्थस्य, टोयते हि स पुरुषेण स्त्रिय धारणांय,-भवति च वादः स्त्रीणामभिनवगृहीतगर्भाणाम् 'अचिरात् लब्धा म गर्भ:' इति ॥ "असुनौति:" इति। एतत् देवतापदम्। स पुनरय- मिन्द्रः, मध्यम', प्राणः। स पुनर्यदेतस्मात् शरीरादुत्कामति, अथेतरान् प्राणान् “असून्” अन्यत्र “नयति” विज्ञायते हि- "प्राणमनुत्क्रामन्त सर्व प्रापा अनुक्रामन्तीति ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ २ (३८) ॥ असुनौत मनो' अस्मासु' धारय जीवा- तवे सुप्रतिरा न अायु:। रासन्धि नः सूर्यस्य सदृशि वृतेन त्वं तन्वं वईयस्व ॥ असु- नौते मन: अस्मासु धारय चिरंजीवनाय प्रव- ईय य च न आयू रन्धय च नः सूर्यस्य सन्दर्श- ·२७८ - १.७० ४पा० ३ख०] दैवतं काण्डम् । नाय रध्यतिवंशगमनेऽपि दश्यते । मा रवाम द्विषते सोम राजन्नित्यपि निगमो भवति । घृ- तेन त्वमात्मानं तन्वं वई यखत्तों व्याख्यात- स्तस्यैषा भवति॥३ (४०) "असुनीते मनो' अस्मासु'-इति (ऋ. सं० ८, १, २२, ५)। श्रुतबन्धोरार्षम्। हे 'असुनीते' प्राग ! 'मनः अस्मासु धारय' मनःप्रभृतीनेतान् प्राणान् आत्मनोऽवस्थाननाम्म छ. रीर एव धारय, मा त्वमुत्क्रमी:, त्वदनुत्क्रमेण अवस्थास्यन्ते इति। 'जौवात' "चिरम्” अस्माकं “जीवनाय” मनो धारय। “सुप्रतिरा न आयु': । अमुना प्रकारेण सुष्छु प्रतिर प्रकर्षण वईयास्माकमायुः। किञ्च 'रारधि नः संसा- धयास्माकम्। तथा अनुग्रहाण, यथा 'सूर्य्यस्य' 'मन्दृशि' "सन्दर्शनाय” सम्यग् दर्शनाय प्रलं स्याम, दिव्यं नः चक्षुरुत्- पादय, येन सम्यक् सूयं पश्य म। सर्व चैतदनप्राचुर्य मति भवति, यतो ब्रूमः- “घृतेन त्वं तन्व" वई यस्यै” । कृतन उदकेन, त्वमात्मानं यथाकालं वई यस्ख, त्वय्युदकं ददति सर- मिदं भवति । अहविर्भावादसुनौतवृतमित्युदकनामेत्यत्री- पपद्यते ॥ "रध्यतिः वशगमने अपि दृश्यते"। तद्यथा-"मा रंधाम द्विषतः (ऋ० सं०८, ७, १, ५)”–इत्यत्र। "देवी': पड़ों- रुरु न: कणोत विखे देवास इह वो रयध्वम् हामहि प्रजया मा तनूभिर्मा रधाम हिषते मोम राजन् ॥” इति (ऋ० सं०८, ७, १५, ५। अथ० सं० ५, ३, ६-७)। वैखदेवी। विहव्यस्थार्षम्। वैहव्यं सूक्तम् । तत्रषा दर्शपूर्णमासादिषु हविषामभिमर्शने विनियुज्यते । मा ·२८. निरतम् । [उत्तरषट्कमा ! 'देवौः' 'षट्' द्यौव पृथिवी च अहश्च राविष पापच पोष. धयश्चेति । ता उच्यध्वे-हे देव्यः ! उव्य: षट्, सर्वमिदम् अणुवत्यः यूयमुच्यध्वे । 'उरु' बहु यद् यद् वयं युभाभिः बहु. क्रियमाणमिच्छामः, तत्तत् 'उरु' बहु कुरुध्वे । हे 'विखेदेवासः' विश्वेदेवाः ! यूयमपि 'इह' एतस्मिन् कर्मणि प्रमाक- मङ्गभावमुपगताः सन्तः 'वोरयध्वम्' वोरान् पुत्रान् इच्छत दातुम्। अपि च जातपुत्राः सन्तः ‘मा हास्महि प्रजया' मा अस्मान् प्रजा कदामित् अपि हासीत्, कष्टं हि पुत्रमर- णम्। 'मा तनूभिः वयं स्वाभिः हास्महि' मास्माकमायुष. म्छे दोऽभूत्, युभदनुध्यानात्। अपि च “मा धाम हिपते सो म राजन्” हे भगवन् ! ‘सोम !' 'राजन् !' विशेषतः त्वमु- असे, मवस्या अस्या पाशिषः त्वदनुध्यानात् 'मा रधाम' मा वशं गच्छेम। 'हिषते' विषन्त एवास्माकमर्थसम्प्रदानादिना वश्यतामुपयान्तु, यत: अनिष्टं हि द्विषतो विधेयत्वमिति। सामर्थ्यादिह "रध्यतिर्वशगमन" ॥ "ऋतः” • इति, एतत् पदम्। तत् “व्याख्यातम्” निर्व- चनतः,-"छतमित्युदकनाम प्रत्युतं भवति" इति। बभिधेयो मध्यमः ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ३ (४०) ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वी तर धौति जिनानि हन्ति । अट तस्य भोको' बधिरा तेतर्द कर्णा बुधान: शुचमान प्रायोः ॥ तस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीपर्षतस्य मन्ना वर्जनौयानि इन्त्वृतस्य भोको बधिर- ·शस्यते। १.५० ४पा. ५ख.] दैवतं काण्डम् । २८१ स्थापि कर्णावाणत्ति बधिरो बढ्दयोगः कणों बोधयन् दौप्यमानश्चायोरयनस्य मनु यस्य ज्यो- तिषो वोदकस्य वेन्दुरिन्धे'नत्तेवी तस्यैषा भवति ॥ ४ (४१)॥ "ऋतस्य हि शुरुधः” इति (ऋ० सं. ३, ६, १०, ३)। वामदेवस्यार्षम् । सम्पातसूतो निष्केवल्ये पृयाभिप्लवयोः 'ऋतस्य' मध्यमस्य । किम् : इति - 'शुरुधः' आप: 'सन्ति' विद्यन्ते। किंलक्षणाः ? 'पूर्वोः' अनककाल- सम्भूताः। यतथासाविडोऽद्भिरतस्तस्य 'तस्य' उदकसम्प्र- दानहारेणानाकालं नाशयन्ती, 'धौति.' “प्रज्ञा" सबलोकन्य, 'वृजिनानि' “वर्जनीयानि" पयशांसि 'हन्ति' नाशयति । अकाले हि क्षुत्परिग्रहोतानामयशस्करेषु, जिह्याटिए प्रव- त्तिभवति। ददतयोदकं सर्वलोकहाजिनाय वाताय । तस्व 'ऋतस्य' एवमतिमहान् ‘श्लोकः' शब्दः स्तनयित्नुलक्षणो भवति, यः “बधिरस्यापि" बद्दयावस्य, विधानापि निमर्गतः अपिहितोत्रस्य, 'प्रायोः' “अयनस्य” “मनुष्य स्य” बोधयत्य- स्मृत इति। 'कौँ' अतिदुर्भदौ 'आततद' “पाटत्ति" आभिनत्ति। 'शुचमानः' "दीप्यमान:” “ज्योतिषः” “उदकस्य" च बोकः। एवं सतत्वो ह्यसाहत इति ॥ “इन्दुः” इति, एतत् पदम् । स कलात् ? “इन्धः” दोप्त्यर्थस्य, “उनत्त: वा” ले दनार्थस्य, उभयमपोन्दो उपप- द्यते चन्द्रमसि । "तस्य एषा भवति"-18 (४१) । प्रतहो'चेय भव्यायेन्दव हव्यो न य ·२६२ निरुतम् । [ उत्तरषट्कम, इषवान्यन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेन'ति । अयं सो अस्मदानिदो बधैरजेत दुर्म तिम् । अवनवेदयशं सोऽवतरमव क्षुद्रमिव सवेत् ॥ प्रबवीमि तडव्यायेन्दवे हवनाई इव य इषवा- नन्नवान् कामवान् वा मननानि च नो रेज- यति रचोहा च बलेन रेनयति खयं सो अस्म- दुभिनिन्दितारम् । बुधैरजत दुर्म तिम् । अव- सवेवसः। ततश्चावतरं क्षुद्रभिवावस्रवेद- म्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्ते यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनौयेति तत्परुच्छेपस्य शौल परच्छेप ऋषिः पर्ववच्छेपः परुषि परुषि शेपोऽस्योति वेतौमानि सप्तविंशतिर्देवतानामधेयान्यनुकान्तानि सूक्त- भाञ्जि हविर्भाजि तेषामेतान्यहविर्भाजि वेनो- ऽसुनौतित इन्दुः प्रजापतिः प्रजानां पाता वा पालयिता वा तस्यषा भवति ॥ ५ (४२) । “प्र तहा'चयम्" इति। अतिच्छन्दाः (० सं० २, १, १७, १) पारुच्छेपौ । षष्ठेऽहनि मरुत्वतीये शस्यते । यद्यदिष्टं तस्येन्दोः तत्तदहं प्रब्रवीमि, अस्मै ‘इन्दवे' प्रीत्यर्थम् । किल- क्षण: ? 'यः' इन्दुः ‘भव्यः' भवनाहः, आत्मवान् अभिप्रेतानां पात्रभूत इत्यर्थः। भव्यो भावनाह इव, यो हविषा भावन- महति, न च भाव्यते, अहविर्भावात्। 'हव्यो न' "हवनाई व” यो यन च पुनराजयत, महविर्भाकादेव । 'इषवान्' ·०प० ४पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । नित्यम् “मन्त्रवान्“कामवान् वा” कामिनां होतॄणां नित्य मभिमतफलसम्पदानोन्मुखः । तत्सम्प्रदानोभ खतया च नित्य- मस्माकं 'मम रेजति' "मननानि" प्रज्ञानानि "रेजयति" प्राकम्पयति, प्राकम्पितहृदयानुपकारितया नित्यमस्मान् करोति। कथं नाम एतं नित्य स्तुयामेति । अपि च 'रक्षोहा' रक्षांसि 'बलेन" अन् सुतरामस्माकं 'मन्म रेजति'। किच "खयं सो अस्पदानिदः” । 'वयम्' प्रादरवान् भूत्वा 'स:' इन्दुः 'अस्मदानिदः' "अस्मदभिनिन्दितारम्” 'बधैः' वचप्रहा. रैरतिदुःसहै: 'प्रजेत' जयेत्, क्षिपेहा 'दुर्मतिं पापमति योऽस्मान् प्रति। तेन वातिबलवतेन्दुना हन्यमानोऽस्मद- 'अघशंसः' अस्माकं यः पापानां शंसिता, कथयिता, स्वल्पाना- मपि स्फौतिकर्ता जनपदे। असौ 'अवस्रवेत्' अधोगतिः स्यात्। “अवतरमवक्षुद्रमिव सवेत्” यावच्च प्रथमं स्तुतः अधोगतः, ततोऽवतरम्, ततोऽवतरमिति, तावत् सवेत्, क्षुद्र- मिव द्रव्यं किञ्चित् यावदामूलतो नष्टम् । इत्येतदाशास्महे । बलकतेमध्यम इति ॥ इहाभ्यासबाहुल्यं दृष्ट्वा रेजति'-'रेजति' 'सवेत्'-'सवेत्'- इति, प्रतिसमाधत्ते-"अभ्यासे भूयांसम् अर्थ मन्यन्ते"-इति। शब्दाभ्यासे यवान्यो विशेषो नास्ति, तत्रैवं विशेषमाचार्या मन्त्रार्थसतत्त्वविदो मन्यन्त-यदुतार्थभूयस्त्वमिति, न धक- स्मात् स एव शब्दः पुनरभ्यस्यते। लोकेऽपि चैतद् दृष्टम्- शब्दाभ्यासेऽर्थभूयस्त्वमिति,-"यथा-अहो दर्शनीय ! पहो दर्शनीय ! इति" गुणातिशये हि स्त्रियाः शब्दाभ्यासः, तसा. मन्त्रष्वपि तहदेवेति न्याय्यम् । “तत्" च पुनरेतत् “परुच्छ. 'पस्य” मन्वदृशः “शौलम्"। स हि नित्यमभ्यस्त : शब्दैः स्तौति। मन्त्रदृशोऽपि खभाव उपेक्ष्य इत्युपप्रदर्शनायेद-

·२४
निरुतम्।
[उत्तरषट्कम,
?
मुक्तम् । अथ पुनः “पर छपः” कस्मात् ? परच्छेप ऋषिः,
तस्य हि "पर्ववत्” महान् "शेषः" प्रजननम् । “परुषिपरुषि
शैवाऽस्येति वा” सर्वाङ्गसन्धिषु शेपकतो योगः सुखात् किल ।
तस्य शेपोऽस्यति वा॥
"इति इमानि सप्तविंशतिः देवतानामधेयानि अनुक्रा-
न्ताति" । इतिकरणः प्रकारवचनः। एवमेतानि यथा समाना-
तानि 'सप्तविंशतिः' सप्ताधिका विंशति: 'देवतानामधेयानि'
“वायु.”-
"-इत्यत प्रारभ्य यावत् “इन्दुः” इति। तेषां पुनः
किमर्थमनुकीतनम् ? विशेषविवक्षया। कः पुनरसौ ? इति,
--तेषां कानिचित् “सूतभाञ्जि हविर्भाञ्जि" च, सूक्तं च
हविश्वोभयं भजन्त, कानिचित् सूक्तमेव न हविः-तेषाम्
एतानि अहविर्भाजि" । तद्यथा-"वेनः, असुनौतिः, ऋतः,
एभ्यो यान्यन्यानि वयोविंशतिः, तान्युभयं
भजन्त सूक्तं हविश्च। देवतास्वभावोपप्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् ।
'तन' = "उदकैन” त्वमात्मानं वई यखेत्येवमाद्यभिधानार्थ
विशेषप्रविभागप्रजप्तये अहविर्भावादुदकमत्र वृतमित्य।
वमादि तहतेषु मन्त्रेषु विशेष उपेक्ष्य इति ॥
"प्रजापतिः" -"प्रजानां पाता वा पालयिता वा"।
तस्य एषा भवति"--॥ ५ (४२) ॥
इन्दुः” इति।
प्रजापते न त्वद तान्यन्यो विश्वा जातानि
परि ता बभूव । तत्कामास्त न हुमस्तन्नो'
अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥ प्रजापते
न हि त्वदेतान्य न्यः सर्वाणि जातानि तानि
परिबभूव यत्कामास्त ज हुमतन्नो प्रस्तु वयं

·१.प. पा० ख० दैवतं काण्डम् । २८५ स्वाम पतयो रयीणामित्याशी रहिर्व्याख्यात- स्तस्य षा भवति ॥ ६ (४३)॥ "प्रजापते न"-इति (ऋ० सं० ८, ७, ४, ५ । य० वा. सं० १०, २०-२३, ६५)। प्राजापट स्य हिरण्यगर्भस्यार्षम्। पिटयजउपस्थाने विनियुक्ता, राजसूये च विनियोगो होमि । हे 'प्रजापते!' 'न त्वत् अन्यः' न कश्चिदपि 'एता' "एतानि" सर्वदेवतारूपाणि 'परिबभूव, परिग्टद्य भवति, त्वमेवैतानि सर्वाणि सर्वतः परिग्राह्य सर्वतो भवसि । यत एवं त्वां वयं सर्वतो विभूतं पश्याम: सर्वस्य शानम्, प्रतो ब्रूमः -"यकामा: से' येन येन युक्ताः सन्तो वयं तुभ्यं 'जुहुमः' 'तत् न: प्रस्तु' स कामोऽस्माकं त्वदनुध्यानात् समृहातां नित्यमेव च । "वयं स्याम पतयो रयीणाम्"। 'रयीणां' धनानां पतयः' । -"इति" इयम् अपरा "पाशीः" हितीया, यत्कामा इति प्रथमा। अथवा “आशी:"-इति प्राचार्यो दर्शयति इयं मन्त्र तैव, यत्रापि न स्यात् तत्राप्यध्याहार्थेति, स्तुत्याशिषो- नित्यसम्बन्धादिति । “पहि” “व्याख्यातः" निर्वचनत:--"पहिरयनात्" इति। इह त्वभिधेयो मध्यमः। "तस्य एषा भवति"-॥ ६ (४३)॥ अनामुक्रैरहिं गृणीषे बुभ्र नदौनां रज:सु सौदन् ॥ अनुजमुक्थैरहिं गृणीषे बुभे नदौनां रज:सु उदकेषु सौदन बुभमन्तरिक्ष बड़ा अस्मिन् धृता आप इति वा इदमपौतरह बुधमेतबादेव बड़ा अपिल वृताः प्राचा इति ·। । निरुतम् । [उत्तरषट काम योऽहि: स बुध्नमो बुधमन्तरिक्ष तनिवासात्त- स्यैषा भवति ॥ ७ (४४) ॥ “अनामुक्थैः” इति (ऋ० सं० ५, ३, २६, ६) । वशि- स्याषम्। दशरावस्य चतुर्थेऽहनि वैख देवे विनियोगः । हे स्तात: ! त्वमेतम् 'अहिम्' 'प्रजाम्' "अप्स जम्” उदकजन्मानम् 'उक्थैः' 'एणोष' स्तौषि। 'बुध्ने' 'नदीनां' “नदनानाम्" अपां बन्धने एतस्मिनन्तरिक्षे, वर्तमानं 'रज:सु सौदन्' उदकेषु लब्धव्येषु निमित्तभूतेषु एतस्मिन् कर्माण अङ्गभाव- मुपगच्छन्॥ “बुनम् = अन्तरिक्षम्, बड़ा अस्मिन् धना आप:"-इति। "इदम् अपि इतरत्” शरीरं बुध्नमित्य च्यते, “बद्दा अस्मिन् हताः प्राणा:” इति । “यः अहिः, सः बुध्नाः” एतावांस्तु विशेषः “बुघ्नम् अन्तरिक्षम्, तनिवासात्” अहिः=बुधाः ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ७ (४४) । मा .नोऽहिर्बु भयो' रिषे धान्मा यज्ञो अस्य विस्तायोः ॥ मा च नोऽहिर्बु भयो रेष. णाय धान्मास्य यज्ञोखा च सिधद्यनकामस्य सुपर्णो व्याख्यातस्तस्यै षा भवति ॥८(४५)॥ “मानोऽहिर्जुधा':"--इति (ऋ• सं० ५, ३, २६, ७)। पूर्वया समानं सर्वमिति। 'मा' अस्मान् 'अहिर्बुधः' 'रि' 'धात्' मा रेषणाय हिंसमाय कस्मैचित् धात्। किञ्च "मा यज्ञो अस्य सुधहतायोः" । मा यज्ञोऽस्य ऋतायोः, अस्य यज- मानस्य यन्त्रकामस्य ‘मा निधत्' मा सुस्रवत्, नित्यमविना- शेन वर्ततामिति

·१.५० ४पा.व.] दैवतं काण्डम् ।
"सुपर्ण:" "व्याख्यातः" "सुपतनः” इति । इह त्वभिधेयो
मध्यमः॥
"तस्य एषा भवति"- ॥ ८ (४५) ।
एक: सुपूर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं
विश्व भुवन विचष्टे । तं पाकेन मनसा
पश्यमन्तितस्तं माता रे'व्हि स उ रेव्हि
मातरम् ॥ एकः सुपर्णः स समुद्रमाविशति स
मानि सर्वाणि भूतान्यभिविपश्यति तं पाकेन
मनसापश्य मन्तित इत्यूषेर्ट ष्टार्थस्य प्रोतिर्भवत्या.
ख्यानसंयुक्ता तं माता रेढि वागेषा माध्यमिका
स उ मातरं रेढि पुरूरवा बहुधा रोरूयते
तस्यैषा भवति ॥ ६ (४६) ॥
"एक: सुपुर्णः” इति (ऋ० सं० ८, ६, १६, ४) । सघ्रः
धर्मस्य वेयमार्षम् । 'एकः' एव अद्वितीयः, यस्य पतने गमने
प्रतिमायानम् अन्यं द्वितीयं नास्ति । 'सः' 'सुपर्णः' सुपतनो
वायुः 'समुद्रम्' अन्तरिक्ष नित्यम् 'आविवेश' “आविशति"
न कदाचिदप्य नाविष्टस्तच । 'सः' च पुनः सर्वभूतानुप्रवेशी,
तदा विपश्य 'विश्वं' 'भुवन' “सर्वाणि इमानि भूतानि 'विचष्टे'
"अभिविपश्यति” । यथा दृष्टव्यानि 'तम्' एवं वर्तमानं अहं
'पाकेन मनसा' विपक्कप्रज्ञानेन सर्वगतमपि सन्तम् अन्तिकम्
इव 'अपश्यम्'। ऋषि ष्टदेवतासातत्वः, कस्मैचिदाचक्षाणो
ब्रवीति-"तं माता रेवहि सः' रेव हि मातरम् ।

·२८८ निरनम्। [उत्तरषटकम् 'माता' = "माध्यमिका" वाक्, 'तम्' उपजीवति, परस्परा. श्रयत्वात्तयोइतरध्यात्मवदिति । "पुरूरवाः" मध्यमः। विज्ञायते हि-"प्राण एव हि पुरूरवाः" इति। सः “बहुधा रोरूयते” स्तनयति, तेन पुरू- रवाः । "तस्य एषा भवति"-||2 (४६)। समस्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवई- नद्यः' खगूर्ताः महे यत्त्वा पुरूरवो रणायावईयन्दस्युहत्याय दुवाः ॥ समासता- सिञ्जायमाने ग्ना गमनादापो देवपत्न्यो वापि चैनमवई यन्नद्यः खगूर्ताः खयङ्गामिन्यो महते च यत्त्वा पुरूरवो रणाय रमणीयाय संग्रामायावई यन् दस्यु हत्याय च देवा देवाः । १०(४७)॥ । महे . इति दशमाध्यायस्य चतुथः पादः ॥ १० “समस्मिन् जायमान:” इति (ऋ० सं०८, ५, २, २)। उर्वश्या पार्षम्। 'अस्मिन्' एतस्मिन् पुरूरवसि 'जायमने' वर्षकर्मणि प्रात्मानं प्रति लभमाने प्राइटकाले, “कर्मजन्मान:” -इति धुक्तम्। 'समासत ग्नाः' “प्रापः” समागम्य तं परि- वायं, तविधेयतामुपगम्य 'आयते' तिष्ठन्ति। 'उत' अपि च यथायथैवमृतुवशात् वर्षासु नद आरोहति, तथातथैनं ताः 'नद्यः' नदना आपः, 'स्वगूर्ताः' "खयं गामिन्यः” भूत्वा सुतरां सविधेयतामुपगच्छ नत्यः, तदधिकारोवेन 'ईम्' "एनम्" ·२०१० ४पा० १०ख० ] देवतं काण्डम् । 'प्रवईन्' वईयन्ति । अतः परं स्तूयमानः प्रत्यक्षीभूतः प्रत्यक्ष- छत उत्तरोऽर्चः। है 'पुरूरवः !' 'यत् त्वा महे रणाय यवान् त्वां "महत रणाय" मेघेन सह "रमणीयाय" संग्रा. माय 'पवईयन्' वईयन्ति माध्यमिका: "देवाः" । 'दस्युह. व्याय' मेघवधाय चेति। तस्मात् त्वामवश्यं ग्नाः समागम्या- सते, वईयन्ति च नद्यः, सर्वथापि महानुभावः त्वं सर्वमेव त्वय्युपपद्यते इति । "देवपवाः वा"-इति । पृथकान दर्शयति, तथापि योग्यते। समागम्यतसिवडे पुरूरवसि 'पासत ग्नाः' सर्वा देवपनरः, स हि स्त्रीणां स्वभावो यत् प्रजायमानां स्त्रियं परिवा-सते। 'उतईम पवईन्' पपिचैतमवईयन् । नदना ग्नाः स्तुतिपराः, तस्य 'खगूर्ता:' "स्वयं गामिन्यः" अपरप्रणेयाः ईश्वराः। अपि च सर्वमेतदुपपद्यते, पुरूरव- स्वयि, यस्मात् “महते" 'रणाय' "रमणीयाय” “संग्रामाय" असुरैः सह, 'दस्युहत्याय' शत्रुवधाय प्रवईयन् स्वैर्महि- मभिः त्वं नः असुरान् जेथसीति पुरचक्रुर्देवा इति । हिरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तौ, यस्यानच्यते समाप्तम् ॥१०(४७), इति ऋज्वायां निकलत्तौ पञ्चदशस्य (दशमस्य) अध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १०॥ ४ ॥ इति श्रीजम्बूमार्गाश्रमवासिन प्राचार्यभगवदुर्गस्य कती ऋज्वायां निरुतात्ती पञ्चदशोऽध्यायः (दशमोऽध्यायः) परिसमाप्तः ॥१॥ (1) 18) (अधातोमध्यस्थानाबायवाससाणामोनोची- २०-मि-२५

·२४.
निरकम् ।
[ उत्तरपट्कम
(५) (३)
(८)
(a)
नबारन्तमूविमारुद्राययातेदियु नराबोधादर्द
(११)
(१२)
(१३)
(१४)
सद्योजात एवविक्षाननापिनवमश्मास्थळेच-
(१५)
(१७)
(१८)
स्थपतिःक्षेचस्थपतिनाक्षत्रस्यतेपऽनौवहापुनरे-
(११)
(२०)
(२१)
(२)
(२४) (२५)
(२७)
हियो अनिघ्नोपरेयिवांसंसेनेवमिवोहिरण्यग-
(२६)
भोयेतेविश्वकर्मासर्वस्यविश्वकर्माविमनाविश्वक-
(२१)
मन्त्वमूषुसद्यश्चिद्यस्वयामन्यवादधिक्रा:सविता-
(२६)
यन्त्र हिरण्यस्तूपोदेवस्वष्टावात आवातुप्रतित्य-
(२८)
(१)
(३२)
(18)
(३५)
(३७)
(३४)
(४०)
(४१)
(४२)
मभित्वावेनोवेनतेरयंवेनोऽसुनौतरतस्यहिमत-
(४२)
(४४)
(४५)
(४६)
होचेयं प्रजापतेऽमामुक्थैमानोहिरेकः सुपर्णः
(४७)
समछिन् सप्तचत्वारिंशत् ॥)
इति निरुक्त (उत्तरषटके) दशमोऽध्यायः
समाप्तः ॥ १० ॥

·प्रथ एकादशाध्यायस्य
प्रथमः पादः।
३म् । श्य नो' व्याख्यातस्तस्यैषा भवति
॥१॥
श्रीः ॥ “श्येनः व्याख्यातः,-"श्येनः शंसनीयं गच्छति"
-इति। इह त्वभिधेयो मध्यमः ॥
"तस्य एषा भवति"-॥१॥
आदाय श्येनो भरमोम सहन सवान्
अयुतञ्च साकम् । अवा पुरन्धिरजहदाराती-
मंदे सोमस्य मूरा अमूरः ॥ श्रादाय स्य नोऽह-
रत्मोमं सहस्र सवानयुतञ्च सह सहसं सह-
नसाव्यमभिप्रेत्य तनायुतं सोमभक्षास्तत्सम्बन्ध
नायुतं दक्षिणा इति वा तच पुरन्धिरजहाद-
मित्रानदानानिति वा। म सोमस्य मूरा
अमूरः। ऐन्द्रे च सूक्त सोमपानेन च तुत-
स्तथादिन्द्र मन्यन्त घोषधिः सोमः मुनोते.
देनमभिषुण्वन्ति बहुलमस्य नैघण्टुकं वृत्तमा-
वर्य मिव प्राधान्येन तस्य पावमानौषु निदर्श-
नायोदाहरिष्यामः ॥२॥

·२८२ निराम्। [उत्तरषट्कम, "मादाय श्येन:"-इति (१० सं० ३, ६, १५, ७)। वाम देवस्थार्षम्। श्वेनाजिरादिषु मरुत्वतीये शस्यते, ऋत्विग्भिर्वि- धानतः । प्रत्तं 'वेनः' इन्द्रः 'सोमम्' 'प्रादाय' 'भरत' अपि- बत् । क ? 'सहस्रं सवान्' सहन सुत्यानां यत्र कुर्वन्ति, 'पयुतं च' दक्षिणाः प्राप्नुवन्ति, न तु दीयन्ते, सनत्वात्, पृष्ठयशममा- भिप्रायं वा दक्षिणादानं स्यात्, सहससाव्य सत्रे तेषां तत्सम्ब- वात् । 'प्रवा पुरन्धिः' पत्र पस्मिन् सहनसाव्य सो स: श्येनः 'पुरन्धिः' बहुनो धनस्य दाता। 'मदे' 'सोमस्य हप्तौ, सोमस्य प्राप्तायाम् 'अजहात् परातीः' असुरानमित्रान् पृथक्त्वपक्ष अभ्यजयत्, प्राणैर्मूढान् अप्रतिपत्तिकान् कवा विषादमुपनीय अमूढो निःसाध्वसः । वित्वपक्षे तु “अदानान्"-"इति वा" । रातिर्दानार्थः, तप्रतिषेधेनारातिः, प्राक् सोमपानमदप्राप्तः । पदानानिति म दास्यामोत्येवन्धियः 'मूराः' मूढमतयः, कार्प- स्थसंयुक्ताः ये प्रासन, तान् प्रति 'सोमस्य मदे, प्राप्त 'अमूरः' प्रमूढः प्रकपणो भूत्वा 'प्रजहात्' प्रत्यजत्, दाता सम्पेदे॥ . सहस्रसाव्यमभिप्रेत्य तत्सम्बन्ध नायुतं दक्षिणा इति वा। “इति वा"-शब्देन किं विकल्पाते,-सहस्रसाव्य वा सत्रम् ? यत् पठन्ति याचिकाः। तबथा-प्रतिरात्रयोर्मध्ये सहस- महानि शतक्तत्वो दशरावस्याहत्तरग्नेः सहस्रसाव्यमिति । तदहां सहस्र दशभिश्चमसैर्गुणितं चमसपरिसाययोपलव- माणमयुतं सोमभक्षाणां सम्पद्यते । सोमभक्षनिष्कृयण- युतिय दक्षिणानामस्ति,-"यां सदस्येभ्यो ददाति सोमपौयं तया निष्कोणीत" इति, न चासति प्रने रूढिवाधो न्याय्य इति । प्रसत्यपि ऋत्विग्दक्षिणादानसम्बन्ध सहनसाव्यमेव सवाणां प्रासर्पकाभिप्रायं वा प्रयुतम्। अथवा सहसमिति ·१९५० १पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । बहुनाम । 'सहस्र सवान्' अभिषवा बहवः, प्रतिसवनमभि- षवमभिप्रत्य यस्मिन् कस्मिंश्चिदक्षिणावति सोमे पयुतं च दक्षिणाः, बहर इत्यर्थः, अस्ति हि प्राप्तिः विशेषशब्दाः सामान्येषु भवन्तौति। तद्यथा-हिमेनोदकेनेति। पद- क्षिणत्वात् सवाणामेवं वेत्यभिप्रेत्य वा शब्द चकार ॥ "सोमः"-इति वक्तव्यम् । स पुनरेष: “ओषधिः सोमः, हेमवतो मौजवतो वा। स कस्मात् ? “सुनोते:” “पुज् अभि- षवे (ख० उ०)”-इत्यस्य, अभिषूयते घसौ यने । “यदेन- मभिषुखन्ति"-इति कर्मकारकं दर्शयति। स कथम् ? मध्यमस्थानो भवति हि तमधिकृत्य- यत्ते' सोम! ढिवि ज्योतिः (य० वा. सं. ६, ३३)"-इति, “सोमो वै वाजस्तस्य चन्द्रमास्तृतीयमयं यः पवते स टतौयमिति स तनूकरणे तं सर्व स्वतनूभूतमाप्याययति (श. ब्रा० ३, ६, ४, १२) - तस्मादस्यैव खा तनूर्यचन्द्रमाः, रसात्मकत्वात् । वायुर्वा सोऽयमेवमात्मानमापाद्याभिषूयत इति भवति इति। समध्यमः। “बहुलमस्य नैघण्टकं वृत्तम्" अवार्था स्तुतिः परार्था । सद्यथा-प्रायः पावमानं मण्डलम् “पाश्चर्यमिव प्राधा- व्यन" । खप्रधाना स्तुतिः, कचिदाशयं चित्रतः स्तुतिः स्यात् । "तस्य पावमानौषु" चतु “निदर्शनाय” उभयम् “उदाहरि- बामः -परार्थत्वंस्तुतेः खार्थत्वञ्च । परार्थं तावदुदायिते, तदाथा-॥२॥ चादिष्टया मदिष्टया पर्वख मोम धारवाः । इन्द्राय पातवे सुतः॥ इति सा निगदव्याख्या- ताथैषापरा भवति चन्द्रमसो' वैतस्य वा । ३।

·२८४ निरकम् । [उत्तरपट्कम, - इति। "खादिष्ठया मदिष्ठया” इति (१० सं० १, ७, १६, १ । सा० सं० छ० प्रा० ५, २, ४, २)। मधुच्छन्दस पार्षम् । ग्रावस्तोत्रे विनियोगः। हे 'सोम!' 'खादिष्ठया' खादुतमया, 'मदिष्ठया' मादयिटतमया च त्वं 'धारया' 'पवख' प्रक्षर। किमर्थम् ? 'इन्द्राय' इन्द्रार्थम्, 'पात' पानाय 'सुतः' अभि- धुतः । इन्द्रार्थं पवखेत्यखार्थता लक्ष्यते ॥ "श्रथ एषा अपरा भवति, चन्द्रमसो वा एतस्य वा". अथ-शब्देन विशेषाधिकारवाचिना खप्रधानता स्तुतेरधिकरोति। चन्द्रमसो वेति चन्द्रत्वमापत्रस्याप्यौष- धिसोमस्य वा, यथोक्तम् –“स तनूकरणे” (२८३ पृ० १२५०), इतरथा ह्यप्राकृतप्रक्रिया स्यादनधिकारादस्मिन् प्रक्रमे चन्द्र- मसः। चन्द्रमसो वाधिदैवमापत्रस्य । ओषधिसोमस्य वाधि यज्ञमापनस्य । तदेतदुभयथा प्रदर्शयति-॥ ३ ॥ सोम मन्यते पपिवान्यत्मम्मिषन्त्योषधिम् । सोम य ह्याणो' विदुन तस्यानाति कञ्चन ॥ सोमं मन्यते पपिवान्यत्मम्पिषन्त्योषधिमिति वृथासुतमसोममाह सोमं यं ब्रह्माणो बिटु- रिति न तस्यानाति कश्चनायव त्यधियजमथा- विदैवतं सोमं मन्यते पपिवान्यत् सम्मिषन्त्योष- धिमिति यजः सुतमसोममाह सोमं यं ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमसं न तस्यात्राति कश्चनादेव इत्यथै- पापरा भवति चन्द्रमसो वैतस्य वा ॥४॥ "सोम मन्यत" इति (छ. सं. ८, ३, २०) २ ·११५० १पा० एस०] दैवतं काण्डम् । १६५ सूर्याया पार्षम् । विवाहे विनियोगः । 'यत्' 'सम्पिन्ति' सञ्चूर्णयन्ति अभिषुत्य पिबन्ति भोमम् पोषधिम् केचिद्रासा- यनिकाः। ते मन्यन्त सोमं पपिवांसः सोममपास्यमिति, न च पुनस्त सोमपाः, वृथा सोमः स इति। अनेन तावदा नायं मन्त्र एवं “वृथा सुतमसोममाह" पातॄच। अथ कः सोमः ? के च सोमपा:? यतो ब्रवीति-"सोम कवन” । 'यं' ब्राह्मणाः 'सोमं विदुः' अधियन्न अङ्गभूतम्, 'न तस्य अनाति' 'कचन' "अयज्वा" अनधिकतो यजमानः वन। “इति अधियजम्" इति विषयमुपप्रदर्शयति । “अथाधिदैवतम्” इति विषयान्तरमधिकरोति । उत हि “चन्द्रमसो वा” इति, तदुपप्रदर्शनार्थमाह-"सो'मं -०धिम्”—“इति” “यजुः” । “सुतम्” अधियन चन्द्रमस- मपेक्ष्य “असोममाह" । यथा पूर्वस्मिन् रासायनिकसोमस्या- सोमत्वमधियजमपेक्ष्य, एवमिहाप्यधियज्ञसोमस्यासोमत्व- मधिदेवसोमं चन्द्रमसमपेक्ष्य । एवं कृत्वा 'सोमं' 'यं' 'ब्रह्माणः' 'विदुः' “चन्द्रमसम्" 'न तस्य अनाति' 'कश्चन' “प्रदेवः इति" देवानां हि भक्ष्यत्वेन विपरिणतश्चन्द्रमाः, “सोमो नूनमेष तहेवानामत्रम्” इति ह विज्ञायते । एव- मस्य वप्रधाना सोमस्य स्तुतिः । “अथ एषा अपरा भवति चन्द्रमसो वा एतस्य वा"। सा किमर्थम् ? “आश्चर्यमिव प्राधान्य न" इत्यु तम् (२८१४० १५ पं.)। तथा चेयम् 'अपरा' पन्या स्वार्थप्राधान्या स्तुतिर- प्यस्ति सोमस्य त्यु पप्रदर्शनार्थमाह-॥ ४ ॥ यत्वा देव पिबन्ति तत आवायसे पुनः। वायु: सोमस्य रक्षिता समानां मास आईतिः॥

·२५६ निरुतम् । [उत्तरषट कम यत्त्वा देव प्रपिबन्ति तत चाप्यायसे पुनरिति नाराशंसानभिप्रेत्य पूर्वपक्षापरपक्षाविति वा वायुः सोमस्य रक्षिता वायुमस्य रक्षितारमाह साहचर्याद्रसहरणाद्दा समानां संवत्सराणां मास वावतिः सोमो रूपविशेषैरोषधिश्चन्द्रमा वा चन्द्रमाश्चायन् द्रमति चन्द्रो माता चान्द्र मानमस्य ति वा चन्द्रश्चन्दतेः कान्तिकर्मणच- न्दनमित्ययस्य भवति चार द्रमति चिरं द्रमति चमेर्वा पूर्व चारु रुचेवि परौ'तस्य तस्य षा भवति ॥ ५॥ "यत्वा देव"-इति (ऋ० सं० ८,३, २०, ५) । यदा त्वां हे 'देव !' सोम ! 'प्रपिबन्ति' प्रारभन्त सोमं पातु- मृविग्यजमानाः, त्रिषु सवनमुख्य षु। तदा किम् ? इति "तत प्रप्यायसे पुन:”। 'ततः' अनन्तरम् 'पुनः पाप्या- यसे'। तदुक्तमधियज्ञे-"आप्यायनमाप्यायस्व 'सं ते पयांसि' -इति (१० सं० १, ६, २२, ३ । य० वा. सं० १२, ११३ । सा० सं० पा० ३, २)। भक्ष्यशेषान्" इति। "वायुः सोमस्य रक्षिता"-इति, वायव्यवसौ पात्रषु रहौतो रक्ष्यत इति "वायुमस्य रक्षितारमाह” मन्त्रदृक् “साहचर्यात् रसहरणात् वा" वायुसहचरितो असो, तेन नित्यं सहचरणादविनामा. वाकर्मणः, रसहरणात् वा सर्वरसापहारी वायुः समर्थः सन् यह शोषयति सोमम, सेन सोमो रक्षितो भवति। "समानां मास पार्शतिः। 'मासः' "माता" निर्माता सोम पोषधिः, ·११५० पा० पृष. ] दैवतं काण्डम् । '- सर्वस्य किलौषधिः। 'सोमस्य' चन्द्रमस: कलोपचयमनु प्रत्यहमेकैकश्येनकला इव चन्द्रमसः पर्षान्य पचीयन्त, स पौर्णमास्यां पञ्चदशपर्णः सम्पयते, पौर्णमास्याः पुन: परत: कलाहानी चन्द्रमस इव एकैकं पर्णमपचीयते इति प्रोषधः सोमस्य चन्द्रमसः सम्पद्यते। तदायुर्वेदविदः सोमलक्षणं रसायनतन्चे स्मरन्ति। पमुना प्रकारेणोपचयापचयाभ्यां पर्णानां सोमलक्षणहारेण 'समानां "संवाराणाम्" प्राकतिः' पाकर्ता भवति “सोमः रूपविशेषः। तदेवं पर्णानामुप. चयापचयाभ्यामन्यदन्यदूपं प्रतिपद्यते एवमधियोऽपि स एव पोषधिः सोमः । । प्रथाधिदेवे-“यत्वा देव प्रपिबन्ति” – इति। अपरपक्षेषु पौषते रश्मिभिः। तदुक्ताम्-“यमक्षितिमक्षितयः पिबन्ति" इति। “तत पाप्यायमे पुन:” तं पूर्वपक्षमाप्याययन्तीति । तदप्युलाम्-“यथा देवा शमाप्याययन्ति" इति । वायुं सोमस्य चन्द्रमसो रक्षितारमाह, एष धेनं सूक्ष्मया रशिनाद्या सुषु- नाख्यया पुनर्यथाकालमापूरयति । 'समानां' “संवत्सराणाम्" 'मासः' चन्द्रमाः सोमः, लक्षणत्वात् मासः हादशवत्वी मासभूतमात्मानमावर्तयन् संवत्सराणां कर्ता भवति। “रूपविशेषः” इति। कलानामुपचयापचयविशेषाभ्यां रूप- विशेषाचन्द्रमसः प्रतितिथि भवन्ति । "स्वादिष्ठया मदिष्ठया-इत्यस्यामपि केचित् पधिदैव. मर्थ व्याचक्षते । तम्यतेनोचते-हे 'भगवन् !' 'सोम!' चन्द्र ! 'स्वादिष्ठया' अतिशयेन स्वादुतमया, 'मदिष्ठया' पतिपयेन मदयितमया 'पवख' प्रचर 'धारया' प्रत्यहमकवकलया, 'इन्द्राय' सूर्याय 'पात 'सुतः पापूरितः सुषुम्बन रश्मिना ।

·निरुतम् । [उत्तरपट्कम्, “चन्द्रमा:” कस्मात् ? स हि "चायन्" य एयन् सर्वभू- तानि उपर्यावस्थित: “द्रमति” गच्छति, चाय ते: पूर्वपदम, द्रमतेरुत्तरपदम्। अथवा “चन्द्रो माता" चन्द्रश्चासौ माता च निर्माता सर्वस्योति चन्द्रमाः, चन्द्रः पूर्वपदम्, मातोत्तर. पदम् । “चान्द्रं मानमस्य-इति वा” चन्द्रमाः; चन्द्रः पूर्वपदम्, तदेवोत्तरपदम्, केवलं तु समानाधिकरण: पूर्वः, बहुव्रीहि- रुत्तरः॥ पथ “चन्द्रः” कस्मात् ! “चन्दते: कान्तिकर्मणः” नित्य- कान्तो यसो।-"चन्दनम्" इत्यप्यस्यैव चन्दर्भवति, तदपि हि कान्तम् । अथवा “चारु द्रमति" चारशब्दात् पूर्वपदम्, द्रमते: (१भा० २११पृ०) उत्तरपदम्, चार्विति द्रम- तिक्रियाविशेषणम्। अथवा “चिरं द्रमति” तदेवोत्तरपदम्, चिरशब्दात् पूर्वपदम्। “चमे: (भ्वा० प०) वा पूर्वम्” द्रमते- रेवोत्तरपदम्, कोऽर्थः, चम्यमानो भक्ष्यमाणो देवैरसौ द्रम- तीति चन्द्रमाः॥ प्रथ “चार" कस्मात् ? "रुचेः (भ्व. प्रा.)" प्राधान्त "विपरीतस्य" दीप्तिकर्मणः ॥ "तस्य एषा भवति"-॥५॥ नवो' नवो भवति जायमानोऽहां के तुरु- षसाम त्यग्रम । भागं वेभ्यो विधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरते दोघमायु:॥ नवो नवो भवति जायमान इति पूर्वपक्षादिमभिमत्याज्ञां केतुरु- षसामेत्यग्रमित्यपरपक्षान्तमभिप्रेत्यादित्वदैवतो द्वितीयः पाद इत्येके भागं देवेभ्यो विधात्याय- ·११.१पा० ६.] दैवतं काण्डम् । २८८ नित्यईमासेज्यामभिप्रेत्य प्रवईयते चन्द्रमा दौर्षमायुझ त्युर्मारयतौति सतो तं च्यावय- तौति वा शतबलाक्षो' मौहल्यस्तस्य षा भवति । "नवो नवो भवति" इति (ऋ० सं ८,३, २३, ४)। सूर्याया पार्षम्। दूणाशे चान्द्रमसे चरौ विनियोगो राज यभाग्यहोतेष्टौ च । “नवो'नवो भवति जायमानः” चन्द्रमाः, प्रतीचां दिशि पूर्वपक्षाद्युपक्रम्य, उपक्रान्तहडिः, अस्त गते पादित्ये पश्चादादित्यस्य प्रतिमासं जायमानो नवो नवो भवति। “अङ्गां केतुरु षसामेत्यग्रम्"--"इति अपरपक्षा- न्तमभिप्रेत्य” अपरपक्षान्त षु प्राच्यां दिशि प्रक्षीण: कला- मानावशेष: 'प्रहां केतुः' लक्षणम्, तत्कलोपचयापचयाभ्यां हि प्रतिपत्प्रभृतीन्यहानि लक्ष्यन्त, अथवा 'अहां केतुः' कर्ता खगतिविशेषैः 'उषसामेत्यग्रम्' इति। उषसो यः प्रकाशः, तस्य प्रान्त पुरस्तात् उद्यतः सूर्यस्य दृश्यते। . स पुनरेष एवं पर्यायेण प्रतीचीप्रायौ दिशौ 'आयन्' पूर्वपक्षापरपक्ष एक- कशोऽपि पूर्णमास्यमावस्ययोः आगत्य कालो भिन्दन् हवि. र्भागं वा विभागेन यथाविभागं 'देवेभ्यो भागं' 'विदधाति' एककर्मेऽपि पूर्वपक्षात् पौर्णमास्यमावास्ययोः स्वगत्यां काले तिथिं विभज्य देवेभ्यो ददाति विभागदाने हेतुर्भवति, पूर्णे चन्द्रमसि उपचये पौर्णमास्यदर्शनेऽमावास्यायामिति इ विज्ञा. यते। य एवं करोति 'चन्द्रमाः' स: 'प्रतिरते'-प्रवईयते ईनानानां 'दीर्घम् मायुः'। वयमपि च यजामहे, तमनेन इविषा। अतः सोऽस्माकमप्येतत् करोतु।-इले तदाथा- " ·नितम्। [उत्तरपट्का "आदित्यदैवतो हितीयः पाद इत्ये के”। “पूर्वापरं चरतो मायये तो”-इति (• सं. ८, ३, २३, ३)। इत्यतोऽन. तरमेवेयम्, मैत्रावरुणीये समाने इविषि विनियोग इत्यये- स्थेयमपि सौ-चन्द्रमसौति प्रहां केतुरित्यतो विशेषलिकात् प्रवीति-"मादित्यदैवतो हितीयः पादः" इति। तदर्थ- योजना-यः 'चन्द्रमाः' "नवो' नवो भवति जायमानः यच "भागं देवेभ्यो विदधात्यायन्” यच 'प्रतिरते दीर्घमायुः' मोऽस्माकमप्येतत् करोतु। अयं यच सूर्य: 'पहा' 'केतुः' कर्ता, उदयास्तमयाभ्याम्, 'उषसां' च 'अग्रम्' 'एति' मुख्यत्व- मागच्छति, तत्तत्वादुषसो जन्मनः । तद्रश्मिप्रान्तप्रोमार्य- माणे हि तमस्यषसोजायन्तेऽतः स तासां जनयितेति मुख्यः । अतः सोऽस्माकमेतदेवं करोतु ।-इत्य तदाशाहे ॥ यह कथं चन्द्रमा मध्यस्थानः १-ननु सूर्य्यात् परत: शत- सहस्र योजनानां चन्द्रमसः स्थानमिति पौराणिकाः स्मरन्ति । मत्यं स्मरन्ति, कर्मसंयोगेन तु ह्युस्थानले सति सर्व- देवतानां विशेषत: स्थाननियमो विवक्षितः, तदेतदैन्द्रं कर्म रमानुप्रदानं हवबधो बलकतिरिति, तथा बाहुल्येनेन्द्रेषु दृष्टत्वात, बलकति चन्द्रे दृष्टा, यथा-"बधैरजेत दुम तिम्" प्रसिद्धं चेदम् इन्दुः चन्द्रः इति, रसात्मकत्वाचन्द्रममो रसा. नुप्रदानसम्बन्धः । एवञ्चेदिन्द्रश्चन्द्रमाः, तस्य मेघवधाधिकार- सम्बन्धः, कर्तृत्वेन सूर्यादगिति युक्त मध्यस्थानचन्द्रमाः । अपि च ओषधिसोमचन्द्रमा भवति अधियन्त्रमापत्रः, स वेन्द्रस्थानम्, अन्न चावादस्यात्मसाद्भवति, अद्यमानस्थानत्य- त्वेमावस्थानादिवतो युक्त मध्यस्थान इति। यथा च सर्वगतो गविशेषतो मध्यस्थान इत्येवमित्यतोऽदोषः । “मृत्यु :-इति वक्तव्यम् । स कस्मात् ? "मारयतीति ·११५.१पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । सतः" मध्यमो हि प्राणो मृत्यु :, उत्क्रामन् शरीरादितरैः प्राणः प्राणिनो वियोजयति, एवं मारयति । विज्ञायते हि- “प्राणमनूतकामन्तं सर्वे प्राणा अनूतनामन्ति” इति । अथवा "मृतं यावयति" य एवोपक्षोणायुर्भवति, उपक्षीण- कर्मा, तमेवासावपगमनेन प्रच्यावयति । "शतबलाक्षः" "मौहल्यः" प्राचार्यो मन्यते । बहुबलानि अक्षाणि इन्द्रि- याणि यस्य स शतबलाक्षः बहिन्द्रियः, मुगलस्यापत्य मौहल्यः ॥ "तस्य" मृत्योः “एषा भवति"-६ ॥ पर' त्यो अनुपरेहि पन्यां यस्ते व इतरो देव यानात् । चक्षु'मते स्टण्वते ते ब- वीमि मा न: प्रजां रौ'रिषो मोत वीरान् । परं त्यो ध्रुवं मृत्यो ध्रुवं परेहि मृत्यो कथितं तेन मृत्यो स्तं च्यावयते भवति मत्वो' मदेव। मुद वै। तेषामेषा भवति ॥ ७ ॥ त्वष मित्था समरण शिमौवतोरिन्द्रा- विष्णु सुतपा वामुरुष्यति। या मत्त्याय प्रति- धीयमानमित् कृशानोरस्तु' रसनामुष्यर्थः । इति मा निगदव्याख्याता । विखानरो व्याख्या- तस्तस्यैषा भवति ॥८॥ "पर मृल्लो अनुपहि” इति (ऋ० सं० ७, ६, २६ ला-वि-२६ ॥

·१०२ निरकाम् । [ उत्तरषट्कम, १। य० वा० सं० ३५, ७ । पा० ए० ४, ५)। सङ्घसको नाम, तस्यार्षम् । प्राज्यहोम पुत्रकामके कर्मणि स्थालीपाकविधाने षडाहुतिः। हे 'मृत्यो! 'परम्' पन्यम् 'अनुपरेहि भनुपरा- गच्छ वं 'पन्याम्' पन्थानम् । 'यः ते खः'। कतमः सः ? 'इतरो देवयानात्' यखात् देवयाने पथि वयं स्थिताः अना- कृथाः तव पिटयानं पन्यानम् पनुपरहि त्वम्। अपि च 'चक्षुष्मते शृखते' च 'ते' तुभ्यं 'ब्रवीमि'-'मा' त्वम् 'न:' अस्माकं 'प्रजा' पुत्रान् पौवांश्च 'रोरिषः' हिंसौः, ‘मा उत वौरान्' अन्यानपि, येऽस्पदाश्रयाः पुरुषास्तानपि मा हिसौरिति । "विश्वानरः व्याख्यातः" अभिधानतोऽभिधेयतय॥ "तस्य एषा भवति" -19,८॥ प्र वो महे मन्दमानायान्धसोऽची विश्वा- राय विश्वामुवे । इन्द्र'स्य यस्य सुमख सहो महि श्रवो नम्णञ्च रोदसौ सपर्यत: पार्चत यूयं स्तुति महतेऽन्धसोऽन्नस्य दाबे मन्दमानाय मोदमानाय स्तूयमानाय शब्दाय- मानायेति वा विश्वानराय सर्व विभूतायेन्द्रस्य यस्य प्रौतौ सुमहद बलं महच्च श्रवणीयं यशो नृमणञ्च बलं नसतं द्यावाष्टथिव्यौ वः परि- चरत इति कमन्यं मध्यमादेवमवच्यत्तस्यैषा- परा भवति ॥६॥ ॥

·११५० १पा० १.ख.] दैवतं काण्डम् । ? "प्र वो' महे"-इति (. सं. ८, १,८,१। य० वा. सं• ३३, ३५) । वैकुण्ठस्यार्षम् । जगतो। महाव्रते विनियोगः । हे स्तोतारः ! 'प्र पर्च' “प्रार्चत” प्रोच्चारयत स्तुतिम्, उच्चार्य- माणं चान्यः प्रपूजयत । कस्मै ? 'विश्वानराय' किंलक्षणाय विश्वानराय ? 'महे "महत" 'अन्धसः' "अवस्य" दावे, 'मन्दमानाय दृष्यमाणाय, अथवा शब्दायमानाय स्तोढभिः, 'विवाभवे' सर्वप्रकारविभूतियुक्ताय। 'इन्द्रस्य' ईश्वरस्य 'यस्य' विखानरस्य, 'सुमखं सहः' “सुमहद बलम्" 'महि श्रवः' "महच्च श्रवणीयं यशः” बलमायतिमहतो 'नृम्ण च' "नृन्” मनुष्थान् प्रति यद विशेषत: “नतम्” “बलम्” तच्च यस्य, महदपि चैतां "व:' स्तुति यस्य विश्वानरस्य प्रांच्या मानां “द्यावापृथिव्यो” “परिचरतः" पूजयतः अभिनन्दतः, सर्वभूतानामियमभिमता स्तुतिरस्त्वित्यभिप्रायः ॥ "तस्य एषा अपरा भवति" । सा पुनः किमर्थम् ? ह्युस्थानो. ऽपि हि विश्वानरः समानातः । अस्यां तु परस्यां व्यपदेशादु. त्तमन ज्योतिषा विश्वानरस्यासंशयं मध्यमवमित्येवमुदा. झियते-॥८ उद् ज्योतिरस्तं' विषजन्यं विश्वानरः सविता देवो अचेत् ॥ उदशिथियज्जाति- रमृतं सर्वजन्यं विश्वानरः सविता देव इति धाता सर्वस्य विधाता तस्यैषा भवति ॥१०॥ “उदु ज्योति:”-इति (२० सं० ५, ५, २३, १) । वसि- स्यार्षम् । प्रातरनुवाके विनियोगः । 'उत् भवेत्' उच्छ्यति, जाम् उपनयति 'विश्वानरः' मध्यमो वायुः, 'सविता' ।

·३०४
निरुताम् ।
[ उत्तरषटकम,
किम् ? एतत् 'ज्योतिः' “अमृत” सूर्याख्यम्, सर्वगन्तृणां
वायुपूर्वकवाद गमनस्योपपद्यते। 'विशजन्य' सर्वलोक-
हितम् ।
एवमत्र विश्वानरो ज्योतिरुच्यतीति व्यपदेशान्य
ध्यमो विश्वानरः। एवञ्चाभिप्रेत्योक्ताम्-“कमन्य मध्यमादेव-
मवयत्" इति ॥
ओषस्योऽर्च उत्तर इति “कत्वा देवानामजनिष्ट चक्ष
राविरकर्भुवन विश्वमुषा” इति भाष्यकारो नाधिजगे,
प्रसङ्गतस्तु निर्ब्रमः । यदा तत् ज्योति: द्युस्थानमुपनीयते
विखानरणाथ तदा 'क्रत्वा' तत्कर्मणा 'देवानां' रश्मीनां
'चक्षुः' ख्यान प्रकायः 'अजनिष्ट' जायते 'उषा'। सा न पुन:
जाता 'पाविरकः भुवनं विखं' सर्वमावि:करोति भूतजात-
मित्यर्थः ।
"धाता” कस्मात् ? स हि "सर्वस्य विधाता" स्रष्टा,
उदकपूर्वकत्वात् सर्वविधानस्य मध्यमः ॥
"तस्य एका भवति"-॥ १० ॥
धाता देदातु
दाशुष प्राचौ चौवातु-
मक्षिताम् । वयं देवस्य धीमहि सुमतिं सत्य-
धर्मणः ॥ धाता ददातु दत्तवते प्रष्टवां जीविका-
मनुपक्षीणां वयं देवस्य धीमहि सुमतिं कल्या-
गौं मतिं सत्यधर्मणो विधाता धावा व्याख्या-
तस्तस्यैष निपातो भवति बहुदेवतायाचि
॥ ११॥

·य एकः ११५० १पा० १९ख० ] दैवतं काण्डम् । "धाता देदातु” इति (प्रथ० सं० ७, १७, २) । वामदेव. स्वार्षम्। देविकासु धात्रे हविषि विनियोगः । कश्चित् धात्रे दत्तवान् हविर्भवति, तस्मै 'दाशुषे' सः 'ददाति'। किं ददाति ? "प्राची' जीवातुमक्षिताम्। 'प्राची" “प्रवहां” महती 'जीवातु” “जीविकाम्" 'प्रचिताम्' “अनुः पक्षीणाम्"। यत एवमतो ब्रूमः-'वयं' 'देवस्य' धातुः 'धीमहि' धारयामहे, 'सुमतिम्' "कल्याणों मतिम्" नित्य हविर्दानयुक्तां 'सत्यधर्मणः' नित्यमवितथार्थकारिणः । “विधाता" "धावा व्याख्यातः" धातैव विधाता ॥ "तस्य एष निपातो भवति" स्तुतिसाधारण्येन “बहुदेव- तायाचि"-॥ ११॥ सोमस्य राज्ञो वरुणस्य धर्मणि बृहस्पते- रनुमत्या उ शमणि । तवाहमद्य मघवन्नुप- स्तुती धातुर्विधात: कलशान् अभक्षयम् ॥ इत्ये- ताभिदैवताभिरभिप्रसूतः सोमकलशानभक्षय- मिति कलशः कस्मात् कला अस्मिञ्छेरते मावाः कलिञ्च कलाश्च किरतेर्विकौर्णमात्राः ॥ १२ ॥ इत्येकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ११, १॥ "सोमस्य राजः” इति (• सं० ८,८, २५, ३) । विश्खा- मित्रस्वार्षम्। 'सोमस्य' 'राजः' 'धर्मणि' कर्मणि, यव सोम इज्यते तस्योपस्तुतौ प्रवर्त्तमानः, तेन प्रसूतः“कलशान्' “सोमकखशान्" अभक्षयम्'। 'वरुणस्य' च एवमेव । 'बृह- स्पतेः' च, 'मनुमत्याः' च 'शर्मणि' शरणे पाश्रये वर्तमानः, ·१०५ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, ताभ्याम् “अभिप्रसूतः”। 'तव' 'अहम्' हे 'मघवन् !' 'पब' उपस्तुतो' युवयोश्च हे 'धातः! हे 'विधातः !' सर्भवति रनुज्ञातः एतान् “सोमकलशान्" 'प्रभक्षयम्' इति ॥ "कलशः कमात्" ? "कलाः पस्मिन् शेरते मावाः । 'कला:' अवयवाः सोमसमुदायात् केचित् पृथक्छताः, ते 'शेरते' पासते 'अस्मिन्' कलाशब्दात् पूर्वपदम्, भीडः (भा. प्रा.) उत्तरपदम्।- अथ कमात्? प्रत पाह कलानिर्वचनानिर्वचनप्रसङ्गेन-"कलिच कलाव किरतविकीर्णमात्रा:” क विक्षेपे (तु. प०)-इत्यस्य, कलौ वचांसि परस्परं विक्षिप्यन्त, कला अपि विक्षिप्ता भवन्ति कुतश्चित् समुदायादिति ॥ १२ ॥ इति ज्वर्थायां निरुतहत्ती षोड़शस्य (एकादशस्य) अध्यायस्य प्रथमः पादः॥११।१॥ कलाः । “कृ द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथातो मध्यस्थाना देवगणास्तेषां मरुतः प्रथमागामिनो भवन्ति मरुतो मितराविणो वा मितरोचिनो वा महद् ट्रेवन्तौति वा तेषा- मेषा भवति ॥ १ (१३) ॥ “अथातो मध्यस्थाना देवगणाः। अथातःशब्दावुनाथौँ, तयोः पुनरुपन्यासो बहुवचनविशिष्टोऽयमपरोऽधिकारः इति, मध्यस्थामा देवगणा इतीदमपि प्रसिदमेव । "तेषां" "मवतः” “प्रथमागामिनः भवन्ति । कस्मात् ? पायुरेव हि भेदेनापेक्षमाणो मरुदभिधानो बहुवचनभाग ·११५० पा० रख०] दैवतं काण्डम् । . । यन्ति । भवति । तेषां प्राथम्यं वायुना व्याख्यातम्, एतावांस्तु विशेषः- बहुसाध्ये कर्मणि बहुधामध्यमोभवति, पृथत्न तु विज्ञाता मरतः शक्रज्योतिथ चित्रज्योतिश्चेत्येवमादयः, सप्तसप्तका देवगणाः मारतेषु गणेषु सप्तकपालेषु, अग्नौ पुराणे चैत एव प्रसिहाः, सप्तधा पुत्रत्वविचारिण: मारीचात् कश्य- पाददित्यां ये जतिरे। नैरुतासमयस्तु सर्व एव गणा मरतः । उक्तं च वार्तिके-"मध्यमा वाक् स्त्रियः सर्वाः, पुमान् सर्वच मध्यमः । गणाच सर्वे मरुतो गणभेदाः पृथक्कतेः ॥” इति। अथ "मरुतः” कस्मात् ? "मितराविणो वा" मितं नाम सुनिष्टम्, यथा तेषां योग्यं रवितु तथा रुवन्ति स्तन. अथवा "मितरोचिनः" तथैव सुश्लिष्टं रोचन्त । "अमितराविण:"-इति केचिदिच्छन्ति,-"मरतोऽमितरा. विण:"-इति समानसंहितत्वात् भाष्यस्य, तेषां बहुप्रकार च ते रुवन्तीत्यर्थः । "अमितरोचिन:"-इत्यत्राप्येवमेव । "महद द्रवन्ति-इति वा"। इह शब्दमहत्ताभिप्रेता, पूर्वत्र बाहुल्यं बहुप्रकारता च ॥ "तेषाम् एषा भवति"-॥ १ (१३) । था विद्युन्म द्धिर्मरुत: खक रथे भिर्यात ष्टिमद्भिरखपणैः। श्रा वर्षि'च्या न हुषा वयो न पप्तता सुमायाः । विद्युन्मद्भिर्मरुतः खकैः खञ्चनैरिति वा खर्चनैरिति वा खर्चि- भिरिति वा रथैरायात ऋष्टिमगिरवपरश्व- पतनैर्षिछेन च नोऽन्नेन वय इवापतत सुमा- ·? । ३१६ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, याः कल्याणकर्माणो वा कल्याणप्रज्ञा वा रुद्रा व्याख्यातास्तेषाम षा भवति ॥ २ (१४) । "पा विद्युन्म'शि:"-इति (ऋ० सं० १,६,१४, १)। गोत- मस्थार्षम्। भास्तारपतिः। 'हे मरुतः !' 'पायात' यूयम्। केन ? कीदृशेन वा ? 'विद्युन्मद्भिः' विद्योतनं विद्युत्, रिशि- टदीप्तियुक्तः । 'खकः रथेभिः' म्हणे: मेधैः "स्वञ्चनैः” सुगमनैः, यहा “खर्चनैः” शोभनमर्चनं येषां तैः, सुष्छु पूजितैः, अथवा “खर्चिभिः" अनुपरतविद्युत्सम्पातैः। 'ऋष्टिमद्भिः' रेषणवद्भिः, अनाकालस्य नाशनैः। पृथक्व -विद्यु मद्भिरिव ऋष्टिमभिः पायुधोपेतैः अशनपतनैः प्राप्न वन्तो के अन्तरिक्ष मेघाः पतन्ति, पृथत्व समं समेता अश्वयुग्भिरिति । अपि च किमब- मेव यथाकथञ्चिदागच्छतेत्यागमनमात्रे वयमर्थिनः ? न- इत्युच्यते-“श्रा वर्षिष्ठया०-० सुमायाः”। हे 'सुमाया:' सुकर्माणः ! सुप्रज्ञाः ! वा 'आपतत' “आपतत” आगच्छते- कथम् ? 'वर्षिष्ठया' 'इषा' "अनम” अस्मत्प्रयेन संयुक्ताः । किंशनकः आपतत ? न-इत्य यते-'वयः न' “वय इव" पक्षिण इव शीघ्रमापतत । इत्येतदाशाम्म हे। "रुद्राः" "व्याख्याता:” । “तेषाम् एषा भवति"-॥ २ (१४)॥ श्रा 'द्रास इन्द्रवन्तः सजोषसो हिरण्य- रथाः सुविताय गन्तन। इयं वो' अस्मत्प्रति हयं ते मतिस्तृष्णजे न दिव उत्मा उदन्यवे । पागच्छत रुद्रा इन्द्रेण सहजोषणाः सुविताय कर्मण इयं वो अस्मदपि प्रतिकामयते मतिस्तु- त्यर्थः ।

·१९५० पा०३ख०]. दैवतं काण्डम् । ३८ ष्णन व दिव उत्सा उदन्यवे इति कृष्णक दृष्यतेरुदन्यरुदन्यतेवभव उस भान्तौति वर्तन भान्तीति वतन भवन्तीति न तेषामेषा भवति ॥ ३ (१५) ॥ "प्रारु द्रास इन्द्रवन्तः” इति (३० सं० ४, ३, २१, १)। घ्यावावस्यार्षम् । जगती। आग्निमारुते शस्यते। हे 'रुद्राः !' आगच्छत यूयम् । 'इन्द्रवन्तः' "इदि परमैश्वर्य (भ्वा० प०)"। सजोषसः' परमैखयेण नित्यमासेविता:, पृथक्वापक्षे तूपप- द्यत एव इन्द्रेण सह प्रीयमाणा इति। 'हिरण्यरथाः' उदक- हरणार्थे रहणाः, पृथत्वपक्षे तु हिरण्यविकृतरथाः। 'सुवि- ताये' तस्मै “कर्मणे” सुष्टु सगुणाय, यथाशास्त्र क्रियमाणाय प्राप्त्यर्थम् । किमिति प्रागच्छत ? 'व:' युष्मान् ‘इयम्' 'अस्मत्'- मति: 'प्रतिहयते' “प्रतिकामयते” युभहिनाकृतमिदं कर्म गुणवदप्येतैरङ्गेर्मा भूद विगुणमित्येवमर्थं प्रतिहर्यते । अचि च हविः पूर्व देवता: प्रेसन्ति ब्राह्मणा इवोपनिमन्त्रणम्, ततो यजमानः संस्कृते हविषि तदव्यापत्तये यागकालानतिक्रम- णाय चावपतिरिवाने संस्कृते तदव्यापत्तये भोजनकालान- तिक्रमणाय च देवता: प्रतिप्रशति । विज्ञायते हि-“देवता वै सर्वा प्राशंसन्ति ग्रह रह्यमाणे मह्य राति"-इति, प्रत इदमुक्तम्-"इयं वो' अस्मप्रतिहयं ते मतिः” इति। कथं पुनः प्रतिय॑ते ? 'कृष्णजे न' "हृष्णजे इव" बडुपजायते यस्मिन् विशेषतः काले, स हडुपजः कालो धर्मान्तः, तस्मिन् यथा। 'दिवः उत्साः' द्युलोकात् उत्साः, उत्सप्रभवा मध्या पापः। 'उदन्यवे' उदकमिच्छते लोकाय पागच्छन्ति प्राषि ·३१० निरुताम्। [ उत्तरषट कम, तथास्मन्मत्या प्रतिहयं माणा पागच्छतेति। उदन्युचातक इति केचित्। तस्य प्रेसतो यथा दिव उत्सा मेघा पाग- छन्ति, तथास्माकमागतेति, एवं तेषां योजना। "ऋभवः कस्यात् ? "उरु भान्ति-इति वा” ते हि बहु भान्ति दीप्यन्ते, उरुशब्दात् पूर्वपदम्, भातेरुत्तरपदम् । "ऋतेन भान्ति-इति वा" यच्चन सत्य न वा भान्ति, तदेवो- तरपदम्, पूर्वपदे विकल्पः। "ऋतेन भवन्ति-इति वा" भवतेर्वोत्तरपदम्, ते हि तेन सत्येन वा भवन्ति, यत्र न वा भवन्ति, भूत्वा देवत्वेन सर्वे युज्यन्ते । "तेषाम् एषा भवति"-॥ ३ (१५) । विष्टौ शमौ तरणित्वेन बाघतो मीसः सन्तो' अस्तत्वमानशुः। सौधन्वना ऋभवः सरचक्षस: संवत्सरे समष्टच्यन्त धौतिभिः । कृत्वा कर्माणि क्षिप्रत्वेन वोढारो मेधाविनो वा मर्त्तासः सन्तो अस्तत्वमानशिरे सौष- म्वना भवः सूरख्याना वा सूरमजा वा संव- तसरे समपृच्यन्त धौतिभि: मंभिभुर्विश्वा वाज इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य चयः पुचा बभूवुस्तेषां प्रथमोत्तमाभ्यां बहुवन्निगमा भवन्ति न मध्यमेन तदेतहभोश्च बहुवचनेन चमसस्य च संस्तवैन बहूनि दशतधौषु सूक्तानि भवन्त्या- दित्यरग्मयोऽप्यभव उच्यन्ते। उच्यन्ते। पगो यस्य ·११५.२पा० ४.] दैवतं काण्डम् । यदसस्तना गृहे तदृद्येदरभवो नानुगच्छथ ॥ अगोह्य आदित्योऽगूहनीयस्तस्य यदखपथ गृहे यावत्तत्र भवथ न तावदिह भवथेत्यङ्गिरसो व्याख्यातास्तेषामेषा भवति ॥ ४ (१६) । किं कृत्वा ? "विष्टवी शमी" -इति (१० सं० १, ९, ३०, ४)। कुल- स्येयमार्षम्। भार्भवे विनियोगः। 'विष्ट्री' 'शमी'-इति हे अपि कर्मनामनी। यतोऽजामितायै भाथकारः पूर्व तावत् निराह- कृत्वा" इति । 'शमी' "कर्माणि” कथम् ? 'तरणिवेन' "क्षिप्रत्वेन" क्षिणकारित्वेन, सर्वयन्नसम्पर्शनेन। 'वाघतः' “वोढार:” यजस्यानुष्ठातारः, मेधाविनो वा, न घमेधाविनः संवत्सरेण सकलं कर्म समाप. पयितुं शताः, ते तु संवत्सरेऽखिलं कृत्वा 'मर्तासः' मनुष्याः 'सन्त:' 'अमृतत्वम्' अमृतभावं देवत्वस् 'पानशः' "पान. शिरी” प्राप्तवन्तः । के पुनस्ते? 'सौधन्वनाः' सुधन्वनः पुत्राः, 'ऋभवः' 'सूरचक्षसः' "सूरख्याना:” सूर्यविख्याता:, सूर्यासमानदर्शनाः, सूर्यसमानग्रजाः वा। यत ईदृशास्त अत: 'संवार' संवत्सरावयवे वसन्तादिकाले 'समपृचन्त' समयुज्यन्त, 'धीतिभिः' “कर्मभिः” अतश्च देवा प्रभवविति । ऋभुः, विश्वा, वाजः-इति सुधन्वनः पाङ्गिरसस्य वयः पुत्राः बभूवुः"-इति। पार्भवाणां मन्त्राणां स्वभावोपप्रद र्शनार्थमाह-"तेषां प्रथमोत्तमाभ्याम्" भुणा वाजेन च "बहुवबिगमाः भवन्ति" "न मध्यमन" विश्वा, सहि पार्भ- प्राणां मन्त्राणां स्वभावः। "तदेतत्" उचते-"ऋभोय ·निरुताम् । [ उत्तरषट्कम, बहुवचनेन चमसस्य च संस्तवेन बहनि दयतयौषु सूत्रानि भवन्ति। । तद्यथा- “इदं तीयं सवनं कवीनामृतेन ये चमसमैरयन्त"- इति। - चरभवः “पादित्यरश्मयोऽप्य भव उच्यन्ते"-इति। अभिधययभि- चारमुपप्रदर्शयति। क्व च पुनस्त उच्चन्त ? यत: पठति- "अगोद्यस्य यदसस्तना"-इति । “उ इत्खमा पकणोतन वर्ण निवत्वपः स्वपस्यया नरः ॥” इति (ऋ० सं० २, ३, ६, १)। दीर्घतमस पार्षम्। जगती। 'उहत्सु' ये उन्नता: प्रदेशाः भुवः अद्धिरनाक्रानाः, तेषु 'अम्म' लोकाय उपकरिष्यष्यन्तो यूयम् 'अलणोतन' प्रतिसंवत्सरं कुरुध्ये। वण कुशादिवर्षेणादित्यमण्डलादौ वत्तमानाः। 'निवत्सु' पुनर्निम्नेषु भुवः प्रदेशेषु 'अप' उदकं कुरुवं । 'स्वपस्यया' लोकानुग्रहप्रवृत्तया वर्ष- क्रियया हे 'नरः !' । किञ्च, 'अगोह्यस्य' योऽयम् “अगोधः आदित्यः, अगूहनीयः” न गुहितु शक्यः केनचिदपि, “यस्य" 'यदमस्तना ग्राहे' यावदस्य मण्डले सुप्ता इव निगूढा भवथ । “तवेदमभवो नानुगच्छथ”। हे ऋभवः ! “यावत् तत्र" निगूढा "भवथ" रात्रौ, न तावदिह “भवयं” ततश्च युभहि. नाभावे निरालोकोऽयं लोकः सम्पद्यते। एतद वो माहाभाग्य. महमनुकौतयामि, ते यूयमिदं नामास्माकं कुरुतेति । "प्रङ्गिरसः" "व्याख्याताः” एकवचनेन, “पङ्गारवङ्गिराः" -इति ॥ "तेषाम् एषा भवति"-॥ ४ (१६) । विरूपास इषयस्त इम्भौरवैपसः। ते ।

·११५० पा० ६ष. ] दैवतं काण्डम् । अङ्गिरसः सूनवस्ते पस्नेः परिजन्तिरे। बहु- रूपा ऋषयस्ते गम्भौरकर्माणो वा गम्भौरमज्ञा वा ते अङ्गिरसः पुत्रास्ते अग्नरधिजन्जिर इत्य- ग्निजन्म पितरो व्याख्यातास्तेषामेषा भवति ।५ (१७)॥ "विपास:-इति (ऋ० सं०८, २, १, ५)। नाभाने- ट्रिटस्थार्षम्। अनुष्टुप् । पाठिके षष्ठेऽहनि विनियोगः 'विरूपाः' नानारूपाः। के पुनस्ते? इति-ऋषयः' अवित- थस्य ब्रह्मणो द्रष्टारः । न केवलं पश्यन्ति, अपि च 'गम्भौर- वेपसः' अप्रमेयकर्माणः, अप्रमेयबुद्धयो वा। कृष्थनेकत्व कतमास्त ? इति-"ते अङ्गिरसः सूनवः” येऽङ्गिरसः सुनवस्त एते विवक्षिताः । कदा पुनस्त अङ्गिरसो जजिरे ? प्रत पाह -"ते अग्नेः परिजनिर-इति। अग्नित्वमापत्रस्याङ्गिर- मोऽधि सकाशात् ये जतिरे। से एते विरूपाः गम्भौरवेप. सब ममेदं नाम कुर्वन्विति ॥ "पितरः” “व्याख्याता:” “धोम पिता"-इत्यत्र ॥ *तेषाम् एषा भवति"---॥ ५ (१७) । उदौरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यास': । असु व ईयुरखका मत- जास्ते नो ऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ उदौरता- मवर उदौरतां पर उदौरतां मध्यमाः पितरः सोग्याः सोमसम्यादिनस्तेऽसुये प्राणमन्वौयु- रहका अनमिनाः सत्वज्ञा वा यज्ञना वा ते २३-नि-२० ·३१४ निरुताम् । [उन्तरषट्कम, न आगच्छन्तु पितरो ह्वानेषु माध्यमिको बम इत्याहुस्तस्मान्माध्यमिकान् पिसन्मन्यन्तेऽङ्गिरसो व्याख्याताः पितरो व्याख्याता भगवो व्याख्याता अथर्वाणोऽथनवन्तस्थवतियरतिकर्मा तत्प्रतिषे- वरषामेषा साधारणा भवति ॥ (१८)। "उदारतामवर---इति . (ऋ. सं० ७, ६, १७, १ । य. वा० सं० १८, ४८)। शगुस्याषम्। पिटमेधे विनियोगः । ये तावत् अवर' 'पितरः पृथिवीमाश्रिताः, ते तावत् 'उदो. रताम्' ऊव गच्छन्तु। अथ पुनर्ये ‘परासः' “पर” द्युलोक- माश्रिताः, तेऽप्युदोरताम्, तेषामप्यप्रयुतिरस्तु, मुच्यन्तां वा नदधिकारप्रक्षये। 'उन्मध्यमाः' पितरो येऽपि 'मध्यमाः' मध्यस्थानाश्रयाः, तेऽप्युदौरताम् उत्तमं लोकमाश्रयताम् । 'साम्यासः' "सोमसम्पादिनः” कर्मण्यङ्गभावमुपगच्छन्तो ये मोमं सम्यादयन्ति। किम्पकाराः ? 'असु यः ईयुः' प्राण- मात्रमूर्तयः, अस्थूलविग्रहाः। ‘अकाः' "अनमित्राः” परं साम्यमुपगताः। 'ऋतज्ञाः' यथावत् सत्यवेदितारः, यज्ञस्य य एवमादिगुणयुक्ताः 'पितरः' ते 'नः' अस्माकम अवन्तु' नित्यम् आगच्छन्तु" 'हवेषु' आ“हानेषु।- इत्वं तदाशास्महे ॥ "माध्यमिको यम इत्याहुः" नैकताः। तस्मात पितृन माध्यमिकान् मन्यन्ते" स हि तेषां राजेति । प्रत उत्तर "अथर्वाणः (१३)” "भृगवः (१४)"- इत्यते पद समानाते त चैतयोः समस्तयोः मले के वा वा। - ·११५० २पा० ७० ] दैवतं काण्डम् । स्तुतिरस्ति, अस्ति तु पित्रङ्गिरोभृगुभिः साधारणस्तुतिः । यतस्तनिर्वचनाय प्रसङ्गमाणानभिप्रेत्याथर्वशब्दनिर्वचन प्र. सङ्गात् ब्रवीति-"अङ्गिरस:” “व्याख्याता:" (३१२ पृ.), येऽस्या मृचि वक्ष्यमाणायाम,-"पितरः” “व्याख्याता." (३१३ पृ.),-"भृगवः” “व्याख्याता:" ॥ “अथर्वाण:” कस्मात् ? ते ह्येते “पथनवन्तः” किमिदमथ- नम्, येन ते तहन्तः ? अत आह-"थर्वति: चरतिकर्मा" गच्छत्यर्थः। ततः किम् ? “तत्प्रतिषेधः” पुरस्ताद कारः, न थर्वन्ति-इति अथर्वाण:, स्थिरप्रकृतयो हि ते ॥ "तेषाम् एषा साधारणा भवति"-अङ्गिरःप्रभृतीनाम् ॥ ६ (१८)। अङ्गिरसो नः पितरो नववा अथर्वाणो भगव: सोग्यासः। तेषां वयं समतो यन्तिगना- मपि भद्र सौमनसे स्याम ॥ अङ्गिरसो नः पितरो नवगतयो नवनौतगतयों वाथर्वाणो भगवः सोम्या: सोमसम्पादिनस्तेषां वयं सुमती कल्याण्यां मतौ यन्नियानामपि चैषां भद्र भन्दनौये भाजनवति वा कल्याणे मनसि स्या- मेति माध्यमिको देवगण इति नैवताः पितर इत्वाख्यानमवाथषय: स्तयन्ते ॥ ७ (१६) । “अङ्गिरसो नः पितरः” इति (१० सं० ७, ६, १५, १। य० वा० सं० १८, ५०)। यमस्यार्षम्। त्रिष्टुप् । 'अङ्गिरसः' 'नः' अस्माकम् ‘सोन्यासः' "सोमसम्पादिनः" नित्यं 'मुमती' ·ई निरुताम् । [उत्तरषट्कन्, "कल्याण्यां मतौ” वर्तन्ते । 'पितरः' च 'नवग्वा:' "नवगतयः" पिटयज्ञानागन्तु येषां प्रतिमासं नवा गतिर्भवति, “नवनीत- गतयो वा" नवनीतं प्रति येषां मनसो गतिरिदमस्माकमिति, ने नवग्वाः। विज्ञायते हि-"स्वयं विलीनं पितृणाम्" इति। पितरचैवंलक्षणा:-'अथर्वाण:' च 'भृगवः' च, य एते “सोमसम्पादिन:” अस्माकं “कल्याण्यां मतौ” “वयम्" अपि तेषां 'सुमतो' "कल्याण्यां मती" उपकारप्रवृत्तायाम, 'यज्ञियानाम्' यन्जसम्पादिनाम् 'स्याम' । अपि च तेषां 'भद्र' "भन्दनीये" स्तुत्ये 'सौमनसे' "कल्याणे मनसि” 'स्याम' । "भाजनवति” वा, येन मनसा भाजयन्ति अभिमतैरथैः स्तोत. स्तस्मिन् शोभने च सङ्कल्पे शोभने वा अध्यवसाये स्याम इत्यर्थः ॥ . "माध्यमिको देवगण:-इति नैरुताः" । ऋभवः, अङ्गि- रसः, भृगवः, अथर्वाण:-इति, स्तुत्य पपत्तेः, देवतापदमध्ये समानानादेकैकश एषां देवगण इति नैरुता मन्यन्ते । “पितर इत्याख्यानम्" को विशेष: ? प्रन्यादिदेवतापदविपर्य- यस्तधर्मदेवताप्रकार एवायं य एते पितरो नामत एव भु- सनत्क मारादयः इत्याख्यानविदः स्मरन्ति । अमावपि मन्त्राणां विषय इत्यु पेक्ष्यः । अपि च देवगणा एते उत पितरः ? इति । कुतो विचार: ? ऋभव:, अङ्गिरसः, भृगव:- इत्येवमादीनामभिधानानामृषिषु प्रसिहेः। “प्रथापि" इद- मपरं कारण मृषय एवैत इति,-यतोऽन्योऽपि रषयः स्तूयन्ते । तद्यथा-वसिष्ठाः ॥ ७ (२८) । सूर्यस्येव वृक्षयो ज्योतिरेषां समुद्रस्येव महिमा गंभीरः। वातस्य व प्रजवो नान्येन - - ·११५० पा. एख] दैवतं काण्डम् । स्तोमो सिधा अन्वेतवे वः ॥ इति यथा प्राप्ता त्रामोतेस्तेषामेष निपातो भवत्यै न्द्रना- मचि ॥८(२०)। . ? सूर्यस्येव वक्षयः" इति (३० सं० ५, ३, २३, ३)। इन्द्र स्वार्षम् । 'सूर्यस्येव ज्योतिः' यथा सूर्यस्य दीप्तिरवभामिका नाम्, एवम् 'एषाम् वसिष्ठानां 'वक्षथः' वचनस्य दीप्तिः अधिदे- वादिगतानामनाममन्द हेनावमासिका वाऽर्थे । अपि च न केवलमेषामसन्दिग्धार्थानि वचांसि,-गम्भीराणि च, महा- र्थवन्ति गम्भीरार्थतया दुरवगाहानि। यत आह - “समुद्र स्येव महिमा गभीरः”। यथा उदकमपरिमेयं समुद्रे, एव मपरिमेयार्थानि। सत्यपि च महार्यत्वे नेते विलम्बितस्तुतयः. किन्तर्हि ? “वातस्य व प्रजवः”। प्रकष्टो जव प्रा प्रतिपत्ति: राष्ट्रषतां वर्णपदवाक्येषु निर्मलमनोवायत्तौ शब्दार्थावसहन प्रतिपद्यते। अपि चैवमतिमहानुभावा एते, नेतेषामन्च- स्तोता वचनपदवीमनुगन्तु शक्तः । यतो बवीमि-'नान्चे न, केनचित् स्तोत्रा हे 'वसिष्ठाः!' । प्रत्यक्षीकृत्योत्तरेण पाटेन प्रवीति-एषः 'स्तोमः' इयं स्तुतिः, भावत्को, असन्दिग्धार्थी, गम्भौग, अविलम्बिता च। 'न अन्य न अन्वे तवे' नानुगन्तु- मन्येन शक्या, क एनामनुकरिष्यतीति स्तुतिपरितुष्ट इन्द्रो वसिष्ठानस्तोत् ॥ एवमृषयोऽपि स्तूयन्ते इति प्रदर्शनमप्यस्तोति मन्वाणां विषय इति ॥ अपर पुन:-"सूर्यस्य व वक्षयः”। सूर्य तेजःसमान- दोसीरस एते वसिष्ठाः तेजखिनः, समुद्रोपमगम्भीरखभावाच, ।

·निरताम् । [उत्तरषट्कम्, शीघ्रगतयश्च, मर्वताप्रतिहतजवाः, नेतेषामन्यन गतिरनुगन्तु शक्यति वर्णयन्ति। "पास्या:" अपोन्द्रसहचारिण ऋषयः, एकतहितत्रिताः, ते इन्द्रेण मह चेकरिति विज्ञायते। सम्वादयोऽप्येतस्मादेव दर्शनादृषिपने मध्यस्थानाः। ते कस्मात् । “पापोते:” पापुः वन्ति हि ते स्तुतिभिः स्तुत्यान् ॥ "तेषाम् एषः निपात: भवति ऐन्द्रयाम् ऋचि" इन्द्रो यस्यां स्तूयते, तस्याभूचि-॥ ८ (२०) ॥ स्त षेयं पुरु वर्षस मुवमिनतममाप्तर- माधानाम् । आ दर्षते शवसा सप्त दानून प्रसाक्षते प्रतिमानानि भूरि ॥ स्तोतव्यं बहुरूपमुलभूतमौखरतममाप्तव्यमाप्तव्यानामाह- णाति यः शवसा बलेन सप्त दातनिति वा सप्त दानवानिति वा प्रसाक्षते प्रतिमानानि बहूनि साक्षतिराशो तिकर्मा । (२१)। इति एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥११, २॥ "स्तुषेयं पुरुवर्षसम् -इति (ऋ० सं०८, ७, २, १)। बृहदिवस्याषम्। महाव्रते विनियोगः । 'स्तुषेयम्' “स्तोत- व्यम्” अहं स्तोमि इन्द्रम् । किंलक्षणम् ? 'पुरुवर्षसम्' “बहु. रूपम्” 'कृवम्' “उरुभूतम्" 'इनतमम्' "ईश्वरतमम्" 'पास्यम् पात्यानाम्' ऋषीणां स्तुतिभिः अतिशयेन “पाप्तव्यम्" 'पादर्षते' “पादृणाति” य: 'भवसा' “बलेन" पादारयति । दाम्न' "सप्त दातृन" मेघान्, अमरान् वा किम् ? 'सप्त ·११५० पा० रख०] दैवतं काण्डम् । ११८ "दानवान्” नमुचिप्रभृतीन् । पृथकपक्षे-केन ? 'शवसा बलेन पादारयति । 'प्रसाक्षते' च, य प्राप्नोति अभिभ. वति च 'प्रतिमानानि' 'भूरि' “बहूनि” प्रपि। तदुक्तम्- यैरेनं प्रतिमिमते,नैनं तानि दम्न वन्तौति न वा केता पाद अवन्ति भूर्ण यः” इति च (ऋ० सं० १, ४, २०, २) । "साक्षति: आमोतिकर्मा" ॥ ८ (२१) । इति ऋज्वर्थायां निरुतहत्तौ षोड़शस्य (एकादशस्य) अध्यायस्य हितीयः पादः ॥ ११, २ ॥ तृतीयः पादः। अथातो मध्यस्थानाः खियस्तासामंदितिः प्रथमागामिनी भवत्यदितिाख्याता तस्या एषा भवति ॥ १ (२२)॥ “अथ अतः मध्यस्थानाः स्त्रियः" । बहुवचनविशिष्टस्य मध्यमस्य गणशोऽवस्थितस्य विभवो व्याख्याताः। लिङ्ग- विशिष्टस्येदानी यथासमाबायमेव व्याख्यातव्यः, तदर्थं पुन- विशेषतोऽधिकारवचनम् 'प्रथात:'-इति । मध्यमासां स्थानः मिति 'मध्यस्थाना:'-इति। काः पुनः ताः ? 'स्त्रियः' इति, वक्ष्यन्त इति शेषः। “तासाम् अदितिः प्रथमागामिनी भवति" । सा कस्मात् ? उक्त हि-प्रदौना देवमाता"-इति ॥ "तस्या एषा भवति"-1१ (२२)। दक्षस्य वादिते जन्मनि ते राजाना मित्रा- घरुणा विवाससि। घबर्तपन्थाः पुरु रखो ·निरुताम् । [उत्तरषट्कम, अयं मा सप्तहोता विषु'रूपेषु जन्म'सु ॥ दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते कर्मणि राजानौ मिवा- वरुणौ परिचरसि विवासतिः परिचायां हविष्मान् आविवासतीत्याथास्तर्वार्त्तपन्या त्वरमाणपन्था बहुरथो अर्यमादित्योऽरोन्नि- यच्छति सप्तहोता सप्तास्मै रश्मयो रसानभि- सन्नामयन्ति सप्पैनमुषयः स्तुवन्तीति वा विषम- रूपेषु जन्मसु कर्मसूदयेष्वादित्यो दक्ष इत्या- हुरादित्यमध्ये च स्तुतोऽदितिर्दानायणौ । अदिते दक्षो' अजायत दक्षावदितिः परौति च॥ तत्कथमुपपद्यत समानजन्मानौ स्थाता- मित्यपि वा देवधर्मणेतरेतरजन्मानौ स्याता. मितरेतरप्रकृतौ अग्निरवदितिरु च्यते तस्य षा भवति ॥ २ (२३) ॥ “दक्षस्य वादिते"-इति (ऋ० सं०८, २, ५, ६)। गय- स्थार्षम्। वैखदेवे शस्यते। अहोरात्रे मित्रावरुणौ, तयोर्या सन्धिवेला, तस्यां प्रथममवश्यायरसानुप्रदानसम्बन्धात्तां मध्यमामदितिमभिप्रेयोच्यते ।-"दक्षस्य वादिते” इति । 'वा'शब्दः किमर्थः ? यदा दक्ष आदित्यः, त्वत्तो जातः, त्वं वा प्रादित्यात्, सन्धिवेलानन्तरं धादित्यस्योदयो जन्म, तदेवास्य व्रतधर्म। तदुक्तम्-“कर्मजन्मानः" इति। प्रथ ·११५० पा० रख० ] दैवतं काण्डम् । ३२१ ? , तदेवं 'दक्षस्य' 'जन्मनि' उदये चाईवर्त्तिन्यादित्य, यतो वा लब्धात्मिकात्वम्। अध्यहोरात्रे उभे 'विवासमि' परिचरसि, सर्वतो व्यानोषि, अनाहाप्नोषि मित्रम्, अईन च रात्रि वरुणम् । 'राजानौ' सर्वलोकेशरी, खाधिकारयुक्तावितिकर्त- व्यतासु, नदधीनत्वात् प्रवृत्तरिति। किंलक्षणो यो दक्षः तस्य जन्मनि ? इति, यत पाह-'अतूर्त पन्या:' योऽयमादित्यः “प्रत्वरमाणपन्थाः” प्रत्वरमाणः पथि वर्तते, नियतगतिः प्रतिमुहत्तं प्रत्यहञ्च। 'पुरुरथः' बहुरहणः । 'भर्यमा' अरी- णान्तमसावियन्ता। 'सप्तहोता' "सप्तासी रश्मयः रसानभि- सत्रामयन्ति तदस्य सप्त होटत्वम्, “सप्तैनमृषय पाह्वयन्ति" नमन्ति,-स्तुवन्ति वसिष्ठाद्याः, तहाय सप्तहोटत्वम् । 'विषुरूपेषु जन्मसु' “विषमरूपेषु" अन्यसिंबान्यस्मिच नभसः प्रदेशे प्रयमुदेति, मण्डलान्तरं मण्डलान्तरं हित्वा दक्षिणी- त्तरायणयोस्तदस्य विषमरूपत्वं विषमजन्मता. ततो लब्धा. मिका तं वा जनयन्ती। या त्वमेतौ मित्रावरुणो परिचरसि, त्वमिदं नामास्माकं कुरुष्व त्वं तदाशास्मह।-इति समस्तार्थः । अथवा 'दक्षस्य वा' यदा दक्षस्त्वत्तो जातः, 'व्रते' च 'कर्मणि' प्रवृत्तः। खाधिकारयुक्तोऽयम् 'अतूर्त पन्थाः' “पुरु- रथो' -जन्स" । य एष वर्तते भगवानादित्यः । अथ तदा मित्रावरुणो विवासस्याशाम।-ममैतावपि पुत्रत्वे लोकाप. कारित्वेन सम्यग्वतैयातां यथेष दक्ष इत्येतिहासिकपक्षे सा योजना॥ "विवासतिः परिचर्यायाम्"- एत्यत्र निगमः । -"हवि- मान् पाविवासति”-इति (१० सं० १, १, २३, ३) ॥ “यो अग्निं देववीतये हुविभान् प्राविवासति। तस्मे ·निरुतम् । [उत्तरषटकम्, - पावक मृडय।" (० सं० १, १, २३, ३)। मेधातिरार्षम् । गायत्यानुगमने. पूर्णाहुतिरनया हयते । 'पावक! प्रग्न ! 'देववीतये' देवभोजनाय 'हविभान्' हविःम- प्रयुक्तो यस्त्वाम् 'प्राविवासति' परिचरति, तस्मै 'मृडय' उपदयां रक्षां कुर्वित्य तदाशास्महे । "आदित्यो दक्ष इत्याहुः” देवतासतत्वविदः। केन दर्श- नेन ? “प्रादित्यमध्ये च स्तुतः” । चशब्दो हेत्वर्थः, यस्मादादि- त्यमध्ये स्तुतः, स्तुतिप्रामाणिका हि ते देवतासतवचिन्तां प्रति। कथमादित्य मध्ये स्तुतः । इति “मा गिरः” इत्य - पक्रम्य ब्रवीति (ऋ० सं० २, ७, ६, १)।-"तुविजातो वरुणो दक्षो अंश:"-इति आदित्यमध्ये स्तुतेः आदित्य एवासौ इति । यद्यवं नन्विदमपरं विरुध्यते-यदैतिहासिका आहुः "अदितिदक्षायणी" - इति । उभयमपि चैतम्मिविगमे श्रूयते-श्रादित्यो दक्षो दाक्षायण्यदितिरिति । "अदितुर्दक्षो अजायत दक्षाहदितिः परि। भूर्ज' उत्तान- पंदो भुव पाशी प्रजायन्त”-इति (ऋ० सं० ८, ३, १, ४) । अदितर्दाक्षायण्या पार्षम्। उत्तानप्राद्राजा कश्चिद यः पुराणेऽपि स्मर्यते, ततस्तावक नाम कश्चिज्जज्ञे । ततोऽपि 'भुवः' पाया.' दिशोः 'प्रजायन्त' दिक्प्रजननभाषमसौ कथमपि बिभर्ति, देवताजन्मप्रतिक्रियया वा। 'अदितेर्दक्षः' 'प्रजायत' प्रादु- बभूव। 'दचात्' 'उ' च 'परि' अधि सकाशात् 'अदितिः' प्रादुर्बभूव ॥ "तत्" इतरेतरविरुई “कथमुपपोत ? समाधानं वौति-"समानजन्मानौ स्यातामिति”। सम- नन्तरजमानो समानजन्मानौ यथोपवर्णितं मन्चे "दस्य वादिते-इवन । "अपि वा देवधर्मेण" महदात्मना तद्यथा--- .. यत: प्रति.

·११५. ३पा०३ख० ] दैवतं काण्डम् । अदितिमपेक्ष्य तस्याः कारणत्वं च कायं त्वच दक्षस्य, अथवा महदात्मना दक्ष मपेक्ष्यादित: कार्यत्वम् । एवं कत्लो. तम्-"इतरेतरजमानी"-"इतरतरप्रकृती" इति ॥ अधुना व्यभिचारं दर्शयति-"अग्निरप्यदितिरुच्यते"- इति। "तस्य” अग्ने रदितिशब्दवाचले “एषा भवति". ।२(२३) ॥ - यस्मै व सु'द्रविणो ददाशोऽनागास्व- मंदिते सर्वताता। यम्भद्रण शवसा चोदयासि प्रजावता राधा ते स्याम ॥ यस्मै त्व' सुद्र- विणो ददास्यनागास्वमनपराधत्वमदिते सर्वास कमततिष्वाग बाङ्पूर्वाह्नमेरेन एते: किल्विषं किल्भिदं सुकतकर्मणो भयं कौर्तिमस्य मिन- तौति वायं भद्रण शवसा बलेन चोदयसि प्रजावता च राधसा धनेन ते वयमिह खामेति सरमा सरणात्तस्था एषा भवति ॥ ३ (२४) ॥ “यस् त्वं सुविणः” इति (ऋ० सं० १, ६, ३२, ५) । कुत्स स्यार्षम्। प्रातरनुवाके विनियोगः । हे 'मुद्रविण' सुधन ! 'अदिते !' अग्न ! 'यौ' 'त्वं' 'ददाशः' 'ददासि'। किम् ? इति-'अनागास्व' "अनपराध ! त्व" 'सर्वताता' "सर्वासु कर्मततिषु" इष्टिपशसोमलक्षणासु अवैगुण्य करोषि। 'यं' च 'भद्रेण' 'शवसा' 'बलेन' खजात्यविरोधिना, 'प्रजा. वता' व 'राधसा' प्रजासंयुक्तो न च धनेन त्व 'चोदयासि' ·- ३१४ निरुतम् । [उत्तरषट्कम, "वोदयसि" अनुरहासि । ते वयमेवानुराधास्तव 'स्याम'।- पत्ये सदाशास्महे। "प्रागः पापर्वाहमः" अवश्यमेवैतदागच्छति कर्तार- मित्यागः । प्रसङ्गादाह-“एनः एते:। तदप्येवमेवावश्य- मेवैति। यदेतत् “किल्विषम्” एतत् “कोति भिनत्ति” । "सरमा” देवशुनौत्यौतिहासिकपक्षण, माध्यमिका वाक् नैरुतपक्षेण, सा कस्मात् ? “सरणात्” गमनात् । "तस्या एषा भवति" ~ ॥ ३ (२४) । किमिच्छन्ती' सरमा प्रेदमानड् दृरे बध्या अगु'रिः पराचैः। काहितिः का परित- म्यासौत् कथं रसाया अतरः पयामि ॥ किमिच्छन्तौ सरमेदं प्रानड् दूरे ह्यध्वा नगु- रिजङ्गम्यतेः पराञ्चनैरचितः का तेऽस्माखर्थ- हितिरासोत किं परितकनं परितम्या राचिः परित एना तक्म तक्मे त्युष्णनाम तकत इति सतः कथं रसाया अतरः पयांसोति रसा नदी रसतेः शब्दकमणः कथं रसानि तान्युदकानौति वा देवशुनौन्द्रेण प्रहिता पणिभिरसुरैः समूद इत्याख्यानं सरखतौ' व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥ ४ (२५)॥ "किमिच्छन्ती"-इति (१० सं ८, ६, ५, १)। देव घणयः किलासुराः देवगवोरपजङ्गः। ततः किलेन्द्रस्तदन्व।

·११५० ३पा० ४.] दैवतं काण्डम् । ३२५ महानध्वा प्रणाय तदालयं सरमा प्राहिणोत् । तेच देवपणयः तां दृष्ट्वा पप्रच्छुरनयर्चा-"किमिच्छन्ती' मरमा" इति। 'इदम्' अस्मबिवासस्थानं सरमा 'किमिच्छन्ती' किमस्मत्तः प्रार्थ- यन्तौ 'प्रानट' प्राप्तवतो? कदाचिदप्यनागतपूर्वेति। अपि च 'दूरे यध्वा' महदेतदध्वानं न यदृच्छया शक्यमागन्तुम्, य एव 'जगुरिः' स्यात् भृशन्ता, स एवं शक्त आगन्तुम् । 'परा:' “पराञ्चनैरचितः” पराङ्मुखैः अञ्चनैर्गमनैः प्रचितो गतः, विप्रकष्टो देवनिवासात्। यतो ब्रूमः-हे सरमे ! 'कास्मेहितिः' "का तव प्रस्माखर्थहिति:" अर्थस्याभिधानम् ? कोऽस्मत्तोऽर्थस्तव प्राप्तव्योऽभिप्रेत बासौद ? येनायमति- व्यवसित आगन्तुम् । अपि च 'का परितक्म्या. सौत्' “किं परितकनम्” ? अपि नाम सुखा रात्रिः अन- तरा तवासीत् “परितक्म्या रातिः”। “तक्म त्यष्णनाम" । तकतर्गत्यर्थस्य, सर्वतो हि तद गतं भवति । तदेनामुभयतः परिग्रह वर्तते इति परितक्म्या रात्रिः। अपि च "कथं रसाया प्रतरः पयांसि"। "रसा" नाम "नौ” अध्यर्धयो- जनविस्तारा, तस्याः पयांस्यतिदुस्तराणि कथमतरः कथन्ती- वत्यसि ? अथवा “कथं रसानि तान्युदकानि” अपि नाम खादूनि, अपि बान्तायास्तवान्तरावासाः केष्वासविति । “देवशुनीन्द्रेण प्रहिता"-इति निदानप्रख्यापनं मन्या- र्थाभिव्यक्तये। “समूदे" संवादं कृतवतीत्यर्थः । इत्याख्यान. विदः एवं मन्यन्त। वाक्पचे तु चिरकालीमष्टिव्युपरमे कदाचिदभिनव- मेघसंप्रवे सइसैव स्तनयिन सुपश्रुत्य कुत इयं माध्यमिका वाक् चिरेशागतेति सितस्तामसूयबिव ब्रवीति-"कि- मिच्छन्ती मरमा"-इति । पदममको चिरमनागन्य ला-नि-२८ ?

·३२६ निरताम् । [उत्तरषट कम 'सरमा माध्यमिका वाक् 'किमिच्छन्ती' 'प्रानट' प्राप्तवती? प्रपि च दूरे हि अवा' चिरकालश्रुतयमस्माभिः 'जगुरिः' भणं यो गन्ता स्यात, सचिरविच्छिन मेतहर्षवर्म पुनरागच्छेत्सत- नुयात् 'पराचैः' 'पराम,खैः,-एतदचिन्य चिरनष्टमित्यर्थः । अपि च 'काहिति:' किमस्माखर्थाभिधान मासीत् । पूर्वतव हे सरमे ! येनागमः, किं वा न जातं येनापुनरा. गमः। अपि च चिरपोषितायास्तव किं परितकनमासीत् ? अन्तरिक्षनद्या प्रपि महत्या 'रमाया:' 'कथमतरः पयांसि' कथ मतिबम्युदकानि सोभ्यात्मानं प्रतिलब्धवत्यसि ? इति वा, “वाग्व सरमा"-इति हि विज्ञायते । “मरखतौ” “व्याख्याता"-"नदीवत्" इति,-"तो. हे वतावत्"-इत्यु तमिदन्तत् । "तस्या एषा भवति"- ॥ ४ (२५)॥ पावका नः सरखती बाजेभिर्वा जिनौ- वतौ। न वष्टु धियावसुः ॥ पावका नः सरखत्यन्नैरन्नवतो यन्न वष्टु धियावसुः कर्म- वसुस्तस्था एषापरा भवति ॥ ५ (२६) । "पावका नः सरखती"-इति (P० सं० १, १, ६, ४ । य० वा० सं० २०,८४)। मधुच्छन्दस पार्षम्। प्रउगे विनि- योगः, सारखते च हविषि 'पावका' प्रक्षारयन्त्युदकेन । का पुनरसौ ? इति-'सरस्वती' माध्यमिका वाक् । “वाजे. भिर्वाजिनीवती" प्रबन, हविषोदकेम वा, तहती। 'यजम्' एतमस्माकम्, 'वाजमि:' “पत्रैः” युक्त 'वष्ट' काम- यताम्। अथवा गादिभावमापना देवान् प्रति वहत, ·एषा अपरा ११५० पा० ख० } दैवतं काण्डम् । वक्ष्यति हि “तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति" - इति । 'धियावसुः' कर्मधना ॥ “तस्या भवति"-स्फुटतरोदकलिङ्का ।५ (२६॥ महो अर्णः सरखती प्रचेतयति केतुनी । धियो विश्वा विराजति॥ महर्णः सरस्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति केतुना कर्मणा प्रजया वेमानि च सर्वाणि प्रज्ञानान्यभि विराजति वागर्थेषु विक्रयते तस्मान्माध्यमिकां वाचं मन्यन्ते वाग्व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥ ६ (२७) । "महो अण: सरस्वती"-इति (ऋ० सं० १, १, ६, ६) । पूर्ववदा विनियोगश्च । 'महो अर्णः' महदुदकं 'सरस्वती' माध्यमिका वाक, किरोति ? 'प्र चेतयति' “प्रज्ञापयति" प्राविःकरोति वर्षभावेन। केन पुनरावि:करोति ? 'केतुना' खन “कर्मणा, प्रजया वा" न च्याप्रज्ञानवत्यबलिष्ठा चैत. छता कर्तुम्। एवं चोदक्रमावि:कुर्वतो "धियो विश्खा वि राजति"। "सर्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति"। कथम् ? उदकादवम्, प्रवाअज्ञानमित्येवं सर्वप्रज्ञानानामसावीष्ट इति॥ "वाक् पर्थेषु विधीयते-इत्य पपत्तिवचनम्। के पुनर्वा. रोऽर्थाः ? "चम जर्जन्दुदु पयामि"-द्रव्येवमादयः, छद्र- काधिकारखक्षणाः। तेष्वियमपि सरस्वती विधीयते "सो पर्ष:"-बालेवमादिषु । “तामाध्यमिको बाचं मन्यन्ते' रताः।

·३२८ निरुक्तम् । [उत्तरषटकम् “वाग्” वक्तव्या। सा पुन: “व्याख्याता"-"वचेः" इति ॥ "तस्या एषा भवति"-1 (२७)। यहाग्वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री' देवानां निषसाद मन्द्रा । चतम ऊर्ज'न्ददुह पयामि के खिदस्थाः परमञ्चगाम ॥ यहाग्वदन्त्यविचे तनान्यविज्ञातानि राष्ट्रौ देवानां निषसाद मन्द्रा मदना चतस्रोऽनु दिश ऊज दुदुहे पयांसि क खिदस्याः परमं जगामेति यत् पृथिवौं गच्छ- तौति वा यदादित्वरज्मयो हरन्तीति वा तस्या एषापरा भवति ॥ ७ (२८)। यहाग्वदन्ति" इति (१० सं० ६, ७, ५, ४)। नेमस्या- धम्। सारखते पशौ विनियोगः । यदा माध्यमिका 'वाग्व- दन्ती' निर्वच यन्ती। कानि ? 'अविचेतनानि' "अविज्ञाता- र्थानि" शब्दरूपाणि स्तनयित्न लक्षणानि। 'राष्ट्री' ईकरा, माध्यमिकानां, देवतानाम् । 'निषसाद' निषौदति, व्यापृणोति प्रात्मानं वर्षकर्मणि। 'मन्द्रा' “मदना" हर्षकरी, तर्पयित्री वा लोकस्य । पथ तदा किम् ? इति-"चतम जर्ज दुदुहे पांसि । 'चतनः' दिशः प्रत्यनुदिशव 'दुदुहे' दुग्ध, प्रवरति, -'जर्जम्' पत्र ‘पयांसि' उदकानि। तेषां च पयसां "क खिदस्याः परमं जगाम"। तानि निष्पाद्यौषधीगच्छन्ति । कुतो वा प्रतिसंवत्सरं पुनरागच्छन्तीति ? कस्तत्वं जगाम' जजान। यानि पृथिव्यामवतिष्ठन्ते, यानि चादित्यरश्मयो हरन्तीति। एवमनुपक्षीणपयलेयमिति श्रूयते ।

·११५० ३पा० ९ख०] दैवतं काण्डम् । ३२८ "तस्या एषा अपरा भवति"- । सा पुन: किमर्थम् ? अयमेव वाक् सर्वप्राण्यन्तर्गता माध्यमिको सर्वार्थाभिवादिनी भवतीति विभूत्यु पप्रदर्शनार्थम् ॥ ७ (२८) । देवौं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्ट्रेषमूर्ज दुही- ना धेनुर्वागसमानुप सुष्ट तैतु'॥ देवौं वाच- मजनयन्त देवास्तां सर्वरूपाः पशवो वन्ति व्यक्तवाचश्चाव्यक्तवाचश्च सा नो मदनान्नञ्च रसञ्च दुहावा धेनुर्वागस्मानुपैतु सुष्ट तानुमतो राकेति देवपत्न्याविति नैरुताः पौर्णमास्याविति यान्निका या पूर्वा पौर्णमासौ साऽनुमतिर्योत्तरा सा राकेति विज्ञायतेऽनुमतिरनुमननात्तस्या भवति ॥८(२६)॥ "देवीं वाचमजनयन्त”-इति (ऋ० सं० ६, ७, ५, ५) । तदेवार्षम्। 'देवों' दात्रीमुदकानाम्, यां वाचम्' 'प्रज- नयन्त' माध्यमिकाः 'देवाः' 'ताम्' एवैतां यथाभिमत्तार्था- भिधायिकां 'विश्वरूपाः' “सर्वरूपाः” 'पशवो वदन्ति' तत्- । पूर्वकत्वाहाक्प्रवृत्तेः, “व्यक्तवाचवाव्यक्तवाच” व्यक्तवाची मनुष्यादयः, व्यक्तवाचो गवादयः । यैवं सर्वपशुभिरु- चते, 'सा न:' सास्माकं 'मन्ट्रा' “मदना" 'इषम्' “मन” पयोतादिरूपम्, “रसच" 'जज' 'दुहाना' प्रनरन्ती । 'धेनुः' तर्पयित्री 'वाग्' 'पस्मानुपैत' 'मुष्टुता' सुष्टु स्तुता ।- इत्ये तदाशासाहे।

·निरुतम् । [उत्तरषट कम "अनुमति.” “राका"--"इति देवपनगौ इति नैरुताः” । महपदयोरुपन्यासस्तुल्योऽनयोरभिधेयविचार इति । मध्य स्थाने देवपत्नप्राविति निर्जाते तदभिधाने इति नैरुताः । "पौर्णमास्यो-इति याचिकाः" । ते च ब्राह्मणमुदाहरन्ति -"या पूर्वा पौर्णमासी"-इत्येवमादि। कालाधिदैवते चन्द्रसहचारिण्याविति मध्यस्थाने। पौर्णमास्यमावास्ययो. नक्षत्रे ष्टकामध्य उपधानानक्षत्रत्वमतश्च दर्शनात् सर्व एवायं ज्योतिर्गणो ग्रहनक्षत्रतारकारूपो रसप्रायो मूर्तिमान वन्म- ध्यस्थान एवेति लक्ष्यते ॥ "अनुमति:” “अनुमननात्” । अनुसता किलेय मृषि- भिर्देवैष्ण चतुर्दशके पक्षे अस्त्वियं पौर्णमासोति ॥ "तस्या एषा भवति"-॥ ८ (२८)। अन्विदनुमत त्वं मन्यास शंच नकधि । कल्वे दक्षाय नो हिनु प्र ण ायू"षि तारिषः ॥ अनुमन्यवानुमते त्व सुखञ्च न: कुर्वन्त्रच नोऽपत्याय धेहि प्रवर्द्धय च न घायराका राते- दीनकर्मणस्तस्या एषा भवति ॥६ (३०)॥ "अन्विदनुमते"-इति (य० वा० सं० ३४, ८)। वामदेव. स्थार्षम् । देविकास विनियोगः हे 'अनुमते' 'त्वम्' 'अनु- मन्यासै' 'अनुमन्यख” अस्माकम् यदनुमन्तव्य त्वया। शञ्च नस्कृधि, “मुखञ्च” अस्माकं “कुरु" । इयम् “प्रवच" अस्मा 'तोकाय' "अपत्याय” 'धेहि' । 'पायूंषि' च 'नः' 'प्रतारिषः' प्रतीर्णानि कुरु "प्रवर्जय" । इत्येतदाशास्महे ।

·१११०३मा० १०ख०] दैवतं काण्डम् ।
सैव पौर्णमासी पञ्चदशके पक्षे "राका” – इत्य यंते । सा
"पुनः कस्मात् ? “राते: दानकर्मणः हविर्दाननिमित्त हि सा
भवति ।
"तस्या एषा भवति"-10 (३०)।
राकामहं सुहवां सुष्टुतो हुवे शृणोतु नः
सुभगा बोधतत्मना। सोव्यत्वपः सच्याच्छि-
द्यमानया ददातु बोरं शतदाय मुक्यम् ।
राकामहं सुह्वानां सुष्ट त्याह्वये टणोतु नः
सुभगा बोधत्वात्मना सोव्यत्वपः प्रजननकम
सूच्याच्छिद्यमानया सूचौ सीव्यतेर्ददातु वौर
शतप्रदमुक्थ्यं वक्तव्यप्रशंसं सिनौवालो कुरु-
रिति देवपत्न्याविति नैरुक्ता अमावास्ये इति
यानिका या पूर्वामावास्था सा सिनौवालो
योत्तरा सा कुहरिति विज्ञायते सिनौवालो
सिनमन्नं भवति सिनाति भूतानि बालं पर्व
वृणोतेस्तस्मिन्नन्नवतौ वालिनौ वा वालेनेवास्था
मणुत्वाञ्चन्द्रमा: सेवितव्यो भवतीति वा तस्या
एषा भवति ॥१० (३१) ॥
राकामहं मुहवाम्” इति (ऋ० सं० २, ३, १०, ४) ।
ग्टत्समदस्यार्षम् । देविकास विनियोगः । 'राकाम्' 'अहं'
'मुहवां' "खाहाना" यस्याः योभनमाहानां तां 'मुष्ट ती,

·निरुक्तम् ।
(उत्तरषट्कम,
गुत्वा च
"मुष्ट त्या" शोमनया स्तुत्या 'हुवे' “पाये”। सा च पुन:
'सुभगा' सुधनाऽस्माभिराइयमाना 'मृणोतु।
'बोधतु' कर्तव्यतया तदवगच्छतु, यदपि च न बमहे तदपि
'मना' "अात्मना" एव बुध्यताम्। अपि चेदमुच्यते-
एवं 'सीव्यतु अपः सन्तनोतु “प्रजननकर्म” अस्माकं “सूया.
ऽच्छिद्यमानया" अविच्छिन्न प्रजासन्तानेन । न च पुन:
प्रजामीवमर्थयामहे, किं तहि ? 'ददातु' 'वीर' पुत्रम्।
किंलक्षणम् ? 'शतदायं' “बहुप्रदम्” 'उक्थ्यम्' “वक्तव्यप्रशं-
सम्" अपरिसमाप्तस्तुतिम् ॥
"सिनीवालो” “कुहः
-इति पूर्ववटुपन्यासः । “अमा-
वास्य-इति याज्ञिका:”। तथैव ब्राह्मणमपि चोदाहरन्ति ।
-तथैव पूर्वा सिनीवाली उत्तरा कुहः ।
"सिनौवाली” कस्मात् ? “सिनमन्त्र' भवति। तत्
कस्मात् ? “सिनाति” बनाति “भूतानि" रसादिभिः धातुभिः ।
"वालम्” किमुच्यते ? “पर्व” । तत्कस्मात् ? "वृणोत:"
हगवन्ति देवास्तत्र हवींषि । “तस्मिन्” पर्वणि, असौ सिनिनी
'प्रववती" इति सिनीवालो। अथ वोत्तरपदे विकल्पः
"वालिनी" वालैस्तद्दती, सिनिनी च सा वालिनी चेति
मिनोवाली। प्रीपमिकं वा। कथम् ? इति–“वालेनेवास्या-
मणुत्वाञ्चन्द्रमाः" "सेवितव्यः” बोद्धव्यो "भवति” । एव मणु-
ग्मी चन्द्रमा भवत्यस्यां येन ज्ञायते, वालेनाप्ययं सौयेत
बोध्येतेति॥
"तस्या एषा भवति"-1 १० (३१) ।
सिनौ वालि पृथु'ष्टुक या देवानामसि
घसा । जुषच हव्यमाहुतं प्र॒जां देवि दिदि-
?

·वा तस्या
११५० ३पा. १२ख० ] दैवतं काण्डम् ।
ढि नः । सिनीवालि पृथुजघने स्तुकत्यायते:
सङ्घात: पृथुकेशस्तुके पृथुष्ट ते वा या त्वं
देवानामसि खसा। खसा सु असा खेषु
सौदतीति वा जुषख हव्य मदनं प्रजाञ्च
देवि दिश न: कुहहतेः क्वाभूदिति वा क
सती हूयते इति वा का हुतं हविर्ज होतीति
एषा
भवति
॥ ११ (३२)
"सिनी वालि पृथु टुके” इति (ऋ० सं० २, ७, १५, ६,
य० वा० सं० ३४, १०, अथ. सं. ७, १०, २)। ग्टत्समदस्या-
र्षम्। देविकासु विनियोगः ।
हे 'सिनीवालि' 'पृथुष्टुकै
विस्तीर्णजघने, अथवा 'पृथुष्ट के “पृथुकेशस्तुके” पृथुकेशकलापे,
अथवा "पृथुष्टुते”। 'या' “त्व” 'देवानां' 'खसा' भगिनी
माध्यमकानाम्। सा त्वम् आसेवख एतत् ‘हव्यम्' 'माहुतम्'
मर्यादया विधानतो हुतमस्माभिः। आसेव्य च "प्रजां देवि
दिदिहि नः” प्रजामस्माकं “दिश" अतिसूज, देहि इत्या-
शास्महे।
“कुछः” “गूहते:” निगूहत्यसौ चन्द्रमसम् । “काभूत् ?
इति वा” तस्यामप्रत्यक्षत्वात् वितयं चन्द्रमा भवति कासा-
वभूदस्येति । "क सती इयते ?-इति वा” सेवामना देवता-
भावादप्रत्यक्षान् जायते, कापि सत्याइयते इति पत
विता भवति॥
"तस्था एषा भवति"-॥११ (३२) ।
कुहम मुहतं विद्मनापं समभिन्युन्न

·२३४ मिरकाम् । [उत्तरषट्कम, मुहवां जोहवीमि। सा नो' ददातु बवणं पितां तस्यै ते देवि हविषा विधेम । कुहु- महं सुकृतं विदितकर्माणमस्मिन् यजे सुहाना- माह्वये सा नो ददातु श्रवणं पितणां पिञ्यं धनमिति वा पिश्यं यश इति वा तस्यै ते देवि हविषा विधेमेति व्याख्यातं यमौ व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥ १२ (३३)॥ “कुहूमहं सुतम् -इति (ते. बा. ३पष्ट० ३५० ११पनु०, प्रथ० सं० ७, १०, ५, पा० ए०१, १०)। देविकासु विनियोगः। 'कुहम्' 'मह' 'सुकृतं' "मुक्कतं" शोभनानां कर्मणां की, 'विझनापसं' सर्वत्र प्रत्यक्षकर्माणम्, 'अस्मिन् यज्ञ' 'सुहवां' "खाहाना" शोभनमाहानं यस्याः तां 'जोह- विमि, “पाहये" पाहुयामि। 'सा' अस्माभिराहतास्मिन्यज्ञे एत्य हविर्भुबा 'न:' अस्माकं 'ददातु' 'श्रवणं' 'पितृणाम्' "पिताधनमिति वा” “पिता वा यश:” कुलोचित- मित्यर्थः । प्रत्यचौकत्योत्तरेण पादनास्तीत्।-या त्वमस्माक- मेतत् करोषि, 'तस्यै' 'ते' तुभ्यं हे 'देवि!' कुहु ! 'हविषा विधेम' हविर्दन इत्यर्थः, अथवा ताम्खां हविषा परिचरम इति ॥ "यमी" "व्याख्याता" यमन, लिङ्गमावविशेषः । "तस्या एषा भवति"-॥ १२ (३३)। अन्य मूषु त्वं यस्य॒न्य उ त्वां परिवजात लिबु'जेव सक्षम्। तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्व सविद् सुभद्राम् ॥ अन्य- ·११५० पा० १३ख.] दैवतं काण्डम् । मेव हित्व यग्यन्यस्त्यां परिष्वक्ष्यते लिबुजेव हवं तस्य का त्वं मन इच्छ स वा तवाधानेन कुरुष्व संविदं सुभद्रा कल्याणभद्रां यमौ यम चकमे तां प्रत्याचचक्षेत्वाख्यानम् ॥ १३ (३४) । इत्येकादशे तृतीयः पादः ॥ ११, ३॥ अन्य म षु त्वंयम्युन्यः” इति (१० सं० ७, ६, ७८, ४)। यमी किल यमञ्चकमे भ्रातरम्, तां किल यमोऽनयर्चा प्रत्याचक्षे। कथम् ? हे 'यमि!''अन्यम् ऊ षु' 'व” “अन्य- मेव हि त्वम्” परिष्वजस्ख मैथुनाभिप्रायेण । 'लिबुजेव वृक्षम्' वल्लीव काचिहाढं समीपजं वृक्षम, अन्य एव त्वां परिष्वजताम् यस्य योग्या त्वमनेनाभिप्रायेण परिष्वनुम्। "तस्य वा त्व मन इच्छा" तस्य च त्व मन: प्रवेष्टुमिच्छ, ‘स वा तव' । 'अधा' प्रथैवमैकचित्यमुपगम्यमानेन समानेन सह 'कृणुष्व' 'संविदम्' सञ्चल्यादि मैथुनकार्यम् । 'सुभद्र' "कल्याण- भद्राम्” । संविदमुभयलोकविरोधिनौमित्यभिप्रायः ॥ त्रित्वपक्षे तु माध्यमिको यमो माध्यमिकां वाच मुषस- मात्मन: प्रविभक्तामिव तत्वोभयस्यानां तां ब्रवीति ।-हे पतीतस्तेऽस्मत्परिष्वङ्गसमयः, प्रभातमिदानीम् । लिबुजेव वृक्षं गुस्थानं परिष्वक्त मिच्छ। तस्य च त्वमनः प्रकाशमनुप्रवेष्टुमिच्छ, स तव प्रकाशमनुप्रविशतु । प्रथैवमितरतरसम्पर्कात् तेन सहकीभूता लोकोपकाराय कुरुष्व परस्परं संविदं संविसाधनं प्रकाशमिति । १३ (३४)॥ इति वर्धायां निरुतकृत्ती षोडशस्य (एकादशस्य) अध्यायस्य तृतीयः पादः ॥११३॥ यमि! च ·निरुताम् । [उत्तरषट्याम, चतुर्थः पादः । उर्वशी व्याख्याता तथा एषा भवति १ (३५) "उर्वशी" वक्तव्या, सा पुनः “व्याख्याता" तदिहापि देव. सायां योज्यम्,-"उर्वभ्यश्रुते" बहदकं व्याप्रोति, "उर्वा वशोऽस्या:" महानस्याः काम उदके । "तस्या एषा भवति"-॥ १ (३५)। विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्धरन्ती में अष्था कास्यानि। जनिछो अपो नय॑ :सुगतः प्रोवंशौ' तिरतदौर्ष मायु:॥ विद्यु दिव या पतन्त्यद्योतत हरन्तौ मे प्रथा काग्यान्युदका- न्यन्तरिक्षलोकस्य यदा नूनमयं जायेताभो- ऽध्यप इति नर्यो मनुष्यो नृभ्यो हितो नरापत्य. मिति वा सुजात: सुजाततरोऽथोर्वशी प्रवई- यते दीर्घमायुः पृथिवौ' व्याख्याता तथा एषा भवति ॥ २ (३६)॥ “विद्युब या पतन्ती"-इति (ऋ० सं० ८, ५, २, ५) । मध्यमः पुरूरवा: वित्वपक्षे ब्रवीति ।-पात्मनो ज्योतिषः शब्दस्य च विभागमिव कृत्वा “विद्युब्र' “विद्यु दिव" । सम्प्रत्यर्थे वा नकारः। किम् ? इति-'या' 'पतन्ती' गच्छ त्यन्तरिक्ष मेघादरेषु 'दविद्योत्' पुनःपुन:तिते पुनःपुन. रामान प्रति बभते। कथम् । 'भरतो "हस्ती" 'मे' मम ·सप० पा० ख०] देव काण्डम् । बभूतानि 'पप्या पाप्यानि, 'काम्यानि' “उदकानि पचर- माणानि “अन्तरिक्षसोकस्व" अधिपती या उर्वशी, मा यदैव- मुदकानि हरन्ती मेघेभ्यः पतन्तौ भृशं खयं विद्योतते, “नून" निश्चयेन तदा “जनिष्ठः" 'अप:' "अध्यपः" अधिक उदकोर्मि- जायते, यः सर्वमिदमाच्छादयति। 'नयंः' "नृभ्यो हितः सस्यसम्य करः, “नरापत्यमिति वा इत्य तिहासिकपर्च द्यातयति। 'सुजातः' “सुजाततरः" शोभनादपि शोभमतरः उदकोर्मिः । अथ तेन महतोदकोर्मिणा सस्यमभिनिष्याय लोकस्यावतम्प्रदानहारेण 'प्रोर्वशी तिरते' प्रतिरते "प्रबईयते" 'दीवे मायुः ॥ ऐतिहासिकपक्षे त्वैलः पुरूरवा: उर्वश्या पसरसा वायुक्तो ब्रवीति ।-विद्युदिव या पतन्ती प्रद्योतत भृशं वपुभत्तया भरती धारयन्ती अनेकानि खर्गतानि हावभावादीनि काम्यानि वस्तूनि मे मम अप्या नित्यमाप्त व्या प्रिया। सा च पुनराहितगर्भा यतः, अतो ब्रवीमि।-जनिष्ठो अपः निरयेन जनिष्यते। अध्यपः अधिककर्मा। नये : नृभ्यो हितः सम्यक् परिपालयिता नराणाम् । अथवा मम नरस्यापत्यमायुर्नाम राजायं पुराणविदः कथमन्ति । सुजातो मच्छुक्रात् वीर्यवतो जातः, विशेषत उर्वश्या क्षेत्रगुणात् सुजाततरः। तस्य वावश्य- मुर्वशी असादसाबिध्येऽपि प्रवईयते तद्योग्यैः कर्मभिर्दीर्घमा- युरिति ॥ “पृथिवी" "व्याख्याता" “अथ वै दर्शनेन पृथुः”-इत्खन, बात माध्यमिका "तस्वा एषा भवति"-1२ (२६) । । बखिस्या पर्वतानां खिद्रबिर्षि प्रथिवि । २-मि-१८

·।
३३८
निरुताम् । [उत्तरषट कम
प्र या भूमि' प्रवत्वति महा जिनोषि महिनि ।
सत्वं त्व पर्वतानां मेघानां खेदन दनं भेदन
बलममुच धारयसि पृथिवि प्रजिन्वसि या भूमि
प्रवणवति महत्त्वेन महतोत्युदकवतौति वेन्द्रा-
णौन्द्रस्य पत्नी तस्या
एषा
भवति
॥ ३ (३७)॥
“बलित्था पर्वतानाम्” इति (ऋ० सं० ४, ४, २६, १)।
अवेरार्षम् । 'बल्'- इति सत्यनाम। 'इत्था'-इति अमुचे.
त्यर्थः । है 'पृथिवि माध्यमिक ! “मत्य” यथाभूतम्, “प्रमुत्र"
अमुभिन्नन्तरिक्षलोके वर्तमाना, 'खिद्रं' "खेदनं” “छेदनम्"
येन पर्वताः मंघांछत्त शक्यन्त, तद् "बलं" "बिर्षि'
"धारतसि"। हे 'प्रवत्वति' “प्रवणवति" गमनवति! 'या'
त्वं 'भूमि' प्रजिनोषि' "प्रजिन्वसि” वर्षमुत्सृजन्ती, 'महा'
"महत्व न" हे 'महिनि' “महति !” अथवा “उदकवति!"।
या त्वमेव भूमि, प्रजिन्वसि, सा कथं न “मेघानां” पर्वतानां,
ॐदनममर्थम्बलं धारयिष्यसि ? अवश्य धारयसीत्यभिप्रायः ॥
पृथिवि ! त्वं भूमि प्रजिन्वसीति व्यपदेशामध्यस्थाना।
हिरण्यनाशेध्यां भौमस्यै ककपालस्य यं याज्या। तत्र विज्ञा.
यत-“अथ योमोऽस्यां हि स तदविन्दत्"-इति। तेन
तत्र यं भूमिरिज्यत, न च भूमिरस्यामृचि प्रधानत्वेन वर्तते,
यथा चायमाचार्यो निराह। तदयमस्योदाहरणाभिप्रायः,
सच विनियोगः, इत्यविरोधोऽनयोर्मेधाविना समनुगंस्यते ।
“इन्द्राणी” “इन्द्रस्य पत्नी” इन्द्रस्य विभूतिः। पृथकान
निजाता पौराणिकैः।
तस्याः एषा भवति" -३ (३७)।

·१५. पा० ५.] दैवतं काण्डम् । २३८ इन्द्राणी मासु नारिषु सुभगा महमथ- वम् । न छस्था अपरञ्चन जरमा मरते पतिविश्वमादिन्द्र उत्तरः॥ इन्द्राणौमासु नारिषु सुभगामहमश्रणवं न घस्या अपरा- मपि समां जरया मियते पतिः सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रमस्तस्था ए॒षापरा भवति ॥ ४ (३८)॥ “इन्द्राणीमासु नारिषु"-इति (३० सं०८, ४, ३, १) ।- वृषाकपेरार्षम्। पतिः। पृष्ठास्य षष्ठेऽहनि ब्राह्मणाच्छ- सिनः शस्त्रे विनियोगो निर्धाय्य ब्रवीति ।-सर्वाखेव 'पासु नारिषु' 'इन्द्राणीम् एव 'अहं' 'सुभगां' सौभाग्य युक्तां लक्षण- वतीम् 'अथवम्' “अशृणवम्”। केन हेतुना ? यत आह- "न यस्या प्रपुरञ्चन" हि शब्दो हेत्वर्थः, चनेत्यप्यर्थे । यस्मा- दस्थाः अपरामपि “समां" सम्बत्सरं प्रति न कदाचिदपि पतिः' "म्रियते" नापि जीर्यते यथाऽन्यासां प्राकतानां नारीणाम् । कतमः पतिः ? 'विश्वस्मात् “सर्वस्मात्" जगतो यः 'इन्द्रः' 'उत्तरः' योऽयमिन्द्र उहततरः “तमेतम्" इन्द्र- मधिकृत्य "ब्रूमः" इत्याचार्यो ब्रवीति । "तस्याः एषा अपरा भवति"- सा पुनः किमर्थम् । कृषिः एव वृषाकपिः प्रसिद्धः, स पुनरादित्योऽभिमे तो नैरु- कानाम्, तदुपप्रदर्शनायापरामाह ॥ ४ (३८) । नाहमिन्द्राणिरारण सख्युषाकपेटते । यस्दमर्थ हविः प्रियं देवेषु मच्छति विख- ·निकताम् । [उत्तरपट्कमः मादिन्द्र उत्तरः । नाहमिन्द्राणि रमे सख्यु- ईषाकपेटते यस्दमय हविरशु, तद्भिः सकतमिति वा प्रियं देवेष निगच्छति सर्व- खाद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् बूमो गौरौ रोचते- व लतिकर्मणोऽयमपौतरो गोरो वर्ण एतस्या- देव प्रशस्यो भवति तसा एषा भवति ॥५(३९) "नाहमिन्द्राणि" इति (१० सं० ८, ४, ३, १) । समानो विनियोगः पूर्वया, पार्षञ्च । इन्द्रो ब्रवीति ।-विभक्ता- मिवेन्द्राणीमात्मनः कृत्वाह। “नाहमिन्द्राणि ! रारम" "न रमे” पहं “सख्यु वषाकपे ते” य एष मम सखा हषा- कपिः, तस्मादृते। किं योऽय मृषिर्मनुष्थेषु प्रसिद्धः ? नेत्य: चते-“यस्येद मयं हविः” । असु शृतम्" चरुपुरोडाशादि वा "पद्धिः संस्कृतमिति वा" । सोऽस्य में प्रिय इष्टः सर्वेष्वपि 'देवेषु' निर्झर्योचते। यस्य विशेषतो 'गच्छति'। विश्वमात्' “सर्वस्मात् पपि जगतो योऽहम् 'इन्द्रः' 'उत्तरः' उहततरः, मेऽप्यहमेवं ब्रवीमीति ॥ "गोरी" "रोचते:” ज्वलत्यर्थस्य। माध्यमिका वाक, सा पुन: दीप्तिमतौ। “पयमपीतरः” “यो “गोरो वर्ण:" सोऽपि "एतस्मादेव" रोचतेः, स हि दीप्तिरूपत्वात् कृष्णादौनपेश्य "प्रशमो भवति"। "तस्याः एषा भवति"-11 (३८) गौरोमि माब मलिलानि तवत्येकपदी हिपदी भा चतु'पदो। अष्टापदौ नवपदी ·११५० पा० स०] दैवतं काण्डम् । बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्यो मन् ॥ गौरी- निर्मिमाय सलिलानि तवतौ कुर्वत्येकपदी मध्यमेन द्विपदौ मध्यमेन चादित्येन च चतु- पदो दिगभिरष्टापदौ दिभिश्चावान्तरदिभिश्च नवपदौ दिग्भिश्चावान्तरदिगभिश्चादित्येन च सहस्राक्षरा बहूदका परमे' व्यवने तस्या एषापरा भवति ॥ ६ (४०) ॥ "गौगैमि'माव"-इति (ऋ० सं० २, ३, २२, १, अथ. सं० ८, २६, २१)। अस्यवामीये दीर्घतमस पार्षम् । 'गौरी' सर्वमिदं निर्मिमौते । कथम् ? 'सलिलानि तक्षती' "कुवती" उदकपूर्वकत्वात् सर्वनिर्माणस्य। कथमुदकानि कुर्वती ? 'एकपदो' 'बभूवुषो' एकपदी भवति, “मध्यमेन” सहैकत्व- मापना,-'दिपदी' “मध्यमेन चादित्येन च”-'चतुष्पदी' "दिग्भिः” अनपेक्ष्येन्द्रादित्यौ,-'अष्टापदी “दिग्भियावान्तर. दिग्भिश्च”-'नवपदी' “दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिव" सह पाटि- त्येन च”। 'सहस्राक्षरा' "बहूदका”। “परमे' “व्योमन्" “व्यवने" विभक्तानां भूतानां यत्परममवनमेकम, सर्वभा- वानामविभक्त एक प्रात्मा, यस्तदात्मनेव भूतानां सलिल- निर्माणहारेण सर्व मिदं निर्मिमोते "तस्याः एषा अपरा भवति"-। मा पुनः किमर्थम् ? पति-गौरीति गुणाभिधानमप्रसिहाभिधेयं छन्दसि देवता- याम्, यतः परया समर्थयति।। (४.)। तस्याः समुद्रा अधि वि हरन्ति ·निराशाम् । [उत्तरषट्कम्, जीवन्ति प्रदिशचतवः। ततः परत्यक्षर तविश्वमुप नौवति । तस्याः समुद्रा अधिविक्ष- रन्ति वर्षन्ति मेघास्तेन जीवन्ति दिगाथयामि भूतानि तत: क्षरत्यक्षरमुदकं तत्सर्वाणि भूता- न्युपजीवन्ति गौ'ाख्याता तस्या एषा भवति ॥७ (४१)॥ समुद्रा अधि वि क्षरन्ति ” इति (ऋ० सं० २, ३, २२, २)। अलिङ्गो मन्त्र इति चेत् ? तस्या इत्येतदेव लिङ्गमन्वादिश्यते सम्बन्धादृचोः, तस्मानालिङ्गः। 'तस्याः गौर्याः 'अधि' सकाशात् 'समुद्राः' मेघाः 'अधि विक्षरन्ति' "वर्षन्ति"। 'तेन' उदकेन 'जीवन्ति' 'प्रदिशश्चतस्रः' दिक्प्रति- दिनिवासौनि “भूतानि" तेन जोवन्ती। ततः क्षरत्यक्षरम्' पुनःपुनः प्रतिसंवत्सरम्, तत एव क्षरत्य दकं मेघहारण । 'तत्' 'विश्वं' भूतजातं 'उपजीवति ॥ एवं सैव सर्वोदकेशाना गौरीत्यभिप्रायः । "उदकम् “अक्षरम्”–इत्युच्यते । तत्कस्मात् ? तद्धि सब- मिदमभिव्यञ्जयत् “क्षरति” । सर्वमिदं सचराचरं सञ्चरति ॥ "गौः" "व्याख्याता"। "तस्याः एषा भवति"-॥ ७ (४१) । गौरमौमेदनु' वत्वं मिषन्त मूर्झन हिङ:- कृणोन्मातवा उ । हक्काणं धर्मममि वावशाना- मिमाति माय पर्यते पयो भिः ॥ गौरवमोमे- हत्य निमिषन्त मनिमिषन्त मादित्यमिति या ·१५. पा.ख.] दैवतं काण्डम् । मूनिमस्खाभिहिकरोन्मननाय हक्काणं स- रणं धर्म हरणमभिवावधानामिमाति मायु प्रयायते पयोभिर्मायुमिवादित्यमिति वा वागेषा माध्यमिका धर्मधुगिति यान्तिका धेनुर्बयतेर्वा- धिनोतेर्वा तथा एषा भवति ॥८(४२)॥ "गौरमीमेत्” इति (ऋ० सं० २, ३, २८, ३, अथ० सं० ८, २७, ६)। दीर्घतमस पार्षम् । महाव्रते विनियोगः। 'गौः' "माध्यमिका वाक्” 'वत्सम्' पुत्रम् 'अन्वमौमत्' अनुशब्द यति, महद्भिः स्तनयित्न शब्दैः “आदित्यम्” स हि तस्या रसहरणाद वत्सः । 'मिषन्तम् “अनिमिषन्तम्” अव्यवहित- दर्शनं सर्वदा। अपि च 'मूनिम्' शिरो रश्मीन् “अस्य" मध्यस्थानप्राप्तं प्राप्य । 'हिङ्डः कणोत्' हिङ्कारेणोपशब्दयति। 'मातवै' सर्वलोकज्ञानाय । उदकानां 'मुक्काणं' “सरणम्” अनवस्थायिनमादित्यम् । 'धर्म' "हरणं" रसानाम् । 'अभि- वावशाना' पुन:पुनः वाश्यमाना, वाशन्ती प्रतिसंवत्सरमेव 'मिमाति मायुं' शब्द करोति । 'पयते' “प्रप्यायते” च प्रकर्षण वईते “पयोभिः” उदकैः ॥ धर्मधुक्प-गौरव 'गौः' 'अन्वमौमत्' अनुशब्दयति, वसमेव 'वत्स" 'मिषन्तम्' तमेवोन्मुखं पश्यन्तम् । अपि च प्राप्य 'मूहनिम्' प्रस्य उपघ्राय हिड्डित्येवं शब्दं करोति । स हि गोः स्वभावः । 'मातवै' कथं नामायं मां जानीयात् माता- ममेयमिति । 'सृक्षाणम्' तामेव प्रत्यभिमुखं “सरणं” 'धर्म "हर" पयसाम्। 'अभिवावशाना' 'पुनः पुनर्वाश्यमामा, ·३४४ नितम् । [उत्सरषट्कम, प्रत्यह मेव शब्दं करोति, 'प्रप्यायते' च पयोभिः' वन्समध या वर्षयति, सा नित्यमेवमस्त्विति ॥ “धेनुः" "धयते: वा"। धयतेऽसौ वसेनेति, “धिनोत: वा" तर्पयत्यसो उदकेन पयसा वा। "तस्याः एषा भवति"-॥ ८ (४२)। उप ह्वये सुदुषां थे नुमेतां सुहस्तो' गोधु- गुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठ सर्व सविता साविष- बोऽभी वो धर्मस्तदुषु प्रवो'चम् ॥ उपह्वये सुदोहनां धेनुमेतां कल्याणहस्तो गोधुगपि च दोग्धानां श्रेष्ठ सर्व सविता सुनोतु न इत्येष हि श्रेठः सर्वेषां सवानां यदुदकं यहा पयो यज- पदभौहो धर्मस्तं सु प्रब्रवीमि वागेषा माध्यमिका धर्मधुगिति. यान्तिका अन्नाहन्तव्या भवत्यध- नौति वा तस्था एषा भवति ॥६ (४३)॥ “उप ये सुदुधाम्” इति (० सं० २, ३, १६, १)। पूर्वयेत्र समाना विनियोगश्च । 'उप' गम्य मनसा 'हये' प्रा. येऽहं स्तुतिभिः । 'सुदुघां' कल्याणमुदकं या दुग्धे, ताम्, 'धेनु' तर्पयित्रीं सर्वलोकास्य, 'एताम्' माध्यमिकां वाचम् । 'उत' "अपि च" मयैतामुपहतां 'सुहस्तः' "कल्याणहस्तः” 'गोधुक्' इन्द्रः दोग्ध प्रक्षारयतूदकानि । प्रमुना प्रकारण 'श्रेष्ठम्' अतिशयेन प्रशस्यमेतम्, 'सवम्' उदकं 'सविता' योऽयम् 'प्रभोः' 'धर्म:' मध्यखाना विद्यु दाख्यः, स 'सावि. पत्' स "सनोतु" नित्यं ददात्विति तं सुष्ठ प्रबमः । ।

·प.पा. १०.] दैवतं काण्डम् । धर्मधुपचे-धेनुरेवः धेनुः, तामुपदये। 'सुदुघां' सुदोहा 'धनुमताम्' पस्मिन् कर्मणि अङ्गभावमुपगताम् । होता अवीति ।-मया चैवमुपहतां 'सुहस्तः' 'गोधुक' पायुः अपि च दोग्ध्वेनां 'श्रेष्ठम्' अतिशयेन प्रशस्थम्, एतं 'सवम्' एतत् “यजुणत्ययः" 'साविषत्' “सुनोतु" अभ्यनु- जानातु 'सविता'। यदि सवित्रा प्रसूतं क्रियते, तदेव साधु भवति। 'अभीः' एष “धर्म:” रुचितो महा- वीरः। तमधिकृत्य प्रब्रूमः-"पाहरैतस्मिन् पय भासेच. नाय" इति। "अनया" कस्मात् ? सा हि सर्वस्यव “प्रहन्तब्या भवति" "अघनीति वा" सा हि पापं हन्ति । यदि वाग् यदि गौः, "तस्याः एषा भवति"-॥८ (४३) ॥ सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो' वयं भगवन्तः स्थाम। अदि वर्णमन्नो विश्वदानों पिब शुद्धमुदकमाचरन्तौ ॥ सुखवसादिनी भगवती हि भवाथेदानों वयं भगवन्तः स्थामाजि तृणमन्नो सर्वदा पिब च शुद्ध मुदकमाचरन्ती सस्था एषापरा भवति ॥ १० (४४) । “सूयवसात्" इति। (ऋ० सं० २, ३, २१, ५)। पूर्व- बदार्षम्। माध्यमिका वागुच्यते। शोभनं यवसमुंदकमध्या- सीबत्यसूर्यात् तेन 'भगवती' धनवती, उदकेन उदकवती भव। “प्रध" पुनः “इदानीम्" एव त्वयि भगवत्या वयमपि बदुसष्टेनोदकेन 'भगवन्तः' धनवन्तः 'खाम'। सा । पुनरेवं प्रतिसंवसरम् 'पषि वर्ष' मधम, व्यतेऽसाविति हणः, ·३०६ निरतामा [उत्तरपट्वाम. तम्, पछि सवर्णय। 'विश्वदानों' "सर्वदा" यथाकालम् 'पिब' "च" सूर्यरश्मापट्टतम् 'उदकम्' 'पाचरन्ती' पासे- वन्ती, 'धम्' प्रकलुषं सर्वतो मध्यस्थाने चरन्तौ । धर्मधुपचे-यवसमेव यवसम्, तज्जगध्वा पयखिनी भव। वयमपि च ततः त्वबत्तन पयसा धनवन्तः स्याम । या त्वमस्माकमेवमुपकारिणी, सा त्वनित्यमधि हणमन्ने ! 'विश्वदानी' नित्यकालम्, पिब च शुद्धमकलुषमुदकमाचरन्ती प्रासेवन्ती पा सर्वतो यथाकाममरण्य चरन्ती। "तस्याः एषा अपरा भवति"-सा पुनः किमर्थम् ? रूपतो हि पूर्वस्मिन्मन्ने धर्मधुक् सुतरामुपपद्यते, यतः परया वसुभिर्देवैः सम्बन्धात् माध्यमिकैव देवतेत्यु पपादयति ॥ १० (४४)। हिण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्ममिच्छन्ती मनसाव्यागात् । दुहामञ्चिभ्यिां पयो अनावं सा वईत महते सौभगाय ॥ इति सा निग- दव्याख्याता पथ्या खस्तिः पन्या आन्तरिक तन्निवासात्तस्या एषा भवति ॥ ११(४५) । "हिं कृण्ख तो”-इति। (ऋ० सं० २, ३, १८, २)। पूर्ववदार्षादि। 'हिङ्-इत्येवं प्रकारं शब्द स्तनयित्न कुर्वती 'वसुपत्नी' वसूनामुदकानामीखरा। 'वसूनां' वा पादित्यरश्मीनां मरुतां वा। "व" वस आदित्यो मध्य स्थानो वा रसहरणात् वसः तम, 'इच्छन्ती' 'मनसा' या माध्यमिका वाक् नित्यम् 'अभ्यागाव। 'सेयम्' 'अश्वि: भ्याम्' द्यावाथिवीभ्यां सूर्याचन्द्राभ्यां वा वर्षाय 'दुहां ·११.पा. १२० ] देवतं पाण्डम् । 20 दुग्धां पचरताम् ‘पयः' उद्दकम् । पमुना प्रकारेण प्रतिसंव. सारं 'वईताम्' उदकेनासाकं 'महते सौभगाय' यथा महत्. सौभाग्य धनवत्त्वं स्यात् तथा वर्षतामिति । "पथ्या स्वस्तिः"-इति वक्तव्यम्। पत्र पूर्वपदं “पन्या अन्तरिक्षम्" "तनिवासात्" पथ्या स्वस्तिः इत्युक्त निर्वचनम् । यथा प्रायणीयायां यजतिप्रयोगो दृष्टः, तथा समानातः- “पथ्यां स्वस्तिं पूर्वी यजति"--- इति । "तस्याः एषा भवति"-॥ ११ (४५) ॥ बस्तिरिति प्रपथ थेठा रेणखत्यभि या वाममेति ।' मा नो अमा सो धरणे नि पातु वाव था भवतु देवगोपा॥ वस्तिरेव हि प्रपथे थेठा रेकणखतौ धनवत्यभ्येति या वसूनि वननौयानि सा नोऽमा गृहे सा निरमणे पातु खावेशा भवतु देवी गोपनी देवान् गोपायत्विति देवा एनां गोपायन्विति वोषा व्याख्याता तस्त्रा एषा भवति॥१२(४६) || "स्वस्तिरिहि:"-इति (ऋ. सं०८, २, ५, ६)। वसु कर्णस्यापंम्। 'इत्'-त्यवधारणार्थे । 'स्वस्ति:' "एव हि" 'प्रपथे' अन्तरिक्षे 'श्रेष्ठा' प्रशस्या सर्वदेवताभ्यः। रिण- खती' “धनवती” उदकेन "अभि या वाममैति" या "वननी. यानि तदुदकानि नित्यम् “प्रभ्य ति" । तस्याः किम् ? इति-'सा नः सा प्रसान् 'पमा अमेति महनाम "रहे" बसतः 'परणे भरण्ये च 'निर्गमने च बहिहात् पातु' सा निर्गमने ·निराम्। [जरषदक रचत। 'खावेशा' सूपधरणा 'भवत' पखाकम् । 'देव. गोपा' “देवो चासो “मोवी" चेति देवगोपा, "देवान् गोपायविति, देवा एनां गोपायन्विति वा”। दातृनमान् किं सर्वस्यात् हविषो गोपायतु, अथवा देवा माध्यमिका दुस्थाना वा रश्मयः एनां गोपायन्विति वा। "उषा” “व्याख्याता" | "तस्याः एषा भवति"-॥ १२ (४६)। अपोषा अनस: सर त्मम्पिष्टादह बिम्युषो । नि यत्मों शिअथवषा ॥ अपासरटुषा अनसः सम्पिष्टान्मे घाद बिभ्युष्यनो वायुरनितेरपि वोप- माथै स्यादनस व शकटादिवानः शकटमाना- मस्मिंश्चीवरमनितेर्वा स्याज्जीवनकर्मण उप- जौवन्त्य नन्ो घोऽप्यन एतस्मादेव यन्निरशित्रथ- दृषा वर्षिता मध्यमस्तस्या एषापरा भवति ॥ १३ (४७) ॥ "अपोषा अनसः सरत्" इति (ऋ० सं० ३, ६, २०५)। वामदेवस्यार्षम्, परा च। 'प्रपासरत्' 'उषा:' पासर्पत् । कुत: ? 'अनसः' वायोः, यदा सम्पिनष्टि वायुर्मेधान् तदा तबिवासिन्युषाः मामप्ययं हनिष्यतीति बिभ्यत्यपसरति । 'नियलीं' 'शिप्रयत्' वदा “निरशिश्थ त्" निर्जधान निईन्ति 'हा' वर्षिता वायुः, तदा प्रपासरटुवाः । “पनो वायुः” “अनिते:" धातोः प्राणनाथ। “पपि वोपमार्थे साद"--"प्रनस इव" "प्रकटात् यथा पाकटिका ·११. ४पा० १५ख० ] दैवतं काण्डम् । ३४८ शकटात् केनचित् सम्पिथमाणादपसत्, एवं वायुना सम्यि; थमाणामेघादपासरदुषाः । इति द्वितीया कल्पना । "तस्याः एषा अपरा भवति"-। मा पुनः किमर्थम् । उत्तमापि धुषाः प्रादित्यसंश्रयाद्भवति, यं तु मध्यमा मेघ. मंत्रया वायोरेव संस्तवादिति मध्यमाखभावप्रायोहत्य पर प्रदर्शनार्थम् ॥ १३ (४७) ॥ ए तदस्या अनः शये सुसम्पिष्ट विपाश्या । ससार मौं परावतः। एतदस्या अन भाशेते सुसम्यिष्टमितरदिव विपाशि विमुक्तपाशि ससा- रोषाः परावतः प्रेरितवतः परागताहेला व्याख्याता तस्या एषा भवति ॥१४ (४८)॥ "ए तदस्या अनः शये"-इति (ऋ० सं० २, ६, ३१, १)। विशीर्णमुदकभावेन पृथिवीं सङ्क्त द्यावस्थितं दर्शयन् ब्रवीति मेघम् ।- एतत्' 'प्रस्याः' उषसः 'अनः' मेघाख्यमाश्रयभूतं 'सुसम्पिष्टं' मुटु सञ्च र्णितं वायुना “इतरदिव" शकटानः । 'विपाथि' छिबसर्वपाशबन्धनम् । 'पा शये “प्राशेते" पातत्य पृथिवीं शेते प्रास्ते। यतः सम्यिष्यमाणात् 'ससार' माध्यमिका "उषा:” 'परावतः' दूरादूरतरं ननाति । “इला" "व्याख्याता" “ई: स्तुतिकर्मणः” इति । "तस्या एषा भवति"-॥ १४ (४८)। अभि न इला यूथस्य माता अन्नदौभिरु- शौ' वा गृणातु। उर्वशी वा बृहहिवारणा- नाभ्यू वीना प्रभृथस्सायोः। सिक्नु न अर्ज- २-नि-३०

·निरुक्तम् । [उत्तरषटकम्
व्यस्य पुष्टेः ॥ अभिगृणातु न इला यूथस्य माता
सर्वस्य माता स्मदभि नदौभिरुवंशी वा गृणा-
तवंशौ वा बृहद्दिवा महद्दिवा गृणानाभ्यूांना
प्रमथस्य प्रभृतस्यायोरयनस्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य
ज्योतिषो वोदकस्य वा सेवतां नोऽन्नस्य पुष्ट
रोदसौ रुद्रय पत्नौ तसा एषा भवति
॥ १५ (४६)॥
।
?
"ऽभि न इला”-इति (ऋ० सं० ४,२, १६, ६-७, अथ.
वा ५, ३, ८, १८-२०)। अत्रे रार्षम् । शक्करी। 'अभिरणातु'
अभिशब्दयत्वस्मान्। कासौ ? 'इला'। किंलक्षणा ? 'यूथस्य
माता' मेघयूथस्य निर्मात्री मध्यमा। केनाभिरणातु?
'नदीभिः' नदनाभिरभिः। 'उर्वशी वा' उर्वशीति वा योच्यते,
इति वा, मा 'गणातु' 'नः' अस्मानिति अभिस्तनयतु ।
"उर्वशी' वा बृहद्दिवा ऐणाना”। उपमार्थे वा वाशब्दः
भेदापेक्षया, उर्वशीव बृहत्' महत् रणातु, 'दिवा' द्योतनवता
विद्युत्सहितनोदेकसमूहेन, 'टणाना' शब्दयन्ती। 'अभ्यूर्खाना'
सर्वमिदमभिप्रच्छादयन्ती, 'प्रभृथस्य' “प्रभृतस्य" प्रकर्षण
सम्भृतस्य,
'प्रायो'
, "अयनस्य” गमनशीलस्य *उदकस्य"
समूहन "सिषक्त' “सेवताम्" 'नः' अस्मान् 'ऊर्जव्यस्य पुष्टः
यवादेः "अनस्य” पोषणाय
"रोदसी” “रुद्रस्य पनी” रुद्रस्य विभूतिः ।
"तस्याः एषा भवति"-॥ १५ (४८)।
रथ कु मारुतं वयं श्रवस्यु मा हु'वामहे ।

·११५० ४पा० १६ख०] दैवतं काण्डम् । ३५१ आ यचिन्तखौ सुरणानि बिधती सचा मरुत्सु रोदसौ ॥ रथं क्षिप्र मारुतं मेघ वयं श्रवणीयमाहयामह या यस्मिन्त थी मुरमणी- यान्युदकानि बिनतो सचा मरुद्भिः सह रोदसौ- रोदसौ ॥ १६ (५०)॥ इत्ये कादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ११, ४ ॥ "रथ नु मारु'तम्”--इति (ऋ० सं० ४, ३, २०, ३) । श्यावाखस्यार्षम् । आग्निमारुते विनियोगः। स्तोता ब्रवीति । -'नु' "क्षिप्रम्” 'वयं' 'रथम्' 'आहुवामहें' “आयामहे"। 'मारुतं' मरुत्सयुक्तम्, 'श्रवस्य म्' “श्रवणीयं” यशखिनम् । यस्मिन् किम् ? इति-“श्रा यस्मिन् तस्थौ" यस्मिन्त्रातिष्ठति, रंहणे गमने 'रोदसी' 'सचा' सह 'मरुत्सु' "मरुद्भिः” सहिता मरुद्भिः रोदसी। किम् ? इति–'सुरणानि' “सुष्टु रमणी. यानि" "उदकानि” 'विश्वती' धारयन्त्यातिष्टति-इति । तं वयं मेघं रथमायामहे वर्षार्थ मिति ॥ १६ (५०) ॥ इति ऋज्वायां निरुक्तमत्ती षोडशस्य (एकादशस्य) अध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ११॥ ४ ॥ इति श्रीजम्बूमार्गनिवासिनो भगवद्द र्गाचार्यस्य कती ऋज्वायां निरुतात्ती षोडशोऽध्यायः (एकादशोऽध्यायः) समाप्तः ॥ ११ ॥ (१) (३) (8) (६) खेनबादायवादिच्यासोमबत्त्यानबोनवो-

·३५२
निरताम् ।
[उत्तरषट्कम्,
(घ)
(१०) (११)
परंमृत्योत्वेषमित्याप्रयोमहेउटुज्योतिर्धातासो-
(१३)
(१४)
(१७)
(१८)
(१४)
मस्याथातोमध्यस्थानादेवगणाचाविद्युन्मदिरा-
रुद्रासविष्ट्वौशमौविरूपासउदौरतामङ्गिरसःसू.
य॑स्य वस्तुषेय्यमथातोमध्यखाना:स्त्रियोदमस्य-
(२०)
(२१)
(१२)
(२४)
(२५)
वायत्त्वकिमिच्छन्तीपावकानोमहोचोयहा-
(२८)
(२४)
(१४) (२५)
(२६)
(३८)
म्बदन्तौदेवौंवाचमन्विदनुमतेराकामहंसिनीवा-
लिकुहमहमन्यमूषर्वशौविद्युन्नबलिये न्द्राणोंना-
हमिन्द्राणिगौरोमिमायतस्थागौरमौमेदुपह्वये-
(२६)
(४०) (४१)
(8)
(४३)
(४४)
(४५)
(४६) (५७)
(४८)
सूयवसाडिवतोचतिरिझपोषा एतदखाच-
(४६)
(५०)
भिनोरथन्तुमारुतमिति पञ्चाशत् ॥
इति निरक्तो (उत्तरषट्के) एकादशोऽध्यायः
समाप्तः ॥ ११॥

·अथ द्वादशाव्यायख प्रथमः पादः। -:..:- - व्याख्याता मध्यस्थाना देवता:, सवचनलिङ्गविशेषाः, अधुना एतेनैव ममाम्नायानुक्रमेण द्युस्थाना व्याख्य याः, तदर्थं विशेषतः पुनरधिकारवचनम् ॥ ॐ ॥ अथातो द्यु खाना देवतास्तासामखि- नौ प्रथमागामिनौ भवतोऽखिनौ यद्यत्र वाते सर्व रसेनान्यो ज्योतिषान्योऽखैरविनावित्यौ- णवाभस्तत्कावश्विनी द्यावाटथिव्यावित्येकेऽहो- राजावित्येके सूर्याचन्द्रमसावित्येके राजानौ पुण्यकृतावित्यैतिहासिकास्तयोः काल अर्द्ध- मईराचात् प्रकायौभावस्थानुविष्टम्भमनुतमो भागो हि मध्यमो ज्योतिर्भाग चादित्य स्तयो- रेषा भवति ॥१॥ "अथातो. दुखाना देवता: इति। बहुवचनं पचेऽर्थ- पत्। द्यौस्तेषां खानमिति घुसानाः, देवता व्याख्यास्यन्त इति शेषः "तासामछिनो प्रथमामामिनी भवतः”। तो कस्मात् । काखतो हि शुखानानां देवतानां विशेषो विवक्षितः, पाखिने च स्तुतशनके कामणि प्रथममबिनोः कालः सम्बो। .

·सत्य- ३५४ निसकम् । [उत्तरषटकम्, एकचाखी मध्यस्थान: एको छ स्थानो नैरुतानाम्, अतो | स्थानमध्यस्थानत्वात्तयोरखिनोरुपन्यासः । यद्येवमकस्य मध्यस्थाने एकस्य | स्थाने उपदेशः प्राप्नोति ? न, एकैकस्य तयोः प्रखिशब्दस्य पृथग्भावेन स्तुत्यभावादविहन्नस्य चात्य- न्तमवियोगात्, नासत्याविति च पृथक् स्तुत्यभावात् । प्यवियोगे प्राथम्यात् प्रथमस्य समानानं युक्तम् ? इति चेत्, न, तत्कालेन मध्यस्थानस्य होयमानरूपत्वात, | स्थानस्य च वईमानरूपत्वात्, पतोऽनन्तरञ्च | स्थानदेवतारूपान्तर- संस्थानादिति॥ "अखिनौ कस्मात् ? “यद् व्यनुवाते सर्वम्”। केन ? "रसेनान्यः” रसेनोदकेन सर्व व्यशु ते व्याप्नोति। "ज्योति- षान्यः” ज्योतिषैकः। “प्रखैः अखिनौ इत्यौर्णवाभः” । अश्वस्तहन्तौ तावित्यौर्णवाभ पाचार्यो मन्यते । "तत् को अखिनौ" ? इति विचारः। तदिति वाक्यो- पादाने। कावेतावखिनाविति विचारार्थः प्रश्नः । "द्यावा- पृथिव्यौ इत्य के"। विज्ञायते हि-"ती यौ प्रत्यक्षदैवत- मखिनाविम एव ते द्यावापृथिव्यो”-इति द्यौर्योतिषा व्याप्नोति, पृथिव्यवन।- “महोरात्री इत्ये के"। महो. तिषा व्यश्च ते, राबिरवश्यायः।-"सूर्याचन्द्रमसौ इत्ये के। सूर्यो ज्योतिषा व्यनुते, रसेन चन्द्रमाः।-"राजानौ पुण्य कृती इत्य तिहासिका:” प्रखैरविनावित्येतविर्वचनं (१३५) अथास्मिन् पक्षे इतिहासे समवैति । “तयोः कालः जईमईरानात् प्रकाशीभावस्थानुविष्ट- भम्”। ज्योतिषा व्यतिभिद्यमानमूईमईरानात् तमो यदा ज्योतिरनुविष्टमाति, सोऽखिनोः कालः । ततः प्रभृति. सन्धिस्तोत्र पुरोदयादाखिनम्, उदित सौर्याणि । तन..

·१२५० पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । यत्तमोऽनुप्रविष्ट ज्योतिषि, तद्भागः “मध्यमः” तन्मध्यमस्य रूपम्। यत् "ज्योति:" तमसि अनुप्रविष्टं तद्भागं तद्रूपम् "पादित्यः”। तावती मध्यमोत्तमाविति स्वमतमाचार्य्यस्य । यतः समर्थनायोदाहरति “तयोः एषा भवति"-॥ १ ॥ वसातिषु स्म चरथोऽसितो पेत्वाविव कदेदमश्विना युवमभि देवा अगच्छतम् ॥ इति सा. निगदव्याख्याता तयोः समानकालयोः समानकर्मणोः संस्तुतप्राययोरसंस्तनयोऽई! भवति। वासात्यो अन्य उच्यत उष:पुचस्त- वान्य इति तयो रेषापरा भवति ॥ २॥ “वसातिषु स्म"-इति। उपजातदेवतादर्शनचक्षुः अतो- सेषु रात्रिपायेषु सन्धी प्राप्त सहसैवाश्विनौ दृष्ट्वा मन्त्रक अवीति ।-‘वसातिषु' रात्रिषु, तासु हि प्राणिनो निवसन्ति । किं तासु ? इति-'चरथः' युवाम्। कथम् ? 'असिताविव पेत्वा' कृष्णाविव मेघौ समानरूपौ। उपसि कथमपि मया लक्षितौ यतो ब्रवीति,-"कदेदम खिना युवम्”। कदेदमस्मत्कर्म प्रति ये देवा आगताः, तान् प्रति हे युवामपिहनौ ! 'पाग- छतम्' भागतवन्तौ स्थः ॥ "तयोः” अखिनोः “समानकालयोः" उभयोरपि हि तयोरूईमईरानात् काल इति समानकालः। “समानक मणोः” उभयोरपि तयोरकं कर्म, तिरो अङ्गयाः सोमा पाखि- मच दिकपालः । “संस्तुतप्राययोः” प्रायेण हि तयोः बाहु. ख्येन संस्तव एव । तयोः पुनः “मसंस्तवनषोऽ! भवति" ।

·निरुतम् । [उत्तरषटकम् मनु पस्याभूचि वसातिषु सा चरथ इति वसातयो हि जनपदा अपि प्रसिद्धाः, तदधिपती पुण्यवती राजानी अखे- स्तदन्ताविति शक्यते कल्पयितुम् ? तद्यथा-वासात्यो त - भाधिपती कोचिद्राजानौ बहवो पुण्यकतौ यत्रकणि देवान् प्रति गतौ केनचिदुच्चेते। -यौ युवां वसातिषु जन- पदेषु नित्यमसिताविव पेली समानवेषो चरथः, तौ युवा- मिदं देवस्थानं प्रतिपदे वावर्तन्ते, तान् प्रति कदा हे अखिनौ युवामागतवन्ताविति। मा भूदेषा मन्त्रार्थयोजनेत्यर्थयोधने- यत पाह, “वासात्योऽन्य उच्यते, उषः पुत्रः सवान्यः इति"। एको वासात्य उचते, एकच उषसः पुत्र इति। एवमेतस्मिन् भिन्न- स्तुतावईर्च उषसः पुत्रेण सूर्येण सह समानव्याख्यानाद. संशयं मध्यमो वासात्यो रात्रः पुत्र इति ॥ “तयोः एषा अपरा भवति"। सा पुन: किमर्थम् ? मध्यमोत्तमावश्विनावित्यस्यैवार्थस्य दृढतायै स्फुटं यदेतस्या- मतत्परस्यापि ॥२॥ इहेह जाता समवावशौतामरेपसा तन्वार' नामभिः खः। जिष्णुवीमन्यः सुम- खस्य मूरिदि वो अन्यः सुभगः पुत्र ऊहे ॥ इह चेह च जातौ संस्तूयेते पापेनालिप्यमानया तन्वा नामभिश्च खनिष्णुर्वामन्यः सुमहतो बलस्य रविता मध्यमो दिवो अन्यः सुभगः पुत्र जयत धादित्यस्तयो रेषापरा भवति ·! १९५० १पा० ४० ] दैवतं काण्डम् । ३५० "दुहेर जाता"-ति (ऋ० सं० २, ४, २५, ४) । अगस्त्यस्यार्षम्। प्रातरनुवाकाखिनयोः विनियोगः। हे अखिनौ ! युवामुच्चेथे।-'इहह जाता' “इह च" मध्यस्थाने “इह च” धुस्थाने "जातौ” 'समवावशीता' “संस्तूयेथे”। केन? 'परेपसा तन्वा' “अपापया तन्वा'। यथासङ्कल्पतया। 'नामभिः खैः' परमनाश्रित्य यानि स्वस्तुतिनिमित्तानि तैः । किच 'जिष्णुर्वामन्यः' नित्यमेव जेता युवयोरन्यः। 'सुमखस्य सूरिः' "सुमहतो बलस्थरयिता" शत्रुषु, स च नान्यो मध्य- स्थानात् इति "मध्यमः" मध्यस्थानः । “दिवो अन्यः" "सुभगः पुत्रः” सुभगः सुधनः, जहे “जयते" वायुना नित्यम्, सच नान्यः सूर्यादित्येवमत्रापि मध्यमोत्तमाविति ॥ "तयोः एषा अपरा भवति" सा पुन: किमर्थम् ? संस्तुतप्रायावेतौ समानकालो समानकर्माणी इत्यत तदुप- प्रदर्शनार्थम् ॥ ३ ॥ प्रातयुजा विबोधयान्विनावेह गच्छताम् । अस्य सोमस्य पीतये ॥ प्रातर्योगिनो विवोध- याविनाविहागच्छतामस्य सोमस्य' पानाय तयोरेषापरा भवति ॥ ४॥ "प्रातर्युजा"-इति (० सं० १, २, ४, १)। मेधा- तिथेरापम्। प्रातरनुवाके विनियोगः। हे स्तोतः ! यावेतो प्रातयुन्ये ते हविषा स्तूत्या च। तावेतौ 'अश्विनौ' विस्य- टाभिः स्तुतिभिः प्रमदर्थं 'विबोधय'। विबोधितौ च त्वया 'प' कर्मणि 'पागछताम्' अस्माकम् ‘पस्य सोमस' 'पौतयें “पानाय".

·निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम, ३५८ ? "तयोः एषा अपरा भवति"। सा पुन: किमर्थम् ? नैवा- नयोः अन्यस्मिन् काले इज्यास्ति, यद्यपि क्रियते, अनिज्य व संति सुतरां परया संस्तवकालञ्चोपप्रदर्शयति-॥ ४ ॥ प्रातर्यजध्वमुखिना हिनोत न सायमस्ति देवया अजष्टम् । उतान्यो अस्पद्यजते विचाब: पूर्व':पूर्वो यजमानो वनौयान् ॥ प्रातर्यजध्य- मखिनौ प्रहिणुत न सायमस्ति देवेज्या अजुष्ट- मेतदप्यन्यो अस्मद्यजते वि चाव: पूर्वःपूर्वो यन- मानो वनौयान्वनयितमस्तयोः कालः सूर्यो- दयपर्यन्तस्तस्मिन्नन्या देवता अोप्यन्त उषा वष्टे: कान्तिकर्मण उच्छतेरितरा माध्यमिका तस्या ए षा भवति ॥५॥ "प्रातर्यजध्वम्” इति (सं० ४, ४, १८, २)। अवे. रार्षम् । प्रातरनुवाके विनियोगः, आखिने च। हे स्तोतारो यूयमुच्यध्वे ।-तौ “अश्विनी” 'प्रातः' एव 'यजध्वम्' । कथम् ? इति, यतो ब्रवीमि,-'प्रहिणोत' प्रकर्षेण तौ प्रति स्तुतौह. वींषि च गमयतेति। किमित्य वं ब्रवीमि।-प्रातर्यजध्वमिति। इतः,-यस्मात् 'न सायमस्ति देवयाः' अनयोर्दैवयोः न साय- मस्ति “इज्या" । यद्यपि कथञ्चित् स्यात, 'अजुष्टम्' अनासेवितं तदखिभ्यां कम। “उ तान्यो अस्मद्यजते" । "अपि" च अनाहते त्वयि 'अन्यः' अस्मत्तः एतावखिनौ 'यजते' "वि च अवः' व्यावयति च, तर्पयति हविर्भिः। 'पूर्वः पूर्वः' 'यजमानः' - .-in- ·१२५० १पा० स०] दैवतं काण्डम् । ३५४ प्रथमः प्रथमो यजमानो 'वनौयान्' “वनयिटतमः" सम्भक्त- तमः, आदृतत्वात, तस्यैव हविरासेवेते अखिनौ, नेतरस्येति ॥ "तयोः काल: सूर्योदयपर्यन्तः" प्रकाशीभावस्यानुवि- ष्टम्भमित्यत: कालात् प्रभृति सूर्योदयपर्यन्वस्तयोः कालः, ततः परं यागकालः । ततः किम् ? “तस्मिन् अन्याः देवताः" तस्मिन् स्तुतिकाले अन्याः देवताः आखिने शस्त्र याः स्तुति लभन्त, ताः "अोप्यन्ते" तासामावाप: तत्कालस्तुतिप्रति- लम्भे इति । तत्र तावदुषाः प्रथममोप्यते, तद्देवतानि सूतानि शस्यन्त ॥ "उषा" “वष्टेः कान्तिकर्मणः”। “वश कान्तौ (अ. प. ७०)"-इत्यस्य। यञ्चोक्तम् “उच्छतीति सत्या:” इति, तहा इदं विकल्पेन द्युस्थानायाः, या पुनः “इतरा माध्यमिका" उषाः, न तस्या विकल्पः, किं तर्हि ? उच्छतेरेव सा विवास- नार्थस्य,--उदकानि विवासयति, विवास्यते वा मेघान्मध्यम- नेति॥ “तस्याः एषा भवति"-॥५॥ उपस्तचित्रमाभरास्मयं वाजिनीवति येन तोकञ्च तनयञ्च धामहे ॥ उषस्तच चित्रं चायनीयं मंहनौयं धनमाहरामख्यमन्त्रवति येन पुत्रांच पौवांश्च देधीमहि तस्या ए षापरा भवति “उप स्तचित्र मा भरा"-इति (ऋ० सं० १, ६, २६, ३ । य. वा० सं० ३४, ३३ । सा० सं० उ. मा. ८,३, ८, १)। गोतमस्यार्षम् ।' प्रातरनुवाके आखिने च विनियोगः । हे ·३६० निरुताम् । [उत्तरषट्कान, 'उषः!' 'वाजिनीवति तदस्माकं 'चित्र" चायनीयं धनम्" 'भाभर' "पाहर" त्वम्। 'येन' त्वबत्तेन वयं “पुत्रांच पौवांच" अविच्छ देन हप्तान् ‘धाम' “दधीमहि । "तस्याः एषा अपरा भवति'। सा पुन: किमर्थम् ? पूर्वस्याचि चित्रं धनमाहरेत्युक्तम्, तच पुनरुभयोरप्युष- सोरविशिष्टम्, विशिष्टन्तु परस्यामुत्तमलिङ्गम्-"पूर्व पर रजसो भानु मनते"-इति, प्रतः परा उदाहियते-।। ए_ता उ त्या उषसः केतुमक्रत पूर्व बड़े रजसो भानुमजते ॥ निष्कण्वाना आयु'धानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरुषौर्यन्ति मातरः॥ एतास्ता उषस: केतुमकृषत प्रज्ञानमेकस्या एव पूजनाथ बहुवचनं स्यात् पूर्व अई अन्तरिक्षलोकस्य सम- ञ्जते भानुना निष्कृण्वाना आयुधनौव धृष्णवः। निरित्येष समित्येतस्य स्थाने। एमौदेषां निष्कृतं नारिणीवेत्यपि निगमो भवति। प्रति. यन्ति गावो गमनादरूषौरारोचनान्मातरो भासो निर्माबा: सूर्या सूर्यस्य पत्त्येषेवाभिह- ष्टकालतमा तथा एषा भवति ॥ ७॥ "ए ता उ त्याः”-इति (ऋ० सं० १, 4, २४, १ । सा. सं० उ० प्रा० ८, ३, १६, १)। याः 'पूर्व पहें 'रजसः' "अन्त- रिक्षलोकस्व" 'समजते' "भानुना" भासा प्रात्मानमभि नयति। 'एता.' 'त्या:' "ता:" 'उषसः'। किमिति?

·१२५० १पा० ख०] दैवतं काण्डम् ।
'केतुम् पक्रत' "अकषत" कुर्वन्ति लोकस्य “प्रधानम्"।
क्थन्ताः प्रधानं लोकस्य कुर्वन्ति ? पत पार,-"निष्क
एखाना पायुधानीव धृष्णवः" । "निरित्येष समित्येतस्य
खाने"। यथा-संस्कर्वाणाः नियविर्मजन्तः प्रायुधानि
निर्मलानि कखन्ति कृष्णवः धर्षयितारः ते पायुधिनस्तनी-
वनाः, एवं भानुमा खेन भासा तमोमलमपनीय निर्मलानि
प्रज्ञानानि लोकस्योषसः संखर्वन्ति। ततश्च "प्रति गावो.
ऽरुषौर्यन्ति मातरः”। यत एवोदितास्तमेव सूर्यम्प्रति
यन्ति तवान्तीयन्त, सूर्यस्यैव हि रश्मिप्रान्तप्रोत्सायं-
माणे तमस्यपररात्र जाते प्रकाश उपजायते, ता उषस इत्या.
चक्षते, स एष परमार्थतः सूर्य एव स्त्रीलिङ्गविशिष्टो भवति,
सूर्यकार्य्यत्वात् प्रकाशस्य ॥
"एकस्या एव पूजनार्थे बहुवचनम्" इति वचनभेदप्रति.
समाधानम्।
निरित्येष समित्येतस्य स्थाने सामर्थ्याद व्यत्ययः, संकि-
यमाणानि यायुधानि प्रतिनिर्मलानि भवन्ति ।
यथा चोपपद्यते उपसगव्यत्ययः, तथा निगममुदाजहार।
-"एमोदेषाम्”-इति । “यदा दीध्ये न देविषाणेभिः परा-
ययोऽवहीये सखिभ्यः । न्युप्ताच बभ्रवो वाचमक्रत एमौ.
देषां निष्कृतं जारिणीव । -इति (ऋ० सं० ७, ८, ५) ।
कवषस्व वा पक्षस्य वा पार्षम्। कतनिहत्तिर्देवनादशा-
वनामानं धारयितुं ब्रवीति।-'यदा दोध्ये' अशमभिध्या.
यामि निचयेन 'न दविषाणि' न देविष्यामि 'एभिः' अच्च.
रिति। अथ तदा 'सखिभ्यः' समानख्यानेभ्यः कितवेभ्यः
'परायबा' परागकरः देवनखानमहमेभ्यः 'भवहौवें शर्म
कोनोऽसीति। यदा च पुनस्से प्राप्य पासार निवपन्ति
२३-नि-श

·२६२ निरुताम् । [उत्तरषट्काम. अक्षान्, अथ पुनस्तदा तैन्युप्ताच ते 'बनवः' बच वर्णा प्रक्षाः 'वाचमकत' शब्दमवषत, अथ तदा निहत्तिमविगणय्य 'एमि इत्' प्रागच्छाम्येव 'एषाम्' अप्येषां अप्येवं 'निष्कृतं' संस्कृतम् अक्षस्थानम् प्रास्फारं संस्कृतं 'जारिणीव' व्यभिचारिणीव काचिद्द :स्त्रौचारित्रमात्मनोऽविगणय्यति ॥ "मू-"-इति वक्तव्यम् । सा पुनरियं “सूर्यस्य पत्नी “एषैव” उषाः, “अभिसृष्टकालतमा" यथा सूर्यस्योदयकालं प्रत्यभिसृष्टतमा भवति, गततमा भवति, तथा तथा सैषा उषाः सूर्या सम्पद्यते । “तस्याः एषा भवति"---॥ ७ ॥ सुकि शुकं शल्मलिं विश्वरूम हिरण्यवर्ण सुस्त सुचक्रम् ॥ आरोह सूर्य अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये' वहतु कणुष्व ॥ मुकाशनं शन्नमलं सर्वरूपमपि वोपमाथै स्यात्सुकिंशुक- मिव शल्मलिमिति किंशुकं कशतेः प्रकाशय- तिकर्मणः शल्मलि: सुशरो भवति शरवान्या- रोह सूर्य अस्तस्य लोकमुदकस्य सुखं पत्थे वहतु कुरुष्ष सविता सूर्या प्रायच्छत् सोमाय रान्ने प्रजापतये वेति च ब्राह्मणं षाकपायौ वृषाकपेः पथ्य बैवाभिसृष्टकालतमा तस्या एषा भति ॥८॥ “सुकि शुक बम लिम्” इति (ऋ० सं०८, ३, १३, ५)। सूर्याया मार्षम् । विवाहे विनियोगः। वित्वे तावदुच्यते प्रभा; ।

·१२५० १पा० ख०] दैवतं काण्डम् । . मानो विभज्य तदधिदेवतां ब्रवीति ।-सुकिंशक' सुष्ठ काशनं दीपनं लोकानाम्, 'शल्पलिं' "शवमल" व्यपगतम. लम्, 'विश्वरूपं' “सर्वरूपम" 'हिरण्यवर्ण' हिरण्योपमवर्स हिरण्यमिव वरणीयम्, 'सुकृतं' सुवर्तनं शोमनर्वा रश्मिभि. इतम्, 'सुचक्र सुचकनं सुदीप्तम्। एत मेवलक्षणं मण्डतं रथम् ‘आरोह' व हे 'सूर्य' ! 'अमृतस्य' उदकस्य 'लोकं' स्थानम् । तत एवमधिरुह्य 'स्योनं' सुखमेतसौ 'पत्ये' मण्ड. लाधिष्ठात्रे 'वहतु” 'कणुष्व' कुरुष्व । पृथक्वपक्षे तु-रथ एव रथः, सूर्य उहोढा, कन्या सूर्यो- यते । एवंलक्षणं रथमारोहति ॥ "अपि वोपमार्थे स्यात्-"सुकिंशुकमिव शल्मलि- मिति" । किंशकमिति पलाशपुष्ये प्रसिद्धिः, इह तु रक्तपुष्प- त्वसामान्यात् सुपुष्पितमिव शल्यलिमिति सामर्थ्यात् तेनो- पमानयोग आदित्यस्य पुष्टतर इति किंशुकगब्दः पुष्पिते शलाली गौण इति भाष्यकाराभिप्रायः॥ "किंशुक शत:" धातोः प्रकाशनार्थस्या, तहि दीप्ति मद्भवति ।-“शल्ल: सुशरो भवति"। " हिंसायाम्" धातोः, स हि मृदुत्वात् सुहियो भवति । "शरवान् वा”। हिंसावान्, कण्टकैरसौ हिनस्ति हि। "सविता सूर्या प्रायच्छत् सोमाय राजे प्रजापतये वेति च ब्राह्मणम्" । निरुतापक्षे ज्योत्नां सोमाय ददाति। यदुक्तम्-"प्रादित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवति" इति । “प्रजाय- तये वेति" उषसं वा मध्यस्थांनाय प्रजापतये ददाति, के. चित्त्व तिहासिकपक्षे रच्छन्ति । तेषामितिहास मृणु। . कथमेतत् ! इति- वृषाक पायौ" "वृषाकपः पत्नी"। वृषाकपिरादित्यः, तख पनों, -इत्यस्य ·२५४ निरुताम् । [उत्तरषट कम सहिभूतिः, उष:काले यदवश्यायान् वर्षति कम्पयति च तहु- पयोगात्। सा पुनः “एषैव” सूर्या, “अभिमुष्टकाखतमा" हषाकपायौत्य चो॥ "तस्याः एषा भवति"-1८॥ वृषाकपाय रेवति सुपुत्र प्रादु मुस्नु'चे । धमत्त इन्द्र' उक्षणः प्रियं काचितकर इवि- विश्वमादिन्द्र उत्तर। वृषाकपायि रेवति सुपुत्र मध्यमेन सुन षे माध्यमिकया वाचा स्नुषा साधुसादिनौति वा साधुसानिनौति वा खपत्य तत् सनोतीति वा । प्रात्रातु त इन्द्र उक्षण एतान्माध्यमिकान् संस्त्यायानुक्षण उक्ष- तेहिकर्मण उक्षन्त्युदकेनेति वा प्रियं कुरुष्व सुखाचयकर हवि: सुखकर हवि: सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् बम आदित्य सरण्य: मरणात्तस्या एषा भवति ॥१॥ "वाकपाय रेवति"-इति (इ. सं० ८, ४, ३, ३)। इन्द्रस्यार्षम्। षष्ठे पृष्ठयाहनि हषाकपी विनियोगः । 'हषाकपायि!' 'रेवति' धनवति! रयिमति ! 'सुपुत्र! मध्यमेनेन्द्र रसहरणसामान्यात्-सहखानसामान्यात, 'सुसुषे "माध्यमिकया वाचा" मिथुनसामान्यात्। किम् । पति-'घसत्त पन्द्र उचषः' प्रात्रातु ते इन्द्रः तव स्वभूताने- तामाध्यमिकानुषणोऽवश्यायसंस्थायान् एष इन्द्र पादिया, ·१२५० १पा० १०ख०] दैवतं काण्डम् । स हि तानुयन् पिबति । 'प्रियम्' इष्टम्, एतत् 'काचित्कर हवि:' । कमिति सुखनाम, तस्य यदामितमाचयनं करोति, तद्भवति काचित्करम्। किं पुनस्तत् ? 'हविः' उदकम्, तत् कुरुष्वावश्यायलक्षणं हविः अनमवश्यायैरभिनिष्पादय । किमर्थम् ? ' विस्मात्' सर्वस्मात् य एष इन्द्र आदित्यः 'उत्तरः तदर्थमिति॥ "नुषा” “साधुसादिनीति वा साधुसानिनौति वा”। शोभने अर्थे त शुरस्य सन्तानलक्षणे सीदत्यङ्गभावमुपैतौति सुषा, साधु सनोति सन्तति सम्भजतीति वा सषा, “सु अप- त्यम्, तत्सनोतीति वा”। सु-इत्यपत्यनाम, प्रसूयते हि तदिति, तदियं शरस्य । सनोति मम्भजतौति वा सषा। “उक्षण:” “उक्षते:” वृद्धार्थस्य । वईयन्ति हि ते ओषधौरव- श्यायाः, त एव वा बहुत्वाद् वृद्धा भवन्ति । लक्षतेर्वा सेचना- थस्य, “उदकेन" हि अवश्यायाः सर्वमिदं सिञ्चन्ति ॥ “सरण्यः”-इति वक्तव्यम् । सैव यदा सूर्य प्रत्यविभागेन मृता प्रसृता भवति, तदा “सरणात्” सरण्यरित्युच्यते ॥ "तस्याः एषा भवति"-18॥ अपागूहन्नम्तो मत्यै भ्यः कृत्वौ सवर्णा- मददर्विवस्वते । उताश्विनावभरद्यत्तदासौदज- हादु बा मिथुना सरण्य : ॥ अवगृहन्नम्टता मत्त्यै भ्यः कृत्वौ सवर्णामदटुर्विवखतेऽयखि- नावभरद्यत्तदासौदजहाडू हौ मिथुनी सरस्य - मध्यमं च माध्यमिकाञ्च वाचमिति नैकका यमञ्च यमौञ्च त्वैतिहासिकास्तव तिहासमा- ·३६६ निरुतम्। [उत्तरषट्कम, चक्षते त्वाष्ट्री सरण्य विवखत त्रादित्याद्यमी मिथुनी जनयाञ्चकार सा सवर्णामन्यां पति- निधायाखं रूपं कृत्वा प्रदुद्राव स विवखाना- दित्य प्राश्वमेव रूपं कृत्वा तामनुसृत्य सम्ब. भूव ततोऽश्विनौ जनाते सवर्णायां मनुस्तद- भिवादिन्येषगं भवति ॥१० “अपागूहन्” इति (ऋ० सं० ७, ६, २३, २)। देवश- वस आर्षम् । 'अपागूहन्' 'अमृताम्' एतामुषसं वृषाकपा- व्यवस्थायां 'मत्येभ्यः' मनुष्येभ्यः । के ते ? रश्मयः ? "कत्वी सवर्णामददुर्विवखते”। तत्मवर्णामेतां कृत्वा सरण्युम् अद दुर्विवस्वते आदित्याय । 'उत अखिनौ अभरत्' स्तुतिभिः मोषाः, स पुखिनोः स्तुतिकालः । अथवा सरण्य रभरत् हविषा, स राखिनोर्यागकालः । 'यत् तत् आसीत्' उषसो रूपं सरण्या वा 'अजहात्' अत्यजत्। 'हा' “हो” “मिथुनः' “मिथुनौ” सरण्य :, “मध्यमञ्च माध्यमिकाञ्च वाचमिति नैरुताः' यदा हि सरण्य रादित्यस्य सकाशं मण्डलमनु- प्रविष्टा भवत्यविभागेन, तदोदिते आदित्ये विच्छिद्यते मध्यमस्य माध्यमिकायाश्च वाचः काल इति, एष तयो- स्त्यागः॥ "यमच यमीञ्चेत्यैतिहासिकाः"। तन्मतेन मन्त्रार्थस्य योजना । त एव रश्मयः प्राणाधिदेवताभावमापत्राः, तेष्वन्यत्तद्रूपं चेत्यैतिहासिको व्यवहारः । ताम्वाष्ट्रीं सरस्थ - मसात्वा, तथा सत्यखिनोर्जन्म भविषत् पश्यन्तो लोकहि- ताय प्रबतां अमरधर्मिणीन्देवीम् भपागूहबर्हिताच ।

·- १२५० १पा० ११५० दैवतं काण्डम् । . यथा मत्येभ्यो मनुष्येभ्यः उत्तरान् कुरून् प्रति निन्युः। ततवान्यां तत्मवर्णाञ्छायाप्रभवां कृत्वा तामददुर्विवस्वते। उताहिना- वभरत् यत् पाखं तदा रूपमासीत्तेन सा सरण्य रश्विनाव- भरत् अजनयत् वा अपुष्णात् उत्तरेषु कुरुषु । प्रजहादु हा मिथुना सरयूः हावन्यौ मिथुनौ यमञ्च यमौति विवखतः सकाशादजहात् हित्वा ननाशेति ॥ "तत्र तिहासमाचक्षते"। ऋजुरितिहासार्थः । स्वाष्ट्री सरण्यः विवस्वतोढा, सा च तस्मात् ननाश । “तदभि- वादिन्येषभवति”-॥ १० ॥ त्वष्टा दुहित वहतु कणोतौतौदं विश्व भुवन समेति। यमस्य माता पय्यु ह्यमाना महो जाया विवखतो ननाश ॥ त्वष्टा दुहितु- वहनं करोतौदं विश्व भुवनं समेतौमानि च सर्वाणि भूतान्यभिसमागच्छन्ति यमस्य माता पर्यु ह्यमाना महतो जाया विवखतो ननाश रात्रिरादित्यस्यादित्योदयेऽन्तीयते ॥ ११ ॥ इति निरुक्तौ हादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १२, १॥ त्वष्टा दुहिने इति (ऋ० सं० ८, ६, १३, १)। पूर्वयैव समानार्ष विनियोगश्च । 'वष्टा' देवो विश्वकर्मा यं पुराणविदो घन्ति, सः 'दुहित्रे' “दुहितुः" 'वहतु” “वहन” विवाह "करोतीति" 'इदं विश्वं' 'भुवनं' भूतजातं विवाहदर्शन- प्रभया 'समति' स हि विवाहानां स्वभावः । 'यमखमाता' ·निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम् भविथता योगेनोच्यते 'पर्युह्यमाना' पयूंढा, यमञ्च यमीच अनयित्वा, तत: 'महः' "महत:" 'जाया' 'विवखतः' देवस्य आया भाया हित्वा पपत्ये मिथुनावाख रूपं कृत्वा 'ननाश' इति। नैरुतपचे तु 'त्वष्टा' मध्यमः, तमोभागस्य उषसः 'दुहित्रे' दुहितुः दूरे हितायाः प्रकाशरूपाया: 'वहतु' "वहनं" विव- खतः करोति"। 'इदं विश्व भुवनं समेति' प्रभातमिति मत्वा “सर्वाणि भूतानि” खासुखावितिकर्तव्यतासु अभिस- मागच्छन्ति। 'यमस्य माता पर्युद्यमाना' यमस्य मध्यमस्य माता देवधर्मेण अथवा द्य स्थानस्य यैव जाया सा मातेति । जायतेऽस्यां पुत्रत्वेन पति: 'जाया' भार्या, “महतो विव- खतः" प्रकाशन प्रोत्साय॑माणा 'ननाश' नश्यति। सञपतो भाष्यकारोऽथं निराह। “रात्रिरादित्यस्य” उषा जाया, सा "प्रादित्यस्योदयेऽन्तर्बीयते” इति ॥ ११ ॥ इति ऋज्वायां निरुक्तवृत्तौ सप्तदशाध्यायस्य (बादशाध्या. यस्य) प्रथमः पादः ॥ १२।१॥ द्वितीयः पादः । सविता व्याख्यातस्तस्य कालो यदा द्योर- पहततमस्काकौर्ण रश्मि भवति तस्यैषा भवति ॥ १ (१२) ॥ “सविता --इति वक्तव्यम् । स पुनरेषः “व्याख्यातः" अभिधानतः, इह पुनरादित्यः। तस्य कालो यदा द्यौरप- हततमस्काकीर्णरश्मिर्भवति" यदा यस्मिन् काले धौरव पप- ·१स्व. पा. २ख०] दैवतं काण्डम् हततमस्का भवति, न पृथिवी, पृथिव्यां तमो भवति, दिव्य- पहते तमसि विक्षिप्ता पस्यां रश्मयो भवन्ति, स साविवः कालः, तस्मिन् काले प्रादित्यः सवितोच्यते। "तस्य" सवितः तत्कालोपलक्षितस्य “एषा” ऋक् प्राधान्यस्तुति: "भवति" ।१ (१२)॥ विश्वा रूपाणि प्रतिमुञ्चते कविः प्रासा. बौद्ध हि पद चतुष्पदे। विनाकमख्यत् स- विता वरेण्योऽनु प्रयाणमुषसो विराजति ॥ सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुञ्चते मेधावी कविः कान्तदर्शनो भवति कवतेर्वा प्रसुवति भद्र हिपानाच चतुष्याशयश्च व्यचिख्यपन्नाकं सविता वरणीयः प्रयाणमनूषसो विराजत्वधोराम: साविच इति पशुसमानाये विज्ञायते कस्मात् सामान्यादित्यवस्तात्तहलायां तमो भवत्येत- स्मात् सामान्यादधस्ताद्रामोऽधस्तात् कृष्णः क- मात् सामान्यादित्यग्निं चित्वा न रामामुपेया- ट्रामा रमणायोपेयते न धर्माय कृष्णाजातीयत- मात् सामान्यात् छकवाकुः साविच इति पशु- समामाये विज्ञायते कमात् सामान्यादिति का- लानुवाद परौत्य ककवाकोः पूर्व शब्दानुकरणं बचेरुत्तरं भगो व्याख्यातस्तस्य काल: पारात्- सर्पयात्तस्यैषा भवति ॥ २ (१३) ।

·निरनम् । [ उत्तरषद्कम्, "विधा पाणि प्रतिमुञ्चते कविः” - इति (० सं० ४, ४, २४, २। य. वा० सं० १२, ३)। श्यावावस्यार्षम्। पाभिनविके प्रथमेऽहनि विनियोगः, शिक्यपाशप्रतिमोके च यजमानस्याग्नी। 'विश्वानि' “सर्वाणि" 'रूपाणि' रूप- वत्सर्थेषु 'प्रतिमुचते' प्राबधाति। तमोऽपनन् रूपाण्यावि:- कुर्वन्। 'कविः' "कान्तदर्शन:” अथवा “कवत:" धातोः गत्यर्थस्य कविः, कवति गच्छत्यसौ नित्यम्। किञ्च कवित्वा- देव 'प्रासावीत्' "प्रसुवति” जनयति। अभ्यनुजानाति च 'भद्रं हिपदे चतुष्पदे' "हिपाजा" मनुष्यादिभ्यः “चतुष्या- बाब" गवादिभ्यः, यवत्तेषां भद्रं कल्याणं तत्तप्रसुवति। किश। 'वि नाकम् प्रख्यत्' विख्यापयति नाकं द्याञ्च विद. यति, तदा हि तस्यां विकीर्णरश्मयो भवन्ति । किञ्च 'अनु. प्रयाणम्, उषस: विराजति' उषस: प्रयाणमनु विराजति प्रकाशते। सोऽस्थाकं नामेदं करोत्विलाशिषा स्तुतिनिरा. काहा॥ “वि नाकमख्यत्" इति सवितुः कालोपलक्षणकं मन्त्र- सिम, तत्पशगुणसामान्येन समर्थयबाह। "प्रधोरामः सावित इति पशसमानाये विज्ञायते”। “कस्मारणसामा- न्यात" ! इति-"अधस्तात्तह लायान्तमो भवति" उपरि- याच व्योतिः। शुक्ल तदा दिवि भवति, कीर्णरश्मित्वा- तखाः, पधस्तात्तु भूम्यां तदा तमो भवति। एतस्मात् कालदेवतागुणसामान्यात् पशरपि तथारूप एव भवति सावितः। पाह,-"पधोरामः" इति किमुक्तं भवति ? उच्यते,- "धरतात्मणः-इति यदुवं स्यात् तदुक्क भवत्यधोराम - प्रति ·१श्च० था. ३७०] दैवतं काण्डम् । पाह,-"वष्यः कस्मात् सामान्यात्" राम इत्युचते ? भृणु,-विज्ञायते हि “अग्निञ्चित्वा" प्रथम चित्वा "न रामा- मुपेयात्" इति। “समा"-इति शूद्रोयते, सा हिरमणाय" एव “उपयते"-"न धर्माय" रमणार्थमेव सा। "बायजातीया" -इत्ये कार्यों शब्दावधुना उत्सज्य रामां स्त्रियं प्रवीणा. दिशब्दवत् पशावयं रामशब्दो वृत्तः कृष्णसामान्यमाण । “ककवाकुः सावित इति पशुसमान्बाये विज्ञायते” मः "कस्मात् सामान्यात्" ? इति, उच्यते,-"कालानुवादं परील' सवितुः कालमसौ वक्तौति एवं परीत्य परिज्ञाय समानाये तस्य सावित्रत्व बकवाकुशब्दमधुना निर्वक्ति। "कवाकोः पूर्व शब्दानुकरणम्” ककवाकुशब्दस्य पूर्वपदं शब्दानुकरणं ककः-इत्य वमसो शब्दकरोति, “वचेत्तरम्" वाकरित्य. तत्, ककः इत्येवं वतीति ककवाकुः । "भगः" वताव्यः। स पुनरीष: "व्याख्यात:" स्त्रीभगेन शब्दव्युत्पत्तितः। “तस्य कालः प्रागुत्सर्पणात्" तस्मात्सावित्रा. कालात् परत एतदुत्तमं ज्योतिभंगाख्य भवति। "तस्य एषा भवति"--॥२ (१३) ॥ प्रातर्जित भगमग्रंहु'दैम वयं पुत्रमदितों विधा। श्राधञ्चिद्यं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चिद्य भगं' भनीत्वाच॥ प्रातर्जितं भगमुग्रं हयेम वयं पुत्रमदितों विधारयिता सर्वस्था- धश्चिद्य मन्यमान पायालुर्दरिद्रसुरचित्तुर इति यमनाम तरतेर्वा त्वरतेर्वा त्वरया पूर्ण- गतिर्यमो राना चिद्य भगंभक्षोत्याहान्धो भग ·३०२ निरताम् । [उत्तरषट कम इवाहुरमुत्सतो न दृश्यते प्राशिवमस्थाक्षिणी निधानेति च बाह्मणं जनं भगो गच्छतौति वा विज्ञायते जनं गच्छत्यादित्व उदयेन सूर्य: सत्तेर्वा सुबतेर्वा बौय्य तेर्वा तस्थुषा भवति ॥ ३ (१४)॥ "प्रातजित भगम्" इति (ऋ० सं० ५, ४, ८, २)। वसिष्ठस्याषम् । प्रातः प्रातस्तमांसि यो जयति, स भवति प्रातर्जित्, तम् ‘प्रातर्जितं' 'भग' सूर्यम्, 'उग्रम्' उहूर्णम् अभ्युद्यतमुदयाय 'हुवेम' पाहयामहे 'वयम्' । 'पुत्रमदितः, य: "विधा "विधारयिता" "सर्वस्य जगतः खेनानुग्रहेण । किञ्च 'आध्रश्चिद्य मन्यमानः' "पायालुः" पाव्यानां स्पृह- यिता "दरिद्रः" स यं मन्यमान: पाकाइवहन्यहनि पूजय- बास्ते, अपि नामोदियात् भगस्ततो वानार्थं पर्यटेयमिति। 'तुरचित्' तुरोऽपि “यमः तूर्णगतिः” सर्वान् प्राणिन प्राभिमु. ख्य नोपमहाराय तूर्णगतिस्त्वरितगतिः यं मन्यमान प्रास्त्रे प्रेताधिपतिः, तदुदयाहि कालातिक्रमेणासावुपसंहरति प्राणिनः। 'राजा चित्' राजापि चार्थिनां कार्यचिकीर्षया 'यं भगं भधि' तम् उदयं भजति इत्येव माह। तं वयं भग मायामहे। आह,-"अन्धः भगः इत्याहुः” तस्य कोऽर्थः । इति, उच्यते-स हि सूर्यभावम्, “अनुत्सृप्तो न दृश्यते" नासिन्. दृष्टणां ध्यानं दर्शनमस्तीत्यन्धः । न पुनरसावेव न पश्यति, -"प्राशिवमस्वाक्षिणी निर्जघानति च"-इति। ऐतिहा- सिकपक्षाभिप्रायोऽयमर्थवादः प्राशिवभागखानन्वौचषस्तु.

·१२५० पा० ४० ] दैवतं काण्डम् । ३०३ त्यर्थम्। “जनं भगो गच्छतौति । तदेतत् प्रसिझमेव, यदा तदा तदात्मना जनमादित्यो गच्छति। "सूर्य:"-इति वक्तव्यम् । स पुनरयं भगकालासृतः सूर्यो भवति। “सत्तें: वा” सूर्य: । "सुवर्वा" प्रसवार्थस्य, स एव हि इदं सर्व प्रसुवति जनयतीत्यर्थः। “खीयं तेर्वा, सुपूर्वस्य वा ईरयते: गत्यर्थस्य, वायुना द्ययं सुष्टु ईर्यते प्रर्यत इत्यर्थः । “तस्य एषा भवति" प्राधान्यस्तुतिः-॥३ (१४)। उदु त्यौं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः। दृशे विखार्य सूर्यम् ॥ उद्दहन्ति तं जातवेदसं रश्मयः केतवः सर्वेषां भूतानां दर्श- नाय सूर्या मिति कमन्यमादित्यादेवमवच्यत् तस्थुषापरा भवति ॥ ४ (१५) ॥ “उदु त्यं जातवेदमम्” इति (ऋ० सं० १, ४, ७, १ । य० वा. सं. ७, ४१ । सा• सं. छ० प्रा० १, १, ३, १०)। प्रस्कखस्यार्षम् । पाखिने विनियोगः। यं 'उद्दहन्ति' उदय- मुपनयन्ति 'जातवेदसम्' इति 'सूर्य' 'केतवः' "रश्मयः” अखा वा यमुहहन्ति, “सर्वेषां भूतानां” 'दृशे' “दर्शनाय” सूर्यम्, तं वयमभितार्थसिइयेऽभिष्टुमः । "तस्य एषा अपरा भवति”- सा पुनः किमर्थम् ? जात- वेदसं सूर्यमिति श्रवणात् सन्देहः,-किमियं जातवेदगुत सौरोति त्वसंशयमेव सौरौति पर निजगाद ॥ ४ (१५)। २ला-गि-३२ ? परा ·३७४ निरुक्तम् । [उत्तरषट्कम, चिचं देवानामुदगादनौक चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नः। आमा द्यावाप्रथिवी अन्त- रिक्ष सूर्य' आत्मा जगतस्तस्य पश्च॥ चाय- नौयं देवानामुदगमदनौकं ख्यानं मित्रस्य वरु- गस्थाम्न श्चापू पुरद् द्यावाप्रथिव्यौ चान्तरिक्षञ्च महत्त्वेन तेन सूर्य आत्मा नङ्गन्मस्य च स्थाव- रम्य चाथ यद्रश्मिपोषं पुष्यति तत् पूषा भवति तस्य षा भवति ॥ ५ (१६) ॥ । "चित्र देवानाम्" इति (ऋ० सं० १, ८, ७, १। य० वा. में ७, ४२)। कुत्स स्यार्षम्। आतिने विनियोगः। 'चित्र "चायनीयं" पूजनीयम्। किं पुनस्तत् ? देवानां' रश्मीनां यस्तत् 'उदगात्' 'अनीकं' ममूहः । किमस्य ? 'चक्षुर्मिनस्य वरुण त्याग्नेः' पृतस्मिन् मित्रस्य वरुणस्य अग्नेश्च चक्षुः “ख्यानम्" इत्यर्थः । य एषः सूर्य: 'आत्मा' “जङ्गमस्य च स्थावरस्य च" मवभूतानुप्रवेशी 'प्राणा:' "आपूपुरत्” आपूरयति “द्यावा- पृथिव्यौ” च “अन्तरिक्षञ्च” महत्त्वेन सूर्य आत्मा। एतस्मिन् मित्रवरुणाग्न्यादीनां देवतानां ख्यानमनेन सामना, य एतान् मित्रप्रभृतीन् पश्यति, स साधु पश्यतीत्यभिप्रायः । विज्ञायते हि रहस्य ब्राह्मणे-“य एष सूर्य आत्मा जगतस्त- स्थषति एतदिहैवोपेक्ष्यम्” इति । भेदपक्षे तु मित्रप्रभृतीनां एतच्चक्षुरिति यानिकपचे चतुषा ते पश्यन्तीति। तत्रापि विज्ञायते हि-"एष विशेषां देवानां चक्षुः" इति ।

·१२५० पा० ख०] दैवतं काण्डम् । "प्रथ" "यत्" यदा “रश्मिपोषम्” पापूर्ण स्तेजसा रश्मोन् मूर्यः “पुष्थति” बिभत्ति, “तत्” तदैव “पूषा भवति” । "तस्य एषा भवति"-॥ ५ (१६)। शुक्रन्ते' अन्यद्यजतन्ते' अन्यद्विषु'रू अहनौ द्यौरिवासि। विश्खा हि माया अय. सि खधावो भद्रा ते पून्नि ह रातिरस्तु । शुक्रन्ते चन्यल्लोहितन्ते अन्यद्यजतन्त अन्य- द्यज्ञियन्त अन्यविषमरू' ले अहनो कर्म द्यौरिव चासि सर्वाणि प्रज्ञानान्यवस्यन्नबन् भाजनवतो ते पूषन्निह दत्तिरस्तु तस्यै वापरा भवति ॥६ (१७) ॥ “शुक्रन्त न्ति' अन्यत्”-इति (३० सं ४, ८, २४, १। सा० सं० छ० प्रा० १, २, ३, ३)। भरद्वाजस्यार्षम्। चातु- र्मास्येषु विनियोगः, पौष्ण हविषि। हे 'पूषन् !' 'शुक्रम्' 'अन्यत्' 'ते' तव रूपं यलोहितम्, अन्यत्तव रूपं शुलन व्यप- देशासामर्थ्यालोहितादि । 'यजतं' “यज्ञियं” यज्ञाईम्, अन्यत् प्रयजियमयज्ञामन्यत्। भगांशरूपेण हि नायमिज्यत, विज्ञायते हि-तस्मादेतो भगांशी यज्ञेन यजन्ते” इति । किञ्च 'विषुरूप' भवतः, एते शुक्लकृष्ण रूपे 'महनी' अहो- रात्र, कर्मणा-उदयेन शुक्लमहः करोषि, अस्तमयेन कृष्णम्। 'द्योरिवासि' यथा द्यौराहत्य सर्व वर्तते, एवं त्वमपि। किञ्च 'विखाः हिमायाः सर्वाः प्रज्ञाः प्रज्ञावतां त्वम् 'अवसि' पालयित्वात्यालससि। उद्यन् अनुग्रहासि ·१०५ निरुतम्। [उत्तरषटकम्, है 'खधावः” “भनवन्” ! पूषन् ! यखामेवमादिगुणयुक्ता- मद्राम, तव तस्य 'भद्रा' भन्दनीया स्तुत्या 'राति:' दानम् 'इ' अस्मिन् कर्मणि अस्मान् प्रति 'प्रस्तु' । इत्येतदाशा- महे॥ "तस्य एषा अपरा भवति"। सा पुन: किमर्थम् । इति, -पथिरक्षित्वपूष्णोऽधिकारः, तत्परिप्रख्यापनार्थम् । अथवा “इयं वै पूषा"-इति विज्ञायते, तदव्युदासार्थम् ॥ ६ (१७) पथस्स'थ: परिपतिं वचस्था कामे'न कतो अश्वानडर्कम् । स नो' रासच्छुलधचन्द्राया धियन्धियं सौषधाति प्रपूषा ॥ पथस्पथोऽधिपति वचनेन कामेन कृतोऽन्यानडम्यापन्नोऽर्कमिति वा स नो ददातु चायनीयाग्राणि धनानि कर्म कर्म च नः प्रसाधयतु पूषेत्यथ यहिषितो भवति तहिष्णुर्भवति विष्णु विशतेर्वा यंत्रोतेर्वा तस्य- षा भवति ॥ ७ (१८)॥ "पृथस्थः परिपतिम्”-इति (३० सं० ७, १,८, ८। य० वा० सं० ३४, ४२)। ऋजिवन पार्षम्। पौण इविषि पञ्चमेऽहनि व्यूढे विनियोगः। ‘पथस्पथः' सर्वमार्गा णामित्यर्थः । किम् ? इति-'परिपतिम्' “अधिपति" 'वचस्या' “वचनेन" स्तुत्या 'कामन' खेन, पूषणं कामनैव प्रवभिमुखीकृत्य 'पर्कम्' प्रहम् 'अभ्यानट' स्तुत्या काम- प्रास्यर्थमभिव्यानोति। सोऽभिव्याप्तः सन् नोऽस्मभ्यं 'रासत्' ·१२५० २पा० ख० ] दैवतं काण्डम् । "ददातु”। किम् ? 'शुरुधश्चन्द्राग्राः शुचं संरुन्धन्ति यानि धनानि, “चायनीयाग्राणि” अभिपूजितागमानि धय आगमो येषाम्। किञ्च तैर्धनैर्धमेलुब्धेः 'धियं धियं सोष- धाति' साधयति 'प्रपूषा' “कर्म कर्म" अस्माकं इष्टिपशुमो- 'मादिलक्षणं प्रसाधयतु पूषा, यागायाविघ्ने नोपनामयतु इत्यर्थः ॥ "अध“यत्” यदा “विषिः” व्याप्तोऽयमेव सूर्यो रश्मिभिः "भवति” “तत्” “तदा" विष्णुर्भवति। “विशतेर्वा” यदाविष्ट प्रविष्टः, सर्वतो रश्मिभिर्भवति तदा विष्णुर्भवति। “व्यशा- तेर्वा” विपूर्वस्य वाश्नोतः, यदा रश्मिभिरतिशयेनायं व्याप्ती भवति, व्याप्नोति वा रश्मिभिरयं सर्वम्, तदा विष्णुरादित्यो भवति। "तस्य एषा भवति" - ॥ ७ (१८)॥ इदं विष्णु विचक्रमे वधा निर्दधे पदम् । सम्व्व्हमस्य पासुरे ॥ यदिदं किञ्च तहि- क्रमते विष्णा खिधा निधत्त पदं वेधाभावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवौति शाकपूणिः समारो- हणे विष्ण पदे गयशिरसीत्योर्णवाभ: समूब्ब्ह- मस्य पासुरे प्यायनेऽन्तरिक्षे पदं न दृश्यतेऽपि वोपमा स्यात् समूबहमस्य पांमुल इव पदं न दृश्यत इति पांसवः पादः सूयन्त इति वा ·३७८ निरुतम् । [उत्तरषट कम, पन्नाः शेरत इति वा पिंशनीया भवन्तीति वा ॥८(१६)। इति निरुतौ हादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥१२,२॥ "इदं विष्णुः”-इति (ऋ० सं० १, २, ७, २ । य० वा. सं० ५, १५, सा० सं० उ० प्रा० ८, २, ५,२। अथ० सं ७, २६, ४)। मेधातिथेरार्षम् । प्रायश्चित्ते आज्यासादने च विनि- योगः। यदिदं किञ्चिविभागेनावस्थितं तहिक्रमते विष्णु- रादित्यः। कथमिति ? यत आह–'धा निदधे पदम्' "निधत्ते पदम्" निधानं पदैः। क ? तत्र तावत्-"पृथिव्या- मन्तरिक्ष दिवौति शाकपूणिः”। पार्थिवोऽग्निर्भूत्वा पृथिव्यां यत्किञ्चिदस्ति तहिक्रमते, तदधितिष्ठति, अन्तरिक्षे विद्युदा- स्मना, दिवि सूर्य्यात्मना। यदुक्तम्-"त मू' अवखन् वेधा भुवे कम्”-इति (ऋ० सं० ८, ४, ११, ५)। “समारोहणे" उदयगिरावुयन् पदमेकं निधत्ते, "विष्णुपदे" मध्यन्दिनेऽन्त- रिक्षे, “गयशिरसि" अस्तङ्गिरौ।-"इत्यौर्णवाभ:" प्राचार्यो मन्यते एवम्। “समूव हमस्य पांसुरं”। अस्मिन् “प्यायने” एतस्मिन् “अन्तरिक्षे” सर्वभूतद्धिती यन्मध्यन्दिनं “पदम्" विद्युदाख्यम्, तत् समूव्हम्' अन्तर्हितं "न" नित्यं "दृश्यते” । तदुताम्-"खप्रमेतमध्यमं ज्योतिरनित्यदर्शनम्" -इति । “पपि वोपमार्थे स्यात्,-समूब्ब ह मिव पांसुले पदं न दृश्यत इति" यथा पांसुले प्रदेशे पदं न्यस्तमुत्क्षेपणसम- नन्तरमेव पांमुभिराकीर्णत्वात् न दृश्यते, एवमस्य मध्यम विद्युदात्मकं पदमाविष्कृतिसमकालमेव व्यवधीयते, नाव- मिष्ठत इत्यर्थः ॥

·१९५०३पा० २ख० ] दैवतं काण्डम् । ३७६ "पांसुर"-इति रो मत्वर्थः। अथ "पांसवः” कस्मात् ? ते हि “पादैः सूयन्ते" जयन्त इत्यर्थः, अथवा "पत्राः शेरत इति" अथवा "पिंशनीयाः" ध्वंसनीयाः ध्वंसनार्हाः ते "भवन्ति" तदाकीर्णस्य दुई शौकत्वात् ॥ ८ (१८)। इति ऋज्वायां निरुतावृत्तौ सप्तदशस्य (हादशस्य) अध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १२॥२॥ द्य स्थान:॥ बतीयः पादः। विश्वानरो व्याख्यातस्तस्यैष निपातो भव- बैन्द्रयाचि॥ १ (२०)॥ "विश्वानरः" वक्तव्यः । स पुनरेषः "व्याख्यातः" अभिधा- नव्युत्पत्तितः,-"प्रत्यत: सर्वाणि भूतानि"-इति, इह तु नियमतो "तस्यैष निपातो भवन्त्य न्याचि"-॥ १ (२०)। विश्वानरस्य वस्पतिमनानतस्य शवसः । एवै'च चर्षणीनामूतौ हुवे रथानाम् ॥ विश्वा- नरस्थादित्यस्यानानतस्य शवसो महतो बलस्यै- वैश्च कामैरयनरवनैर्वा चर्षणीनां मनुष्याणा- मूत्या च पथा रथानामिन्द्रमस्मिन् यज्ञ ह्व- यामि वरुणो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति ॥२ (२१)। "विश्वानरस्य वस्पतिम्" इति (ऋ. सं. ६, ५, १, ४। सा० सं० छ. भा० ४, २, ३, ५) । 'श्रा वा रथं यथोतये"- ॥ - ·३८० निरुक्तम् । [ उत्तरषटकम्, इत्येतस्मिन्नन्द्रे सूक्ते प्रियमेधेन दृष्टे निष्कवल्ये विनियोगः । 'विखामरस्य' "आदित्यस्य "अनानतस्य" शवसः' अनानत. ज्योतिबलस्य अनभिभूतप्रकाशस्यान्य ज्योतिभिः बलपति पातार रक्षितारमिन्द्रम् अस्मिन् यन्जे 'वः' युमाकमर्थसिद्धये पाह्वयामः । केन ? इति-"एवैश्च” “कामेरयनैः” 'चर्षणीनां' "मनुष्याणाम्" "अवनैः” गमनैः तं प्रति निमित्तभूतैः । 'ऊती' “अत्या च" "पथा" येन मार्गेण रंहणा रश्मय इमं लोकमागच्छन्ति, तेन पथा भवतामहमिन्द्रमाहयामि ॥ "विश्वानरस्य वस्यतिम्" - इति पतिशब्द नेन्द्रवाचिना व्यपदेशात् षष्ठान्तस्य विश्वानरशब्दस्य द्य स्थानवाचिले मामयमुपपद्यते॥ “वरुणः” “व्याख्यातः” निर्वचनात्, इह त्वादित्यः ॥ "तस्य एषा भवति"---॥ २ (२१) ॥ येना पावक चक्षसा भुरण्यन्त जना अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ भुरण्युरिति क्षिप्र- नाम भुरण्य : शकुनि रिमध्वानं नयति वर्गस्य लोकस्यापि वोढा तत्सम्पातो भुरण्य - र नेन पावकख्यान न। भुरण्यन्त जना अनु' । त्व वरुण पश्यसि तत्त वयं वाक्यशेषोऽपि वोत्तरस्याम् ॥ ३ (२२) । "धना पावक चक्षेसा" - इति (ऋ० सं० १, ४, ७, ५। मा० स० आर० प्रा० ५८० ११) । प्रस्क गवस्यैताः सर्वा आघम् । पारितने विनियोगः। “भुरण्य रिति जिप्रनाम"। 'भुरण्यु :' क्षिप्रगामी "शकुनिः”। स पुनरयमेव योऽधियज्ञ अग्नियो: स्तुम इति ·१२५० पा० ४ख० ] दैवतं काण्डम् । ३८१ सम्भारः। यते स सुपर्णः। विज्ञायते हि-"खर्गाय वे लोकायाग्निची- यते” इति। "तत्सम्याती" तेन युक्तोऽग्निचिदुपात्तापूर्व- खर्ग लोकं प्रति तदेव शीघ्र यः पतति, गन्तु- मिच्छति, स भुरण्यति। हे भगवन् ! 'वरुण' ! 'पावक' पाव- यितः ! 'येन' "ख्यानेन" दर्शनेन अनुग्राहकेण 'व' पुण्यकतो 'जनाननु मुरण्यन्त” पूर्वेषां पुण्य कता मार्गेण देवयानेन क्षिप्रं गच्छन्तमनुपश्यसि। किं तस्य दर्शनस्येति परिसमाप्त वाक्यमिति यत्तमपेक्ष्य तदात्तमध्याजहार। “तत्ते" दर्शनमनुग्राहकं “वयं स्तुमः" इति वाक्यशेषः ॥ "अपि वोत्तरस्याम्"। अपि चैवं यथोतमपि चैव- मन्यथा स्यात्। कथमिति ? यथोत्तरा ऋक्, तयापि सहै. कवाक्यतोपक्ष्या। कथम् ? इति, यतः पुनः पठति- ॥३ (२२)। - ॥ येना पावक चनेसा भुरण्यन्त जना अनु'। त्वं वरुण पश्य सि ॥ विद्यामेषि रजस्मृथ्वहा मिमानो अक्त भिः। पश्य जन्मा- नि सूर्य ॥ व्योषि द्या रजश्च प्रधु महान्तल्लोक- महानि च मिमानो चक्त भी राविभिः सह पश्यञ्जन्मानि जातानि मर्यापि वा पूर्वस्याम् ॥ ४ (२३)। "ये ना पावक-इति । 'येन' हे 'पावक' ! 'वरुण' ! 'चक्षसा' "ख्यानेन" 'जनान् अनु मुरण्यन्त पश्यसि'-तेनैव ख्यानेन तयैव ख्याता प्रत्रया युक्तास्त्वं "वि धामेषि' विविध !

·? ३८२ निरुतम्। [उत्तरषटकम्, मेषि प्रतिशयेन वा एषि । किमेषि ? छ लोकम् । 'रजः' "च" 'पृथु' "महान्त लोकम्" अन्तरिक्षम्। किं कुर्वागाः ? 'अहो' “अहानि" च 'मिमान:' कुर्वन् 'प्रतुभिः' रात्रिभिः "सह" "पश्यन्” च 'जन्मानि' “जातानि" सर्वभूतान्यनुग्राह- कत्वेन 'सूर्य':'. अपि वोत्तरस्यामेकवाक्यता स्यात्, “अपि” तर्हि “पूर्व- स्याम्" अप्युपेक्ष्या। कथम् ? इति, यतः पठति-॥ ४ (२३) । येना पावक चक्षसा भुरण्यन्त जना अनु। त्वं वरुण पश्यसि ॥ प्रत्यङ्देवानां विश: प्रत्यङ्देषि मानुषान् मृत्यङ् विश्व खर्ट शे॥ प्रत्यङ ङिन्दं सर्वसदेषि प्रत्यङ ङिदं सबैमिदामभिविपश्यसोत्यपि वैतस्यामेव ॥५ (२४)॥ "येना पावक” इति। हे 'वरुण !' 'पावक !' 'येन' "ख्यानेन” ययैवानुग्रहबु या 'जनान् अनु मुरण्यन्त पश्यसि' -तयैव ख्यात्या प्रजया युक्तः 'प्रत्यङ् देवानां' या विशस्ता: कत्वा पुरस्तात्तासाम् 'उदेषि' 'मानुषान् चैवमेव प्रत्यङ् कृत्वा तेषामपि पुरस्तादेव उदेषि। किं बहुना हे 'स्वः' प्रादित्य ! 'प्रत्यङ्' “इदं' सर्वम्” आत्मनः कृत्वा पुरस्ता- दुद्यन् “सर्वमभिविपश्यसि" ॥ न चेत् पूर्वस्यामुत्तरस्यां वा एकवाक्यता स्यात् “अपि" तहिं "एतस्यामिव"-॥ ५ (२४) ॥ येना पावक चक्षसा भरण्यन्त जना ·१२५०३पा० ७ख.] दैवतं काण्डम् । -- अनु। त्वं वरुण पश्यसि ॥ तेन नो जना- नभिविपश्यसि केशो केशा रश्मयस्तैस्तद्वान् भवति काशनाहा प्रकाशनाहा तस्यैषा भवति ॥६ (२५)॥ कमिति? यतः पुनः पठति।-"येना पावक इति। हैं “पावक” वरुण ! येन ख्यानेन ययैवानुग्राहक प्रजया 'जनाननु भुरण्यन्त पश्यसि त्वम्' पुण्य कारिण', तेनैव ख्यानेन तयैवानुग्रहकारकबुड्या अस्माकं जनानभि- विपश्यसि॥ को विशेष: प्रथमादध्याहारात् ? प्रथमे हि तत्ते वयं स्तुम इति स्तुत्या परिसमापितम्, इह पुनराशिषा। तेन नी जनानभिविपश्यसि" स्तुत्याशिषाः सम्बन्धनित्यत्वाहा. एष साकाहाणां मन्त्राणामेकवाक्यताप्रकार उप- क्यस्य। प्रदर्शित:॥ "केशी"-इति वक्तव्यन् । अत्र “केशा रश्मयः, तैस्त- हानादित्यः” यो मध्यन्दिने भवति। "काशनादा” प्रकाश नादित्यर्थः । रश्मयोऽपि केशाः, काशनादेव ॥ "तस्य एषा भवति"-॥ ६ (२५) ॥ केश्य 'ग्नि केशो विषं केशौ बिभर्ति रोदसौ। के यो विश्व ब क शौदं ज्योति- रुच्यते ॥ केश्यग्निं च विषञ्च विषमित्युदकनाम विष्णातेर्विपूर्वस्य स्नातेः शुह्मार्थस्य विपूर्वस्य वा सचतेावाथिव्यौ च धारयति केथौदं सर्व- ·३८४ निरताम् । [उत्तरषटकम् यत मिदमभिविपश्यति केशोदं ज्योतिरुच्यत इत्या- दित्यमाहाथाप्येते इतरे ज्योतिषी केशिनी उच्यते धमेनाग्नौ रजसा च मध्यमस्तयो रेषा भवति ॥ ७ (२६) । "केश्य 'ग्निम्" इति (१० सं० ८, ७, २४, १)। जूते- रार्षम्। 'केश्यग्नि बिभर्ति' वर्षेणोदकेनौषधौरभिनिष्यादय- बाहुतिहारण 'केशी विषं बिभर्ति' । “विषमुदकम्" "विष्णा. तेर्विपूर्वस्य नातेः शयर्थस्य, विपूर्वस्य वा सचते:” सर्वत्र ह्यतिशयेन यसक्तमिति, तदपि केशौ बिभर्ति । 'रोदसी' अपि च केश्य व बिभर्ति तनिवासीनि भूतानि अनुग्रहाति। अपि चायं खरादित्य: 'केशी विश्वमिदम्' "सर्वमिदम् अभि- विपश्यति” यथाभिद्रष्टव्यम् । कोऽयं केशीति ? दर्शयन्नेवादित्यम्-“केशीदं ज्योतिरुच्यते” इति । अतः परं विचारः।-“अथाप्यते इतर ज्योतिषी" प्रथम-माध्यमिके “केशिनी उयेते”। तत्र तावत् “धर्म- नाग्निः" केयी, स हि तस्य प्रकाशनाय निरूढस्यापि भवति । "रजसा च मध्यमः" असावण्यमूतं त्वात् अप्रकाशः सन् रजसोडूतेन प्रकाशते-असो वायुरागच्छतीति, उदके न च वैद्युतः ॥ "तेषां” त्रयाणामपि केशिनाम् “एषा" साधारण्य न प्रधानस्तुति: "भवति"-1 ७ (२६) । चयः कोशिन तथा विचक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम् । विश्वमेको' अभि चष्टे शचीभिर्धाजिरेकस्य ददृशे न रूपम् ॥ त्रयः ·१२.पा.व.दैवतं काण्डम् । ३८५ शस्यते। केशिन तुथा विचक्षते काले कालेऽभिविपश्य- न्लि संवत्सरे वपत एक एषामित्यग्निः पृथिवों दहति सर्वमेकोऽभिविपश्यति कर्मभिरादित्यो गतिरेकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्याथ यद्रश्मि- भिरभिप्रकम्पयन्नेति तद् वृषाकपिर्भवति हषा- कम्पनस्तस्यैषा भवति ॥८ (२७)। "वर्यः केशिनः" इति (ऋ. सं. २, ३, २२, ४, अथ. सं० ८, २८, ६)। दीर्घतमस आर्षम्। महाव्रते वैखदेवे य एते त्रयः' 'केशिनः' अग्निवायुसूर्याः 'ऋतथा' कालेकाले 'विचक्षते' यथाकालम् “अभिविपश्यन्ति" खक- र्माधिकारयुक्तेनानुग्रहेण लोकमनुग्रहन्ति, 'एषाम्' 'एकः' पृथिवीस्थान: “अग्निः" 'संवत्सरे' “पृथिवीं” “वपते' 'दहति" तथा हि सा कर्मण्या सम्पद्यते। "विख मेको अभि चष्टे" खाधिकारयुक्तः “कर्मभिः” “अभिविपश्यति" अनुग्रह्णाति “आदित्यः”। “ध्राज़िरेकस्य ददृशु"। "गति- रेकस्य” रजसोडूतेन पार्थिवेन उदकेन वा “दृश्यते" 'न रूपम्' "मध्यमस्य" ॥ "प्रथ यश्मिभिरभिप्रकम्पयन्वेति"। 'अर्थ' 'यत्' यदा आदित्य: 'रश्मिभिः' उपसंहृतैरुपसम्पन्न भूतानि 'अभिप्रक- म्पयन् एति' "तत्" तदा "वृषाकपिर्भवति" वर्षिता चाव- श्यायानां कम्पनश्च भूतानाम्, सर्वो हि भगवत्यदृश्ये तयात् इत्यर्थः। कम्यते॥ "सस्य एषा भवति"-1८ (२७) । पुनरेहि षाकपे मुविता कलवाव। ला-नि-१३ ·॥ । ३८६ निरनम् । [उत्तरषट्कम, य एष खननंशनोऽस्तमेष पथा पुनर्विवना- दिन्द्र उत्तरः ॥ पुनरेहि दृषाकपे सुप्रसूतानि वः कर्माणि कल्पयावहै य एष खननशनः खनान्नाशयत्यादित्य उदयेन सोऽस्तमेषि पथा पुन: सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रम अादित्य यमो व्याख्यातस्तस्य षा भवति । (२८)॥ :: “पुनरेहि वृषाकपे" - इति (ऋ० सं० ८, ४, ४, ६)। वृषाकपेराषम्। पृष्ठास्य षष्ठेऽहनि ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रे विनियुक्ता। हे 'वषाकपे' भगवन् ! 'यः एषः' त्वं 'स्वप्ननंशन:' म्वननाशनः “स्वप्नान्" "उदयेन" "नाशयसि" “सोऽस्तमषि पथा पुनः" । यच त्वं 'विश्वस्मात्' “सर्वस्यान्" जगतः 'इन्द्रः' इंश्वर: उत्तर: उद्दततरः, स त्व 'पुनः' 'एहि आयाहि, उदयं प्राप्न हि । तत आवां 'सुविता' “सुप्रसूतानि" सुप्रव. तानि शोभनमधमुद्दिश्य जगतोऽनुग्रहमैतानि शोभनानि "कर्माणि" प्रवृत्तानि 'कल्पयावहै' सगुणानि कुर्वः,-त्वमुद- येनाहमनुष्ठाननेति॥ "यम:” वक्तव्यः, स पुन: “व्याख्यातः” निर्वचनतः, इह त्वादियोऽभिधेयः । "तस्य एषा भवति"--॥८॥ (२८) । यचिन् बच्चे सुपलाथे देवैः सम्पिबते यमः। अवा नो विशपतिः पिता पुराणा अनु' वेनति ॥ यस्मिन् दृचे सुपलाथे स्थाने ·११५० ३पा. १०ख०) दैवतं काण्डम् । तक्षये वापि वोपमाथै स्याद् वृक्ष व सुप- लाश इति क्षो व्रश्चनात्यलाशं पलाशनाद्देवैः सङ्गच्छते यमो रश्मिभिरादित्यस्तच नः सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणाननुकामयेता- जएकपादजन एकः पाद एकेन पादेन पातौति वैकेन पादेन पिबतौति वैकोऽथ पाद इति वा। एक पादुन्नोखिदतीत्यपि निगमो भवति तस्यैष निपातो भवति वैश्वदेव्यासूचि ॥ १० (२६)॥ 'यस्मिन् वृक्षे सुपलाशे” इति (ऋ० सं० ८, ७, २३, १) । कुमारस्य यामायनस्यार्षम् । 'यस्मिन् वृक्ष' आदित्ये, स हि स्वगत्या कालम् प्रतिक्रामयन् सर्वभूतानामाऍषि क्षप- "श्चतौति वृक्षः”। “तक्षये वा* पुण्यहिते निवासे इत्यर्थः। 'सुपलाशे' सुष्टुपराशौर्णमले दौप्तिमति 'देवैः' सह “रश्मिभिः" 'सम्पिवते' “सङ्गच्छत" प्रस्तं गच्छवादित्यः । तव किमिति ? 'अन' 'नः' अस्मान् पुण्येन कर्मणा विद्यया च तनापिकया गतात्मनः 'पुराणान्' इव तबिवासिनः 'मनु' 'वेनति"वेनतु “कामयेत” कामयतु सम्प्रोणयवित्यर्थः । "चे व सुपला"-इति, ऐतिहासिकपक्षे खग्रह- मुपागतानमान् सुपलाशवृक्षप्रख्यसुखनिवासे पिटराजो 'यमः' 'पुराणान्' इव तल्लोकनिवासिनः पितृन् अनु काम- यतु । पस्मिन् पक्षे देवैः सम्पिबत इति तदनुचारिणो ग्यचन्त देवा इति॥ यति।

·१८८ नियताम् । [ उत्तरषट्कम, । “अज एकपात्" इति क्ताव्यम् । स पुन: पयमादित्य: नित्यम्, “प्रजनः" गमन: “एक: च "पादः” ब्रह्मणः, विज्ञा. यते हि-“अग्निः पादो वायुः पाद प्रादित्यः पादो दिशः पादः” इति। "एकेन पादेन पातीति वा”। सर्वमिदं जगत् एकनांशेनानुप्रविश्य पाति रक्षति स्वापकाले प्राणात्मनाऽन पचनजनश्चेत्यज एकपात्। “एकेन पादेन पिबतीति वा" । एकनांशेनोदकं सर्वस्माज्जगतः पिबत्यजनचे त्यजएकपात् । अथ “वा" प्रजनो गमनः, "एकोऽस्यपाद इति" अज एक- पात् । जीवभूतोऽस्य कत्ने जगति एकः पादोऽनुप्रविष्टः । निगमोऽपि हि भवत्येवासिवर्थे-"एक पादं नोखि दति सलिलाइंस उच्चरन् । स चेत्तमुहरेदङ्ग न मृत्यु मृत भवेत्” । एकमात्मन: पादमंश नोखिदति नोडरति इति मादित्यो हंसः महतस्तमसो वाध्वनी वाहन्ता। कुतः पुनर्नो- खिदति ? 'सलिलात्' सन्माने ब्रह्मणि लीनादेतस्माज्जग तः, 'उच्चरन्' पहन्यहनि उद्यवित्यर्थः। 'स चेत्' 'त' जीवभूत- मात्मन: पादमेतस्मात् जगत: . 'उहरेत्' ततस्तदुद्धरणसम- कालमेव 'भङ्ग' क्षिप्र 'न मृत्यु मृतं भवेत्'-सर्वमिद- मव्यपदेश्यं सदेव स्थादित्यर्थः । "तस्य एष निपातो भवति" साधारण्येन "वैखदेव्या- मुचि"-॥१० (२८). ? पाबोरवी तन्यतुरेकपादुनो दियो धर्ता सिन्धरापः समुद्रियः। विश्वे देवासः रण- वन वासि मे सरस्वती सह धीभिः पुर- न्धमा । पविः शल्यो भवति यहिपुनाति काय- ·१२५०३पा० ११ख दैवतं काण्डम् । ३८५ न्तहत्यवीरमायुधन्त द्वामिन्द्रः पवार वान् । अ- तितस्थौ पौरवानित्यपि निगमो भवति । सेहवता वाक् पावोरवी पावौरवौ च दिव्या वाक् तन्यतुस्तनिवौ वाचोऽन्यस्था अजक- पादिवो धारयिता च सिन्ध चापश्च समुट्रियाः च सर्वे च देवाः सरखतौ च सह पुरन्धा स्तुत्या प्रयुक्तानि धौभिः कर्मभिर्युतानि स्टण्वन्तु वचनानौमानौति एथिवी व्याख्याता तथा एष निपातो भवत्यै न्द्राम्नयाचि ॥ ११ (३०) । "पावीरवी तन्यतुः” इति (ऋ० सं० ८, २, ११, ३) । वसुकर्णस्यार्षम्। वैखदेवे शस्त्र विनियोगः। “पवि: श यो भवति” । कस्मात् ? "यद“विपुनाति” विदारयति “कायम्" सेन शाल्येन “तहत् पवौरमायुधम्”। रोमत्वर्थे । तन शल्यवता पायुधेन “तहानिन्द्रः पवारवान्" ॥ यथा चैतदेव तथैष निगमः । -"अतितस्यौ पवी रवान् -इति। “यो जनान् महिषां इवातितस्थौ पवी रवान् : उ तापवौरवान् युधा ॥"-इति (ऋ० सं० ८, १, २४, ३) विप्रबन्धोरार्षम्। 'यः' इन्द्रः 'महिषान्' अतिमहतोऽप्ससुर - जमान् 'बुधा' युद्धेन 'अति' अतीत्व 'तस्थौ' 'तिष्ठति' 'पी. रवान्' प्रायुधवान् । अपि च 'अपवीरवान्' अनायुध इत्यर्थः । सायुधो निरायुषञ्च नित्यमसुरजनान् महतोऽपि अतिति- ठति यः, स इदं नामामाकं करोविति । "तद्देवता वाक् पावीरवी" स इन्द्रो यस्मा माध्यमिकाया

·नियताम् ।
[ उत्तरषटकाम,
।
वाची देवता, सैन्द्री वाक् पावीरवी, 'तन्यतः' "तनित्री"
तनयित्री “वाचोऽन्यस्याः”।
सदुखम्-"तां विश्वरूपाः
पशवो वदन्ति । सा च "दिव्या वाक्" "अजवैकपात् दिवो
धारयिता"। एतदत्र धुखानत्वम् अजस्यैकपदः । “सिन्धुश्च"
नदः, “पापच” समुद्रियाः, 'विने च देवाः' "सर्वे च देवाः"
'शृणवन्' “शृण्वन्तु" "इमानि वचनानि” स्तुतिलक्षणानि ।
किं वचनान्य व ? किं तर्हि ? 'सह धौभिः' “कर्मभिः"
हविर्दानयुक्तः सहितानि। 'सरखतौ' "च” शृणोतु 'पुरन्ध्या
"सह" बहुधात्रया, माध्यमिकया वाचा।-इत्येतदाशास्महे ॥
निर्वचनस्यास्या मृत्युत्तरे पादे सम्यक् पाठोऽन्वेष्थः ॥
"पृथिवी" "व्याख्याता"। "तस्या एष निपातो भवति"
दिवः पृथिव्याः “ऐन्द्राग्न्यामृचि”-न स्तुत्यत्वेन, किं तर्हि :
नघण्टुकेन केवलम् ॥ ११ (३०) ।
यदिन्द्राग्नी परमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्या-
मवमस्यामुतस्थः । अतः परि वृषणावा हि
यातमथा सोमस्य पिबतं सुतस्य॑ ॥ इति सा
निगदव्याख्याता समुद्रो व्याख्यातस्तस्यैष निपा-
तो भवति पाबमान्याचि ॥ १२ (३१) ।
“यदिन्द्राग्नी पर मस्याम्”--इति (ऋ० सं० १, ७, २७,
३) । कुलस्यार्षम्। हे 'इन्द्राग्नी!' 'वृषणी' 'यद' यदि युवा
'परमस्यां पृथिव्यां द्युलक्षणायाम, यदि 'मध्यमस्यां मध्य,
मायामन्तरिचे, यदि 'अवमस्याम्' अस्यामेव भूम्याम्, 'उत;
स्वः' तथापि 'परि पायातम्' प्रस्थान् प्रति पत्य। 'मथु
सीमन पिव सम्पभिषुतख व मंशमिति ।

·१२५० पा० १३ख०] दैवत काण्डम् । "समुद्रः" "व्याख्यातः" इह तु मादित्य रति विशेषः । भवापि “समुद्रवन्यस्मादापः”-इत्येवमादि तदेव निर्व- चनम्। "तस्य एषः” समुद्रस्य "निपातो भवति, पावमान्याभूचि" -॥ १२ (३१) पवित्र वन्तः परि वाचे मासते पितषी प्रनो अभि रक्षति बृतम् । मह: समुद्र वरुणस्तिरो दधे धौरा इच्छे कुईरुणेष्वार- भम् ॥ पवित्रवन्तो रश्मिवन्तो माध्यमिका देवगणाः पर्खासते माध्यमिकां वाचम् मध्यमः पितैषां प्रत्नः पुराणोऽभिरक्षति व्रतं कर्ममहः समुद्र वरुणस्तिरोऽन्तर्दधात्यथ धौरा:शक वन्ति धरणेषदकेषु कर्मण अारभमारञ्च मज एक- पायाख्यातः पृथिवी व्याख्याता समुद्रो व्याख्या- तस्तेषामेष निपातो भवन्त्यपरस्यां बहुदेवताया- चि ॥ १३ (३२)॥ "पवित्र'वन्तः परि वाचम्”-इति ( सं० ७, २, २८, ३) । पवित्रस्यार्षम्। प्रवर्ग विनियोगः । रश्मयः पवित्रम्, तेऽमुपादादित्यमण्डलात् प्रसृताः मध्यस्थाने मरुत्प्रभृतिभि- र्देवगणैः संयुज्यन्त, तत्संयोगात् “माध्यमिका देवगणाः" 'पवित्रवन्तः' "रश्मिवन्तः” भवन्ति । ते च "माध्यमिकां” 'वाचं 'परि' वार्य 'पासते' । सः 'वरुणः' विद्युदाख्यो मध्यमः 'पिता' पाता रचिता, 'एषां मरत्प्रभृतीनां 'प्रनः' "पुराण:"

·निरुताम् । [उत्तरषट्कम, 'व्रत' 'कर्म' तदधिकारयुक्तम् 'पभिरक्षति'। कमिति ? तदुच्यते,-'महः' महान् 'वरुणः' मध्यमः, महान्त वा 'समु. ट्रम्पादित्य मेघजालेन या "तिरोदधाति” दुर्दिनं कृत्वा, वर्षति पोषधीषु, अथ 'धीराः' धीमन्त: 'धरुणेषु' "उदकेषु" 'शेकुः' “शक वन्ति” “कर्मणः” कृष्थादेः, वैदिकस्य वा 'पार- भम् “पारब्धम्” प्रारम्भम् इत्येवमभिरक्षति। तेषां माध्य. मिकानां व्रतं यदि असावाहणोति मेधैस्ततस्तेषामधिकार. प्रतिलभो भवति॥ "अज एकपाद” “व्याख्यातः' इह तूत्तमः । "पृथिवी" "व्याख्याता" ॥ "समुद्रः” “व्याख्यातः" "सेषामेष निपातो भवति” स्तुतिसाधारण्येन “अपरस्यां बहुदेवातायाचि"-॥ १३ (३२) ॥ उत नोऽहिबु भा': टणोत्वजए कपात पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा घटतादृधो हुवा- ना स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु ॥ अपि च नोऽहिर्बुभाः श्टणोत्वजच्च कपात् पृथिवी च समुद्रश्च सर्वे च देवाः सत्यधो वा यजधो वा हूयमाना मन्त्र स्तुता मन्त्रा: कविशस्ता अवन्तु मेधावियस्ता दध्य प्रत्यको ध्यानमिति वा प्रत्यक्तामस्मिन् ध्यानमिति वाथर्वा व्याख्यातो मनुमननात्त षामेष निपातो भवत्यै न्यामचि ॥ १४ (३३)।

·१२५० पा० १५०] दैवतं काण्डम् । “उत नोऽहिबुनयः शृणोतु*-इति (छ० सं० ४, ८, १०, ४, । य० वा० सं० ३४, ५३)। ऋजिशन पार्षम् । आग्निमारुते विनियोगः । 'उत नः' अप्यस्माकम् 'अहिर्बुधाः' 'शृणोतु'। अपि “पज एकपाद अपि च 'पृथिवो' अपि च 'समुद्रः' 'विश्वेदेवाः' सर्व एते, एवमादयो देवा: 'ऋतावृधः' "सत्यवधः” “यजधः” उदकधो वा 'हुवाना:' आहूयमानाः मन्त्रः यजुर्मयैः, 'स्तुताः' च स्तोवैः सामभिः, 'कविशस्ताः' कविभिश्च नैघण्ट कत्वेन मेधाविभिः शस्त्रैश्च शस्ताः स्तुतास्त - ऽस्मानवन्तु।-इत्य तदाशास्महे ॥ "दध्यङ्” “मनुः” “अथर्वा"- इति वित्वपक्षे प्रादित्य एवैते तहणयोगाद् भवन्ति; द्य स्थाने समानानात्, पृथक्त्व पुनर्युस्थानाः तत्सहचारिण एते ऋषयः ॥ "दध्यङ्” “प्रत्यको ध्यानम्” प्रतिगतो ध्यानमिति, ध्यानारपणे ह्येष उक्तः स्वमधिकारमनुतिष्ठति। “प्रत्यतामस्मिन् ध्यानमिति वा” अधिकरणं कारकम् तथा हि तस्मिन् ध्यानकार्य सफलं लक्ष्यत इति ।... "अथर्वा" "व्याख्यातः” निर्वचनतः, न ह्ययं खन्मादधि- कारात् थर्वति, न कदाचित् स्वमधिकारं मुञ्चति ॥ "मनुः" अयं "मननात्" न हि तदस्ति यदयं न मनुते ॥ "तेषा मेष निपाती भवति ऐन्द्रयाचि"-॥ १४ (३३) । या मथर्वा मनु'पिता दृध्य धियमनत। तस्मिन् ब्रह्माणि पूर्वथेन्द्र उक्थासमग्मतार्च- बनु बराज्यम् ॥ यामथर्वा च मनुश्च पिता मानवानां दध्यछ च षियमतनिषत सचिन নখা ·३८४ निवतम् । [ उपारषट्कम, ब्रह्माणि कर्माणि पूर्वेन्द्र उक्थानि च सङ्ग- छन्तामर्चन्यो'ऽनपास्ते खाराज्यम् ॥१५ (३४)। इति निरुतौ हादशाध्यायस्य द्वतीयः पादः ॥ १२, ३॥ "या मर्था"-दति (ऋ० सं० १, ५, ३१, ६)। गोतम. स्यार्षम्। पाठिके पञ्चमेऽहनि विनियोग ऐन्द्रे सूक्ते । 'याम्' 'प्रथा' 'मनुः' “च" 'पिता' "मानवानाम्” 'दध्यङ् “च' धियम् 'अनत' "तनिषत" । एतहणविशिष्टोऽयमादित्यः, यत्तकमाहोनित्यादिलक्षणं तनोति, तस्मिन्' सति 'ब्रह्माणि' "अनानि” “उक्थानि" च शस्त्राणि, 'पूर्वथा' पूर्ववत्, ‘इन्द्रे' 'समग्मत' “सनच्छन्ताम्" समागच्छन्तु यन्नष। किंलक्षण इन्द्रे ? इति, यत पाह-'अर्चन। “यः” इन्द्रः अभिपूजयते "खाराज्यम्” “अनु"-"उपास्ते" यथाशास्त्रमनुतिउतीत्यर्थ: । पृथक्पक्षे प्रादित्यसहचारिण एते ऋषयः । तदा योज्यम् य ऋषयः एते कर्म अतनिषत यात्रम्, तस्मिन् ब्रह्माणि प्रवानि इन्द्रे पूर्ववत् समग्मत समागच्छन्तीति । शेषं समान- मेवेति ॥ १५ (३४). इति ऋज्वायां निरुताहत्ती सप्तदशस्याध्यायस्य (हादशाध्यायस्य) तीयः पादः ॥ १२,३॥ चतुर्थः पादः। पथातो द्यु स्थाना देवगणास्तेषामादिव्याः ·३८५ १७प.पा. एख.] दैवतं काण्डम् । प्रथमागामिनो भवन्त्यादित्या व्याख्यातास्तेषा- भवति ॥ १ (३५)॥ “अथातो दुस्थाना देवगणा:" - इति। एवमादि वक्तव्यम्। अतः परमेतदेवोत्तम ज्योतिर्गणशब्दाभिधेयत्वेन निर्वाच्यम्, एतदेव हि गुणविकारोपजनापेक्षया भेदाभेदाभ्यां मन्त्रदृशः पश्यन्तः स्तुवते, तदर्थ विशेषत: पुनरधिकारवचनम् -“अथातो द्युस्थाना देवगणाः” इति । द्यौरेषां स्थानं त इम यु स्थाना इति। के पुनस्त ? देवगणाः इति,-देवानां मित्र- प्रभृतीनां गणाः, पृथत्वपक्षे गणा इति बहुवचनमर्थवत् । "तेषामादित्याः प्रथमागामिनो भवन्ति । ते कस्मात् ? प्रत्यक्षत्वाच्छब्दस्य, 'सप्तऋषयः' इत्येवमादीनाञ्च परोक्ष- त्वात्। “आदित्या:" ते पुनरभिधाननिर्वचनतो "व्याख्याताः" -"आदते रसान्”- इत्यत्र, केवलन्वत्र बहुवचनमिति विशेषः ॥ "तेषाम्" आदित्यानाम् “एषा" प्राधान्यस्तुति: “भवति" यां दृष्ट्वेह द्यु स्थाने गणाभिधानेन समानाताः ॥ १ (३५) ॥ हुमा गिर आदित्येभ्यो' पृतस्त्र': मना- द्राजभ्यो जुह्वा जुहोमि। शृणोतु' मित्रो अर्यमा भगो' नस्तुविनातो वरुणो दक्षो अंशः ॥ घृतस्न घृतप्रनाविन्यो घृतप्रस्राविण्यो घृतसारिण्यो घृतसानिन्य इति वाहुतौरादि- त्येभ्यचिरञ्जता जुहोमि चिरञ्जीवनाय चिर राजस्य इति वा रणोतु न इमा गिरो मिव.

·। १२५ निराम। [उत्तरपट्कम, चायं मा च भगश्च बहुजातच धाता दक्षो वरुणो शांथोशुना व्याख्यातस्सप्तपटषयो व्याख्यातास्तेषामेषा भवति ॥ २ (३६) । "हुमा गिर पाढित्येभ्यः" इति (१० सं० २, ७, ६, १, । य० वा० सं० ३४, ५४)। कूर्मस्य गार्स मदस्य टक्समदस्य वेयमार्षम् । 'इमा गिरः' 'तस्मूः' घृत माहुतिलक्षणं याः प्रमुवन्ति प्रक्षरन्ति ता धृतः। अथवा “तप्रसाविण्यः” धात्वन्यत्वमर्थेकत्वम्। “तसानिन्यः” वा, तम् देवान् प्रति सानयन्ति सम्भाजयन्तीति तथा, सनोते: सम्भजनार्थस्य । "तसारिण्यः” वा, "म गतौ”–इत्यस्य, देवान् प्रति घृतं याः सारयन्ति गमयन्तीति। ताभिः गोभिः, तैर्मन्वैः । 'सनादा- जभ्यः' “चिरं राजभ्यः" चिरन्तनेभ्यः सर्वलोकराजभ्यः, अथवा सनादिति यावदायुष मनुत्सर्गेण 'जुह्वा' जुहसञ्ज. केन पात्रेण 'जुहोमि'। ताः पुनर्गिरोऽस्मदाशौर्युक्ताः, तत्म- मईनाय 'शृणोतु' 'नः' अस्माकं 'मित्रः' 'अर्यमा' 'भगः “च" 'तुविजातः' "बहुजात” “धाता' 'दक्षः' 'वरुणः' 'अंश' "च" तुवौति बहुनाम। सर्वविधाबाबहुजमा धाता, याव- दधिकारं जन्मेति । "अंशः अंशुना व्याख्यातः" प्रत्ये कमप्यते मित्रादयो | स्थानत्वेनोपेच्छाः, शास्त्रा- तिगौरवभयात्त न पृथक् पृथक् | स्थानत्वेन समानाताः। ते त्वादित्यलिङ्गलिहितेषु मन्वेषु पृथक् पृथक् उपचाः, तत्- स्तुतीनां पृथगपि विद्यमानत्वात् । "सप्तकषयः” वक्तव्याः। ते पुनरमी "व्याख्याता:' निर्वचनतः, इह बभिधेया रश्मयः इन्द्रियाणि वा,-"सप्त ।

·१२०० ४पा० ३५०] दैवतं काण्डम् । सप्ता संख्या" "अषिदर्शनात्” इति, सस च ते ऋषयव सप्तर्षयः । "तेषामेषा" प्राधान्यस्तुतिः “भवति"-॥ २ (३६), सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरोरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । सप्तापः खपतो लोक- मौ'युस्तव जागृतो अख'प्रजी सत्रसदौ च देवौ । सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरौरे रश्म- य धादिले सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादं संवत्सर- मप्रमाद्यन्तः सप्तापनास्त एव खपतो लोक. मस्तमितमादित्य यन्त्यत्र जागृतो अखनजी सबसदौ च देवी वायादित्यावित्यधिदैवतमथा- ध्यात्म सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे षडि- न्द्रियाणि विद्यासप्तम्यात्मनि सप्त रक्षन्ति सद- मप्रमाद शरीरमप्रमाद्यन्ति सप्तापनानौमा- न्येव खपतो लोकमस्तमितमात्मानं यन्त्यब जागृतो अखरजी सत्रसदौ च देवी पाच- श्वात्मा तैजसञ्चेत्यात्मगतिमाचष्टे तेषामेषापरा भवति ॥ ३ (३७)॥ "सप्त ऋषयः प्रतिहिता:-- इति (य० वा० सं० ३४, ५३) । हिरण्यगर्भस्यार्षम् । पार्वणे अात्मस्तुतौ विनियोगः, इत्तरा च। शृणाति सर्वमिदमिति शरीरमादित्यः, पात्र- २01-नि-३४ ·३८८ . निराम्। [उत्तरषट्कम, ते पुनः यणाहा सर्वमिदमसिनावितमिति। तसिन् ‘सप्त ऋषयः' "रश्मयः" 'प्रतिहिताः' प्रत्येकं हिताः निहिताः । माप्तव पन्यूनाधिकाः सन्तः, सार्वदिक्कमुदकमुपनयनन्तः, तिनेहास्तमादित्य 'सदं' सदेव 'अप्रमादम्' "अप्रमाद्यन्तः' अनुत्सर्गेण खस्य कर्मणः 'रक्षन्ति' निरिन्धनः पार्थिवोऽपि यग्निः इन्धनक्षयाविर्वाप्येत, “त एव" सप्त मृताः पापनाः' मवश्य लोकस्य व्यापना:, 'स्वपतः' अस्तमुपगच्छतः, अस्या- दित्यस्य व तं 'लोकम्' प्रात्मानं गच्छन्ति, वाह्य मण्डलं प्रविशन्ति । तेष्वनुप्रविष्टेषु 'तत्र' सुप्तेषु उपरतप्रकाशहत्तिषु सवान्तर्गतौ 'जाग्रतः' तन्मण्ड लान्तरपुरुषः, तदधिष्ठाता, योऽमो हिरण्यश्मथुः हिरण्यकेश इति विज्ञायते, वायुश्च ।- "इत्यधिदेवतम्" । “अधाध्यात्मम्” ।-मण्डलवदर्मच्छरीरे रश्मिवदिन्द्रि- याणि प्रतिहितानि निहितानि, तच्छरीरं नित्यं रूपाद्या- लोकनाद्युपकारेण रक्षन्ति अप्रमाद्यन्ति, सप्तापनानि व्याप- नानि विषयाणां शरीरस्य वा। तान्य व स्वपतोऽस्य जीवस्य सुखदुःखभोक्त: लोकं शरीरमेव प्रत्यस्तमितमीयुः,-बुद्धि- हारण भोकार्यव भावनानुरूपेण लीयते । तद्भावनोपपादकः स्वप्रभोः स्वप्नो भवति, तत्र जाग्रतः शरीरपरिपालनार्थम्, मानवात्मा परमात्मा चिन्मात्रेण यः शरीरं व्याप्य वर्तते, जमश्च प्राणोऽनं पानं पचनव्यूहंस रसान्तर्भूतं तेजोवायु- त्तिः । "तेषामेषा अपरा भवति"- सां पुन: किमर्थम् ? रश्मय एवेति स्फुटतायै ॥ ३ (३७) । नियंगबिलचमस ऊर्ध्वब'भो यस्मिन्यशो ·૨૦૦ १५प ४पा० ४ख.] दैवतं काण्डम् । निहित विश्वरूपम् । अवासत पर्षयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवः ॥ तिर्यग- बिलश्चमस अर्द्धबन्धन उर्द्धबोधनो वा यस्मि- न्यशो निहितं सर्वरूपमचासत ऋषयः सप्त सहादित्यरश्मयो ये अस्य गोपा महतो बभूवु- 'रित्यधिदैवतमथाध्यात्म तिर्य बिलश्चमस जल बन्धन जईबोधनो वा यस्मिन्यथो निहितं सर्वरूपमत्रासत ऋषयः सप्त सहेन्द्रियाणि यान्यस्य गोप्तणि महतो बभूवुरित्यात्मगति- माचष्टे देवा व्याख्यातास्तेषा मेषाभवति ॥४ (३८) "तिर्यबिलश्चमस:"-इति (अथ० सं० १०, २६, ८)। तिर्यचोऽस्य मण्डलस्य मधुपूर्णस्य व रश्मिच्छिद्राणि । चमनं चोदकमेष सनोतीति चमसः। अर्द्ध चैतडमाभूतसम्मवाव निपद्यत इति 'ऊर्ध्वबुन्धः' अवं वावस्थितः प्रकाशेन बोधय- तीति ऊर्ध्वबुधः, तस्मिन् 'चमसे' मण्डले 'यश:' उदकं 'निहितं' नियमन अधिकं वा हितमवस्थापितम्, 'विखह- पम्' अनेकप्रकारमनेकरूपम् । कैः पुनस्तनिहितम् ? पति- 'ये 'पस्य' 'महतः' जगतः, पात्मनो वा 'गोपाः' गोतारः, एते रश्मयः 'बभूवुः' भवन्ति । 'ये' च 'पत्र' एतथिन् मण्डले 'साकम्' एकीभूतास्तदधिष्ठात्रा सह 'पासते'। तेहिं चतसृषु दिषु ऊर्ध्वमधो मण्डलं चोत्कृप्तानि यानि ज्योतींषि पथ ते - ·निरताम् । [ उत्तरषट्कम, रस्मयः, सप्त सर्पणाः, ऋषणादर्शनादस धर्मस्य अषय उच्चन्त ।-इत्यधिदैवतम्” ॥ "प्रथाध्यात्मम्" - इति। तिय॑क्छिद्रमिदमेव शिरव- मसः, चम्यन्त धनेन रसा रति । “ऊर्ध्वबन्धन" उपरि अवखितमेतहन्धनमस्य शरीरस्य, एतहियोगे हि विसंस्थते शरीरम। यसिन् यशो निहितं विखरूपं नानाप्रकार- मिन्द्रियत्वेन भृतं रसाख्यं जानाख्य वा। तस्य चमसस्य ये विधातारः, तहारेण प्रस्य शरीरस्य महतो गोप्तारः, तवैव चमसान्तरमनुप्रविष्टाः 'साक' "सह तयश उपजीवन्त पासते-“इत्यामगतिमाचष्टे"। "देवाः" वसाव्याः। ते पुनः "देवो दानाहा दीपनाहा बोतनाहा"-इत्यत्र निर्वचनत: "व्याख्याता;" इह तु रश्मयो बहुवचनेनोयन्त इति विशेषः । "तेषामेषा" प्राधान्यस्तुति: “भवति"---॥ ४ (३८)। देवानां भद्रा सुमति जयतां देवानां रातिरभि नो निवर्तताम्। देवानां सख्यमुप- सेदिमा बयं देवा न घायुः प्रतिरन्तु जीवसे । देवानां वयं सुमतौ कल्याण्यां मता- हनुगामिनाचतुगामिनामिति वा देवानां दानमभि नो निवर्ततां देवानां सख्यमुपसो- देम वयं देवा न पायुः प्रवईयन्तु चिरञ्जीव- नाय विखेदेवाः सवे देवास्तेषाम षा भवति ॥ ५ (३९) ·। १श्म० ४पा. दख०] दैवतं काण्डम् । ४०१ "देवानां भद्रा"-इति (ऋ. सं० १, ३, ५, २)। गोत- मस्थार्षम्। देवेभ्यो बशामालभेतेति विनियोगः। अस्य पशोवपायाः पुरोऽनुवाक्या। य एते 'देवाः' रश्मयः नित्य ज्ये व मण्डलादनावरणत्वादन्तरिक्षय सर्वतो यन्ति। अथ वा 'रयताम्' “तुगामिनाम्” ऋताहतो यथाकालमस्मात् मण्डलात् गच्छताम्। 'सुमति:' शोभना मतिः, प्रसादाभिः मुखो मतिः। सा “न:” अस्मान् प्रति 'निवर्त्तताम्' निय- मेन वर्त्तताम्, तत्य विका च 'रातिः' धनलाभोऽस्मान् प्रति नियमेन वर्त्तताम्। ततश्च तेन धनलाभेन उपजनितमा. माः सन्तः 'वयम्' तेषामेव 'देवानां' 'मख्य' समानता याने कर्मणि समानमङ्गभावम् 'उपमेदिम' “उपसौदम" उपगच्छेम वयम् ततश्च तथाभूतानाममाकम् 'आयुः ते देवा: 'प्रतिरन्तु' "प्रवईयन्तु” 'जोवसे' "चिरं जीवनाय" । इत्य तदाशास्महे ॥ “विशेदेवाः” वक्तव्याः । "सर्व देवा:” त एव रश्मयः, उपहितविश्वविशेषणाः सन्तो विश्वे देवा भवन्ति । "तेषां" तदभिधानविशिष्टाम् “एषा” प्राधान्यस्तुतिः "मवति"--॥५ (३८) ॥ सोमासश्चर्षणौधृतो विखे देवास था- गत । दाश्वांसो दाशुषः सुतम् ॥ अवितारो वावनौया वा मनुष्यधृतः सर्वे च देवा इहा- गच्छत दत्तवन्तो दत्तवत: सुतमिति तदेतदेक- मेव वैश्वदेवं गाय च दशतयौषु विद्यते यत्तु किश्चिदहुदैवतं त ज्वदेवानां स्थाने - ·४०१ निरुतम् । [उत्तरषट काम, युज्यते यदेव विश्वलिमिति शाकपूणिरन- त्यन्तगतस्वेष उद्देशो भवति बधु रेक इति दश विपदावलिङ्गाः भूतांश: काश्यप वाश्विनमेक- लिङ्गमभितष्टौयं सूक्तमेकलिङ्ग साध्या देवाः साधनात्तेषामेषा भवेति ॥६(४०)। "प्रोमासश्चर्षणीतः”-इति (१० सं० १, १, ६, १ । य. वा० सं० ७, ३३)। मधुच्छन्दसा दृष्टा। प्रउगे आहे विनियोगः। वैखदेवश्चानेन प्रातःसवने ग्रहो रह्यते । हे 'विखेदेवाः !' ये यूयम् ‘ोमास: “अवितारः” रक्षितारः, 'चर्षणीनां' ममुष्याणां खेनोपकारेण, "अवनौया वा” तर्य- णार्हाः। 'त:' धारयितारश्च स्थितिकतारः। ते यूयं 'दाश्खांस:' “दत्तवन्तः" मनसा कृतसङ्कल्पा भूत्वा इदं नामा. स्माभिरस्मै देयमिति। ततः अस्य 'दाशुषः' “दत्तवतः” हवींषि यजमानस्यैतं 'सुतम्' अभिषुतं सोमं पातुम् "पागत"। इत्येतदाशास्महे ॥ अधुना विश्वान् देवानधिकत्य तहतमेवाधियजे विचार- यिष्यब्रुपहन्ति ।-"तदेतदेकमेव वैश्वदेवं गायन टचम्”- प्रत्येवमादि। 'तत्' इति समानायस्यानुस्मृतये । 'एतत्'- इति वक्ष्यमाणार्थसविधीकरणाय। 'एक' 'चं' 'सूक्त 'वैश्वदेव' 'गायत्र” गायत्रेण छन्दसा युक्त 'दशतयोषु' सर्वा. स्वपि बहुषु शाखासु 'विद्यते'-नान्यदस्त्व वासिन्छन्दसि, प्रयोजनं च गायत्रच्छन्दोयुक्त रन्यैरपि बहुभिःखदेवैर्मचर- धियन्न । तब किं कर्त्तव्यम् ? - इति, यत पाह,- “यत्तु किञ्चिबहुदैवत मन्मजातं गायव्रण छन्दसा युक्तम्, "तहेश्व- - - ·१५० ४पा० ख०] दैवतं काण्डम् । ? देवानां स्थाने युज्यते"। न्यायमित्यत: “यदेव "विश्वलि- जम्” विश्वशब्दोपेतं मन्बजातं सूक्त वा, तदेव वैखदेवानां स्थाने विनियुज्यते,-न बहुदेवतामाचेण-"इति" "शाक. पूणिः” मन्यते । तत् किमस्यापि यास्काचार्यस्यैतदेवाभिमत- सुत म? इति, यत पाह,-"अनत्यन्तगस्त्वष उद्देशी भवति" पनैकान्तिक एष उद्देशः । उद्देशः प्रतिज्ञा,-"यदेव विलिङ्गोपेतं तदेव वैखदेवानां स्थाने विनियुज्यते” इति । कथमनैकान्तिकम् ? इति, वैश्रुदेवं हि मन्त्रजातं समानाये क्रियार्थ मुत्पद्यमानमाम्बायस्य क्रियार्थत्वाहायो छन्दसि सावदेवोत्पत्त महति, विश्वयुक्तमन्त्रजातवद्यावत्कर्मसु सर्व- घेखदेवेषु तच्छन्दस्कषु अलमिति, न च तत्सर्वा खपि दश- तयोष्वस्ति छन्दस्यलङ्कर्मोत्पाद, प्रयोजनं च तच्छन्दोयुक्तरपि विविधैर्मन्वैर्भवति, न च ते तथाविधाः सन्तीति बहुदेवताश्च तस्मिन् छन्दसि सन्ति। तत्किमस्तु तस्य कर्मणः प्रहाणम्, उत वा तत्स्थाने बहुदेवतानि सूतान्योप्यन्ताम् ? इति, उच्यते,—युक्त यहहुदेवतानि अोप्यरबिति यास्काचार्य: पश्यवाह-“यत्तु किञ्चिहहुदैवतं तदेवदेवानां स्थान युज्यते"। सेयमनुत्पत्तिर्गायवे छन्दसि वैश्वदेवानां मन्त्राणां यावदलङ्कर्मणि गमयति। बहुविश्लशब्दयोरितरेतरार्थाभिधे- यप्रत्यासत्या बहुदेवान्यपि वैखदेवानां स्थाने युज्यन्त एवेति । पपि चैवमनत्यन्तगत इत्यु द्देशः। येन “भूतांश: काश्यप पाखिनमकलिङ्गम्"। भूतांशो नाम ऋषिः काश्यपः, स एकनालिलिङ्गेन युक्तमनेकचे सूक्तं ददर्श, तत्र यास्वप्यखि- लिङ्गमुक्षु नास्ति तासामप्याश्विनीव तेनैवैकेनाखिलिङ्गन, यथैकेनापि चिणा मध्यगतेन छवियो भवन्ति,-एवमेकेन विझलिङ्गवचेन यावन्ति सूतानि कर्माणि संयुज्यन्ते बहु. ।

·निरुतम्। [उत्तरषट कम देवतानि पविखलिङ्गान्यपि तामि तदर्थसाधकानीति । सध्याम पविलिङ्गम, येन पर्फरीसूक्तं सर्वमाखिनम् । “ऋव्याम स्तोम सनुयाम वाजमा नो मन्त्र मर होपयातम् । यमो म पक्कं मधु गोष्वन्तरा भूतांशो' अश्शिनो: काममप्राः :-- इति (ऋ० सं०८,६,२, ६।१०,८, ९, ११,)। हे अखिनौ ! वयं 'स्तोम' वित्पञ्चदशादिकम् 'ऋध्याम' अध्यार, वर्च- येम। किच, 'वाज' हविलक्षणमन्न युवाभ्यां 'सनुयाम' प्रय- च्छेम। तस्माद् युवां 'सरथा' सरथौ, समानरथी, एकमेवा रथमारूढो सन्तौ 'इह' अस्मिन् कर्मणि 'नः' अस्मदीयं 'मन्वं' मननीयं स्तोत्रम् 'उपयातम्' उपागच्छतम् । 'गोष्वन्तः' गोरू- धस्यावस्थितं 'पक्कं' परिणतम्, तदेव 'मधु' मधुरं 'यशो न' यश इत्यन्त्रनाम, नश्वार्थ, क्षीराज्यादिलक्षणम्, महावीरपात्रे अवनीयमानम्, अन्नञ्चापेक्ष्य प्रागच्छतमिति सम्बन्धः। एव- मुक्ताप्रकारेण 'भूतांशः' एतबामा कृषि: 'अखिनोः' 'कामम्' श्रीभलाषमात्मीयाभिः स्तुतिभिः 'अप्राः' आपूरयत्. सम्पूर्णमका- |दित्यर्थः । “प्रा पूरणे” श्रादादिकः (प०),व्यत्ययेन मध्यमः ॥ “पभितष्टीयं सूक्तम्" चैन्द्रम्, तदपि “एकलिङ्गम्”- इति । यथा-"शनं हु'वेभ मघवानमिन्द्रमस्मिन् भरे नृतम् वाजमाती। शृण्वन्तमुग्रमतये' समस, नन्त वृत्राणि मजिन धनानाम् ॥” इति। विजयाय 'समसु' संग्रामेषु नित्य 'नन्त' 'हवाणि' वारकाणि शत्रुजातानि, 'सनितं' ममस्तानां वीराणां धनानाञ्च जेतारम्, 'पुनम्' शूनम्, उत्साहेन प्रकृतम्, 'नृतमम्' जगतः प्रतिशयेन नेतारम् 'तये रक्षणाय 'अस्मिन्' 'भरे' संग्रामे 'वाजसातौ' यस्मिन् शबून् जित्वाबानि सम्भज्यन्ते तस्मिन्, 'हुवेम' वयमाहयामहे, तम् 'इन्द्रम्' एवमादिगुणयुक्तमात्मनो विजयायेति ॥

·४०५ १२५० ४पा० ख०] दैवतं काण्डम् । "साध्याः” “देवाः" "साधनात्" ते हि सर्वमिदं साध. यन्ति, यदन्येन सर्वकर्मभिरसाधितं तसाधयन्तीति साध्या उशन्ते। ते च पुनः प्राणा: विखसज ऋषयः, ये सहस- संवत्सरसणेदं विश्वमसजन्त, त एवैतेऽधिदैव रश्मयः । विज्ञायते हि-"प्राणा वै सप्त ऋषयः साध्या विखसजः" इति। "तेषामेषा" प्राधान्यस्तुतिः “भवति"-14 (४०). मयजन्त यन्नन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमन्यासन्। ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे' साध्याः सन्ति देवाः । यन्नन यन- देवा अग्निनाग्निमयजन्त देवाः अग्निः पशुरामौत्तमालभन्त तेनायजन्तेति च ब्राह्मण तानि धर्माणि प्रचमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः समसेवन्त स्व पूर्व माध्याः सन्ति देवाः साधना द्यु सानो देवगण इति नैरुताः पूर्वन्दे वयुगमित्वाख्यानं वसवो यहिव- सते सर्वमग्निर्वसुभिर्वासव इति समाख्या तथात् पृथिवौखाना इन्द्रो वसुभिर्वासव इति समाख्या तस्मान्मध्यखाना वसव आदित्यर- प्रमयो विवासनातसाद द्य स्थानास्षामेषा भवति ॥ ७ (४१)॥

·नेति । निरुतम् । [उत्तरषट्कम “यजेन यज्ञमयजन्त-इति (इ. सं० २, ३, २३, ४ । ८, ४, १८, ६ । य० वा० सं० ३१, १६)। दौर्घतमस पार्षम् । "अग्निनाग्निमयजन्त देवाः" । उतच-“तमुविन्यथुः सर्व गणं सर्वनामानम्" इति, 'तम्' अग्नि स्थावरजङ्गमभावे- "तं वचराथा वयं वसत्या"-इत्येतस्माद्दर्शनवतः प्रयोक्तः सर्वमिदमग्निरित्यभिप्रेत्य ब्रवीति ।-'यन्नन' “भनिना” स्थावरजङ्गमभावमापन न हविर्भूतेन ‘यनम्' “अग्निम्” एव सर्वदेवताभूतमादित्यादिप्रनाडिकया महान्त. मात्मानम् 'अयजन्त' 'देवाः' दैवभाविनः, 'पूर्वे' ज्ञानकर्मः समुच्चयकारिणो यजमानभावमापत्राः, 'साध्याः' विश्वसृजः ऋषयः, प्राणाः। 'तानि धर्माणि' तानि कर्माणि, तथा- विधज्ञानयुतानि, 'प्रथमानि' मुख्यानि महदात्मभावापत्तये 'प्रासन्' तैरपि क्रियन्ते इत्यर्थः । 'ते' च तानि कृत्वा निय. मनवानन्यभावित्वात् तत्फलस्य 'महिमानः' तदानुपूर्येण जातमहदात्मभावाः सन्तः, तमेव 'नाक' महान्तमात्मानम् एकान्तसुखं 'सचन्त' तद्भावमेव ते प्रापेदिरे। किं त एव ? इति, नेत्युच्यते,–“यत्र पूर्वे' साध्याः सन्ति दे॒वाः” । शब्दार्थो- पदेशनित्यत्वाद्यत्र पूर्वे च पूर्वेतरी च ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिण पासते सन्ति जनुरित्यर्थः। विज्ञायते हि-"विश्वसृजः प्रथमे सत्रमासत" इति । शिरो यध्यात्म ह्युस्थानभक्तिः, प्रतः सप्त ऋषयः, देवाः, विश्वे देवाः, साध्या इति सर्व एते प्राणाः, रश्मयो वेत्यु पप- यते । बामणमपि चैतमर्थमेवानुविदधाति ।-“अग्निः पशु- रासौत्"-इत्येवमादि । “वसवः”-इति, वक्तव्यम्। ते पुनरमी विस्थानाः । ते ·१२म.पा. ८५.] दैवतं काण्डम् । यस्मात् सर्वमिदं विभागनावस्थितमाच्छादयन्ति। कथम् ? इति,-"वासवोऽग्निरिति समाख्या, तथात् पृथिवीस्थानाः" “इन्द्रो वसुभिर्वासव -इति समाख्या, तस्मात् मध्यस्थानाः” वसव प्रादित्यरश्मयो विवासनात्, तस्मात् द्यु स्थाना:” ॥ "तेषाम्" "एषा" प्राधान्यस्तुति: "भवति"-1७ (४१) ॥ सुगा वो देवा सुपथा अकर्म य आज- 'ग्म : सबनमिदं जुषाणाः। जक्षिवांसः पपि- वांसश्च विश्व ऽस्मे धत्त वसवो वसूनि ॥ खागमनानि वो देवाः सुपथान्यकर्म य ाग- छत सवनानौमानि ज षाणाः खादितवन्तः पौतवन्तश्च सर्वेऽस्मासु धत्त वसवो वसूनि तेषा वापरा भवति ॥ ८ (४२) ॥ वो' देवाः” इति (य० वा. सं० ८, १८)। परम- ष्ठिन पार्षम्। समिष्टयजुःषु विनियोगः । हे 'देवाः !' ये यूयम् 'भाजग्म : 'नित्यमागच्छत 'इदं सवनम्' इमं यज्ञम्, चस्माभिः सह 'जुषाणाः' प्रीयमाणाः । तेषां 'व:' 'अनुगच्छ- ताम्' सुगाः' "खागमनानि" शोभनानि आगमनानि पुन:- पुनरस्मद्यज्ञेषु। एवमेव "सुपथामि” सुमार्गाणि सन्तु। किञ्च एतस्मिन् यज्ञे 'जक्षिवांसः' "खादितवन्तः” हवींषि, 'पपि- वांस' “पीतवन्तश्च" सोमम्, हप्ताः सन्तः, 'अमे' "अस्मासु" 'धत्त' निधत्त हे 'वसवः !' 'वसूनि'।-एतदाशासाहे। समिष्टयजुःषु दृतीयसवने विनियोगादप दुखानाः 'सुगा वसवः॥

·निरकाम् । (उत्तरषट्कम, “विस्खानाः"-इत्यु ताम, यत तरयोरपि खानयोः प्रद- यति,-"तेषाम्” एषा "पपरा भवति"-१८ (४२)। मया पत्र वसवोरन्तदेवा उरावन्त. रिक्षे मर्ज यन्त शुभाः । अर्वाक् पृथ उज्जयः कृणुध्व थोता दूतस्य जग्मषो' नो पुस । अमया अब वसवोऽरमन्त देवा पमा पृथिवी तस्यां भवा उरो चान्तरिये मर्जयन्त गमयन्त शुभाः शोभमाना अर्वाच एनान् पथो बहुजवाः कुरुध्य श्टणुत दूतस्य जग्मु षो नो पयाग्ने- वाजिनो' व्याख्यातास्तेषामे षा भवति ॥ (४३) ॥ "मया व वसव:'--इति (छ• सं० ५, ४, १, ३)। वमिष्ठस्यार्षम्। “उमा पृथिवी" "तस्यां" "भवा:" ये नित्य भवन्ति, ते 'जमयाः' । 'रन्त' “परमन्त" । 'पत्र' एतस्मिन् कर्मणि, अस्मिन् वा लोके । 'देवाः' “वसवः" । ये "च" "उरो" विस्तृते अन्तरिक्षे विस्तीर्णे 'मर्जयन्त' माटिंगत्यर्थः, “गम- यन्तः" यद्यत्तेषां गमयितव्यम्, अथवा वर्तमानाः । 'माः' "शोभमानाः"। एवमनयोः स्थानयोः वसून् विभज्याधुमा द्युस्थानांस्तान् छत्वा ब्रवीति,-ये यूयमेवं विखानाः, तान् वो ब्रवीमि,-नियम् ‘मस्य' “पग्ने:” 'न:' पस्दः दूतय" 'नगमुषः' घुमान् प्रति गतवतः “शृणुत" यदयं ब्रवीति, भूत्वा चास्मान् ‘पर्शग' प्राभिमुख्य न 'उषयः' "बहुजवा:" बहु

·१२. पा. १०० ] दैवतं काण्डम् ।
४.८
सुखा नो
प्रकाशतसहसमागमनेनैव ‘पथः' मार्मान पातान् “कुरु-
ध्वम् । इत्येतदाशामहे ।
“वाजिनः” “व्याख्याता:"-"अपि स वाजी वेजनवान्"
---इत्यत्र, केवलमत्र बहुवचनकतो विशेषः, रश्मयश्च पभि-
घेयाः । पृथत देवाखाः ॥
"तेषाम् एषा भवति" प्राधान्यस्तुतिः-12 (४३) ।
शन्नो' भवन्तु वाजिनो 'हवे'ष देवताता
मितद्रवः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहि हक रक्षा-
सि सनेम्यस्मा'यवन्नमौ'वाः ।
भवन्तु वाजिनो हानेषु देवतातो यन्न मितद्रवः
सुमितद्रवः खर्काः खञ्चना इति वा खर्चना
इति वा खर्चिष इति वा जम्भयन्तोऽहिच्च
वृकञ्च रक्षांसि च क्षिप्रमस्मद्यावयन्वमौवा
देवाचा इति वा देवपव्यो देवानां पव्यस्तासा-
मेषा भवति ॥ १० (४४)॥
"शनो' भवन्तु वाजिनः" इति (२० सं• ४, २, २८,
७। य० वा० सं० ८, १६)। वसिष्ठस्यार्षम्। वाजिनयागे
विनियोगः । 'देवताता' एतस्मिन् “देवतातौ” “यन्त्रे" "इवेषु"
"पाहानेषु" 'शम्' 'नः' अस्माकं “सुखाः” 'भवन्तु' सन्तु
'वाजिनः'। किंलक्षणाः ? 'मितद्रवः' "मु” विष्टं शोभनं
ये वन्ति, 'खाः' ये "स्वञ्चनाः" शोभनम् पञ्चन्ति,
गन्ति, "खर्चनाः" शोभनं वा अर्चनं येषां स्तुतिः,
"खर्चिषः वा" येषां शोभना पर्चिषो दोमयः तपागच्छन्तु ।
२०४-नि-३५
॥

·४१. निरकम् । [उत्तरषट्वान, आहानेष्वस्माकं 'जभयन्तः'। किम् ? इति,-'अहिम्" 'कम्' “च” यथास्थानाहन्ति, यम कस्तस्करो मुष्णाति, 'रक्षांसि' “च” येऽस्मान् रहसि क्षिण्वन्ति, तांबास्मत्तः 'जम्भयन्तः' हिंसन्तः 'सनेमि' "क्षिप्रम्" । सामर्थ्यादिह सनेमि ---इति क्षिप्रनाम । 'युयवन्' सामर्थ्यात् अपेत्यध्याहत्य अप- "यावयन्तु” अपमित्रयन्वित्यर्थः, इष्टञ्च रक्षसां नाशनं न मिश्रणमिति॥ “देवपनाः" वतव्याः। ताः पुनः “देवानां पनाः" पालयिताः पालनीया वा। पनीसंयाजेष्वेता दूज्यन्त इत्यत- स्तृतीयसवनभक्तित्वादादित्यं भजन्ते। तदुक्तम्,-"प्रथैता- न्यादित्यभक्तीन्यसौ लोकस्तृतीयसवनम्” इति । १० (४४) ॥ देवानां पत्नी'शतौरवन्तु नः प्रावन्तु याः पार्थिवासो या अपामपि ते ता नो देवीः सुहवाः शर्म यच्छत ॥ देवानां पत्य उशत्योऽवन्तु न: प्रावन्तु नोऽपत्यजननाय ‘वान्नसंसननाय च याः पार्थि- वासो या अपामपि कर्मणि व्रते ता नो देव्यः सुहवाः शर्म यच्छन्तु शरणन्तासामषापरा भवति ॥ ११ (४५)॥ "देवानां पत्नौ':- इति (ऋ० सं• ४, २, २८, ७)। प्रति. क्षवस्य यमार्षम् । आग्निमारत पत्नीसंयाजेषु च विनि. या एता देवयनमो नित्यमसात्तो हविरुथन्ति काम- यन्त , ता अस्मत्तो इविरुपभुज्य ततोऽस्मानवन्तु प्रतितर्पयन्तु नस्तुजये वाजसातये। योगः।

·१२५० ४पा. १२ख.] दैवतं काण्डम् । ४११ धनेन। किञ्च, "प्रावन्तु नस्तुजये”। प्रकर्षण प्रवन्तु रक्षन्तु "प्रपत्यजननाय" 'वाजसातये' च “अबसंसननाय” अब- सम्भजनाय "च"। कतमास्ताः ? 'याः पार्थिवासः पृथिव्यां भवा:, 'याः अपामपि' 'प्रते' "कर्मणि" वर्षात्सर्ग व्यापूताः, सर्वाः 'सुहवाः' स्वाहानाः अस्माकं 'वच्छत' “यच्छन्तु" ददतु 'शर्म “शरणं" एहं मुखं वाणं वा। इत्येतदाशास्महे ॥ "तासाम् एषा प्रपरा भवति"- सा पुन: किमर्थम् ? सामान्यतः पूर्वस्यामुक्ताः, विशेषत: परस्यामुच्चन्त, पूर्वयैक समानार्षविनियोगा । ११ (४५) । उत म्ना व्यन्तु वमनोरिन्द्राण्य १'नाय्य- घिनौ राट्। आ रोदसौ वरुणानौ हणोतु व्यन्तु' देवौर्य ऋतुचनो'नाम्। अपि च ग्ना व्यन्तु देवपन्य इन्द्राणीन्द्रस्य पन्यम्नाय्यग्नेः पब्यश्विन्यविनोः पत्नी राट् राजते रोदसौ रुद्रस्य पत्नी वरुणानौ च वरुणस्य पत्ती व्यन्तु देव्यः कामयन्तां य तुः कालो जायानां य परतुः कालो जायानाम् ॥ १२ (४६) ॥ इति द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥१२, ४॥ "इत ग्ना व्यन्तु देवपत्नीः” इति (छ० सं ४, २, २८, ८। प्रथ० सं० ७, ४, ११, २)। पुरुषैः पौतमन्यादिभिः, 'उत' "अपि" 'ग्नाः' स्त्रियः 'व्यन्तु' पिबन्तु एतदाज्यम् । कतमाः ? “इन्द्राण्य म्नायुखिनी राट्। 'प्राणोतु' च च 'रोदसी' 'वरणानौ' च पाभिमुख्य न च स्थित्वा गणोतु ।

·यः ४१२ निरुतम् । [उत्तरषटकम्, "रोदसी रुद्रस्य पत्नी"। पाथर्वणे रोदसौत्यप्रग्यच पदम्, तदपेश्यैकवचनेन भाष्यकारी निराह-"रोंदसौ रुद्रस्य पत्नी" इति। “वरुणानी च वरुणस्य पत्नी"। सर्वाः प्रप्येताः 'व्यन्तु' पिबन्तु एतदाज्यम् । “य ऋतुर्जनौ नाम्"। "काल:" भोजनकाल: “जायानाम्"। तस्मिन् काले दीय- मानम्। कच्चासौ ? भुक्तवत्सु पुरुषेष्विति ॥१२ (४६) । इति ऋज्वायां निरुतहत्ती सप्तदशाध्यायस्य (हादशाध्यायस्य, तुरीयः पादः । १२ । ४ ॥ जम्बूमार्गाश्रमवासिनो भगवद्द र्गाचार्यस्य कृती ऋज्वर्थायां निरुतवृत्ती सप्तदशोऽध्यायः (हादशोऽध्यायः) समाप्तः॥१२॥ १ (अथातोा स्थानावसातिषुमेहेहजाताप्रा- तर्यु जाप्रातर्यजध्वमुषस्तच्चिवमेताउत्या:मुकिंशु- 2 ५३ कंटषाकपाय्यपागूहन्त्वष्टादुहिनेसविताविखा- १४ १८ १६ रूपाणिप्रातर्जितमुटुत्यश्चित्रंशुक्रन्तपथपथदं- २२-२५ विष्णु विश्वानरोविश्वानरस्ययेनापावकेतिचतु: कंकेश्वग्निवय:केशिन: पुनरेहियमिक्षेपा.

·१२५० ४पा० १२ख• ] दैवतं काण्डम् । . वौरवौयदिन्द्राग्नीपवित्रवन्तउतनोडियमधर्वा- २५ थातोद्य खानादेवगणाइमागिरःसप्तऋषयस्ति- . ४३ यंबिलोदेवानाम्भदौमांसोयन्न नसुगावोषम- ४४ ४५ ४६ याअवशन्नोभवन्तुदेवानांपत्नौरुतग्नाव्यन्विति षट्चत्वारिंशत् ॥ इति निरुतो (उत्तरषटके) हादशोऽध्यायः ॥१२॥ (दैवतं काण्डं समाप्तम् ।) इति नैतोत्तराईः समाप्तः ।

·अथ परिशिष्टम् । अथ पयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः। प्रथेमा प्रतिस्तुतय इत्याचक्षतेऽपि वा सम्प्रत्यय एव स्थान्माहाभाग्याहेवतायाः सोऽग्नि- मेव प्रथममाह त्वमग्ने द्यमित्वमाशुशुक्षणि- रिति यथैतस्मिन् सूक्त न हि त्वदारे निमि- षश्च नेश इति वरुणखाथै पेन्द्रस्य ॥१॥ R --इत्यत्रा "अधेमा प्रतिस्तुतय इत्याचक्षते"-इत्येवमादि वक्त प्रसत शेषमनुवर्तते। किश्चात प्रकृतम् ? स्तुतिलच्या देवतेति- “यत्काम कृषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुक्ते" ताः स्तुतयः कर्माधिकारनिरताः, खकर्माधिका- गतिक्रमेण स्वगुणातिशयेन च याः, ता उपप्रदर्थ्याः, तदर्थ विशेषत: पुनरधिकारवचनम्-"प्रथ"-इति। "इमाः” या वक्ष्यमाणास्ताः “प्रतिस्तुतयः-इत्याचक्षते” भन्येऽप्याचार्या एवमेवैताः 'पाचक्षते' कथयन्ति शिष्येभ्यः पतिस्तुतय एता इति, प्रसिक्षा होयमेतासु स व्यभिप्रायः। “पपि वा" अथवा नैवैतदतिस्तवनम् । किं तर्हि ? “सम्प्रत्यय एव स्यात् देवतासमानमेव। किं कारणम् ? न अतिथयो नाम देवतायाः स्तुतिरति। कमात्! माहाभाग्याद देव- सायाः -इति, न हि विभूतेरियत्ताति, यामतिरिक ·- ११५० १पा० रख०] परिशिष्टम् । सूयेत । तदुक्लाम्-"जो धमः" इति। तथा च "ना- विन्द्र प्रतिमानानि देभुः" इति । नेलासमयानुकृत्तये प्रतिस्तुतयः प्रदश्यन्ते-सः” इति, स्तोता असावाचार्यः “अग्निमेव" अधिकत्य "प्रथममाह । किं कारणम् ? येनैव हि क्रमेण स्तुतयः उपप्रदर्शिताः, तेने. वान क्रमेणातिस्तुतयो न्याय्याः प्रदर्शयितुम, न यसति कारणे मुख्यातिक्रमो न्याय्य इति । क ? यथा,- “त्वमग्ने युभिस्त्वमाशशुक्षणि:"-इति। यथैतस्मिन् सूक्त स्वकर्माधिकारव्यतिरेकेण, अतिशयेन वा स्तुतिः ॥ मध्यस्थाने--"न हि त्वदारे निमिषश्च नेश"-इति ० सं० २, ७, १०, १)। “वरुणस्य”। “पो सुम्यक्ष वरुण भियस मत्सम्राइतावोऽनु मा ठभाय। दाम व वत्साद्विमुमुग्ध्यंही न हि त्वदारे निमिषच नेशे' ॥"- इति (ऋ० सं० २, ७, १०, १)। हे भगवन् ! 'वरुण! 'सम्राट् !' 'ऋतवन्!' यदेतत् 'पपः' कर्म किञ्चित्, 'भियसम्' भयङ्करमयासु 'अंहः' पापं यदात्मनः कायकृतम्, तदस्मत्ती 'दामेव वत्सात्' 'विमुमुग्धि' त्वं प्रमुञ्च । ततश्च तत्प्रमुच्य 'सुम्याच' सुष्टु गमय, नाशयेत्यर्थः । कस्मात्य नरेवं ब्रूमहे ? इत:, यस्मात् “न हि त्वदार निमिषच नेशे” बदन्तिकेऽपि वर्तमानस्य दूरऽपि च यः कश्चित्तस्यापि त्वदन्यो नेशे, त्वमेव दूर चान्तिके च ईशिषे इत्यभिप्रायः ॥ “अथ एषा इन्द्रस्य"-॥१॥ यद् द्याव इन्द्र ते शुतं शुतं भूमौकत स्थः । न त्वा वन्चिन सहन सूर्या भनु न बात- मष्ट रोदसी ॥ यदि त इन्द्र शतं दिवः शतं ·? निरताम् । [पतिस्तुतयः, भूमयः प्रतिमानानि स्थ न त्वा वज्जिन् सहस्र- मपि सूर्या न द्यावाएथिव्यावष्यभ्य वौता- मिव्यथैषादित्यस्य ॥ २॥ “यद द्यावं इन्द्र ते शतम्" इति (ऋ० सं० १, ५, ८, ५ । सा० सं० छ० प्रा० ३, २, ४, ६)। पुरुहन्मम पार्षम् । बृहती। वैरूपे स्तोत्रियानुरूपे। हे भगवन् ! 'इन्द्र !' 'यत्' “यदि" 'ते' तव 'शतम्' 'द्याव:' "दिवः” 'शतं' च "भूमी: "भूमयः” 'सहस्र" च 'सूर्याः' 'रोदसी' 'उत' “अपि” च समः ते "प्रतिमानानि” उपमानानि 'स्युः' भवेयुः, कथञ्चित्, -~तथापि 'वा' त्वां 'जातमात्रमपि सर्वाणि अपि तानि 'नाष्ट' "नैवाभ्यश्च वीरन्”। किं तर्हि ? त्वमेवैतानि सर्वाणि अभ्यशु वीथाः, अतिरिय वर्तथा इत्यर्थः । “अथ एषा भादित्यस्य -॥२॥ यदुदञ्चो दृषाकपे गृहमिन्द्राजगन्तन । करस्य पुत्व धो मगः कमंगञ्चनयोपनो विश्व- स्मादिन्द्र उत्तरः॥ यदुदञ्चो षाकपे गृह- मिन्द्राजगमत क स्य पुल्खघो मृगः क स बहादौ गो मृगो माष्टर्गतिकर्मणः कमगमद्देशं जन- योपन: सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रम आदित्यमथैषादित्वरमौनाम् ॥ ३ ॥ “यदुर्दची षाकपे” इति (० सं०८, ४, ४, २)। पङ्क्तिः । इन्द्राखा पार्षम्। पृष्ठास्य षष्ठेऽहनि विनियोगः । हे भग- वन् ! 'हषाकपे! 'इन्द्र !' यदा त्वम् 'उदवः' उदव व ·१३५. पा. ४१०] परिशिष्टम् । ४१. मानः प्रदषिर्ष भुवनानि परिगच्छन् 'मम्' 'प्रजगन्तन' सहानुप्रवेशे हि व्यवधीयते, व्यवधीयते च भगवानस्त गछ- बादित्यः,-इत्य तस्मात् सामान्यादुच्यते "टहमिन्द्राजमन्तन" -इति। तदा त्वयि ग्रहमुपगते, अदृश्य निरालोको लोकः सहसैव विस्मितो ब्रवीति-"के १, स्य पुस्खघो मृगः” । 'स्थ' "मः" । 'पुरुषघः' पुरुशब्दात् पूर्वपदम्, घसेरुत्तरपदम्, कस: "बहादौ” 'मृगः' बहसावत्ति सर्वप्राणिष्ववस्थितः । तदुताम्- *सूर्य प्रात्मा जगतस्तस्थुषश्च-इति (ऋ० सं० १, ८, ७, १, सा० सं० पार. पा.)। "मृगो माटेंगत्यर्थस्य न घमाववति- ठते, माय व हि मृगः। 'कमगन्' “कं देशमगमत्” गत- वान् ?-येनास्माकमदृश्यः, स देवो 'जनयोपनः' जनमोहनी बभूव, उदयास्तमयपरिगमनादादित्यस्य जना मुद्यन्त, तत्त्वापरिज्ञानात्। 'विश्वस्मात्' “सर्वस्मात्" जगत: 'यः' त्वम् 'इन्द्र!' 'उत्तरः, “तमेतत्वामादित्यम्” एवं "ब्रूमः "यदुदञ्चो वृषाकपे"-इति ॥ "पथ एषा प्रादित्यरश्मीनाम्” पतिस्तुति:-॥ ३ ॥ विहि सोतोरसृ'क्षत नेन्द्र देवमम- सत । यचामदद वृषाकपिरर्य : पुष्टषु मत्मखा विश्वमादिन्द्र उत्तरः॥ व्यसूक्षत हि प्रसवाय न चेन्द्र देवममंसत यचामाद्यद् एषाकपिरर्य खरः पुष्टषु पोषेषु मत्सखा मम सखा मद- नसखा ये नः सखायस्तैः सहेति वा सर्वचाद्य इन्द्र उत्तरसमेतह बम धादिबमथै'षाखिनोः " - :

·- ४१८ निराम्। [पतिस्तुतयः, "वि हि सोतोरस'चतु"-इति (ऋ० सं०८, ३, २८, २)। पूर्वयैव समानार्षविनियोगच्छन्दस्का। 'व्यसृक्षत' यदादित्यो रश्मोनहन्यहनि 'सोतोः' सर्वभूत-"प्रसवाय" अभ्यनुज्ञानाय, तत्प्रकाशितलोकस्य सर्वकर्मोपपत्तेः। तदा किम् ? इति । तदा ते रश्मयः सर्वकर्मण्यनुगमनात् 'नेन्द्रं देवममंसत' त- मेवेन्द्रमादित्य येन विसृष्टाः, तमतमात्मनो दीपयितारं न मन्यन्ते, खमहिमेव वयं दौप्यामह इति मन्यन्त । कदा ? यदा रश्मिपोषं पुष्थति, 'पुष्टेषु' एकीभूतेषु मध्यन्दिने । 'ममखा' "मम सखा" इति मन्त्रहगाह। अथवा सर्व एव मन्यते 'ममायं सखा'-'ममायं सखा' इति । अथवा “मदन- सखा" वर्षसखेत्यर्थः, अथवा “ये नः सखायः" रश्मयः “तै: महेति” । 'विखस्मात'-इति, उतार्थः । "प्रथैषा वाचः प्रवलहिता इव"-॥ ४ ॥ मण्ये व नर्भरौ' तुर्फरौ'द नतोशेव तुर्फरौ पर्फरोका। उढ न्यजेव जेमना मदे रू ता में जरायजर मरायु'॥ हण्ये वैति हिविधा सृणिभवति भी च हन्ता च तथाश्विनौ चापि भर्तारौ नर्भरी जर्भरी भर्तारावित्यर्थस्तुर्फरोब हन्तारौ। नतोशेव तुर्फरौ' पर्फ रोका। नितोशस्थापत्य नैतोशं नैतोशेव तुर्फरौ क्षिप्र- हन्तारौ। उदन्यजेब जमना मदे रू। उद- बजेवेत्युदबाजे व रत्ने सामुद्र चान्द्रमसौति वा जेमने जयुमने । जेमना मदे रू। ता ·४१५ १३५० १पा० ख० ] परिशिष्टम् । मे जराव जर मरायु'। एतज्जरायुजं शरीरं शरदमजीर्णमथैषा सोमस्य ॥ ५ ॥ तरत्म मन्दौ धावत धारा सुतस्थान्धसः । तरत्म मन्दौ धावति ॥ तरति स पापं सव मन्दी यः स्तौति धावति गच्छय्य ङ्गिति धारा •सुतस्थान्धसः। धारयाभिषुतस्य सोमस्य मन्त्र- पूतस्य वाचा स्तुतस्याथैषा यज्ञ स्य ॥ ६ ॥ चत्वारि टङ्गा चयो अस्य पाढा हे शोष सप्त हस्तासो अस्थ। विधा बदोष भो रो'रबौति महो देवो मां पाविवेश । चत्वारि टोति वेदा वा एत उताखयो अस्य पादा इति सवनानि बौणि देशीर्ष मायणीयो- दयनौये सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि विधा बहलेधा बडोमन्चबाह्मणकल्य दृषभो रोरवौति रोरवणामस्य सबनक्रमेण ऋग्मियभि: साम- भियंदेनटग्भिः शंसन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति महो देव इत्येष हि महान् देवो यद्यज्ञो मा प्राविवेशत्येष हि मनुष्यानावि- थति यजनाय तस्योत्तराभूयसे निर्वचनाय ·॥ निरकम् । [पतिस्तुतवः, वयन्तो नापेक्षन्त चा द्यां रोइक्ति रोदसौ। यन ये विश्वतो'धार मुविद्वांसो वितेनिरे॥ वर्गच्छन्त ईजाना वा नेचन्ते तेऽमु- मेव लोकं गतवन्तमिक्षन्त मिति। या द्या रोनित रोदसौ। यच्न ये विश्वतोधारं सर्व- तोधारं सुविद्वांसो वितेनिर इत्यथैषा वाचः प्रबलहितेव ॥ ८॥ चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुब्राह्मणा ये मनौषिणः। गुहा चौणि निहिता नेङ्ग'यन्ति तुरौयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ चत्वारि वाचः परिमितानि पदानि तानि विदुर्बाह्मणा ये मेधाविनो गुहायां चौणि निहितानि नार्थ वैदयन्ते गुहा गूहतेस्तुरीयं त्वरते: कतमानि तानि चत्वारि पदान्योहारो महाव्याहारयश्च न्यार्ष' नामाख्याते चोपसर्गनि- पाताश्चेति वैयाकरणा मन्च: कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकौति यान्तिका घटचो यनषि सामानि चतुर्थी व्यावहारिकौति नैरताः सर्पाणां वाग्वयसां क्षुद्रस्य सरोरुपस्य चतुर्थी व्यावहारिकौत्व के पशुषु वणवेष, बगेवा- ·१५.१या० स०] परिशिष्टम् । ४२१. त्मति चेत्यात्मवादा अथापि ब्राह्मणं भवति सा वै वाक् सृष्टा चतुर्दा व्यभवदेव व लोकेषु चौणि पशुष तुरीयं या पृथिव्यां साम्नौ सा रथन्तरे यान्तरिक्षेसा वायौ सा वामदेव्ये या दिवि सादित्ये सा सहति सा स्तनयित्नावथ पशुषु ततो या वागत्यरिच्यत तां ब्राह्मणेष्वदधुस्त- स्माद् ब्राह्मणा उभयौं वाचं वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणामित्वषाक्षरस्य ॥६॥ 'तानि' पुनः “चत्वारि वाक्परिमिता पदानि”-इति (२० सं० २,३, २२, ५। अथ० सं० ८, २५, २७ । २८, १)। दीर्घतमस आर्षम् । वाग्देवते पशौ विनियोगः। प्रवल्हितेत्यनभिव्यक्ति- विशिष्टो वाक्यार्थः । ‘चत्वारि' 'वाक्परिमिता' “वाचः परि. मितानि" 'पदानि' न पञ्चमं पदमस्ति। 'ब्राह्मणा विदुः'। किं सर्वे ? न,-'ये मनीषिणः' "मेधा- विन"। तेषाञ्च पुन: पदानां 'गुहा' “गुहायां" 'त्रीणि' 'निहिता' “निहितानि" 'नयन्ति' "नार्थं वेदयन्त" न प्रख्यापयन्ति, 'तुरीयं' चतुर्थम्भागम्, एकपदं 'मनुष्याः' परिजानाथं वदन्ति' । "तुरीयन्वरते:” तद्धि त्वरित- मिव निर्गतं भवति विभ्यः । "कतमानि तानि चत्वारि पदानि ?” इति विचार्य : प्रश्नः। तत्र तावत्, “नामाख्याते चोपसर्गनिपाताति वैयाकरणा:” मन्यन्त । तवाऽप्रसिधा र्थवादाख्यातोपसर्गनिपातपदानि अर्थ न वेदयन्त, नामानि तु प्रसिद्धतरार्थवाद गवाखादीन् वेदर नलान्। २०-नि ३६ ·४२२ नितम्। [पतिस्तुतयः, एवं “मन्त्रः कल्यो बासं चतुर्थी व्यावहारिकौति यात्रिकाः अत्रापि व्यावहारिकीव तु वेदयत्यर्थम् । “चो यजूषि सामानि, चतुर्थी व्यावहारिकोति नैरुताः” अवापि व्यावहा. रिक्येव वेदयते । “सर्पाणां वाक्, वयसाम्, क्षुद्रस्य सरोस्पस्य, चतुर्थी व्यावहारिकौत्य के" सादीनामित्यधिभूतविदः । अत्रापि व्यावहारिक्येव वेदयते, नेतराः। . “पशुषु सूणवे मुर्गप्वात्मनि चेत्यात्मप्रवादाः” । आत्मानं ये प्रवदन्ति आचा. खास्त आत्मप्रवादाः । “ब्राह्मणमपि च भवति" पतस्मिवर्थे, ----“सा वै वाक् सृष्टा चतुही व्यभवत्"-इत्येवमादि। तदेतदभिव्यतार्थमेव। “ततो या वागत्यरिच्यत, तां ब्राहणे न्यदधुः” निहितवन्तः, “तस्माद ब्राह्मणा उभयीं वाचं वदन्ति, -या च देवानां, या च मनुष्याणाम्” लौकिकी वैदिको चेत्यर्थः ॥ “अथ” पुनः ‘एषा" "प्रक्षरस्य” अक्षरस्तुतिः प्रतिलहि तेव ॥८॥ चो अक्षरे' परमे व्यो'मन्यचिन्द वा अधि विश्वे' निष दुः। यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तहिदुस्त इमे समासते ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन्देवा अधिनिषसाः सर्वे यस्तन्न वेद किं स ऋचा करिष्यति य इत्त- हिदुस्त इमे समासत इति विदुष उपदिशति यतमत्तदेतदक्षरमोमित्येषा वागिति शाक- पूणि चव यचरे परमे व्यवने धीयन्ते नाना- ·११५.१पा० ११ष..] परिशिष्टम् । ४२२ देवतेषु मन्त्र वेतन वा एतदथर वत्या- न्वयौं विद्यां प्रतिमतौति च ब्राह्मणम् ॥१०॥ "ऋचो अक्षरे' परमे"-ति (ऋ० सं० २, ३, २१, ४ । पथ० सं० ८, २८,८)। दीर्घतमस पार्षम् । प्रस्या निर्वचनवयं अधिदेवाधियज्ञाध्यात्मविकल्पेन कार आदित्य पात्मा चेति । सत्र तावच्छाकपूणिपक्षमाश्रित्याधियजगतमुच्यते ।- “कतमत् तदक्षरम्" ? *"-"इत्येषा वाक्-“इति शाकपूणे:” अभिप्रायः' कारमृते न खर्चयन्ति। तस्याः 'अक्षरे' 'परमे' 'व्योमन्' व्योम-विविधमस्मिन् शब्दजात- मोतमिति व्योम तस्मिन्, तिसृषु मात्रासु प्रकारोकारम- 'कारलक्षणासूपशान्तासु यदवशिष्यते, तदक्षरं परमं व्योम, शब्दसामान्यमभिव्यक्तमित्यभिप्रायः । “यस्मिन् देवा अधि- निषणाः सर्वे"। ऋगादिषु ये देवाः, ते मन्त्रहारणाऽक्षरे निषसाः, तस्य शब्दकारणत्वात् । अथवा, प्रथमायां मात्रायां पृथिवी, अग्निः, ऋग्वेदः, पृथिवीलोकनिवासिन इत्येव, हितीयायां मातायाम्, अन्तरिक्षम्, वावुः, यजू षि, तलोकनि- वासिनो जना इति, हतीयायां मावायां द्यौः, आदित्यः, सा- मानि, तल्लोकनिवासिनो जना इति । विज्ञायते हि-"कार एवेदं सर्वम्" इति । 'यस्तव वेद' अनया विभूत्याक्षरम्, 'किम्' पसौ 'ऋचा' ऋगादिभिर्मन्त्र : 'करिथति' ? यस्तबा- क्षरात्मना पश्यति। “य इत्तहि दुस्त इमे समासते-इति विदुष उपदिशति”। ते हि तत्परिज्ञानात्ताडाव्यमुपगताः प्रणवविग्रहमामानमनुप्रविश्य समीकता निर्वान्ति शान्ता- चिष वानलाः इति ॥१०॥ पादित्व इति पुनः शाकपुणेरेषर्ग भवति

·४१४
निरुतम् । [अतिस्तुतयः,
यदेनमर्चन्ति प्रत्यच: सर्वाणि भूतानि तस्य
यदन्यन्मन्च व्यस्तदक्षरं भवति रश्मयोऽच देवा
'उच्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिषस्सा इत्यधिदैवत-
मथाध्यात्म शरीरमत्र गुच्यते यदेनेनार्चन्ति
प्रत्य च: सर्वाणौन्द्रियाणि तस्य यदविनाशिधर्म
तदक्षरं भवतीन्द्रियाण्यव देवा उच्यन्ते यान्य-
स्मिन्नधिनिषमानौत्यात्मप्रवादाः ॥ ११ ॥
"प्रादित्य इति पुत्रः शाकपूणे: एष ऋग्भवति" - इति,
मण्डलमभिप्रेतम्! “यदेनमर्चन्ति" यस्मादेनमर्चन्ति,
तस्मादृक् । “तस्य” “यदन्यत्” “मन्त्रेभ्यः” मण्डलगतेभ्यो-
ऽवयवेभ्यः, “तत्” परम् “अक्षर" व्यवनम्, तत्र सर्वमोत-
मिति, “य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" - इति
(तै • पा० १०, १३) श्रुतेः । “रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते, य एतस्थि-
अधिनिषसा इति"। यस्तन्मण्डलमक्षरात्मना न बेद, किस
ऋचा पादित्येन मण्डलात्मना करिष्यति? नासौ यथाव.
दादित्य वेदेत्यर्थः । “य इत्तहिदुस्त इमे समासते"-इति
व्याख्यातम् (४२३ पृ० २१ पं.)।
प्रात्मत्यात्मप्रवादाः।
भयमुग्भवति शरीरमिति।
"इन्द्रियाण्यत्र देवा उच्चन्त” तानि हि विषयेषु बोतयन्त
इति देवाः । “तस्य यदविनाशिधर्म" चेतनासतत्वमाववि-
ज्ञानम्, “तत्” परमम् “अक्षरं" व्यवनम् । यत्तदक्षरं न वेद,
किमसौ ऋचा शरीरेण करिष्यति ? न तस्य जीवितेनार्थः ।
“य इत्तहिदुः" इति व्याख्यातम् (४२३ पृ. २१प.) ॥ ११॥

·४२५ १३५० १पा० १९ख०] परिशिष्टम्। अक्षरं न क्षरतिम क्षौयते वाचयो भवति वाचोऽच इति वाक्षो यानस्याञ्चनात्तत्प्रक- तौतरवर्तनसामान्यादित्ययम्पन्चार्थचिन्ताभ्यूहोऽ- भ्यल्होऽपि श्रुतितोऽपि तर्कतो न तु पृथक्वन मन्चा निर्वतव्याः प्रकरणश एव तु निर्वक्तव्या न ह्येषु प्रत्यक्षमस्त्यनृषेरतपसो वा पारोवयं- वित्म तु खलु वैदिषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भव- तौत्युक्त पुरस्तान्मनुष्या वा ऋषिषत्क्रामत्सु देवानन्वन् को न पिर्भविष्यतीति तेभ्य एतं तर्कषि प्रायच्छन् मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहमभ्यू- ल्हं तस्माद्यदेवं किञ्चानूचानोऽव्यहत्या' न्तन- वति ॥ १२॥ “अक्षरम्” कस्मात् ? तडि “न क्षरति" नान्यथाभाव- मापद्यते। अथवा “न क्षीयत" न कदाचिदम्यामूलतो विन- श्यति। अथवा "वाक्क्षयो भवति” नादो हि वर्णलक्षणाया वाचो निवासः। “वाचोऽक्ष:-इति वा” अक्षरो झक्ष इवानु. प्रविश्य व्यञ्जनानि धारयति ॥ अथ “अक्ष:” कस्मात् ? उच्यते,-"यानस्य" यानाम: तावत् “समननात्" नित्यमसी वक्ष्यते तैलादिना, "तत्यक- तीतरत्" खराख्यमक्षरम्, “वर्तनसामान्यात्" स्वरमधिरू- ढानि व्यसनानि वर्तन्ते । “इति" परिसमात्यर्थ इतिकरणः, उपप्रदर्शनार्थो. वान्तस्य।

·.. ? १२५ मिकताम्। [प्रतिस्तुतयः, एवमधे “मन्वार्थचिन्ताभ्यहोऽभ्यूट:” मन्त्रार्थचिन्ताना. मभ्यूही मन्नार्थचिन्ताभ्यूहः, वितर्कितः, शक्य ते एतावता मन्बार्थोऽभ्यूहितमिति। पुनः पयम् “अपि अतित:"-"अपि तर्कत: अतिभ्यो ब्राह्मणेभ्यो निगमशेषेभ्यबोबीतार्थाभिधा- मसामर्थेभ्यो वाक्यार्थसामर्थ्यात् तस्योपरि पर्यायासर्को- ऽन्यूहो लक्षणन्याय इति। यद्यप्ययमभ्य हः, तथापि “न तु पृथक्त्वं न मन्त्रा निर्वक्तव्याः” । कुतः पृथकोन ? प्रकरणात् । किं तर्हि ? “प्रकरणश एव तु निर्वक्तव्याः" । तान्येतानि प्रकर- गानि मम्वाणां या दैवतमध्यात्ममितिहासानुप्रवेश इति। किं कारणम् ? “स ह्येषु” मन्त्रेषु “प्रत्यक्षम्" अर्थदर्शनम् "अस्ति"। किं नास्त्येव ? न नास्ति। किं तर्हि ? "अनृषेः प्रतपसो वा"-इति, तस्य दानीमपि स्याद्य ऋषिस्तपस्वी निर्दग्धकल्मषयोस्तयोः प्रतिबन्धकामावाद यथावदर्थं मन्त्राणां पश्यतः। येऽन्ये पुनरोपदेशिकाः, तानधिकृत्योच्यते "पारोवर्यवित्सु तु खतु वेदिषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवति -इत्युक्त पुरस्तात्” इति। य एतेषु उपदेशतः पारोवयेण परोवरभावन मन्त्रार्थान् प्रतिपद्यन्त, ते पारोवर्यविदः, तेषु यः कश्चियोविद्यः बहुश्रुतो भवति, स एव मन्त्रार्थपरिज्ञाने प्रशस्यो भवति। मन्त्रार्थ एव खयं विद्यावस्थानभावन विष्व. ग्भ तो लोकव्यवहारभावेन च विप्रकीर्णो विजृम्भत इति समबहुश्रुतो नालमुबोधितुमिति, युक्त यत्तत्परित्रान- नयोगे भूयोविद्यः प्रशस्थत इति। पुरस्तादपि चैतदुलाम, इह तु प्रसादुच्यते॥ प्रतः परमागमविशुद्धये प्रस्तौति ।-"मनुथा वा ऋषिषु उत् क्रामसु देवाननुवन्”-ति । पूर्वमपि हि “साक्षात्कृत धर्माण ऋषयो बभूवुः" इत्यु नाम, दर तु मन्त्राभ्युपप्रदर्भ- ·१९५० १पा० १३ख.] परिशिष्टम् । मार्थमिति विशिष्यते-*मनुष्या वा ऋषिपूतकामस, देवा- नब्रुवन् को न वषिर्भविषति - इति। एवमादिपुराकल्प- रूपोऽर्थविदः शास्त्रावतारस्तुतये, तेभ्यः "एतं मनवार्थचिन्ता भ्यूहमभ्यूहं प्रायच्छन्” ते देवाः एतं समस्तार्थमूहमपि भवन्तोऽनन मन्वार्थान् शक्यन्तेऽभ्यूहिमिति। यस्मादत- देवं "तस्मात्" अस्मिन् सूत निरुता शास्त्र यः “अनूचानः" विहान्, यदेव किञ्चिन्मन्त्रार्थेषु "अभ्य हति” “आर्षे तत् भवति” तथैव तदृषयोऽभ्यूहितवन्त इत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ त्व विज हुदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद् ब्राह्मणा: यनन्त सखायः । प्रवाह हुव द्याभरोहब्रह्माणो विचरन्त्युत्वे ॥ हृदा तष्टेषु मनसाम्प्रजवेषु यदू ब्राह्मणाः संयजन्ते समानख्याना विजोऽत्राह त्वं विजहुर्वे द्या- भिर्वेदितव्याभिः प्रवृत्तिमिरोहब्रह्माण ऊह- ब्रह्माण जह एषां ब्रह्मति वा सेयं विद्या श्रुति- मतिबुद्धिस्तथास्तपसा पारमौमितव्यं तदिद- मायुरिच्छता न निर्वतव्यं तस्माच्छन्दःसु शेषा उपेक्षितव्या अथागमो यां यां देवतां निराह तस्यास्तस्यास्तानाव्यमनुभवत्यनुभवति ॥ १३ ॥ न तत् स्वमनीषिकयोथते, मन्त्रार्थोऽप्येतस्मिन् विषये वृहस्पतिना दृष्टो ब्रह्म वा खयं प्राह । तद्यथा,- "हृदा तष्टेषु”-इति (ऋ•सं• ८, २, २४, ३ । १०, ६, - ·४२८ निरक्षम्। [पतिस्तुतयः ३. ८)। 'दा' इदयेन बुया, 'तष्टेषु' सूक्ष्मतामापादितेषु अचिन्त्याध्यात्मादिषु विहद्भिः, 'मनसो जवेषु, "मनसां" "प्रजवेषु" ये प्रजवाः प्रगमाः न साक्षात्ते दृश्यन्त, तेष्वर्थेषु खर्गापूर्वदेवतादिषु 'बाधषाः' अधिगतमन्वार्थतत्वाः विचार- यन्त:,-किमत्र तत्त्व किंवा प्रतत्त्वमिति, प्रवचनेन तत: 'संयजन्त' परस्परेण संपून यन्ति । कतमे ते १ इति,--- 'सखायः' “समानख्यानाः ऋत्विजः" ते हि प्रयोग अभि- युक्तात्वादतितरां विद्वांसः। तेषु किम् ? इति,-"प्रवाह' त्वम्” इति । 'अत्र' तत्र तेषु अर्थषु सूक्ष्मषु 'विजः” तत्यजुः, 'त्वम्' एकम् त्यक्तवन्तः । मन्त्रार्थव्याख्याने कमविहांसं के न तत्यजुः ? 'वेद्याभि:' “वेदितव्याभि:” “प्रवृत्तिभिः” न हि तासां मनोवृत्तीनामन्तोऽस्ति, यासु प्रतिभानवतामपि मनोवृत्तयो न प्रवतन्त, अतस्ता वेदितव्या एव भवन्यवि- इद्भिः। ये पुन: 'ओहब्रह्माणः' ! इदं निरुक्तशास्त्रम् ऊह- ब्रह्म, येषामस्ति ते शब्दार्थसङ्गटेष्वप्रतिबध्यमाना अतिक्रम्य अविदासं 'वि' विशेषत: सर्वत्रैव प्रतिपूज्यमानाः 'चरन्ति 'वे' एके इत्यर्थः ॥ एवमेतस्मिन्मन्बे अस्या उहाहितार्थानेवोद्दिश्य मन्त्रार्थ- चिन्ताभ्यूहस्य ब्रह्मत्व श्रूयते । तस्मादिदमपि निरुतशास्त्र ब्रह्मैव वेद इत्यर्थः॥ इदानीमुपसंहरति-"सेयं विद्या"-इति। श्रुतिमती- त्याद्यर्थमेवैका विद्या बुद्धिं वर्षति, ज्यायसी सर्वाभ्यो विद्याभ्यो महानेष तर्कः । “तस्याः तपसा पारमौसितव्यम्" गन्तुमिति वाक्यशेषः । पदवाक्यप्रमाणविदा ब्राह्मणेन यस्माद्देदो विधिनिषेधप्रतिप्रसनियमपरिसङ्घयापुनर्वचनपरा. वादगहनः, पर्थवादाब यथाश्रुतप्रमाणाहिणो विदुषोऽपि ·१श्च० १पा० १३५० ] परिशिष्टम् । ४२९ परमभ्रान्तहेतवः, तस्मात् परमदुर्विज्ञानवेदनीयत्वात् वेद- वाक्यानामिमां विद्यामन्तरेण सम्यगावगमो न भवति । पतोऽस्या अखिलपुरुषार्थोपकारप्रहत्ताया अन्तरेण तपःपार- गमनं नास्तीत्यत इदमुक्तमाचार्येण,-"तस्यास्तपसा पार- मीसितव्यम्” इति, अयमभ्यु पाय: तस्याः पारगमने। "तदिदम्" अतपखिना सर्वथापि “पायुरिच्छता" निरुता- शास्त्र "न निर्वतव्यम्" प्रतपस्वी ह्यागमवान् अपि मलिना. न्तःकरणत्वाब शक यात्, ततोऽस्यायुश्छिद्येत, तपखिनापि च निब्रुवता "तस्मात्” “छन्द:सु” शाखान्तरेषु निगमोदाह. रणानामाकान्त्विनिराकाहायै “शेषा:” वाक्य शेषाः, पादा- ईर्चादिलक्षणा: उपेक्षितव्याः ॥ १३ ॥ इति ऋज्वायां निरुत्तवृत्तौ अष्टादशाध्यायस्य (त्रयोदशाध्यायस्य) प्रथमः पादः ॥ १३ । १॥ जब मार्गाश्रमवासिनो भगवद्द र्गाचार्यस्य कती ऋज्वायां निरुत वृत्ती अष्टादशाध्यायः (त्रयोदशाध्यायः) समाप्तः ॥ १३ ॥ इति सपादसप्तदशाध्यायी ऋज्वर्था नाम निरुतात्तिः समाप्ता॥ व्याख्यातं दैवतं यज्ञाङ्गञ्जेत्यादि । १ ४ (अथेमायद्यावोवदुदञ्चोविहिसोतो:हण्ये- ट वतरत्सचत्वारिष्टङ्गापर्यन्तचत्वारिवायचो ·४३. ४ निरकम् । [अर्धमार्गगतिः, अक्षर आदित्य इत्यक्षरन्वक्षरतिदातप्टेषु चयोदश ॥ ) इति निरक्त योऽदशाध्याय: समाप्तः ॥१३॥ (प्रतिस्तुति-प्रकरणं समाप्तम्) । इति नैरत प्रथमं परिशिष्टं समाप्तम् ॥१॥ अथ चतुर्दशाध्यायः । * अथवा त्रयोदशस्यैव हितोयादिस्त्रिपादी। तवाद्यः, द्वितीयपादः । व्याख्यातं दैवतं यज्ञाङ्ग चाथात अर्द्ध- मार्गगतिं व्याख्यास्याम: सूर्य आत्मेत्य दितस्य हि कर्मद्रष्टाऽथैतदनुप्रवदन्त्यथैतं महान्त- मात्मानमेषगणः प्रवदन्तीन्द्र मित्र वरुण- मग्निमाहुरित्यथैव महानात्मात्मजिज्ञासया. त्मानं प्रोवाचाग्निरस्मि जन्मना जातवेदा अह. मस्मि प्रजमजा इत्येताभ्याम् ॥ १ (१४) ॥१॥ अग्निरसि जीना जातवेदा घृतं मे चक्षुरसृतम्म आसन्। अर्कस्त्रिधातू रजसो विमानोऽजसो धर्मों इविरभि नाम ॥ अह- ममि प्रथम ना ऋ तस्य पूर्व न्द वेभ्यो' अस्स- * हत्तिकमते एषः अध्यायो नास्ति।.

·१४, ६, वा० १३, २,३] परिशिष्टम् । तस्य नाम। यो मा ददाति स इव मावदह- मन्त्रमन्नमदन्तमझि॥ इति स ह ज्ञात्वा प्रादुर्बभूवैवं तं व्याजहारा यं तमात्मानमध्या- त्मजनन्तिकमन्यस्मा श्रा चचक्ष्वेति ॥ २ (१५) ॥ २॥ अपश्य गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सधौचौः स विष 'चौ- वसान पावरोवत्ति भुवनेष्वन्तः॥ श्रावरी- वर्ति भुवनेष्वन्तरित्यथैष महानात्मा सत्त्व- लक्षणस्तत्परं तद् ब्रह्म तत् सत्य तत् सलिलं तदव्यक्तं तदस्पश तदरूपं तदरसं तगन्धं तद- मृतं तच्छुक्त तन्निछो भूतात्मा सैषा भूतम- कृतिरित्य के तत् क्षेत्र तज ज्ञानात् क्षेत्रज- मनुपाय निरात्मकमथैष महानात्मा विवियो भवति सत्त्वं रजस्तम इति सत्त्वं तु मध्ये विशुद्धं तिष्ठत्यभितो रजस्तमसौ रनः इति कामवषस्तम इत्यविज्ञातस्य विशुध्यतो विभूति कुर्वत: क्षेत्रतपथक्वाय कल्पते परिभातिलिङ्गो महानात्मा तमोलिङ्गो विद्या प्रकाशलिङ्गस्त- मोऽपि निश्चयलिङ्ग आकाशः ॥ ३ (१६) ३॥

·४३२ निरुतम्। [अर्बमार्गगतिः, आकाशगुणः शब्द अाकाशाहायुबिगुमः स्पर्शन वायोज्योतिखिगुणं रूपेण ज्योतिष आपश्चतुर्गणा रसेनाद्भाः पृथिवी पञ्चगुणा गन्धेन पृथिव्या भूतग्रामस्थावरजङ्गमास्तदेत- दहयुगसहस्रं जागर्ति तस्यान्ते सुषुप्सान्नानि प्रत्याइरति भूतग्रामाः पृथिवीमपि यन्ति एथिव्यप आपो ज्योतिष ज्योतिर्वायु वायुरा- काशमाकाशो मनो मनो विद्यां विद्या महान्त- मात्मानं महानात्मा प्रतिभा प्रतिभा प्रकृति सा खपिति युगसहस्रं रात्रिस्तावेतावहोराचाव- जन परिवत्तते स काल तदेतदर्भवति युग- सहस्रपर्यन्तमयंदू ब्रह्मणो विदुः राति सुग- सहस्रान्तां तेऽहोरावविदो जना इति ॥ ४ (१७)॥४॥ तं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्तते स्रष्टा द्रष्टा विभक्कातिमात्रोऽहमिति गम्यते स मिथ्यादर्शनेदम्पावकं महाभूतेषु चिरोखाका- शादायोः प्राणाः चक्षुश्च वक्तारञ्च तेजसोऽद्भाः स्नेहं पृथिव्या मूर्तिः पार्थिवांस्वष्टौ गुणान् विद्यात् चौमाटतस्त्रोन् पिटतोऽस्थिस्नायुम- ·१४, ६ वा १३, २,६] परिशिष्टम् । ज्जान: पिटतस्वङ्मांसथोणितानि मावतोऽन्न पानमित्यष्टौ सोऽयं पुरुषः सर्वमयः सर्वज्ञा- नोऽपि कप्तः ॥ ५ (१८)॥५॥ स यद्यनुरुध्यते तद्भवति यदि धर्मोऽनुरुध्यते तद्देवो भवति यदि ज्ञानमनुरुध्यते तदसतो भवति यदि काममनुरुध्यते संच्यवत इमां योनि सन्दध्यात् तदिदमत्र मतं मया रेतसः सम्भवति सप्पणो रसो रसाच्छोणितं शोणि- तान्मांसं मांसान्म दो मेदसः नावा स्नावनोऽस्थौ- न्यखिभ्यो मज्जा सज्जातो रेतस्तदिदं योनौ रेत: सिता पुरुषः सन्भवति शुक्रातिरेके पुमान् भवति शोणितातिरेके स्त्री भवति दाभ्यां समेन नपुंसको भवति शुक्रण भिन्न यमो भवति शुक्रयोणितसंयो- गान्यामिसंयोगाच्च तत् कथमिदं शरीर परं संयम्यते सौग्यो भवत्येकराचोषितं कललं भवति पञ्चराबाद् बुबुदाः सप्तरावात् पेशी हिसप्तरात्रादर्बुदः पञ्चविंशतिरानः स्वसितो धनो भवति मासमात्रात्कठिनो भवति हिमा- साम्यन्तरे शिरः सम्पद्यते मासवयेण ग्रोवा- २०ा-नि-३० ·निरकम् । [जर्जमार्गगतिः, व्यादेशो मासचतुष्कण त्वगव्यादेशः पञ्चमे मासे नखरोमव्यादेशः षष्ठे मुखनासिकाति- थोत्रं च सम्भवति सप्तमे चलनसमर्थो भवत्य- टमे बुध्याध्यवस्यति नवमे' सर्वाङ्गसम्पर्णो भवति। तचाहं पुनर्जातो जातचाहं पुन- 'तः। नाना योनिसहयाणि मबोषितानि यानि वै। आहारा विविधा भुक्ता: पौता नानाविवा स्तनाः। मातरो विविधा दृष्टाः पितरः सुहृ दतथा । अवाङ्मुख पौड्यमानो जन्तुचैव समन्वितः। साङ्ख्य" योगं सम- भ्यस्येत् पुरुष वा पळविंशकमिति ततश्च दशमे मासे प्रजायते जातच वायुना स्पृष्टो न स्मरति जन्ममरणोऽन्ते च शुभाशुभं कमतच्छ- रोरखे प्रामाण्यम् ॥ ६ (१६) ६ ॥ अष्टोत्तर सन्धियतमष्टाकपालं शिरः सम्पद्यते घोडा वपापलानि नव स्नायुशतानि सप्तखतं पुरुषस्य मर्मणामईचतस्रो रोमाणि कोथो हदयं ह्यष्टकपालानि द्वादशकपालानि जिहा वृषणौ यष्टसुपौँ तथोपस्थगुदपाय. तानपुरी कम्मादाहारपानसिक्तत्वानु- ·१४, ८, वा १३, २,५] परिशिष्टम् । ४३५ पचितकर्माणावन्योन्यं नयेते इति तं विद्या- कर्मणौ समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च महत्वज्ञान- तमसि मग्नौ जरामरणक्षुत्पिपासाशोकक्रोध- लोभमोहमदभवमत्सरहर्षविषादेासूयात्म- कैईन्दरभिभयमान: सोऽस्मादार्जवजवौभा- वानां तन्निर्मुच्यते सोऽस्मापान्नं महाभूमिकाव- छरौरान्निमेषमात्रैः प्रक्रम्य प्रकतिरधिपरोत्य तैजसं शरीरं कृत्वा कर्मणोऽनुरूपं फलमनु- भय तस्य सक्षये पुनरिमल्लोकं प्रतिपद्यते ॥ ॥७ (२०) ॥ ७॥ अथ ये हिंसामाथित्य विद्यामुत्सृज्य महत्तपस्तेपिरे चिरेण वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धमाद्राचिं रावे. रपक्षीय-माणपक्षमपक्षीयमाणपनाक्षिणायनं दक्षिणायनात् पिटलोकं पिटलोकाचन्द्रमसं चन्द्रमसो वायु वायाष्टिं दृष्ट रोषधयश्चत- भूत्वा तस्य सङ्ग्ये पुनरेवेमल्लोकं प्रतिपद्यते । ८ (२१) ॥८॥ अथ ये हिंसामुतहज्य विद्यामाश्चिम महत्तपसपिरे ज्ञानोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ·४३१ निरुतम् । [ अईमार्गगतिः, तेऽचिरभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरापूर्य माण- पक्षमापूयं माणपक्षादुदगयनमुदगयनाद्देवला- के देवलोकादादित्यमादित्याद्युितं वैद्युतान्मा- मस मानसः पुरुषोभूत्वा ब्रह्मलोकमभिसम्भवन्ति ते न पुनरावर्तन्ते शिष्टा दन्दशूका य इदं न मानन्ति तस्मादिदं वेदितव्यमथाप्याह ।। (२२) ॥६॥ न तं विदाथ य इमा जनानान्यद्य माक- मन्त'रं बभव। नौहारेण प्रास्ता जल्पा चासुसुप उक्थुशासश्चरन्ति ॥ न तं विद्यया विदुषो यमेवं विद्वांसी वदन्त्यक्षरं ब्रह्मणस्पति- मन्या माकमन्तरमन्यदेषामन्तरं बभवेति नौ- हारेण मारतास्तमसा जल्पा चासटप उक्- यशास: पाणं सूयं यत्पथगामिनश्चरन्त्यवि- हांसः क्षेवतमनुप्रवदन्त्यथाहो विहांसः क्षेच- जोऽनुकल्पते तस्य तपसा सहाप्रमादमेत्यथा- नव्यो भवति तेनासन्ततमिच्छतेन सख्यमि- मिच्छेदेष हि सखा श्रेष्ठः सञ्जानाति भूतं भवद्भविष्यदिति ज्ञाता कम्माज्जायतेः सखा कमात् सख्यतेः सह भूतेन्द्रियैः शेरते महा- ·४५७ । । १३,११ वा.१५३, ११] परिविष्टम् । भूतानि सेन्द्रियाणि मनवा कर्म कारयतीति वा तस्य यदापः प्रतिछाशीलमुपशम बाला ब्रह्मति स ममतो भवति साक्षिमावो बाब- तिछतेऽबन्धो ज्ञानकतोऽथात्मनो महतः प्रथम भतनामधेयान्यनुक मिश्यामः ॥ १० (२३) ॥१० हसः। धर्मः। यतः। वेनः । मेषः । कृमिः। भूमिः। विभुः। प्रभुः। शम्भुः । राभुः । बधकर्मा । सो'मः । भूतम् | भुवनम् । भवि- ष्यत् । आप: । महत् । व्यो म । यशः । महः । वर्णीकम्। स्मृतौकम् । खतौकम् । सतो. कम् । मतीनम् । गहनम् । गभौरम् । गह्वरम् । कम् । अन्नम्। हविः। सम। सदनम् । तम् । योनिः। तस्य योनिः। सत्यम् । नौरम्। हविः। रयिः। सत्। पूर्णम् । सर्वम्। अचितम् । बहिः। नाम। सर्पिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम्। इन्दु': । हम । खः। सर्गाः। शम्बरम् । अम्बरम । वियत् । व्योम। बहिः। धन्य । अन्तरिचम् । श्राका- थम् । प्रापः। प्रधिवौ । भूः। स्वयम्भः पाय। पुष्करम। सगरम् । पमुः। तमः ।

·४१६. निराम्। [अनानगति तेजः। सिन्ध ः। पर्यवः । नाभिः । जथः। वृक्षः । तत् । यत् । किम् ।। वरेण्यम् । हमः। आत्मा। भवन्ति । वन्ति । अध्या. नम् । यदाहिया। शरीराणि। अव्ययञ्च संकरते। युन्नः। पात्मा । भवति। यदेन तन्वतेऽथैतं महान्तमात्मानमेतानि सूक्ता- न्येता ऋचोऽनुप्रवदन्ति ॥ ११ (२४)॥ ११ ॥ सोमः पवते जनिता मतीनां अनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। ननितान्न निता सूर्यस्य जनितेन्द्र'स्य जनितोत विष्णो': । सोमः पवते जनयिता मतीनां जनयिता दिवो जन- यिता पृथिव्या जनयिताग्नेर्जनयिता सूर्यस्य जनयितेन्द्र 'स्य जनयितीत विष्णो: सोमः पवते सोमः सूर्य : प्रसवनाजनिता मतीनां प्रकाशकर्मणामादित्यरमौनां दिवो द्योतन- कर्मणामादित्यरमौनां पृथिव्याः प्रथनकर्म- णामादित्यरश्मौनामग्नेर्गतिकर्मणामादित्यरश्मी- नां सुय्यस्य खोकरणकर्मणामादित्यर- श्मोनामिन्द्रस्यैश्वर्यकर्मणामादित्यरश्मौनां वि- ष्णोाप्तिकर्मणामादिपरसौनामित्यधिदैवतम ·१४, १५ वा १५, २, १३J परिशिष्टम् । १५८ बाध्यामं सोम बात्मायेतमादेवेन्द्रियाणां: बनितेत्यर्थः । चपि वा सर्वाभिविभूति- भिर्विभूतत चात्मेत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १२ (२५) ॥१२॥ ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामषिवि. प्राणां महिषो गाणाम् । श्य नो गृधाणां वधितिर्वनानां सोमः पविब्रमत्य ति रेभन् ॥ ब्रह्मा देवानामित्येष हि ब्रह्मा भवति देवानां देवनकर्मणामादित्यरमौनां पदवीः कवीना- मित्येष हि पदं वेत्ति कवीनां कवीयमा- नानामादित्यरमोनाषिविप्राणामित्येष हि पषिणो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामादि- बरमौनां महिषो गाणामित्वेष हि महान् भवति मगाणां मार्गणकर्मणामादित्यरमौनां स्य नो गृधाणामिति वन आदित्यो भवति स्यायतेगतिकर्मणो गृध आदित्यो भवति गृध्यते खानकर्मणो यत एतस्मिंस्तिष्ठति खधि- तिवनानामित्येष हि खयकर्माण्यादित्यो धत्ते बनानां बननकर्मणामादित्यरश्मौनां साम: पविषमत्येति रेभन्नित्येष हि पवित्र' रश्मीना- ·४४. निरमम् । [खर्जमार्गगतिः मत्येति स्तूयमान एष एवैतत् सर्वमक्षर- मित्यधिदैवतमबाध्यात्मं ब्रह्मा देवानामिव्यय- मपि माया भवति देवानां देवनकर्मणामिन्द्रि- याणां पदवीः कवीनामित्ययमपि पदं वेत्ति कवीनां कौयमानानामिन्द्रियाणा सृषिर्वि- प्राणामित्ययमप्यूषियो भवति विप्राणां व्यापनकर्मणामिन्द्रियाणां महिषो मृगाणा- मित्य यमपि महान् भवति मृगाणां मार्गण- कर्मणामिन्द्रियाणां श्ये नो गृध्राणामिति खन प्रात्मा भवति श्यायते नकर्मणो गृधा- णौन्द्रियाणि गृध्यते नकर्मणो यत एतस्मिं- स्तिति खधितिवनानामित्वयमपि खयङ्क- ाण्यात्मनि धत्ते वनानां वननकर्मणामिन्द्रि- याणां सोमः पवित्रमत्य ति रेभन्नित्ययमपि पवित्रमिन्द्रियाण्यत्येति स्तूयमानोऽयमेवैतत् सर्वमनुभवत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ १३(२६) ॥ १३॥ तिखो वाच ईरयति प्र वहिक तस्य गैतिं ब्रह्मणो मनौषाम् । गावो यन्ति गोपति प्रच्छमानाः सोम यन्ति मतयो' वावशानाः । वतिरादित्यो भवति स तिखो वाचः प्रेरब- ·४४१ १४, १५ वा १३, २,१५] परिशिष्टम् । वृचो यषि सामान्यतस्थादित्यस्य कर्माणि बह्मणो मतान्यष एवैतत् सर्वम नरनित्यधि- दवतमथाध्यात्म वहिरात्मा भवति स तिस्रो वाच ईरयति प्रेरयति विद्यामतिबड्विमतात- स्थात्मन: कर्माणि ब्रह्मणो मतान्ययमेवैतत सर्वमनुभवत्यत्म गतिमाचष्टे ॥ १४ (२७) ॥१४॥ सोम गावो' धेनवो' वावशानाः सोम विप्रा मतिभिः पृच्छमानाः । सोमः सुतः पृयते अज्यमानः सोमे अर्काविष्टुभः सन्नवन्ते ॥ एत एव सोमं गावो धेनवो रश्मयो वावश्य- मानाः कामयमाना आदित्यं यन्येवमेव सोम विप्रा रश्मयो मतिभिः पृच्छमानाः कामय- माना आदित्य यन्त्येवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमान एतमेवार्काच त्रिष्टुभश्च सन्नवन्त तत एतस्मिन्नादित्य एकं भवन्तीत्यधिदैवत- मथाध्यात्ममेत एव सोमं गावो धेनव इन्द्रि याणि वावश्यमानानि कामयमानान्यात्मानं यन्त्येवमेव सोमं विप्रा इन्द्रियाणि मतिभिः पृच्छमानानि कामयमानान्यात्मानं यन्त्य व- मेव सोमः सुतः पूयते अज्यमान इममेवात्मा ·४४१ निरकाम् । [अर्बमार्गगतिः च सप्त षयश्च सन्नवन्ते तानौमान्येतस्मिन्ना- त्मन्य कं भवन्तीत्यात्म गतिमाचष्टे ॥ १५ (२८) ॥ १५॥ अक्रान् समुद्रः प्रथमे विधर्म जनयन् प्रजा भुवनस्य राजा। वृषा पवित्र अधि सानो अव्ये' बृहत् सोमो' वाधे सुवान इन्दुः॥ प्रत्यक्रमौत् समुद्र श्रादित्यः परमे व्यवने वर्षकर्मणा जनयन् प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा दृषा पविवे अधि सानो अव्ये बृहत् सोमो वाधे सुवान इन्दुरित्यधिदैवत- मथाध्यात्ममत्यक्रमीत् समुद्र अात्मा परमे व्यवने जानकर्मणा जनयन् प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा दृषा पवित्र अधि सानो अव्ये महत् सोमो वाधे सुवान इन्दुरित्या- त्म गतिमाचष्टे ॥ १६ (२९) ॥ १६ ॥ महत्तत्मोमो' महिषश्चकारापां यद ऽणौत देवान् । प्रधादिन्द्र पवमान मोजो- ऽअनयत्मय्य ज्योतिरिन्द':॥ महत्तत् सोमो महिषश्चकारापां यगर्भोऽटणीत देवानामाधि- पत्यमदधादिन्द्रे पवमान ओजोननयत्म व्य ·१४,१५ वा १३, २, १५] परिशिष्टम् । ४४३ ज्योतिरिन्द रादित्य इन्दुरात्मा ॥ १७ (३०॥ ॥ विधुन्द'ट्राणं समने बहनां युवान' सन्त पलितो जंगार। दोवस्य पश्य काव्यं महि- त्वाद्या ममार स ह्यः समाना विधु विधम- नशीलं दद्राणं दमनशीलं युवानं चन्द्रमसं पलित आदित्यो गिरति सद्यो बियते स दिवा समुदितेत्यधिदैवतमथाध्यत्म' विधु विध- मनशीलं दद्राणं दमनशीलं युवानं महान्त' पलित आत्मा गिरति रात्रौ नियते रात्रि: समुदितेत्यात्म गतिमाचष्ट ॥ १८ (३१) ॥ १८॥ साकचानां सप्तधमाहुरेकर्ज पलिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहि- तानि धामश स्थाचे रेजन्त विकतानि रूपशः ॥ सहजातानां घमास्टषौणामादित्यः सप्तमस्तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वाद्भिः सह सम्मोदन्ते यत्रैतानि सप्तऋषीणानि ज्योतींषि तेभ्यः पर आदित्यस्तान्येतस्मिन्नेक भवन्तौल्य- विदैवतमथाध्यात्म सहजातानां षणामिन्द्रि- ·१४४ निरुतम्। [अर्जमार्गगति: याणामात्मा सप्तमस्तेषामिष्टानि वा का- न्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वान्नेन सह सम्मोदन्ते यत्रेमानि सप्तऋषीणानौन्द्रियाण्य भ्यः पर आत्मा तस्मि- नेकं भवन्तीत्यात्म गतिमाचष्ट ॥ १९ (३२)। इति नैरतो त्रयोदशस्यैव हितोयः पादः समाप्तः ॥ अथ हतीयः पाद: । खिय: सतीस्ता उभे घुस आहुः पश्य'द- क्षवान्न वि चे तदन्यः । कविर्यः पुत्रः स ई मा चिकेत यस्ता विजानात् स पितुष्पितासत् ॥ खिय एवैताः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धहारिण्यस्ता अनुपुशब्देन निराहारः प्राण इति पश्यन् कष्टान्न विजानात्यन्धः कवियः पुत्रः स इमा जानाति यः स इमां जानाति स पितुष्पितास- दित्यात्मगतिमाचष्टे ॥२० (३३) ॥ १॥ सप्ताईगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णो स्तिन्ति प्र दिशा विधर्मणि । ते धौतिभिर्मनसा ते विञ्चितः परि भुवः परिभवन्ति विश्वतः । - ·१४, २३, बा १३, ३, ४] परिशिष्टम् । ४४५ सप्तैतानादिस्वरश्मौनयमादित्यो गिरति मध्य- सानो शब्दो यान्यम्मिस्तिन्ति तानि धौति- भिश्च मनसा च विपर्यायन्ति परिभुवः परि- भवन्ति सर्वाणि कर्माणि वर्षकर्मणत्यधिदैवत- मथाध्यात्म सनेमानौन्द्रियाण्ययमात्मा गिरति मध्यस्थानोई शब्दो यान्यस्मिस्तिन्ति तानि धौतिभिश्च मनसा च विपर्यायन्ति परिभुवः परिभवन्ति सर्वाणौन्द्रियाणि ज्ञानकर्मणेत्या- त्मगतिमाचष्टे ॥ २१ (३४) ॥ २ ॥ न विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः सन्नडो मनसा चरामि । यदा मागन् प्रथमजा तस्यादिहाचो वन्नु वे भागमस्याः ॥ न विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः प्रसन्नदो मनसा चरामि न हि विजानन् बुद्धिमतः पुष्टिः पुत्रः परिवेदयन्तेऽयमादित्योऽयमात्मा ॥ २२ (३५) ॥३॥ अपाङ् प्राति बंधया गृभौतोऽमयों मत्ये ना सयो'निः। ता शवन्ता विषूचौना वियन्तान्य'न्यचिक्युन निचिक्युरन्यम् । अपाञ्चयति प्राञ्चयति खधया गृभौतोऽमय २०ा-नि-३८ ·४४६ निरशम्। [खर्जमागंगतिः, आदित्यो मत्यन मनसा सह तौ शखगामिनी विश्वगामिनौ बहुगामिनी वा पश्यत्वादिषन चन्द्रमसमित्यधिदैवतमथाध्यात्ममपाञ्चयति प्रा. चयति खधया गृभौतोऽमर्त्य आत्मा मत्स्येन मनसा सह तो शश्वद्वामिनौ विश्वगामिनी बहुगामिनी वा पश्यत्यात्मानं न मन इत्या- मगतिमाचष्टे ॥२३ (३६) ॥ ४ ॥ तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठ यतो जन्न उग्र- स्वषनृ'मणः। सद्यो जनानो निरिणाति शवननु यं विश्व मदन्त्य माः ॥ तद्भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमादित्य यतो जज उग्रल्वेष- नृम्णो दौप्तिनृम्णः सद्यो बनानो निरिणाति शच निति निरिणातिः प्रौतिकर्मा दौप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं विश्व जमा इत्यधिदैवतमथा- ध्यात्म तद्भवति भूतेषु ज्येष्ठमव्यक्त यतो जायत उग्रत्वेषनृम्णो ज्ञाननृमणः सद्यो बनानो निरिणाति शव निति निरिणाति: प्रौतिकर्मा दौप्तिकर्मा वानुमदन्ति यं सर्व जमा इत्यात्मगतिमाचष्टे ॥ २४ (३७)॥५॥ को अद्य युछ तो धुरिगा तस थिमो ·१४, १७ वा १३, ३,८] परिथिष्टम् । वतो' भामिनो' दुईणायन्। वासन्विषून इतबसो' मयोभून्यः एषां भृत्या मृणधत्व जो वात् ॥ क श्रादित्यो धुरि गा युङको रश्मौन कर्मवतो भानुमतो दुराधर्षानसून्य मुनवन्तोषूनिषुणवन्ति मयोभूनि सुखभूनि व इमं सम्भृतं वेद कथं स जोवतीब्यधिदैवतमथा- ध्यात्म क अात्मा धुरि गा युङ त इन्द्रियाणि कर्मवन्ति भानुमन्ति दुराधर्षानसून्य सुनवन्ती- षनिषुणवन्ति मयोभूनि मुखभूनि व इमानि सम्म तानि वेद चिरं स जीवतीत्यात्मगति- माचष्टे ॥ २५ (३८) ॥६॥ क ईषते तुज्यते को विभाय को मसते सन्तमिन्द्र को अन्ति। कस्तोकाय क इभा- योत रायेऽधिबवत्तन्वे३' को जनाय ॥ क एव गच्छति को ददाति को बिभेति को मंसते सन्तमिन्द्रं कस्तोकायापत्याय महते च नो रणाय रमणौवाय दर्शनौवाय ॥२६ (३९)॥७॥ को अग्निमौ ? इविषा घृतेन सुचा यजाता ऋतुभि वेभिः। क हेवा वा- बहानायु होम को मसने बौतिकोप: ॥

·४४८ निरुक्तम् । [अर्जमार्गगतिः, सुवः॥ क श्रादित्य पूजयति हविषा च धृतेन च सुचा यजाता तुभिर्ध वेभिरिति कस्मै देवा भावहानाशु होमार्थान् को मंसते वौतिहोचः सुदेवः कल्याणदेव इत्यधिदैवत- मथाध्यात्मक यात्मानं पूजयति हविषा च घृतेन च स्वचा यजाता ऋतुभिर्ध वेभिरिति कम्म देवा आवहानाशु होमार्थान् को मंस वौतिहोत्र: सुप्रज्ञः कल्याणप्रत्र इत्यात्मगति- माचष्टे ॥ २७ (४०)॥८॥ त्वमङ्ग प्रशंसिषो देवः शविष्ठमय म । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मडितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः ॥ त्वमङ्ग प्रशंसौदेवः शविष्ठ मत्य न त्वदन्योऽस्ति मघवन् पाता वा पालयिता वा जेता वा सुखयिता वेन्द्र ब्रवीमि ते वच इति सुतिसंयुक्तम् ॥ २८ (४१) ६॥ इति निरुक्त वयोदशाध्यायस्य व तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः। हसः शुचिषदमुरन्तरिक्ष सहोता वैदि- पदतिथिईरोणसत् । नृषद सतसदोमस- ·१४, ३० वा १३, ४,२] परिशिष्टम् । ४४८ दुमा गोजा तना अद्रिजातम् ॥ हंस इति हंसा सूर्य रश्मयः परमात्मा पर ज्योति: पृथिवी व्याप्तेति व्याप्त सर्व व्याप्तं वननकर्मणा- नभ्यासेनादित्यमण्डलेनेति त्ययतौति लोको त्य. यतीति हंसयन्त्ययतौति हंसाः परमहंसाः पर- मात्मा सूर्य रश्मिभिः प्रभूत गभौर वसतीति चिभिर्वसतौति वा रश्मिर्वसतीति वावहिस- तौति वा सुवर्णरेताः पूषा गभी रिभेति रिभन्ता वनकुटिलानि कुटन्ता रिभन्तान्तरिक्षा चरत्य- थान्तरिक्षा चरदिति दिवि भुवि गमनं वा सु- भानुः सुप्रभूतो होतादित्यस्य गता भवन्त्यतिथि- दरोणसत् सबै दुरोणसद द्रवं सबै रसा विक- यति रश्मिविकर्षयति वनिर्विकर्षयति वनन- म्भवत्यम्वगोजा अद्रिगोगा धरिचिगोगा: सर्व गोजा तजा बहुशब्दा भवन्ति निगमो निग- मव्यति भवत्यषे निर्व चनाय ॥ २६ (४२) ॥ १ ॥ हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं दक्षं परि- षखजाते । तयोरन्यः पिप्पलं खाहत्यनत्रन्त न्यो अभिचाकथौति ॥ हौ हौ प्रतिष्ठितौ सुकतौ धर्मकर्तारौ दुष्कतं पापं परिसारकभित्या- ·४५० निएकम्। [अर्जमार्गगतिः, क्षते सुपी सयुमा सखायेत्यात्मानं दुरात्मानं परमात्मानं प्रत्युत्तिति शरीर एव तज्जायते हवं रक्ष शरीरं एवं पक्षौ प्रतिछापयति तया- रन्यद्भुत्वान्नमनत्रन्नन्यां सरूपतां सलोकतामा अ ते य एवं विद्वाननननन्यो अभिचाकशोतो. त्यात्मगतिमाचष्ट ॥ ३० (४३) ॥ २॥ आयाहीन्द्र पथिभिरालि तेभिर्यजमिम नो' भागधेयञ्जषख। तृप्तां जु'हुर्मातुलस्येव योषा भागस्ते पै'ष्यसे यौ' वपामिव ॥ आगमिप्यन्ति शक्रो देवतास्ताखिभिस्तीर्थभिः शक्रमतरैरोलितेभिस्तिभिस्तौथैर्यजमिमन्नो यन- भागमनौषोमभागाविन्द्रो जुषस्व टप्तामेवं मातुलयोगकन्या भागं सर्ट केव सा या देवता- स्तास्तत्स्थाने शक निदर्शतिम् ॥३१ (४४) ॥३ विप्र विप्रासोऽवसे देवं मर्ती स ऊतये । अग्निं गौर्भिहवामहे ॥ विमं विप्रासोऽवसे विदुर्वेद विन्दतेर्वेदितव्यं विमलशरोरेण वायुना विप्रस्तु हृत्पानिलयस्थितमकारसं- हितमुकारं पुरयेन्सकारनिलयं गतं विप्रं प्राणेषु बिन्दुसित विकसितं वह्नितेज:प्रम- ·१४, ३४ वा १३, ४, ६) परिशिष्टम् । ४५१ नकपद्मवतशरीरममतनातस्थितमन्तवाचा. मृतमुखे वदन्ति । अग्निङ्गीर्भिहवामहे । अग्निं सम्बोधयेदग्निः सवा देवता इति तस्यो- त्तरा भूयसे निर्व'चनाय ॥ ३२ (४५) ॥ ४ ॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदेहाति वेदः। स नः पर्ष दतिदुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः ॥ जातवे- दस इति जातमिदं सर्वं सचराचरं खित्युत्प- त्तिप्रलय न्यायेनाच्छाय सुनवाम सोममिति प्रसवेनाभिषवाय सोमं राजानमन्तमरातो- यतो यज्ञार्थमिति स्मो निपये निदहाति दहति भस्मौकरोति सोमो दर्ददित्यर्थः । स न: पर्ष दतिदुर्गाणि दुर्गमनानि स्थानानि नावेव सिन्धुं यथा कश्चित्कर्णधारो नावेव सिन्धोः स्यन्दनान्नदों जलढुगां महाकूलान्ता. रयति दुरितात्यनिरिति तानि तारयति तस्य षापरी भवति ॥ ३३ (४६) ॥५ इदन्तोऽन्याभिरसमानमनिर्याः काश्च सिन्धु' प्रवहन्ति नद्यः। सर्पो वीर्यामिब त्वच जहाति पा सशिरकोऽभ्युपेत्य ।

·निरकम् । [अईमार्गगतिः, इदन्तन्याभिर समानाभिर्या: काच सिन्धु पतिं कृत्वा नद्यो वहन्ति सो नोर्णामिव सर्पस्वचन्त्यजति पापं त्यजन्त्याप नाप्नोते- स्तासामेषा भवति ॥ ३४ (४७) ॥ ६ ॥ यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवईनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय मा तात् ॥ बाम्बको रुद्रस्तं वाम्बकं यजामहे सुगन्धि सुगन्धि सुठुगन्धिं पुष्टिवईनं पुष्टि- कारकमिवोर्वारुकमिव फलं बन्धनादारोध- नान्मृत्योः सकाशान्मुच्चख मां कस्मादित्येषा मितर षापरा भवति ॥ ३५ (४५) ॥ ७ ॥ शतं जौव शरदो बईमानः शतं हेम- न्ताञ्छत मु' वसनन्। शतमिन्द्राग्नी सविता बृहस्पतिः शतायु'षा हविष में पुनः ॥ शतं जीव शरदो वईमान इत्यपि निगमो भवति शतमिति शतन्दौर्घमायुमरुत एना वईयन्ति शतमेनमेव शतात्मानं भवति शत- मनन्तं भवति शतमैखयं भवति शतमिति शतं दौ, मायुः ॥ ३६ (४६)॥८॥ मा त राधांसि मा त जतयो' वमो- ·४५३ ११, ३७ वा १३ ४,८] परिशिष्टम् । ऽस्मान् कदाचना दभन् । विश्वा च न उपमि- मौहि मानुष वसूनि चर्षणिभ्य श्रा॥ मा च ते धामानि मा च ते कदा च नः सरिषुः सर्वाणि प्रज्ञानान्युपमानाय मनुष्यहितोऽय. मादित्योऽयमात्माऽथैतदनुप्रवदन्त्यथैतं महान्त- मात्मानमेषगणः प्रवदति वैश्वकर्मणे देवा- नान्नु वयचानानासदासौन्नो सदासौत्तदानो- मिति च सैषात्म जिज्ञासा सैषा सर्वभूतजि- ज्ञासा ब्रह्मणः सारिष्ट सरूपतां सलोकतां गमयति य एवं वेद नमो ब्रह्मणे नमो महते भूताय नमः पारस्कराय नमो यास्काय ब्रह्म शुक्नमसौय ब्रह्म शुक्लमसोय ॥३७ (५०)॥६ व्याख्यातन्दैवतमग्निरस्मिजन्मनापश्यङ्गो- 8 ५ पामाकाशगुणस्तम्परिवर्त्तमानंसयद्यनुरुध्यते- ऽष्टोत्तरमथयेहिंसामाथित्याथयेहिंसामुत्सृज्य- १४ नतंहंसोधर्म:सोमःपवतेब्रह्मादेवानान्तिखोवाच- Ottarpart latriaban Publio Librar:

·निराम। [अर्धमार्गगतिः, ४५४ १५ ईरयतिसोमनावोऽक्रान्महत्तमोमोविधुन्दद्राणं- १६ साकचानां स्त्रियःसतौःसप्ताईगर्भानविजानाम्य- २४ २६ पायातितदिदासकोअद्ययुङको कईषतेको. २६ पग्निमौ?त्वमङ्गहंसः शुचिषहासुपर्णाऽऽयाही- २४ न्द्रविन विप्रासोजातवेदसइदान्तेन्याभिस्त्यम्बक शतचीवमातेराधांसौति सप्तत्रिंशत् ॥ (१) (३) अथेमायद्द्यावोयदुदञ्चोविहिसोतोहण्य - (ह) बतरत्मश्चत्वारिष्टाचय॑न्तश्चत्वारिवागृचोब- (११) (१४) क्षरचादित्यत्यक्षरनक्षरतिहदातश्चेषुव्याख्या- (१५) (१७) तन्दैवतमग्निरस्मिजन्दानापश्यङ्गोपामाकायगु- (१६) (१८) (२०) (२१) णस्तम्परिवर्त्तमानंसयद्यनुरुध्यतेऽष्टोत्तरमथयेहिं. (२) (२४) सामाथित्याथयेहिंसामुत्सृज्यनतंहंसोधर्म:सोम:- ·१४, १७ वा १३, परिविष्टम् । ४५५ पवतेब्रह्मादेवानान्तिस्रोवाचईरयतिसोमनावो- (२९) (३०) (३१) कामहत्तत्मोमोविधुन्दड्राणंसाकमानांखिय:- (२४) (१७) मतौःसप्तार्षगर्भानविजानाग्यपाङ प्राङतित- (३८) (४०) (४१) दिदासकोचद्ययुङ के कईषतेकोअग्निमौ?त्वम- (४) (१३) (४४) (१५) (8) (४७) अहंसः शुचिषहासुपर्णाहीन्द्र विप्र'विप्रा- (४८) (४६) (५०) सोजातवेदसइदन्तेन्याभिस्यम्बकंथतंजीवमाते- राधांसौति पञ्चाशत् ॥ इति निरुक्त चतुर्दशाध्यायः समाप्तः ॥ १४ ॥ (ऊईमार्गगतिप्रकरणं समाप्तम् ।) इति नैरत हितोय-परिशिष्टं समाप्तम् ॥ (इति परिशिष्टम)

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.