·श्रीपरमात्मने नमः। श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प्रथमोऽध्यायः। भारतोत्कर्पवर्णनम् । यस्मिन् सर्वे यतः सर्वे य. सर्वे सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो देवस्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ १॥ यतो भूतानि जायन्ते येन जीवन्ति सर्वतः । यस्मिस्तु विलये यान्ति नमस्तस्मै परात्मने ॥२॥मूक करोति वाचाल पगु लंघयते गिरिम् । यत्कृपा तम- ह वन्दे श्रीजगदगुरुमव्ययम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मपुत्र इति ख्यातो नदः स्रोतस्विनीपतिः । प्राच्या यस्य वहन्नास्ते वीचिमालासमाकुलः ॥४॥ प्रतीच्या च नदीनाथः सिन्धुः शास्वागणः सह । वहति पोचलहीचिरायन सततं स्थलीम् ॥ ५॥ उत्तरा शोभयनाशा नगराजो हिमालयः । दैवी भूर्ति समालब्य स्थितो गौरीगुरुर्गि- रिः॥६॥ दक्षिणा दिशमालम्ब्य पीचिभिस्ताडयन तटम् । राजते लवणाम्भोधिईर्पो लोकदुस्तरः ॥ ७ ॥ सोऽयं विस्ती- र्णभूभागो नानारत्नविशोभितः । नानावृक्षलतापूर्णी नानागिरि- नदीयुतः ॥ ८ ॥ नानापशुगणैर्जुष्टो नानापक्षिनिषेवितः ।

·(२) श्रीश्रीमधुमूदनसहिता आर्याणा पुण्यभूमि सा भारत वर्षमुच्यते ॥ ९॥ मन्ये विधा- ना जगदेककाननम् विनिर्मित वर्पमिदं मुशोभनम् । धर्माख्य- पुष्पाणि कियन्ति या वैवल्यरूप च फर अंचीयते ॥ १०॥ कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावत । स यो यक्षियो देशो म्लेच्छदेशस्तत परं ॥११॥ विष्णुरिष्टो देवाना हदानायु- दधिर्यथा नदीमाञ्च यथा गड्डा पर्वताना हिमालय. ॥१२॥ अश्वत्थ सर्ववृक्षाणा राज्ञामिन्द्रो यथा वरः । देवीनाञ्च यथा दुर्गा वर्णाना ब्राह्मणो यथा । तथा श्रेष्टा कर्मभूमिभूमो भारत- मडलम् ।। १३ ।। इतः स्वर्गश्च मौतश्च मध्यश्वान्तश्च गम्यते । न खल्वन्यत्र माना कर्मभूमो विधीयते ॥ १४ ॥ चत्वारि भार- ते वषे युगान्यत्र भवति हि ।कृत त्रेता द्वापरश्च कलिश्चान्यत्र न कचित् ॥ १५ ॥ अनापि भारत श्रेष्ठ जबुदीपे विशेषत । यतो हि कर्मभूरेषा अतोन्या भोगभूमय ॥ १६ ॥ गायन्ति देवा किल गीतकानि धन्यास्त ये भारतभूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पद- हेतभूते भवति भूय पुरुषा सुरवात् ।। १७ । कर्माण्यसक- ल्पिततत्फलानि सन्यस्य विष्णो परमात्मरूपे । अवाप्य तो क- मेमहीमनंते तस्मिन्नय ये त्वमलाः प्रयाति ॥ १८॥ जानीमने- तत्क वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबधम् । प्राप्स्याम धन्या खलु ते मनुष्या ये भारतेनेंद्रियविभहीना ॥१९॥ अहो अमीषा १ परिदृश्यते पारणामाभिका प्रतिकी पूर्णता केवलमेडम्मिन्नेव वर्षे धरायम्-तच भार तनाम वम् । तथा हि तुगया धते वर्षातराणाम्भारतस्य च प्रकृतिमते विविधैश्च समूहे भारतमेव वर्षे अमृधायां केवलमेक पूर्णप्रकृतिपरिणमस्तिमिति स्वत मिद्धतया प्रदीयते निरस्यते पात्र सशपसर्वपा विशेषविताम् । प्रकृतिपूर्णपरिणामयुनायामेव च ममी मानवस्त्य पूर्णप्रकृतिसम्पन्नस्य सभवस्सम्भवितुमहनीति युक्तमेव । एवञ्च भरते एक वर्षे युगे युगे भ गदपतरस्य चविभयो भवति सम्भवति च धूमप्रकृतिपरिणामत्पूर्णमनवता ततश्च पूर्णवि पाशो धर्मम्य ज्ञानस्य च प्रशात्मकस्य पारनायते । पूर्णशानञ्च जीवानामपवर्गमयमिति सर्व सम्मतम् । २ गजापेवयंस्य मनो। ३ शिवसारतत्रम् । ४६त भोकपटक विष्णपुराणरथम् । ५ इन्द्रियविप्रहीना अपवादबस्ते न मवति । ।

·भारतोकवर्णनम् । (३) किमकारि शोमनम् प्रसन्न एषा स्विदुत स्वयं हरिः । येन्म ल- ब्ध नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवोपयिक स्पृहा हि नः ॥ २० ॥ किं दुष्करैनः ऋभिस्तपोतेदानादिभिर्वा युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपंकजस्मृतिः प्रमुष्टाऽतिशयेन्द्रियोत्सवात् .॥२१॥ कल्पायुषां स्थानजयात् पुनर्भवात् क्षणायुषां भा. रतभूजयो वरम् । क्षणेन मत्यैन कृतं मनस्विनः संन्यस्य सं- यांत्यभयं पदं हरेः॥ २२ ॥ न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधयो भागवतास्तदाश्रयाः । न यन यज्ञेशमखा महोत्सव सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २३ ॥ यद्यत्र नः स्वर्गसु- खावशेषितम् स्पिष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनौजना- भे स्मृतिमजन्म नः स्यात् वर्षे हरियगनता शं तनोति ॥२४॥ हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्ताना प्रियोऽपि वा । शुश्रृपुर्वापि मह- तास बन्योऽस्माभिरुत्तमः ॥२५ ॥ वेदाश्रवणे बुद्धिः पुराण- श्रवणे तथा । सत्संगेऽपि हि यस्यास्ति स वन्द्योऽस्माभिरुत्तमः ॥ २६ ॥ संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्मसु पराडूमुखः । पीयूप- कलशं हित्वा विषमाण्डं स इच्छति ॥ २७ ॥ वासुदेवार्चनं हि- त्या दुष्कर्माणि करोति यः । कामधेनुमतिकम्य ह्यकक्षीरं स इच्छति ॥ २८ ॥ एवं भारतभूभाग प्रशंसंति दिवौकसः । तं प्रा- प्य विषयासक्तास्ते मुष्टा मायया हरेः ॥ २९ ॥ हिमवहिन्ध्य- योर्मध्यं यत्प्रागविनशनादपि । प्रत्यगेष प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्चितः ॥ ३०॥ आसमुद्रात् तु वे पूर्वात् आसमुद्राच्च प. श्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिोरा-वर्त विदुर्बुधाः ॥ ३१ ॥ सरस्वतीयहोर्देवनयोर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशंत्र- मापन प्रचक्षते ॥ ३२ ॥ तस्मिन् देशे य आचार: पारंपर्य- १ इत पच लोकाः श्रीमद्भागवतस्था । २ प हीद भारतमजनाभमिति प्रसिध्दम् । ३ इत पच शोका राजपिपर्यस्य मनो । ४ इदानीमतस्सलिंग या सरसती सा परा यमनासि धुशाग्वा शत नाम सरितारन्तग भूभागे प्रवहतिस्मेति प्रतायते ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। क्रमागतः। वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ ३३ ॥ एतद्देशमसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृ. थिव्यां सर्वमानवाः ॥३४॥ सर्व कुसुमामोदमुदिते सुमनोहरे । शैत्यसोगन्यमान्धाढवमरुद्भिरुपवीजिते ॥ ३५ ॥ मनकोकि- लसन्दोहसंघुष्टविपिनान्तरे । सिद्धार्षमुनिभक्तश्च योगित्यागि- गणेवृत्ते ॥ ३६ ॥ अस्मिन्दिजातयो देशे संश्रयेस्न् प्रयत्नतः । शूद्रस्तु यस्मिन् कस्मिन् वा निवसेवृत्तिकर्पितः ॥ ३७॥ यत्र दजन्मापि जन्म जग्राह वे हरिः । रामकृष्णादिनाना च प्रसिदोऽद्भुतपेष्टितः ॥३८॥ व्यामो वशिष्टः कपिलो गोतमश्च पतञ्जलिः । मरीचिरङ्गिरा ह्यधिः पुलस्त्यः पुलहः ऋतुः ॥३९॥ वाल्मीकिर्याज्ञवल्क्यश्च कश्यपश्च पराशरः। विश्वामित्रश्च शुक्र- श्व मार्कण्डेयो हि गेमशः॥४०॥ शसश्च लिखितश्चेव कणादः कण्व एवच । शाण्डिल्य-जैमिनि-भृगु-भरदाजादयो बुधाः ॥४१॥ महर्षयः समुत्पन्ना यत्र त्रैलोक्यपावनाः । यत्र पक्रत- वः सर्वे दर्शयन्त्यात्मवैभवम् ॥ ४२ ॥ सैषा जयति सद्भूमि- त्रिलोकीजनमोदिका । जींवैः प्रभूतमुकृतेर्यत्र वे जन्म लभ्यते १मालम्यादी वर्षे भारतएव ज्ञानयोतिष पूर्णविराशोऽभूत् ततश्च मिसग्यवनरोमका दिदेशरमेश निन्दिर पाश्चान्यप्रदेशेषु ज्ञानयोतिषस्मविकास क्रमश एशभूत् । वस्तुतस्तु | वर्षम्भारतमेव निखिल्जगतामादिगुरम्थानीयमित्या नाणमात्र सश्यो विद्यते । एतद्विषयक विस्तृतविवरण प्रत्नत-बविदाम्पाश्चात्यपण्डिताना सदर्भ दृष्टव्यम् । २ गोर्यम्य मनो । ३ नान्यदारतवर्षी देशान्तर किमपि पक्रतुवैभवगौरव शनोति प्रदर्शयितम् । अत्रैव देश श्वर पक्रनको ययाकाल पूर्णसम्पदा समानिय जीवारामपारमुखकाणता ब्रजन्ति । देशान्तरेषु तु प्रयश्चन्वारा वा लव सम्भवति । भारतवर्षम्य तु सर्वत्र पतनाम्पू- विकाश परिदृश्यते । वत्सरम्य प्रतिमासमेव चात्र प्रदेशभेदेन ऋतमुखानुभवम्मम्भवनाति | भारतीयते पाम कैमण्यम । एवन प्रदेशविशेषे वास्य प्रभातिरवेपि मुम्पशीतल ता प्रदेशान्तरे तदैवानभूयते । इत्यातिशय च प्रदेशाविरेथे निदाघमौन्दर्यमपात्र तदेव गाचीनियते। - ·अ.१ मारतोत्कर्पवर्णनम् । ॥४३॥ देहाङ्गेषु यथा श्रेष्ठं प्राणिनां मस्तकं तथा भूभागे पाव- नो देश आर्यावर्त इति स्मृतः॥४४॥ ब्रह्मावर्ती जनपदस्त- त्रापि परमोत्तमः । कालिन्दी बहते यत्र गङ्गा च मुनिसेविता ॥४५॥ ब्रह्मावर्तस्य मध्येऽपि नानाहर्म्यविभूषितम् । कान्यकु- जाख्यनगरं सर्वश्रेष्टं स्वगुणः॥४६॥ यस्य श्रेष्ठत्वरम्यत्यप- वित्रत्वादिकान् गुणान् । श्रुत्वा पुरापि समभूत् विस्मितः सर्वतो जनः॥४७॥ यत्र च ब्राह्मगगणा जगत्पृज्यपदांबुजाः। राजानः क्षत्रियाश्वासन् प्रथितोरुपराकमाः ॥ ४८ ॥ अस्यैव भूमिभागस्य लोकस्य वसतो गुणान् । कीर्तयतोऽपि कवयो न तृप्ति लेभिरे पराम् ॥ ४९॥ पञ्च तस्मात् कान्यकुब्जादूतनीता द्विजोत्तमाः । प्रान्येप्यासन् वेदविज्ञाः सवशास्त्रविशारदाः॥५०॥ भटनारायणो दक्षो वेदगर्भोऽथ छादरः । श्रीहर्षश्च कविश्चैते कान्यकुब्जात्समा- गताः॥५१॥ गोयाने घधिरूढोस्तान् विपान खड्गादिभिर्युतान् । पत्तिवेशान् समालोक्य विषादो नृपतेरभूत् ॥ ५२ ॥ अश्रद्वावि- कलं ज्ञात्वा राजानं ते हिजोत्तमाः। आशीर्वादार्थनिर्माल्यं मल्ल- काष्टे निषिक्षिपुः ॥ ५३ ॥ प्रक्षिप्त चैव निर्माल्ये विप्रेस्तेब्रह्मया- दिभिः । अभृत् काष्ठं.सजीवं तत् फलपल्लवसंयुतम् ॥ ५४ ॥ दृष्ट्वैतन्महदाश्चर्यं राजा कम्पान्वितोऽभवत् । स्तोत्रश्च बहुधा ते- पामकरोत् स नृपोचमः ॥५५॥ ततो मनीषिणां तेषां योगशक्तिं निरीक्ष्य ताम् । पूर्वभारतभूपालाः सेवातत्परमानसाः ॥५६॥ आज्ञानुकूलबर्त्तिवे शिष्यत्वेऽपि च निष्ठिताः । पौरोहित्ये स्व- वंशीये प्रायुंजत महात्मनः ॥ ५७ ॥ पुरासीत् योगिनां श्रेष्ठो ब्रह्म- वेचा त्रिकालवित्। मुनिभिर्वन्धचरणो महयंग्यः प्रतापवान्॥५८॥ तेजस्वी च तपोनिष्ठः सर्वशासार्थवित् कविः । त्रैलोक्यपूजित- श्राऽसौ सर्वजीवोपकारकः ॥ ५९॥ पवित्रमूर्तिशीलश्च पूतका १ श्रीहर्पजन्म महाभरद्वाजकुलंऽदित्याह-पुरेत्यादि ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिला। जितेन्द्रियः। कर्मणो गतिसंवेत्ता भग्दाजो महामतिः ॥१०॥ तस्य तेजःप्रभावेन ह्याश्रमाभ्याशवर्तिनः । व्याघादयोऽपि हिंस्र- त्व तत्यजुहीनजन्तपु॥६॥तस्यैव निर्मले वंशे मुनिराजो महाय- शाः । वेदान्तज्ञो महामाज्ञः श्रीहर्षोऽजनि धार्मिकः ॥दगा तस्य वंशे योगिनश्च गुणवन्तस्तपस्विनः । विदामः पुण्यचरिताः प्रसि- दा बहुशोऽभवन।।६३॥कवीना कृतहर्षस्य श्रीहर्षस्य महाश्वः । वियत्स्वपि शताव्देषु गतेपु जगतीतले ॥ ६४ ॥ जातस्त- हिमले कशे गगानारायणो दिजः । वेदादितत्वशास्त्राणां पारा- यणपरायणः ॥ ६५ ॥ ज्येष्ठः पुनो गुणाधारस्तस्य श्रीमधुर्मू- दन । अभूत् विषयविहेपी तेजसा भास्वरोपमः॥६६॥ महाप- विभास्ते देशा ये गगातीरवर्तिनः । तेषु मुक्तत्रिवेणीति महातीर्थ मतं शुभम् ॥ ६७ ॥ यस्मिन् तीर्थे मुनिवरो जन्मागृहात् शुभे- ऽहनि । यर प्रवहने गगा देवर्षिनरपूजिता ॥६८॥ जलोढाताहा- सोना फेननिर्मारहासिनी। क्वचिद्देणीकृतजला कचिदावर्चशोभि- ता ॥६९ ॥ कचित् स्तिमितगम्भीरा क्वचिद्रयसमाकुला। कचित् गम्भीरनि?षा कचिन्निस्तब्धनिस्वना ॥७॥ भक्तसंघाप्टतजला १ विद्वजनशिरोमणिमनिरो भग्वाज, सुग्गगेर्देवालानगम्य बृहस्पतस्तनूज । तम्या महर्भग्द्वाजस्य पुरपान्तरितो वैशधरी मुनिवर श्राह भगेदिकवित्वशक्तिस पन्नस्मरण्डितो बहविज्ञानविज्ञासात् । त प्रणीता नेपधचरितादप्रन्या भारतायकाव्यमा गरस्य महामूल्यरलम्पेणान्द्रियन्ते । महापरपणानगति प्रसिध्दानां सर्वेषामेव बाभारत म विस्मयारनानाघटनावलीपूर्णमनुश्रूयते । महापुरपस्य कविचूडामण श्रीहर्षस्य च बार नावनविषयिण्यो नत्र किंवदन्त्यम्मश्रूयन्ते । रमुनिवरस्य श्रीहर्पस्य यनाशतिपुरषा नग्न सुप्रसिध्दो महामा श्रागगाधर मीत् । स प धीहशस्य समुचलतममित्र रममधोतन । श्रीगगाधगद पुरुषान्तरितो महामा गणनागयणोऽभूत् । तम्यचौरसन | परमधार्मिको यात्रा दानशारो गाहण्यधर्मर दहबान् स्वाभूपणमनिवर श्रीमधमूद नम्समभवत् । एवम स महाकवे श्रीहर्षय शिरपाऽन्तरित थासात । ३ गगायमुम सगम्बनीति नदीप्रणाशास्रसंगमागमानुगतो यथाक्रम युक्तत्रिणी मुत्तविरेणीति महाद्वय समुद्रतम् तत्र युक्तनिवर्णीति तार्य प्रभाग स्यते । मुत्तत्रिवीत्यारबवदेशे स्थितम् । तम्यंत महातार्यस्य सनिबटे प्रभविश्यमनिवरस्य श्रामधुसूदनस्य जानिग्भूत् ।

·भारतोत्कर्षवर्णनम् | निर्मलोत्पलसंकुला । क्वचिदुद्भुतपुलिना कचिदुत्कीर्णवालुका ॥७१ ॥ हंससारससंघुष्टा चक्रवाकोपशोभिता । मत्तैः सदा विह- गैश्च यभिपना समन्ततः॥७२॥ कचित्तीररुहर्वृक्षर्मालाकारवि- शोभिता । क्वचित् फुल्लोत्पलाच्छन्ना कचित् पद्मवनाकुला ॥ ७३ ॥ कचित् कुमुदपुष्पाणां कुमलैरुपशोभिता । नानापुप्प रजोध्यस्ता रम्या मुनिनिषेविता ॥७४॥ व्यपेतमलसंयोगा मणि- निर्मलदर्शना । फलपुष्पैः किसलयैर्युक्ता गुल्मैश्च सर्वतः॥७५॥ विष्णुपादोद्भवा दिव्या ह्यपापा पापनाशिनी। शिशुमारैश्च नऊश्च भुजगश्च समाकुला ॥७६ ॥ शङ्करस्य जटाजूटात् भ्रष्टा सागर- गामिनी । समुद्रमहिषी गंगा सारसत्रौञ्चनादिता ॥ ७७॥ रंजिता पुष्पमालाभिर्भूषिता भूषणोत्तमैः । मुक्तिदा दर्शनादेव पापन्नी जाह्नवी नंदी ॥७८ ॥ तत्रैव ब्रह्मवर्येण क्षमया च दमेन च । वैराग्यावसन्तोषैः परोपकृतिवृत्तिभिः ॥७९ ॥ सदाचारप्रचार- श्व भगवद्भावभक्तिभिः । आसीन्महर्षिचरितः स श्रीमान् मधुसू- दनः ॥ ८० ॥ प्रहया वा विसारिण्या यो वलेन धनेन वा । धुरं वहति गोत्रस्य जननी तेन पुत्रिणी ॥ ८१ ॥ एकेनापि सुपुत्रेण सिंही स्वपिति निर्भयम् । सदैव दशभिः पुत्रैर्भार वहति रासभी ॥ ८२ ॥ कुम्भः परिमितमम्भः पिबत्यसो कुम्मसम्भवोऽम्भोधि- म् । अतिरिच्यते सुजन्मा कश्चिजनकं निजेन चरितेन ॥ ८३ ॥ पात्रं न तापयति नैव मलं प्रसूते नेहं न संहरति नेव गुणान् ति- णोति । द्रव्यावसानसमये चलता न धत्तै सत्पुत्र एष कुलसद्मनि कोऽपि दीपः॥ ८४ ॥ सत्पुत्रस्तादृशः सोऽभूत् श्रीहर्पकुलभूष- णम् । धनवानपि निप्पापः प्रकृत्योदारचेष्टितः ॥ ८५ ॥ दान- शीलः सुशीलश्च परोपकृतिदीक्षितः । निर्लिप्तो विषयेप्यासीत् जलेप्वम्बुजपत्रवत् ॥ ८६ ॥ प्राच्यदेशेषु लब्ध्वा स जन्म कल्या- १ इदमपूर्ववर्णन वादिकविमर्पिवाल्मीकिकृतम् । २ शोचतुष्टय सुभाषितम् । ..

·. (८) श्रीश्रीमधुमूदनसाहता। अ.१ णवाछकः। यज्ञियेपु प्रदेशेषु शास्त्रशासननोदितः ॥ ८७॥ वि- प्रमुख्यो मुनिश्रेष्ठः सदसद्भावचिंतकः । ब्रह्मावर्तेषु वासं वै मेने स शुभकारकम् ॥ ८८ ॥ तपोवनेषु लुप्तेषु प्राचीनेषु कलौ युगे। स उवास महोद्याने श्यामाशुकनिनादिते ॥ ८९॥ मयूरके काकः णिते कोकिलेः कलनादिते । विविधैः पुप्पसंश्च चारुचित्रवि- भिनिते ॥ ९० ॥ माधवीमल्किाजातिपुप्पगुच्छविशोभिते । स्थ- लपर्गन्धराजः स्वर्णगुल्मश्च भूषिते ॥९१॥ रसालेबैदरीभिश्च सिन्दुवारः शिरीपः । कदम्बार्जुनसलेश्व सुरम्यरुपशोभिते ॥१२॥ चन्दनस्तिलकैस्तालस्तमालेरतिमुक्तः । पद्मकः सरल- श्चैव घशोकेश्वारु सजिते । वानीस्तिपिदेशेव वकुलैः केतकरपि ॥९३ ॥ द्रुमेहृर्विधेयुक्त विचित्र चित्तहारके । गहरं योगसिध्यर्थ तर पचवटीतले । निम्मायास्सो मुनिस्तस्या ब्रह्मव्यानपरायणः ॥९॥गृहस्थाश्रमकर्माणि कुर्वन् धर्मरतः सदा। भक्तितो भार्य- या शश्वत् सेव्यमानो दिवानिशम् ॥१५॥दुःखपूर्णोऽपि ससारो यस्य दर्शनमारतः । आसीदमन्दसंशातिसुखधर्मालयः क्षणात् ॥ ९६ ॥ मानुष्य परजन्म भूरिविभरो दीर्घायुरारोग्यता मन्मि. मुमुतः सती प्रियतमा भक्तिश्च नारायणे । विहत्वं सुजनत्व- मिन्द्रियजयः पापु दाने रतिः आसस्तस्य सतस्त्रयोदशगुणाः संसारिणा दुर्लभाः ॥ ९७ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां भारतोत्कर्षवर्शन नाम प्रथमोऽध्याय । १ माध्यामिकन्याणप्रार्थिना भिन्नदेशजानेनापि मुमुसुगा स्वश्रेयनिष्णुना कर्मभूमित्र सावर्तदेश एवरमार्थमाश्रयगीय इति शास्त्रेषु विहितन्म्यते । अत एव मुनिवर श्रीम- अमदन पूर्वभारतमजातोपि सदैव प्रमावसे वाममियेप । २ अचधक बिन्नधान्यशोकादि पचमममन्वित पवित्रस्थान राखेषु पचवटीति नान्नाऽभिधीयते पचवीस्थान गगाती गदिमहती नित्यमिति तत्रसाम्येषु वदितम् । विशेषतश्वाध्यामिक साधनविषयेषु सर्ववि- धेच पवाटीस्थानमाश्रित्य साधने कृते साधकस्याश ससिदि सजायत इति प्रमिदम् ।

·द्वितीयोऽध्यायः। सदाचारवर्णनम्। श्रीमधुसूदनं पुण्यं सर्वज्ञ ज्ञाननिर्मलम् । सर्वशास्त्रेषु तत्त्वज्ञं सदा ध्यानपरायणम् । जितेन्द्रियं जितक्रोधं जिताहारं जितामयम्॥ १॥ पञ्चवटयां स्थितं सोम्यं सन्ध्योपासनतत्परम् । ब्रह्मविद्भिर्म- हाभागैर्बाह्मणेश्च समावृतम् ॥ २॥ गुणनं सर्वभूतानां परार्थक- प्रयोजनम् । वन्तं परमात्मानं मुनीनामुग्रतेजसाम् ॥ ३ ॥तमे- वं गुणसम्पन्नं नारीणामुचमा वधूः । सुन्दरी या प्रिया वामामुन्द- री तत्वविदरा ॥ ४॥ पश्चच्या स्थिता साध्वी मुनीस्ताँत्साधुक- र्मणः। प्रणम्य दण्डनद्भूमी स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् ॥ ५॥ दे- व्युवाच । भगवन् सर्वशास्त्रज्ञ सर्वभूतहिते रत । धर्मतत्वं तु मां हि साङ्गोपाङ्गविधानतः॥ ६॥ एवं पृष्टः स भगवान् सभामध्ये खिया तदा । मुनीनालोक्य नेत्राम्यां वाक्यमेतदभाषत ॥ ७ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच। उचिष्टोचिष्ठ भद्रं ते देवि तत्वविदाम्बरे। वक्ष्यामि धर्मसर्वस्वं ब्रह्मणा कीर्तितं पुरा ॥ ८॥ समाहितमना देवि शृणु त्वं गढतो मम। इत्युक्त्वा ब्रह्मवित् श्रेष्ठो मुनीन्द्रः स तपोनिधिः ॥९॥ नारायणं जगन्नाथ सर्वभूतहदि स्थितम् । वासु- देवं जगद्योनि योगिध्याननिरंजनम् ॥ १०॥आनन्दममृतं नित्यं परमात्मानमीश्वरम् । ध्यायन हृदि हपीकैशं मनसा सुसमाहितः। १ वामामुदरीनि नाम न विशेषणम् । २ मुनि श्रीमधुसूदनो बघुसमावृत स्वावसरकमेण धम्मोपदेशदानादिमिर्लोकोपकारससाधने प्रकृत्यैव नितराम्प्रोतिमयभावि । पतिप्राणश्रीरिवापरा सहधर्मिणी च तस्य गृहकार्यतोऽवसर रब्वैव धर्मरूपिण पतिधर्मोपदेशश्रवणेच्छया तसजि- शासादिभिश्च सदैव प्रीणितवती ( एवं च तत्र श्रोतृमण्डलेषु धर्मज्ञानजिशासिपु सदैव |विविधशास्त्रपुराणतन्त्रादिव्याख्या समाख्याताऽभत् ।

·(१०) श्रीश्रीमधुसूदनसाहता। नेत्राभ्यां ता समालोक्य कृपया वाक्यमब्रवीत् ॥ ११ ॥ धर्मेणैव जगत् सुरक्षितमिदं धो धराधारकः धर्मादस्तु न किञ्चिदस्ति भुवने धर्माय तस्मै नमः ॥१२॥ एक एव सुहृद्धो निधनेप्यन- याति यः शरीरेण सम नाश सर्वमन्यत्तु गच्छति ॥ १३ ॥ धर्म वक्ष्यामि तत्वेन यथोक्त परमेटिना । चराचराणां वोदारं पावनं शुभमव्ययम् ॥ १४ ॥ सह यज्ञाः प्रजाः सृष्क्षा पुरोवाच प्रजाप- तिः। अनेन प्रतविष्यध्वमेप वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १५ ॥ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः। परस्परं भावयन्तः श्रेयः पर- मवाप्स्यथ ॥१६ ॥ इप्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञमा- विताः। तेर्दत्ता न प्रदायेभ्यो यो भक्त स्तेन एव सः॥१७॥यज्ञाशि- टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः । भुजते ते त्वघ पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१८॥अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भ- कः। यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१९॥कर्म ब्रह्मोद्भवं विहि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगत ब्रह्म नित्य यने प्रति- ठितम्।।२०॥एवं प्रवर्तित चक्र नानुवर्तयतीह यः । अघायुरिन्द्रि- यारामो मोघं देवि स जीवति ॥ २१ ॥ आचारः प्रथमो धर्मः ओतः स्मार्तः सता मतः। तस्मादेतत् समायुक्तं गृहीयादात्मनो १ श्रीमद्भगवत पन्यपादश्रवृणद्वैपायनवेदव्यसम्य । अतएव " भो त्रिस्य जगत प्रतिष्टा रोके धर्मिष्ठ प्रजा उपमर्पति धर्मेण पापमपनुदाति धर्मे सर्व प्रतिष्ठिन त मद्धम्म परम पनि" ॥ इति श्रुते । २ यज्ञशब्देनात्र धर्मो विवक्षित । धर्मेण हि जीवा- मामनादिसम्बधो विद्यते । एते मप्त भोका श्रीमद्भगवद्गीतायाम् | ३ एवं धर्मभावम भिधारयन् जगदीश्वगे विभुर्विश्व च्याप्यावास्थित धर्ममाधनेनव जीवो निजामुन्नति अमेण समाधयति धर्मसाधनम्पेणैद सपुरषार्थन च जमान्तग्मदाप्य देवीमपदम् स्वयोग्या | समनुभुत्ते एव प सम्पदा सम्भोगेषु धर्मस्यैव एककारणतामचिन्त्य पूर्वजन्मानुष्ठि तधर्मस्योपकारितामनुमृत्य व निखिश्वर्यादीन्धर्मवलशान्धर्मार्जनार्थमेव बुद्धिमान नियुत्ते स्वोपकारार्थन स्वप्पमेव तदवशिष्ट व्यक्गेिति । जयोऽज्ञानहतोऽपरिशाय धर्मम्यैवमली. किकमाहान्य प्रयोजनकात्यच धर्ममाघनस्य यो विस्मरति धर्ममिन्द्रियामतो धुवमेव स दुखमनुमवत दि इति नम्ति कश्विसन्देह ।

·म.२ सदाचारवर्णनम् । (११) दिजः ॥ २२ ॥ चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालनम् । माचारभ्रटदेहानां भवेदमः पराइमुखः ॥ २३ ॥ वैदिक के- मभिः पुण्यनिपेकादिढिजन्मनाम् । कार्य्यः शरीरसंस्कारः पा- वनः प्रेत्य चेह चे ॥ २४ ॥ गोममितिकर्मचौंडमौनीनिबं- धनैः। वैजिकं गार्भिकञ्चैनो दिजानामपमृज्यते ॥ २५ ॥ मङ्ग- ल्यं बाह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् । वैश्यस्य धनसं- युक्तं शुद्रस्यह जुगुप्सितम् ॥ २६ ॥ शर्मवत् ब्राह्मणस्य स्यात् राज्ञो रक्षासमन्वितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेप्यसंयु- तम् ॥ २७ ॥ स्त्रीणां सुखोयमक्रूर विस्पष्टार्थं मनोहरम् । नाम स्यादीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत् ॥ २८ ॥ गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादकादशे राज्ञो गर्भातु हा- दशे विशः ॥ २९ ॥ गार्हस्यं परमं धर्म सर्वेषां मनुजन्मनाम् । तदेव कथयाम्यादौ शृणु भामिनि ! तलतः ॥ ३०॥ पञ्चय- ज्ञविधानं तु गृही नित्यं न हापयेत् । ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः पितृ- यज्ञस्तथैव च । भूतयज्ञो नृयज्ञश्च पञ्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः॥ ३१॥ स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः स्यापित्यज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलि- भाँतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥३२॥ ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थः स्या- ब्रह्मज्ञानपरायणः । ययत् कर्म प्रकुति तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥ ३३ ॥ न मिय्याभाषणं कुर्यान्न च शाठयं समाचरेत् । देव- १ सदाचारानुष्ठानमेव मनुष्याणाम् मुख्य न्यतया निर्दिष्टम । सदाचारपाटनेन हि सद- सद्वयति सम्पन्नो जीव सकाम स्वर्गग यस्य तत क्रमेण सर्मसाधनादिना चित्तशुद्धी सनातायानिकामस्य च ज्ञानरा यस्य भवत्यधिकारी । अतो हि सदाचारानुष्ठानमेत शस्त्रेषु सर्वश्रेष्टतया समादिष्टम् इद वचनद्वयम् श्रीदक्षस्मृते । अत एव “आचार प्रयम" "एय आदेश-उपदेश 'वेदोपनिषत्-" एतदनुशासनम् "-"एवमुपासितव्यम् "-" नो इत राणि' । इत्यादि श्रुति । २ वैदिकरित्यादि षषचना नि श्रीमत्पूज्यपादराजविर्यस्य मनो । ३ गर्भसम्बधिभि । ४ इदानींतनकारे चतुर्वपि वर्णेषु (छज घसीटे रूडे खूडे) नामानि न्यवहन्ति स व्यवहारश्च धर्मशास्त्रविरद्ध एव । ५ श्रीयमस्मृतौ । ६ श्रीमत्पूज्यपादराज- पिवर्यस्य मनो।

·(१२) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता । न.२ .. तातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत् ॥ ३४ ॥ मातरं पितर- श्चैव साक्षात् प्रत्यक्षदेवताम् । मत्वा गृही निषेवेत सदा सर्वप्रये- लतः॥३५॥आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः।माता मरत्पतेमूर्तिर्माता सामाक्षितेस्तनुः॥३६॥ दयाया भगिनी मूर्ति- धर्मस्यात्माऽतिथिः स्वयम् । अग्नरम्यागतोमूर्तिः सर्वभूतानि चात्मनः ।। ३७ ।। तुष्टायां चैव मातरि तुष्टे पितरि भामिनि ! । देवप्रीतिर्भवेत्साध्वि ! परं ब्रह्म प्रसीदति ॥ ३८ ॥ आसनं शयनं वस्त्रं पानं भोजनमेव च। तत्तत्काल परिज्ञाय मात्र पिने नियोज- येत् ॥ ३९ ॥ श्रावयेन्मृदुलां वाणी सर्वदा प्रियमाचरेत् । पि- जोराज्ञानुसारो स्यात् सत्पुरः कुलपावनः ॥ ४० ॥ जीवतो वा- क्यकरणामृताहे भूरिभोजनात् । गयाया पिण्डदानाचत्रिभिः पु- स्य पुत्रता ॥ ४२ ॥ ऑहत्य परिहासश्च तर्जन परिभाषणम् । पिनोरये न कुर्वीत यदीच्छेदात्मनो हितम्॥४२॥ मातरं पितर वी- क्ष्य नत्वोतिष्ठेत्ससंभ्रमः । विनाज्ञया नोपविशेत्संस्थितः पितृशा- सने ॥४३॥ विद्याधनमदोन्मचो यः कुर्य्यात्पितहेलनम् । स या- ति नरकं घोरं सर्वधर्मबहिष्कृतः॥४॥मातरं पितर पुनं दारान- तिथिमोटरान् । हित्वा गृही न भुंजीयात्माणेः कण्टगतैरपि॥४५॥ वञ्चयित्वा गुरून् बन्धून् यो भुक्ते स्वोदरंभरिः । इहैव लोके गया- ऽसावमुन नरकं बजेत् ॥ ४६ ॥ गृहस्थो गोपयेद्दारान् विद्याम- म्यासयेत् सुतान् । पोषयेत् स्वजनान् बन्धूनेप धर्मः सनातनः ॥ ४७ ॥ जनन्या वड़ितो देहो जनकेन भयोजितः । स्वजनैः शिक्षितः प्रीत्या कोऽधमस्तान् परित्यजेत् ॥ ४८ ॥ एषामर्थे प्रिये नित्यं कृत्वा कष्टशतान्यपि । मीणयेत्सततं शत्या धर्मों १ ब्रह्मनिष्ट इन्यादि घनत्रय श्रीमहानिर्वाणतत्रस्थम् अतएव "मातृदेवो भव' पितृदेवो | भर " इति अति । २ श्रमद्भगवतम् । ३ श्रीमद्भगवत पूज्यपादकृष्ण पायनस्य ।

·स.२ सदाचारवर्णनम् । (१३) ोष सनातनः ॥ ४२ ॥ स धन्यः पुरुषो लोके स कृती परमा- थवित् । ब्रह्मनिष्टः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः ॥५०॥ न भाय्यां ताडयेत् क्वापि धनवत् पालयेत्सदा । न त्यजेत् घोर- कष्टेऽपि यदि साध्वी पतिवता ।। ५१॥ ते स्वीयां चेतसापि स्त्रियमन्यां न संस्पृशोत् । दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारकी भवेत् ॥ ५२ ॥ विरले शयनं वासं त्यजेत् प्राज्ञः परस्त्रिया। अयुक्तभाषणश्चैव स्त्रियं शौर्य न दर्शयेत् ॥ ५३ ॥ धनेन वास- सा नेम्णा श्रदयामृतभाषणेः । सततं तोपयेद्दारान् नाप्रियं क- चिदाचरेत् ॥ ५४ ॥ उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थप्वन्यनिके- तने । न पत्नी प्रेषयेत् प्राज्ञः पुत्रामात्यादिवर्जिताम् ॥ ५५ ॥ यस्मिन् नरे स्वसर्वस्वे तुष्टा भार्या पतिव्रता । सर्वो धर्मः कृ. तस्तेन पितृदेवप्रियो हि सः ॥ ५६ ॥ चतुर्वर्षावधि सुतान् ला- लयेत् पालयेत् पिता । ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याश्च शिक्षयेत् ।। ५७ ॥ विंशत्यदाधिकान् पुत्रान् प्रेरयेगृहकर्मसु । ततस्तान तुल्यभावेन मत्वा नेहं प्रदर्शयेत् ॥ ५८ ॥ कन्याप्येवं पालनीया शिक्षणीयातियत्नतः । देया वराय विदुपे धनरल- समन्विता ।। ५९ ॥ एवं क्रमेण भ्रातृ॑श्च स्वसभ्रात्सुतानपि । ज्ञातीन मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत् तोपयेद्गृही ॥ ६॥ ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामनिवासिनः। अभ्यागतानुदासीनान गृहस्थः परितोषयेत् ॥ ६१॥ देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीबन्धुंश्च भागिनः । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥ १२ ॥ यद्येवं ना- चरेदेवि! गृहस्थो विभवे सति । पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः ।। ६३ ॥ निद्रालस्य देहयत्न केशविन्यासमेव च । आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तां समाचरेत् ॥ ६४ ॥ युक्ताहारो युक्तनिद्रो मितयामितमैथुनः । स्वच्छो नम्रः शुचिदी युक्ताः १ इदमपि सर्व वचनजात श्रीमहानिर्वाणतनस्थम् । २ श्रीमद्भागवतम् । 9 ·१४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिना। स्यात्सर्वकर्मसु ॥ ६५ ॥ शुरः शवो विनीतः स्याद्दान्धवे गुरु- सन्निधौ । जुगुप्सितान न मन्येत नावमन्येत मानिनः ॥ ६६ ॥ सोहार्द व्यवहारांश्च प्रवृत्ति प्रकृतिं नृणाम् । सहवासेन तश्च विदित्वा विश्वसेत्ततः ॥ ६७ ॥ त्रसेद्वेष्टरपि क्षुद्रात्समयं वीक्ष्य बुद्धिमान् । प्रदर्शयेदात्मभावान् नैव धर्म विलक्येत् ॥ ६८ ॥ स्वीयं यशः परूपश्च गुप्तये कथितञ्च यत् । कृतं यदुपकाराय धर्मज्ञो न प्रकाशयेत् ॥ ६९ ॥ जुगुप्सितप्रवृत्तौ च निश्चितेऽपि पराजये । गुरुणा लघुना चापि यशस्वी न विवादयेत् ॥ ७० ॥ विद्याधनयशोधर्मान् यतमान उपार्जयेत् । व्यसनश्चासतां संगं मिथ्याद्रोहं परित्यजेत् ।। ७१ ॥ अवस्थानुगताश्चेष्टाः सपयानुग- ताः क्रियाः। तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य फर्म समाचरेत् ।। ७२॥ वयोबुध्यर्थवाग्वेषश्रुताभिजनकर्मणाम् । आचरेत्सदृशी वृत्ति- मजिह्मामशटां तथा॥ ७३ ।। योगक्षेमरतो दक्षो धार्मिकः प्रिय- बान्धवः । मितवार मितहासः स्यान्मान्याग्रे तु विशेषतः ॥७॥ जितेन्द्रियः प्रसन्नात्मा सुचिन्तः स्यादृढवतः । अममतो दीर्घद- शी मानास्पर्शान विचारयेत्॥७५ ॥ सत्यं मृदु प्रियं धीरो वा- क्यं हितकरं वदेत् । आत्मोत्कर्ष तथा निन्दा परेषां परिवर्जये- त् ॥ ७६ ॥ सन्तुष्टौ पितरो यस्मिन्ननुरक्ताः मुहद्गणाः । गाय- न्ति यद्यशो लोकास्तेन लोकत्रयं जितम् ।। ७७ ॥ सत्यमेव व्रतं यस्य दया दीनेषु सर्वथा । कामक्रोधो वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ७८ ॥ विरक्तः परदारेषु निःस्पृहः परवस्तुपु । दम्भ- मात्सर्यहीनो यस्तेन लोकत्रयं जितम् ॥७९॥ ज्ञानिना लोक- यात्राये सर्वत्र समदृष्टिना ! श्रीयंते येन कर्माणि तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ८०॥ सम्प्राप्ताय त्वतियये प्रददादासनोदके । अनश्चैव १ इमानि वधननि श्रेशिवसरतत्ररथानि । ३ श्रीयाज्ञवल्क्यस्मृती। मान्यपि वचनानि श्रीमहानिर्वाणतत्रस्थानि ।

·म.२ सदाचारवर्णनम् । (१५) यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥ शिलानप्युंछते नि- त्यं पञ्चानीनपि जुलतः । सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन् ॥ १२॥ न वे स्वयं तदनीयादतिथि यन्न भोजयेत् । ध- न्यं यशस्यमायुप्यं स्वयं चाविधिपूजनम् ।। ८३॥ आसनावसथी शय्यां अनुव्रज्यामुपासनाम् । उत्तमेपूत्तमं कुर्यादीने हीनं समे समम् ॥ ८४ ॥ पाने दानं मतिः कृष्णे मातापित्रोश्च पूजनम् । श्रद्दा बलिर्गवां ग्रासः षट्वविवं धर्मलक्षणम् ॥ ८५ ॥ आचारः परमो धर्मः सर्वपामिति निश्चयः । हीनाचारः परीतात्मा मेत्य चेह विनश्यति ।। ८६ ॥ सदाचारविशेषज्ञामपि त्वां वरवर्णिनि । सदाचाररहस्यं वै स्थूलतः प्रोक्तवानहम् ॥ ८७ ॥ सदाचारवि- चारेए दृष्टान्ता बहवः प्रिये ! । निर्दिश्यन्ते कतिपये मया तव हितेच्छुना ॥८८॥ नियतं भर्तृशुश्रूपा रूपे साळ्यः शुभे व्रते । सावित्री सत्यवद्भायी सती श्रेष्टा प्रगीयते ॥८९॥ सोभ्रात्रे परमे चैव गृहस्थानां शुभावहे । भ्रातृप्रेमपराः सर्वे ख्याता दशरथा- त्मजाः ॥ ९०॥श्रेष्टस्य सत्यधर्मस्य पालने देवरक्षकः । हरि- श्चन्द्रो नृपश्रेष्ठो विख्यातः पृथिवीतले ॥९१ ॥ प्रजानुरञ्जने चैव नृपाणां परसाधने । श्रीरामो राघवो लोके दृष्टान्तो गीयते बुधैः ॥ २२ ॥ भीष्मश्च जाह्नवीपुत्रः पितृभक्तिमकाशने । चिराय स्मरणीयोऽभूत् पाण्डवानां पितामहः ॥ ९३॥ मातृभक्तिप्रकाशे च दृष्टान्तान्साधवो विदुः । पाण्डवान् पश्च विख्यातान् वीरमु- ख्यानृपात्मजान् ॥ १४ ॥ गृहस्थस्य च धर्मस्य सम्यक् साधु प्रसाधने । आदर्शरूपो जनको राजर्षिर्गीयते जनः॥१५॥भार्या- णां पुण्यवृत्तानां ऋषीणामखिलागणाः । सदाचाररताः ख्याताः सर्वलोकमपूजिताः ॥ ९६ ॥ ते सदेवानुसर्तव्याः सदाचारविधी जनेत एव परमाताश्च त एवाचारशिक्षकाः॥ ९७ ॥ सदाचा- १ इमानि वचनानि श्रीमत्वम्यगदराजर्षिवर्यस्यमनो । अत एच "भनिथिदवोभव " इति श्रुति । २ श्रीमद्भगवत पूज्यपादकृष्णद्वैपायनस्य 1 ३ श्रीमत्यूच्यपादमहर्षि वसिष्टस्य ।

·म३ (१६) श्रीश्रीमधसूदनसहिना। रो हि जीवानां सर्वेषा भूमिवासिनाम् । शुभाय कल्पते नित्यं नित्यो धर्मः सदेहिनाम् ॥९८॥ न वार सशयः कश्चित् त्वया कार्यो मनस्विनि!। सदाचारमनुष्टाय शुभ सङ्घरवाप्यते ॥ ९९॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां सदाचारवर्णन नाम द्वितीयोऽध्याय । तृतीयोऽध्यायः वर्णाश्रमधर्मवर्णनम्। देव्युवाच। श्रुतो बहुविधो धर्म इहामुत्रसम्बप्रदः।धर्मार्थकामदो विघ्नहरो निर्वाणकारणम्॥१॥साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि वर्णी- श्रमान् प्रभो! । तर ये विहिताचाराः कृपया वद तानपि ॥२॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच। ज्ञानस्य विविधो ज्ञेयो पन्यानो वेदचोदि- तो। अनुष्टितो तो विद्वद्भिः प्रवर्तक निवर्तको ॥ ३ ॥ वर्णाश्रमोक्तं यत् कर्म कामसकल्पपूर्वकम् । प्रवर्तकं भवेदेतत् पुनरावृत्तिहे- तुकम् ॥ ४॥ वर्तव्यमिति विध्युक्त कामसंकल्पवर्जितम् । यत् कर्म त्रियते सम्यक ज्ञानयुक्तं निवर्तकम् ॥ ५ ॥ निवर्तकं हि पुरुषं निवर्तयति जन्मतः । प्रवर्तकं हि सर्वत्र पुनरावृत्तिइतकम् ॥६॥ अन्यापनं चाध्ययन यजन याजन तथा । टान प्रतिग्रह- श्चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥७॥ प्रजाना रक्षणं दानमिन्याध्य- यनमेव च । विषयेप्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥८॥ पशूना रक्षण दानमिज्याध्ययनमेर चावणिक्पथं कुसीदश्च वैश्यस्य कृषि- १ च वारि वचनानि श्रीमाप्यपादराजविर्यस्य मनो ।

·म.३ वर्णाश्रम-धर्म-वर्णनम् । (१७) रेव च ॥ ९॥ एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशन् । एते- पामेव वर्णानां शुश्रूषामनसूयया ॥ १० ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणाञ्च सुभापिणि । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणे: ॥११॥ शमो दमस्तपः शोचं क्षातिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञान- मास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १२॥ शौर्य्य तेजो धृतिर्दा- क्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षाकर्म स्वभा- वजम् ॥ १३॥ कृषिगोरक्षवाणिज्यं वेश्यकर्म स्वभावजम् । परि- चत्मिकं कर्म शूदस्यापि स्वभावजम् ॥ १४ ॥ स्वे स्खे क- मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिहिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १५ ॥ वर्णाश्रमोक्तं सर्वत्र विध्युक्तं कामय- र्जितम् । विधिवत् कुर्वतस्तस्य मुक्तिदेवि करे स्थिता ॥ १६॥ उद्भिजावाण्डजाश्चैव स्वेदजाश्च जरायुजाः । जीवाश्चतुर्वि- धा जाति लभन्ते स्वस्वभावतः ॥ १७ ॥ यथा जरायुजा या- न्ति जातिभेदं चतुर्विधम् । आ-नार्य्यनराश्चैव पशवश्वोत्त- माधमाः ॥ १८ ॥ तथा निसर्गसंसिद्धो हाार्यानामार्यपानिनाम् । चतुही जातिभेदोऽयं चातुर्वर्ण्य तदुच्यते ॥ १९ ॥ चातुर्वयात् १ जमान्तरवादे स्वीकृते भवति स्वत एर ब्राह्मणादिचातुर्वर्ण्यम्य ससिध्दि । पर्वनन्मा- जितकर्ममस्कारानुसारेणेव शरीरयुध्दिभोगादीनामहिकाना संलाभो नरस्य जायते तथा च प्रारब्धवरेनव तम्य साह्मणादितुले जनिस्सम्भवति । मातापितसयोगज म्थूलशरीरन्तावनी- वानाम्पूर्वजमार्जितकर्ममोगानामुपभोगस्य निमित्तमात्रमेव भवति । गुगकर्मभ्यामेव हि जा- तिविभागो जायते । स्वेच्छया एवं जीयो नाधणादिचतुर्वर्णानामन्यतमवर्णापयोगिर्मरामह मनायामनाभ्यामनुम्प्रभवतीति जीवाधीनान्येव कम्माणि । शरीरस्य तु गणैम्महातिधनिष्ठो नित्यमम्बन्धो विद्यते । तथा हि मातापितसयोगदशाद्यदेव शरीर यादशगणानामाधाररूपतया | सत्रायते तत्र शगैरे तेयामेराधयाना गुणानामशेषेण विकासम्सम्भवति । वस्तुतस्तु गुणे सह स्थूलशरीरम्य घनिष्ठसम्बन्धमत्रलोक्य जमना सह जातिविशेषस्य विलक्षणसम्बन्धोऽ | वश्यमेव स्पीकर्तव्य अतएव “ चातुर्वण्य मया सृष्ट गुणमविभागश' इति श्रीमद्भगवद्गी- तायाम् ।" ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू गजन्य कृत ॥ ऊम् तदस्य यद्वैश्य पदयार शूद्रो इति श्रुति । २ इमानि पच वचनानि श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । ३ चतुर्वर्णवि- | ज्ञानमाह उदिजा इत्यादि चतुर्भि । " ऽभजायत २ ·(१८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। न.३ स्वतःसिद्धादन्यपूर्णान्तरं यदा । विरुद्धं तद्भवेत्सर्वं प्रकृते नात्र संशयः॥२०॥ वर्णाश्रमोक्त कर्मव विधिवत् कामपूर्वकम् । येनेतत् नियते कर्म गर्मवासः करे स्थितः ॥ २१ ॥ संसार- भीरुभिस्तस्माद्विध्युकं कामवर्जितम् । विधिवत् कर्म कर्तव्यं ज्ञानेन सह सर्वशः ॥२२॥ ज्ञानाच्च विपु वर्णेषु आनुलोम्ये- न मानवाः । ते देवानामृषीणाश्च पितॄणामनृणास्तथा ॥ २३ ॥ ऋषिम्यो ब्रह्मचर्येण पितृभ्यश्च सुतैस्तथा । कुर्यायतेन देवेभ्य आवृण्य धर्ममाचरम् ॥ २४॥ कृतोपनयनस्यास्य वनादेशनमि- प्यते । ब्रह्मणो ग्रहणश्चैव प्रमेण विधिपूर्वकम् ॥ २५ ॥ सेवेते- मॉस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरो वसन् । सन्नियम्येंद्रियग्राम तपो- वृद्वयर्थमात्मनः ।।२६॥नित्य सात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पण- म् । देवताभ्यर्चनश्चैव समिदाधानमेव च ॥ २७ ॥वर्जयेन्मधुमा- १ चन्वारीमानि वचनानि श्रामत्पूज्यपादमहर्षियाज्ञवल्क्यस्य । २ 'जाते ब्रह्मोपदेशे तु कर्म सध्यादिक चरेत् ।' इति पूज्यपादमहर्पिजेमिनावचनेनोपदेशोत्तर सध्योपासन- कर्तव्यता पूर्वन प्रदर्शिना । तमोपासन क्य कार्यमित्याकाक्षाया सभत्रयरवरूपप्रदशन- पूर्वक सदभिधीयते । तत्र सध्यास्वरूप प्राह श्रुति "रक्षासि ह वा पुरोनुवाके तपोग्रम तिष्ठन्त ताप्रजापतिर्वरेणोपाम प्रयन तानि वग्मवृणाताऽदिल्यो नो योद्धा, इनि ताप्रजा | पातेग्नवीयोषध्वमिति तम्मात्तिष्ठन्तरह वा तानि रक्षारस्यादि य योधयन्ति यावदस्तम- वगात्तानि हवा एतानि रक्षारसि गायत्रियाऽमिमत्रितेनाम्भसा शाम्यन्ति तदुहवा एते ग्रह्म | वादिन पूर्वाभिमुग्वा सध्याय गायत्रियाऽअभिमत्रिता आप ऊ विक्षिपन्ति ता एता आपण वञीभूत्वा सानि रक्षारसि मन्देहारणे दीपे प्राक्षिपन्ति यप्रदक्षिणांप्रमन्नितेन पाप्मानमवधू उन्त्युदन्तमस्त यन्तमादित्यमपिध्यायन् कुर्वग्राह्मणो विद्वान्माल भट्ठमनुनेऽसावादिन्यो प्रोति व सन्त्राप्येति य एव बद' इति । अप सध्यास्वरूपमा पूज्यपाद महर्षि पराशर " अहोगात्रस्य य सधि मूर्यनक्षवर्जित । सा तु सध्या समाख्याता मुनिभिस्त त्वदशिमि ' इति मत एव पूज्यशदष्णद्वैपायनन्यास “ उपास्ते सधिवेलाया निशाया दिवमम्य चतामेव सध्या सस्मासत्प्रवदन्ति मनीषिण ॥' इति । तामेव क्रिया विदधाति पूज्यगदमहींपर्याज्ञवल्क्य ! • सधौ सध्यामुपासीन नास्तगे नोगते वोः इति । तत्रका स्मैदेन देवताया नामादिभेदमाह पूयपदणट्रैगयनल्याम-गयत्री नाम पूर्वाण्हे सावित्री दिनमध्यके । सरस्वती च सायान्हे सैव सध्या त्रिषु स्मृना ॥ प्रतिप्रहाप्नदोष पातशाद- ·म.३ वर्गाश्रम-धर्म-वर्णनम् । (१९) सश्च गंधम्माल्यं रसांस्त्रियः । शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनाञ्च- व हिंसनम् ॥२८॥ अभ्यङ्गमञ्जनश्चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । का- मंशोधश्च लोभश्च नर्तनङ्गीतवादनम् ॥ २९ ॥ यूतञ्च जनवादश्च परीवादन्तथाऽनृतम् । स्वीणाञ्च प्रेक्षणालम्भमुपघातम्परस्य च ॥ ३० ॥ एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्कचित् । कामा- दिस्कन्दयन् रतो हिनस्ति व्रतमात्मनः ॥ ३१ ॥ स्वप्ने सिक्त्वा अलवारी हिजः शुक्रमकामतः। स्नात्वाऽमर्चयित्वा निः पुन- पॉमित्यूचम्पठेत् ॥ ३२ ॥ चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा । कुर्यादध्ययने यत्नमाचार्य्यस्य हितेषु च ॥ ३३ ॥ शरीर- चैव वाचश्च बुद्दीन्द्रियमनासि च । नियम्य प्रालिस्तिष्ठेदीक्ष- माणो गुरोर्मुखम् ॥ ३४ ॥ तञ्चेदम्युदियात् सूर्यः शयानकाम- चारतः । निम्लोचेहाप्यविज्ञानाजपन्नुपवसेदिनम् ॥ ३५॥ गु- रुणानुमतः सात्या समावृत्तो यथाविधि । उहहेत हिजो भायाँ स- वर्णा लक्षणांन्त्रिताम् ॥ ३६॥ चतुर्थमायुपो भागमुपित्यायमुर्ग द्विजः। द्वितीयमायुपो भाग कृतदारो गृहे वसेत् ॥ ३७ ॥ अद्रोहेणेव भूतानामल्पद्रोहण वा पुनः । या वृत्तिस्तां समास्था- -पपातकात् । गायत्री प्रोच्यते तस्मादायन्त प्रायते यत । सवितद्योतनारीव सावित्री परि कीतिता । जगत प्रमविन्नी वा वानपत्यात्सरस्वती ॥” इति ॥ वर्णभेद स्मृत्यतरे विहित- गायत्रा तु भवेद्रता सावित्री शमवर्णिका॥ सरस्वती तथा कृष्णा उपाम्या वर्णमेदत"॥ | इति ॥ तत्रैव " गायत्री नम्रपा तु सावित्री स्ट्ररूपिणी । सग्म्बती विष्णुरूपा उपास्या रूपभेदत:' ।। इति ॥ अथ देश-यूयपादकृष्णद्वैपायनव्यास --" गृहे तेक्गुणा सध्या गोष्टे दशगणा स्मृता । शतसाहलिका नद्यामनन्ता विष्णुसनिधी ॥ बहि सध्या दशगुणा गर्तप्रसव- गेषु च । खाले तीर्थ शतगुणा ह्यनन्ता जान्हदीजो" ॥ इति ।। अथ गायत्रीजपनियम श्री | भगवत व्यासस्य " अष्टोत्तरशत नित्यमष्टाविंशतिमेव वा । विधिना दशा पऽपि त्रिकाल | प्रजपेदुध " ॥ इति ॥ १ यानि स्वभावतो मधुरादिरसानि काल्दशेन उदकवासादिना चाम्ल्यन्ति तानि शुत्तानि न खादयेत् इस्ते श्रीकुलामा १२ "अरोगिणा श्रातमीमसमाना रंगोत्रजाम् ॥” इत्यादि याज्ञवल्क्यस्मृत्युक्तरक्षणैरन्विताम् ।

·म ३ (२०) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। य विप्रो जीवेदनोपदि ॥ ३८ ॥ ऋतामृताभ्याधीवेतु मृतेन प्र- मृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन॥३९॥ ऋतमुशिल ज्ञेयममृत स्यादयाचितम् । मृतन्त याचितम्भक्ष्य- म्प्रमृत वर्षणं स्मृतम् ॥ ४० ॥ सत्यानृतन्तु वाणिज्यन्तेन चैवापि जीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्माचाम्परिवर्जयेत् ॥ ४१ ॥ षट्कमको भवत्येपा प्रिभिरन्यः प्रवर्तते । दाभ्या- मेक्श्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति ॥ ४२ ॥ ऋषियज्ञन्देवयज- म्भृतयज्ञश्च सर्वदा । नृयज्ञम्पियज्ञञ्च यथाशक्ति न हापयेत् ॥ ४३ ॥ सर्वेषामपि चेतेषा वेदस्मृतिविधानतः । गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः सनीनेतान् विभर्ति हि ॥ ४४॥ यथा नदी नदाः सर्वे सागरे यान्ति सस्थितिम् । तथैवामिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति सस्थितिम् ॥ ४५ ॥ गृहस्थस्तु यदा पश्येद्दलीपलितमात्मनः । अपत्यस्येव चापत्यन्तदारण्य समाश्रयेत् ॥ ४६ ॥ सत्यज्य ग्रा- म्यमाहार सर्वश्चैव परिच्छदम् । पुत्रेषु भार्या निक्षिप्य यन ग- च्छेत्सहैव वा॥४७ ॥ अग्निहोत्र समादाय गृह्यश्चाग्निपरिच्छदम्। ग्रामादरण्यन्नि सत्य निवसनियतेन्द्रियः ॥ ४८ ॥ मुन्यनिर्विवि- धर्मध्येः शाकमूलफलेन वा । एतानेवमहायज्ञानिवपेविधिपूर्व- १ ओपनिवनपतितणगमादिभ्योऽत्र फल्पत्रादिमग्रहेवि जायते स्वर द्रोह इति तस्य नातरायकतया पचसूनादिदोपपरिहागय नित्ययज्ञेषु वलिदानाविधीयत एवति ज्ञेयम् । २ तस्वरूप श्रुतवायत्तम् ' पथ वा एते महायज्ञा सतात प्रतायत मतति सतिष्ठन्ने तहमायन मनिष्ते इति ।' पञ्चयक्ष वेधन तु गृहा नित्य न हापयेत् इति पून्य पानमहायगा शम्वन। तत पच महायज्ञार्याहाहहा 1 इति एन्यपार महापगवते न च पटतयाऽभिधानाच । पञ्चयज्ञाकरणप्रायश्चित्तमत्त । भकृत्वाऽन्यतम यज्ञ यज्ञाना मरिकारत { उपव'मेन शदश्त पाश्मम्याम चैव हि ॥ इनि पूज्यपादमहर्पियाज्ञवल्क्य । अकृया त महायज्ञान्मुक्त्वा चारायण चोत् इति पूयपादमहायवेच्यम । अनि वर्त्य महायज्ञान्यो भुने प्रत्यह रहा । अनातर मति धने वृचन विध्यति इति प्रय पाददवाल्वहस्पति ।

·ज.३ वर्णाश्रम-धर्म-वर्णनम् । (२१) कम् ॥ ४९ ॥ वसीत चर्म चीरं वा सायं सायात्यगे तथा। ज- टाश्व विभृयानित्यं श्मश्रुलोमनखानि च ॥ ५० ॥ यद्भक्ष्य स्यारतो दद्याद्वलिं भक्ष्यांश्च शक्तितः । अम्मूलफलभिक्षाभि- रर्चयेदाश्रमागतान् ॥ ५१ ॥ सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससञ्च- यिकोऽपि वा।पण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा ॥५२॥ नक्तश्चान्नं समनीयादिवा वाऽहृत्य शक्तितः। चतुर्थकालिको वा स्यात्स्यादाप्यष्टपकालिकः ॥ ५३ ॥ अप्रयत्नः सुखार्थपु ब्रह्मचारी धराश्रयः । शरणेप्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः ॥ ५४॥ तापसम्वेव विप्रेषु यात्रिकं भक्ष्यमाहरेत् । गृहमेधिषु चान्येपु हि- जेपु वनवासिपु ॥ ५५ ॥ ग्रामादाहृत्य वाश्रीयादष्टौ ग्रासान् बने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा॥५६॥एताश्चान्याश्च सेवेत टीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाचौपनिषदारात्मसंसिहये श्रुतीः॥५७||आसां महर्षि चयीणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् । वीत- शोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते॥५८॥वनेषु च विहत्येवं तृती- यं भागमायुषः । चहर्षे त्वायुषो भागे त्यक्त्वा सङ्गान् परिवजेत् ॥ ५९ ॥ आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः । भिक्षाव- लिपरिश्रान्तः प्रव्रजन प्रेत्य वईते ।। ६० ॥ ऋणानि त्रीण्यपा- कृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षन्तु सेवमानो - जत्ययः ॥ ६१ ॥ अनधीत्य हिजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । अनिष्टा चेव यज्ञेश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥ ६२ ॥ प्राजाप- त्यां निरूपयेष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्यग्नीन समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेगृहात् ॥ ६३ ॥ अनग्निरनिकेतः स्याग्राममन्ना- र्थमाश्रयेत् । उपेक्षकोऽसङ्कुसको मुनिर्भावसमाहितः ॥ ६४ ॥ कपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता । समता चैव सर्वस्मिन्ने- १ श्रीमत्पूज्यपादराजर्षिवर्यस्य मनो । असकुमक स्थिरमति ।

·अ.३ २२) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। तन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ६५ ॥ नाभिनिन्देत मरण नाभिनिन्देत जीवितम् । कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ॥६६॥ एककालं चरेद्रेक्ष्यं न प्रसज्जेत विस्तरे । भक्ष्ये प्रसक्तो हि यतिर्विषयेप्वपि सज्जति ॥ ६७ ॥ नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा । तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाहिमुच्यते॥१८॥ अनेन विधिना सस्त्यिक्त्वा सङ्गान् दानः शनः । सर्वहन्द- विनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥ ६९ ॥ चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता- स्त्वाश्रमाः श्रुतिचोदिताः । क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता दावेको वैश्यशूद्रयोः॥७० ॥ अधीत्य वेदं वेदार्य साङ्गोपाङ्गं विधानतः । सायाविध्युक्तमार्गेण ब्रह्मचर्यव्रतं चरन् ॥ ७१ ॥ संस्कृताया सवर्णाया पुत्रमुत्पादयेत्ततः । यजेतानो र विपिना मार्यया सह ता विना ।। ७२ ॥ कान्तारे निर्जने देशे फलमूलोदका- न्विते । तपश्चरन् वसेन्नित्यं साग्निहोनः समाहितः ॥ ७३ ॥आ- त्मन्यग्नीन् समारोप्य संन्यसेविधिना ततः । संन्यासाश्रमसं- युक्तो नित्यकर्म समाचरेत् ॥ ७४ ॥ यापत् क्षेत्रीभवेत्तापत् त्य- जेटात्मानमात्मनि । क्षत्रियश्च चरेदेव मासंन्यासाश्रमात् सदा ॥७५ ॥ वानप्रस्थाश्रमादेवं चरेद्देश्यः समाहितः । शूद्रः शुश्शु- पया नित्यं गृहस्थाश्रममाचरेत् ॥७६ ॥ शूद्रस्य ब्रह्मचर्य्यत्वं मुनिभिः कश्चिदिप्यते । अनुलोमप्रसूताना त्रयाणामाश्रमास- यः। शूद्रवच्छूद्रजातानामाचारः कीर्तितो बुधैः॥७७॥ चणी- माश्रमस्थानामहन्यहनि नित्यशः । विध्युक्त कर्म कर्तव्यं का. १ मे आश्रमधर्मा राजविर्यमनुस्मृयुक्ता वर्णिता । 'यन्मनुग्बदतधिभेषजम्" इति श्रुतिभितवामन्दर्यस्य । २ उत्तो विस्तरेण वर्णाश्रमधर्म दानी ज्ञानगभिमुग्वीकरणाय पन समेण वर्णाश्रमर्ममेवाह एभिवचनै श्रीमत्यू यपादमहायज्ञवक्यम्य । अन एष "यतीनान्तु शमो धर्मो नियमो वनवासिनाम् । दानमः गृहस्थाना अधूप ब्रह्मचारिणाम्' इनिति । ३ क्षेत्री क्षेत्रज्ञ । ४ अनुभिराश्रमररित्यर्थ ।

·म.३ वर्णाश्रम-धर्म-वर्णनम् । (२३) पसंकल्पवर्जितम् ॥ ७८ ॥ तस्मात्त्वमपि कल्याणि स्वधर्ममनु- सृत्य च । श्रदया विधिवत् सम्यक् ज्ञानकर्म समाचर ॥७९॥ श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठित्तात् । स्वभावनियत कर्म कुर्वन्त्राप्नोति किल्बिषम् ॥ ८०॥ सहज कर्म सुभगे सदो- पमपि न त्यजेत् । सरिम्भा हि दोषेण धूमेनामिरियांवृताः ॥८१॥असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नेप्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाविगच्छति ॥ ८२॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां वर्णाश्रमधर्मवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः । 1 १ स्वकीयप्रतेरनकूटसया साधनानुष्टानेन साधक सकार्यप सफल्तारभते । प्रती हि प्रतिबलराया कार्याणागतिगेपो भवये । सोतसोऽनुगामिनी नौईनायासेनेवाग्रा. प्रमरति प्रतिमूले तु स्रोतमि सुधारिनापि सा विपदामायासय च ध्रुवमेव हेतुना मनते । एत न यामर प्रकृतिमाश्रितो जीव सजायते तदनकूलतया मसाधयन् साधन शीवमेव तन सा- पन्य समझते । मर्मजात हि यावदीयमेव प्रतिनिष्टम् न नेन मह नियिम्य ब्रह्मणो वर्तते कश्चिासम्बध । पदार्था गई प्राकृति तया त्रिगुणात्मवान्न हि भवन्ति दोपरेशव- जिता कयमपि । अत सर्वमेव कर्मजात सामान्यतो दोषावन भवति । प्रत्यनुकूल, पुरुषार्टी यथा हि सकामस्य पुरपस्य हितमाधत्ते निकामस्य कर्मयोगिनोपि पौस तथैव परमानन्दभोगोपयोगिता सरजति म्वदिशाममभिसेंसय साधन स्वपयनरमारब्धे पुस्पार्ये ह्यचिरेणैव तस्य मन कामनामिद्धि सभवति निफामर्मयोगिनश्च विनष्टाने त- व म्वाभिप्रागमिति सजायते । माधो निकाम माधनावम्यायानिक्रियजीवन्मुक्ति पदा. |धिकागार विशिष्टत वज्ञानसम्पनौति न कथमपि विक्षपादेभिभतादामान परित्रातु समर्थ । | स्यूलशरीरेण सूक्ष्नशरीरस्य घनिष्ठ सम्बत्या म्यूशरीरस्माभिभवोन्यूनाधिश्तया नियतमेवान्त- करणे जीवस्य सम्मते । वस्ततस्तु प्रतिप्रतिकूनया निकामसायनेऽपि प्रियागतिरोध- वशादनस्य भापिनो नियतमेशात करणस्य विशपायभिभव. सजायते तथा च निघाममाघ- नाभ्यसनशीलम्यापि कर्मयोगिन प्रत्यकूतया स्वधर्मादमागेण समाचरणमेव युक्त मिति स्वीवर्तव्यम् । २ श्रीमद्भगवदीतास्यानि प्रीणि वचनानि ।

·चतुर्थोऽध्यायः। नारी-धर्म-वर्णनम्। देव्युवाच-वर्णाश्रमोक्तधर्माणामाश्रयं परमं प्रभो। नारीधर्म- मृपिप्रोक्तं प्रचक्षस्व ममाऽधुना॥१॥येनाऽहं कृतकृत्या स्यां समा- कपर्य मुखातव । मम जातिहितं धर्म धर्मतत्वार्थविदिभो।।२।। श्रीश्रीमधुसूदन उवाच-पारमेष्ठयमिदं गावं प्रधानपुरपात्मकम् । पिण्डनामधरं दुःखसुखभोगाय कल्पितम्॥३॥बिन्दुः शिवो रजःश- क्तिरुभयोर्मेस्नात्तयोः। ब्रह्माण्डपिण्डावुद्भर्ती समष्टिव्यष्टिरूपतः ॥४॥ अनेन विधिना या वै ब्रह्माण्डं वेत्ति विग्रहम् । सर्वपापवि- निमुक्ता सा याति परमा गतिम् ॥५॥ प्रकृतेः क्षेत्रभूतास्तु खियः प्रकृतिचञ्चलाः । धर्मोपदेशशिक्षा वे हितामहन्ति केरलाम्।।६।। अस्वतन्त्राः स्त्रियः कायाः पुम्पैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वंश ॥७॥ पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थविरे पुना न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥८॥ विशीलः कामवृत्तो वा गुणा परिवर्जितः । उपचयः खिया साध्या सततं देववत् पतिः ॥ ९ ॥ नास्ति स्वीणा पृथ- ग्यज्ञो न व्रतं नाऽग्युपोषितम् । पति शुश्रूयते येन तेन स्वर्ग महीयते ॥ १० ॥ सयतोपस्करा दक्षा हटा व्ययपरामुखी । १ नार्गशरीरोत्पतिविज्ञानमाह पारमेष्ट्यामि यादि महासनत्वमरतप्रवचन । २ स्वभावत एव चचग नार्य इति ना सर्वदेव अनुशासनाधीना कर्तव्या वीणाक्षेत्रत्वात् सृष्टिविषयक- तामाम्गायकार्यकारित्व विद्यते । क्षेत्रम्य दुष्टचे दिवसकरप्रसन सर्व जातिविभागनाशन - सदश्च । अत एव वीणा बानयम व वेदेश निषिद्धम् । उत्तच " न खो म्वातच्य- महति " इति । श्रमपन्यादानविर्यस्य मनो । श्रीमत्यून्यपादराजविर्यस्य मनो । भन एवं “ पतिदेवा भव" "पतिरेको गुरु स्वीणम्" इत्यादि श्रुति ।

·नारी धर्म-वर्णनम् । कुर्याच्शरयोः पादवन्दनं भर्तृतत्परी ॥ ११॥ अहंकार वि- हायाऽध कामक्रोधी च सर्वदा ! मनसो रञ्जनं पत्युः कार्य नाऽन्यस्य कस्य चित् ॥ १२॥ पाणिग्राहस्य साधी स्त्री जीवतो या मृतस्य वा । पतिलोकमभीसन्ती नाचरेत् किश्चिदप्रियम् ॥ १३ ॥ भुक्ते भक्तेऽथ या पत्यो दुःखिते दुःखिता च या। मुदिते मुदिताऽत्यर्थ प्रोपिते मलिनान्धरा ॥ १४ ॥ मुले पत्यो च या शेते पृथ्वमेव प्रबुदयते । प्रविशेचैव या वह्नो याते भतरि पञ्चताम् । नाऽन्यं कामयते चित्ते सा विज्ञेया पतिव्रता ॥१५॥ क्षेत्राहनाहा ग्रामाहा भर्तारं गृहमागतम् । प्रत्युत्यायाऽभिन- न्देत आसनेनोदकेन च ॥ १६ ॥ ततोऽन्त्रसाधनं कृत्वा स्वभर्ने विनिवेद्य तत् । वैश्वदेवकृतरनर्भोजनीयाश्च भोजयेत् ॥ १७ ॥ प्रसन्नवदना नित्यं काले भोजनदायिनी । भक्तान्तं तु भीरन वदेत्किञ्चिदप्रियम् । भुक्त्वा नयेदहःशेषमायव्ययविचिन्तया ॥ १८ ॥ पुनः साय पुनः प्रातहशुहिं विधाय च । कृतानसा- धना साध्वी सुभृशं भोजयेत् पतिम् ॥ १९ ॥ नाऽतितृया स्वयं भुक्त्वा गृहनीति विधाय च । आस्तीर्य साधु शयनं ततः परिचरेत् पतिम् ॥ २० ॥आसने भोजने दाने सम्माने प्रियभा- पणे । दक्षया सयंदा भाव्य भार्यथा गृहमुख्यया ॥२१॥ अ. न्यालापमसंतोषं परव्यापारवर्णनम् । अतिहासातिरोपातिकाम च परिवर्जयेत् ॥ २२ ॥ यच्च भी न पिबति यच्च भर्ता न चे- च्छति । यच्च भर्ता न चानाति सव्वं तहर्जयत्सती ॥ २३ ॥ तैलाभ्यङ्गं तथा स्रानं शरीरोहर्तनक्रियाम् । मार्जनं चैव दन्ता- ना कुर्यात् पतिमुदे सती ॥ २४ ॥ भर्त्तिता निन्दिताऽत्यर्थं १ श्रीयाज्ञवल्क्यस्मृती । र श्रीमपू यपादभगवा कृष्णद्वैपयनस्य । ३ श्रीमत्यूज्यपद- गर्षिवर्यस्य मनो । ४ श्रीमपूज्यपादभगवा गर्दैपायनस्य । ५ श्रीमदयप दमहल पिश्रीत्रमिहस्य।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिना। म.४ ताडिताऽपि पतिव्रता । व्यथिताऽपि भयं त्यक्त्वा कण्डे गृही. त वल्लभम् ॥ २५ ॥ उच्चन रोदनं कुर्यात् नेवारोशेरिछशु प्रति । पलायन न कर्तव्यं निजगेहादहिः स्त्रिया ॥ २६ ॥ आ- हूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छेच सत्वरम् । किमर्थ व्याहता स्वामिन् सुप्रसादो विधीयताम् ॥ २७ ।। सेवेत भतरुच्छिष्टमिष्ट- मन्न फलादिकम् । महाप्रसाद इत्युक्त्या मोदमाना निरन्तरम् ॥ २८॥ सुसमुप्तं मुस्खासीनं रममाणं यदृच्छया। अवश्येप्वपि कार्यप पति नोत्थापयेत् केचित् ॥ २९॥ नैकाकिनी कचिद्ग- ठेन्न नग्ना मानमाचरेत् । भविदेपिर्णी नारी साध्वी नो भाष- येत् क्वचित् ॥ ३०॥ गृहव्ययनिमित्त च यव्यं प्रभुणाऽपि- तम् । निर्वृत्य गृहकार्य सा किञ्चिद्रुध्याऽवशेषयेत् ॥ ३१ ॥ त्यागार्थमर्पिताध्याल्लोभात्किञ्चिन्न धारयेत् । भट्टराज्ञा बिना नेव स्वबन्धुम्यो दिशेदनम् ॥ ३२॥ छायेवाऽनगता स्वच्छा सखीव हितकर्मसु । दासीवाऽदिष्ट कार्येषु भार्या भर्तुस्सदाभ- वेत् ॥ ३३ ॥ तामोपासनं वाग्निं तुलमी गामुमा रमाम् । यथा विधि यथावाल सी दीक्षामधमाश्रयेत् ॥ ३४॥ गृहिधर्मधुरं साधी पत्या सह वत्सदा । यतो गृहस्थधर्मस्य फलभोजति पश्यते ॥ ३५॥ पतिनारायणः सीणा व्रत धर्मः सनातनः । सर्व कर्म वृथा तासा स्वामिना विमुखाश्च याः ॥ ३६॥ नान च सर्वतीर्येषु सर्वयोप दक्षिणा । सर्वदानानि पुण्यानि ब- तानि नियमानि च ॥ ३७ ॥ देवार्चन चाऽनशन सर्वाणि च तपासि च । स्वामिनः पादसेवाया. कटा नाऽईन्ति पोशीम् ॥ ३८॥ गर्भिणी चेद्यनारी तदा नियमतापरातिप्टेन प्रसन्न- १नि प्रार्थनां कुर्वन् इति शेष । तदतानि श्रमसूज्यपादवेदश्यामभगवर । २ श्री मरयमा महगीररा । ३ भम पुग्यपादवेदव्यायभगन ! ४ श्रामगइन ग्य पादपायनस्य ।

·अ.४ नारी-धर्म-वर्णनम् । (२७) वदना सहर्मनिरता शुचिः ॥ ३९ ॥ न बीभत्सं किञ्चिदीक्षेन्न रौद्रां शृणुयात् कथां । गुरुं वाऽत्युप्णमाहारं अजीर्ण न समाच- रेत् ॥ ४० ॥ गुर्विणी न तु कुर्वीत व्यायाममपतर्पणम् । मैं- थुनं च न सेवेत न कुर्यादतितर्पणम् ॥ ४१ ॥ नोचैत्रयान्न त- कुर्यायेन गम्भॊ विनश्यति । एतांस्तु नियमान् सर्वान् यत्ना- त्कुर्वीत गुर्विणी ॥ ४२ ॥ बालमऊ सुखं दध्यान्न चैनं तर्जयेत् कचित् । सहसा बोधयत्रैव नाऽयोग्यमुपवेशयेत् ॥ ४३ ॥ ना. कृप्य स्थापयेत्तोडे न क्षिप्रं शयने क्षिपेत् । रोदयेन कचित् कार्ये विविमावश्यकं विना ॥ ४४ ॥ तच्चित्तमनुवर्तेत तं सदै- वाऽनुमोदयेत् । निनोचस्थानतश्वाऽपि रक्षेद्वालं प्रयत्नतः॥४५॥ अभ्यडोहर्तनं स्रानं नेत्रयोरञ्जनं तथा । वसनं मृदु यत्तञ्च तथा मृहनुलेपनम् । जन्मप्रति पथ्यानि बालस्यैतानि सर्वदा॥४३॥ प्रस्थानाऽभिमुखे पत्यो नासन्मङ्गलभाषिणी । न वार्योऽसोनि- पेधोक्त्या न कार्य रोदनं तदा ॥ ४७ ॥ अकृत्त्वोदर्शनं नित्यं पत्यो देशान्तरे गते । बन्धुजीवनरक्षार्थ कर्म कुर्यादनिन्दितम् ॥ ४८ श्वश्रूश्वशुरयोः पार्श्वे निद्रा कार्या न चाऽन्यथा। प्रत्यहं पतिवार्ता च तयाउन्नेप्या प्रयत्नतः ॥ ४९ ॥ अप्रक्षालनमङ्गानां मलिनाम्बरधारणम् । तिलकाञ्जनहीनत्वं गन्धमाल्यविवर्जनम् ॥ ॥ ५० ॥ नखरोम्णामसंस्कारो दशनानाममार्जनम् । एवमादि विधातव्यं सत्या मोपितकान्तया ॥५१॥ स्त्रीणां शरीरसंस्कार समाजोत्सवदर्शनम् । हास्यं परगृहे यानं त्यजेत् प्रोषितभर्तृका!! ॥ ५२ ।। मृत भरि या नारी ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता । सा मृ- ता लभते स्वर्ग यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ ५३ ॥ अनुयाति न भ- तारं यदि देवात्कथं च न । तत्राऽपि शीलं संरक्ष्यं शीलभङ्गा- त्पतत्यधः॥५४॥ विधवाकवरीबन्धो भर्तृवन्धाय जायते। शि- 1 इति श्रीमआयुर्वेद ।

·२८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। रसो वपन कार्य तस्माविधक्या सदा ॥ ५५॥ एकाहारः सदा कार्यों न हितीयः कदा च न । पर्यशायिनी नारी विधरा पातयेत्पतिम् ।। ५६ ।। तस्माद्भशयनं कार्य पतिसौख्यसमीदया। नेवाङ्गोदर्तनं कार्य न ताम्बूलस्य भक्षणम् ॥ ५७ ॥ गन्धद्रव्यस्य संभोगो नैव कार्य्यस्तया कचित् । श्वेतवस्त्रं सदा धाय अन्यथा रौरवं बनेत् । इत्येवं नियमैयुक्ता विधवाऽपि पतिव्रता ।। ५८ ॥ उभी नरश्च नारी च कलौं देवि सुदुर्बलौ । कामजन्मवशात्स्या- तामक्षमाविन्द्रियग्रेहे ॥ ५९ ॥ अती नियोगः कल्याणि सर्वथा परिवर्जयेत् । नोढाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीयते क्वचित॥६०॥ अयं दिहि विद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः । पारतन्त्र्याद्धि ध- म्मस्य स्त्रियः सर्वर कर्मसु । सम्बन्धस्य च नित्यत्वात्पतिप- त्नीशरीरयोः ॥ ६१ ॥ स्यूले सूक्ष्मे शरीरेऽपि न स्त्री स्वातन्त्र्य- महति । न वा पत्या मृवे भूयो नरमन्यं समुद्रेत् ॥ ६२ ॥ वि- धवाया विवाहो हि शाखयुक्तिविहितः । धर्मनाशकरो यस्मात् हेयः स शुभमिच्छुभिः ॥६३ ॥ भी देवो गुरुर्भः धर्मती- बनानि च । तस्मात्सर्च परित्यज्य पतिमेकं समईयेत् ॥ १४ ॥ अनेन नारी वृत्तेन मनोवाग्देहसयुता । इहारयों कीर्तिमानोति पतिलोकं परन च ॥ ६५ ॥ यतो बीजाकुरोत्पत्ती तरूणां पुष्टि- वईने । कारणं केवरा भूमिर्नाऽन्यटस्तीह कारणम् ॥ ६६ ॥ अतो जगति नानास्ति मातगुरुतरो जनः । प्राधान्य प्रकृतेः 1 श्रीम पूज्यपादभगवतो वेदव्यामस्य । २ श्रीकामोनुतनम् । ३ श्रीमत्पु यादगज- विर्यस्य मनो। ४ “ग होवाच न या ओ पाय कामाय पति प्रियो भवत्या मनस्तु कामाय पति प्रियो मदते' इतेश्रुति । ५ स्त्रीस्वातत्र्यामावविज्ञानमिदे याव न स्यात्ताह सर्वा अपि स्त्रिया जन्मातरेऽपि पनि प्राप्तिमा न स्य " सपनी पया सुकृतेन गच्छना यज्ञस्य युक्ती घुविभूता मनाननी विजिहतामरतादिवि ज्योति परमातम " इति च श्रुति पतिसाहि येनैव म्वर्गमुपदिशति सुरम् । श्रीमापूज्यपादमहापयाज्ञवल्क्यम्य ।

·अ.५ धर्मविज्ञानवर्णनम् । सिहं सृष्टिकार्यप्रसारणे ॥ ६७ ॥ पातिव्रत्यमनुष्टाय मम त्वं सहम्मिणि । स्वर्ग वाऽपवर्ग च लभस्व वरवर्णिनि ॥ ६८ ॥ सुतान् संरक्ष सरसां जननीवृत्तिमाश्रिता ।गृहनीतिपरा शश्वत्स- म्पालय कुटुम्बकम् ॥ ६९॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां नारीधर्मवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः । पञ्चमोऽध्यायः। धर्मविज्ञानवर्णनम्। श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । सर्वजीवहितं धर्म सार्वभौमस्वरूप- कम् । अतरूपं वक्ष्यामि तव कल्याणकारणात् ॥ १॥ एत- हि परम तत्व सर्वज्ञानिसमाहृतम् । विलोपमधुना यातं घोर- कालप्रभावतः॥२॥ आचारमूला जातिः स्यादाचारःशास्त्रमूल- कः । वेदवाक्यं गास्त्रमूलं वेदः साधकमूलकः ॥३॥ क्रियामूलः साधकश्व क्रियाऽपि फलमूलिका । फलमूलं सुखं देवि सुख- मानन्दमूलकम् ॥ ४ ॥ आनन्दो ज्ञानमूलश्च ज्ञान त ज्ञेयमूल- कम् । तत्वमूलं ज्ञेयमात्रं तत्वं हि ब्रह्ममूलकम् ॥ ब्रह्मज्ञानं वै- क्यमूलमैक्यं स्यात्सर्वमूलकम् ॥५॥ ऐक्यं हि परमेशानभावा- ऽतीतं सुनिश्चितम् । भावाऽनीतमिदं सर्वप्रकाशभावौत्रकम् ॥६॥ एवमद्वैतभावोऽयमेकः सर्वोत्तमः प्रिये । साधनीयोऽवल- म्यश्च सर्बेः श्रेयोऽभिकातिभिः॥७॥ यो हि जानाति धर्मस्य 1 शिवसागत तस्य वचनद्वयम् । २ वैदिक्माधनसपना श्रीमहर्षिवर्या माधास्त एवं वेददष्टारः । ३ प्राकृतिकाप्राकृतिक्मेदात्सृचमानदश्चात्र मिनो विवश्चित । ४ सदाचागनुष्ठा- नमाम्य ब्रह्मसद्भावभावनपर्यन्नेषु सर्वकार्येष्वेव विज्ञानविदो विभु परमा मानमेकम्पमेव प्रत्य- श्रीर्षन्ति धर्मविज्ञानस्यैतदेव सर्वव्यापक स्वरूपम् । वचनचतुष्टयमिद श्रीराजराजेश्वग्तवस्त्रम्।

·श्रीश्रीमधुमूदनसंहिता । अ.५ .. रजस्तथा ॥ २७ ॥ सर्वहारेपु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्यादृद्धिं सत्वस्य धीमति ॥२८॥ लोभः प्रवृत्ति रारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ! रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध त- त्वविहरे ॥ २९ ॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तम्- स्येतानि जायन्ते विवृद्धे योगवल्लभे ॥ ३० ॥ न जीवोऽस्ति पृ. थिव्यां वा दिव्यलोकेषु वा पुनः । यः स्यात्प्रकृतिहीन एतैः ख्यातेलिभिर्गुण': ।। ३१॥ नियतं सङ्गरहितमरागपितः कृतम् । अफलप्रेप्मुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते ॥ ३२॥ यत्तु कामे- प्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदा- हृतम् ॥३३॥ अनुबन्ध क्षयं हिंसायनपेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादा- रभ्यते कर्म यत्तत्चामसमुन्यते ॥३४॥ मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्यु- साहसमन्वितः । सिहयसिहयोनिर्विकारः कर्ता सात्विक उच्य- ते॥३५॥ रागी कर्मफलपेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशो- कान्धितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ ३६ ॥ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शो नेप्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूनी च कची ता- मस उच्यते ।। ३७ ॥ अफलाकादिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इ- ज्यते । मनो यष्टव्यमेवेति समाधाय स सात्विकः ॥ ३८ ॥ फलं वा ह्यभिसन्धाय दम्भार्यमपि चैव यत् । इज्यते ज्ञानस- म्पन्ने तं यज्ञं विद्वि राजसम् ॥ ३९ ॥ विधिहीनमसृष्टान्न मन्त्र- हीनमदक्षिणम् । श्रदाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ ४० ॥ इत्यं दानस्य तपसो भेदाः कतिपये मताः । देवहिजगुरुप्राज्ञ 1 सृष्टिनिया धेषा प्रकृतिकारणा प्रतिपरिणामरूपा च । प्रकृलेस्सिगुणामस्वादअन्य मेव प्रकृतिगमाया सृष्टेगरि त्रिगुणामक भवतीयन ६. सन्देह वस्तुनस्तु स्थावरजगमा- स्मका यावत एवं मृष्टिपदाथी सवादित्रिगुणपरिणामापीना लायन्ते, ततश्च त्रिगणभेदेन धर्मविभागोषि निधन भवितुमईति । २ कोपासनाज्ञानमिति नितयमपि ब्यापकरूपेण "म"शब्दवाच्यमभिप्रेतम् ।३ अत्र यज्ञशब्देन यागविशेषा नित्यनैमित्तिककाम्यरूपा गृपा वैतानकायोच्यते।

·म.५ धमविज्ञानवर्णनम् । (३३) पूजनं शौचमाजवम् । ब्रह्मचर्यमहिमा च शारीरं तप उच्यते ॥ ४१ ॥ अनुदेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितञ्च यत् । स्वाध्याया- म्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ ४२॥ मनःप्रसादः सौम्पत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥४३॥ श्रद्वया परया वप्त तपस्तत्रिविधं नरैः । अफलाकातिभिर्युक्तः सात्विक परिचक्षते ॥ ४४ ॥ सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भने चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ ४५ ॥ भू- दमाहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ वा तचामसमुदाहृतम् ॥ ४६ ॥ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुप- कारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम् ॥४७॥ यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्ट तदानं राजसं स्मृतम् ॥ ४८ ॥ अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ४२ ॥ यज्ञो दानं तपश्चैव न त्याज्यं कार्य्यमेव तत् । यदेतानि समस्तानि पाव- नानि मनीपिणाम् ॥५०॥ एतान्यपि त कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्चव्यानीति मे देवि निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ५१॥ अकामस्य क्रिया का चिदृश्यते नेह कहिचित् । यगुहा कुरुते किश्चित् तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ ५२ ॥ तेषु सम्यग्ववर्तमानो १ "नया देय अश्रद्धयाऽदेय दिया देय भिया देय सविदा देयम् इात " च श्रुति । २ तत्र तावत्रिगुणभेदेनैव दानधर्मस्य वैविध्यमक्तम यथा हि ज्ञानोपासनाकर्मभेदेन साघ• नधर्मस्य प्रविश्य प्रकोप्यते, तथा दानधर्मस्यापि वेदविदत्रिधा विभागमाचक्षते एव चार्थ- दान (विषयभोगसम्बर्ध यम् ), विद्यादान, अभयदान नाम-दीक्षादान चौते त्रिधा भवति दानधर्म । ३ निष्कामतैव जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । जीवे हि पूर्णतया निष्कामे सवृत्ते तस्य तन्यापर्तव्यसदसामुम्बर खरबर्गनरकादिभिन्दै सह निवर्तते सम्बध, स हि धृतशरी रोऽपि मुक्त सपद्यते । यद्यदेव कर्म जीव मुक्त समाचरति सर्वमेव तप्रकृतिस्वभावक्रिय. मानमिव भवति । अतश्च सरधनम्पाकामप्रपचादतीत सेंराज्ने कामन परिचालित एवं स कामी सदैव कर्मभि सेलिप्यते जीव । कर्मदधनागतेन च जीवेन यदेव कर्म समा- चर्यते निखिलमेव तत्तस्यकामनापरिस्फुरितमेव ज्ञातन्यम् । इत उत्तर श्रीम पूज्यपादरा- जर्पिवर्यस्य श्रीमनो पवचनानि ।

·श्रीश्रीमधुमूदनसहिता । गच्छत्यमरलोकताम् । यथासकल्पिताश्चह सर्लान् कामान्त्सम- श्नुते ॥ ५३ ॥ वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तहिदाम् । आचारश्चैव साधनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ ५४॥ यः कश्चित् कस्यचित् धर्मों मनुना परिकीर्चितः । सर्वः सोऽभिहितो वेरे सर्वशास्त्रमयो हि सः ॥ ५५ ॥ वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विध प्राहुः साक्षा मस्य लक्षणम् ॥ ५६ ॥ परमार्थप्वसताना धर्मज्ञान विधीयते । धर्म जिज्ञासमानाना प्रमाण परम श्रुतिः ॥ ५७ ॥ देव्युवाच । श्रुत वत्कृपया नाय दयामय मयाऽधुना । अपूर्व धर्मविज्ञानं परम सार्वलोकिरम् ॥ ५८ ॥ कः स्यात्पुरुषकारो मेऽनुष्टेयः कश्च वाऽन्यथा । एव विचारमापन्ना बुद्धिर्मोहयतीव माम् । तटेक वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥५९।। श्रीश्रीमधुसू- दन उवाच । अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः । ज्ञायते ज्ञानसयोगाततो ज्ञानीति कीत्यते ॥६०॥ साधकाना मनः सत्वप्रधान हितकारकम् । तद्द्वारैव सुविज्ञान लभते सा- धका जनाः ॥ ६१ ॥ मनो महान् मतिम्रह्मा अन्त करणमेव च । प्रज्ञा सरिन् चित्तिर्मेधा पूर्बुद्धिस्मृतिचञ्चलाः । पर्याय- वाचकाः शब्दा मनसः परिकीर्तिताः ॥६२॥ स्थूल समोऽपि देहो वे कार्यकारणरूपतः । एक एव तु विज्ञेयो मन. केन्द्रमिव १ ए धमस्य पक्षण भेदाश्च विज्ञानसहिता उता इदानी नस्य धर्मस्य निशयो वदविदा स्मृदिशागधारादिभि कार्य इति च स्मृयाऽऽह वेद इत्यादि यथा भय यति त वर्मवि चिकत्सा वा वृत्तविचिति सा वा सात् । ये यत्र प्रणा सम्मर्शिन युक्ता मायुक्ता ब ला धर्मकमा स्यु यथा ते तर वर्तेग्न् तथा तत्र पर्नेमा इति इति । २ कोंमें विगयो वाक्यय यंत्र नाप्रामाण्य सटिग्यते । यथा विरुद्धता च स्यात्तथा कल्प्यते तयो 'प्रमपविचारश्चास्य शसस्य परिशिष्टाभ्याये द्रष्टव्य । ३ धर्मस्पचात् || यथा श्रमदगीताया। मापो हि प्रतिष्ठाहममृतस्यान्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्म म्म मुम्बम्यकातिकम्य व - ·'म.५ धर्मविज्ञानवर्णनम् । (३५) स्थितम् ॥ ६३ ॥ मनो बुदिरहवारश्चित्तं करणमान्तरम् । सं- शयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया अमी ॥ ६४॥ अतीतानु- स्मृतिर्मेधा तत्कालग्राहिणी मतिः । शुभाशुभविचारज्ञा बुद्धि- धीरैरुदाहृता ॥ ६५ ॥ सत्वादिगुणभेदेन बुद्देवेविध्यमीरितम् । गीतायां वासुदेवेनाऽर्जुनायपरिपृच्छते ।। ६६ ।। अधर्म धर्म- मिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा देवि तामसी ॥ ६७ ॥ यया धर्ममधम्म च कार्यश्चाकार्य्यमेव च । न यथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा देवि राजप्सी. ॥ ६८ ॥ प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च का कार्य भयाभये । बन्वं मोक्षश्च या वेचि बुद्धिः सा देवि सात्विकी ॥ ६९ ॥ उत्तमाऽवमभेदेन त- द्राज्यं द्विविधं मतम् । योगानुशासनं प्रज्ञा शब्दो बुद्धिः प्रकी- र्तितः । अन्वहिः प्रकाशाय विज्ञानज्ञानहतकम् ॥ ७० ॥ बु- दया यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचा- रिपया प्रज्ञा सा वै परोच्यते ॥ ७१ ॥ एवमाश्रित्य चोत्कृष्टाम् सात्विकी बुद्धिमेव च । लप्स्यसे परमां प्रज्ञामभ्रान्ताऽमुत्रलाभ- दाम् ॥७२॥ लब्ध्वा चैतां परां प्रज्ञा ज्ञास्यसे देवि माचिरम् । धर्मस्य परमं तत्वं यथा सर्वजनीनताम् ॥७३ ॥ अत एव स्थि- रलक्ष्या स्थिरध्याना भवानघे । धारणाममित्याहुधर्मो धास्यते प्रजाः । यत्स्याद्वारणसंयुक्कं स धर्मइति निश्चयः ॥ ७४ ॥ध- १ वयनमिद श्रीज्ञानभाष्यतत्रत्य । भनुशासनन्द्विविधा , शब्दानुशासन योगानुशास- नवेति । मुनिस्त्रिकालदर्शी श्रीभगवान् पतमलि विधमेवानुशासनं म्याचकार । बहिर्जगत्म- |म्बन्धिनी विचारशक्तिर्ज्ञाननाम्ना विज्ञाननाम्ना, घान्तर्जगत्सम्बधिनी विचारशक्तिः सकाथ्यते । बहिर्जगदाधिपत्यम्मनुभ्यस्य बुद्धिबलायत्तम् । अन्तर्जगदाधिपत्यन्नु केवलेन योगानुशासनप्र- ज्ञावलम्बनेन कर्तुं शक्यते । अत एव महर्षिभिः पूर्णज्ञानसम्पन्नानां शुद्धधियों पझे योगानु- शामनरूपो विज्ञानाधिकार एव ससाररतानान्तु रजप्रधानाना पझे शब्दानुशासनरूप शन्दा- धिकार एवानुज्ञात. तामसिकानान्तु अज्ञानान्धजीवानां पझे राजाऽनुशासनमपि विधेयतया विवक्षितम् । तच्च शब्दानुशासनान्तर्गतमपि समधिकस्यूल तरविषयकमिति वक्तव्यमेव । २ वचनमिद श्रीकापिलतत्रस्यम् । ३ पूज्यपादश्रीभगवतो वेदव्यासस्य श्रीमहाभारते ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। M र्म यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुधर्म तत् । अविरोधी त यो धर्मः स धर्मस्तत्वविहरे ॥ ७५॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां धर्मविज्ञानवर्णन नाम पचमोऽध्याय षष्ठोऽध्यायः। श्री गुरुमाहात्म्य-वर्णनम् । श्रुत्वा सुधोपमं वाक्यं मुनिश्रेष्ठस्य धीमतः। पुनः प्राह महा- भागा सभामध्ये यशस्विनी ॥ १॥ देव्युवाच ॥ जितेन्द्रिय मु- निश्रेष्ठ सर्वभूतहिते रत । नमस्ते सद्गुणाधार ! तत्वज्ञानं प्रदे- हि मे ॥२॥केन मार्गण विचरन् देही ब्रह्ममयो भवेत् । विज्ञापय कृपा कृत्वा नमामि चरणौ तव ॥ ३ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । "गु" शब्दस्स्वन्धवारः स्याद् "रु" शब्दस्तनिरोधकः। अ. न्धकारनिरोधित्वादुरित्यभिधीयते ॥४॥ गुकारः प्रथमो वर्णी मायादिगुणभासकः । रुकारो द्वितीयो ब्रह्म मायानान्तिविमोच- वः॥५॥ गकारः सिद्विदः प्रोक्तो रेफः पापस्य दाहकः । उ. १ अविद्या प्रकाराऽऽप्त खतु जीवो भगकृपया ज्ञानचैतन्यस्याधिकारी सम्भूय क्रमश एव सोमति विदयाति । तदात्मशानजीवोत्तपविधायक भगवदिच्छायव सभवति । स एवं भगवान् जीवाना ज्ञानदाता जगतापुर । यम्मादेव च भगाश्चिदिलामरूपात जीवसरीरा | तस्यैव श्रीभगरनो शानप्रभा बहियक्तिमवाप्य मप्रकाशने तेनैव हि शगरेण शरीरवान् भव ति श्रीगुरुदेव । कार्यकारणसम्बधविघारेण परमामा जगगुरु श्रीभगवान् जीवानां यथा शानोपदेशको गरे गुरुदेवय तथैव अशानो ज्ञानविस्तारे भवति तुल्यसमधाने भाचार्यदेवो भव' " भाषाय मा विजानीयात् ' इत्यादिश्रुति स्मृतिश्र ।

·गुरुमाहात्म्य चर्णनम् । कारः शम्भुरित्युक्तखितयात्मा गुरुः स्मृतः ॥ ६॥ यादृगस्तीह सम्बन्धो ब्रह्माण्डस्य वरेण वै । तथा क्रियाख्ययोगस्य सम्बन्धी गुरुणा सह ॥७॥ दीक्षाविधावीश्वरो वै कारणस्थलमुच्यते । गुरुः कार्यस्थलं चातो गुरुर्ब्रह्म अंगीयते ॥८॥ स गुरुयः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । उपनीय दवेदमाचार्यः स उदाहृतः ॥९॥ 'आचार्यगुरुशव्दी हो सदा पर्यायवाचको । कश्चिदर्थगतो भेदो भवत्येवं तयोः कचित् ।। १० । औपपत्तिकमंशन्तु धर्मशास्त्रस्य पण्डितः । व्याचष्टे धर्ममिच्छूनां स आचार्यः प्रकीर्तितः॥ ११॥ सर्वदर्शी तु यः साधुमक्षूणां हिताय वै । व्याख्याय धर्मशाखां- ची क्रियासिन्दिप्रबोधकम् ॥ १२॥ उपासनाविधेः सम्यगीश्वरस्य परात्मनः । भेदान् प्रशास्ति धर्मज्ञः स गुरुः समुदाहृतः॥१३॥ सप्तानां ज्ञानभूमीनां शास्त्रोक्तानां विशेषतः। प्रभेदान् यो विजा- नाति निगमस्यागमस्य च ॥१४॥ज्ञानस्य चाधिकाराँस्त्रीन भा- वतात्पर्यलक्ष्यतः । तन्त्रेषु च पुराणेपु भाषायास्त्रिविधी सृति ॥१५॥ सम्यग्भेदैर्विजानाति भाषातत्वविशारदः । निपुणो लो- कशिक्षायां श्रेष्ठाचार्यः स उच्यते ॥१६॥ पञ्चतत्वविभेदज्ञः १ श्रीगुरुगतिायाम् १२ श्रीगुरुमाहात्म्यविज्ञानम् । ३ श्रीमत्पूज्य गदमहर्षियाज्ञवल्क्यम्य । | ४ सन शानभूमयो हि सप्तसु दर्शनशास्त्रेषु प्रसिद्धा । एतेषा विवरणविशेषो योगभेदाण्याये राजयोगप्रकरणस्य टिप्पण्या द्रष्टन्य. १५ ज्ञानाधिकारस्य विध्य यया,- “माधिभौतिक - | आधिदैविश - आध्यात्मिकश्चेति । " या श्रीमद्भगवद्गीताटमाध्याये सष्टिविज्ञानवर्णनप्र- स्तावे स्वभावस्याध्यामतमीश्वरस्याधिदेवत्व तथा क्षरस्याधिभौतिकरवमुक्तमेव सर्वत्र निग- मागमेषु प्रस्तुतप्रस्तावेयु वारयलक्ष्यन्यायतापर्यरूपवृत्तिचतुष्टयामरुपशन्दर्भाादिविविच्य स- शयाँछेतुं समर्थइतिमाव. १ ६ परकीयलौकिक्समाधिसम्बन्धीयमेदात् भाषायात्रैविध्यन्द्रष्टव्य- म् । समाधिप्रज्ञाद्वारायमर्थ वर्णयितु या भाषांगीक्रियते सा समाधिभाषा; यथा श्रीमद्भगवतो गीतामापा | सौविकरूपेण वर्णनं मगवद्भाव धर्मादिजिज्ञासा वा यया वय॑ते सा लौकिकी; यमा श्रीश्रीरासपचाध्यायो । परकृतिपुरात्परूपार्थवादात्मझोपाख्यानादिना धर्मादितत्ववर्गनाय या भाषा तनपुरागादिषु दृश्यते सा परकीयभाषा; यथा सतीधर्मतस्वनिर्णयाय सत्यवान्साविशुपा- ख्यानम् । एतद्विस्तरस्तु श्रीभारद्वाजराणसहितायां दष्टन्य. । ७ पंचतताना भेदानुसारतो वैणवशाक्तादय:पंचविधीपासका: प्रसिद्धाः। सगुणोपासनाध्याय प्रकृतार्यस्य विस्तरो द्रष्टव्या ·श्रीश्रीमधुमूदनसहिता। पञ्चभेदा विशेषतः । सगुणोपासना यस्तु सम्यग जानाति कोवि. दः ॥१७॥ चतुष्टयेन भेदेन ब्रह्मणः समुपासनाम् । गम्भीरापी विजानीते बुधो निर्मलमानसः ॥ १८ ॥ सर्वकार्येषु निपुणो जीवन्मुक्तखितापहत् । करोति जीवकल्याणं गुरुः श्रेष्ठःस कथ्यते ॥ १९ ॥ सर्वशास्त्रपरो दक्षः सर्वशाखावित्सदा । मुवचाः सु- न्दरः स्वगः कुलीनः शुभदर्शनः ॥२०॥ जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्राह्मणः शान्तमानसः। पितृमावृहिते युक्तः सर्वकर्मपरायणः॥ आश्रमी देशवासी च गुरुरेवं विधीयते ॥२१॥ गुरुर्ब्रह्म स्वयं सा- क्षात्सेव्यो वन्यो मुमुक्षुभिः । नोहेजनीय एवायं कृतज्ञेन विवे- किना ॥ २२ ॥ यावदायुस्त्रयो वन्द्या वेदान्तो गुरुरीश्वरः । म- नसा कर्मणा वाचा श्रुतेरेप निश्चयः ॥ २३ ॥ भावाऽतिं स. दाकुर्य्यात्रियाऽद्वैतं न कहिचित् । अहेतं त्रिषु लोकेषु नातं गुरणो सह ॥ २४ ॥ अखडमडलाकार व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पद दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ २५ ॥ अज्ञानतिमि- रान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाक्या। चक्षुरुन्मीलित येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ २६ ॥ अनेकजन्मसम्प्राप्तकर्मबन्धविदाहिने । आ- स्मज्ञानप्रदानेन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ २७॥ निष्फला हि वि- ना दीक्षा जपपूजादिकाः त्रियाः । अतो दीक्षा प्रथमतः स्वी- कार्या सततं बुधैः ॥२८॥ दिव्यं ज्ञान यतो दद्यारकुर्यात्पापस्य सक्षयम् । तस्माद्दीक्षेति सा प्रोक्ता मुनिभिस्तन्नवेदिभिः ॥२९॥ १मत्रलपराजभेदाश्चतुर्विधा यागा यागभेदाध्याये योगचतुष्टयभ्य लक्षणादि द्रष्टव्यम्। २ यद्यपि गुरुदेवो जगगुरो श्राभगवत प्रनिनिधिस्वरूपत्वेन साभादिष्टदेव इव माननीय स्तथापि गुरुदीक्षाग्रहणा प्राक् शिष्येण म्बीकर्तव्यगुरुनिहगुणादयोऽवश्यमेव विचाराया। मनुष्या. विमृश्यकारिभिर्मवितव्यमिति श्रीभगवता तेषु पुरुषार्थविषयक वतन्यभार सम पिन रावत एव दीक्षाग्रहणापागवश्यमेव दाभाप्रार्थिमि सदसद्विचार' कर्तन्य ।तशा- स्रेषु महरूममुचिता गुणसमूहा ययोनिखिता सम्यगेव वर्गिना । अत एव " भाषायाधी नो भवान्यताधर्माचरणम् ।" इति श्रुति । ३ गुरुग्नेयादिश्नत्रय श्रीमपूयादश- पराचर्यभगवत १४ श्रीगुरुगीतायाम् ।।

·गुरुमाहात्म्य-वर्णनम् । दीक्षामूलं जपः सर्वो दीक्षामूलं परं तपः दीक्षामाश्रित्य निवसे- चत्र कुत्राश्रमे वसेन् ॥ ३०॥ अदीक्षिता ये कुर्वन्ति जपपूजा- दिकाः क्रियाः। न फलन्ति प्रियास्तेषां शिलायामुप्तबीजवत् ॥३१॥ देवि दीक्षाविहानस्य न सिदिन च सद्गतिः। तस्मात्सर्व- प्रयत्नेन गुरुणा दीक्षितो भवेत् ॥३२॥ अदीक्षिते हि मरणे रौरवं नरकं व्रजेत् । अदीक्षितस्य मरणे पिशाचत्वं न मुंश्चति । तस्मा- दीक्षा प्रयत्नेन गृहीत गुरुणा जनः ॥३३॥ देव्युवाच । मोक्षगर्भ क्रियायोग भक्तिज्ञानस्य कारणम् । योगतत्वञ्च योगेश भुक्तिमु- तिविधायकम् ॥ ३४॥इदानीं श्रोतामिच्छामि संसारार्णवतारणम् । तत्वतो ब्रूहि मे नाथ कृपां कुरु मयि प्रभो॥ ३५ ॥ श्रीश्रीमधु- सूदन उवाच ॥ सत्यं के चित्प्रशंसन्ति तपः शोचं तथापरे । क्षमा के चित्प्रशंसन्ति तथैव शममार्जवम् ॥ ३६॥ के चिदानं प्रशं- सन्ति पितृकर्म तथापरे । के चित्कर्म प्रशंसन्ति के चिढेरा- ग्यमुत्तमम् ॥ ३७॥ के चिन्हस्थकम्माणि प्रशंसन्ति विचक्षणाः । अमिहोत्रादिकं कर्म तथा के चित्परं विदुः ॥ ३८ ॥ अहिंसा हि प्रशंसन्ति के पित्तीर्थानुसेवनम् । एवं बहुनुपायाँस्तु प्रवदन्ति विमुक्तये ॥ ३९॥ संसारोत्तरणे युक्तियोगशब्देन कथ्यते । ऐक्यं जीवात्मनोगहुर्योग योगविशारदाः ॥ ४० ॥ आ. लोक्य सर्वशाखाणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेक सुनि- प्पन योगशाखपतं तथा ॥४१॥ यस्मिन् याति सर्वमिदं जातं १ विना सदुपदेशानास्ति कश्चिद्धपायो जीवानां स्वोत्कर्षसम्पादनस्य । अविद्याय हुले हि जगति स्वत एवावश्यभाग्यविद्याप्राधान्यम् । विनोपदेशेन भगवज्योति स्वरूपेण न कदापि जीव समर्थ स्वोन्नति सम्पादयितुम् । यदि हि पितरी बन्धयो वा शिशोबोधोदयकाले श. दाघुपदेशद्वारेण न तस्य ज्ञानोबाने विदधति तदा मनुष्यस्वमावसुलभ रोक्सामान्यमपि ज्ञानव तस्य शिशे सजायते इति सर्वजनविदितम् । पितरौ शास्त्राध्यापकाश्च शिक्षागुरुप- दवाच्या भवन्ति, क्रियायोगोपदेशश्वास्यात्मिकज्ञानाग्मतिहेतु शगुरुनानाभिधीयते । बिना हि दीक्षाग्रहण सर्वमेव साधनमसाधनमिव भवति । अतएव " भाचार्यवान् पुरुषो। योद" । इति श्रुति । २ श्रीराजराजेश्वरतप्रस्थमिदं सर्व वर्णनम् ।। श्रीशिवसहितायाम् ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता । यस्मिन्निद जगत् । तस्मात्य साधनं कार्य किमन्यच्छाखभाषि- तम् ॥४२॥ योगशास्त्रमिदं गोप्यमस्माभिः परिभाषितम् । सद्भताय प्रदातव्यं भुवनेऽस्मिन्महात्मने ॥ ४३॥ योगॉस्त्रीन्स- प्रवक्ष्यामि मृणा श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिम नो- पापोऽन्योऽस्ति कुन चित् ॥ ४४ ॥ ज्ञाने कर्मणि वा यस्य स्व- तो धीः प्रीतिमायहेत् । तदनुष्टानतस्तस्य मान्मुक्तिन संशयः ॥ ४५ ॥ परंतूमययोरेव जीवातुर्भक्तिरुत्तमा । तस्मात्सा सर्वदा सर्वेरेनष्ठया मुमुक्षुभिः ॥ ४६ ॥ तस्माद्गुरुं प्रपयेत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शायदे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ ४ ॥ तर भागवतान्धमाञ्चिक्षेदुर्वात्मदेवतः । अमाययानुवृत्त्या यै- स्तुप्येदात्मात्मदो हरिः ॥ ४८ ॥ सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुपु । दया मैनी प्रश्रयं च मौन स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्म- चर्पमहिंसा च समत्वं इन्डसंज्ञयोः॥ ४९ ॥ सर्ववात्मेश्वराचीक्षा कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसन संतोष येन केन चित् १ मेदाना सागानो कर्मोपासनाज्ञानगवमिति सर्वसमत तदनुसारणाधिकारय विध्य ममने वेदेष्टमिपि मु नेमिस्त्रिरूपाणि शास्त्राणि प्रगीतानि ततोऽपि श्रीमत्पूज्यपादभगवान् कृष्णद्वैपायन स्फुरतरमिदमेव तापय पुरागरितिहासेन चाविश्वकार तत्र प्राचर्येण वर्मयोग- विधायक श्रीमन्महाभारतम् प्रणयतिस्म तयोपासनाना ( यो यचाटु स पत्र सत्ते नारिणा प्रतीकारवनश्रद्धावैचित्र्यमवरध्याथवादिषु ताप्यमवमृग्य शिबलिंगकदपुराणादिष आशंकरनामपरप्रसस्तथा विपसम स्यपुराणादिषु श्रीरिनामपग्रह्मणस्लया श्रीदे- | वीमागवतमाडेयकालिकापुगणादिषु श्राश नामापरब्रह्मणस्तया श्रीगणेशमवैवर्तगणेश खडपुगणादिष श्रीगणेशनामकपनमगस्तथादिसपुगणादिषुश्रीसवितनामपरनमणो माहा म्यातिशयवर्णनादिना प्रकृतोपासनाया. पचविधता प्राधान्येन प्रकटीचकार । श्रीमायून्य पाद भगवाल्मीकिरपि महारामायणे योगवामिष्ठे ज्ञानमेव सागोग प्राधान्येन वर्षयतिस्मा एव सापि स महासघ सपामधिारिणां परमकल्याणमिद्धयर्थमधिकारभेद ज्ञात्वा प्रमा गजातमनादिपरपराप्राप्तमेव महिः प्रकटीयकारेनि रहस्य विज्ञाय मात्सर्यमुत्सार्य साम्य भजत सुधिय । २ अनएर " र प्रधानमनाक्ष ह क्षामनाशिने देव एक एका वशी मभनान्तरामा एक रूपम्बहया य करोति । तमामस्थ येऽनुपश्यति धी गस्ते मव शाश्वत नेतोपाम् ' ॥ इत्यादि अनि ! . " ·७ सगुणोपासनावर्णनम् । (४५) ॥५०॥ श्रद्धा भागवते शाखेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवा- कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ ५१ ॥ श्रवर्ण कीर्तनं ध्यान हरेग्दुतकर्मणः । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थे ऽखिलचेष्टितम् ॥५२॥ इष्ट दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम् ॥ दारान्सुतान्गृहा- न्माणान्यत्परस्मै निवेदनम् ॥ ५३ ॥ एवं कृष्णात्मनाथेषु मनु- प्येषु च सौहृदम् । परिचर्या चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु।।५४॥ परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः । मियो रतिर्मियस्तुष्टिनिवृ- तिर्मिय आत्मनः ॥ ५५ ॥ स्मरनः स्मारयन्तश्च मियोऽधोपहरं हरिम् । भक्त्या संजातया भक्त्या विभ्रत्युत्पुलकां तनुम्॥५६॥ कचिट्ठदन्त्यच्युतचिन्तया कचिद्वसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य लो- किकाः । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूणी पर- मेत्य निर्वृताः ॥ ५७ ॥ इति भागवतान्धर्माछिसन्भक्त्या तदु- त्यया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥५८॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां गुरुमाहात्म्यवर्णन नाम पष्ठोऽध्याय । सप्तमोऽध्यायः। सगुणोपासनावर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । लोकेऽस्मिन्दिविधा निष्ठा शुभा प्रो- क्ता मयान । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥१॥ क्रियाया ज्ञानतो भेदायोगशास्त्रं द्विधा मतम् । अधुना १ श्रीमराज्यपादभगवान् वेदव्यासप्रणीतश्रीमद्भागवते । अतएव "सा परानुरक्तिरीश्वरे" इति श्रीमयूज्यपादमहाशाहित्यभक्तिदर्शने । २ श्रीभगवद्वाक्य गीतायाम् ।

·(१२) श्रीनीमधुसूदनसंहिता। कपयिन्यामि क्रियायोगे सुटुर्लभम् ॥२॥ वेदानामागमानाच तन्त्राणाश्च विशेषतः । सारमुद्धृत्य कल्याणि तवाग्रे कय्यते मया ॥ ३ ॥ कृते विश्चहिते देवि विश्वेशः तत्वविदरे । प्रीतो भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम् ॥ ४ ॥ स एक एव सद्रूपः सत्योऽदेतः परात्परः । स्वप्रकाशः सदा पूर्णः सच्चिदानन्दल- क्षणः ॥५॥ निर्विकारो निराधारो निर्विशेषो निराकुलः । गु- णातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदृग्विभुः ॥६॥ गूढः सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी सनातनः । सर्बेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रिय- विवर्जितः ॥७ ॥ लोकातीतो लोकहेतरवाङ्मनसगोचरः। स वत्ति विश्व सर्वजस्तं न जानाति कश्चन ॥८॥ तद्धीनं जगत्सव त्रैलोक्य सचराचरम् । तदालम्बनतस्तिष्ठेदवितळमिदं जगत् ॥९॥ तत्सत्यतामुपाश्रित्य सहगाति पृथक् पृथक् । तेनैव हेतु- भूतेन सा जाता वयं शुभे ॥ १० ॥ कारणं सर्वभूतानां स एकः परमेश्वरः । लोकाना सृष्टिकरणास्रष्टा ब्रह्मेति गीयते ॥ ११॥ विष्णुः पालयिता शम्भुः संहर्ता च तदिच्छया ।इ- न्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तद्दशवर्तिनः ॥ १२॥ स्वे स्वेऽधि- कारे निरतास्ते शासति तदाज्ञया ॥ १३ ॥ तेनान्तर्यामिरूपेण तत्तविषययोजिताः । स्वस्वकर्मा प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः कदा. चन ॥ १४॥ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सति न संति यदुपेक्षया ॥ १५॥ यद्भयादाति वा- तोऽपि सूर्यस्तपति यद्भयात् । वर्षन्ति तोयदाः काले पुप्प्यन्ति तरखो बने ॥ १६ ॥ कालं कालयते काले मृत्योर्मृत्युर्भियो भ- मनुष्याणा स्वभावमिदमस्ति वृत्तिद्वयम् । एका सु वृत्तिस्ता कर्मपक्षगतिनी, ज्ञानपक्षपानिनीघापरा भाति । ज्ञानपक्षपतिन खल साधका कर्मजात सर्व गांगमयभि चिन्त्य मानमेव लक्ष्मीकुर्वन्ति, कर्मपक्षपातिनस्तु कमर मुल्यलक्ष्यतया समतष्ठन्ति । २ अम्मिन्नप्याये खलु सगुणपचदेवमयमगुगब्रह्मोपासन प्रकार नग्नापराणवायम्नपा महानिर्वाणादितश्वनै संरचने।

·सगुणोपासनावर्णनम् । (४३) यम् । वेदान्तवेयो भगवान्यत्तच्छब्दोपलक्षितः ॥१७॥ सर्वे देवाश्च देव्यश्च तन्मया कुलवन्दिते । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥ १८ ॥ तस्मिंस्तष्टे जानुष्टं प्रीणिते प्रीणितं ज- गत् । तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत् ॥ १९॥ तरोर्मू- लाभिषेकेण यथा तगुजपल्लवाः । तृग्यन्ति तदनुष्ठानाचथा स- बैऽमरादयः ॥२०॥ तस्यैवोपासनां देवि क्रियायोग विदुर्बुधाः। अहया विधिवत्सम्यक् सावधानः समाचरेत् ॥२१॥ उपासना च योगश्च साधनञ्चेति च त्रयम् । क्रियायोगपरं सर्व सदा प- यीयवाचकम् ।। २२ । उपासनाया योगस्य न भेदो विद्यते क- चित् । योगोपासनयोर्भेदं मृषा जल्पति मंदधीः ॥ २३ ॥ साकारा च निराकारा विथैवोपासना स्मृता । ज्ञानस्य हिविधी भेदी प्रवर्तकनिवर्तको ॥ २४॥ निराकारात्समुत्पन्न साकारं स- कलं जगत् । तत्साकारं समाश्रित्य ध्याने भवति तन्मयम्॥२५॥ तत्वाद्रह्माण्डमुत्पन्न तत्वेन परिवर्तते । तलेन लीयते देवि त. त्वाद्ब्रह्माण्डनिर्णयः ॥ २६ ॥ शिवः सूर्यो गणेशश्च विष्णुः श- तिर्यथाक्रमम् । सगुणोपासनायाश्च देवताः पञ्च कीर्तिताः २७ उपासनानां पञ्चानां पञ्चतत्वविवेकतः । निर्णयो मुनिभिः पूर्व १ सगुणोपासनया जीव सालोक्यादिका प्राकृतिकी मुक्ति से भते, निर्गुणत्रयोपासनया तु मुक्तिमप्राकृतिकी सप्राप्य तार्थो भवति । अतएव सगुणोपासना प्रवृत्तिकारिणी, ब्रह्मो पासना तु निवृत्तिकारिणी भातीत्युक्तम् । निष्कामा येऽधिकारिणस्तैर्यदि सगुणाप्टपासना | क्रियने चेद्भवत्येव सा निवृत्तिकारिणीत्यपि ज्ञेयम । ३ अतएव “ यामिषु गिरिशन्त हस्ते बिभञ्यस्त । शिवा गिरित्र ता कुरु मा हिंमी पुरुष जगत् ॥ तस्मा पर नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्रित् । वृक्ष व स्तन्धो दिवि तिष्ठन्येकरतेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ उपासनानि सगुणवनविषयमानसन्यापाराणि "इयादि श्रुति । ३ शिवसारतनम् । ४ परिदृश्यमानमिद विश्व पचभूतेभ्य एवं समुत्पनम् । अतएव कस्य चिदाप त वानामेकतमस्य प्राधान्यात् साधकानामन्त वरणमाकाशादिपचन वान्यतमप्रया- नम्भवति । एतदेव खल वैज्ञानिकसन्यावमवलोक्य महर्पयो विश्वमान्याः सूर्यादिपवदेवताधि- | ठितपचोपासनाविधिमनुजज्ञिरे । अतएव कापिलतो " भाकाशस्थाधिपो विष्णुग्नीना च महेनरी । वायो सूर्य भितेशो जीवनस्य गणाधिप " इति । "te ! " ·(४४) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। कृतः सूक्ष्मार्षदर्शिभिः ॥ २८ ॥ वेदमामाण्यतश्चैव तया युति- विचारतः । सिहः स सर्वथा देवि सर्वकल्याणकारकः ॥२९॥ विरोधो दृश्यते योऽसौ सम्प्रदायवतामिह ! अज्ञानजोऽयं देखें दुर्गनात्र संशयः ॥ ३० ॥ त्यक्त्वा वितर्कशीलानां मतमज्ञान- हेतुकम् । सगुणोपासनाभेदमात्मज्ञानाय दमि ते ॥ ३१॥ उ- यत्कोरिदिवाकराभमनिशं शंसं गदां पंकजम् पत्र विभ्रतमि- न्दिरावसुमतीसंशोभि पायम् । कोटीराङ्गदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुभोद्दीप्त विश्वधरं सवससि लसत् श्रीवत्सचिन्हें भंजे ॥ ३२॥ प्रकृतेः पर एवान्यः स नरः पञ्चविंशकः। तस्ये- मानि च भूतानि तेन नारायणः स्मृतः ॥३३॥ भास्वद्रत्ना- दयमालिः स्फुरदधररुचारजितश्चारुकेशो भास्वान्यो दिव्यतेजाः करकमल्युतः स्वर्णवर्णः मभाभिः । विश्वाकाशावकाशे ग्रहग- णसहितो भाति यश्वोदयाद्री सानन्दप्रदाता हरिहरहृदयः पात मा विश्वचक्षुः ॥३४॥ सविता सर्वभूतानां सर्वान् भावान प्रमूयते । सवनात् पावनाच्चैव सविता तेन चोच्यते ॥३५॥ सिं- इस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्या चदर्भिर्भुजैः शंई चक्रधनु:- शराश्च दधती नेत्रिभिः शोभिता। आमुकाङ्गदहारकङ्कणरण- काञ्चीकणनूपुरा दुर्गा दुर्गविहारिणी भवतु नो रक्तोलसत्कु- पडला ॥३६ ॥ विपचिवाचको दुर्गश्चाकारो नाशवाचकः । तां ननाश पुरा तेन बुधैर्दुर्गा प्रकीर्तिता ॥ ३७ ।। उपदादित्यर्सका- शां पुस्तकातकरा स्मरेत् । कृष्णाजिनधरां बालों ध्यायेचार- कितेऽम्बरे ॥ ३८ ॥ श्यामवर्णा चतुर्बाहुं शहचालसत्कराम् । 'विष्णोर्नु क वीर्याणि प्रबोध" इति नन्गादिश्रुतय । २ "सूर्य मारमा जातस्ल एपश्च' इत्यादिश्रुति । अतएक 'तदवाग्निस्तदादित्यस्तक्षायुस्तदु चन्द्रमा । तदेव शुकन्नरस हा भार र प्रजापति ।" इति यमदीपसर्वमेधप्रारणे । ३ विपति- सितापा ।" तामनिवणी.""गी देवी शरणमह प्रपये." "हिरण्यवणी."" प्रणो देवी सरस्वती. "" गौरीमिमाय." इत्याद्या श्रुतय ।

·सगुणोपासनावर्णनम् । (१५) गदापद्मधरां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ३९ ॥ सायाह्ने वर- दां देवीं गायत्री संस्मरेवतः। शुक्लां शुक्लाम्बरधरां वृषासनक- ताश्रयाम् ॥ ४० ॥ त्रिनेत्रां वरदां पाशं शूलश्च नृकरोटिकाम् । सूर्यमण्डलमध्यस्थां ध्यायन् देवीं समन्यसेत् ॥ ४१ ॥ या देवी सर्वभूतेषु विद्यारूपेण संस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४२ ॥ सव्व स्थूलतर्नु गजेन्द्रवदनं ल. म्बोदरं सुन्दरम् प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थ- लम् । दन्ताघातविदारितारिधेिरैः सिन्दूरशोभाकरम् वन्दे शैलसुतासुतं गणपति सिद्दिप्रदं कम्मसु ॥ ४३ ॥ गुणत्रयस्ये- श्वरोऽतितत्वो व्यक्तः मुनिर्मलः गणानामीधरो यस्मात्तस्मा- गणेवरो मतः ॥ ४४ ॥ ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चा- रुचन्द्रावतंसम् रत्नाकल्पोज्ज्वलाई परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैव्याघ्रकृत्तिं वसानम् विधायं विश्ववीज निखिलभयहरं पञ्चवक्रं त्रिनेत्रम् ॥ ४५ ॥ ब्रह्मादीनां सुराणाञ्च मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । तेषां महत्वाद्देवोऽ- ये महादेवः प्रकीर्तितः ॥ ४६॥ महता पूजिता विश्वे मूलप्रकृ. तिरीश्वरी । तस्यादेवः पूजितश्च महादेवस्ततः स्मृतः॥ ४७ ॥ देवपञ्चकमित्याहुरेकं देवं सुधीवराः । एकमेव परं ब्रह्म परमा- रूपराभिधम् ॥ ४८ ॥ प्रकृतेश्चाविकारस्यानुकूलं प्रत्यगात्मनि । सर्वेषां साधकानां वे स्वस्वमज्ञाप्रकल्पितम् ॥४९॥ तदेव स- गुणं ब्रह्म पञ्चमूर्तिमयं कृतम् । पूज्यते ध्यायते चैव भक्तैर्भ- तिरसाद्वितः ॥ ५० ॥ सनातनस्य धर्मस्य सत्यस्यास्य स- नातनम् । सगुणोपासनाकृत्ये विज्ञानं परमाईतम् ॥५१॥ चि- १" गणानां त्वा गणपति हवामहे निपुतीद गणपते इत्याद्या श्रुतयः । ध्यरक यजामहे " यो भूतानामधिपती रदस्त तिचर" इत्याद्या श्रुतय । एक सदिप्रा बहुधा वदति. मपणे विप्रा क्वयो वचोमिरेक सत बहुधा कल्प " . " यति" इत्याद्या श्रुतय ।

·(४६) श्रीश्रीममूदनसंहिता। न्मयस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्याशरीरिणः । साधकानां हितार्थाय ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥ ५२ ॥ अरूपं रूपिणं कृत्वा क्रियायोग- रता नराः । ब्रह्मज्ञानामृतानन्दपराः सुकृतिनो नराः॥ ५३॥ अभेदो नामरूपाणां नामात्परतरं न हि । तस्मानिरन्तरं देवि नामसंस्मरणं चरेत् ॥५४॥ ज्ञानात्कोटिगुणं स्तोत्रं स्तोत्रा- कोटिगुणो जपः । जपात्कोटिगुणं गानं गानात्परतरं न हि' ॥५५॥ रहस्यं सर्ववेदानां तवाग्रे कय्यते मया । अपां नाम गायत्रों जपन्ति निखिला जनाः ।। ५६ ।। गायत्री ब्राह्मणाः सर्वे जपन्ति हृदयान्तरे । महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् ॥ ५७ ॥आत्ममंत्री वीजमंत्री मन्त्रश्वाजपसंज्ञकः । मननात् त्रा. यते यस्मात् तस्मात् मंत्रः प्रकीर्चितः॥ ५८॥ ध्यानमूलं त्विष्टम्- १“मों देशी च गानस्य प्रकारी द्वावुदीरिती" । पूज्यपाददेवीपर्नारद । " गीत वाद्य तथा नृत्य त्रय सङ्गीतमुच्यते " 1 सङ्गीतरत्नाकर ।" दोनायां शायितो बालो स्द- भास्ते यदा चिन् । तदा गीतामृत पीता हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते । मुद्धो विप वमन्सर्प फणा- मान्दोल्यन्मुह । गाने जागलियाच्छु वा हर्षोत्कर्ष प्ररयते ॥ मग सोऽपि तृणाहारो विवरभटवी सदा । नवकादपि सगीत श्रुत्वा प्राणान्प्रयच्छति" इति सङ्गीतमहिमा सङ्गीतपरिजाते। अतएव सामवेदो गानप्रधान स्वधर्वोपवेदेन सह ( गायति य सामा) ऋतुष्वाप स्तोम- नाना तदायकोदात्रा सुशिाश्तेन गीयते । श्रीभगवता चात एव ( वेदाना सामवेदोऽस्मीति) स एव वेदविभूतित्वेन स्वस्वरूपतया वर्णित “मद्भक्ता यत्र गोयति तम तिष्ठामि नारद" इति भगवदाक्यमन्यत्र याज्ञवल्क्येनापि भगवता तृतीयेध्याये गानस्य परमप्राप्तिसाधनत- मुतम् । " यथाविधानेन पठन्सम गायमरिच्यतम् । सारधानस्तदभ्यासापर अनधि- च्छति । अरनिकमुशोप्य मद्रक मारी तथा। औवेशक सरोबिन्दुमुसर, गीतकानि च । ऋगाया पाणिका दविहिला ब्रह्मगीतिका गेयमेतत्तदभ्यासकरणामोपसज्ञितम् ॥ णादनतत्वज्ञ श्रुतिजातिविशारद । ताजशाप्रयासेन मोक्षमार्ग नियच्छति ॥ गौतज्ञो यदि योगेन नामोनि परम पदम् । रुद्रस्यानुयरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ अन्न ज्ञानादित्यस्य नाममाहात्म्यज्ञानादित्यर्थ । स्तोत्र विष्णुमहस्रनामादिरूप । अपश्च केवनामजपः गान छ भगवद्वान न तु सम्यगीतमिति यथायथ ज्ञेयम् । २ अजाजपविषयस्तु योगपतुष्टयातर्गत- रययोगमहतायां द्रव्य 1 रहस्यत्वादुरूपदेशगम्यत्वान्न साधारण्येनत्र विचित ।

·सगुणोपासनावर्णनम् । (४७) तिः पूजामूलं स्वयं मनः । मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं हरेः कृपा ॥ ५९॥ उत्तमो मानसो यागो मध्यमं बहिरर्चनम् । मू. लमन्त्रं समुच्चार्य पश्वा यमुदीरयेत् ॥६०॥ सम्पदान तदन्ते तु त्यागार्थकपदं ततः । एवं क्रमेण सद्वृत्ते! उपचारान् प्रकल्पयेत् ॥ ६१ ॥ लिङ्गस्याण्डलवन्ाम्युयन्त्रकुडथपटेषु च । मण्डले वि. शिवे मूर्षि हृदि वा दश कीर्चिताः ॥६२॥ एषु स्थाने क- ल्याणि यजन्ति परमं शिवम् । अरूपं रूपिणं कृत्वा कर्मका- ण्डरता नराः ॥ ६३ ॥ गर्वा सङ्गिज क्षीरं स्त्रवेत्स्तनमुखादया। तथा सवाग्रतो देवः प्रतिमादिषु राजते ॥३४॥ आभिरूप्या- विम्बस्य पूजायाश्च विशेषतः । साधकस्य च विश्वासाद्देव- तासनिधिर्भवेत् ॥ ६५ ॥ यथा वातरथो प्राणमावृते गन्ध आ- शयात् । एवं योगरतं चेतः आत्मानमविकारयत् ॥६६॥ यु- अन्ने सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम- त्यन्त.सुखमश्नुते ॥ ६७ ॥ अथ ते सर्वभूताना हृत्पद्येषु कृता लयम् ॥ श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ६८ ॥ ना- रायणे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं १मत्रविज्ञानविषयेषु सापकाना सदसद्विचारशक्तिरेव नास्ति । शिष्यस्यापासनाधिकार बीमम भोपयोगिनी प्रकृतिश्च परिज्ञाय श्रीगुरुदेव एव तस्मै बीजम प्रमिष्टग्प्रदाति । अतएम श्रीमद्गुरुदेवमुखपत्यविनि सृत वाक्यामृतमेव मूलम तस्वरूपतया सम्माननीयम् । २ यत्र तु निमाभिमभेदेन द्विविध | शालग्रामसिगर्दिव तत्र भनिम यत्रम् शालग्रामादी घ मित्रा एव देवता पूयन्ते । घरमाश्रित्य जले देवपुजन तुल्यमेत्र म्मयते। ३ श्रोहममाहेश्व | रतनम् । “ ब्रह्मणो रूप ब्रह्मवेसृभि कार्यब्रह्म कारणब्रह्मेति द्विधा परिकीर्त्यते । गुणातात नि सग सचिदानदरूपमेव ब्रह्म कारणब्रह्मतया समुच्यते, त्रिगुणामक ब्रह्माण्डरूपश्च विश्व कार्यत्रमतया परिणिगद्यते । कार्यक्रम कारणब्रह्मते कार्यकारणविचारेण द्विधा परिचिन्त्यमा नमपि तद्ब्रह्मरूप तत्ततो द्वैधरहित । नामरूपस्थित्यवस्थायामात्मस्वरूपे नामरूपभावापन्नेपि तयोनीमरूपयो स्वत एवं विग्यावस्थायामेकमेव सचिदानन्दरूपमद्वैतस्वरूप समशिन्यते । सगुणसाकारोपासनाम सेप्टदेवमूर्तिमयरूपस बोजम त्रमयशब्दरूपिणो नानश्च साहायन | साधास्यात करणमामसत्यस्वरूपपरिशानो मुख भवति, परमे च नामस्यभेद सपरित्यागेन शुद्धाद्वैतस्वरूपे विस्य गच्छति ॥

·(४८) श्रीश्रीमघसूदनसहिता। ज्ञानञ्च यदहेतुकम् ॥ ६९ ॥ तद्गुणश्रुतिमात्रेण तस्मिन् सर्वगु- हाशये । मनोगविरविच्छिन्ना यथा गड्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ७॥ लक्षण भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अतक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोचमे॥७१॥ सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्येक- त्वमप्युत । दीयमानं न गृहन्ति विना तत्सेवन जना ॥७२॥ तस्मात्त सर्वभावेन भजस्व परमेष्टिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥७३॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिताया सगणोपासनावर्णन नाम सप्तमोऽध्याय । अष्टमोऽध्यायः। ब्रह्मोपासनावर्णनम्। श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । तव नेहेन वक्ष्यामि तत्व साधु प्रिय शृणु । यज्ञात्वा परम श्रेय इह चामुत्र चाप्स्यसि ॥ १॥ स- मानिर्विकल्पस्य ब्रह्मोपासनया मत. । सम्बन्धोऽतीव नेदिष्टो वर्तते योगज सदा ॥२॥ सगुणोपासना गोणी गीयते ज्ञानको- बिहात् अपरिनिरूपत्रात्मकत्सत् मणत्वात् वदादाना कारणत्वात् भाविर्भावक स्वादिति यावत् इनि बाराम्दार्थ । २ उपासनायोगमास्टस्य सापानरूपदात्तस्था । ब्रह्म भावना पये महानि गतत्रत सदाऽपि सराहोता । बोपासनाविम्तरश्र दशोपनिषत्म 'स समस्यह ब्रह्मास्मि इत्यादिद्वादशमहावाक्योपरेशादिरा सीजनप्रसिद्ध एव भतएव श्रोत्रस्य ओर मनसो मनो यदाचो हवाच स उ प्राणस्य प्राण । चश्वभातिमच्य धारा प्रेन्या स्मल्लकादमृता मन्ति नतत्र घर्गतिन वागच्छति मो मनोन विग्रोन विजान मो यौतदनुशिष्यदन्यदन तदितादयो अविदिताधि। इति शरम पर्नेगा ये नदपावधीि ॥ यद्वाचानभ्यदित येन वागम्युयते । तदेव प्रम त विद्धि नेद यदिदमपासते ॥ यमनमा न मनुने येनार्मनो मतम् । तदव ब्रह्मत्त विदि नेद यदिदमपासते यमया न पश्यति पेन ची पश्यति । तदेव त निति नद यदिमपामते ॥ योग न शगोति येन श्रात्र [मिद श्रतम् । तव प्रसव विद्धि में यदिदमुगमने । यप्रणेन न प्राणिति येन प्र प्रणी यते। तेरेव प्रयास विद्धि नेद यदिदमपासते ॥ इत्यादिश्रने ।

·म.८ ब्रह्मोपासनावर्णनम् । , विदेः। निर्गुणा तु परा मुख्या वर्ण्यते ब्रह्मभावना ॥३॥ ज्ञेयं भवति तद्रा सञ्चिविश्वमयं परम् । यथातथा स्वरूपेण लक्षणे शुचिव्रते ॥ ४॥ सत्तामा निर्विशेषमवाइनसगोचरम् । अस- त्रिलोकी सद्भावं स्वरूपं ब्रह्मणः स्मृतम् ॥ ५॥ समाधियोगैस्त- देयं सनत्र समदृष्टिभिः । देदातीतनिर्विकल्पैदेहात्माध्यासवर्जि- तैः॥६॥ यतो विश्वं समुद्भूतं येन जातञ्च तिष्ठति । यस्मिन् सर्वाणि लीयन्ते ज्ञेयं तद्ब्रह्म लक्षणः ॥७॥स्वरूपबुद्दया यदेद्य तद्देयं लक्षणैः प्रिये । लक्षणराप्नुमिच्छूनां विहितं तत्र साधनम् ॥८॥ तत्साधनं प्रवक्ष्यामि शृणु सावहिता प्रिये । तत्रादो क- थयिष्यामि मन्त्रोद्वार महेशितः ॥९॥ प्रणवं पूर्वमुहृत्य "स- चित्' पदमुदाहरेत् । एक पदान्ते ब्रह्मेति मन्त्रोद्धारः प्रकीर्तितः ॥१०॥ सन्धिक्रमेण मिलितः सप्तवर्णों मनुर्मतः । तारहीनेन सुभगे पदोऽयं मनुर्भवेत्॥११॥ सर्वमन्त्रोत्तमः साक्षाद्वर्मा- र्थकाममोक्षदः। नात्र सिहायपेक्षास्ति नारिमित्रादिदूषणम्॥१२॥ न तिथिन च नक्षनं न राशिगणनं तथा । कुलाकुलादिनियमो न संस्कारोऽन विद्यते । सर्वथा सिद्धमन्त्रोऽयं नात्र कार्या वि- चारणा ॥१३॥ बहुजन्मार्जितः पुण्यैः सद्गुर्यदि लम्यते । तदा तहकनो लब्ध्वा जन्मसाफल्यमाप्नुयात् ॥ १४ ॥ चतुर्वग करे कृत्वा पस्नेह च मोदते । स धन्यः स कृतार्थश्च स कृती स च धार्मिकः । स सातः सर्वतीर्येषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ॥ १५॥ सर्वशास्त्रेषु निष्णातः सर्वलोकमतिष्ठितः । यस्य कर्णपथोपा- न्तप्राप्तो मन्त्रमहामणिः ॥ १६ ॥ धन्या माता पिता तस्य पवित्रं ब्रह्मस्वरूपलक्षाधिकारे न सुपासकोपास्यभाव सम्भवति । अत एवोपासनासु ना- स्ति प्रयोजन स्वरूपलक्षणभावाधिकारिण । तटस्थलक्षणभावाधिकारिणस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारेपि मनसि कश्चित्सम्य धोऽवशिष्यत एव । अत एव तटस्थलक्षणावस्थाया ममोपासनाविधि | शास्त्रेषु विधीयते । अत एव " अथ देवा ब्रह्मविदो ब्रह्म ज्येष्टमुपासते । यो दै प्रत्यक्ष स पनवेदिता स्थात् ॥ " इतिश्रात । तान् विद्यात् ·५०) श्रीश्रीमयसूदनसहिता। म.८ तत्कुलं प्रिये । पितरस्तस्य सन्तुष्टा मोदन्ते त्रिदशः सह ॥१७॥ मन्त्रार्थ मन्त्रचैतन्यं यो न जानाति सावकः । शतलक्ष- प्रजप्तोऽपि तस्य मन्त्रो न सिध्यति ॥ १८॥ अतोऽस्यार्थञ्च - तन्यं कथयामि शृणु प्रिये । अकारण जगत्पाता संहची स्यादु- कारतः । मकारेण जगत्स्रष्टा प्रणवार्थ उदाहतः॥१९॥ सच्उब्दे- न सदा स्थायि चिञ्चतन्यं प्रकीर्तितम् । एकमद्वैतमेवैतरत्वा- ब्रह्म गीयते ॥ २०॥ मन्त्रार्थः कथितो देवि साधकाभीष्टसिद्धि- दः ॥ २१ ॥ मन्त्रचैतन्यमेतद्वि तदधिष्ठातृदेवता । तज्ज्ञानं भ- कमानाणां सिद्धिदं तलरिदरे ! ॥ २२॥ चैतन्य तदधिष्टात सर्वव्यापि सनातनम् । अविनयं निराकारं वाचातीत निरन- नम् ॥ २३ ॥ ऋपिः सदाशिको हास्य छन्दोऽनुबुदाहतम् । देवता परमं ब्रह्म सन्तियामि निगुणम् ॥ २४ ॥ चतुर्वर्गफ- लावायै विनियोगः प्रकीर्तितः ।। २५ ॥ ततो ध्यान प्रकुर्वीत साधकाभीष्टसावनम् ॥ २६ ॥ हृदयकमलमध्ये निविशेष नि- रीहं हरिहरविधिवेयं योगिभियानगम्यम् । जननमरणभीति- भ्रंशि सचित्स्वरूपम् सकलभुवनवीज ब्री चैतन्यमीडे ॥२७॥ ध्यात्वैवं परमं ब्रह्म मानसरुपचारकः। पूजयेत्परया भक्त्यान. मसायुज्यहेतवे ॥२८॥ गन्धं दद्यान्महीतत्वं पुष्पमाकाशमेव च । धूपं दयाहायुतत्वं दीप तेजः समर्पयेत् ॥ २९ ॥ नैवेद्य तोयत- १" सर्व खल्विद ब्रम तलनिति शान्त उपासीत । अथ स्खलु तुमय पुरुषो यथा ऋतुरस्मैिलोके पुरो भवति तथेत प्रेत्य भवति स का कुर्वीत ॥ मनोमय प्राणशरीरो मा रूप सस्यसङ्कल्प मावाशामा सजका सलकाम सर्वगध सास सर्वमिदमभ्या तोऽवाक्यनादर ॥ एष म आमाऽन्तर्हदयेऽगयान् प्रीहेवी याद्वा सरदा श्यामाशा श्यामकतन्दुवादा एष म आत्मान्तहृदये ज्यायान् पृथिव्या व्यायानन्तरिक्षाग्न्यायान्दिवो ज्यायानेभ्या टोवेभ्य ॥ सदरमा सर्वकाम सर्वगध सर्वरस' सर्वमिदमभ्यासोऽवा क्यनादर एप स मासान्तहदय एतौनमित प्रेतामिसम्मवितारमीत यस्य स्यादा न विचिकित्साऽस्तीति च स्माई शाण्डित्य ॥ इत्यादि श्रुति । छान्दोग्योपनिपच्याण्डिल्यविद्या।

·अ.८ ब्रह्मोपासनावर्णनम् । (५१) खेन प्रदद्यात्परमात्मने । ततो जप्त्वा महामन्त्रं मनसा साव- कोत्तमः ॥ समर्प्य ब्रह्मणे पश्चाबहिः पूजा समारत् ॥ ३० ॥ उपस्थितानि द्रव्याणि गन्धपुप्पादिकानि च । वस्त्रालङ्करणादीनि भक्ष्यपेयानि यानि च ॥ ३१ ॥ मन्त्रेणानेन संशोध्य ध्यात्वा ब्रह्म सनातनम् । निमील्य नेत्रे मतिमानर्पयेत्परमात्मने ॥ ३२॥ "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविमानौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना" ॥ ३३ ॥ ततो नेत्रे समुन्मील्य जप्ना मूलं स्वशक्तितः । तजपं ब्रह्मसात्कृत्वा स्तोत्रञ्च कवचं पठेत् ॥ ३४ ॥ स्तोत्रं शृणु महाप्राज्ञे ब्रह्मणः परमात्मनः । यच्छ्रुत्वा साधको देवि ब्रह्मसायुज्यमश्रुते ॥ ३५ ॥ ओं नमस्ते सते सर्वलो- काश्रयाय नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय । नमोऽहेततत्वाय मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने निर्गुणाय ॥ ३६ ॥ त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् । त्वमेकं जगत्कर्ट पातृ प्रहर्तृ त्वमेकं परं निश्चलं निर्विकल्पम् ॥३७ ॥ भयानां भयं भीषणं भीपणानां गतिः प्राणिनां पावनं पावना- नाम् । महोःपदानां नियन्तृ त्वमेकं परेषां परं रक्षक रक्षका- णाम् ॥ ३८ ॥ परेश प्रभो सर्वरूपाविनाशिन निर्देश्य सर्वे- न्द्रियागम्य सत्य । अचिन्त्याक्षर व्यापकाव्यक्ततत्त्व जगदास- काधीश पायादपायात् ॥ ३९ ॥ तदेकं स्मरामस्वदेकं जपाम- स्तदेकं जगत्साक्षिरूपं नमामः । तदेकं निधानं निरालम्बमीशं भवाम्बोधिपोतं शरण्यं व्रजीमः ॥ ४०॥ वाचिक कायिकं वापि मानसं वा यथामति । आराधने परेशस्य भावशुद्धिर्विधीयते ॥ ४२ ॥ एवं सम्पूज्य मतिमान्त्स्वजनान्धवैः सह । महाप्र- १ अत एव "तत. परं ब्रह्म पर बृहन्त यथा निकायं मर्वभूतेषु गठम् । विश्वस्यक परिवे- टितारं देश त ज्ञावाऽमृता भवन्ति " " वेदाइमेन पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्ग तमसः पर- स्तात् । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्य पन्याविद्यतेऽयनाय ।" इत्यादि श्रुति ।

·श्रीधीमधुसूदनसंहिता । म.८ साद स्वीकुर्याद्रह्मणः परमात्मनः ॥ ४२ ॥ पूजने परमेशस्य नावाहनविसर्जने । सर्वत्र सर्वकालेषु साधयेद्ब्रह्मसाधनम् ॥४३॥ अस्नातो वा कृतस्नानो भुक्तो वापि बुभुक्षितः। पूजयेत्परमात्मा नं सदा निर्मलमानसः॥४४॥ अनेन ब्रह्ममन्त्रेण भक्ष्यपेयादि- कञ्च यत् । दीयते परमेशाय तदेव पावनं महत् ॥ ४५ ॥ गङ्गा- तोये शिलंदो च स्पृष्टदोषोऽपि वर्तते । परब्रह्मार्पिते द्रव्ये स्पृष्टास्पृष्टं न विद्यते ॥ ४६॥ एतद्धम्मानुचारी स्यात्सत्यवादी जितेन्द्रियः। परोपकारनिरतो ब्रह्मचारी सदाशयः ॥ ४७ ॥ मात्सर्यहीनोऽदम्भी च दयावान्छुद्धमानसः । मातापित्रोः प्री- तिकारी तयोः सेवनतत्परः ॥ ४८ ॥ ब्रह्म श्रोता ब्रह्म मन्ता ब्रह्मान्वेषणमानसः ! यतात्मा हृदबुद्धिः स्यात्साक्षाद्रीति भा- वयन् ॥ ४९ ॥ न मिथ्या भाषणं कुर्यान्न परानिष्टचिन्तनम् । विषये मननं चैव ब्रह्ममन्त्री विवर्जयेत् ॥ ५० ॥ तत्सदिवि च- देदेवि प्रारम्भे सर्वकर्मणाम् । ब्रह्मार्पणमस्तु वाक्यं पानभो- जनकर्मणोः॥५१॥ येनोपायेन मत्यांना लोकयात्रा प्रसि- ध्यति । तदेव कायं ब्रह्मज्ञरेप धर्मः सनातनः ॥ ५२ ॥ आ- त्मचिन्ताविनोदेन शौचक्रीडनकेन च । सर्वभूतसमत्वेन योगः सिध्यति नान्यथा ॥ ५३ ॥ यश्चात्मनि रतो नित्यमात्मक्रीडस्त- थैव च । आत्मनिष्ठश्च सततमात्मन्येव स्वभावतः ॥५४ारतश्चैव १ शालग्रामादिक भगवद्विग्रहादिक वा । २ सर्वेषामेव रोकाना सगुणोपासनाधिकारस म्भवात् शारूपयेषु सनातनेषु रुगुणोपासनाविधेतिविस्तरेणापदेशो दृश्यते । ब्रह्मोपास नायान्तु वेधल्मशाप्तज्ञानोत्कर्षाणामेव मनुष्याणामधिकार सम्भवति । तेषामेवोपकारार्थ रक्षण- | মনু ঘুৰা যবিবর্মিনা মানুষৰীঘরঘলা স্ব সাকু অল্পীথষয় पक्षे तत्सदिति मन्त्रोच्चारणविधिधेियतया शाखेषु निर्दिम्यते । परन्तु केवल मुखजात म शब्दोचारणमेव नैव भवति फलप्रदम् । मनोहारणसमये साधकस्या त करणवृत्ती । सर्वदा सर्वत्रैव तसदितिमन्त्रप्रतिपाद्यशमभावाभिमुखिन्यामेव सन्या साधास्तवने ब्रह्म- पासनायो भवत्याधिकारी।

·योगभेद-वर्णनम् । (५३) स्वयं दृष्टः सन्तृष्टेनान्यमानसः । आत्मन्येव सहप्तोऽसौ योगस्त- स्य प्रसिध्यति ।। ५५ ॥ सुप्तोऽपि योगयुक्तः स्यानाग्रचापि वि. शेषतः । ईदृक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्टो गरिष्टो ब्रह्मवादिनाम् ॥ ५६॥ इति श्रीश्रीमयुसूदनसंहितायां ग्रामोपासनावर्णनं नाम मष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः। योगभेद-वर्णनम्। देव्युवाच । योगीश्वर पवे योगिन् सशास्त्रविशारद । विस्त- रेण श्रुतं त्वयः क्रियायोगसुकोमालम् ॥१॥ पैनोपायेन वि- परन् देही ब्रह्ममयो भवेत् । इदानी श्रोमिन्छामि योगभेदं तमुत्तमम् ॥ २॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । मन्त्रयोगो लयभव राजयोगो हटस्तथा । योगश्चतुर्विधः प्रोक्तो योगिभिस्तत्वदर्शि- भिः ॥ ३ ॥ कार्य यत्र विभाव्यते किमपि तत् स्पन्देन सव्या. परम् स्पन्दनापि तथा जगत्सुविदितः शब्दान्वयी सर्वदा। सृष्टिभेव तपादिमाकृतिविशेषत्वादभूत्पन्दिनी शब्दवाविरभू- चदा प्रणय इत्योहाररूपः शिवः ॥ ४ ॥ साम्यस्यप्रकृतेर्यथव विदितः शब्दो महानोमिति प्रामादिनितयात्मकस्य . परमं रूपं तत्रमहंगु संहितामहे बारेंः योगमन्धनमनुष्टयम देथितमविभतरूपेण 4- नितनयते । पुरा वाले सविभत्ता प्रसनस्य योगाना प्रयोजनामात्र एवामन इनि तत्रतः। वर्तमानदेशालपाचशमारेग त सोकामा प्रत्यकारेण प्रयविभस्तया प्रदर्शितस्य तस्यैर योगपश्यस समयोगमहिना, होगगहिता, लययोग- हिता, रामयोगस दतम्स प्रये विकत विवरणद्रमन्यम् । भय च भोकः पूज्यादश्री- योगिय शक्कामह। .

·(५२) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । म.८ सादं स्वीकुर्याद्रह्मणः परमात्मनः ॥ ४२ ॥ पूजने परमेशस्य नावाहनविसर्जने । सर्वत्र सर्वकालेषु साधयेद्ब्रह्मसाधनम् ॥४३॥ अस्नातो वा कृतस्नानो भुको वापि बुभुक्षितः। पूजयेत्परमात्मा नं सदा निर्मलमानसः॥४४॥ अनेन ब्रह्ममन्त्रेण भक्ष्यपेयादि- कञ्च यत् । दीयते परमेशाय तदेव पावनं महत् ॥ ४५ ॥ गङ्गा- तोये शिलादौ च स्पृष्टदोषोऽपि वर्तते । परब्रह्मार्पिते द्रव्ये स्पृष्टास्पृष्टं न विद्यते ।। ४६ ॥ एतद्धर्मानुचारी स्यात्सत्यवादी जितेन्द्रियः। परोपकारनिरतो ब्रह्मचारी सदाशयः ॥४७॥ मात्सर्यहीनोऽदम्भी च दयावादमानसः । मातापित्रोः प्री- तिकारी तयोः सेवनतत्परः ॥४८॥ ब्रह्म श्रोता ब्रह्म मन्ता ब्रह्मान्वेषणमानसः । यतात्मा हृदबुद्धिः स्यात्साक्षाद्रह्मति भा- वयन् ॥ ४९ ॥ न मिथ्या भाषणं कुर्यान परानिष्टचिन्तनम् । विषये मननं चैव ब्रह्ममन्त्री विवर्जयेत् ॥ ५० ॥ तत्सदिति व. देदेवि प्रारम्भे सर्वकर्मणाम् । ब्रह्मार्पणमस्तु वाक्यं पानभो. जनकर्मणोः ॥५१॥ येनोपरायेन मानो लोकयाना प्रति- ध्यति । तदेव कार्य ब्रह्मज्ञैरेप धर्मः सनातनः ॥५२॥ आ- त्मचिन्ताविनोदेन शौचक्रीडनकेन च । सर्वभूतसमत्वेन योगः सिध्यति नान्यथा ।। ५३ ।। यश्चात्मनि रतो नित्यमात्मनीडस्त- येव च । आत्मनिष्टश्च सततमात्मन्येव स्वभावतः ॥५४ारतश्चैव १ शरयामादिक भगवद्विप्रहादिक वा । २ सर्वेपामेव लोकाना सगुणोपासनाधिकारस म्भवत् शास्त्रप्रयेषु सनातने सगुणोपासनाविधेरनिविस्तरेणापदेशो दृश्यते । ब्रह्मोपास- माया तु रेबलमवामज्ञानोकर्याणामे मनुष्याणामधिकार सम्भवति । तेषामेवोपकारार्थ रक्षण- समूहा पूर्वोक्ता परिवर्णिता सर्वकार्यानुष्ठानासर्वभावोपलब्धिकरणाच प्राक् ब्रह्मोपासकरय पो तत्मदिति मन्त्रोचारणविधिविधेयतया शालेय निर्दिश्यते । परन्तु केवल मुखमात म. शब्दोचारणमेव नैव मवति फरप्रदम् । मधारणसमये साधकस्यात करणवृत्ती च सर्वदा सर्वत्रैव समदितिम त्रप्रतिपायप्रभाव भिमुम्विन्यामेव मया माधकस्तवने ब्रह्म- पासनायो भवन्याधिकारी ·योगभेद-वर्णनम् । स्वयं दृष्टः सन्तुष्टेनान्यमानसः । आत्मन्येव सुतृप्तोऽसौ योगस्त- स्य प्रसिध्यति ॥ ५५ ॥ सुप्तोऽपि योगयुक्तः स्याजाग्रचापि वि. शेषतः । ईदृक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो गरिष्टो ब्रह्मवादिनाम् ॥ ५६॥ इति श्रीश्रीमभुसूदनसंहितायां ब्रह्मोपासनावर्णनं नाम अष्टमोऽध्यायः । नबमोऽध्यायः। योगभेद-वर्णनम् । देव्युवाच । योगीश्वर पते योगिन सर्वशास्त्रविशारद । विस्त- रेण श्रुतं त्वतः क्रियायोगसुकौशलम् ॥१॥ येनोपायेन वि- चरन् देही ब्रह्ममयो भवेत् । इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगभेद तमुत्तमम् ॥ २॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । मन्त्रयोगो लयश्चैव राजयोगो हठस्तथा । योगश्चतुर्विधः प्रोक्तो योगिभिस्तत्वदर्शि. भिः ॥ ३ ॥ कार्य यन विभाव्यते किमपि तत् स्पन्देन सन्या- पकम् स्पन्दश्चापि तथा जगत्सुविदितः शब्दान्वयी सर्वदा । सृष्टिश्चैव तथादिमाकृतिविशेषत्वादभूत्स्पन्दिनी शब्दश्वाविरभू- चदा प्रणव इत्योङ्काररूपः शिवः ॥ ४ ॥ साम्यस्थप्रकृतेर्यथैव विदितः शब्दो महानोमिति ब्रह्मादित्रितयात्मकस्य परमं रूपं ५ त त्रसमूह सहिताममहेषु चार्येषु योगसाधनचतुष्टयमत्रोलिखितमविभक्तरूपण ब. शितदम्यते । पुरा काले सविभत्ततया प्रदर्शनस्य योगाना प्रयोजनामाव एवामीत् इति । तत्र हेतु । वर्तमानदेशकारपात्रानुसारेण तु लोककल्याणार्य ग्रन्थकारेग पृथग्विभक्ततया प्रदर्शितस्य तस्यैव योगचतुष्टयस्य स्वप्रणीतमनयोगसहिता, हश्योगसहिता, त्ययोगस- |हिता, राजयोगसहिताय प्रथेषु विस्तृत विवरणन्द्रष्टव्यम् । अय च लोक पूज्यपादश्री- योगियाज्ञवल्क्यमहर्षे ।

·-- श्रीश्रीमधुसूदुनसहिता। म.९ शिवं ब्रह्मणः । पम्ये प्रकृतस्तथैव बहुधा शब्दाः श्रुताः का- लतस्ते मन्त्राः समुपासनार्थमभवन् वीजानि नाना तथा ॥ ५ ॥ जगति भवति सृष्टिः पञ्चभूतात्मिका यचदिह निखिलसृष्टिः प- पश्वभागे विभक्ता। श्रुतिरपि विधिरूपेणादिशन्तीह पञ्च विविध- विहितपूजारीतिभेदान् जनानाम् ॥ ६॥ प्रकृतिमिहजनाना स- म्परीक्ष्य प्रवृत्तिं गुरुरिह यदि दद्यान्मन्त्रशिक्षा यथावत् । रुचि. समुचितदेवोपासनामादिशेदा बजति रघु स शिप्यो मोहपारं मुमुक्षुः ॥७॥ आकारो न हि विद्यते किमपि वा रूयं परब्रह्म- णः रूपन्तत्परिकल्प्यते बुधगणैः किम्वा जगदूपिणः । ध्याय- द्भिर्निजवृश्चिमार्गचलितैर्देवं पर रूपिणम्मन्त्र वा सततं जपद्भि- रिह तर्मुक्तिः परा लभ्यते ॥ ८ ॥ नभसोऽधिपतिर्विष्णुरग्नेश्चैव महेश्वरी । वायोः सूर्यः क्षितेरीशो जीवनस्य गणाधिपः ॥९॥ मन्त्रार्थ मन्त्रचेतन्यं सिद्वमन्त्रं विशेषतः । अनुलं देवभाव गु- रुवाक्येन लभ्यते॥१०॥दिशुद्धिःस्थानशुद्विश्व वपुपश्चासनम्य च । शुद्दिश्चान्तरशुद्विश्व पञ्चैताः शुद्धयः स्मृताः॥११॥ ऑस- नावाहने मुद्रा न्यासो यागोऽप्यथापरः । हवन मार्जनं चैव त- पण बरिरेव च ॥१२॥ पूजा चापि जपश्चापि अथ ध्यानं त- थापरम् । लयावृत्त्यादयो होते साधने नियमा मताः ॥ १३ ॥ योगोऽयं परिकय्यते मयुतः सन्मन्त्रयोगः स्थिरो योगः कर्मस कौशल निगदितः शास्त्रेषु विहहरैः । ध्यायन रूपविवर्जितस्य निखिलाधारस्य रूपं शुभं देही भक्तिरतः प्रयाति परमां मुक्ति शिवोपासकः ॥१४॥ शोधनं दृढता चैव स्थैर्य धर्यश्च लाघवम् । १ अपकारमणप्तिमत्रयोगसहितास्थलमगपद्यान्येतानि । २ श्रीकापिरतत्रस्य वचनम् । ३ शुद्धयता योगसागवतत्रस्था । ४ आसनादि १३ नियमा कियासारवारिधितत्रोता ।। ५ एतदेव म प्रयोगस्य संक्षिप्त विवरणम् । अत एवं "प्राणाना सतिपय मत्रा स्पन्ते मत्राणां सक्लप्यै कर्माणि सकल्पते' "मननात्रायते मन्त्र मत्रयोगे ध्याने 'मत्रोऽय वाचा ""सर्वेषामेव मन्त्राणाम" इत्यादि श्रुतिः । सक- उपासनाच ·म.९ योगभेद-वर्णनम् । प्रत्यक्षश्च निर्लिप्तञ्च हटस्य सप्तसाधनम् ॥ १५ ॥ पदकर्मणा शोधनश्च आसनेन भवेदृढम् । मुद्रया स्थिरता चेव प्रत्याहारेण धीरता ॥ १६॥ प्राणायामाल्लाघवश्व ध्यानात्प्रत्यक्षमात्मनः। समाधिना निर्लिप्तश्च मुक्तिरेव न संशयः ॥ १७ ॥ धौतिबस्ति- स्तथा नेतिौलिकी त्राटकं तथा । कपालभातिश्चैतानि यद् क- आणि समाचरेत् ॥ १८ ॥ सिहं पद्मं तथा भद्रं मुक्तं वचं च स्वस्तिकम् । सिंहश्च गोमुखं वीरं धनुरासनमेव च ॥ १९ ॥ मृतं गुप्तं तथा मात्स्यं मत्स्येन्द्रासनमेव च । गोरक्षं पश्चिमोत्तानमुत्कटं सङ्कटन्तथा ॥ २०॥ मायूरं कुकुटं कूम्म तथा चोत्तानकर्मकम्। उत्तानमण्डकं वृक्ष मण्डकं गरुडं वृपम् ॥२१॥ शलभ मकर चोष्ट्रं भुजङ्गं योगनामकम् । हात्रिंशदासनानीह हठे सिद्धिप्रदा- नि वै ॥२२॥ सहितः सूर्यभेदश्च उल्लायी शीतली तथा । भ- स्त्रिका भ्रामरी मूछी केवली चाट कुम्भकाः ॥ २३ ॥ महामुद्रा नभोमुद्रा उड्डीयानं जलन्धरम् । मूलवन्धं महाबन्ध महावेवश्च खेचरी ॥२४॥ विपरीतकरी योनिर्वबोली शक्तिचालिनी । ता- डागी माण्डुकी मुद्रा शाम्भवी पञ्चधारणा ॥ २५ ॥ अश्विनी पा- शिनी काकी मातङ्गी च भुजङ्गिनी । पञ्चविंशति मुद्राश्च सिद्वि- दाश्वेह योगिनाम् ॥ २६ ॥ प्राणापानौ नादबिन्दू जीवात्मपर- मेश्वरी । मिलित्वा घटते यस्मातस्माई घट उच्यते ॥२७॥ आ- मकुम्भमिवाम्भस्थो जीर्यमाणस्सदा घटः । योगानलेन संदर घटसृद्धिं समाचरेत् ॥२८॥ शरीरं विविध प्रोक्तं स्थूलं सूक्ष्म पृ- थक् स्मृतम् । स्थूलसाधनमुख्यन्तु हव्योग बुधा विदुः ॥ २९ ॥ अभ्यासात्कादिवर्णानां यथाशास्त्राणि बोधयेत् । हठयोग समा- १ श्रीधेरण्डसहितावचनानीमानि ! २ कुंभका हठयोगप्राणायामभेदाः । ३ एपेच हडयो-- गस्य स्थला विवृत्ति । इद च वचनस्य विशेषलक्षणात्मक श्रीमत्पूज्यवरणमहोपभारद्वाजस्य अत एव "हठाचेतसो जयम्" "हन लभ्यते शान्ति.” इत्यादि कृतिः ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता।
साध्य तत्वज्ञानं हि लभ्यते ॥३०॥ बिन्दुः शिवो रजःशक्तिर-
भयोमलनात्स्वयम् । सुप्रभूतानि जायन्ते स्वशत्या जडरूपया
॥३१॥ देहेऽस्मिन्वय॑वे मेकः सप्तद्वीपसमन्वितः । सरितः सा-
गराः शैलाः क्षेत्राणि क्षेत्रपालकाः ॥३२॥ स्पयो मुनयः सर्वे
नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । पुण्यतीर्थानि पीठानि वर्तन्ते पीटदेवताः
॥३३॥ सृष्टिसंहारकारी भ्रमन्तौ शशिभास्करो। नमो वायुश्च
वह्निश्च जलं पृथ्वी तथैव च ॥ ३४ ॥ त्रैलोक्ये यानि भूतानि ता.
नि सर्वाणि देहतः । समष्टिव्यष्टिरूपेण ब्रह्माण्डः पिण्ड उच्यते
॥३५॥ मेहें संवेष्टच सर्वत्र व्यवहारः प्रवर्तते । जानाति यःस-
मिदं स योगी नात्र संशयः ॥ ३६॥ गुदाच इयॉलादूई मे-
द्वात्तु इयङ्गलादधः । चतुरङ्गुलविस्तारमाधार वर्तते समम् ॥३७॥
तस्मिन्नाधारपायोजे कर्णिका शोभिता तया । त्रिकोणा वर्तते
योनिः सर्चतन्त्रेषु गोपिता ॥ ३८॥ तत्र विद्युल्लवाकारा कुण्डली
परदेवता । साईत्रिकारा कुटिला सुपुम्नामार्गसस्थिता ॥ ३९ ॥
जगत्संसृष्टिरूपा सा निर्माणे सततोयता । वाचा वाचा च वाग-
देवी सदा देवेनमस्कृता ॥ ४० ॥ षट्चक्र षोडशाधार दिलक्ष्य
व्योमपञ्चकम् । स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः
॥४१॥ इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुपुन्ना या भवेत्खनु । पट्स्याने व
पट् शक्तिं षट्चक्रं योगिनो विदुः ॥४२॥ पट्चत्रपरिभेदेन कुण्ड-
लिनीलयो भवेत् । यदा विज्ञायतेऽखण्डज्ञानरूपी निरअनः॥४३॥
उद्घाटयेत्कपाटं तु यथा कुश्चिकया लयात् । कुण्डलिन्या तथा
योगी मोक्षदार विभेदयेत् ॥ ४४ ॥ विटलोई दिव्यरूपं सहस्रार
सरोरुहम् । ब्रह्माण्डाख्यस्य देहस्य बाह्ये तिष्ठति मुक्तिदम् ॥४५॥
कैलासो नाम तत्रैव महेशो यर तिष्ठति । नकुलाख्यो विलासी
च क्षयवृद्धिविवर्जितः ॥ ४६ ॥ अत्र कुण्डलिनीशक्तिलयं
याति कुलाभिधा । तदा चतुर्विधा सृष्टिीयते परमात्मनि॥४७॥

·म. योगभेद-वर्णनम् । (५७) येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थान निरामयम् । मुक्तिमदं मोक्षदार ब्रह्मरन् तदुच्यते ॥४८॥ कन्दोई कुण्डली शक्तिः सुप्ता मो- क्षाप योगिनाम् । बन्धाय च विमूहानां यस्ता वेत्ति स योग- वित् ।। ४९ ॥ शिव शक्तिलयं याति लययोगो भवेत्वम् । सा शक्तिचालिता येन स मुको नात्र संशयः ॥ ५० ॥ मन्त्री हठो लयो राजो योगोऽयं मुक्तिदः मात्। राजत्वात्सर्वयोगाना राज- योग इति स्मृतः ॥ ५१ ॥ नादबिन्दुप्सहस्त्राणि जीयकोटिश- तानि च । सर्वश्च भस्मनिर्भूतं यत्र देवो निरञ्जनः ।।५२ ।। अहं ब्रह्मेति नियतो मोलहेतुर्महात्मनाम् । दृश्यन्ते दृशि रूपाणि ग- गर्न भाति निर्मलम् ॥ ५३ ॥ सफल निष्कलं सूक्ष्म मोक्षदार- विनिर्गतम् । अहमित्यारं ब्रह्म परमं विष्णुमव्ययम्॥५४॥ "अहमे कमिदं सर्व इति पश्येत्परं सुसम् । दृश्यते तत्सगाकारं खगा- कार विचिन्तयेत्॥५५॥राजन्तं दीप्यमानं तं परमात्मानमव्ययम्। प्रापयेद्देहिनां यस्तु राजयोगः स कीर्चितः ॥५६॥ यथा धम्मोहि - १ लययोगस्यैतदेव सारतो व्याख्यानम् । तरे श्रीमद्भगवत शिवस्य तथा श्रीमद्र- गवती दत्तात्रेयस्येमानि वपनानि सम्धानि अत एव " तरिममेव लय यान्ति"1" ते लयं यान्ति ता" इत्यादि कु०० १२ ज्ञानमाध्यताम् । ३ श्रीमद्भगवतो वेदन्यासस्येमानि वचनानि । मत एव " यषेत्र विश मृदयोपनित तेजोमय भाजते तसुधान्तम् । तदा- ग्मतत्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्यों भरते पीतशोक ॥ यदात्मतत्वेन तु मन्तवं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपयेत् । म सर्वतमुद्धं ज्ञात्वा देव मुच्यते मत्रपाशे." इत्यादि श्रुतिः ॥ 7 राजयोगस्य सरिता विवृतिः प्रदर्यते मत एवं “राजविद्या रामगुपं" इत्यादि। श्रुतिः । साधकाना प्रथमाधिकारी मन्त्रयोगः, हठयोगो द्वितीय, तृतीयस्तु समधिक्तमोत्र- तिविधापकतया प्रशस्तो लययोग इति शारे कम्यते । नयागामेतेपो योगमार्गाणां | साधकाधरमायस्थायी राजयोगोषितज्ञानभूमौसमक्तरन्तकियायोगतामा प्रमिदानान्प्रया- पामेतेषां योगसाधनमार्गगामन्तिमलस्यतया प्रसिद्धम् राजयोगाइजातमेव रिचारप्रपान- सांख्ययोग इति नामा परिगीयते । निसर्गत एवं प्रकृतिः सप्तधा विमत्ता 1 तथा हि न्याह- | तिवर्गरपालिदिनादीनां प्रकृतिपरिणामवशालतया विभागोऽपि प्रतिस्तभारजात एन मइति । एतशिरमानुसरेण मनुष्याणां ज्ञानमपि सप्तवियमेव कम्यते । योगशाप्टेषु तस्य | मातवियानस्य विस्तृत वर्णनं परिश्यते । वैदिकमिद्धान्तस्य नेत्रस्यवेदानुकलदर्शनशा- 1 ·श्रीश्रीमधुमूदनसहिता। अ.९ णीना चामेव नित्यशः । अनुकूलोभवेदेव सदाचारस्य पालने ॥५७॥ चतुराश्रमधर्मश्च यथा वात्मसमुन्नतेः। भवेदेवानकूलो सर्वदेव शुचित्रते।।५८॥तथा मुक्तिपदप्राप्ती साधनाना चदृष्टयम् । योगोक्ताना भवेदाशु परमं हितसाधनम् ॥५९॥ चतुर्वतेषु योगेषु राजयोगः परात्परः । स एव चरमो लक्ष्यः साधनानामशेषतः ॥६० ॥ त्वश्चैव शुचिचारित्रे राजयोगे परोचमे । स्थिलल्या स्थिरध्याना स्थिरबुद्धिर्भवानघे ॥६१॥ देव्युवाच । चतुर्णा यो- गमार्गाणा विज्ञाने निपुण प्रभो । सक्षेपतश्चतुणां हि योगाना - पया तव ॥ १२॥ लक्षणानि श्रुतानीह सामत कृपया वद । रा. जयोगस्य योग्या हि श्रेष्ठा ये चाधिकारिणः ॥ ६३ ॥ श्रीश्रीमधु- सूदन उवाच । सदाचारे सुमपूर्ण वरीयान्देवि धार्मिकः । साधको ब्रह्मसद्भावराजयोगाप्तिमाशु ३॥६४॥ यक्षुते तब भव्यायं त- लक्ष्मापि वदाम्यहम् । येप्वावृत्तिभय नास्ति परलोकभय न चे। नामियेषु प्रसगोस्ति न प्रियेवप्रियेषु च ॥६५॥ शिष्टाचार प्रियो येपु दमो येषु प्रतिष्ठितः । सुख दुःस सम येषां सत्यं येषा प- रायणम् ॥६६॥ दातारो न ग्रहीतारो दयाभूतिहद्रताः। पित- देवातियेयाश्च नित्योयुक्तास्तथैव च ॥३७॥ सर्योपकारिणो वीराः सर्वधर्मानुपालकाः । सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च वल्लभे ॥ ६८॥ -स्त्राणि च सप्तधा विभत्तानि । तत्र पदार्पवादसम्बधिनी यायवैशेषिको सांख्यप्रवचनसम्ब धिनीच योगसांध्ये, वैदिकसम्र्मोपासनाज्ञानविभागमीमासासम्बधिनश्व मीमामामतिवेदाना इति सप्तवास्तिकदर्शनानि जगप्रसिद्वानि । मनुष्या स्वभावनिक्सविधज्ञानोत्कर्षवस्था सन्तिमावस्या श्यरूपस्य राजयोगस्य सम्यगुपदेशार्थमेव पूज्यतमैमहर्षिमिसिवारदर्शिमिरे तानि मतविधानि दर्शनशास्त्रमपानि माध्यामिक विज्ञानानि जगति प्रकाशितानि । शानोन्नति क्रमेण प्रकाशित दान्तप्रतिपाइज्ञानरूपो राजयोग संसाधमानां चरमसीमेति सर्ववेदसि सान्त एतद्विस्तर वर्तमानदेशवालानुसारेण तुम्वकस्याणा प्रन्यारेण पृथग्विमत्त तया स्वतंत्रज्ञानभूमिप्रदर्शवस्य तस्यैव सप्तदर्शनस्य समशीतनिगमागमीयनाममममदर्श नभाष्यमन्येषु रव्य । १ यतः स्थितप्रज्ञवापुनरावृषिभयरहिता मत एष तेषां परलोकवषयकमा भय नास्त कृतकृत्यत्वालोक्वेदमा इनिभार ।

·यमनियमवर्णनम् । न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारकारिणः । न तेषां भिरते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम् ॥ ६९॥ न त्रासिनो न चपला न रोदाः सत्पथे स्थिताः । ते सेव्याः साधुभिनित्यं येचहिंसा प्र- तिष्ठिता ॥ ७० ॥कामक्रोधव्यर्पता ये निर्ममा निरहंकृताः । व्रताः स्थिरमर्यादाः क्षमाशीचरतास्तथा ॥७१॥ न धनार्थ य- शोथ या धर्मस्तेषां मनोरमे । अपश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य कि- यास्तथा ॥ ७२ ॥ न भयं भोपचापल्ये न शोकस्तेषु विद्यते । न धर्मधजिनश्चैव न मुह्यं कं चिटास्थिताः ॥७३॥ ये न हप्यन्ति लाभेयु नालाभेषु व्यथन्ति च । वैराग्यभचिसंपन्नाः सत्वस्थाः समदर्शिनः १७४ । लाभालाभो सुखदुःखे च देवि प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च । समानि येषां स्थिरविक्रमाणा बुभुत्सता सत्यपये पितानाम् ॥७॥ धर्मप्रियोस्तान मुमहानुभावान दान्ता प्रमचा च समर्थयेथाः । देवासर्वे गुणवन्तो भवन्ति शुभेड- शुभा धाकालापास्तथान्ये ॥ ७६ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिनाया योगभेदवर्णन नाम नामोऽन्याय । दशमोऽध्यायः। यमनियमवर्णनम् । देव्युवाच । मुनाना परमाराध्य श्रेष्ठं तत्व गुरोरो । प्रज्ञातं सर्वशास्त्राणां योगानां साधनस्य च ॥ २ ॥ अधुना हि तत्व. ज्ञ योगं सांगसुन्दरम् । येन यास्यामि निर्वाणं कर्मणो मो- क्षमव्ययम् ॥२॥ श्रीनीमधुसूदन उवाच ॥ आरोहति यथा १ अन्ये मूदानां वाप्रापा अशुमा । इति श्रीमन्यूज्यपादमावत' कृष्णद्वैपायनवेद- व्यासस्य महाभारते शातिरणि ।

·(६०) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। साँधं प्रासादस्योन्नतं भृशम् । सोरानपक्तिमारुम प्रमशो यल- तो नरः ॥ ३॥ तथाटो साथयनान्यस्य योगस्य साधकः । ईशभक्तित्रियायोगनैपुण्य लभतेसा ॥४॥ पुरासीदात्मत- त्वज्ञो याज्ञवल्क्यो महामुनिः । वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो विज्ञाने परि- निष्टितः ॥५॥ तपस्वी विजितामित्रो ऋषीणामुग्रदीप्तिमान् । सदा शान्तः सदानन्दः करुणामृतसागरः ॥६॥ त्रिकालो जितात्मा च विद्याना पारदृक् सुधीः । वयोवृद्धः शीलवृद्धो ज्ञानवृद्धश्च संयमी ॥७॥ सर्वेषा हितसंस्कर्चा योगे च परि- निष्ठितः । मितभुमूर्तिमान् धर्मो योगीन्द्रो योगिवल्लभः ॥८॥ गुणज्ञः सर्ववस्तूना गुणानामास्पद महन् । ब्रह्मतेजोलसत्वान्ति- र्गतकान्तिः सदाशयः॥९॥ यत्पुरा तस्य विप्रमुखपद्मादि- निःसृतम् । तचेऽहं समवक्ष्यामि योगतत्वमनुत्तमम् ॥ १० ।। नरः सस्कारशुद्धी हि धर्मोचपदवीपियोत् । शीघ्र धर्माधिकारे- ण योगप्राप्तिः प्रजायते ॥ ११ ॥ प्रधानों धर्मसस्कारौ साधन- स्याश्रयो मती। आर्यतापितथार्याणा सरकारेरेव सस्थितार॥ नवहार पुरं पुण्यमेतैभविः समन्वितम् । व्याप्य शेते महाना. १ क्रियायोगस्याष्टागयोगोऽपि क्रमरूप इति सोऽप्युपासनायामतभूत' सन्समाधावा- मदशनरूपमेकमेव फलमुत्पाद्यत इति भक्तियोगशब्देनकाभिधीयत इतिबोध्यम् । २ मत एव ' सतारा नियता एते मागस्य विशेषत पचविंशतिसस्कार सस्कृता द्विजातय ते पवित्राश्च योग्या स्यु साधनेषु सुपन्त्रिता " इति पूज्यपादमहर्षिजमि नि । “गर्भाधानपुसदनसामन्तोन्नयनजातर्मनामकरणानप्राशनदौलोपनयनानि, पावारि वेट्वनानि, मान, सहधर्मचारिणीसयोग , पस महायज्ञा , भटका पार्वणश्रास श्रारण्याम हायणी चैन्याश्वयुजीति सप्त पाक्यज्ञसस्था, मान्यायममिहोनं दर्शपूर्णमासी धातुमास्या न्याप्रयणेष्टिनेकडपारय मात्रामणाति सप्त हविर्यज्ञसाथा , अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उ वश्य पासीवाजपेयोऽतिरात्रोऽसोर्याम इति सप्रमोमयज्ञसंस्था, इत्येते चारिंशसस्कारा अष्टावरमगुणोदया', सर्वभनय क्षन्तिनमगाशीचमनायासो माइन्यमण्यमस्पृहति । यस्थत चत्वारिंशन्सरबरा मारामणाय म बह्मण सायुम्यमामोति' इतिपूज्यपाद महानतम 1 ये ·म.१० यमनियमवर्णनम् । त्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १३ ॥ अजरः सोऽमरश्चैव व्यक्ताऽ- व्यक्तोपदेशवान् । व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १४ ॥ यथा दीपः प्रकाशात्मा -हस्वो वा यदि वा महान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुष सर्वजंतषु ॥ १५ ॥ श्रोत्रं वेदयते वेयं स शृणोति स पश्यति । कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्व- कर्मणाम् ॥ २६ ॥ अनिरुगतो यहद्भिन्ने दारो न दृश्यते । तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनेवानुदृश्यते ॥ १७ ॥ अमिर्यथा - पायेन मथित्या दार दृश्यते । तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनेवार दृश्यते ॥ १८ ॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽ- धिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगे स्थिरा भव ॥ १९॥ यमश्च नियमश्चैव आसनञ्च तथैव च । माणायापस्तथा देवि ! प्रत्याहारश्च धारणा ॥ २०॥ ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि परानने । यमश्च नियमश्चैव दशधा सुप्रेकीर्तितः ॥ २१ ॥ आ- सनान्युत्तमान्यष्टो वयं तेपूत्तमोत्तमम् । प्राणायामविधा प्रोक्तः प्रत्याहारश्च पञ्चधा ॥२२॥धारणा पञ्चधा प्रोक्ता ध्यान पोढा प्रकीर्तितम् । नपस्तैपूत्तमाः प्रोक्ताः समाधेस्त्वेकरूपता । बहु- धा के चिदिच्छन्ति विस्तरेण पृथक् शृणु ॥ २३ ॥ अहिंसा स- त्पमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयाजवम् । क्षमा धृतिर्मिताहारः शौच. न्वेते यमा दश ॥ २४ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु स- १ जीवामपरमामनोरेकरूपोपलब्धिरूपमुक्तिपदराभापयोगिनो यारत सपुरुपार्थी सक्रियारूपतया शास्त्रादिपु वर्णिता सर्वमेव तकर्मकौशरजात योग इति नाना क्थ्यते । जीवाना स्वोत्कर्यरमेणानुष्ठितक्रियापरपराणां भेदविचारेण ते च पुरुषार्थसमूहा' मागेरष्टमि योगानामभि सम्बिविता । सगुणनिर्गुणोपासनादिषु च परस्परविमितक्रियाश्चितदष्टाइयो गरमपारपर्यवशादिमुपयन्ति । साधनविशेषम्यागविशषे मुख्यगौणतया सिद्धाचार्य क्वचि समुपदिष्टेऽपि स एव योगासमूहो मुस्यग गतया सर्वविधे वेव साधनेष्वन्तर्भवति । मत एव । योग कर्मकोशलम् ' इति च भगवदाक्यम अष्टानो योग उच्यते अष्टान इत्युच्यते योग ' इत्यादि श्रुति । " ·(६२) श्रीश्रीमधुमूदनसंहिता वदा । अक्लेशजननं प्रोक्तमहिंसात्वेन योगिर्भिः ॥२५॥ सत्यं भूतहितं प्रोक्तं न यथाभिभाषणम् ॥ २६ ॥ कर्मणा मनसा वाचा परद्रव्येषु निःस्पृहा । अस्तेयमिति सम्प्रोक्तमृतिभिस्तत्व- दर्शिभिः ॥ २७ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थाह सर्वदा । सर्वत्र मथुनत्यागो ब्रह्मचर्य प्रचक्षते ॥ २८ ॥ ब्रह्मचर्याश्र- मस्थानां यतीनां नैष्टिकस्य च । ब्रह्मचर्यञ्च तत्मोक्तं तथैवार- प्रयवासिनाम् ॥२९॥ ऋतावृतीस्वदारेषु सङ्गतियो विधानतः । ब्रह्मचयं तदप्युक्तं गृहस्थाश्रमवासिनाम् ॥ ३० ॥ राजश्चैव ग- हस्थस्य ब्रह्मचर्य प्रकीर्तितम् । विशां वृत्तिवताचैव के चिदि- च्छन्ति पण्डिताः ॥ ३१ ॥ शुश्रूषेव तु शूद्रम्य ब्रह्मचर्य प्रकी- चितम् । शुश्रू या गुरो नित्यं ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् ॥ ३२ ॥ गुरवः पञ्च सर्वेषां चतर्णा श्रुतिचोदिताः । माता पिता तथा- चार्यो मातुलः श्वशुरस्तथा ॥ ३३ ॥ तेषां मुख्यास्त्रयः प्रोक्ता- आचार्यः पितरौ तथा । तेषां मुख्यतमस्त्वेक आचार्यः परमा- वित् ॥ ३४ ॥ तमेवं ब्रह्मविच्छ्रेष्ठं नित्यकर्मपरायणम् । शुश्रूपयायेन्नित्यं तृष्टो भृत्येन वा गुरुः ॥ ३५ ॥ दया भू- तेषु सर्वेषु सर्वानुग्रहः स्पृहा । विहितेषु तदन्येषु मनो- वाकायकर्मणा ॥३६॥ प्रवृत्तौ वा निवृचौ वा एकरूपत्वर्जि- वम् ॥ ३७॥ प्रियाप्रियेषु सर्वेषु समत्वं यच्छरीरिणाम क्षमा सैवेति विहद्भिगदिता वेटवादिभिः ॥ ३८ ॥ अर्थहानी च ब- 1 १बत एव" मा हिस्यमद्धभूतानि "इयादि श्रुति । २ अत एव " सत्य बद "मल प्रमणि प्रश्न तपसे " " तेन सत्येन ऋतुरस्म" इत्यादि श्रुत। ३षत एव अस्तेयसत्य ब्रह्मचर्य विधिव" इत्यादि घृते ।४ अत एव " सत्येन लभ्यस्तपसा घर मामा सम्या ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण निन्यम् "" प्राचार्यमहिमा पापरिग्रह प सत्य घ", इत्यादि यति । ५ गत एव “ एतश्य शिक्षेदम दान दयामिति शिदि इति । ६ अत एव "यसपोदानमार्जवमाहता" इत्यादि श्रुति । ७ मत एव म यो धर्मस्वया" इत्यादि श्रुति । " ·म.१० यमनियमवर्णनम् । न्शूनां वियोगे चापि सम्पदि । भूयः प्राप्तौ च सर्वत्र चित्तस्य स्थापनं धृतिः ॥ ३९ ॥ अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः पोडशारण्य- वामिनाम् । द्वात्रिंशद्धि गृहस्थस्य यथेष्टुं ब्रह्मचारिणाम् ॥ ४०॥ तेपामयं मिताहारस्त्वन्येषामल्पभोजनम् ॥ ४१ ॥ शौचं तु द्विविघं प्रोक्तं बाह्यमाम्यन्तरन्तथा । मृजलाम्या स्मृत बाह्य मनःशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ ४२ ॥ मनःशुद्धिश्च विज्ञेया धर्मेणा- ध्यात्मवियया । अध्यात्मविद्या धर्मश्च पिनाचार्येण चानचे ॥ ४३ ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेपु सनिःश्रेयसार्थिभिः । गुरवः श्रुतिसम्पन्ना मान्या वाङ्मनसादिभिः ॥ ४४ ॥ तपः सन्तोप- मास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् । सिद्धान्तश्रवणश्चैव हीमतिश्च जपो व्रतम् ॥ ४५ ॥ एते च नियमाः प्रोक्तास्ताँश्च सर्वान् पृ. थर शृणु ॥४६॥ विधिनोक्तेन मार्गेण कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोपणं प्राहस्तपसां तप उर्त्तमम् ॥ ४७ ॥ यदृच्छालाभतो नित्यं मनः पुंसो भवेदिति । या धीस्तामृपयः प्राहुः सन्तोष मुखलक्षणम् ॥ ४८ ॥ धर्माधर्मेषु विश्वासो यस्तदास्तिक्यमु- च्यते ॥ ४२ ॥ न्यायाजितं धनञ्चाल्पमन्यहा यत्मदीयते । अर्थिभ्यः अहया युक्तं दानमेतदुदाहतम् ॥ ५० ॥ यः प्रसन्न- १ मत एव " बुद्धिति स्मृति प्रजानम्” इत्यादि श्रुति । २ अत एव" मिताहारो जितेन्द्रिय इत्यादि श्रुति । ३ अत एव "शौचमिन्द्रियनिग्रह " इत्यादि श्रुति । ४ तपोदानसम्बन्धीय विस्तृत विवरणधर्मविज्ञाननामकाध्याय दटव्यम् । द्वयमेवैतद्धर्मसा- धनस्य स्थक्रियारूपेण निदिश्यते। शूकियाधिकारप्राप्तेरन तरच साधकोऽन्तस्त सम्ब- न्धीयेषु सूक्ष्मरूपसाधनान्तरेषु भवत्यधिकारी । तप शब्देना शरीरक्रियाविशेषरूप- न्तपो विवक्षितम् , अत एव “यो न क्लेश स तप्यते तप ""तेन सत्येन तेन तपसा प्रतम्मि" "तस्मै तपो दम कर्मेति प्रतिष्टा" इत्यादि श्रुति । तथा च “ तपसो बहु रूपन्य तेस्नरः प्रवर्तते । निवृत्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम् ॥ इत्यादि श्रीमत्यून्य- पादभगवान् वेदव्यास' श्रीमहामारते । ५ अत एव " पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव | सः प्रविरीयन्ति कामा "सोप योगाभ्यासादवाप्नोति" इत्यादि श्रुति । ६ अत एव "श्रद्धया देयम् " अश्रद्धयाऽदेयम् " “यझोऽभ्ययन दानमिति प्रथम" इत्यादि श्रुति । " " ·श्रीप्रोमधुसूदनसहिता। स्वभान विष्णुं वा रुद्रमेव च । यथाशक्य-नं भक्त्या चैतदी- श्वरपूजनम् ॥ ५९॥ रागावपेतं हृदयं वागदुष्टान्तादिभिः। हिं- सादिरहितः काय एतदश्विरपूजनम् ॥ ५२ ॥ सिद्दान्तश्रवणं प्रोक्तं वेदान्तश्रवणं बुयैः । हिजवत्तत्रियस्योक्तं सिद्धान्तश्रवणं बुधैः ।। ५३ ॥ विशाश्च के चिदिच्छन्ति शीलवृत्तवतां सताम् । शुदाणाश्च खियश्चैव स्वधर्मस्तु तपस्विनाम् । सिद्धान्तश्रवण प्रोक्तं पुराणश्रवर्ण बुरः ।। ५४ ॥ वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्भवेत् । तस्मिन् भवति या लज्जा हीस्तु सेवेति कीर्तिता ॥ ५५ ॥ चिहितेषु च सर्वेषु श्रद्वा या सा मंतिर्भवेत् ॥ ५६ ।। गुरुणा चोपदिष्टोऽपि वेदवाह्यविवर्जितः । विधिनोक्तेन मार्गेण मन्त्राभ्यासो जपः स्मृतः ।। ५७ ।। अधीत्य वेदं सूत्र वा पुराणं सेतिहासकम् । एतेप्वम्यसनं तस्य अभ्यासेन जपः स्मृतः॥५८॥ जपश्च विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा । वाचिकोपांशु उ- चैस्तु विविधः परिकीर्तितः ॥ ५९॥ मानसो मनसा ध्यान भे- दाहविध्यमास्थितः । उच्चैनपादुपांशुश्च सहस्रगुणमुच्यते ॥६॥ "गणपति हवामहे " - "" १ अत एव " वषट् ते विश्वास आ कृणोमि " "त्रियम्बक यजामहे भर्चन्त्यमणि "'दुर्गा देवी शरणमह प्रपद्ये ' "ऐश्वर्य यस्य पूजनात्' इत्यादि श्रुति । " देवद्विजगुरुशाज्ञपूजनम् ' इति गीतोपनिषत् । “ भर्चत प्रार्चत प्रिय- मेधागोऽभर्वत । अतु पुत्रका उन पुरन धृणवर्चत " इति स श्रुति १२ मत एव “वे दान्तविज्ञानमुनिश्चितार्थी "श्रोतभ्यो मन्तव्यो निदिष्यासितन्य " इत्यादि श्रुतिः । ३ मत एव " ही(भारियेतत्सर्वं मम'' "मार्दव हीरचापरम् ' इत्यादि श्रुतिस्मृती। ४ अत एव " भतिस्त्वे विजिज्ञामितव्येति मतिं भगदो विजिज्ञासे।" इत्यादि श्रुति । ५ ईश्वरपूजाम जपसम्बधीयाधोपदेशविषया सगुणोपासनामत्रयोगदर्णनावसरे सम्यक् सब- गिता | उपासनाशब्देन तसम्बधीयोत्तष्टक्रियानुष्टानमेव सिद्धावार्याणामभिप्रेतम् । त सम्बधीयसामान्यक्रियाजात बहि पूजादिक्तु नियमान्तर्गत तस्यैव सवर्णितम् । नान्यदी- श्वरोपासनाया साधना तर विमपि महापभिराय समुपदिष्टम् इश्वरोपासनाया विस्तारथा. टाइक्रियायोग इति मन्यते । तस्या एवोपासनाया प्रथमानुष्ठेयक्रियादयो नियमान्तर्गत मेश वर्णिता अत एव " एतमुव्हन् जन्मत्र"'मुमुधुर्भवति जगत्" इत्यादि अतिः ।

·म.१० यमनियमवर्णनम् । मानसश्च तयोपांशोः सहस्त्रगुणमुध्यते । उच्च पश्च सर्वेषां य- योतफलदो भवेत् । नीचश्रुतो न चेत्सोऽपि श्रुतश्चेन्निष्फलो भ- वेत् ॥ ६१॥ ऋषि छन्दोऽधिदेवञ्च ध्यायन्मन्त्रश्च सर्वदा । यत्तु मन्त्र जपेद्देवि तदेव हि फलप्रदम् ॥ ६२॥ प्रसन्नगुरुणा पूर्वमुपदिष्ठमनुज्ञया। धर्मार्थकामसिद्धयर्षमुपायग्रहणं बैतम् ! ॥६३ ॥ पूजाविधि प्रशासद्भिक्तिमार्गोपदेशकः । आचार्येव- निता देवि बहयो नियमा यमाः ॥ ६४ ॥ प्रधानतस्तु संक्षिप्य वर्णिताः साम्प्रतं प्रिये । अङ्गरूपा स्तवार्थाय कियंती नियमा यमाः॥ ६५ ॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बंधमोक्षयोः । बंधाय विषयासक्त मुक्त्य निर्विपर्य स्मृतम् ॥ ६६ ॥ मनो हि द्विविध प्रोकं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्ध कामधि- वर्जितम् ॥ ३७॥ यतो निर्विपयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते । तस्मानिविपयं नित्यं मनः कार्य मुमुक्षुणा ॥ ६८॥ नाऽयं जनः स्पासुखदुःसहेतुर्न देवताऽऽत्मा ग्रहकर्मकालाः । मनः परं का- रणमामति संसारचक्र परिवर्तयेचत् ॥६९॥ दानं स्वधर्मो नि- यमो यमश्च श्रुतानि कर्माणि च सतानि । सपै मनोनिग्रहल- क्षणांताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥७॥ मनो वशेऽन्ये हमवन्स्म देवा मनश्च नान्यस्य वर्श समेति । भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युंज्यादशे तं स हि देवदेवः ॥७१॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां यमनियमवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः । १ साधनान्येतानि प्रायशो नियमान्तर्गतम्रोण वाणेतानि । सिद्ध चापाग्नु के चिदाहार- तिहारसमधीयान् यात्रतीयाने वोटनिगमान्यागोपयोगिनो नियममाधनप्रम्लाचे समनुष्टयः। तगा निर्दिशन्ति । वस्तुतस्तु यमनियममाधनैरव साधने योगभ्यासे सम्यगावकर लभते । यमनियमाचनुष्ठानेन रिशुद्धान्त करणो हि सः योगाहान्यपराणि शक्रोति समभ्यमितम् । मत एर" भयातो बतमीमांसा" "मय महायतम्" इत्यादि श्रुति । २ इति शोक- जय श्रीमद्भागवते ।

·.६६) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म." एकादशोऽध्यायः। आसनमुद्रावर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । आसनान्यधुना वक्ष्ये शृणु देवि वरा- नने । दादर्यकारीणि देहानां स्थिरसौख्यकंराणि च ॥१॥ स्व- स्तिक गोमुख पद्मं वीरं सिंहासनं तथा । भद्रं मुक्तासनश्चैव मयू- रासनमेव च । तथैतेषां वरारोहे पृथग्वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २॥ जानोरन्तरे सम्यक्त्वा पादतले उभे । ऋजुकायः सुखासीन: स्वस्तिक तत्पचक्ष्यते ॥ ३ ॥ सीवन्या चामतः पार्चे गुल्फो नि- क्षिप्य पादयोः । सव्ये दक्षिणगुल्फन्तु दक्षिणे सव्यगुल्फकम् । एतच्च स्वस्तिकं प्रोक्त सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४॥ सव्ये दक्षि- णगुल्फन्तु पृष्टपार्थे निवेशयेत् । दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुख गोमुख यया ॥ ५ ॥ अङ्गुष्ठौ तु निबंधीयाद्वस्ताम्या व्युक्रमेण तु । ऊोरुपरि योगजे कृत्वा पादतले उभे ॥ ६॥ पद्मासन भवेदेव- सर्वेषामपि पूजितम् । एकं पादमथैकस्मिन्विन्यस्योरूणि सस्थि- तः । इतरस्मिन्यथा चान्यं वीरासनमुदाहतम् ।। ७ ।। गुल्फो च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्धयोः क्षिपेत् । सव्य दक्षिणगुल्फेन द. १मत एर' स्थिरमम्बमामनम् ' इति योगदर्शनम् ।' तेषा क्यामनेन प्रश्वसितव्यम्' ते अनि । "भासन पद्मक बध्या इति योगति ! 'पद्मावासनस्थ ' रामो अति । २ स्थलतियाप्रधानहयोगशास्त्रेय द्वात्रिंशदामनानि पचविंशतिसल्याच मुद्रा सध नार्थ नियमिता । स्योगाचार्य प्रायशो दशैव मुद्राश्चत्वारि चामनानि साधनामुपदिष्टा- नि । म त्रयोगसाधकानान्तु पक्षे एकमेव हे कामासने सविधीयते । पन्तस्तु मुद्रासनाना। महुविधत्वेऽपि विभिन्नयोगशालेषु सिद्धाचार्य वैश्विहसरयानि वैविचल्पमरयकान्येव मुद्रासनानि समुपदिष्टानि । हयोगसम्बधीयानि मुद्रासनानि योगभेदनामाध्याये समातिति- सानि । बत्र तु प्राधान्येन कतिपयान्येवासनाने प्रभ्यपादश्रीयोगियाज्ञवल्क्यमर्पिमतानुसा रेण विस्तरेण सर्पान्छे ।

·म.११ मासनमुद्रावर्णनम् । क्षिणेन तथेतरम् ॥ ८॥ हस्तो जान्योः समास्थाय साङ्गुलीश्च प्रसार्य्य च । व्यात्तवको निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः ॥९॥ सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगिभिः सदा । गुल्फी च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ॥ १०॥पार्चे पादौ च पाणिभ्यां दृढं बधा सुनिश्चलम् । भद्रासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिवियापहम् ॥११॥ संपीडय सीवनी सूक्ष्मा गुल्फेनैव च सर्वतः । सव्यं दक्षिणगुल्फेन मुक्तासनमितीरितम् ॥१२॥मेदादुपरि निक्षिप्य सव्यं गुल्फें तयो- परि । गुल्फान्तरन्तु निक्षिप्य मुक्तासनमिदं बुधाः॥१३॥अवष्टम्य : धरां सम्यक्त लाम्यान्तु करद्दयोः । हस्तयोः कूपरी चापि स्थाप- यन्नाभिपायोः ॥ १४ ॥ उन्नाम्य शिरसि पादौ दण्डवहयोनि संस्थितः । मयूरासनमेतनु सर्वपापप्रणाशनम् । सधैं चाभ्यन्तरा रोगा विनश्यन्ति विपाणि च ॥ १५ ॥ संविदं लभतेभ्यासायो- गोम्याप्तात्मवतते । मुद्राणां सिद्धिरम्यासादम्यासादायुसाधनम् ॥१६॥ कालवञ्चनमभ्यासात्तया मृत्युञ्जयो भवेत् । वाक्सिद्धिः कामचारित्वं भवेदम्यासयोगतः॥ १७ ॥ योगमुद्राः परं गोप्या न देया यस्य कस्य चित् । सर्वथा नैव दातव्याःमाणैः कण्टगतरपि ॥ १८ ॥ अधुना कथयिष्यामि योगं सिद्धिकरं परम् । गोपनीयं सुसिद्धानां योग परमदुर्लभम् ॥ १९ ॥ महामुद्रां प्रवक्ष्यामि त- न्त्रेऽस्मिन्मम वल्लभे । यां प्राप्य सिद्धाः संसिदि गोरक्षायाः पुरा गताः ॥२०॥ अपसव्येन संपीडच पादमूलेन सादरम् । गुरूप- देशतो योनि गुदमेहान्तरालगाम् ॥ २१ ॥ सव्यं प्रसारितं पादं धृत्वा पाणियुगेन । नवदाराणि संयम्य चिबुकं हृदयोपरि ।। ॥ २२ ॥ चिचं चिचपथे दत्वा प्रभवेदायुसाधनम् । महामुद्रा १ योगतत्वदर्शिभि स्वर (२५) पच शति मुद्राः शाख्ने करिता: पर तु प्रधानभूता अष्टा- | वेवान श्रीशिवसहितातस्तथाऽन्यान्यतयतस्य सगृहीता । एतास। विस्तरस्तु अथकी हा- योगसहितायो कृत इहि तत एव द्रष्टव्यः । अत एव "मुद्रा ज्ञानमयी याम्ये" इत्यादिश्रुति ।

·(६८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म." भवेदेपा सर्व्वतन्त्रेषु गोपिता ॥२३ ॥ वाया न समभ्यस्य द- क्षाङ्गेनाम्पसेत्पुनः । उभयाङ्गेन कुर्याच क्रिया गुरुमुखाना- म् ॥ २४ ॥ प्राणायाम समं कृत्वा योगी नियतमानसः। यान्त प्राप्य भवाम्भोधेः पार गच्छन्ति योगिनः॥ २५ ॥ ततःप्रसा- रितः पादो विन्यस्य तमुरूपरि । गुदयोनि समाकुच्य कृत्वा चा- पानमूर्ध्वगम् ॥ २६ ॥ योजयित्वा समानेन कृत्वा प्राणमधोमु- स्वम् । बन्धयेदुदरेऽत्ययं प्राणापानी च यः सुधीः ॥ २७ ॥क- थितोऽय महावन्धः सिद्धिमार्गमदायकः । नाडीजालाद्रसव्यहो मूीनं यात्ति योगिनः । उभाम्या साधयेत्पद्भयाक सुप्रय- लतः ॥ २८ ॥ पादमूलेन सपीडय गुदमार्ग सुयन्त्रितम् । बला- दपानमाकृप्य अमादूर्घ सपम्यसेत् ॥ २९ ॥ कल्पिवोऽय मूल- बन्धो जरामरणनाशन. । अपानप्राणयोरक्य प्रकरोत्यधिकल्पि- तः। बन्धनानेन मुतरा योनिमुद्रा प्रसिद्दयति ॥ ३०॥ गोमास चालयेन्नित्यं तत्प्रवेशो हि तालुनि । त्रमशो भक्षयेत्सर्वं म. होपातकनाशनम् ॥ ३१ ॥ ध्रुवोरन्तर्गता दृष्टिं निधाय सुदृढा मुधीः । उपविश्यासने वजे नानोपद्रवर्जितः ॥ ३२॥ लम्बिको- धस्थिते गर्त रसना विपरीतगाम् । संयोजयेत्मयत्नेन सुधाकूपे विचक्षणः ॥ ३३ ॥ मुद्रेवा खेचरी प्रोक्ता भक्तानामनुरोक्तः । खेचरी यस्य शुद्धा तु स शुहो नान संशयः ॥ ३४॥ भूतले स्वशिरो दत्वा खेलयेच्चरणहयम् । विपरीतकृतिश्चेषा सर्व्वतन्त्र- पु गोपिता ॥ ३५ ॥ एतयः कुरुते नित्यमभ्यास याममात्रकम् । मृत्युं जयति योगोंद्रः प्रलयेऽपि न सीदति ॥३६ ॥ कुरुतेऽमृ. तपानं सः सिद्वाना समतामियात् । स सिद्धः सर्वलोकेषु ब. न्धमेन करोति यः ॥ ३७॥ नाभेरूद्धमधश्चापि तान पश्चिम- मानोत् । उड्डानाल्यो ह्यय बन्धो मृत्युमातङ्गकेशरी ॥ ३८ ॥ तात्यक्रियाया जिव्हाचारनम।

·म.11 'मासनमुद्रावर्णनम् । नित्यं यः कुरुते योगी चतुर्वारं दिनेदिने । तस्य नाभेस्त शुद्धिः स्यायेन शुद्धो भवेन्मरुत् ॥ ३९ ॥ षण्मासमभ्यसन्योगी मृत्यु जयति निश्चितम् । तस्योदराग्निर्जलति रसवृद्विस्त जायते ॥ ॥ ४० ॥ अनेन सुतरां सिद्धिविग्रहस्य प्रजायते । रोगाणां संक्ष- यश्चापि योगिनो भवति ध्रुवम् ॥ ४५ ॥ गुरोर्लब्ध्वा यत्नेन साधयेत्तु विचक्षणः । निर्जने मुस्थिते देशे बंदं परमदुर्लभम् ।। ॥ ४२ ॥ स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तनियमबिना । मुक्तो भवेद्गृहस्थोऽपि वजोण्यम्यासयोगतः ॥ ४३ ॥ वोण्यम्यास- योगोयं भोगे युक्तोऽपि मुक्तिदः । तस्मादतिप्रयत्नेन कर्तव्यो योगिभिः सदा ॥ ४४ ॥ अभ्यासः स्यादि वयोण्याः सिद्धिदो यत्र यादृशः। तत्वज्ञेस्ताहिवरणं हठयोगे कृतं महत् ॥४५॥ अधि- कारविशेषज्ञैर्योगांगानां गुसाधकः । श्रीसद्गुर्याश्रयः कार्यों वचो- णीसिद्धिलिप्लुभिः ।। ४६॥ विषयाभिमुखानां यद्देहिनामधिका- रिता। नोक्ताऽव योगिभिस्तस्मानोच्यते सा क्रिया प्रिये। दिग्द- चीन र क्रियते साधारण्यादिदं शृणु ॥ ४७ ॥ स्वमूत्रोत्सर्गकाले यो वलादाकृष्य वायुना । स्तोकं स्तोकं त्यजन्मूत्रमूर्ध्वमाकृष्य तत्पुनः ॥ ४८ ॥ गुरूपदिष्टमार्गेण प्रत्यहं यः समाचरेत् । वि- न्दुसिद्धिर्भवेत्तस्य महासिद्धिप्रदायिका ॥ ४९ ॥ एतद्गुहातमं गुह्यं न भूतं न भविष्यति । तस्मादतिमयत्नेन गोपनीयं सदा बुधैः॥ ॥५०॥ बिन्दुर्विधुमयो ज्ञेयो रजः सूर्यमयस्तथा । उभयोर्म- लनं कार्य स्वशरीरे प्रयत्नतः ॥५१॥ शिव बिन्दू रजः श- किरुभयोर्मेलनं यदा । योगिनां साधनावस्या भवेदिव्यं वपुस्तदा ॥ ५२ ।। मरणं विन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् । तस्मादति- प्रयत्नेन कुरुते बिन्दुधारणम् ॥ ५३ ॥ जायते म्रियते लोको बिन्दुना नात्र संशयः । सिद्धे बिन्दो महायले किन सिध्यति १ एतानि गुपतरमुद्रासमूह पूज्यपादश्रीगुरोरुपदेशेनैव सम्यक् ज्ञात शक्यन्ते ।

·श्रीश्रीमधमूदनसंहिता । अ.1 भूतले ।। ५४ ॥ आधारकमले मुप्तां चालयेत्कुण्डली दृढाम् । अपानवायुमारुह्य बलादाकृप्य बुद्धिमान् ॥ ५५ ॥ शक्तिचाल- नमुद्रेयं सर्वशक्तिमदायिनी । शक्तिचालनमेनं हि प्रत्यहं यः समाचरेत् । आयुर्वृद्धिभंवेचस्य रोगाणाञ्च विनाशनम् ॥ ५६५ विहाय निद्रां भुजगी स्वयमूर्व भवेत्खलु । तस्मादम्यसनं कार्य योगिना सिद्धिमिच्छता ॥ ५७ ॥ यः करोति सदाभ्या- साच्छक्तिचालनमुत्तमम् ॥ येन विग्रहसिद्धिः स्यादणिमादि- गुणप्रदा ॥ ५८॥ गुरूपदेशविधिना तस्य मृत्युभयं कुतः ॥ मुहूर्तहयपर्यन्तं विधिना शक्तिचालनम् ॥ ५९॥ यः करोति । प्रयत्नेन तस्य सिद्धिरदूरतः ॥ युक्ताशनेन कर्तव्यं योगिभिः शक्तिचालनम् ।। ६० ॥ एवमासनमुद्रादि न भूतं न भविष्यति । एककाम्याससंसिद्धया सिद्धो भवति नान्यथा॥६॥यमेश्च निय- मैश्चैव आसनैश्च सुसंयुता । नाडीशुद्धिश्च कृत्वा तु प्राणायामाँ- स्तथा कुरु॥२॥ देव्युवाच ॥स्वामिन् यतः शरीरस्य निश्चलत्वं मजायते । तथा साधकयोगश्च तद्भवत्कृपया श्रुतम् ॥ ६३ ॥ इदानी कृपया बेहि यतश्चित्तं निगृह्यते । यनिग्रहेण शान्ति च प्रामुयां सर्व कामदाम् ॥ ६४ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ धृतिर्नाम सुखे दुःखे यथा नाप्नोति विक्रिया । तां भजेत सदा प्राज्ञस्तस्य चित्तं निगृह्यते ॥६५ यया स्वप्नं भयं शोक विषादं मदमेव च । न विमुंचति दुर्मेधा धृतिः सा तामसी मता १ स्थूलशरीरस्य वशीकरणे परमोपयोगि भवत्यासनादि । यमनियमावेशुद्धनितो हि । माषको योगसबन्धीय कष्टसाध्य साधनसमूहमभ्यसिन शक्रोति । ततधामनाभ्यासद्वारेण स्थूलशरीरं वशमानय कृतकृत्यो भवति । स्थूलशरीरस्य मदमशरीरेण सहातिघनिष्टदस- म्बन्धो विद्यते । अत एव हि वशमानीते स्थलशरीरे मुमशरीरमपि स्वत एव साधकस्य वश- मगछति । शरीरे चावल्यशून्ये मनसोपि मेग निश्चतत्वमवश्यम्भावि तदैव योगी सम्मतराणि सानान्तरण समभ्यमितुं समरों भवति । व घासनाद्यभ्यासो योगिनां से परमोपकारी सर्वश्रेष्ठश्च कियायोग. कथ्यते।

·मासनमुद्रावर्णनम् । (१) ॥ ६६ ॥ यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयते नरः। प्रसं- गेन फलाकाक्षी धृतिः सा देषि राजसी ॥ ६७ ॥ धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा देवि सात्विकी ॥ ६८ ॥ सेव योगिजनेः सेव्या सात्विकी धृतिरात्मदा । न ता विना क्वचिकैश्चिचिचस्थैर्यमवा- प्यते ॥ ६९ ॥ सात्विकीधृतिमान्योगी पूर्व पट्शनुनिर्जये । कुर्यापत्नं घरं नित्यं ततश्चित्तं स्थिरं भवेत् ॥७० ॥ कामक्रो- धौ लोभमोहो मदो मात्सर्यमेव च । एते पट् शनवः साध्वि माणिना पापदुःखदाः ॥७१॥ एतेपामुदयं स्थानं क्षयं च अवदामि ते । ज्ञात्वा तहिजये यत्नः कार्य: कल्याणसाधकः॥ ॥७२॥ संकल्पाजायते कामः सेव्यमानो विवर्धते । यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ ७३ ॥ कामाकोधः प्रभवति परदोषेरुदयिते । क्षमया तिष्ठते देवि क्षमया विनि- वर्तते ॥ ७४॥ अज्ञानमभयो लोभो भूताना दृश्यते सदा । अ- स्थिरत्वं च भोगाना दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते ॥ ७५ ॥ अज्ञानप्र- भवो मोहः पापाभ्यासात्प्रवर्तते । यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सयः प्रणश्यति ॥ ७६ ॥ कुलाज्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिना- म् । एभिरेव तु विज्ञातैः स च सबः प्रणश्यति ॥ ७७ ॥ सत्य- त्यागात्तु मात्सर्यमहिताना च सेवया । एतत्तु क्षीयते शश्वत्सा- धूनामुपसेवनात् ॥ ७८ ॥ असंकल्पाजयेत्कामं क्रोधं कामवि- वर्जनात् । अर्थानर्येक्षया लोभं मदं प्रहदुपासया ॥७९॥ आन्वी. क्षिक्या त्यजेन्मोह मात्सर्य कृपया जयेत् । एतत्सर्वं गुरौ भ- क्या पुरुषो होजसा जयेत् ॥ ८० ॥ भय प्रमत्तस्य वनेप्वपि १ श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । २ अत एवं " सणासजायते काम कामाकोधोऽभिजायते। कोषागपति समोह समोहास्मृतिवित्रम । स्मृतिप्रशानुद्धिनाशो बुद्धिनाशाप्रणयति ॥' इति श्रीमद्भगवद्वाक्यम् । ३ श्रीमन्महाभारते शातिपर्वणि आपद्धौ ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.१२ स्यायवः स ास्ते सहपट्सपत्नः । जितेन्द्रियस्यात्मरतेव॒धस्य गृहाश्रमः किं नु करोत्यवद्यम् ॥ ८१॥ यः षट् सपत्नान्विजि. गीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् ।। अत्येति दुर्गाश्रित- कर्जितारीन्क्षीणेषु कामं विचरेदिपंश्चित् ।। ८२ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां आसनमुद्रावर्णनं नामकादशोऽध्यायः । द्वादशोऽध्यायः। देशकालवर्णनम् । देव्युवाच । भगवन् योगतत्वज्ञ योगेऽत्यंतोपकारिणों । माणा- यामात्प्रथमतो देशकाली शृणोमि तो॥ १॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । प्रकृतिः पुरपश्चैव देशकालावुभौ स्मृतौ । ब्रह्माण्डपि- ण्डरूपाम्या प्रकृतिर्देशनामिका ॥२॥ योऽतःपुरुषरूपेण स पहिः कालनामभार । तदात्मकमिदं सर्व योगदृष्टया विविच्य. ते ॥ ३॥ तमेव देशं सेवेत तं कालं तामवस्थिति । तानेव भो. गान्भुञ्जीत मनो यर प्रसीदति ॥ ४॥ तपाऽपि तव दृष्टयर्थ तयोरूपं तु कय्यते । तयोस्तु पुरुषं पूर्व कालं वक्ष्यामि १ श्रीमद्भागवते । २ तत्र कम्त रिसम्म "जयाना जा फा" इतिशास्त्रात् । तथा देशरूम जननी "जननी जमभूमिश्व यादिशामा । एवं प कारसेवा तु पितृमदा स्वरवजमदेशमेवा मातृमेवा । न च देहस्यदेशवेन वस्यमाग गोसेवा कार्योते वाच्य योगांगनुटानविषयत्वेनैव देहस्य देशवेन विवक्षितवान् । मया घ मातु सज मददे- शस्य स्वायतमहत्तया तयुजर्गेण भाया मत एसोऽपि भारततर्याभ्याये। अभिहित इति ज्ञेयम् ।

·म.१२ देशकालवर्णनम् । (७३) शाश्वतम् ॥ ५ ॥ चरमः सहिशेषाणामनेकोऽसंयुतः सदा । पर- माणुः स विज्ञेयो नृणामेक्यभ्रमो यतः॥६॥ सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । केवल्यं परममहानविशेषो निरन्तरः॥७॥ एवं कालोऽप्यनुमितः सोक्ष्ये स्थौल्ये च सत्तमे । संस्थानभु- क्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः ॥ ८॥ स कालः परमाणु- यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्त स कालः पर- मो महान् ।। ९ ।। काटा निमेषा दश पंच चैव त्रिंशत्रु काष्ठा गणयेत्कलां तां । त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्ती भागः कलाया दश- मश्च यः स्यात् ॥१०॥ त्रिंशन्मुहूर्त तु भवेदहश्व रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता । मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशत्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ॥ ११ ॥ संवत्सर दे त्वयने वदन्ति सं- ख्याविदो दक्षिणमुचरं च ॥ १२ ॥ अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुपलौकिके । रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टाये कर्मणामहः ॥ १३ ॥ पित्ये राज्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः । शु- कोहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरा ।। १४ ॥ देवे राज्य- हनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं गनिः स्याद्द- क्षिणायनं ॥ १५॥ ये ते रात्र्यहनी पूर्व कीर्तिते जीवलौकिके । तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहः क्षये ।। १६ ।। पृथक् सं- . १भत एव 'कालज्ञान प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मन । विप्राणा सम्मत लोके यज्ञ- कालार्थसिद्धये ॥ यथा शिवा मयूराणा नागाना मणयो यथा। तद्रद्वेदागशास्त्राणा गणित मर्भि मस्थितम् ॥" इत्यादि वेदागल्योतिपम् । “वेदागमनमसिल ज्योतिषा गतिकारण- म् ॥” इतिसूर्यसिद्धान्त । "ज्योतिश्चने तु लोकस्य सर्वस्यो शुभाशुभं । ज्योतिर्मन तु यो वेद स याति परमा गतिम् ॥” इति पूज्यपादमहर्षिगर्गः । एव च कारतद्राव्यमा नार्यज्ञानाय ज्योति शास्र गणितफलितरूपेणात्युपकारक भवति एव सयमद्वारा अपरोक्षत्वेन | साक्षादनमूयमानाना कालभावितानामयांना विज्ञान कालज्ञान प्रथम, गैविकव्यावहारिकाणा कारभारितागामर्याना समेक्षिकयाशास्रतिहासादिना यज्ञान कारज्ञान तद्वितीयम् उभयमपि कालज्ञान क्रमेण विचारपत्यमेव सदैव सपाघम् । २ इति श्रीमद्भागवतम् ।

·(७४) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। अ.१२ वत्सरामाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। कृते त्रेतायुगे चैव दापरे च कलौ तथा ॥ १७॥ चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगं । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १८॥ इतरेषु ससंध्येषु सन्ध्यांशेषु ततस्त्रिषु । एकपादेन हीयते सहस्त्राणि शतानि च॥१९॥एतां द्वादशसाही युगाख्या कवयो विदुः । सहस्रपरिव तद्राझं दिवसमुच्यते ॥ २०॥ रात्रिमेतावी चैव तदादो विश्व- मीश्वरः । प्रलये ध्यानमाविश्य मुस्वा सोऽते विबुदयते ।। २१॥ सहस्रयुगपर्यंतमहयद्रह्मणो विदुः । रात्रि युगसहस्रांतों तेऽहोरात्र- विदो जनाः ॥ २२ ॥ प्रतिबुद्दो विकुरुते ब्रह्मा क्षय्य क्षपातये । सृजते च महद्भूतं तस्मादयतात्मकं मनः ॥ २३ ॥ द्विपराई त्व- तिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्टिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रल- याय ॥ २४॥ एष प्राकृतिको देवि प्रलयो यत्र लीयते । आण्डकोशस्तु संघातो विधात उपैसादिते ॥ २५ ॥ कालामा- वाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे । न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृ- एस्य कस्य चित् ॥ २६ ॥ सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिप- च्यताम् । अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचनः सदा ॥ २७ ॥ अ- निवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते । अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु ॥ २८ ॥ कालोऽयं भगवान् विष्णुरनन्तः परमेश्वरः । तदत्ता पूज्यते सम्यक् पूज्यः कोऽन्यस्ततो मतः ॥ ॥ २९ ॥ केचित्कर्म वदंत्येनं स्वभावमपरे विदुः । एके कालं परे देव पुंसः काममुतापरे ॥ ३० ॥ एवं संक्षेपतस्नूक्तं कालज्ञानं त- वानघे । अधुना देशविज्ञानं वर्णयामि सुसाधनम् ॥ ३१॥ प्र. कृतेमंडलं यत्तद्राई तत्समष्टितः । तदेव पिंडरूपेण प्रोच्यते व्यष्टिनामतः ॥ ३२ ॥ अनंतत्वात्तयोः किंचित्पिडरूपं ह वर्ण्य- ते । यतस्तच्छोधनाद्योगसाधनोपकृतिर्भवेत् ॥ ३३ ॥ अत्र कर्म- १ इति श्रीमन्महाभारतम् । २ श्रीमद्भागवतम् ॥

·स.१२ देशकालवर्णनम् । फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितं । भास्तमः सत्यमवृतं बंधो मोक्षः प्रतिष्ठितः ॥ ३४॥ प्रकृतिः पुरुषश्चैव ब्रह्मा विष्णुमहे- श्वरः । ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥३५ ।। पुण्य- तीर्थानि पीगनि भ्रमंती शशिभास्करौ । त्रैलोक्ये यानि भूता- नि तानि सर्वाणि देहतः ॥ ३६ ॥ नृदेहमायं सुलभं सुदुर्लभ प्लवं सुकल्प गुरुकर्णधारम् । ईशानुकूलन नभस्वतेरितं पुमान्भ- वाधिन तरेत्स आत्महा ॥ ३७॥ शरीरं तावदेवं हि षण्णवत्य- कुलात्मकम् । विद्दयतत्सर्वजन्तूनां स्वाङ्गुलीभिरिति प्रिये॥३८॥ शरीरादधिकः प्राणो हादशाङ्गुलमानतः। चतुर्दशाङ्गुलं कैचिहद- १ पुरपार्थसाधने हि साधक्तमो देह एव ! स च स्यूरमध्मभेदेन द्विधाऽपि श्रीमत्पूज्य- पादपतजल्यादिमहर्षिभिरायुर्वेदप्रदर्शनेन स्थूलो योगशास्त्रनिदर्शनेन सुश्मश्च सशेष्यते । पू:- | नतर एवापर इति पूर्वस्यस्थूलस्य विशुद्धौ समुपयुज्यते सोप्यायुर्वेदसमुदाय । अत एव "हिताहितमुग्व हु खमायुम्तस्य हिताहितम् । मान च तच यत्रोक्तमायुर्वेद स उच्यते ।। | तस्यायुप पुण्यतमो वेदो वेदविदा मत । यक्ष्यते यन्मनुष्याणा रोकयोरभयोहित ॥ सत- मात्मा शरीर च त्रयमेतत्रिदडवत् । लेकस्तिष्ठति सयोगात्तत्र सर्व प्रतिष्टितम्" ॥ इति श्रीचरकसहिताया । "सनातनवाद्वेदानामरित्तात्तथैव च । तथा दृष्टफलत्वाच हितत्वादपि देहिना । वाक्समूहार्यविस्तारात्पूजितरवाच देहिभि । चिकित्सितात्पुण्यतम न किं चिदपि शुश्रुम” इति श्रीसुश्रुत । तथा च पूर्व वैद्यकेन तद्विशुध्यासूक्ष्मदेहशुद्धौ योगोपायेष्वपि भ. त्यधिकार इति तत्व । २ अत एव "त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहत । मेरे सवेष्टय सर्वग्र व्यवहार प्रवर्तते” इति शिवसहितायाम् 1 "श्रीपर्वत शिरस्थाने केदार तु ललाटके । वाराणसी महापान ध्रुवोमाणस्य मध्यमे ।। बोर्घाणस्य य सपिरिति जावालकी श्रुति । कुरक्षेत्र कचस्याने प्रयागो हृत्सरोरहे। चिदम्बर च ह मध्य आधार. कमलाल्य॥ आत्मस तीर्थमुत्सृज्य यहिस्तीयानि यो ब्रजेत् । करस्य स महारत्न त्यक्त्वा काच विमा- गति" इत्यादि सूतसहितायाम् । देहत देहे इति देहत । ३ श्रीमद्भागवतम् । ४ प्राणशब्देन स्यूरपाणवाय सूश्मा प्राणशक्ति प्रति टूयमेव प्रतीयते । दर्शनशास्त्रेषु प्राणसम्बधीयविस्तविवरणपरेषु प्राणशब्देनातिसूक्ष्मजीवनशत्तिरेव गम्यते । वस्तुतस्तु स्थू- सूक्ष्मभेदात्सगत्यनुसारत प्राणशब्देन चित्प्राणवायु इचिट्ठा प्राणशक्तिश्च बोद्धव्या । विशेषविवेचन तु साख्यदर्शने द्रष्टव्यम् । अत एव प्राणशक्तिरूपरय " प्राणाना अन्धिरसि द्रो माविशन्तक" इति चिन् स्ट्रनाना इचिच्च "ऊबै प्राणमुनयत्यपान प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासान विश्वेदेवा उपासते ॥ न प्राणेन गापानेन मार्या जीवति कश्चन । इतरेण तु जोवति यस्मितावुपाश्रितो" ॥ इत्यत्र वामननाना प्राणनशक्ति उच्यते श्रुया । अय सर्वोप्यध्यायसग्रह. श्रीमन्यून्यपादभगवद्योगियाज्ञवल्क्यमहर्पिमतानुगृहीत एव ज्ञेय ।।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.१२ न्ति मुनिपुङ्गयाः। द्वादशाङ्गुलमेवेति याज्ञवल्क्यम शुभम्॥३९॥ आत्मस्थमनिलं विहानात्मस्थेनेव वन्हिना । योगाभ्यान य कुर्यात्समं वा न्यूनमेव वा । स नरो ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः स पूज्यो योग- वित्तमः ॥ ४० ॥ आत्मस्थवन्हिनेव वं योगजेन द्विजोत्तमे । आत्मस्थं मातरिश्चानं योगाभ्यासेन निर्जय ॥ ४५ ॥ देहमध्ये शिलिस्पानं तप्तजाम्बूनदप्रभम् । त्रिकोणं मनुजानान्तु चहरसं चतुप्पदाम् ॥ ४२॥ मण्डलं तत्पतङ्गानां सत्यमेतद्रवीमि ते ।त- मध्ये ह शिस्ती सूक्ष्मः सदा तिष्ठति पावकः ॥ ४३ ॥ देहम- ध्येऽत्र कुत्रेति शंका चेचर्हि तच्छृणु । गुदादि हयालादूर्ध्वमयो मेदाञ्च घडलात् ॥ ४४ ॥ देहमध्यं तयोर्मध्ये मनुष्याणामिती- रितम् । चतुष्पदान्तु हन्मध्यं तिरश्चान्तुन्दमध्ययम् ॥ ४५ ॥ कन्दस्याने मनुस्याणां देहमध्यान्नवाङ्गुलम् । चतुरङ्गुलमुत्सेधमा- यामन्त तथाविधम् । अण्डाकृतिवदाकार भूषितं चासगादिभिः ॥ ४६॥ चतुष्पदा तिरश्चाश्च जीवानान्तुन्दमध्यमम् । तन्मध्ये नाभिरित्युक्तो नाभौ चक्रसमुद्भवः ॥ ४७ ॥ हादशारयुतं तच्च तेन देह प्रतिष्टितः । चक्रेऽस्मिन् भ्रमते जी पुण्यपापप्रचोदि- तः ॥ ४८ ॥ तन्नु पञ्जरमध्यस्थो यथा भ्रमति लूतकः । जी- वश्च मूलचक्रेऽस्मिनधः प्राणश्चरत्यसो॥४९॥ प्राणारूढो भवे- जीवः सर्वदेहेषु सर्वदा। तस्योष कुण्डलीस्थानं नास्तिर्यग- १नताया सभाताया प्रमशस्तनाशे समता सजायते अन एकाच "समया न्यूनमेव 'इत्युक्तम् । साधनावस्थासु प्रमशो न्यूनतायामापद्ययानायामपि सिद्धी सया पूर्णसम तालाम मपद्यते ।२मध्येतानि शरिस्थानानि योगशास्त्रोक्तयुक्त्यैव दृष्ट शक्यते । माम- | ज्ञानज्योतिषि विकाशमाने एवं माधो निगढस्थानान्येतानि मुटु समर्थों भवति । पाचाय- | विज्ञानविदोध्येतस्पयन्नि सश्मा शर्यतत्वविद्येति ( मायन्यद् भनॉटमी) नेव बदा- चिपूर्णनां प्राप्यतीति । वस्तुतानु मुमतमदाममहा व चक्षुषा दर्शनय त्रेण का केन) चिद्रष्ट शक्यते। ३ नाभिरिव नाभिने तु प्रमिद्धोदरमध्यगो शामि किंतु नाभिकोशतुत्य ।

·म .२ देशालवर्णनम् । धोइतः ॥ ५० ॥ अष्टमकृतिरूपा सा अष्टधा कुण्डलाकृतिः। यथावदायुसञ्चार तथानादीनि नित्यशः॥५१॥ परितः कन्द- पापु निरुध्येवं सदा स्थिता । मुखेनैव समावेष्टय ब्रह्मरध्रमुखं गता ॥५२॥ योगकाले त्वपानेन प्रबोध याति सामिना । स्फु- रन्त्याहृदयाकाशानागरूपा महोज्ज्वला ॥ ५३ ॥ वायुर्वायुसखे- नेव ततो याति सुपुम्रया। कन्दमध्ये स्थिता नाही सुषुम्नेति प्र- कीर्तिता ।। ५४ ॥ तिष्ठन्ति परितः सर्वाश्चक्रेऽस्मिन्नाडिसंज्ञि- काः । नाडीनामपि सर्वासां मुख्या देवि ! चतुर्दश ॥ ५५ ॥ इडा च पिङ्गला चैव मुषुम्ना च सरस्वती । वारुणी चैव पूपा च हस्तिजिता यशस्विनी ॥ ५६ ॥ विन्धोदरी कुहश्चैव शहिनी च पयस्विनी । अलम्बुपा च गान्धारी मुख्याश्चैताश्चतुर्दश ॥५७॥ तासां मुख्यतमास्तिस्रस्तिसृप्येकोत्तमोत्तमा । मुक्तिमार्गति सा प्रोक्ता सुपुम्ना विश्वधारिणी ॥ ५८॥ कन्दस्य मध्यमे देवि सु- पुम्ना च प्रतिष्ठिता । पृष्ठमध्ये स्थितेनास्थ्ना सह मूर्ध्नि व्यवस्थि- ता ॥५९ ॥ मुक्तिमार्ग सुपुम्ना सा ब्रह्मरन्ध्र प्रकीर्तिता । अव्यक्ता सा च विज्ञेया सूक्ष्मा सा वैष्णवी स्मृता ॥६० ॥ इडा च पि- झला चेव तस्याः सव्ये च दक्षिणे । इडा तस्याः स्थिता स ये पिगला दक्षिणे तथा ॥ ६१ ॥ इडायो पिङ्गलायाश्च चरतश्चन्द्र- " एषा हि नाडी सर्वश्रेष्टा । अभ्यन्तग्मेवास्या ग्रन्थिरूपेण पर चमाणि विद्यन्ते यानि हि | कुडलिनीशक्तेमगमनम्पर्गस्य षड्वारस्वरूपाणि ज्ञातव्यानि । अत एव "ऊर्यगा नाडी मुगुम्नास्या" हाते मै • श्रुति । “तर नाडी माना तु"। इति क्षु० श्रुति । "तत्र नि- हितपट्चक्रम्" । इत्यादि श्रुति ! २ अत एव “सुघुम्नाया शिवो देव राया देवता हरिपिंगहराया विरिचि स्यात्सरस्वला विराण्मुने । इत्यादि श्रीमतसहितायाम् । ३ ओगुरोस्पदेशेनैव एतेषा सूक्ष्मनाडीसमूहाना सपूर्ण विवरण परिज्ञात शक्यते, योग- सापनेन चान्तदृष्टौ समुपनाया नाडीनामेतासामाकारादय सम्यगे दृष्टिगोचरा भवन्ति । ४ अत एव "शतञ्चैका च हृदयस्यनाइयस्तासा प्रद्धानमभिाने मृतका । तयोर्ध्वमाया- मृतत्वमति विश्वान्या उत्क्रमणे भवन्ति" ॥ इतिश्रुति ॥

·(७८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.१२ । भास्करी । इडायां चन्द्रमा ज्ञेयः पिगलायां रविः स्मृतः ॥१२॥ चन्द्रस्तामस इत्युक्तः सूर्या राजस उच्यते । विषमार्गो स्वेमा- गः सोममार्गोऽमृतं स्मृतम् ॥१३॥ तावेव दधतः सर्वं कालं रा- निन्दिवात्मकम् । भोक्री सुपुना कालस्य गुप्तमेतदुदाहतम्॥६४॥ एतास्त्वन्याः समुत्पन्नाः शिरास्त्वन्याश्च तास्वपि। यथाश्वत्यदले तहत्पद्मपनेषु वा शिराः । नाडीप्वेतासु सर्वासु विज्ञातव्यास्त- पोधने ॥ ६५ ॥ प्राणोऽपानः समानश्चोदानो व्यानस्तथैव च। नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ ६६ ॥ एते नाडी सर्वासु चरन्ति दश वायवः । एतेषु वायवः पञ्च मुख्याः प्रा. णादयः स्मृताः ॥ ६७ ।। तेषु मुख्यतमावेतो प्राणापानो नरो- त्तमे। प्राण एवेतयोर्मुख्यः सर्वमाणभृतां सदा ॥ ६॥ आस्य- नासिकयोमध्ये हन्मध्ये नाभिमध्यमे। प्राणा लयमिति प्राह: पादाङ्गुष्टे च के चन ।। ६९ ॥ अधश्चोर्ध्वश्च कुण्डल्याः परितः प्राणसंज्ञकः । छन्नेषु तेषु गानेषु प्रकाशयति दीपवत् ॥ ७० ॥ व्यानः श्रीनाक्षिमध्ये च कृकाच्या गुल्फयोरपि । प्राणे गले स्फिनो देशे तिष्ठत्यत्र न संशयः॥७१ ॥ अपाननिलयं के चिद्दमेट्रोरुजानुषु । उदरे वृपणे कय्यां जो नाभी वदन्ति हि ।। ॥७२॥ गुदाग्न्याधारयोस्तिष्टन्मध्येऽपानः प्रभञ्जनः । स्थाने- घेतेषु सततं प्रकाशयति दीपवत् ॥ ७३ ॥ उदानः सर्चसन्धि- स्यः पादयोहस्तयोगपि । समानः सर्वगानेषु सर्व व्याप्य व्य- १ अत एव “हा रक्षतु वामेन पिडा दक्षिणेन तु" इत्यादि • अति । २ श्रत एव "एपा नात्यान्न बहम्" इति मैं• इति । 'माडपो ट्रामप्तात सहस्राणि ।। इति श्रुति । ३ मन एव "योऽस्य प्राइ मुषि स प्राण" "योऽस्य दक्षिणमुप स न्यान” “योऽस्य प्रत्यमृषि सोऽपान" "योऽस्योदड्सपि स ममान " "योऽशित- पीते सम नयति समान" "अय योऽस्योटू स्युए स उदान" "हदि प्रा प्रति- ष्टिता" "यद प्रापिति स प्रा" "हिरस्त गले प्रणे' "जाग्दै प्रामुलययपान मल गस्थति' इत्यादि श्रुति ।

·न.१२ देशकालवर्णनम् । वस्थितः ॥ ७४ ॥ भुक्तं सर्व रसं गाने व्यापयन् वह्निना सह । हासप्ततिसहस्त्रेषु नाडीमार्गेपु सञ्चरन् ॥ ७५ ॥ समानवायुरेवैकः सव्वं व्याप्य व्यवस्थितः । अग्निभिः सह सर्वत्र साङ्गोपाङ्गकले- वरे ।। ७६ ॥ नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थ्यादिषु संस्थिताः। तुन्दस्थं जलमन्नञ्च रसानि च समीकृतम् ॥ ७७॥ तुन्दमध्ये गतः प्राणस्तानि कुर्यात् पृथक् पृथक् । पुनरनौ जलं स्थाप्य अन्नादीनि जलोपरि ॥७८ ॥ स्वयं ह्यपानः सम्प्राप्य तेनैव सह मारुतः । प्रयाति ज्वलनं यत्र देहमध्यगतं पुनः ॥ ७९ ॥ वायुना दीपितो पहिरपानेन शनैः शनैः। ततो ज्वलति विप्रे- न्द्रे स्वकुले देहमध्यमे ॥८० ॥ ज्वालाभिज्जलितस्तत्र प्राणेन प्रेरितस्ततः । जलमत्युष्णमकरोत्कोप्टमध्यगतं तदा ॥ ८१ ॥ अन्नं व्यञ्जनसंयुक्तं जलोपरि समर्पितम् । ततः सुपक्कमकरोह- ह्निः सन्तप्तवारिणा ॥ ८२॥ स्वेदमूत्रे जलं स्याता वीर्य्यरूपं रसो भवेत् । पुरीषमन्नं स्यादेवि प्राणः कुर्यात् पृथक् पृथक् ॥ ॥ ८३ ॥ समानवायुना साई रसं सर्वापु नाडिसु । व्यापय- वासरूपेण देहे चरति मारुतः ॥ ८४॥ व्योमरन्त्रैश्च नवभि- विण्मूत्राणां विसर्जनम् । कुर्वन्ति वायवः सर्वे शरीरेषु शरीरि- णाम् ॥ ८५ ॥ निश्वासोच्छ्वासरूपेण प्राणकर्म समीरितम् । अपानवायोः कर्मैतहिपमूत्रादिविसर्जनम् ।। ८६ ॥ हानोपादा- नचेष्टादि व्यानकर्मेति चेष्यते । उदानकर्म तचोक्तं देहस्योन- यनादि यत् ॥ ८७ ॥ पोपणादि समानस्य शरीरे कर्म कीर्तित- म् । उद्वारादि गुणो यस्तु नागकर्म समीरितम् ॥ ८८ ॥ नि- मीलनादि कुम्मस्य भुत्तृष्णे कृकरस्य च । देवदत्तस्य विभेन्द्रे त- न्द्राकर्मेति कीर्तितम् । धनञ्जयस्य शोषादि सब कम प्रकी- र्तितम् ॥ ८९ ।। ज्ञात्वैवं नाडिसंस्थानं वायूनां स्थानकर्म च । विधिनोवैन मार्गेण नाडीसंशोधनं कुरु ॥ ९० ॥ नाडीपुझं स- ·(८०). श्रीश्रीमधुसूदनसाहता। म.१३ दासारं नरभावं महामुने । समुत्सृज्याऽऽत्मनाऽऽत्मानमहमित्य- वधारय ॥ ९१॥ अंशरीरं शरीरेषु महान्तं विभुमीश्वरम् । आ- नन्दमक्षरं साक्षान्मत्वा धीरो न शोचति ॥ ९२ ।। इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां देशरामवर्णन नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ त्रयोदशोऽध्यायः। प्राणायामवर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ प्राणायाममयेदानी प्रवक्ष्यामि वि. धानतः । समाहितमनास्त्वञ्च शृणु देवि वरानने ॥ १॥ प्राणा- पानसमायोगः प्राणायाम इतीरितः। प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचैपूरककुम्भकैः ॥२॥ वर्णत्रयात्मका होते चिपूरपकुम्भकाः । य एष प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामश्च तन्मयः॥३॥ इडया वायु- मारोष्य पूरयित्वोदरस्थितम् । शनैः पोडशभिमनिरकार सर संस्मरेत् ॥ ४॥ धारयेत्पूरितं पश्चाच्चतुः पश्या च मारया । भत व "अशरीर शगैरेष्वनवस्येष्ववस्थितम् । महान्त विभुमामान मचा धीरो न शोचति" ॥ इत्यादि काउकश्रुति । ३ इदानों दशमाघ्यायोक्त योगागेषु कमप्राप्त प्रणा याममग वन पुनरपत्रमते प्राणायाममिति सणेनाध्यायेन। ३ अत एव “ तस्मिन्सति सप्रश्वासयोगतिविच्छेद प्राणायाम" इति योगदर्शनम् । “प्राप तत स्थिता दर्भपु सुसमाहित । प्राणायामत्रय कृत्वा ध्यायेत्सध्यामिति इति । इति पुन्यपाददेवर्षिवृहस्पति ।। “निरनत स्थाप्य सम शरीर हृदीदियाणि मनसा सन्निश्य। ग्रनोडपेन प्रतरेत विद्वान् । सोनामि सर्वाभि भयावहानि ।"प्राणान् प्रतिन्येह मयुक्त चेष्ट क्षीणे प्राणे नासिकयो उवमीत । दृष्टाश्वयुक्त मित्र वाहमेन विद्वान् मनो धरयेताऽप्रमत्त" , "समे शुचौ शर्क- राबहिबालकाविवानेते शब्दजगश्रयादिभि । मनोऽनकुले न तु कापीरने गुहानिकाता श्रयणे प्रयोजयेत् । इन्यादि श्रुति ॥ "प्राणायमानय प्रोक्ता'। इनि अमृ• श्रुतिः । ४ भरिम प्रारणे माघशब्दो मात्राशब्दार्यसमानार्थ पुलिंगोऽप्यार्पो हन्यते ।

·म.१३ प्राणायामवर्णनम् । (८1) उकारमूर्तिमत्रापि संस्मरन् प्रणवं जपेत् ॥ ५ ॥ यावदा शक्यते तावदारणं जपसंयुतम् । पूरितं रेचयेत्पश्चात् प्राणं बाद्यानिला- न्वितम् ॥ ६॥ शनैः पिट्नालया देवि हात्रिंशन्मात्रया पुनः। प्राणायामो भवेदेवं पुनश्चैवं समन्यसेत् ॥ ७॥ ततः पिङ्गलया- पूर्य्य मात्रैः पोडशभिस्तथा । मकारभूमित्रापि संस्मरन् सुस- माहितः ॥ ८ ॥ पूरितं धारयेत् प्राणं प्रणवं विशतिहयम् । ज- पेदन स्मरन् मूर्ति मकाराख्यं महेश्वरम् ॥९॥ यावदा शक्यते पश्चाट्रेचयेदिडयानिलम् । एवमेनं पुनः कुर्यादिड्या पूर्ववत् प्रिये ॥१०॥ यद्दा प्राणं समारोप्य पूरयित्वोदरस्थितम् । प्रण- चेन सुसंयुक्तां व्याहृतीभिश्व संयुताम् ॥ ११॥ गायनी वा ज- पेविप्रः निवारं प्राणसंयमे । पुनश्चैवं त्रिभिः कुर्यात्पुनवं त्रिसन्धिषु ॥ १२॥ यहा समभ्यसेनित्यं वैदिक लौकिकं तु वा। प्राणसंयमने पश्चाजपेत्तदिशतिहयम् ॥ २३ ॥ ब्राह्मणः श्रुति- सम्पन्नः स्वधर्मनिरतः सदा । स पैदिकं जपेन्मन्त्रं लौकिक न कदा च न । केचिजनहितार्थाय जपमिच्छन्ति लौकिक- म् ॥ १४ ॥ दिजवक्षत्रियस्योक्तः प्राणसंयमने जपः ॥ १५ ॥ वैश्यानां धर्मयुक्तानां स्त्रीशूद्राणां तपस्विनाम् । प्राणसंयमने देवि मन्त्रं प्रणववर्जितम् ॥ १६ ॥ नमोऽन्तं शिवमन्त्र वा वे- प्णवं वा तथा बुधैः । मंत्रं समभ्यसेच्छूद्रो लौकिक विविपूर्वक- म् ॥ ५७ ॥ माणसंयमने स्त्री च जपेत्तदिशतिदयम् । न वैदिक १जीवानामुद्वारार्थ योगानायरष्टविधा एव प्राणायामक्रिया समुपदिष्टास्तासा विस्तृत- विगृतिम्रन्थकारप्रणीते "हठयोगमहिता" ख्यमन्ये द्रष्टच्या । अष्टविनकुम्भवत्र “सहित" नामक एक सुखसाधनप्राणायामो वा त स च पूज्यपादश्रीयोगिय ज्ञवल्क्यमतानुसारेणेति २ गियर्मानष्टायिना सावानामपा र घन्त्रिसन्य पासनाविधिप्रमगादय स साध्यप्राणायामविधिरपि सर्वस धरणसुखसाध्य प्रदर्शित । तद याम्त गायामा बाहुल्ये- नगुरूपदेशमुपरभ्यवानुष्ठेया । एव या प्रारेण वर्णित प्राणनियमन त्रिभि प्राणायाम. | क्य त् इयः । बोध्यम् ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । म.१३ जपेच्छूद्रः खियश्च न कदा च न । स्वाश्रमस्थस्य वैश्यस्य के- चिदिच्छन्ति वैदिकम् ॥ १८ ॥ सन्ध्ययोरुभयोनित्यं गायत्र्या प्रणवेन वा ॥ १९॥ प्राणसंयमनं कुर्याद्राह्मणो वेदपारगः । नित्यमेवं प्रकुर्वीत प्राणायामांस्तु षोडश ॥ २० ॥ अपि भ्रूण- हनं मासात् पुनन्त्यहाहः कृताः । अलवयात् पुनन्त्येवं जन्मा- न्तरकृतादधात् ॥ २१ ॥ संवत्सरान् ब्रह्मवधात् तस्मानित्यं सम- भ्यसेत् । योगाभ्यासरतास्त्वेवं स्वधर्मनिरताश्च ये। प्राणसंयम- नेनैव सर्वे मुक्ता भवन्ति हि ॥ २२ ॥ वाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको हि सः ॥ २३ ॥ सम्पूर्णकुम्भवहायोर्धारणं कुम्भको भवेत् । पहिर्यद्वेचनं वायोरुदरानेचकश्चसः ॥ २४ ॥ प्रस्वेद- जनको यस्तु प्राणायामेषु सोऽधमः । कम्पे च मध्यमः प्रोक्त उत्थाने चोत्तमो भवेत् ॥ २५ ॥ पूर्वं पूर्व प्रकुति यावदुत्त- मसम्भवः । सम्भवत्युत्तमे देवि प्राणायाम सुखी भवेत् ॥ २६ ॥ माणे निलीने तेने देहस्यान्तस्ततोऽधिके । देहश्वोनिष्ठते तस्य कृतासनपरिग्रहः ॥ २७ ॥ निःश्वासोच्छासको तस्य न विद्यते कयञ्चन । देदे यदापि तो स्यातां स्वाभाविकगुणावुभौ ॥२८॥ तथापि नश्यतस्तेन प्राणायामोत्तमेन हि । तयोनशे समर्थः स्यात्कां केवलकुम्भकम् ॥ २९॥ स्पर्शान् कृत्वा बहिबायांश्च- क्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानो समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारि- गो॥३०॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिमुनिक्षिपरायणः । विगतेन्टाभय- क्रोधो यः सदा मुक्त एव सेः॥ ३१॥ रेचकं पूरकं मुक्त्वा मुख यहायुधारणम् । प्राणायामोऽयमित्युक्तः स वे केवलकुम्भकः ॥३०॥ विरेच्याऽऽपृर्य यः कुर्यात्स वै सहितकुम्भकः । सहितं १ तेनैव सहितनामवप्राणायामेनवेत्सर्थ देहोन्यानमेव हि सहितप्रणायमस्योसमा मिद्धि। २ श्रेष्टतमस्य देवलिनान प्रणायामस्येय भगवद्वता निशऽयक्षमा श्रीमा गरीसस्थय ।

·म१३ प्राणायामवर्णनम् । केवलश्चापि कुम्भकं नित्यमम्यसेत॥३३॥यावत्केवलसिद्धिः स्या- त्सहित तावदभ्यसेत्॥३४॥ केवले कुम्भके सिद्ध रेचपूरकवर्जिते । न तस्य दुर्लभं किञ्चित्रिषु लोकेषु विद्यते । मनोलयत्वं लभते पलितादि विनश्यति ॥ ३५ ॥ मुक्तरयं महामार्गो मकाराख्योऽ- न्तरात्मनः। नादश्चोत्पादयत्येष कुम्भकः प्राणसंयमः ॥३६॥ प्राणसंयमनं नाम देहे प्राणविधारणम् । एष प्राणजयोपायः सर्व- • मृत्युमपातकः ॥३७॥ किश्चित्माणजयोपायं तव वक्ष्यामि तत्वतः । वाह्यात्माणं समाकृप्य पूरयित्वोदरस्थितम् ॥ ३८ ॥ नाभिमध्ये च नासाग्रे पादाङ्गुष्टे च यत्नतः । धारयेन्मनसा प्राण सन्ध्याकाले च सर्वदा ॥ ३९॥ सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेयोगी जितश्रमः । नासाने धारणं देवि वायोर्विजयकारणम् ॥ ४० ॥ सर्वरोगविनाशः स्यान्नाभिमध्ये तु धारयेत् । शरीरं लघुता याति पादाङ्गुष्ठे तु धारणात् ॥ ४१ ॥ वायुं रसनयाकृप्य यः पिबेत्सततं नरः । श्रमदाहोनतस्यास्ता नश्यन्ति व्याधयस्तथा॥४२॥तथा यस्तु पिवेद्वाटे सन्ध्ययोरुभयोरपि । निमासात्तस्य कल्याण जायते वाक्सरस्वती ॥ ४२ ॥ षण्मासाभ्यासयोगेन महारोगैः प्रमुच्यते । आत्मन्यात्मानमारोप्य कुण्डल्या यस्तु धारयेत् ॥४४॥ क्षयरोगादयः सर्व नश्यन्तीत्यपरे विदुः । जिह्वाया वायुमा- नीय जिह्वामूले निरोधयेत् ॥ ४५ ॥ यः पिबेदमृतं विद्वान् स- कलं भद्रमश्नुते । आत्मन्यात्मानमिडया नीय भ्रुवोऽन्तरात् ।। ४६ ।। पिवेद्यसिदशाहारं व्याधिभिः स प्रमुच्यते । मासमेक त्रिसन्ध्यासु जिताया व्याप्य मारुतम्॥ ४७ ॥ पिवेधस्तुन्दमध्ये या नाभी या पार्श्वयोस्तु वा । नाडीम्या वायुमारोप्य नाभी वा तुन्दपायो। घटिका वधस्तु व्याधिभिः स विमुच्यते १एतानि योगमाधनानि योगकौशलसमूहाश्रोत्तरूपा श्रीगुरोरपदेशमुपलभ्यैवानुप्रैया । भाशप्रयुक्तशब्दमेव केवलमनुश्रय साधनाना प्रकृतिम्वरूपमे निर्गतु शक्यते ।

·(८५) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.१३ ।। ४८ ॥धारयेइत्सराई वा तदई वा प्रभञ्जनम् ॥ ४९ ॥ पिवेव- खिदशाहारं धारयेत्तुन्दमध्यमे । गुल्मप्लीहोदराश्वान्ये विदोषज- नितास्तथा ॥ ५० ॥ तुन्दमध्यगता रोगाः सर्वे नश्यन्ति तस्य वै। ज्वराः सर्वे विनश्यन्ति विषाणि विविधान्यपि १५१ बहुनोक्तेन किं देवि पलितादि विनश्यति । एवं वायुजयोपायः प्राणस्य ह वरानने ॥५२॥ शक्यमासनमास्थाय समाहितमना- स्तथा। करणानि वशीकृत्य विपयेम्यो बलात्सुधीः॥५॥अपान- भूईमाकृप्य प्रणवेन समाहितः । बस्तिमध्ये निरुध्येवं प्राणं तत्रैव धारयेत् ॥५४॥ वह्निस्थाने निरुध्यैवं प्राणं तवैव धारयेत् । हस्ता- भ्यां राधयेत्सम्यक् कर्णादिकरणानि च ॥ ५५ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीम्याच चक्षुषी । नासापुटौ च मध्याभ्यां प्रच्छाद्य क- रणानि वे ॥५६॥ आनन्दाविर्भवं यावचावन्मूईनि धारयेत् । माणः प्रयात्यनेनैव ततस्त्वायुर्विघातकृत् ॥ ५७॥ ब्रह्मरन्ध्रे सुपु- म्नायां मृणालान्तरतन्तुवत् । नादोत्पतिस्त्वनेनैव शुद्धस्फटिकस- निभा ॥ ५८१ आमूोवर्चते नादो वीणादण्डवदुत्थितः । शहध्वनिनिभस्त्वादी मध्ये मेघध्वनिर्यथा॥ ५९ ॥ व्योमरंधगते नादे गिरिप्रसवणं यथा । व्योमरन्ध्र गते वायो चित्ते चात्मनि संस्थिते । तदानन्दी भवेद्देही वायुस्तेन जितो भवेत्।। ६०॥ यो- गिनस्त्वपर हा वदन्ति समचेतसःमाणायामपरराः पूता रेचपू- रकवर्जिताः ॥ ६१ ॥ दक्षिणेतरगुल्फेन सीवनी पीडयेउनैः ।। ॥३२॥ अधस्ताद्दलयोः सूक्ष्मा सव्योपरि च दक्षिणम् । जवानों- रन्तरे देवि निश्छिद्रं बन्धयेदृढम् ॥ ६३ ॥ समनीवशिरः कायः समपृष्टः समोदरः । नेत्राभ्या दक्षिण गुल्फें लोकयन्नुपरि स्थितम् १ योगायायै पचविंशतिविया योगमुद्रा दार्गता । सविता श्रीगुरोरुपदेशेनैव शि- क्षणीया । योगमुद्रास्वत्र योनिमुद्रव वर्णिता सा हि नादज्योति प्रकाशिनी भृशम्पकारिणी च साधकानाम् । २ पादमिति शेषः ।

·म.१६ प्राणायामवर्णनम् । ॥६४॥ धारयन्मनसा साई व्याहरन् प्रणवाक्षरम् । आसनेऽनन्य- धीरास्ते दिजो रहसि नित्यशः॥६५॥ क्षत्रियश्च वरारोहे व्याहरन् प्रणवाक्षरम् । वैश्याः शूद्राः खियश्चान्ये योगाभ्यासरता नराः ॥ ॥६६॥ शेवं वा वैष्णवं वापि व्याहरनन्यमेव च । आसनेऽनन्य- धीरास्ते दीपं हस्ते विलोकयेत् ॥ ६७ ॥ आयुर्विघातकृत्माण- स्त्वनेनामिकुलं गतः । धूमध्वजजयं यावन्नाऽन्यधीरेवमभ्यसेत् ॥६॥ धारणं कुर्वतस्तस्य वह्निस्थानं प्रभञ्जनः । देहश्च लघुतां याति जठराग्निश्च वईते ॥ ६९ ॥ दृष्टचिङ्गस्ततस्तस्मिन्मनसारो- प्प मारुतम् । मन्त्रमुच्चारयन् दीर्घ नाभिमध्ये निरोधयत् ।।७०॥ यावन्मनोलयस्तस्मिन्नाभी सवित्रमण्डले । तावत्समम्यसेविदा- नियतो नियतासनः ॥ ७१ ॥ एतेन नाभिमध्यस्थधारणेनैव मारतः । कुण्डली याति वह्निस्तु दहत्यत्र न संशयः ॥७२॥ सन्तप्तो वह्निना तत्र वायुनातिप्रसारितः । प्रसार्य्य फणभृद्भोगं प्रबोधं याति तं तदा ॥७३॥ प्रबुद्धे संसरत्यस्मिन्नाभिमूले तु च- क्रिणि । ब्रह्मरन्ब्रे सुषुम्नायां प्रयाति प्राणसंज्ञकः ॥७४|| सम्प्राप्ते मारुते तस्मिन् सुपुम्नायां वरानने। मन्त्रमुच्चार्य मनसा हन्मध्ये धारयेत्सुधीः ॥७५॥ हृदयात्कण्ठकूपे च भ्रुवोर्मध्ये तु धारयेत् । तस्मादारोग्य मनसा सानिमाणमनन्यधीः ।। ७६ ॥धारयेदयो- नि विप्रेन्द्रे व्याहरन् प्रणवाक्षरम् । पूरयेन्मारुतं व्यौग्नि साङ्गो- पाङ्गकलेवरे। एवमात्मा च दीप्येत यथा योनि विकर्तनः ।।७७॥ १ प्राणायामोपयोगिन्यो योगशत्ति वृद्धिर्यच मुद्रा बहुविधा महर्षिभि परमनन्य स- म्वर्णिता: । तासां विस्तृत विवृतिप्रेन्यकारप्रणीते हठयोगसहिताख्यग्रन्थे दष्टन्या । भन तु कानिषिदेवापराणि सुखाध्यमुदाकौशयानि वर्णितानि । प्राणयामक्रियया हि साधक शनै: प्राणवायु वशमानेतुं शक्नोति । परन्तु मा योगाभ्यासशक्तिवर्द्धक्त्वाद्योगिना साधमाना वि- शिष्टहितमंपादिवा मवति । इगा. प्राणायामसहायभूता मुद्रादिकिया श्रीमत्प्रतीक्ष्यचरणमहा- योगिाजयत्स्योताः सटहीता।

·(८६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। अ.१४ योगैः प्राणान् सिसशुश्वेदेवं सम्यक समोचरेत् ॥ ७८ ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म ध्यायन् प्रणवमीश्वरम् । संभिद्य मनसा मा ब्रह्म- रन्धं समाधिना ॥ ७९ ॥ प्राणमुन्मोचयेत्पश्चान्महाप्राणे च म- ध्यमे । देहातीते जगत्माणे शून्ये नित्ये ध्रुवे पदे॥८०आकाशे परमानन्दे स्वात्मानं योजयेदिया । ब्रह्मैवासो भवेद्देविन पुन- जन्मभाग्भवेत् ॥८१॥ तस्मात्त्वञ्च वरारोहे नित्यकर्म समाचर। सन्ध्याकालेषु वा नित्यं प्राणसंयमनं कुरु ॥८२॥ प्राणायामपरा: सर्वे प्राणायामपरायणाः प्राणायामविशुद्धा ये ते यान्ति परमां गतिम् ॥८३॥ प्राणायामादृते नान्यतारकं नरकादपि । संसारार्ण- वमन्नानां तारकः माणसंयमः ॥८४ ॥ तस्मात्त्वं विधिमार्गेण नित्यकर्म समाचर विधिनोक्तेन मार्गेण माणसंयमनं कुरु॥८५|| इति श्रीश्रीमनुसूदनसहितायां प्राणायामवर्णन नाम त्रयोदशोऽध्याय । चतुर्दशोऽध्यायः । प्रत्याहारवर्णनम्। श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ।। उक्तान्येतानि चत्वारि योगाङ्गानि हिजोत्तमे प्रत्याहारादि चत्वारि शृणुप्वाभ्यन्तराणि च ॥१॥ जीवानांमङ्गलार्थाय भक्तिमार्गोपदेशकः अङ्गानि यानि मोक्तानि १ अत एव "शतबका हृदयस्य नास्यस्तासा मूनिमभिनि मृतका । तयो मायन | तचमेनि विष्वगन्या उत्रमणे भवति" । "तस्य हैतस्य हदयस्याप्र प्रद्योतने तेन प्रयोतेनैप आमा निष्कामति" । इत्यादि श्रनि । २ यद्यपि त्रयमतरग पूर्वेभ्य इति धारणादित्रयस्या- तरगच योगमनसमन तथापि “यदा सहाते चाय कमौगानीव सर्वश । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थ भ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता" ॥ इत्यादि श्रीभगवती स्थितप्रज्ञत्वसाधक्तमत्व प्रयाचे- तनाधिगमस्य मातरीयकर प्रयाहारादीनामिति श्रमन्महर्षियोगियाज्ञवल्क्यसमत मिति प्रत्याहास्याप्यत्रातरगत्त्व साधरमनुकूलयितुमुच्यते । -- ·म.१४ प्रत्याहारवर्णनम् । गोण्या भक्तर्हि सांधने ॥२॥ देवानां दर्शनं सेवा श्रवणं नाम- कीर्तनम् । अङ्गान्येतानि सर्वाणि प्रत्याहाराख्यसाधने ।। ३ ।। अन्तस्तत्त्वाधिकारे हि हारं पूजापरायणे । प्रत्याहारक्रिया सैषा योगजा परमा मता ॥ ४ ॥ इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्व- भावतः । बलादाहरणं तेषां प्रत्याहारः स उच्यते ॥ ५॥ यद्य- त्पश्यसि तत्सर्व पश्येदात्मानमात्मनि । प्रत्याहारः स च प्रोक्तो योगविद्भिर्महात्मभिः ॥ ६॥ कर्माणि यानि नित्यानि विहि- तानि शरीरिणाम् । तेषामात्मन्यनुष्ठानं मनसा यहहिर्विना ॥७॥ प्रत्याहारो भवेत्सोऽपि योगसाधनमुत्तमम् । प्रत्याहारे प्रशस्तं यत्सेवितं योगिभिः सदा ॥ ८ ॥ अष्टादशसु यहायोमर्मस्था- नेषु धारणम् । स्थानात्स्थानात्समाकृप्य प्रत्याहारी निगद्यते ॥९॥ अश्विनो तु यथा बता देवि देवभिषग्वरौ । मर्मस्था- नानि सिद्धयर्थं शरीरे योगमोक्षयोः । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि यथावच्छृणु सुव्रते ॥ १० ॥ पादाङ्गुष्टौ च गुल्फी च जडामध्ये तथैव च ॥ ११॥ चित्यो मूले च जान्योश्च मध्ये चोरहयस्य च । पायुमूलं तथा पश्चाद्देहमध्यञ्च मेट्टकम् ॥ १२ ॥ नाभिश्व. हृदयं देवि कण्टकूपस्तथैव च । तालुमूलञ्च नासाया मूलं चाणा- श्व मण्डले ॥ १३ ॥ भ्रुवोर्मध्य ललाटश्च मूही च मुनिपुङ्गवे । म- मस्थानानि चैतानि मानं तेषां पृथक् शृणु ॥ १४॥ पादाङ्गुष्टा- ञ्च गुल्फ हि साडीङ्गुलचतुष्टयम् । गुल्फाजहाया मध्यन्त विज्ञेयं तद्दशाङ्गुलम् ॥ १५ ॥जयामध्याञ्चितेर्मूलं यत्तदेकादशाङ्गुलम् । १ अत व "स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इन्द्रियाणां प्रयाहार ॥ इति योगदर्शनम् । " प्राणायाम प्रत्याहार इति मै० श्रुति । २ देवाना तमूर्तिचित्र पढादीनाम् । ३ एतानि मर्मस्थानानि श्रीगुरोस्पदेशेनेव सम्या ज्ञातु शक्यन्ते। नियाम- महश्र तेय मुद्राभ्यासेनैव ससाध्यते । योगशास्रोतबहुविधासु प्रत्याहार क्रियास्वत्र ति. चिदेव सुम्बसाध्यनिया सवर्णिता । प ·(८८.) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.1 चितिमूलाहरारोहे जानु स्यादगुलद्दयम् ॥ १६ ॥ जन्बोर्नवाङ्गलं प्राहरूममध्यं मुनीश्वराः । जरुमध्याचया देवि पायुमूलं दशाङ्गुलम् ॥ १७ ॥ देहमध्य तथा पायोर्मूलात्सालिहयम् । देहमध्यात्तथा मेहूँ तहत्सा ङ्गुलद्दयम् ॥ १८ ॥ मेट्रान्नाभिश्च विज्ञेया देवि साईदगाङ्गुलम् । चतुर्दशांगलं नाभेः हन्मध्यश्च वरानने ॥ १९ ॥ पडङ्गुलञ्च हुन्मध्यात्कण्ठकूपं तथैव च । कण्ठ- कृपाच जिवाया मूलं स्याञ्चरङ्गुलम् ॥ २० ॥ नासामूलं तु जि. हाया मूलातु चतुरङ्गुलम् । नेत्रस्थानश्च तन्मूलादालमिती- प्यते ॥२१॥ तस्मादगुलं विदि भवारन्तरमात्मनः । ललाटा- ख्यं भुवोर्मध्यादूई स्यादगुलित्रयम् ॥ २२ ॥ लालाटादचोमस- जन्तु अगुलित्रयमेव तु । स्थानेष्वेतेषु मनसा वायुमारोप्य धारयेत् ॥२३॥ स्थानात्स्थानात्समाकृप्य प्रत्याहारं प्रकुर्वतः । सबै रोगा विनश्यन्ति योगः सिध्यति तस्य वै ॥२४॥ वदन्ति योगिनः के चिद्योगेषु कुशला नराः । प्रत्याहारं वरारोहे शृणु त्वं तहदाम्य- हम् ॥ २५ ॥ सम्पूर्णकुम्भवहायुमङ्गुष्टान्मूर्ध्नि मध्यतः । धारयन्न- निलं बघ्या प्राणायामप्रचोदितः ॥ २६ ॥ व्योमरन्त्रात्समाकृप्य. ललाटे धारयेत् पुनः । ललाटाहायुमाकृप्य भुवोमध्ये निरोधयेद ॥ २७ ॥ भ्रुवोपध्या जिवाया मूले प्राणं निरोक्येत् । जिवा- मूलात्समाकृष्य कण्ठमूले निरोधयेत् ॥ २८ ॥ कण्ठमूलान हृन्मध्ये हृदयात्राभिमध्यमे । नाभिमध्यात्पुनर्भेटे मेदात्तु देह- मध्यमे ॥ २९ ॥ देहमध्यागुदे देवि गुदादवोरमूलके । ऊरु- मूलाचयोर्मध्ये तस्माजान्दोनिरोधयेत् ॥ ३०॥ चितिमूले च तं तस्माजड्ययोर्मध्यमे तया । जयामध्यात्समाप्य गु- ·प्रत्याहारवर्णनम् । (८९) ल्फमूले निरोधयेत् ॥ ३१॥ गुल्फादगष्टयोर्देवि पादयोस्तनिरोध- येत् ।स्थानात्स्थानात्समाकृप्य यस्त्वेवं धारयेत्सुधीः । सर्वपापवि- शुद्धात्मा जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥३२॥ एतत् योगसिद्धयर्थमगस्त्ये- नापि कीर्तितम्। प्रत्याहारेपु सर्वेषु प्रशस्तमिति योगिभिः ॥३३॥ नाडीभ्यां वायुमापूर्य कुण्डल्याः पार्ययोःक्षिपेताधारयेयुगपत्सो- ऽपि भवरोगाडिमुच्यते ॥ ३४॥ पूर्ववहायुमारोप्य हृदये व्योनि धारयेत् । सोऽपि याति वरारोहे परमात्मपद नरः । व्यावयः किं पुनस्तस्य बाह्याभ्यन्तरवर्तिनः ॥ ३५ ॥ नासाम्या वायुमारोप्य पूरयित्वोदरस्थितम् । भ्रुवोर्मध्ये दृशौ पश्चात्समारोग्य समाहितः ॥३६॥ धारयेत्क्षणमा यः सोऽपि याति परं पदम् ॥ ३७॥ भो- जनान्ते श्मशानान्ते मेथुनान्ते च या मतिः। सा मतिः सर्वदा चेत्स्यात्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ३८ ॥ जगयदृश्यते सर्व प- श्येदात्मानमात्मनिाप्रत्याहारः स च प्रोक्तो योगविद्भिर्महात्मभिः ॥ ३९ ॥ किं पुनर्वहुनोक्तेन नित्यकर्म समाचान् ॥ ४० ॥ आ- त्मनः प्राणमारोप्य भ्रुवोर्मध्यात्सुपुम्नया । यावन्मनोलयस्तस्मिन् तावत्संयमनं कुरु ॥४१॥ देव्युवाच ॥ भगवन् ब्रह्मविच्छ्रेष्ठ सर्च- शास्त्रविशारद । केनोपायेन शुदाः स्युर्नाडयो मे त्वं वद प्रभो ॥४२॥ इत्युक्तो ब्रह्मवादिन्या ब्रह्मविद्राह्मणस्तदा । ता समालो- क्य कृपया नाडीशुहिमभापत्त ॥४३॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ विध्युक्तकर्मसंयुक्तः कामसङ्कल्पवर्जितः।यमैश्च नियमयुक्तः स- सङ्गविवर्जितः॥४४॥ कृतविद्यो जितक्रोधः सत्यधर्मपरायणः ॥ ४५ ॥ स्वाश्रमस्थः सदाचारो विहद्भिश्व सुशिक्षितः। तपोवनं १ दृष्टांतनिकेपि चित्तस्य पूर्वोपभुक्तविषयेभ्यो निवृत्तौ तदानामेव पुनस्तेषु यथा समु खीभवन नानुभूयते तथा प्रत्याहारससिद्धी सर्वदैव तादृष्येणायस्थान भवताति प्रत्याहारफ- २ मत एष "मनसो निहायत्तमभय रायोगिनाम् । द खाय प्रबोधश्चाष्यमयर शातिरव च ॥ उपायेन निगण्हीयाद्विक्षिप्त कामभोगयो । लये सम्बोधये चित्त विक्षित श मये पुन । सपाय विजानीयात्समप्राप्त न चालयेत् । इत्यादि ऋति ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.१४ सुसंप्राप्य फलमूलोदकान्वितम् ॥ ४६ ॥ तत्र रम्ये शुचौ देगे ब्रह्मपोषसमन्विते । स्वधर्मनिरतः शान्तब्रह्मविद्भिः समावृते । ॥ ४७ ॥ वारिभिश्च मुसम्पूर्णे पुप्पैनानाविधयुते । फलमूलैच सम्पूर्ण सर्वकामफलपदे ॥४८ ॥ देवाश्रमे वा नयां वा ग्रामे वा नगरेषु वा । सुशोभनं मठं कृत्वा सर्वरक्षासमन्वितम् ॥४९॥त्रि- कालमानसंयुक्तः स्वधर्मनिरतः सदा वेदान्तश्रवणं कुर्चस्तस्मि- न्योग समन्यसेत् ॥ ५० ॥ केचिद्वदन्ति मुनयस्तपःस्वाध्यायसं- गुताः॥ ५१॥ निर्जने निलये रम्ये वातातपविवर्जिते । विध्यु- क्तकर्मसंयुक्तः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।। मन्वन्यस्ततनुर्धारः सि- तभस्मधरःसदा । मृदासनोपरि कुगान् समास्यायायवाऽजिनम्॥ ॥५२ ॥ विनायकं सुसम्पूज्य फलमूलोदकादिभिः । इष्टदेवं गुरूं नत्वा तत आरम्य चासनम् ॥ ५३॥ प्रामुखोदड्मुखो वापि जितासनगतः स्वयमा समग्रीवशिर:कायः संवृत्तास्यः सुनिश्चलः ॥ ५४ ॥ नासाग्रदृक् सदा सम्यक् सव्ये न्यस्येतर करमा नासाग्रे शशभृद्विम्ब ज्योत्स्लाजालविराजितम् ॥ ५५ ॥ सप्तमस्य ह वर्ग- स्य चतुर्थं विन्दुसंयुतम् । स्त्रवन्तममृतं पश्यन्नेनाम्यां सुसमाहितः ॥५६॥ इडाया वायुमारोप्य पूरयित्वोदरं ततः । ततोऽग्निं देहम- ध्यस्थं ध्यायन ज्वालावलीयुतम् ॥ ५७ ॥ रेफेश्च विन्दुसयुक्त- मनिमण्डलसंयुतम् । ध्यायन् विरेचयेत्पश्चान्मन्दं पिललया पुनः ॥५८॥ पुनः पिङ्गलयापर्य प्राणं दक्षिणतः सुधीः । पुनश्च रेच- येद्धीमानिडया च शनैः शनैः ।। ५९ ॥ त्रिचतुर्वत्सरं वापि त्रि. चतुर्मासमेव च । पटकृत्व आचरनित्यं रहस्येवं विसन्धिषु ॥६॥ १ नार्ड शुद्धिमाधनार्य हठयोगाचाय म्यग्शरीरविया एव प्राचुर्यणोपदिष्टा । स्ययेगा- चायैस्तु तदर्यमेव जपन्यानादिक मानत्रयाजात ममुरदिष्टम् । द्विविधमेवानटानमेतत् श्रा गरपदेशसापेक्ष ज्ञातव्यम् ।

·म.१४ प्रत्याहारवर्णनम् । (९१) नाडीशुदिमवाप्नोति पृथचिन्होपैलक्षिताम् । शरीरलघुता दीप्ति- वहर्जठरवर्तिनः ॥ ६१ ॥ नादाभिव्यक्तिरित्येतचिह्न तत्सिद्विसू- चकम् । यावन्नैतानि सम्पश्येत्तावदेवं संमभ्यसेत् ॥६२॥ ज्योतिषां सप्त भेदाः स्पुर्नादानां भेदपश्च । शाखेषु कथितं पूर्वयोगिभिः सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ ६३ ॥ नाडीशुद्धश्च संसिही तत्प्रकाशः क्रमा- द्भवेत् । नादानां ज्योतिषां चैव सर्वथा देवि मुंबते॥६४॥ अतः- परं माणसिद्धिं प्रकुर्वन् साधकोत्तमः । पट्चक्रभेदने शक्ति समा- मोति दुरासदाम् ।। ६५ ॥ फलिप्यतीति विश्वासः सिद्धेः प्रथम- लक्षणम् । द्वितीयं श्रद्धया युक्तं तृतीयं गुरुपूजनम् ॥६६॥ च- तुर्थं समताभावं पञ्चम विन्द्रियग्रहः । षष्ठं च प्रमिताहारं सप्तम नैव विद्युते ॥६७॥ सुखं योगासनं कृत्वा भवेद्यः सम्पुटाञ्जलिः । पुलकाङ्कितसाङ्गः साश्रुनेत्रोऽतिदीनवत् ॥ ६८ ॥ इडां सुषुम्नां मेध्यां च पिङ्गला नलिनी धुराम्। नाडीचत्रं च योगेन संनिरुध्य प्रयत्नतः ॥६९॥ मूलाधार स्वाधिष्टानं मणिपूरकमाहतम् । वि- शुह परमाज्ञाख्यं षट्चक्रं च समभ्यसेत् ।।७०॥ गुदाद्वयगुलत- वो मेट्रैकाङ्गुलतस्त्वधः। समं स्यात्पद्मकंदेन समत्वं चतुरङ्गुलम् ॥ ७१ ॥ पश्चिमाभिमुखी योनिदमेट्रान्तरालजा । तत्र कन्दः समाख्यातस्तत्र स्यात्कुण्डली सदा ॥ ७२ ॥ संवेष्टय सकला नाडी साईत्रिकुटिलाकृतिः । मुखे निवेश्य सा पुच्छं सुषुम्ना १ हठलययोगेषु विशिष्टाचार्य साधकाना नाडीशुद्धिसाधनार्थ बहुविधमेव कियाजात स्व- प्रयेषु पृथगुपनद्धम् । योगाचार्यैस्तु तत्साधनार्थ मुद्राविशेषाणा विशिष्टोपयोगिता प्रशि ता। तेषामेव मुद्रासमूहाना विस्तृत विवरण प्रयकारप्रणीताया हठयोगसहिताया व्रष्टव्यम् । अब केवलमेकैव सुखसाधनक्रिया वर्शिता । १ एतदत सर्वोपि माधनोपदेश श्रीमत्स्य चरणमहर्षिरोगियाज्ञवल्क्यसकषित एवास्मिन्नध्याये सवरित । ३ श्रीशिवसारतत्रम् । अत एव तैरवारामिवाच्छिन दीर्घघण्टानिनादात्" । "नीहारधूमार्क निरातराना खद्यो- तविशुस्फटिकशशिना । एतानि रूपाणे पुर सगणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिवराणि योगे"इत्यादि श्रुति । "तेजो नादो ध्यान विद्या" इत्यादि मु. श्रुति [४ श्रीयोगेश्वरतनम् । ..

·श्रीश्रीमधुमूदनसहिता। म.१५ विवरे स्थिता७३॥सुप्ता नागोपमा ोपा स्फुरन्तीमभया स्वया। अहिवत्सन्धिसंस्थाना वाग्देवी बीजसंज्ञका ॥ ७४ ॥ आधारपद्म- मेतद्धि योनिर्यस्यास्ति केन्दतः। परिस्फुरहादिसान्तचतुर्वर्ण चतुर्दलम् ॥ ७५ ॥ द्वितीयं तु सरोज यल्लिङ्गमूले व्यवस्थितम् । तद्वादि लान्तषड्वर्ण परिभास्वरपड्दलम् ॥७६॥ स्वाधिष्ठानाs- मिधं तत् पङ्कज शोणरूपकम् । तृतीयं पङ्कजं नाभी मणिपूरक- संज्ञकम् ॥ ७७॥ दशारं डादिफान्ताणं शोभित हेमवर्णकम् । हृदयेऽनाहतं नाम चतुर्य पङ्कजं भवेत् ।।७८॥ पादिवान्तार्णसं- स्थान द्वादशच्छदशोभितम् । अतिशोणं वायुवीजं प्रसादस्थान- मीरितम् ॥ ७९ ॥ कण्ठस्थानस्थितं पद्मं विशुद्ध नाम पञ्चमम् । सुहेमाऽऽभं स्वरोपेतं पोडशच्छदशोभितम् ॥ ८० ॥ आज्ञापनं भुवोर्मध्ये हलोपेत विपत्रकमा शरचन्द्रनिभं तत्राऽक्षरबीजं विजे- म्भितम्।।८१॥ योगसाधनमुख्यानामतेषां साधनेन । प्रमेण षट् सिद्धयो हि प्रामुवन्ति न संशयः ।।८२॥ प्रतिभा प्रथमा सिन्दि- दितीया श्रवणा स्मृता। तृतीया वेदना देवि तुरीया चेह दर्शना । आस्वादा पंचमी प्रोक्ता वार्ता च पष्टिका स्मृता ॥८३॥ बद्धिर्वि- वेचना वैय बुद्धचते बुद्धिरुच्यते । प्रतिभा प्रतिभावृत्तिः प्रति- भोव इति स्थितिः ॥ ८४॥ सूक्ष्मेव्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्व- नागने । सर्वर सर्वदा ज्ञान प्रतिभानुत्रमेण हा८५॥श्रवणा स- वशब्दानामप्रयत्नेन योगिनः हिस्वदीर्घप्लुतादीना गुह्याना श्रव- णादपि ॥८६॥ स्पर्शस्याऽविगमो यस्तु वेदना तूपपादिता । द- र्शना दिव्यरूपाणा दर्शनं चाऽमयत्नतः ।। ८७॥ संविद्दिव्यरसे तस्मिन्नास्वाटो ह्यप्रयत्नतः । वाती च दिव्यगन्धाना तन्मात्रा बुद्धिसविदा । विन्दन्ते योगिनस्तस्मादाब्रह्म वनं प्रिये ॥८८॥ करत अग्रेसर इति शेष । २१द पट्यवर्णन श्राशिवमहिलानुसारेण सही- तम् १३ प्रतिमाको नाम विरेचनमतराऽपि तात्कृताश्वयनम् । सिद्धयश्चमा श्रीव मिष्ठतमोत्ता।

·धारणावर्णनम् । दिदलध्यानमाहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते । करोति पूर्णमभ्यास- माज्ञापञ विचक्षणः ॥ ८९ ॥ अणिमाद्यष्टसिद्धिं हि लभते यो- गनिष्ठितः। योगी बन्धादिमुच्येत स्वीयया प्रभया स्वयं ॥१०॥ अत ऊ दिव्यरूपं सहस्रारं सरोरुहम्। ब्रह्माण्डाख्यस्य देहस्य वाद्ये तिष्ठति मुक्तिदम् ॥ ९१ ॥ स्थानस्याऽस्य ज्ञानमाण नृणा संसारेऽस्मिन्संभवो नैव भूयः। भूतग्रामं संतताभ्यासयोगा- त्क हाँ स्याच शकिः समग्रा ॥ ९२ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां प्रत्याहारवर्णन नाम चतुर्दशोऽध्यायः । पंचदशोऽध्यायः। धारणावर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच॥अथेदानी प्रवक्ष्यामि धारणा पञ्च तत्व- तः समाहितमनास्त्वं च शृणु देवि तपोधने ॥१॥अधमोचमभेदेन धारणा दिविधा भवेत् ।आया स्थूला च सा प्रोक्ता साध्यते पूज- नादिभिः ॥२॥ शालिग्रामदिमूर्ती वा सर्वथा वाऽन्यविग्रहे । अ- न्या तु योगसाध्या सा सर्वोत्कृष्टा प्रगीयते ॥३॥ यमादिगुणयु- तस्य मनसः स्थितिरात्मनिाधारणत्युच्यते सद्भिः शास्त्रतात्पर्य- वेदिभिः॥ ४ ॥ अस्मिन् ब्रह्मपुरे देवि यदिदं हृदयाम्बुजम् । अस्मिन्नेवान्तराकाशे यद्वाह्याकाशवारणम् ॥५॥ इत्येया धारणे- त्युक्ता योगशास्त्रविशारदः। तान्त्रिकैोगशास्त्रज्ञहिद्भिश्च सुगि- १श्रत एव "देशवधश्वित्तस्य धारणा" इति योगदर्शनम् । “पृथ्व्यप्तेजोऽनि उसे समुत्थिते पश्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते। न तस्य रोगो न जरा न दुख प्राप्तस्य योगाभिमय शरीर ।। रघुवमारोग्यमलोलुपत्व वर्णप्रसाद स्वरसौष्टवञ्च । गघ शुमो मूत्रपुरीपमल्प योग- प्रवृत्ति प्रयमां वदन्ति" | इत्यादि श्रुति ॥

·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.१५ शितः ॥६॥ धारणाः पश्चधा प्रोक्तास्ताश्च सवाः पृथक् शृणु। भृमिरापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च। एतेषु पञ्चदेवानां धार- णात्पञ्चधेप्यते॥७॥ पादादि जानुपर्यन्तं पृथ्वीस्थान प्रकीर्चितम् 11८आजानोः पायुपर्यन्तमपां स्थान प्रकीर्तितम् । आपायो- हृदयान्तश्च वह्विस्थानं प्रकीर्तितम् ॥ ९॥ आहृन्मध्या वोर्मध्यं यावहायुकुलं स्मृतम्।भाभूमध्यात्तु मूर्धान्तमाकाशमिति चोच्यते ॥१०॥र केचिद्वदन्त्यन्ये योगतत्वविचक्षणा आजानो भिप- यन्तमपां स्थानमिति हिजाः ॥११नाभिमध्याद्गलान्त यहति. स्थानं तदुच्यते।आगलाच ललाटान्तं वायुस्थानमितीरितम्॥१२॥ ललाटागन्त्रपर्यन्तमाकाशस्थानमुच्यते । अयुक्तमेतदित्युक्तं शा. स्वतात्पर्यवेदिभिः ॥ १३ ॥ यदि स्याज्ज्वलनस्थानं देहमध्ये वरानने । अयुक्त कारणे वह्नो कार्यरूपस्य संस्थितिः ॥१४॥ कार्यकारणसंयोगात्कार्यहानिदं भवेत् । दृष्टं तत्कार्यरूपेषु मृदात्मकघंटादिपु ॥१५॥ पृथि-यां धारयेदेवि ब्रह्माणं परमेष्ठि- नमाविष्णुमप्स्वनले रुद्रमश्विरंवायुमण्डलेासदाशिवं तथा व्योनि धारयेत्सुसमाहितः ॥५६॥ पृथिव्यां वायुमास्थाय लकारण समन्धितम् । ध्यायेचतुर्भुजाकार ब्रह्माणं सृष्टिकारणम् ।। १७ ।। धारयेत्पश्च घटिकाः सर्वरोगः प्रमुच्यते । पृथिव्या वायुमारोप्य पृथिव्यां जयमानुयात् ॥१८॥ वारुणे वायुमारोप्य वकारेण सम- वितम् । स्मरेन्नारायणं सौम्यं चतुर्बाहुं शुचिस्मितम् ॥ ११ ॥ धारयेत्पश्चघटिकाः सर्वपापेः प्रमुच्यते ॥ २०॥ यही चानिल- मारोप्य रेफाक्षरसमन्वितम् । त्र्यक्षं च वरदं रुद्रं चतुर्बाहं जटाध- रम् ॥२१॥ भस्मोज्वलितसङ्गिं सुप्रसन्नमनुस्मरेत् । धारयेत्प- १ योगिना प्रथमदशायामाभासज्ञान पूर्णावस्थायाञ्च प्रत्यक्षात इति द्विविधमेव ज्ञान समापयते । योगिनामामामज्ञानदर्ता निश्चितज्ञानपरत्वबोधनार्थमेव भेदेनैव ज्ञान सम्म हितम।

·म.१५ धारणावर्णनम् । (९५) श्वघटिका वह्निनाऽसौ न दह्यते ॥ २२ ॥ मारुतं मरुतः स्थानं यकारेण समन्वितम् । ईश्वरं नादयुक्त हि बालेन्दुधृतमौलिनम् ॥ २३ ॥ पञ्चवक्रयुतं सोम्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् । सर्वायुधोप- तकरं सर्वाभरणभूषितम् ॥ २४ ॥ उमाईदेहं वरदं सर्वजीव- हिते रतम् । धारयेत्पश्चघाटका वायुवढयोमगो भवेत् ॥ २५ ॥ आकाशे वायुमारोप्य हकारोपार शङ्करम् । विन्दुरूपं महादेवं व्योमाकारं सदाशिवम् ॥ २६ ॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशं सर्वकार- णकारणम् । चिन्तयेन्मनसा नित्यं मुहूर्तमपि धारयेत् । स एव मुक्त इत्युक्तं तान्त्रिकेप्वपि शिक्षितैः ॥ २७ ॥ एतदुक्तं भवत्यत्र देवि ब्रह्मविदां वरे । ब्रह्मादिकार्यरूपाणि स्वे वे संहृत्य कारणे ।। ॥ २८॥ तस्मिन् सदाशव प्राणं चित्तं चानीय कारणे । युक्तचि- तस्तदात्मानं योजयेत्परमेश्वरे ॥ २९ ॥ अस्मिन्नर्थे वदन्त्यन्ये योगिनो ब्रह्मविदराः। प्रणवेनैव कार्याणि स्खे स्वे संहृत्य कारणे ॥३०॥ प्रणवस्य तु नादान्ते परमानन्दविग्रहम् ॥ ३१ ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । चेतसा तं प्रपश्यन्ति सन्तः संसारभेषजम् ॥३२॥ त्वं तस्मात्प्रणवेनेव प्राणायामस्त्रिभित्रिभिः। अनादिकार्यरूपाणि स्वे स्वे संहत्य कारणे । विशुद्वचेतसा प- श्य नादान्ते ब्रह्म चिन्मयम् ॥३३॥ तस्मिन्नर्थे वदन्त्यन्ये यो- गिनो ब्रह्मविद्वराः ॥ ३४॥ भिपग्वरो वरारोहे योगे परिनिष्ठितो। शरीरं तावदेतत्त पञ्चभूतात्मकं खलु ॥ ३५ ॥ तदेततु वरारोहे वातपित्तकफात्मकमात्रातात्मकानां सर्वेषां योगेष्वभिरतात्मनाम् ॥ ३६॥ माणसंयमनेनैव शोषं याति कलेवरम् । पित्तात्मफानां त्वचिरात्र शुष्यति कलेवरम् । कफात्मकानामगन्तु सम्पूर्णमचि- १ मुनयो योगतत्वज्ञा धारणेति नियासाधनस्य द्वौ भेटौ वर्णयन्ति । कार्यक्रमविभागम- वलम्ब्य कृता धारणा का मध्यविधा । कारणब्रह्मधारणा तु सर्वोत्तमा द्वितीय । धागा- नुशनानि बहुभेदयुतानि योगतत्वर्विदा श्रीगुरुदेवस्योपदेशत एव परिज्ञेयानि । अत एव "तन पृथिवीधारणे" । इतिग० श्रुति । "अत परास्य वारणा" । इति सै० श्रुति । - ·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। राद्भवेत् ॥ ३७॥ धारणं कुर्वतस्त्वग्नी सर्वे नश्यन्ति वातजाः ॥ ३८ ॥ पार्थिवे च जलाशे च धारणं कुर्वतः सदा । नश्यन्ति श्लेप्मजा रोगा वातजाश्वाचिराचथा॥३९॥ व्योमाशे मारुतांशे च धारणं कुर्वतः सदा । निदोपजनिता रोगा विनश्यन्ति न. सशयः ॥ ४० ॥ अस्मिन्नर्थे तु तो ब्रूतामश्विनौ तु भिषग्यो। प्राणसंयमनेनैव त्रिदोपशमनं नृणाम् ॥ ४१ ।। तस्मात्त्वश्व वरा- रोहे नित्यकर्म समाचर । यमादिभिश्च संयुक्ता विधिवदारणा कुरु॥४२॥ इतः पर प्रवक्ष्याभि चिन्मानस्याविकारिणः । ब्रह्म- णो ध्यानसिध्यर्थमंतरंगाः प्रियाः शुभाः ॥ ४३॥ युविधा- वकृत्माणो निरुद्दश्वासनेन वै । याति देवि तदापानात्कुल बड़ेः शनिः शनैः ॥ ४४ ॥ वायुना दीपितो वह्निरपानेन भवेत्तदा । प्रातःकाले प्रदोषे च निशीये च समाहितः । मुहूर्तमन्यसेदेवं यावत्पञ्चदिनदयम् ॥ ४५ ॥ ततस्त्वात्मनि योगजे प्रत्ययाश्च पृथक् पृथक् । सम्भवन्ति तदा तस्प जितो यस्य समीरणः ॥४६॥ शरीरलघुता दीप्तिर्वद्वे ठरवर्तिनः । नादाभिव्यक्तिरित्येतविता- न्यादी भवन्ति हि ॥ ४७ ॥ अल्पमूत्रपुरीप: स्यात्पण्मासे व- त्सरेऽपिया। आसने वाहने पश्चान्न भेतव्यं त्रिवत्सरात् ॥ ४८ ॥ ततोऽनिलं वायुसखेन साई विया समाधाय निरोधयेत्तम् । ध्या- यन्सदा चरिणममवई नाभौ सदा कुण्डलिनं प्रविष्टम् ॥ ४९॥ शिरा समावष्य मुखेन मध्ये त्वन्याश्च भोगेन शिरास्तथैव ।स. पुच्छमास्येन निगृह्य सम्यक् पथश्व संयम्य मरुद्गणानाम् ॥५०॥ प्रसुप्तनागेन्द्र इव श्वसन्ती सदा प्रबद्धा प्रभया ज्वलन्ती । नाभी १ ध्यानसाधन योगस्य परमायोजनसायकम् । तदधिकाराप्तये माध पूर्वसाधनसम्म भैर्भवितव्यम् । अन एदामध्यानाधिकारसभात्यागेवानुष्ठेया शासविहिता साधनसम्हा पत्र वर्धन्ते । एतच्च सबै वर्णन तारणे पनिषदादिभ्य सएहत क्षेत्र नः । एता सी एवं किया शब्दार्थज्ञानरूपण साध्यायप्रवचनकालेऽध्येतन्या सगुल्लाभे तु भावतो याशातानानुष्ठेयाः ।

·अ.१५ घारणावर्णनम् । .. सदा तिष्ठति कुण्डली सा तिर्यक्षु देहेषु तथेतरेषु ॥५१॥ वायु- ना विधुतवहिशिखाभिः कन्दमध्यगतनाडिपु संस्थाम् । कुण्डली दहति यस्त्वहिरूपां संस्मरन् नरवरस्तु सएव ॥ ५२॥ सन्तप्तो वह्निना तत्र वायुना च प्रचोदितः । प्रसार्य फणभृद्भोग प्रबोध यात्यसो तदा ॥५३॥ बोध गते चक्रिणि नाभिमध्ये प्राणास्त संभूय कलेवरेऽस्मिन् । चरन्ति सर्वे सह वहिनेव यथा पटे त- न्तुगतिस्तथैव ।। ५४ ॥ जित्वैवं चक्रिणः स्थानं सदा ध्यानपरा- यणः । ततो नयेदपानन्तु नाभेरूईमिदं स्मरन् ॥५५॥ वायुर्य- दा वायुसखेन साई नाभि त्वतिक्रम्प गतः शरीरे । रोगाश्च नश्यन्ति बलाभिवृद्धिः कान्तिस्तदानी भवति प्रमुग्धे ॥ ५६ ॥ ब्रह्मरन्ध्रमुखमत्र वायवः पावकेन सह यान्ति समुद्रम् । के चने- ह विमृशन्ति तदा स्याहीक्षणादिह सुदीपशिखायाः ॥ ५७ ।। निरोपितः स्याहृदि तने वायुमध्ये सदा वायुसखेन साईम् । सहस्रपत्रस्य मुखं प्रविश्य कुर्यात्पुनस्तूईमुखं प्रियेऽत्र ॥५८ ॥ प्रबुदहृदयाम्भोजे देव्यस्मिन् ब्रह्मणः पुरे । बलाका श्रेणिक्यो- नि राजते स्म समीरणः । ५९ ॥ आभ्रूमध्यात्सुषुम्नायां संस्थि- तो हुतभुक् सदा । सजलाम्बुदमालासु विद्युल्लेखेव राजते।। ६०॥ प्रबुद्धहत्पङ्कजसंस्थितेऽनो प्राणे च तस्मिन् प्रविवेशिते तु । चि- बानि बाह्ये च तयान्तरेऽपि दीपादिदृश्यानि भवन्ति सयः॥ ॥ ६॥ स वह्नि वायुभारोप्य भुवोर्मध्ये धिया तदा । ध्याये- दनन्यधीः पवादन्तरात्मानमन्तरे ॥६२॥ तस्मिन् ब्रह्मपुरे देवि ब्रह्मैवानानमोहितः । आन्त्यारूढः स जीवः स्यादाच्छन्नो मह- दादिभिः॥६३॥मध्यमे च हृदयेपि ललाटे स्थाणुयज्ज्वलति लिङ्ग- मदृश्यम् । अस्ति देवि परमार्थमिदं तत्पश्य पश्य मनसा रुचि- राभम् ॥ ६४॥ ललाटमध्ये हृदयाम्बुजे वा यः पश्यति ज्ञानमयों मां तु शक्ति सदा दीपयदुज्वलन्ती पश्यन्ति ते ब्रह्म तदेकह- ·(१७) श्रीप्रीमधुसूदनसहिता। म.१५ ष्टया ।। ६५ । मनोलयं यदा याति भूमध्ये योगिनां नृणाम् । जिह्वामूलेऽमृतस्त्रायो भ्रूमध्ये चात्मदर्शनम् । कम्पनं च तथामूधि मनसैवात्मदर्शनम् ॥ ६६ ॥ देवोयानानि रम्याणि नक्षत्राणि च चन्द्रमाः। ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः प्रकाशन्ते हि योगिनाम् ॥६॥ भ्रुवोऽन्तरे विष्णुपदे च नाभी मनोलयं यावदिदं प्रयाति । वा. वत्समभ्यस्य पुनः खमध्ये सोमं सदा संस्पर पूर्णरूपम् ।। ६८॥ समीरणे विष्णुपदे निविष्टे जीवे च तस्मिन्नमृते सुसंस्थे । तस्मिन् सदा याति मनोलपश्च मुक्तेः समीप तदिति अवन्ति ॥६९ ॥ समीरणे विष्णुपदे निविष्टे विशुद्धबुद्धौ च सदात्मनिष्ठे । आनन्द- बोधात्मकमस्ति सत्यं त्वं देवि पश्याशु विशुद्धबुद्धया ॥ ७० ॥ हत्पङ्कजे व्योग्नि यदेकरूपं सत्यं सदानन्दमयं तु सूक्ष्मम् । तद्ब्रह्म निर्भासमय गुहायामिति श्रुतेश्चापि समाप्नुवन्ति ॥७१ ॥ अणो- रणीयान्महतो महीयानाल्मास्य जन्तोनिहितो गुहायाम् । तम- श्रुतं पश्य विशुद्धबुद्दया प्रयाणकालेऽपि विहीनशोकम् ॥ ७२ ।। कुण्डलिन्यां समुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी । प्राणविद्या महाविया यस्ता वेत्ति स वेदवित् ॥७३॥ तैलधारानवच्छिन्नं दीर्घघण्टानि- नादवत् । अवाच्यं प्रणवस्या स साक्षादीश्वरोऽव्ययः॥७४॥ पद्मासन समारुह्य समकायशिरोधरः। नासाग्रदृष्टिरकान्ते जपेदो- द्वारमव्ययम् १७५॥भूर्भुवःस्वरिमे लोकाः सोमसूर्यानिदेवताः। तस्य मागास तिष्ठन्ति तस्मात्मातिभदर्शनम् ॥ ७६ ॥ शुचि- ऽप्पशरिर्वाऽपि दर्शयातिभं सदा । न स लिष्यति पापेन मायुर्विघातदिति ॥ श्लोकमार-यैतदता किया श्रीमपूज्यपादयोपियाज्ञवल्क्यम इपियस्योपदिष्टा । २ सलिनीतत्रम् । अत्राध्याये वागता बनध्यानोपयोगिनो लययो गमथिनो ध्यानक्रियासमूहा सरे विशिष्टोवताधिवारिभिरेव संसाधनीया. ते व सगुरोरपदेशनैशनष्टातु शक्यन्ते । अत एव- गुरुपदिष्टमार्गेण' इति मु. श्रुति । "गशा- साप्रमाणस्तु' ।"एतदोन मृत्यतारक गुरुणा लब्धम् ' न्यादि नृ. श्रुति । ३ यतीति पूर्ववचन दनुवर्तनीयम् । ४ वचनद्वय श्रीमन्यपादयोगिगजमहपिपरवाजस्य ।

·म.१५ धारणावर्णनम् । पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥७७॥ क्रिया चेच्छा तथा ज्ञानं ब्राह्मी रोद्री च वैष्णवी । त्रिवा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरो- मिति ॥ ७८ ॥ ज्योतियानं परो योगो बहुभाग्येन लभ्यते । गुरोः कृपामतादेन प्राप्यते गुरुभकितः॥७९॥ सृष्टिर्यत्र क्रिया यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति । आत्मा साक्षाद्भवेदस्माचस्माइवानं विशिष्यते ॥ ८०॥ प्राणायामदिषट्केन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः। प्रत्याहारविषट्केन ज्ञायते धारणा शुभा ॥ ८१ ॥ धारणा हा- दश प्रोक्तं ध्यानं ध्यानाविशारदैः । ध्यानदादशकेनैव समाधिरभि- धीयते ॥ ८२ ॥ यत्समाधो परं ज्योतिरनन्तं विधतो मुखम् । तस्मिन् दृष्टे क्रिया कर्म यातायातं न विद्यते ॥ ८३ ॥ आत्मा- नमरणिं कृत्वा प्रणवं चोचराराणिम् । ध्याननिर्मथनाम्यासाद्देवं पश्यनिगूढवत् ॥ ८४॥ध्वनेस्न्तर्गत ज्योतिर्योतिरन्तर्गन्तं मनः । तन्मनो पिलयं याति तहिष्णोः परमं पदम् ॥ ८५ ॥ ओइरिच- निनादेन वायोः संहरणान्तिकम् । निरालम्ब समुद्दिश्य यत्र नादो लयं गतः ॥८६॥ स्वमध्ये कुरु चात्मानमात्ममध्ये च खं कुरु । आत्मानं खमयं कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्।।८७॥स्थि- ग्बुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ह्मणि स्थितः। निष्क्रियं तदिजानीयान्मनो यत्र लयं गतम् ॥८॥मन्त्रयोगो हठश्चैव लययोगः पृथक् पृथक् । स्थूलं च्योतिस्तथा सूक्ष्मं ध्यानस्य त्रिविधं विदुः ॥८९॥ स्थूलं मू- तिमयं प्रोक्तं ज्योतिस्तेजोमयं तथा सूक्ष्म बिन्दुमयं ब्रह्म कुण्ड- ली परदेवता॥१०॥स्थूलध्यानाच्छतगुण तेजोध्यानं प्रचक्षतेतिजो- ध्यानालक्षगुण मूक्ष्मध्यानं विशिष्यते॥९शापरात्परतरं ब्रह्मध्यानं सर्वत्र दुर्लभम् । आत्मा साक्षाद्भवेयस्माचस्माद्धानं विशिष्यते मूर्भुवरिति ७६ शोकमारभ्यतटता क्रिया १०८ उपनिषत्कथिता । २ पञ्चो- पासनासम्बन्धि यद्विविध म्यूलध्यान न्योति'कल्पनारूप ज्योनिानम् तथा कुरिनीमहाश- तिमम्बन्धि यद्विन्दुध्यानञ्च सर्वाण्येतानि ध्यानानि सगुणोपामनायामन्तर्भवन्ति एतत्रिविध- ध्यानानुष्टानापेक्षया तस्वतन्त्रस्य ब्रह्मपदस्य ध्यानानुष्टानमेव समुपृष्टतरतया परिगीयते ।

·(10) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.१६ ।। ९२।। एवं समन्यस्य सुदीर्घकालं यमादिभियुक्ततनुर्मिताशी। आनन्दमासाय गुहां प्रविष्टं मुक्तिं ब्रज ब्रह्मपुरे पुनस्त्वम् ॥१३॥ भूतानि यस्मात्मभवन्ति सबै येनेव जीवन्ति चराचराणि । जा. तानि यस्मिन्विलयं प्रयान्ति तद्ब्रह्म विद्वीति वदन्ति सर्वे ॥१४॥ इन्द्रियाणि समाहत्य मनसाऽऽत्मनि धारयेत् । कचित्कालं म. हामाने धारणैषा च पूजिता ॥ ९५ ॥ वेदादेव सदा देवा वेदा- देव सदा नराः । वेदादेव सदा लोका वेदादेव महेश्वरः ॥ ९६ ॥ इति चित्तव्यवस्था या धारणा सा प्रकीर्तिता । ब्रह्मवाहं सदा नाहं देवो यक्षोऽथवा नरः ॥ ९७ ॥ न देहेन्द्रियबुदयादिन मा- या नान्यदेवता । इति बुद्धिव्यवस्थाऽपि धारणा सेति हि श्रुतिः ॥ ९८॥ सर्वं संक्षेपतः प्रोक्तं सर्वशास्त्रविशारदे । आगमान्तक- संसिद्धमास्पेयं भवता सदा ॥ ९९ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसाहतायां धारणावर्णन नाम पचदशोऽध्याय । पोडशोऽध्यायः। ध्यानवर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । अथ ध्यान मवक्ष्यामि शृणु देवि तपोधने । ध्यानमेव हि जन्तूनां कारणं बन्धमोक्षयोः॥१॥मा- णायामैदहेद्दोपान् धारणाभिश्व किल्बिषान् । प्रत्याहारेण सं- सान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ २॥ यदा मनः स्वं विरजं १ श्रमूतम तायाम् ।

·म.१६ ध्यानरर्णनम् । (101) योगेन सुसमाहितं । काष्टां भगवतो ध्यायेत्स्वनासायावलोक- नः ॥ ३ ॥ ध्यानमात्मस्वरूपस्य वेदनं मनसा खलु । सगुणं निर्गुणं तच्च सगुणं बहुशः स्मृतम् ॥ ४॥ मन्त्रयोगानुसारेण तन्त्रशास्त्रविधानतः । ध्यान सप्तविधं ख्यातं विष्णुदेवस्य पूजने ॥५॥ चतुर्विंशति रूपश्च ध्यानं वै शक्तिदैवतम् । शहरोपास- नायाश्च ध्यानं पञ्चविधं मतम् ॥ ६ ॥ श्रीसूर्यस्य समाया गणेशस्यापि वल्लभे । उपासनासु कथिते ध्याने हे रूपकल्पने । १ अत एव "तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम्" । इति योगदर्शनम् "प्रज्ञया मन समा- रुप मनमा मणि ध्याना प्राप्नोति' । इति कौ० श्रुति । तदेतद्वयान सर्वस्या'युपासना कास्य परम पर । तच वैदिकमतरगमुपासन नामरूपात्मक ध्यानफरक । नामाममपिन | गवादिमहामत्राणा वाचिकोपारामानसिक्जरम्प : मेघश्यामादिभावनारूप तु पात्मक । मत | एव "तस्य वाचक प्रणव तन्नपस्तदर्थभावन' इति योगसूत्र “जपाच्छात पुनायेत् । ध्यानाच्छात पुनर्जपेत् युपासाते च तQगलीगमकस्तोत्रपाठोपि नामातभविमहतीति | तस्यापि नामोपासनायां निम्नस्तृतीयोऽधिकारो बोध्य 'ए मे सर्वधर्माणा धोऽधिक तमो मत १ यदक्त्या पुडरीकाक्ष स्तवैरर्चेनर मदा' इति स्मरणात् । तथा च कर्मयो नित्यनैमित्तिकाम्यरूपेण ज्ञानस्य श्रवणमनननिदिध्यासनरूपेण यया त्रैविध्य तथैव म्नोत्र. जपध्यानरपेणोपामांनैविध्य ज्ञेयम् । २ बहिर्जगतोऽभतर्जगप्रवेशार्थ द्वारस्वरूप हि प्र स्याहारसाधनम् । आमसाभावारस्य च ध्यानमाधनमेव केवलोपाय । प्रत्याहार दम्थाया साथको महि प्रपञ्चाभन सहरणमभ्यस्यति ध्यानादम्यायाञ्च बहि प्रपञ्चमेका नती विस्मृत्य परमात्म येव समाश्रयालभते । मगुणध्यानावस्थाया सगणमावावलम्बनेन माधव विस्मृते जगत्प्रपञ्चे तद्भावावलम्बनमपतयैव समवशिष्यते । अन सगुणच्यान माणा ताहाल प्रदायक न भवति । एकच निर्गुणभावजनकनिर्गणध्यानमेव मन्तिम गण्यते । अन महिनाया निर्गुणध्यानविषय एव विस्तरेण दाणाप्यते । ३ मत्रयांगानुपाण पुगणेषु तत्रेषु च वर्णितानि वविधानि मातध्यानानि नैव केवर कल्पना चितानि । पञ्चोपामना- विषयिणो ध्यानभेदसमूहा म वे पूर्णवज्ञानिकसिद्धान्तमेशनुमत्य निणाता इति तेपण माया- या स्वरूपस्य च विचारेण सर्व सम्यग्ज्ञानु, शक्यते । प्राचीनमहषाणा प्रिदर्शिना धममिदाता सर्व गढवैज्ञानिकमावपूर्णा इति प्रसिद्धमेव । म त्रयोगस्य वर्णनमिद श्रीका- पिन्तत्रराजम्य । अत एव "श्रद्धामतिध्यानयोगात् । इत्यादि श्रुते । श्रीविष्यवा- दिपचरूपस्य प्रमगो ध्यानप राप्त चताशति पचविस्व कापिल्तनो शेये पुराणतमादिषु ध्यानातराण्युक्तान तानि सर्वाण्यपि समादिसरयात्रेवानातुः ·श्रीश्रीमधुमूदनसहिता। ॥७॥ उद्दीधीमध्यभेदेन स्थानानां निविधेन वै । ध्यानं ज्यो- तिर्मयं प्रोकं विविध हठयोगिभिः ॥ ८॥ लययोगविधानातु सर्वध्यानेषु चोचमम् । कथितं पावनं ध्यानं बिन्दुष्यानं पति- व्रते ॥९॥ एतस्य साधकः शक्तः कर्तुं ध्यानस्य भावनाम् । यदा कुण्डलिनीशक्तिर्जाग्रती तिष्ठति स्थिरा ॥ १०॥ पूर्वं ते वर्णिता देवि किया बहुविधा मया । बिन्दुध्यानोपयोगिन्यो रम्याः श्रेष्ठकलान्विताः॥ ११॥ त्रिपु योगेषु चोक्तानां ध्याना- ना धारणाविधिम् । ध्यानरीतिं च नियतं विद्याद्गुरुमुखाजनः॥ ॥ १२ ॥ प्रागुक्तेषु च सर्वेषु ध्यानेषु परमं मतम् । ध्यानं भा- वसुरम्यं वै लययोगस्य साधुभिः ॥ १३ ॥ किञ्च मोक्षानुकूला- यामवस्थायां प्रजायते । शक्तिर्ध्या परं ब्रह्म साधकस्य सु- योगिनः ॥ १४ ॥ पूर्वमुक्तेपु सर्वेषु ध्यानेषु ध्यानविदरे । प्रकृ- तेः सगुणाया वै सम्बन्धो वियते सदा ॥ १५ ॥ ब्रह्मध्याने तु परमे सम्बन्धो नास्ति तादृशः । अतस्तन्निर्गुणं ध्यानं तत्वतो गदितं बुधैः ॥१६॥ योगिनस्विविधाः सर्वं प्राप्य सिद्धिं स्वसा- धनः। लब्ध्वा भगवतः पूर्णा कृपामन्ते परां शुभाम् ॥ १७ ॥ राजयोगाधिकाराणामुपयोगि परात्परम् । कुन्ति ब्रह्मणो ध्यानं सच्चिदानन्दरूपिणः ॥ १८॥ ब्रह्मध्याने तु शक्तिः सा तदैव ज्ञायते परा । यदा श्रीभगवान् देवः सर्वतापनिवारक: ॥ १९ ॥ सर्वशक्तिः सदा भक्तवत्सलोलोकरञ्जनः हरिः करो- १ अत एवं "प्राणायामस्तया ध्यानम्' इत्यादि घे० श्रुति । (विद पर ध्यानम् । इत्यादि तेजा. श्रुतिः । ३ मन एव "स्वरूपध्याननिम्तम्। इत्यादि म० श्रुति । 'अमनो ध्यानम्" इत्यादि छो० अति । पूर्व मगुणोपासन बन्यो एमनेत्युपामनग्या ट्रैम्प्यमुक्त तदनुसारेण ध्यानमपि सगुणनिर्गुणभेदेन द्विविधम् । तत्र मत्रहालयति त्रि योगेषु यथान भवति तनु सगुणध्यान यन्मन राजयोगस्यागं ध्यानम् तिभिर्गाप्रभयानम् तदपि पूर्वागाभ्यामपम्पिादन प्रत्यक्षवणचित्तवृत्ती द्रारमनिदिध्यासन मरम् पराकप्रद चित्तवृत्ती तु प्रत्यविभूतितादृप्यभावनात्मकमपाम् । २ अत एव ततो ·ध्यानवर्णनम् । ति कल्याण साधकेषु कृपांकुलः ॥ २० ॥ तथापि ते हितार्थाय ब्रह्मध्यानविधिर्मया । वय॑ते वर्णनातीतः संक्षेपेण शुचिव्रते ॥ २१ ॥ ब्रह्मध्यानविधिश्चैष नेति नेति विचारतः । कूटस्थं पु- रुषं पश्यन् ज्ञानं दृश्यानिवारयन् ॥ २२ ॥ द्रष्टारमभिलक्ष्यैव प्रयतेत निरन्तरम् । स्थिरः पश्येच्च द्रष्टारं सावधानः सुसंयतः ॥२३॥ एवं कियन्तं कालं वै साधकः साधयन् स्थिरः लयमा- पादयन् दृश्यं द्रष्टारं च विलोकयन् ॥ २४ ॥ क्रमेण लभते शक्तिं योगिश्रेष्ठः स तत्त्ववित् । ब्रह्मध्याने परोत्कृष्टे सर्वदुःखवि- मोचने ॥२५॥ मर्मस्थानानि नाडीनां संस्थानं च पृथक् पृथक् । वायूनां स्थानकर्माणि ज्ञात्वा कात्मवेदनम् ॥ २६ ॥ एवं ज्योतिर्मयं शुद्ध सर्वगं व्योमवहृदम् । अत्यन्तमचलं नित्यमादि- मध्यान्तवर्जितम् ॥ २७ ॥ स्थूलं सूक्ष्ममनाकाशमसंस्पृश्यम- चाक्षुपम् । न रसं न च गन्धाख्यमप्रमेयमनीपमम् ॥ २८॥आ- नन्दमजरं सत्यं सदसत्सर्वकारणम् । साधारं जगद्रूपममूर्तमज- मव्ययम् ॥ २९ ॥ अदृश्यं दृश्यमन्तस्य बहिःस्थं सर्वतोमुख- म् । सर्वदृक् सर्वतःपादं सर्वस्पृक सर्वतः शिवम् ॥३०॥ ब्रह्म ब्रह्ममयोऽहं स्यामिति यदेदनं भवेत् । तदेतन्निर्गुणं ध्यान- मिति ब्रह्मविदो विदुः ॥ ३१ ॥ एवं ध्यानामृतं कुर्वन् पण्मा- सान्मृत्युजिद्भवेत् । वत्सरान्मुक्त एव स्याज्जीवन्नेव न संशयः॥ ॥ ३२॥ जीवन्मुक्तस्य न काऽपि दुःखावाप्तिः कथं च न । १ मन्त्रालयादियोगमम्बन्धी यो ध्यानसमूहः क्रियातायो गुरूपदेशसाहाय्येनानुष्ठातृ शक्यते, आत्मध्यानन्तुं भगवाकृपया साधकस्य तत्वज्ञानाधिकारे सात एव सम्भवासा- धनं भवति । २ अत एव "तमाहुः परमाङ्गति" इन्युझ्वा "तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम । भप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययो ।" तथा "निष्कलें ध्यायमान." इत्यादि श्रुतिः । “अधमा प्रतिमापूजा जपस्तोत्रादि मध्यमा । उसमा मानसी पूजा सोऽह पूजोत्तमोत्तमा ॥ अद्वैतभावना नास्ति द्वैतमेव विनश्यति । द्वैताद्वैताविभेदेन ब्रह्म ध्यायन्ति योगेन," ॥ इति भावडामणितंत्रम् ।

·(७४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। - किं पुनर्नित्यमुक्तस्य मुक्तिरेव हि दुर्लभा ॥ ३३ ॥ एवं हरौ भ- १ अस्या ब्रह्मध्यानोमतावस्थाया परिणतचित्तस्य योगिनो ब्रह्मविगातेषु श्रीमद्रगढ़ी तामागवतात्तामु तद्ब्रह्मदर्शन महमैव भवति । तामा दिग्दर्शन यया- "मत परतर विं चिन्नान्यदम्ति धनजय । माय सर्वमिद प्रोत सूत्रे मणिगणा इव ॥ रसोऽहम कौलेय प्र मास्मि शशिमूर्यया । प्रणव, सर्ववेदेषु शब्द खे परिप नृषु ।। पुण्यो गध पृथिल्या में तेज- शास्मि विभावमी । जीवन मर्वभूतेष नपचास्म तपस्विषु ॥ बाज मा सर्वभूताना विद्ध पार्थ मनातनम् । बुद्धिबुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ घर बल्दतो वह कामराग- विवर्जितम् । धर्माऽविरको भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ।। ये चैव साधिका भावा राजमा- स्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विदि न त्वह तेषु ते मयि ॥'भहमा मा गुडावेश स भूताशयस्थित । अहमादिश्च मध्य च भूतानामत एव च ॥ आदित्यानामह विष्ण तिश विरशमान् । मरीचिर्मस्तामम्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ वेदाना मामवेदाऽस्मि देवानाम स्म वमन । इद्रियाणां मनश्चम्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ रद्राणा शकरश्चास्मि वित्तेशो यक्ष- रक्षमाम् । वसूना पावतश्चास्मि मेर शिवरिणामहम् ॥ पुगेधमा च मुख्य मा विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । मेनानीनामह स्वद सरमामस्मि सागर- ॥ महोगा भूगरह गिरामस्म्येकम (क्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणा हिमान्य ॥ अवय सर्ववृक्षाणा देवर्षीणा च मारद । गधागा चित्ररथ सिद्धाना कपिन्गे मुनि । उसै अवसमवाना विद्धि मर ममृतोद्भवम् । ऐगवत गजेणा नराणा च नराधिपम् ॥ भायुधानामह वर्म ननामस्मि वामधृक् । प्रजनश्वारिम कदर्प मागमस्मि वासुकि ॥ अनतश्चास्मि नागाना वरुणो याद मामहम् । पितृणामयमा चास्मि यम मयमतामहम् । प्रल्हादश्वास्मि दैत्याना कार कलयता महम् । मृगाणा च मृगोऽह वैननेवश्च पक्षिणाम् ।। पपन पचतामस्मि गन शस्त्रभृतम हम् । सपणा मारथास्मि मेतममस्मि जान्हवी ॥ सर्गाणामादिग्तश्च मध्य चाहर्जन अध्यात्मविद्या विद्यानां पद प्रवदत महम् ॥ अक्षाणामागे स्म द्वा' सामामिरस्य च । अहमेवाक्ष्य कालो धाताह निश्चतमम्ब । मृत्य सर्वहाश्चाहमुद्रवश्व भविष्यताम् । काति श्रोनि च नारीणां स्मृतिर्मधा धृति क्षमा । यहत्साम तथा साना गायत्री छदमामहम् । मामानां मार्गमायोऽमृतना कुसुमाकर ॥ चूत छन्यतामस्मि तेस्तेजस्विनामहम् । ज- योस्मि व्यवमायोस्मि मच मत्ववतामहम् ।। वृष्ण ना वामदेवोस्मि पाडवाम धनजय मु नीनामध्यह व्याम क्वीनामुशना कदि ॥ दडो दमयतामरिम नीतिस्मि जिगीषताम् । मौन चैवास्मि गुयाना ज्ञान ज्ञानवतामहम् ॥ गणानां चा यह मान्य गणिन्यौत्पत्तिको गु" । अप्रयाणामह तु नक्षत्राणां नाऽभिजित् ॥ यज्ञना प्रमयज्ञोऽह बनानामविहिंसनम् । सवल्परो स्यानीमा धानूनामस्मि कांचनम् । तेज. श्री कातिरश्य होस्न्याग सौभग मग । वीर्य तितिक्षा विज्ञान यत्र यत्र स मेंशा ॥ 'यसारि सर्वभूतानां 4जत- दहमर्जुन । न तदलि दिना यम्या मया भूत चराचरम् ॥ नातोऽस्ति मम दिव्यानो विभ तीनों परत । एष तहसन प्रोक्तो विभूतविस्तरो मया ·म.१६ ध्यानवर्णनम् । (१.५) गवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवहृदय उत्पुलकः प्रमोदात् । औत्कण्वयबाप्पकलया मुहुरचमानस्तचाऽपि चित्तबडिशं शनक- वियुते ॥३४॥ मुक्ताभयं यदि हि निविषयं विरक्तं निर्माणमृ. स्छति मनः सहसा ययार्छिः । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधान- मेकमन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ ३५ ।। सन्द्रियगुणा- भासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वस्य प्रभुपीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥३६॥ आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोरणोरणीयान्म- हती महीयान् । तमझतुं पश्यति वीतशोको धातः प्रसादान्म- हिमानमीशम् ॥ ३७॥ य आत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं नैव पश्य- ति । ब्रह्मीभूय स एवं हि वेदपक्ष उदाहृतः ।। ३८॥ विषयास- क्तचित्तो हि यतिर्मोक्ष न विन्दति । यत्नेन विपयासक्ति तस्मा. योगी विवर्जयेत् ॥ ३९ ॥ तस्मात्वं च वरारोहे फलं त्यक्त्वैव नित्यशः । विधिवत्कर्म कुर्वाणा ध्यानमेव सदा कुरु ॥४०॥ अन्यान्यपि बहून्याहुयानानि ध्यानवित्तमाः । मुख्यान्येतानि चेतेभ्यो जघन्यानीतराणि तु ॥ ४१ ॥ सगुणं गुणहीनं वा वि- ज्ञायात्मानमात्मनि । सन्तः समाधि कुर्वन्ति त्वमप्येवं सदा कुरु ॥ ४२ ॥ देव्युवाच ॥ स्वामिन्यद्भवता प्रोक्तं ध्यानांग स- र्वतो वरम् । तत्कथं क्रियते नाथ श्रीमता ध्यानसाधनम् ॥४३॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ दृष्ट्वा तत्वेन देवेशं स्मराम्येनं तु नि- त्यशः । तृष्णाहरो यथैवांभस्तदहिष्णुं स्मराम्यहम् ॥ ४४ ॥ हिमेनाकुलितं विश्वं स्मरत्यमिं यथा तथा । स्मरति सततं विष्णुं पितृदेवर्षिमानवाः ॥ ४५ ॥ पतिवता यथा नारी पति स्मरति नित्यशः । तथा स्मरामि देवेशं विष्णुं विश्वेश्वरेश्वरम् ॥ ४६ ॥ दूरस्थोऽपि यथा गेहं चातको जलदं यथा । ब्रह्मविद्या ब्रह्मविद- स्तथा विष्णु स्मरसम्यहम् ॥ ४७ ॥ हंसा मानसमिच्छन्ति # षयः स्मरणं हरेः । भक्ताश्च भक्तिपिच्छंति तथा विष्णुं स्मरा- ·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म्यहम् ॥ ४८ ॥ वैष्णवाश्च यथा भक्तिं पशवश्च यथा तृणम् । धर्ममिच्छन्ति वै संतस्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ॥ ४९॥ प्रा. गिनां वल्लभो देहो यत्र आत्माऽवतिष्ठते । आयुमिन्ति वै जीवास्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ॥ ५० ॥ भ्रमराश्च यथा पुष्पं चावाका दिवाकरम् । यथाऽत्मवल्लभा भक्ति तथा विष्णु स्म- राम्यहम् ॥ ५१॥ यथा श्रमार्ता विश्राम निद्रां व्यसनिनो यथा। यथाऽऽलस्योडिझवो विद्यां तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ॥५२॥ सूर्यकान्तरवर्योगादन्हिस्ता प्रजायते । एवं वै साधुसंयोगाद्धरौं भकिः मजायते ॥५३॥ शीतरश्मिशिला यहच्चन्द्रयोगादपः स्ववेत् । एवं वैष्णवसंयोगाद्भक्तिर्भवति शाश्वती ॥ कुमुद्दती यथा सोमं दृष्ट्या पुष्प विकाशते । तहदेवे कृता भक्तिमुक्तिदा सर्वदा नृणाम् ।। ५४ ॥ यथा नलस्य संत्रस्ता भ्रमरी स्मरणं चरेत् । तेन स्मरणयोगेन नलसारूप्यतामियात् ॥ ५५ ॥ अहो विष्णोश्च माहात्म्यमद्भुतं लोमहर्षणम् । यदृच्छयापि स्मरणं विधा मुक्तिप्रदायकम् ॥ ५६ ॥ एकेन भक्तियोगेन समीपे ह- श्यते क्षणात् । सानिध्येऽपि स्थितो दूरे नेत्रयो रंजनं यया ॥५७॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां ध्यानवर्णन नाम पोडशोऽध्याय । सप्तदशोऽध्यायः। भक्तियोगवर्णनम् । देव्युवाच ॥ भगवन्भक्तियोग में सरहस्य सुनिर्मलम् । समाधि- योगात्प्रथमं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो ॥ १ ॥ श्रीश्रीमयुसूदन उवाच ॥ भज इत्येष वै धातुः सेवायां परिकीर्तितः । तस्मा- ·भक्तियोगवर्णनम् । (१७) सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिः साधनमूयसी ॥२॥ श्रवणं मननं चैव निदिध्यासनमेव च । परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः । एषा सेवेति संप्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत् ॥ ३ ॥ नेहा- नुवंधी यस्तस्मिन्बहुमानपुरःसरः । भक्तिरित्युच्यते सेव करणं परमीशितः ॥ ४॥ महत्वबुद्धिक्तिस्तु स्नेहपूर्वाभिधीयते । त- येव व्यज्यते सम्यग्जींवरूपं मुखादिकम् ॥५॥माहात्म्यज्ञानपू. वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः। नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मु- तिर्नचान्यों ॥ ६॥ भक्त्यैव दृष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केन चित् । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यविडंबनम् ॥७॥ भ- क्तिस्थः परमो विऍस्तयैवैनं वशं नयेत् । तयैव दर्शनं यातः प्रदयान्मुक्तिमेतर्या ॥ ८॥ यथा समस्तलोकाना जीवनं सलिलं स्मृतं । तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिप्यते ॥९॥ स तु भक्तपराधीनो ह्यस्वतंत्र इव प्रिये । साधुभिस्तहदयो भक्तर्भ- १ गारडे । २ बृहत्सहिना । ३ मायावैमवे । ४ पाये। ५ विष्णपुराण अतएव न तत्रापि माहाम्यज्ञानविस्मृयपवाद । यो तद्विहीन जाराणामित्र' इति श्रीनारदसू अम्। ६ श्रीमागवते, अत एव ओ "आत्मर यविरोधेनेति शाण्डिल्य इति नारद. मूत्रम्। ७ मायावभवे पचोरासनाविज्ञानानुसारण पचनामम्पामवग्य पाह्मण एत मजनीयतया वेदशास्त्रेषु विवक्षिततान्न वापि विरोधगम । अत एव पचनामकपरब्रमण शिवगीता, गणेशगीता, भगवतीगीता, आदित्यगीता, भगवद्गाता तथा विष्णशिवादिसहस | नामाऽपि समुपलभ्यते । वेदेऽपि तदेवाग्निम्तदादित्यस्तद्वायत्तटु चद्रमा । तदेव शुरु त ब्रह्म तदाप स प्रजापति इनि यजु । तथा च "त यथाययोपामते तदेव भवति । इति श्रुल्या तत्तनामरूपामवस्य परग्रह्मणो नामरूपाशुपाधिप्रमोपानतर तत्तटुपासकाना त- सदामकऽग्वडेकरसे प्रवेश इति तलम् । ८ अत एव "श्रद्धा भक्तिज्ञानयोगादवेहि इति कैवल्योपनिषत् , “भत्तिरेवेन नयति भत्तिरेवैन दर्शयति भतिवश पुरषो भक्तिरेव भूयसी' इति माठरति । 'यस्य देवे परा भत्तिर्यथा देवे तथा गरी । तस्यैते कपि तापी प्रकाशते महामन" इति श्रेताश्रतगेपनिषत् । ९ न केवरमुपासनाकाड एवं भक्तरुपयोग कि तु कर्मकाडे ज्ञानकांडेऽपि तदत्त श्रीमगवता म्यासदेवेन "चराचरामक विश्व विमरेव मनातन । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ योगद्वितय कर्मयोग! ज्ञानयोग पति तदर्थ ।

·(१०८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। क्तजनप्रियः ॥ १०॥ तस्मिन्निद्वहृदयाः साधवः समदर्शनाः। वशे कुर्वति तं भक्त्या सखियः सत्पतिं यथा ॥ ११ ॥ साधवो हृदयं तस्य साधूनां हृदयं हि सः। तदन्यचे न जानति न तेभ्यः स मनागपि ॥ १२॥ जन्मांतरसहस्रेषु तपोध्यानसमा- धिभिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः मजायते ॥ १३ ॥ जन्मांतरसहस्त्रेषु सपाराध्य वृषध्वज । वैष्णवत्वं लभेत्कश्चित्स- र्वपापक्षयादिह ॥ १४ ॥ के चित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरा- यणाः । अपं धुन्वति कात्स्न्यैन नीहारमिव भास्करः ॥ १५ ॥ न तथा हाघवान्भद्रे पूर्यत तपआदिभिः । यथा कृष्णार्पितमा- णस्तत्पूरुषनिषेवया ॥ १६ ॥ सधीचीनो ह्ययं लोके पंथाः क्षेमोऽकुतोमयः । सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ।। ॥ १७ ।। प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखं । न निःपु- नति सारजे मुराकुंभमिवापगा ।। १८ ॥ फलीभृतं न तज्ज्ञानं वैराग्यं नेव कर्म च । भक्तिर्न यावद्रोविंदे देहिनां प्रेमलक्षणा ।। ।। १९ ॥ यथामिः सुसमृदाऽर्चिः करोत्येषांसि भस्मसात् । तथा तद्विषया भक्तिः करोत्येनांसि कृत्स्नशः ॥२०॥न साधयति संयोगो न सांख्य धर्मकर्मणी । न स्वाध्यायस्तप- स्त्यागो यथा भक्ती रसात्मिका ॥ २१ ॥ भक्या स एकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा मियः सताम् । भक्तिः पुनाति तनिष्टा श्व- पाकानपि संभवात् ॥ २२ ॥ कयं विना रोमहर्ष द्रवत्ता चेतसा विना । विनानन्दानुकलया शुध्येत्या विनाऽऽशयः ॥२३॥ १ अत एव गजन् पतिगुरवल भवना या दवप्रिय कुरुपति बप किंकरी प. । | अम्बेवमग भगवान भजता मुन्दो मनै ददाति कोईचिस्म न भचियोगम् " ॥ इति [श्रीन्यपादस्य भगवन शुकदेवस्य पचन श्रीमद्भागवते, तेन तस्यातिम वेऽपि तत्प्राप्युपा- यश्नपरि भगवकृपया मला मगतिनगमे तु तन्सौरभ्यमपीयाह "ओं मुख्यतस्तु महत पयेव भगवा पारेशादा" इति श्रीनारदमुत्रम् । हगणे तमा न यानि न पश्यया निर्व- पगाहादा इन छन्दमा नर जनमुविना मह पादरजो भिषेकात्" इति श्रीमद्भागवते ।

·म.१७ भक्तियोगवर्णनम् । विषयान्ध्यायतश्चिचं विषयेषु विषजते । तं चानुस्मरतश्चित्तं त- स्मिन्नेव प्रलीयते ॥ २४ ॥ चतुर्विधा भजते तं जनाः सुकृतिनः मिये । आ” जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चांत्यो विशिष्यते ॥ २५ ॥ अभिसंधाय यद्धिंसां दंभ मात्सर्यमेव वा । संरंभी भित्रदम्भावं हरी कुर्यात्स तामसः ॥ २६ ॥ विषयानभिसंधाय यश ऐश्वर्य- मेव वा । अचीदावर्चयेद्यस्तं पृथग्भावः स राजसः ॥ २७ ॥ क- मनिहारमुद्दिश्य परस्मिन्या तदर्पणं । यजेयष्टव्यमिति वा पृथ- १एव च समनस्ताना देहिना तदनुस्मरणोपरक्षितभक्ती सम्यगधिकार सिद्धो भवति इ | तीयमेव भक्तियोगस्य कर्मादिभ्योऽधिक्ता तदुक्त भगवता “अपि चे सुदराचारो मजते मा मनन्यभार । सामुग्व म मतव्य सम्यग्व्यवसितो हि स" | "आनिन्धयो यपिकिय पा रपर्यात्सामान्यवत् । अतोगविपकभावानामपि तहाके' इति च भक्तिसूत्रा-या “यनामधेय- श्रवणानुकीर्तनाद्यद्वदनाद्यस्मरणादपि कचित् । श्वादोऽपि मद्य सवनाय कल्पते कुत पनस्ते | भगवन्नुदर्शनात् । किरातहूणापलिंदपुलसाआभीरकका यवना खसादय । येऽन्ये च पापा । यदपाश्रयाश्रयाच्नुध्यति तस्मै प्रभविणवे नम" ॥ इत्यादि श्रीभागवते, तथा चान्यदेशी- या परधर्मावलबिनो यया केवल भक्तिमार्गावल्बेनवोन्नतावस्था प्राप्तास्तत्तद्प्रयेए समुपल- भ्यते न तथा ते कांद्ययर बनेन कदाचिदपि तामवस्था प्राप्ता स्य कमादिष्टवाधिकाराभा- | वान्। तदुदाहरणमात्र यथा-ईसासमतधर्मस्य श्रीमग्पिस्प्रणीत "इमिटेशन आफ् क्राइस्ट" महमदसंमतपर्मस्थश्रीमदिमामगिजारिप्रति "विमीया सहादत् ' ममादिप्रयेपूततविचारा यया सति तया तदर्शनेनैवावगतव्या । अतो वैदिकोपासनागान्येव कैरपि यदि समधि तानि भवेयुस्ताहि ते सर्वेप्युगात प्रामुयुरित्यहो माहात्म्यातिशयो वैदिकधर्मस्य अस्यैव सना तनधर्मत्वेन संस्पर-यमानचात् । २ श्रीमद्भगवद्वाश्य तत्र अय पूर्व गौणा ज्ञानी तु परमा भतेरपिकागति भक्तेद्वैविध्यमेव प्राचीनमहर्षिगणेषु श्रीमन्पूज्यपादकश्यपसमता गीणी-"ताम- भर्यपदा काश्यप परत्वात्' इति शाडित्यत्तिदर्शनसूत्र २९ । तथा श्रीम पून्यपादयाद- गयणसमता परा "आत्मैक्परों बादरायण" इति तसूत्रान् । श्रीमत्यूयपादशाडिल्यमते तु "उभयपरा शांडिल्य शब्दोपपत्तिभ्याम्॥” इति सूत्रात् उभयत्र सम्मतिरिति तदुत्त श्राभ- | गवता "उदारा म एनेते ज्ञानी तामैव मे मत। आस्थित म हि यकामा मामेवानुत्तमा गतिम ॥' इति । अत एव "ओं गाणी त्रिधा गुणभेदादादिभेदादा" । "ओं उत्तर- स्माटत्तरम्मानपूर्वपूनी श्रेयाय भवति" इति श्रीनारदमूत्रम् । "गौण त्रिविध्यामतरेण स्तुत्य- पंवात्साहचर्यम् । यहिग्न्तास्थमुभयमोष्ट मर्ववत्" । इति भक्तिदर्शनम् ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता! ग्भावः स सात्विकः ॥ २८॥ त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनः सा स्वभावजा । सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ २९ ॥ सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भामिनि । श्रद्धाम- योऽयं पुरुषो यो यच्छदः स एव सः ॥३०॥ श्रद्धापूर्वी सर्व धर्मा मनोरथफलप्रदाः । श्रद्धया साध्यते सर्व श्रद्धया तुप्यते हरिः ॥ ३१ ॥ भक्तिभक्त्यैव कर्तव्या तथा कर्माणि भक्तितः। कर्माणि श्रद्धाहीनानि न सिध्यन्ति द्विजोत्तमाः ॥ ३२॥ सा भक्तिदिविधा ज्ञेया सात्विक्या श्रद्धया कृता । वैधी रागात्मिका चेति विस्तर तत्वतः शृणु ॥ ३३ ॥ आया शास्त्रगुरुम्यां या श्रुत्वा विष्णो भवत्यते । साधनानि बहूनि स्युः तस्याः संसा- धने प्रिये ॥ ३४॥ देवाना गुणलिङ्गानामानुभविक कर्मणाम् । सत्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु यां ॥ ३५॥ अनिमि- चा भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी। जायत्याशु या कोशं नि- गीणमनलो यथा ॥ ३६॥ श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पाद- सेवनम् । अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ ३७॥ इ. ति पुंसार्पिता विणी भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । नियते भगवत्यद्धा बसाधनसंभृता ।। ३८ ॥ प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरो- रुहम् । धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत् ॥ ३९ ॥ यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविमुद् सकृदनविधूतद्वन्द्वधर्मा वि. नष्टाः । सपदि गृहकुटुम्ब दीनमृत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षुचयो चरन्ति ॥४०॥ मधुरमधुरमेतन्मंगलं मंगलानां सक- 1 भत्तस्य श्रद्धायाश्च त्रैविध्य केवल तयो सावित्वस्यैदोपादेयत्वाचे प्रदर्यत इति- रयो रानमतामसोयत्वमेव साधन बोहल्यम् । २ देवानामिदियाभिमानिना केवल दिकक्मानुष्ठानपराग सावे सतमात्रप्रकाशकेभगवति या स्वाभाविकी एकाग्रताख्या वृत्तिरिति । तदर्थ । ३ इति श्रीमद्भागवते तथा स्वादे। अत एव "भक्त्या मजनोपसहागण्या गयैतदेतृवान् । रागाय प्रकीर्तिसाहचर्याचेतरेषाम् । अन्तराले तु शेषा स्युरुपास्यादौ च कोडवान् । गौग्या तु समाविसिद्धि” इति मत्तिदर्शनम् । ४ श्रवणमाहाम्य श्रीमद्भागवते।

·भक्तियोगवर्णनम् । (११) लनिगमवल्लीसत्फलं चित्स्वरूपं । सकृदपि परिगीतं श्रदया है- लया वा शशिमुलि नरमानं तारयेत्कृष्मनाम ॥४१॥ चेतो दर्पणमार्जनं भव महादावामिनिर्वापणं श्रेयाकैरवचंद्रिकावि- तरणं विद्यावधूजीवन । आनंदाम्बुधिवर्धनं प्रतिपदं पूर्णामृता- स्वादनं सर्वात्मम्रपनं परं विजयते श्रीकृष्णसंकीर्तनम् ॥ ४२ ॥ सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चान्ध्यजडमूढता। यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते ।। ४३ ॥ स्मर्तन्यः सततं विष्णुविस्मर्तव्यो न जातु चित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किंकराः ॥४४॥ यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विनामशेषजन्मोपचितं मलं वियः। सद्यः क्षिणोत्यन्वमेधती सती यया पदांगुष्ठविनिःसृता सरित ॥ ४५ ॥ यथा श्रीनित्यमुक्तापि प्राप्तकामापि च स्वयं। उपास्ते विष्णु- मेवैकमेवं भक्तो हरेभवेत् ॥ ४६॥ स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि संपदाम् । सर्वाप्तामपि सिद्धीनां मूलं तचरणार्चनम् ॥४७॥ मन्ये कुतश्विद्भयमच्युतस्य पादांबुजोपासनमत्र नित्यम् । उहि- अबुझेरसदात्मभावात्सर्वात्मना यर निवर्तते भीः ॥ ४८॥ ए- कोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभूषेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ ४९ ॥ नान्यं तदंध्युपनयादपवर्गमूतः क्षेम जनस्य परितोभियदेवि विद्मः ब्रह्मा विभेत्यलमतो विपराय॑धिष्ण्यः कालस्य तत्किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ५० ॥ दास्यादि त्रितयं देवि प्रेमसीमा- गत यदा । भवेत्तदा साधकानामित्वं तत्प्रार्थनं वरम् ॥५१॥ यस्मात्मियाप्रियवियोगसयोगजन्मशोकामिना सकलयोनिषु दह्यमानः । दुःखौषधं तदपि दुःसमतद्धियाहं भूमन् प्रमामि कीर्तनमाहात्म्य पाभे तपा श्रीकृष्णचैतन्यमहाप्रभुशिक्षायां मत एव "नाह तिष्टामि वैकुष्ठ योगिनां हृदये न ! महत्ता यत्र गायति तत्र तिष्ठामि नाग्द" । इति भगवदा- क्यम् । २ स्मरणमाहात्म्य श्रीगारुडे । ३ पादशामाहात्म्य श्रीमद्भागवत तथा श्रीम माध्ये। ४ मनमाहात्म्य श्रीमहागाने । ५ वदनमाहाल्य श्रीश तथा भागवते 1 ·(१२) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। अ.. वद मे तक दास्ययोगम् ॥ ५२ ॥ तस्यैव मे सौहदसख्यमैत्री दास्य पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विपज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्गः ॥५३॥ वपुरादिषु योऽपि कोऽपि वा गुणतोऽसानि यथा तथाऽपि वा । भगस्तव पादपद्मयोरहम- पेव मया समर्पितः ॥ ५४॥ श्रीविष्णोः श्रवणे परीसिद्भव- देण्यासकिः कीर्तने प्रल्हादः स्मरणे तदंनिभजने लक्ष्मीः पृयुः पूजने । अत्रस्त्वमिवदने कपिपतिर्दास्येऽप सख्येऽर्जनः सर्व- स्वात्मनिवेदने बलिरभूत्कृष्णाप्तिरेषा परम् ॥ ५५ ॥ सा त्वं मनः कृष्णपदारविन्दयोर्वचासि वैकुण्ठगुणानुवर्णने। करो हरे- मंदिरमार्जनादिपु श्रति कुरुप्वाच्युतसत्कयोदये ॥५६॥ मुकु- न्दरिहालयदर्शने दृशौ तनृत्यगावस्पर्शङ्गसङ्गम् । घाणं च त- स्पादसरोजसौरभे श्रीमतुलस्या रसना तदर्पिते ।। ५७ ।। पादी हरेः क्षेत्रपदानसर्पणे शिरो हपीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः ॥५८॥ तस्या भक्तः परा काष्ठा सर्वस्वात्मसमर्पणम् । तदाश्रयः प्रप- त्तिश्च वरणं शरणागतिः ॥ ५९॥ रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोऽ- हमिति स्मृतिः। शरणागतिरेपा स्यादिणी प्रेमरसप्रदा॥६॥ मिनभावेन संप्राप्त न त्यजेत्स कथं च न । दोषो यद्यपि तस्य स्यात्सतामैतदगर्हितम् ॥ ६१ ॥ सकृदेव प्रपन्नाय तवाऽस्मीति च याचते। अभय सर्वभूतेभ्यो ददात्येतद्रवं हरेः ॥ ६ ॥ अतो निवेदनं स्वस्य स्मर्तव्यं सततं प्रिये । स्सरत्येवं कृपापूर- पारावारोऽपि तादृशान् ॥ ६३ ॥ एष यं वृणुते लम्यो न मे भक्तः प्रणश्यति । इति तद्वचनाचापि ततः सा दृढता १दस्यविज्ञान श्रीमद्भागवने । २ सय विज्ञान श्रीमद्भागाते । ३ आमनिवेदनविज्ञान श्रीम"यपदयामनमनः । मत एव 'रिहतप्रतिराविशरिषघातवत्" । इति भत्तिदर्श- नम् । श्रीमारीये श्रारमवाक्यम।

·भ.१७ भक्तियोगवर्णनम् । (११३) .. गतो ॥६४ ॥ भावमुत्पादयेत्कंचित्तत्मसादेन भूयसा । तदा रागात्मिका नाना कय्यते भक्तिकोविदः॥ ६५ ।। निगमकल्प- तरोगलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । पिवत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भवि भावुकाः ॥६६॥ संसारसिन्धु- मतिदुम्तरमुत्तितीर्पोर्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । लीला- कथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेदिविषदुःखदवादितस्य ॥६७॥ उत्कर्पजविशेषः स भावोप्यष्टविधो मतः । आदो भावस्ततः प्रेमा प्रणयः स्नेह एव च ॥ ६८ ॥ रागो मानोऽनुरागश्च महा- भावस्तथाटमः । विस्तरस्तु यथा शाखं द्रष्टव्यो रसभावुकैः ॥ ॥ ६९ ॥ उन्मन्जन्ति निमज्जन्ति प्रेम्ण्यखंडरसत्वतः। सर्वेर- साच भावाश्च तरंगा इव वोरिधी ॥ ७० ॥ एवमेकात्मकेऽनते नित्ये ब्रह्ममये सुखे । स्वयं भाते भक्तिरसे भेदा हादश कीर्ति- १ “यमेवैप आमा वृणुते तेन लभ्यस्तम्यप आत्मा विवृणते तन स्वाम्' इतिश्रुते । "तत प्रेम नयासक्तिय॑सन च यदा भवेत् । बीज तदच्यते शास्त्रे दृद्ध यनापि नम्यति ॥ स्नेहा द्वागविनाश स्यादामक्या म्यागृहारचि । यदा स्याट्यसन कृष्णे कृता सासदैव हि" ॥ दनि श्रीमदरभाचार्या । नारदस्त “दपिताऽविचारता तद्विम्मरणे परमव्याकुन्ता" इति नारदमूत्र च । • धीमहीडपटीयभनिरमामृतमिधादिषु ना बोपदेवकृतमुक्ताफर- हरिलीजगदिनयेप तथा भत्तिमामामाभक्तिरसायनशाणामृतमहार्णवादिप च विस्तरो द्रष्टन्य । ३ अत एव " द्वेषप्रतिपक्षमावासशब्दाच गग ' इति भक्तिसूत्रम् । "भावप्रधानमाख्या- | तम्" इति च नितम् । तत्र आग्यात वेदवेद्य प्रमभावप्रधानमित्यपि महपिनमत भवति । । अत एव "सोम' "म वेवाय लवानन्दी भवति" इति च सत्तिरीय- | श्रुतिः । "कि रान क्मिाहो तहजनम् निति मनति तस्य ना रमनम्" इति श्रीताकि | नीयनि । मत्तिग्माम्बादप्रकारचम्माभिर्मत्तिग्मायन सविस्तर वर्णित इति । “जन्माधस्य | यतोन्वयात्" इत्या परमहसप्रिय अस्पया श्रीमपरमहसपरिमाजकाचार्यवग्यश्रीमधुसूदन- | साम्वत पूयपादास्तदनुसारेण दमोडामविशिष्टभत्तिरमायनम्यादिमपय मूलभूत "नवरस- मिलित वा केवर या गुमय परममिड मुबुन्द भक्तियोग वदन्ति" इत्यादि । तत्र पुमय पर प्रमेयय 1 तथा च निशेपम्याप परब्रह्मण सच्चिदानन्दा इब नवरसस्थायिभावरूपाः | स्वरूपविशेषा पुमर्प इति स्पष्टवक्तम् । “पगम्य शक्तिीवियव श्रुयते स्वाभाविकी ज्ञा- नवत्रिया च । मोहम्पवगधश्च ज्ञानमा मपगम" दयादि स्तरूपरभणश्रुते ।

·(११४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता । ताः ॥७१॥ ईशात्मकास्तत्कृपया भावुकात्मान ईरिताः । दि- इमारमन तन्नाम निर्देशादि उदीयते ॥ ७२ ॥ शान्तिर्दास्य च सख्य च वात्सल्य रतिरेव च । पंचैव मुख्या गौणास्तु वीरः क- रुण एव च ॥७३॥ अद्भुतो हाससज्ञश्च भयानक इति स्मृतः। बीभत्सव तथा रौद्रः सप्ततेऽपि रसाः शुभाः ॥७४॥ शृगार- वीरकरणाऽदुतहास्यभयानकाः । बीभत्सरोद्रो च रसाः शान्तो वत्सल एव च । एवं के चिदर्णयति दश भेदान्सुमगलान् ।।७५॥ शृगारी राधिकाया मखिषु सकरुणः क्ष्वेडदग्धेप्वघाहर्वीभत्सी तस्य गर्ने बजकुरतनयाचेरचौर्ये प्रहासी । वीरी देत्येषु राद्री कुपितवति तुरासोहि हैय्यगवीनस्तेये भीमान् विचित्री निजम- हसि शमीदामबन्धे स जीयात् ॥ ७६ ॥ मल्लानामशनिर्गुणा न. स्वरः स्त्रीणा स्मरो मूर्तिमान् गोपाना स्वजनोऽसता क्षितिभुजा शास्ता स्वपिनो शिशुः । मृत्यु जपतेविराइविदुषा तत्व पर योगिना वृष्णीना परदेवतेति विदितो रङ्ग गत. साग्रजः ॥७७॥ श्रीमत्सनत्कुमाराया. शातब्रह्मरसात्मकाः । हनूमद्दवायास्तु दास्यास्यादपरा मता. ॥७८॥ गोपबाला. सुदामाद्यास्तत्सख्या- नदभागिनः। यशोदानदगोपाधास्तहात्सल्याऽभिपानिनः॥७९॥ भैप्मीराधादिरूपेषु शृगार. परमोज्ज्वलः । भीष्मो वीरे दशरथः करुणे स्थितिमाप्तवान् ॥ ८०॥ वल्पर्जुनयशोदाना विश्वरूपस्य दर्शने । अत्यद्धतरसास्वादः कृष्णानुग्रहतोभवेत् ॥ ८१ ॥ गो- पाल्बाला हासस्य श्रीदामोहहनादिपु । एवमन्यत्र भीत्यादि १ श्रागवायच नित्यनै मस्तिषभान द्विधा तत्र नियतीलास्वप्राटा नौमत्तिकाश्च प्र वटा ये पाध्य भराज्यापिकारिको भगवकृपापात्रास्ते तु चिदानदमयाप्रकटगाना रिन्य मेर दशन कधीत तत प्रकट गयामत्र म्बस्वायानामावर्भावतिराभावी प्रस्टागया मिनि तदुल । म म च मे दिव्यमत्र यो बत्ति तस्त । पुष्य नाभिजनात लावा दलप्तायां जयनि जन्यनवास भानुक्जनमवद्यामति । मामजमव्यय इत्यादधामागवत तदताामानव ·म.१७ भक्तियोगवर्णनम् । (११५) त्रितयेपि विचित्यताम् ॥ ८२ ॥ गोप्यः कामाद्यात्कंसो हे- पाचेधादयो नृपाः । संबंधादृष्णयः स्नेहास्पार्था भक्या मुनी. श्वराः ॥ ८३ ॥ ब्रह्मादेतज्ञानिनस्तु शांतास्वादपरायणाः। द्वैता दास्यं सख्यमपि विशिष्टातिनः परम् ॥ ८४॥ शुद्धावतास्त वात्सल्यं देताहेता रतिं तथा । भजत्येते ब्रह्मविदः कृतकृत्या भवन्त्यमी ।। ८५ ॥ तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृपणे निवेशये- त् । निविष्टं भावनापाकान्महाभायो यदा भवेत् ।। ८६ ॥ कीट- पेशस्कृतोर्यायात्तदा तत्साम्यतामियात् । जीवन्मुक्तो गुणातीतः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ८७ ॥ भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिरन्यत्र चेष त्रिक एक काल: । प्रपद्यमानस्य यथाऽनतः स्युस्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुषासम् ॥ ८८ ॥ तस्यैवाहं ममैवास स एवा- हमिति निधा । भगवद्रसरूपं स्यात्पूर्वोक्ताम्योसपाकतः ॥ ८९॥ निर्वतिम च यद्रूपं स एवाहमिति स्फुटम् । अपरोक्षशिर्ज्ञानी एकमक्तिः स उच्यते ॥ ९० ॥ सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमा- १ तथा च पचम्बपि सप्रदायेषु परमातो विरोधाभावेन मत्रपा वदेिवत्वेनक्यमस्तीति स्वम्दाचार्योक्तसन्मप्रदायानग्रोधेन स्वहितससाधने तीन यत्न कुवैतु मात्सर्य त्या सौहार्दै भजरिवति सबै मगरम । २ अत एव "ओं गुणमाहात्म्यामक्तिमासक्तिपूजामत्तिस्मरणाम तिदास्यामत्तिमख्य मत्तिकतामत्तिवासन्यासक्तिभामनिवेदनामक्तिमयतामक्तिपरमविर | हामत्तिम्पा एकप्येकादशधा भवति" । इति श्रीनारदसूत्रम् । 'तत्परिशुद्धिश्च गम्या लोकवार्हिगेभ्य । मम्मानमहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकिसामहिमख्यातितर्यप्राणस्थानतदी- | यता सर्वतद्धामा प्रतिकुल्यादीनि च स्मरणेभ्यो बाहुल्यात् " इति भक्तिदर्शनम् । ३ श्रीमान्यपादपरमहमपग्विाजकाचार्गमधुसूदनमरसतीभगत्पादीयभक्तिरसायने । अत ए" तब वय स्म " इति ऐतरेयश्रुने तथा 'सत्यपि मेदापगमे नाथ तबाह न मामीन- स्वम्" इत्यादिश्रीमच्छरभगवत्पादा । द्वितीये ममैवामावित्यत्र सर्वरसेषु तत्रापि मट वा- सत्यादियु ग्वीयभावन । तृतीये 'सएदाहमित्यत्र सोहमस्मि स एवाहमस्मि” इति श्रुति "कृr- प्णोऽह पशत गति रनिनामिति तमना" इति श्रीरामे नजदेव्यक्तिविरहे मारपुरहामति भावनालीने श्रीजयदेवश्च । ४ अत एव “सा परानतिरीश्वरे' इति मतिदर्शनम् । "भों सा वम्मि परमप्रेमापा" "भा मत्ता एकातिनो मुख्या " इति श्रीनारदसूत्रम् । शतभावो रितार्थप्रत्यभिज्ञानात्" । इति भक्तिदर्शनम् । " ·श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.१७ स्मनः । भूतानि भगवत्यात्मन्नेष भागवतोचमः ॥९१ ॥ न पा- रमेष्टयं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योग- सिद्धीरपुनर्भवं वा तदपितात्मेच्छति तहिनान्यत् ॥ ९२ ॥ वि. सृजति हृदयं न यस्य साक्षाद्वाररवशाभिहितोऽप्यपापनाशः । प्रणयरशनया धृतांघ्रिपद्मः स भवति भागवतमधान उक्तः॥९॥ त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजितात्ममुरादिभिर्विमृग्यात्। न चलति भगवत्पदारविंदाल्लवनिमिपार्धमपि यः स वैष्णवाश्यः ॥ ९४॥ स भक्तः सर्वदा देवि यथा प्रार्थयते हरि । तथा शृणु पर वाच्यं तस्य विश्वसुखावहम् ॥ १५॥ नवोदिजे पर दुरत्ययदै- तरण्यास्त्वहीर्यगायनमहामृतमन्नचित्तः। शोचे ततो विमुखचेतस इंद्रियार्थमायासम्बाय भरमुद्दहतो विमूढान् ।। ९६ ॥ प्रायेण दे- वमुनयः स्वविमुक्तिकामा मौनं चरति विजने न परार्थनिष्ठाः । नेतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्षरेको नान्यं त्वदस्य शरणं भ्र- मतोऽनुपश्ये ॥ ९७॥ मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशांतात्मा कोटिप्वपि सदा प्रिये ॥ ९८॥ त्वयापि सततं देवि भक्त्या सेव्यः महत्सतां । स हि माता पिता चैव कृ- सस्य जगतो गुरुः ॥ १९॥ इति श्रीश्रीमभुसुदनसहिताया भक्तियोगवर्णन नाम सप्तदशोऽध्याय || भ १ अत एव । “माटोक्यमार्टिमामध्यमवयकत्वमप्यत । दीयमानं न गृहति विना मत्सेवन जना" ॥ इति श्रीभगवद्वाक्यम् । “नाईभीम पारमेष्ठय शाम धिम्य तथैव च।। राधिपत्य योगाई न वाचति होनन । हरिगा दीयमान का मामेश्य यदवेशा। न गृहन्ति कदाचिते समगनदनिता ॥ ममीप्य ते न वाछन्ति भगववरहातुरा । मनिष्टे न त प्रेम यथा दूसरे भवेत् ॥ मार दीयमान वा समनवाभिमानिन । नैरपेश्याम बाउन्न भकास्तसेक्नोमुका। एकत्र वापि वैल्य न वाउन्ति क्दा च न । दि येताहे दसच स्वामित्र परस्य च ॥ इति श्रीगर्गसहितायाम् । २ त्रिगण जनवाहकारमान परमीशपद ततोऽवशेष च जशाधिकार । ईशयात एव पूर्ण सन् | अवस्य सहजमल्य स्वात्रियमाणसापकनाथ मर्वदा तलन्यपणमेव करोति । पीव- ·अष्टादशोऽध्यायः॥ समाधिवर्णनम् ॥ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ समाधिमधुना वक्ष्ये भवपाशवि- नाशनम् । अनायविद्याबदस्य यथावच्छोतुमर्हसि ॥ १॥ आ- रुरुक्षोर्मुनेर्योगं कम्म कारणमुन्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥२॥ यथा दीपो निवातस्थो नँगते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युंजतो योगमात्मनः ॥ ३ ॥ उद्धरेदात्मना- त्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव धात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरा- त्मनः ॥ ४॥ शनैः शनैरपरमेद्बुद्वथा धृतिगृहीतया । आत्मसं- | -थाहातरम्परिणीपिहितस्वारान्योऽपूर्ण सन तमाश विस्मृन्यान्य वपकारादिपर स्वीयान- ल्याणमाभजते । यादे स्वसखा भगवानेव कृपानि तदाऽहप्रत्ययतिरस्तरिया पर पार प्रका शमाभानमांश पश्यहब्धात्मवाठस्त प्रत्यन्यजामुमक्षापर सब प्रार्थयते स्वीय क्ल्याण चेच्छति । यया श्रीशकरभगत । "अविनयमपनय विष्णो दमय मन शमय विषयमृगतृ णाम् । मतदया विस्ताग्य ताग्य ससागमागम्न ॥ इत्यादिपरपदीस्तोत्रम् । यथा वा 'सर्वन मुम्दिन सन्तु मर्वे सतु निगमया । सर्व भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद ग्यमानया त् ।। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविद उत्तिष्ठ गरडध्वज । उत्तिष्ट कमलाकात त्रैलोक्ये मङ्गल रु ॥ न रोधयति मा योगो न मल्य धर्म एव च । न स्वाध्यायम्तपरत्यागो नेष्टापूर्त न दक्षिणा ।। प्रतानि यज्ञ'छन्दामि तीर्थानि नियमा यमा । यपावरन्धे सन्सङ्ग सर्वसनापहो हि माम् ।। | सत्महेन हि दैतेया यातुधाना मृगा वगा । गधर्वाप्सरसो नागा सिद्धाश्चारणगयका ॥ | विद्याधग मनुष्येषु वैया गूदा स्त्रियोऽसजा । रजस्लम प्रवृतयस्तम्भिस्तस्मिन्युगेड नघ । महबो मपद प्राप्तास्वाध्यायाधवादय । वृषपर्धा बलिर्वाणो मयश्चाय विभीषण ॥ | सुप्रीमो हनुमातृशो गजो गृनो वणिक्पथ ! च्यार कुजा गजे गोप्यो यज्ञपल्यस्तथा परे ।। ने नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमा । अव्रतातमनपस सत्सङ्गामामुपागता || केरन्न | हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा । येन्ये मुधिये नागा मिद्धा मामायुरञ्जमा ॥ यन योगेन सार येन दानवततपोऽभ्वर । न्यारयाम्वाभ्यायमन्यामै प्रामुयायनवानपि इत्यादिपर महसवरन साध्यय भक्तियोगो भागवतमगमाध्य इति परम नवम् ।

·(११८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता . अ १८ स्यं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिंतयेत् ॥५॥ तं विद्याहःख- संयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनि- विण्णचेतप्ता ॥६॥ संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशे- पतः । मनसेवेद्रियग्राम विनियम्य समंततः ॥७॥ प्रशांत- मनस होनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपेति शांतरजसं ब्रह्मभृतम- कल्मषम् ॥ ८॥ युंजन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । मु- खेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यंत सुखमश्नुते ॥ ९॥ यत्रोपरमते चित्र नि- रुई योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुप्यति ॥ ॥ १० ॥ सुखमात्यंतिकं यत्तद्विग्राह्यमतींद्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चरति तत्त्वतः ॥ ११ ॥ य लब्ध्या चाऽपरं लाभ मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुग्णापि वि- चाल्यते ।। १२ ।। सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ई. क्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ १३ ॥ परं ज्ञान परं साख्य परं कर्म विरागता। परा भक्तिः समाधिश्च योगपर्याय- वाचकाः ॥ १४ ॥ ज्ञायते विश्वमखिलं तत्वं श्रीपरमात्मनः। साक्षात्कारेण योगेन परं ज्ञानं तदुच्यते ॥ १५ ॥ साख्येन सर्व- तत्वानि परं तत्वमसंख्यया । योगेन साक्षालियते तत्साख्यं व परं स्मृतम् ॥ १६ ॥ गर्हितं चापि योगार्थ कृष्णप्रीत्यै च कर्म यत् । अकामं चापि वेदोक्तं नेप्कयं तत्प्रचक्षते ॥ १७ ॥ वासु- देवात्मकं विश्वं साक्षात्कारेण विंदति । यल्लाभान परो लाभः तहराग्यं परं स्मृतम् ॥ १८ ॥ सेवया ज्ञानयोगाम्यां यया सा- क्षाजनार्दनः ॥ त्रियते सा परा भक्तिः सत्प्रेमाल्हादिनी मता ॥ ॥ १९ ॥ सतत्वो युज्यते जीवः समाधी परमात्मनि । संयोगो योगिनां श्रेष्ठो वियोगो दे यदन्यथा ॥ २०॥ समाधिः समता- वस्था जीवात्मपरमात्मनोः । ब्रह्मण्येव स्थितिवी सा समाधिः १ इति श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । ३ श्रीमनकुमारहम्ये ।

·म.१८ समाधिवर्णनम् । (११९) प्रत्यगात्मनोः ॥ २१ ध्यायेद्यथा यथात्मानं तत्समाधिस्तथा तथा । ध्यात्वैवात्मनि संस्थाप्य नाऽन्यथात्मा वो भवेत् ॥ ॥ २०॥ एवमेव हि सर्वन यत्प्रसक्तस्तु'यो नरः । तथात्मा सोऽपि तत्रैव समाधि समवाप्नुयात् ॥ २३ ॥ अभिन्नता यथा गच्छेन्नयम्बु जलधिस्थितम् । तथात्माऽभिन्न एवार समाधि समवामुयात् ॥ २४ ॥ एतदुक्तं भवत्यत्र देवि ब्रह्मविदाम्वरे । कर्मेन विधिवत्कुचकामसंकल्पवर्जितम् ॥ २५ ॥ वेदान्तेवाप शास्त्रेषु मुशिक्षितमनास्तथा । गुरुणा चोपदिष्टार्थ युक्त्योपेतं वरा- नने ॥ २६ ॥ विहद्भिः सर्वशाम्बार्विचार्य च पुनः पुनः । निश्चितार्येषु तस्मिस्त मुशिक्षितमनाः सदा ॥ २७॥ योगमेवाड- म्यसेन्नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः । ततस्त्वाभ्यन्तरश्चिद्वैर्बाद्यैवी कालसूचकैः ॥ २८ ॥ विनिश्चित्यात्मनः कालमन्यैवी परमार्थ- वित् । निर्भयः सुप्रसन्नात्मा भूत्वा त विजितेन्द्रियः ॥ २९ ॥ स्वसम्मनिरतः क्षान्तः सर्वभूतहिते रतः । प्रदाय विया पु- नस्य मत्र च विधिपूर्वकम् ॥ ३०॥ संस्कारानात्मनः सा- नुपदिश्य तथाऽनघे । पुण्यक्षेने शुचौ देशे विद्वद्भिश्व समावृते ॥३१॥ भूमी कुशान् समास्तीयं कृष्णाजिनमथाऽपि वा । त- स्मिन् सुबहपर्यो मन्त्रैर्बदकलेवरः ॥३२॥ आसने नाऽन्य- १ श्रत व तदेवा मात्रनि म स्वरूपशूयमिव समाधि । 'तदा र स्वापेव । इत्यादि श्रीमत्पूयपादभगवत्पतञ्जलि योगदर्शने। ' ममाधिनि पतिमरस्य सत्य दि म० श्रुति । 'समाधिरचलोऽभय ' 1 इत्यादि मौ० श्रुति । २ मुझधपर्यफ मुष धजानक । 'अन्तरङ्गममुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि वा । ब्रह्मप्रणव | सरमनादो -योनिमया मक । मनस्तर स्य याति तद्विष्णो पाम पदम् । तायदाकाशस केपो यार छन्द प्रवर्तते ॥ नि शब्द तत्पर ब्रह्म परमात्मा समीयते । नादो यात्र मनस्ता | वग्नादातेऽपि मनोमनी॥ मशब्दश्वाथरे क्षीणे नि श द परम पदम् । सदा नादानुमधानाय सीमा वामना तु या निराले दिलीयेते मनोवाय न संशय । नादकोटिसहस्राणि बिन्दको टिशतानि च ॥ मई तत्र त्य यान्ति ब्रह्माप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मक्त सर्वचिन्ताच वाजत ॥ मृतवत्तिष्टने योगी स मुत्तो नान सशय ।" इत्यादि नादविन्द श्रुति । स्थानम् चतम ·(१२०) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता । म.१८ धीरास्ते प्राङ्मुसो वाऽप्युदखः । नवदाराणि संयम्य देव्य- स्मिन् ब्रह्मणः पुरे ॥ ३३ ॥ उन्निद्रहृदयाम्भोजे प्राणायामःम. बोधिते । व्योनि तस्मिन् प्रभारूपेऽभ्यन्तरे सर्वकारणे ॥३४॥ मनोवृत्ति सुसंयम्य परमात्मनि पंण्डितः। मादायात्मनः प्राणं भुवोर्मध्ये तदानघे ॥ ३५ ॥ कारणे परमानन्दे स्थिते वायु विधारयन् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् सुसमाहितः॥ ॥३६॥ शरीरं संत्यजेविहाननेन विधिना दिनः। समाधावम्य- सेत्तत्वं ययोगेनात्मदर्शनम् ॥ ३७॥ तदेव संस्मरेद्योगीत्यजस्वं तत्कलेवरम् । तं तमेवैत्यसो भावमिति यद्भगवदचः ॥ ३८॥ त्वञ्चैव योगमास्थाय ध्यायन्त्यात्मानमात्मनि । स्वकर्मनिरता शान्ता त्यजान्ते देहमात्मनः ॥३९॥ ज्ञानेनैव सहतेन नित्य- कर्माणि कुर्चतः । निवृत्तफलसङ्गस्य मुक्तिदेवि करे स्थिता । ॥४०॥ सामान्यतो मया देवि वर्णितं मतिमहरे। समाधितत्त्व- रूप ते योगानां चरमं फलम् ॥४१॥ तथा समाधिसिद्वयाऽन्ते १निविर पममाधिभावनामस्य योगिनो जीव मुक्तस्य पधे जीवन मरण वा तुन्यमेत्र प्रतिभानि । तथापि ततो निकृष्टाधिकारिणा सविस्यममानिमता योगिनामेवोपकारार्थम मुपदिन्यने । साधक्मामा पस्य हि देहत्यागो विशिष्टपरिवत पादको भवति । अतस्तत्व स्थान मदतिगभरे हुरदेशसमूहो नियतमेष ज्ञातव्य ॥ अय साधनोपदेश श्रीमत्स्य पादयोगीकलचुडामणिमहर्षियाज्ञवल्क्यसकथित 1 अद बोभ्यम् । प्रशमनीया मृत्यहि द्वि- विशवायोगेन नया धर्मयुत्धेन (भगवतो जगद्रक्षम्य पदाधनीपलिनारपेशता स्त। भाद्या साह्मतेजोम्पा क्षात्रतेजोरूपाऽपरा पर्वया विथ वर्ष 2 रा योगेन प्राकृत देह यक्वा स्वस्वरूपापानिगिनि । परया विश्व पारयिवा धर्मयडाम दे योगेन तन्मदावे धारानार्थ देह (सक्वा सूर्यमालाबाप्त्या स्वर्गप्राप्ती तर स्वरूपावामिति । अन्यरूपेण तु मृन्य पशतिरश्चा मृगरिव मनुष्याणामपीति स प्राज्ञेन परिहर्तव्य एव । तात श्रीभागनते 'स्थिर मुम्ब चामन माश्रितो यनियंदा जिहामुरिममग लोक 1 कारे च देशे च सनोन मजयेत्प्राण नियम नपा जिताम्" इत्यादिना योगम गण देह याग । योगेनाते त्यजारपणाम त्रय वन्ये" होते कालिदाम । "स्वर्गद्वारमपावृत । सुखिन क्षत्रिया पर्थ लभते युमीदशामा पद्धि युद्धाच्योन्यत्यत्रियम्य न विद्यते" इति च श्रीभगवने । श्रोतागपादिब्राह्मगा पि तथा युध वास्तीति नान्यथा मतव्यमिति ।

·अ.१८ समाधिवर्णनम् । (१२) शरीरं त्यजतां नृणां । मोक्षलाभप्रकारश्च संक्षेपेणोक्तवानहम् ॥ ॥४२॥ अधुना तव कल्याणं चिकीर्षुश्चिरजीविनि । विस्तरेण वदिप्यामि समाधेस्तत्त्वमुत्तमम् ॥ ४३ ॥ योगिना परमाराध्यो योगशास्त्रप्रवर्तकः समाधितत्त्वमेवं वै व्याचकार पतञ्जलिः॥४४॥ सम्प्रज्ञातस्तथाऽसम्प्रज्ञातो हौ भवतः प्रिये । समाधेर्योगसंसिद्धे- भदौ योगिसमातौ ॥ ४५ ॥ सम्प्रज्ञातस्वरूपेण साधको वै स- माधिना । सारूप्यादिप्रदं मोक्षं सम्प्राभौति महाफलम् ॥ ४६॥ असम्प्रज्ञातरूपेण परोत्कृष्टसमाधिना । ब्रह्मकैवल्यरूपं च परम लभते फलम् ॥ ४७ ॥ महाभावप्रकाशेन मन्त्रयोगविधानतः । समाधिः साधकाना यो जायते साधनप्रिये ॥४८॥ यश्च प्रा- णनिरोधेन हठशाखनिरूपितः । समाधिर्जायते सम्यक् साध- नानां महत्फलम् ॥ ४९॥ यश्वस्यादनुसन्धानानादस्य ज्योतिष- स्तथा । समाधिलययोगेन जायते मनप्तो लयात् ॥५०॥ त्रय. श्ते मयोक्तास्ते सम्प्रज्ञाताः समाधयः। योगत्रयस्य योगजे फ- लरूपाः प्रकीर्तिताः ॥ ५१ ॥ ज्ञाने तु पूर्णता प्राप्ते ब्रह्मसद्भा- वमेत्य वै । राजयोगेन युक्तानां समाधिर्यो भवेत्पुनः॥५२॥ सहि सर्वसमाधीना श्रेष्ठः प्रेप्टश्च सर्वथा । पुरुषार्थः स एवान परमो मोहपारकृत् ॥५३ ॥ असम्प्रज्ञातरूपोऽसौ समाधिीयते यदा । ब्रह्मकैवल्यमेवेतत्साधकाना परं धन ॥५४॥ स एवोपास्यभाव- श्वोपासनाना परेप्सितम् । सीमा च सा परा सर्वयोगाना सा- सशातसमाध्यवस्थाया पूर्णेऽपि वगम्ये कोपि मम्बधोऽवशिष्येत । अतस्तदवस्थाया। मृत्यो सनि साधर परमेष्टिमालोक्यमामाप्यादिकमेव क्रममुक्ति पदअने, ततश्च तस्य पुनर्वधनसभावना विद्यत एव । भनो हिनिर्षिल्पसमाधिरेव पग्मोमतिविधायर सर्वभय | रहितश्च भवति । अत एव ‘सप्रज्ञानसमाधि असम्प्रज्ञातनामय समाधि इत्यादि म. श्रुति । ३ भत एव “ आ मसस्थ तदा ज्ञानम' इत्युक्वा । भस्पर्शयोगो व नाम दर्श सर्वयोगगमे । योगिनो विभ्यति धस्मादमये भयदर्शिन ॥ अलिइनमनाभास निपन ब्रह्म | तत्तदा । मुप्रशात सज्योति ममाधिरधागेऽभय ॥' इत्यादि श्रुति । ३ 'पुरपार्य शन्याना गणाना प्रतिप्रसव व्यत्य स्वम्पप्रतिष्टा दा चिच्छत्ति इति योगदर्शनम ।

·( १२२) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म १९ धनस्य च ।। ५५ ॥ सरित्पतो निविष्टाम्बु यथाऽभिन्नं लयं त्वि- यात् । तथाऽभिन्नं मनस्तन समाधि समवाप्नुयात् ॥५६॥ नाई देहो न च प्राणो नेन्द्रियाणि तथैव च । न मनोऽहं न बुद्धिश्च नेव चित्तमहंकृतिः ॥ ५७ ॥ नाहं पृथ्वी न सलिल न च वह्निर्न चानिलः । न चाऽकाशो न शब्दश्च न च स्पर्शस्तथा रसः ।। ॥ ५८ ॥ नाहं गन्धो न रूपं च न पायाऽहं न संमृतिः । सदा सातिस्वरूपत्वाच्छिव एवास्मि केवलः ॥ ५९ ॥ इति धीयर्या मु- निश्रेष्ठ सा समाधिरिहोच्यते ॥६० ॥ सलिले सैन्धवं यइत्साम्यं भजति योगतः । तथात्ममनसोक्य समाधिभिधीयते ॥६१॥ निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः । वृत्तिविस्मरणं सम्यक समाधि नसज्ञकः ॥६२ ॥ ऊईपूर्णमधः पूर्ण मध्यपूर्ण तदात्मकम् । सर्वपूर्ण सं आत्मेति समाधिस्थस्य लक्षणम्॥६३॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिताया समाविवर्णन नाम अष्टादशोऽध्याय । ऊनविंशोऽध्यायः। वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । देव्युवाच ॥ कृपया ते कृपासिन्यो प्राणनाथ श्रुतं मया । स. दाचारादिधर्माणा वर्णनं लोक्मोचनम् ॥१॥ श्रुताश्च देवपू- जाना भेदा विविधरूपगा. । अष्टाङ्गाना च योगाना पूर्ण विव- रणं श्रुतम् ॥ २॥ श्रुत्वा च परमानन्दो भवतः कृपया मया । अनुभूतः पुनः प्रष्ट प्रणोदयति मा भृशम् ॥ ३॥ को वामि- अत एव 'समाधि सविन्यत्ति परज वैश्यनामति । इत्यादि श्रामपूयपादक णद्वैपायनवेदव्याम । २ इति श्रीमूतमहिनायाम । ३ इति श्रीमन्यून्यपाल महर्षिशिष्ठ । ४ इति श्रामबाद महर्षिभरद्वार । ५ इति श्रमर यंपाद भगवान् वेदन्याम ।

·अ.१९ वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । (१२३) योऽस्ति सम्बन्धी धर्माणा बहुरूपिणां । आचारादिसमाध्यन्त- नानाभेदजुषां विभो ॥ ४॥ किं वाऽवश्यं च कर्तव्यं साधकः सिद्धिवान्कः देवं वा वस्तु किं नाम यहु श्रूयते भुवि ॥५॥ उपदेशं ततेपु विषयेषु मुधोपमम् । श्रुत्वानुष्टाय तद्रूपं स्यामहं सार्थजीवना ॥ ६॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच ॥ परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे तव प्रश्नैश्च धीमति । अधुनेव प्रवक्ष्यामि यन्मा पृच्छसि सुव्रते ॥ ७॥ आचारादिसमाध्यन्तसाधनानां पतिव्रते। सर्वे- पामेक एवेह सम्बन्धः सम्प्रवर्तते ॥८॥ सदाचाराननुष्टाय शाखो- क्तान् सजनादृतान् । नरो नरत्वमम्येति ह्यन्यथा पशुरेव सः॥९॥ ततो वर्णाश्रमाणाञ्च धर्मान् नानाविधान् प्रिये । नित्यान्नैमित्ति- काव साधयन् संयंतेन्द्रियः ॥ १० ॥ बुद्धिमापादयन्छुहां वि. पयेषु च सर्वतः। वैराग्यं भजते यहि साधकः मुसमाहितः ॥ ११॥ तदेव जायते चास्य शक्तिर्मुक्तिविधायिनी । उपास- नामनुष्ठानुमीश्वरस्य जगत्मभोः ॥ १२॥ यथैकेन पतनेण दृ- ढेनापि सुसन्धिना । न शक्नोति कदाचिदै समुद्रगन्तुं विहङ्गमः ॥ १३ ॥ तथा वैराग्यवृध्युत्यसाधनास्त्रसमुन्नतिम् । विना नैव विमोक्षस्य समुपायोऽस्ति कश्चन ॥ १४ ॥ साधनानि हि स- वाणि सन्ति यावन्ति शास्त्रतः । उपासनास्वरूपाणि तानि स- वा॑णि सुव्रते ॥ १५ ॥ अङ्गानि यानि चाष्टौ हि साधनाना शु- चिवते । गटागयोगनान्नैव भूयन्ते तानि शास्त्रतः ।। १६ ।। वै- राग्यं साधको गत्वा परिहत्य बहिर्जगत् । अन्तर्ज्ञानपरो भूत्वा १ “आर्जव चानृशस्य च दम इन्द्रियनिग्रह । सर्वसाधारण धर्म चातुर्वण्य नवीन्मनु ।' इति | स्मरणात् ।२भत एव ' अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ' इति भगवद्वाक्य श्री- मद्भगवद्गीतायाम् । ३ आपण नविंशपर्य तेवध्यायेषु सहिताया अभ्यो पाणता निम्विा एवोपदेश उपासनाधिकारान्नर्गता ज्ञातव्या । स्वोवर्षमाधनार्थे साध श्रीभगवच्छग्णाप मेर्यदेव कियाजात समनष्टीयते मामेव तदनुष्टान " क्रियायोग" इति माधनमित्यपालनेति | च नाम्रा परिकीर्यते ॥

·(१२४) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। ह्यन्तःस्थो नावसीदति ॥ १७ ॥ साधनानां तथोक्तानां समस्या- साच्छनैः शनैः । जनैरात्मपदं रम्यं गम्यते नात्र संशयः॥१८॥ अतो हे चैव पूर्वोक्त वान्छनीये सदानधे । वैराग्यबुदैरुत्कर्षः साधनानाश्च साधनम् ॥ १९॥ किं नामेदं वत सुखं येयं संसा- रसन्ततिः । जायते मृतये लोको निपते जननाय च ॥ अ- स्थिराः सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः ॥ २० ॥ आपदां पतयः पापा भावर विभवभूमयः ॥ २१ ॥ अयाशलाकासदृशाः पर- स्परमसगिनः । श्लिप्यन्ते केवलं भावा मन:कल्पनया स्वया ॥ ॥ २२ ॥ मनः समायत्तमिदं जगदाभोगि दृश्यते । मनश्वासदि- वाभाति केन स्म परिमोहिताः ॥ २३ ॥ कास्तादृशो यासुन सन्ति दोषाः कास्ता दिशो यासु न दुःखदाहः । कास्ताः प्रजा यासु न भङ्गुरत्वम् कास्ताः क्रिया यासु न नाम माया ॥२४॥ असतेव वयं कष्टं विकृष्टा मूडबुद्धयः। मृगतृष्णाम्भसा दूरे बने मुग्धमृगा इव ॥ २५ ॥ न केन चिच्च विक्रीता विक्रीता इव सं- स्थिताः । बत मूढा वयं सर्वे जनाः किमिव शाम्बरम् ॥२६॥ किमेतेषु प्रपञ्चेषु भोगा नाम सुदुर्भगाः । मुधैव हि वयं मो- हात्संस्थिता बहीवनाः ॥ २७ ॥ आ ज्ञातं बहुकालेन व्यर्य- १अन एव "अभ्यामवैराग्याभ्या तनिरोध ।" इति श्रीमपन्यपादभगवत्पतञ्जलियो गदर्शने । २ 'गत्र्या रात्र्या व्यतीतायामायग्ल्पतर यदा । गाधोदके मम्य इव मुम्ब विंदन |कस्तदा ॥ पुष्पाणीच विचित्रतमन्यत्र गतमानस । अनवाप्तेषु कामेष मृत्यग्भ्येति मानव ॥ कार्यमद्य कुवात पूर्वाहे चापराहिक । न हि प्रतास्ते मृत्यु वृत वाऽस्य न वा कृत ।। अधव कर यच्छेयो मा त्वा कालोऽन्यगा महान् । को हि जानाति स्याद्य मृयुकागेभ- विश्यान अनेष्वेव कार्येषु मृत्य वै सप्रश्पनियुवेव धर्मशीन स्यादनिमित्त हि जीवित।' इति श्रीमहाभारते शातिपर्वणि । ३इनि श्रीपत्यूज्यपादमहापवाल्मीके । शाबर इजारमिव विमूढा । ४ "यद्वमातारमाविष्टनोन्मुन्य समनबनेत् । ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वापि हि यापन ॥ तमसारकांनारमानिष्टन् श्रमत पर । यात्राथमद्यादाहार व्याधितो भेषज यथा।" श्रीमुक्य गगम् । “स्वदहजानस्वसज्ञान् यददगाकमोम्यजेन् । स्वसज्ञानस्वस्तिदात्मतम शान् धोस्त्यजेत् ॥ "हानि शातिपर्वणि ।

·म.१९ वैराग्याऽभ्यासमाहास्यवर्णनम् । (१२५) मेव वयं बने । मोहे निपतिता मुग्धाः श्वः मुग्धा मृगा इव ।। ।। २८॥ पर्णानि जीर्णानि यथा वरूणां समेत्य जन्माशु लयं प्रयांति । तथैव लोकाः स्वविवेकहीनाः समेत्य गच्छन्ति कु- तोऽप्यहोभिः ॥ २९ ॥ भारो विवोकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानश्च रागिणः। अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः ॥३०॥ युज्यते वेएनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गा णामास्था नायुपि युज्यते ॥ ३१ ॥ मनोरमा कर्पति चित्तवृत्ति कदर्थसाध्या क्षणभङ्गुरा चाव्यालावलीगावविवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थि- ता पुष्पलतेव लक्ष्मीः ॥ ३२॥ ललनालानसंल्लीना देवि मान- वदन्तिनः । प्रबोधं नाधिगच्छन्ति हुदैरपि शमाङ्कुशैः ॥ ३३ ॥ केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । दुष्कृतामिशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ३४ ॥ कामनाना किरातेन विकी- णा मुग्धचेतसाम् । नार्यो नरविहङ्गानामङ्ग बंधनवागुराः ॥३५॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्वीकस्य क भोगभूः । स्त्रिय- स्त्यक्त्वा जगत्त्यतं जगत्त्यक्त्वा सुखीभवेत् ॥ ३६॥ दूर दूरमि- तो गत्वा समेत्य च पुनः पुनः । भ्रमत्याशु दिगन्तेषु तृप्णी- न्मत्ता तुरङ्गमी ॥ ३७ ॥ कुटिला कोमलस्पर्शा विपवैषम्यशसि- नी । दशत्यपि मनाक् स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी ॥ ३८ ॥ न जात कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्ण- वर्मैव भूय एवाभिवईते ॥ ३९ ॥ कामिन्येषा बहुमलवसा- मांसबीभत्सकाया चित्रं मोदं जनयति मनो मोहयन्ती जना- नाम् । चित्रं लोकास्ततबहुतरायासलभ्यं कदर्थ रक्षाखेदात्कृ- १ इति श्रीमपुज्यपाद महावामीकैः । २ " एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च । तृष्णावद्ध जगत्सव चक्रवन्धरिवर्तते ॥ विसततुर्यथैवायमतस्यः सर्वतो बिसे । तृष्णात नुरनाट्य- तस्तपा देहगत, सदा ॥ मन्या मत्र यथा वो ससाग्यति वायका तद्वन्संसारसूत्रं हि तृष्णा- मृच्या निबद्धपने॥” इति शानिपर्वणि ३ इति श्रीमयुन्यपादभगवत कृष्णद्वैपायनवेदव्यासस्य।

·(१२६) श्रीश्रीमधुमूदनसंहिता। अ.१९ तवहुभयं काञ्चनं कोमयन्ते ॥ ४०॥ आदित्यस्य गतागते- रहरहः संक्षीयते जीवितं व्यापार्बहुकार्यभारगुरुभिः कालो न विज्ञायते । दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश्च नोत्पद्यते पीत्वा मोहमयों प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगन् ॥ ४१॥ एवं ह्येषा विषयमृगतृट् नामदुःखेकतरन्ते नानाविषमफलकृन्नूनमापातर म्या । हेया सर्वैरमलमतिभिनिर्देश्रियेण व्यक्तो बुदा सद सदनिशं स्थैर्यमापय सम्यक् ॥ ४२ ॥ भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्वयं माने देन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम् । शास्त्रे वादभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ता- यं सव्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नृणा वैराग्यमेवाभयम् ॥ ४३॥ इति विषयनिकाम लौकिकेऽलौकिके वा नियतमलिनरूपे पूर्ण- वैराग्यभाजाम् । मनसि मलविहीने पुण्यशीलत्रियाणां समुदय- ति परा सा दिव्य वैराग्यबुद्धिः ॥४४॥ वैराग्यात्नमशो विधि- मनिशं यायारसदासाधर्बुद्विाळमियं विरक्तिजननी याया- शं माचिरम् । दावि तदा क्रमेण मुमतेः साधोर्विरक्तस्य वे ज्ञानं याति सदा मुद्विमतुलं चिचे परं शोभनम् ॥ ४५ ॥ ए- १ अत एव “किमत्र बनस्थ काना' इति श्रीमध्यपादशगवय्यभगवत । " निर्विषयस्यम्य मनमो मुक्ति रिन्यने" इति बृह श्रुति । “या दुस्वजा दुर्मति भय न जीयति जीयत । याऽसौ प्रतिको गेगस्ना तृष्णा त्यजन मुग्यम् ॥” इति श्रीपू यपट- कृष्णद्वैपायनवेदव्यामभगवत श्रीमहाभारते शातिपर्वणि । २ इति वैगम्यशनवस्थम । अर " भाटिन नियमन वनास्ति मन्यमय तर नास्ति पगमम दुम मम्नि त्यागमन सम्म ।" रनि श्रम पूज्यपादभगवन कृष्ट्रेशयनवेदव्यागस्य श्रीमहाभारते शानिर्वाण । ३ अवस्था विशेष मध्यमोत्तमाधिमात्रपति भेदागग्य चलावध भवति । तथा च श्रमण महान्यगजयोगाधिकार मह धनुराग्याणा माधो बियने । या हि मध्यम गग्यवान साधको म प्रोगम् , उत्तमवाग्यवान हटयोगम् , अधिमाशाग्यवान् स्या गम् , पश्वराज्यवाश्च रागगर्मविर अनन्निष्टेदिति यत्तियुक्त भवति । परागस्य मर्वश्रेष्टवामनव मतनगम मभवति । पप गग्यप्रियामाधनयों परपर घनिष्ठ सम्ब पाणिने । अत एव "ममत्वेन भवेन्मयो निर्मम वेन केवल " इत्यादिश्रुतिः ।

·म.१९ वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । ( १२७) वश्चैव यथा शनैः सुदृढतां संयाति वैरागिता शक्ति सत्पुरुषा- थकृत्प्रतिदिनं वृद्धि तथा गच्छति । शक्तिः सा पुरुषार्थसाधन- करी सम्यक् प्रयुक्ता जनेरन्ते मोक्षपदं परं नयति तान् सर्वा- भिलापास्पदम् ॥ ४६ ॥ सर्वमेवेह हि सदा संसारे तत्वविदरे । सम्यक्प्रयुक्तात्सर्वेण पौरुषात्समवाप्यते ॥ ४७ ॥ इह हीन्दो- रिवोदेति शीतलाह्लादनं हृदि । परिस्पन्दफलप्राप्तो पौरुषादेव नान्यतः ॥ ४८ ॥ पौरुषं स्पन्दफलवदृष्टं प्रत्यक्षतो न यत् । क- ल्पितं मोहितर्मन्दैर्देवं किञ्चिन्न विद्यते ॥ ४९ ॥ साधूपदिष्टया- र्गेण यन्मनोऽङ्गा विचेष्टितम् । तत्पौरुवं तत्सफलमन्यदुन्मत्तचेष्टि- तम् ॥ ५० ॥ उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति दिविधं पोरुपं स्मृतम् । तबोच्छास्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ॥ ५१ ॥ अनर्थः मा- प्यते यत्र शास्त्रितादपि पौरुषात् । अनर्थक बलवत्तत्र ज्ञेयं स्वोरुपम् ॥ ५२ ॥ दो हुदाविव युध्येते पुरुषार्थो समासमौ । प्राक्तनश्चोहिकश्चैव शाम्यत्यत्राल्पवीर्यवान् ।। ५३ ।। अतः पुरु- पयत्नेन यतितव्यं तथा यथा । पुंसा तन्त्रेण सद्योगायेनाश्वद्यत- नो जयेत् ॥५४॥ पर पौरुषमाश्रित्य दर्दन्तान्धिचूर्णयन् । शुभेनाशुभमुन्मुक्त प्राक्तनं पौरुषं जयेत् ॥ ५५ ॥ तावत्तावत्प्रय- लेन यतितव्यं सुपौरुषम् । प्राक्तनं पौरुषं यावदशुभं शाम्यति स्वयम् ॥ ५६ ॥ शुभेन पौरुषेणाशु शुभमासाद्यते फलम् । अ- शुभेनाशुभं नित्यं देवं नाम न किश्च न ॥ ५७ ॥ न गन्तव्यम- नुयोगैः साम्यं पुरुषगर्भः । उद्योगस्नु यथाशास्त्रं लोकहितय- सिद्धये ॥ ५८ ॥ योऽयमर्थं प्रार्थयते तदर्य चेहते क्रमात् । अ- वश्यं स तमाप्नोति न चेदानिवर्तते ॥ ५९ ॥ पौरुषेण प्रय- स्नेन त्रैलोक्येश्वर्यसुन्दराम् । कश्चित्माणिविशेयो हि शक्रतां १ इति श्रीमत्पूज्यपादमहावाल्मीकेः । देव प्राग्य, तदपि पर्वानष्टित पास्यमेव न ? ततोऽन्यत् । २ हुड मेपे।

·(१२८) श्रीश्रीमधमूदनसंहिता। म.१९ समुपागतः ॥ ६० ॥ सारण पुरुषार्थेन स्वेनैव मकरधनः ।.क- श्चिदेव पुमानेव पुरुषोत्तमतां गतः ॥ ६१॥ दन्यदारिद्रयदुः. खाचर्चा अप्यन्ये पुरुषोत्तमाः। पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्र- तुल्यताम् ॥ १२॥ विश्वामित्रेण मुनिना देवमुत्सृज्य दूरतः । पौरुषेणेव सम्प्राप्तं ब्राह्मण्यं देवि नान्यथा ॥ ६३ ॥ उत्सायदै- वसंघातं चक्रुत्रिभुवनोदरे । पौरुपेगैव यत्नेन साम्राज्यं दानवे- श्वराः॥ ६४ ॥ यथा यथा प्रयत्नः स्याद्भवेदाशु फलं तथा । इति पोरुपमेवास्ति देवमस्तु तदेव च ॥ ६५ ॥ क्रमेणोपार्जि- तेऽप्यर्थ नष्ट कार्यान खेदता । न बलं यत्र मे शक्कं तत्र का परिदेवना ॥६६॥ यथाशास्त्रमनुच्छिन्नां मर्यादां स्वामनुज्झतः। उपतिष्ठन्ति सीणि रत्लान्यम्बुनिधाविव ॥ ६७॥ शास्त्रतो गुरुतश्चैव स्वतश्चेति त्रिसिद्धयः । सर्वत्र पुरुषार्थस्य न देवस्य कदा च न ॥ ६८ ॥ अशुभेषु समाविष्टं शुभेप्वेवावतारयेत् । म. यत्नाच्चित्तमित्येष सर्वशास्त्रार्थसंग्रहः ॥ ६९ ॥ पुरुषो जायते लोके वईते जीर्यते पुनः । न तत्र दृश्यते देवं जरायौवनबा. ल्यवत् ॥ ७० ॥ देशाद्देशान्तरमाप्तिहस्तस्य द्रव्यधारणम् । व्या- पारश्च तथाङ्गानां पौरुषेण न देवतः ॥७१॥ स्वकर्मफलस- म्मामाविदमित्त्यमितीति याः। गिरस्ता देवनानेवाः प्रसिदि समुपागताः ॥७२॥ भावीत्यवश्यमेवार्थः पुरुषार्थकसाधनः । यः सोऽस्मिल्लोकसंपाते देवशब्देन कय्यते ॥७३॥ यदेव ती- असंवेगाहढं कर्म कृतं पुरा । तदेव देवशब्देन पर्यायेणेह कथ्यते ॥ ७४ ॥ तत्रैव मूढपतिभिर्देवमस्तीति निश्चयः । आ- तःस्ते दुःस्वबोधेन रम्न्यामिव भुजङ्गमः ॥७५॥ मूः प्रकल्पितं देवं तत्परास्ते क्षयं गताः। प्राज्ञास्तु पुरुषार्थेन पदमुत्तममागताः ॥ ७६ ॥ शुभाशुभाम्यां मार्गाम्यां वहन्ती वासनासारेत् । पौरु- षेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ॥७७ ॥ अव्युत्पन्नमना ·अ.१९ वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णनम् । (१२९) यावद्भवस्यज्ञाततत्पदा । गुरुशास्त्रप्रमाणैस्त निर्णीतं तावदाचर ॥ ॥७८ ॥ आलस्यो यदि न भवेजगत्यनर्थः को न स्याद्वहुधनको बहुश्रुतो वा । आलस्यादियमवनिः ससागरान्ता सम्पूर्णा नरप- शुभिश्च निर्धनेश्च ॥ ७९ ॥ तस्मात्पौरुषमाश्रित्य सच्छास्त्रैः सत्समागमैः । प्रज्ञाममलतां नीत्वा संसारजलधि तरेत् ॥ ॥ ८० ॥ एवं सर्वहितार्थाय तव चैव विशेषतः । विस्तरेण यया प्रोक्त लोकानां हितसाधनम् ॥ ८१ ॥ रहस्यं रम्यतात्पर्य सर्वशास्त्रनियन्त्रितम् । वैराग्यस्य प्रशस्तस्य पुरुषार्थस्य शो- भने ॥ एवं मदुपदेशेन पूर्णसाधकता गता। यतस्य मु- तिमभ्येहं संसारार्णवतारिणीम् ।। ८३ ॥ देव्युवाच ॥ सच्छात्र- श्रवणान्नाथ मयि ते च कृपावशात् । चित्ते संसारवैराग्यमुदितं मे महाफलम् ॥ ८४ ॥ कस्तु पुरुषकारो मेऽनुष्ठेयः कश्च वाड- न्यथा । एवं विचारमापन्ना बुद्धिर्म कुण्ठिता भृशम् ॥ ८५ ॥ एकतः शास्त्रकाराणां विरोधः परिदृश्यते । मियो मतेषु सर्वेषु बुद्धिस्तेन प्रतार्य्यते ॥ ८६ ॥ ततश्च साधनादीना संख्याहीना जगद्गुरो । सन्ति नानाऽधिकाराश्च बुद्धिस्तेन प्रमुह्यते ॥ ८७ ॥ सन्देहं मे कृपासिन्धो मनस्तिमिरनाशक । अपनेतमिमं नाथ १ पूर्वकारे चारिम भारते आर्यगणा सपि निरासा सोसाहा सम्यगुयोगशालिन आफ्नोदयकमाणो धृतिमत सत्वशारिनो दक्षाश्चतुर्विधपुरपार्यशालिन “कणश क्षणशश्चैत्र विद्यामौ च साश्येत् । न वध्य दिवस कुर्यात् ' इतीमामाज्ञा पालयतोऽप्रमत्ता प्रयत्नपरा बहत एवासन् । त कृतन परमोप्रति मर्वेष्वेव पुरपार्थेषु तदानीमासीत् । तद्वैपरीत्येनेदानी- तना यन आर्यपणा सति अत एवार्यभावशन्या अन्यैरभ्यर्यमाना पुरुषार्थरहिता स्वीयदेश | विद्याधनसद्गुणावनतिकार स्वविपरीताना पूर्वपद्धतिमनुसरता सता शील यत्न समुपहसति न सहानुभूति कुवैतीत्यही विपमा गति कालस्य । ऐहलौकिमी पारलौकिकी काऽपि निता- | तमपमा सिद्धि पुरपकाग्मन्तग कैरपि कदापि न स्मास्ति । "गच्छन्पिपीलिका पति समुद्रमपि रघयेत् । अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमेक न गच्छति" अत मरैरपि स्वाभिमतपुर- | पार्थपरैमीयम् । अत एव " उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वराग्निशेधत । परस्य धारा निशिता दुग्त्यया हुँगै पयस्तलयो वदन्ति ।" इति श्रुति ।

·(१३०) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.१९ त्वमेवार्हसि साम्प्रतम् ॥ ८८ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । माने- उक्ष्यशिकणादवार कपिलवान वंशब्दवाच्ये तदो वाच्ये श- ण्डिलजादिवार फणिवचस्तात्पर्य्यवद्वीग्रहे । मीमांसा मतिशो- घि कर्मनिचये वेदान्तशास्त्रोक्तयस्तत्वं लक्ष्यविनिर्णयेऽनभिमते का वा विरोधे क्षतिः ।। ८१ ॥ आद्यानां 4 महर्षीणां पूज्यानां देवि सर्वथा । मतेषु न विरोधोऽस्ति कुनापि शुचिसाधने ॥ ९० ॥ सप्तानां ज्ञानभूमीनां साधकस्याखिलस्य वै । भेदादि- रोध इत्येवं दर्शनेषु प्रतीयते ।। ९१ ॥ ज्ञानस्य तु समस्तस्य शास्त्र वा दर्शने वचित् । न विरोधो न भिन्नत्वं दृश्यते श्रूयते बुधैः ॥ ९२॥ यावन्तो धर्ममार्गावै पृथिव्यां चलिताः पुरा । वेदोक्तं धर्मविज्ञानं सर्वेषां कारणं मतम् ॥ ९३ ॥ प्रकृतीनामसंख्य- त्वान्नराणां पृथिवीतले । साधनानि भवेयुश्चेदसंख्यातानि का क्षेतिः ॥ १४ ॥ धर्मसंसाधनस्यास्य दे तु लक्ष्ये प्रकीचित । स्वर्गश्चैवापवर्गव सर्वमानाभिलक्षितः ।। ९५ ॥ निकृष्टत्वेऽधि- कारस्य लक्ष्यः स्वर्गो भवत्युत । श्रेष्ठत्वे चास्य सर्वन मोक्ष १ सप्तदर्शनविषयमुद्दिश्य विस्तृता टिप्पणी योगभेदनामाभ्याये द्रष्टव्या। स्वभावसिद्ध सप्तविधा मनुष्याणा शानावस्थामनुसन्यैव सप्तदर्शनविज्ञानस्याविर्भावोऽभवत् । अवश्य माव्येव रीनिभेदम्तेषु शास्त्रेषु न चैपक्तिविहको विषयभेदात् । तत्र हि बहिटियव दृष्टेषु विषयेषु भेदबुद्धि सज्ञायते । ततस्तु महोणों पूयतमाना विचारेषु न कश्चिदस्त मतभेद । एतद्विस्तर परिशिष्टाध्याये द्रष्टय । २ सनातनधर्मविज्ञानमार्गो धर्ममार्ग के चिदाप जगति प्रचारित विदेशीय महम्मदीय ईशाशममत वा स्वदेशीय जैनबौद्धादिक वा खडनादिना दूष- पितुनव प्रवर्तते। यथा हि बहुपुत्रवान् वत्सर पिना ज्ञानाज्ञानदात्ययौवनादिविशेष्यताम्ब- (पुत्रान्यचितस्नेहनवावलोकयति,तथा लक्ष्यविषय धिकारसाधनाना परावरत्वभेदन धर्मशास्त्राणा विविधानामपकृष्टोत्कृष्टस्वरूपणाऽपि सनातनधर्मविज्ञानमार्ग सर्वानवे तान् धर्ममार्गानुचिता- दरेणेव ममादियते । श्रीभगवान् जगत्पितेव सनातनवैदिवधर्मापि सर्वन्यात समदर्शी मा. वजनीनहितकारी पूर्णज्ञानयुक्तश्च । अत एव "एकरमोऽव्यवहाय ' "मुषिभानमेजरसे मच- दानन्दाद्वैनैकरमामा" इत्यादिश्रुते ।। अत एव "यनोऽभ्युदयनि श्रेयस्मिद्धिम धर्म ।' तचगदानायस्य प्रामाण्यम् । "इति पूज्यपादमहर्षिणादवैशेषिकदर्शने । 6 ·स.२० ज्ञानयोगवर्णनम् । (१३१) पवाभिलक्ष्यते ॥१६॥ एवञ्च न विरोधोऽस्ति वैदिकेषु मतेचाप । नेव वा ज्ञानवैषम्यं सर्वमेकरसं स्मृतम् ॥ ९७ ॥ सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च । सर्वधर्माविरुवेन योगेनेतदवाप्यते । ॥९८ ॥ त्वया यत्साधनं ज्ञातं सगुरोरुपदेशतः । प्रकृतेरनुकूलं यचन्मुख्यं विहि सर्वदा ॥ ९९॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां वैराग्याऽभ्यासमाहात्म्यवर्णन नाम ऊनविंशोऽध्यायः। विंशोऽध्यायः। ज्ञानयोगवर्णनम् । देव्युवाच । के वा विभागा वेदाना तात्पर्य वा किमुत्तमम् । एतत्सारतरं हृद्यं वद मां कृपया प्रभो ॥ १ ॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । उपासनापरः काण्डः कर्मकाण्डस्तथाऽपरः । ज्ञानका- पडश्च वेदानां विभागाः मथितास्वयः ॥२॥ तबाह प्रोक्तवान् । १ अत एव "मर्थ वेदा युक्तष मुप्रमाणा ग्राम ज्ञान परम लेकमेव । प्रकाशयते न | विरोध कृतश्विद्वेदेषु मर्वेषु नयेनिहाये ।।" इति श्रीमध्यभाथ्योदाहतपैड़ी श्रुात । २ इति श्रीमन्यू पादभगवान वेदव्यास श्रीमहाभारते । ३ पाब्रह्मभाबुका यया सचिदानद इति निधा तदनमा कुवति तथैव शब्दब्रह्मणो वेदस्यापि मोपासनाज्ञानरूपेण त्रैरुष्य वेदवि- दिनीयते । ते च वेदा “मनता दै वेदा" इति श्रुतेर्यशप्यनतास्तथाप्यस्मि-करपे यावा- स्तद्भागो मुनिभिईट स एव श्रीभगवता पुराणेषु करते तद्यथा “ तथाऽपि मुनिझार्दूला शान्वाभेदेन भेदित । अनन्ता वै द्विजा वेदा वेदार्थाऽपि द्विजोत्तमा ॥ अनन्तो वेदवेद्यस्य | शरस्य शिवम्य तु । मायया न स्वरूपेण द्विजा हा देवोभवम् ॥ ब्रह्माण मुनय पूर्व मा तम्म महेश्वरः । दत्तवानम्बिरावेदानात्मन्येव स्थितानिमान ।। ब्रह्मा सर्वगकर्ता शिवम्य परमामन । प्रमादादेव सदस्य स्मृती सम्मार मुक्ता ॥ विष्णविश्वजगनायो विश्वेशम्य शिवम्य तु । आज्ञया परया यतो न्यानो जजे गर्मम || म पनर्देवदेवस्य प्रसादादम्बिमापते । मक्षिय मागन्वेदाश्चतुर्धा वृत्तवान द्विजा ॥ मवेद प्रथम प्रोक्तो- ·(१३२) श्रीश्रीमधसूदनसहिता। अ.२० भद्रे तत्वानि निखिलानि वै। सूक्ष्मातिसूक्ष्मरूपाणि स्थूलानि परमाणि च ॥ ३॥ सर्वाणि मुगभीराणि भक्तिगर्माणि शोभने । उपासनाविषयिणो वेदकाण्डस्य ते पुरा ॥ ४ ॥ अधुना दे हितार्थाय ज्ञानकाण्डस्य चोत्तमम् । रहस्यं रम्यतात्पर्य वर्णयामि शुचित्रते ॥ ५ ॥ सारतत्वं विजानीहि यत्तेऽहं वच्मि साम्प्रतम् । ज्ञानकाण्डस्य वेदानां विदुषां परमं प्रियम् ।। ६ ।। एतद्वि परमं तत्वं श्रीकृष्णो भगवान् पुरा । व्याचकारार्जुनस्यतत्स्वयं ब्रह्म सनातनम् ॥ ७॥ एष वै विदुषा मान्यो मुनींद्रो वादरायणः। तपस्वी सत्यसन्धश्च परापेकप्रयोजनः॥८॥त्रैलोक्यपूजितश्वा. सौ ब्रह्मवेत्ता निकालवित् । निगमागमतत्वज्ञो ब्रह्मण्यो ब्राह्मण- प्रियः ॥ ९॥ ज्ञानभक्तिक्रियाकांडसमतादर्शकः सुहृत् । प्रणेता पञ्चमस्यापि वेदस्य कलितापहृत् ॥ १० ॥ जितामिनो ऋषिश्रे- gः सर्वधर्मविदाम्बरः । वेदस्य च चतुर्भेदकर्ता वेदान्तसूरकर ॥ ११ ॥ विज्ञान विग्रहः साक्षाद्भगवान्भास्करयुतिः। कविचूडाम- णिस्तहे निबबंध जगद्वितम् ॥ १२॥ एतज्ज्ञानं विजानीहि सद- यजुर्वेदम्तत पा । तृतीय सामवेदाख्यश्चर्योऽथर्व उच्यते । एकविशतिभेटेन ऋग्वेदो। | भेदिनोऽमुना । यर्वेदो द्विना एक्शनभेदेन भेदित ॥ नवधा भेटितोऽभववेद साम सहमया । यस्तवेदनया व्यास इति तो श्रुतो मुनि ॥' इत्यादि श्रामृतमहितायाम् ॥ १ आषष्टादस्य ग्रन्थम्य उनविंशतिपर्य ते प्रयायेषु उपासनाकाण्डस्यत्र विस्तरेण वर्णन हतम् । सन्पुरुषार्यमणोपासनासाधने व केवग्न जीव उन्नतिं साधयिन समई । उपासना मार्गम्य शेश्मीमान ममाध्यवस्थामेर क्रमश सप्राय सापको मृत्तिम यति । एव उपापना विधेयकमेव वैज्ञानिक लक्ष्य समाधिपद भवति । सरपर्थमनुवात रमेणामानातलभमा- नस्य माधकस्यात करणे ज्ञानयोतिष मविकाशो जयते तस्य च ज्ञानविकारस्य पूर्ण तैव मृत्तिरिति कथ्यते । २ भन एव- वणमाश्चरण जैमिनिपिगै पतानि च नुम 1 श्रीमदयामयोंगधिनयमीकरवर्षिणश्च वाडेव्यम्' इति च श्रीनीकाचार्य ।

·म २० ज्ञानयोगवर्णनम् । (१३३) सहरक्तिरूपकम् । सतो भेदेन विज्ञानमसतश्च तथानघे ॥१३॥ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टो- उन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥ १४ ॥ न जायते नियते वा क- दाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्व- तोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।। १५ ।। वासासि जी- र्णानि यथा विहाय नवानि गृहाति नरोऽपराणि । तथा शरी- राणि विहाय जीर्णान्यन्यानि सयाति नवानि दे ही ॥ १६ ॥ दू- रेण ह्यवरं फर्म बुद्वियोगात्पतिव्रते । बुद्दो शरणमन्विच्छ कृ- पणाः फलहेतवः ॥ १७ ॥ बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदु- प्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ १८ ॥ कर्मज बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धवि- १ ममान्यतो ज्ञानस्य द्वौ भेदी, ज्ञान विज्ञानश्च ते । ज्ञानस्य लौकिकत्वे निखिल त वज्ञानमज्ञयाभिधीयते, माध्यामिरचालीकिर ज्ञान विज्ञाननान्ना कथ्यते । अत एव "ज्ञान विज्ञानतत्वत ' हयादि ब्रह्म श्रुति । यदा गिकिकप्रज्ञाबलेन माधक सपदार्थस्य व मणोऽम पदार्यम्य च मायाया पृष्पत्यमवगम्य सदर विशानदशाया स्थिरतया समवस्थान शझोति तदैव तस्य मोक्षभावाभ्युदय सजायते । अत एव "ज्ञान क्षेत्रक्षेत्रज्ञावज्ञेयम् । इत्यादिश्रुति । २ "उद्यति सविता यमजते रश्मिमडल । म एवाम्तमपागच्चस्तदेवा मिनि यच्छति । अतरामा तया देहमाविश्यद्रियरन्मिमि । प्राप्यद्रियगुणा पच सोऽस्तमावृत्य गछति । प्रणीत कर्मणा मार्ग नायमान पुन पुन ॥ प्राप्नोत्यय कर्मफल प्रवृत्त धर्ममाप्त वान् ॥ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि । ३ अन एव- 'येन येन शरारेण यद्यत्कर्म | करोन्यय । तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमपानुते ।। यथा धेरगा भुमिर पध्यानुसारिणी। | नया कर्मानुगा बुद्धिग्नगमानदर्शिना ॥ ज्ञानपूर्वा भवेहिया लिप्सापूर्वाऽभिसधिता । अभिस धिपूर्वक कर्म कर्ममूल तत फन ॥ फल कत्मिक विद्या कर्म ज्ञेयामक तथा! ज्ञेय ज्ञानामक विद्या ज्ञान मदपदामक ॥ ज्ञानाना च पगना व ज्ञेयाना कर्मणा तया! श्याते यत्फल विद्या ज्ञान ज्ञेयप्रतिष्ठित ॥ हात श्रामहाभारते मोक्षधर्मे । सनातनधर्मविज्ञानानुसारेग न भवति जायस्य मयरभावरूप । तादृशमृत्युवादस्य यति विगार्हतवान् । एकैवस्य कर्म प्रबाहम्यानमाने म्युलशगरस्य परिवर्तन मवति जीवानाम् , तदेव च देहपरिवतन स्थग्द शिभिमन्याति कथ्यते ॥ अत एव 'न तस्य रोगो न जग न मृत्य' । इत्यादि खे. श्रुनि ! "शरीरमान मृत्युना' । इयादि छो श्रुनि । - ·(१३४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.२. निर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ १९ ॥ अपि चेदसि पापिभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमा । सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ २० ॥ यथैधासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरते मिये । ज्ञानाग्निः सकर्माणि भस्मसात्कुरुते तया ॥ २१॥ न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिदः कालेनात्मनि विन्दति ॥ २२ ॥ श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः सयतेन्द्रियः। ज्ञानं ब्ध्वा परा शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ २३ ॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसयोग स्वभा- वस्त प्रवर्तते ॥ २४ ॥ नादत्ते कस्य चित्पापं न चैव सकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ २५ ॥ ज्ञा- नेन तु तदज्ञानं येपा नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ञानं प्र- काशयति तत्परम् ॥ २६ ॥ तद्द्वयस्तदात्यानस्तन्निष्टास्तत्परा- यणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिधूतकल्मषाः ॥ २७ ॥ यो- ऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तोतिरेव यः। स योगी ब्रह्मनि- वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २८ ॥ इदं शरीरं तत्वज्ञे क्षेत्रमि- १ प्रकृत्यामवाद एवाज्ञानम् , प्रकृतिपरुषयोर्भेदश्विकश्चैव जानमिति कथ्यते । अशा नाद्बधी ज्ञानाञ्च मुक्ति नावानों सजायते । वस्तुतस्तु ज्ञानस्य मुक्तिकारणवात् , मुक्तिका रणेन सह बधकारणस्य सम्बधाप्रसगाच ज्ञानोदये एवं साधास्य सजाने तस्य पापकर्मजात बधनमूल विनश्यति । ज्ञानकाण्डम्यदमेव परमाद्भुत विज्ञानरहस्यम् ॥ अत एव "ज्ञानमेव पर तेषा पवित्र ज्ञानमुत्तमम्' इत्यादि बृह. श्रुति । 'ज्ञान मृत्यू स्पतिविनाशहित चैतन्य ज्ञानभित्यभिधीयते' इत्यादि शरभो. श्रुति ! २ अपि च | "दोपबोयेऽपि नोपर्माण प्रधानस्य कुम्वधूवत् । इति श्रीमत्यूयपादभगवत पपिरस्य सौख्यदर्शने । ३ अत एव 'यज्ञोपर्वत परम पवित्र प्रजापतेर्य सहज पुरस्तात् । आयु मध्य प्रमुञ्च शुभ्र यज्ञोपवीत परमम्तु तेजः।" "मुचनात्सूत्रमियाह मून नाम पर पदम् । तसत्र विदित येन स विप्रो वेदपारगः । येन सर्वमिद प्रात मत्रे मणिगणा इव । तसूत्र धारयेद्योगी योगवित्तत्त्वदाशवान् । भानावि शिखा नान्या यस्य ज्ञानमय: शिम्या । शिर्यत्ययते विद्वानेतरे केस्मारिण । शिवा ज्ञानमयी यस्य उपवत व तमयम् ।। प्राण्य सरल तस्य इति ब्रह्मविदो विद 1" इत्यादि ब्रह्मे पनिषत् । -- ·स.२० ज्ञानयोगवर्णनम् । (१३५) त्यभिधीयते । एतयोवेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तदिदः ॥ २९ ॥ क्षेत्रज्ञश्चापि तं विदि सर्वक्षेत्रेषु शोभने । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोनिं य- चज्ज्ञानं यतं मम ॥३०॥ तत्क्षेत्रं यच्च याहा च यदिकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥३१॥ ऋषिभिर्बहुधा गीत छन्दोभिर्विविभः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदेश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ३२ ॥ महाभूतान्यहङ्गारो बुद्धिरम्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकश्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ३३ ॥ इच्छा देषः सुखं दुःसं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सवि- कारसदाहृतम् ॥ ३४ ॥ अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरा. जैवम् । आचार्योपासनं शौच स्थैर्य्यमात्मविनिग्रहः ॥३५॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुः- खदोषानुदर्शनम् ॥ ३६॥ असक्तिरनभिष्वगः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यश्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपचिपु ॥ ३७ ।। ईश्वरेऽनन्ययो- गैन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरविर्जनसंसदि ॥ ॥ ३८ ॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञान- मिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ३९ ॥ ज्ञेयं यत्तत्मवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सचन्नासदुच्यते॥ ॥४०॥ सर्वतः पाणिपादन्तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ४१ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं १ "शगंगदिल्यतिरिक्त पुमान्" इति साख्यदर्शनम् । २ अत एव "इन्द्रियाणा पृ थगभावमुदयास्तमयों च यत् । पृथगुत्पाद्यमानाना मत्वा धीरो न शोचति" । "इन्द्रिये- भ्यः पर मनो मनस मत्वमुत्तमम् । सत्वादधि महानामा महतोऽन्यतमुत्तमम् ' ॥ "अ- व्यक्तात पर पुरषो व्यापकोऽरिश एव न । य ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वञ्च गच्छति । “न सदृशो तिष्टति रूपमस्य न चक्षुया पश्यति कश्च नैनम् । हृदा मनीषा मनसाभितो य एतद्विदग्मृताने भवति ।।" "तेभ्यो विरक्षण साक्षी" इत्यादि श्रुति 1 3“वेदाच वेय | तु विपि च स्नमयो निरक्त परमार्थता च । सर्व शरीरात्मनि य प्रवेद तस्यैव देवा स्पृहयति नित्य ॥ ममावयक्त दिवि चाप्रमेय हिरण्मय योऽडजम डमध्ये । पतत्रिण पक्षिणम- तरिक्षे यो वेद भोग्यात्मनि रश्मिदीप्त" ।। इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे ।

·(१३६) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.२० सन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वमञ्चैव निर्गुणं गुणभोक्त- च ॥ ४२ ॥ वहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । मूक्ष्मत्वात्तद- विज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तेत् ॥ ४३ ॥ अविभक्तश्च भूतेषु वि- भक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्ट च तज्ज्ञेयं प्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥४४॥ ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य घिष्टितम् ॥ ४५ ॥ तद्गत एतदि- ज्ञाय तट्टावायोपपद्यते । इति क्षेत्र तथा ज्ञानं ज्ञेयञ्चोक्तं समास- तः॥ ४६ ।। प्रकृति पुरुषश्चैव विध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ ४७ ॥ कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखाना भोक्तृत्वे हेतरुच्यते ॥ ॥४८॥ पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसगोस्य सदसयोनिजन्यसु ५ ४११ उपद्रष्टानुमन्ता च भची भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ ५० ॥ य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिश्च गुणेः सह । सर्वथा चर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ ५१ ॥ समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वपिनश्यन्तं यः पश्यति स प- १ अन एव-"सूक्ष्मेण मनमा विनो वाचा वक्त न शक्नम । मनो हि मनमा अन्य दर्श- नेन च दर्शन ।। ज्ञानेन निर्मकृत्य द्धि वृदया मनस्तथा । मनमा दियग्र ममक्षर प्र निपद्यते ॥ इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । २ प्रकृतिपरिणामस जगप्रपञ्च पुरणपञ्च परप्रति दूयमेरादिविहीनम् । अनादिरे व वस्तुविशेषस्य, तस्यानन्तवमपि युक्तित ससिद्धमेवेति जगप्राधमनन्त म पते, जगप्राञ्चस्यानन्तवेपि जवाना पक्षे न तदनन्त भवति । तथावे मुक्तिपदस्या-युदयो नैव समवति मुक्ति दशाया जीवस्य चेतनाशो ब्रह्मग्य- नन्तचैनन्याधाररूपे, जडाश प्राकृतिकश्वानन्तप्रकृती लयमापद्यत । एवर विद्यमानेपि লন্ত मुक्तपुरपस्य पक्षे नदान दिलपमेव भवति । " एपेव पुस्पस्य मुक्ति एष | एवं घ 'प्रकृतेयभाव" । फस्तन्तु प्रकृतिपुरषयोयोरप्यनादिवादे नास्ति कश्चिद्विराध ॥ | अत एव "विमुत्तमोशाय स्वर्य दा प्रधानस्य" इति श्रमयू यादभगवन वपिरस्य साख्यदर्शने । ३ अत एव "प्रयाणामनुमानेन योो धमादिभिरिस बहे"। "तत' प्रकृते" स्यादि श्रीमन्यूज्यपादभगदान कपिल माण्यदर्शने ।

·म.२० ज्ञानयोगवर्णनम् । (१३७) श्यति ॥ ५२ ॥ समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ ५३ ॥ प्रकृ. त्येव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथा- त्मानमकतारं स पश्यति ॥ ५४॥ यथा भूतपृथग्भावमकस्थम- नुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पयते तदा ॥ ५५ ।। अनादित्वानिर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि धर्म- ज्ञेन करोति न लिप्यते ॥ ५६॥ यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तयात्मा नोपलिप्यते ॥५७।। यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति सुनते ॥ ५८ ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानच- क्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षश्च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ५९॥ अथ ज्ञानवं धीरो गृहीत्वा शांतिमात्मनः । उन्मज्जाश्च निमजश्व ज्ञानमेवाभिसंश्रयेत् ।। ६०॥ परावरं तु भूतानां ज्ञानेनवोपल- भ्यते । विद्यया देवि सृष्टानां वियेवेह परा गतिः ॥ ६१॥ भू. तानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् । जरायुजोडजोशिज- स्वेदजं चोपलक्षयेत् ॥ ६२ ॥ स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जंगमान्यु- पधारयेत् । उपपन्नं हि यच्चेया विशिष्येत विशेष्यया ॥ ६३ ॥ आई पहुपादानि जंगमानिहयानि ह । बहुपाट्यो विशिष्टानि दिपादानि बहून्यपि ॥ ६४ ॥ दिपादानि हयान्याहुः पार्थिवानी- तराणि च । पार्थिवानि विशिष्टानि तानि धन्नानि भुजते॥६५॥ पार्थिवानि हयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु । मध्यमानि विशिष्टा- भत एव "यद्वा तद्वा नच्छित्तिः पुरपार्यम्तनुच्छित्ति. पुरपार्थ." । इति साख्य- दर्शनम् । "पुण्यपापमयं देह क्षपयन्कर्मसभ्यात् । क्षीणदेह पुनर्देही ब्रह्मवमुपगच्छति ॥ पुण्यपापक्षयाय हि सांख्यज्ञान विधीयते । तस्ये बस्य पश्यति ब्रह्मभावे परी गतिम्"। इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । २ अत एव “गवामनेकवर्णानां क्षीरस्याप्येकवर्णता । भोग्य पात्यने ज्ञानं लिनिम्तु गो यथा" । इति अ. बी श्रुतिः ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता म.२० निजातिधर्मोपधारणात् ॥ ६६ ॥ मध्यमानि हयान्याहुर्धर्मज्ञानी- तराणि च । धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥ ६७॥ धर्मज्ञानि इयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च । वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ।। ६८ ॥ वेदज्ञानि हयान्याहुः प्रवक्तृणीत. राणि च । प्रवक्तृणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ ६९ ॥ विज्ञायते हि यर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफला: 1 सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥ ७० ॥ प्रवक्तृणि इया- न्याहुरात्मज्ञानीतराणि च । आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्मा. जन्मोपधारणात् ॥ ७१ ॥ धर्मयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्व- वित् । स त्यागी सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरयेन्धरः ॥७२॥ ब्रह्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः । शब्दब्रह्मणि निष्णा- तं परे च कृतनिश्चयं ॥७३ ॥ अन्तस्य च बहिष्टं च साधिय- ज्ञाधिदेवतं । ज्ञानान्वितं हि पश्यन्ति ते देवास्तात ते हिजाः॥७॥ तेषु विश्वमिदं भूतं सर्व च जगदाहितं । तेषां माहात्म्यमावस्य सदृशं नास्ति किं चने ।। ७५ ॥ ज्ञानाम्यासान्जागरणं जिज्ञा- सार्थमनंतरं । विज्ञानाभिनिवेशातु स जागर्त्यनिशं सदा ॥७६॥ तचिंतनं तत्कथनमन्योन्यं तत्मबोधनं । एतदेकपरत्व च ज्ञाना- म्यासं विदुर्बुधाः ॥ ७७॥ आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेदात्मवत्तया। १ इदमपि सर्व ज्ञानोपान वचनजातम् श्रीमहाभारतस्थम् ॥ अपि च ॥ कृमिकी. टपन भ्य श्रेष्टर पवादयस्तथा । पश्वादिभ्यो नरा श्रेष्ठा नरेभ्यो ब्रह्मणास्तथा । णेभ्योऽथ विद्वामो विद्वन्म कृतबद्धय । कृतबुद्धिषु कारस्तेभ्य सन्यासिनो चरा ॥ तेषां कुरीचका श्रेष्टा बहूदकसमाश्रिता । बढ्दशादरो हमो हमात्परमहसक ॥ परहसादपिश्रेया- नात्मविमस्यतोऽधिक । तम्मादात्मविद पूया सर्वदा सर्वजन्तुमि ॥” इति श्रीसूत्रसहि तायाम् ॥ २ अन एव "रोश्य नोपदेशाससिद्धि पूर्ववत्' “पारस्पर्येण तत्तिख वि. मुक्तिश्रुति " इत्यादि श्रीमत्पूज्यपादभगवत कपिरस्य साख्यदर्शने । “त पूर्वाऽपरराने) यज्ञान मनन । लमाह रो विशुद्धामा पश्यन्यात्मानमामनि " इति च श्रीमयम्यपाद- भगवान् वेदव्यम।

·अ२१ अध्यात्वरहस्यवर्णनम् । वृहशुश्रूषया देवि पुरुषो लभते महत् ।। ७८ ।। धर्मोपस्थो हीव- रूप उपायापायकूबरः । अपानाः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबंध- नः ॥ ७९ ॥ चेतनाबंधुरश्चारुश्वाचारग्रहनेमिमान् । दर्शनस्पर्श- नवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ ८० ॥ प्रज्ञानाभिः सर्वतंत्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्वादमपुर सरः ॥ ८१ ॥ त्यागसूक्ष्मानुगः क्षेभ्यः शौचगो ध्यानगोचरः । जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥ ८२॥ यत्र काले त्वनावृत्तिमार्चि चैव योगिनः । प्रयाता याति त काल वक्ष्यामि कुलपूजिते ।। ८३ ॥ अग्निोतिरहः शुरुः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्र- याता गच्छति ब्रम ब्रह्मविदो जनाः ।। ८४ ॥ धूमो रानिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चादमसं ज्योतियोगी प्राग्य निवर्तते ॥ ८५ ।। शुक्लकृष्णे गती होते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्चते पुनः॥८६॥ नेते सु- ती देवि जानन्योगी मुह्यति कश्च न । तस्मात्सर्वेषु कालेपु यो- गयुक्ता भवानघे ॥ ८७ ॥ वेदेषु यज्ञेषु तप-मु नैव दानेषु यत्पु- प्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिद विदित्वा योगी पर स्था- नमुपैति चायम् ॥ ८८॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसहितायां ज्ञानयोगवर्णन नाम विशोऽध्याय । एकविंशोऽध्यायः॥ अध्यात्मरहस्यवर्णनम्। देव्युवाच । भगवञ्छोतुमिच्छामि यत्तदध्यात्मसज्ञितम् । रहस्य विश्वसष्टचाटिसमेत ज्ञानसिद्धये ॥ १॥ श्रीश्रीमधुसूदनउवाच । हाने श्रीमहाभारते शान्तिरणि । इति श्रीभगवदाताराम ।

·(१४०) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.२१ यत्तद्ब्रह्म मनोवाचामगोचरमितीरितम् । तत्सर्वकारणं विहि स. वाध्यात्मिकमित्यपि ॥२॥ अनायतमज दिव्यमजरं ध्रुवमन्यम्। अप्रतक्यमविज्ञेयं ब्रह्माने संप्रवर्तते ॥ ३ ॥ स्वेच्छामायाख्यया यत्त जगजन्मादिकारणम् । ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वमधिदेवमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥ सर्वज्ञः सद्गुरुर्नित्यो ांतर्यामी कृपानिधिः । सर्वसगुणसारात्मा दोषशून्यः परः पुमान् ॥ ५ ॥ यत्कार्यब्रह्म विश्वस्य निधान प्राकृतात्मकम् । विराडाख्यं स्थूलतरमधिभूत तदुच्यते ॥ ६ ॥ यस्येहावयवैर्लोकान्कल्पयति मनीषिणः । कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोय जयनादिभिः॥७॥ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च १ यद्यपि पर ब्रह्म मनोवाचामगोचर तथाऽपि तत्त्वष्टारो मुनयस्तस्मिन्नेवाद्विताये पर ब्रह्मणि विध्य कन्पयति । यथाऽविद्यावच्छिन्नजीवचैतन्यस्य स्थलक्ष्मकारणरूप देहत्रितय मस्ति । तथा मायान्याश्रय पर ब्रह्म । मायोपहित पेश । मायानीलाविम्मृतविद्दाराग्नित घ विगट् । माध्यामिकादित्रैविध्यविवेक संवेदशास्त्रस्य परम रहस्य विगडतर्गतेषु सर्वे वपि कार्यशरणसमूहेए प्रेमप्यविवेचनमेव परमोमताधिकार । तथैव शब्दब्रमणो वेद- स्याऽपि कर्मोपासनाज्ञानरूपेण आविर्भाव इति ज्ञेयम् । अत एव "तन्वमाध्यामिक दृष्ट्वा' इत्यादि गौ श्रुति “माध्यामिकादि विध्यरूपम्' इत्यादि भा० श्रुति २ यज्ञस्य साधारण रूप साधनतपोदानरूपण विधा भिन्न धर्मविज्ञानवर्णनारये पचमेऽध्याये वर्णित । तत्र साधनमपि कर्मोपासनाज्ञानरूपेण त्रिधा भिन्न सध्यानोपासनाघ्याये चपा नवधा भेदा निदिष्टाना निगुणभेदात्मप्तविंशतिभेदा । एव तपसो दानस्यापि नवनवेयष्टादशसकलनया पचचत्वारिश दा सप्येत यज्ञभेदा एव ।ये के चन य वैश्विदनष्टीयमाना धर्मशब्दवाच्या स्ते मर्वयनेष्वेव भेदेषु कस्मिन्नप्यतर्भवतीति सनातनम्यास्य वैदिवधर्मस्येयमेव सर्वसना हफ्ता बोध्या । एतेषां के चिढ़ेदा श्रीभगवताऽपि गीता यया “ब्रह्मार्पण ब्रह्मह व मामी ब्रह्मणा हृतम् । प्रीव तेन गतव्य ब्रह्मर्मसमाधिना ॥ देवमेदापरे यज्ञ योगिन पर्यमा | सने । नमाग्नावपरे यज्ञ यशेनोपजहति ॥ प्रोत्रादीनौद्रियाण्यन्ये सयमाग्निपुज्वति । श- ब्दादीविषयान य इद्रियाग्निपु जुद्दति ॥ सर्वाणीन्द्रियकमाणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्म- मयमयोगाग्नी जति ज्ञानदीपिते ॥ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तपा परे । स्वाध्यायज्ञा नयज्ञाश्च यतय सशिनवता || भाने जुहूति प्राण प्राणेऽपान तमा परे । माणापानगती स्वा प्राणायामपरायणा । अपरेनियताहारा प्राणान् प्राणेषु सुहते । सर्वेप्थेने यशविदो यशक्षरितन्मया ॥ यज्ञशिष्टाऽमृतभुतो याति प्रह्म सनातनम् । नाय रोकोऽस्त्ययज्ञस्य- ·अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४१) विहिताः पुरा ॥ ८॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपकि- याः। प्रवर्तते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ ९॥ तदित्य- नभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः नि.- यंते मोक्षकांक्षिभिः॥ १०॥ सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्म- युज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दो देवि युज्यते ॥ ११ ॥ यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तद- यं सदित्येवाऽभिधीयते ॥ १२॥ अश्रद्वया हुतं दत्तं तपस्त- तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते देवि न च तत्मेत्य नो इहै ॥ १३ ॥ अधुना क्थयिष्यामि सृष्टिज्ञानं सुदुर्लभम् । यतत्त्रि- गुंगमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधान प्रकृति प्राहुरविशेष विशेषयत् ॥ १४ ॥ पंचभिः पंचभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विशतिकं गणं प्राधानिक विदुः ।। १५ ।। महाभूतानि प- थैव भूरापोऽग्निर्परुनभः । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्यादीनि मतानि मे ॥ १६ ॥ इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वदृग्रसननासिकाः। वाकरौ चरणो मेहूँ पायुर्दशम उच्यते ॥ १७ ॥ मनो बुद्धिरह- द्वारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्या लक्षण- रूपया ॥ २८ ॥ एतावानेव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह । स- निवेशो मया मोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ॥ १९ ॥ अनाथ- विधायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न संभवादन्यस्तत्व- तोऽन्य, कुरमत्तम ॥ एव बहुविधा यज्ञा वितता अयशो मस्ते । मंजान् विद्धि तान् (सर्वानेव ज्ञावा विमोश्यसे । श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञ परतप । सर्व कर्माऽखिल | पार्थ शाने परिसमाप्यते ॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेक्या । उपदेक्ष्यति ते ज्ञान ज्ञा- निनस्तत्वदशिन ||" इति । १ इति श्रीभगवद्गीताय म् ! २ अत एव " सत्वरजतममा माम्यावस्था प्रकृति प्रकृ- तर्महान्' महतोऽझारोऽहमारात्पचत मात्रायुभयमिन्द्रिय तन्मात्रेय स्थलभूतानि पुरुप इति पविशतिर्गण ।" इत्यादि श्रीमपूज्यपादभगवान्कपिन माख्यदर्शने । ३ कारस्थ विस्तृत स्वरूप द्वादशाध्याये वर्णितमेव ।

·(१४२) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२१ ज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ २०॥ पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनाऽपार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः ॥२१॥ अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रत्यग्धामा स्वयं ज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ २२ ॥ स एष प्रकृति सूक्ष्मा देवी गुणमयीं विभुः । यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥२३ ॥ गुणे वि- चित्राः सृजती सरूपाः प्रकृति प्रजाः। विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगृहया॥२४॥ एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणात्मनि मन्यते ॥ २५ ॥ तदस्य सं- मृतिबन्धः पारतंत्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणी निवृतात्मनः ॥ २६ ॥ कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृति विदुः। भोक्तृत्वे सुखदुःखाना पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ २७॥ देवात्सु- १ प्रधनप्रकृतेश्चतुर्विंशतिको गण । पचविंशक काल । पदिश पुरुष इत्येव तत्वसल्यान । तत्र तत्वेषु परस्परमतर्भावविभागाभ्या सरपभेदोप्याों न मतभेदाय भवति । तदुक्त श्रीमद्भागवते “युक्तय सन्ति सर्वत्र भाषन्ते वाहाणा यथा । माया मदी- यामनगृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ नैतदेव यधात्य व यदह वच्मि तत्तथा । एव विवदता हेतु शक्तयो मे दुरत्यया । यासा व्यनिकरादासीट्रिकल्पो वदना पदम । प्राने शमदमेऽप्ये ति वादस्तमनुशाम्यति ॥ परस्परानुप्रवेशासत्वाना पुरुषर्षभ । पापर्यप्रसख्यान यथा व तुर्विवक्षितम् । एकस्मिन्नपि यन्ते प्रविष्टानीतरराण च । पूर्वम्मिन वाऽपरस्मिन्दा त- वे तत्रानि सर्वश ॥ पौवीपर्यमतोऽभषा प्रसख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्त यदायही 1 मो युक्तिमभवान्' इत्यादि । २ " सघातपदार्यन्वा परपस्य इनि श्रीमत्यपादभगवत कपिरस्य मांख्यदर्शने । अपि च "नासदासीनो सदामीसदानी नासीदवो ना न्यभाषरो यन् । किमा वरीद बुकस्य शर्मन्नम्भ किममदिन गीरम् ॥ न मृत्यगसदमृन न त- हि न गया अद्व मामीन् प्रवेत । आनोदवात सधया तदेव तम्माद्वान्यन्नपर किव नाम। तमासीत्तममा गूढमने प्रकेत सलिल मर्चमा इदम् । तुच्छेन-वपि न यदासात्तपसस्त महिनाऽऽजायतकम् ॥ कामस्तदने ममवर्तताधिमनसो रेत प्रथम यदामात् । मतो बध. मसनि निरदिन् हदि प्रतीच्या क्वयो मनीया || तिरश्वीनो विततो रमिरेषाम विदा मोटु परिम्विदग्मीन् । रेतोया भाम महिमान भामत्स्ववा भारतात्प्रयति परस्तात् ॥ श्रद्धा वेद क इह प्रबोचकुन आ जाता कुत इय विमष्टि 1 अव्वाग्देवा भम्य विसर्वननाथा को वेद यल आ चभव ॥य विष्टियत भा सभा यदि वा दथै यदि वा न । यो अम्या ध्यक्ष परमे व्यामन् सो बह वेद यदि वा न वेद' ॥ न्यादि श्रुति । को ·अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४३) भितधर्मिण्यां स्वस्यां योनो परः पुमान् । आवत्त वीर्य सासूत महत्त्वं हिरण्मयम् ॥ २८ ॥ विश्वमात्मगतं व्यंजन्कूटस्थो ज- गदगुरः । स्वतेजसाऽपिबत्तीवमात्मप्रस्थापनं तमः ॥२९॥ यत्र- त्सत्वगुणं स्वच्छं शांत भगवतः पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महंहदात्मकम् ॥ ३०॥ स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः । वृचिमिर्लक्षणं प्रोक्तं यथाऽपां प्रकृतिः परा ॥ ३१ ॥ महचत्वादिकुर्वाणाद्भगवदीर्यसंभवात् । क्रियाशक्तिरहंकारविवि- धः समपचत ॥ ३२॥ वैकारिकस्तेजसश्च तामसश्च यतो भवः । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ ३३ ॥ सहस्रशिरसं साक्षाधमनन्तं प्रचक्षते । संकर्षणाख्यं पुरुपं भूतेन्द्रिय मनोमयम् ॥ ३४ ॥ कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्त- पोरविमृढत्यमिति वा स्यादहंकृतेः ॥ ३५ ॥ वैकारिकाहिकुर्वा- णान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्संकल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कॉमसं- भवः ॥ ३६॥ यदिदुनिरुदाख्य हृषीकाणामधीधरम् । शारदे. न्दीवरश्याम संराध्यं योगिभिः शनेः ॥ ३७॥ तेजसातु विकु - पादुद्वितत्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिद्रियाणामनग्रहः ॥ 'महदाद्य कार्य तमन' ( यत्प्रकृतेगा कार्य तामहन् महत्तव । तकरण वद्धि ) इति साख्यदर्शनम् । २ अत एव "चरमोऽहकार" ! "तार्य वम | न्येषाम् ।" इत्यादि साल्यदर्शनम् ।३ महत्तत्व वासुदेवाख्य भहत ये सवर्षणाख्य तद्विकार- | भूतमनआदितत्वे धनिरत्याख्य अधिदैवस्वरूपमुपास्यतया निर्देश्यते । इदमेशस्तिस्वैदिकसा 'रयदर्शनरहस्य योध्यम् । ४ अत एव "अभिमानोझार" एकादश पचतन्मात्र सत्कार्यम् । " "सत्यादिकमेवादशक प्रवर्तते वैकृतादहकारात् ।" मंदियबद्धीद्रियान- ग्मेसदशक मन ।" इत्यादि सारयदर्शनम् । ५ अत्र मनस्तत्वादुत्तग्न लक्षिता वृद्धि सा तु ज्ञानेंद्रियाणा धारणकत्री ज्ञानशक्तिस्वरूपा योध्या न तु "मनमस्तुपरा बुद्धि' इयत्रोता सद्धिया । मनो मतिनमा बुद्धिचित्तादय पर्यायशम्दाइव भिग्नक्रमेण शास्त्रेषु व्यरहियते । । तत्र शुद्धाया उन्नतबुद्धे प्रतिभा नाम मलिनायास्ववराया युद्धर्धारणा नाम । तत्र धारणा बुद्धि सर्वेषु चेतनेषु साधारणा । प्रतिभावुद्धिस्तु समुन्नतज्ञानाधिकारिवेशमाधारणा। प्र तिमा च महत्तत्वसधिनी धारणा तु तैउमाहतत्वकार्यरूतिज्ञेषम् । १अताव ·(१४४) श्रोत्रीमधुमूहनसाहता। ॥ ३८॥ संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्यु- च्यते बढेक्षणं वृत्तिः पृथक् ॥ ३९ ॥ तेजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः। प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुर्विज्ञानशक्तिता ॥ ४० ॥ तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवदीर्यचोदितात् । शब्दयात्रम- भूत्तस्मानमः श्रोत्रं च शब्दगम् ॥४१॥अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टु- लिगत्वमेव च । तन्मानत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ ॥ ४२ ॥ भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेंद्रियात्म- धिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ४३ ॥ नभसः शब्दतन्माना- त्कालगत्या विकुर्वतः । स्पर्शीऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रहः ॥ ४४॥ मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुप्णत्वमेव च । एत- स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः ॥ ४५ ॥ चालनं व्यू- हनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । सन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः क- मीभिलक्षणम् ॥ ४६ ।। वायोश्च स्पर्शतन्मानाद्रूपं देवरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्वभूरूपोपलम्भनम् ॥ ४७ ॥ द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजसः साधि रूपमात्र- स्य वृत्तयः ॥४८॥ द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४९ ॥ रूपमानादिकुर्वा- णातैजसो देवचौदितात् । रसमागमभूत्तस्मादम्भो जिहा रसग्रहः ॥ ५० ॥ कपायो मधुरस्तिक्तः कदम्ल इति नेकपा । भौति- काना विकारेण रस एको विभियते ॥५१॥ क्लेदन पिण्डनं एप्तिः प्राणनाप्यायनोदनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्वि. माः ॥५२॥ रसमानादिकुर्वाणादम्भसो देवचोदितात् । गन्ध- मात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घाणस्तु गन्धगः ॥ ५३ ॥ करम्भपूक्सिो- रम्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृयर । द्रव्यावयववेषम्याद्वन्ध एको विभियते ॥ ५४॥ भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सहिशेषणम् । ममत्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृदिलक्षणम् ॥ ५५ ॥ नभौगुणविशे.

·म.२१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४५) षोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य त- स्पर्शनं विदुः ॥५६॥ तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरु- च्यते । अम्भोगुणविशेषोऽयो यस्य तद्रसनं विदुः ।। ५७ ।। भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स प्राण उच्यते । परस्य दृश्यते धर्मो द्यपरस्मिन्समन्वयात् ॥ ५८ ॥ अतो विशेषो भावाना भूमावेवो- पलक्ष्यते । एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वे ॥ ५९ ॥ कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरूपाविशत् । ततस्तेनानुविद्वेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् ॥ ६० ॥ उत्थितं तदिह प्रोक्ता तत्वस- १ अत एव "स्थगत् पचत मात्रस्य" इति साख्यदशनम् । स्थूलात् पचस्थूलभूतात् कार्यात् सत्वरजस्तमोभेदेन शान्तिधोरमूढरूपात् पचत मात्रस्य ज्ञानम् । पय स्थरभूतानि तु पचीरतानि । पचीकरण तु आसशादि पवसु एकैक द्विधा सम विभज्य तेष दशसु भागेषु मध्ये प्राथमिकान् पच मागान् प्रत्येक चतुर्थ सम विभय तेफा चतुर्ण भागना स्वस्व | द्वितीयार्द्धभाग परित्य य मागातरेषु मयोजनम् । अत एव भूतानि पचारतापचीकृतभेदेन | द्विविधानि इति शेयम् । २ इति श्रीकपिरगीतायाम् । अत एव "ॐ सहनाववनिति शाति । 30 अत पृषिव्यादिपहाभूताना ममवाय शरीरम् । यत्कठिन सा पृथिवी यव तदापो यहाण तत्तेजो यत्सञ्चरति स वार्यत्सुपिर तदाकाशम् । श्रोत्राऽदीनि ज्ञानोद्रियाणि। श्रोत्रमाकाशे वायौ च गनीचभु रप्सुजिह्वा पृनिन्या प्राणमिति । एवमिन्द्रियाणा यथाक्रमेण शब्दसाशरूपरसगधाश्चैते विषया पृषिव्यादिमहाभूतेष क्रमेणोपना । वाक्पाणिपादपायू पस्थाव्यानि कमंद्रियाणि । तेषा कमेण वयनाऽऽदानगमनविसर्गःऽऽन दाथैते विषया । | पृपिन्यादिमहाभूतेषु क्रमेणापना । मनोद्धिरहकारश्चित्तमियन्त करणचतुष्टयमा तेषा क्रमेण साल्पविकल्पाऽध्यवसायाऽभिमानाऽवधारणास्वरूपाते विषया । मन स्थान गाऽत बु द्धर्वदनमहङ्कारस्य हृदय चित्तस्य नाभिरिति । अस्थिचर्मनाडारोममासाश्चेति पृपिन्यशाम रमरक्तशुक्रस्वेदा अबशा क्षितणाऽऽलस्यमोहमैथुनान्यग्ने । प्रनारणविलवनस्थूला- मेघनिमेपाऽऽदि वायो । कामकोषलोभमोहमया याकाशस्य | शब्दस्पर्शरूपरसगधा पृधि- वीगुणा ।शब्दस्पर्शरूपरसश्र पा गुगा !शब्दस्पर्शरूपाण्याग्निगुणा शन्दरपशीविति वायगुणौ।। शब्द एक आकाशस्य । साविकराजसतामसरक्षगानि त्रयो गुणा अहिंसा सत्यमस्तय- | ब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा । भकोमो गुरुशुश्रूषा शौच सन्तोष आर्जवम् । अमानित्वमदम्भित्वमा स्तित्वमहिम्रता । एते सर्वे गुणा ज्ञेयास्सात्विकस्य विशेषत । महकताऽस्म्यह भोक्ता - | रम्यह वताऽभिमानवान्। एते गुणा राजसस्य प्रोच्यते ब्रह्मवित्तमै । निद्राऽऽल्स्यौ मोहरागो | मैथुन चौर्यगेव च एते गुणास्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभि"। ऊर्वे सात्विको मध्ये राज | सोऽधस्तामस इति । सत्यज्ञान सालिकम् । धर्मज्ञान राजसम् । तिमिशऽधतामसमिति ।- " ·(१४६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२१ टिस्तवानये । ततो व्यष्टिस्वरूपेण सृष्टिबहविधाप्यभूत् ॥ ६१॥ योध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः । यस्तत्रोभयवि- च्छेदः पुरुषो घाधिभौतिकः||६२॥ एकमेकतराभावे यदा नोप- लभामहे । प्रितयं तर यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥६३॥ समष्टिरूपं विस्तारादनंतं प्रकृतीशयोः । व्यष्टिरूपं त्वनंतं स्या- संख्याद्या त्यतस्तयोः ।। ६४ । आविर्भावतिरोभावावुभयोर्देश- कालतः । परिच्छिन्नी यदा ज्ञातौ तदा सत्ता तयोः पृथक् ॥ ॥६५॥ अत एवाधिदैवात्तु पुरुषादीशशब्दितात् । फूटस्थस्याधि- यज्ञस्य पृथक् सत्ता प्रेतीयते ।। ६६ ॥ ब्रह्मविद्भिरतो ब्रह्म विधा वेद्यतया स्मृतं । स्वरूपं च तटस्थ च तत्तच्छ्रुत्यनुसारतः॥३७॥ स्वस्वरूपस्थितो भानं त्रयाणामेकमेव तु । स्यात्परं व्यष्टिसत्तायां तेषा भानं विलक्षणम् ॥ ६८॥ प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पस्त- त्वविहरे । एष वकारिकः सौ गुणव्यतिकरात्मकः ॥ ६९ ॥ ईशस्य मायागुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धिश्च गुणेंविधत्ते । वेका- रिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकमथाधिदेवमधिभूतमन्यत् ॥ ७० ॥ दृ. गूपमार्क वपुरन रंधे परस्पर सिध्यति यः स्वतः खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयाऽनुभृत्याऽखिलसिद्धसिद्धिः ॥७१॥ जानसमस्पमितुरीयमिति चनुविधा अवस्था । ज्ञानेन्द्रियमन्दियाऽ त करणचतुष्टय चतु शारणयुक्त जाग्रत् । अन्त करणचतुष्टयरेव सयुक्त सम्बन । वित्तककरणात्मयुक्ति । केवर जीवयुक्तमेव तुरीयमिनि। उ मीलितनिर्मालितमध्यस्थजीवपरमाऽऽन्मनामध्ये जीवाश्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायते "बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपचर्मनमा धिया। शरीर समदशभिस्सूक्ष्म तहि अमुच्यते । मनो बुद्धिाहडार खाऽनिगऽग्निजन्मनि म । एता प्रकृतयस्वष्टौ विकाराप्यो डशाऽपरे । श्रोत्र वर चक्षुषी जिला घ्राश चैव तु पचमम् । पायास्थी करी पदी वान् चैव दशमी मता | शब्दस्पर्शश्च रूप घ रसो गधस्तथैव च । त्रयोविंशतिरेतानि तन्वानि प्रतानि तु । चतुर्विशतिरन्यक्त प्रधान पुरप पर।" इति शारीरकोपनिषद् । १ अत एव "नाद्वैतश्रुतिविगेयो जातिपरत्वात् ' "जमादिव्यवस्थात पुरुषबहव" इत्यादि माख्यदर्शनम् । तथा " तामेश्वयंपदा काश्या परत्वात्" इति भनिदर्शनम् । अ- पि च कूटस्थाधियज्ञस्य भेदप्रतीत्या साख्ये पुरपबहाव तदनुसारेण तामैश्वर्यपदामिति प्रोक्त काश्यपढतमतप्रदर्शनपर भत्तिदर्शन च नामक्यासद्धातविरुद्धम् ।

·अ.२१ अध्यात्मरहस्यवर्णनम् । (१४७) एवं त्वगादि त्रिविधं विविक्तं ज्ञानादिकर्मादि च चिचयुक्तम् । योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः ॥७२॥ अहं निवृन्मोहविकल्पहेतुर्वेकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च । आत्मा परिज्ञानमयो विवादो हस्तीति नास्तीति भिदाऽनिष्टः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसा तस्मात्परावृत्तधिया स्वलोकात् ॥७३॥ एवं रूपेण कल्पले कल्पका विश्वसंभवम् । अन्योन्यापाश्रया- त्सर्वमायतवदवस्तु यत् ॥ ७४ ॥ आध्यात्मिकादिरूपेण सर्वं व- स्तु प्रकाशते । विशेपलक्ष्योपादाने भेदो भवति नान्यथा ॥७॥ तथैव वस्तु नास्त्येव भासकं वर्तते परम् । स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरूपं वस्तु भास्यते ॥ ७६ ॥ प्रकृती सस्थितं व्यक्तमतीतप्र- लये तु यत् । तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसचरः ॥ ७७ ॥ अनादिर्भगवान्कालो नास्तोऽस्य देवि विद्यते । अव्युच्छिन्नास्त- तस्त्येते सर्गस्थित्यंतसंयमाः ॥७८॥ अथाध्यात्मरहस्यं ते कथया- मि गुदुर्लभम्। यज्ज्ञानादीशकृपया साधको मोक्षमाप्नुयात्॥७९॥ १ अनेद तत्व जैनबादादिमिद्धातेप तत्त्वविचारा वहा एयोनहाधिकारप्रापका सति पर वेषु सर्वे वपि भाविभातिका यात्मिक स्वरूपयोग्य यष्टगताप विवशनुभवमपादन निर्देि यने । आधिदैविस्म्य तृतीयस्य स्वरूपस्य तेषु परिचयोऽपि नतायमेव महती न्यूनता । नस्यवाधिवस्य प्रधानस्य विष्वपि चाभिनतयानुदर्शन वैदिकेऽम्मिदर्शने मुह मियत द | तोपता महता भदेन परिपूर्णतमो वैदिक पथा । २ इति श्रामत्पूज्यपादभगवत वेदव्याम- स्य । तस्मात्म्बयोका परावृत्तधान्य कुल इति चत् तटत " तर्पच्छदो न भवति पुरवस्येह कमान् । निवर्तते तदा तर्ष पापमतात यदा ॥ विषयेषु तु मसर्गाच्छाश्वतस्य तु सश्र | यात् । मनमा चा या काममन प्रतिपद्यते ॥ ज्ञानमु पद्यते पुसा स्यात्पापस्य कर्मण । यमाऽऽदर्शतले प्ररये पदयत्यामानमात्मनि' । इति श्रीमहाभारते मोक्षधर्मे । ताविति । अलीनग्रहण सर्वप्रत्योपलक्षणार्थ अमीतप्रत्ये यशस्मान् प्रकृती सस्मिा गन विश्व आसीत् । तस्मात् नियस्य प्रकृती सवरणात् प्राकृत अय महाप्रलय उच्यते । ४ अनानिगिति । तत कारमादेते संगस्थित्यसयमा सर्ग स्थिति च तदने स यम च अव्यन्टिमा प्रबाहम्पेण अधिरता । अत एव 'अनादाश्च यावदावादविष्यदप्येव । इदानं भिन सर्वत्र नायतोच्छेद " इत्यादि श्रमपू यपादभगवत करितस्य साल्यदर्शने । इति पचसोका विज्ञानभासतवस्था ।

·(१४८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। अ २२ अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भृतभावोद्गुवकरो वि- सर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ८० ॥ अधिभूतं क्षरो भावः पुरुपश्चाधिदै- वतम् । अधियज्ञ तमेवार देहे विद्धि विदा वैरे ॥ ८१ ॥ एवं भावप्लवं धीरो गृहीत्वा भक्तिमात्मनः । उन्मजश्च निमज्जंश्च भावमेवाभिसंश्रयेत् ।। ८२ ॥ पुरुषः स परो देवि भक्त्या लम्प- स्त्वनन्यया । यस्यांतस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥८३॥ इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बु. हिर्बुद्धरात्मा महान्परः ॥ ८४ ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्यु- रुषः परः । पुरुषानपरं किंचित्सा काष्ठा सा परागतिः॥ ८५॥ एष सर्वेषु भूतेपु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वनया बु- दया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ ८६ ॥ साधिभूताधिदेवं तं सा- धियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेपि पर ते विदुर्युक्तचेतसः ॥८७॥ इति श्रीश्रीमघसूदनसहिताया मध्यात्मरहस्यवर्णन नामैकविंशोऽध्याय ॥ द्वाविंशोऽध्यायः। कर्मयोगवर्णनम्। देव्युवाच । रहस्यं ज्ञानकाण्डस्य वेदाना बत्वतोऽथुना । श्रु- त्वाहं परमा तृप्तिं गता वेदविदा पर ॥१॥ कर्मकाण्डस्य तत्वे- न रहस्य वर्णयन्परम् । इदानी कुरु मे नाथ कल्याणं परमं प्रभो ॥२॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । गुणानां परिणामेन सम्बन्धः प्रकृतेर्यथा । कर्मभिश्च शरीरेण सम्बन्धोऽस्तीह तादृशः ॥ ३॥ न कर्मणा निवृत्तिः स्पास्थिते देहे कटा च न । कर्मानुष्टान- वृत्तिय देहधर्मः प्रकीर्तितः ॥ ४॥ कृत्वापि कर्म यत्साधुरक १ श्रीमद्भगवहीतोपनिष्न् । युद्धे पर महान् भामा महतवम इमास्तिर अतयः काठबंपनियता । ३ श्रमदगीतोपनिषत् ।

·कर्मयोगवर्णनम् । (१४९) म्मत्वं प्रतीच्छति । कर्मयोगः स एवास्य माहात्म्यं लोकविश्व- तम् ॥ ५ ॥ यथा कर्मप्रभावोऽयं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो महान् । त- थैव कर्मयोगस्य महिमातीन्द्रियक्रमः ॥ ६॥ शुभं वाऽशुभमु. त्कृष्टं निकृष्टं वा बृहल्लघु । न नश्यति क्षचित्कर्म समये फल- ति ध्रुवम् ॥ ७ ॥ यथेटं सात्विकं कर्म स्वर्गादिसुखकारणम् । तथैव तामसं कर्म यातनादुःखकारणम् ।। ८॥ इत्येवाध्यात्मत- त्यांशं विहनिपिभिः स्मृतम् । तत्तत्फलोपभोगाय लोकाना कल्पना कृता ॥ ९ ॥ सप्तानामूईलोकानामधस्ताचावतामपि ।। कर्मैव कारण मन्ये बलस्येवेह भोजनम् ॥१०॥ एतत्संक्षेपरू- पेण विस्तरेणापि भूयसा । श्रुतिस्मृतिपुराणायेदर्शितं लोकवत्स- लैः॥ ११॥ पठित्वा वा समाकर्ण्य तानि शास्त्राणि यत्नतः। सदादेयमसद्धेयं कर्मव सुखमिच्छता ॥ १२ ॥ सकामकर्मणामेष पन्था निष्कण्टकः स्मृतः । निष्कामकर्मप्राशस्त्यं वक्तुमीशो न १ समाधिवर्णनेनोपासनामाण्डविज्ञानम् , ज्ञानयोगवर्णनेन च ज्ञानकाण्डविज्ञान प्रदर्य अ ध्यायेऽस्मिन् कर्मयोगव्याख्यया कर्मकाण्डस्य परमादत विज्ञान प्रदर्श्यते । प्रयागामेव वे- | दण्डानामेक्मत लक्ष्य भवति भावत्रयाणानु तनिष्ठाना स्वरा ऋवात्स्वत नरूपेणेव प्रीणि काण्डानि सविस्तर वर्णितानि । अत एव ध्यानेना मनि पश्यति के चिदामानमा मना । | अन्य मान योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद । अपातो | धर्मजिज्ञासा 1 इति कर्ममीमामादर्शन वेदाध्ययनानतर धर्मो जिज्ञामितव्य स हि नि श्रेयसन पुरष सयनतीति प्रतिजानीमइ इति हि सूत्रभाष्यम् । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म । क्यिाप्रवर्तक वचनेन भतभवद्भविष्यासूश्मन्यवहितविप्रकृष्ट इत्येवमादिजाती यकोऽयो लक्ष्यते सोऽर्थ पुरूष नि श्रेयसेन सयनत्तीति प्रतिनानीमहे । चोदनैवेममर्थ शन्ते त्यवगमयितु नायरिक च नेंद्रियम् इति एतनेवार्थ तपादन मथमेन सूत्रयतिस्म मगवान् जमिनि । 3 अत एवं 'ऊर्य गच्छति सवस्था मध्ये तिष्टति रानसा । जघन्यगुणवत्ति स्था अधो गच्छति तामसा' इति श्रीमद्रातापनिपट | एव यथा सलमधर्मेण मानति भवति तथा सर्वमेव धर्मविज्ञानवर्णनाध्याये सविस्तर प्रपचितम् । ४ प्रकृते सप्तप्रसारला दूीयो रोका सप्त सप्तधैव सवतमोमया पुण्यपापमवट मा विराजि कल्पिता । ५ "देहादिपञ्जर पन तदारोहोऽभिमानिता। विहितप्रतिपिदेषु प्रवत्तिर्ब्रमण भवेत् ।। इति श्रीविद्यारण्यमुनीश्ररा । २ - 11 ·(१५०) श्रीश्रीमघमूदनसहिता । म.२२ कश्च न ॥ १३ ॥ निष्काममेव सत्कर्म मुक्तिं यच्छति दुर्ल- भाम् । कर्तव्यमिति कुर्वन्तमनिच्छन्तं फलान्यपि ॥ १४ ॥ क- र्माणि नैव बध्नन्ति प्रमदा इव योगिनम् । फलान्यकांक्षमाणो योऽशुभं वा शुभमाचरेत् ॥ १५ ॥ सुखदुःसफलैः पाशैन सम्ब- ध्येत कर्हिचित् । स्त्रिान्सर्वेषु भूतेपु निन्दितां वर्जयन् क्रियाम् ॥ १६ ॥ केवल्यमपि संप्राप्तं हस्ते कृत्य सुखी भवेत् । इत्यादि सर्वशास्त्रेषु व्यासादिविविधर्पयः ॥ १७॥ निष्कामकर्मयोगस्य फलानन्त्यमलं जगुः । ब्राह्मणः क्षरियो वैश्यः शूद्रः स्त्री वाथ का च न ॥ १८ ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वनस्थो वापि भिक्षु- कः ॥ वर्तमानः सदाचारे यथा वर्ण यथाश्रमम् ॥ १९ ॥ यथा- धिकारं निष्कामं स्वधर्म चेद्य आश्रयेत् । संकल्पवर्जितं कर्मयो- गं सत्साधनं विदुः॥२०॥ चतुर्वर्गप्रदस्तस्य कर्मयज्ञ उदाहृतः। नित्यनैमित्तिकत्वाभ्या काम्यरूपेण च निया ॥ २१ ॥ कर्मापि भेदतः प्रोक्तमृपिभिस्तत्वदर्शिभिः। आधिदैविकमध्यात्ममपि. भूतं पुनविधा ॥ २२ ॥ अतो हि कर्मकाण्डस्य विस्तारोऽनन्त १ विस्तृतममममविवरण सदाचरवर्गनान्यायादिचनिरध्याय प्राय प्रचितमेव पूर्व मिति। १२ अत एव नित्यमविपये कम्ममीमामादर्शन · अपि वाऽप्य देशेस्यात् प्रमाने ह्य- पनिवत्तिर्गणमात्रमितरत्तदर्थत्वात्" भ६ पा ३ ० २ "विध्यपगधे च दर्शनाममाप्ते ६ प्रायश्चित्तविधानाच ५ तथा नमित्तिविर "नमित्तिके विकारत्वाचनुप्रधानमय- रस्थात्" अ ४ पा ३ अ २ नैमित्तिके अयाथै नियायै च प्रत अन्येन निमित्तेन मबध्यले यथा नायर्थ कुत्या प्रगीते ताभ्यश्च पानीय पीयते उपस्पृश्यते च एव नित्ये | दर्शपूर्णमामादी गोदोहनादिनैमित्तिा तस्मिन् श्रूयमाणे कम यम्पात् कुन विकाग्वान् विशेष श्रावात् इन्यर्थ । अति विशेष तनैमित्तिक न भवतीति तझाप्पम् । काम्ये च काम्याना यथोरकाम्याल्यत्वे "कामो वा तत्सयोगेन चेयने, वीते च नियमस्ताम्" ४ । ३१९ अ तथा काम्वानामहिमाम मानववे "योगमिद्धिपिस्योपय मोहित- त्'४।३।१२ अ. इयादि। ३" गहना कर्मणो गति " इति भगवद्गान कर्मणा विस्तारबाल्येऽपि तदधिशारिणा भावभेदेनापि पुनस्तदेव कमाविदेशादिभेदेन भिद्यने । नवाधिदेव यथा सोमयज्ञादि । अध्याम यथा जाति जीवहितार्थ धर्मज्ञानादिग्रथमणयना- दिए । अधिभत यया ब्रह्मणभोजनादि । दिग्दर्शनार्थमुदाहत मुथभिम्यम् । .

·म.२२ कर्मयोगवर्णनम् । ईक्ष्यते । अत एव सुसंक्षिप्तं विज्ञानं वर्णयत्परम् ॥ २३ ॥ मी- मासादर्शनं शास्त्रं सर्वतोऽत्यतिरिच्यते । अतश्चोत्कर्षमापन्नं गीताशास्त्रं धरातले ।। २४ ॥ यथोपनिषदः सन्ति वेदसारसमु- उज्वलाः । वयोपनिषदां सारं गीताशास्त्र विदुर्बुधाः ॥ २५ ॥ तस्यापि सारं ते कर्मयोगं देवि ब्रुवेऽधुना । यमनुष्टाय देवाश्च ऋषयश्च परं गताः ॥ २६॥ नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमायस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २७ ॥ व्यवसायात्मिका वृदिरेकह पतिवत्सले । वहुशाखा हनन्ताश्च बुद्धयो व्यवसायिनाम् ॥ २८॥ योगस्था कुरु कर्माणि सझं त्यक्त्वा शुचिस्मिते । सिध्यसिध्योः समा भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २९ ॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यहत् । तत्कामा यं प्रविशन्ति सधैं स शान्तिमामोति न का- मकामी ॥ ३०॥ न कर्मणामनारम्भानेप्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । न च सन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥३१॥ न हि कश्चि- क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः मकृतिजैर्गुणः ॥ ३२॥ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्विमूहात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३३ ॥ यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभते प्रिये । कम्र्मेन्द्रियः कर्म- १ वहिस्तक्ष्यभेदेन लत्यतावद्विविधम् । बहिन्थ्यरय प्रकृत्याश्रित वात्तदनन्त भवति । | मतनश्यस्य तु केवमाध्यामिक विज्ञानाश्रयेण निर्णय वातदेवमेव सम्भवति । सैव बुद्धि | रन्त क्ष्यविषया व्यवसायामिका प्रज्ञा परारया एक्व निधीयते । • यथा हि पूर्णा जल दिग्सट्यादाप्रवाहापातरपि नेव चत्ररता ब्रमति, तव निफामभावावलम्बनेग पूर्णतामाप्त | साधनस्यान करण नैव कर्भस्रोतसा प्रतिघातश्वाञ्चयगते । एव च पूर्णताप्राप्त साधकान्त |करण सर्वावस्थायामेव पिरमरतिष्ठते। अपूर्णमेव हि वस्तु चञ्चलर्मि भवति पूर्णन्तु न नदी परिवर्तन मनले। तथा च कामनादिद्यतत्वादपूर्णभावरक्षितमेवात करण दत्ति चाचव्यतिनिखितापराध्यामिकादिविकाधिभौतिकैरूपाडयते । निवामभावावलम्बनेन तु पूर्णतामाटम त का न कदापि चावल्यलेगास्पद भवताति निश्चितमेव ॥

·(१५२) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता । अ.२२ योगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३४॥ नियतं कुर कर्म त्वं कर्म ज्यायो हाकम्मणः । शरीरयानापि च ते न प्रसिध्येदकर्मतः ॥ ३५ ॥ यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कायं न विद्यते ॥ ३६ ॥ नैव तस्य कृतेनार्यो नाकृतेनेह कश्च न। न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३७॥ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। लोकसं- ग्रहमेवापि पश्यन्ती कर्तुमर्हसि ॥ ३८ ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्त- देवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३९॥ सक्ताः कर्मण्यविदासो यथा कुर्वन्ति शोभने । कुाहिदांस्त- थासक्तश्विकीर्लोकसंग्रहम् ।। ४० ॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्चाहमिति मन्यते । ४१ ॥ तत्ववित्त पतिप्राणे गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्त्तन्त इति मत्वा न सजते ॥ ४२ ॥ सदृश चेष्टते स्वस्याः प्र. कृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृति यान्ति भृतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ४३ ॥ किं कर्म किमकम्मति कवयोऽप्यन मोहिताः। तचे कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४४ ॥ कर्मणो ह्यपि वोद्धव्यं बोदव्यश्च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं ग- १ अत एव 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छन समा" इति श्रुति ॥ "अतम्यागी बहि सगी मुन्न वियर राघव । इय ज्ञानकरा राम सनाता विवर्धते ' इति च महागमा यणम् । एव श्रुतिस्मृत्येकवाक्यताया अस्मिोके निकामीण्येव कुर्वन् जीवितुमिचेदि ति । अत एव अ २ पा ४ अ ५ 'यारजीविकोऽभ्याम वर्मधर्म प्रकरणात् " तुस्तु धर्मनियमात्कारशास्त्र निमित्त स्यात्" 'जीवने निमिो कर्मधर्मो नियमश्चायत इत्यधिकरणार्थ " इति कर्ममीमामादर्शनम् । २ कर्मयोगिन सदृष्टान्तरदेशवचनैश्च जाति धनागताना जीवानामशेषकल्याण साधयन्तीति कर्मयोगस्य परमोपकारिता प्रसिद्धा जीवन्मुक्ता हि "ज्ञानयोगभावयुक्ता" 'कर्मयोगभावयुत्ता " चेति टिश्रेणिका भवति । | जनमादयो महामान कर्मयोगमावयुक्ता जीवन्मुक्ता भामन् । यावदेव जगतामुपकारजात भूतपूर्व यत् भवति मावि च, निम्विलमेव तळीवन्मुक्त महात्ममि माधिन साध्यने साध्य च । इदमेव कर्मयोगस्थ परम श्रेष्ठवमरगन्तव्यम् ॥

·म २२ कर्मयोगवर्णनम् । (१५३) हना कर्मणो गतिः ॥ ४५ ॥ कम्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्दिमान्मनुप्येषु स युक्तः कृत्स्रकर्मकृत्॥४६॥ यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानामिदग्धकम्पी- णं तमाहुः पण्डितं बुधाः ।। ४७ ।। त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नि- त्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृतोऽपि नेव किश्चित्कोति सः॥ ४८ ॥ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासान्ज्ञानाद्वयानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ ४९ ॥ का- म्याना कर्मणा न्यास संन्यास कवयो विदुः । सर्वकर्मफल- त्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ ५० ॥ त्याज्य दोपवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चा- परे ॥५१॥ एतान्यपि त कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कव्यानीति मे देवि! निश्चित मतमुत्तमम् ॥ ५२ ॥ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्प परित्यागस्तामस: परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्य- जेत् । स कृत्वा राजसं त्याग नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ५४ ॥ कार्यमित्येव यत्कर्म नियत क्रियते प्रिये ! । त्यक्त्वा सङ्गं फ- लश्चैव स त्यागः सात्विको मतः ॥ ५५ ॥ न द्देश्यकुशल कर्म कुशले नानुषजते । त्यागी सत्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसशयः ॥५६॥ न हि देहभृता शक्य त्यक्त कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥ अनिष्टमिष्ट १ कमीनुष्ठानस्य सभावसिद्ध राजीव कमी वा क्षणमपि न शकल्यवस्थातुम । परन्तु कारस्थायामपि स्वान्त करणस्य भाववरभयानुसारण जीवो नरक वा मुक्तिपद वाते से | रमते । अतथ विलक्षणफल्ययप्रदायवावर्मणो भावत्रयस्य विलक्षणमेव नामय प्रदत्त म् । भावनपत्येतस्य दुर्जेय भवति मर्म याथार्थ्यम्। गहना हि कर्मणो गति सा योगविद्धिरेव | परिज्ञात शक्यते । २ एतदेव कर्मयोगस्य विज्ञानम् । ३ एतदेव कर्मयोगिनो रक्षणम् । ४ अत एव 'एव वयि ना ययास्ति न वम लिप्यते नरें' । इति श्रुति । प्राधान्याक्षण यया यैव्य न चिक्स्यिते तानि प्रधानभूतानि वन्यस्य गुणभूतत्वात् ' इति भ २ पा १३७ कर्ममीमासादर्शनम् | .. । ५ कर्मणा ·(१५४) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२२ मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्यासिना कचित् ।। ५८ ॥ सन्यासः कर्मयोगश्च निश्रेयस- फराउभी । तयोस्तु कम्मसन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥१९॥ ज्ञेयः स नित्यसन्यासी यो न देष्टि न काङ्क्षति । निईन्दो हि महादेवि! मुखं बन्धात्ममुच्यते ॥६०॥ साख्ययोगो पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते - लम् ॥ ६१ ॥ यत्साख्यैः प्राप्यते स्यानं तद्योगैरपि गम्यते । एक साख्पश्च योगश्च यः पश्यति स पश्यति ॥ ३२॥ सन्या- सस्तु शुभाचारे ! दुःखमातमयोगतः । योगयुक्तो मुनिब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ।। ६३ ॥ योगयुक्तो विशुद्वात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥६४॥ नेव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित् । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रननन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥ १५॥ प्रलपन् विसृजन् गृहन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्त- न्त इति धारयन् ॥ ६६ ॥ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपनमिवाम्भसा॥ ६७ ॥ पञ्चेमानि शुभाचारे ! कारणानि निबोध मे । साख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्वयं सर्वकर्मणाम् ॥ ६८ ॥ अधिष्ठान तथा कती करणश्च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा देवञ्चेवान पश्चमम् ॥ ६९ ॥ शरीरवाइमनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीत वा पर्वते तस्य हेतवः ॥ ७० ॥ तवं सति कीरमा- त्मानं वेवलन्तु यः । पश्यत्यकृतबुद्वित्वान्न स पश्यति दुर्म- १ ज्ञानयोग कर्मयोगश्रेनि द्वयमेव तस्यफलप्रद तत्तनश्वकरूपम् । कर्मन्यागाधिक्याम त पुस्यो ज्ञानय गी, निकमर्मसाधनाधिक्यात्तु कर्मयोग नि भिन्नसज्ञयाभिधीयते ।। श्रत एव सर्वगो होप ईश्वर क्रियाशानामा ।इत्यादि श्रुते । २ अत एव — परियावापृथिवी मद्यहेन्दाप गेलोकान् परिदिश पारय । अतस्य तन्तु वितन विवृत्य तदपश्यन् तदभवत् (तदामान्' । इति श्रुति । ३ इदमपि मकर्मयोगवर्णनवचनजात श्रीमद्भगवद्गीतास्थम् ।

·कर्मयोगवर्णनम् । तिः॥७१ ॥ विध्युक्तं कर्म कर्तव्यं ब्रह्मविद्भिश्च नित्यशः । प्र- योगकाले योगानां दुःसमित्येव न त्यजेत् ॥ ७२॥ अन्यायाच- रणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनं । अतो विहानपि न्याप्यं वर्तेतो. त्कर्षसिद्धये ॥ ७३ ॥ अतीतानागतवानी त्रलोक्योद्धरणक्षमः। एतादृशोऽपि नाचारं श्रीतं स्मार्च परित्यजेत् ॥७४॥ न निषि- द्वानि वर्तेत पूर्णतानफलेच्छया। निषिद्धवर्जनं दांतः संतुष्टः कु- रुते सदा ॥७५ ॥ विषया विनिवर्तते निराहारस्य देहिनः । रस- वजं रसोऽग्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥७६ ॥ बुद्धिः कर्मगुणेही- ना यदा मनसि वर्तते । तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ ७७ ॥ अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनं । अघ्राणमपित- के च सत्वं प्रविशते परम् ॥ ७० ॥ मनस्याकृतयो मन्ना मन- स्त्वमिगतं मति । यतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगत परम् ॥ ॥७९ ॥ इन्द्रियर्मनसः सिदिन वुदि बयते मनः । न बहिर्बु- द्वयते व्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति ॥ ८० ॥ कर्मगां यस्य निलयो निरयस्तस्य कीर्तितः । न देहिना ततः शक्यं त्यक्तं कम्ाण्यशेषतः । तस्मादामरणाहधं कर्तव्यं योगिना सदा॥८॥ १ इति श्रीमत्पूज्यपादमहपिभग्दाज । २ इति श्रीनमतका३ इति श्रीहरिवशे । ४ इति आपामा५ एतत्परिहारार्थं निवत्त धर्ममाह विषया इति । थाहरणमाहागे विषयभोगम्तद्वजितस्य | विषया शब्दाद्यभिगमा विनिवतते परन्तु उसो वासना मो न निवर्तते सोऽपि पर अ'- गान दृष्ट्या अवाप्तसारकामस्य पुरो निवर्तते । भोगेच्छा त्याऽऽमान पयतो विषय बधो निवर्तत इत्यर्थ । ६ मंगुणे कर्माणि गुणभूतानि येया तैर्विषयमगे मननि मन प्रधाने विपदाऽस्मितामाने तदा 1 मनोऽपति शेष । प्रम सपद्यते कुन यतस्तव प्रलय गत भवति। ७ मनमोति आकृतयो घटादिव्यत्तय , मन सकल्पकृतवात्तय माना भव- न्ति । तथा चापादाचार्यप्रणीत मूत्र । दोप'नमित्त रूपादयो विषया सा पता इति । एव मनमो बुद्धो बुद्धजीव तस्य ब्रह्मणि च स्य इयर्थ ।८ इति श्रीमयू यपदभगवान् वेदव्याम श्रीमहाभारते। २ इति श्रीमन्यूयपादमहर्षियाशक्य । मन ए " एज्यसपममा मान कुर्यात्माविचारयन । यदात्मन सुनियतमानदीनमाप्नुयात् ॥" इति कोपारवति । = ·(१५६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। अ.२३ त्वञ्चैव संत्यजन्तीह फलं कर्म समाचर । योगेन परमात्मानं युक्त्वा त्यज कलेवरम् ॥ ८॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदा च न । मा कर्मफलहेतुर्भूमी ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ।। ८३ ॥ इति श्रीश्रीमशमूदनसहितायां कर्मयोगवर्णन नाम द्वाविशोऽध्याय । त्रयोविंशोऽध्यायः। वेदान्तवर्णनम् । श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । ईशानुकम्पासंसिद्धौ वैदिकं कर्म सु- व्रते । उक्तं चौपासनं तदज्ञानं विज्ञानपूर्वकम् ॥ १॥ परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्विमितो गताः ॥२॥ प्रमाणोत्पादिता विद्या प्रमाणं प्रवलं विना । न नश्यति न वेदान्तात्मबलं मानमीक्षते ॥ ३॥ तस्मा- वेदान्तसंसिई सदतं न वाध्यते । अन्तकालेऽप्यतो भूतविवे- १ अत एव अनु वृतेस्तस्य च । अपि च स्मयते।' इति वेदातदर्शनम् । न तद्भासयते सूर्यो न शशाको न पायद्त्वा न निवर्त ते तवाम परम मम।' इति गीतोपनिषद् । इत्य पेदातवेद्य बन्धपदमिति मवैव प्रश्नाऽनवकाश इलमिसधि । २ वेदान्तरध्ये पदे द्वैतभावो न लिष्ठति । अत एव वेदात इति श्रेष्टविज्ञानस्यापर नाम। त्रिपुटीबोधकोपासनाभावे सदन | टूयक्तिरूपज्ञानभावे क्रियायोगभावेच द्वैतसम्बधो निश्चितमेवावशिष्यते परतस्तु वेदान्तज्ञान सर्वावस्याम चम्मोपरभ्यमेव भवति । अत (वाग्रिमाध्यायोक्त जीवन्मुक्त रक्षणरक्षिता एवं तस्याधिकारिण न केवर वेदातना तया च पूर्वाध्यायाता मयपदेशस्निगणमयात कर- पवना र्मवपोमवाधिकारिणा परमादरेण निरतग्मनुष्टेया इथत एव श्रीमच्छरभगवत्पादसमुप दिष्ट से पानपचन सम्पूर्ण चरितार्थ न हिमप्रकारेणानपानमतराऽद्वैतमामा यसपत्तो केवल | मनोत्माह मार्यस्ता गमिध्यतीत्यनधिकाग्विर्गेण सतोष्टव्यम् । अत एव । तदेव निर्भय | ब्रह्मज्ञानागेर समततः" इत्यादि गौ० श्रुति । “ अभेददर्शन ज्ञानम् " इत्यादि स्क. मृति । " स्वयम पद्यते ज्ञानम् " सय ज्ञानमनन्त ब्रह्म इत्यादि तै श्रुति । "सोऽ. विमुस ज्ञानमाचष्टे यो वै तदेव" । यदि जा० श्रति । . " ·म.२३ वेदान्तवर्णनम् । (१५७) कानिवृतिः स्थिता ॥ ४ ॥ अनेन यत्पदं लभ्यं परब्रह्मादया- स्मकम् । दर्शनेषु तंदवोक्तं मुनिभिर्नामभेदतः ॥ ५॥ निष्का- मावस्थितिः कुत्र परा भक्तिश्च कुन चित् । ब्रह्मसद्भायमन्यन सर्वं तद्ब्रह्म निर्गुणम् ।। ६ ।। तदेव सततं जीवन्मुक्तानां परम पदम् । परमार्थतया सर्ववेदवेदान्तचिद्रसम्॥आय एव ब्रह्म वैदेष ब्रह्मैव भवति स्वयम् । ब्रह्मणो नास्ति जन्मातः पुनरेष न जा- यते ॥ ८॥ त्रैगुण्यविषया वेदा नित्गुण्यो भवेजनः । निहो नित्यसत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ९ ॥ यावानर्थ उदपाने सर्वतःसंप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥१०॥ अज्ञानप्रभवं सब्द ज्ञानेन प्रविलीयते । संकल्पो विविधः कर्ता विचारः सोऽयमीहशः॥ ११ ॥ निःसरन्ति यथा लोहपिण्डात- तात्स्फुलिङ्गकाः सकाशादात्मनस्तहदात्मानः प्रभवन्ति हि॥ ॥ १२ ॥ चिदानन्दमयब्रह्मप्रतिबिम्बसमन्धिता । तमोरजास- त्यगुणा प्रकृति ईविधा च सा ॥१३॥ सत्वशुध्यविशुद्दिम्यां मायाविद्ये च ते मते । मायाविम्बो वशीकृत्य तां स्यात्सर्वज्ञ ईश्वरः ॥ १४॥ अविद्यावशगस्त्वन्यस्तचिच्यादनेकथा । सा- कारणशरीरं स्यात्माज्ञस्तत्राभिमानवान् ॥ १५ ॥ तमःप्रधानप्रक- तेस्तनोगायेश्वराज्ञया । वियत्पवनतेजोऽम्बुभुवो भूतानि जज्ञिरे।। ॥ १६ ॥ ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः । तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीत्यवारयेत् ॥ १७॥ प्राज्ञस्तवाभिमानेन तेजसत्वं १ वेदिद्वितन सदावे समुदिते ज्ञातृजेय वादिद्वैतभावपूर्ण वैदियोपदेशा निष्पत्रप्रयो- जना एव सम्पद्यते । तवाद्वैतभावे जीवनमगोरक्यसस्थापन भवति, स च भावो ब्रह्म पदमचिदान दभावादिराज्ञामि समभिधीयते । इति श्रीमद्भगवद्रीतास्य । २ श्रीमन्यूज्यपाद- मगदतो महाज्ञवल्क्यस्य ।३ इदमेव मुष्टिविज्ञानस्य गृढतम रहस्यम् । विशेषविवेचन तु वेदान्तदर्शने द्रष्टव्यम् । भा एव " ययोर्णनाथ सरते रहते च यथा पृथिव्यामोपधय | सम्पत्ति । यथा सत पुरषात्केशलोमानि तयाऽक्षरात्सभवतीह विश्वम्"। इतिश्रुति ४ मत एव "गतिसामाश्यात् श्रुतत्वाव" । इति वेदान्तदर्शनम् ।

·(१५८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। अ.२३ प्रपद्यते । हिरण्यगर्भतामीशस्तयोयष्टिसमष्टिता ॥ १८ ॥ सम- ष्टिरीशः सर्वेषा स्वात्मतादात्म्यवेदनात् । तदभावात्ततोऽन्ये तु कथ्यन्ते व्यष्टिसंज्ञया ॥१९॥ चैतन्यं यदधिष्टानं लिङ्गदेहश्च यः पुनः॥चिच्छाया लिङ्गदेहस्या तत्संघो जीव उच्यते ॥२०॥ माहेश्वरी तु या माया तस्या निर्माणशक्तिवत् । विद्यते मोह- शक्तिश्च तं जीवं मोहयत्यसो ॥२१॥ कूटस्थो ब्रह्म जीवेशावि- त्येवं चिचतुर्विधा । घटाकाशमहाकाशो जलाकाशानखे यथा। ॥ २२ ॥ शक्तिरस्त्यश्वरी का चित्सर्ववस्तुनियामिका । आ- नन्दमयमारभ्य गूढा सर्वेषु वस्तुषु ॥ २३ ॥ वस्तृधर्मा नियम्येरन् शस्या नैव यदा तदा । अन्योन्यधर्मसाकादिप्लवेत जगत्व- लु ॥२४॥ चिच्छायावेशतः शक्तिश्चेतनेव विभाति सा । तच्छ- क्युपाधिसंयोगाद्रीवेश्वरता ब्रजेत् ॥ २५ ॥ बहौ तिष्टनान्तरो- ऽस्या धिया नीक्ष्यश्च धीवपुः । चियमन्तर्यमयतीत्येव वेदेन घोषितम् ॥ २६॥ तन्तुः पटे स्थितो यहदुपादानतया तथा । सर्बोपादानरूपत्वात्सर्वत्रायमवस्थितः ॥२७॥ उपक्रमादिभि- लिनेस्तात्पर्य्यस्य विचारणात् । असङ्गब्रह्ममायावी सृजत्येप महेश्वरः ॥ २८॥ अन्न प्राणो मनो बुद्धिरानन्दश्चेति पश्च ते । कोशास्तेरावृतः स्वात्मा विस्मृत्या संमृति ब्रजेत् ॥ २९ ॥ स्या- त्पञ्चीकृतभूतोत्यो देहः स्थूलोऽन्नसंज्ञकः। लिङ्गे ह राजसः प्राणेः प्राणः कर्मेन्द्रियैः सह ॥ ३०॥ सात्विकन्द्रियः साक विमर्शा- त्मा मनोमयः । तैरव साकं विज्ञानमयोधीनिश्चयात्मिका ॥३१॥ कारणे सत्वमानन्दमयोमोदादिवृत्तिभिः । तचकोशैस्तु तादा- म्यादात्मा तत्तन्मयो भवेत् ॥ ३२॥ सत्कर्मपरिपाकाचे कर- १. क्षणादप्रवेशाता रष्टिरोशहता भवेत् । जाप्रदादिविमोशन्त समारो जीवन क॥' इति श्रीमपूज्यपादविद्यारण्यमुनीश्ररा । २ कूटम्प जीवक्त यानर्यामी । कूटस्थति वरणमध्या मरहस्यानाध्याये विवेचितम् । ३ मत एव "ज माघस्य यत "रोक्वत्तु रोटावल्य ।" इति वेदान्तदर्शनम् । ४ पचकोशविवरण तत्तिरायभृगुवत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

·वेदान्तवर्णनम् । (१५९) णानिधनोहृताः । प्राप्य तौरतरुच्छायां विनाम्यन्ति ययासु- खम् ॥३३॥ उपदेशमवाप्यैवमाचार्यात्तत्वदर्शिनः । पञ्चकोश- विवेकेन लभन्ते निवृति पराम् ॥ ३४ ॥ संसारः परमार्थोऽयं सँस्यमः स्वात्मवस्तुनि । इति भ्रान्तिरविद्या स्यादिवयेया निवर्तते ॥३५॥ आत्माभासस्य जीवस्य संसारो नात्मवस्तुनः । इति वाधो भवेद्विद्या लभ्यतेऽसो विचारणान् ॥ ३६ ॥ सदा विचार- येत्तस्माज्जगजीवपरात्मनः । जीवभावजगदावबाधे स्वात्मैव शि- प्यते ॥३७॥ जलव्योम्ना घटाकाशो यया सर्वस्तिरोहितः । तथा जीवन कूटस्थः सोऽन्योन्याध्यास उच्यते ॥ ३८॥ अय जीवो न कूटस्थं विविनक्ति कदा च न । अनादिरविवकोऽयं मूला वियेति गम्यताम् ।। ३९॥ विक्षेपावृत्तिरूपाभ्या किंवा विया प्रकल्पिता। न भाति नास्ति कूटस्थ इत्यापादनमावृतिः ॥ ४०॥ अविद्यावृत- कूटस्थे देहदययुता चितिः । शुक्ती रूपयवद्ध्यस्ता विक्षेपा- ध्यास एव हि ।। ४१ ॥ त्रयमेव भवेन्मिाया गुणनयविनिर्मित- म् । अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो धेकश्चिदात्मकः ॥ ४२ ॥ यहन्मृदि घटभ्रान्ति शुक्ती वा रजतस्थितिम् । तद्ब्रह्मणि जीव- त्वं वीक्ष्यमाणो न पश्यति ॥ ४३ ॥ यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा । शुक्तौ हि रजतख्याति वसंज्ञा तथापरे ॥४४॥ यथैव व्योनि नीलत्वं यथा नीरं मरस्थले । पुरुपत्वं यथा स्थाणों तहदिश्वं चिदात्मनि ॥ ४५ ॥ ईश्वरेणापि जीवेन सृष्टं तं विवि- १ “आभास एव च" । इति वेदातदर्शनम् । “तपाप्य यो यस्मिन्न योन्यात्मस्ताम यो यधम्माश्चाध्यस्येतरेतराविवेकेनात्य तविवित्तयोधर्म पामगोमियाज्ञाननिमित्त सयान- ते मिथुनीकृत्याहमिद ममेदावि नैमाकोऽय लोकव्यवहार । " "तमेतमेव लक्षणमधाम पडिता अविद्येति मयन्ते तद्विवेवेन च वस्तुसम्पावधारण विद्यामाह । तत्रैव सति यत्र | यदथ्यामस्तत्कृतेन दोषेण गणेग वा अणुमारेणापि स न मबयने ।" इति श्रीमत्पूज्यपा दिभगवत शकराचार्या । २ अत एव "उपमियन् एस भादित्यो डोमि । अवस्थित ते रिति काशकृन । प्रतिय प्रतिज्ञादृष्टालानुपरोपात्" । इति वेदा तदर्शनम् ।

·(१६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२३ च्यते । विवेके सति जीवेन हेयो बन्धः स्फुटीभवेत् ॥ ४६॥ मा- यान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् । स मायी सृजतीत्याहुः श्वेताश्वतरशाखिनः ॥४७॥ द्रवत्वमुदके वन्हावाप्ण्यं काठिन्य. मश्मनि । मायाया दुर्घटत्वञ्च स्वतः सिध्यति नान्यथा ॥ ४८॥ न वेत्ति मायिनं लोको यावत्तापञ्चमत्कृतिम् । धत्ते मनसि पश्चातु मायेपेत्युपशाम्यति ॥४९ ॥ अन्वयव्यतिरेकाम्यां पञ्चकोशंदि- वकतः। स्वात्मानं तत उद्धृत्य परं ब्रह्म प्रपयते ॥ ५० ॥ परोक्ष अनविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्र द- हति वह्निवत् ॥ ५१ ॥अपरोक्षात्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । संसारकारणाज्ञानतमसचण्डभास्करः ॥५२॥ अनिवृचेऽपीश- सृष्टे देते तस्य मृपात्मताम् । बुध्वा ब्रह्म हयं बोढुं शक्यं वस्त्यै- क्यवादिना ॥५३॥ प्रलये तन्निवृत्तौ तु गुरुशाखावभावतः । विरोपि दैताभावेऽपि न शक्यं बोद्धमद्दयम् ॥ ५४॥ एतयोर्यदु- पादानमेकं सूक्ष्मं सदव्ययम् । यथैव मृवटादीनां विचारः सोऽ- यमीशः॥ ५५ ॥ अहमेको हि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सदव्ययः। तदहं नात्र सन्देहो विचारः सोऽयमीदृशः॥५६॥ आत्मा वि- निष्कलो होको देहो बहुभिरावृतः । तयोरक्यं प्रपश्यन्ति किम. १ अत एव "अन्न पिबतौ सुकृतस्य रोके गुहा प्रविष्टौ परमे परार्थे । छायातपौ | ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेता । इति अति तथा "गुहाप्रविष्टावात्मा नौहितदर्शनात् " इति वेदान्तदर्शनम् । २ भद एवं “ मायान्तु प्रति विद्या मायिनन्त महेश्वरम् ।" इति स्मृतिः । " मायामात्र तु वास्न्येनानीभव्यक्तस्वरूपत्वात् " इति वे- दान्तदर्शनम् । ३“ तच्चिन्तन तत्क्यन्मन्योन्य तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरतञ्च तदभ्यास विधा | वामनानेक्कालीना दीर्घकाल निरन्तरम् । सादरञ्चाभ्यस्यमाने सर्वथैव | निवर्तते ।" इति श्रीमत्पूज्यपादविद्यारण्यमुनीश्वरा । ४ अत एव “ वाचारम्भण विकारो नामधेय मृत्तिरेत्येव सत्य यथा सौम्यैकेन लौहमणिना सबै रोहमय विज्ञात स्यात् ' इत्यादि श्रुतिः । तदनन्यत्वमारम्भण्शब्दादिभ्यः" इति वेदातदर्शनं च। एतयो परमा- | स्मजीवामनोस्तथा मायात्रमणो । " ·अ.२३ वेदान्तवर्णनम् । (१६१) ज्ञानमतःप परम् ॥१७॥देहोऽहमित्ययं मूढो धृत्वा तिष्ठत्यहो जनः। ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्रष्टेव सर्वदा ॥ ५८ ॥ ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः । नाह देहो सट्ठपो ज्ञानमित्युच्यते इंधः ॥ ५९॥ निर्विकारो निराकारो निरवयोऽहमव्ययः । नाहं देहो यसदूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ ६० ॥ अहं द्रष्टतया सिहो देहो दृश्यतया स्थितः। ममायमिति निर्देशा- स्कथं स्याद्देहकः पुपान् ॥६१ ॥ अहं विकारहीनस्तु देहो नित्यं विकारवान् । इति प्रतीयते साक्षात्कथं स्यादेहकः पुमान् ॥६२॥ यस्मात्परमिति श्रुत्यापीदं पुरुषलक्षणम् । विनिर्णीतं विमूढेन कर्थ स्याद्देहकः पुमान्॥६॥सर्च पुरुष एवेति सूक्त पुरुषसंज्ञिते । अ- प्युच्यते यतःश्रुत्या कथं स्याद्देहकः पुमान्॥३४॥चैतन्यस्यैकरू- पत्वा दो युक्तो न कहिंचित् । जीवत्वञ्च मृपा ज्ञेयं रज्जो सर्पग्रहो १ "तमेव लक्षणमभ्यास पडिता अनियति मन्यन्ते तद्विवेकेन प वस्तुस्वरूपावधारण वियामाह । तत्रैव सति यन यदध्यामस्तस्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि सन् स_ म्वध्यते ।" इति श्रीमत्पूज्यपादभगवच्छकराचार्या । २ अत एव "योऽय विज्ञान मय प्राणेषु हृयन्ताति परप स समान सभी लोकावनुसभरति ध्यायतीव लैलायताव स हि स्वमो भूत्वेम रोकमनिकामनि मृत्योरूपाणि पश्यति । स वा अय पुरुष शरीरमभिसपद्यमान पाप्मभि समज्यते । स उत्रामम्रियमाण पाप्मनो बिजहाति । तस्व | वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इद व परलोकस्यान च सन्थ्य तृतीय स्वप्नस्थान तस्मिन्मध्ये स्थाने तिष्ठनेते उभे स्थाने पश्यतीद च परलोकस्थानम् । अथ यथाक्रमोऽय | परलोकस्थाने भवति तमाळम्याक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दाच पश्यति स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वतो मात्रामुपादाय स्वय हित्य स्वय निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिष | प्रस्वपित्यप्राय पुरुष स्वय ज्योतिर्भवति । न तन्त्र रवानरययोगानपन्यानो मयन्स्यथ रथान् रथयोगान् पथ. उजते न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्ययानन्दान् मुद प्रमुद सुजते न तत्र वेशान्ता पुष्करिण्य सवन्यो भवत्यथ वेशान्तान् पुष्करिणी मुमते स हि वर्मा।" ३ अत एव “यस्मात्पर नापरमस्ति किंचित् यस्मान्नाभीयो न ज्यायोऽ- नि चित् । वृक्ष इव स्तन्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुषे ग सर्वम्" ॥ इति अतिः । विमुटेनापि पुरुषरक्षणमिद निांतमत कथ देहक पुमानस्य दित्य क्य । ४ अत एवं "पुरुष एवंद मरम्" इति पुस्यसूतश्रुतिः । जायमान इत्यादि श्रुति।

·(१६०) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२३ च्यते । विवेके सति जीवेन हेयो बन्धः स्फुटीभवेत् ॥ ४६॥ मा- यान्त प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् । समायी मृजतीत्याहुः श्वेताश्वतरशाखिनः ॥४७॥ द्रवत्वमुदके वन्हावाप्ण्यं काठिन्य- मश्मनि । मायाया दुर्घटत्वश्च स्वतः सिध्यति नान्यथा ॥ ४८॥ न वेत्ति मायिनं लोको यावत्नावचमत्कृतिम् । धत्ते मनसि पश्चातु मायेपेत्युपशाम्यति ॥ ४९ ॥ अन्वयव्यतिरेकाम्यां पञ्चकोशवि- वेकतः । स्वात्मानं तत उद्धृत्य परं ब्रह्म प्रपद्यते ॥ ५० ॥ परोक्ष बलविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्र द- हति वह्निवत् ।। ५१ ॥ अपरोक्षात्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्। संसारकारणाज्ञानतमसश्चण्डभास्करः ॥५२॥ अनिवृचेऽपीश- सृष्टे हैते तस्य मृपात्मताम् । बुध्वा ब्रह्म इयं वोढुं शक्यं वस्त्वै- क्यवादिना ॥ ५३ ॥ प्रलये तन्निवृचौ तु गुरुशास्त्रायभावतः। विरोधि दैताभावेऽपि न शक्यं बोहमदयम् ॥ ५४॥ एतयोर्यदु- पादानमेकं सूक्ष्मं सदव्ययम् । ययैव मृवटादीनां विचारः सोऽ- यमीदृशः ॥ ५५ ॥ अहमेको हि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सव्ययः। तदहं नान सन्देहो विचारः सोऽयमीदृशः॥५६ ॥ आत्मा गि- निष्कलो होको देहो बहुभिरावृतः। तयोरक्यं प्रपश्यन्ति किम. १अत एव न पिश्तो गकृतस्य के गुहाँ प्रविष्टी परमे परायें। छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकता । इत अति तथा “ गुहारविष्टाचारमा नोहितार्शनात्" इति वेदान्तदर्शनम् । २ अत एव " मायान्तु प्रति विद्यामायिनन्त | | महेश्वरम् ।" इति स्मृति । " मायामात्र तु कास्न्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् " इति वे- दातदर्शनम् । ३" सञ्चितन तक्यन्मन्योन्य तत्प्रबोधनम् । एतदेवपरतञ्च तदभ्यास निर्वधा । वामनानेककारना दीर्घकाल निरतरम् । सादरचाभ्यस्यमाने सधैत्र निवर्तते ॥ " इति श्रीमट्यूम्यपादविद्यारण्यमुनीश्रा । ४ अत एवं “ वाचरम्भा विशरो नामधेय मृत्तिकेन्येव सत्य यया सम्यान लोहमणिना सर्व रोहमय विज्ञात स्यात् " शादि श्रुति । "तदनन्य बमरम्मशब्दादिभ्यः" वेदातदर्शनं च। एतयो परमा. रमजीवामगोस्लपा मायात्रनायो ।

·अ.२३ वेदान्तवर्णनम् । ज्ञानमतःपरम् ॥५७॥देहोऽहमित्यय मूढो धृत्वा तिष्ठत्यहो जनः। ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्रष्टेव सर्वदा ॥ ५८ ॥ ब्रह्मैवाह समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः। नाह देहो ह्यसट्टपो ज्ञानमित्युच्यते बुधः ॥ ५९॥ निर्विकारी निराकारी निरवद्योऽहमव्ययः । नाहं देहो हासदूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥ ६० ॥ अहं द्रष्टतया सिदो देहो दृश्यतया स्थितः। ममायमिति निर्देशा- त्कथं स्याद्देहकः पुमान् ॥६१ ॥ अहं विकारहीनस्त देहो नित्यं विकारवान् । इति प्रतीयते साक्षात्कथं स्यादेहकः पुमान् ॥६॥ यस्मात्परमिति श्रुत्यापीदं पुरुषलक्षणम् । विनिर्णीत विमूढेन कथं स्पाइहको पुमान्॥३॥सर्व पुरुष एवेति सूक्ते पुरुषसंज्ञिते । अ- प्युच्यते यतः श्रुत्या कथं स्यादेहकः पुमान्॥६४॥चैतन्यस्येकरू- पत्वा दो युक्तो न कर्हि चित् । जीवत्वश्च मृपा ज्ञेयं रज्जो सर्पग्रहो "तमेव लक्षणमध्यास पडिता अविद्येति मन्यन्ते राद्विवेकेन च यस्तुस्वरूपावधारण विद्यामाह । तत्रैव सति यन्न यदभ्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि सन् स. इति श्रीमत्पूज्यपादभगवच्छकराचार्या । २ अत एव "योऽय विज्ञान, मय प्राणेषु हृद्यन्तज्योति परप म समान सनुमौ रोकावनुसभरति ध्यायतीव लेलायताव स हि स्वप्नो भूत्वेम लोकमतिरामति मृयोरूपाणि पश्यति ! स वा भय पुरुप शरीरमभिसपद्यमान पाप्ममि समृज्यते । स उमामम्रियमाण पाप्मनो विजहति । तस्य का एतस्य पुरुषस्य द्वे एन स्याने भवत इद च परलोकस्थान च सध्य तृतीय स्वप्रस्थान तस्मिन्मध्ये स्थाने तिष्ठनेते उभे स्थाने पश्यतीद च परलोक्स्थानम् । अथ यथाक्रमोऽय परन्कस्थाने भवति तमाकम्याक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दाच पश्यति स यन प्रस्वपिन्यस्य लोकम्य सर्वतो मानामुपादाय स्वय विहृत्य स्वय निर्माय स्वेन भासा स्तेन ज्योतिष प्रस्वपित्यत्राय पुरुष रवय ज्योतिर्भवति । न तत्र स्थानरथयोगानपन्यानो भवन्त्यप रयान् रथयोगान् पथ सजते न तत्रानन्दा मुद प्रमुदो भवन्त्ययानन्दान् मुद प्रमुद सजते न तत्र वेशाता पुष्करिण्य स्रव त्यो भवत्यथ वेशान्तान् पुष्करिणी धजते स हि कसी।' ३ अत एव “यस्मात्पर नापग्मस्ति किंचित् यस्मानागीयो न ज्यायोड स्ति किंचित् । स इव स्तन्धो दिवि तिष्ठयेकस्तेनेद पूर्ण पुरुषेग सम्बम्" । इतिश्रुति । विमूढेनापि पुष्पलक्षणमिद निण तमत कर देहकः पुमान्स्य दित्यक्य । ४ भत एव 'पुरुष एवेद सर्वम्' इति पुरपसूतश्रुति । म्बध्यते । " जायमान इत्यादि श्रुति।

·(१६२) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। स.२३ यथा ॥६५॥ रज्ज्वज्ञानं क्षणेनैव यहगन्जुर्हि सर्पिणी । भाति तहञ्चितिः साक्षादिश्वाकारेण केवला ॥ ६६ ।। उपादानं प्रप- श्वस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते । तस्मात्सर्वमपश्चोऽयं ब्रह्मवास्ति न चेतरत् ॥ ६७ ॥ व्याप्यव्यापकता मिय्या सर्वमात्मेति शासनात् । इति ज्ञाते परे तत्वे भेदस्यावसरः कुतः ॥६८॥ श्रुत्या निवारितं नूनं नानात्वं स्वमुखेन हि । कथं भासो भवेदन्यः स्थिते चाहयकारणे ॥६९ ॥ दोषोऽपि विहितः श्रुत्या मृत्योर्मू- त्यु स गच्छति । इह पश्यति नानात्व मायया वञ्चितो नरैः ॥ ७० ॥ एवमात्मन्यविधातो देहाध्यासो हि जायते । स एवा- त्मपरिज्ञानाल्लीयते च परात्मनि ॥७१ ॥ सर्वमात्मतया ज्ञानं जगत्स्थावरजङ्गमम् । अभावात्सर्वभावाना देहस्यानात्मता कुतः ॥७२॥ आत्मानमेव विज्ञाय कालं नय पतिव्रते । प्रारब्धमखिलं . १ कार्यकारणविचारेणकमेव परब्रह्म कारणरूपेण कारणब्रह्म, प्रपञ्चमयकार्यरूपेण कार्य न च भवति । यद्यपि विचाररीतिभेदेन जगवर्तुगश्वरस्य, कार्यरूपस्य जगतश्च विभिन्न- रूपेण वर्णन विविधेषु शास्त्रेषु दृश्यते तथापि कार्यकारणविचारेषु सर्वेयमेवैकमत्यमवय भा वीत्येकमेव पर ब्रह्म कार्यकारणभेदेन प्रकृतिपुस्परूप भवति ॥ अत एव 'यत्र दिद्वैत | मिव भवति तदितर इतर जिघ्रति तदितर इतर पश्यति, तदितर इतर शृणोति तदितर | इतरमभिादति तदितर इतर मनुते तदितर इतर विजनाति, यत्र वा अस्य सर्वमा मै- | वाभून तत् केन क जियेत् केन क पश्येत् केन क शृणुयात्, केन क्मभिवदेन् , केन क मवीत, केन क विजानीयात् , येनेद सवै विजानाति त केन विजानीयात् विज्ञातारमरे वेन विजानीयाम् । “एकमेवाद्वितीयम्" इयादिश्रुतिः । • अत एव 'मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ इति श्रुति । १“चित्रार्पितमनुष्याणा | वस्त्राभासा पृथक् पृथक् । चित्राधारेग वस्त्रेण सहशा इव कल्पिता ॥ पक् पृषक चि दाभामाचैतन्याध्यस्तदेहिनाम् । कल्पान्ते जीवनामानो बहुधा समरन्त्यमी ॥ " इति पूज्यपादमहावशिष्ठ । "अय प्रपचो नास्त्येव नोत्पर्य नोस्थित जगत् । चित्त प्रपत्र इत्याहुर्नास्ति नास्त्येव सर्वदा" । "सबै सल्विर प्रम' "एकमेवाद्वितीयम्" "उपा दानं प्रपत्रस्य ब्रह्मणोऽन्यत्र विद्यते । तस्मात्सर्वप्रपोऽय ब्रह्मवाऽस्ति न घेतरत् ॥ न्याप्यन्यापकता मिध्या सर्वेमा मेति शासनान् । इति झाते परे तले भेदस्याऽवसर कुता।' इत्यादि श्रुतिः ।

·म.२३ वेदान्तवर्णनम् । (१६३) भोग्यं नोहेगे कर्तुमर्हसि ॥ ७३ ॥ उत्पन्नेऽप्यात्मविज्ञाने प्रारब्ध नैव मुश्चति । इति यच्छूयते शास्त्रात्तन्निराक्रियतेऽधुना ॥ ७४ ॥ तत्वज्ञानोदयादूर्व प्रारब्धं नैव विद्यते । देहादीनामसत्त्वातु यथा स्वप्नो विबोधतः ॥ ७५ ॥ कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् । तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् ॥ ७६।। स्वतदेहो यथाध्यासस्तथैवायं हि देहका अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे हि तत्कुतः ॥ ७७ ॥ तथा स्वप्नेऽन वेद्यन्तु न स्थिर जागरे स्थिरम् । तद्भेदोऽतस्तयोः संविदेकरूपा न भियते ॥७॥ मुप्तोत्थितस्य सौपुप्ततमा बोधो भवेत्स्मृतिः । सा चापबुद्धविप- याववई तत्तदा ततः ॥ ७९ ॥ स बोधो विषयाद्भिन्नो न बोधा- स्वप्नबोधवत् । एवं स्थानत्रयेऽप्येका संविचद्दिनान्तरे ॥ ८॥ मासाब्दयुगकल्पेषु गवागम्येप्वनेकधा । नोदेति नास्तमेत्येका संविदेपा स्वयम्प्रभा ॥८१॥ परमात्मावशेषोऽपि तत्सत्यत्वविनि- श्चयः । न जगदिस्मृति! पंजीवन्मुक्तिर्न सम्भवेत् ॥ ८२॥ परोक्षा चापरोलेति विद्या देधा विचारजा। तत्रापरोक्षविद्याप्ती विचारोऽयं समाप्यते ॥ ८३ ॥ अस्ति ब्रह्मेति चेदेद परोक्षज्ञान- मेव तत् । अहं ब्रह्मेति चेहेद साक्षात्कारः स उच्यते ॥ ८४ ॥ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायेद्वहुन्छ- ब्दावाचो विग्लापनं हि तत् ॥ ८५ ॥ तत्वं बुवापि कामादी- निशेष न जहासि चेत् । यथेष्टाचरणं ते स्यात्कर्म शाखाति- १"कण न तस्यार्थस्तस्याशेऽस्ति न कर्मभि । २ समाधानजप्याभ्या यस्य निवामन मन.।। इति श्रीमन्यूज्यपादरिद्यारण्यमुनीश्वराः । २“देहाधात्मत्ववि- प्रान्ती जाग्रन्या न हठात्पुमान् । ब्रह्मात्मतेन विज्ञात क्षमते मन्दधी लतः ।। अपरोक्षशि- ला पुदिन परोक्षेशता नदेत् । मतिमादिषु विशुत्वे को वा विप्रतिपद्यते ॥” इति श्रीम- सत्यपादतियारण्यमुनीश्वग । ३ “ विधारामायते बोधोऽनिच्छा य न निवर्तयेत् । |स्वोत्पत्तिमात्रात्ममारे दहत्यनिलमत्यनाम् ॥ सावता तस्यः सनिन्यतृमिमपागत. जीवन्मुक्तिमनुप्राप्य प्रारम्पक्षप्रमीयते ॥” इति श्रीमत्पूज्यपादविद्यारण्यमुनीश्वरा । " ·(१६४) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२३ लछिनः ॥ ८६ ॥ बुद्दादेतसतत्वस्य यथेष्टाचरणं यदि । शुना तत्वदृशाचैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥ ८७ ॥ येनेक्षते शृणोतीदं जिघ्रति व्याकरोति च । स्वादस्वादू विजानाति तत्मज्ञानमुदी- रितम् ॥ ८८ ॥ चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनुष्याश्चगवादिषु । चैतन्यमेकं ब्रह्मातः प्रज्ञानं ब्रह्ममय्यपि ॥ ८९ ॥ परिपूर्णः परात्मास्मिन्देहे विद्याधिकारिणि । बुद्धेः साक्षितया स्थित्या स्फरनहमितीर्यते ॥९॥स्वतः पूर्णः परात्मात्र ब्रह्मशब्देन वर्णितः। अस्मीत्येक्य. परामर्शस्तेन ब्रह्म भवाम्यहम् ॥ ९१ ॥ एकमेवाद्वितीयं सन्नाम- रूपविवर्जितम् । सृष्टेः पुराऽधुनाप्यस्य तादृक्त्वं तदितीर्य्य ॥ ९२ ॥ श्रोदेहेन्द्रियातीतं वस्त्वत्र त्वंपदेरितम् । एकता गृद्य- तेऽसीति तदेक्यमनुभूयताम् ॥ ९३ ॥ स्वप्रकाशापरोक्षत्वमय- मित्युक्तितो मतम् । अहङ्कारादिदेहान्तात्मत्यगात्मेति गीयते ॥ ॥९४॥ दृश्यमानस्य सर्वस्य जगतस्तत्त्वमीय॑ते । ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्म स्वप्रकाशात्मरूपकम् ॥ ९५ ॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । बहुत्वं तनिषेधार्थ श्रुत्या गीतं यतः स्फुटम् ॥९॥ अनेनैव प्रकारेण वृत्तिमात्मिका भवेत् । उदेति शुद्ध- चिचानां वृत्तिज्ञानं ततः परम् ॥ ९७ ॥ कारणं व्यतिरेकेण पु. १अत एव "प्रज्ञानमानन्द प्रम" "अह ब्रह्मास्मि" "तत्वममि" "अयमामा ब्रह्म" इति महावाक्यचतुष्टयम् । "एव वाश्यान्वयात् ।" इति वेदान्तदर्शनम् । २". रायबोधोपरमा सहायास्ते परस्परम् । प्रायेण सह वर्तन्ते वियुज्यन्ते ऋचित् क्वचित् ॥ हेतुस्वरूपकार्याणि मिन्नान्येपामसङ्करः । यथावद्वगन्तव्य शास्त्रार्थ प्रविविच्यता ।। दो पदृष्टिहासा च पुनर्भोंगेवदीनता ! अमाधारणहेन्वाया वैराग्यस्य त्रयोऽयमी ॥ श्रवणा- दिश्य तत्तत्वमित्या विवेचनम् । पुनर्ग्रन्पेरनुदयो बोधस्यते त्रयो मता ॥ यमा- दिधीनिरोपश्व व्यवहारस्य समय 1 स्युहे बाया उपरतेरित्यमदर हरित ॥ तत्वबोध :- धान स्यात्साक्षा मोक्षप्रदत्वत । बोधोपकारिणावेतौ वैराग्योपरमावुभौ ॥ प्रयोऽष्यत्यन्तपका- श्रेमहतस्तपम परम् । दुरितेन कचिलिंचित् कदाचित्प्रतिवध्यते । वैराग्योपरती पूर्ण बोधस्तु प्रतिवध्य तु । यस्य तम्य न मोमोऽस्ति पुण्यरोक्स्तपोबलत् ॥ पूर्ण बोधे त- (पन्यो टौ प्रतिबद्धौ यदा नहा । मोझो विनिश्चित विन्तु दृष्टद्व न नश्यति ॥” इति श्री- विधारभ्यमुनीश्वगः ।

·अ.२४ जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । मानादी विलोकयेत् । अन्वयेन पुनस्तद्वि कार्य नित्यं प्रपश्य- ति ॥ ९८ ॥ कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्यं विसर्जयेत् । कारणत्वं ततो गच्छेदवशिष्टं भवेन्मुनिः ॥ ९९ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां वेदांतवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः। जीवन्मुक्तलक्षणवर्णनम् । -000-00-0- "सत्वाचावरस्य। - " देव्युवाच । सर्वतत्वस्वरूपाणि व्याख्यातानि जगद्गुरो। न तृप्तिर्जायते श्रुत्वा तव पाचोऽमृतोपमाः ॥ १॥ अधुना श्रोतु- मिच्छामि स्थिति मायाविनिर्गताम् ।। जीवन्मुक्तिमुपेतानां सा- धूनां सुमहात्मनाम् ॥२॥ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाविस्थस्य बल्लभ । स्थितधीः किं प्रभाषत फिमासीत व्रजेत किम् ॥३॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । श्रूयतामधुना देवि कथयामि तवा- ग्रतः । परमं शोभनं शुद्ध जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४॥न जा- १" भावेचोपरन्ः " इति वेदान्तदर्शनम् । २ “इद- | मेव वेदान्तविज्ञानस्य गृढतम रहस्यम् । इति श्रीमपूज्यपादशङ्कराचार्यभगव- त । ३ इमानि जीवन्मुक्तलक्षणानि श्रीमन्महाभारतमहारामायणत संग्रहीतानि । अत एव "जीवन्मुक्का भवन्ति ते ।" "जीवन्मुक्त स्वरूप. स्यात्" । “जीवन्मुक्तस्थतन्मय.।" | इत्यादि मु. अति । “जीवन्मुक्ति विदेहमुक्त्यो."। "जीवन्मुक्त्यादिलाम."। इत्यादि बी• श्रुति | "द्वैतावज्ञा सुस्थिता चेदद्वैता धी. स्थिरा मवेत् । स्थैर्ये तस्या पुमानेष | जीवन्मुक्त इतीयते ॥” इति श्रीविद्यारण्यमुनिः । तथा च "पुरुषस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वस- स्वद ग्वादिलक्षणश्रित्तधर्म. क्लेशरूपवान्धो भवति । तन्निरोध जीवन्मुक्तिः । उपाधिविनि- मक्तघटाकाशवपारन्यायाविदेहमुक्तिः । जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्योरष्टोत्तरशतोपनिपद प्रमा- णम् । वर्तृत्वादिदु स्वनिरत्तिद्वारा नित्यानन्दावाप्तिः प्रयोजन भवति । तत्परपप्रयत्नसाध्य भवति । यया पुत्रकामेष्टिना पुत्रं, पाणिन्यादिना विसं, ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग, तथा पुरुषप्रय- लसाध्योदान्तश्रवणादिनानितममाधिना जीवन्मुक्त्यादिलाभो भाति । मर्चवामनाभयातल्ला- (मः ।" इति मुक्तिकश्रुति.। ।

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म गर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति । अहो परदशा कापि वर्तते मुक्तचेतसः ॥ ५॥ सुपुप्तवदिदं नित्यं पश्यत्यपगते-' षणः । असद्रूपमिवासक्तं सर्वत्राखिलमात्मवान् ॥६॥ केव- ल्यमिव सम्प्राप्तः परिसुप्तमना इव । पूर्णमान इवानन्दी तिष्ठ- त्यधिगतात्मदृक् ॥ ७॥ सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमला- शयः। समस्तवासनामुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते ॥ ८॥ नादत्त- मप्युपादत्ते गृहीतमपि पाणिना । अन्तमुखतयोदात्तरूपया स- मया धिया ॥९॥ वान्छा न विश्वविलये न देषस्तस्य च स्थितो। यथा जीविकया तस्माद्धन्य आस्ते यथामुखम् ॥१०॥ यन्त्रपुत्रकसञ्चार इतीमं जनतामम् । अन्तःसँल्लीनया दृष्टया पश्यन्हसति शान्तधीः ॥ ११॥ नापेक्षते भविष्यश्च वर्तमाने न तिष्ठति । न संस्मरत्यतीतं हि सर्वमेव करोति च ॥१०॥ सुप्तः प्रबुद्दो भवति प्रबुद्दोऽपि च सुप्तवान् । सव्वं कर्म करो- त्यन्तन करोति च किञ्च न ॥ १३ ॥ कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्वरूपिणा । इति चिन्ताऽनुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति नं ॥ १४ ॥ अन्तः सर्वपरित्यागी नित्यमन्तरनेषणः। कुर्व- बपि बहिः कार्य सममेवाऽवतिष्ठते ॥ १५ ॥ वहिः प्रकृतस्त- चेहो यथाप्राप्तक्रियोन्मुखः । स्वकर्मक्रमसंप्राप्तबन्धुकार्यानुवृ- १ अत एव यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हदयस्येह ग्रन्थय । अथ मर्योऽमृती भवत्येताव- दनशासनमा॥ इति श्रुति । २ "प्रवृत्ता या निवृत्ती वा देहेन्द्रियमनोधियाम् । न किंचिदपि वैषम्यमस्त्यज्ञानिविबद्धयो ॥ प्रात्यश्रोत्रिययोर्वेदपाठापाठवता भिदा । महारादावस्ति भेद मोऽय न्यायोऽत्र योन्यताम् ॥न दृष्टि समवृत्तानि न निवृत्तानि वाक्षति। उदासीनवदासीन इति प्राथभिदौच्यते ॥ अंदासीन्य विधेयञ्चेद्वच्छन्दव्यर्थता तदा । न शना दम्य दे- हाया इति चेद्रोग एव सः ॥ तत्वबोध भयव्याधि मन्यन्तै ये महाधिय 1तेपो प्रजातिविदा | मि तेपो दशकं वद । भरतादेप्रति पुगणोत्तेति चत्तदा । जान् श्रीइन् रति विन्द- मित्यापन कि श्रुतिम् । न ह्याहारादि सत्यय भग्नाधा स्थिता वचिन् । काटपापणवत् कि तु सदमीता उदासते ।।" इति श्रीविद्यारण्यमुनीवरा ।

·मे. २४ जीवन्मुक्तरक्षणवर्णनम् । (१६७) तिमात् ॥ १६ ॥ निसिनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ १७ ॥ समग्रसुख- भोगात्मा सर्वाशास्तिव संस्थितः। करोत्यखिलकर्माणि त्यक कर्तृत्वविनमः ॥ २८ ॥ कदाचिजगत्यस्मिन्तत्वज्ञो देवि खियते । यत एकेन तेनेदं पूर्ण ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ १९ ॥ उ- दासीनवदासीनः प्रकृतः नमकर्मसु । नाऽभिवाञ्छति न देष्टि नशोचति न हप्यति ॥ २०॥ शून्या दृष्टिया चेष्टा विकला- नीन्द्रियाणि च । न स्पृहा न विरक्तिवा क्षीणसंसारसागरे ॥२१॥ अनुवन्यपरे जन्तावसंसक्तेन चेतसा) भक्के भक्तसमाचारः शठे शट इव स्थितः ॥२२॥ बालो बालेषु वृहेषु वृद्धो धीरेषु धैर्य- वान् । युवा यौवनवृचेषु दुःखितेप्चनुदुःखितः ॥ २३ ॥ प्रवृत्त- चाक पुण्यकथो दैन्यायपगत्ताशयः । धारधीरुदितानन्दः ये- शला पुण्यकीर्तनः ॥ २४ ॥ प्राज्ञः प्रसन्नमधुरः पूर्णः स्वमति- भोदये । निरस्तखेददोर्गत्यः सर्चस्मिन् स्निग्धवान्धवः ॥ २५ ॥ जीवः शिवः सर्व एव भृतेप्येवं व्यवस्थितः । एवमेवामिप- श्यन्हि जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥ २६ ॥ उदारचरिताकारः समः सौम्यसुखोदधिः । सुनिग्धः शीतलस्पर्शः पूर्णचन्द्र इवोदितः ॥ २७ ॥ न तस्य सुकृतेनाऽर्थो न भोगेन च कर्मभिः । न दुष्कृतन भोगाना सन्त्यागेन न बन्धुभिः ॥ २८ ॥ न कार्य- कारणारम्भन निष्कृततया तथा । न बन्धेन न मोक्षेण न पाता- सेन नो दिवा ॥२९॥ यथा वस्तु यथा दृष्टं जगदेकमयात्म- कम् । तदा बन्धविमोक्षाणां न कचित्कृपणं मैनः ॥ ३०॥न १ "परीन्य भूतानि परीत्य लोकान् परोय सर्वा प्रदिशो दिदाश्च । उपत्याय प्रथम जामृतस्या गना मानमभिसविवेश ॥ इति श्रुति ॥ २ "अधिक्षितस्ताडितो वा बालन स्वपिता तदा । न लिभ्यति न कुप्येच माल प्रयुतपास्येन् । निन्दित स्तूयमानो वा - द्वान निन्दति । मसौति जितु तेषा स्यायथाडोधस्तथा चरेत् ॥” इति श्रीमन्यू यपाद- विद्यारण्यमुनीभरा। ।

·(१६८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। अ.२४ जाह विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी । सल्लकीपल्लवप्रीत. मियभं निम्बपल्ल्याः ॥ ३१ ॥ पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिवन. अन् गृहन् वदन व्रजन् । ईहितानीहितर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः ॥ ३२ ॥ सम्यग् ज्ञानामिना यस्य दग्धाः सन्देहजालिकाः । निश्शङ्कमलमुडीनस्तस्य चित्तविहङ्गमः ॥ ३३ ॥ यस्य भ्रान्ति- विनिर्मुक्तं मनः समरसं स्थितम् । नास्तमेति न चोदेति व्यो- मवत्सर्वदृष्टिषु ॥ ३४ ॥ मञ्जूषायां निषण्णस्य यथा वालस्य चेष्टितं । अङ्गावल्यनुसन्धानवर्जितं ज्ञानिनस्तथा ॥ ३५ ॥ अयं सोऽहमयं नांऽहमितिक्षीणा विकल्पनाः। सर्वमात्मेति निश्चित्य तूणीभूतस्य योगिनः ॥ ३६॥ न विक्षेपो न चैकायं नाऽति- बोधो न मूढता । न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः ॥ ३७॥ घूर्णन् क्षीब इवाऽऽनन्दी मन्दीभूतपुनर्भवः । अनुपा- देयबुद्दया तु न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ ३८ ॥ सर्व सर्वप्रकारेण गृह्णाति च जहाति च । अनुपादेयसार्थो बालवत्स विचेष्टते ॥ ३९ ॥ स्वाराज्ये भैक्ष्यवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । निर्वि- कल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥ ४०॥ स तिष्ठन्नपि कार्येषु देशकालक्रियाक्रमः।न कार्यसुखदुःखाम्यां मनागपि हि गृह्यते ॥ ४१ ॥ बहिः प्रकृतसार्थोऽप्यन्तः पुनरनीहया । न सनां योजयत्यर्थे न फलान्यनुधावति ॥ ४२ ॥ नोपेक्षते दुः- खदशां न सुखाशामपेक्षते । कार्योदये नैति मुदं कार्यनाशे न सियते ॥ ४३ ॥ अपि शीतरुचाव सुतप्तेऽपीन्दुमण्डले । अ- प्यधः प्रसरत्यमो विस्मयोऽस्य न जायते ॥ ४४ ॥ चिदात्मन इमा इत्यं प्रस्फुरन्तीह शक्तयः । इत्यस्याश्चर्यजालेपु नाम्यु- देति कुतूहलं ॥ ४५ ॥क धर्मः क च वा कामः क चाऽर्थःक विवकिता । इदं कृतमिदं नेति द्वन्दैमुक्तस्य योगिनः ॥ ४६॥ कृत्यं किमपि नैवाऽस्ति न काऽपि हृदि रञ्जना । तथा जीवन- ·म.२४ जीवन्मुक्तरक्षणवर्णनम् । मेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।। ४७ ।। क मोहः क च वा विश्व क तहयानं क मुक्तता । सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महा- स्मनः ।। ४८॥ न दया देन्यमादचे न कोय॑मनुधावति । न ल- जामनुसन्धत्ते नालज्जत्वं च गच्छति ॥ ४९ ॥ न कदा चन दी- नात्मा नोहतात्मा कदा च नान प्रमचो न खिन्नात्मा नोदिनी न च हर्षवान् ॥५०॥ नास्य चेतसि सुस्फारे शरदम्बरनिर्मले। कोपादयः प्रजायन्ते नभसीव नवाकुराः ॥ ५१ ॥ सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्यु वा समुपस्थितम् । अविरलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः॥५२॥ सुखे दुःखे नरे ना- सम्पत्तु च विपत्सु च । विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥५३॥ विहरत्नपि संसारे जीवन्मुक्तमना मुनिः । आदिमध्यान्तविरसा विहसे जागतीर्गतीः ॥ ५४॥ येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु । निवासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ५५ ॥ येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति॥५६॥ येनात्मविक्षेपो विरोधं कुरुते त्वसौं । उदा- रस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ ५७ ॥ न मुक्तो विषयद्देष्टा न वा विषयलोलुपः । असंसक्तमना नित्यं प्राप्तप्राप्त- मुपानुते ॥ ५८ ॥ समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः । शू- न्यचिचो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः ॥ ५९ ॥ सर्वप्रकृ- तकार्यस्थो मध्यस्थः सर्वदृष्टियु । ध्येयं तं वासनात्यागमव- लम्ब्य व्यवस्थितः ॥ ६॥ सर्वत्र विगतोदेगः सर्वार्थपरिपो- पकः । विवेकोद्योतदृष्टात्मा प्रबोधोपवनस्थितिः ॥ ६१ ॥ धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् । न समाधि न विक्षेपन लेपं स्वस्य पश्यति ॥ ६२॥ भावाभावविहीनोयस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किश्चित्कृतं तेन लोकदृष्टया विकुर्वता ॥ ६३ ॥ प्रवृचौ वा निवृचौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति ।

·(१७०) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। म.२४ तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ ६४ ॥ सर्वातीतपदालम्बी पूर्णेन्दु- शिशिराशयः। नोहेगी न च तुष्टात्मा संसारे नावसीदति॥६५॥ सर्वशत्रु मध्यस्थो दयादाक्षिण्यसंयुतः। प्राप्तकर्मकरोऽत्र्याणां संसारे नावसीदति ।। ६६ ॥ सर्वस्पाभिमतं वक्ता चोदितः पेश- लोक्तिमान् । आशयज्ञश्च भूतानां संसारे नाऽवसीदति ॥ ७ ॥ असंसारस्य तु काऽपि न हो न विषादिता । सशीतलमना निस्य विदेह इव राजते ॥ ६८ ॥ युक्तायुक्तशा ग्रस्तमाशोपह- तचेष्टितम् । जानाति लोकदृष्टान्तं करकोटरविल्ववत् ॥ ६९ ॥ परं पदमुपारूढो भङ्गुरां जागती स्थितिम् । अन्तः शीतलया बुद्दया हसन्निव निरीक्षते ॥ ७० ॥ अज्ञप्रबोधान्नैवान्यत्कार्यम- स्पर तदिदः । कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः। तृ- प्यन्ने स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥ ७१॥ एवं विहान् कर्मणी दे हित्वात्मानं स्मरेत्सदा । कृते च कर्मणी स्वात्मरू- पेणेवैष पश्यति ॥७२॥ प्रजहाति यदा कामान्सबन्देिवि म- नोगतान् । आत्मन्येवात्मना दृष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥७३॥ दुःखेष्वनुदिनमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयकोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ७४ ॥ यस्सर्ववानभिहस्तत्तत्माप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न हेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥७५ ॥ जितचित्तो महात्मानो ये हि दृष्टपरावराः । स्वभाव ईद- शस्तेषां कथितस्तव सुव्रते ॥ ७६ ॥ यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुं । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून संसेवतस्तथा ॥७७ ॥ निमज्जोन्मजतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नाहढेवाप्सु मन्जताम् ॥७८ ॥ अन्नं हि प्राणिना माण आर्त्तानां शरणं शिवम् । धम्मो वित्वं नृणां प्रेत्य सन्तोर्वाग् बि- "शापानुग्रहमामय यस्यामा तवविद् यदि । न तत् शापादिसामध्ये प्ले स्यात् | तपसो यत ॥' इति श्रीमप यादविद्यारण्यमुनीशरा. ।

·मात्मस्वरूपवर्णनम् । (१७१) भ्यतो रणम् ॥ ७९ ॥ सन्तो दिशन्ति च पि अहिरकः समु- त्थितः । देवता बान्धवाः सन्तः सन्तो ब्रह्मस्वरूपिणः ॥ ८०॥ विच्छिन्नप्रन्ययस्तताः साधवः सर्वसम्मताः । सर्वेपिायन संसे- व्यास्ते झपाया भवाम्बुधौ ।। ८१ ।। इति श्रीश्रीमधुसूदनसहिताया जीवन्मुक्तरक्षणवर्णन नाम चतुर्विशोध्याय.) पञ्चविंशोऽध्यायः। आत्मस्वरूपवर्णनम् । देव्युवाच । श्रुतस्ते कृपया नाथ कृपामय मयाऽधुना । ध- म्र्मोपदेशनिचयो निश्चयो वेदयादिनाम् ॥ १॥ श्रुत्वा च कृत- कृत्याऽहं त्रस्त हदयबन्धनम् । संशयोधर्मवादेषु नास्त्येव मम कश्चन ॥ २॥ अधुना वर्णयन किञ्चित्वरूप परमात्मनः । एक- स्यैवाऽद्वितीयस्य सच्चिदानन्दरूपिणः ॥ ३ ॥ जनयन्परमानन्द शाधि मा ब्रह्मचिन्तने । यथा लभेय कल्याणं तथा कुरु ममा- शिपम् ॥ ४॥ श्रीश्रीमधुसूदन उवाच । यदा साधनसम्पनः सा- धकः पूर्णसिद्विमान् । ब्रह्मसद्भावमभ्येत्य ससिः परं फलम् ॥५॥ मेघवारीव पतितं जलधो लयमागतम् । ब्रह्मवारा निधी याति विलयं लीनभेदधीः ॥ ६॥ तदेव ब्रह्मरूपं स्वमात्मानं प्रयोविशाध्याये वर्णित वेदान्तविज्ञानमेव तत्वतो ब्रह्मसद्भावस्वरूपम् । एतत्परमधि जागभारविरभितो हि महापुरपो जीव मुक्तसजयाभिधीयते । तस्येव जाव मुक्तस्यालोकसा- मान्यचरिप्रमत्र वार्णतम् । जीव मुक्तावस्थामा द्वैतभाग नैव वियते । तदाहि जीपमुको म हात्मा अमभावे निमग्नो ब्रह्मकार्य सम्पादयति ! महर्पयधिकारदर्शिनो जगत्या सर्वे एत दवस्थापना महापुरमा भारान। यादव जगतामाध्यात्मिकल्याणसामना स्युएफार्थजात पुरा ममनुष्ठीयतेस्म भावश्यच कार तदनुष्टास्यते तदखिलमेव जीव मुत्योगिभि साधित साध्या साध्यञ्च नेतर ते हि साझामरूपिण , न चास्ति सीमा काचित माहाम्यानाम् । 1 ·(१२) श्रीश्रीमधुसूदुनसंहिता। म.२५ योगपारगः । समर्थः स्यात्परिज्ञातुं परमानन्दसस्थितः ॥७॥ असङ्गोऽहमसङ्गोऽहमसन्देहः पुनः पुनः । सच्चिदानन्दरूपोऽहम- हमेवाहमव्ययः ॥ ८॥ नित्यशुद्दो विमुक्तोऽह निराकारोऽहम- व्ययः ॥ ९॥ नित्योऽहं निरवयोऽहं निराकारोहमारः। पर- मानन्दरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥१०॥ शुद्धचैतन्यरूपोऽह- मात्मारामोऽहमेव च । अखण्डाऽऽनन्दरूपोऽहमहमेवाऽहम- व्ययः ॥११॥ स्वय प्रकाशरूपोऽहं चिन्मयोऽहं परोऽस्म्यहम् । अदेताऽऽनन्दरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ १२ ॥ शाश्वताऽन- न्दरूपोऽह शान्तोऽहं प्रकृतेः परः । प्रत्यक्षैतन्यरूपोऽहमह- मेवाऽहमव्ययः॥ १३ ॥ तत्त्वाऽतीतः परात्माह मध्यातीतः पर. शिकः । मायातीत. परं ब्योतिरहमेवाऽहमव्ययः ॥१४॥ ना- मरूपव्यतीतोऽहं चिदाकारोऽहमच्युतः । मुखप्रकाशरूपोऽहम- हमेवाऽहमव्ययः ॥ १५ ॥ यदज्ञानतो भाति विश्व समस्तं विनष्ट भवेत्तदाऽत्मप्रबोधः। मनोवागतीतं विशुद्ध विमुक्त पर ब्रह्म नित्य तदेवाऽहमस्मि ॥ १६ ॥ अनन्तं विभु सर्वयोनि निरीह शिव सङ्गहीन यदोकारगम्यम् । निराकारमत्युचल मृत्युहीन पर ब्रह्म नित्य तदेवाऽहमस्मि ॥ १७ ॥ यमभ्युष्णवन्नित्यवो- .धस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यबोधात्मकानि । प्रवन्त आश्रित्य नि- प्यम्पमेक स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ १८ ॥ मुखाभा- सको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात्पृथरत्वेन नेवाऽस्ति वस्तु । चि- दाभासको धीषु जीवोऽपि तद्वत्स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥१९॥मनश्चक्षुरादेविमुक्तःस्त्रय यो मनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादि.1म- नश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा॥२०॥ १ अन एव म एष नेति नेयामाऽगयो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि येतेऽसनो न हि ममतेऽसिता न व्ययते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन विजानायात् ॥ नीरज विदवत् ॥ यदि अतिः ॥ भूतोपत्ते पुगभूमा त्रिपुटीतपर्जनात् । ज्ञातज्ञानज्ञे यस्मा त्रिपुटी प्राय हि नो॥ इति श्राम पून्यगदविद्यार"मुनाभग ।

·अ.२५ आत्मस्वरूपवर्णनम् । (१७३) ययाऽनेकचक्षुः प्रकाशो रविन क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् । अनेकाधियो यस्तथैका प्रबोधः सनित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ २१॥ माया तत्कार्यदेहादिर्मम नाऽस्त्येव सर्वदा । स्वप्रका- शेकरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २२ ॥ गुणत्रयव्यतीतोऽहं ब- झादीनाश्च साक्ष्य । अनन्ताऽऽनन्दरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २३ ॥ अन्तर्यामिस्वरूपोऽहं कूटस्थः सर्वगोऽस्म्यहम् । पर- मानन्दरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २४ ॥ इन्दादिसातिरूपो- ऽहमचलोऽहं सदोदितः । सर्वरूपस्वरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ।। २५ ॥ निष्कलोऽहं निष्क्रियोऽहं सर्वात्मा च सनातनः । अतोऽक्षयस्वरूपोऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥२६॥ अहं निधि- कल्पो निराकाररूपो विभुर्व्यापि सर्वत्र सन्द्रियाणाम् । न वा बन्धनं नव मुक्तिन भीतिश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥२७॥ मत्तो नान्यं किञ्चिदस्तीह विश्वं सत्यं बाहां वस्तु मा- योपकृप्तम् । आदर्शान्त समानस्य तुल्यं मध्य ते भाति त. स्माच्छिवोऽहम् ॥ २८ ॥ प्रज्ञानघनएवाऽहं विज्ञानधन एव च। अकर्ताऽहमभोक्ताऽहमहमेवाऽहमव्ययः ॥ २९ ॥ निराधारस्व- रूपोऽहं साधारोऽहमेव च । आत्मकायस्वरूपोऽहमहमेवाऽह- मध्ययः ॥ ३० ॥ तापत्रयवियुक्तोऽहं देहत्रयविलक्षणः। अब- स्थात्रयसाक्ष्यस्मि अहमेवाऽहमव्ययः ॥ ३१ ॥ अन्तज्योतिर्व- दियोतिः प्रत्यज्योतिः परात्परः । ज्योतिर्योतिःस्वयंज्यो- तिरात्मज्योतिः शिवोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥ अहमेव परं ब्रह्म सच्चि- दानन्दरूपकम् । अद्वितीयमिति ज्ञात्या ब्रह्मैव ब्रह्मविद्भवेत ।। ३३ ।। एवं तव हितार्थाय सर्वथा पतिवत्सले। सत्यधर्मन- १ अध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकानयास्तापा. स्यूलममारणभूतात्रयोदेहा: जाग्रस्त. ममुगुमयस्तिस्रोऽवस्था । २ मत एव "चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादियो/लोमि । दर्शयव प्रत्यक्षानुमाने ।"इत्यादि वेदान्तदर्शनम् । "तदेव निफलं मन निर्विकल्प निर उजनम् । तद्याइमिति ज्ञावा अन्य सम्पयते ध्रुवम् ॥” इत्यादिश्रुति ।

·(१७४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। म.२५ चाराय मनुजेषु च सुव्रते ॥ ३४ ॥ मयेदं गदितं गूढं धर्मतत्वं सनातनम् । स्थूलतः सूक्ष्मतश्चैव यथैव श्रुतिचोदितम् ॥ ३५ ॥ मूलधर्मात्सदाचारादारम्य स्थूलतो मया । व्याख्यातं सूक्ष्मतत्वं ते वलसद्भावरूपकम् ॥ ३६॥ संहिताया य एतस्यास्तात्पर्य वेचि सारवत् । संसारवारिधेः पारं स यायालीलया नरः॥३७॥ यस्त्वेतच्यावयेतिहान्नित्यं भक्तिसमन्वितः। सर्वजन्मकृतं पापं सर्वं सयः प्रणश्यति ॥ ३८ ॥ शृणुयायः सकृदापि योगाख्या. नमिदं नरः । अज्ञानजनितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ३९ ॥ अनुतिष्ठन्ति ये नित्यं एतज्ज्ञानसमन्वितम् । नित्यकर्मचि ता. न्दृष्ट्वा देवाश्च प्रणमन्ति हि ॥४०॥ तद्धि सर्वोचमं ज्ञानं येन संवेति बुद्धिमान् । सूक्ष्मातिसूक्ष्मभावानां स्थूलधर्मेण चैकताम् ॥४१॥ द्रव्येषु हि समस्तेषु भावेषु निखिलेषु च । सर्वन सम- दृष्टित्वं तेनैव जायते नृणाम् ॥४२॥ तदेव श्रेष्ठविज्ञान विख्यातं सार्वलोकिकम् । कारणब्रह्मणा कार्यब्रह्मणश्चैकता मतिः॥४३॥ समदृष्टिः समाप्नोति स्थैर्य चित्तस्य चोचमम् । स्यैर्यान्मोक्षपदं ब्रह्मादेतभावविधायकम् ॥ ४४ ॥ विज्ञानदृष्ट्या यः पश्येद्धर्म- भावान्सदाखिलान् । स ज्ञानी पुरुषश्रेष्ठो जीवन्मुक्तो भवेधुवम् ॥ ४५ ॥ इदं हि धर्मविज्ञानं परमं सावलौकिकम् । सिद्धा- न्तोऽयं मसिद्धाऽयों वेदानामांगमस्य च ॥ ४६॥ ज्ञानस्यैतस्य लोपाहि घोरे चाऽस्मिन्कलौ युगे। सत्यं स्वरूपं धर्मस्य न सम्यक् संप्रकाशते ॥ ४७ ॥ कामं प्रीतोऽस्मि ते भद्रे तवैव प्र- अकर्मणा । इदानी पापबहुले काले लोकशुभावहम् ॥ ४८ ॥ १ स्नधर्मविज्ञानेन सह म:मतमधर्मविज्ञानस्यैकतास्थापनम् , धर्मस्य परमसर्वजन नताप्रदर्शनम् , कार्यत्रह्मणा कारणब्रह्मण ऐक्यसपादनेनापवर्गसाधन चेति वेदसम्हानां गढ़ नात्पर्य्यम् , ऋषीणामुपदेशसमूहना च मुख्यतम लक्ष्यम् । पूर्वोत्तनिधितश्रेष्ठविज्ञानावलौना प्रकटीकरणार्य रोक्नामेतद्विषयकपूर्वाभावदूरीकर्णार्थञ्च परमादृताया सहिताया एतस्या प्रादुर्मादोऽभवत् ।।

·म.२५ आत्मस्वरूपवर्णनम् । सिद्धान्तरूपं वेदानां विज्ञानं सावलौकिकम् । प्रकाशं प्राप त- ल्लोके शुद्ध परममभुतम् ॥ ४९ ॥ आशिष ते प्रयच्छामि प्रीतोऽहं तव भक्तितः । सुचिरं पुण्यचारित्र्ये भूयाः कल्याणभागिनी ॥ ५० ॥ धर्मे तय प्रवृत्तिश्च सर्वथैव दृढा भृशम् । सर्वलोको- सरा सुभ्र विस्मयं प्रकरोति मे ॥५१॥ अतस्ते गर्भ जायेत धार्मिको रूपवान्सुतः । ब्रह्मनिष्ठो गुणाधारः सर्वलोकहिते रतः ॥ ५२ ॥ यथा श्रीशङ्करस्याऽन्ते जगत्पूज्यस्य धीमतः । आ- विबभूव रक्षार्थ पदव्याः श्रीजगद्गुरोः ॥ ५३॥ श्रीमधुसूदना- चार्यः साधुपूज्यो महामतिः । सरस्वतीपदाङ्कः श्रीसरस्वत्याश्च वल्लभः ॥ ५४ ॥ तथा तवैव पुण्याहे धर्मबुद्देश्च कारणात् । अ- पूर्व पुत्ररत्नं ते भविष्यत्येव नाचिरात् ॥ ५५ ॥ आचार्यपदवी प्राप्य स पुत्रो बुद्धिमहरः । उपदेश्यति लोकानां विज्ञानं परमं महत् ।। ५६ ॥ कालयोगादिलुप्तं वै धर्मतत्वं सनातनम् । पुनः प्राप्स्यति विस्तारं तस्य शास्त्रविचारतः॥ ५७ ॥ तस्य विज्ञा- नप्रभया प्राचीनं सत्यरूपकम् । प्रकाशं प्राप्नुयाद्भूयो धर्मतत्त्वं जगद्वितम् ॥ ५८ ॥ तथा धर्मविजिज्ञासुगणैः सबैरैसंशयम् । १ श्रीमद्वेदोपवेदतगतच्छिरोभागतद्विज्ञानोद्वोधक्मप्तदर्शनपारावारीण-तदनुष्टानमुशिक्षितदेव मुनिमानव-चतुर्दशविद्याचतु पष्टिक्लादिमत्प्रमाणजातयावस्वरूपाद्यस्तारभूभृत-श्रीमदद्वैतस- | सिद्धान्तप्रतिष्ठापनाचार्य-श्रीजगदरपु-यपादश्रीमच्छङ्करभगवत. सम्प्रदाय जलधिजनितहिम- | रम्मय, अन्तिलदिमडलविधारकसक्लविद्वत्सामतचक्रवडामणिरत्नाकराः, भावुक्तीवन्मु- | तमुनिजनपरमहसाश्रितकल्पतरूपनिजकृपापात्रोद्यानात परिझाता , पतितपामरजनतोद्धार- परायणा , श्रीकृष्णप्रेमभक्तिपरिपूर्णस्वाचार्यससिद्धान्तामभूतसथादयानेन श्रीमद्भगवद्गीता- शास्त्रार्थवक्तार तथाभूत श्रीमद्भागवतोसमन्याख्याकारा श्रीमदतसिद्धिमणयनेन स्वाचार्यस- सिद्धान्तसमुद्धारका.,श्रीमद्भगवद्भक्तिरसायनाचाविणा विद्याग्रहग्रस्तजगन्नासत्या , श्रीम- मधुसूदनसरस्वत्याख्यान्वर्धनामागो, ये नागोपालागनसुप्रसिद्धा, इदानी ,यश शरीराविर्भावा- पग्रा., सति तत्सततिकमलवनाहकमत्कारणास्तदनुगुणरूपनामानश्चेमे श्रीम मधुसूदनमुन - पचैतसहिताप्रतिवतार ,समभवन्निति ज्ञेयम् ॥ तपोभावपीमी समाननामानी श्रीहर्षसत्कुल- भषावित्यपि शेयम् ।

·(१७६) श्रीश्रीमधुसूदनसहिना । म.२५ तस्य धर्मविचाराच्च तस्य शास्त्रार्थवाचनात् ॥ ५९॥ दृश्येत ध. र्ममार्गो यो दर्शितो मुनिभिः पुरा । पिकालदर्शिभिः पूज्य- भ्रान्तिशून्यैर्महात्मभिः ॥ ६०॥ अज्ञानान्धतमोवृते कलियुगे पापैकमुख्याश्रये ज्ञानज्योतिरतीव हारि विमलं सर्वत्र विस्ता- स्यन् । सर्वप्राणिहितं प्रगुप्तमतुलं धर्मेकतत्त्वं परं संसारे परितः प्रकाशममलं सनेप्यते ते सुतः॥ ६१ ॥ सप्ताना दर्शनाना वि. विधमतजुषा चक्षुषां वेददृष्टो साम्यं सम्यक् प्रसाध्यातुलविम- लधिया व्याकृतं शुदभाष्यैः । योगान्भैदैश्चतुर्धातिगहनरसान्द- र्शयन् गूढतत्व व्याख्यायाऽसो सुजन्मातिसुगमपयं साधनं साधु कुर्यात् ॥ ६२॥ मनसि वचसि काये पुण्यशीलो जितात्मा निखिलभुवनलोकान् प्राणयन् शास्त्रवादैः । जगति तव स पुनः सत्यविद्याप्रचारे नियतमतलकीर्तिः कारणं चारु भूयात् ।। ६३ ।। व्याख्यानैर्निगमागमान्मुकयनेर्धर्मश्च विस्तारयन्पितश्चैव शुभा- लयान् जनिभुवः पुण्याल्यान् कारयन् । आयान्सर्वगुणान्वि- तादृषिजनान् कुर्वन् जपैस्संयुतान्पूज्यः पुण्यगुणाकरो जनग- गर्भूयाचिरं त्वत्सुतः ॥ ६४ ॥ ईश्वरः सर्वभूताना हद्देशे देवि तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। ६५ ॥ ज- टिने दंडिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे । कमंडलुनिषगाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥६६ ॥ चन्द्रार्धकृतशीय व्यालयज्ञोपवी- तिने । पिनाकशुलहस्ताय तस्मै उग्रात्मने नमः॥ ६७ ॥ पञ्च- भूतात्मभृताय भूतादिनिधनाय च । अत्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः । ६८ ॥ संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चेकार्णवं जगत् । बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ ६९ ॥ युगेप्वावर्तते योगेर्मासर्वयनहायनेः । सर्गप्रलययोः कर्चा तस्मै १" जानामि धम्मै न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधमै न ध मे निवृत्ति । केनापि देवेन हाद स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा क्गेमि ॥"हने श्रीमतूज्यपादभगवान् वेदन्यास ।

·म.१५ মাশকগন। कालात्मने नमः ॥७०॥ परः कालात्परो यज्ञात्परात्परतरो हि यः। अनादिरादिविश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ ७१ ॥ यो निषण्णो भवेत्रानो दिवा भवति धिष्ठितः । इष्टानिष्टस्य च द्रष्टा तस्मै द्रात्मने नमः ॥ ७२ ॥ अकुंठं सर्वकार्येषु धर्मका- र्यार्थमुद्यतम् । वैकुंठस्य हि तद्रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः ||७३|| यं विनिद्रा जितश्चासाः शांता दांता जितेन्द्रियाः । ज्योतिःप- श्यन्ति युंजानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥७४॥ यस्मात्सर्वाः प्र- सूयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । यस्मिश्चैव प्रलीयते तस्मै हेत्वात्मने नमः ॥७५ ॥ यं व्यक्तिस्थितमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः । क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥७६ ॥ यं पृथग्धर्मच- रणरः पृथग्धर्मफलेपिणः । पृथग्धः समन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ ७७ ॥ यश्चिनोति सतां सेतृमृतेनामृतयोनिना । धर्मार्थ व्यवहारार्थ तस्मै सत्यात्मने नमः ॥७८॥ यं वृहत बृहत्युक्थं यमिनो यं महावरे । यं विप्रसंघा गायति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ ७९ ॥ पदांगसंधिपर्वाणं स्वरव्यंजनभूपणम् । यमाहुश्वाक्षर नित्यं तस्मै वागात्मने नमः ॥ ८॥ अपुण्य पुण्योपरमे यं पुन- भवनिर्भयाः । शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥८१॥ ज्ञाता ज्ञान तथा ज्ञेयं द्रष्टा दर्शनदृश्यभृः । कर्ता हेतुः क्रिया यस्मात्तस्मै ज्ञप्त्यात्मने नमः ॥ ८२ ॥ स्फुरन्ति शी. करा यस्मादानंदस्यांबरेऽवनो । सर्वेषा जीवनं तस्मै ब्रह्मानन्दा- त्मने नमः॥ ८३॥ तमेव शरणं गउ पर्वभावेन सुवर्ते। तत्म- सादात्परा शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ।। ८४ ॥ इति ते ज्ञानमाख्यात गुह्याद्रुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ८५॥ एव ते प्रोक्तवान देवि यावदाचा प्रकथ्यते। तथाऽनिर्वचनीयाँस्तान् भावान् श्रीपरमात्मनः ॥ ८६ ॥ परं अत एवं वाइमनसरोवर" | " यतो वास) निव रोते अप्राप्य मनसा सह।" इत्यादि श्रुति । १२ ·(१७८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प. शि. शश्वदिजानीहि पदं ब्रह्मसनातनम् । न गोचरं वाङ्मनसोः- व्वातीतं विलक्षणम् ॥ ८७ ॥ एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो योगी श्रीम- घुसूदनः । महाभावं प्रपद्याशु समाधी संन्यविक्षत ॥ ८८ ॥ इति श्रीश्रीमधुसूदनसंहितायां मात्मस्वरूपवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः परिशिष्टम् । (निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् ) एतस्याः पंचविंशतिसंख्याकैरष्यार्विभक्तायाः श्रीश्रीमधुसू. दनसंहितायाः परिशिष्टहारेण संक्षेपतो निगमागमसिद्धान्तास्त- प्रामाण्यं च प्रदर्श्यते । तेन च लक्ष्यप्राप्ती पाठकानां श्रद्वाज्ञा. नयोः सुगमता भविष्यतीति । त्रयो हि भावा ज्ञाज्ञेयज्ञानरू- पास्ते च त्रिपुटीति कय्यन्ते । ज्ञेयं त्वेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म; तच्च स्वरूपतटस्थेति लक्षणद्दयवेयम् । कश्चिदाचार्येस्तदेव ब्रह्म का. रणब्रह्म कार्यब्रह्मेति रूपेण वर्णितम् । भवतु तत् ज्ञानदारेणैव केवलं ब्रह्म विज्ञायते इति त निश्चितम् । ज्ञानमयास्तु वेदास्तरे- वत वेद्यं ब्रह्म भवति । अत एव वेदाः शब्दब्रह्मेति कय्यन्ते । विद्धानिप्पन्नस्य करणध तस्य वेदशब्दस्य ज्ञान करणत्वं प्रसि- मेव । मलयावस्थायां प्रपंचरूपे संसारे लयमापनेऽपि कारण- रूपतया पूर्णज्ञानप्रकाशकत्वाद्देदानां नित्यता विज्ञानसिद्धा। दर्शनादिशाखाणि च तथैव व्याकुर्वते । अत एव च नित्यत्वम् । • समाननामरूपत्वाच वृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च । इति दे. दान्तदर्शनम् । तथा" युगान्तेऽन्तर्हितावेदान्सेतिहासान्महर्ष. । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाता स्वयंभुवा" ॥ इतिस्मृतिः ।

·१. शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । ( १७९) ननु तत्काले एव वेदाविभवः कुतोऽभवत् इदानी कस्मात् त. दाविर्भावो न भवतीति चेन्न । शब्दब्रह्मरूपा वेदाः साक्षात् - ह्मणो वाक्यानीति निश्चीयते । अभ्रान्तवेदोक्तविज्ञानानुसारेणा- दिसृष्टिकालेऽपि संसारमृष्टिः पूर्णशक्तियुक्तरासीदिति । वत्र च विज्ञानसिहं प्रमाणमेवमुल्लिख्यते । आदिसृष्टावव ब्रह्ममनःसृष्टस- नकादिमहात्मनां प्रादुभीवानाने पुनः सृष्टेः किमपि प्रयोजन- मासीत् । फलतस्त तदैव सृऐरत्युत्तमावस्थायां विशिष्टज्ञानसंप- नानामृपीणामंतःकरणेषु पूर्णज्ञानरूपिणां श्रुतिज्योतिपामावि- भीवो विज्ञानसिद एवं प्रतिभाति स्म । वेदस्वरूपनिर्णयेछूना- मृतभावविकलमनीनां सम्भवति शंका संकुचितचित्तानां किं पा प्रामाण्यमपौरुषेयत्वे वेदानां कथं वा स्वीक्रियते भगज्ज्ञानरू- पत्वं वेदविज्ञानस्येति । एवमादि शंकानिरासार्थमित्यमनुकथ्यते । प्रमाणानि विधेा भवन्ति; प्रत्यक्षमनुमानमाप्तवाक्यश्चेति । तद- तिरिकप्रमाणानि दर्शनशाखेषु विविवेपूल्लिखितान्येतेष्वेवान्तर्भ- वन्तीति मन्यते विद्युः । यथा चेवाप्तप्रमाणादिवारण पूर्वाचा- यः सायनशबरादिभिः कृतभेतादृशीनां शंकानां समाधान तद- व संक्षिप्य निर्दिश्यते । तत्रादौ पूर्वपक्षो यथा । ननु कोऽयं वे- दोनाम ? न हि तन्त्र लक्षणं प्रमाणं चास्ति न च तदुभयन्य- तिरेकेण किंचिहस्त प्रसिध्यति, लक्षणप्रमाणा-मां हि वस्तृप्ति- द्विरिति न्यायविदां मतं, प्रत्यक्षादिषु अन्तिमो वेद इति तल्ल. क्षणमिति चेन्मन्वादिस्मृतिप्वतिन्याः, मंत्रब्राह्मणात्मकःशब्द- राशिर्वेद इति चेदयापि तदनिर्णयात् , तस्मानास्ति तल्लक्षणं ना- पि तद्भावे प्रमाणं पश्यामः । वाक्यप्रामाण्यं तावनिर्दोषतया सं- भवति निपता च अपौरुषेयतया आप्तिमूलतया च, तब वेद- स्य प्रमाणत्वे न तावत्प्रत्यक्षं प्रमाणं, तस्य सत्संप्रयोगे पुरुष- स्यद्रियाणां बुद्धिजन्म तत्मत्यक्ष अनिमिचं विधमानोपलम्भनात् ·(160) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। इति जैमिनीयचतुर्थसूत्रणव धर्मप्रत्यक्षप्रामाण्यत्वखण्डनेन तस्य- तिपादकवेदस्यापि तत्सद्भावे प्रत्यक्ष प्रमाणं न भवितुमर्हतीति । न चाप्यनुमान, तस्यायापिवेदाननुकूलत्वेन यथेष्टं कर्ट शक्य- स्वात् । वेदवाक्यं अप्रमाणं वाक्यत्वात् लौकिकवाक्यवत् इत्या- दि । नाप्यागमः स्वान्तःपातित्वेनात्माश्रयत्वप्रसंगात् । न च स्मृतिः तस्यापि श्रुतिमूलत्वेनासाधकत्वात् । सार्वजनीना प्रसि- हिरपि न नीलनभोवांतत्वात्सर्वस्य । अपौरुषेय इति विशेषणे, तस्यापि सहस्रशीर्षापुरुषनिर्मितत्वं, कर्मफलरूपशरीरिनिर्मित- स्वाभानेन तत्वमिति चेत् ऋग्वेद एवाग्रजायतेति जीवेभ्यः त- दुत्पत्तिश्रवणानापौरुषेयत्वेन प्रामाण्यम् । प्रत्युत वैयासिकं भा- रतं इतिवन् काठक कोथुम इति शाखाकर्तृत्वेनाख्यातत्वात् । वि- मतं वेदवाक्य ऐरुपेयं वाक्यत्वात्कालिदासादिवाक्यरत् । इति चानुमानम् नाप्यनादित्वं वेदाना, तनावाचीनराजकथोपलंभात् । नापि नित्यत्वं तत्मतिपाद्यदेवादीना सृष्टौ अनित्यत्वेन प्रलये चाभावेन वाच्यार्थत्वाभावात् आनर्थक्येन लौकिकवाक्यवत् अ- नित्यत्वम् । न च सम्यक् अनुभवसाधनत्वेन तथा अनधिगता- थगन्तृत्वेन वा प्रामाण्यम् । अम्यक्सातइन्द्र इत्यादिमत्राणा अ- बोधक त्वेनानुभवस्यैवाभावात् । अधः स्विदासीदित्यादीना सं- दिग्धतार्थत्वेनाप्रमाणत्वात् । ओषधे नायस्वेत्यादिप्वचेतनाना स- म्बोधनं विपरीतार्थबोधक मिति तदप्रामाण्यमेव । एको रुद्रः- हस्रशो रुद्रा इति च मंत्रा व्याघातबोधका इति तदप्रामाण्यम् । अमिहिमस्य भेषजं इति लोकसिद्वार्थानुवादकत्वात् अनधिगता- र्थगन्तृत्वं नास्ति । अधिरसीतिमंत्रेणान्यादाने ब्राह्मणेन तां चतु- भिरभ्रिमादत्ते इति पुनर्विधानात् अन्यतरवेयर्यम् । विविध हि ब्राह्मणं, विधिरर्थवादश्च, विधिरपिडिविधः अप्रवृत्तप्रवर्तनमज्ञात- ज्ञापन चेति, तत्र कर्मकाण्डविधयोऽप्रवृत्तप्रवर्तकाः, तेपि अ- , ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८.) नाहुतिर्वे जतिला इति आरण्यतिलगोधूमाहुतिद्रव्यं निषिद्धं सत् तस्यैव जतिलयवाग्वा वा जुहयात् गवीधुकयवाग्वा वा जुया- दिति तद्विधायकत्वेन अप्रामाण्यम् । अज्ञातज्ञापके ब्राह्मणवि- विप्वपि,आत्मान मासीत् असदग्रासीत् इति परस्परविरोधादना- माण्यम् । अर्थवादानां चानर्थक्य, उकानां वेदलक्षणानां तेव- भावात् काव्यालापैः समानत्वादप्रमाणम् । मंत्रबाझगयोः स्व- रूपस्य निर्णहमशक्यत्वाच न प्रामाण्यम् । तस्मात् एवमादि- परः सहस्रदोषेराकुलितत्वेन वेदो न प्रमाणं इत्यादि पूर्वपक्षः ॥ अस्ति कश्चित् ब्रह्माण्डमण्डले निर्दोषपूर्णगुणविग्रहः जगदी- श्वर इवापरो वेदः । येषां नये त्वीश्वरसद्भावे यत्ममाणं यच त- लक्षणं तच्छब्दमूर्तिधरस्य भगवतो वेदस्यापि । येषां नये ईश्वर एप न तत्सिद्वान्ते धर्मस्वर्गापवर्गादिव्यवस्थाया अभावात्प्रयो। जनाभावेन स्वतो व्याहतत्वात् उपेक्ष्य एव सः न च दृष्टं धनादि प्रयोजनं तदभागत् । न च धर्माद्यभावबोधनहारालोकोपकारः, परस्पर हिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तः, न चोपकारः स्वरूपतः प्रयोजनं तेनापि प्रयोजनं वाच्यं, न तावददृष्टं तदनभ्युपगमात् नापि दृष्टं कुवर्मना गच्छंतं लौकिकैरनादरणात् , अप्राप्ते शास्त्र- मर्थवदिति न्यायात । सम्परज्ञानचारिनैश्च प्रयोजनाभावे नावि- कारिणां प्रत्याशाऽभावेन समयाभावात् तथाविधाविशेषदृशं वेदेन वा न किमपि क्रियत इति । किं चरेतोधात्या- यतींद्रियः प्रमापकैरनुमानजीवेश्वरागमादृष्टादिसिद्धेर्न नास्तिका- पादो युक्तः। ईश्वरसद्भाववादिनामवेदिकानां तत्सत्वेन ताप- त्प्रत्यक्ष प्रमाण, तन्मते फेवलनिराकारस्पेशस्याद्यापिकरपि तः प्रत्यक्षीकृतत्वस्य तन्द्रयेप्चनुपलंभात् । नाप्यनुमान, तदभावे- पि यथेष्टं कतुं शक्यत्वात् , न च शब्दः, तस्य विादास्पदत्वा- द, न च वैदिकैः यया शन्देनेशादिसिद्धिः क्रियते तदस्मा- ·(१८२) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। भिरपि कर्तुं शक्यत इति चेन्न, अवैदिकशब्दानां, किं अपौरुले यत्वेन नित्यत्वेन वा प्रामाण्यं, उभयथाप्यनभ्युपगमात् । न चाप्तो वक्ता, तदाप्तत्वे चावैदिकसामयिकाना परस्परपक्षपातकि- देषदर्शनेनानवस्थितेः । न च वैदिकेषु तथा, तेषु वैदिकावान्तर- भेदभिन्नत्वेऽपि परस्परं वेदप्रामाण्ये साम्यागीकारात् । पञ्चविं- शत्यध्याय्यामस्या संहितायाश्चान्यतरसाधनेषु वेदबाह्येश्वरसद्भा- ववादिनामप्यन्त वोक्त्या न पक्षपातविदेषादयो वैदिवेषु । त. स्मात् अवैदिकः केनापि प्रमाणेनेशादिसिद्धेः कर्हमशक्यत्वेन मूरशैथिल्यात् श्रद्वाभरमानविलसितं तन्मतं नास्माकमीशसि- ध्यंशे ताहन विरुद्वम् । वेदस्तु खलु सर्वथा प्रमाणमिति नात्र पक्षपातः सन्तु न्यायविदा समचित्तानों सुनिशा यथार्यानु- भवेन तत्प्रामाण्य सर्वधाभ्युपेतम् । तयथा दिग्दर्शनम् । अयं वेदः अपौरपेयः सर्वथा नित्यः स्वतःप्रमाणप्रमितः सल्लक्षणलक्षितः सम्यगनुभवसाधनः अनधिगतार्थगन्तेत्यादिगु- णकः संशयविपर्ययव्याघातानुवादादिदोषविधुर 'ईश्वरदेव- र्षित्रमादाविर्भूतो धार्थ राममोक्षफरप्रद. पूर्वसृष्टेरद्यावधि सर्वजनप्रसिद्धः इति विचार्य्यते । तर वेदाना अपौरुषेयत्वमेव । अत एव वेदस्य श्रुतिः अनु- श्रवः इति नामदयम् । अन्वनु श्रूयत एव नतूत्पादकः स्त्रोत्पत्ति- मालो वास्तीति अन्य नामदयं योगेन रूढया च गीर्वाणभाषा- योगादावुपलभ्यते । सृष्टेरादावुपदेशाभावे अधिमपुरुषाणा जा- तिनधिराणां स्थावगणामिव वा तद्दयवहाराभायेनेदानीमपि तद- भावोपरधिप्रसंगः स्यात् उपलभ्यते च वेदः। तत्पुस्तके च नि- आतुर्नाम नोपरम्पते ननु चोक्तंराटकादिशाखाक्र्तृत्वेन तेषां महर्षीणां कर्तृत्वम् । वेदस्य कठादिपुरुषेभ्यः पूर्वत्वं कठादयश्च प्रश्चनवन्तः ततच्छाखाध्ययनाध्यापनादिसंप्रदायप्रवर्तकाः ।

·निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८३) स्मर्य्यते च वैशंपायना सर्वशाखाध्यायी का पुनरिमां केवला शाखामध्यापयां बभूवेति । स बहुशाखाध्यायिनां सन्निधावेक- शाखाध्यायी अन्यां शाखामनधीयानः तस्यां प्रकृष्टत्वादसाधा- रणमुपपद्यते विशेषणं काठकमिति । अत एवं " गोत्रचरणा- हुन् । (४-३-१२६ )" चरणाहानाययोः" इति वक्त- व्यम् । " आख्याप्रवचनात् " (१-१६०) इत्यादि शास्त्रं इति। एवं मण्डलऋषीणां यानि शतादिनामानि तानि चैतरेयके यथा महायोगविद्या ब्रह्मपराणि तथा तत्रैव द्रष्टव्यानि। ऋषेक- कर्तृत्वे श्रुतिस्मृत्योर्भेदे बीजाभावेनायावधिभिन्नतया महर्षिभि- खे मर्यादाकरणस्य व्यर्थता स्यात् । एकस्य स्वप्रणीतग्रन्थस्य पूर्ण प्रामाण्यं ततोऽवरमपरस्येत्या कारणादर्शनात् । न चोक्त- दिशा अन्येषामपि भाषान्तराणां अपौरुषेयत्वमिति भ्रमितव्य- म् । कर्तुराख्या देशाख्यानां च प्रसिद्धत्वात् । अस्यास्तु देवभा- पा इति लौकिकवाक्यस्यापि प्रसिद्धत्वात् वेदे च मुत्यं, तदेव च अपौरुषेयत्वे सायकम् । न च ऋग्वेदोऽग्ने जायतेति जीवेभ्य उत्पत्तिश्रुतिः। ईश्वरस्याम्यादिप्रेरकत्वेन तेषां संप्रदायप्रवर्तक- तया तहाक्यमुपचरितम् । पुरुपसृष्टिवाक्ये च " तस्मापा- रसर्वहुत अचः सामानि जज्ञिरे" इत्यादि पूर्व तद्दर्शनात् तत्रेय चाग्रे " मुखादिंद्रश्चानिश्च" इति अग्नेरप्युत्पत्तिकथनात् । न चापोरुपत्वे चोपष्टंभकमनुमान, तस्य भूतभविष्यवर्तगानाक्षा- व्यवहितविप्रकृष्टादि अदृष्टार्यबोधकत्यरूपोपाधेः नया अधिका- रिणां चात्युत्कटतपःपापाम्या प्रत्यक्षतो दिककर्मानुष्ठानरय फलदर्शनेन वाधसिदेरपौरपेयो वेदः। एवं अपोगपेयत्वेन रपता- प्रामाण्ये नित्यत्वे च सिद्ध पुनस्तदेव विचार्यते । तर मोग- निकस्तु शब्दस्यायन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽन्यतिरंगामा- धेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं बादरायणस्थानपेक्षस्यात् इनिज- ·(१८२) श्रीनीमधुसूदनसहिता। भिरपि कर्तुं शक्यत इति चेत्र, अवैदिकशब्दाना, किं अपौर यत्वेन नित्यत्वेन वा प्रामाण्यं, उभयथाप्यनभ्युपगमात् । चाप्तो वक्ता, तदाप्तत्वे चावैदिकसामयिकानां परस्परपक्षपातवि- देषदर्शनेनानवस्थितेः । न च वैदिकेषु तथा, तेषु वैदिकावान्तर- भेदभिन्नत्वेऽपि परस्परं वेदप्रामाण्ये साम्यागीकारात् । पञ्चविं- शत्यध्याय्यामस्या संहितायाश्चान्यतरसाधनेषु वेदबाह्येश्वरसद्भा- ववादिनामप्यन्तर्भावोक्त्या न पक्षपातविद्वेषादयो वैदिकेषु । त- स्मात् अमेदिकः केनापि प्रमाणेनेशादिसिद्धेः कर्हमशक्यत्वेन मूलशैथिल्यात् श्रद्वाभरमानविलसितं तन्मत नास्माकमीशसि- ध्यंशे ताक् विरुद्धम् । वेदस्तु खलु सर्वया प्रमाणमिति नात्र पक्षपात: विन्तु न्यायविदा समचित्तानां सुक्ष्मदृशा यथार्थानु- भवेन तत्प्रामाण्यं सर्वथाभ्युपेतम् । तद्यथा दिग्दर्शनम् । अयं वेदः अपौरुषेयः सर्वथा नित्यः स्वतःप्रमाणनमितः सल्क्षणलक्षितः सम्यगनुभवसाधनः अनविगतार्थगन्तेत्यादिगु- णकः सरायविपर्ययव्याघातानुवादादिदोपविधुर 'ईश्वरदेव- र्षिक्रमादाविर्भूनो धागाममोक्षफलप्रदः पूर्वसृष्टेरपाधि सर्वजनप्रसिद्धः इति विचार्यते । तर वेदाना अपोमषेयत्वमेव । अत एव वेदस्य श्रुतिः अनु- श्रयः इति नामदयम् । अन्यनु श्रूयत एव नतूत्पादकः स्वोत्पत्ति- कालो वास्तीति अन्वर्थ नामदयं योगेन रूढया च गीर्माणभाषा- योशादावुपलभ्यते । सृष्टेरादागुपदेशाभावे अग्रिमपुरुषाणा जा- तिबधिराणा स्थापगणामिव वा तदयाहाराभावेनेदानीमपि तद- भावोपरन्धिप्रसंग: स्यान् उपलभ्यते च वेदः। तत्पुस्तके च नि- मानुर्नाम नोपलम्पते ननु चोक्तंगठकादिशाखाकर्तृत्वेन तेषा महर्षीणा वर्तृत्वम् । वेदस्य कठादिपुरषेन्यः पूर्वत्वं कठादयश्च प्राचनवन्तः तनच्डाखाध्ययनाध्यापनादिसंप्रदायप्रवर्तकाः ।

·निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८३) स्पर्म्यने च वैशंपायनः सर्वशाखाध्यायी करः पुनरिमां केवला शामामध्यापयां बभूवेति । स बहुशाखाध्यायिनां सविधावेक- शाखाध्यायी अंन्यां शास्सामनधीयानः तस्या प्रकृष्टत्वादसाधा- रणमुपपयने विशेषणं काठकमिति । अत एवं गोरचरणा- हम् " (४-३-२२६ )" चरणाहर्मानापयोः ” इति वक्त- व्यम् । " आख्यामानात " (१-१६०) इत्यादि शातं इति। एवं मण्डल पीणां यानि शतादिनामानि तानि चैतरेयके यथा महापोगपिढ्या ब्रह्मपराणि तपातव द्रष्टव्यानि। ऋष्येक- पर्तृत्वं श्रुतिस्मृत्यों दे वीजाभावनायावधिभिन्नतया महर्षिभि- रेर मर्यादाकरणस्य व्यर्थता स्यात् । एरुस्य समणीतग्रन्यस्य पूर्ण मामाण्यं ततोऽरपपरस्येत्या कारणादर्शनात् । न चोक्त- दिशा अन्येषामपि भाषान्तराणा अपोरगत्वमिति भ्रमितव्य- मा पर्तुरारया देशारयाना च प्रसिदत्वात् । अस्यास्तु देवभा- पा इति रोकिकतास्यस्यापि प्रमिहत्ग घेदे च के मुत्यं, तदेर ग अपौरपेयत्वे साधरम्। न च ऋगेदोऽमे जायतेति जीरेम्य उत्परिश्रुतिः। ईश्वरस्यायादिप्रेरकरसेन तेषा मंप्रदायमात- तया तदाायमुपस्तिम् । पुम्पष्टिगश्य च तम्मापज्ञा- रमदित प्रायः सामानि जतिरे " इत्यादि पूर तदर्शनात् तत्रा चाय " मुमादिंद्रभामिन " इति अमेरप्युत्पतिरचनात् । न चापोपत्रे गोपटभकामनुमान, तस्य भूतभरिप्यपनमानमूदम- व्यवहितविप्रफष्टादि महायोधपत्यरूपोपाः,नया अधिका- रिणां नात्युत्पटतप पापाम्यां प्रत्यक्षतो वैदिरुसम्मानुष्टानस्य कदर्शनेन वाधमिरपॉम्पयो वेदः। पर अपौरपेयरोन स्वनः प्रामाण्ये नित्यत्वे च सिद्ध पुनस्तदा पिनार्यते । तर भोल- तिवस्तु शम्दस्यान सम्पन्चस्तस्य ज्ञानमुपदेगोऽन्त्यतिरेकथा- Jऽनुपरो तत्प्रमाण मादरापणस्यानपेमलान / इति जै- .

·(१८४) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। मिनिसूत्रे शब्दस्य अर्थेन सम्बन्धः औत्पारिको निस्यः - षेयः प्रत्यक्षादिभिरनवगतस्यादृष्टादेरुपदेशो विशिष्टशब्दोगा- रणं अव्यतिरेकश्च ज्ञानस्य न हि तदुत्पन्न झान विपति, यथा विज्ञायते तथैव भवनि, तस्माचत्ममाणं, न हि एवं सति प्रत्ययान्तर पुरुषान्तरं वा अपेक्षितव्यं, बादरायणस्य श्रीकृष्ण- दैपायनस्यापीद मतमिति सूत्रार्थः । तत्र च " सिद्धे शब्दार्थ- सम्बन्धे " इति च भगवान् कात्यायनो वार्तिककारः । नित्य- पर्यायवाची सिद्धशब्दः यत्कृटस्थेष्वविचालिषु भावेषु वर्तते इति पातंजलमहाभाष्यम् । वैदिकोऽपि शब्दो जातिव्यक्तिस्फोटा- स्मको नित्यः तथा जातिलक्षणोर्थः द्रव्यपक्षेपि सर्वशब्दाना अ- सत्योपाध्यवच्छिन्नब्रह्मणो वाच्यत्वात्प्रवाहरूपेण वार्थी नित्यः। सम्बन्धोपि व्यवहारपरपरया अनादिरिति सोपि नित्यः । इति तहार्तिकार्यनिरूपणाय श्रीमत्पतजलिभाप्यतडीकायटयोः प्र. वृचत्यानित्या वेदाः । न च केनापि पुरुषेण शब्दानामः सह सम्बन्धं कृत्वा सव्यवहाँ वेदाः प्रणीता इति वाच्यम् । पुरुष- स्य सम्बन्धुरभावात् । कय सम्बन्धो नास्ति, प्रत्यक्षस्याभावात् चिरवृत्तत्वात् अप्रत्यक्ष इदानींतनानामिति चेत्, न हि चिर- वृचो न स्मर्यंत । न च हिमवदादिषु कूपादिवदस्मरण, पुरुष- वियोगो हि देशकुलोत्सादनेन तेषु । न च शब्दार्थव्यवहारवि- योगः पुरषाणामस्ति, ननुसम्बन्धमात्रव्यवहारिणो निष्प्रयोजन परीस्मरणं अनाद्रियमाणा विस्मरेयुः। यदि हि पुरुषः कृत्वा सं- वन्ध व्यवहारयेत् स व्यवहारकाले अवश्य स्मर्तन्यो भवति । सप्रतिपतो हि कर्तृव्यवहोरपं. सिध्यति न प्रतिपो न हि य- द्विशब्देन पाणिनेर्व्यवहारतः आदेचः प्रतीयेरत्रपाणिनिकृति- मननुमन्यमानस्य व । न हि विस्मृते वृद्धिरादैच मूत्रस्य करि वृद्धिर्यस्याचामादिरिति किंचित् प्रतीयेत । तेन वेदे व्यवहरति- ·एशि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । स्वस्य स्मरणीयः सम्बन्धस्य की स्यात् व्यवहारस्य च । त- स्मात् न कृत्वा सम्बन्धं व्यवहारार्थ केन चिदेदाः प्रणीवाः। प्रमा- णान्तरेण च सम्बन्धारं न प्रतिपद्येमहि । तस्मादपौरुषेयः शब्द- स्थान सम्बन्ध इति च शाबरभाष्यम् । पस्पशान्हिके च महा- भाष्ये, शाखपूर्वक प्रयोगे अभ्युदयः तत्तुल्यं वेदशब्देनेति वा- र्तिके, "शब्दममाणका चयं, यच्छब्द आह तदस्माकं प्रमाण शब्दश्च शब्दज्ञाने धर्ममाह " इत्युक्तम् । तत्र यदि वेदा अनित्याः तईि जगति प्रामाण्याभाव एव स्यात् न च प्रत्यक्षं, रेतोधात्वादिमोक्षधर्मवचनसंगृहीतार्थेषु प्र- मापकेषु सर्वविधेन्द्रियसन्निकर्षाणामभावात् न च बौद्ध मानसं वा स्वपरिभाषितमेव स्वगोष्ठीषु प्रमाणतया संग्रहितुं युक्तम् । ना- प्यनुमानं, तस्य प्रत्यक्षोपजीव्यत्वेन स्वतंत्रतया प्रमापकत्वाभा- वात् । न च आस ईश्वरः तनिर्मितत्वात् वेदे प्रामाण्यम् । अ- घावधि वैदिकेश्वरस्याभावात् । न चानुमितः सः । तथात्वेपि तस्य सार्वज्ञादौ मानाभावेनात्य निश्चयात् । ईशसार्वज्ञ कस्य चित् प्रत्यक्ष, प्रमेयत्वादित्यनुमानं मानमिति चेन्न । प्रमेयत्वेन विमतिपनधर्मान्तरसाधनापातात् । न च विप्रतिपनं सकर्टकं कार्यत्वात् घटवत् इत्यनुमानेन जगत्कर्तरि सिद्दे वस्य सार्वज्ञा- दिसिद्धिरिति चेन्न शरीरिजन्यत्तोपाधेः शरीर्यजन्यत्वेन सत्प्र- तिपक्षत्वाच । अस्तु वा सकर्तृकत्व, कथं सार्वज्ञसिद्धिः बहकर्ट- न्वेनाप्युपपत्तेः । लाघवादेकाङ्गीकार इति चेत् न, बव्हंगीकार- स्य लोकानुकूल्येनागौरवात् । अतः सार्वज्ञसिद्धिः । अस्त वा आप्तिनिश्चयः तन्मूलत्वं कुतो वेदस्य । वेदः सार्वजादिमता प्रणीतः वेदत्वात् इति व्यतिरेक्यनुमानादिति चेन वेदत्वस्य पामरमणीतत्वादी साम्यात् । वेद आप्तमगीतः प्रमाणवाक्यत्वा- दिति चेन वेदानित्यत्वे मामाण्यविवादात् । वेदस्याप्तमणीतत्वे ·(१८६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। मूलप्रमाणेन भाव्य, पौरुषेयस्य मूलप्रमाणसापेक्षतानियमात् । न च प्रत्यक्षं, अदृष्टादौ तद्प्रवेशात् । नाप्यनुमानं प्रतिपक्षादि- दुष्टत्वात् । न हि लश्नादने पापं यज्ञेन पुण्यमित्यत्रानुमान- सहनमपि साधक स्यात् । अतो वाक्यमेव वक्तव्यं तदपि न पौ- रुषेय, मूलान्तरान्वेषणेऽनवस्थानात् । अतस्तन्नित्यमेवापेक्षि- तम् । तथा च श्रुतिसिदमेव वेदनित्यत्वमगीकार्यम् । वाचा विरूपनित्ययेति हि कर । "अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवः" इति स्मृतिः । अत एव च नित्यत्वमिति च सूत्रम् । ननु वेदस्य नित्यत्वेपि न प्रामाण्यम्, आप्तोक्तत्वाभावात् इति चैत्र । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन गुणानपेक्षणात् । प्रामाण्यं नाम, यथार्थज्ञानवरणत्वम् । न च यायायं ज्ञानकारणातिरिक्तका- रणमपेक्षते । यायायं ज्ञानकारणातिरिक्तवारणनिरपेक्षं अयथा- तातिरिक्तत्वे सति ज्ञानधर्मत्वात् ज्ञानत्ववत् । याथायं न गु- णोत्पन्न ज्ञानधर्मत्वात् आमामाण्यवत् इत्यायनुमानात् । यथा- त्माऽनवस्छित्यादिदोपेग्यः स्वप्रकाशोभ्युपगतव्यस्तबहाक्यमपि स्वतः प्रमाणीभूतमपश्यमंगीकार्यम् । तब नित्यमपौरुषेय वेदरूपमेर । विविधा हि जीवाः स्वभावसिद्धाः शब्दप्रामाण्यम- तारः । स्वतःप्रामाण्य, परतः प्रामाण्यमप्रामाण्य च, पूर्व स्व- तोऽप्रामाण्यमेव सति प्रामाण्यवारणे प्रामाण्य चेति निश्चयस्त- रूपाः सति ॥ तत्र सात्विना दिकाः प्राथमिकाःराजसास्ता- विका द्वितीया । तामसा नास्तिकास्तृतीया इति । ननु चोक्त वेदानों नित्यत्वेऽर्वाचीनराजस्थानामनित्यदेवाना वाच्यार्थाना सद्भाव इति, नित्यस्य स्वतत्रस्य वेदस्य न विषयसिहयधीना स्व- प्रवृत्तिः किं तु स्वप्रवृत्यधीना विषयसिदिः, यत ईश्वर एव वेद दृष्ट्वा तेम्योऽखिलं जगनिर्ममे । भूतकालादिनिर्दशस्तु कालि. सर्वज्ञदृष्ट्या सर्वेषामेव जातपायत्वादुपपयते । अनेकेषां चंद्रा- ·प.शि निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१८७) दिदेवानां स्वस्वविद्याकर्मभ्या स्वस्वपदमात्या न कदाचिदपि दे. वपदानामभावः । प्रलये च वेदसमन्वयाध्यायदिशा ब्रह्मवाचक- त्वादप्राकृतेषु लोकेषु मुक्तदेवाना विद्यमानत्वादा न कदाचिदपि वेदस्य स्वार्थराहित्येनानित्यत्वम् । ननु लौकिकानामपि शब्दा- ना वेदानुसारिनयेषु नित्यत्वमभ्युपगम्यत इति कथं वैदिकाना व्यावृत्तिरिति चेत्, स्वरवर्णपदवाक्यार्थीना नमस्य प्रयोकेच्छा- धीनत्वाभावेन महाभेदस्य विद्यमानत्वात् । ननु तस्य वेदस्य ल. क्षणलक्षितत्वाभावात् अप्रामाण्यमिति चेन, अर्यते प्रशस्यते इति ऋक् । यर्यजतेः । मंत्रा मननात् । छदाति छादनात् । स्तोमः स्तवनात् । साम सात्वनात् अथर्वा अरणात् । ब्राह्मणं बृहणात् । उप ब्रह्मसमीपे नितरा सीदतीत्युपनिषद् । एवमादि व्युत्पत्तिदर्शनात् । मंजब्राह्मणात्मक चेदस्य लक्षणम् । न च त- योः स्वरूपानिर्णय इति वाच्यम् । जैमिनीयधर्मजिज्ञासाद्विती- याघ्यायस्य प्रथमे पादे सप्तमाष्टमाम्यामधिकरणा-या निति- चात् । तनिष्कर्षश्च यथा-" याज्ञिकाना समाख्यानं लक्षणं दोपवर्जितम् । तेनुष्ठानस्मारकादौ मंशदं प्रयुञ्जते । तथा च याज्ञिकसमाख्यातत्वं, अनुष्ठानस्मारकत्वं, स्तुतिरूपत्वं, त्यात- त्वं, आमंत्रणोपेतत्वं,। प्रैपरूपत्वं, विचाररूपत्वं, परिदेवनरूप- त्वं, प्रश्नोत्तररूपत्वादिकत्वं च येपु ते मंत्रा इति मनलक्षणम् । पादेनार्धन चौपेता वृत्तबद्वा मना ऋचः । गीतरूपा मनाः सा- मानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रतिष्टपठिता मंत्रा यपी युते न कापि लक्षणसंकरः । तदेवं नैविध्य जैमिनिना मूमरपेण रक्षि- तम् " तेषामृतमंत्रार्थयगेन पादयस्था, गीतिपु सामाख्या, शेष यजुःशब्दः” इति । एतमेव गंगावान्तरविशेषगुपजीव्य । दानामृग्वेदो यदिः सामवेद इनि सिम्पानगरमा- गोपयोगः पूर्वाचार्येदतिः । “प्रापगोऽपि पदागीना मान ·(१८८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता । यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्त यान्ति तिमि तः" इति । तस्मादभियुक्तानां मंत्रोऽयपिति समाख्यान * वलक्षणम् । श्राह्मणलक्षणं च । " मंत्रावशिष्टवेदभागो माल णं" इति तल्लक्षणम्, स च " हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संस- यो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पनात्" इति बहुविधम् । वैत्तिरीयारण्यकेहितीयाध्याये, यद्राह्मणानी- तिहासपुराणानि कल्पान्गाथा नाराशंसीः" इति संगृहीतानां विप्रपरिवाजकन्यायेन ब्राह्मणाघवान्तरभेदानामेवेतिहासादीनां पृथगभिधानम् । वेदोपनिषदाश्च मंत्रेतराणां ब्राह्मणेष्वेवान्तर्भा- वात् मंत्रब्राह्मणव्यतिरिक्तवेदभागानामभावात् सुस्यं उभया- त्मक वेदस्येति,भगवान् आपस्तम्बो यज्ञपरिभाषायां “मत्रनाम- णयोर्वेदनामधेयम्” इति सूत्रयतिस्म । किं च सम्यगनुभवसाधन एव वेदः । यदुक्तं अम्यक्सात इन्द्र इत्यादीनां अनुभव एव नेति तन्निरुक्तान्यपरिचयरहितानामेव दोषमावहति न मंत्राणाम् । नेष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति पुरुपापराधः स भ- वतीति न कदाचित् कुत्रापि केनापि वेदे अननुभवसाधनत्वं कर्तुं शक्यम् । उपनिषदा च अनधिगतपरब्रह्मार्थाधिगन्तृत्व आ- गोपालागनप्रसिद्धम् । अधःस्विदासीदित्यादीनान संदेहाय प्रवृ. तिः, किं तर्हि जगत्कारणस्य परवस्तुनोतिगभीरत्वं निश्चेत, त- दर्यमेव हि गुरुशालसंप्रदायरहितेषु दुषित्वमधःस्विदित्यनया वचो भङ्गयोपन्यस्तम् । स एवाभिप्राय उपरितनेषु को अहा वेदेत्यादिमंत्रपुस्पष्टीकृतः। ओषध्यादिमंत्रेप्वपि चेतना एव तत्स- दभिमानिदेवतास्तेन तेन नाम्ना सम्बोध्यंते, ताश्च देवता भग- वता बादरायणेनाभिमानिन्यपदेशस्त्विति सूत्रेण मूत्रिताः । एकसमापि रुद्रस्य स्वमहिना सहस्रमूर्तिस्वीकारात् “ अजायमा- नोबा विनायते" इति श्रुतेर्नास्ति परस्परं व्यापातः। असदि- ·पं.शि निगमागमप्रामाण्यानरूपणम् । (१८९) ति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वादिति चोत्तरमीमांसासू येणात्माग्रे असदये- इति श्रुत्योर्विषयव्यवस्थायाः स्वयमेवोकत्वात्तदनभिज्ञस्य ताह- शरांकोत्थितिः । उक्तश्च तदधिकरणऽर्थोऽस्यों सहितायां ज्ञान- योगाध्यायटिप्पण्याम् । एवमन्येषां शंकामासानां निराकरणं- ग्भाष्यपीठिकायां श्रीसायनाचार्यः कृतमिति सर्व तत्तत एवंद्रष्टव्य- म्। विस्तरभयानात्र प्रपंच्यते । अर्थवादानां विधिशेषत्वेन तदेक- वाक्यतया सार्थक्यमिति सविस्तर जैमिनिधर्ममीमांसाप्रथमा- ध्याये दीतीयपादे प्रपंचितमिति नानर्थक्यं तेषाम् ॥ अस्य वेद- स्य मूलं बीजं प्रणवः तस्य च द्रष्टब्रह्मेति वैदिकाः। तच्च ब्रह्म न माकृतपुरुषायाकारविशिष्टमंगीक्रियते वैदिकः । ततश्च सर्व- विशेषशून्यसर्वविशेषाधिष्ठानतया सर्वविशेपप्रत्यायकस्य ब्रह्मणो वेदमूलप्रणवशब्दस्वरूपत्वम् । तच्च सर्वव्यापकं शब्दब्रह्म स्फो- टात्मक स्वरवर्णपदयाक्यमहावाक्यादिशब्दप्रपंचस्य विवाधि- धानरूपतया प्रमशः स्वव्यापकत्वाव्ययत्वादिपारमार्थिको सत्ता- मनपहायैव सर्वदा वर्तते । प्रणवे च यथा व्याहृतिगायन्यादि- सर्ववेदसृष्टिस्तथा वैदिकग्रन्येषु समुपलम्यत इत्येवं आत्मस्वरूप बझणि वेदस्थितिः । तत्तु समन्वयात् इति च सूत्रम् । ततश्च त- स्य ब्रह्मणः स्वस्वरूपानतिरिक्तमायाख्यशुद्धसत्यान्तः प्रतिबि- म्बितस्य ईशशब्दवाच्यस्य सहस्रशीर्षापुरुषस्य सर्वजगन्मूलभूत- स्य निश्वासगतशब्दात्मका वेदाः किंचिनित्यस्वरवर्णादिसमुद्भ- तविशेषविशिष्टास्तिष्ठन्तीति जगद्वीजपुरुपे वेदस्थितिः। शास्त्र- योनित्वादितिच सूत्रम् । ततश्च कार्यवा स्वयंभूहृदि परमपुर- पेण कृतो वेदाविर्भावः । ततश्चतुर्मुखतः शब्दराशिवेदाना सर्व- पां प्रादुर्भावः । “यो ब्रह्मणं विदधाति पूर्व यौव वेदांश पहियो- ति तस्मै" इति च श्रुतिरिति । ततस्तपोबललब्धप्रकाशमयहृदये- षु महर्षिषु चाविर्भाव इति । श्रूयते च तेत्तिरीयब्राह्मणे, इन्द्रेण ·(१९०) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। तपःप्रसन्नेन भरदाजाय महर्पये ऋगादिवेदेम्यस्तजोराशिम भ्योऽनंतेभ्यः कृपया दर्शितभ्यः प्रतिवेदं मुष्टिपात्रवेददानम् । एवं ऐतरेयवाह्मणाख्यायिका । एवमेव च वैत्तिरीयवाजसनेयिशास- योराख्यायिका वैदिकानुसारिग्रन्थेषु समुपलभ्यते । तथा च - षयोन्तःप्रकाशा इति श्रुतेस्तदन्तःप्रकाशमयहदये वेदप्रादुर्भा- वः । तदुक्तं श्रीमद्भागवतैकादशस्कंधे चतुर्दशाध्याये उद्धवं प्रति भगवहाक्यं । " कालेन नंष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मया- दो ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ॥ तेन प्रोक्ता च पुत्रा- य मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृहन्सप्त ब्रह्ममहर्षयः ।। तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः । मनुप्याः सिहगन्ध- वाः सविद्याधरचारणाः ॥ किंदेवाः किन्नरा नागा रक्षःकिंपुरुषा- दयः । बयस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्वतमो भवः ॥ याभिभूता- नि भियन्ते भूतानां मतयस्तथा ॥ यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वा- चः सवन्ति हि ॥ एवं प्रकृतिचित्र्याट्रियन्ते मतयो नृणाम् । पारंपर्येण केषां चित्पाखण्डमतयोऽपरे ॥ मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्वं यथाकर्म यथारूचि" इति ॥ एवं, वेदस्य निर्दोषत्वे, पूर्णगुगकत्वे च, स्वयं वेदः, त- दंगानि षट्, सप्त दर्शनानि, पुराणेतिहासादीनि च, उपक्रमा. दितात्पर्यग्राहकपर सहस्रनयः सन्न हानि, प्रकाशमानानि, स- न्ति, तानि चिरकालेन वैदिकनियमानुसारेण श्रीमत्सद्गुरुतः सं- प्रदायानुभवोन्मुखानि यदा भवन्ति, तदवास्तिकहृदये शब्दब्रह्म. परब्रह्मणोः क्रमेण प्रादुर्भावो भवतीति । " वेदोऽखिलो धर्म- मूलं" इति मनुः “धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते" इति भारतसावित्री, "कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृती भ- यति धर्मार्थकाममोक्षं च विंदति " इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यो वेदा. १ तिरोधान गता।

·पशि निगमागमप्रामाण्यानरूपणम् । (61) देव पुरुषार्थचदृष्टय सिद्धिः । पूर्वप्रधावधि आर्यजनास्तु वेद- स्य प्रामाण्यमंगीकुर्वतीति तेषु च तत्प्रसिद्विरस्त्येव पांच येऽपि सर्वेऽना-वैदिकजातिमतस्नेषु च तचदन्येषु वेदस्य प्राचीनत- मत्वमंगीकुर्वतीति सर्वजनप्रसिदो वेदः । उन्नतपदमारूढा विचारशीला अपि जनाः प्रायशो भवन्ति शब्दानुशासनस्यैवाधिकारिणः, बुद्धिश्च तेषा पूर्णतामप्राप्य बाहु- ल्येनाप्तप्रमाणस्यैवानुशासनाधीनतया परिवर्तते। अत एबाप्तप्रमा- णानामपि बाहुल्येनायलम्ब्य वेदाना प्रामाण्य सिद्वतया प्रदश्य- ते।सत्प्रमेयस्य तु सर्वप्रमाणगम्यत्वावेदानामपि प्रामाण्य स्वत एप प्रत्यक्षानुमानरूपप्रमाणान्तरद्दयसिहमिति चास्ति निश्चयः। अ- नुमानबलेन सुखसाध्येऽपि वेदप्रामाण्ये पूर्णतामापन्नायामेव बुद्धी तजिज्ञासूनामुपजायते शक्तिस्वागनुमान-न्यापारकरगे। पूर्ण- तासंपादनार्थं च बुद्वेः सम्यगालोचनीयाः शास्त्रविषया बहवो हि भवन्ति । ता क्रियाविज्ञानरूपं कल्पशास्त्रम्, कालविज्ञा- नात्मक ल्योतिस्तत्वम् स्वरादिविज्ञानप्रकाशकं शिक्षाशास्त्रम, छन्दोज्ञानप्रदं छन्दःशास्त्रम्, शब्दविज्ञानपूर्ण व्याकरणशास्त्रम्, भगनावरहस्यविज्ञानरूप वेदार्थवाधकं निरुक्त शास्त्रश्च सम्यगध्य- यनादिभिरवगन्तव्यम् । ततश्च सप्तविधज्ञानरहस्य विज्ञानात्म- कानामाध्यात्मिकतत्तद्दर्शनसपादकाना ज्ञानचनरूपिणा दर्शन- शास्त्राणा सप्तविधाना प्रकृतरहस्यसमालोचनेन गूढतत्वमवबो- व्यम् । तेनैव वेदार्थरहस्याधिगमो नान्ययेति । साधनचतुष्ट- यसंपन्ना एव जिज्ञासवो ब्रह्मजिज्ञासायामविकारिणो भान्ति नान्ये इति सिद्वतया प्रदर्शित दर्शनशास्त्रेषु । लोकिकबुद्विव- लेन भगवद्भावानुमानस्य संभवाभानात् । यदेर पूक्तिपडंगा- दिसर्वविज्ञानसमालोचनेन सप्तदर्शनास्पावापेन च पूर्णज्ञान- वतामम्युदेति का चिदलौकिकी विचारशक्तिस्तदेव तागधि- ·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। कारिणोऽनुमानबलेन वैदिकरहस्यमखिलं प्रभवन्ति समवगन्तुम् । अलौकिकयोगबलेन समाधिदारेणैवेश्वरसाक्षात्कारःसंभवतीति स- म्यम् प्रदर्शित योगसांख्यवेदान्तादिदर्शनविचारप्रस्तावेषु । एक- श्वेश्वरसाक्षात्कारो ययासमाधिरूपं कमपि पुरुषार्थमलौकिकमपे- क्षते, तथैवेश्वरवाक्यरूपं वेदरहस्यमपि तदेवासाधारणं समाधि- बलं समपेक्षते येनैव हि तस्यावगमः संभवति । एवञ्च समाधि- क्रियाधिकारिणां सिद्वयोगिनामेव मनस्यनन्तवेदानामपौरुषेयत्वं प्रत्यक्षसिद्धवत् प्रतिभाति ॥ फलतस्त्वधिकारभेदानुसारेण वैदि- करहस्यमखिलं स्वतन्त्ररूपेण प्रमाणत्रयसाध्यमित्यत्र नास्ति क- श्चित् संशयः । श्रीभगवतः स्वरूपत्रयस्याध्यात्मिकाधिदेवाधिभू- तस्य यथार्यद्रष्टा योगिश्रेष्ठ एव कीदृगभ्रान्तविज्ञानपूर्ण शब्दब्रह्म- रूपं वेदरहस्यं भवतीति शक्नोति समवगन्तम् । स्वरूपब्रह्मणः शब्दब्रह्मणश्च परस्परं कार्यकारणसम्बन्धन संबद्धत्वात् । श्रुति. पु च सर्वत्रैव परिदृश्यते विकाशः पूर्वोक्तस्वरूपभावत्रयस्य । श्रुतीना माहात्म्यस्यालौकिकत्वस्य चैतदेव गूढतम रहस्य, यत्प्र- तिश्रुतेरेव स्वतन्त्ररूपतया भावनयात्मकं निविधमेव स्वरूपं प्र. तिपद्यते । ब्रह्मस्वरूपस्यादिरहितस्यानन्तत्वाज्ञानमप्यनन्तम भवति । एवञ्च ज्ञानमया वेदा अनन्ता इति स्वतःसिदमेव । तथापि कल्पेऽस्मिन् यावत्संख्याका एव वेदाः पाकव्यमायाताः श्रीवेदव्यासेनोदृतास्तएवार समुल्लिल्यन्ते, तदुक्तं स्कान्दे ।"अ. वतीर्णो महायोगी सत्यवत्या पराशरात् । उत्सन्नान्भगवान्वेदा- नुजहार हरिः स्वयम् ॥मचः समचमुदृत्य ऋग्वेदं कृतवान्प्रभुः। यपि निगदाञ्चैव तथा सामानि सामतः॥ चतुर्थी व्यभजत्ता- श्व चविंशतिधापुनः । शतधा चैकधा चैव तथैवच सहस्रधा। कृष्णो हादशधा चैव पुनस्तस्यार्थविचये । चकार ब्रह्मसूत्रा- कि येषा सूत्रत्वमंजसा । चक्रे वेदतरोः शाखा या पुसोऽल्प- ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (१९३) मेधसः । एवं च संकलनया ११३७ वेदानां शाखा तत्र कचि- त्सूतसंहितादिवचनेषु तया पातंजलमहाभाप्ये च ऋचः शाखाः (२१) एकविंशतिसंख्याकाः, अथर्वणवेदस्य नव शाखा इति मतभेदो दृश्यते वचनानि तु संहितायामस्यां ज्ञानयोगाध्याये स- मुपन्यस्तानि टिप्पण्याम् । एवं "ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्युरेक- विंशतिसंख्यकाःनवाधिकातं शाखा यजपो मरुतात्मज । स- हस्रसंख्यया जाताः शाखा: साम्नः परंतप । अथर्वस्य च शा- खाः स्युः पंचाशतेंदतो हरे।” इति मुक्तिकोपनिषच्छुतो । तथा च " सर्वेषां चैव वेदानां शाखाभेदस्त्वशक्तिज' इति स्मृ- तेवास्तविकशाखाभेदस्य ताग्विवक्षितत्वाभावादतभावविभागा- म्यां महर्षिवचसा न कोऽपि विरोधः तत्र मंत्रब्राह्मणयोदनाम- धेयमित्युक्तलक्षणाद्यायंत्यो वेदसंहितास्तावंत एव बाह्मणभा- गा इति बोध्यम् । ब्राह्मणमपि त्रिविधं विधिरूपमर्थवादरूपं त- दुभयविलक्षणं च । तत्र शब्दभावनालिंगादिप्रयोगो विधिरिति माभाकराः इष्टसाधनताविधिरिति तार्किकादयः। सोपि वि- धिश्चतुर्विधः । उत्पत्त्यधिकारविनियोगप्रयोगभेदात् । प्राशस्त्य- निदान्यतरलक्षणं, यविधिशेपभूतं वाक्यपर्थवादः । स च त्रिवि- धोः गुणवादोनुवादोभूतार्थवादश्वेति । विध्यर्थवादोभयविलक्ष तु वेदांतवाक्यम् । तच्चाज्ञातज्ञापकत्वेप्यनुष्ठानाप्रतिपादकत्वात्र वि- घि । स्वतः पुरुषार्थ परमानंदज्ञानात्मकब्रह्मणि स्वाथै उपक्र- मोपसंहारादिषविधतात्पर्यलिंगवतया स्वतःप्रमाणभूतं सर्वान- पि विधीनंतःकरणविशुद्विद्वारा स्वशेषतामापाय अन्यशेषत्वाभा- वाच्च नार्थवादः । एवं "एकैकस्यास्तु शाखाया एकैकोपनिपन्म- ता। तासामेकमृचं येन पठ्यते भक्तितो मयि ॥ स मत्सायुज्यपद- चीं प्राप्नोति मुनिदुर्लभाम् ।" इति च मुक्तिकोपनिषद् । उपनिष- दां बहुत्वं बोध्यं कर्मकाण्डे व्यापारभेदेपि सवीसां वेदशासाना- ·ओश्रीमधुसूदनसंहिता । प शि मेकरूपत्वमेव ब्रह्मकाण्ड इति गतिसामान्यादितिसूत्रे स्पष्टम् । चतां वेदानां प्रयोजनभेदेन भेदो यथा । तत्र च वेदा हि य- ज्ञार्थमभिमवृत्ता इत्यङ्गवाक्यायज्ञियहोदप्रयोग ऋग्वेदेन, अध्व- युप्रयोगो यजुर्वेदन, उद्गातृप्रयोगः सामवेदेन, ब्रह्मयजमान- प्रयोगो तत्रैवांतर्भूती, , अथर्ववेदस्तु शांतिकपौष्टिकाभिचारि- कादियज्ञकर्मदेवतोपासनारहस्यज्ञानप्रतिपादकत्वेनात्यंतविलक्षण ऋगनकारी। अथ वेदचतुष्टयस्य प्रमेण चत्वार उपवेदाः । आयुर्वेदो धनु- वेदो गांधर्ववेदः स्थापत्यवेद इति । तत्रायुर्वेदस्याष्टो स्थानानि भवन्ति सून शारीरमैंद्रियं चिकित्सा निदानं विमानं विकल्पः सिद्धिश्चेति । ब्रह्मदक्षप्रजापत्यश्विनीकुमारधन्वंतरींद्रभरदाजा- त्रिनमदग्निविश्वामित्रादिभिरुपदिष्टश्चरकेण संक्षिप्तः । तत्रैव सु- श्रुनेन पंचस्थानात्मकं प्रस्थानान्तरं कृतम् । एवं वाग्भटादिभि- रपि बहुविशेषः कृतस्तेन शास्त्रभेदः। वात्स्यायनेन पंचाव्याया- त्मकं कामशास्त्रं प्रणीतं तच्चायुर्वेदान्तविमर्हति तोव सुश्रुतेन वाजीकरणाख्यकामशास्त्राभिधानात् । तस्य च विषयवैराग्यमेव प्रयोजनं, शास्त्रोद्दीपितविषयभोगे दुःखमानपर्यवसानात् । एवं धनुर्वेदः पादचदृष्टयात्मकः श्रीविश्वामित्रपरशुरामादिम्यः प्रादु- भूतः तर प्रथमो दीक्षा द्वितीयः संग्रहस्तृतीयः सिदिः चतुर्थः प्रयोगपाद इति । तन प्रयमे आयुधाधिकारिणो निर्णयः । दि- तीये गुरुसम्प्रदायसिद्धानामखशस्त्राणामम्यासमंत्रदेवतासिद्धि- निरूपणम् । तृतीयेऽखमयोगः। चतुर्थे क्षत्रियाणां स्वधर्मयुद्ध प्रजापालनमित्यादि निरूपितम् । गाधर्ववेदश्च श्रीसदाशिवादि- भ्यः प्रादुर्भूतः । उक्तं च संगीतरत्नाकरे । " सदाशिवः शिवो ब्रह्मा भरतः कश्यपो मुनिः । मतंगः पाणिगो दुर्गा शक्तिःशा- लकोहलौ ॥ विशाखिलो दन्तिलच कंबलोऽश्वतरस्तथा । वा.

·प. शि. निगमागमप्रामाण्यानरूपणम् । (१९५) युर्विश्वावसू रंभाऽर्जुनो नारदतुंबरू । आंजनेयो मावगुप्तो वारु- णो नन्दिकेश्वरः । स्वातिर्गणो देवराजः क्षेवराजश्व राहलः । दु. जयो नाम भूपालो हाहाहहुश्च रावणः । परमन्दी च सोमेशोज- गदेकमहीपतिः। व्याख्यातारो भारतीये लोल्लयोद्भटशंकुकाः। भद्राभिनवगुप्तश्च श्रीमत्कीर्तिधरोऽपरः । अन्ये च बहवः पूर्व ये संगीतविशारदाः। तच “ मार्गदेशीयभेदेन द्विधा संगीतमुच्य- ते । हेधा मार्गाव्यसंगीतं भरतायात्रवीत्स्वयम् । ब्रह्मणोऽधीत्य भरतः संगीतं मार्गसंज्ञि तत् । अप्सरोभिश्च गन्धर्वैः शम्भोरग्रे प्रयुक्तवान् ।" इति श्रीमतंगः । एवं च मार्गनानि संगीते राग- रागिणीनां पोडशसहस्रसंख्याकानां पत्रिंशदधिकत्रिशतस्ताले- निमिति गांधर्ववेदस्य कियान्विस्तार इति कः संख्या समर्थः। तस्य च देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिद्दिश्च परमं प्रयो- जनम् । स्थापत्यवेदान्तर्गतमर्थशास्त्रं बहुविधं नीतिशास्त्रमन्च- शास्खं गजशास्त्रं शिल्पशास्त्र सूपकारशास्त्रं चतुःषष्टिकलाशास्त्रं चे- ति विश्वकर्मादिभिस्तथा नाना मुनिभिः प्रणीतं तस्य च सर्व- स्य लोकस्य लौकिकालौकिकतत्प्रयोजनभेदाद् भेदो द्रष्टव्यः । एवमुपवेदा निरूपिताः । तत्र वेदेषु ज्ञानविज्ञानयोईयोरेव सुम- हान् विस्तारः परिदृश्यते । स्थलदृशैव यदा ज्ञानावगम्यं स्थूल- जगदेवानन्तरूपतया प्रतिभाति तदा कारणरूपस्याऽध्यात्मज- गत आनन्त्यानुभवो मनसि कीदृग् विस्मयमुत्पादयति तद्वार- पुरुषैरनुमेयम् । फलतस्तु तादृशानन्त्यवर्णनकारिणो वेदा निय- तमनन्ता एवेति का संदेहः। श्रुतिश्च कथयति "अनन्ता वै वे. दा” इति । यदा वेदा एवानन्तास्तदा वेदसंमतानां शास्त्रान्तरा- णां संख्यानमसंभवमेव भवति । प्राचीनकाले वेदपडंगानां स्वाध्यायप्रवचनसंप्रदायः पूर्णरूपे- णासीत् । इदानों वेदोक्तकर्मक्रमसूचकानां हस्तस्थानीयानां प्रति- ·(१९६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता । प. शि. शास्त्र विभक्तानां कल्पसूत्राणां तिरोहितप्रायत्वाद् वैदिकसत्क- मंणामभाव एव जातः । एवं वैदिककांगकालज्ञानाय ज्योतिष तदपि "सूर्यः पितामहो व्यासवशिष्ठात्रिपराशराः । कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिमनुरंगिराः ॥ लोमशः पलिशश्चैव च्यवनो यवनो गुरुः ॥ शौनकोऽष्टादशाश्चैव ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः" इति सूर्यसिद्धान्ताद् बहुविधम् । इदानी पौरुपेयग्रन्थैराकुलितं लोकोपयोगिफलितार्थकथनाय व्यवह्रियत इति महाशोकायस- रवेिदश्रोत्रस्थानीय निरुक्तमपि बहुविधं वैदिकमंत्रपदार्थभावदो- धनात्मकमतीवावश्यकमिदानी तदभावाद् वेदार्य एवं दुर्लभ इति वेदबधिरत्वम् । यथा वेदानन्त्यं तथैव निर्वचननिरुकनिध- द्वानन्त्यम् । तदभावादेव वेदादरे काश्यम् । शास्यन्ते वैदिकव- र्थस्वरादयो याभिरिति शिक्षा वेदनासास्थानीयाः प्रतिशाखं मुनिभिः प्रकाशितवर्णोच्चारणभेदरूपप्रातिशाख्यनामापरप- या अपि बहुविधाः । तद्भावादेवसाम्नां यथार्थगानशिक्षणा- भावेन प्रायो लोप एव दृश्यते । एवं वेदाङ्गानां ग्लानिरिति अ- हिनो वेदस्यापि ग्लानिः स्फुटैव । अतो वेदतदंगस्वाध्यायस- संप्रदायप्रवृत्तिरतीवावश्यकीति । एवं वेदविज्ञानदर्शनरूपशा- स्वाणि बहुभेदमापनानीव दृश्यमानानि ज्ञातमतिगभीराणीति सर्वत्र बही हानिरस्ति, तदर्थं तदेकवाक्यतया तचविज्ञानभूमयः संक्षेपतो निर्दिश्यते । “सदेव सौम्य इदमन आसीत् ' "सत्यं ज्ञा- नमनन्तं ब्रह्म" "तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति" "नाऽन्यःपंथा विद्यतेऽयनाय" "एकमेवाऽद्वितीयं ब्रह्म" "प्रज्ञानमानन्द ब्रह्म" "आनन्दं ब्रह्मणो विहान बिभेति कुतश्चन" "तमेवैकमात्मानं विजानथान्या वाचो विमुञ्चय " इत्यादिश्रुतिभ्योऽदितीयपरमा- नन्दचिदनसाक्षात्कारः परमपुरुषार्थ इत्यध्यवसितम् । तत्राऽदि- तीयं ब्रह्म प्रमेयं तत्साक्षात्कारश्च प्रमा सा च प्रमाणाधीना इत्य- ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् ।। (110) तो माननिरूपणार्येव गौतमकणादाभ्याम्महर्षिम्यां पोडश सप्त पदार्थगर्भ न्यायवैशेषिकदर्शने प्रणीते, तथाच न पदार्यतदर्मा- णां वा निरूपणे तात्पर्य्यमपि ह प्रमाणनिरूपण एव । स्थू- लविज्ञानसहायेन सदस्हनिरूपणे वैशेषिको न्यायश्वेति दर्शन- दयमेव परमोपयोगितया निर्यिते । ततो हि धर्मधर्मिणोईयोरेव सम्यग् विनिर्णयहारेण तत्वजिज्ञासूनां प्रभूतकल्याणमुपजाय- ते। "समे शुत्रों वन्हिजलाग्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाशया- दिभिः । मनोनुकूलेन त चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजन- म्" | "आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्योनिदिध्यासितव्यः" इत्या- दिश्रुतिभ्यो निदिध्यासनस्यात्मसाक्षात्कारं प्रति हेतृत्वेन श्रयमा- णत्यावंपदलत्यार्थाऽद्वितीयपरमात्मविषयकचिचवृत्तिधारालक्ष- णनिदिध्यासनसमये विषयेभ्यश्चित्तत्तिनिरोधाय प्रधानप्रथ- मतत्वनामसांगयोगप्रपंचनामथयोगानुशासनमित्यारम्य योगद- र्शनं श्रीमन्महर्पिणा पतंजलिना प्रपंचितमित्यतो न प्रधानादि- निरूपणेन वा योगस्य स्वागमीयफलनिरूपणे तात्पर्यमपि तु अहितीयपरमात्माकारावच्छिन्नचित्तवृत्तिप्रवाहरूपनिदिध्यास- नाय विषयेभ्यश्चित्तवृत्त्येकाग्रतामात्र एव । अत एव सर्वसाधन- समूहानामुपासनाक्रियाणा च योग एवावसानभूमिः।"नावेदवि- न्मनुते तं बृहन्तं" "वेदैश्च सरह मेव वेद्य " इत्यादि श्रुतिस्मृ- तिभ्यो ब्रह्मणो वेदममाणकगम्यत्वेन शब्दप्रमाणेन प्रमेयविचार- प्रवृत्ती प्रमेयस्याद्वितीयब्रह्मणस्तत्वमसीत्यादिमहावाक्यीयतत्वं. पदलक्ष्यतया पदज्ञानस्य च शक्यार्थज्ञानदारा लक्ष्यार्थबोधक- तेन श्रीमद्भगवता कपिलेन प्रधानममुखवत्सगर्भ सांख्यदर्शनं त्वंपदशक्यार्थनिरूपणाय मणीतमतो न प्रधानादिपदार्थनिरू- पणे, न या प्रवानादीनामाविर्भावादिनिरूपणे तात्पर्य किन्तु क- पिलस्य वंशब्दवाच्यान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यनिरूपण एव ·(१९८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। प. शि. तात्पर्य भवतीति । एवं त्वंपदशक्यायनिर्णयानन्तरं प्रमेयस्या- हितीयपरमात्मनस्तत्पदस्यापि लक्ष्यतया तत्पशक्यार्थबोधः। महावाक्यस्थत्त्वंपदार्थनिर्णयायेकं भवति सांख्यं योगइति दयमेव दर्शनम् । तरच योगदर्शनं तात्पर्यबुद्विरूपिण्याः प्रजायाः सम्य- र विकास सजनयति सांख्यदर्शन चत्वंपदार्थावबोधै सहायकता- मुपैति।चिकाग्याय श्रीमद्भगवता पतंजलिना सारययोगेप्रणी- ते सत्यनादिसंसारभूतानां कर्मणां वासनाभी रागद्वेषादिकलुषि- तान्तःकरणेन योगसाधनाना शमदमादीनामसंभवेन तत्संभवाय तमेतं वेदानुवचनेन "ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेन " सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति सर्वाणि भूतानि च यदिशन्ति " " यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्र- हेण ब्रवीम्योम् " " नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् ।' इत्यादि श्रुतिस्मृतिम्योऽन्तःकरणमलाना पर्मभिः क्षीयमा- णत्वश्रयणेनान्तःकरणपंकाना व्यवच्छेदाय परमर्पिर्भगवान् जै- मिनिराचार्योऽथातो धर्मजिज्ञासत्यारभ्य हादशलक्षणी प्रणि- नाय । वेदस्य निकाइविषयत्वाचदर्थप्रकाशकानि कर्ममीमासा- भक्तिमीमासानलमीमासेतिमीयासारयदर्शनानि श्रीमयिनि- शाडिल्यचेदव्यासप्रणीनानि । तेषु धर्मस अधिकारिणा माथ- म्यादत्यावश्यक्त्वं श्रेष्टचं चास्तीति तस्यातीय विस्तारः । यम- न्तरा लक्ष्यार्थानवबोधस्तं तत्पदशक्यार्थं निरूपयितुं शाण्डि- ल्यशेषपाशुपतपणेनादिभिर्महात्मभिर्भगानेको वासुदेवः पर- मार्यतत्वमित्येवमादिसगुणनिरूपणोदाहरणानि देवीभक्तिमीमा- सादीनि मणीतानि इत्यं च रवैिचित्र्याचत्पदशक्यार्थो वासुदे- चोऽस्तु पशुपतिर्वा भवत्वित्यत्र न विशेषः। तया च गुणावच्छिन्नं परात्मनो रूपमित्यादिनिरूपणे न तात्पर्यमपि तु तत्पदवा- च्यमायावच्छिन्नचैतन्यनिरूपण एव महावाक्यस्य तत्वमिति ·प. शि. निगमागमनामाण्यनिरूपणम् । ( १९९) पदावबोधजननार्थ कर्ममीमासामक्तिमीमांसाचेति मीपौसाशास्त्र- इयं कार्यकारणरूपेण भूरि सहायकं भवति । अतोऽमिहोत्र- चातुर्मास्यादीनां स्वर्गादाक्षप्यस्थित्यादिहेतुत्वनिरूपणे, न वा अपंचस्य सत्यत्वादिनिरूपणे तात्पर्य किंतु योगाङ्गशमद- मादिसिदयेऽन्तःकरणमलानां विहितकानुष्टाननिवृत्ती भग- वतो जेमिनेर्वाक् तात्पर्यवतीति परिचरितचरेण मार्गेणाक्षपाद- कणादकपिलांडिलजफणिर्जेमिनीना तात्पर्य विषयमूतानि पर स्परमविरहानि प्रमाणानि त्वंपदशक्यतत्पदशक्यचित्तैकाया- न्तःकरणमलापाकरणानि दयित्वा व्याससूत्रार्थं श्रुतेरथं च यथायथं वर्णयतिस्म । योगदर्शनविज्ञाने योगभूमिकासप्तकं, वेदां- तदर्शनविज्ञाने ज्ञानभूमिकासप्तकं येन मेणास्ति नेनैव ऋमेण सोपानारोहणमिवोभयशास्त्रोकभूमिकासु समारोहत्यधिकारीति सुतरां शास्त्रेक्यमिति समभूमिकासमारोहायैव सप्तदर्शनानोति गूढं रहस्यम् । तथा च क्रमप्राप्तसोपानारोहे तदुत्तरोत्तरभूमिस- मारोहणे सौलभ्यं भवतीति नापविज्ञाने विरोधगंधः । ज्ञानदर्श- नसप्तभूमिकाविज्ञानरहस्यमेतद्वंधकारमणीतसप्तदर्शनसमन्वये द्र- पृव्यमिति । सप्तमं च दर्शनं ब्रह्ममीमासाशासं ब्रह्मस्वरूपबो- धोत्पादकमिति सर्वजनप्रसिद्धम् । वस्तुतस्तु सम्झेर दर्शनान्ये. तानि मुक्तिपदस्येवाद्वितीयस्य निर्णायकानीति । तथापि ज्ञानोत्कर्षस्य तारतम्यानुसारतो वेदान्ता एव वेदसिद्वान्ता इति प्रकीय॑न्ते । प्रत्यक्षानुमानशब्दादिप्रमाणेकवाक्यताप्रमित दृष्टा- दृष्टमपंचजातनिर्णायफचविंशतिमहर्षिमणीतसायनाचार्यादिधृ- तहादशलक्षात्मकविद्युत्सौदामिनीकलाशास्त्रमतिविस्तृवचंदा- नों भागशः कचित्कर्नाटकादामुपलभ्यते । ईदृशाना ग्रंथानां तिरोधानादेवेदानी जनैपु धर्मकर्मादो विवादोपस्थानं परिहश्यते। तथा च दर्शनोहारः परमावश्यक इति ज्ञेयम् ।

·(२००) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। प. शि. वेदा हि मूलमनादिरूपस्य भ्रमादिदोषरहितस्य निखिलजन- हितकारिणः सनातनधर्मस्य । तदनु च स्मृतयस्ततश्च पुरा. णानि ततश्च तंत्राणि क्रमशो भित्राधिकारप्रयोजनतया प्रमा- णरूपेण समाद्रियन्ते । चतुष्टयमेव तदिकज्ञानविज्ञानसमूहानां संप्रकाशकमिति सर्वजनप्रसिद्धम् । वेष्मृणां महर्षीणां स्मृति- बलेन प्रकाशितानि शास्त्रजातानि स्मृतिशास्त्राणीति कश्यन्ते । वेदानां परममाननीयत्वे सिद्दे तदनुकूलस्मृतयोऽपि माननीया भवन्तीति का संदेहः। ततश्च द्वितीयाधिकरणविषयाणां स्मृति- शास्त्राणां सम्बंधे नास्ति का चिदपि शंका । वर्तमानसमये स्मृ- तयो नाम धर्मशास्त्राणि वक्ष्यमाणरीत्या भेदमापन्नानि तपथा- "मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोगिराः। यमापस्तंबसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती । पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगीतम।। शातातपो वसिष्टश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः ॥” अन्यानि देवल १ गोभिल २ जमदग्नि ३ विश्वामित्र ४ प्रजापति ५ वृद्दशातातप ६ पैठीनसि ७ आश्वलायन ८ पितामह ९ बौधायन १० छागलेय ११ जाबालि १२ च्यवन १३ मारीच १४ कश्यपा १५ दिमणी- तानि उपस्मृतिरूपाणि आचारव्यवहारप्रायश्चित्तवर्णाश्रमधर्मवि- शेषाणां विभागेन प्रतिपादकानि संति निबंधेषु तचदचनोपल- धिरपि भवति । एवं श्रीमहाभारते तथा वाल्मीकीये श्रीमद्रा- मायणे साक्षात् तथा आख्यानोपाख्यानादिपरंपरया धर्मस्यैव प्र- वृत्तिनिवृत्तिलक्षणस्याक्ततया इतिहासनाम्ना महाकाव्यनाना च भिन्नमपि धर्मशाखे स्मृतिप्वेव प्रमाणमुकुटाग्रतया तवयं निर्वि- यादं वरीवर्ति एवं सर्वदेवसाधारण मन्त्रशास्त्रं शारदातिलका- दितात्रिकविपयातिरिक्तश्रुतिस्मृतिसिहसिद्धाांशबहुलं धर्मशा- व एवान्तर्भूतं ज्ञेयम् । स्मृतीनां प्रामाण्यं मनसि कृत्यैव तत्र तर वेदान्तमूनेषु " स्मृत्यनवकाशदोषप्रसंग इति चेन्नान्यस्मृत्यनंद- ·निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२०१) काशदोषप्रसंगात् ।। १२-१-१" इतरेषां चानुपलब्धेः१२-१- २" स्मृतेश्च " इत्यादिमूत्राणि प्रणयतिस्म भगवान् वेदव्या- सः स्मृतीनां महर्षिसंस्कारजन्यविशुद्दज्ञानमयत्वेन तत्कृतं वेद- विषयकमनुमान तत्प्रामाण्य बोधयति इति स्मृतिमामाण्यसंप्र- दायः । अत एव स्मर्यते मुनिमिश्चिन्त्यते सा स्मृतिः । चिन्तनं च यद्विषयिणी आपेक्षात्रुहिमत्याम्पोत्थिताकांक्षापुरस्कारे- गोदेति तद्विषयत्यैव अन्यतरस्य वान्यमहर्पिकृतान्यतमरू- पेण विशिष्टचिन्तनं न विरुध्यते । यस्य विषयस्य यत्र स्मातऽर्थे स्थूलत्वं तत्र विज्ञानसिद्धार्थनिरूपणे दुर्बलं भवति यत्र च पदा- र्थसूक्ष्मत्वं तत्र वैज्ञानिकसिहाशनिरूपणं प्रबलं भवतीति, पूर्वा- वस्थायां मुनिमतभेदसंभवोऽस्ति नोत्तरस्यामुक्तायामवस्थायाम्। यथा नारीधर्मेषु “न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति" इत्यर पुरुपतंगप्रकृति- रिति विज्ञानसिदेऽर्थे न केयामपि मतभेदः किं तु विवाहकाल- निर्णये हटादृष्टरजस्करूपदेहिके स्थूलेऽर्थेऽस्ति कोऽपि मतभे- द इति न स लक्ष्यनिर्णये विरोधापादक इति दिन । यथोत्तरं च मुनीनां प्रामाण्यं भगवत्प्रसादमूलकविद्यातपोयोगसमाधिवलल- व्धविज्ञानतरतमभावेन चिरन्तनःस्मृतिहृदयाभिशेरङ्गीत्रियत इति न विरोधगंधः अस्यां संहितायां वर्णाश्रमादिवमनिरूपणमस्ता- वेषु टिप्पण्यां वाहुल्यैन स्मृतिरहस्यं वर्णितप्रायमिति तन तव बोधयितुमुपयुज्यते । भावतत्त्वतः शन्दवलस्य महदनन्तराट् यथा हि संभवति कश्चिद्भेदः शब्दभावान्मनोभावस्य, तथैव संभवो भवति भाव. भेदः कश्चित् श्रुतिस्मृत्योर्नच तद्दोषावहं भवति । श्रुतिस्मृत, तिरहस्यानां सर्बजीगणेषु प्रचारणार्य प्रकाटतं तृतीयाधिकार- विषयकं शाखजातं पुराणनामा प्रसिद्वम् । एवं श्रीमन्महाभा- रतं हरिपंशाखिलसहितं.सपादलक्षसंख्या विशिष्टं पुराणलक्षणेक- ·(२०२) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता! .प.शि. देशलक्षितग्रंथांशबहुलं श्रोततिहासनामकं सर्वशिरोधार्य पंचमवे. दतया श्रुतिप्रसिद्धं वेदार्थोपवूहकं श्रीमद्भगवतो व्यासनारायणा- दाविर्भूतं प्रमाणपरभागतया प्रकाशमानमस्ति । महापुराणोप- पुराणान्यपि श्रुतीनां स्मृतीनामनुकूलानीति सदेव माननीयानि । तेषां संख्या नामानि च साधारण्येन यथा- "ब्राह्म दशसहसा- णि पानं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविशचतुर्विशति शेव- कम् । दशाष्टो श्रीभार्गवतं नारदं पञ्चविंशतिः । मार्कण्डं नवं वान्हं त दशपञ्च चतुःशतम् । चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्च- शतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्त लिङ्गमेकादशैव तु । चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् । कोम सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एको नविंशत्सौपर्ण ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु एवं पुराणसंदोहश्चतुर्लक्ष उदा- हृतः।" इति श्रीमद्भागवते द्वादशस्कंधे । कौमे पूर्वभागप्रथ- भाध्याये महापुराणान्युक्त्वा । तेपु वायवीयमधिकमुक्त्वा “ अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । अष्टादशपुरा- णानि वक्ष्ये संक्षेपतो हिजाः। आयं सनत्कुमारोक्तं नारमिहमतः परम् । दृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् । चतुर्थं शि- वधर्माख्यं साक्षानन्दीशभापितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य नार- दीयमतः परम् । कापिलं वामनं चैव तथैवोशनसरितम् ।- ह्माण्डं पारुणश्चैव कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्वं सोरं सर्वार्थसञ्चयम् । पराशरोक्तं मारीचं तथैव भार्गवाद्वयम् ।” इति । तेषु स्कान्दं महापुराणोपपुराणेतिरूपेण दिविधम् । श्रीभग- यता शङ्करणोतं स्कंदाय महापुराणं श्रीस्कंदभगवता कुमारेण मुनीन् प्रति कथितं तदुपपुराणम् । शिवधमाख्यमुपपुराणं तत्राष्टादशाध्यायोत्तरत्रिशताध्यायात्मक देवीभागवतं नाम • महापुराणम् द्वात्रिंशद- घ्यायारित्रिशताध्यायामक विभागवतमिति मतांतरविवेकः ।

·५.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् ! (२०३) “ नन्दीपुराणम् । अन्यत्र तूपपुराणेषु वामनस्थाने भानवं स्कांद- स्थाने नन्दीपुराणं शिवधर्माख्यं च भिन्नं दृश्यते । नारदीयं नारदामति भेदेन महापुराणोपपुराणरूपेण विधा विधाज्ञेयम् । अन्यतरस्य कोर्मवचनाद वायवीयता का बोध्येति, “ततो वासिष्टलेंगाख्यम् ।" इत्यपि कुत्रचित्पाटो दृश्यत इति न विरो- धः । श्रुतिय चेतिहासः पुराणमिति । य इतिहास प्रसिहस्तव श्रीमद्रामायणं पट्कांडानि तयोचामितिसप्तकांडात्मक योगवा- सिष्ठापरपीयमहारामायणोतरविलसहितं च ) वेदवेथे पो पुंसि जाते दशरथात्मने । वेदः प्राचेतसादातीत्साक्षाद्रामायणा. त्मना इत्यभियुक्तोक्त्या वेद इवापरं ब्रह्मवरलब्धीवाल्मीकि- मुनेः प्रादुर्भूतं पुराणमिव प्रमाणपदवों गतं बोध्यम् । उपपुरा- गानां चाष्टादशानामन्यान्युपपुराणानि च सन्ति तन्नामनिर्देशो चिस्तरभयान्न क्रियते । के च न पुराणभागाः भरद्वाजसंहिता- वेदव्याससंहितेत्यादिपुराणसंहितानाना रहस्यनामा ताधि- का इयोपलब्धा भवन्ति । गणेशपुराणं मुद्गलपुराणमादिपुराण- मादित्यपुराणमेवमादिनानापि प्रसिहानि कानिचित्पराणानि नि- पंधकृतवरनानि समुपलभ्यते तत्र महापुराणमारभ्यादित्यपुरा- णपर्यंतपुराणेषु चानापग्रन्थनिरसनप्रक्षेपादिमहान् प्रपंचः का- लमहिमा प्रस्तुत इति महदलिष्टम् । अविभीषश्वतेषां तचापियो भवति नतूत्पत्तिः तर स्वरवर्णपदयाच्यादीनां वेदवन्न नमान- त्यत्वं नापि तदर्थकमनित्यत्वं किंतु प्रतिपायार्यमागत नित्यत्यमिति तदाविर्भाव एवं कृतानीति व्यवहारस्तु गदाम पुरस्कृत्येति तत्यम् ननु तर्हि शब्दानां नित्यत्वेन लौकि- कवाक्यस्याप्याविभीवो वाच्य इति चेत्र लौकिकशब्दानां नित्यत्वेऽव्ययस्योपनियध्यमानस्य यादृच्छिकतयाऽनित्यत्वे- नाविर्भावस्य वक्तमशक्यत्वा अधीनां श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रति- ·(२०४) श्रीश्रीमधुमूदनसंहिता ! प. शि. पादितानां लोकिकशब्दरुपनिबद्धत्वेन पौरुषेयत्वेऽपि तेषु पुण्यो- पचयः श्रोतः। साधुशब्दापभ्रंशभूतेषु भाषांतरेषूपानबहानां तथाभूतानामर्थानां ततोऽप्यवरतया न पुण्योपचयः । अत एव सत्काव्यालापानां विष्ण्वंशत्वमसत्कान्यालापानां निषेधश्च स्मर्य- ते । “प्राकृते संस्कृते चापि” इति शिक्षावाक्येन प्राकृता अपि वैदिकानुकूलशब्दार्था एव कल्याणप्रदाअन्येषां च नम्लेच्छित्तदै- नापभाषित इति वैदिकनिषेधविषयत्वमेवेति संक्षेपः। ब्राह्मादिपु- राणानामष्टम् प्रमाणेषु ऐतिह्यस्य पुराभूतत्वाद् एकप्रतिनिमि. तत्वेन पुराणशब्दवाच्यतया प्रमाणरूपत्वं तत्र तेषां पुराणानां विवाशब्दार्थान्तर्भावत्रिकालज्ञेन योगिना याज्ञवल्क्येन आ- चाराध्याये तृतीयश्लोक उक्तः "पुराणन्यायमीमांसा धर्मशा- खांगमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश" इति । तथा च विद्याशब्दार्थचतुर्दशमकारांतर्गतमुगमार्थबोधक- त्वनिबंधनचतुर्वर्गफलप्रदत्वसस्त्रीकचतुर्वर्णाधिकारित्वादिगुणका- भिमायतो योगियाज्ञवल्क्यप्रथमाधिगणितपुराणशब्दार्थकथनपू- वैकं तत्मामाण्यं प्रतिपाद्यते तथा हि पूर्वकालापकपुराशब्दात तत्र भव इत्यर्थे सायंचरभितिसूत्रेण टयुमत्यये तस्य अनादेशे पुराणोक्ता ब्राह्मणकल्पेविति सूत्रे पुराणशब्दनिपातनबो- धिनतुडागमाभावे महता यत्नेन पुराणशब्दः साधितो व्याकरणे मुनिभिः स प ब्राह्मादिषु योगरूढया शक्तः पदार्थबोधनाय प. दान्युच्चार्यते तदभावे तत्साधुत्वबोधनं वृथास्यादिति तेप्वाधु- निकत्वकल्पनं निर्मूलम् । तथा च व्याकरणमहाभाष्ये वाको वा. क्पमितिहासः पुराणं वैवकमिति गणनम् । यजुर्वेदीयवासगे सविस्तार इतिहासपुराणं च प्रतिष्टितमित्युक्तम् । छान्दोग्योप- निपदि इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदमित्युक्तम् । बृहदार- ण्यकोपनिषदि एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितमित्युक्त्वा इति- ·प.शि. निगमागमनामाग्यनिरूपणम् । (२०५) हासः पुराणं श्लोको व्याख्यानानात्यायुक्तमातथा तत्रैव इतिहाप्त-, पुराणं विद्या उपनिपद् इत्युक्तं मनुस्मृती अ०३श्लोके २३२ ए. राणानि खिलानि चैति भाडे पुराणपठनमुक्तं याज्ञवल्क्यस्मृती अ.१श्लोक ३५वाको वाक्यं पुराणं चेति तथाश्लोके ४३वेदायर्व- पुराणानी युक्तमाहारीतस्मृती म०४इतिहासपुराणाम्यामित्युक्त- म्। कात्यायनस्मृतोप्रपा०२सण्डे १४वाको वाक्यं पुराणानि इति- हासानि चान्वहमिति।व्यासस्मृती "श्रुतिस्मृतिपुराणानां भवेद- ध्यापने क्षमः"अ.३ "इतिहासपुराणानां वेदोपनिषदो द्विजः । अ.४"इतिहासपुराणानि स भवेद्देदपारगः "महाभारते स्वर्गपर्व- णि अ०६"अष्टादशपुराणानां श्रवणायकलं भवेत् । आनुशा० पर्व० अ०९० पक्तियब्राह्मणानरूपणा "येच भाष्यविदः केचित् ये च व्याकरणे रताः । अधीयते पुराणानि धर्मशाखाण्यापि च" इत्युक्तम् । विराटपर्व० अ० ५० "वेदान्ताश्च पुराणानित तथा आदिपर्वणि उपक्रमणिकाध्याये "इतिहासपुराणानामुन्मेष निर्मितं च यत्" । इत्यायुक्तमिति प्रामाण्यविचारः । न च मियो विद्वानीति वाच्यंतत्मामाण्यस्योक्तत्वातत्मणेतुः श्रीवेदव्यासस्य स्वयं भगवदवतारत्वेन मपादादिदोपशून्पत्वादाप्ततपत्वेन "स्त्री- शूद्रदिजवन्धूनां त्रयीन श्रुतिगोनरा।" इति वेदार्थोपवृहकम् । तदुपासकानामुपास्य देवताहारा ययाविकारं परमात्माधिगमः पुराणानां क्यासिकानरमर्थः। यया वेदानां संपामुपास्य प्राणादि- द्वारा पामारमाधिगमोऽपः। यतः सर्वेष्वपि पुराणेषु जगत्कारण- मेकमेव परमार्थतोऽविभक्तनामरूपगुणकात्मकं ब्रह्म प्रतिपा- यते यथा वेदेः- "अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवती सुत । एपेति सम्मतिस्तु सर्वेपामास्तिकानाम्, परन्तु तैयु तब तत्र एकस्प स्तुति- रन्यस्य निन्दा कथं प्रतिपादितेति प्राप्ते चूमायत्या विष्णुनिर्मा- ल्यग्रहणं, देवतांतरनिर्माल्यग्रहणं चांडालत्वं च ध्वनितं तन्तु ·( २०६) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प.शि. स्वेटदेवतामाहात्म्यविवृह विधेयस्कृतिमूचना चाऽस्तीति न देवतांतरनिर्माल्यनिन्दनायेति विवेचनीयम् । न हि पुराणा- पन्तटिकीभूता निन्दा निंदितन्निन्दति, अपि तु विधेयं स्तौति, अथ च तेषु गुणभेदादधिकारिभेदादा यत्र कुनापि निन्दनायति लभ्यते-तत्त्वर्थवादमाश्रित्य स्वेष्टप्रतिपादनार्थमेव दृढयतीति शा. स्त्रविदां रहस्यं न कश्चिदनो जानाति । एवमेव खल्वर्थवादस्य वे. देपि चरितार्थत्वान्न कस्मिंश्चित्पुराणवाक्ये आस्तिकानांशकाऽव- सरः । “स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प" इति श्रीमत्पूज्यपाद- न्यायमूत्रकारगौतमोक्तार्थवादलक्षणस्य जागरूकत्वात् । ततः स- मानार्थकत्वेन समानप्रयोजनकत्वेन च प्रमाणानीति प्रथितानि पुराणानि । भाषात्रयकोविदेषु श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानामेक एवार्थ इति विरोधाभावेन पंचलक्षणं दशलक्षणमपि वा पुराणं प्रमाणतमम् । अवांतरविरोवपरिहाररीतयः कल्पभेदश्रोहव- क्तृभेदप्रसंगभेदादिरूपास्तु पुराणवचनेरेव पौराणिकीयंत इति तदध्ययनतो ज्ञातव्यम् । तेषु सर्वेष्वपि सात्विकांशो नि- प्कामधर्ममोक्षयोः साधकः अर्थकामसाधको च राजसतामसां- शाविति त्रैगुण्यविषयत्वं वेदवदेव बोध्यम् । श्रीभगवन्तो महर्षयः प्राचीनाः सर्व एव स्वसिहांतेषु विज्ञा- नारिपूर्णेषु प्रकृति त्रिधा सप्तथा वा संविभव्य प्रदर्शितवंतः । वस्तुतस्तु सृष्टिविद्यायां प्रकृतवम्विधविभागरीतिहयेन सम्वर्ण- नमभ्रान्तसिद्वान्ततया कृतं बुधैः वेदाध्य तथैव व्याकुर्वते ।"येते पाशा वरुण सप्त सप्त धा विष्टन्ति विशता रुशन्तः ॥ सिनन्तु सर्व अनृतं वदन्तं यः सत्यवायति तं सृजन्त । इति यजुःश्रुतिः। कारणान्वेषणप्रस्तावेपु यथा प्रकृतभीगत्रयमनुसृत्य शास्त्रेषु प्र- वर्तते विचारः मुस्यतयैव कार्यविचारस्थलेषु तस्याः सप्तधा- स्वमवलम्ब्य विषयस्वरूपमवधार्यते । एवं च शाब्दविज्ञानस्य ·निगमागमप्रामाण्यनिरूपणाम् । (२०७) सौरम्यानुप्तारतः कार्यजातस्य तत्सम्बंधिनो नियमवद्धतया मद- शनार्थमेव पुरा समतामयस्य संगीतशाखस्प प्रादुर्भावोऽभवता असप्तलोकानामधःसप्तलोकानां च विचारप्रस्तावेषु युक्तिमा- !ऽनुत्रियते तथा च चतुर्दशभुवनविचारप्रस्तावोऽपि पूर्वोक्तास- दान्तानुसारीत्ति सुविदितम् । अज्ञानभूमिसप्तकं ज्ञानभूमिरासकं च तसिद्धान्तानुसारत एव संनिर्णीयते । ज्ञानस्वरूपभेदानां समधात्वमनुसन्धायैव सप्तदर्शनशास्त्राणामाविर्भावः समभवदिति वैदिकविज्ञानस्य भ्रमहीनत्वं संसाधयतीति नास्ति संशयलेशः । विधाविभक्तविषयवर्णनप्रस्तावेषु त्रिगुणविभागविज्ञानं सर्यो- त्कृष्टतया सर्वशास्त्रन्यापितया च परिकीत्यते । तथा चा- ध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदेविकमिति त्रिविधं वैज्ञानिकसि- हान्तसम्मतं गूढरहरयं पुरा समाविष्कृतमभृत् । तच्च भाषि- ध्यं निगमागमग्रन्थेषु सर्ववेव सर्वविचारमूलकतया विन्यस्तमभि- वर्तते । एवं च वेदेषु पुराणतन्त्रादिषु च नैव किमपिभावान्त- रम् त्रिगुणविभागभावत्रयमन्तरेणोपनिबद्धं परिलक्ष्यते । एत- विज्ञानानुसारतया कर्मोपासनाज्ञानमिति निकांडभेदत्तो दानां संप्रकाशोऽभूत् वेदेषु च विविधा एव श्रुतयः परिदृश्यन्ते । ताश्च वक्ष्यमाणरूपेण सुप्रतिद्धाः । अत एव"यथा दुग्धं च भक्तं चशर्कराच समिश्रितमा कल्पित देवभोगाय परमानं सुधौषमम्।। तथा विद्यमापनः श्रुतिभेदः सुस्वात्मकामयते ब्राह्मणान् नित्यं बमानन्दं परात्परम् । "इतिस्मृतिः। अध्यात्मादित्रिवियरहस्य संहितायामस्यामध्यात्मरहस्यवर्णनाध्याये प्रपंचितं तत एव द्रष्ट- व्यं,श्रुतिवत्पूर्वोक्तभेदत्रैविध्यमनुसृत्य श्रीभगवद्भिः पूर्वाचार्म- हर्षिभिः पुराणादिशासपु च समाधिलौकिकपरकीपेतिरूपं भा. पात्रविध्यं समुपनिबदम् तथाच तेषां ग्रन्था यथैवाध्यात्मिकादि- भावत्रयगर्भितास्तथैव ते समाध्यादिभाषायोपनियताश्च परिह- ·(२.८) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। प.शि. श्यते । अत एव न कोपि शब्दस्तेषां ग्रन्थेषु प्रयुक्तः समाध्यादि- विविधभाषाबहिर्भूतः समभिलक्ष्यते। तथा च"समाधिभाषा प्र- धमा लौकिकीति तथा परा। तृतीया परकीयेति शास्त्रभाषा त्रिधा स्मृता । गुप्तमेतद्रहस्य भाषातत्वं महर्षयः । सम्यक् ज्ञा- वा प्रवर्तघं शास्त्रपाठेषु संयताः॥ समाधिभापा जीवाना योग- बुद्धिप्रदीपिका । नयते नितरामेतान् परमामृतमव्ययम् ॥ मुर- भ्या लौकिकी भाषा लोकबुद्दिप्रसाधिका । परमानन्दभोगान्सा प्रदत्त नात्र संशयः॥ परकीया तथा भाषा शास्त्रोक्ता पापना- शिनी । जीवासा पुण्यलोकाना कुरुते हाधिकारिणः ॥ इत्यादि श्रीभरदाजपुराणसंहितायाम् । त्रिगुणभागानुसारतो जीवानां बु- द्विरपि साधारण्येन नैविध्यमवलम्ब्य समुत्पद्यते । निविधाश्च बु. दिभेदाः प्रधानसम्बद्धयधिकारानुसारतस्त्रिविधानुशासनान्तर्गत- रूपेण प्रसिद्धाः । सप्तदर्शनसमूहास्तु योगानुशासनान्तर्गतत्वाद- भ्रान्तबुद्धेरेवाधिकारविषया इति निश्चीयते । स्मृत्यादिशाखदा- रेण महर्षयः श्रीभगवतःशब्दानुशासनं राजानुशासनश्चेत्यनुशा- सनद्दय स्फुटतया व्याख्यातवतः श्रीभगवता वेदव्यासेन च शा- न्तिपर्वणि विभागविध्यमेव संनिवद्वम् । त्रिविधवृत्तीना प्रमोन- तिविधानेन निविधाधिकारिणां तन्यरूपेण कल्याणसाधनार्थ महर्षिभिस्त्रिकार पाविध्य शाखेपु संप्रकटितम् । यया हि भापया तत्वं च स्वरूपनश्वाध्यात्मिकभावो ग्रन्येषु व्याक्रियते सा समाधिभापति सकय्यते। तथा च श्रीमद्भगवद्गीतास श्रीभगवदा- क्यानिप्रायशःसमाधिभाषाभाषितानीति ज्ञातव्यम् यथा “सर्व- द्रियगुणाभासं सर्वद्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृञ्चैव निर्गुणं गुण- भोत चाबहिरंतश्च भूतानामचरं चरमेव चा सूक्ष्मत्वाचदविज्ञेयं दू- रस्थं चातिके च तत् ।। अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थि- तम्। भूतभर्तृ च तन्जेय ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ज्योतिषामपि ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२०९) तज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्याधि- ष्टितम् ॥ इत्यादि संबोधनपदान्यपहाय सर्वाण्येव भगवद्वाक्या- नि समाधिभाषोपनिवहानि नार्जुनप्रश्नवाक्यानि । मुमुक्षूणां बु- देः परिशोधनार्थ चित्तस्य च तेषां परमानन्दाभिमुख्यसम्पादना- थे समाधिगम्या एव विषया यया भाषया लौकिकभावनेव व्या- क्रियन्ते सा लौकिकी भाषेति प्रसिद्धम् पुराणादिपु मायौ लौकि- कभाषा, बाहुल्येन प्रयुक्ता परिदृश्यते यथा “ तदोडराजः क- कुमः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पनरुणेन शंतपैः । स चर्षणीना- मुदगाच्छुचो मृजन्मियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ दृष्टा कुमुदन्त- मखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुंकुमारुणम् । वनं च तत्कोम. लगोभिरक्षित जगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ निशम्य गीतं तदनगवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुरन्योन्य- मलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डला दुहन्त्योभि- ययुः काश्चिद्दोहं हित्वा समुत्सुकाः । पयोधिश्रित्य संयाचमनु- हास्यापरा ययुः॥ परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून्पयः। शभूपन्त्यः पतीकाचिदन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ लिप- न्त्यः प्रमृजन्त्यन्या अअन्त्यः काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्रा- भरणाः काश्चित्कृष्णान्तिकं ययुः ॥ इत्यादि, अत्रेदं तत्वं पर- मानंदपारावारमयानां श्रीकृष्णतत्मियताहामतत्समयनामवाड्म- नोगोचराणां परमदिव्यानां तद्रसमायसंस्कृतश्रीवेदव्यासश्रीशु- काचार्येवणनासर्वपुराणभारतादिन्य उत्तरं प्रादुर्भावनात् स- चापि श्रीमद्भागवतापः प्रायः समाधिभाषार्थ एव । परमुक्तप्रका- रफभगवद्भावस्य न सर्वेयधिकारिणो यतोऽत्तप्ततपसां जनाना- मेव वाहुल्यात् करुणाशतया लॉल्लोकान् भगवत्संमुखाकई यया तत्त्व्यवहृतया भाषया यः सोऽयों वर्णित उपनिवहः सेव भाषा लौकिकात्यभिप्रायो महर्षीणाम् तदुक्तमुपसंहारे " मृषा ·(२१) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प.शि. गिरस्ता घसती रसत्कथा न कथ्यते यद्भगवानधोऽभजः । तदेव सत्यं तदु हैव मगलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्चन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोका- विशोपणं नृणां यदुत्तमश्लोकयशोऽनुगीयते ॥ यत्र च प्राची नगाथाचवलंबनेन समाधिगम्यरहस्यानां धानुकुलभावानां वा दृढतया पुष्टिरानीयते तदर्थमेव प्रयुक्ता भाषा परकीयभाषे- ति संनिगयते । पुराणतंत्रशास्त्रादयस्तथेतिहासगाथाप्रभृतय- श्व परकीयभाषया बाहुल्येनोपनिबद्दा दृश्यन्ते । उन्नताधि- कारिणां पक्षे भाषात्रयमेव पूर्वोक्त परमानन्ददायकत्वेन धर्मो- त्साहवर्दकत्वेन च परमोपकारीति समाद्रियते । निम्माधिकार- वर्तिनान्त जिज्ञासूनां पक्षे शेषोक्तमेव भाषायं विशिष्टमुपकारं स- अनयति। उदाहरणार्थ गाथादि यथा-पातिव्रत्यधर्ममाहात्म्या) सत्यवत्सावित्रीगाथा, सत्यरक्षार्थ हरिश्चंद्रविश्वामित्रगाथादि श्री. भारते; दुर्वासांबरीपगाथा, रंतिदेवगाथा, भरतचरितं, इत्यादि श्रीभागवताईशी जीवदुःस्वहारिणी भाषा परकीयभाषा तस्या- एव बाहुल्यात्पुराणं स्मृतिभ्यो विभक्तम् । जनसाधारण्येन भग- वद्भक्तिवैराग्यादिप्रवृत्यर्थं पुराणेपु निबद्धा येऽर्थास्तेषु शिरःश्रु- त्येकवाक्यतामापादयन्भगवाँच्छीमत्पूज्यपादः कृष्णद्वैपायनवेद- व्यासः परमात्मानं प्रार्थयते तत्र तत्र रूप रूपविवर्जितस्य भ- वतो ध्यानेन यत्कल्पितं स्तुत्या निर्वचनीयताऽखिलगुरो दूरी- कृता यन्मया। व्यापित्वं च निराकृतं भगवतो यत्तीर्थयात्रादिना क्षेतव्यं जगदीश ! तदिकलता दोषत्रयं मत्कृतम् ॥" एवं च समाधिभापायां न कुन चित् विरोधः किं तु लोफिकपरकीयभा- पाम्यां वर्णितेऽर्थे एव क्वचिद्भेदो भवितुमर्हतीति पुराणेषु च न विरोधांशः । आध्यात्मिकतत्वस्य पूर्वोक्तरीत्या त्रिधा सप्तधा वा विभागप्रकार सम्यग् ज्ञात्वैव धर्माचार्येर्धम्र्मोपदेशाः प्रदातव्या इति महर्षिभिः सर्वः श्रीभगवद्भिः समादिष्टम् ।।

·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२११) अगणितसंख्यारूपेणापि प्राकट्यमायातानां तंत्रशास्त्राणा- मधुना बहब एवोत्कृष्टग्रन्था लोपं गता इति सिद्धं प्रमाणेहुविधैः । यथा हि ब्राह्मणग्रन्था वैदिकानां कर्मोपासनाकाण्डानां मुख्यस- हायकरूपतया परिगण्यन्ते तथैव स्मृतिसिहकर्मकापडानां पो- राणिकोपासनाविधीनां निर्वाहेऽपि तन्त्राणां सहायकत्वमवश्य- मेवापेक्षणीयम्।फलतस्तु सर्वजीवहितकारिणोऽधान्तसिद्धान्तपू- र्णस्य सनातनधर्मविज्ञानस्यानुसारेण निगमागमप्रभृतीनि सा- ण्येव शास्त्राणि स्वस्वाधिकारविषयेषु सर्वथैव माननीयानि भ. वन्ति । एतदेव हि विज्ञानमहत्वम् । पूर्वोक्तलक्षणोपेतानि निवि- धभाषामयानि वेदानुकूलपुराणशास्त्राणि जीवगणानामाधुनिकाना परमोपकार संसाधयन्ति । तदनन्तरश्च भवन्ति चतर्याधिकारविप- यकाणि तन्त्रशास्त्राणि । तत्र न पुराणरीत्या विद्यमानेऽपि भाषाचिये अधिकारभेदस्योपरि विलक्षणमेव लक्ष्य परिरक्षितम्। अतश्च गुणत्रयभेदानुसारेण तन्नेपि विविधाधिकाराः परिदृश्य- न्तीविज्ञानभाष्यतंत्रे च मध्यमोत्तमाधिमात्रनामभिरधिकारा उक्ता तथा महानिर्वाणतंत्रेच वीराचारपश्याचारदिव्याचारनामाऽऽचा- रत्रैविध्यं चोक्तं तत् निगुणाधिकारपरतवोक्तम्। अत एव तंत्राणा- मपि वैविध्यमुक्तंश्रीशिववाक्यं यथा-"यदुक्तं ते मया तन्वं त्रि- विधं त्रिगुणात्मकम् । तामसं कुत्र संप्रोक्तं राजसं चापि कुत्र चित् । सात्विकं तत्र कुत्रापि धीमान् तस्माचदुद्धरेत् । तामसं भरकायैव स्वर्गाय राजसं प्रिये । सात्विकं मोक्षदंप्रास्तुरीयं नि- प्कलं शिवे।” इति । तानि च तंत्राणि आगमनाना प्रसिद्धानि तदुक्तं शिवसारतंत्रे-"आगतं शिववक्रेभ्यो गतं च गिरिजामुखे । मतं श्रीवासुदेवस्य तस्मादागम उच्यते।" इति । यद्यपि व निगम- शब्दः वेदानुकूलेयु सर्वेष्वपिशानेषु आगमशब्दो रूढया व्यवहतो दृश्यते तथापितवेष्वपि तनत्प्रवर्तकाचार्यव्यवन्दियतोएवं शाखे.

·श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प. शि. प्वपि तंत्रशब्दव्यवहारः पूर्वतंत्रं पाणिनीयतंत्र इत्यादि । तथा च तत्तत्मवर्तकाचार्येभ्यो विस्तारमापन्नं कर्मोपासाज्ञानानुशासनक- र्ट यत्किमपि तदेव तंत्रमुच्यते।उक्तं च रुद्रयामले-"आगमं निगम चैव तंत्रशास्त्रं विधा मतम्।महेश्वरेण यत्मोक्तमागमं तनिगद्यते॥ देवीप्रोकं महातं निगमं तहिदुर्बुधाः” इति । किं च महर्षिप्र- णीतानि यानि यानि तंत्राणि तान्युपतंत्रनाम्ना प्रसिद्धानि । तेषां | तंत्राणां नामादिदिग्दर्शनमात्रं यथा T-"सिद्धीवरं महातन्वं का- लीतंत्रं कुलार्णवम् ज्ञानार्णवं नीलतंत्र फेत्कारीतंत्रमुचमम्।देव्या- गर्म उत्तराख्यं श्रीक्रमं सिद्धियामलम् । मत्स्यसूक्तं सिद्धसारं सिद्विसारस्वतं तथा । वाराहीतंत्रं देवेशि योगिनीतंत्रमुचमम् । गणेशविमर्षिणीतंत्रं नित्यातंत्रं शिवागमम् । चामुण्डाख्यं महे- शानि मुण्डमालाख्यतंत्रकम् । हंसमाहेश्वरं तंत्र निरुत्तरमनुत्तमम्। कुलप्रकाशकं देवि कल्पं गान्धर्वकं शिवे । क्रियासारं निबन्धा- ख्यं स्वतंत्र तंत्रमुत्तमम् । सम्मोहनं तंत्रराजं ललिताख्यं तथा शिवाराधाख्यं मालिनीतंत्र रुद्रयामलमुत्तमम् । वृहछीक्रमतंत्रञ्च गवाक्षं सुकुमुदिनी । विशुद्वेश्वरतंत्रञ्चमालिनीविजयं तथा। सम- याचारतंत्रञ्च भैरवीतंत्रमुत्तमम् । योगिनीहृदयं तंत्रं भैरवं पर- मेश्वरि । सनत्कुमारकं तंत्रं योनितंत्र प्रकीर्तितम् । तंत्रान्तरञ्च देवेशि नवरत्नेश्वरं तथा।कुलचूडामणिं तंत्र भावचूडामणीयकम् । मंत्रदेवप्रकाशश्च कामाख्यानामकं तथा । कामधेनुः कुमारी भूतडामरसंज्ञकम् । मालिनीविजयं तंत्रं यामलं ब्रह्मयामलम् । विश्वसारं महातंत्रं महाकालं कुलामृतम् । कुलोड्डोशं कुजिका- ख्यं तन्त्र चिन्तामणीयकम् । "इति सिद्धसारस्पते । एवं उप- तंत्राणि यथा-"सिद्धोक्तान्युपतंत्राणि कापिलोक्तानि यानि च । अत्यद्भुतानि चैतानि जैमिन्युक्तानि यानि च । वसिष्ठः कापि- लश्चैव नारदो गर्ग एव च । पुलस्त्यो भार्गवः सिदो याज्ञवल्क्यो ·(२३) प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । भृगुस्तथा। शुनो बृहस्पतिश्चैव अन्ये ये मुनिसचमाः।" इति वाराहीतंत्रे । अथान्येषामपि तंत्राणां नामानि यथा-पंचरात्रा. गमः,श्रीभागवततंत्रम्, पुरुषोचमतंत्रम्, वासुदेवाध्यात्म, ना- रायणाध्यात्म,प्रवृत्त,सत्त्वविवेकः, ब्रह्मतर्कः,वायुप्रोक्तः,प्रकाश- संहिता, विष्णुरहस्य, नामरहस्य, उपासनारहस्य, कालीसारतंत्र, विद्याभव, दशावतारचन्द्रिका, कला, महिषमर्दिनी, मातृका, महानिर्वाण, महालील, महाकालसंहिता, मेरु, दामर, वीरभद्र, विजयचिंतामणि, एकजटिका, निर्वाण, त्रिपुरा, कालीविलास, वरदा, वासुदेवरहस्य, आदित्यरहस्य, दुर्गारहस्य, गणपति- रहस्य, सदाशिवरहस्य, बृहद्गीतभीय, वर्णोद्भुत, बृहन्नील, वृहयोनीरहस्य, ब्रह्मज्ञान, अहेतवर्णविलास, पुरश्चरणचन्द्रिका, रसोझास, पञ्चदशी, पिच्छिला, प्रपञ्चसार, परमेश्वर, हंसाय, नित्य, लील, नारायणी, नारदीय, नागार्जुन, दक्षिणामूर्ति, संहिता, दत्तात्रेय, अष्टावक, यक्षिणी, योगसारार्णव, अनूत्तम, योगेश्वर, यामलभैरव, राजराजेश्वरी, रेवती, रामार्चनचन्द्रिका, शिवार्चनचन्द्रिका, दुर्गार्चनचन्द्रिका, स्वरोदय, इन्द्रजाल, कालीतन्त्र, कालीकुलसर्वस्व, कुमारी, कृकलासदीपिका, कंका- लमालिनी, कालोत्तर, कल्पसूत्र, गौरीतन्त्र, गन्धर्वतन्त्र, श्रीग- णेश, श्रीसूर्य, विमर्पिणी, गुरुतंत्र, गायत्री, गवाक्ष, गवाक्षसं- हिता, ज्ञानभाष्य, अन्नकल्प, उत्पति, उचर, उड्डीश, यक्षडामर, सरस्वती, लक्ष्मी, शारदा, शक्तिसंगम, आगमसर्वस्व, चीनाचार, तारारहस्य, श्रीश्यामारहस्य, स्कंदयामल, निगमकल्पद्रुमलता, लतासार, अनिाय, शिवसारतंत्र, शिवसंहिता, विज्ञान- भाष्य, कुंडलिनी, वृहत्संहिता, मायावैभव, सनत्कुमाररहस्य, गर्गसंहिता, नारदोक्त, पाल्मीकिसंहिता, पुलस्त्यसहिता, इत्यादि । तथा योगिनीजालशम्बरं तंत्रं योगिनीजालदर्शनो- ·(२११) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प. शि. पायप्रतिपादकम् । तत्वशम्बरतन्त्रमिन्द्रजालवियाविशेषः, पृथि- व्यादितत्त्वानामन्यवान्यवोधोपायप्रतिपादकम् सिद्दभैरवतत्रम्, मायिकभैरवतन्त्रम्, कंकालभैरवतन्त्रम्, कालाग्निभैरवतन्त्र- मू, शक्तिभैरवतन्त्रम्, योगिनोभैरवतन्त्रम्, महाभैरवतन्त्रम् , भैरवनाथतन्त्रम्, भैरवाष्टकमिदं कापालिकमतप्रतिपादकम् , बहुरूपा शक्तिस्तत्प्रतिपादकतन्त्राणां गणो बहुरूपाष्टकम् , यथा ब्रह्माणीतन्त्रम्, इदमेव ब्राह्मीतन्त्रम्, माहेश्वरीतन्त्रम्, को- मारीतन्त्रम् वैष्णवीतन्त्रम् इन्द्राणीतन्त्रम् चामुण्डातन्त्रम् ,शि- बदूतीतन्त्रं चेति।वाम्हयायष्टकमिदं प्राधान्येन तत्तद्देवताप्रतिपाद- कम् यामला नाम सिद्दान्तप्रतिपादकानि तन्त्राणि रुद्रयामला- दीन्यष्टौ । यथा रुद्रयामलमू, शिवयामलम्, विष्णुयामलम्, ब्रह्मयामलम, देवीयामलम् , आदियामलम् , गणेशयामलम्, आदित्ययामलम्, शाक्ततन्त्रतया चतुःषष्टितन्त्राणामपि यामल- तया व्यवहारः। चन्द्रज्ञानतन्त्रम् कामेश्वर्यादिपोडश नित्याप्र- तिपादकं, कापालिकमतदर्शकं च तिथिनामधेय नित्यति । श्रीमहासंमोहनतन्त्रं जाग्रतामपिनिद्रितोपायप्रतिपादकम् । वा. मजुष्टं वामकेश्वरं तन्त्रं चतुःशतीत्यपि कय्यते । महादेवमहा- देवीविष्णुदेवआदित्यदेवगणपतिदेवतन्त्राणि, पञ्चकुलाचारपद- शकम्। वातुलम्, वातुलोचरम् , कामिकंचति । त्रीण्येतानि त- त्राणि क्षेत्रकर्पणादिविधिप्रतिपादकानि । हद्भेटतन्त्रम् कापालि- काचारप्रदर्शकम् । तन्त्रभेदगुह्यतन्त्रयोः प्रकाशं रहस्य वा प- स्कृतमन्नतन्त्रप्रयोगाणा परावृत्त्युपायाः प्रदर्शिताः । कालावादं कामशास्त्रं वात्स्यायनादिमतम् । कालासारं रूपादिवृहयुपायप्र. तिपादकम्। कुण्डिकामतं गुटिकासिद्दिप्रदर्शकम् । गुटिकापान- पानम् मतोचरं तर रससिद्दिप्रकाशकम् । वीणातंत्रम् । वीणाना- म योगिनीसंभोगयक्षिणीत्यस्यानामान्तरम्। तस्याः साधनोपाय- ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२१५) प्रदर्शकमात्रोतलतन्त्रंगुटिकामनपादुकासिद्विमसिपादकमात्रोत- लोतरतन्त्रे चतुःषष्टिसहस्त्रयोगिनीनां दर्शनोपायःपञ्चामृततन्त्र। पृथिव्यादिपञ्चभूतानां साधनेन मरणाभावप्रतिपादक। कापालिक- तन्नम् । रूपभेदादिपञ्चतन्त्राण्युचाटनादिप्रतिपादकानि सर्व- ज्ञानादितन्त्रपञ्चकं कापालिक सिद्धान्तकदेशि दिगम्बरमताचार- प्रदर्शकम् ।पूर्वतन्त्रादि देवीमतपर्यन्तं तन्त्राटकं दिगम्बरैकदेशि- क्षपणकमताचारप्रदर्शकम् । तंत्रेप्वपि संहितानाना प्रसिद्धो भा- गोऽस्ति सोऽपि यथा वेदेषु स्मृतिषु पुराणेषु सहितानामकस्तथे- ति बोध्यम् यथा शिवसंहिता कपिलसंहिता वसिष्ट्रसंहितेत्यादि। एवमादि निगमागमशब्दवाच्या वेदिका प्रमाणान्या बहुकोटि- संख्याका पूर्व प्रादुर्भूता आसन् तेच कालमहिमाऽदर्शनं गता इदानी कतमोशोऽपि तेषां नोपलभ्यत इति यथालाभं संतोप्टव्य- म् । एवमादि बहूनि संत्राणि संति तेषां वचनानि पंचसंप्रदायप्र- वर्तकाचार्याणां निबंधादिषु संगृहीतानि समुपलभ्यते । तेषां च युगमाहात्म्यानुसारेणांगीकारो यथा “कृते श्रुत्युक्तमार्गः स्यात् त्रेतायां स्मृतिसंभवः दापरे ह पुराणोक्तः कलावागमसम्मतः इति तारामदीपम् । अपि च " श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजा कार्या युगनये । आगमोक्तविधानेन कलो देवान् यजेत् सुधीः ॥ नहि देवाः प्रसीदति कलौ चान्यविधानतः । इति विष्णुयामलम् । तथा "अशुद्धाः शूद्रकर्माणो ब्राह्मणाः कलिसम्भवाः । तेषामा- गममार्गेण सिद्धिर्न श्रोतवमना" । इति विज्ञानभाज्यतन्त्रम् । नन् तमोबहुलानि अधर्मपापदुःखफलानि तंत्राणि किमर्थमा- विर्भूतानीति पत्सत्यम् । सर्वविधविद्याऽविद्याज्ञानाज्ञानधर्माधर्म- पुण्यपापमुखदुःखादिपरस्परं विरुद्धा गतयो यथैकस्मिन्नहितीये कार्यकारणात्मके ब्रह्मणि सर्वदा व्यवहारदशायो सुप्रतीताः परि- स्फुरति ता एव च पुनस्तस्मिन् परमार्थदशायामप्रतीता वाधि- ·(२१६) श्रीश्रीमधुसूदनसहिता। पशि ता भवत्येवमेव किल शब्दब्रह्मणि प्रवृचिदशायामानुलोम्येन । निगुणमयाधिकारिणा गुणत्रयात्मकास्तत्तद्रूपा उपदेशाः परि- स्फुरति । निवृत्तिटशाया च प्रातिलोम्येन तेषामेव त एवोपदे- शावैपरीत्येन परिस्फुरति । तद्यथा गुण्यविषया वेदाः " अपामसोमममृता बभूम" " वयं स्याम पतयो स्यीणाम् ।" " अभिचर छयेनेन यजेत" ईशाना विभक्ताधिकारिविषया- णा वेदाना" लोके व्यवायामिपमयसेवा नित्याऽस्य जतोन हितर चोदना। यवस्थितिस्ता विवाहयज्ञसुराग्रहेरासु निवृत्तिरि- टा" इतिस्मृते । “मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्य- ति" इति श्रुतिसचरित. पयाम्तत्वमस्यायेक्यसीमानमवगाहते। एवं श्रुतेरथं स्मृतयोऽप्यनुगच्छति । पुराणान्यपि व गुण्य भजते निवैगुण्ये च पर्यवसानं प्राप्नुवति । तथैव तनाण्यपि, "तन सात्वतमाचष्टे नेप्कयं कर्मणा यत । वैदिकस्तानिको मि• श्र इति मे विविधो मख." " वैदिकी तानिकी दीक्षा" भाभ्या वेदतनाभ्याम् " इत्यादि तत्र तत्र श्रीमद्भागवतादिषु सात्विकागनिवृत्तेरेयोक्तत्वादुत्तमसात्विकाधिकारिपराप्यपि त- गाणि । एवं राजसतामसान्यपि । उपासानेविध्य च स्वय श्री- भगवतोक्तम् " अतवत्तु फल तेषा नद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवा- न देवयजो याति मद्भक्ता याति मामपि " इत्युक्त्या भगवदु- पासाश्रेष्टयमन्यदेवायुपासायास्त्रिगुणमयत्व चोक्त पर च, "ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्वि. दिन वह तेषु ते मयि॥यजते सात्विका देवान् यक्षरक्षाति रा- जसाः । प्रेतान् भूतगणाश्चान्ये यजते तामसा जना" इति क. थनाद्राजसतामसभावयौराविर्भावोऽपि प्रपचस्य प्रवाहनित्यतया नापूर्वः । गुणत्रयविषयकविज्ञानविचारेपु हि प्राकृतिकेऽस्मिन् अपचे भावाना चातर्विध्य प्रतीयते । जडताश्रया , त्रियाश्रया., ·प.शि. निगमागमप्रामाण्यनिरूपणम् । (२१७) ज्ञानाश्रयाः,विज्ञानाश्रयाश्च यथाक्रम उद्भिदाः स्वेदजाः अंडजाः जरायुजा इति । यथा ते च तमःप्रधाना रजाप्रधाना रजासत्वप्र. धानाः सत्वप्रधाना इति मनुष्येप्वपि चतुर्भावापन्नेषु प्रातिलोम्ये- न गुणश्यसंध्यतिक्रमणार्थ रजस्तमोमयप्रकृतीनधिकृत्य तथा त- थोपासनाविधीनामावश्यकत्वात्तदाविर्भावः । अकरणान्मदकरणं श्रेय इति वचनादधिभूतमात्रपरदृष्टीनामतिनास्तिकजडानां कुत्र चिदधिदैवे समाकर्षणे नास्तिकाधमत्वं संपादयितुं तदावश्यकत्व- म् । यदि गृहे निवसेत्तंत्रं तत्र लक्ष्मीः स्थिरायतायज्ज्ञानात्साध- काः सर्वे सर्वैश्वर्यमवाप्नुयुः ॥सारात्सारतरं तंत्र सर्वसारस्वतप्रदम् ।। इति घृहन्नीलतन्त्रम्। “तथा समस्तशास्त्राणां तंत्रशास्त्रमनुत्तमम्।।" इति मत्स्यमूक्त। “स ज्ञानी ब्रह्मवित्साधुर्यस्तंत्र वेषि कालिके" इति महानिर्वाणतंत्रम् । इत्यादितंत्रवचनर्यन्माहात्म्यमुच्यते तथा "वीशूहिजबंधूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता एकदेशे परोक्ते तु नत ग्रंथपुरःसरः” इत्यविकारिनिर्णायकभागवततंत्रादिवचनैर्योऽसा- वधिकारो ब्रह्मज्ञानेपि स्त्रीशूद्रादीनायुक्तः स सर्वाप्यनुग्रहस्तंत्रा- णामेवेति सार्वजनीनता तंत्राणां भूपणं न तु दूषणम्। किं च तं. त्राणामुत्तमत्वं बहुत्रदृष्टचरं यत अधिभूतादिभावत्रयाणा अध्या- स्मरहस्याध्यायोक्तानां विज्ञानविस्तरस्तथा चतुर्दशानां विमा- नामुपवेदसहितानामष्टादशानां वा विद्यानां विज्ञानविस्तरः परि- पूर्णतंगेपु कृतो दृश्यते । अत एव सर्वविधजीवहितकारितंत- त्राणाम् अधिकारिणामनिर्णयादेव तंत्रेप्चतकापंकप्रक्षेपः क्रियते जनरिति । श्रुतिस्मृतिपुराणरहस्यमेव तंत्रेषच्यते नान्यत् । देश- कालमहिना त पुराणवत्तपपि मूलग्रंथोच्छेदनूतनग्रंथप्रक्षेपादि- रूपः प्रपंचोऽस्त्येवेत्येवमादिकारणेमुह्यते जनस्तंत्रमहोदधौअपि च यथा हि वेदनयेण सहाऽयरवेदस्य विद्यते विलक्षण सम्बन्ध- स्तयेव शाखांतरैः सह तंत्राणामपि वर्तते विशिष्टसम्बन्ध इति मा- , R ·(२१८) श्रीश्रीमधुसूदनसंहिता। प.शि. ननीयम् । अधिकारविषयत्वेऽपि यथाऽथर्ववेदाना परमोपकारि. त्वं माननीयत्वं च समधार्यते,तथैव तंत्रशास्त्रसमूहानामपि सर्व- जनीनतया परमोपकारित्वं माननीयत्वश्चास्तीत्यत्रनास्ति संशय- लेशः।एवमधिकारविषयवैचित्र्यात् कलिकालेन च तमःपरिणाम- कालेन संबद्धत्वात् तंत्राणि वहुधा शिववाक्यरूपेण प्रसिद्दानि । अनंतशास्त्रं बहु वेदितव्यं स्वल्पश्च कालो बहवश्व विद्याः। य. त्सारभूतं तदुपासितव्यं हंसो यया क्षीरमिवाम्बुमिश्रम् ॥ इमां भगवदाज्ञां तु हदि कृत्य जगद्धितम् । विचार्य संगृहीतेयं मधुसूद. नसंहिता ॥ टिप्पणीपरिशिष्टाभ्यां सहिता प्रमिता हिता। अनया विश्वहितकृत्मीणातु मधुसूदनः ॥ एष सद्धर्मसिद्धांतः पूर्वरेव नि- रूपितः। तचन्त्रतस्तु सक्षिप्तसारत्वान्नगतार्थता ।। धर्मदृढवद्धमूलो वेदस्कन्धः पुराणशासादयक्रितुकुसुमो मोक्षफलो मधुसूदनपाद- पोजयति । योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चत्रे पुरः शास्ति ताः। यसंपद्य ज- हात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं केवल्यनिरस्तयोनिमभयं घ्यायेदजसं हरिम् ॥ तस्य श्रीगुरुदेवस्य पदान्जे तु समर्पिता । सहितामालिका सेयं तत्कृपागुणगुंफिता । ज्ञानविज्ञानपूर्णाय विविधाव्ययरूपिणे । शाश्वताय नमस्कुर्मों वेदाय च भवाय चयरिमे गुरभिः पूर्व ऋषिरूपेण मानतः । व्याख्याताः सर्व- सिहांतास्तानित्यं प्रणमाम्यहम् ॥ तदेतदृचाप्युक्तम् । तर, विष्णोः परमं पदसदा पश्यंति सरयः। दिवीव चक्षुराततम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॐ तत् सत् ।। इति श्रीश्रीमन्मधुसूदनसंहिता समाप्ता ॥ समाप्तः ·विशेष निवेदन. एक मसाधारण प्रतिभाशारी तथा परोपकार वृतधारी एव सुप्रसिद्ध म- हात्माहारा यह ग्रन्य रत्नप्रणीत हुआ है। अपने शास्त्रोमें अगणित धर्म. अन्य है तथा महाभारत जैसे असाधारण इतिहास और श्रीगीतानी जैसे मरौकिक पैज्ञानिक अन्य हैं । परन्तु कोई ऐसा भागार के देशपाल उप- योगी छोटा ग्रन्य न था कि जिसमें सदाचारसे लेकर ब्रह्म समावपर्यंत सनातन धर्मके सब भगोका पूरा स्वरूप वर्णित हो । नौर सनातन ध. र्मका सिद्धान्त अन्य रूपसे धर्म शिक्षा विस्तारमें काम आये। इस महान् प्रभावके दूर करनेके नर्थ यह ग्रन्थ प्रमाशिन कियागया है। न- न्यरत्नके अध्यायों के नाम पाट करनेसेही ग्रन्यको अपूर्वताका अनुमान होसरेगा। शीघ्रताके कारण शुद्धाशुद्ध पत्र मादिप्रकाशित नहीं हुए हैं। सो शुदा शुद्ध पत्र, विषयानुक्रमणिका मुखबन्ध, समारोचना आदि पीडेसे प्रकाशित किये जायगे । सो जिन जिन ग्राहक महाशयोंके निकट वे नहीं पहुंचेंगे उनके समीप पौडेसे बिना मूल्य भेजदिये जायेंगे । इति । प्रकाशक पंडित श्रीधर शिवलाल. ज्ञानसागर छापखाना, बम्बई.