·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·The Departmut of tublit Yasiration, on bag,
Bombay Sanskrit ard Pralrii Series 10. AXI).
श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रम्.
APHORISMS
ON THE
S ACRED LAW OF THE ĀRYAN,
AS TAUGHT IN
THE SCHOOL OF VASISTHA.
BY
ALOIS ANTON FÜHRER, M. A., PEL D.,
PROFESSOR OF INDIAN LANGUAGES, BALE
1930
B. 0. R. I. Institute, Poona.
Price Rupee One

·Third Edition, 1000 Copies,
Printed by Dr V G Paranjpe, M A., LL B, D Litt, at
Bhandarkar Institute Press, 198 ( 17 ) Sadashiv,
Poona No 2, and Published by
SK Belvalkar, M A., Ph D, Secretary,
at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona

·TO
THE REVERED MEMORY OF THE LATE HOFRAT
PROFESSOR DR GEORGE JOHANN BÜHLER, O I E.,
THIS WORK IS DEDICATED
AS A TOKEN OF ADMIRATION AND GRATITUDE
BY
HIS FORMER PUPIL,
THE EDITOR

·No text on this page.

·CRITICAL INTRODUCTION. The present edition of Vasistha's Dharmaśāstra is based on the following five fairly correct and complete manuscripts 1a) MS B , Dekkhan College, Puna, Collection of 1874-75, No 29, presented to Prof Dr Bühler by Prof Bala śāstri of Banāras, containing 30 chapters, and written on 27 leaves, à 8 lines, à 54-56 aksharas, dated samvat 1745 1b) MS Bh , Dekkhan College, Puna, Collection of 1874-75 No 30, presented to Prof Bühler by Dāmodara Šāstri of Bhūj, containing 30 chapters, and written on 36 leaves, à 10 lines, à 34-36 aksharas, dated samvat 1599. (c) MS E, Elphinstone College, Bo nbay, Collection of 1867-68, No 23 of Class VI, Containing 30 Chapters, and written on 25 leaves à 14 lines, à 34-36 aksaras dated samvat 1799 (d) MS, F, an imperfect apograph. prepared under the superintendence of Prof Dr Buhler, CI E, by Vāmanāchārya Zhalkikar, now teacher of Sanskrit in the Dekkhan College, Puna, belonging to Prof Dr. Bühler, Vienna, containing 30 chapters on 115 pages à 16 lines, à 14-16 aksharas dated samvat 1921 le) MS H , belonging to Dr Bhāu Dāji's Memorial,containing 28 complete chapters, leaving the 29th incomplete and written on 51 leaves, à 12 lines, à 28-30 aksharas dated samvat 1713 MSS B , Bh , E and H. belong to one and the same family All four are derived from one codex archetypus, to which B., stands the nearest B has been corrected in different passages secunda manu with the help of a manuscript which apparently agreed with none of Bh, E, F and H Next in rank comes 9 ·Bh., and lowest in the soale stands E., the text of whioh shows many faults and omissions As regards the remaining manuscript, in F occur some different readings and old marginal glosses. The full collection of vario lectiones, given under the text, which are contained in the five MSS, with the exception of palpable mistakes of the copyists, makes it superfluous to enter on a discussion of the details. Regarding the division of Sūtras, B has been followed, which division answers exactly to that observed by Prof Dr Buhler in his translation of Vasista's Dharmaśāstra, published 1882 in the 14th volume of M Muller's Sacred Books of the East The Appendix gives a collection of quotations from Vasistha's Dharmasāstra as found in Vijnāneśvara's Mitākśarā, Aparārka's Yājnavalkiyadharmaśāstranıbandha, Nandapandita's Vaijayanti, Devāndabhatta's Smritichandrikā, Nīlakantha's Vyavahāramayūkha, and Mitramiśra's Viramitrodaya The Vāsishthadharmaśāsti am has been published twice in Calcutta and once in Banāras The two Calcutta editions, the second of which is a bad reprint of the first by Jibānanda Vidyāsāgara, in 1876, (Calc ed), are perfectly useless, as they are based on a single faulty manuscript, now preserved in the India Office Library at London (J О 913), which contains only 21 chapters The Banāras edition is based on better materials, and accompanied by an useful commentary, called Vidvan. modini, composed and edited by Krishnapandita Dharmadhi. kārın, śāke 1781, a learned Pandıt of the old school, but un. fortunately the editor has corrected the text MSB) very freely, without marking his conjectures as such ( Ban ed.). In conclusion I have to express my sincerest thanks to Prof. Dr Buhler, who has kindly placed at my disposal all the materials collected during his stay in India for preparing a critical and really trustworthy edition of Vasistha's Dharmasāstra, of one of the four-most ancient works on Hindu Law ·PRAGUE Ever since the first edition of Vasistha's Dharmasastra appeared in 1883, I have tried in vain to obtain some new and still more reliable Mss., being quite independent of those already known, or some old commentary on this difficult lawbook During my Archæological tour through Rajputâng in 1892-93 I came acıoss in the library of Sastri Srinivas); Keśavadevji at Kotah an old manusciipt ( named K in the present edition),dated Samvat 1410 which offers a few better, well-marked and widely varying leadings, thus furnishing new materials for settling some of the much debated points of the established text I am, however, painfully conscious of the many corrupt passages still remaining and awaiting further elucidation but I offer the carefully revised text to Oriental scholars as an honest attempt to enable the studens to read a difficult Sanskrit work which will well repay the trouble of mastering it. As long as no new information can be furnished regarding the school of the Rigveda, to which the Vāśishthadharmaśaātra belongs, and referring to the us- Age of language prevailing at that school, it would be most hazardous to venture on the introduction of any emendations in the texto BĀLE (SUISSE ), the 10th June 1914. A AF.

·No text on this page.

·॥ अथ श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रानुक्रमणिका ॥ प्रकरणम्। पृष्ठाङ्कः। १ .. १५ .. .. . १७ १९ २३ २४ २५ २६ २८ .... .. अथ प्रथमाध्याय उपोद्घातप्रकरणम् द्वितीयाध्याये वर्णाश्रमधर्मा. कर्माणि च तृतीयाध्यायेध्ययनधर्मा आह्निकाचाराश्च चतुर्थ आशौचनिर्णयो द्रव्यशुद्धिश्च पञ्चमे स्त्रीधर्माः षष्ठ आचारादर्श सप्तमे ब्रह्मचारिधर्माः अष्टमे गृहाश्रमिधर्मा. नवमे वानप्रस्थधर्मा. दशमे संन्यासिधर्मा एकादश आतिथ्यसत्कार. श्राद्धोपकरणानि च द्वादशे स्नातकधर्माः त्रयोदश आचार्यलक्षणम् चतुर्दशे भोजनविधिनिषेधाः पञ्चदशे दत्तकपुत्रनिर्णयः घोडशेष्टादशपदेषु दण्ड .... सप्तदशे धनविभाग अष्टादशे विविधोत्पत्तिः एकोनविशे राजधर्माः विशे कृच्छ्राणि एकविशे चान्द्रायणलक्षणम् ... .... .... .. ... . ४४ .. ४८ ५४ .... ५५ ... .. ५८ .... ... ६२ ....

·१० पृष्ठाङ्कः ६५ ६७ .... ७० .... ... .... .... .... प्रकरणम् द्वाविंशे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् त्रयोविंशे सुरापानप्रायश्चित्तम् चतुर्विशे सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् पञ्चविंशे संसर्गप्रायश्चित्तम् पड्डिशे रहस्यप्रायश्चित्तम् सप्तविंशे सूक्तादीनि अष्टाविंशे प्रकीर्णकदानानि.... एकोनत्रिंशे कूपारामतडागादिदानम् त्रिश एतच्छास्त्राध्ययनफलम् .... .... ७२ ७४ .... .... ... .... ७७ .... .. ७९ .... ८० .... ....

·॥ अथ श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रं प्रारभ्यते ॥ अथातः पुरुषनिःश्रेयसार्थ धर्मजिज्ञासा ॥१॥ ज्ञात्वा चानुतिष्ठन्धार्मिकः ॥ २॥ प्रशस्यतमो भवति लोके प्रेत्य च स्वर्गलोकं समश्नुते ॥३॥ श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ॥४॥ तदलामे शिष्टाचारः प्रमाणम् ॥५॥ शिष्टः पुनरकामात्मा ॥६॥ अगृह्यमाणकारणो धर्मः ॥७॥ आर्यावर्तः प्रागादर्शात्प्रत्यकालकवनादुदक्पारियात्राद्दक्षिणेन हि- मवतः॥८॥ उत्तरेण च विन्ध्यस्य ॥ ९ ॥ तस्मिन्देशे ये धर्मा ये चाचारास्ते सर्वत्र प्रत्येतव्याः ॥ १० ॥ न त्वन्ये प्रतिलोमकधर्माणाम् ॥ ११ ॥ I2 ज्ञात्वानुतिष्ठन्ध° B ज्ञात्वानुष्टानेन ध° Bh ? thus B. Bh_E F, but Ban ed अगृह्यमाणकारणोऽधर्म 8. Bh E F snd Ban. ed. read प्रागादर्शनात् instead of प्रागदर्शनात् as rendered by Prof Buhler in his translation of this passage B reads Frigara as Patañjalı on Pānını II 4 10 FIFTGATE B Baudhāyana's Dharmasūtra I,1, 2,9 quotes the following definition of the Aryavarta. प्राग्विनशनात्प्रत्यक्कालकानाद्दक्षिणेन हिमवन्तमुदक्पारियात्रमेतदार्यावर्तम् ॥ 11. न ह्यन्ये प्रतिलोमकक्षधर्माण BhE प्रतिलोमकल्पधर्माण F H. प्रतिलोम- कल्पधर्मा Cale ed ·२ गङ्गायमुनयोरन्तरेप्येके ॥ १२ ॥ यावद्वा कृष्णमृगो विचरति तावब्रह्मवर्चसमित्यन्ये ॥१३॥ अथापि भाल्लविनो निदाने गाथामुदाहरन्ति ॥ १४॥ पश्चात्सिन्धुर्विधारणी सूर्यस्योदयनं पुरः। यावत्कृष्णोभिधावति तावद्वै ब्रह्मवर्चसमिति ॥१५॥ त्रैविद्यवृद्धा यं ब्रूयुर्धर्म धर्मविदो जनाः। पवने पावने चैव स धर्मो नात्र संशय इति ॥१६॥ देशधर्मजातिधर्मकुलधर्माच्श्रुत्यभावादब्रवीन्मनुः ॥ १७ ॥ सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिढुक्तः कुनखी श्यावदन्तः परिवित्तिः परि- वेत्ताग्रेदिधिपूर्दिधिषूपतिवीरहा ब्रह्मोज्झ इत्येनस्विनः ॥१८॥ पञ्च महापातकान्याचक्षते ॥ १९ ॥ गुरुतल्पं सुरापानं भ्रूणहत्या ब्राह्मणसुवर्णापहरणं पतितसंयो- गश्च ॥२०॥ ब्राह्मण वा यौनेन वा ॥२१॥ 12 B and Ban ed read this Satra. एतदार्यावर्तमित्याचक्षते गङ्गा. पमुनयोरन्तरेयके। Bh joins the first four words with Sutra 11 Most likely the words एतदार्यावर्तमित्याचक्षते belong originally to Sūtra 8 according to the above-mentioned reading of Baudhāyana, and are here a mistake of the copyists Therefore Sūtra 8 ought probably to be corrected thus प्रागादर्शात् [or प्रागदर्शनात्] प्रत्यक्वालकवनादुदक्पारियात्राद्दक्षिणेन हिमवत एतदार्यावर्तमित्याचक्षते ॥ 13 'ब्रह्मावर्तम् B Bh_E 14 भाल्लविभो Bh 15 विधरणी B Bh. H विहारिणी F पुरा F H. पुन E यावत्कृष्णमृगो धावति ताबद्ब्रह्मवर्चसमिति । B Bh H 16 एतेन पावने Bh यजने पावने E, F पवनं पावन चैव K 18. सुर्याभ्युदयित B H °वीजहा ब्रह्मघ्न Calc. ed 20 सुवर्णहरणम E F. सुवर्णापहरणम् Ban ed संप्रयोगश्व E ·mr अथाप्युदाहरन्ति । संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनादानादिति ॥ २२ ॥ योग्नीनपविध्येद्गुरुं च यः प्रतिदनुयान्नास्तिको नास्तिकवृत्तिः सोम च विक्रीणीयादित्युपपातकानि ॥२३॥ तिस्रो ब्राह्मणस्य भार्या वर्णानुपूर्वेण द्वे राजन्यस्य एकेका वैश्य- शूद्रयोः ॥२४॥ शूद्रामप्येके मन्त्रवर्ज तद्वत् ॥ २५ ॥ तथा न कुर्यात् ॥२६॥ अतो हि ध्रुवः कुलापकर्षः प्रेत्य चास्वर्गः ॥२७॥ षड्विवाहाः ॥२८॥ ब्राह्मो दैव आर्को गान्धर्वः क्षात्रो मानुषश्चेति ॥ २९ ॥ इच्छत उदकपूर्व यां दद्यात्स ब्राह्मः ॥३०॥ यज्ञतन्त्रे वितत ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यादलंकृत्य तं देवमित्याचक्षते ॥३१॥ गोमिथुनेन चापः ॥ ३२॥ सकामां कामयमानः सदृशीं योनिमुह्यात्स गान्धर्वः ॥ ३३ ॥ यां[बलेन सहसा प्रमथ्य] हरन्ति स क्षात्रः ॥ ३४ ॥ [पणित्वा धनक्रीतां] स मानुषः ॥ ३५ ॥ तस्मादुहितमतेधिरथं शतं देयमितीह क्रयो विज्ञायते ॥ ३६॥ 22 अथाभ्युदाहरन्ति F पानाशगदिति B यानासनादिति Ban ed यानाशनादिति Bh H यौनादनपानासनादपि Calc ed Compare Visnusmrti xxxv, 3 -5 and Baudhāyana II,2,35 23 प्रतिजन्नयात् B Bh F, प्रतिजोलुयात् K नास्तिक्यवृत्ति । Bh_H 24 Bh omits वर्णानुपूर्वे until न कुर्यात् । 25 तद्वत्तथा Ban ed 26 तथानुकुर्यात् E 27 अस्वयं Bh F H 30 पूर्वा Bh स च B 31 यं B Bh 32 चार्य Bh 34 and 35 the passages in brackets are probably glosses 35 धनीक्रीतीम् Bh H ·या पत्युः क्रीता सत्यथान्यैश्वरतीति ह चातुर्मास्येषु ॥ ३७॥ अथाप्युदाहरन्ति । विद्या प्रनष्टा पुनरभ्युपैति कुलप्रणाशे विह सर्वनाशः। कुलापदेशेन हयोपि पूज्य- स्तस्मात्कुलीनां स्त्रियमुद्वहन्तीति ॥ ३८ ॥ त्रयो वर्णा ब्राह्मणस्य निर्देशेन वर्तेरन् ॥ ३९ ॥ ब्राह्मणो धर्मान्प्रब्रूयात् ॥ ४० ॥ राजा चानुशिप्यात् ॥ ४१॥ राजा तु धर्मेणानुशासन्षष्ठं धनस्य हरेत् ॥ ४२ ॥ अन्यत्र ब्राह्मणात् ॥ ४३ ॥ इष्टापूर्तस्य तु पष्ठमंशं भजतीति ह ॥ ४४ ब्राह्मणो वेदमाढ्यं करोति ब्राह्मणो आपद उद्धरति तस्माद्राह्मणो- नाद्यः । सोमोस्य राजा भवतीति ह ॥ ४५ ॥ प्रेत्य चाभ्युदयिकमिति ह विज्ञायते ह विज्ञायत इति ॥ ४६॥ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे प्रथमोध्यायः ॥ १ ॥ 37 CATFITGETRTICUcraira Ban ed Maitrāyānīyasambitā I, 10, 11 and Kathaka xxxv1 , 5 read अनृतं वा एषा करोति या पत्युः क्रीता सत्यथान्यैश्चरति s Buhler's Transl 38 विद्याविनाशे Calc ed जातिप्रणाशे E F Calc ed हया अपि पूज्या Bh H °उद्वहोदीत Bh H 39 वशे instead of निर्देशेन E F Calc ed 40 तेषां ब्राह्मणो E F 41. अनुतिष्ठेत E 42 All Mss lead अनुशासन् । षष्टं पष्टं धनस्य E 43. अन्यह्राह्मणात् E F 44 अश हरति E F 45. Ban ed divides this Sutra into four, but wrongly तस्माद्राह्मणो राय BE H भेदमायं करोति BhE FH ·चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥१॥ त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः॥२॥ तेषाम् मातुरग्रे विजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥३॥ वेदप्रदानात्पितेत्याचार्यमाचक्षते ॥ ४ ॥ तथाप्युदाहरन्ति । द्वयमुह वै पुरुषस्य रेतो ब्राह्मणस्योचं नाभेरधस्तादवाचीनमन्यत- घदूर्ध्व नाभेस्तेन हैतत्प्रजा जायते यद्राह्मणानुपनयति यदध्यापयति यद्याजयति यत्साधुकरोति । अथ यदवाचीनं नाभेस्तेनेहास्यौरसी प्रजा जायते । तस्माच्छ्रोत्रियमनूचानमप्रजोसीति न वदन्तीति ॥५॥ हारीतोप्युदाहरति । न ह्यस्मिन्विद्यते कर्म किंचिदा मौञ्जिबन्धनात् । वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायत इति ॥६॥ अन्यत्रोदककर्मस्वधापितृसंयुक्तेभ्यः॥ ७॥ विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिस्तेहमस्मि । असूयकायानृजवेयताय न मां ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ ८ ॥ II 3 मातुरग्रेधिजननम् E F तेषां मातुरग्रे जन्म Bh तत्रास्य E F 5. उदाहरति Ban ed अथाप्युदाहरति E F, द्वयमिह C_ed B gives पुरुषस्य the marginal gloss सुश्रवसोनूचानस्य । अर्वाचीन Ced 6 °समो ज्ञेयो E F यावद्वदो Ban ed. 7. अन्यदेवोदक E. F. 8. सेवधि Bh. अनृजवेव्रताय C ed. comp, Nir 24, Visnus. 29 9, Samhitopan. 29.8ff ·wr यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत्कतमच्चनाहस्तस्मै मां ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ॥ ९ ॥ य आतृणत्यवितथेन कर्णा- वदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कतमचनाहः ॥१०॥ अध्यापिता ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा। यथैव ते न गुरोर्मोजनीया- स्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ ११ ॥ दहत्यग्निर्यथा कक्षं ब्रह्म पृष्टमनादृतम् । न ब्रह्म तस्मै प्रबेयाच्छक्यं मानमकुर्वत इति ॥ १२ ॥ षट् कर्माणि ब्राह्मणस्य ॥ १३॥ स्वाध्यायाध्ययनमध्यापनं यज्ञो यजनं दानं प्रतिग्रहश्चेति ॥१४॥ त्रीणि राजन्यस्य ॥१६॥ अध्ययनं यज्ञो दानं च ॥ १६॥ शस्त्रेण च प्रजापालनं स्वधर्मस्तेन जीवेत् ॥ १७ ॥ 9. प्रमतं instead of अप्रमत्तम् ] 35, 10 ff, Rigveda 10, 168, 3 Ban ed. and 10, 128, 4, A v 5,3,4, Av. 10. य आवृणोत्यवितथेन . 9, 2, 10 Sat Br 11, 1, 6, 10 Apastamba 1, 1, 14.12. तं वै मन्योत्पतरं मातरं च त्वब्दमनादृतं Ced 13 Ban ed. तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ connects wronglyब्राह्मणस्यwith Visnusmrti 30, 47 (ed. by J Sutra 14 याजनं instead of यज्ञो Jolly, Calc 1881) Comp also F दानं omits by mistake Ban Nir 2,4, Samhitopan 32, 1.ff ed 16. यजनं instead of यज्ञो F ·एतान्येव वेश्यस्य ॥१८॥ कृषिर्वाणिज्यं पाशुपाल्यं कुसीदं च ॥१९॥ तेषां परिचयी शूद्रस्य नियता च वृत्तिः ॥ २० ॥ नियतकेशवेवाः सर्वे वा मुक्तकेशाः शिखावर्जम् ॥ २१ ॥ अजीवन्तः स्वधर्मणानन्तरां यवीयसीं वृत्तिमातिष्ठेरन् ॥ २२ ॥ न तु कदाचिज्यायसीम् ॥ २३॥ वैश्यजीविकामास्थाय पण्येन जीवतोश्मलवणमणिशाणकौशेयक्षौ- माजिनानि च ॥ २४॥ तान्तवं रक्तं सर्व च ॥ २५ ॥ कृतानं पुष्पफलमूलानि गन्धरसा उदकं चौषधीनां रसः सोमश्च शस्त्रं विषं मांसं च क्षीरं च सविकारमयस्त्रपु जतु सीसं च ॥२६॥ अथाप्युदाहरन्ति । सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । व्यहण शूद्रो भवति ब्राह्मण क्षीरविक्रयादिति ॥ २७ ॥ ग्रामपशूनामेकशफाः केशिनश्च सर्वे चारण्याः पशवो वयांसि दंष्ट्रि- णश्च ॥ २८॥ धान्यानां तिलानाहुः॥ २९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । भोजनाभ्यञ्जनादानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मजतीति ॥ ३० ॥ 18 एतान्येव त्रीणि BF. H 20 तेषां च B Ban ed 21 वेशा E F H च मुक्तकेशा F चामुक्तकेश E22. पापीयसी F 23 न कदाचित् B Ban ed H 24. K. reads अपण्यं instead of अश्म , comp Baudhāyana II, 4, 21 26 पुष्पमूलफलानि च F पुष्पमूलफलगन्धरसा B वौषधीनां F. क्षीरं सविकारम् Bh 28 वारण्या BF 29 Ban. ed wrongly connects this Sūtra with the preceding one 30 Starrer tregona B Ban ed a Ta B Ban ed H, compare also Baudh II, 2, 29 8nd Manu 10,91 वासिष्ठधर्म.२ also ·८ । कामं वा स्वयं कृष्योत्पाद्य तिलान्विक्रीणीरन् ॥ ३१ ॥ तस्मात्साण्डाभ्यामनयोताभ्यां प्राक्प्रातराशात्कर्षी स्यात् ॥३२॥ निदाघेपः प्रयच्छेत् ॥ ३३ ॥ लागलं पवीरवत्सुशेव ५ सोमपित्सरु । तदुद्वपति गामविं प्रफळ च पीवरी प्रस्थावद्रथवाहनमिति ॥ ३४ ॥ [लाङ्गलं पवीरवद्वीरवत्सुमनुष्यवदनडुद्वत्सुशेवं कल्याणनासिकं कल्याणी ह्यस्य नासिका नासिकथोद्वपति दूरेपविध्यति सोमपि- त्सरु सोमो ह्यस्य प्रामोति तत्सरु तदुद्वपति गां चावि चाजा- नश्वानश्वतरखरोष्ट्रांश्च प्रफयं च पीवरी दर्शनीयां कल्याणी च प्रथमयुवतीम् ॥ ३५॥] कथं हि लाङ्गलमुद्वपेदन्यत्र धान्यविक्रयात् ॥ ३६ ॥ रसा रसैमहतो हीनतो वा विभातव्याः ॥ ३७॥ न त्वेव लवणं रसैः॥ ३८॥ तिलतण्डुलपक्कानं विद्या मानुष्याश्च विहिताः परिवर्त्तकेन ॥३९॥ ब्राह्मणराजन्यौ वाधुषी न दद्याताम् ॥ ४० ॥ अथाप्युदाहरन्ति । समर्ष धान्यमुद्धृत्य महार्य यः प्रयच्छति । स वै वाधुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥ ४१ ॥ ब्रह्महत्यां च वृद्धिं च तुलया समतोलयत् । अतिष्ठभृणहा कोट्यां वाधुषिः समकम्पत इति ॥ ४२ ॥ 31 Ban ed omits स्वयम् । 32 तस्माच्छण्डाभ्यां Bh तस्माद्भाण्डाभ्याम- नस्यूताभ्यां B. E. Comp Baudh II, 4, 21 33 प्रयच्छेन्नातिपीडयन् E F 34 garrara Traefi F 35 This Sūtra explaining the preceding Vedic verses seems to be an interpolation 39 मानुषाश्च Ban ed. मनुष्याश्च F 40 वाधुपि B Ban ed F 42 भ्रूणहत्यां B Ban ed H ·कामं वा परिलुप्तकृत्याय पापीयसे दद्याताम् ॥ ४३ ॥ द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यम् ॥ ४४ ॥ धान्येनैव रसा व्याख्याताः ॥ ४५ ॥ पुष्पमूलफलानि च ॥ ४६॥ तुलाधृतमष्टगुणम् ॥४७॥ अथाप्युदाहरन्ति । द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं स्मृतम् । मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः ॥४८॥ राजा तु मृतभावेन द्रव्यवृद्धि विनाशयेत् । पुनाराजाभिषेकेण द्रव्यमूलं च वर्धते ॥ ४९ ॥ वसिष्ठवचनप्रोक्तां वृद्धिं वाधुषिके शृणु । पश्च माषास्तु विंशत्या एवं धर्मो न हायत इति ।। न हीयत इति ॥५०॥ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वितीयोध्यायः ॥ २॥ अश्रोत्रिया अननुवाक्पा अनग्नयो वा शूद्रसधर्माणो भवन्ति ॥१॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति योनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ २ ॥ नानृब्राह्मणो भवति न वणिङ्न कुशीलवः । न शूद्रप्रेषणं कुर्वन्न स्तेनो न चिकित्सकः ॥ ३ ॥ 43 परिलुप्ताल्पाय F 48 °आनुपर्वश B Bh_E_49 भृतिभावेन B. Ban ed विभाजयेत् F °अभिषिकेन B अभीषिकण Ban ed तु Instead of च B II[ 1 शूफर्माण B Ban ed वा omit F H 3 प्रेषयां E F.

·१० अव्रता बनधीयाना यत्र भेक्षचरा द्विजाः। तं ग्रामं दण्डयेद्राजा चोरभक्तप्रदो हि सः ॥ ४ ॥ अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिषत्वं न विद्यते ॥ ५॥ यद्वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्ममजानतः । तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तृनधिगच्छति ॥ ६ ॥ चत्वारो वा त्रयो वापि यं ब्रूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः ॥७॥ श्रोत्रियाय च देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः। अश्रोत्रियाय दत्तं हि पितॄन्नति न देवताः ॥ ८ ॥ यस्य चैकगृहे मूर्यो दूरे वापि बहुश्रुतः । बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥ ९॥ ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते । ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ १० ॥ यश्च काष्ठमयो हस्ती यश्च चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोनधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ११ ॥ विद्वद्भोज्यान्यविद्वांसो येषु राष्ट्रेषु भुञ्जते । तान्यनावृष्टिमृच्छन्ति महद्वा जायते भयमिति ॥ १२ ॥ अप्रज्ञायमानं वित्तं योधिगच्छेद्राजा तद्धरेदधिगन्त्रेषष्ठमंशंप्रदाय१३ ब्राह्मणश्चेदधिगच्छेत्षट्स कर्मसु वर्तमानो न राजा हरेत् ॥ १४ ॥ 4. अत्रात्या F चोरेभक्त E. 6 धर्ममतद्विदु F H. अनुगच्छति B. E H. तहक्र न तु गच्छति F. अजानन्त F. K? चत्वारोपि F. नेतरेषां कदाचन F. 8 श्रोत्रियायैव F H 9 चैव गृहे F.9 and 10., comp. Baudh. I. 10, 27.11, यथा instead of यश्व B. , ·११ आततायिनं हन्या नात्र प्राणच्छेत्तुः किञ्चित्किल्वियमाहुः॥१५॥ अथाप्युदाहरन्ति । अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः॥१६॥ आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ।। १७ ।। स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्थान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छतीति ॥ १८ ।। त्रिणाचिकेतः पश्चाग्निस्त्रिसुपर्णश्चतुर्मेधा वाजसनेयी षडङ्गविद्ब्रह्म- देयानुसन्तानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगो मन्त्रब्राह्मणविद्यश्च धर्मा- नधीते यस्य च दशपुरुषं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो विज्ञायते विद्वांसः स्नातकाश्चैते पङ्क्तिपावना भवन्ति ॥ १९॥ चातुर्विद्यं विकल्पी च अङ्गविद्धर्मपाठकः। आश्रमस्थास्त्रयो मुख्याः पर्षदेषां दशावरा ॥२०॥ उपनीय कृत्स्नं वेदमध्यापयेत्स आचार्यः ॥ २१ ॥ यस्त्वेकदेशं स उपाध्यायः॥ २२॥ यश्च वेदाङ्गानि ॥२३॥ आत्मत्राणे वर्णसंवर्गे ब्राह्मणवैश्यौ शस्त्रमाददीयाताम् ॥ २४ ॥ क्षत्रियस्य तु तन्नित्यमेव रक्षणाधिकारात् ।। २५ ॥ 15 After that Sutra F only reads षड्विधा ह्याततायिन 17 वेदान्तगं रणे B Ban ed वेदान्तिगं रणे Vir p6, comp also Mahabharatam XII, 34, 17 18 न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तन्मन्युमृच्छति B H 19 त्रिना. चिकेत्त B_H 30 चातुर्विद्यस्त्रिकल्पी च Ban ed चातुर्वेद्यं विकल्पी च Baudhāyana I 1.8 विकल्पे च Bh दशावरेति B H 21 उपनीय य B Bh. H. उपनीय तु य F 24 वर्णसंवर्ग वा B धर्मसंवर्गे E. H, वर्णसङ्करे वा F, ·१२ प्रक्षाल्य पादौ पाणी चा मणिबन्धात्याग्वोदग्यासीनोङ्गुष्ठमूलस्यो त्तररेखा ब्राझं तर्थि तेन त्रिराचामेदशब्दवत् ॥ २६ ॥ द्विः परिमृजीत ॥ २७॥ खान्यद्भिः संस्पृशेत् ॥ २८ ॥ मूर्धन्यपो निनयेत्सव्ये च पाणौ ॥ २९ ॥ ब्रजस्तिष्ठञ्छयानः प्रणतो वा नाचामेत् ॥ ३० ॥ हृदयङ्गमाभिरद्भिरबुद्बुदाभिरफेनाभिर्ब्राह्मणः ॥ ३१ ॥ कण्ठगाभिस्तु क्षत्रियः ॥ ३२ ॥ वैश्योद्भिः प्राशिताभिः ॥ ३३ ॥ स्त्रीशूद्रं स्पृष्टाभिरेव च ॥ ३४ ॥ प्रदरादपि या गोस्तपर्णसमर्थाः स्युः ।। ३५ ॥ न वर्णगन्धरसदुष्टाभिर्याश्च स्युरशुभागमाः ॥ ३६ ॥ न मुख्या विग्रुष उच्छिष्टं कुर्वन्त्यनङ्गस्पृष्टाः ॥ ३७॥ सुप्त्वा भुक्त्वा क्षुत्वा पीत्वा रुदित्वा स्नात्वा चान्तः पुनराचामे- द्वासश्च परिधाय ॥ ३८ ॥ ओष्ठौ संस्पृश्य यत्रालोमकौ ॥ ३९ ॥ न श्मश्रुगतो लेपः ॥ ४०॥ दन्तवदन्तसक्तेषु यच्चान्तमुखे भवेनिगिरन्नेव तच्छुचिरिति॥४१॥ परानप्याचामयतः पादौ या विद्युषो गताः। ताभिर्नोच्छिष्टतां यान्ति भूम्यास्तास्तु समाः स्मृताः ॥ ४२ ॥ 26. उत्तरतो रेखा BF H ब्राहयं E बिराचामत् Ban. ed M st probably it has to be read आसीना ब्राझतीर्थेना।' as the nominatives अङ्गुष्टमूलस्योत्तररेखा are undoubtedly added by interpolation 27 परिमृज्यात् F 28 खान्यद्भिरद्भिः B H 32 क्षत्रिय शुचि F. H 33 प्राशिताभिस्तु BF H 34 एव तु BH.35 यो गोस्तपणा Bh EH 38 चास्वान्त F. 39 अलोमको Bh E 4 यच्चाप्यन्तर्मुखे BH.अन्तर्मुखी Bh. भवेदाचान्तस्यानिगिरन्नेव तच्छुचि F 42 परानन्यानाचामयत B ed भूम्यास्तास्त्र F.H ·१३ चरन्नभ्यवहारेषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय तद्र्व्यामाचम्य प्रचरेत्पुनः ॥ ४३ ॥ यद्यन्मीमांस्यं स्यादद्भिः संस्पृशेत् ॥ ४४ ॥ श्वहताश्च मृगा वन्याः पातितं च खगैः फलम् । बालैरनुपरिक्रान्तं स्त्रीभिराचरितं च यत् ॥ ४५ ॥ प्रसारितं च यत्पण्यं ये दोषाः स्त्रीमुखेषु च ॥ ४६ ॥ मशकैर्मक्षिकाभिश्च निलीनै!पहन्यते । क्षितिस्थाश्चैव या आपो गवां तृप्तिकराश्च याः । परिसंख्याय तान्सर्वाशुचीनाह प्रजापतिरिति ॥ ४७ ॥ लेपगन्धापकर्षणे शौचममेध्यलिप्तस्याद्भिर्मंदा च ॥ ४८ ॥ तैजसमृन्मयदारवतान्तवानां भस्मपरिमार्जनप्रदाहनतक्षणधाव- नानि ॥ ४९॥ तैजसवदुपलमणीनाम् ॥ ५० ॥ मणिवच्छङ्खशुक्तीनाम् ॥ ५१॥ दारुवदस्थाम् ॥ ५२॥ रज्जुविदलचर्मणाश्चैलवच्छौचम् ॥ ५३ ॥ गोवालैः फलमयानाम् ॥ ५४॥ गौरसर्षपकल्केन क्षौमजानाम् ॥ ५५ ॥ भूमेस्तु संमार्जनोपलेनोल्लेखनप्रोक्षणोपकरणैर्यथास्थानं दोषविशे- पात्प्रायत्यमुपैति ॥ ५६ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । खननादहनाद्धर्षाद्गोभिराक्रमणादपि । चतुर्मिः शुध्यते भूमिः पञ्चमाञ्चोपलेपनात् ॥ ५७ ॥ 43 प्रच° H प्रचरन्व्यवहार्येषु F 44 स्यात्तदनि B. E 46 निलीनं F. निलन्तं E H 49 रवतां नवानां H, प्रदाहतक्ष° B. F.प्रदाहलक्ष. H.51. शक्लीनां. H 06 भूमि तु F H 57 वर्षात् F H. गोमिभिराक्रम, ·१४ रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यते । भसना शुध्यते कांस्यं पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ ५८ ॥ मद्यैर्मुत्रैः पुरीपै; श्लेष्मपूयाश्रुशोणितैः । संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ ५९ ॥ अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यतीति ॥ ६० ॥ अद्भिरेव काञ्चनं पूयते ।। ६१ ॥ तथा रजतम् ॥ ६२ ॥ ताम्रमम्लेन शुध्यति ॥ ६३ ॥ अलिकनिष्ठिकारले दैवं तीर्थम् ॥ ६४ ॥ अगुल्यमृषीणाम् ॥ ६५ ॥ अगुल्यग्रेषु मानुषम् ॥ ६६ ॥ पाणिमध्य आग्नेयम् ॥ ६७॥ प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा पित्र्यम् ॥ ६८ ॥ रोचत इति सायंप्रातरशनान्यभिपूजयेत् ॥ ६९ ॥ स्वदितमिति पित्र्ये ॥ ७० ॥ संपन्नमित्याभ्युदयिकेष्वाभ्युदयिकेष्वेति ॥ ७१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे तृतीयोध्यायः॥ ३ ॥ 58. 'कांश्यं ताम्रामम्लेन शुध्याति F 59 पुरीषैश्व B H 68 प्रादेशिनि ।' H.69. प्रातरग्रीन्यभि. F 70, पित्र्येषु F ·प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वरोकारविशेषाच ॥१॥ ब्राह्मणोस्य मुखमाशोज राजन्यः कृतः। उरू तदस्य यद्वैश्यः पयों शूद्रो अजायत । इत्यपि निगमो भवति ॥२॥ गायत्र्या ब्राह्मणमसृजत त्रिष्टुभा राजन्यं जगत्या वैश्यं न केनचि- च्छन्दसा शूद्रमित्यसंस्का विज्ञायते ॥३॥ सर्वेषां सत्यमक्रोधो दानमहिंसा प्रजननं च ॥४॥ पितृदेवतातिथिपूजायामप्येव पशुं हिंस्यादिति मानवम् ॥५॥ मधुपर्के च यज्ञे च पितृदेवतकर्मणि । अत्रैव च पशुं हिंस्यानान्यथेत्यब्रवीन्मनुः ॥६॥ नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् । न च प्राणिवधः स्वय॑स्तस्माद्यागे वधोवधः ॥७॥ अथापि ब्राह्मणाय वा राजन्याय वाभ्यागताय महोक्षाणं वा महाजं वा पचेदेवममा आतिथ्यं कुर्वन्तीति ॥८॥ उदकक्रियाशौचं च द्विवर्ष प्रभृति ॥९॥ आ दन्तजननादित्येके ॥१०॥ शरीरमाग्निना संयोज्यानवेक्षमाणा अपोभ्यवयन्ति ॥११॥ सव्येतराभ्यां पाणिभ्यमुदकक्रियां कुरिनयुग्मासु दक्षिणामुखाः ॥१२॥ पितॄणां वा एषा दिग्या दक्षिणा ॥ १३ ॥ गृहान्वजित्वा प्रस्तरे व्यहमनश्नन्त आसीरन् ॥ १४ ॥ IV 3. असंज्ञारो H 4 प्रजनं च F H 5 देवाति H 8 यवेदे H. °आदित्यं 6 9. द्विवर्षात्प्रभृति F11 अगो नयन्ति F. अनपेक्ष्यमाणाः E. H. 12 सव्योत्तराभ्यां B F H. कुर्वन्त्ययुग्मा दक्षि° F कुरिन्नयुग्मा दक्षिणा मुख्य 6 14. प्रस्तारे E H. वासिष्ठधर्म.३ ·अशक्तौ कीतोत्पनेन वर्तेरन् ॥ १५॥ दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ॥१६॥ सपिण्डत्वं साप्तपुरुषं विज्ञायते ॥१७॥ प्रत्तानां च स्त्रीणां त्रिपुरुषं विज्ञायते ॥ १८ ॥ प्रत्तानामितरे कुर्वीरस्ताश्च तेषाम् ॥१९॥ जननेप्येवमेव स्थानिपुणां शुद्धिमिच्छताम् ॥२०॥ मातापित्रोर्वा ॥२१॥ तनिमित्तत्वान्मातुरित्येके ॥ २२ ।। अथाप्युदाहरन्ति । नाशौचं सूतके पुंसः संसर्ग चेन गच्छति । रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं तच पुंसि न विद्यत इति ॥ २३ ॥ तच्चेदन्तः पुनरापतेच्छेषेण शुध्येरन् ॥ २४ ॥ रात्रिशेषे द्वाभ्याम् ॥ २५॥ प्रभाते तिसृभिः ॥२६॥ ब्राह्मणो दशरात्रेण ॥२७॥ पञ्चदशरात्रेब राजन्यः ॥२८॥ विंशतिरात्रेण वैश्यः ॥२९॥ शूद्रो मासेन शुध्यति ॥३०॥ अथाप्युदाहरन्ति । अशौचे यस्तु शूद्रस्य सूतके वापि भुक्तवान् । स गच्छेन्नरकं घोरं तिर्यग्योन्यां च जायते ॥३१॥ 17. सपिण्ड सप्तपुरुष. F. H. 18. अप्रत्ताना B. H 19 Bed omits ताश्च तेषां which Sutra all my MSS have 20 जननेप्येवमेव निपुणा F 23 संसर्गे नैव F अशुभिर्भवति तच्च पुंसिन H Bh 28 भूमिप F 31 जायत इति. F. H.

·१७ अनिर्दशाहे परशवे नियोगाद्भुक्तवान्छिजः । कृमिर्भूत्वा स देहान्ते तां विष्ठां समुपाश्रुत इति ॥ ३२॥ द्वादश मासान्द्वादशार्धमासान्वानश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥३३॥ ऊनद्विवर्षे प्रेते गर्भपतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रमाशौचम् ॥ ३४ ॥ सद्यः शौचमिति गौतमः ॥३५॥ देशान्तरस्थे प्रेत ऊवं दशाहाच्छ्रुत्वैकरात्रमाशौचम् ।। ३६ ॥ आहिताग्निश्चेत्प्रवसन्नियेत पुनः संस्कारं कृत्वा शववच्छौचमिति गौतमः ॥३७॥ यूपचितिश्मशानरजस्वलासूतिकाशुचींश्च स्पृष्ट्वा सशिरस्कोभ्युपेया- दप इत्यप इति ॥३८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्थोध्यायः ॥ ४ ॥ अखतन्त्रा स्त्री पुरुषप्रधाना ॥१॥ अनग्निकानुदक्या वामृतमिति विज्ञायते ॥२॥ अथाप्युदाहरन्ति । पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रश्च स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमहतीति ॥३॥ तस्या भर्तुरभिचार उक्तं प्रायश्चित्तं रहस्येषु ॥४॥ मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥५॥ त्रिरात्रं रजस्वलाशुचिर्भवति ॥६॥ 32 अन्तर्दशाहे परशवे नियोगाद्यस्तु भुक्तवान् न तां विष्टामुपजीवति F 38 पूय instead of यूप B. Ban. ed. सुतका H अशुचीनुपस्पृश्य सशिरा अभ्युपेयादप F. V 2. अभृतं E H अनृतं F अभृति Bh 3 अत्र F. अथाभ्युदा म पुत्राश्च F. H 4. मातुः° F नतुरतीवारा BhE H.

·१८ सा नात्यान्नाभ्यङ्ग्यान्नाप्सु मायादयः शयीत न दिवा स्वप्या- नागिं स्पृशेन रज्जु सृजेन्न दन्तान्यावर नांसमश्नीयान्न ग्रहानिरी- क्षेत न हसेन किंचतदाचरेन धावपदस पात्रेण पिबेदञ्जलिना वा पिवेल्लोहितायसेन वा ॥७॥ विज्ञायते हि । इन्द्रस्त्रिशीर्षाणं त्वा, उमा पाप्मगृहीतो महत्तमा- धर्मसंबद्धोहमित्येवमात्मानममन्यत । तं पाणि भूतान्यभ्यक्रोश- भ्रूणहन्भ्रूणहन्निति । स स्त्रिय उपायागइश्य मे भ्रूणहत्यायै तृतीयं भाग प्रतिगृह्णीतेति । ता अब्रवन्कि नो भूशादिति । सोबचीद्वरं वृणी- ध्वमिति । ता अब्रुवन्नृतौ प्रजां विन्दामह इति काममा विजनितोः संभवामेति । तथेति ताः प्रतिजगृहुः सैपा भ्रूणहत्या मासि मास्या- विर्भवति तस्माद्रजस्वलाया अन्नं नाश्नीयाद्भणहत्याया एवैषा रूपं प्रतिमुच्यास्ते ॥ ८॥ तदाहुः । अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्या न प्रतिग्राह्यं तद्धि स्त्रिया अन्न- मिति । तस्मात्तस्यै च तत्र च बीभत्सन्ते मेयमुपागादिति ॥९॥ उदक्यास्त्वासते येषां ये च केचिदनग्नयः । कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिण इति । सर्वे ते शूद्रधर्मिण इति ॥ १० ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चमोध्यायः ॥५॥ 7 जगन्नाभ्यन्द्यान्तासु स्नायादध BhEH ग्रहारिन्नीक्षेत BH निरीक्षेन्न FH.मृन्मयपात्रेण marginal gloss in B दक्षिणपाणिना instead of अञ्जलिना marginal gloss in B8 ब्रह्महत्याय F भ्रूणहत्यायं BhEH भागं wanted in B H गृह्णीतति E नोभूणदिति FH विजनतो संभवा- मोति F H प्रतिगृहस्तृतीय भ्रूणहत्याया सैषा F मासि मासिऋतुर्वा भवति B Ban ed 9 तस्मात्तस्मै च B Ban el Bh E F H तत्र न F H. मेधमुपागात् Bh_F H. मेध उपागात E मेयडतागात B Ban ed.

·आचारः परमो धर्मः सपामिति निश्चयः । हीनाचारपरीतात्मा प्रेत्य चह च नश्यति ॥१॥ नैनं तपांसि न ब्रह्म नाग्निहोत्रं न दक्षिणाः। हीनाचारमितो भ्रष्टं तारयन्ति कथंचन ॥२॥ आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पद्धिरङ्गैः। छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः॥३॥ आचारहीनस्य तु ब्राह्मणस्य वेदाः षडङ्गास्त्वखिलाः सयज्ञाः। कां प्रीतिमुत्पादयितुं समर्थी अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः॥४॥ नैनं छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम् । द्वेप्यक्षरे सम्यगधीयमाने पुनाति तद्ब्रह्म यथा इषेब्दाः ॥५॥ दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च ॥६॥ आचारात्फलते धर्म आचारात्फलते धनम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ७॥ सर्वलक्षणहीनोपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ ८ ॥ VI 1 प्रथमो धर्म E F अनाचार° F हीनाचार परीतात्मा B Ban ed. Bh_E 3. जातक्षा H 4 षडङ्गा सखिला B. Ban ed. H °उन्मादयितुं H 8. अपि समुदाचारवान्नर FH ·आहारनिर्हारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदा तु कार्याः । वाग्बुद्धिकार्याणि तपस्तथैव धनायुषी गुप्ततमे तु कार्ये ॥९॥ उभे मूत्रपुरीषे दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । रात्रौ तु दक्षिणा कुर्यादेवं ह्यायुर्न रिष्यति ॥ १० ॥ प्रत्यग्निं प्रति सूर्य च प्रति गां प्रति ब्राह्मणम् । प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥११॥ न नद्या मेहनं कुर्यान्न पथि न च भसनि । न गोमये न कृष्टे नोप्ते न शाहलोपजीव्यच्छायासु ॥ १२ ॥ छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च ॥ १३ ॥ उद्धृताभिरद्भिः कार्य कुर्यात् ॥१४॥ खानमनुद्धताभिरपि ॥ १५॥ आहरेन्मृत्तिकां विप्रः कूलात्ससिकता तु या ॥ १६ ॥ अन्तर्जले देवगृहे वल्मीके मूषकस्थले । कृतशौचावशिष्टा वा न ग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः ॥ १७ ॥ एका लिङ्गे करे तिस्र उभयोम॒द्वयं स्मृतम् । पश्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः ॥१८॥ एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं वानप्रस्थानां यतीनां तच्चतुर्गुणमिति ॥ १९॥ 9. बुद्धिवीर्याणि FH. 10 तु दिवा B H न रिष्यते F न हिष्यति B Ban ed 11 प्रति च द्विजं F 12 नवाकटे नोप्ते न शावलोपजीव्यच्छायासु Bh E F 17 च instead of वा FH 18. उभाभ्यां द्वेत मृत्तिके F 19, चतुर्गणं B Ban. ed H ·२१ अष्टौ प्रासा सुनेर्भक्तं वानप्रस्थस्य षोडश । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ २९ ॥ आहिताग्निरनड्डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम् ॥ २१ ॥ व्रतेषु नियमेषु चेज्याध्ययनधर्मेषु ॥ २२ ।। योगस्तपो दमो दानं सत्यं शौचं श्रुतं घृणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यमेतद्राह्मणलक्षणम् ॥ २३ ॥ दीर्घवरमसूया चासत्यं ब्राह्मणदूषणम् । पैशुन्यं निर्दयत्वं च जानीयाच्छूद्रलक्षणम् ॥ २४ ॥ ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णाः जितेन्द्रियाः प्राणिवधानिवृत्ताः । प्रतिग्रहे सङ्कुचिताग्रहस्ता- स्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ २५ ॥ किंचिद्वेदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम् । पात्राणामपि तत्पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे ॥ २६ ॥ शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि कश्चिन्मृतो द्विजः । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले ॥२७॥ शूद्रानरसपुष्टाङ्गो ह्यधीयानोपि नित्यशः । जुह्वन्वापि जपन्वापि गतिमूर्ध्वा न विन्दति ॥ २८॥ शूद्रानेन तु भुक्तेन मैथुनं योधिगच्छति । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा न च स्वर्गारुहो भवेत् ॥ २९॥ 20 द्वाविंशत् H 21 °अनड्डहान् 6 23. दया instead of दम F. H After this Sutra F only reads नास्तिक पिशुनश्चैव कृतघ्नो दीर्घरोषकः। चत्वार कर्मचाण्डाला जन्मतश्चापि पश्चम ॥ 25 येपांच दान्ता श्रुतम गृहस्थास्ते FH 27 च य instead of यदि F कश्चिम्रियते F 28. यज- न्वापि F. जुहुयादा जपन्वापि H.

·स्वाध्यायोत्थं योनिमन्तं प्रशान्तं वैतानस्थं पापभीरु बहुज्ञम् । स्त्रीषु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं व्रतैः क्लान्तं तादृशं पात्रमाहुः ॥३०॥ आमपात्रे यथा न्यस्तं क्षीरं दधि घृतं मधु । विनश्येत्पात्रदौर्बल्यान च पात्रं रसाश्च ते ॥ ३१ ॥ एवं गा वा हिरण्यं वा वस्त्रमश्वं महीं तिलान् । अविद्वान्प्रतिगृह्णानो भस्मीभवति काष्ठवत् ॥ ३२ ॥ नाङ्गनखवादनं कुर्यात् ॥३३॥ नखैश्च भोजनादौ ॥३४॥ न चापोञ्जलिना पिवेत् ॥ ३५ ॥ न पादेन पाणिना वा जलमभिहन्यात् ॥ ३६॥ न जलेन जलम् ॥ ३७॥ नेष्टकाभिः फलं शातयीत ॥ ३८ ॥ न फलेन फलम् ।। ३९ ॥ न कल्को न कुहको भवेत् ॥ ४०॥ न म्लेच्छभाषां शिक्षेत ॥४१॥ अथाप्युदाहरन्ति । न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो भवेत् । न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः॥४२॥ 30 स्वाध्यायायं Bh_EH कान्त instead of क्षान्तं F H 31 दौर्ब- ल्यात्तच्च F तव पात्रं Bh. नश्यसत्पात्रदौर्बल्याक्षतपात्र E H 32 एवं गावो B Ban. ed H दारुवत् instead of काष्टवत् F 33 नागानां छेदन F नागररखवादनं Bh_38 फलानि B Ban ed H. फलानि पातयेत् F ·पारंपर्यगतो येषां वेदः सपरिबृंहणः। ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥४३॥ यं न सन्तं न वासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित्स ब्राह्मणः ।। स ब्राह्मण इति ॥४४॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षष्ठोध्यायः॥६॥ चत्वार आश्रमाः॥१॥ ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाः॥२॥ तेषां वेदमधीत्य वेदौ वेदान्वाविशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तमा- वसेत् ॥ ३॥ ब्रह्मचार्याचार्य परिचरेदा शरीरविमोक्षणात् ॥४॥ आचार्ये च प्रेतेग्निं परिचरेत् ॥ ५॥ विज्ञायते ह्यग्निराचार्यस्तवेति ॥६॥ संयतवाक् ॥७॥ चतुर्थषष्ठाष्टमकालभोजी ॥ ८॥ मैक्षमाचरेत् ॥९॥ गुर्वधीनः ॥१०॥ बटिला शिखाजटो वा ॥११॥ गुरुं गच्छन्तमनुगच्छेदासीनश्चेतिष्ठेच्छयानश्चेदासीन उपासीत१२ आहूताध्यायी ॥ १३॥ सर्व लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया भुञ्जीत ॥ १४॥ 43 प्रत्यदहेतवः । VII. 5. सृते Bh. E. 6. हि तवाग्निराचार्य इति F. 8. भोक्षं H. 12. अनुमन्नासीनं Bh. E. बासिधधर्म ४.

·२४ खट्टाशयनदन्तधावनप्रक्षालनाञ्जनाभ्यञ्जनोपानच्छत्रवर्जी॥१५॥ तिष्ठेदहनि रात्रावासीत ॥१६॥ त्रिरहोम्युपेयादप इत्यप इति ॥ १७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तमोध्यायः ॥७॥ गृहस्थो विनीतक्रोधहर्षो गुरुणानुज्ञातः स्नात्वासमानार्षेयामस्पृष्ट- मैथुनामवरवयसीं सदृशीं भायां विन्देत ॥१॥ पञ्चमी मातृबन्धुभ्यः सप्तमी पितृबन्धुभ्यः॥२॥ वैवाह्यमग्निमिन्धीत ॥३॥ सायमागतमतिथिं नापरुन्ध्यात् ॥ ४॥ नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ॥ ५॥ यस्य नानाति वासार्थी ब्राह्मणो गृहमागतः। सुकृतं तस्य यत्किचित्सर्वमादाय गच्छति ॥६॥ एकरात्रं तु निवसन्नतिथिाह्मणः स्मृतः। अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥७॥ नैकग्रामीण अतिथिर्विप्रः साङ्गतिकस्तथा। काले प्राप्ते अकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ॥ ८॥ श्रद्धाशीलोस्पृहयालुरलमग्न्याधेयाय नानाहिताग्निः स्यात् ॥ ९॥ अलं च सोमाय नासोमयाजी॥१०॥ युक्ता स्वाध्याये यज्ञे प्रजनने च ॥ ११॥ गृहेष्वभ्यागतं प्रत्युत्थानासनवाक्सनृतानसूयाभिर्महयेत् ॥ १२ ॥ VIII 3 इन्धन्वित Bh E. H 4 अवरुन्ध्यात् F. 6 गच्छतीति Bh E. H. 8. नैकग्रामीणमतिथि विप्रं सागतिक तथा F. H प्राप्ते जले वा E. 10. सोमपानात्सोमयाजी F.12. प्रत्युत्थानाशनशयनवा F. H.

·यथाशक्ति चान्नेन सर्वाणि भूतानि ॥१३॥ गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः। चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थश्च विशिष्यते ॥ १४ ॥ यथा नदीनदाः सर्वे समुद्रे यान्ति संस्थितिम् । एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ १५॥ यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः। एवं गृहस्थमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति भिक्षुकाः ॥१६॥ नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी । ऋतौ च गच्छन्विधिवच्च जुह्वन् न ब्राह्मणश्यवते ब्रह्मलोकात् ॥ ब्रह्मलोकादिति ॥१७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टमोध्यायः ॥ ८॥ वानप्रस्थो जटिलश्वीराजिनवासी ॥१॥ ग्रामं च न प्रविशेत् ॥२॥ न फालकृष्टमधितिष्ठेत् ॥३॥ अकृष्टं मूलफलं सञ्चिन्वीत ॥४॥ उर्ध्वरेताः ॥५॥ क्षमाशयः ॥६॥ मूलफलभैक्षणाश्रमागतमतिथिमभ्यर्चयेत् ॥ ७ ॥ 13. सवतान B H 14 च instead of तु FH गृहस्थस्तु F H IX 1. वानप्रस्थ प्रवानिो जटि H.3 °आभितिष्ठत् म. 6 क्षामाशय. F 7. भक्षेण°म.

·दद्यादेव न प्रतिगृह्णीयात् ॥ ८॥ त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी ॥९॥ श्रामणकेनाग्निमाधायाहितामिः स्यात् ॥ १०॥ वृक्षमूलनिकेतन ऊर्ध्वं षड्म्यो मासेम्योनग्निरनिकेतः ॥११॥ दद्यादेवपितृमनुष्येभ्यः स गच्छेत्स्वर्गमानन्त्यमित्यानन्त्यम् ॥१२॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे नवमोध्यायः ॥९॥ परिव्राजकः सर्वभूताभयदक्षिणां दत्त्वा प्रतिष्ठेत ॥ १ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः । तस्यापि सर्वभूतेभ्यो न भयं जातु विद्यते ॥ २॥ अभयं सर्वभूतेभ्योदत्त्वा यस्तु निवर्त्तते । हन्ति जातानजातांश्च द्रव्याणि प्रतिगृह्य च ॥३॥ सब्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न सन्न्यसेत् । वेदसल्यसनाच्छूद्रस्तस्माद्वेदं न सब्यसेत् ॥ ४ ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः। उपवासात्परं भैक्षं दया दानाद्विशिष्यत इति ॥५॥ मुण्डोममोपरिग्रहः ॥६॥ सप्तागाराण्यसङ्कल्पितानि चरेद्भिक्षाम् ॥ ७॥ विघूमे सन्नमुसले ॥८॥ एकशाटीपरिहितः ॥९॥ 8. द्रव्यादेव ते प्रति म.9. उदकमास्पृशेत् F.10.श्रावणकेन B. Ban.ed F 11. आवर्णकेण E Bh. 11. वृक्षमूलिक BF. H. x. 1. पक्षिणां H.4 सन्त्यजेत् instead of सन्न्यसेत् B. Ban ed H5. 'याम.F.H मत instead of तप. E.6 अमयो H. 7. भैक्षं FH सप्तगौराणि H 9 परिवृत F ·अजिनेन वा गोप्रलूनैस्तृणैरवस्तृतशरीरः ॥ १० ॥ स्थण्डिलशायी ॥११॥ अनित्या वसतिं वसेत् ॥ १२ ॥ ग्रामान्ते देवगृहे शून्यागारे वा वृक्षमूले वा ॥ १३ ॥ मनसा ज्ञानमधीयानः॥१४॥ अरण्यनित्यः ॥ १५॥ न ग्राम्यपशूनां सन्दर्शने विचरेत् ॥ १६ ॥ अरण्यनित्यस्य जितेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य । अध्यात्मचिन्तागतमानसस्य ध्रुवा बनावृत्तिरुपेक्षकस्येति ॥ १७॥ अव्यक्तलिङ्गोव्यक्ताचारः ॥ १८ ॥ अनुन्मत्त उन्मत्तवेषः ॥ १९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । न शद्धशास्त्रभिरतस्य मोक्षो न चापि लोकग्रहणे रतस्य । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न चापि रम्यावसथप्रियस्य ॥२०॥ न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया । नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥ २१ ॥ अलाभे न विषादी स्याल्लाभे नैव च हर्षयेत् । प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विवर्जितः ॥ २२॥ 10 गोत्रलू. Bh E H 17 अथाप्युदाहरन्ति B F H. बुध. instead of धवा E.19 अनुन्मत्तवेण म. 22 विनिर्गत BF.

·२८ न कुव्यां नोदके सङ्गो न चैले न त्रिपुष्करे । नागारे नासने नान्ने यस्य वै मोक्षवित्तु स इति ॥ २३ ॥ ब्राह्मणकुले याक्लभेत तद्भुञ्जीत सायं प्रातर्मधुमांसवर्जम् ॥ २४ ॥ न च तृप्येत् ॥ २५॥ ग्रामे वा वसेत् ॥२६॥ अजिमोशढोशरणोवसङ्कुसुकः ॥२७॥ न चेन्द्रियसंसर्ग कुर्वीत केनचित् ॥२८॥ उपेक्षकः सर्वभूतानां हिंसानुग्रहपरिहारेण ।। २९ ॥ पैशुन्यमत्सराभिमानाहङ्काराश्रद्धानार्जवात्मस्तवपरगर्दादम्भलोभ- मोहक्रोधास्याविवर्जनं सर्वाश्रमाणां धर्म इष्टः ॥३०॥ यज्ञोपवीत्युदकमण्डलुहस्तः शुचिाह्मणो वृषलान्नवर्जी न हीयते ब्रह्मलोकाब्रह्मलोकादिति ॥३१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे दशमोध्यायः ॥१०॥ षडौँ भवन्ति ॥१॥ ऋत्विग्विवाह्यो राजापितृव्यस्नातकमातुलाश्च ॥ २॥ वैश्वदेवस्य सिद्धस्य सायं प्रातर्गृह्याग्नौ जुहुयात् ॥३॥ गृहदेवताभ्यो बलिं हरेत् ॥ ४॥ श्रोत्रियायाग्रभागं दत्त्वा ब्रह्मचारिणे वानन्तरं पितृभ्यो दद्यात्॥५॥ ततोतिथिं भोजयेच्छ्रेयांस श्रेयांसमानुपूर्येण ॥६॥ 23.571 F H 24 After this Sūtra F. only reads Talamat गृहस्य. तृप्येत् । 27 अशव instead of °अशढ Bh. E. अवसङ्कसक B. Ban ed E 30. स्तेयं instead of असूया H XI.1. षडा: Bh. E. H.2 वैवाह्यः H. 5. श्रोत्रियायान्नं दत्त्वा H ·स्वगृह्याणां कुमारीबालवृद्धतरणप्रजाताः ॥७॥ ततोपरान्गृह्यान् ॥ ८॥ श्वचाण्डालपतितवायसेभ्यो भूमौ निवपेत् ॥९॥ शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यात् ॥१०॥ शेषं दम्पती भुञ्जीयाताम् ॥११॥ सर्वोपयोगेन पुनःपाको यदि निरुते वैश्वदेवेतिथिरागच्छेद्वि- शेषेणासा अन्नं कारयेत् ॥१२॥ विज्ञायते हि । वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिब्राह्मणो गृहं तस्मादप आनयन्त्यन्नं वर्षाभ्यस्ता हि शान्ति जना विदुरिति ॥१३॥ तं भोजयित्वोपासीत ॥ १४ ॥ आसीमान्तमनुव्रजेदनुज्ञानाद्वा ॥१५॥ अपरपक्ष ऊवं चतुर्थ्याः पितृभ्यो दद्यात् ॥१६॥ पूर्वेद्युाझणान्सन्निपात्य यतीन्गृहस्थान्साधून्वापरिणतवयसो विकर्मस्थाश्रोत्रियानशिष्याननन्तेवासिनः ॥१७॥ शिष्यानपि गुणवतो भोजयेत् ॥ १८॥ नगशुक्लक्लीबान्धश्यावदन्तकुष्ठिकुनखिवर्जम् ॥ १९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अथ चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पङ्क्तिदूषणैः । अदुष्यं तं यमः प्राह पतिपावन एव सः॥२०॥ 7. We follow Govindasyāmin's reading on Baudhāyana II 7, 13, 5, whilst B Bh E F H read प्रदाता:Ban. ed प्रदाता,Calc, ed. प्रभृतीन् see Buhler, Transl. 50, 356. 12. पुन पाके Ban ed निरुक्त Bh E.H विशेषणास्मा EK.15 सीमान्तादनु H.19.विनग्न B. F. H विलग्न marginal gloss in B. शुक्लविधिश्याव H.

·श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्या दिनक्षयात् । श्योतन्ते हि सुधाधारास्ताः पिबन्त्यकृतोदकाः ॥२१॥ उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्तु यावन्नास्तमितो रविः । क्षीरधारास्ततो यान्त्यक्षय्याः सञ्चरभागिनः ॥ २२॥ प्राक्संस्कारात्प्रमीतानां खवंश्यानामिति स्थितिः । भागधेयं मनुः प्राह उच्छिष्टोच्छेषणे उभे ॥ २३ ॥ उच्छेषणं भूमिगतं विकिरं लेपनोदकम् । अन्नं प्रेतेषु विसृजेदप्रजानामनायुषाम् ॥ २४ ॥ उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं पितृभ्योन्नं निवेदितम् । तदन्तरं प्रतीक्षन्ते हसुरा दुष्टचेतसः॥२५॥ तस्मादशून्यहस्तेन कुर्यादनमुपागतम् । भोजनं वा समालभ्य तिष्ठेतोच्छेषणे उभे ॥२६॥ द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रसजेत विस्तरे ॥२७॥ सत्क्रियां देशकालौ च शौच ब्राह्मणसंपदम् । पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ २८॥ अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् । श्रुतशीलोपसंपन्नं सर्वालक्षणवर्जितम् ॥ २९ ॥ यद्येकं भोजयेच्छ्राद्धे दैवं तत्र कथं भवेत् । अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु ॥३०॥ 21 श्चयोतन्ते वै. B Ban. ed श्वयोतन्ति हिंस्रधारास्ता F.82 पतिभागिन F.23. संप्रवेशनामति श्रुतिः Bh_E. F H लेपमादकं B.Ban ed. H अनु. प्रेतेषु B Ban. ed H. 25. उभयो शाखयो B पार्श्वयो F. H 26 कुर्याद्दर्म मुप° F 27 देवे read all Mss with exception of F. K प्रसज्येत B. Ban.ed. F.H.

·देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् । प्रास्येदग्नौ तदन्नं वा दद्याद्वा ब्रह्मचारिणे ॥३१॥ यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः। तावद्धि पितरोश्नन्ति यावनोक्ता हविर्गुणाः ॥ ३२॥ हविर्गुणा न वक्तव्याः पितरो यावदतर्पिताः । पितृभिस्तर्पितैः पश्चाद्वक्तव्यं शोभनं हविः ॥ ३३ ॥ नियुक्तस्तु यतिः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावन्ति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति ॥३४॥ त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ॥ ३५ ॥ दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ३६ ॥ श्राद्धं दत्त्वा भुक्त्वा च मैथुनं योधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं रेतसो भुजः॥३७॥ यस्ततो जायते गर्भो दत्त्वा भुक्त्वा च पैतृकम् । न स विद्यां समानोति क्षीणायुश्चैव जायते ॥ ३८ ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । उपासते सुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ॥ ३९ ॥ मधुमांसैश्च शाकैश्च पयसा पायसेन च । एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघासु च ॥४०॥ सन्तानवर्द्धनं पुत्रमुद्यतं पितृकर्मणि । देवब्राह्मणसंपन्नमभिनन्दन्ति पूर्वजाः ॥४१॥ 31 तदन्नं तु B. H 33 अर्पिता BH F 36. नाम instead of ज्ञय Bh. E H. 38 विद्यामवाप्नोति FH. 41 पुत्र नुयन्तं B Ban. ed. H मुयन्तं F. पुत्रतृपन्तः Bh. E. तुप्यन्त Calc ed. वासिष्ठधर्म ५ ·नन्दन्ति पितरस्तस्य सुकृष्टैरिव कर्षकाः । यद्यास्थो ददात्यानं पितरस्तेन पुत्रिण इति ॥ ४२ ॥ श्रावण्याग्रहायिण्योश्चान्वष्टक्यां च पितृभ्यो दद्यात् ॥४३ ।। द्रव्यदेशब्राह्मणसन्निधाने वाकालनियमः ॥४४॥ अवश्यं ब्राह्मणोनीनादधीत ॥४५॥ दर्शपूर्णमासाग्रयणेष्टिचातुर्मास्यपशुसोमैश्च यजेत ॥ ४६ ।। नैयमिकं ह्येतदृणसंस्तुतं च ॥४७॥ विज्ञायते हि । त्रिभिर्ऋणैर्ऋणवान्ब्राह्मणो जायत इति । यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यो ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्य इत्येष वानृणो यज्वा यः पुत्री ब्रह्मचर्यवानिति ॥४८॥ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत ।। ४९ ॥ गर्भादेकादशेषु राजन्यम् ॥ ५० ॥ गर्भाहादशेषु वैश्यम् ॥ ५१॥ पालाशो वा दण्डो ब्राह्मणस्य ॥५२॥ नैय्यग्रोधः क्षत्रियस्य वा ॥५३॥ औदुम्बरो वा वैश्यस्य ॥५४॥ केशसंमितो ब्राह्मणस्य ॥ ५५ ॥ ललाटसंमितः क्षत्रियस्य ॥५६॥ घाणसंमितो वैश्यस्य ॥५७॥ मौनी रशना ब्राह्मणस्य ॥ ५८॥ धनुर्ध्या क्षत्रियस्य ॥ ५९॥ अणतान्तवी वैश्यस्य ॥६॥ 42 तन्वा B Bh 45 अवश्यं च B. H. 47 ऋणं संस्तृतं B h FH संस्कृतं B Ban ed. 48 येन Instead of यज्ञेन H 52 पालाशो बैल्वो वा F H. 55-60 wanted in F.H.57.प्राण°Asvalayanaginbyas. 1,19,13.

·कृष्णाजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य ॥६१॥ रौरवं क्षत्रियस्य ॥ ६२॥ गव्यं बस्ताजिनं वा वैश्यस्य ॥६३॥ शुक्लमहतं वासो ब्राह्मणस्य ॥६४॥ माञ्जिष्ठं क्षत्रियस्य ॥६५॥ हारिद्रं कौशेयं वा वैश्यस्य ॥६६॥ सर्वेषां वा तान्तवमरक्तम् ॥६७॥ भवत्पूर्वा ब्राह्मणो भिक्षा याचेत् ॥ ६८॥ भवन्मध्यां राजन्यः ॥६९ ॥ भवदन्त्यां वैश्यः ॥ ७० ॥ आ षोडशाब्राह्मणस्य नातीतः कालः ॥७१ ॥ आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य ॥७२॥ आ चतुर्विशाद्वैश्यस्य ॥७३॥ अत ऊर्ध्व पतितसावित्रीका भवन्ति ॥७४॥ नैतानुपनयेन्नाध्यापयेन याजयेन्नैभिर्विवाहयेयुः ॥ ७५ ॥ पतितसावित्रीक उद्दालकव्रतं चरेत् ॥ ७६ ॥ द्वौ मासौ यावकेन वर्तयेन्मासं पयसार्धमासमामिक्षयाष्टरात्रं घृतेन षड्रात्रमयाचितेन त्रिरात्रमब्भक्षोहोरात्रमुपवसेत् ॥ ७७॥ अश्वमेधावभृथं गच्छेत् ॥ ७८॥ व्रात्यस्तोमेन वा यजेद्वा यजेद्वेति ॥ ७९ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्र एकादयोध्यायः॥११॥ 63 वस्त्राजिनं F H68 भिक्षयीत H77' विरामम्बुम FH79, यजेदिति read all Mss except K.

·३४ अथातः स्नातकव्रतानि ॥१॥ स न कंचिद्याचेतान्यत्र राजान्तेवासिभ्यः ॥२॥ क्षुधापरीतस्तु किंचिदेव याचेत कृतमकृतं वा क्षेत्रं गामजाविक- मन्ततो हिरण्यं धान्यमन्नं वा ॥३॥ न तु स्नातकः क्षुधावसीदेदित्युपदेशः॥४॥ न मलिनवाससा सह संवसेत ॥५॥ न रजखलया ॥६॥ नायोग्यया ॥७॥ न कुलंकुलः स्यात् ॥ ८॥ वत्सतन्त्री विततां नातिकामेत् ॥९॥ नोद्यन्तमादित्यं पश्येन्नास्तं यन्तम् ॥१०॥ नाप्सु मूत्रपुरीषे कुर्यात् ॥११॥ न निष्ठीवेत् ॥१२॥ परिवेष्टितशिरा भूमिमयज्ञियैस्तृणैरन्तर्धाय मुत्रपुरीष कुर्यादु दङ्मुखश्चाहनि नक्तं दक्षिणामुखः सन्ध्यामासीतोत्तरम् ॥ १३॥ अथाप्युदाहरन्ति स्नातकानां तु नित्यं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् यज्ञोपवीते द्वे यष्टिः सोदकश्च कमण्डलुः ॥१४॥ अप्सु पाणौ च काष्ठे च कथितं पावके शुचिः तसादुदकपाणिभ्यां परिमृज्यात्कमण्डलुम् ॥१५॥ पर्यग्निकरणं ह्येतन्मनुराह प्रजापतिः ॥१६॥ कृत्वा चावश्यकर्माणि आचामेच्छौचवित्तम इति ॥ १७॥ XII. 6 Thus all MSS, but this Sūtra has to be read aTTG- स्वलया. 10 पश्येन्नादित्यं यन्तं H 13 °उत्तरा BhEF H 17 चावे. श्यकार्याणि Bh E FH. वित्तत इति B Bh. E. FH ·प्राङ्मुखोनानि भुञ्जीत ॥ १८॥ तूष्णीं साङ्गुष्ठं कृत्स्नग्रासं ग्रसेत ॥१९॥ न च शद्धं कुर्यात् ॥२०॥ ऋतुकालगामी स्यात्पर्ववर्ज स्वदारेषु ॥२१॥ अतिर्यगुपेयात् ॥२२॥ अथाप्युदाहरान्त यस्तु पाणिगृहीताया आस्ये कुर्वीत मैथुनम् । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं रेतसो भुजः या स्यादनित्यचारण रतिः साधर्मसंश्रिता ॥२३॥ अपि च काठके विज्ञायते । अपि नः श्वो विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयीरनिति स्त्रीणामिन्द्रदत्तो वर इति ॥२४॥ न वृक्षमारोहेत् ॥२५॥ न कूपमवरोहेत् ॥ २६ ॥ नाग्निं मुखेनोपधमेत् ॥२७॥ नाग्निं ब्राह्मणं चान्तरेण व्यपेयात् २८॥ नाग्न्योः ॥ २९॥ न ब्राह्मणयोरनुज्ञाप्य वा ॥३०॥ भार्यया सह नाश्नीयादवीर्यवदपत्यं भवतीति वाजसनेयके विज्ञायते ॥३१॥ नेन्द्रधनुर्नाम्ना निर्दिशेत् ॥ ३२ ॥ मणिधनुरिति ब्रूयात् ॥ ३३॥ 20 मुखशब्दं BF H 21 स्वादारेव स्त्रियमुपेयात् F. स्वदारेवं तीर्थमुपेयत Bh E H. 24. अद्य श्वो वा विजनिष्यमानाभि F. H. अपि च नश्वयो E. अविनस्यो Bh इन्द्रदत्तात् E 25 तावन्न °F H.28. च्यवेतन.

·३६ पालाशमासनं पादुके दन्तधावनमिति वर्जयेत् ॥ ३४ ॥ नोत्सङ्गे भक्षयेत् ॥ ३५॥ नासन्यां भुञ्जीत ॥ ३६॥ वैणवं दण्डं धारयेत् ॥ ३७॥ रुक्मकुण्डले च ॥ ३८॥ न बहिर्मालां धारयेदन्यत्र रुक्ममय्या ॥३९॥ सभाः समवायांश्च वर्जयेत् ॥ ४० ॥ अथाप्युदाहरन्ति अप्रामाण्यं च वेदानामार्षाणां चैव कुत्सनम् अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मन इति ॥४१॥ नावृतो यज्ञं गच्छेद्यदि व्रजेत्प्रदक्षिणं पुनराव्रजेत् ॥४२॥ अधिवृक्षसूर्यमध्वानं न प्रतिपद्येत ॥४३॥ नावं च सांशयिकी नाधिरोहेत् ॥ ४४ ॥ बाहुभ्यां न नदी तरेत् ॥ ४५ ॥ उत्थायापररात्रमधीत्य न पुनः प्रतिसंविशेत् ॥ ४६॥ प्राजापत्ये मुहूर्ते ब्राह्मणः कांश्चिनियमाननुतिष्ठेदनुतिष्ठदिति॥४७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वादशोध्यायः ॥ १२॥ अथातः स्वाध्यायोपाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां वा ॥१॥ अग्निमुपसमाधायाक्षतधाना जुहोति ॥२॥ 36 आसन्धान भुजीत BhE H 39 माल्यं Bh. E 40 सभा समवा- यांश्च वक्षीयन्न F H जवायन्न Bh सभासमवायान्नावजयेत् B सभासमेधाय। त्रावभवेत् .. नावजयेत K 41 एव नाशन F 45. wanted in Ban ed. XIII. 2. उपसमाधाय कृतधाना. म.

·देवेभ्य ऋषिभ्यश्छन्दोम्यश्चेति ॥३॥ ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्य दधि प्राश्य ततोध्यायानुपाकुर्वीरन् ॥४॥ अर्धपञ्चमान्मासानर्धषष्ठान्वा ॥५॥ अत ऊर्ध्वं शुक्लपक्षेष्वधीयीत ॥६॥ कामं तु वेदाङ्गानि ॥७॥ तस्यानध्यायाः ॥ ८॥ सन्ध्यास्तनिते ॥९॥ सन्ध्यासु॥१॥ अन्तःशवदिवाकीर्येषु नगरेषु ॥११॥ कामं गोमयपर्युषिते परिलिखिते वा ।। १२ ।। श्मशानान्ते ॥ १३॥ शयानस्य ॥१४॥ श्राद्धिकस्य ।। १५॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । फलान्यपस्तिलान्भक्षान्यच्चान्यच्छ्राद्धिकं भवेत् । प्रतिगृह्याप्यनध्यायः पाण्यास्या ब्राह्मणाः स्मृता इति ॥ १६ ॥ धावतः पूतिगन्धप्रभृतावीरिणे ॥१७॥ वृक्षारूढस्य ॥१८॥ नावि सेनायां च ॥१९॥ भुत्का चापाणेः ॥२०॥ वाणशब्दे ।। २१ ॥ चतुर्दश्यामामावास्यायामष्टम्यामष्टकासु ॥ २२ ॥ 4 अर्धपञ्चमासान Bh E 16 फलान्याप E Bh K. यथान्यत् B. H. 17. गन्धिप्रभृतीरिणे BH. गन्धप्रभृतात्रेण E.

·प्रसारितपादोपस्थकृतोपाश्रितस्य च ॥२३॥ गुरुसमीपे ॥ २४॥ मैथुनव्यपेतायाम् ॥२५॥ वाससा मैथुनव्यपेतेनानिर्णिक्तेन ॥२६॥ ग्रामान्ते ॥२७॥ छर्दितस्य ॥२८॥ मूत्रितस्योचारितस्य ॥ २९॥ ऋग्यजुषां च सामशब्दे वा ॥३०॥ अजीर्णे ॥३१॥ निर्धाते ॥३२॥ भूमिचलने ॥३३॥ चन्द्रसूर्योपरागे ॥३४॥ दिङ्नादपर्वतप्रपातेषूपलरुधिरपांसुवर्षेष्वाकालिकम् ॥ ३५ ॥ उल्काविद्युस्समासे त्रिरात्रम् ॥ ३६॥ उल्काविद्युत्सज्योतिषम् ॥३७॥ अपर्वावाकालिकम् ॥३८॥ आचार्ये प्रेते त्रिरात्रम् ॥ ३९ ॥ आचार्यपुत्रशिष्यभार्यास्वहोरात्रम् ॥ ४०॥ ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलाननवरवयसःप्रत्युत्थायाभिवदेत् ।४१॥ ये चैव पादग्राह्यास्तेषां भार्या गुरोश्च ॥ ४२ ॥ 34 उपरागेषु H 35 दिग्नाद BH दिग्दाह° Ban ed. 35 पर्वता नादाकम्पप्र B Bh E H 39 आचार्ये च BF H 40 After this Satra H only reads: ऋत्विग्योनिसंबन्धेषु च गुरो पादोपसंग्रहण कार्यम् । 41 वन्देत् Bh. E.H.

·३९ मातापितरौ च ॥४३॥ यो विद्यादभिवदितुमहमयं भो इति यात् ॥ ४४ ॥ यश्च न विद्यात् ॥ ४५॥ प्रत्यभिवादमामन्त्रिते स्वरोन्त्यः प्लबते सन्ध्यक्षरमप्रगृह्यमायाव- भावं चापद्यते यथा भो भाविति ॥४६ ॥ पतितः पिता परित्याज्यो माता तु पुत्रे न पतति ॥ ४७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । उपाध्यायाद्दशाचार्या आचार्याणां शतं पिता । पितुर्दशशतं माता गौरवेणातिरिच्यते ॥४८॥ भार्या पुत्राश्च शिष्याश्च संसृष्टाः पापकर्मभिः । परिभाष्य परित्याज्याः पतितो योन्यथा त्यजेत् ॥ ४९ ॥ ऋत्विगाचार्यावयाजकानध्यापकौ हेयावन्यत्र हानात्पतति ॥५०॥ पतितेनोत्पन्नः पतितो भवतीत्याहुरन्यत्र स्त्रियाः ॥ ५१ ॥ सा हि परगामिनी ॥ ५२ ॥ तामरिक्थामुपेयात् ॥ ५३॥ गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवात्तिरिष्यते । गुरुवद्गुरुपुत्रस्य वर्तितव्यमिति श्रुतिः ॥ ५४॥ शस्त्रं विषं सुरा चाप्रतिगृह्याणि ब्राह्मणस्य ॥ ५५ ॥ विद्यावित्तवयासंबन्धाः कर्म च मान्यम् ॥ ५६ ॥ पूर्वः पूर्वो गरीयान् ॥ ५७ ॥ स्थविरबालातुरभारिकस्त्रीचक्रीवगतां पन्थाः समागमे परस्मै- परस्मै देयः ॥ ५८॥ राजस्नातकयो समागमे राज्ञा स्नातकाय देयः ॥ ५९॥ 47. Compare Apast. Dh. I, 28,9 , माता तु पुत्र B. Bh F. वा. घ.

·सर्वैरेव वध्वा ऊह्यमानायै ॥६० ॥ तृणभूम्यग्न्युदकवाक्सूनृतानसूयाः सतां गृहे नोच्छिद्यन्ते कदा च न कदा च नेति ॥६१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रयोदशोध्यायः ॥१३ ॥ अथातो भोज्याभोज्यं च वर्णयिष्यामः ॥१॥ चिकित्सकमृगयुपुंश्चलीदण्डिकस्तेनाभिशस्तषण्ढपतितानामन्नमभो ज्यम् ॥२॥ कदर्यदीक्षितबद्धातुरसोमविक्रायतक्षरजकशोण्डिकसूचकवाधुषिक- चर्मावकृन्तानाम् ॥३॥ शूद्रस्य च ॥४॥ अस्त्रभृतश्च ॥५॥ उपपतेर्यश्चोपपतिं मन्यते ॥६॥ यश्च गृहान्दहेत् ॥ ७ ॥ यश्च वधार्हानोपहन्यात् ॥ ८॥ को भोक्ष्यत इति वाचाभिघुष्टम् ॥ ९॥ गणानं गणिकानं चेति ॥१०॥ अथाप्युदाहरन्ति । नाश्नन्ति श्ववतो देवा नानन्ति वृषलीपतेः । भाजितस्य नानन्ति यस्य चोपपतिह इति ॥ ११ ॥ XIV 2 शठ° instead of °षण्ड B Ban ed °खण्ड H 3 °बद्धामु- रसोम H "विक्रयितक्षक° Bh EH विक्रयितस्कररजक° F °सूचिक° B. Ban ed. E.F. H 5. अस्त्रपूतस्य H.6 °उपपत्ति F यश्चोपरि B. Ban. ed.

·एधोदकयवसकुशलाजाम्युद्यनयानावसथशफरीप्रियङ्गग्गन्धम- धुमांसानीत्येतेषां प्रतिगृहीयान् ॥ १२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । गुर्वथं दारमुजिहीर्षन्नर्चिष्यन्देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्यत्स्वयं तत इति ॥ १३ ॥ न मृगयोरिषुचारिणः परिवज्यमनम् ॥ १४॥ विज्ञायते हि । अगस्त्यो वर्षसाहसिके सत्रे मृगयां चचार । तस्यासंस्तरसमयाः पुरोडाशा मृगपक्षिणां प्रशस्तानाम् ॥१५॥ अपि ह्यत्र प्राजापत्याञ्श्लोकानुदाहरन्ति । उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् । भोज्यां प्रजापतिर्मेने अपि दुष्कृतकारिणः ॥ १६ ॥ श्रद्दधानस्य भोक्तव्यं चोरस्यापि विशेषतः । न त्वेव बहुयाज्यस्य यश्वोपनयते बहून् ॥१७॥ न तस्य पितरोश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्नियस्तामभ्यवमन्यते ॥१८॥ चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यहर्तुस्तु पापिनः । पण्डस्य कुलटायाश्च उद्यतापि न गृह्यत इति ॥ १९॥ उच्छिष्टमगुरोरभोज्यम् ॥ २०॥ खमुच्छिष्टमुच्छिष्टोपहतं च ॥ २१ ॥ यद्वसनकेशकीटोपहतं च ॥ २२॥ कामं तु केशकीटानुद्धृत्याद्भिः प्रोक्ष्य भसनावकीर्य वाचा प्रशस्त- मुपयुञ्जीत ॥ २३॥ 15 Ban ed. F. H.connect विज्ञायते हि with the preceding Satra 19. पाशिन Bh E. पाशिक H खण्डस्थE H23. भोक्ष्य F. H ·४२ अपि पत्र प्राजापत्याश्लोकानुदाहरन्ति । त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥२४॥ देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च । काकैः श्वभिश्च संस्पृष्टमन्नं तन्न विसर्जयेत् ॥२५॥ तसादन्नमपोद्धत्य शेषं संस्कारमर्हति । द्रवाणां प्लावनेनैव धनानां प्रोक्षणेन तु ॥ २६ ॥ मार्जारमुखसंस्पृष्टं शुचि एव हि तद्भवेत् ॥ २७॥ अन्नं पर्युषितं भावदुष्टं सहृल्लेखं पुनःसिद्धमाममांसं पक्कं च ॥ २८॥ कामं तु दना घृतेन वाभिधारितमुपयुञ्जीत ॥२९॥ अपि ह्यत्र प्राजापत्याश्लोकानुदाहरन्ति । घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यान्नखश्युतम् । यमस्तदशुचि प्राह तुल्यं गोमांसभक्षणैः ॥३०॥ हस्तदत्तास्तु ये स्नेहा लवणव्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ ३१॥ प्रदद्यान्न तु हस्तेन नायसेन कदा च नेति ॥ ३२ ॥ लशुनपलाण्डुक्याकुगृञ्जन श्लेष्मान्तकवृक्षनिर्यासलोहितव्रश्चनश्व- काकावलीढशूद्रोच्छेषणभोजनेष्वतिकृच्छ्रः ॥ ३३ ॥ सन्धिनीक्षीरमवत्साक्षीरम् ॥ ३४॥ गोमहिष्यजानामनिर्दशाहानाम् ॥ ३५॥ 27. जाङ्गलमुखH शुचिरेव thus all MSS 28. सुकल्लेखं Bh. E 31 उपतिष्ठन्ते म. भुतेच F. H 33. केचुक. instead of क्याकुः म कपाल F क्यान्हु E After this Sutra F. and H. only read अन्यत्र मधुमांसफल- विकर्षष्वग्राम्पपश्वविषयः कृच्छ्र इतरेण ।।

·४३ अन्तर्नाव्युदकम् ॥३६॥ अपूपधानाकरम्भसक्तुवटकतलपायसशाकानि शुक्तानि वर्जयेत् ॥ ३७॥ अन्यांश्च क्षीरयवपिष्टविकारान् ॥ ३८॥ श्वाविच्छल्यकशशकच्छपगोधाः पञ्चनखानां भक्ष्याः ॥३९॥ अनुष्ट्राः पशूनामन्यतोदन्ताश्च ॥४०॥ मत्स्यानां वा चेटगवयशिशुमारनक्रकुलीराः॥४१॥ विकृतरूपाः सर्पशीर्षाश्च ॥४२॥ गौरगवयशरभाश्च ॥४३॥ अनुद्दिष्टास्तथा ॥४४॥ धेन्वनडुहावपन्नदन्ताश्च ॥४५॥ भक्ष्यौ तु धेन्वनडुहौ मेध्यौ वाजसनेयके विज्ञायते ॥ ४६॥ खड्गे तु विवदन्त्यग्राम्यशूकरे च ॥४७॥ शकुनानां च विषुविष्करजालपादकलविङ्कप्लवहंसचक्रवाकभासवाय- सपारावतकुररसारङ्गपाण्डुकपोतक्रौञ्चक्रकरकङ्कगृध्रश्येनबकबलाक- मद्गुटिट्टिभमान्धालनक्तञ्चरदाघाटचटकरैलातकाहारीतखञ्जरीट- ग्राम्यकुक्कुटशुकशारिककोकिलक्रव्यादो ग्रामचारिणश्च ग्रामचारि- णचेति ॥४८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्दशोध्यायः ॥१४॥ 37. नाशुक्तानि H नागुष्कानि F नाशुल्कानि B Ban. ed. 39. °शल्लक F. H. 48. कुक्कुट° BE F कुक्कुर H. माघार B, Ban.ed E. माधां नक्तं Bh. F. H. "टिट्टिभान्धनक्तं J.0 913.क्रव्याप्तःH, ·४४ शोणितशुक्रसंभवः पुरुषो भवति मातापितृनिमित्तकः ॥१॥ तस्य प्रदानविक्रयत्यागेषु मातापितरौ प्रभवतः ॥२॥ न त्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वा ॥३॥ सहि सन्तानाय पूर्वेषाम् ॥४॥ न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः ॥ ५॥ पुत्रं प्रतिगृहीष्यन्बन्धूनाहूय राजनि च निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्तुत्वादूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयात् ॥ ६॥ सन्देहे चोत्पन्ने दूरेबान्धवं शूद्रमिव स्थापयेत् ॥७॥ विज्ञायते टेकेन बहूंखायत इति ॥८॥ तसिंश्चेत्प्रतिगृहीत औरसः पुत्र उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याद्दत्तकः ॥९॥ यदि नाभ्युदयिकेषु युक्तः स्यात् ॥१०॥ वेदविप्लावकः शूद्रयाजक उत्तमवर्णवर्गपतितास्तेषां पात्रनि- नयनम् ॥११॥ अपात्रसङ्करादकृत्स्नं पात्रमादाय दासोसवर्णापुत्रो वा बन्धुरसदृशो वागुणहीनः सव्येन पादेन प्रवृत्ताग्रान्दर्भाल्लोहितान्वोपस्तीर्य पूर्ण- पात्रमस्मै निनयेत् ॥ १२॥ निनेतारं चास्य प्रकीर्णकेशा ज्ञातयोन्वालभेरन् ॥१३॥ अपसव्यं कृत्वा गृहेषु खैरमापधेरन् ॥१४॥ अत ऊर्ध्व न तं धर्मयेयुः ॥१५॥ xv.1 भवति wanted B F H 3 त्वेवैकं B न चैकं H 5 न तु B. 6 चावेद्य BF. H. 10. उपयुक्त Bh 11 विनावाकिन. F H. विप्लावहीन 13. नेतारं F.

·४५ तद्धर्माणस्तं धर्मयन्तः ॥१६॥ पतितानां तु चरितव्रतानां प्रत्युद्धारः ॥१७॥ अथाप्युदाहरन्ति । अग्रेभ्युद्धरतां गच्छेत्क्रीडन्निव हसन्निव । पश्चात्पातयतां गच्छेच्छोचन्निव रुदनिवेति ॥१८॥ आचार्यमातृपितृहन्तारस्तत्प्रसादादपयाप्याद्वा एषा तेषां प्रत्या- पत्तिः ॥ १९॥ पुण्यदात्प्रसृताद्वा काञ्चनं पात्रं माहेयं वा पूरयित्वापोहिष्ठाभि- रेनमद्भिरभिषिञ्चन्ति ।। २०॥ सर्व एवाभिषिक्तस्य प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना व्याख्यातो व्याख्यात इति ॥२१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चदशोध्यायः ॥१५॥ अथ व्यवहाराः ॥१॥ राजा मन्त्री वा सदाकार्याणि कुर्यात् ॥२॥ द्वयोर्विवदमानयोः पक्षान्तरं न गच्छेत् ॥ ३ ॥ यथासनमपराधोह्यन्तेनापराधः ॥४॥ समः सर्वेषु भूतेषु यथासनमपराधोह्याद्यवर्णयाविद्यान्ततः ॥५॥ संपन्नं च रक्षयेत् ॥६॥ राजबालधनानि ॥७॥ अप्राप्तव्यवहाराणाम् ॥ ८॥ 16 ते न संधयेयु B Bh E H 19 एषा Bh E 20 पूर्णाहदात् thus all MSS except B which reads Cigt OSETETE TIET XVI 4 and 5 are evidently corrupt. 5 अद्यवर्णयार्षिधानत J.O. 913. 6. सपत्रं च र° B. Ban. ed. संपलं च क्षरेतु H.

·४६ प्राप्तकाले तु तद्यत् ॥९॥ लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । धनखीकरणं पूर्व धनी धनमवामुयादिति ॥१०॥ मार्गक्षेत्रेभ्यो विसर्गस्तथा परिवर्तनम् ॥ ११ ।। तरुणगृहेष्वर्थान्तरेषु त्रिपादमात्रम् ॥ १२ ॥ गृहक्षेत्रविरोधे सामन्तप्रत्ययः ॥ १३॥ सामन्तविरोधे लेख्यप्रत्ययः ॥१४ ।। प्रत्यभिलेख्यविरोधे ग्रामनगरवृद्धश्रेणीप्रत्ययः ॥१५॥ अथाप्युदाहरन्ति । पैतृकं क्रीतमाधेयमन्वाधेयं प्रतिग्रहम् । यज्ञादुपगमो वेणिस्तथा धूमशिखाष्टमीति ॥१६॥ तत्र भुक्तानुभुक्तदशवर्षम् ॥ १७॥ अन्यथाप्युदाहरन्ति । आधिः सीमा बालधनो निक्षेपोपनिधिस्त्रियः । राजस्वं श्रोत्रियद्रव्यं न संभोगेन हीयते ॥ १८॥ प्रहीणद्रव्याणि राजगामीनि भवन्ति ॥१९॥ ततोन्यथा राजा मन्त्रिभिः सह नागरैश्च कार्याणि कुर्यात् ॥ २०॥ वेधसो वा राजा श्रेयान्गृध्रपरिवारं स्यात् ॥२१॥ गृध्रपरिवार वा राजा श्रेयान् ॥ २२ ॥ गृध्रपरिवारं स्यान्न गृध्रो गृध्रपरिवारं स्यात् ॥ २३ ॥ परिवाराद्धि दोषाः प्रादुर्भवन्ति ॥ २४ ॥ 11. मार्गे क्षेत्रे एज्यो विसर्गे तथा BhE H मार्गक्षेत्रयोविसर्गे तथा पार वर्तने F. 12 त्रिपादपात्रं B Ban ed 10 पत्र F. H पत्रकं B पत्त्रका E Bh प्रतिग्रह K 18 बालधनं निक्षेपोनिधी Manu Dh 8, 149 तथा T41 B Eh 21-23 These three Sūtras are most probably corrupt read वैतस instead of Qधस of all Mss., अगृध्रपरिवार र गृघ्रपरिवार.K.

·स्तेयहारविनाशनं च ॥ २५॥ तस्मात्पूर्वमेव परिवारं पृच्छेत् ॥ २६ ॥ अथ साक्षिणः॥ २७ ॥ श्रोत्रियो रूपवाञ्शीलवान्पुण्यवान्सत्यवान्साक्षिणः ॥ २८ ॥ सर्वेषु सर्व एव वा ॥ २९॥ स्त्रीणां साक्षिणः स्त्रियः कुर्याविजानां सदृशा द्विजाः शूद्राणां सन्तः शूद्राश्चान्त्यानामन्त्ययोनयः ॥ ३०॥ अथाप्युदाहरन्ति । प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् । दण्डशुल्कावशिष्टं च न पुत्रो दातुर्महति ॥ ३१ ॥ ब्रूहि साक्षिन्यथातत्त्वं लम्बन्ते पितरस्तव । तव वाक्यमुदीक्षाणा उत्पतन्ति पतन्ति च ॥ ३२ ॥ नग्नो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । अन्धः शत्रुकुले गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ ३३ ॥ पञ्च कन्यानृते हन्ति दश हन्तिगवानृते । शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ ३४ ॥ व्यवहारे मृते दारे प्रायश्चित्तं कुलस्त्रियाः। तेषां पूर्वपरिच्छेदाच्छिद्यन्तेत्रापवादिभिः ॥ ३५ ॥ उद्वाहकाले रतिसंप्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे। विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेयुः पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ ३६ ।। 26 पश्चात्पूर्व BF. H27 साक्षिक FH 28 गुणवान E H 30 स्त्रीणां तुF H 31 सरिकं B Ban. ed. 35 व्यवहेनृत पारे B Ban. ed. द्वारे Bh. E. TEIETA: B. H. वासिष्ठ धर्म ..

·स्वजनस्वार्थे यदि वार्थहेतोः पक्षाश्रयेणेव वदन्ति कार्यम् । ते शब्दवंशस्य कुलस्य पूर्वान् स्वर्गस्थितांस्तानपि पातयन्ति । अपि पातयन्तीति ॥ ३७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षोडशोध्यायः ॥ १६ ॥ ऋणमस्मिन्सन्नयत्यमृतत्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेजीवतो मुखम् ॥१॥ अनन्ताः पुत्रिणां लोका नापुत्रस्य लोकोस्तीति श्रूयते ॥ २॥ अप्रजाः सन्त्वात्रिण इत्यभिशापः ॥३॥ प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्यामित्यपि निगमो भवति ॥४॥ पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण बध्नस्यामोति विष्टपमिति ॥५॥ क्षेत्रिणः पुत्रो जनयितुः पुत्र इति विवदन्ते ॥६॥ तत्रोभयथाप्युदाहरन्ति ॥ ७॥ यद्यन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेच्छतम् । गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्यन्दितमार्षभमिति ॥ ८ ॥ अप्रमत्ता रक्षत तन्तुमेतं मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः । जनयितुः पुत्रो भवति संपराये मोघं तेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति ॥९॥ 37. पक्षाश्रयेणाभिवदन्ति कार्या B Ban. ed H द्वे शब्द B Ban ed H, FAKT Tear Farofa Ban. ed af B OPPTATTHA B Ban ed XVII.8 यधन्या गोषु B Bh. गोपानामेव E.9 न जनयितु B Bh. E. H,, compare however Apast Bh. II, 6. 13.7 HYTT. B Ban ed. H.

·बहूनामेकजातानामेकवेत्पुत्रवान्नरः । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रवन्त इति श्रुतिः ॥१९॥ बह्वीनामेकपत्नीनामेका पुत्रवती यदि । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण पुत्रवन्त्य इति श्रुतिः ॥११॥ द्वादश इत्येव पुत्राः पुराणदृष्टाः ॥ १२ ॥ स्वयमुत्पादितः स्वक्षेत्रे संस्कृतायां प्रथमः ॥१३॥ तदलामे नियुक्तायां क्षेत्रजो द्वितीयः ॥१४॥ तृतीयः पुत्रिका ॥१५॥ विज्ञायत अभ्रातृका पुंसः पितृनभ्येति प्राचीनं गच्छति पुत्र- त्वम् ॥ १६॥ तत्र श्लोकः। अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ॥१७॥ पौनर्भवश्चतुर्थः ॥ १८॥ या कौमारं भर्तारमुत्सृज्यान्यैः सह चरित्वा तस्यैव कुटुम्ब- माश्रयति सा पुनर्भूर्भवति ॥ १९॥ या च क्लीवं पतितमुन्मत्तं वा भारमुत्सृज्यान्यं पतिं विन्दते मृते वा सा पुनर्भूर्भवति ॥२०॥ कानीनः पञ्चमः ॥२१॥ यं पितृगृहेसंस्कृता कामादुत्पादयेन्मातामहस्य पुत्रो भवती- त्याहुः ॥२२॥ अथाप्युदाहरन्ति । अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्देत तुल्यतः। पुत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनमिति ॥२३॥ 19 पुनर्मूर्या B. F H 20 या वा B.F H. 22 या E. H.

·गृहे च गूढोत्पन्नः षष्ठः ॥२४॥ इत्येते दायादा बान्धवास्त्रातारो महतो भयादित्याहुः ॥२५॥ अथादायादबन्धूनां सहोह एव प्रथमः ॥२६॥ या गर्भिणी संस्क्रियते सहोढः पुत्रो भवति ॥ २७॥ दत्तको द्वितीयः ॥२८॥ यं मातापितरौ दद्याताम् ॥२९॥ क्रीतस्तृतीयः॥३०॥ तच्छुनम्शेपेन व्याख्यातम् ॥ ३१॥ हरिश्चन्द्रो वै राजा सोजीगतस्य सौयवसेः पुत्रं चिकाय ॥३२॥ स्वयमुपागतश्चतुर्थः ॥३३॥ तच्छुनःशेपेन व्याख्यातम् ॥ ३४ ॥ शुन शेपो वै यूपे नियुक्तो देवतास्तुष्टाव । तस्येह देवताः पाशं विमुमुचुस्तमृत्विज ऊचुः । ममैवायं पुत्रोस्त्विति तान्ह न संपेदे । ते संपादयामासुः । एष एव यं कामयेत्तस्य पुत्रोस्त्विति। तस्य ह विश्वामित्रो होतासीत्तस्य पुत्रत्वामियाय ॥३५॥ अपविद्धः पञ्चमः ॥३६॥ मातापितृभ्यामपास्तं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ३७॥ शूद्रापुत्र एव षष्ठो भवतीत्याहुरित्येतेदायादवान्धवाः ॥ ३८॥ अथाप्युदाहरन्ति । यस्य पूर्वेषां षण्णां न कश्चिद्दायादः स्यादेते तस्य दायं हरेरनिति ॥ ३९॥ अथ भ्रातॄणां दायविभागः॥४०॥ 32 हरिश्चन्द्रोह वै FH विक्रीय्य B विक्रीय Ban. ed विक्रांद्य Bh EF H विक्राय्य स्वयं क्रीतवान Calc ed JO.913 34 °उपनयत B F H 35. यूपेन B. Bh_E H 39, सर्वेषां धर्माणां न E, पूर्वषां वर्णानां न Bh. F. H ·याश्वानपत्यास्तासामा पुत्रलाभात् ॥४१॥ यंशं ज्येष्ठो हरेत् ॥ ४२॥ गवाश्वस्य चानुदशमम् ॥४३॥ अजावयो गृहं च कनिष्ठस्य ॥४४॥ कार्णायसं गुहोपकरणानि च मध्यमस्य ॥४५॥ मातुः पारिणेयं स्त्रियो विभजेरन् ॥४६॥ यदि ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीक्षत्रियावैश्यासु पुत्राः स्युः॥४७॥ त्र्यंशं ब्राह्मण्याः पुत्रो हरेत् ॥४८॥ बंशं राजन्यायाः पुत्रः ॥ ४९॥ सममितरे विभजेरन् ॥ ५० ॥ येन चैषां स्वयमुत्पादितं स्याद् व्यंशमेव हरेत् ॥५१॥ अनंशास्त्वाश्रमान्तरगताः ॥५२॥ क्लीबोन्मत्तपतिताश्च ॥५३॥ भरणं क्लीवोन्मत्तानाम् ॥ ५४॥ प्रेतपत्नी षण्मासान्त्रतचारिण्यक्षारलवणं भुञ्जानाधः शयीत ऊर्ध्वं षड्भ्यो मासेभ्यः स्नात्वा श्राद्धं च पत्ये दत्त्वा विद्याकर्म- गुरुयोनिसंबन्धान्संनिपात्य पिता भ्राता वा नियोगं कारयेत् ॥५६॥ न सोन्मादामवशां व्याधितां वा नियुङ्ग्यात् ॥५७ ॥ ज्यायसीमपि ॥५८॥ षोडश वर्षाणि ॥ ५९॥ न चेदामयावी स्यात् ॥६०॥ र 47 यदिचE H. 56 सन्नियोग Ban ed. H 57 उन्मत्तां B, F. H. perhaps a ti to be read instead of asti of all the Mas ·प्रजापत्ये मुहूर्ते पाणिग्राहादुपचरेदन्यत्र संग्रहास्य वाक्पा- रुष्यदण्डपारुष्याच ॥६१॥ प्रासाच्छादनस्नानानुलेपनेषु प्राग्गामिनी स्यात् ॥ ६२॥ अनियुक्तायामुत्पन्न उत्पादयितुः पुत्रो भवतीत्याहुः ॥६३॥ स्याचेन्नियोगिनोः ॥६४॥ रिक्थलोभानास्ति नियोगः ॥६५॥ प्रायाश्चत्तं वाप्युपदिश्य नियुञ्जयादित्येके ॥६६॥ कुमार्यतुमती त्रीणि वर्षाण्युपासीत ॥ ६७ ॥ त्रिभ्यो वर्षेभ्यः पतिं विन्देत्तुल्यम् ॥ ६८॥ अथाप्युदाहरन्ति । पितुः प्रमादात्तु यदीह कन्या वयाप्रमाणं समतीत्य दीयते । सा हन्ति दातारमुदीक्षमाणा कालातिरिक्ता गुरुदक्षिणेव ॥६९॥ प्रयच्छेनाग्निकां कन्यामृतुकालभयात्पिता । ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोषः पितरमृच्छति ॥ ७० ॥ यावन्तः कन्यामृतवः स्पृशन्ति तुल्यैः सकामामभियाच्यमानाम् । भ्रूणानि तावन्ति हतानि ताभ्यां मातापितृभ्यामिति धर्मवादः ॥ ७१॥ अद्भिर्वाचा च दत्तायां म्रियेतादौ वरो यदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सा ॥७२॥ 64 'नियोगिनो दृष्ट्वा Bh E F H 67 °उपसीती B F 71, यावन्ति F.H.

·५३ बलाञ्चेत्प्रहृता कन्या मन्त्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा ॥७३॥ पाणिग्राहे मृते वाला केवलं मन्त्रसंस्कृता । सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमहतीति ।।७४ ॥ प्रोषितपत्नी पञ्च वर्षाण्युपासीत ।। ७५ ॥ ऊर्ध्व पञ्चभ्यो वर्षेभ्यो भर्तृसकाशं गच्छेत् ॥ ७६ ॥ यदि धर्मार्थाभ्यां प्रवासं प्रत्यनुकामा न स्याद्यथा प्रेत एवं वर्ति- तव्यं स्यात् ।। ७७॥ एवं ब्राह्मणी पञ्च प्रजाताजाता चत्वारि राजन्या प्रजाता पञ्चाप्रजाता त्रीणि वैश्या प्रजाता चत्वार्यप्रजाता द्वे शुद्रा प्रजाता त्रीण्यप्रजातकम् ॥ ७८॥ अत ऊवं समानार्थजन्मपिण्डोदकगोत्राणां पूर्वः पूर्वो गरीयान् ॥७९॥ न तु खलु कुलीने विद्यमाने परगामिनी स्यात् ।। ८० ॥ यस्य पूर्वेषां षण्णां न कश्चिद्दायादः स्यात्सपिण्डाः पुत्रस्थानीया वा तस्य धनं विभजेरन् ॥ ८१ ।। तेषामलाभ आचार्यान्तेवासिनो हरेयाताम् ॥ ८२ ।। तयोरलाभे राजा हरेत् ॥ ८३॥ न तु ब्राह्मणस्य राजा हरेत् ॥ ८४ ॥ ब्रह्मस्वं तु विषं घोरम् ॥ ८५ ॥ न विषं विषमित्याहुब्रह्मस्व विषमुच्यते । विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकामिति ॥८६॥ 74. पाणिग्राहस्ते E. 78. यत्प्राजाता instead of अप्रजाताE H. 86. पौत्रिक B.F.H.

·५४ विद्यसाधुभ्यः संप्रयच्छेत्संप्रयच्छेदिति ॥ ८७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तदशोध्यायः ॥१७॥ शूद्रेण ब्राह्मण्यामुत्पन्नश्चाण्डालो भवतीत्याहुः ॥१॥ राजन्यायां वैणः ॥२॥ वैश्यायामन्त्यावसायी ॥३॥ वैश्येन ब्राह्मण्यामुत्पन्नो रामको भवतत्यिाहुः ॥ ४॥ राजन्यायां पुल्कसः ॥५॥ राजन्येन ब्राह्मण्यामुत्पन्नः सूतो भवतीत्याहुः ॥६॥ अथाप्युदाहरन्ति । छन्नोत्पन्नाश्च ये केचित्प्रातिलोम्यगुणाश्रिताः । गुणाचारपरिभ्रंशात्कर्मभिस्तान्विजानीयुरिति ॥७॥ एकान्तरायन्तरात्र्यन्तरासु जाता ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैरम्बष्ठो- अनिषादा भवन्ति ॥८॥ शूद्राणां पारशवः ॥९॥ पारशवो नव जीवन्नेव शवो भवतीत्याहुः ॥१०॥ एके वा एतच्छ्शानं ये शूद्राः ॥ ११ ॥ तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् ॥ १३ ॥ अथापि यमगीताञ्श्लोकानुदाहरन्ति । श्मशानमेतत्प्रत्यक्षं ये शूद्राः पापचारिणः। तस्माच्छूद्रसमीपे तु नाध्येतव्यं कदा च न ॥ १३ ॥ XVIII 4. रोमक: B Ban ed F उत्पन्नास्तु B Ban ed विभावयु- रित BH8 °अनुजता B. E H. 10 पारशवं नेव K. शव इति मृताख्या thus all MSS, but it is an interpolation.

·न शूद्राय मनि दद्यानोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशद्धर्म न चास्य बलमादिशेत् ॥ १४ ॥ यश्चास्योपदिशद्धर्म यश्चास्य व्रतमादिशेत् । सोसंवृत्तं तमो घोरं सह तेन प्रपद्यत इति ॥१५॥ व्रणद्वार कृमियस्य संभवेत कदा च न । प्राजापत्येन शुध्येत हिरण्यं गौर्वासो दक्षिणा इति ॥ १६ ॥ नाग्नि चित्वा रामामुपेयात् ॥१७॥ कृष्णवर्णा या रामा रमणायैव न धर्माय न धर्मायेति ॥१८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टादशोध्यायः ॥१८॥ स्वधर्मो राज्ञः पालनं भूतानां तस्यानुष्ठानात्सिद्धिः ॥१॥ भयकारुण्यहानं जरामयं वा एतत्सत्त्रमाहुर्विद्वांसः ॥२॥ तस्मादार्हस्थ्यनयमिकेषु पुरोहितं दध्यात् ॥३॥ विज्ञायते । ब्रह्मपुरोहितं राष्टमृध्नोतीति ॥ ४ ॥ उभयस्य पालनात् ॥५॥ असामर्थ्याच्च ॥६॥ देशधर्मजातिकुलधर्मान्सर्वानवेताननुप्रविश्य राजा चतुरो वर्णा- न्स्वधर्मे स्थापयेत् ॥७॥ तेष्वपचरत्सु दण्डं धारयेत् ॥ ८॥ दण्डस्तु देशकालधर्मवयोविद्यास्थानविशेषैर्हिसाक्रोशयोः कल्प्यः ॥९॥ आगमा दृष्टान्ताच्च ॥१०॥ 15. सुख वृतंE.F XIX 2. This Sutra seems to be faulty. 3 दद्यात् F H 4, ऋध्यति E. H.9. कल्प- Ban. eda कल्पा Bh. EH. वासिष्ठ धर्म .

·पुष्पफलोपगान्पादपान हिंस्यात् ॥११॥ कर्षणकारणार्थ चोपहन्यात् ॥१२॥ गार्हस्थ्याङ्गानां च मानोन्माने रक्षिते स्याताम् ॥ १३॥ अधिष्ठानान नीहारः स्वार्थानाम् ॥ १४ ॥ मानमूल्यमात्रं नैहारिकं स्यात् ॥ १५ ॥ महामहयोः स्थानात्पथ: स्यात् ॥१६॥ संयाने दशवाहवाहिनी द्विगुणकारिणी स्यात् ॥ १७॥ प्रत्येकं प्रपाः स्युः ॥१८॥ पुंसां शतावराय चाहवयेत् ॥ १९ ॥ अव्यर्थाः स्त्रियः स्युः ॥२०॥ कराष्ठीला माषः शरमध्यापः पादः कापणाः स्युः ॥२१॥ निरुदकस्तरो मोष्यः ॥२२॥ अकरः श्रोत्रियो राजपुमाननाथप्रवजितबालवृद्धतरुणप्रजाताः ॥२३॥ प्राग्गामिकाः कुमार्यो भृतपत्न्यश्च ॥ २४ ॥ बाहुभ्यामुत्तरञ्छतगुणं दद्यात् ॥ २५ ॥ नदीकक्षवनदाहशैलोपभोगा निष्कराः स्युः ॥ २६ ॥ तदुपजीविनो वा दधुः ॥२७॥ प्रतिमासमुद्वाहकरं त्वागमयेत् ॥ २८॥ राजनि च प्रेते दद्यात्प्रासङ्गिकम् ॥ २९॥ एतेन मातृवृत्तिर्व्याख्याता ॥३०॥ 11 उपगान्यदयानि F. H 16. स्थानमन्यथा Bh पय F H 20 अप्य- प्या: B F 21 करोष्टौमो मीष B Ban, ed. करोन्दो मामीष करो- ZTAT FTTT Bh H. 23. grat: thus all MSS, TETETT Ban, ed. see XI., 7. 28. उदाहकरैस्तु B. E, H.

·गजमहिमाः पितृव्यमानुलानराजा विभृयात् ॥३१॥ तद्वन्धूश्चान्यांश्च ॥३२॥ राजपत्न्यो ग्रासाच्छादनं लभेरन् ॥३३ ।। अनिच्छन्त्यो वा प्रजेरन् ॥ ३४॥ कीवोन्मत्तानराजा विभृयात् ॥ ३५॥ तहामित्वाद्रिक्थस्य ॥ ३६ ॥ शुल्के चापि मानवं श्लोकमुदाहरन्ति । न भिन्नकापापणमस्ति शुल्के न शिल्पवृत्तो न शिशौ न दूते । न भैक्षलब्ध न हृतावशेषे न श्रोत्रिये प्रत्रजिते न यज्ञ इति ॥ ७॥ स्तेनोनुप्रशान्न दृष्यते ॥ ३८ ॥ शत्रधार आहे.ढो व्रण पत्रो व्यपदिष्टस्त्वेषाम् ॥ ३९ ॥ दण्ज्योत्सर्ग राजकरानपत्रसेत् ॥ ४० ॥ त्रिरात्रं पुरोहितः॥४१॥ कृच्छ्रमदण्ड्यदण्डने पुरोहितः ॥ ४२ ॥ त्रिरात्रं राजा॥४३॥ अथाप्युदाहरन्ति । अन्नादे भ्रूणहा मार्टि पत्यौ भार्यापचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्विषम् ॥ ४४ ॥ राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४५ ॥ 39. °संपन्नस्य व्यपविष्टस्तु thus all MSS.

·एनो राजानमृच्छति उत्सृजन्तं सकिल्बिषम् । तं चेद्वा घातयेद्राजा हन्ति धर्मेण दुष्कृतमिति ॥ ४६॥ राज्ञामात्ययिके कार्य सद्यः शौचं विधीयते । तथा नात्ययिके नित्यं काल एवात्र कारणमिति ॥४७॥ यमगीतं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । नाद्य दोषोस्ति राज्ञां वै वतिनां न च सत्रिणाम् । ऐन्द्रस्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदेति ।। हि ते सदेति ॥ ४८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनविंशोध्यायः ॥ १९॥ अनभिसंधिकृते प्रायश्चित्तमपराधे ॥१॥ अभिसंधिकृतेप्येके ॥२॥ गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् । अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवखतो यम इति ॥ ३ ॥ तत्र च सूर्याभ्युदितः सन्नहस्तिष्ठेत्सावित्री च जपेत् ॥ ४ ॥ एवं सूर्याभिनिर्मुक्तो रात्रावासीत् ॥ ५ ॥ कुनखी श्यावदन्तस्तु कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरेत् ॥ ६ ॥ परिवित्तिः कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्या निविशेत तां चैवोपयच्छेत् ॥ ७॥ अथ परिविविदानः कृच्छ्रातिकृच्छौ चरित्वा तसै दत्त्वा पुनर्नि- विशेत तां चैवोपयच्छेत् ॥ ८॥ 46 त चेद्धातयेत राजा राजधर्मग दुष्यति F H नाान्त B 48. नात्र E. H.मन्त्रिणंE.H. XX. 4. 'अभ्युदयित. B. Bh. E. H, ·अग्रेदिधिपतिः कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा निविशेत तां चोप- यच्छेत् ॥९॥ दिधिपूपतिः कृच्छातिकृच्छी चरित्वा तस्मै दत्त्वा पुनर्निविशेष ॥ १० ॥ वरिहणं परस्ताहक्ष्य ॥११॥ ब्रह्मोज्झः कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा पुनरुपयुञ्जीतं वेदमाचार्यात् ॥ १२ ॥ गुरुतल्पगः सवृषणं शिश्नमुद्धत्याञ्जलावाधाय दक्षिणामुखो गच्छे- छत्रैव प्रतिहन्यात्तत्र तिष्ठेदाप्रलयम् ॥ १३ ॥ निष्कालको वा घृताभ्यक्तस्तप्तां सूमी परिष्वजेन्मरणात्पूतो भव- तीति विज्ञायते ॥ १४॥ आचार्यपुत्रशिष्यभार्यासु चैपम् ॥ १५ ॥ योनिषु गुवौं सखी गुरुसखीमपपात्रां पतितां च गत्वा कृच्छा- ब्दपादं चरेत् ॥ १६॥ एतदेव चाण्डालपतितान्नभोजनेषु ततः पुनरुपनयनं वपनादीनां तु निवृत्तिः ॥ १७॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च । एतानि तु निवर्तन्ते पुनःसंस्कारकर्मणीति ॥ १८॥ मत्या मद्यपाने त्वसुरायाः सुरायाश्चाज्ञाने कृच्छातिकृच्छौ घृतं प्राश्य पुनःसंस्कारश्च ॥ १९ ॥ मूत्रशकृच्छुक्राम्यवहारेषु चैवम् ॥ २० ॥ 11 वारण B BhE 12 नत्र F द्योजEH ब्रह्माक B Bh 14 निकलने वा नाकामनाF E 16. यानष च FH ·मद्यभाण्डे स्थिता आपो यदि कश्चिविजः पिबेत्पद्मोदुम्बरबिल्व- पलाशानामुदकं पीत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ २१ ॥ अभ्यासे तु सुराया अग्निवर्णा तां द्विजः पिबेन्मरणात्पूतो भवतीति ॥ २२॥ भ्रूणहनं वक्ष्यामो ब्राह्मणं हवा भ्रूणहा भवत्यविज्ञातं च गर्भम् ॥ २३ ॥ अविज्ञाता हि गीः पुमांसो भवन्ति तत्मात्पुंस्कृत्या जुह्वतीति ॥ २४॥ भ्रूणहाग्निमुपसमाधाय जुहुयादेताः ॥ २५ ॥ लोमानि मृत्योर्जुहोमि लोमभिमृत्युं वासय इति प्रथमां । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्यु वासय इति द्वितीयां । लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्यु वासय इति तृतीयां : मांसं नृत्यो- र्जुहोमि मांसेन मृत्युं वासय इति चतुर्थी । स्नावानि मृत्यो- र्जुहोमि लावभिमृत्युं वासय इति पञ्चमी । मेदो मृत्योर्जुहोमि मेदसा मृत्यु वासय इति षष्टीं । अस्थीनि मृत्योर्जुहोम्यस्थि- भिर्मृत्युं वासय इति सप्तमी । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जाभिमृत्यु वासय इत्यष्टमीमिति ॥ २६ ॥ राजार्थे ब्राह्मणार्थे वा संग्रामेभिमुखमात्मानं घातयेत् ॥ २७ ॥ त्रिरजितो वापराद्धः पूतो भवतीति विज्ञायते हि ॥२८॥ निरुक्तं ह्येनः कनीयो भवतीति ॥२९॥ 21. पिबेलरमोदुम्बर °Ban ed 24 पुस्कन ज BH पु Ph E H 25 एता wanted F. H 26 वाशय BF प्रथमं । हित and so on FH 27 शवार्थे F 28 त्रिरजितो वापाद्ध BhE विजिता- व्यापराद्ध H. ZITTTTT. F this Sūtra seems to be corrupt, compare Apast Dh I, 24, 21 and Gau ·६१ तथाप्युदाहरन्ति । पतितं पतित त्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः । वचनात्तुल्यदोपः स्यान्मिथ्या द्विर्दोषतां व्रजेदिति ॥ ३० ॥ एवं राजन्यं हत्वाष्टौ वर्षाणि चरेत् ॥ ३१ ॥ षड् वैश्यम् ॥ ३२ ॥ त्रीणि शूद्रम् ॥ ३३॥ ब्रामणी चाथों हत्वा सवनगती च सजन्यवैश्यौ ॥ ३४ ॥ आत्रेयों वक्ष्याभो रजस्खलामृतुलातामात्रेयोमाहुः ॥ ३५॥ अत्र ह्येष्यदग्पत्यं भवतीति ॥३६ ॥ अनात्रेयीं राजन्यहिंसायाम् ॥ ३७॥ राजन्यां वैश्यहिंसायाम् ॥ ३८ ॥ वैश्यां शूद्रहिंसायाम् ॥ ३९ ॥ शूद्रां हत्वा संवत्सरम् ॥ ४० ॥ ब्राह्मण सुवर्णहरणे प्रकीर्य केशान्राजानमभिधावेत्स्तेनोसि भो शास्तु मां भवानिति तस्मै राजौदुम्बरं शस्त्रं दद्यात्तेनात्मानं प्रमापयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥४१॥ निष्कालको वा घृताक्तो गामयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानमाभिदा- हयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । पुरा कालात्प्रमीतानां पापाद्विविधकर्मणाम् । पुनरापनदेहानामगं भवति तच्छृणु ॥ ४३ ॥ स्तेनः कुनखी भवति श्वित्री भवति ब्रह्महा । सुरापः श्यावदन्तस्तु दुश्चर्मा गुरुतल्पग इति ॥ ४४ ॥ 36 ह्येष्वदम्पत्य B ह्येषामपत्यं E H ह्येष्यमपत्यं Bh ह्यष्पदपलं F. 43. यथाप्युदाहरन्ति BhE ·६२ पतितसंप्रयोगे च ब्राह्मण वा यौनेन वा यास्तेभ्यः सकाशा- न्मात्रा उपलब्धास्तासां परित्यागस्तैश्च न संवसेत् ॥ ४५ ॥ उदीचिं दिशं गत्वानश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४६॥ तथाप्युदाहरन्ति । शरीरपरितापेन तपसाध्ययनेन च । मुच्यते पापकृत्पापादानाचापि प्रमुच्यते ॥ इति विज्ञायते विज्ञायत इति ॥४७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे विंशोध्यायः ॥ २० ॥ शूद्रश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेद्वीरणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्येद्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य ननां कृष्णख- रमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ १ ॥ वैश्यश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेल्लोहितदभैर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नौ प्रास्येद्रा- ह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य ननां गौर- खरमारोप्य महापथमनुसंत्राजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥२॥ राजन्यश्चेद्राह्मणीमाभिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्ये- ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य ननां श्वेतखरमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥३॥ एवं वैश्यो राजन्यायाम् ॥ ४ ॥ 45 "सप्रयाग च B. Bh. Ban. ed. XXI. 1 2 3 प्राश्यत् B Ban d H वापनं Bh. E H. सर्पिशाभ्यज्य B. H.

·शूद्रश्च राजन्यावैश्ययोः ॥ ५॥ मनसा भर्तुरतिचारे त्रिरात्रं यावकं क्षीरोदनं वा भुञ्जानाधः शयीता त्रिरात्रादप्सु निमनायाः सावित्र्याष्टशतेन शिरोभि- र्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ ६ ॥ वाक्संबन्ध एतदेव मासं चरित्वोल मासादप्सु निमनायाः सावित्र्याश्चतुर्भिरष्टशतैः शिरोभिर्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते ॥७॥ व्यवाये तु संवत्सरं घृतपटं धारयेदोमयगर्ने कुशप्रस्तरे वा शयीतोर्ध संवत्सरादप्सु निमनायाः सावित्र्यष्टशतेन शिरो- भिर्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ ८॥ व्यवाये तीर्थगमने धर्मेभ्यस्तु निवर्तते ॥९॥ चतस्रस्तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा च या । पतिनी च विशेषेण जुङ्गितोपगता च या ॥ १० ॥ या ब्राह्मणी च सुरापी न तां देवाः पतिलोकं नयन्तीहैव सा चरति क्षीणपुण्याप्सु लुग्भवति शुक्तिका वा ॥ ११ ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियः शुद्रेण सङ्गताः। अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः॥ १२ ॥ प्रतिलोमं चरेयुस्ताः कृच्छ्रे चान्द्रायणोत्तरम् ॥ १३ ॥ पतिव्रतानां गृहमेधिनीनां सत्यव्रतानां च शुचिव्रतानाम् । तासां तु लोकाः पतिभिः समाना गोमायुलोका व्यभिचारिणीनाम् ॥ १४ ॥ 9. व्यवायतीर्थगमनधर्मभ्य Colebrooke IV , Dig LXXVI, 10. प्रतिनि तु B F H 11. शंकरी वा Colebrooke IV., Dig CXIII. 12 ते नरा. F.H. वासिष्ठधर्म ·पतत्यधं शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिबेत् । पतितार्धशरीरस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ १५ ॥ ब्राह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्व ब्राह्मणदारानभिगच्छेदनिवृत्तधर्मकर्मणः कृच्छ्रो निवृत्तधर्मकर्मणोतिकृच्छ्रः ॥ १६ ॥ एवं राजन्यवैश्ययोः ॥ १७ ॥ गां चेद्धन्यात्तस्याश्चर्मणाइँण परिवेष्टितः षण्मासान्कृच्छ्रे तप्तकृच्छं वातिष्ठेत् ॥ १८॥ तयोविधिः ॥ १९॥ ज्यहं दिवा भुङ्के नक्तमश्नाति वै व्यहमपि । व्यहमयाचितव्रतस्त्र्यहं न भुगिति कृच्छ्रः ॥ २० ॥ त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षः परं व्यहम् ॥ इति तप्तकृच्छ्रः ॥ २१॥ ऋषभवेहतौ च दद्यात् ॥ २२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । त्रय एव पुरा रोगा ईर्ष्या अनशनं जरा। पुषद्धस्तवयं हत्वा अष्टानवतिमाहरेदिति ॥ २३ ॥ श्वमार्जारनकुलसर्पद१रमूषकान्हत्वा कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरेत्किंचि- दद्यात् ॥ २४॥ अनस्थिमतां तु सत्त्वानां गोमात्रं राशि हत्वा कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरेत्किचिद्दद्यात् ॥ २५॥ अस्थिमतां त्वेकैकम् ॥ २६ ॥ 16. ब्राह्मणवत्प्रेक्षापूर्वे F H. 23 वृषद्वस्तनयं Bh Ban. ed, वृषद्ध- स्तनयं F. H, प्रबंधस्तनय F. 24. 25. चरेच किंचित् B. Ban.ed. H.

·योग्नीनपविध्येत्कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा पुनराधानं कारयेत् ॥ २७॥ गुरोचालीकनिर्वन्धे सलं स्नातो गुरुं प्रसादयेत्प्रसादात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ २८ ॥ नास्तिकः कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेनास्तिक्यात् ॥२९॥ नास्तिकवृत्तिस्त्वतिकृच्छ्रम् ॥ ३० ॥ एतेन सोमविक्रयी व्याख्यातः ॥ ३१ ॥ वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा महाकक्षे वर्धयेत् ॥३२॥ भिक्षुकैर्वानप्रस्थवत्सोमवृद्धिवर्धनं स्वशास्त्रसंस्कारश्च स्वशास्त्र- संस्कारश्चेति ॥ ३३॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकविंशोध्यायः ॥ २१ ॥ अथ खल्वयं पुरुषो मिथ्या व्याकरोत्ययाज्यं वा याजयत्यप्र- तिग्राह्यं वा प्रतिगृह्णात्यनन्नं वाश्नात्यनाचरणीयमेवाचरति ॥१॥ तत्र प्रायाश्चत्तं कुर्यान्न कुर्यादिति मीमांसन्ते ॥ २ ॥ न कुर्यादित्याहुः ॥ ३ ॥ न हि कर्म क्षीयत इति ॥ ४ ॥ कुर्यादित्येव तस्माच्छ्रतिनिदर्शनात् ।। ५ ॥ 27. चरित्वा विरमेनास्तिक्यात्पुनराधानं न कारयेत् F. विरमेन्नास्ति पुनराधान Bh. EH न कारयेत् B28 गुरोश्वालोक निवेद्य F H निबन्धः B. Bh perhaps it has to be read अलोक निवेद्य 30 नास्तिक्य' B F H. 33 वानप्रस्थवल्लोभवृद्धिवर्ज F. H XXII 1. वाश्चात्यचरणीयेन वा चरति BF H 5 दर्शनात् B. Bh. F The text appears here to be corrupt After Sūtra 5 Baudhā yang III. 10,6, and Gautama XIX 7, read • पुन स्तोमेन यजेत [ स्तोमेनेष्टा Gaut. ] पुनः सवनमायान्तीति विज्ञायते, which Sutra has ·तरति सर्व पाप्मानं तरति ब्रह्महत्त्यां योश्वमेधेन यजत इति ॥६॥ इति चाभिशस्तो गोसवेनाग्निष्टुता यजेत ॥७॥ तस्य निष्क्रयणानि जपस्तपो होम उपवासो दानम् ॥ ८॥ उपनिषदो वेदादयो वेदान्ताः सर्वच्छन्दःसहिता मधून्यघमर्षण- मथर्वशिरो रुद्राः पुरुषसूक्तं राजनरौहिणे सामनी कूष्माण्डानि पावमान्यः सावित्री चेति पावनानि ॥ ९॥ अथाप्युदाहरन्ति । वैश्वानरी व्रातपती पवित्रेष्टिं तथैव च । सकृदृतौ प्रयुञ्जानः पुनाति दशपूरुषमिति ॥ १० ॥ उपवासन्यायेन पयोत्रतता फलभक्षता प्रसृतयावको हिरण्य- प्राशनं सोमपानमिति मेध्यानि ॥ ११ ॥ सर्वे शिलोचयाः सर्वाः सवन्त्यः पुण्या ह्रदास्तीर्थान्यृषि- निवासगोष्ठपरिष्कन्धा इति देशाः ॥ १२ ॥ संवत्सरो मासश्चतुर्विंशत्यहो द्वादशाहः षडहस्त्र्यहोहोरात्रा इति कालाः॥१३॥ एतान्येवानादेशे विकल्पेन क्रियेरन् ॥ १४ ॥ एनःसु गुरुषु गुरूणि लघुषु लघूनि ॥ १५ ॥ been left out This omission caused the insertion of the words तस्माच्छ्रतिनिदर्शनान् at the end of Sutra 5 The proof that the sixth Sūtra of Baudhāyana has been accidently omitted is furnished by the fact that B Bh E and H.read Sūtra 6 YTJÀ धेन यजत इति च This च has no meaning, except if another Vedic passage preceded Sūtra 6 See Buhler, Transl, pg 116 6 भ्रणहत्त्यां Bh_E F 8 निष्क्रमणानि Bh_E.H 10 ऋतावृतौ । सामावृतौ Bh सज्जप्तौ E. F. सप्तपूरुषं 11 उपासन्यायन B. E F उपासन्न्यायेन Bh उपन्यायेन F 12 पुण्या वरतास्तीर्थानि B_E. पुण्या नद्यस्तीर्थानि F. गोष्ट परिकन्दा. B. गोउपरिकझा Bh. F. H. ऋषिनिवासा. B,H. 14. एतान्ये वानादेशविकल्पेन Bh, E. H.

·कृच्छातिकृच्छ्रौ चान्द्रायणमिति सर्वप्रायश्चित्तिः सर्वप्रायश्चित्ति- रिति ॥ १६॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वाविंशोध्यायः ॥ २२ ॥ ब्रह्मचारी चेत्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेनौ रक्षादैवतं गर्दभं पशुमालभेत् ॥ १॥ नैर्ऋतं वा चरुं निर्वपेत् ॥ २ ॥ तस्य जुहुयात्कामाय स्वाहा कामकामाय स्वाहा नैर्ऋत्यै स्वाहा रक्षोदेवताभ्यः स्वाहेति ॥ ३॥ एतदेव रेतसः प्रयत्नोत्सर्गे दिवा स्वमे व्रतान्तरेषु वा समावर्त- नात् ॥४॥ तिर्यग्योनिव्यवाये शुक्लमृषभं दद्यात् ॥ ५॥ गां गत्वा शूद्रावधेन दोषो व्याख्यातः॥६॥ ब्रह्मचारिणः शवकर्मणो व्रतानिवृत्तिः ॥ ७ ॥ अन्यत्र मातापित्रोः॥८॥ स चेद्याधायीत कामं गुरोरुच्छिष्टं भेषजार्थं सर्व प्राश्नीयात् ॥९॥ गुरुप्रयुक्तश्चेन्नियेत त्रीन्कृच्छांश्चरेद्गुरुः ॥ १० ॥ ब्रह्मचारी चेन्मांसमश्नीयादृच्छिष्टभोजनीयं कृच्छ्रे द्वादशरात्रं च- रित्वा व्रतशेष समापयेत् ॥ ११ ॥ श्राद्धसूतकभोजनेषु चैवम् ।। १२ ॥ XXIII. 1. आलभेत Bh आलेभेत् E F 2 निर्कतं E H 4 एव रक्षस E5 After this Sutra BF H. read कृष्णलिई दद्यात 6. शुक्ललिङ्गं गां गवा B. F. H 11. अश्नीयाच्छिष्टभोजनीयं B.H. संमाचरेत् Bh_E. H. 12. चैवमव FH.

·६९ अकामतोपनतं मधु वाजसनेयके न दुष्यतीति विज्ञायते॥१३॥ य आत्मत्याग्यभिशस्तो भवति सपिण्डानां प्रेतकर्मच्छेदः॥१४॥ काष्ठजललोष्टपाषाणशस्त्रविषरज्जुभिर्य आत्मानमवसादयति स आत्महा भवति ॥ १५॥ अथाप्युदाहरन्ति । य आत्मत्यागिनः कुर्यात्स्नेहात्प्रेतक्रियां द्विजः । से तप्तकृच्छ्रसहितं चरेच्चान्द्रायणव्रतमिति ॥ १६ ॥ चान्द्रायणं परस्ताद्वक्ष्यामः ॥ १७ ॥ आत्महननाध्यवसाये त्रिरात्रम् ॥ १८ ॥ जीवनात्मत्यागी कृछं द्वादशरात्रं चरेत्रिरात्रं धुपवसेनित्यं स्निग्धेन वाससा प्राणानात्मनि चायम्य त्रिः पठेदघमर्षणमिति ॥१९॥ अपि वैतेन कल्पेन गायत्री परिवर्तयेत् ॥ २० ॥ अपि वाग्निमुपसमाधाय कूष्माण्डैर्जुहुयाद्धृतम् ॥ २१ ॥ यच्चान्यन्महापातकेभ्यः सर्वमेतेन पूयत इति ॥ २२ ॥ अथाप्याचमेदाग्निश्च मा मन्युश्चेति प्रातर्मनसा पापं ध्यात्वोंपूर्वाः सत्यान्ता व्याहृतीर्जपेदघमर्षणं वा पठेत् ॥ २३ ॥ मानुषास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौचम् ॥ २४ ॥ अस्निग्धे त्वहोरात्रम् ॥ २५ ॥ शवानुगमने चैवम् ॥ २६ ॥ 13 अकामोपनते र कामापन्ने Bh E H अकामतोपन F A gloss in B refers to Sulapani's Prayaschittaviveka. 112. 20 चैतेन F. H. 21. चाग्निं B. F. H 23. ध्यात्वा B. E. F. H.

·अधीयानानामन्तरागमनेहोरात्रमभोजनम् ॥ २७॥ त्रिरात्रमाभिषेको विवासश्चान्योन्येन ॥२८॥ श्वमार्जारनकुलशीघ्रगाणामहोरात्रम् ॥ २९॥ श्वकुक्कुटग्राम्यशूकरकङ्कगृध्रभासपारावतमानुषकाकोलूकमांसा- दने सप्तरात्रमुपवासो निष्पुरीषीभावो घृतप्राशः पुनः संस्कारच ॥३०॥ ब्राह्मणस्तु शुना दष्टो नदीं गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य ततः शुचिरिति ॥ ३१॥ कालोग्निर्मनसः शुद्धिरुदकार्वावलोकनम् । अविज्ञानं च भूतानां षड्विधा शुद्धिरिष्यत इति ॥ ३२ ॥ श्वचाण्डालपतितोपस्पर्शने सचैलं स्नातः सद्यः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥३३॥ पतितचाण्डालारावश्रवणे त्रिरात्रं वाग्यता अनश्नन्त आसीरन् ॥३४॥ सहस्रपरमं वा तदभ्यसन्तः पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥ एतेनैव गर्हिताध्यापकयाजका व्याख्याता दक्षिणात्यागाच्च पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३६॥ एतेनैवाभिशस्तो व्याख्यातः ॥ ३७ ॥ भ्रूणहत्त्यायां द्वादशरात्रमब्भक्षो द्वादशरात्रमुपवसेत् ॥ ३८॥ 27 आधीयानमन्तराग° F H 28 अभिशेख B. अभिषक्तो F 30 सूकर B Ban ed वर्षं instead of कङ्क B Ban ed भासवायसपा B Ban ed Bh E F H °काकोलूकाना सादने B. Ban ed Bh E F H 32 °उदकाग्न्यवलेखन B F उदक्यान्यत्र सेखनं H. 34. चाण्डालाशववहने E 35 वा नन्दभ्य सन्तः F.H. तदभ्य स्वन्तः B.38. अथापरं भ्रण B.F.H.

·ब्राह्मणमनृतेनाभिशंस्य पतनीयेनोपपतनीयेन वा मासमभक्षः शुद्धवतीरावर्तयेत् ॥ ३९॥ अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् ॥ ४० ॥ एतेनैव चाण्डालीव्यवायो व्याख्यातः ॥४१॥ अथापरः कृच्छ्रविधिः साधारणो व्यूढः ।। ४२ ॥ अहः प्रातरहर्नक्तमहरेकमयाचितम् । अहः पराकं तन्त्रैकमेवं चतुरही परौ ॥ अनुग्रहार्थ विप्राणां मनुर्धर्मभृतां वरः । बालवृद्धातुरेष्वेवं शिशुकृच्छ्रमुवाच ह ॥ ४३ ॥ अथ चान्द्रायणविधिः ॥ ४४ ॥ मासस्य कृष्णपक्षादौ ग्रासानद्याच्चतुर्दश । ग्रासोपचयभोजी स्यात्पक्षशेष समापयेत् ॥ एवं हि शुक्लपक्षादौ ग्रासमेकं तु भक्षयेत् । ग्रासापचयभोजी स्यात्पक्षशेष समापयेत् ॥ ४५ ॥ अत्रैव गायेत्सामानि अपि वा व्याहृतीर्जपेत् ॥ ४६ ॥ एष चान्द्रायणो मासः पवित्रमृषिसंस्तुतः। अनादिष्टेषु सर्वेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ विधीयत इति इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रयोविंशोध्यायः ॥ २३ ॥ अथातिकृच्छ्रः ॥ १॥ व्यहं प्रातस्तथा सायमयाचितं पराक इति कृच्छ्रो यावत्स- कृदाददीत तावदश्नीयात्पूर्ववत्सोतिकृच्छ्रः ॥२॥ 43° वृद्धानुरैश्चैव E. 46. अथ वा E, XXIV 1. अथातः कच्छ. B. F, H.

·कुच्छ्रोन्भक्षः स कुछ्रातिकृच्छ्रः ॥ ३॥ कृच्छ्राणां व्रतरूपाणि ॥४॥ श्मश्रुफे शान्यापये बोलिलामशिखावर्ज नखाभिकृत्यैकवासोनि- न्दितभोजी [ सकृद्भक्षमनिन्दितं] त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी दण्डी कमण्डलुः स्त्रीशूद्रसंभाषणवर्जी स्थानासनशीलोऽहस्तिष्ठेद्रात्रावासी- तेत्याह भगवान्वसिष्ठः ॥५॥ स तद्यदेतद्धर्मशास्त्रं नापुत्राय नाशिष्याय नासंवत्सरोषिताय दद्यात् ॥६॥ सहस्रं दक्षिणा ऋषभैकादशा गुरुप्रसादो वा गुरुप्रसादो वेति ॥७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्विशोध्यायः ॥ २४ ॥ अविख्यापितदोषाणां पापानां महतां तथा । सर्वेषां चोपपापानां शुद्धिं वक्ष्याम्यशेषतः॥१॥ आहिताग्नेविनीतस्य वृद्धस्य विदुषोपि वा। रहस्योक्तं प्रायश्चित्तं पूर्वोक्तमितरे जनाः ॥ २ ॥ प्राणायामैः पवित्रैश्च दानोमैर्जपैस्तथा । नित्ययुक्ताः प्रमुच्यन्ते पातकेभ्यो न संशयः ॥३॥ प्राणायामान्पवित्राणि व्याहतीः प्रणवं तथा । पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्म नैत्यकमभ्यसेत् ॥ ४ ॥ यांसानिन्दित B Ban ed H कमण्डलु B Bh. E HF the text appears to be corrupt, the compound in brackets is undoub:edly a gloss 6 सतयानुदति धर्म° B BhE सतयातुदेत धर्म H यातयानुदेति F सतपा नुदति Ban ed , perhaps it has to be read सते or सता यत्तदितं धर्म° compare Baudh. 4, 4, 9 तदेतद्धर्म xxv. 1. प्रविख्यापित° F.H2. अहस्तु प्रायश्चित्तं तुF 4, प्राणा यामाः पवि B. Ban. ed. F.H. बासिष्ठ धर्म १..

·७२ ॥ आवर्तयन्सदा युक्तः प्राणायामान्पुनः पुनः । आ लोमानानखानाच्च तपस्तप्यतु उत्तमम् ॥ ५ ॥ निरोधाज्जायते वायुयोरग्निर्हि जायते । तापेनापोथ जायन्ते ततोन्तः शुध्यते त्रिभिः ॥६॥ न तां तीब्रेण तपसा न स्वाध्यायैर्न चेज्यया । गतिं गन्तुं द्विजाः शक्ता योगात्संग्रा वन्ति याम् ॥ ७॥ योगात्संप्राप्यते ज्ञानं योगो धर्मस्य लक्षणम् । योगः परं तपो नित्यं तस्माद्युक्तः सदा भवेत् ॥ ८॥ प्रणवे नित्ययुक्तस्स्याव्याहृतीषु च सप्तसु । त्रिपदायां च गायत्र्यां न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ९॥ प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः। वाङ्मयं प्रणवः सर्व तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् ॥ १० ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म पावनं परमं स्मृतम् ॥११॥ सर्वेषामेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते । अभ्यासो दशसाहस्रः सावित्र्याः शोधनं महत् ॥ १२ ॥ सव्याहृति सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ स उच्यत इति ॥ १३॥ इति वासिष्ठधर्यशास्त्रे पञ्चविंशोध्यायः ॥ २५ ॥ प्राणायामान्धारयेत्रीन्यो यथाविध्यतन्द्रितः । अहोरात्रकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥१॥ 5. आवर्तयेत् BFH. तपस्तप्यतमुत्तमं B Bh_F H तपस्तव्यातु उत्तम Ban ed. 7 चेष्टया F. H 9. नित्ययुक्तस्य न भवे विद्यते B Ban od.T.H. 10. प्रणबापास्तपः E. 11, पावमानं परं स्मृतं BF.

·७३ कर्मणा मनसा वाचा यदह्ना कृतमैनसम् । आसीनः पश्चिमां सन्ध्यां प्राणायामैळपोहति ॥२॥ कर्मणा मनसा वाचा यद्राच्या कृतमैनसम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसन्ध्यां तु प्राणायामैळपोहति ॥ ३॥ सव्याहृतिकाः सप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥ ४ ॥ जप्त्वा कौत्समपेत्येतद्वासिष्ठं च त्रिचं प्रति । माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोपि विशुध्यति ॥ ५॥ सकृजप्त्वास्यवामीयं शिवसङ्कल्पमेव च । सुवर्णमपहृत्यापि क्षणाद्भवति निर्मलः ॥६॥ हविष्यन्तीयमभ्यस्य न तमंह इति त्रिचं । सूक्तं च पौरुषं जप्त्वा मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ ७ ॥ अपि वाप्सु निमज्जानविजेपेदधमर्षणम् । यथाश्वमेधावभृथस्तादृशं मनुरब्रवीत् ॥ ८॥ आरम्भयज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्ठो दशभिर्गुणैः । उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः॥९॥ ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः । सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥१०॥ जाप्येनैव तु संसिध्येद्राह्मणो नात्र संशयः। कुर्यादन्यं न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ ११ ॥ . XXVI 2. यदह्नात् E कृतमानस. FH कृतमानसां B कृतमैनसां Ban. ed. TAI FETT E, F H 3 TESTIT E After this Sūtra B. Bh. E F H 1ead , प्राणायामेर्य आत्मानं संयम्यास्ते पुन पन । सदृशद्वयधिक- ऽपि द्विगुणैर्वा पर तु य ॥ शदशमय Bh F सन्दध्यान्धधि E. सन्दध्याय' F5. च तृच Bh. E F सावित्रं BF. ? अभ्यसेन्ल B E F इतीति च B. Bh_E. इतीत्यूचं F H 8 त्रि पठत्° F H 9 विधियज्ञाजपयज्ञः Manu II., 85, Vishnu LV, 19 11 नव्येनैव BA E F. H. कुर्यादन्यत्र वा EF.

·७४ जापिनां होमिनां चैव ध्यायिनां तीर्थवासिनाम् । न परिवसन्ति पापानि ये च स्नाताः शिरोवतैः ॥ १२ ॥ यथाग्निर्वायुना धूतो हविषा चैव दीप्यते । एवं जाप्यपरो नित्यं ब्राह्मणः संप्रदीप्यते ॥ १३ ॥ स्वाध्यायाध्यायिनां नित्यं नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वतां चापि विनिपातो न विद्यते ।। १४ ॥ सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । शुद्धिकामः प्रयुञ्जीत सर्वपापेष्वपि स्थितः ॥ १५ ॥ क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः । धनेन वैश्यशुद्रौ तु जपैहोमैर्द्विजोत्तमः ॥ १६ ॥ यथाश्था रथहीनाः स्यू रथो वाश्वैर्विना यथा । एवं तपस्त्वविद्यस्य विद्या वाप्यतपस्विनः॥१७॥ यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु वान्नेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्त भेषजं महत् ॥ १८ ॥ विद्यातपोभ्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपनत्यकम् । सदापि पापकर्माणमेनो न प्रतियुज्यते ॥ एनो न प्रतियुज्यत इति ॥ १९ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षड्विंशोध्यायः ॥ २६ ॥ यद्यकार्यशतं सायं कृतं वेदश्च धार्यते । सर्व तत्तस्य वेदाग्निदहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ १ ॥ 13. यथाग्निर्वायुनोदूभूत. F H जाप्यपर. F. H. 14 चैव instead of चापि BF.H 16 जपहोमै° B. F H 17 रथा वाश्वैर्यथा विना BF.H. 18 चान्नन PH. भषजF H XxVII 1. ययकार्यकृतं त्यागं E. सर्व तु तस्य F.

·यथा जातबलो वह्निर्दहत्याानपि दुमान् । तथा दहति वेदाग्निः कर्मजं दोपमात्मनः ॥३॥ हत्वापि स इमाल्लोकान्भुञ्जानापि यतस्ततः । ऋग्वेदं धारयन्विप्रो नैनः प्रामोति किञ्चन ॥३॥ न वेदवलमाश्रित्य पापकर्मरतिभवेत् । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च दह्यते कर्म नेतरत् ॥ ४ ॥ तपस्तप्यति योरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः । ऋचमेकां च योधीते तच्च तानि च तत्समम् ॥५॥ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥ ६॥ वेदाभ्यासोन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्रमः । नाशयत्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥७॥ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्त्या ग्रामोति परमां गतिम् ॥ ८ ॥ याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्रेषु न भवेदोषो ज्वलनार्कसमो हि सः॥९॥ शङ्कास्थाने समुत्पन्ने अभोज्यभोज्यसंज्ञके । आहारशुद्धिं वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १० ॥ अक्षारलवणां रूक्षां पिवद्राही सुवर्चलाम् । त्रिरात्रं शङ्खपुष्पी च ब्राह्मणः पयसा सह ॥ ११ पलाशबिल्वपत्राणि कुशान्पभानुदुम्बरान् । काथयित्वा पिबेदापस्त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ १२ ॥ 2. वातबल F वदज्ञ 3 जनमाप्नोति, H. 4 नेतरम् E F. H. 5. °फलाशिन E H E H7. क्रियाक्षम B. F F. H. 9. यजनाध्यापनाहानात्तथैव B F 10. अभोज्यभक्ष. म, H. 8 यथाशक्ति 11. रूढां F.H.

·७६ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् ॥ १३ ॥ गोमूत्रं गोमयं चैव क्षीरं दधि घृतं तथा । पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १४ ॥ यवान्विधिनोपयुञ्जानः प्रत्यक्षेणैव शुध्यति । विशुद्धभावे शुद्धाः स्युरशुद्धे तु सरागिणः ॥ १५ ॥ हविष्यान्प्रातराशांस्त्रीन्सायमाशांस्तथैव च । अयाचितं तथैव स्यादुपवासत्रयं भवेत् ॥ १६ ॥ अथ चेत्त्वरते कर्तु दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जलाशये व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम् ॥ १७ ॥ सावित्र्यष्टसहस्रं तु जपं कृत्वोत्थिते रवौ । मुच्यते पातकैः सर्वैयदि न ब्रह्महा भवेत् ।। १८ ॥ यो वै स्तेनः सुरापो वा भ्रूणहा गुरुतल्पगः धर्मशास्त्रमधीत्यैव मुच्यते सर्वपातकैः ॥ १९ ॥ दुरितानों दुरिष्टानां पापानां महतां तथा । कृच्छ्रे चान्द्रायणं चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २० ॥ एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्के कृष्णे च हासयेत् । अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणो विधिः ॥ एवं चान्द्रायणो विधिरिति ॥ २१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तविंशोध्यायः॥ २७ ॥ 13 शौचयत् H. 17 जलस्थित B.F H 18 न भ्रणहा Bh E. प, नो ब्रह्महा B Ban ed नाब्रझहा F.

·न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा । नापो मूत्रपुरीषेण नाग्निदहनकर्मणा ॥ १ ॥ स्वयं विप्रतिपन्ना वा यदि वा विप्रवासिता। बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा ॥२॥ न त्याज्या दूषिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते । पुष्पकालमुपासीत ऋतुकालेन शुध्यति ॥ ३ ॥ स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् । मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥ ४॥ पूर्व स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववादिभिः । गच्छन्ति मानुषान्पश्चानता दुष्यन्ति धर्मतः ॥५॥ तासां सोमोददच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम् । अग्निश्च सर्वमेध्यत्वं तस्मानिष्कल्मषाः स्त्रियः॥६॥ त्रीणि स्त्रियः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनम् ॥ ७॥ वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः शकुनिः फलपातने । स्त्रियश्च रतिसंसर्गे श्वा मृगग्रहणे शुचिः॥८॥ अजाश्वा मुखतो मेध्या गावो मेध्यास्तु सर्वतः ॥९॥ सर्ववेदपवित्राणि वक्ष्याम्यहमतः परम् । येषां जपैश्च होमैश्च पूयन्ते नात्र संशयः॥ १० ॥ अघमर्षणं देवकृतं शुद्धवत्यस्तरत्समाः । कूष्माण्डानि पावमान्यो दुर्गासावित्रिरेव च ।। ११ ।। . XXVIII 1 वारण B F 2 बलात्कारण भुक्ता E. H और F. H 5 पश्चान च दृष्यन्ति F H 6 सर्वभक्षत्वं BF H 7 भर्तृ- बंध FH 8 फलशातने F H बत्सो मध्यावने मेध्य H.11 शुद्धपत्य- रतत्समा BhBH ·अतीपङ्गाः पदस्तोभाः सामानि व्याहृतीस्तथा । मारुण्डानि सामानि च गायत्रं रैवतं तथा ॥ १२ ॥ पुरुषव्रतं च भासं च तथा देवव्रतानि च । अब्लिङ्गं बार्हस्पत्यं तु वाक्सूक्तं मध्वृचस्तथा ॥ १३ ॥ शतरुद्रियमथर्वशिरस्त्रिसुपर्ण महाव्रतम् । गोसूक्तं चाश्वसूक्तं च शुद्धाशुद्धीये सामनी ॥ १४ ॥ त्रीणाज्यदोहानि रथन्तरं च अग्नव्रत वामदेव्यं बृहच । एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तू- जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छत् ॥ १५ ॥ अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूवैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। तासामनन्तं फलमश्नुवति यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात् ।। १६ ॥ उपरुन्धन्ति दातारं गौरश्वः कनकं क्षितिः । अश्रोत्रियस्य विप्रस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकृतेः ॥ १७ ॥ बैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा। तिलान्क्षौद्रेण सयुक्तान्कृष्णान्वा यदि वेतरान् ॥ १८ ॥ प्रीयतां धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्तते । यावजीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ १९ ॥ 12 आभषङ्गा B Ban ed भारदण्डानि B Ban ed भाडानि E Bh and F omit this Satra and 13a 13 चत्यासंचE अधिगं B Ban ed. अष्टलिङ्ग. F. अब्लिङ्गा Bh H वाक्सूक्तमन्चस्तथा E. वाक्सूक्तमरुचस्तथा H 14. महापथ व्रत H. शुद्धं शुद्धेन Rh E F H. इन्द्रशुद्ध B Ban ed चन्द्रसूक्ते and चन्द्रशुद्धे Vishnu LV 20 15 रथाङ्गरं BF 16. तासा मनन्त्य F. H 17. उपरुदन्ति दातारं B Ban ed E उपरुन्दन्ति Bh F H. इत्या E. निवाकता. Bh FH. 18 च instead of तु B. H ·७९ सुवर्णनाभं कृत्वा तु सखुरं कृष्णमार्गजम् । तिलेः प्रच्छाध यो दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥२०॥ ससुवर्णगुहा तेन सशैलवनकानना। चतुर्वक्त्रा भवेदत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ २१ ॥ कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी । ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतमिति ॥ सर्व तरति दुष्कृतमिति ॥ २२ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टविंशोध्यायः ॥ २८ ॥ दानेन सर्वान्कामानवामोति ॥१॥ चिरजीवित्वं ब्रह्मचारी रूपवान् ॥२॥ अहिंस्युपपद्यते स्वर्गम् ॥३॥ अग्निप्रवेशाब्रह्मलोकः ॥४॥ मौनात्सौभाग्यम् ॥ ५॥ नागाधिपतिरुदकवासात् ॥ ६॥ निरुजः क्षीणकोषः ॥७॥ तोयदः सर्वकामसमृद्धः॥८॥ अन्नप्रदाता सुचक्षुः स्मृतिमान् ॥९॥ मेधावी सर्वतोभयदाता ॥१०॥ गोप्रयुक्त सर्वतीर्थोपस्पर्शनम् ॥११॥ शय्यासनदानादन्तःपुराधिपत्यम् ॥१२॥ छत्रदानाद्गृहलाभः ॥१३॥ 20. °मार्गणं F. H 21. गृहोपेता H. XXIX. 1. सर्वकामान B.F.H. बासिष्ट धर्म ·गृहप्रदो नगरमामोति ॥१४॥ उपानत्प्रदाता यनमासादयते ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । यत्किचित्कुरुते पापं पुरुषो वृत्तिकर्षितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ १६ ॥ विप्रायाचमनार्थ तु दद्यात्पूर्णकमण्डलुम् । प्रेत्य तृप्तिं परां प्राप्य सोमपो जायते पुनः॥१७॥ अनडहां सहस्त्राणां दत्तानां धूर्यवाहिनाम् । सुपात्रे विधिवदानं कन्यादानेन तत्समम् ॥१८॥ त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती। अतिदानं हि दानानां विद्यादानं ततोधिकम् ॥ १९॥ आत्यन्तिकफलप्रदं मोक्षसंसारमोचनम् । योनसूयुरिमं विद्वानाचारमनुवर्तते ॥२०॥ श्रद्दधानः शुचिर्दान्तो धारयेच्छृणुयादपि । विहाय सर्वपापानि नाकपृष्ठे महीयत इति ॥ नाकपृष्ठे महीयत इति ॥ २१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनत्रिंशोध्यायः॥ २९॥ धर्म चरत माधर्म सत्यं वदत मानृतम् । दीर्घ पश्यत मा हस्खं परं पश्यत मापरम् ॥१॥ ब्राह्मणो भवत्यग्निः॥२॥ 14 नगज E. 18 दशानां म.विधिदत्तानां B. Ban ed F H 19 वीण्या- हुरिति दानानि E आदिदानं हिरण्याना F 20. औत्पत्तिकफल° H. योगीनां संपूरितं विद्वान B Ban.ed. योगिनां संमत E योनसंयुरिम F.H ·अग्नि ब्राह्मण इति श्रुतेः ॥३॥ तच्च कथम् ॥ ४॥ तत्र सदो ब्राह्मणस्य शरीरं वेदिः संकल्पो यज्ञः पशुरात्मा रशना बुद्धिः सदो मुखमाहवनीयं नाभ्यामुदरोग्निर्हपत्यः प्राणोध्वर्युरपानो होता व्यानो ब्रह्मा समान उद्गातात्मेन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि य एवं विद्वानिन्द्रियैरिन्द्रियार्थ जुहोतीत्यपि च- काठके विज्ञायते ॥५॥ अथाप्युदाहरन्ति । पाति त्राति च दातारमात्मानं चैव किल्बिषात् । वेदेन्धनसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखामिषु ॥ ६॥ न स्कन्दते न व्यथते नैनमध्यापतेच्च यत् । वरिष्ठमग्निहोत्रात्तु ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥७॥ ध्यानाग्निः सत्योपचयन शान्त्याहुतिः नुवं हीः पुरोडाशमहिंसा संतोषो । यूपः कृच्छ्रे भूतेभ्योभयदाक्षिण्यमिति कृत्वा क्रतु मानसं याति क्षयं बुधः ॥८॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीवनाशा धनाशा च जीर्यतोपि न जीर्यति ॥९॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । यासौ प्राणान्तिको व्याधिस्तां तृष्णां त्यजतः सुखमिति ॥१०॥ XXX 5 कावे विज्ञायते H6 याति E7 नेनमध्याचते च य B. Ban ed न विनश्यति कार्हचित् Manu VII., 84 नैवमध्यापतेच्च यः . 8. क्षान्त्यापुष्टि B. Ban. ed ·नमोस्तु मित्रावरुणयोर्वश्यात्मजाय शतयातवे वसिष्ठाय वसिष्ठायेति ॥११॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रिंशोध्यायः ॥ ३०॥ ॥ समाप्तं चेयं श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रम् ।।

·APPENDIX - This Appendix contains & complete collection of quotations from Vasishtha's Dharmaśāstra found in Vijnāneśvara's Mitāksharā (Mit ed Bomb śāka 1785), Aparārka's Yājñavalkiyadharmaśāstranıbandha (Ap MS ), Nandapandita's Vaijayanti (Vaij MS ), Devāndabhatta's Smritichandrikā (Sm Ms), Nilakantha's Vyavahāramayūkha (May.ed Bomb A D 1880), Mitramisra's Vīramitrodaya (Vir. Khidirapura, sāke 1737), Madhavāchārya's Parāsarasmrtivyākhyā (Madh MS), and Kamalakara's Vivadatandava (Kam MS) A Quotations which occur in the present edition अथ भ्रातृणां दायविभागो याश्वानपत्या स्त्रियस्तासामा पुत्रलाभात ॥a अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्य कन्यामलङ्कृताम् । अस्यां यो आयते पुत्र स मे पुत्रो भविष्यति ॥ तृतीयः पुत्रिकैव ॥c द्वितीय पुत्र. पुत्रिकैव ॥d पौनर्भवश्चतुर्थ ॥e येन चषां स्वयमुपार्जितं स्यात्स द्वयंशमेव हरेत् ॥f अनशास्त्वाश्रमान्तरगता ॥g अनंशास्त्वाश्रमान्तरगता. क्लीबोन्मत्तपतिताश्च । भरणं क्लीबोन्मत्तानाम् ॥ आग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापह । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिन ॥॥ a) Vas XVII, 40-41, Mit ch In I 52, p 1, Vir I 182, p2, May 38, 6, 7, Madh., Kam , Ap (b) Vas XVII , 17, Mit II, 1 55, p 1; Vir I 185, p 1; May. 38,25, 26, Kam Val] (c) Vas'XVII., 15 , Mit ch II, I. 55, p 1, Ap Vall. May. 38,27 (d) Vir I 185 p2 (e) Vir 188.p 1 Va1] (1) Vas XVII , 51 May 47, 25 , Val]. (g) Vas XVII, 52 , Mit II, 61,22 , Vir. 321, 2, May, 64, 5, Kam. (h) Vas XVII, 52-54, May. 64,21, Ap Valy Mit II 61, 23 Vir. 221, 2, Kam (6) Vas. III, 16; Mit. ch IT., 10, p2; Vir. 6, 2. Vaih. Ap. May.91, 7. . - .

·. राजन्यश्चेब्राह्मणीमाभिगच्छेच्छरपत्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नी प्रास्येदेव वैश्यो राजन्यायां मैथुनमाचरञ्छूद्रस्तु राजन्यवैश्ययो ॥ B. Quotations which go by the name of Vasishtha, bu' are not found in our MSS सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ॥१॥ समवेतैस्तु यदृष्ट बक्तव्यं तु तथैव तत् । विभिन्नैरेव यत्कार्य वक्तव्य तत्पृथक्पृथक् ॥२॥ भिन्नकाले तु यत्कार्य विज्ञातं यत्र साक्षिभि । एकैकं वादयेत्तत्र विधिरेष प्रकीर्तित ॥३॥ अथ चेदनृतं ब्रूयात्सर्वतो मिथ्यलक्षणम् । मृतो नरकमायाति तिर्यगच्छत्यसशयम् ॥ ४॥ शूकरो दश वणि दश वर्षाणि गर्दभ । श्वा चैव दश वर्णाणे भासो वा निजर्विशतिम् ॥ ५॥ कृमिकीटपतङ्गषु चत्वारिशत्तथैव च । मृगस्तु दश वर्षाणि जायते मानवस्ततः॥६॥ मानुष्यं तु यदाप्नोति मूकोन्धस्तु भवेद्धि स । पामरो जायते पश्चात्स परिव्यक्तबान्धव ॥७॥ पंग्वन्धबधिरी मूक' कुष्टी नग्न पिपासितः। बुभुक्षित शत्रुगृहे भिक्षते भार्यया सह ॥८॥ ज्ञात्वैताननृते दोषान्क्षान्त्वा सत्ये च सद्गुणान् । श्रेयस्करमिहान्यत्र सत्यं साक्ष्ये वदेदतः॥९॥ लौकिकं राजकीयं च लेख्य दिद्याद्विलक्षणम् । राजकीयं चतुर्भेदनष्टभेदं तु लौकिकम् ॥१०॥ चिरकं च स्वहस्तं च तथापगतसाज्ञितम् । आधिपत्वं चतुर्थ च पञ्चमं क्रयपत्त्रकम् ॥११॥ षष्टं तु स्थितिपत्राख्य सप्तमं सन्धिपत्रकम् । विशुद्धिपत्रकं चैवमष्टधा लौकिक स्मृतम् ॥१२॥ चिरकं नाम लिखित पुराणै पौरलेखकै। अर्थिप्रत्यर्थिनिर्दिष्टैर्यथासंभवसस्कृते ॥१३॥ (1) Vas. XXI , 3 , Vaij Kam 1. Vir 37, 13, Ap Vai. Kam 2-3 Vir 168, 19, May 15, 25 ; Ap Vai 4-9. Vir.170. 171; Sm. Ap. 10 May.9, 24 , Sm. Ap Vir 197 11-12 Vir. 197, Sm Ap 13-14 Sm Ap. Vaij.

·स्वकीयै पितृनामावैरर्थिप्रत्यार्थसाक्षिणाम् । प्रतिनामभिराक्रान्तमार्थसाक्षिस्वहस्तवत् । स्पष्टावगतसंयुक्त यथास्मृत्युक्तलक्षणम् ॥१४॥ राज्ञ स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिह्नितं तथा । राजकीयं स्वृतं लेख्यं सर्वेष्वर्थेषु माक्षिमत् ॥१५॥ शासनं प्रथम ज्ञेयं जयपत्र तथापरम् । आज्ञाप्रज्ञापनपत्रे राजकीयं चतुर्विधम् ॥१६॥ सामन्तेष्वथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु वा । कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ॥१७॥ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमान्येश्वभ्यहितेषु च । कार्य निवेद्यते यन पत्रं प्रज्ञापनाय तत् ॥१८॥ पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राडिवाकोभिलेखयेत् । पाण्डुलेखेन फलके तत पत्रं विशोधयेत् ॥१९॥ यथोपन्यस्तसाध्यार्थ संयुक्तं सोत्तरक्रियम् । सावधारणकं चैव जयपत्रकमुच्यते ॥ २०॥ प्राड्विाकादिहस्ताङ्कं सुद्रित गजमुद्रया। सिद्धेर्थे वादिने दद्याज्जयिने जयपत्रकम् ॥२१॥ सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविद स्थिता । यथालेख्यं विधौ तद्वत्स्वहस्तं तत्र दापयेत् ॥२२॥ कालं निवेश्य राजानं स्थान निवसितं तथा। दायकं ग्राहकं चैव पितृनाम्नां च संयुतम् ॥२३॥ जाति स्वगोत्रं शाखां च द्रव्यमाधिस संख्यकम् । वृद्धि ग्राहकहस्तं च विदितार्थी च माक्षिणौ ॥२४॥ तुल्यकाले निसृष्टाना लेख्यानामाधिकर्माण । येन भुक्तं भवेत्पूर्व तस्याधिर्बलवत्तर ॥२५॥ यदेकदिवसे तो तु भोक्तुकामाबुपागता । विभज्याधि समस्तत्र भोक्तव्य इति निश्चय ॥२६॥ सामान्यायं धर्मसेतुर्नृपाणा काले काले पालनीयो भवद्भि। सनितान्भाविन पार्थिवेन्द्रान भूयो भूयो याचते रामभद्र ॥२७॥ 15-18. May 11, 10, Vir 196, Sm Ap Vali 19 Sm Madh Ap 20-21 Vir 195,1, Mit II, 333; Sm. 22 Mit II 33 , Sm Ap 23-24 Vir 191,Sm Ap 25 May 67, 16 Vir 311, Ap. 26 [ay 67, Vir 96 , Sm 27 Ap Van] Kam.

·रुणद्धि रोदसी चास्य यावत्कीर्तिस्तरस्विनी। तावकिलायमध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम् ॥२८॥ ताम्राय कांस्यरीतीनां त्रपुण सीसकस्य च । त्रिगुणा तिष्ठतो वृद्धि. कालाचिरकृतस्य तु ॥२९॥ दन्तचर्मास्थिशृङ्गाणां मृन्मयानां तथैव च । अक्षया वृद्धिरेतेषां पुष्पमूलफलस्य च ॥३०॥ पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रणानन्त्यम नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रनस्याप्नोति विष्टपम् ॥३१॥ ज्येष्टस्याशोधिको देय कनिष्टस्य वर स्मृत । समाशभाज शेषा स्युरप्रत्ता भगिनी तथा ॥३२॥ भ्रातृणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत्सह । न तत्र विषमं भागं पिता दद्यात्कथं च न॥३३॥ 28 Ap. Val]- Kam 29 Vir.299; Ap 30 Vir. 300, Ap. Val] 31 Vir 644 , Ap Vaij 32 Vir 561 , Vaij Kam 33 Vir, 562, Ap. Sm. .

·INDEX TO THE VEDIC MANTRAS Quoted in Vasishtha's Dharmasāstra This Index does not include short sacrificial formulas and invocations, and those mantras which are quoted by their names only, such as e. 9 Aghamarshana, Devakrta, &c. See the references in Prof. Buhler's translation ] अकामतोपनतं मधु २३,१३. निरुक्तं ह्येनः कनीयो भवति २०, २९. अग्निराचार्यस्तव ७,६ पश्वासिन्धुर्विधाारणी १,१५. आग्न ब्राह्मण ३०,३. प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्यामि १७,४ अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्या न ५,९. प्रत्तानां च स्त्रीणां ४,१८ अन्न ह्येष्यदम्पत्यं भवति २०,३६ प्रेत्य चाभ्युदायिकं १,४६. अनग्निकानुदक्या वामृतं ५, २. ब्रह्मपुरोहितं राष्ट्रमन्नोति १९, ४. अनिर्दशाहे परशवे ४, ३२. ब्राह्मणो आपद उद्धरति १,४५. अनन्ता पुत्रिणां लोका १७,२ ब्राह्मणो वेदमान्य कराति १,४५ अप न शोशुचदघं २६, ५. ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् ४, २. अपि न श्वो विजनिष्यमाणाः १२,२४ भक्ष्यो धेन्वनदुहौ मेध्यौ १४, ४६. अप्रजा. सन्वत्रिण १७,३ मनसा भर्तुरावचारे २१,६ अभिशस्तो गोसवेनाग्निष्टु ता २२,७ महाजं वा पचेदेवमस्मा ४, ८ अविज्ञाता हि गर्भा पुंमासो भवन्ति या पत्यु क्रीता १,३७. २०.२४. यमेव विद्या सुचिमप्रमत्तं २,९ अवीर्यवदपत्यं भवति १२,३१. राजन्यश्वब्राह्मणीमभिगच्छैच्छरपत्रै अस्य वामस्य २६.६ आचमेदग्निश्च मामन्युश्च २३, २३ लागलं पारिवत्सुशवें २, ३४. इन्द्रस्रिशर्षािणं त्वाष्ट्र हत्वा ५, ८. लामानि मृत्योर्जुहोमि २०, २६ दृष्टापूर्तस्य तु षष्टमशं १,४४ वाक्संबन्ध एतदेव मासं २१, ७ एकेन बहंस्त्रायते १५,८ विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम २,८ गायच्या ब्राह्मणमसृजत ४,३ वैश्यश्चेब्राह्मणीमभिगच्छेल्लोहितदर्भ गुरुवद्गुरुपुत्रस्य वार्ततव्य १३,५४ २१.२ तत्र सदो ब्राह्मणम्य शरीर ३०,५ वैश्वानर. प्रविशत्यतिथिाह्मणो११,१३ तरात सर्व पाप्मान २२, ६ व्याधये तु संवत्सर २१,८ तस्मादुहितृमतोधिरथं शतं १,३६. शुन शेपो वै यूपे नियुक्तो १७,३५. तस्माद्ब्राह्मणानाद्य. १,४५. शूद्रश्चेद्ब्राह्मणीमभिगच्छेद्वीरणे. २१,१ त्रिभिणैर्कणवान्ब्राह्मणो ११, ४८ सानाञ्ज्यान्नाभ्यज्यान्नाप्मु ५,७, त्रिरजितो वापराद्ध पूतो भवति २०,२८ सोमोस्य राजा भवति १,४५ विद्यवृद्धा यं १,१६ सपिण्डत्वं साप्तषुरुष ४,१७. इयम हवे पुरुषस्य रेतो २.५ हरिश्चन्द्रो वै राजा १७, ३२. न तमंह २६, ७. हविष्यन्तमजर २६,७. .

·No text on this page.

·No text on this page.