·चि० लालयाचा-श्रीदामोदरलालजी.
1.
Mant,
rawns
प्राकट्यसंवत् १९५३. पौष शुक्ल, ६.

·श्रीकृष्णाय नमः। प्रस्तावना. श्रीमत्याः सुपोधिन्या एतस्प्रकरणस्य मुद्रणं यस्मिन् संयोगे जातं. तनिवेदनमत्राव- श्यकम् । गतवर्षे (संवत् १९७८) चैत्रे सुरतिपुरे श्रीमगोस्वामिश्रीव्रजरत्नानां ज्येष्ठसूनु- श्रीगोविन्दानां यज्ञोपवीतमहोत्सवो जातः । तस्मिन्नेवावसरे श्रीमद्वालकृष्णचरणकमलेपु निजमूर्तीि विराजमानेषु प्रभुपु श्रीमन्महाराजचरणैः श्रीवजरत्नैः 'छप्पनभोग' इति महामनोरथः कृतः । अयं प्रसङ्गो द्विविधप्रस्तावेनापूर्वो जातः । प्रायः सर्वगोखामिवाल- कानां तत्रागमनं जातम् । तेनास्मिनुत्सवे शोभाप्यपूर्वा जाता। 'छप्पनभोग'मङ्गीकुर्वन्त श्रीमत्प्रभुचरणखेलनस्वरूपं श्रीमद्वालकृष्णप्रभुं यज्ञोपवीतधारणेनाचार्यपदवीमारोढुकामं श्रीगोविन्दं च द्रएकामाः, तेन च निजनेत्रे सफलयितुकामा असंख्याता वैष्णवास्तवागत- वन्तः । अस्मिन्नेवावसरे श्रीमद्गोखामिकुलतिलकश्रीमद्गोवर्धनलालजीमहाराजचरणानां तरसूनुश्रीदामोदराणां चागमनं तत्र जातम् । श्रीमद्गोखामिकुलतिलकैः श्रीगोवर्धनलाल- चरणैः 'मालवीवाडी' इत्यत्र निजनिवासः कृतः । 'छप्पन भोगदिवस एवास्माकं गमनं तत्राभूत् । पितरं पुत्रं च द्राकामान् संघशो गच्छतो वैष्णवान् दृष्ट्वा तद्दर्शनार्थ जिगमि- पास्मदृयभूत् । हरीच्छया वयमपि तत्र गतवन्तः । श्रीमन्महाराजचरणानां तत्पुत्राणां चरणस्पर्शार्थमत्युत्सुकान् वैष्णवान् नियमयन्तं भगवद्धर्मपरायणं 'पेटलादी रणछोडदासमपि तत्र दृष्टवन्तः। तेन वयं श्रीमन्महाराजसंनिधौ नीताः । आचार्यासनपृष्ठभागे चोपेवशिताः। तत्र चास्माभिः श्रीमन्महाराजेन्यः पुण्यपत्तने श्रीमद्वैष्णवपरिपदि निजसूनुश्रीदामोदरलालच- रणद्वारा यावदुपलब्धसाहित्यसमेतायाः श्रीसुबोधिन्या मुद्रणार्थ कृतायाः प्रतिज्ञायाः संसारणं कृतम् । तदर्थं चत्वारिंशत्सहस्रमुद्रिकापरिमितव्ययकरणार्थ स्वयं ज्ञापितप्रसन्नताया अपि संस्मारणं कृतम् । एतस्मिन्नवसरे 'केसरीया'मण्डल्याः 'पुष्टिमार्गीय घेण्डस्य' आगमनं तनाभूत् । तेन च महान् कोलाहलोपि जातः । परस्परं परमानन्देन वार्तालापं कुर्वसु वैष्णवेपु मुद्रणविपयरूपगम्भीरविचारस्य तत्स्थलमभूमिरभवत् । तदा श्रीदामोदरलालैरस्मभ्यं ज्ञापितम्-यदेतद्विपयस्य विचारोव कर्तुमशक्यः । एतदर्थमेकान्तस्थलमपेक्षितम् । तदर्थ द्विती- यदिने प्रातःकाले अस्माभिस्तत्र गन्तव्यमित्याज्ञप्तम् । तस्मिन्नेव दिने रात्रौ त्रिवादनानन्तरं 'छप्पनभोग'मङ्गीकुर्वाणस्य श्रीमदालकृष्णप्रभोर्दर्शनमभूत् । वैष्णवानां समूहस मयस्त्वात् मुहूर्तानन्तरमस्माभिर्दर्शनसौभाग्य प्राप्तम् । तदैव प्रातःकालोपि जातः । अत एव दर्श- नानन्तरं वयं श्रीगोवर्धनलालचरणानां समीपे गतवन्तः । निजाज्ञानुसारेण शयनगृहादा. गच्छतां श्रीगोवर्धनलालचरणानां श्रीदामोदरलालानां च दर्शनमभूत् । तैय वयं एकान्त-. स्खलं नीताः । श्रीसुबोधिनीमुद्रणविषयकच!पस्थितौ श्रीगोवर्धनलालमहाराजैरुक्तम्- 'श्रीरणछोडलालाः श्रीसुघोधिनीमुद्रणं कुर्वन्ति, अत एव किमर्थमस्माभिमुद्रणं कर्तव्यम् ।

·प्रस्तावना , अस्माभिरुक्तम्-'सत्यम्, तथापि तैः दशमपूर्वार्धमारब्धम् , तन्मुद्रणं कदा संपन्नं भविष्य- तीति न ज्ञायते, तदसंपन्ने तूत्तरार्धमुद्रणस्साशा दूरतरा भाति' । श्रीदामोदरलालैश्चोक्तमे- तद्युक्तम् , यदि श्रीरणछोडलालैः पूर्वार्धमुद्रणं क्रियते, अस्माभिरुत्तरार्धमुद्रणं कर्तव्यमिति । आग्रहपूर्वकं विनतिरपि तैर्महाराजचरणेभ्यः कृता । महाराजैश्च तदा सहर्षमुत्तरार्धमुद्रणव्य- यदान खीकृतम् । श्रीनाथद्वारं गत्वा मासानन्तरं तैश्च द्रव्यमपि तदर्थ प्रेपितम् । तद्रव्ये- णास्माभिरेतन्मुद्रणं समारब्धम् । एतेनास्मिन् मुद्रणे श्रीमद्गोस्वामितिलकश्रीमद्गोवर्धनला- लजीमहाराजचरणानां तत्सूनुश्रीमद्दामोदराणां संप्रदायोपरि परमोपकारः संपन्नः । तेपामेव कृपया वैष्णवभगवदीयैः दशमोत्तरार्धराजससाधनप्रकरणश्रीसुबोधिन्या लेखसमेताया दर्श- नसौभाग्य प्राप्तं भवति । एतदनन्तरं मुद्यमाणस्य राजसफलप्रकरणस्यापि दर्शनसौभाग्य प्राप्स्यते । एवं श्रीमन्महाराजचरणानां श्रीसुबोधिनीमुद्रणविपयिण्या उपरिनिर्दिष्टायाः प्रतिज्ञायाः सफलत्वायापेक्षितं सामर्थ्य श्रीमदाचार्यचरणा अस्मभ्यं दास्यन्तीति प्रार्थयामहे । एवं मुद्रणार्थं भगवत्कृपया द्रव्यलाभे सति तदनन्तरं एतद्रन्थस्य शुद्धं प्रामाणिक पाठादि कथं संपादनीयं तदर्थं वयं प्रवृत्तिं कृतवन्तः । पण्डितगठूलालाजीसंग्रहतः पुस्तक- द्वयं समुपलब्धम् । तत्रैकं तु श्रीपुरुषोत्तमचरणैर्वाचितं निजश्रीहस्ताक्षरैश्च शोधितम् । विरामास्तत्र श्रीपुरुपोत्तमैरेव दर्शिताः। प्रायोस्माभिस्त एवात्रादृताः । क्वचिच्च श्रीपुरुषोत्तमै- निजश्रीहस्ताक्षरैटिप्पणमप्यस्मिन् पुस्तके लिखितम् । तदपि मुद्रणेस्माभिः संग्रहीतम् । अस्मिन् पुस्तके मूलश्लोकास्तु न सन्ति । अत्यन्तं शुद्धमेतत्पुस्तकम् । द्वितीयं पुस्तकमपि प्राचीनं शुद्धं च । अस्मिन् मूलश्लोकाः सन्ति । कैश्चिन्महानुमावरेतत्पुस्तकं वाचित शोधितं च । तृतीयं पुस्तक श्रीमद्गोस्वामिश्रीवल्लभलालानां शास्त्रिवसन्तरामेण संपादितम् । अस्मिन् पुस्तके मूलश्लोका अपि सन्ति । प्रायः शुद्धमेतत्पुस्तकं शुद्धं च । चतुर्थ भगवद्ध- र्मपरायणदर्भावतीस्थमोहनलालेन दत्तम् । इदं पुस्तकं प्राचीनं शुद्धं च । श्रीमद्भगोकुले तेन विक्रयेण प्राप्तम् । अस्मिन् मूलश्लोका वर्तन्ते । क्वचिच्च टिप्पणमपि । प्रत्येकश्लोकस्य विवरणं यत्र समाप्तं भवति, तदप्यत्र सूक्ष्मेक्षिकया प्रदर्शितम् । तत्सर्वमत्र संगृहीतम् । इदं पुस्तकमपि केपाश्चिन्महानुभावानामेव । पञ्चमं श्रीवृन्दावने नित्यखरूपब्रह्मचारिणा मुद्रितम् । एतत्पञ्चपुस्तकसाहाय्येन मुद्रणमस्माभिरारब्धम् । द्वात्रिंशतमपृष्ठपर्यन्तं मुद्रणं कृतम्, तथापि मुद्रितपाठाः प्रामाणिका वा न वेत्यत्र क्वचित संदेहः समजनि । पाठाना प्रामाणिकत्वं निःसंदिग्धत्वं च कथं संपादनीयमिति प्रश्न उपस्थितः । यदि मूलपुस्तकेनास संवादः स्यात् , तदा प्रामाणिकत्वं निःसंदिग्धत्वं च संपन्नं भवेत् । मूलं श्रीमदाचार्यश्रीह- स्ताक्षरलिखितं तच्छिष्यश्रीमाधवमट्टलिखितं वा पुस्तकं तु नास्माभिः प्राप्तम् । दशमो- त्तरार्धारम्भस्थप्रकीर्णपत्रद्वयं तु दृष्टं श्रीमदोस्वामिनीश्रीकृष्णप्रियाणां कृपया, तथापि शोधनं तु न ततो जातम् । उत्तरार्धश्रीसुबोधिन्या मूलपुस्तकं मुम्बापुर्या श्रीगोकुलाधीशजीमन्दिरे 4. विराजत इसपि श्रुतम् । श्रीगोपिकावल्लभास्तदर्थ विज्ञापिताः । तथापि भगव- ·प्रस्तावना। ३ दिच्छया तत्पुस्तकस्योपयोगोस्मिन्मुद्रणे न जातः । तत्सौभाग्यं नास्माभिः प्राप्तमिति खेदो भवति । श्रीमन्महाप्रभुचरणकृपया तदपि कदाचित् सेत्स्यतीति संतोपः । यद्यप्येवं श्रीमदाचार्याणां मूलपुस्तकं तु नोपलब्धम् , तथापि श्रीमत्प्रभुचरणानां श्रीविठ्ठलदीक्षितानां तु प्राप्तमेव । एतत्प्राप्तिश्च सुरतिस्थश्रीमगोखामिश्रीव्रजरनलालचरणकृपयैवाभूत् । तेषां महानुभावानां महोदारचरितं तु विस्मर्तुं नैव शक्यतेऽस्माभिः । गतपौपशुक्लैकादश्यां शनि- वासरे वयं मुम्बातः सुरतिं गताः। तत्र गत्वा श्रीमन्महाराजचरणान् विज्ञापितवन्तः । तैश्च शोधनार्थं सर्वोपि प्रवन्धः कृतः । दिनपश्चकपर्यन्तं श्रीमत्प्रभुचरणानां पुस्तकस्य साक्षात्सं- वन्धेन विस्मारितलौकिकव्यापारा वयं जाताः। अस्मिन् पुस्तके प्रायः सर्वत्र श्रीमत्प्रभुचरण- मूलपुस्तकस्था एव पाठा आहताः । एतेनास्य पुस्तकस्य पाठेपु प्रामाणिकत्वं सेत्स्यते । यदि सांप्रदायिकानामेतत्पुस्तकपठने तच्छुद्ध्या संतोपः क्वचिद्भवेत् , तदा तैः श्रीमद्गोखा- मिश्रीमद्रजरत्नानामेव परमोपकारः स्खीकर्तव्य इति प्रार्थयामहे । यतस्तत्कृपां विना शुद्धत्वं प्रामाणिकत्वं चास्य पुस्तकस्य संपादितं नैव स्यादिति । एतत्प्रकरणस्य प्रथमं मुद्रणं गतश्रावणस्यामले पक्ष एकादश्यां समारब्धम् । एतन्मु- द्रणे एकवर्षसमयोपि न जातः । मुद्रणं च शीघ्रं संपन्नम् । अत्र कारणत्वेन मोहमयीस्थ- श्रीमदोखामिश्रीगोकुलनाथचरणकृपैव वर्तते । तैश्च महानुभावैः मुद्रणार्थ स्वयं संपादितं पुस्तकमस्मभ्यं दत्तम् । तेन च मुद्रणपुस्तकसंपादनक्लेशो भूयानस्मदीयो दूरीकृतः । शैव्यं च मुद्रणेऽस्माभिः संपादितम् । भट्टबलभद्रशर्मभिरौदार्येण प्रतिबन्धजनकः संकोचस्त्यक्त इति तेभ्यो भगवदीयेभ्योपि धन्यवादान् प्रदाः। पूर्वार्धश्रीसुबोधिनीवत् उत्तरार्धश्रीसुबोधिन्याः सम्यगध्ययनं सांप्रदायिकैर्न कृत- मिति तद्विवरणानां विरलत्वादनुमीयते । पूर्वार्धे तु साहित्यं विपुलम् । श्रीसुबोधिनीस्थपाठा अपि तत्र प्रायो निश्चिताः । उत्तरार्धे तु यत्र यत्र सन्देहः पाठे, तत्र तत्र वाचकैनिजनिज- रुच्यनुसारेण पाठाः सूचिताः । अस्माभिस्तु प्रायः सर्वत्र श्रीमप्रभुचरणपुस्तकस्था एव पाठा आदृताः । तत्रापि संदेहे तु श्रीमदाचार्यचरणध्यानवलातु यः पाठोऽस्माकमत्यन्तं समी- चीनो भातः, स एव मूले निवेशितः, शिष्टपाठाश्च टिप्पणे । एवं पाठादरणे सर्वत्र प्रभुदत्तो विवेकोऽस्माभिः कृतः। मौढ्यादनवयोधादाग्रहात्स्वकर्मदोपाद्वा प्रमादः पाठादरणे दृष्टश्चेत्, स भगवदीयैः क्षन्तव्य इति विज्ञप्तिः । न हि जीवानां पूर्णत्वं कापि दृष्टचरम् । उत्तरार्घश्रीसुबोधिन्युपरि एकमेव विवरणमुपलभ्यते । तत्केन कृतमित्यत्र सन्देहोड- स्माकम् । प्रसिद्धिस्तु श्रीरघुनाथवंश्यश्रीविट्टलेशात्मजश्रीवलमानां कर्तृत्वं ज्ञापयति । एत- द्विवरणस्य नास्यपि संदेहः। सामान्यत इदं विवरण लेख इति नाना प्रसिद्धम् । अस्मत्संनिधौ विद्यमानप्राचीनपुस्तकत्रयेपि ग्रन्थकर्तृनामादर्शनात् लेख इति नामादर्शनाच मुद्रणे यथो- पलब्ध विवरणटिप्पणी' इति नाम ग्रन्थकृन्नामरहितं निवेशितम् । एतन्मुद्रणानन्तरं श्रीना- धद्वारतः शाखिनन्दकिशोरैज्ञापितम् , यत् तत्र विद्यमाने प्राचीनपुस्तके 'श्रीवल्लमकृतलेख' इति विद्यते । तदनुसारेण मुखपृष्ठोपरि 'श्रीवलमकृतलेख'इति मुद्रितमस्माभिः । तथापि ·प्रस्तावना। . तत्पुस्तकं कीदृशं वर्तते, प्राचीनं वा न वेति न जानीमो वयम् । तत्पुस्तकप्रेषणार्थ शास्त्रिनन्दकि- शोरा विज्ञापिताः, परन्तु भवत्संनिधौ पुस्तकत्रयं वर्तते इति तस्त्रेपणस्यावश्यकता नास्तीति ज्ञापितम् । तेषां शब्दमनुसृत्य अस्य विवरणस्य श्रीवल्लभकृतलेख इति नाम निवेशितम् , तथापि तदेवैतद्विवरणस्य तथ्यं नाम वा, ते एवास्स प्रणेतारो वेत्यनास्मन्मनसि महान- निश्चयः । एतद्विवरणस्य प्रणेतृत्वं श्रीवल्लभानां वा तच्छिष्यश्रीरघुनाथात्मजश्रीब्रजनाथानां वोभयोर्वेति निर्णयो वेणुनादपत्रिकायामतः परं करिष्यते । क इमे श्रीवल्लभाः, श्रीमत्प्रभु- चरणप्रथमलालश्रीगिरिधर्वश्या वा, तत्पञ्चमपुत्र श्रीरघुनाथवंश्या वा, तत्रापि श्रीदेवकीन- न्दननन्दना वा, श्रीविठ्ठलेशसूनवो वेत्यपि प्रपञ्चयिष्यते । श्रीरधुनाथवंश्यश्रीविठ्ठलेशात्मज- श्रीवल्लभाः श्रीमत्प्रभुचरणप्रथमपुत्रश्रीगिरिधरात्मजश्रीगोपीनाथदीक्षितवंश्यश्रीरघुनाथात्मज- श्रीव्रजनाथानां गुरव आसन्नित्यत्र तु नैव संदेहः । एतैगुरुशिष्यैमिलित्वा यहवोपि सांप्रदा- यिकप्रवन्धा योजिता इत्यत्र नैव संदेहः । तेन यदि श्रीरघुनाथवंश्यश्रीविठ्ठलेशात्मश्रीवल्ल- भानामेतद्विवरणस्य प्रणेतृत्वं संभवति चेत् , तदा श्रीव्रजनाथानामत्र अंशतोपि कर्तृत्वं वर्तते एवेत्यस्माकं प्रतिभाति । दुर्भाग्यमेतद्यत्सांप्रदायिकैरेतादृशां महानुभावानां गोखा- मिनां निजपूर्वजानामप्यतिह्यमंशतोपि न रक्षितम् । अस्तु वा केपाश्चिदेवास्स विवरणस्य कर्तृत्वम् , तथापीदमेवैकं विवरणमुत्तरार्धश्रीसुबोधिन्युपरि प्राप्यते । तदपि सूक्ष्मं कचित् टिप्पणरूपम्, न तु विस्तृतम् । श्रीपुरुषोत्तमैरुत्तरार्धश्रीसुबोधिन्युपर्यपि विवरणं योजित- मपि क्वचित् स्यात् । तत्पुस्तकस्थशब्दोपरिचिढेरेवं स्फुरत्यस्माकम् । एवं चेत्, तदमिलने दुर्भाग्यमेव श्रीसुबोधिनीवाचकानाम्। नास्माभिस्तद्विवरणं कुत्रापि दृष्टचरम् । अत्र मुद्रितविवरणस्य पुस्तकत्रयं प्राप्तम् । एक पं. गढूलालाजीसंग्रहतः, द्वितीयं कोटातः श्रीमन्म- थुरेशसंग्रहस्थं पं. मु. गोकुलदासः प्रेषितम् । तृतीयं नटपुरस्थवासणवैष्णवरुक्मिण्याः पुस्तकत्रयाधारणेदं विवरणं संशोध्य मुद्रितमस्मामिः । एतत्प्रकरणस्य श्रीमदाचार्यकृतनिवन्धोप्यत्र मुद्रितः। तद्योजना श्रीमत्पुरुषोत्तमकृता- त्रैव मुद्रिता।श्रीमदाचार्यकृतैतत्प्रकरणानुक्रमणिका च । पुरुषोत्तमनामसहस्रस्थनामानि त्रिवि- धनामावलीस्थनामान्यपि निवेशितानि । गोष्ठीशालकृतैतत्प्रकरणविमागसूचिकापि मुद्रिता । श्रीगोकुलरायकृततत्प्रकरणाध्यायार्थोपि मुद्रितः । उत्तरार्धसूचनिका.च । एतत्प्रकरणस्थानां मूलश्लोकानां कारिकाणां च वर्णानुक्रमौ मुद्रितौ । तौ चास्मन्मित्रचन्दुलाल चुनीलाल शाह यी. ए. इत्यनेन संपादितौ । एवं यथाशक्ति सर्वाङ्गसंपन्नत्वमस्य प्रकरणस्य संपादयितुं प्रयासः कृतः। एतेन कस्यचिदपि भगवदीयस्स श्रीसुबोधिन्या अध्ययने किमपि सौकर्य भविष्यतीति विचारेणैव परमप्रेम्णा परिश्रमेण च सिद्धमेतत्प्रकरणं श्रीसुबोधिन्याः श्रीमत्प्रभुचरणकमलेषु समर्पयाम इति । विना मूल्यं चैतत्प्रकरणस्य योग्यवैष्णवेग्यो वितरणार्थ श्रीमन्महाराजच- रणेषु श्रीगोवर्धनलालचरणेषु अस्मदीया ननविज्ञप्तिरिति । श्रीकृष्णार्पणमस्तु । ज्येष्ठामिपेकः मूलचन्द्र तेलीवाला। संवत् १९७९. मुम्बई. धैर्यलाल सांकलीया। सवार सुबह ·परिशिष्टम् । दशमोत्तरार्धराजससाधनप्रकरणनिवन्धः । श्रीमद्वल्लभाचार्यप्रणीतः। ततो व्यसनसिद्धयर्थ साधनान्याह सप्तमिः। लौकिके व्यसने प्राप्त तसिंच विनिराकृते ॥१॥ व्यसनासक्तहृदयाः कृष्णव्यसनिनोऽभवन् । जरासन्धश्च यवनः पुनाह्मणसंयुतः ॥२॥ शिवप्रसादपुष्टश्च जरासन्धो विशिष्यते । राजसस्तामसश्चैव साविकच प्रकीर्तितः॥३॥ केवलः पौरुपापोह्यः स सप्तदशधोदितः । प्रजापतिप्रसूतत्वातावद्वारं समागतः ।। ४ ।। अष्टादशे इन्द्रभावमापन सहजो महान् । ततो व्यसनकर्ता हि तदैश्वर्येण वै हरिः॥५॥ विश्वकर्माणमाहूय मथुरासमभावतः । द्वारका निर्ममे तत्र योगवीर्य चकार ह ॥६॥ ततो व्यसननिर्मुक्ताः कृष्णव्यसनमागमन् । एवमेकेन भूतानां व्यसनं विनिवर्तितम् ॥७॥ श्रीमत्प्रभुचरणैः श्रीपुरुषोत्तमस्य दर्शिता योजना। अतः परं पटिभिः साधनप्रकरणं विचारयन्तः समाख्यां समर्थयन्ति ततो ध्यसनेत्यादि । तथा च व्यसनसाधनयोधकत्वादिदं साधनप्रकरणमित्यर्थः । कि तत्सा- धनमित्याकाहायामाहुः लौकिक इत्यादि । व्यसने दुःखे । व्यसनासक्तहृदया दुःखा- सक्तहृदयाः । कृष्णव्यसनिनः कृष्णकतानाः । तथा च दुःखनिवारकमगरदेकतानत्वं साधनमित्यर्थः । व्यसनप्रापकानाहुः जरासन्ध इत्यादि । तया च जरासन्धस्सावस्याभेदेन देवियाघयस्त इत्यर्थः । नन्वेयं मे विध्यं न युक्तम्, जरामुतस्साष्टादसवारं युद्धायागमना- दिसत याहुः केवल इत्यादि । प्रजापतिप्रसूतत्वादिति । जरया फूले सन्धाने तस्यैव प्रयोजकलाचया। तथा चन्द्रमावापतिकृतव्यसनम्स प्रकारान्तरापनत्वेन तरियारण- सापि तपावापुक्तमेव विध्यमित्यर्थः । शेषमतिरोहितार्थम् । निष्कृष्टं प्रथमाध्यायाधमाटु एवमेकेनेसादि। - ·श्रीनिवन्धः। आध्यात्मिकानां च तथा तदर्थ यवनो हतः । अद्यापि मथुरायां हि तिष्ठन्त्याध्यात्मिकाः सदा ॥८॥ : दैविकाश्चापि तिष्ठन्ति निभिस्तान् मोचयत्यसौ। , रुक्मिणीव्यसनं तत्र नियामकमिति स्थितिः ॥९॥ त्रिभिस्तस्य निवृत्तिहि वाक् शरीरं मनस्तथा । मानसं वाचिकं चापि कायिक वा निराकृतम् ॥ १० ॥ आध्यात्मिकेऽधिकं किश्चिद्दविकाभेदसिद्धये । व्यसनी मुचुकुन्दोऽपि निद्रया तन्निवारितम् ॥ ११ ॥ फलप्रकरणं नैतत्तेन स्तुत्यापि नोऽभवत् । साधनं परमुद्दिष्टं चीर्याध्यायो यतो मतः ।। १२ ॥ योजना । द्वितीयाध्यायं विचारयन्तः सर्वेषां द्वारकायां नयने मथुरायां कस्याप्यभावेन क्लेशस्थामावाद्यवनहननं किमर्थमित्याशङ्कां परिहरन्ति आध्यात्मिकानामित्यादि । आध्यात्मिकानां दैविकानां च दुःखानां विद्यमानत्वात्तन्निवृत्त्यर्थ यवनो हतः। तेपां स्थानमाहुः अद्यापीत्यादि । त्रिभिरिति । अध्यायत्रयोक्तचरित्रैः । तथा च श्रीरामस्या- न्येषां च लोकानां तत्र विद्यमानताया धननयनादिलिङ्गेनावगमात्तत्र क्लेशस्थितिः शक्यवचनेति तृतीयाध्याये मागधनिवृत्तिपर्यन्तं चरित्रमाधिदैविकदुःखनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । नन्वेवं सति तत्र श्रीरुक्मिण्यादिकथायाः किं प्रयोजनमत आहुः रुक्मिणीत्यादि । तन्नेति । आध्यात्मिकादिदुःखे । तथा चैवं सर्वमी राजभिर्विरोधे यादवकुमाराणां वा वलभगवतो, विवाहः कथं कुत्र भावीति चिन्तारूप आध्यात्मिकदुःखाकारस्तन्मूल- भूतदैवानुकूल्यचिन्तारूपो दैविकाकार इति प्रतिभाति । तेनान तत्कथेत्यर्थः । ननु श्रीरुक्मिणीव्यसननिवृत्तित्रिभिः कुत उच्यत इत्यत आहुः त्रिभिरित्यादि । तथेति । दुःखहेतुभूतम् । अत्र वागन्येपां ज्ञेया। निवृत्तिविभागमाहुः मानसमित्यादि । आध्या- स्मिके यादवानां दुःखे दूरीकर्तव्ये तस्स रुक्मिणीव्यसननियमितत्वाद्राह्मणोक्तमगवद- चनानुवादेन मानसं याचिकं वा तदुःखं निराकृतम् । तदग्रिमाध्याये कायिकम् । यदात्र हरणात् कायिकं निराकृतमुच्यते, तदाग्रिमे रुक्म्यादिजयाद्वाचिकं मानसं चेति ज्ञेयम् । एवं प्रसनं समर्धयित्वा प्रस्तुतमाहुः आध्यात्मिक इत्यादि। अधिकं फिश्चित् मुचु- कुंन्दाय खरूपप्रदर्शनादिरूपं कार्यम् । अधिकं किश्चित्तत्तु प्रस्तुतव्यतिरिक्तम् । तस्य प्रयोजनमाहुः दैविकेत्यादि । प्रदृश्यमानस्य खरूपयाधिदैविकाभेदज्ञापनार्थमित्यर्थः । ननु यादवव्यसननिराकरणे प्रस्तुते मुचुकुन्दस्स कः प्रसा इत्यत आहुः व्यसनीत्यादि "चतुएयम् । तदिति व्यसनम् । नोभवदिति । मुक्तो नोऽभवत् । उद्दिष्टमिति ।

·श्रीनिवन्धः। चलेन मोचितः स्वास्थ्यं न प्राप्स्यति कथञ्चन । अतः साधनमुद्दिष्टं प्रवृत्त्यै मृगयाकथा ॥ १३ ॥ प्रारब्धकर्म तद्वृत्तं तेन वा तन्न नाशितम् । तत्तद्धर्मप्रधानत्वाल्लीलायास्तत्र तत्र हि ॥१४॥ तेन वीर्यगुणाद्रुद्धः सामर्थ्य प्राप साधने । तेनार्थान्मुक्तिरेवास दत्ता भवति सर्वथा ॥१५॥ यवनोऽपि प्रविष्टस्तं ततः सिद्धिमवाप्स्यति । यवनैपिते स्थाने न नित्या मथुरा स्थिता ॥ १६ ।। व्यसनं च ततस्तेपां वारितं यवनार्दनाद । जरासन्धयार्थाय यवनानां धनं हृतम् ॥ १७ ॥ दुष्टद्च्यात्तु तस्यापि बुद्धिनाशो भविष्यति । प्रवर्पणगिरिस्थानां जीवानां च विनाशनात् ॥ १८ ॥ अग्नेः संप्रार्थनात्कृष्णः प्रवर्पणमथारुहत् । बलात्मा बलभद्रोऽयमतः सोऽपि निरूप्यते ॥ १९ ॥ योजना। उपदिष्टम् । ननु मुचुकुन्दस्यानुद्धारे साधनमात्रोपदेशात् कथं वीर्यचरित्रत्वं येनाध्यायस्य तदाख्येत्यत आहुः वलेनेत्यादि । बलेनेति बलात्कारेण प्रमेयवलेन या। तथा च तस्य सुखार्थमिदानीमनुद्धारो, नत्वसामर्थ्यात्, अतो नास्स वीर्याध्यायत्यहानिरित्यर्थः । ननु यद्येवम् , तदा 'क्षात्रधर्मस्थितो जन्तू'नित्यादिकं फुत उक्तमित्याशशायामाहुः प्रवृत्त्या इत्यादि । ननु तदपि भगवता निवर्तितुं शक्यत एवेति नेदमुत्तरमित्यतः पक्षान्तरमाहुः प्रारब्धेत्यादि । प्रारब्धस्स नाशाभावश्चतुर्थस्कन्धे उपपादित इति मर्यादानुरोधात्तथेत्यर्थः । नन्येवमप्यत्र वीर्यलीलात्ले गमकं नोपलभ्यत इत्यत आहुः तत्र होत्यादि । हिनि पये। तेनेति मगवता । तेनेति हेतुना । तथा च प्रकरणामावादन फलानुक्तिः । वस्तुतस्तु फलमपि तावन्महाकालसुप्तस्स क्षुत्तरकोपादिदोपसमवं निवार्य साधनकरणसामर्थ्य- प्रापणेनाग्रे मुक्तिदानं सिद्धमिति तदेवात्र गमकमित्यर्थः । तेन कार्यान्तरस्यापि सिद्धिमाहुः यवन इत्यादि । तथा च मुचुकुन्दकयायां वीर्यनिरूपणार्थत्वमेव प्रसङ्ग इत्यर्थः । एवं द्वितीयाध्यायो विचारितः। तृतीयाध्याय विचारयन्ति यवनरित्यादि । नित्येति सन्निहितभगवत्का । 'सर्वेपामंशानां भगवत्येव समागमा दिति सुबोधिन्यां स्थितत्वात् । तत इति सन्निपाना- गावात् । धनहरणादिप्रयोजनमाहुः जरासन्धेत्यादिसार्थेन । प्रवर्पणरोहो पलसदमाव- पेसपि प्रासनिकमेवेत्याहुः अग्नेरित्यादि । पलविवादस्तु प्राप इत्याहुः मान । अत १जातं २गिरा। ३ गधा।

·*श्रीनिवन्धः। अतो विवाहस्तस्यापि लोकरीतिश्च संमता। चलभार्या निरोधस्था नेति भक्तौ निरूपिता ॥ २० ॥ अतस्तस्याः कथामन्यामतिदेशान्न चोक्तवान् । विवाहो द्विविधो लोके धर्मार्थो भोगसाधकः ॥ २१॥ आयो धर्म्यस्तु कर्तव्यः पश्चाद्भोगार्थमुद्यतः । गान्धर्वो राक्षसथैव धम्यौं क्षत्रस तौ स्मृतौ ॥ २२ ॥ विधिश्च वैदिकश्चैव सह सर्वैः खवान्धवैः । रुक्मिण्यां प्रथमायां तु विवाहत्रयमुक्तवान् ।। २३ ।। गान्धर्वो ब्राह्मणद्वारा स्तोत्रं भावाविबुद्धये । प्रसह्य कन्याहरणं द्वितीये स्पष्टमेव हि ॥ २४ ॥ तत्सिद्धयर्थ तथा चक्रे कालः सत्सेवको यतः। उत्तरोत्तरभावस्य वृद्ध्यर्थं रुक्मिणीवचः ॥२५॥ विवाहकालात्पूर्वेधुर्हरणं सर्वसंमतम् । समुद्रस्तु पिता तस्याः कालकूटोग्रजः स्मृतः ॥ २६ ॥ स दैत्यानां हिताकांक्षी हराविष्टो बलोऽहनत् । जिघांसन्तं जिघांसीयात्तथापि न हरिः स्वयम् ।। २७ ।। जधान रुक्मिणं मूढं दैत्यानां बुद्धिनाशकम् । . . योजना । इत्यादि । अवाध्याये यशसः कार्यमिति ज्ञापयन्ति विवाह इत्यादिविभिः। स्तोत्रं भावावयुद्धये इति । श्रीरुक्मिणीकृतं 'श्रुत्वा गुणा'नित्यादिनोक्तं स्तोत्रं स्वभावस्स भगवति शोषनायेत्यर्थः। तृतीयार्थ उक्तः । चतुर्थाध्यायार्थमाहुः मसह्येत्यादि । तत्सिद्ध्यर्थ हरणसिद्ध्यर्थम् । तथा चक्रे विवाहकाला 'अहो धिगस्मयश' इत्युक्तं तद्धिक्कारं चके, यतः समीचीनो मुख्यः सेवकः, तथा च भगवदिच्छामवगत्य तेपां धिक्कार्यत्वबुद्धिजनकमहंकारमुत्पादितवानित्यर्थः । ननु 'नमस्से त्वाम्पिकेभीक्ष्ण मित्यादिप्रार्थनस्य किं प्रयोजनमत आहुः उत्तरोत्तरेत्यादि । एवं सर्वसंमतमित्यन्तेन चतुर्थाध्यायो विचारितः । अत्र श्रियो नयनात् श्रीकार्य स्फुटमेव । पथमं विचारयन्तो पन्धूनां भीष्मकप्रभृतीनां भगवते दित्सायां केवलस्य रुक्मिणः कयं विरुद्धो यस इति शशायामाहुः समुद्र इत्यादि । तर्हि भगवता कुतो न हतः, तमाहुः हरापिष्ट इत्यादिसधिद्वयम् । तर्हि श्रीरुक्मिण्या कुतस्तस्स मोचनमित्याकाक्षायामाहुः - २ सयान्मा।

·श्रीनिवन्धः। वधानुकल्पः स्वद्रोहे भक्तद्रोहे वधः स्मृतः ॥२८॥ वधानुकल्परूपं हि मुण्डनं तच्चकार है। सर्वात्मा भगवान् कृष्णो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥ २९ ॥ यो यथा यं प्रपद्येत सोऽपि तन्मन्यते तथा। रुक्मिण्यर्थ समागत्य तथा रुक्मी चकार ह ॥३०॥ अतः कृष्णं प्रार्थयित्वा रुक्मिणी तं व्यमोचयत् । भगवद्वयतिरिक्तानामन्यधर्मः प्रवर्तते ॥३१ ।। नटवत्तपटाद्वापि ततः प्राह वलस्तथा । द्वारकायां तु नेतव्यः सुखं चडाल्पबन्धनैः ॥ ३२ ॥ ततो मया प्रबोध्यश्च नान्यथेत्यन्तरं श्रियः। तदभावाद्वैमनसं तद्रामेण निवारितम् ।। ३३ ।। तथा चेत्कुरुते कृष्णस्तदा लोको विरुध्यते । असान् वञ्चयितुं रुक्मी कृष्णपक्षोऽप्युपादयत् ।। ३४ ॥ यावजीवं तदा दुःखी दैत्यो दैत्यविसंमतः । ज्ञानाध्याये तथा युक्तं दैत्यानां मुण्डनं परम् ॥ ३५ ।। अत एव पुनः स्थानं कुण्डिनं न विवेश ह । रुक्मिणीसहितः कृष्णः सर्वेषां सुखदोऽभवत् ।। ३६ ।। एवं विविधजीवानामुद्धा व्यसनार्णवात् । योजना। सर्वात्मेत्यादि । तथा च श्रीरुक्मिण्या भगवति श्रद्धावत्वेन भगवद्पत्वात्तन्मोचनार्थ रुक्मिणः प्रवृत्तत्वेन श्रीरुक्मिण्या भगवद्रपया तन्मोचनमित्यर्थः । ननु तथापि चलदेवेन भगवान् किमित्युपालब्ध इत्याकासायामाहुः भगवदित्यादि। अन्यधर्मो रजस्तमोधर्मः गुणक्षोमवशात् प्रवर्तते। भगवति तु मायया नटवदविद्यया कपटाद्वा तदुभयमपि नोचितम्, शुद्धसत्त्वेवतीर्णत्वाद्गुणातीतत्वावा, ततो हेतोबलभद्र उपालम्भं प्राह, यथा मृल्लामक्षणे । तथा च मगवदाशयायोधात्तथा वचनमित्यर्थः । ननु भगवतः करुणलात् प्रार्थनेन यथा वधानिवृत्तिः, तथा वन्धनादेरपि प्रार्थनया स्यादिति तदभावोपि कुतो न प्रार्थित इसाराक्षायां पन्धनं श्रीरुक्मिण्या अभिमतम्, नतु तयकारकमिति योपयितुं तदाशयमाहुः द्वारकायामित्यादि । ननु मगवतः सर्वनत्वेन तदाशयस्यापि ज्ञानात्तथैव कुतो न मगवता कृतमिति शकायां भगवदाशयमाहुः तथा चेदित्यादिसार्थेन । मुण्डनस्सान्यदप्पाशयमाहुः जानाध्याय इत्यादि । अत एवैति । दैत्सत्वादेव । अध्यायनवार्यमुपसंहरन्ति रक्मिणी- सादिसान । एवं पथमाध्यायो विचारितः।

·१० श्रीनिवन्धः । ततः कृष्णव्यसनिनो जाताः साधनमीरितम् ॥ ३७॥ कामेन व्यसनं लोके स स्वयं व्यसनं गतः । देहनाशात्सर्वनाशादाहरणतोपि हि ॥ ३८॥ व्यसनं तद्देवदेहाजातं चेन्नैव नश्यति । यदा मुक्तिप्रदानार्थं वासुदेवः समुद्गतः ॥ ३९ ॥ तदा माया च कामश्च तसाद्वन्धार्थमुद्गतौ । मायया मोहितो जीवः कामै नाविधोऽभवत् ॥४०॥ कामोत्पत्तिर्यदा कृष्णात्तदा तब्यसनं हैतम् । खस्थः स्मृत्या विरक्तश्च सर्वानेव प्रचाधते ॥४१॥ कृष्णसंबन्धिदेहेन रुद्धो वा न तथाविधः । एवं पइभिः समस्तानां व्यसनाभाव ईरितः ॥ ४२ ॥ दुष्टव्यसनभावत्वाचे कृष्णेऽपि तथा जगुः । तेपां वा व्यसनं कृष्ण आधिदैविकमात्मनि ॥४३॥ पश्चात्तं नाशयामास धर्म्यध्यायेन सिद्धता । फलसाधनयोरैक्यं वक्तुमेका कथोच्यते ॥ ४४ ।। NNN योजना। पष्ठं विचारयन्ति । कामेनेत्यादिसार्धेश्चतुर्भिः। सर्वनाशादिति । धन्वादि- परिकरनाशात् । नैव नश्यतीति । शम्बरस्य शिवप्रसादवत्तया बलिष्ठत्वान्नैव नश्यति । तस्मादिति । ल्यवूलोपे पञ्चमी । तन्निवृत्त्युपायमनुसन्धाय । उद्गताविति । अलौकिक- प्रकारेण कार्य कुर्वाणावभूताम् । व्यसनस्मृया विरागे कमपि न वाधेतेत्यरुच्या पक्षा- न्तरमाहुः कृष्णेत्यादि । तथा च भगवद्विचारितानेव न वाधत इत्यर्थः । अत्र विचारित- मिन्नानां वाधनं वैराग्यकार्य बोध्यम् । एवं पठो विचारितः। पड्विधलीलया भौतिका- ध्यात्मिकनिवृत्तिरुक्तेत्याहुः एवमित्यादि । ननु समस्तव्यसननिवृत्तौ किं व्यसनं शिष्टं यदर्थ यत्न इत्याकालायां मायाकृतस्स तस्य तस्यावशिष्टत्वं बोधयन्तस्तनिवृत्युपायो धर्मिणा क्रियत इति सप्तमाध्यायार्थयोधनाय तं विचारयन्ति दुष्टेत्यादि । तथा जगुरिति । मणिहर्तृत्वं जगुः । तथा चेदं मायामोह- कृतमाधिदैविकमित्यर्थः । नन्वेवं निरुद्धानां कथमीदृशो भावः संभवतीत्यरुच्या पक्षान्तर- माहुः तेपां वेत्यादि । तथा च लोकाः कथमबुद्धा मणिहरणस्य भगवत्प्रयुक्तलं वदन्तीत्से- तद्वा आधिदैविकं व्यसनमित्यर्थः । सिद्धतेति । भगवद्भ्यसनशालित्वमित्यर्थः । नन्वत्र प्रकरणे श्रीरुक्मिणीविवाहो व्यसनात्मकसाधनोपोताततयोक्तः । तेन दुःखनिवृत्ती सत्यां १।। ३तथे। ३ महत, हसम् ।

·श्रीनिवन्धः। . मणिश्च व्यसनं हन्ति लोके ख्यातस्ततोऽपि चेत् । व्यसनानि विनश्यरंस्तदा नैकान्तिको हरिः ॥४५॥ इति तस्य निराकृत्यै ततो व्यसनमुच्यते । तचापि चेत्कृष्णवाक्यात्साध्यते सर्वभावतः ॥ ४६॥ तदा व्यसननाशाय कल्पते नान्यथा तु तत् । इति निश्चित्य भगवान् सत्राजितमुवाच ह ॥४७॥ मर्यावद्धनं प्राप्यं तद्राजा दास्यतीति हि। अविश्वासं कृष्णवाक्ये कृत्वा तं नैव दत्तवान् ॥ ४८ ।। ततः सर्वक्षयो जात इति वक्तुं कथोच्यते । मूर्यभक्तस्तु सत्राजित्ततो लक्ष्मी सरखतीम् ॥ ४९ ॥ मणिरूपां कन्यकां च द्वयं भोग्यं हरेः परम् । तयोरन्यन्न समाजिद्विनियोग हि वाञ्छति ।। ५०॥ अक्लिष्टकर्मा भगवान् कन्यार्थ तत्तथाकरोत् । यादवोऽप्यन्यभक्तत्वान्न निरुद्धः प्रसेनकः ॥ ५१ ॥ मणेरतिक्रमाचैवं मायाभृत्येन मारितः । सोऽपि चफेण संस्पर्शाद्राममक्तेन मारितः॥५२॥ भक्तवालकसौख्याय मणिः श्रीस्तत्र तिष्ठति । ततः सा कन्यकां प्राप्ता केवलोऽभून्मणिस्तदा ।। ५३ ॥ तदुच्छिष्टं न शुद्धं हि कृपया तदुपानयत् । कन्यार्थमेव गमनं कालियादवत्पुनः ।। ५४ ।। ww योजना। साधनं पूर्ण सिद्धमेवेति तत्प्रकरणे सत्राजित्कन्यादानादिप्रकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः फलेत्यादि । फलं विवाहः, तदेव दुःखनिवृत्तौ साधनमिति चोधनं प्रयोजनमित्यर्थः । प्रयोजनान्तरमाहुः मणिश्चेत्यादि । कथोच्यत इत्यन्तम् । तच्चापीति । मणेर्व्यसन- नाशकत्वमपि । भगवद्वचनाकारमाहुः मणेर्यावदित्यादि । कथेति । मणिकथा । ननु तथापि मगवतो मणियाचनस्य को वाशय इत्याकालायामाहुः सूर्येत्यादि । तत इति । अन्यमक्तत्वाद्धेतोः । एतस्स पदस्य तयोरित्यनेनान्वयः । तर्हि प्रसेनस्य कथमेवं मरण- मित्यत आहुः यादवोपीत्यादि । अतिक्रमादिति । पूज्यस्य तस्सामरणलेन विनियोगात् । मायाभृत्येनेति । देवीवाहनेन सिंहेन । तर्हि सिंहः कुतो मारित इत्याकालायां तत्राप्यति- क्रममेव हेतुमाहुः सोपीत्यादि । केसरिणो हि चर्मनखाश्च पवित्राः, न तु वक्रम् । तत्पर्शेन मणेरुच्छिष्टीमावादतिकम इति तथेत्यर्थः । ननु भवत्येवम् , तथापि दुर्यशम्भमार्ज- ·१२ श्रीनिवन्धः। राजसानां परीक्षार्थ बहुकालं नं चागतः। जाम्बवद्रोधसिद्ध्यर्थमात्मतत्त्वं विहाय हि.॥५५॥ सप्तविंशतितत्वानि मुष्टिभिनिहतानि चै । ततः स्वरूपनिष्ठस्तु भगवज्ज्ञानमेयिवान् ।। ५६ ॥ लक्ष्मी च कन्यकां बुद्धा लीलार्थे चागतिं तथा । सत्त्वं संपाद्य पूर्व हि मणि कन्यां ददौ ततः ॥ ५७ ॥ उच्छिष्टत्वान्मणिं कृष्णः सत्राजिद्दत्तमप्युत । न गृह्णादात्मजां वाणी युक्तां खां जगृहे मुदा ॥ ५८॥ सर्वात्मनान्यहृदयं न गृह्णाति हरिः खयम् । सर्वात्मनाप्रपन्नं च नाशायैव कलिं यथा ॥ ५९ ॥ उच्छिष्टं भक्तभोग्यं हि फलं भक्ताय दास्यति । एवं सप्तभिरध्यायैर्व्यसनं सुनिरूपितम् ॥ ६० ॥ योजना । नस्य जातत्वाद्भगवतो बिलप्रवेशस्य किं प्रयोजनमत आहुः भक्तेत्यादि । गमनमित्यन्तम् । उत्तानमनिमम् । तत इति । भगवद्गमनोत्तरम् । केवल इति । निःश्रीकः । सत्त्वमिति । साधुत्वम् । नन्वन्ययाचितां कन्यां कुतो भगवान् गृहीतवानित्याशङ्कायामाहुः सर्वात्मने- सादि । तथा च यद्यपि मूले नोक्तम् , तथापि मुदा ग्रहणरूपात् कार्यात्तथात्वमनुमीयत इत्यर्थः । तर्हि मणि कुतो न गृहीतवानित्यत आहुः उच्छिष्टमित्यादि । अत्र चाध्याये धर्मिलीला स्फुटैव । एवं सप्तमाध्यायो विचारितः। एवं पष्टिमिः साधनप्रकरणं विचार्यो- पसंहरन्ति एवं सप्तभिरित्यादि । इति श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुपोचमस्य दर्शिता दशमोत्तरार्ध- राजससाधनप्रकरणनिवन्धयोजना। ।

·परिशिष्टम् । श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धराजससाधनप्रकरणानुक्रमणिका। जामावधसंतप्तजरासन्धचमूवधः । बहुशः सेनयोबैगो द्वारकादुर्गकारणम् ॥ १॥ यवनस वधो दृया मुचुकुन्दस्य संस्तुतिः। वरं दत्वा ततो म्लेच्छवधं कृत्वा धने ततः ॥ २॥ नीयमाने वरदृप्तजरासन्धात् पलायनम् । खताद्रेवतीकन्यावलदेवसमर्पणम् ॥३॥ रुक्मिणीप्रियसन्देशश्रवणादखिलान् रिपून् । निर्जित्य निर्गमो गेहादम्बिकाया हृतिर्यलात् ॥४॥ चैद्यसान्त्वनमुशेिस्ततो रुक्मिसमागमः । युद्धापेक्षापराधे च मुण्डनं तस्य कृष्णतः॥५॥ रुक्मिणीदुःखशमनं रामवाक्यं च मोक्षणम् । ततो विवाहो रुक्मिण्या विधिवत् खपुरे तदा ।।६।। प्रद्युम्नोत्पत्तिकथनं हरणं सूतिकागृहात् । मायावत्योक्तवृत्तान्तः शम्बरस्य वधस्ततः ॥७॥ पुनरागमनं गेहे संतोपो द्वारकौकसाम् । सूर्यात् स्यमन्तकप्राप्तिर्याचनं तस्य वै हरेः ॥८॥ तत्संबन्धात् मसेनस्य वधोऽकीर्तिर्हरेस्तथा । तन्मार्जनाय ऋक्षस्य गेहे गमनमेतयोः ॥९॥ ज्ञात्वा सुरर्पभं युद्धाजाम्बवत्याः समर्पणम् । सत्राजितस्य प्राप्तस खतो दानं मुरारिणा ॥१०॥ विवाहः सत्यभामाया दत्तायाः प्रीतये हरेः ॥ १० ॥ (९१६-९३२). दशमराजससाधनप्रकरणस्थभगवन्नामानि । जरासन्धसमानीतसैन्यघाती विचारकः । यवनव्याप्तमथुराजनदत्वकुशस्थलिः॥१॥ द्वारकाद्भुतनिर्माणविसापितसुरासुरः । मनुष्यमात्रभोगार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवः ॥२॥ यवनव्याप्तमथुरानिर्गमानन्दविग्रहः । मुचुकुन्दमहाबोधयवनप्राणदर्पहा ।।३।। १ मुदेति पाठः।

·,१४ श्रीसुबोधिनी। मुचुकुन्दस्तुताशेपगुणकर्ममहोदयः। फलप्रदानसंतुष्टिर्जन्मान्तरितमोक्षदः ॥४॥ शिवब्राह्मणवाक्याप्तजयभीति विभावनः । प्रवर्पणप्रार्थिताग्निदानपुण्यमहोत्सवः ॥५॥ रुक्मिणीरंमणः कामपिता प्रद्युम्नभावनः । स्यमन्तकमणिव्याजप्राप्तजाम्बवतीपतिः॥६॥ सत्यभामामाणपतिः। त्रिविधनामावलीस्थैतत्प्रकरणस्थभगवन्नामानि । क्षात्रधर्मप्रवर्तकाय नमः॥१॥ दिव्ययुद्धविशारदाय नमः ॥२॥ जरासन्धसमा- नीतसैन्यघातकाय नमः ॥३॥ द्वारकापुरनिर्माणहेतवे नमः ॥४॥ भक्ताचिन्त्यसुखदात्रे नमः ॥५॥ यवनान्तकाय नमः ॥ ६॥ मुचुकुन्दप्रसादकाय नमः ॥७॥ सर्वदेवता- मनोरथपूरकाय नमः ॥८॥ शिवब्राह्मणवाक्यपरिपालकाय नमः ॥ ९॥ दैत्यमोह- नचरित्राय नमः ॥१०॥ रुक्मिणीमनोरथपूरकाय नमः ॥११॥ रुक्मिणीगान्धर्वविवा- हाय नमः ॥ १२ ॥ रुक्मिणीप्राणपतये नमः ॥ १३ ॥ रुक्मिप्रभृतिदुष्टमानसदुःखदाय नमः ॥ १४ ॥ रुक्मिणी विवाहप्रदर्शितगृहस्थधर्माय नमः ॥१५॥ त्रिविधविवाहकरें नमः ॥१६॥ कामजनकाय नमः ॥ १७॥ शम्बरघातकप्रद्युम्नाय नमः ॥१८॥ जाम्बवतीप्राणपतये नमः ॥ १९॥ लोकनिर्मितसर्वार्थज्ञापकाय नमः ॥ २० ॥ सत्य- भामावल्लभाय नमः ॥ २१ ॥ श्रीगोष्ठीशालोपनामरामचन्द्रभट्टात्मजघनश्यामभट्टकृता सूचिका । अतः परं दुःखनिवारकत्वेन भगवत्येकतानत्वमेव साधनम् । तद्वारा निरोधः सिद्ध इति साधनत्वमस्य प्रकरणस्य । अत्रापि सप्तभिरध्यायैः पूर्ववदेव निरूपणम् । तत्र प्रथमे जरासन्धपलायनादिकमैश्वर्यकार्यमेव, द्वारकानिर्माणादिकं च । द्वितीये मुचुकुन्दद्वारा यवन- हननं साधनमात्रोपदेशद्वारा मुचुकुन्दोद्धारकरणं च वीर्यमेव । तृतीये यशः कार्य स्फुटमेव । 'श्रुत्वा गुणा'नित्यादिरुक्मिणीस्तुत्या यशोनिरूपकत्वात् । चतुर्थे रुक्मिण्या हरणेन अन्यसंवन्धरूपापन्निवारकत्वात् श्रीकार्यम् । पञ्चमे रुक्मिविरूपकरणानन्तरं श्रीवलदेव- द्वारा रुक्मिणी प्रति ज्ञानोपदेशवाक्यानि ज्ञानकार्यरूपाणि । पष्ठे प्रद्युमदर्शनानन्तरं तत्रैव मनो लमम् , संसारे च विरक्तं जातमिति वैराग्यम् । सप्तमे जाम्बवता युद्धं मणिदानं धर्मिनिरूपणम् । अग्रे सप्टम् । इति दशमोचरार्धराजससाधनप्रकरणविभागचिका ।

·परिशिष्टम् । श्रीगोकुलरायकृतदशमराजससाधनप्रकरणाध्यायार्थः। राजसप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे कृष्णव्यसनित्वस्य फलप्राप्तौ प्रयोजकत्वालौकिकव्य- सनप्राप्तौ तन्निराकरणस्यैव कृष्णव्यसनसाधनत्वेन प्रजापतिप्रसूतस्य राजसमावापन्नस्य जरा- सन्धस्य सप्तदशवारं व्यसनकर्तुः केवलपौरुपेण तावद्वारनिराकरणार्थ ध्यायति कृष्णेऽलौ- किकरयायुधायागमनसैश्चर्यकार्यत्वात् , पुनर्विप्रप्रसादपुष्टतामसयवनकृते, शिवप्रसादपुष्टसा- त्विकभावापन्नजरासन्धकृते च दुःखे तन्निवारणस्य प्रकारान्तरसाध्यत्वेन तदर्थ द्वारकानि- र्माणादेरैश्वर्यत्वादैश्वर्यनिरूपणं सप्तचत्वारिंशेऽध्याये ॥४७॥ एवं शत्रुकृतभौतिकदुःखनिवारणेन लौकिकानां कृष्णव्यसनसिद्धिः । राजसप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे यवनदूपिते स्थाने नित्याया मथुरायाः स्थित्यभावात् कृतानामपि वैदिककर्मणां फलसापकत्वाभावात् वैदिकानां तद्रूपाध्यात्मिकदुःखे प्राप्ते तन्नि- वृत्त्यर्थं मुचुकुन्दद्वारा यवनहननस्स बुद्धिवीर्यरूपत्वान्निद्रया साधनामावरूपाध्यात्मिकदुः- खिनो मुचुकुन्दसापि स्तुतिः, तुटेन भगवता खसामर्थ्यदानेन मुक्तिसाधने सामर्थ्यप्रापणस्स वीर्यरूपत्वाद्वीर्यनिरूपणमष्टचत्वारिंशेऽध्याये ॥४८॥ राजसप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे नित्यदा वर्षावता प्रवर्पणेनाग्निप्रार्थनायां स्वयं सर्वजीवनाशकानिदानस्य यशोविरुद्धत्वेन रुक्मिणीप्रतिवन्धाभावाय पराजयहेतुपापोद्भवार्थ यवनद्रव्यग्रहणतो नटवुद्धिभिर्दुष्टैरग्निदापनस्य यशोरूपत्वात् नारदादिभ्यः श्रुतमगवद्गु- णाया रुक्मिण्या दुष्टकृतप्रतिबन्धेन भगवद्वरणाभावरूपाध्यात्मिकदुःखे प्राप्ते तन्निवार- णार्थ प्रेपितविप्रसन्माननस्य यशोरूपत्वात् रुक्मिणीप्रेपितपत्रिकाया भगवता अवणेन -रुक्मिणीवाचोऽन्यसंमन्धित्वरूपवाचिकदुःखनिवृत्तौ पत्रिकायां यशसः स्थितत्वायशोनि- रूपणमेकोनपञ्चाशत्तगाध्याये ॥४९ ।। राजसप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे विदर्भपुरे सर्वलोकरञ्जनाथ स्वरूपशोभाप्रदर्शनस्य श्रीप्रयुक्तत्वात् रुक्मिणीकायस्य अन्यसंबन्धित्वरूपकायिकदुःखनिवारणार्थ साक्षाच्छ्रीरू- पाया एव रुक्मिण्या हरणात् श्रीनिरूपणं पञ्चाशत्तमेऽध्याये ॥ ५० ॥ राजसप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे कृष्णेन हृतामपि मां प्रवला दुष्टाः प्रतिनेष्यन्ती- त्याकारकरुक्मिणीमानसदुःखनिवारणार्थ सर्वराज्ञां पराभवे कृतेऽतिसाहसेन समागतस्य रुक्मिणोऽपि पराभवे मुण्डने च कृते बद्धा द्वारकां नीयमानस्य रुक्मिणो रामेण मोचने रुक्मिणीविचारितभङ्गात् जातस्य वैमनस्यस्य रामोपदिष्टज्ञानेन निवारणात् 'ज्ञाननिरूपण- मेकपञ्चाशत्तमाध्याये ॥५१॥. राजसप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे वपुत्रस्य प्रद्युम्मस्य सूतिकागृहात् शम्बरेण हरणे भगवत उदासीनत्वात् कामस्य सर्वलोकदुःखहेतुत्वाद्भगवता दुःखनिवारणे क्रियमाणे कामादेवुःखदानेऽशक्तज्ञापनार्थ कामस्यैव देहनाशमाहरणादेर्दुःखस्य निरूपितत्वात् स्मृत- दुखेन विरक्तेन कामेन सर्वत्र दुःखदानाभावाय स्वपुत्रस्यैव तस्स दुःखदापनात्, भक्तेषु .

·श्रीसुबोधिनी.। चतुर्दशभिरध्यायैः प्रमाणं तय रूप्यते । तदीया एकविंशत्या पभिः स च निरूप्यते ॥३॥ कृतिः प्रमाणं तु हरेः स्वतश्चान्यानुरोधतः । सप्तभिः सप्तभिः प्रोक्ता गुणैर्युक्तो हरिस्तथा ॥४॥ वाक्यात्तदीया विज्ञेयास्तस्यैव न तु शास्त्रतः। एकविंशविधं सर्वं श्रुत्वा तद्वहुधोदितम् ॥ ५॥ पड्गुणैर्भगवान् रूप्यस्तेषु सर्व प्रतिष्ठितम् । तत्र तु प्रथमेऽध्याये खावतारप्रयोजनम् ॥ ६॥ निरूप्य क्षात्रधर्मेण जयोऽन्यश्च निरूप्यते । राजसानां साधने तु निरोधे भगवत्कृतिः ॥७॥ सर्वथा साधनमिति तदेवादौ निरूप्यते । विवाहपुत्रजन्मान्ता सा निरूप्या विशेषतः ॥८॥ अलौकिकं ततः स्थान निरूप्यमिति रूप्यते । तस्योपद्रवनाशाय श्रमोत्पादनमीरितम् ॥ ९॥ निग्रहानुग्रही चैव प्रसङ्गात् सुनिरूपितौ । अन्यथा लौकिकी लीला कृष्णस्य स्यान्न चान्यथा ॥१०॥ विवरणटिप्पणी । तथाकृतिः । धर्माश्च भगवद्पाः । यतः स भगवानेव त्रिधा । अतः सर्वा भगवलीलैवेत्यर्थः । तच्छास्त्रं चेति । भगवतः शास्त्रमनुशासकं भगवत्प्रमाहेतुरिति यावत् । तदीयानामेकर्वि- शतिभिर्निरूपणे हेतुमाहुः वाक्यादिति । अत्र भगवत एव वाक्यात्तदीया धर्मा विज्ञेयाः, न तु साधारणशास्त्रन्यायेन, अतस्तत्प्रकरणारम्भे नृगप्रसङ्गेन भगवद्वाक्यैरेव धर्मज्ञानं निरू- पितम् । तच सर्व भगवद्वाक्यं कालातिक्रमेण निरोधसंपादकत्वात्कालस्य चैकविंशतिविधत्वा- देकविंशतिविधम् । अतस्तदीया धर्मा एकविंशतिभिर्निरूप्यन्ते इत्यर्थः । तदेव वाक्यं श्रुत्वा अन्यैर्षहुधोदितम् , परन्तु मूलं तदेवेति भावः । भगवतोऽनन्तगुणत्वेपि पड्गुणैरेव निरूपणे हेतुमाहुः तेप्यिति । राजसानामिति । साधनरूपे राजसानां निरोधे वक्तव्ये भगवत्कृ- तिरेव सर्वथा साधनमिति हेतोस्तदेव साधनमायाध्याये निरूपितमित्यर्थः । विवाहेति । सा मगवस्कृतिरेतदन्ता साधनप्रकरणे निरूप्या । सप्तमाध्यायस्याग्रिमाध्यायेनैकवाक्यतेति तत्रैव यक्ष्यत इति भावः । अलौकिकमिति । यतो भगवत्कृतिरेव साधनत्वेनोच्यते ततो हेतोः स्थानमप्यलौकिकमेव निरूप्यमिति हेतोस्तादृशं द्वारकारूपं स्थान निरूप्यते इत्यर्थः । तस्येति । तस्य स्थानम्योपद्रवाभावाय 'सोपि दग्धा'विति शोकेन जरासन्धस्स प्रमोत्पा- दनमीरितम् । द्वारिकागमनजाने तत्राप्यागत्योपद्रवं कुर्यादिति भावः । निग्रहो जरासन्धस, १ उपमपनागयेति पादः । -- ·विवरणटिप्पणी । ३ त्रिविधो हि क्षत्रियाणां विवाहः परिकीर्तितः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव विहितच स्वगृह्यतः ॥ ११ ॥ पुत्रस्यापि कथा वाच्या ह्यन्येनापि समर्पिताम् । भार्यामाहुः क्षत्रियस्य तत्प्रसङ्गात्तथा परा ॥ १२ ॥ सत्यभामाविवाहान्ता कथेयं विनिरूपिता। त्रिविधं दुःखमादौ हि भक्तानां विनिरूपितम् ॥ १३ ॥ भूमेर्मातुर्वैप्णयानां बैकुण्ठादागतिर्यतः। द्वयमप्यत्र मथुरात्यागे हेतुर्निरूप्यते ॥ १४ ॥ प्रमाणरक्षासिद्ध्यर्थमनिवार्य तु तद्व्यम् । निवार्यः सप्तदशधा ब्रह्माण्डे तु प्रजापतिः ॥१५॥ स सप्तदशधा प्रोक्तस्तनिवृत्तावशक्यता । अतोऽत्र प्रथमं वाच्यं कृतिशक्यमनेकधा ॥१६॥ उत्तरार्धसमैः श्लोकैरतिदेशस्ततः परम् । द्वाभ्यां कलाभिरपरः साधिकाभिरिति स्थितिः ॥ १७॥ विवरणटिप्पणी । अनुग्रहो मुचुकुन्दस्य । पुत्रस्यापीति । पुत्रोपि क्षात्रप्रकारेणैव विवाह संपादितवानित्यपि- शब्दः । तत्पुत्रत्वाद्युक्तमेवेति हिशब्दः । अन्येनापीति । शम्वरेणापि समर्पिता सूपौदन- पाचने विनियुक्ताम् । अन्यथा दृष्टिशङ्काभावाय तत्र समर्पितामित्युक्तम् । ततस्तं हत्वा स- मानीतामिति शेपः । परा रुक्मिणः पुन्यपि तत्प्रसङ्गात्क्षात्रधर्मप्रसङ्गादेव स्वयं सर्वान राज्ञो निर्जित्य हृता प्रधुम्नस्य भायां जातेत्यर्थः । आदौ हीति । दशमस्कन्धप्रथमाध्याये इत्यर्थः । इदं च तत्र सम्यग्विवृतमिति तत्संमत्यर्थं हिशब्दः । तन्मध्ये भूमेवैष्णवानां चेति दुःखद्वयं मथुरात्यागे हेतुः । तत् द्वयमपि मथुरास्थितावनिवार्यम् , तत्र हेतुः, प्रमाणेति । प्रमाणं वरदानवाक्यं ब्रह्मणोक्तं तस्य रक्षासिद्ध्यर्थमिति । सप्तदशकृत्वो निवारणे अष्टादशे अनिवारणे च हेतुमाहुः निवार्य इति । 'यो वै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञमन्वायत्तं वेदेति श्रुतौ प्रजापतेर्ब्रह्माण्डे सप्तदशत्वमुक्तम् । ब्रह्माण्डे तु प्रजापतिः । स च सप्तदशधा । अतो ब्रह्माण्डप्रकारेण यावदागतस्तावत्पर्यन्तं निवारितवान् । अग्रे निवारणं तु अलौकिकभावेन भवति । तादृशो मावस्तु उत्तरार्षे लोकधर्मपुरस्कारेण लीलाकरणान्न संभवति । अतः प्रजापतिनिवृत्तौ सत्सामग्रे भगवतोऽशक्यता । कचित्तथाभावोपि स्वीकर्तव्यः, परं प्रयो- 'जनवशात् । तत्तत्रैव विवरिष्यते । अतो हेतरत्र कृतिशक्यं सप्तदशधा हननमनेकप्रकारेण उत्तरार्धसमैरेकचत्वारिंशशिः श्लोकैः प्रथमं वाच्यम् । ततः परं द्वाभ्यामंतिदेशो वाच्यः । ततः साधिकाभिः कलामिः सार्धपश्चदशभिरपरोतिदेशो वाच्यः। इति स्थितिः । अस्मिन्नध्याये इति शेषः । -- ·, श्रीसुबोधिनी । भगवानक्लिष्टकर्मेति निरूपयितुं प्रथमं कंसभार्ययोरुपद्रवहेतुमाह अस्ति प्राप्तीति द्वाभ्याम् । अस्ति प्राप्तिश्च कंसस्य महिप्यौ भरतर्षभ । हते भर्तरि दुःखार्ते इयतुः स पितुर्ग्रहान् ॥ १॥ पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दुःखिते । वेदयाश्चक्रतुः सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥२॥ उभयोः क्रियानामत्वमग्रे क्रियायोगित्वाय प्रथमत एव तथा निरूपितम् । अस्तीति सर्वधात्वर्थः, क्रियासामान्यम् । प्राप्तिः सर्वक्रियाफलम् । भगवदिच्छया एते पुत्ररहिते अतिकुद्धे भगवत्सान्निध्यादेव भी सह गमनरहिते पितगृहे गते । दिग्विजये पराजितः सोऽपि दुहितरावदादिति पुराणान्तरप्रसिद्धिः । चकारात्तत्सम्भूतिर्दास्यः सर्वाश्च । पितु- ऍहानीयतुः । आकारणं तत एव नापेक्षितम् । निमित्तं भर्तृमरणम् । भगवतोऽतिसमर्थ- स्थाक्लिष्टकर्मत्वज्ञापनाय तयोर्गमनं प्रसिद्धमेव जातमित्याह स्मेति । नन्वेवं साधनफलरू- पयोः कथं वैधव्यमिति चेत् , तबाह कंसस्य महिप्याविति । महिपीत्वात् पराधीनत्वम् । तद्भोगातिशये प्रवृत्ते अपि भगवदिच्छया तथाभूते । तद्विश्वासार्थ भरतर्षभेति । नात्र तयोर्दुःखे लौकिकं किञ्चिदस्तीति भावः । गमनेऽपि न दुःखान्तरं हेतुः, किन्तु भर्तृहननमेव । गतयोः कृत्यमाह पित्रे इति । मगधराजायेति । प्राकृतदेशाधिपतित्वेन दोपोऽपि निरूपितः । दुर्जयत्वं निरूपयितुं जरासन्धायेति । दुहितृप्रियत्वं निरूपयितुं दुःखित इति । सर्वमाकाशवाणीप्रभृति मरणान्तम् , आत्मनो धवाभावकारणम् , कृष्ण- चरितमिति यावत् ॥२॥ पूर्व तेन कंसवधः श्रुत एव, परं मल्लक्रीडायां मचात् पतितो दैवान्मृत इति । इदानी हेतुपूर्वकं भगवचरित्रं श्रुत्वा पयसा पुष्टः सर्प इव जात इत्याह स तदाऽप्रिय- माकयेति । दियरणटिप्पणी । अस्ति प्राप्तीत्यत्र । तत एवेति । पितृगृहादेव हेतोरित्यर्थः । तमोगातिशये इति । कंसस्स भोगातिशयार्थ प्रवृत्ते अपि भगवदिच्छया तयामूते विधवे मोगरहिते जाते इत्यर्थः । तदिति । साधनफलरूपयोरपि भगवदिन्छया भोगराहित्यमित्या विश्वासार्थ- मित्यर्थः । आमासे वाक्यद्वयार्थ उक्त इति प्रत्येकवाक्यार्यावाहुः गतयोरिति । तथाच गतिः प्रथमवाक्यार्थः, कृत्यं द्वितीयवाक्यार्थ इति भावः । पित्रे इत्यत्र । प्राकृतदेशेति । निपिद्धदेशेत्यर्थः । स तदाऽप्रियमित्यत्र । ननु भगवतो पातकत्वातिप्कृतिसिद्धये भगवदर्यमुयोगः १. अनिर पारः। १. विवाह पशि पाठः।

·विवरणटिप्पणी । . स तदाऽप्रियमाकर्ण्य शोकामर्पयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥३॥ छलेन मारणादमर्पः । मरणं त्वप्रियम् । राजा हि दुःखशोकप्रतीकारं करोत्येव, समर्थस्स तूष्णीम्भावो न युक्त इति । अयं दोपो वस्तुतो वसुदेवस । तद्रक्षार्थ सर्व एव यादवाः प्रवर्तिप्यन्त इति पृथियोमयादवीमेव करिष्यामीति मनसि विधाय, तदर्थ महान्तमेवोद्योगं कृतवान् । स हि महान् भवति, कृष्णस्य च दोपं न पश्यति । आनुपूर्वी ताशी श्रुतेति । परमो घुद्यमः तद्वन्धूनामपि स्ववशीकरणमुपायैः। सेनादिसम्पत्तिः स्पष्टैव॥३॥ तस्योद्यमस्य फलमाह अक्षौहिणीभिर्विशत्येति । अक्षौहिणीभिविशत्या तिसृभिश्वाभिसंवृतः।। यदुराजधानी मथुरां न्यरुणत् सर्वतोदिशम् ॥४॥ अक्षौहिणीत्रितयं तस्य गृहस्थम् । विंशतिरुद्यमेन सम्पादिता । पूर्वस्थितं विशेषेण प्रवक्ष्यतीति चकारेण समुच्चयः, पृथनिरूपणं च कृतम् । अमितः संवृत इत्यैकमत्यमे- कप्रभुत्वं चोक्तम् । यादवानां जये स्थानग्रहणं मूलमिति मथुराग्रहणार्थं तां न्यरुणत् । यतः सा राजधानी । सर्वतोदिशमिति तत्रत्यानां निर्गमनाभावाय । न्यरुणत् आवृतवान् , अष्टदिक्ष्वावरणम् । अनेन रात्रावेव व्याजान्तरेण समागत्यावरणं कृतवानिति लक्ष्यते ॥४॥ तदा भीतानां वार्ताकथनं व्यर्थमिति भगवतश्चरित्रमाह निरीक्ष्येति । निरीक्ष्य तहलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । खपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥५॥ यतो भगवान् कालात्मा अवतीर्णः । तच समागतं वलरूपम्, न तु स्नेहार्थमन्याथ वा समागतम् । तस्य अमर्यादत्वं चाह । वेलामतिक्रम्य समागच्छन्तं सागरमिव दृष्टवान् । नन्वक्लिष्टकर्मा भगवान् , यादवनयनार्थमागतो जरासन्धः यादवान् नयतु, राजा वा विचारं करिष्यति, स्वयं किमित्येवं कृतवानित्याशझ्याह स्वपुरं तेन संरुद्धमिति । मथुरा तु खनगरम्, न केवलं यादवपुरीमात्रम् । निरीक्ष्येति त्रिपु सम्बन्धः । एका मोचनीया, अन्ये निर्भयाः कर्तव्याः, एकं च मारणीयमिति । गुणानां कार्यमुपस्थितमिति दर्शनम् । स्वजना भक्ताः, ते च भयाकुलाः । चकारात् तत्सम्बन्धिनोऽन्ये पुरवासिनः । बलस्यैकत्वमनायासेन मारणज्ञापनाय । पुर्यास्त्वावश्यकत्वाय । खजने वसुदेवं ज्ञापयितुम् ॥५ विवरणटिप्पणी। फर्तव्यो, न तु वसुदेवार्थ यादवार्य वैत्यत आहुः स हीति । महान् विचारकुशलः । 'जिघांसन्तं जिघांसीया'दिति शास्त्रास्कृष्णस्य न दोपः, किन्तु . कापट्यकरणाद्वसुदेवस्स तद्रक्षकत्वाचादवानां चेति भावः । भगवतस्तु यादवत्वाभिमानामावानात्य रक्षकत्वमिति .

·. श्रीसुबोधिनी । तत्र भगवान् पदार्थद्वयस्योपस्थितत्वात् किं कर्तव्यमिति चिन्तां कृतवानित्याह चिन्तयामासेति । चिन्तयामास भगवान् हरिः कारणमानुषः । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६॥ ननु किमेतत् द्वयं यदर्थ चिन्तेत्याशवाह हरिः कारणमानुप इति । भगवा- नित्युभयथापि करणे सामर्थ्यमुक्तम् । किमक्लिप्टकर्मत्वात् कंसवदयं मारणीयः, तावत् खजनाभिभवः सोढव्यः, आहोखिदक्लिष्टकर्मत्वं परित्यज्य वैषम्यमङ्गीकृत्य युद्धादिकं कर्तव्यमिति । किं तावत्प्राप्तम् । स्वधर्मपरित्यागोऽनुचित इति हरित्वं दूरीकृत्य कारणार्थ च्याजेन मनुप्यो जात इति कंसवदेव मारणीयः, अन्यथा व्याजकरणं व्यर्थ स्यात् । अक्लिष्टकर्मत्वरक्षार्थमेव मानुपभावेनावतीर्णः । तस्माद्युद्धं न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु कर्तव्य इति । यतो हरिरयम्, न भक्तानां दुःखं सहते, स्वधर्मश्च कर्तव्यः, सान्नाहिको हि पोडशवार्पिको भवति, युद्धार्थमागतेन च सह युद्धं कर्तव्यमिति । ननु वध- र्मोऽन्यथा भविष्यतीति कथं क्लिएकरणमित्याशय देशानुरोधेन करणं निरूपयति तद्दे- शकालानुगुण मिति । तस्य देशस्य तस्य च कालस्य युद्धकरणमेवानुगुणम् । कदा- चिदङ्गानुरोधेनाप्यङ्गिनो धर्मा अन्यथा क्रियन्ते । यथा प्रवर्यसम्भारे आदित्यास्तमये- विरमणम् , कृतान्तादेव विरमेदिति । यथा था देशदोपेण प्रधानयागस्यापि नाशः दक्ष- यज्ञे। तस्मात् तस्मिन्देशे अभक्ताः स्थास्यन्तीति तदनुरोधेन ते मारणीयाः, तेपों च मृत्युकाल उपस्थित इति कालानुरोधोऽपि कर्तव्यः, अतः क्लिष्टकरणं तद्देशकालानुगुणं भवति । किञ्च, स्वावतारस्य प्रयोजनमपि भवति । अवतारो हि भक्तानामुद्धारार्थः । स च कालं वययित्वा, लौकिकवत् कृत्वा, भक्ता नेयाः । तत्र क्लिष्टकरणमुपयुक्तं भवति । अन्यथा कालो भक्तपु द्रोहं कुर्यात् कर्मादिभिः । ततो वहुकर्तव्यमापयेत । अतः खाव- नारस्य प्रयोजनं यस्मात् तादृशमपि विषमकरणमिति भगवतश्चिन्ता युक्ता ॥६॥ चिन्तया निर्धारित पक्षमाह हनिष्यामीति चतुर्भिः। हनिप्यामि यलं खेतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ वियरणटिप्पणी । तेन ज्ञातम् । अतः अयादवी मित्युक्तम् । चिन्तयामासेत्यत्र । स्वधर्मश्चेति । क्षात्रधर्म इत्यर्थः । ननु क्षात्रधर्मास्तु पोडशवानन्तरं विहिता इत्यत आहुः सान्नाहिको हीति । अतिसमर्थस्स पूर्वमेव सन्नाग्रहणे तदैव पोडशवार्षिकधर्माः कर्तव्या इति युक्तियोधनाय दिवान्दः । तं धर्ममाः युद्धार्थमिति । ननु स्वधर्म इति । अक्लिष्टकर्मत्वमित्यर्थः । दोषेणेति । देवानितिगृहीते देवयजने इति निपन्धे निरूपणादित्यर्थः ।

·विवरणटिप्पणी। - , अक्षौहिणीभिः संख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः । मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता चलोद्यमम् ॥ ८॥ एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय च । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥९॥ अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः सम्भियते मया। विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवतः कचित् ॥१०॥ .वलं हनिष्यामीति प्रतिज्ञा । युक्तश्यायमर्थः । लोके हि यदुपरि यो गच्छति, स तन मार्यत इति नात्र विरोधः । एतदिति प्रदर्शनेन चलस्यातिक्रमोऽपि सूचितः । वलेन समागत इति बलेनैव वधो युक्तो, न तु व्याजेन । पूर्वोक्तास्तु व्याजेन समागताः । अतस्तेषां व्याजेनैव हननं युक्तम् । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति भगवतो व्रतरूपोऽपि धर्मः परिपालितो भवति । अनेन मारणवैपम्यवुद्धिरपि परिहता भवति । मार्याणामेव तथा बुद्धि तेति । एतत्सर्वमभिसन्धाय भगवान् हिशब्दमाह । किञ्च, सर्वैर्भूभारहरणार्थ विज्ञापित कार्यान्तरमागच्छन्नपि तेषां कृपयापि तथा समागतः । अत आगमनकार्य- सिद्ध्यर्थमपि मारयिष्यामीत्साह भुवि भारमिति । एतद्वाररूपमेव पलम् । अत एव सर्वाधः पाताले स्थापितं तत्कालेन भुवि समाहितम् । सम्यगाहितत्वात् न कृत्रिमकाल- कर्मादिभिः दूरीकर्तुं शक्यते । ननु राज्ञो वलं धर्महेतुर्भवतीति तदूधे प्राणिवधः अधर्मश्च स्यादिति चेत् ? तबाह । मागधेन अधमदेशोद्भवेन समानीतमिति । नन्वेतावतां स्वामी महानेव भविष्यतीत्याशझ्याह वश्यानां सर्वभूभुजामिति । तद्वश्या दुष्टा एव । तेऽपि तत्स्वभावापन्ना जाता इति । अनेन तद्वलं न ग्राह्यमित्यप्युक्तम् । दुष्टं भारात्मकमिति । तस्याजेयत्वज्ञापनायाह अक्षौहिणीभिः संख्यातमिति । समूहशो युद्धे भङ्गो भवेत् । सजातीया बहवोऽपि एकेन विजातीयेन हस्त्यादिना मार्यन्त इति । आदौ पञ्चभटा युद्धं कुर्वन्ति । तेषां पराजयशङ्कायां त्रयोऽश्ववाराः । तेपामपि पराजये एको रथी प्रव- तते । तस्यापि तथात्वे पाप्टिहायनो गजः । एवमेकापि पत्तिः क्रमतः सन्निविष्टा जेतुम- शक्या । तादृशमेतदित्याह । भटाश्वरथकुञ्जरैः कृत्वा पत्त्यङ्गत्रिगुणन्यायेन क्रमवृद्ध्या अक्षौहिणीसंज्ञापन्नाः । तेऽपि यहवः । अतोऽन्येपामशक्यत्वात् मयैव हन्तव्यं चलम् । अनेन सार्द्धश्लोकेन वलस्यावश्यवधार्थ दुष्टत्वं भारत्वं च निरूपितम् । ननु 'शास्त्रफलं प्रयोक्तरीति न्यायेन मागध एव किं न हन्यते, एते च दीना मोचनीया इति चेत् ? तबाह मागधस्त्विति । तुशब्दस्तेषां वधाभावं निराकरोति, भाररूपत्वात् । यद्यपि मागधोपि भाररूपः, तथापि शवदाहककाष्ठदाहकदीर्घवंशवदन्तपर्यन्तं संरक्षणीयः । विवरणटिप्पणी । हनिष्यामीत्यत्र । कृत्रिमकालेति।कालेन खकृतपापेन या दूरीभविष्यन्तीतिनेत्यर्थः। ..

·श्रीसुबोधिनी। अतो मागधो न हन्तव्यः । तदेवाह भूयः कर्ता बलोद्यममिति । वलानयनाथ उद्यम करिष्यति, अन्यथा पलं निलीय तिठेत् भारभूतम् । समानयनाथ वा अधिकः प्रयत्नो भवेत् । यतोऽयं मागधो दुष्टः । आमरणान्तं यत्नं करिष्यतीति ॥ ७॥८॥ ननु कथं सर्वेषां वधार्थे प्रयत्नो ब्रह्मणः सर्वात्मनः तत्राह एतदर्थोऽवतारोऽय- मिति । मलप्राया व्याधिपाया दैत्या इति · तन्निराकरणे न सर्वात्मत्वं भज्यते । उच्छूनः खावयवोऽपि छिद्यत इति । अत एव भगवान् स्वयं पुरुषरूपं प्राप्य तत्र दोपरूपान् दैत्यान् हन्तुं स्वयमेवौपधरूप आविर्भूतः । तदाह एतदर्थोऽवतारोऽयमिति । वैपम्य- लक्षणो हि दोपो लौकिकः । स यत्र दोपत्वं न भजते, स दोपो न भवति । अक्लिएक- मत्वं तु पूर्वमेव परित्यज्य समागतमिति 'अङ्गीकृता ग्लानिर्न दोपायेति न्यायेन न दूषणं भवति । स्वतश्वोद्यम्य न हन्यते, निष्कपटेन युद्धार्थमागतं निष्कपटेन युद्धेन हन्तव्यमिति मे अवतारः । मे च भूः । धर्यों वधो दोषाय न भवतीति धर्मार्थमप्येतद्वधं करिष्या- मीत्साह संरक्षणाय साधूनामिति । कृतत्वान्न करणम् । प्रकारान्तरेण साधुरक्षा कर्त- व्येत्याशङ्ख्याह अन्येषामपि धायेति । चकाराद्भक्तिस्थापनार्थम् । ततः कार्यचतुष्टयार्थ- मवतार इत्युक्तं भवति । भूभारहरणार्थ साधुरक्षार्थ दुष्टनिराकरणार्थ भक्तिप्रवर्तनार्थ चेति । समप्रधानं चतुष्टयम् , नत्वेकमन्यार्थम् । भूभारनिराकरणं राजसम् , रक्षा सात्त्विकी, निग्रहः तामसः, भक्तिर्निर्गुणेति । न हि दुष्टहनने भूभारो गच्छति, पुनरुत्प- त्तिसंभवात् । हननार्थमेव प्रयत्ने तु भगवतस्तात्पर्याद्धता एव भवन्ति, न पुनरुत्पद्यन्ते, मुक्ताश्च भवन्ति । एवमेव सद्रक्षायामपि । असत्संसर्गात् सतामप्यसत्तापत्तौ सर्ववधे अनि- टमेव स्यात् । अतस्तेषां बुद्ध्यादिवाधकमेव दूरीकर्तव्यमिति सद्रक्षापि स्वतत्रैव । भक्ते- रननुप्रवेशः स्पष्ट एव । तदाह अन्येषां वधाय चेति ॥९॥ साम्प्रतवेशस्य प्रयोजनचतुष्टयमुक्त्वा पक्षपातलक्षणो धर्मः पूर्वमपि मयि वर्तत इति सृष्टयादावेव तथाङ्गीकारात् न दोपायेति वक्तुं पूर्वमपि धर्मरक्षार्थ मयावताराः क्रियन्त इत्याह अन्योऽपि धर्मरक्षाया इति । एतद्वयतिरिक्तानामवतारणां धर्मरक्षा अधर्मनि- वृत्तिश्च फलम् । एतदेवाभिप्रेत्याह 'यदा यदा हि धर्मस्से'ति । नवयमवतारो धर्मरक्षार्थः केवलः । अपिशब्दात्सोपि संगृह्यते । ततश्च पद प्रयोजनानि भविष्यन्ति । अधर्मनिरा- करणं धर्मरक्षा चेति । अनापि पूर्ववदुभयं प्रधानम् । अत एव 'संस्थापनाय धर्मस्से- त्यपि वाक्यमविरुद्धम् । अत एव बुद्धावतारे केवलं धर्मरक्षैव प्रयोजनम् , कल्क्यवतारे अधर्मनिवृत्तिरेव, परशुरामावतारे दुष्टनिग्रह एव, वलभद्रे भूभारहरणमेव, पृथ्ववतारे सत्प- विवरणटिप्पणी । एतदर्थ इत्यत्र । दोपो लौकिक इति । लोकदृष्टान्तसिद्ध इत्यर्थः । यत्रेति । दैत्यवधे पूर्वोतप्रकारेण दोपत्वं नापद्यते इत्यर्थः । . - www ·विवरणटिप्पणीसमेता। रिपालनमेव । एवं सर्वत्र यथायथमूबम् । सर्वाणि तु भगवत्येव । भक्तिश्च स्वतत्रा अधिका । नन्वेतत्सर्वं कालकर्मादिभिरेव स्वतत्रतया आज्ञया वा सिध्यतु, किं विशेषा-. वतारेणेत्याशङ्कायामाह काले प्रभवत इति । धौधौं कचिदेव काले प्रभवतः । अत्तो यदा अनपेक्षितः, तदा अवतीर्य निराकरणं स्थापनं वा कर्तव्यम् , कालस्तु जनक एवेति न तेन तन्निराकरणम् , नियतस्योभयशक्तित्वाभावात् । तस्मादवश्यं वैषम्यं अक्ति- टकर्मत्वं च भक्तायनुरोधेन कर्तव्यमिति ॥ १० ॥ भगवड्यानमात्रेण भूमिष्ठानां पदार्थानां दैत्यांशवासितत्वात् तेषां सजीकरणे विलम्बात् वैकुण्ठादेव साध्ये स्मृते स्वयमेव साधनमागतमित्याह एवं ध्यायतीति । एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात्सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥ सर्वे हि देवाः अधिकारन्यायेनापि भगवदशा इति ज्ञापयितुं गोविन्द इति । आकाशात्सर्वेपामलौकिकत्वज्ञापनाय । दृष्ट एवालौकिकज्ञानं भवतीति दर्शनार्थ सूर्यसङ्काशत्वमाह सूर्यवर्चसाविति । न हि सूर्य कदाचिदुदितं न पश्यति । अनेन अक्लिष्टकर्मताप्युक्ता । खानां भयं च निवारितम् । अलौकिकरथागमनं दृष्ट्वापि यदि युद्धार्थ यतन्ते, तदा मृत्यु निश्वित्यैव यतन्त इति न भगवदोपः कश्चन । यथा धनुर्भङ्गा- दिसामर्थ्यप्रदर्शनम्, तथैतदपि । सद्य एवोपस्थिताविति सिद्धावेव समागतो, नतु लक्ष्मीवत् रुक्मिण्यादिभावनोत्पत्तिरपेक्ष्यते । यद्यप्यलौकिकरथस्स न सूताद्यपेक्षा, तथापि तदभावे शोभार्थ वा सूतः कर्तव्य इति प्राकृते स्थापिते तदनुरोधाननुरोधाभ्यां कार्यामावः । अतः ससूतौ । युद्धादिसामग्री कवचादिर्ध्वजादिश्च परिच्छदशब्देनोच्यते ॥ ११ ॥ सायुध एव रथमारोहतीति पृथगायुधानामागमनमाह आयुधानि चेति । आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हुपीकेश: सर्पणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥ धनुःखद्गादीनि दिव्यानि शाईप्रभृतीनि । भिन्नान्याकृतिमन्ति निषेधति पुराणा- नीति । केनचिन्नानीय दत्तानि, किन्तु यदृच्छया स्वयमेवागतानि । एवं सामग्री दृष्ट्या कार्यपट्के भूभारहरणस्योपस्थितत्वात् तदर्थमेव वलभद्रस्यागतत्वात् पलभद्रं प्रत्याह दृष्ट्वा तानीति । यद्युक्तं न करिष्यति, तथाप्यवतारान्यथानुपपत्त्या तथैव प्रेरयिष्यामीत्यभिप्राय इत्याह हपीकेश इति । सर्वेन्द्रियप्रेरकस्तथैव प्रेरयिष्यतीति । सङ्कर्पणः सम्यक् भारमा- कृष्य दूरीकर्तुं समर्थः ॥१२॥ अथ विचारन्यतिरेकेण निर्धारितमेवाह पश्यायेति । पक्ष्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो। एप ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥१३॥ २१. उरा.

·१० श्रीसुबोधिनी । एकान्ते स्थितावुभौ । अतो यथा लोके परिज्ञानं न भवति, तथा शनैर्वचनानि त्रिभिः । आर्येति सम्बोधनं कृतानुकरणत्वाभावाद्वक्तव्यत्वज्ञापकम् । त्वत्त एव अवनं येषां ते स्वावन्तः । अतो रक्ष्याणां व्यसनं प्राप्तमिति तन्निराकरणमवश्यं कर्तव्यम् । रक्षाप्यवश्यं कर्तव्येत्याह यदूनामिति । अप्रतीकार्य दुःखं व्यसनमित्युच्यते । यद्यपि पूर्वमेव विचारः कर्तव्यः, तन्न कृतमित्यनौचित्यमपि ज्ञापयन्नाह प्राप्तमिति । सामर्थ्य तु वर्तत इत्याह प्रभो इति । अवताराणां गुणव्यवधानात् साधनानि योधयति एप ते रथ आयात इति । भवदीय एवायं रथ इति साधने सन्देहाभावः । प्रियाणि च मुसला- दीनि आयुधानि । चकारादपेक्षितं सर्वम् ॥ १३ ॥ मूमारहरणं तस्यैव मुख्यमिति तमेव चोधयति यानमास्थायेति । थानमास्थाय जह्येतद्व्यसनात् खान् समुद्धर। एतदर्थ हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् ॥ १४ ॥ त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमे रमपाकुरु । स्थमास्थाय एतद्वलं जहि, रथारोहणे सर्वा शक्तिः प्रादुर्भविष्यतीति । विलम्या- भावायाह व्यसनात् स्वान् समुद्धरेति । आवश्यकत्वं स्पष्टम् । कार्यस्याप्यावश्यकता- माह एतदर्थ हि नौ जन्मेति । आवयोर्जन्म एतदर्थम् । युक्तश्चायमर्थः। भूम्या प्रार्थितमिति, अन्यथा जन्मैव न स्यात् । सर्वत्रानुस्यूतं प्रयोजनमाह साधूनां शर्मकृदिति । साधूनां सुखमस्माद्भवतीति सवैरेव प्रकारः ते सुखिनो भवन्तीति महतः आविर्भूतस्यै- तदेव कृत्यम् । ईशेति सामर्थ्यम् । अन्यथोपेक्षादोपो भविष्यतीति भावः । परिमितमेवेति प्रयासामावायाह त्रयोविंशत्यनीकाख्यमिति । अनीकशब्देनाक्षौहिणी । अल्पसङ्ख्याश- ब्दनिर्देशः अनायासेन निराकरणार्थः। त्रयोविंशत्यनीकान्याख्या नाममा यस । वस्तुतस्तु न किञ्चित् , तथापि निराकर्तव्यमेवेत्याह भूमे रमिति ॥ १४ ॥ प्रकटतया कथने राजा निर्गच्छेत् , नेहावसुदेवादयः प्रतिवन्धं कुर्युः, अत एकान्ते तथा सम्मध्य युद्धार्थ प्रवृत्तावित्याह एवं सम्मन्येति । एवं सम्मन्य दाशाही दंशिता रथिनौ पुरात् ॥ १५॥ निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसातौ। शह दध्मी चिनिर्गत्य हरिरुकसारथिः ॥१६॥ ततोऽभूत्परसैन्यानां हृदि चित्रासवेपथुः । विवरणटिपणी । पश्यायेंत्यत्र । वचनानि विभिरिति । 'दृष्ट्वा तानी'वर्धमादाय शोकवयं ज्ञेयम् । मन एव तदामाले प्रत्याइति भगवाक्यत्वमेवोक्तम् । कृतानुकरणेति । अनुकरणं नामित, किन्तु यस्नुन एव वं महान् । तयाच कृतमनुकरणं येन तादृशत्वाभावादित्यर्थः । --- .

·विवरणटिप्पणी समेता। ११ यतो दाशाही सेवकप्रियो । दंशिती पूर्व बद्धकवचौं। ततो रथिनौ । ततः पुरान्निर्जग्मतुः । ततः सुष्टु आयुधाढ्यौ आयुधं गृहीत्वा युद्धार्थं प्रवृत्तौ । तावता पूर्व राजाज्ञाभावात् विचाराभावाच न सर्व बलमेकीभूतम् , अतोल्पेनैव वलेनावृतौ जाती। तत्राप्यङ्गवैकल्यं प्रत्ययार्थः । आदौ पाञ्चजन्यं वादितवानित्याह, सैनिकानामुद्योगोत्सा- हनिवृत्त्यर्थम् । 'यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ता' इति । अन्तःप्रवेशाभावाय बहिनिर्गम्य शहं दध्मौ । यतो हरिः । अन्यथा पुरस्थानां शङ्का स्यात् । दारुकः सारथिर्यसेति । सङ्कर्ष- णांश एवात्र विशेपाकारेण प्रवृत्त इति ज्ञापयितुम् । तृतीयप्रकरणे तस्याप्युपयोगः सूचनीयः, यथा द्वितीये अनिरुद्धे सान्त्वनम् । अग्रे आयुधान्तराणामपि कार्य भविष्यतीदि ज्ञापयितुं कृतस्य नादस्य फलमाह ततोऽभूदिति । शत्रुभूतानां सैन्यांना भाविमरणमदूरे प्रतिभातमिति हृदि विशेषेण त्रासो भयं जातम् । तेन कम्पश्च । शरीरेप्यर्थात् । एवं ज्ञात्वा चतुरो जरासन्धः भगवन्तं युद्धान्निवर्तयितुं किञ्चिदुक्तवानित्याह तावाहेति । तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुपाधम ॥ १७ ॥ न त्वया योद्धमिच्छामि यालकेन विलज्जया। गुप्तेन हि त्वयाऽमन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् । १८ ।। ननु सदुत्तरेणैव भगवता सह युद्धमनुचितमिति चेद्वदेत् , तदा भगवान् युद्धं न कुर्यात् , स्वकार्य च भवेत् , तत्परित्यज्य किमिति विषममुक्तवानित्याशङ्कायामाह मागध इति । देशदोपात्तथा बुद्धिः । तौ वीक्ष्याहेति । तेजः खानुभावेन ज्ञात्वेत्येतदर्थम् । आदी भगवता सह युद्धं न मन्यते, तदाह, हे कृष्णेति । त्रिधा सम्बोधन करोति, आनन्दचित्सद्पैः। कृष्ण आनन्दः, पुरुपश्चिद्रूपः । अधो मातीत्यधमः प्रपश्यः सद्रूपः । न हि सदानन्दरूपेण पुरुषार्थरूपेणात्मना खोपकारिणा कश्चिद्युद्धमभिकाश्ते । 'अत आह न त्वया योद्धुमिच्छामीति । किञ्च, बालकेनेति । वालानामपि कं सुखं यस्मात् । वाले वाले को वा। न हि ब्रह्माण्डकोटिविग्रहेण कार्यपक्षेपि योद्धं शक्यते । किच, विलज्जयेति । घाटघैन यद्यपि युद्धं कर्तुं शक्यते, मरणेन मोक्षो भवि- प्यतीति, तथापि लोकलजयापि न युद्धमुचितम् , लोको हसिष्यति, स्वामिना सह युध्य- तीति । अतो विशिष्टलज्जयापि न योत्स्से । अन्यत्र स्वशक्ति स्थापयसि चेत्, तथापि युद्धं न करिष्यामीत्याह गुप्तेन हीति । त्वया गुप्तः केन वा हन्तुं शक्यते । पराजयपक्षे खत्त " विवरणटिप्पणी। शह दध्मावित्यत्र । तृतीयप्रकरणे इति । साधनप्रकरणे इत्यर्थः । द्वितीये इति । प्रमेयप्रकरणे इत्यर्थः । एतेन प्रमाणादिप्रकरणचतुष्टये प्रद्युमानिरुद्धसंकर्षणवासुदेव- चरित्रमपि सूचितम् ।

·१२ श्रीसुबोधिनी । एव मरणगुचितम् , न त्वन्यस्मात् , अपकीतिरपि भवेदिति । अतो युक्तमेव त्वद्रक्षितेन सहायुद्धम् । किञ्च, अमन्देति । अमो मोक्षः । न विद्यते मा माया यत्रेति । अमं ददातीसमन्द इति । न हि मोक्षदात्रा आराध्येन सह कश्चिद्युद्धमभिकासति । अतो याहि मोक्षं दातुम् । नन्वहं यादव एव, न तु मोक्षदातेत्याशझ्याह बन्धुहन्निति । यदि यादवः स्यात् , तर्हि बन्धून कंसादीन् किं हन्यात् । अतो यादवमारकत्वात् अस्मत्वा- म्येव, नतु यादव इत्यर्थः । यदापाततः प्रतिभात्यन्यथा, तत्प्रकरणविरुद्धत्वात् निन्दापर- वचनमुपेक्षणीयमेव । भ्रामकाणि परं वचनानि ॥१८॥ एवं भगवन्तमयुद्धार्थ प्रार्थयित्वा तेनैव बलभद्रोपि निवृत्तो भविष्यतीति तं युद्धा- यायति त्वं त्विति । त्वं तु राम यदि श्रद्धा युध्यस्ख धैर्यमुद्रह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वाहि मां जहि ॥ १९ ॥ तुशब्दः पूर्वप्रातार्थव्यावृत्त्यर्थः । अन्यथावयोर्वन्धुमारणं च तुल्यमिति कथं राम गृह्णीयात् । तेन यादवा एव तस्स मारणीया इति सत्त्वव्यवहितानां सुतरामावेशिनां देहोस्तीति यादवत्वं सिद्धमिति पसुदेववैरं तत्पुत्रे • पातनीयमिति वसुदेवे युद्धप्रति- प्रसवः । तत्रापि यदि श्रद्धेत्याह । अयं हि वसुदेवानुकल्पत्वेन द्विष्टो भवति । तथा सति यदि पितरि श्रद्धा, क्षत्रियत्वेन युद्धे वा, तदा युध्यख । आवयोर्यद्यपि समानं पलम् , तथापि सेना महतीति तद् दृष्ट्वा कदाचिद्धीतो भवेत् , अत आह धैर्यमुद्रहेति । भगवद्व्यतिरिक्तानामन्यधर्मः प्रवर्तते इति, अन्तर्वलमस्तीति धैर्यमस्त्येव, पहिरपि धैर्य सम्पादयेत्याह उदिति । ततो यद्भविष्यति तदनिश्चयेनाह हित्वेति । एकतरनिश्चये युद्धाधु प्रवृत्तिरेव न स्यात् । अतो मच्छरैः छिन्नं देहं हित्वा धैर्यमुत् धैर्येण जातां मुदं खगलक्षणां वह । अथवा मच्छरैः छिन्नं देहं हित्वेति । 'सविशेषणे विधिनिषेधौ विशेषण- मुपसकामतः' इति न्यायेन शरच्छादनं दूरीकृत्य मां जहि । अनेन प्रथममहमेव प्रहार करियामीति सुचितम् ॥१९॥ एवं पलभद्रं प्रति यत्स्वपौरुपं ख्यापितम् , तदयुक्तं मत्वा भगवान् निषेधति न च शूरा इति । श्रीभगवानुयाच-न घे शूरा विकत्यन्ते दर्शयन्त्येव पीरुपम् । न गृहीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्पतः ॥ २० ॥ ये हि शूरास्ते खख्याति न वदन्ति, किन्तु पौरूपमेव दर्शयन्ति । यदप्युक्तं 'न लपा योद्धमिन्छामी'ति, तत् तव वाक्यं न गृहीमः । अनेन तद्वाक्यमप्रमाणमि- युक्तम् । न हीधरेणामतं प्रमाणं भवति । तेन हि शक्षाद्वयेन युद्धं त्यक्तम्, मरण मविप्पति, मोक्षे प्रतिपन्धो वा भविष्यतीति, तदुभयं न कर्तव्यम्, इदानी न मारणीपः, मोक्षय देय इति । अत एव भगवान् सर्वसदानं कारयित्वा मोक्षं दत्तवान् । .

·विवरणटिप्पणीसमेता। अतो युक्तमुक्तं न गृहीमो वच इति । किञ्च, हे राजन् ! राज्ञां शूरक्षत्रियाणां युद्ध एव मुक्तिः । द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलमेदिनौ । परिवाड् योगयुक्तश्च रणे चामि- मुखो हतः' इति ब्राह्मणक्षत्रिययोः मोक्षप्रकारस्य प्रतिपादितत्वात् । तयोरेव च मोक्षोप- देशः 'यस्स ब्रह्म च क्षमं च उभे भवत ओदन' इत्यत्र निरूपितः । अतो मद्रक्षितेनापि त्वया युद्धं कर्तव्यम् , अहं तु त्वया सह युद्धं न करिष्यामि, वलभद्र एव करिष्यति, चलं परं मारणीयमिति भावः । अयमुपदेशोऽग्रे कार्यार्थः । अन्यथा भीमेनापि न युध्येत् । किञ्च, आतुरस्य वचनं न ग्राह्यम् । स हि खापथ्यमेव याचते । अनेन याचितं देयमिति पक्षो निवारितः। किञ्च, मुमूर्पतः मुमूपां प्राप्नुवतः । कृदन्तात् षष्ठी । स हि मोक्षं दूरी- . कृत्य वृथा मरणं वाञ्छति । तादृशं नाङ्गीकर्तव्यम् ॥२०॥ एवमुपदिष्टः युद्धं खहितं मन्यमानः ससामग्रीको युद्धार्थमागत इत्याह जरासुत इति । श्रीशुक उवाच-जरासुतस्तापभिसृत्य माधवी महायलौघेन चलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभिः ॥२१॥ मातुः पुत्रोऽयम् । तत्रापि सा जरा, सर्वानेव विरूपान् करोति, कथमेनं लक्ष्य- तीति । तत्रापि राक्षसी । तेन दुर्बुद्धिरप्ययं ज्ञापितः । अन्यथा तदुपदेशमेव गृहीत्वा, मरणं निश्चित्य, तेनैव सह किं युद्धं कुर्यात् । तौ कृष्णरामावभिस्त्य सर्वतः संवेष्टयित्वा महायलौघेन आवृणोत् । माधवाविति । मधुवंशोत्पन्नाविति भगवन्ताविति वा, धनं दास्यत इति वा, पित्रोः स्ववलं प्रदर्शनीयमिति वा । जेष्यामीति बुद्ध्या प्रवृत्त इति ज्ञापयितुं साधनाधिक्यमाह वलीयसा महावलौघेनेति । महत्त्वं स्वरूपेण, तादृशानां बहुत्वमोषः अन्तस्सारं बलम् । एवं गुणत्रयस्य विद्यमानत्वात् आवरणं कृतवान् । भगवत्सहायं सर्वमेव खार्थ गृहीतवानित्याह ससैन्येति । सैन्यसहितौ, यानसहितौ, तत्र ध्वजवाजिसारथिमिः सहितौ । अनेनैवमुक्तं भवति, केचन सैन्ये लग्नाः, केचन रथे, केचन ध्वजयोः, केचनान्धेषु, सूतयोरिति । एतयोरसम्भाक्तिमावरणमिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह सूर्यानलाविति। न यावरणं सूर्य स्पृशति, अग्निं वा, परं पश्यतां चक्षुः प्रतिरो- धकमेव । वायुस्थानीयो जरासन्धः, अाणि सूर्यावरकाणि, रेणवोगेः ॥ २१ ॥ अतः स्वरूपे फलस्पायुक्तत्वात् दृष्टौ तजातमित्याह सुपर्णतालध्वजचिहिताविति । सुपर्णतालध्वजचिह्निती रथावलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मधे । विवरणटिप्पणी । जरासुत इत्यत्र । धनं दास्यत इति वेति । लक्ष्मीधवत्वादिति भावः । पित्रोरिति । तदा मापदेन एकदेशग्रहणेन माता तस्या धवः. पितत्यर्थः । भग- वत्सहायमिति । सर्वमेव मगवलं खाधीनं कृतवानित्यर्थः । सुपर्णेत्यस्याभासे । स्वरूपे ·श्रीसुबोधिनी। स्त्रियः पुराहालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिताः संमुमुहुः शुचार्पिताः ॥२२॥ सुपर्णध्वजो भगवद्रथः । तालध्वजो पलस्य । सेनामध्ये पतिताविति रेणुभिः विजातीयध्वजादिभिश्च व्यवधानात् अलक्षयन्तः अपश्यन्तो जाताः । एको दुःखहर्ता, अपरो रमयतीति सुखदाता । उभयोरत्यावश्यकत्वात् तददर्शने व्याकुलता उचितैव । स्त्रियश्च तत्र मुख्यतया द्रष्टुं समागता इति युद्धानभिज्ञत्वात् रसान्तरपरिग्रहे स्ववैयर्थ्य सूचयन्त्यः शोकेनार्पिता जाता इत्याह स्त्रिय इति । पुरस्य अद्यालकाः अत्युच्चा भवन्ति । हाणि राज्ञां गृहाः । पुरद्वारं चात्युञ्चम् । एतानि समाश्रित्यापि अलक्षयन्त्यः सम्यक 'मुमुहुः, मूर्छा प्राप्तवत्यः । ततो जागरणे शुचा चार्पिताः । कृष्णो हि भगवान् स्त्रीणामे- वार्थ अवतीर्ण इति तदाधकत्वेनैव सैन्य मारितवान् । न त्वन्यथेति स्वरूपविचारसिद्ध्यर्थ- मुक्तम् । अन्यथा सङ्कर्षणकार्ये भगवान् प्रविष्ट इति भवेत् । तचैकादशे न पुनरुक्तम् ॥२२॥ हरिः परानीकपयोमुचा मुहुः शिलीमुखात्युल्वणवर्पपीडितम् । खसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छाईशरासनोत्तमम् ॥ २३ ॥ अतः स्त्रीणां दुःखनिवृत्त्यर्थ भगवान् सैन्यं निहतवानित्याह हरिरिति । सूर्यस्थानीयो हि भगवान् । तत्र मेघस्थानीयाः तदीयाः । अतस्तेषां निराकरणमनायासेनैव भविष्यतीति निरूपयितुं तेषां सेनामनुवदति परानीकपयोमुचामिति । शत्रूणामनीकमेव पयोमुचः मेघाः । तेपा शिलीमुखान्येवोल्वणवर्पः । तेन पीडितं स्खसैन्यम् । अनेन महाशूरा अपि, अहन्यमाना अपि, यथा वृष्टौ समागतायां सर्व एव भीताः पलायन्ते, न हि वृष्टिः कांश्चिन्मारयति, मृता वा भवन्ति केचन, तथापि महाशूरा अपि राजानमपि परित्यज्य पलायन्ते, तथा अन जातमित्युपहासाथ निरूपितम् । स्त्रीपु कृपा, तेषु च हास्यरसमुत्पन्न- मिति भावः । अत उमयोरपि हितचिकीर्पया खशाङ्गं गृहीतवानित्याह सुरासुरार्चित- मिति । सुराणां हितम् , असुराणां मोक्षम् , दयं दास्यतीति ज्ञात्वा शाई धृतवान् , विशेपे- णास्फूर्जयत् । शाहज्यानिनादः सुराणां चिते भयनिवर्तको भवतीति प्रथम सन्देहनि- वारणार्थमाश्वासनमुक्तवान् । 'यज्यानिनादश्रवणात् सुराणां चेतांसि निर्मुक्तभयानि सद्यो मवन्ति' इति यास्यात् । शाई एव शरासनेषु भगवदीयेपु उत्तमम् । अनेनाशनियाणवर्ष- , विवरणटिप्पणी। इति । भगवत्स्वरूपे जरासन्धाभिलपितस्य विपरीतफलस्यायुक्तत्वात्सर्वेषां दृष्टौ तत्फलं पातमित्याह । स्त्रीणां दर्शनामावाच्छोकोपि जातः । भगवति तु न कापि क्षतिः संपन्ने- सर्थः । सुपर्णत्यत्र । रमयतीति । यथैव भगवद्रमणं संभवति, तथैव संपादयतीत्यर्थः । अतएव हेतुमण्णिजन्तमुक्तम् । स्त्रियश्चेति । अलक्षयन्तः सर्वेपि जाताः । तत्र स्त्रियः गोकार्पिता अपि जाता इत्यर्थः । हरिरित्यत्र । अनेन अशनीति । शास्स शरासनो- ·-- विवरणटिप्पणी समेता । १५ मिति तस्य द्वितीयं माहात्म्यमुक्तम् । भगवतः अनेकान्यपि धपि सन्तीति चोधितम् । शरासनपदेन देवतारूपत्वं प्रतिषिद्धम् । अन्यथा माहाल्यमुक्तं न भवेत् ॥ २३ ॥ गृहन्निपङ्गादथ संधच्छरान्विकृष्य मुश्चन् शितयाणपूगान् । निघ्नन्नथान्कुचरवाजिपत्तीनिरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २४ ॥ इदानीं भगवतो युद्धचातुर्यमाह गृह्णन्निपङ्गादिति । अतितेजस्विनां स्वागमपि खंशक्तिस्तिष्ठतीति क्रियाशक्तेर्व्यापकता नित्यता चोक्ता भवति । निपङ्गात् तूणीरात् शरान् गृह्णन्, अथ तदनन्तरं तस्य योजनाप्रकारेण योजितवान् । ततो विकृष्य मुञ्चन् , ततः चतुरङ्गिणी सेनां निनन् । जात इति प्रत्येक वा सम्बन्धः । चतुर्धा भगवत्कृतिः । स्थानात् प्रच्यावनं पूर्व साधने योजनं तथा । फलार्थ विनियोगश्च फलसिद्धिरिति क्रमात् ॥१॥ मोचनसमयेपि ग्रहणमावर्तते चेत् , तदा क्रिया अपरिच्छिन्ना भवति, नान्यथेत्यत आह निरन्तरमिति । अन्तराभावो यथा भवति तथेति । चतुर्णा विशेषणं । तदसंभावितं मत्वा दृष्टान्तमाह यदलातचक्रमिति । अलातचक्रं परिभ्रममाणं सर्वत्र विद्यमानमिव मण्डलाकृति भाति, तद्वन्निरन्तरमिति सम्बन्धः । यद्यपि भगवतः क्रियाशक्तौ न सन्देहः, तथापि स्वयमपि वक्ष्यति । लोके निरूपणे असंभावना मा भवत्विति दृष्टान्तमप्याह । निपजादित्येकवचनेनाक्षयतूणीरता निरूपिता। अथेति भिन्नोपक्रमेण । अनेन शरेण एतावत् मारयिष्यामीति पूर्व सङ्कल्पो निरूपितः । तदैव च निनन् जातः, अन्यथा काकतालीयवत् भगवत्प्रवृत्तिरपि स्यात् । ततश्च न पराक्रमः सिध्येदिति । एतावदथशब्देन निरूपितम् । सन्दधत् सम्यग् धनुपि योजयन् । शरानित्यखव्यावृत्त्यर्थम् । अन्यथा देवताया एव सामर्थ्य भवेत् । शरानिति यहुवचनं सकृदपि बहूनां सन्धान सूचयति । विकृप्प मुश्चन्निति । मानुपक्रियैवात्र व्यापृता भगवता, न त्वलौकिकं किञ्चित्प्रकाशित- मिति ज्ञापितम् । शितास्तीक्ष्णाः ते च ते वाणाच तेषां पूगः समूहो येषु । एकस्मिन् चाणे भगवक्रिया व्याप्तेति भगवता स मुक्त इति परिच्छेदे निवृत्ते सहस्ररूपः स एव जात इति घाणस्यानन्तत्वे प्रतिपादिते तेन मोचितशरीणामपि अनन्तत्वं फलिष्यतीति विवरणटिप्पणी। तमत्वकथनेनेत्यर्थः । शाङ्गपदस्य तात्पर्यमाहुः भगवत इति । गृह्णन्नित्यत्र । गृह्णन्नेव सैदधत्, संदधदेव मुञ्चन् , मुञ्चन्नेव निधन् इति सर्वासां क्रियाणां वर्तमानतेत्याशयेनाहुः व्यापकता नित्यता चेति । तथा सति अथपदमनर्थकं स्यादित्यत आहुः निपङ्गादिति । स्वयमपीति । वक्ष्यतीति लडादेशशत्रन्तात्सप्तम्यन्तम् । शुके स्वयमपि वक्ष्यति सति लोके इत्यादग्रिमेणान्वयः । प्रथमपक्षे अथपदस्सार्थमाहुः अथेतीति । ते च ते घाणाधेति । याणाः शराग्रभागाः । वृहदारण्यके 'वाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिना वित्सत्र तथा निरूपणात् । १ शरीराणामिति पाठः।

·- श्रीसुबोधिनी। स्त्रियः पुराहालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिताः संमुमुहुः शुचार्पिताः ॥२२॥ सुपर्णध्वजो भगवद्रथः । तालध्वजो वलस्य । सेनामध्ये पतिताविति रेणुभिः विजातीयध्वजादिमिश्च व्यवधानात् अलक्षयन्तः अपश्यन्तो जाताः । एको दुःखहर्ता, अपरो रमयतीति सुखदाता । उभयोरत्यावश्यकत्वात् तददर्शने व्याकुलता उचितैव । खियश्च तत्र मुख्यतया द्रष्टुं समागता इति युद्धानभिज्ञत्वात् रसान्तरपरिग्रहे खवैयर्थ्य सूचयन्त्यः शोकेनार्पिता जाता इत्याह स्त्रिय इति । पुरस्य अट्टालकाः अत्युचा भवन्ति । हाणि राज्ञां गृहाः । पुरद्वारं चात्युच्चम् । एतानि समाश्रित्यापि अलक्षयन्त्यः सम्यक मुमुहुः, मूर्छा प्राप्तवत्यः । ततो जागरणे शुचा चार्पिताः । कृष्णो हि भगवान् स्त्रीणामे- वार्थे अवतीर्ण इति तद्वाधकत्वेनैव सैन्यं मारितवान् । न वन्यथेति स्वरूपविचारसिद्ध्यर्थ- मुक्तम् । अन्यथा सङ्घर्पणकार्य भगवान् प्रविष्ट इति भवेत् । तचैकादशे न पुनरुक्तम् ॥२२॥ हरिः परानीकपयोमुचा मुहुः शिलीमुखात्युल्वणवर्पपीडितम् । खसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छाशरासनोत्तमम् ॥ २३ ।। अतः स्त्रीणां दुःखनिवृत्त्यर्थं भगवान सैन्यं निहतवानित्याह हरिरिति । सूर्यस्थानीयो हि भगवान् । तत्र मेघस्थानीयाः तदीयाः । अतस्तेषां निराकरणमनायासेनैव भविष्यतीति निरूपयितुं तेपां सेनामनुवदति परानीकपयोमुचामिति । शत्रूणामनीकमेव पयोमुचः मेघाः । तेषां शिलीमुखान्येवोल्वणवपः । तेन पीडितं खसैन्यम् । अनेन महाशूरा अपि, अहन्यमाना अपि, यथा वृष्टौ समागतायां सर्व एव भीताः पलायन्ते, न हि वृष्टिः कांश्चिन्मारयति, मृता वा भवन्ति केचन, तथापि महाशूरा अपि राजानमपि परित्यज्य पलायन्ते, तथा अन जातमित्युपहासाथ निरूपितम् । स्त्रीषु कृपा, तेषु च हास्यरसमुत्पन्न- मिति भावः । अत उभयोरपि हितचिकीर्षया खशा गृहीतवानित्साह सुरासुरार्चित- मिति । सुराणां हितम् , असुराणां मोक्षम् , द्वयं दासतीति ज्ञात्वा शार्ङ्ग धृतवान् , विशेपे- णास्फूर्जयत् । शाईज्यानिनादः सुराणां चित्ते भयनिवर्तको भवतीति प्रथम सन्देहनि- वारणार्थमाश्वासनमुक्तवान् । 'यज्यानिनादश्रवणात् सुराणां चेतांसि निर्मुक्तभयानि सद्यो भवन्ति' इति वाक्यात् । शा एव शरासनेषु मगवदीयेपु उत्तमम् । अनेनाशनिवाणवर्ष- - , विवरणटिप्पणी । इति । गगवत्स्वरूपे जरासन्धाभिलपितस्य विपरीतफलस्यायुक्तत्वात्सर्वेषां दृष्टौ तत्फलं जातमित्याह । स्त्रीणां दर्शनामावान्छोकोपि जातः । भगवति तु न कापि क्षतिः संपन्ने- त्यर्थः । सुपर्णेत्यत्र । रमयतीति । यथैव भगवद्रमणं संभवति, तथैव संपादयतीत्यर्थः । अतएव हेतुमण्णिजन्तमुक्तम् । स्त्रियश्चेति । अलक्षयन्तः सर्वेपि जाताः । तत्र स्त्रियः शोकार्पिता अपि जाता इत्यर्थः । हरिरित्यत्र । अनेन अशनीति । शाहस्य शरासनो- स ·विवरणटिप्पणी समेता। १५ मिति तस्य द्वितीयं माहाल्यमुक्तम् । भगवतः अनेकान्यपि धनूंषि सन्तीति चोधितम् । शरासनपदेन देवतारूपत्वं प्रतिषिद्धम् । अन्यथा माहात्म्यमुक्तं न भवेत् ॥ २३ ॥ गृहन्निपङ्कादथ संद्धच्छरान्विकृप्य मुञ्चन् शितयाणपूगान् । निन्ननथान्कुञ्जरवाजिपत्तीनिरन्तरं यददलातचक्रम् ॥ २४ ॥ इदानी भगवतो युद्धचातुर्यमाह गृह्णन्निषङ्गादिति । अतितेजस्विनां स्वागमेपि खंशक्तिस्तिष्ठतीति क्रियाशक्तापकता नित्यता चोक्ता भवति । निपङ्गात् तूणीरात् शरांन् गृह्णन् , अथ तदनन्तरं तस्य योजनाप्रकारेण योजितवान् । ततो विकृष्य मुञ्चन्, ततः चतुरङ्गिणी सेनां निनन् । जात इति प्रत्येकं वा सम्बन्धः । चतुर्धा भगवकृतिः । स्थानात् प्रच्याचनं पूर्व साधने योजनं तथा । फलार्थ विनियोगश्च फलसिद्विरिति क्रमात् ॥१॥ मोचनसमयेपि ग्रहणमावर्तते चेत्, तदा किया अपरिच्छिन्ना भवति, नान्यथेत्यत आह निरन्तरमिति । अन्तराभावो यथा भवति तथेति । चतुर्णा विशेषणं । तदसंभावितं मत्वा दृष्टान्तमाह यद्वदलातचक्रमिति । अलातचक्रं परिभ्रममाणं सर्वत्र विद्यमानमिव मण्डलाकृति भाति, तद्वन्निरन्तरमिति सम्बन्धः । यद्यपि भगवतः क्रियाशक्तौ न सन्देहः, तथापि स्वयमपि वक्ष्यति । लोके निरूपणे असंभावना मा भवत्विति दृष्टान्तमप्याह । निपनादित्येकवचनेनाक्षयतूणीरता निरूपिता । अथेति भिन्नोपक्रमेण । अनेन शरेण एतावत् मारयिष्यामीति पूर्व सङ्कल्पो निरूपितः । तदैव च निधन् जातः, अन्यथा काकतालीयवत् भगवत्प्रवृत्तिरपि स्यात् । ततश्च न पराक्रमः सिध्येदिति । एतावदयशब्देन निरूपितम् । सन्दधत् सम्यग् धनुपि योजयन् । शरानित्यस्त्रव्यावृत्त्यर्थम् । अन्यथा देवताया एव सामर्थ्य भवेत् । शरानिति बहुवचनं सकृदपि बहूनां सन्धानं सूचयति । विकृप्य मुश्चन्निति । मानुपक्रियैवात्र व्याप्ता भगवता, न त्वलौकिकं किञ्चित्प्रकाशित- मिति ज्ञापितम् । शितास्तीक्ष्णाः ते च ते वाणाच तेषां पूराः समूहो येषु । एकस्मिन् पाणे भगवलिया व्याप्तेति भगवता स मुक्त इति परिच्छेदे निवृत्ते सहस्ररूपः स एव जात इति बाणस्थानन्तत्वे प्रतिपादिते तेन मोचितशरीणामपि अनन्तत्वं फलिष्यतीति विवरणटिप्पणी। तमत्वकथनेनेत्यर्थः । शाईपदस्य तात्पर्यमाहुः भगवत इति । गृह्णन्नित्यत्र । गृहन्ने सैदधत्, संदधदेव मुश्चन् , मुम्पन्नेव निभन् इति सर्यासां क्रियाणां वर्तमानतेत्याशयेनाहुः व्यापकता नित्यता चेति । तथा सति अथपदमनर्थकं स्यादित्यत आहुः निपङ्गादिति । स्वयमपीति । वक्ष्यतीति लडादेशशत्रन्तारसप्तम्यन्तम् । शुके स्वयमपि वक्ष्यति सति लोके इत्याद्यग्रिमेणान्वयः । प्रथमपक्षे अथपदस्सार्थमाहुः अथेतीति । ते च ते वाणावेति । बाणाः शरामभागाः । बृहदारण्यके 'वाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिना' वित्यत्र तथा निरूपणात् । १शरीराणामिति पादः।

·१६ श्रीसुबोधिनी। तथोक्तस् । अन्यथा पुनरुक्तदोपः स्यात् । सन्धितानामेव विमोकस्य सिद्धत्वात् । नितरा मन्निति सकृत् प्रहारेणैव प्राणवियोगः शरीरस्य शतधा खण्डाश्च प्रदर्शिताः । चतुरङ्गसेना सर्वैव मारिता इति ज्ञापयितुं गणनामाह । रथान् कुजरान् वाजिनः पत्तयः पदातयः ! पत्तीरिति स्त्रीप्रयोगः । एको बाणः एकां पत्तिमनेका वा मारयतीति सूचयति । 'एकेभैकरथा अश्वा पत्तिः पञ्चपदातिक'ति । पत्तीनिति वा पाठः । शूराणां प्राणवियोग- माने न सामर्थ्य सिध्यति । मर्मस्थानस्पर्श अल्पप्रहारेणापि प्राणवियोगसम्भवात् ॥ २४ ॥ अतो भगवतः क्रियाशक्तिं बोधयितुं चाणानां महत्कार्यमाह निर्भिन्नकुम्भा इति । निर्भिन्नकुम्भाः करिणो निपेतुरनीकशोऽश्वाः शरवृक्णकन्धराः।। रथा हताश्वध्वजस्तनायका पदातयश्छिन्नभुजोरुकन्धराः॥२५॥ करिणो हस्तिनः नितरां खण्डशो निर्भिन्नाः । यद्यपि निर्भिन्नकुम्भाः करिण एवं भवन्ति, तथापि स्वतन्त्रः करो येषामिति पप्टिहायनपरः करिशब्दः । अनीकशः अश्वा एकैकेन शरेण वृक्णाः । कन्धरासु केशाः सन्तीति तत्र वाणप्रचारो न भविष्यतीति कन्धरपदम् ।. रथास्तु, हता अश्वा ध्वजाः सूता नायकाश्च येषां, तादृशा जाताः।नत्वेकमारणेन शिष्टं दैवान्म- तमिति । रथोऽपि अवयवशः वृक्णः इति ज्ञातव्यम्, अन्यथा निपेतुरिति क्रियासम्बन्धी न स्यात् , अन्यथा जाता इति क्रियान्तरं कल्प्यं प्रसज्येत । पदातयश्च निपेतुः । आघाते- नापि पतन्तीति तेषां विशेषणमुच्यते । छिन्नाः भुजाः ऊरवः कन्धराश्च येपाम् । उरु स्थूला वा कन्धरा । नाभेरधो बाणप्रहारस्स निषिद्धत्वात् । अनेन शिरश्छेदः अर्थादुक्तः ॥२५॥ एवं चतुरङ्गसेनामारणमुक्त्वा तस्याधिक्यं यत्तुं तेन जाता रुधिरनदीर्वर्णयति संच्छिद्यमानेति सार्धाभ्याम् । संछिद्यमानद्विपदेभवाजिनामङ्गप्रसूताः शतशोऽसगापगाः । भुजायः पूरुपशीर्षकच्छपा हतद्विपदीप हयग्रहाकुलाः ॥ २६ ।। करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसंकुला । अच्छूरिकावर्तभयानका महामणिप्रवेकाभरणाश्मशर्कराः ॥ २७ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरीः परस्परम् । चतुरङ्गेपु प्रय एव रुधिरवन्तः, एक दारुमयम् । अतस्त्रीन् गणयति । द्विपदार मनुष्याः, इभाः हस्तिनो, वाजिनश्च, तेषामङ्गैः छिन्नैः प्रसूताः शतशः अमृगापगा जाताः । अनेन मृतानां निर्भयत्वं सूचितम् । अन्यथा भयेन रुधिरशोप एव स्यात् । विजातीया अपि एकैकप्रकृतिका जाता इत्यपि । अङ्गपदं तु तेषां हनने जाते दैवकृतां रुधिरवृष्टिं व्यावर्तयति । प्रशब्देन मरणानन्तरमपि संस्कारेणापि भयाभावः सूच्यते । विवरणटिप्पणी । तेन मोचितशराणामिति । वाणेन सह मोचितानां शराणामित्यर्थः । पाणस्यैव कार्य- कारित्वेन मुख्यत्वाच्छराणां सहभावः । संधितानामिति । संधितानामेव विमोकः सिद्धो भवति । तत्र तु ततो मुक्तस्य वाणस्य सहस्रत्वमधिकं विवक्षितमतो न पुनरुक्तिरित्यर्थः । संछिद्यमानेत्यत्र । प्रशब्देनेति । शूराणां मरणानन्तरमपि संस्कारस्तिष्ठति । १ देवकतामिति पाठः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। अन्योन्यं प्रवाहमेलनात् पूर्व नामान्तरमप्यापन्नाः पश्चादनेकानि नामानि प्राप्नुवन्तीति शस्प्रत्ययः । असंगापगा रुधिरनद्यः । ननु नदीत्वं कुतः, नहि प्रवाहमात्रेण नदीत्वं, भवति, अन्यथा वर्षाकाले जगदेव नदी स्यादित्याशय नदीसमानाकृतित्वसिद्ध्यर्थ वर्णयति भुजाय इति । भुजा एवाहयः सर्पा यत्र । पूरुषशीर्पाण्येव कच्छपा यत्र । एतत्सात्त्वि- कम् । हता ये द्विपास्त एव द्वीपप्रायाः । द्विर्गता आपो यत्रेति । तस्मिन् द्वीपे छिन्ना ये हयाः अश्वास्त एव हि ग्रहा ग्राहाः । तैराकुलाः । द्वीपा. एव तामसा नदीत्वख्यापकाः । तथापि तत्र प्रवाहेण गच्छतां हयावयवानामारोहावरोही द्वीपाधिक्यार्थमेव निरूपितौ । आगन्तुका एवैते नदीधर्माः, न तु सहजा इति । साधारणान् वणर्यति करोरुमीना इति । करा एव उरु अधिका मीना यत्र । करा ऊरवश्व मीना इति वा । मध्यच्छेदे शिष्टो भागः ऊरुशब्देन ग्राह्यः । उरुशब्द एव वा । नराणां केशा एव शैवालानि शैवाला यत्र । धनूंष्येव तरङ्गाः । मीनाः सात्त्विकाः । तरङ्गास्तामसाः इति । त्रयं पूर्वेण वा । नरके शान्तास्त्रयः । आयुधान्येव तूणीरादीनि गुल्माः, तैः सकुलाः । अत एव धनुस्तरङ्गाश्च ताः आयुधगुल्मसकुला इति कर्मधारयः । अच्छूरिकान्येव आवर्ताः । तैभयानकाः । अच्छुरिकाश्चक्राणि चर्माणि वा । अनेनातिगाम्भीर्य नद्याः प्रदर्शितम् । महामणिप्रवेका महामण्युत्तमाः, तद्युक्तान्याभरणान्येव शर्करा यासाम् । पुरातननदीस्थाने कदाचित्पतितं रुधिरं जलेन सहितं तथा जातमिति शङ्का व्याव- तयति प्रवर्तिता इति । नूतनतया प्रवर्तिताः । पूर्वस्माद्वैलक्षण्यमाह भीरुभयावहा इति । भीरूणामेव भयावहाः । मन खिनां तु हर्पकरीः । अन्येषां. तु साधारणा यथावद्वर्णिताः । परस्परमिति समयुद्धे । अन्याययुद्धे तु जयशीलानां प्रायेण हो भवतीति नाश्चर्यमेतत् । एवं भगवत्कृतं सपर्यवसानं युद्धमुक्त्वा बलभद्रकृतमाह विनिघ्नतारीनिति । विनिन्नतारीन्मुसलेन दुर्मदान्संकर्पणेनापरिमेयतेजसा ॥ २८ ॥ अरयः कथञ्चित् हन्तव्याः । भगवतस्त्वरयो न सन्तीति वलभद्रे तदुक्तम् । हलेनाकृष्य मुसलेन विनिम्नता सङ्कर्षणेन सह । भगवान् गृह्णन् निषङ्गादित्यादि जात इति पूर्वेणैवान्वयः । अथवा । अरीन् विनिम्रता सङ्कर्षणेन कृत्वा नद्यः प्रवर्तिता इति । हनने हेतुः दुर्मदानिति । दुष्टो मदो येषां उद्धृत्तिकरणरूपः । सङ्कर्षणपदेनैव तेपामाकर्षण निरूपितम् । सामर्थ्य हेतुमाह । अपरिमेयं तेजो यस्येति । अन्तर्वलमस्त्येव, पहिस्तेजोपि । कस्साप्येतावदिति मातुमशक्यम् ॥ २८॥ विवरणटिप्पणी। यद्वशात्कवन्धोपि युध्यति । तदापि भयाभाव इत्यर्थः । करोरुमीना इत्यत्र । नाभेरधः प्रहारोऽनुचितः इति पूर्वमुक्तत्वादूरुमा भिन्नं न संभवतीत्यत आहुः मध्यच्छेदे इति । त्रयं पूर्वेणेति । अरुणा सह त्रयम् । तथाच नरके शान्तात्रयो जाता इत्यर्थः । अत एवेति । धनुस्तरङ्गस्य निकेऽप्रवेशादेव अग्रिमेण कर्मधारयः कृत इत्यर्थः । ३ सु. उत्त.

·. श्रीसुयोधिनी। एवमुक्तं युद्धमुपसंहरति बलमितिः। चलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयोर्विक्रीडितं तजगदीशयोः परम् ।। २९।। शीघ्रमुपसंहारे ततोऽपि महत्त्वं भवतीति बलमिति । अझैरवादिभिः अर्णवरूपैः दुर्ग भैरवं भयानकं च । अनेन खरूपतो माहात्म्यमुक्तं पलस्य । दुरन्ताः पाला यस्खेति चलस्य रक्षकाः । सङ्गे समागताः राजानः दुरन्ताः । न हि तेपामन्तं कश्चित्कर्तुं शक्तः । ततोऽपि माहात्म्यमाह मगधेन्द्रपालितमिति । जरासन्धेन पालितम् । इन्द्रपदेन सर्वतो चलेस समृद्धता घोतिता । एतादृशमपि क्षणमध्ये क्षयं प्रणीतम् । एतदपि वसुदेवपुत्रयोः क्रीडितम् । यद्यपि वसुदेवपुत्रत्वेन नाट्यं कृतम् । तथा सति पुत्र- त्वनिर्वाहार्थ प्रयासोऽपि चाललीलायामिव प्रकाशनीयः । तथापि न प्रकाशितम्, किन्तु क्रीडयैव सर्व मारितमिति । एवं करणे हेतुमाह जगदीशयोरिति । सर्वजगत एव ईश्व- रयोः । नहीवरः सदैकरूपो भवति । कदाचिदभिनयं करोतीति सर्वदा अभिनयमेव करि- प्यति । परमित्यनेन विशेषक्रीडायामप्यनादरः, ततोऽप्यल्पमिति सूचनार्थः ॥ २९ ॥ ननु किमित्येपा कथा वर्णिता विशेपाकारण, सामान्यत एवैतद्वक्तव्यम्, जरासन्ध- 'समानीतसैन्यस्य पहुशो वधं कृतवानिति, अल्पे हि पौरुपत्वेन युद्धं वर्णनीयम्, न तुं भग- वतीति चेत्, सत्यम् , इत्याह स्थित्युद्भवान्तमिति । स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः समीहतेऽनन्तगुणः स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रहस्तथापि मानुविधस्य वर्ण्यते ॥ ३० ।। यस्त्वनन्तः सर्वतः परिच्छेदरहितः, खरूपविचारे क्रियमाणे । गुणविचारे त्वाह अनन्तगुण इति । अनन्ताः कोटिब्रह्माण्डेपु यावन्तः पदार्थाः तावद्गुणो भगवान् । ततोप्यधिक इति मुख्यः सिद्धान्तः । कांश्चिद्गुणान् प्रकटीकरोति । क्रियाविचारे त्वाह । भुवनत्रयस्य स्थित्युद्भवप्रलयं स्वस्य लीलामात्रेण समीहत इति । तत्र कियदिदं वलम् । अतः तस्यैतन्न चित्रम् । तथापि तस्य परपक्षनिग्रहो वय॑ते भक्तिस्थापनार्थम् । नन्वी- श्वरे परपक्षनिग्रहव्यतिरेकेणापि महत्त्वादेव भक्तिर्भविष्यति, किं निग्रहवर्णनेनेत्याशझ्याह मानुविधस्येति । भगवान् मानुविधानं करोति । तथा सति कदाचिद्भक्तपक्षपातं न कुर्यात् , अन्यधर्माभिनिवेशादिति । तत्रापि चेत् भक्तपक्षपातं कुर्यात्, तदा निःस- न्दिग्धं भक्तिमार्गः प्रवर्ततेति । अत एव वर्ण्यते विशेषाकारेणेति ॥ ३० ॥ विवरणटिप्पणी । वलं तदित्यत्र । शीघ्रमिति । पलिष्ठस्यापि शीघ्रमुपसंहारे पूर्वस्मादप्यपिकं भग- वतो महत्त्वं भवतीत्यर्थः । १ अङ्गेन, अ) चेति पाठद्वयम् । २ वनस्येति पाठः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। . एवं दूपर्ण परिहत्य जरासन्धेन वलभद्रं प्रति यदुक्तं तद्दलभद्रः कृतवानित्साह जग्राह विरथमिति । जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महायलम् । हतानीकापशिष्टासु सिंहः सिंहमिवौजसा ॥ ३१ ॥ तस्य स्थोऽपि छिन्नः । केवलं पदातिरवशिष्टः । यद्यपि शरीरेणापि महाबलः, तथापि तं जग्राह । विरथो हन्तव्यो न भवतीति बद्धा गृहे नेय इति वन्धनार्थ गृहीतवान् । यतोऽयं रामः । सर्वेषां रमणार्थे प्रवृत्तः । सः हन्तुमप्यशक्य इति तस्य नामाह । महावलमिति च दैवं मानुषं च वलं तस्य निरूपितम् । तर्हि दैवगत्या गृहीत इति चेत्, तबाह ओजसेति । तर्हि पाशादिमिर्गृहीतो भविष्यतीति चेत्, तबाह सिंहः सिंहमिवेति । हस्ताभ्यामेव निगृह्य स गृहीतः, न तु हलादिना आकृष्टः । तस्य मोचकामावमाह । हतमनीकं यस्य, अवशिष्टा असवो यस्येति ॥ ३१ ॥ ग्रहणानन्तरं परोपकारार्थमागतो न बन्धनीय इति वध्यमानं भगवान् निवारया- मासेति माह वध्यमानमिति । वध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुपैः। वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्पया ॥३२॥ महतो बन्धनमनुचितमिति तं विशिनष्टि हतारातिमिति । हताः रातयो येन । अनेन शत्रुभूयस्त्वात् तेषां च दुष्टत्वात् तत्सुखं भविष्यतीत्यपि मोचने तदभावो हेतुरुक्तः । केवलवन्धनानि तत्र न समर्थांनीति पाशैर्यद्धः । ते आकृष्टाः निग्रहहेतवो भवन्ति । तत्रापि वारुणैर्मानुपैश्च । जरादीनां मोचनाभावाय वारुणाः पाशाः, मनुष्याणामर्थे मानुषाः एतादृशमपि खाधीनं जातं परमश→ वारयामास, बन्धनं न कर्तव्यमिति । ननु कयमेवं गूभारहर्ता तं मोचयतीति चेत्, तबाह गोविन्द इति । सिंहावलोकनन्यायेन पूर्वलीलां स्मृतवान् । अतस्तेनापि काचिल्लीला सेत्स्यतीति तं मोचितवान् । ननु किमिति दुष्टो मुच्यते, तबाह तेन कार्यचिकीर्पयेति । निरोधो हि कर्तव्यः, एतदभावे सर्वे भगवत्परा राजसाः सात्त्विकाच न भविष्यन्तीति तदर्थमयं रक्षितः । अक्लिष्टकर्मस्वाय च ॥ ३२॥ विवरणटिप्पणी । वध्यमानमित्यत्र वीक्ष्येति शेषः । अनेनेति । जरासन्धस्य शत्रयो भूयांसः। एतद्वन्धने ते सुखिता भविष्यन्ति । तेयि दुष्टाः । अतस्तेषां सुखाभावार्थ मोचनीय इत्यर्थः । काचिल्लीला सेत्स्यतीति । जरासन्धेन हेतुना द्वारिकालीला सिध्यति, महिण्यादिपु लीलाथ भवन्ति । एतद्वन्धनस्थापने तु द्वारिकानिर्माणमेव न स्यादिति भावः । एतदभावे इति । पुरीनिर्माणाभावादिति भावः ।

·२० , - श्रीसुथोधिनी। ततो यजातं तदाह स मुक्त इति । स मुक्तो लोकनाथाभ्यां वीडितो वीरसंमतः। तपसे कृतसंकल्पो वारितः पथि राजभिः ॥ ३३ ॥ अन्ये यादवाः पुनर्वन्धनं करिष्यन्तीत्याशशमाह लोकनाथाभ्यामिति । त्रैलोक्यना- थाभ्यां मुक्तं को वा बढुं शक्तः । द्विवचनेन विभक्तसामर्थ्य सर्वमेव मोचने नियुक्तमिति सूचितम् । ननु तादृशः सक्तोपि म्रियतेति कथं कार्यसिद्धिरिति चेत् ? सत्यम् । ब्रीडितः। अत्र हेतुः वीरसंमत इति । वीरेषु अयमतिवीर इति संमतः । ततः मानुपपराक्रमस्य हतत्वात् अलौकिकं पराक्रम साधयितुं तपसे कृतसङ्कल्पो जातः । ततस्तपःकरणार्थ गच्छन् पथि राजभिर्वारितः, ये राजानो भारभूताः । अनेन.भगवचरित्रमलौकिकमित्युक्तम् । येपामुपकारं करोति तैस्त्यक्तः, येषां त्वपकारं करिष्यति तैहीत इति ॥ ३३ ॥ तेषां चोधने करणान्याह वाक्यैरिति । वाक्यः पवित्रार्थपदैनयनैः प्राकृतैरपि । स्वकर्मवन्धनः प्राप्तो यदुभिस्ते पराभवः ॥ ३४ ॥ त्रिविधा हि चोधकाः । तत्र सात्त्विकानां वचनं पवित्रार्थपदैरिति पवित्रार्थानि पदानि येषु वाक्येषु । वाक्यैरिति त्रिष्वपि सम्बध्यते । नयनैः प्राकृतैरपि । भगवा- नीश्वरः सर्वात्मा, तत्र पराजयो भाग्यमेवेति पवित्रार्थपदानि । नीतिवाक्यानि तु खदेशो न भवति, विचारश्च न कृतः । अकस्मायुद्धे पलायनमुचितमेवेति राजसाः । अतो नीतिविरुद्धं न कर्तव्यमित्युपदेशपरैः । प्राकृतास्तु बहूनामेव महतामपि पराजयो जायत इति प्राकृतवचनैः बोधमुक्तवन्तः । एते विविधा अपि दृष्टन्यायेनैवोक्तवन्तो, नादृष्टन्यायेन । अन्ये पुनरन्तरङ्गाः अदृष्टप्रकारेण बोधयामासुरित्याह स्वकर्मवन्धन इति । खया हि वहवो जिताः, तत्कर्मफलं च भोक्तव्यम् , अन्यथा प्रकारान्तरेण दुरैः सह पराजयो भवेत् , यतः स्वकर्मणा वन्धनं यस्य तादृशः पराभवः । अपि- शब्दात् सर्वे चतुर्धा व्यस्तैः समस्तैश्च बोधयामासुरित्यर्थः । यदुभिः सह परा- भव इति । युक्तमेवैतत् । यतो ज्येष्ठो यदुरित्यपि ज्ञापितम् ॥ ३४ ॥ हतेपु सर्वानीकेपु नृपो वार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मागवान्दुमना ययौ ॥ ३५॥ ततो यजातं तदाह । हतेषु सर्वानीकेप्वपि, तथापि सर्वैः पुरस्कृत इति राज- चिह्नानि प्राप्य स्वदेशान् गतः जरासन्धः । यतो नृपः दैवमानुपसहायः सूचितः । तदा चोधनानन्तरं दृष्टसामग्र्यां च सत्यां पश्चाद्गत इत्याह तदेति । विवरणटिप्पणी। सत्यमिति । अङ्गीकृत्योत्तरम् । ब्रीडां प्राप्तस्तथाप्यलौकिकोधमार्थ न मृत इत्यर्थः । १ कारणानीति पाठः।

·विवरणविप्पणीसमेता। निकटे सम्भृतिं कृत्वा प्रगल्भवचनैः सह । गच्छन् पुनर्भगवता निगृहीतो भविष्यति ॥ इत्साशमाह उपेक्षितो भगवतेति । भगवतः स्थाने यद्यप्युक्तम् , यद्यपि भगवत्त्वाच जानाति, तथापि तानि वाक्यान्यनादृत्योपेक्षामेव कृतवान् । भगवत्त्वादग्रिमकार्यमेव विचार- यति, न तु नीतिविरोधम् । उपेक्षया सुतरां दुर्मना जातः । तत्त्वे अवगतेऽपि मागध- त्वान शरणमागतः । नापि तूष्णीं स्थास्यति । मागधत्वादेव मागधान् ययौ ॥ ३५ ॥ तस्य स्वगृहप्राप्तिमुक्त्वा भगवतोऽपि परमवैभवेन मथुराप्रवेशमाह मुकुन्दोऽपीति पञ्चभिः। मुकुन्दोऽप्यक्षतघलो निस्तीर्णारिबलार्णवः । घिकीर्यमाणः कुसुमैत्रिदशैरनुमोदितः ॥ ३६ ॥ न क्षतं बलं यस्य । एकोपि न हतः । यद्यपि मोक्षदाता तानपि मारयित्वा मुक्तिं दद्यात्, जरासन्धं वा मोचयेत् । न हि भगवान् जयहेतुः, किन्तु मोक्षहेतुः । लीनाः केचन पुनरायास्यन्तीति शङ्काभावार्थमाह । निस्तीर्णः नितरामुत्तीर्णः अरिवलरूप एवार्णवो येन । अर्णवो हि नान्यत्र समायाति । महत्त्वेन पौरुपं पुनरागमनाभावश्च निरूपितः । ततः कुसुमैः विकीर्यमाणः, त्रिदशैरनुमोदितो जातः । अन्यथा अनन्तवधे तदधिष्ठातृदेवानां दुःखं भवेदित्याशयेत । देवार्थमेतत्कृतमित्यपि सूचितम् ॥ ३६ ॥ ततो मानुपैरप्यनुमोदित इत्याह माथुरैरिति । माथुररुपसंगम्य विज्वरैर्मुदितात्मभिः। उपगीयमानविजयः सूतमागधवन्दिभिः ॥ ३७ ॥ शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतृप्यनेकशः। वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभो ॥ ३८॥ दुर्गमुद्घाट्य सर्वे समागताः । यतो विज्वराः मरणशङ्कारहिताः । ज्वरो हि समागत एव मरणशङ्कामुत्पादयति । तेपां स एव ज्वरः प्राप्त इति । कालदेहादिधर्मास्तु पूर्वमेव निवारिताः । किञ्च, बहिर्बुद्ध्यापि मुदितात्मानो जाताः । ततः सूतमागधवन्दिभिः उपगीयमानविजयो जातः । शङ्खदुन्दुभयश्च नेदुः । ततः शनैः गमनसूचनाय । वीणावेणुमृदङ्गान्यपि वादितानि । यतः प्रभुः पुरं प्रविशतीति । लौकिकमेतदिति सूचितम् ॥ ३७॥ ३८॥ विवरणटिप्पणी। मुकुन्दोपीत्यत्र । मोक्षे हेतुरित्यस्यानन्तरं तथापि न कोपि हत इति शेपो ज्ञेयः। अन्यथेति । विदशानुमोदनाकयने दुःखं भवेदिति शङ्का स्यादिति शेपः । इसेवाशय इत्यपि सूचितमित्यन्वयः । .

·. १ , २२ श्रीसुयोधिनी। अन्तः पुरं वर्णयति सिक्तमार्गामितिद्वाभ्याम् । सिक्तमार्गा हुष्टजनां पताकाभिरलंकृताम् । निपुष्टां ब्रह्मघोपेण कौतुकायतोरणाम् ॥ ३९ ॥ निचीयमानो नारीभिर्माल्यध्यक्षताद्गुरैः। निरीक्ष्यमाणः सलेहं प्रीत्युत्कलितलोचनैः ॥ ४० ॥ सिक्ताः सर्वे मार्गा यस्याम् , गन्धोदकैः सेकः । हृष्टा जना यस्याम् । पताकामिः जय- लेखाकितामिरलकृतामिति । अधो मध्ये उपरि च शोभा निरूपिता। नितरां घुष्टा ब्रह्मघो- पेण वेदपाठेनेति । प्रत्यागाशिपो मन्त्राः प्रवेशे पठनीया इति पुरप्रवेशे तदर्थमेव ब्राह्मणैः. ब्रह्मघोपः पठितः । वैश्यानां विशेषचेष्टामाह । कौतुकैरावद्धानि तोरणानि यस्यामिति । सर्वाभिरेव नारीभिः माल्यादिभिः विकीर्यमाणो जातः । दध्यक्षताः विकीर्णाः, यवाहुराश्च । एवं तासां क्रिया भगवति निरूपिता त्रिविधा । ज्ञानमपि तथा निरूपयति निरीक्ष्यमाण. इति । लेहो बन्धुभावेन । प्रीतिः पुरुपभावेन । उत्कण्ठा कामभावेनेति । एवं त्रिस्वभाव- लोचनैनिरीक्ष्यमाणो जातः । स्नेहः पृथक् कृतो लौकिकदोपाभावाय ॥ ४० ॥ ततः प्राप्तधनस्य राजन्येव विनियोग वदन् स्वस्य तदाज्ञया युद्धादिकरणं सूचयति, तदुःखाभावाय, आयोधनगतमिति । आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूपणम् । यदुराजाय तत्सर्वमाहृतं प्रादिशत्पभुः ॥४१॥ आयोधनं युद्धभूमिः, तत्र योधैरानीतं द्रव्यमाभरणादिप्रकारेण । अनन्तं बह्येव । वहव एव हता इति । अनन्तत्वे हेतुमाह वीरभूपणमिति । यावदाहृतं तत्सर्वं यदुराजाय प्रादिशत् प्रकर्पण वोधितवान् । रक्षास्थापनादिकं तु खकृत्यमेवेति निवेदनमानं राजे निरूपितम् । प्रभुत्वात् न सह गतानां यथेष्टं द्रव्यविनियोगः॥४१॥ एवमेकप्रकारेण भगवतो जयं निरूप्य जयान्तरेष्वपीमं प्रकारमतिदिशति एवं सप्तदशकृत्व इति । एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीवलः। युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्णपालितैः॥४२॥ अक्षिण्वस्तहलं सर्व वृष्णयः कृष्णतेजसा । अनेनापि सह सप्तदश । एकः समदशधा आवृत्त इति सर्वसाम्यत्वाय कृत्वसु- चप्रत्ययः । देशदोपात् न विवेक उत्पद्यते इति मागध इत्युक्तम् । सम्पत्तिस्तु राजत्वात् । अन्यत्रापि भगवान् न स्वयं युयुधे । तथा सति लोकप्रतीत्या सर्वदा केश विवरणटिप्पणी । आयोधनमित्यस्याभासे । तदुःसाभावायेति । दुःखाभावसूचनायेत्यर्थः । एवं सप्तदशकृत्व इत्यत्र । एक इति । समर इति शेपः । सर्वसाम्यत्वायेति । सर्वैः साम्यं यस्य युद्धस्येति शेपः।

·, विवरणटिप्पणीसमेता। २३ एव भवेत्, किन्तु कृष्णरक्षितैर्यदुभिः सह युयुधे । अत एव च तदलमक्षिण्वन् । न केवलं रक्षार्थमेव भगवद्विनियोगः, किन्तु निराकरणार्थमपीत्याह कृष्णतेजसेति । पुनः पुनः तस्यापि गमनं वाक्यैरधिकरावेशेन चेति वक्तुमाह हतेप्विति । हतेषु खेष्वनीकेपु त्यक्तोऽयादरिभिपः ॥४३॥ यतो नृपः। राज्ये हृते हि स निवृत्तो भवेत् । तद्भगवान् न करोतीति स निवर्तत इत्यर्थः । ब्रह्माण्डे हि प्रजापतिरध्यक्षः, स कालात्मा यज्ञात्मा च, स सप्तदशो मवति, स पराजित एव । अतः परं प्रमाणरूपाः ब्राह्मणा अवशिष्यन्ते । शिवश्व वेदरूपः । उभयवलमाश्रित्य अष्टादशे पर्याये समागमिष्यतीत्साह अष्टादशम इति । अष्टादशमसंग्राम आगामिनि तदन्तरा। नारदप्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत ॥४४॥ रुरोध मथुरामेत्य तिभिम्लेंच्छकोटिभिः। त्रैलोक्ये चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन् श्रुत्वात्मसंमितान् ॥ ४५ ॥ एवं पुराणान्तरे कथा । बहुधा सर्वैः संप्रार्थितोऽपि सप्तदशे पर्याये पराजितः तपस्तप्तुं गतः । तत्र समाराधितः शिवः । पश्चात् प्रसन्नेन शिवेन ब्राह्मणसमाराधनार्थं निरूपितः । ब्रह्मण्यः कृष्णो न ब्राह्मणवाक्यमन्यथा करिष्यतीति । ततः स्वनगरी समागत्य ब्राह्मणानाहूय सिंहासने उपवेशितवान् । ततःप्रीतै मणैः पुनस्तस्मै सिंहासनं दत्वा वरोपि.दत्तः, 'शत्रु जेष्य- सीति । 'अजेयश्च त्रैलोक्यस्य भविष्यसीति । एतत् ज्ञात्वा नारदः मध्ये कालयवनं च प्रेपितवान् । सोऽपि सर्वयादवनिराकरणार्थ प्रतिज्ञा चक्रे । स चेत्पश्चादागच्छेत् , द्वारकां गच्छेदिति । तस्य तत्र निराकरणं मर्यादापालकेनाशक्यमिति उभयमेकहेलया निर्वहत्विति 'मध्ये देवगुह्यकर्ता नारदो यवनं प्रेपितवान् । स हि वृद्धगर्गस्य पुत्रः । महायवनो खप्रज • आसीत् । तेन पुत्रार्थ प्रार्थितो वृद्धगर्गः तद्भार्यायां पुत्रमधात् । 'बजेयश्च तव पुत्रो भविष्यती'त्याह । ततः कालान्तरे यदुसभायां स एव वृद्धगर्गों यदुभिरुपहसितः स्वपुत्रं प्रार्थितवान् 'यादवा मारणीया' इति । एवं वैरे सिद्धे नारदेन तेषु प्रविष्ट एव सन्धिका- लोऽयम् , शीघ्रं गम्यतामिति तं प्रेपितवान् । तदाह । आगामिनि अष्टादशमे सङ्ग्रामे तदन्तरा नारदेन प्रेषितो यवनः चीरत्वाद्युद्धरसाभिनिविष्टः प्रत्यदृश्यत प्रतिकूलतया 'समागतो दृष्टः । तस्य प्रतिकूलतामाह रुरोधेति । स्वयं समागत्य म्लेच्छकोटिभिः मथुरां रुरोध । तत्र कारणमाह त्रैलोक्ये अप्रतिद्वन्द्वः । चकारादनुभावेनापि । वृष्णींश्च आत्मसंम्मितान् तुल्यान् श्रुत्वा नारदात् तदसहमानो रुरोधेति सम्बन्धः ॥४४॥ ४५ ॥ तदा भगवान् तत्स्थानपरित्यागा) निरोधं चिन्तयामासेत्साह तं दृष्ट्वेति । तं दृष्ट्वाचिन्तयत्कृष्णः संकर्पणसहायवान् । इदं तु प्रकटचिन्तनम् । अतो गूढामिप्रायेणैव चिन्तयति । अभिप्रायस्तु स्थानात् " ·श्रीसुबोधिनी। परित्याजनीयाः ये निरोद्धव्याः । यथा वृहद्वनात् निष्कासिताः, तथा मथुरातोऽपि निष्कासनीयाः । यदि देशान्तरं न गच्छेयुः, तदा निरुद्धा एव न भवेयुः, लोके तथा दर्शनात् । अतो भगवानेतानन्यत्र नेतुं विचारयति । तत्संमतिव्यतिरेकेण नयने मत्रभेदः सादिति मर्मज्ञेन बलभद्रेण सह मन्त्रयामास । यतोऽयं कृष्णः, निरोधार्थमेव प्रवृत्तः । अन्यथा सदानन्दः तेषां न भवेत्, पहिश्चित्तत्वादिति । सङ्घर्पण एव सहायो यस्येति । अतस्तेन सह चिन्तनम् । चिन्तनवाक्यान्याह अहो इत्यादिसाधैः त्रिभिः । अहो यदूनां जिनं प्राप्तं शुभयतो महान् ॥ ४६॥ यवनोऽयं निरन्धेऽस्मानय तावन्महाबलः । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥४७॥ आवयोयुध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुतः । वन्धून्हनिप्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं वली ॥४८॥ तस्मादद्य विधात्यामो दुर्ग द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन्समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४९ ॥ अहो इत्याश्चर्ये । कथमयमकस्मादागत इति, कथं वा सन्धिकालं ज्ञातवानिति । यदूनां वृजिनं दुःखमुभयतोऽपि प्राप्तमिति प्रतिज्ञा । तां निरूपयति । महान् यवनोऽयमय निरुन्ध इति । अस्मानिति तैः सहाभेदः कार्यार्थ निरूपितः । स्वरूपतोपि महान् महाबलश्च । अद्य महावल इति उभयोर्ब्राह्मणवाक्यं बलमिति सूचितम् । यावजरा- सन्धो नायाति, तावदनेनैव निरुद्धा इति । तर्हि जरासन्धस्थाने अयमेव जातः, को विशेष इति चेत्, तबाह मागध इति । मागधोऽप्यधैवायास्यति । तर्हि तबुद्धिः प्रेरणीया, यथाय नायास्सतीति चेत्, तबाह श्वो वा समागमिष्यतीति । ती- न्तर्यामी वक्तव्यः, श्वोऽपि नानेतव्यः, तत्राह परश्व इति । तर्हि कालो वक्तव्य इत्याशय व्यधिकपर्याये कोऽपि वक्तुं न युक्त इति वाशब्दं प्रयुक्तवान् । किमय श्वो वञ्चनेन आगमिष्यतीत्यत्र तु न सन्देहः । अत उपाय एव कर्तव्य इत्यर्थः । तर्हि उभावपि मारणीयाविति चेत्, तबाह आवयोयुध्यतोरिति । उभावजेयौ, अतः प्रधानपरिहारेण केवलवलहनने विलम्बो भवतीति यवनेन सह आवयोयुध्यतोः सतोः, प्रक्रान्तस त्यागायोगात्, यदि मध्ये जरासन्धः चतुरः समागच्छेत् , तदा अस्मानन्यत्रासक्तान् विहाय बन्धून् वसुदेवादीन् हनिष्यति । स्वपुरं वा बद्धा नेष्यति । पश्चान्मोचनार्थ बहु कर्तव्यं पतेत् । मारयितुमशक्य एवेत्याह वलीति । एवं सति यत्कर्तव्यं तदाह तस्मादिति । द्विपदानां मनुष्यमानस्य दुर्गम् दुर्ग विधारसाम इति । जन्वेतावदलौकिकं यः करोति, स तानेव कथमन्यथा न करोति, किमिति स्थान . ' ·विवरणटिप्पणीसमेता। २५ त्याजयतीति चेत् ? मैवम् । द्वारकादिनिर्माणे न काचिन्मर्यादा घाध्यते, अन्यत्र तु ब्राह्मणवाक्यानि वाध्यन्ते । एतदर्थमेव द्वारकानिर्माणमिति न तो ब्राह्मणवाक्यं प्रम- विष्यति । सर्वत्राधिकप्रयत्नः साधारण्यं निराकरोतीति । अत एव पूर्व वलीति पदम् , अत्र च द्विपदमिति । अतो ब्राह्मणा अपि द्विपदा एवेति तेपामपि से दुर्ग एवं । पश्चान्नि- भये स्थाने ज्ञातीन् वसुदेवादीन् समाधाय यवनं घातयामहे, तदा विलम्बो न बांधक इति । अन्यथा भगवत्यन्यत्र गते मुचुकुन्दगुहायाम् , वसुदेवादयो भीताः खेदं प्राप्नुयुः ॥ ४९॥ एवं निर्धारित मत्रे यदासीत् , तदाह इति संमन्येति । इति संमन्य दाशार्हो दुर्ग द्वादशयोजनम् । अन्तःसमुद्रे नगरं कृष्णोद्भुतमंचीकरत् ॥ ५० ॥ दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥५१॥ सुरट्ठमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्मृग्भिः स्फाटिकाहालगोपुरैः॥५२॥ राजतारकुटैः कोप्टेंहमकुम्भैरलंकृतैः। रत्नकूटैहैहमैर्महामरकतस्थलैः ॥ ५३ ।। वास्तोप्पतीनां च गृहर्वलभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्ण यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५४ ॥ यतो दाशार्हो भक्तरक्षकः । अनेन क्लिष्टकरणदोपोऽपि परिहतः । ननु कालादिभिर- निर्मितं कथं निर्मास्यति, तथा सति कालादयो वा कथं न प्रतिवन्धं करिष्यन्तीत्याशङ्याह तदुर्गमेव करिष्यति । जलादिदुर्गाः प्रसिद्धाः । अतो नालौकिकं करिष्यति । किञ्च, कालहितमपि करिष्यतीत्याह द्वादशयोजनमिति । द्वादशात्मा हि कालः । प्रतिपक्षतया चा करिप्यति । अलौकिकत्वाचतुरस्र तत् । सर्वापेक्षया विशेष वक्तुं तत्रत्वं गुणत्रयमाह । अन्तःसमुद्र इति समुद्रमध्ये । न सा पृथिव्यां तिष्ठति, किन्तु मूमिवत् नगर्यप्यन्तरिक्षे समुद्रमध्ये जलोपरि तिष्ठति । अन्यथा नीचे स्थिता मवेत् । तत्र वैलक्षण्यं संभविष्यतीति तन्निराकरणाध नगरमिति । तत्रापि विशेषः अद्भुतमिति । कृष्ण इति । सदानन्दः । तेन कृतं स्थानं तयापकं मविष्यतीति ज्ञापितम् । अचीकरदिति । स्वयमेव चकार । विश्वका र्मणा कृतमित्येके, त्याष्ट्रमिति पदात् । वस्तुतस्तु विश्वकर्मणो यावन्नैपुण्यम्, तावदन भगवतेव निर्मितमिति । स हि जले कर्तुं न शकुयात् । अन्यथा इतो. भगवति क्रमेण पाणेष्वपि गतेषु सप्तमे दिवसे तं न प्लावयेत् समुद्रः, विश्वकर्मणो विद्यमानत्वात् । भस्तु वा विधकर्मणा कारितमिति । अचीकरद्विश्वकर्मणेति करणं वा । - ·श्रीसुयोधिनी। यत्र नगरे त्याष्ट्र विज्ञानमनेकचातुर्ययुक्तं दृश्यते । शिल्पे नैपुण्यं यस्मात विज्ञा- नादिति ज्ञानप्रमायां हेतुरुक्तः । किश्य, रथ्याचत्वरवीथीमिः सहितम् । यथावास्तु वास्तु- शास्त्रसहितम् । विशेषेण निर्मितम्, चित्रादिरहितेपि सामान्यनिर्माणेपि वैशिष्टययुक्तम् । दैविकं लौकिकं शास्त्रीयं च ज्ञानं तस्मिन् नगरनिर्माणे प्रतिष्ठितमिति वर्णनावधित्वं निरूपितम् । विशेषतो वर्णयति । सुरद्रुमाः पारिजातादयः । ते उद्यानेषु यत्र । उद्यानं पुष्पा- धानम् । उपवनं फलप्रधानम्, तैरन्वितमिति सर्वत उमयेपां संवन्ध उक्तः । अन्तनगरे वैशिष्टयमाह हेमशृङ्गैदिविस्पृम्भिरिति । एकविंशतिगृहोपरि सुवर्णशृङ्गाणि सुवर्णकल. शस्य परितः स्थापितानि । अत एव दिवं स्पृशन्ति । तत्र निदानप्रस्तरानाह स्फाटिकेति । स्फाटिकैरेव निर्मिताः अट्टालाः गोपुराणि च । दुर्गत्वादन्नसङ्ग्रहार्थ रजतैरारकूटैश्च निमितानि कोष्ठानि रजतारकूटशब्दादण । हेमकुम्भैग्ध सर्वतः अलङ्कृतम् । घृतदध्याद्यथै राजतानि कोष्ठानि । अन्नार्थ तु पैत्तल- निर्मितानि । सर्वधातूपलक्षणमारकूटपदम् , आद्यन्तयोः रजतसुवर्णयोरुपादानात् । उपरि शोभातिशयमुक्त्वा मध्ये शोभामाह रलकूटैहहैंमैरिति । सर्वत्र गृहाः रत्ननिर्मितपदकवत् सौवर्णाः। भूमिश्च मरकतशिलाभिः निर्मितेत्याह । महामारकतानि स्थलानि येष्विति ॥५३॥ अनुपयुक्ता अपि धर्मसाधकाः कौतुकसाधकाश्च गृहाः सन्तीत्याह । वास्तोष्पतीनां वास्तुदेवताधिपतीनामिन्द्रादीनाम् । वस्तून्यस्मिन्निति वास्तुदेवता भूमिः, तस्याः पतयः सर्वे लोकपालाः । चकारात् दुर्गादीनामपि । अनेन मध्ये भगवतः परित आशापालानां गृहा इत्युक्तं भवति । वलभीभिरिति सर्वत्र छजानिर्माणम् । अनेनाग्रे निर्माणक्रिया कापि नापेक्षितेति सूचितम् । किञ्च, चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णम् । चातुर्वण्र्यैर्जनैः पूर्वमेवाकी- र्णम् । तेन ते भगवत्कृता एव जना निरूपिताः। अन्यथा इतो गतानां वंद्यामिव पातो भवेत् । ते हीदानीमपि तिष्ठन्ति । अतस्तत्सन्निधानेन सर्वदा विद्यमानत्वसाम्यात् , विवरणटिप्पणी। दृश्यते इत्यत्र । वर्णनावधित्वमिति । वास्तुशास्त्रे यथा वर्णितम् । तादृशं निर्मितमित्युक्त्या शास्त्रवर्णनमवधिर्यस्य तादृशत्वं निर्माणस्य निरूपितम् । अग्रे । ते उद्यानेषु यनेति । यत्र उद्यानेषु ते सन्ति । तथाच सुरद्रुमलतायुक्ता- न्युधानानि विचित्राण्युपवनानि च तैरन्धितमित्यर्थः । एकविंशतिगृहोपरीति । यथा- वास्तु इत्युक्तत्वात्तत्रोपर्युपर्येकविंशतिप्राकारपर्यन्तं गृहा निरूपिताः, तथानांपीति भावः । दिवमिति । तच्छास्त्रोक्तत्वादत्राप्येवमुक्तम् । निदानेति । यदुपर्यन्ये गृहा भवन्ति ते । , ·विवरणटिप्पणीसमेता। २७ मंगवद्गृहमाह यदुदेवगृहेण उल्लसदिति । मध्ये भगवद्गृहम् ; चतुर्दिक्षु वर्णचतुष्टयानाम् । आकीर्णमिति । किर्मीस्तित्वं निरूपितम् ॥ ५४॥ एवं भगवता स्थाने निर्मिते, विशेषतो निर्माणे कृते, पारिजातादीनामनन्यत्वप्रतिष्ठा गमिष्यतीति लोकपालाः सर्वे स्वस्खसमृद्धि प्रेपितवन्त इत्याह सुधर्मामिति त्रिभिः । सुधर्मा पारिजातं च महेन्द्रः प्राहिणोद्धरः। यत्र चावस्थितो मत्यों मर्त्यधमैने युज्यते ॥५५॥ श्यामैककर्णान्वरुणो हयान् शुक्लमनोजवान् । अष्टौ निधिपतिः कोशॉल्लोकपालो निजोदयान् ॥ ५६ ।। यद्यद्भगवता दत्तमाधिपत्यं खसिद्धये । सर्व प्रत्यर्पयामासुहरौ भूमिगते नृप ॥५७ ॥ यदग्रे पारिजातहरणम् , तन्मतान्तरभाषया निरूपितम् , तदने विस्तरेण वक्ष्यामः । सुधर्मा देवसभा । नवरत्ननिर्मितेव भूमिरूपा काचित् देवता सुधर्मेत्युच्यते । यत्रोपवे- शनमात्रेणैव धर्मों धर्मफलं च भवतीति । चकारादन्येऽपि सुरद्रुमाः । इन्द्रः सिंहासना- दिकं च प्रस्थापितवानिति उमयोर्माहात्म्यं वर्णयति यत्र चेति । यत्र सुधर्मायाम्, चकारात् पारिजाता धर्मश्च । अनेन समीपे विद्यमानः सर्वदा नियतमरणधर्मापि तैः स्वाभाविकैः मर्त्यधः न युज्यते । अनेन पूर्वदोपपरिहारोऽप्युक्तः । गुणास्तु सुधर्मापदेनैवोक्ताः । अन्यामपि सम्भृतिमाह श्यामैककर्णानिति । एकः कर्णः श्यामः दक्षिणः । शिष्टः सर्वोऽपि कुन्दसन्निभः । उच्चैःश्रवस एतद्वैलक्षण्यम् । अयं स्वर्गः कर्म चेति उभयपोधनार्थ प्रवृत्तिशास्त्रस्थाने श्यामता निरूपिता । ते चायाः सैन्धवा एवेति ज्ञाप- यितुं वरुणेन प्रस्थापितमित्युक्तम् । अन्यत्र वर्णान्तरसम्भावना स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थ शुक्ला इति । जव एव तेषां श्लाघ्य इति शुक्लाश्च ते मनोजवाश्चेत्युक्तम् । शुक्ले जवाभावमाशय समास उक्तः । निधिपतित्वादष्टौ निधीन् प्रेपितवानिति गम्यते । भष्टौ लोकपालाश्च कोशान् भण्डारवस्तूनि । निजस्य खस स्वस्य अम्युदयांश्च । विवरणटिप्पणी। मूलकारणमूताः प्रस्तराः स्फटिकमया इत्यर्थः । अग्रे । वर्णचतुष्टयानामिति । वर्णचतुष्ट- यमपि चतुर्दिक्षु । अतो बहुवचनम् । श्यामैकफर्णानित्यत्र । उच्चैःश्रवस इति । स सर्वोपि कुन्दसनिमः । एतद्वैलक्ष- प्रयमित्पर्यः । अयमिति । एकः कर्णः प्रवृत्तिशास्त्ररूपः, एको निवृत्तिशास्त्ररूपः तनायं पामः प्रवृत्तिशाम्ररूपः कर्णः खर्गरूपः, तत्साधनकर्मरूपश्च । उभयोरपि दोपशक्षकलु- पितत्त्वान्यामत्वमित्यर्थः। १ पर्मावति पाठः।

·२८ श्रीसुयोधिनी ।। ननु स्वयमनेकसुकृतेन प्राप्तं भोगसाधनमधिकारज्ञापकं च किमिति दत्तवन्त इत्या: काक्षायामाह यद्यद्भगवता दत्तमिति । न हि तानि वस्तूनि खधर्मोपार्जितानि, किन्तु भगवता दचानि । यतस्तदाधिपत्यम् , ईश्वरेणैव झाधिपत्यं दीयते । तथापि प्रतिदाने को हेतुरिति चेत्, तबाह स्वसिद्धय इति । खस्य सिद्धये । अधिकारो हीश्वरेच्छयैव भवति । सा च ज्ञातुमशक्येति यथा तन्नियतं भवति, तथोपायः कर्तव्यः तद्भगवति दान एवाक्षयं भवति । अतः खस्य धनस्य अधिकारस्य वा सिद्धये सम्यनिष्पत्त्यर्थ सर्व प्रत्यर्पयामासुः । ननु भगवता तत्कथं ग्रासमिति चेत्, तबाह हरौ भूमिगत इति । भूमिरपि दत्ता ब्रह्मणे मनवे वा । पुनर्भक्तोद्धारार्थ खयमप्यागतः । तन्यायेन सर्वा- मपि समृद्धिं भक्तेभ्यो दातुं प्रदर्शयितुं वा अपेक्षेनेति प्रत्यर्पणगुचितम् । एतदभिज्ञानाय नृपेति सम्बोधनम् ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ यदर्थमेतन्निर्माणं तदाह तत्रेति । तत्र योगप्रभावेण नीत्वा सर्वजनं हरिः। प्रजापालेन रामेण कृष्णः ममनुमन्त्रितः॥ 'निर्जगाम पुरद्वारात्पद्ममाली निरायुधः ॥ ५८॥ अणिमादयो हि योगस्य सहजफलानि । इदं तु वक्ष्यमाणं योगस्यानुभावस्स फलम् । यथास्थितान् शयानान् सर्वानेव तेषां दुःखनिराकरणार्थ तत्र द्वारकायां नीत्वा स्वयं पुनरागतः । तत्रत्यप्रजानां देशवासिनां दुःखनिवृत्त्यर्थ बलभद्रं निरूप्य प्रजापालने अङ्गीकृते तेन प्रजापालने वस्तुतोपि रामेण रत्युत्पादकेन कृष्णः स्वयं सदानन्दः नातः परमत्र मथुरायां स्थेयमिति ज्ञापयन्निव साधनानुमतिं गृहीत्वा फलरूपः ततो निवृत्त इत्याह निर्जगामेति । नितरां गमनं नित्यसन्निधिरूपेणापि ततो निर्गत इति ज्ञापयितुम् । नित्यक्रियारूपेण तु वर्तत इति न काप्यनुपपत्तिः । पुरद्वारादिति निर्गमनं सर्वजनीनं भवत्विति । निर्गच्छता भगवता द्वयं ज्ञापितमिति विशेषणद्वयमाह पद्ममाली निरायुध इति । ततः कीर्तिनीता, रक्षा तु कृतेति । एवं निर्गमनस्य प्रयोजनमग्रे स्पष्टं भविष्यति ॥ ५८॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे प्रथमाध्यायविवरणम् ॥ १॥ विवरणटिप्पणी। निर्जगामेत्यत्र । रक्षा विति । एतत्प्रकरणीयलीलायाः प्रद्युम्नचरित्रत्वाद्वन्धुरक्षा- र्थमायुधग्रहणम् । स्थानदानेन रक्षायास्तु कृतत्वान्निरायुधो निर्गतः । तथाच निरायुधखेन रक्षाकरणं ज्ञापितमित्यर्थः॥ प्रथमाध्यायव्याख्या समाप्ता ॥

·विवरणटिप्पणीसमेता। श्रीकृष्णाय नमः। द्वितीयोध्यायः। निग्रहं प्रथमेऽध्याये निरूप्य हरिणा कृतम् । द्वितीयेऽनुग्रहं प्राह मुचुकुन्दाय यत्कृतम् ॥१॥ तामसी हननाख्या हि राजसी नगरोधमा । सात्त्विकी नयनाख्या च निर्गुणा निर्गमस्तथा ॥२॥ निर्गुणस्य निमित्तत्वं न तु कर्तृत्वमीर्यते । प्रबोधो मरणं चैव संवादश्च यथाक्रमात् ॥३॥ स्तुतिश्च निर्गुणा प्रोक्ता तदने हि फलिप्यति । अतो निर्गुणलीलात्र द्वितीये विनिरूप्यते । क्रिया भगवतो दे॒धा गुणेषु स्खे यतः स्थिता ॥४॥ पूर्वाध्यायान्ते तत्त्वात् परित्यज्य केवलं तं व्यामोहयितुं कीर्तिमयीं वनमाला विधत् निर्गत इत्युक्तम् , कालयवनस्य मुक्त्यर्थ नारदोपदेशं गृहीतवतः साक्षात्कारः । ततस्तदनुसरणम् , ततो दृष्ट्या ज्ञानरूपेण ज्ञानामिना संघातनाशश्च निरूप्यते । निर्गुण- क्रियाया मोक्षपर्यवसानात् । परं तस्स काल एव मुक्तिरिति निरूपयितुं द्वादशमिनि- रूप्यते तं विलोक्येति । श्रीशुक उवाच-तं विलोक्य चिनिष्क्रान्तमुजिहानमिवोडपम् । दर्शनीयतमं श्याम पीतकौशेयवाससम् ॥१॥ विवरणटिप्पणी । द्वितीयेऽध्याये । निर्गुणस्येति । निर्गुणखरूपस्य कर्तृत्वामावान्निर्गमलीलाविष्टस खरूपस्य यवनवधे निमित्तत्वम्, नतु वधकर्तृत्वमित्यर्थः । अत्रापि लीलाचतुष्टयमित्याश- पेनाहुः प्रबोध इति । मुचुकुन्दस्य जागरणं यवनस्स मरणं मुचुकुन्देन भगवतः संवादच सात्विकतामसराजसा इत्यर्थः । तदने हीति । निर्गुणखरूपेण मुचुकुन्दस्स दत्तं मोक्षल- क्षणं फलं जन्मान्तरे फलिप्यतीत्यर्थः । अत इति । पूर्वाध्यायोक्ता निर्गुणलीला न फलपर्य- पसायिनी, अतोऽविशेषाल्लीलाचतुष्टयमपि तवाध्यायाः । अत्र तु निर्गुणलीला मोक्षलक्षणं फलं फलिष्यति । अतः फलसम्बन्धादन निर्गुणलीलैवाध्यायार्थ इत्यर्थः । गुणेप्चिति । गुणेषु स्थिता सगुणा । स्वे खरूपे स्थिता निर्गुणेत्यर्थः। तत्त्वानीति । चतुर्णामायुधानां तवरूपत्यान्निरायुधपदेन तत्त्वपरित्याग उक्त इति भावः । एतदाशयेनैव निर्गमलीलाया निर्गुणत्वमुक्तमिति भावः। परं तस्येति । ये च प्रलम्बेसत्र यवनस्य मुक्तिनिरूपिता । परन्तु कालरूपे एवेत्यर्थः । 1. सरवानिति प्राचीनपुस्तके. पाठा, तत्वानीवि रीराकारसंमत इति । ३ .

·३० श्रीसुपोधिनी। तं विलोक्य वासुदेवोऽयमिति निश्चित्य, तं जिघृक्षुरन्वधावदिति षष्ठेन संबन्धः । तत्रादौ निभिस्तदृष्टं रूपं वर्णयति । पञ्चदशकलापूर्णमिव तावद्भिर्विशेषणैः । अतः प्रथमतः चन्द्रदृष्टान्तेनैव निरूपयति । विशेपेण निष्कान्तम् , यथा उदयाद्रेश्चन्द्रः, न तु राहोर्मुखात् , नापि मेषेभ्यः । तथा भगवानपि न मारयितुं, नापि भयमुत्पादयितुं, भयेन वेति तदाह उजिहानमिति । प्रथमदर्शनापेक्षया द्वितीयदर्शने अधिककान्तियुक्तः प्रतीयत इति । ननु विशेषकान्तिप्रदर्शनं किमर्थमित्याशयाह उडुपमिवेति । चन्द्रो हि नक्षत्राणां रक्षकः । यदि तत्तन्नक्षत्रे न गच्छेत् , गत्वा वा तं न प्रकाशयेत्, स्वरूपतः फलतश्च, तदा नक्षत्राणां वैयर्थ्यमेव स्यात् । तथा भगवान् नारदादीनां रक्षार्थ तदुपदिष्टेषु खानुभावं ख्यापयितुं प्रतिक्षणं रूपवैशिष्टयं प्रकाशितवानित्यर्थः । किञ्च, तस्मिन् दृष्टे युद्धार्थ समागतानां क्रोधः कदाचिद्भवेत्, ततश्वासन्मत्या मोक्षो न भवेदिति भगवान्ख- खरूपं सुन्दरत्वेनैव प्रकाशितवानित्याह दर्शनीयतममिति । दर्शनीयोऽतिसुन्दरः । अत्याश्चर्य हि परस्मै प्रदर्श्यते । खस्सापि पुनः पुनर्द्रष्टव्यो भवति । श्याममिति । रसात्म- कता निरूपिता। सर्ववेदयुक्तत्वमाह पीतकौशेयवाससमिति । नग्नान्न मुक्तिरिति वैदिका सिद्धान्तः । 'आद्यन्तमध्ये बद्धो हि वेदेनामृतमश्नुत' इति । कच्छाशिखोपवीतानि बन्धनान्याह वेदतः। पीतवर्ण कौशेयं वासो यस्येति । वेदो यज्ञो देवाश्च पदत्रयेण परिगृहीताः । छन्दोमयं पीतमिति। कौशेयं क्षौमम् । 'सौम्यं वै क्षौम'मिति श्रुतेः। सर्वदैवसं वास इति च । अन्यथा पीताम्बरमित्येव ब्रूयात् । भगवदीयं हि न प्राकृतप्रकृतिकं भवतीति विशेषण वैयर्थं च ॥१॥ एवं धर्मरूपतां निरूप्य अर्थरूपतामाह श्रीवत्सवक्षसमिति । श्रीवत्सवक्षसं भाजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥२॥ श्रीवत्सो वक्षसि यस्येति । दक्षिणावर्तरोमरेखायां सुवर्णरेखावत्तेजोविशेषः श्रीवत्स- शब्देनोच्यते । वक्षसि जीवः सन्निहित इति तत्रैव भगवता अर्थः स्थापितः सुतराम् । दक्षिणः स्तनो धर्मो भवतीति धर्मप्रतिष्ठित एवार्थों भगवता परिगृहीतः । अत एव तत्र जीवप्रतिष्ठामाह । भ्राजत्कौस्तुभेनामुक्ता कन्धरा यस्येति । 'पुरुषः काममय' इति कामस्तन्निरूपणेन निरूपितः । मोक्षस्तु स्वेनैव दीयत इति प्रसङ्गादन्यदानमपि चतुर्भुज- विवरणटिप्पणी। तं विलोक्येत्यत्र । नारदादीनामिति । वाक्यस्येतिशेषः । उडुरक्षार्थ चन्द्र इव नारदादिवाक्यरक्षार्थ भगवानागतः। अतस्तस्योडुपु गमनमिव भगवतो नारदवाक्यानु- गमन मिति भावः । सौम्यं वै क्षौममिति । सौम्यं सोमलतासम्पन्धि यज्ञाहमित्यर्थः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। त्वेन निरूपयति पृथुदीर्घेति । पृथवो दीर्घाः चत्वारो भुजा यस्येति । कृपया ज्ञानमपि प्रयच्छतीति ज्ञापनार्थमाह नवकारुणेक्षणमिति । नवकमलबदरुणे. ईक्षणे यस्य । नूतनत्वेन कालाग्रासः, कलत्वेन सात्विकता, अरुणत्वेन राजसता च, ईक्षणस्य निरूपिता । तेन सरसा सदया ज्ञानदृष्टिर्भगवदीया भक्तिं साधयतीति पञ्चमोऽपि पुरुषार्थों निरूपितः ॥ प्रार्थनावसर इति ख्यापयति नित्यप्रमुदितमिति । नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥३॥ एवं सर्चपुरुषार्थेदातारं भगवन्तं निरूप्य, मुखारविन्दमपि पञ्चभिर्विशेषणैः विशिष्टं पञ्चपर्व विद्यारूपं स्वतत्रभक्तिमार्गत्वेन निरूपयन्नाह श्रीमदिति । मुखारविन्दं विनाणमिति भगवद्विशेषणम् । स मार्गों भगवतैव स्थाप्यत इति ख्यापयितुम् । तदपि श्रीयुक्तं भवति परमसुन्दरम् । भगवानिव । सुष्टु कपोले यस्येति । प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रकारेणापि रसानुभव- स्थानयुक्तम् । शुचि शुद्धं स्मितं यस्मिन्निति । सेवनार्थमेव समीचीनं मोहं संपादयति, नान्यथेति निरूपितम् । स्फुरन्ती मकरसदृशे कुण्डले यस्येति । पहिनिर्गमने ग्रासार्थ स्थापिताविव मकरतुल्यौ वेदौ निरूपितौ । मोक्षदित्सया गच्छन् भगवन्मार्ग भक्तिमार्ग च स्थापयतीति निरूपितम् ॥ ३॥ एतादृशो भगवानेव भवतीति नारदशिक्षया ज्ञातवानित्साह वासुदेवो ह्ययमिति । वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छनः । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दरः॥४॥ सत्त्वे आविर्भूतः मोक्षदाता वा अयमेव वासुदेव इति निश्चयं कृतवान् । कथं निश्चय इलाशका असाधारणानि पळुणरूपाणि पविशेषणान्याह । इतीति निश्चयार्थः । यतः पुमान् , न तु प्रकृतिः। दिन्यदृष्टया पश्यतीति सर्वजगतः प्राकृतत्वं, मगवतः पुरुषत्वं च, दृष्टवान् । अनेनैश्चर्यमपि निरूपितम् । 'विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणीति वाक्यात् विवरणटिप्पणी। वहिर्गमन इति । मुखस्स भक्तिरूपत्वेन भक्तिमार्गादहिनिर्गमने वेदनासः काला- धीनत्वं भवतीत्यर्थः । कपोलयोः प्रवृत्तिनिवृत्तित्वस्योक्तत्वात्तत्र स्थितयोः कुण्डलयोर्वेदत्व- मुक्तम् । भगवन्मार्गमिति । भगवत्त्वं ब्रह्ममावस्तत्साधकं मार्ग सांख्ययोगमार्गमित्यर्थः । कुण्डलयोः साझ्ययोगरूपत्वादिति भावः । भक्तिमार्गमिति । मुखस्स भक्तिरूपत्वा- दिति भावः । ननु 'विष्णोस्त्ति तिवाक्यादक्षरस्य पुरुषत्वम्, नतु पुरुषोतमस्येत्याश- शाहुः विष्णोस्त्विति । इतिवाक्यातेपां रूपाणां पुरुषत्वं पुरुषोत्तमस्स पुरुपत्वे याधकं न, किन्तु मूलस्स पुरुषोचमस पुरुषत्वात्तेपामपि पुरुषत्वं जातमिति साधकत्वमेव तस्येत्यर्थः ।

·३२ श्रीसुयोधिनी । तेपां. पुरुपरूपत्वं न वाधकम्, प्रत्युत मूलस्य पुरुषत्वे तेपां पुरुषरूपत्वमुपपद्यत इति साधकत्वमेव । श्रीवत्सो लान्छनं यस्येति । क्रियाशक्तिः पूर्णा वीर्यत्वेन निरूपिता । भगवत्येव सा यतः । ततो यशो निरूपयन् सर्वपुरुषार्थदातृत्वे तद्भवतीति चतुर्भुजत्वमाह । ततो दृष्टथैव तापहारकत्वं भक्तिप्रदत्वेन निरूपयनू श्रियं निरूपयति अरविन्दाक्ष इति । रविव्यतिरिक्तान् सर्वानेव द्यति खण्डयति । महातेजखिनमेव स्थापयतीति तादृशमक्षि निरूपयन् श्रियं भक्तिं च निरूपितवान् । वनमालां अन्तः. प्रवेश्य ज्ञानवत्तिष्ठतीति ज्ञान- निरूपणेन पूर्णता निरूपिता । अतिसुन्दरः सर्वथा कल्मपामावात् । देशपरित्याग एव हि वैराग्यमिति । अतः कारणात् वासुदेव इति निश्चयः ॥ ४ ॥ लक्षणैनारदप्रोक्तैनान्यो भवितुमहति । निरायुधश्चलन्पझ्या योत्स्येऽनेन निरायुधः॥५॥ किन्च, लक्षणैरिति । नारदोक्तैः वासुदेवादन्यो भवितुं नार्हति । पुराणान्तरादत्र कथानुसन्धेया। गतो हि नारदः कालयवनमाह । यादवाः त्वत्सदृशाः इति, परं कृष्णो रक्षका, स च सर्वथा ज्ञातुमेवाशक्यः, कुतो जय्यः । कथमशक्य इत्याकाङ्क्षायां नूतना- न्यनेकानि रूपाणि · संपादयतीत्युक्त्वाह 'तं त्वं न ज्ञास्यसीति । ततो विशेपजिज्ञासायां लक्षणानि निरूपितवान् । स एकाकी निरायुधः अयुध्यमानः सर्वाभरणभूषितः पदाति- निर्गमिष्यतीति । तं यः सायुधः अश्वायारूढोनुगच्छेत्, तं पापं प्रसपेंदिति कालयवन- स्यापि स्वपापादेव भयं, नान्यतः इति निरूपितम् , अतोऽस्मिन्नारदोक्तलक्षणानि वर्तन्त इति वासुदेवश्च । तर्हि किं करिष्यसीत्याशङ्कायामाह निरायुध इति । यतोऽयं निरा- युधः पद्भ्यां च चलन् गच्छति, अतोऽहमपि निरायुध एव गमिष्यामि, पद्भ्यामेव चलन् , ततो योत्स्से मल्लप्रकारेण । अनेन सह युद्धार्थमेव यतः समागतमिति । अहमपि निरायुधः, अयमपीति ॥५॥ इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवन्तं पराङ्मुखम् । अन्वधावजिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६॥ इतीति । एवं निश्चित्य परामुखमपि भगवन्तं प्राद्रवत् । नारदो हि हितप्रश्ने उक्तवान् । यथा भगवान् करोति, तथा कर्तव्यमिति, तदा ते जया जीवनं च भविष्य- तीति । तदनेनान्यथाबुद्धम् । भगवान् पराङ्मुखः, अयं भगवत्सम्मुखो भूत्वा सर्पणं कृत- वानिति । वाक्याज्ञाने हेतुमाह यवन इति । जातिदोपात् न ज्ञातवानित्यर्थः । यदि गच्छति भगवति तूष्णीमयं तिष्ठेत् , वलभद्रेण वा युद्धं कुर्यात् , तदा जयो भवेदपि, भग वांश्च सम्मुखमागच्छेत् , तथागमने प्रयोजनाभावात् , अतः परामुखमपि भगवन्तं पाद्र- वन्तं जिघृक्षुः सन्खयमन्वधावत् । ननु जिघृक्षया' गमनमुचितमेवेत्याशझ्याह योगिना- मपि दुरापमिति । अत्र प्रमाणं तमिति । तथैव प्रसिद्धम् ॥ ६॥ - ·विवरणटिप्पणीसमेता। my ननु कियडूरं गत्वा अप्राप्तौ कथं न निवृत्त इति चेत् , तबाह हस्तप्राप्तमिवेति । हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥७॥ स हि हरिणा नीतः । तर्हि वञ्चयतीति कथं न ज्ञातवान् , तबाह । पदे पदे हस्त- प्राप्तमात्मानं भगवन्तं मन्यमान इति । हस्तमात्रगमनानन्तरं भगवान् प्राप्यत इति स जानन् गतः। नहि कश्चिद्धस्तमात्रादुदासीनो भवति । अत आकाहा न निवृत्वा । यदा हि प्राणी क्रियया आत्मानं प्राप्यामीति मन्यते, स हि भ्रान्त एव भवति । ननु भगवता वा किमर्थ नीत इति चेत्, तबाह हरिणेति । स हि हरिः। तस्याप्यविद्या हर्तव्या, मुचुकुन्दस्य च निद्रेति । भगवान् हि यः खात्मानमनुसरति, तन्नोपेक्षत इति, पदे पदे तथा बुद्धिमुत्पादितवान् । तदाह दर्शयतेति । पदे पदे आत्मानं हस्तप्राप्तं दर्शयता । उभयत्रापीदं वाक्यं युज्यते । अतो गन्तुनेंतुश्च इच्छाया अनिवृत्तत्वात् दूरं नीतः। ततः अद्रेः कन्दरा यत्र तत्थानमपि नीतः। नन्तावत्सपि दूरे अप्राप्तिश्चेत् , तदा नीतिशास्त्रविचारेणापि 'शिथिलाश्च सुवद्धाश्चेति न्यायेन कथं न निवृत्त इति चेत्, तबाह यवनेश इति । दुष्टानां स्वामी न नीतिज्ञः । मथुरातो दशयोजनान्ते धवलपुरमिति प्रसिद्धमिदानीम्, पूर्वं तु आसीत् मुचुकुन्दगुहा ॥ ७ ॥ क्रियया प्राप्त्यभावमाशझ्य, जपादिनेव वचनाद्भगवान् प्राप्तव्य इति मत्वा, मध्ये • वचनमप्युक्तवानित्याह पलायनं यदुकुल इति । पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभः ॥ ८॥ यदुर्हि धर्मात्मा । अन्यथा अस्मत्सदृशत्वेन कथेमुक्तो भवेत् । तादृशवंशे जातस्य सर्वांगम्यस्यापि अवतारधर्मानुसरणमुचितमिति पलायनमनुचितमित्यर्थः । ननु भगवान् कथमेतद्वाक्यं न गृहीतवान् , तत्राह इति क्षिपन्ननुगत इति । स हि न यथार्थतया वदति, किन्तु तिरस्कारार्थं वदतीति । यदुकुले तस्य श्रद्धाभावात् किं तस्याग्रे यदुकुलप्रतिष्ठा- रक्षणेनेति युक्तमेव भगवतस्तद्वाक्यानङ्गीकरणम् । अत एव नैनं प्राप। अन्यथा भगवदनु- गमने भगवान् प्राप्तः स्यात् । तेन वचनेन पापमपि जातमित्याह अहताशुभ इति । यतः अशुममपि न निवृत्तम् , अतो न प्राप । पूर्वाशुममिति केचित् । तद्भगवद्दर्शनेनानुगमनेन च निवर्त्यत एवेत्युपेक्षणीयम् । आहतः अशुमेनेति वा । वाक्यजनितपापेन पृष्ठतस्ताडितः न मगवन्तं प्रापेत्यर्थः ॥८॥ विवरणटिप्पणी। पलायनमित्यत्र । न निवृत्तमिति । वचनेन जायमानमशुमं भगवदनुगमनेन प्रतिबद्धमित्यर्थः । आहत इति । तदा 'उपसर्जनं पूर्व मिसनेन पूर्वप्रयोगच्छान्दसत्वान्न 1. महाप्रान्त इति पाठः। २.कम मुकत पाटः। -- . ५मु.उत्त.

·- ३४. श्रीसुयोधिनी ।- भगवान् पुनर्वराहो हिरण्याक्षवाक्यमिव सर्वसमर्थोऽपि, कार्यगौरवं मन्यमानोऽपि, न निवृत्त इत्साह एवं क्षियोऽपीति । एवं क्षिसोऽपि भगवान्प्राविशनिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९॥ 'वधानुकल्पः स्वद्रोहे भक्तद्रोहे वधः स्मृत' इति वधानुकल्पमेव कर्तु गिरिकन्दरं प्राविशत् । एतावानेव भगवळ्यापारः निर्गुणो हि फले निमित्तमिति ज्ञापयितुं निरूपितः । तद्भगवति फलितमित्याह सोऽपि प्रविष्ट इति । यदा भगवान् गिरिकन्दरं प्राविशत् , तदा सोऽपि प्रविष्टः । प्रवेशानन्तरं तस्य भ्रमो जात इत्याह तत्रान्यं शयानं. नरं ददृश इति । नरत्वमेव तत्र प्रतीतम्, नत्वन्यद्वैलक्षण्यम् । यद्यपि ससामग्रीकः शेते, तथापि पूर्व- मेव शयनार्थ सामग्री प्रेपयित्वा पश्चादागत्य शयनं कृतवानिति तस्य बुद्धिः॥९॥ ननु भगवान् शयनाथ चेदागतः, तदा तवागमनमनुचितमिति सुतरामतिक्रमोड- नुचित इत्याशय, तस्य भ्रान्तस्याभिप्रायमाह नन्वसाविति । नन्वसी दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥१०॥ खयमागच्छतु नाम, कथं नोक्तवान् शयनाथ गच्छामीति, युद्धं वा न करिया- मीति । यो हि यमनुधावति, तस्यानिषेधे 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवतीति न्यायेन दूरे गत्वा युद्धं करिष्यतीत्यभिप्रायो भवति । निकटे ससहायो बलवान् भवतीति । तस्मादेवं भ्रम जनयित्वा एतावदूरमानीय, युद्धमप्यकृत्वा, साधुवत् शेते । यो हि वञ्चयति, स न साधुः । असाधोरनिद्राणस्योत्थापनं न दोषायेति दुर्बुद्धिः शयानं भगवन्तं मत्वा पदा समता- डयत्। पादयोwथा जनितेति, महांश्चातिक्रमो भवत्विति । शयानोद्वोधनं पादताडनमतिक्र: मार्थमच्युतबुद्धिश्चेति त्रयो दोपाः । ननु महानयं महतश्योपदेशं प्राप्य कथमेवं दुर्बुद्धि- जर्जात इति चेत्, तबाह मूढ इति । स्वभावतो मूढः । अच्युत इति तद्बुद्ध्या ताडितत्वा- न्महतोऽपि पादप्रहारे न राज्ञः कश्चिदपकारो जात इति सूचितम् ॥ १०॥ ततो यजातं तदाह स उत्थायेति । स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन्पार्च तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥ विवरणटिप्पणी। जात इति ज्ञेयम् । फले निमित्तमिति । निमित्तमेव, नतु जनक इत्यर्थः। तद्भगवतीति । तद्भगवड्यापारनिमित्तकं वधरूपं फलं भगवति प्रविष्टे सति यवने फलितमिति हेतोर्यवन- स्थापि प्रवेशमाहेत्यर्थः। १. भगवद्रोहे इति पाठः। २.तस्मादेनमिति पाठः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। पादप्रहारेण चिरं सुप्तोप्युत्थाय सर्वा दिशो विलोकयन् पाः तं. कालयवन- मद्राक्षीत् । स तु प्रथमतः तत्प्रतिकूलां दिशं दृष्टवान्, ततः क्रमेण दृष्टिं प्रसारयन् द्वितीय- पार्षे अवस्थितमुत्थितं पश्चाइदृशे ॥ ११ ॥ ततः कोऽयमिति प्रश्नात्पूर्वमेव दर्शनमात्रेणैव स भस्मसाजात इत्याह स तावत्तस्य रुष्टस्येति । ‘स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसाभवत्क्षणात् ॥ १२॥ निरपराधस्ताडित इति तस्य क्रोधः । अतो रुटस्य तस्य दृष्टिपातेन निमित्तेन कालयवनदेहथित एवाग्निः काष्ठस्थितो वहिर्वहिस्पर्शेनेव प्रादुर्भूतः। ततो देहजेनैवाग्निना दग्धः सन् क्षणमात्रेणैव भस्मसादभवत् । पहिःस्थितोऽग्निः दवानल इवाल्पमेव दहेत्, पलायनं वा कुर्यात् । अन्तःस्थितोमिरिति सर्वव्यापार दूरीकृत्य भस्मसादेव कृतवान् ॥१२॥ प्रकृते भगवता यवनोऽयं यथाकथञ्चिन्मारित इति विवक्षितत्वाद्विशेपं न कथयि- यिष्यतीत्याशय सावधानं च शृणोतीति ख्यापयितुं राजा तं पृच्छति को नामेति । राजोवाच-को नाम स पुमान्ब्रह्मन्कस्य किंवीर्य एव च । कसाद्गुहां गतः शिश्ये किंतेजो यवनार्दनः ॥१३॥ प्रसिद्ध्या अज्ञानं वारयति । 'अन्य'मिति पुल्लिङ्गात् पुंस्त्वं ज्ञातमेव । अन्ये पश्चार्या ज्ञातव्याः। नामसंवन्धरूपाणि निमित्तं शयने तथा । दाहकत्वं दृष्टिमात्राब्रह्म विज्ज्ञास्यते परः ॥१॥ कस्य संवन्धी, किं वीर्य यस्य, अन्यथा एकाकी सिंहादिसम्भावित देशे कयं शयीत । कस्माद्वा हेतोः उत्तमस्थानेषु विद्यमानेपु गुहां गतः शेते । किं वा तस्य तेजः। किं तेजो यति किंतेजाः । यतो यवनार्दनो जातः । अग्निसूर्यादीनामपि नैवंविधं तेजः सम्भवति । यवनपदेन तस्यापि महत्त्वमुक्तम् । विशेषतो वक्तव्यैवैपा कयेति ॥ १३ ॥ एतदर्थमेव भगवानागत इति तस्य विशेषमाह स इक्ष्वाकुकुल इति सप्तभिः। श्रीगुफ उयाच-स इक्ष्वाकुक्कुले जातो मांधातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसगरः ॥१४॥ मगवत्त्वमग्रे तस्स भविष्यतीति भगवत्कथैवैपेति ज्ञापयितुं च । अन्यथा भगवद्ध्य- तिरिक्तकया न श्रोतव्येति क्षोणां विरक्तिः स्यात् । इक्ष्वाकोः कुठे जातः । मनोः पुत्राणां पियरटिप्पणी । को नामेत्या । ब्रह्मविद् शास्यते इति । पर उत्कृष्टो ब्रह्मविदिदं सर्व ज्ञास्यते । मतो प्रसन्निति सम्पोधनमुक्तमिति शेषः ।

·.: श्रीसुवोधिनी । मध्ये मुख्य इक्ष्वाकुः। मान्धाताचायोनिजः, केवलपुंसवनजलांजातः । अप्राकृतबीजजोऽपि खरूपतोऽपि महान् । कुलोत्कर्षः पितुरुत्कर्षः स्वरूपोत्कर्पश्चोक्तः । तस्य नामोत्कर्षमाह मुचुकुन्द इति ख्यात इति । तस्य वैदिकं सहजं च धर्ममाह ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गर इति । ब्राह्मणानां हितश्चेत्सर्वोऽपि वैदिको धर्मः सेत्स्यति । सत्यः सङ्गरो युद्धं यस्य ॥ १४ ॥. स याचितः सुरगणैरिन्द्रायैरात्मरक्षणे । असुरेभ्यः परिजस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोचिरम् ॥ १५ ॥ एवं पहुणयुक्त इति इन्द्राद्यैरात्मरक्षणे स याचितः । अनेन भगवत्तुल्यतैव निरूपिता । स्वरूपतो लोकतः कार्यतश्च गुणानामुत्कर्षों निरूपितः । संसारागीताः महा- पुरुषमिव प्रार्थितवन्तो भविष्यन्तीत्याशझ्याह-असुरेभ्यः परित्रस्तैरिति । ये हि देवानपि मारयन्ति, तानपि मारयित्वा, रक्षां कृतवानित्याह तद्रक्षामिति । दैत्यानां पलायने पुनरा- गमनशङ्का भवतीति चिरकालं रक्षामकरोत् । यावदिन्द्रादयोऽतिपुष्टाः । क्षत्रियस्यायमेव धर्मः यज्ञादेरप्यधिक उक्तः ॥१५॥ साच रक्षा पयर्वसानंपरा जातेति रक्षाया अवधित्वं निरूपयन्नाह लब्ध्वा गुहमिति । लब्ध्वा गुहं ते स्वापालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन्विरमतां कृच्छाद्भवान्नः परिपालनात् ॥ १६ ॥ कार्तिकेयश्चेदुत्पन्नः, पश्चात्तारकादयो हता इति तस्य सेनापतित्वे जाते पश्चाद्वि- रामं प्रार्थयामासुः । अनेनास्य रयिन्यायेन स्वार्थामावः सूचितः । अथ स्वस्थाः सन्तः भिन्नप्रक्रमेण राजानमब्रुवन् । पूर्व भीताः, इदानीं संतुष्टा इति भिन्नप्रक्रमः । तेषां वाक्या: न्याह राजनिति । क्रियमाणमादौ, च्यावर्तयन्ति । नोऽम्माकं परिपालनरूपात् कृच्यात विरमतामिति । यद्यपि खर्गे स्थितः, तथापि भोगाभावात् सर्वदा युद्धकरणाच क्लेश एव ॥१६॥ न केवलं देहक्लेशः अस्मत्परिपालने, किन्तु सर्वखमपि तव नष्टमित्याहुः नरलोकं परित्यज्येति द्वाभ्याम् । नरलोकं परित्यज्य राज्यं च हतकण्टकम् । अस्मान्पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः ॥ १७॥ .... सुता महिप्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिताः ॥१८॥ मोगो भोगसाधनानि च गतानीति । जन्मभूमिः सहजा च सर्वेषां सुखदा । अतो नरठोकपरित्यागोऽपि दुःखहेतुर्भवति । हतकण्टकं च राज्यमिति । शूरत्वात् अज्येष्ठत्वेऽपि एतदधीनमेष , राज्यमित्यस्मिनेय मोगः प्रतिष्ठितः । एवं सर्वयाऽनिपिद्धं भोगं परित्यज्य: अरमानेव पालयतः ते सर्व एव कामा उज्झिताः; त्यया सर्वेऽपि कामास्त्यक्ताः । तत्र . . । .

·M . विवरणटिप्पणीसमेता। हेतुः वीरेति । वीररसप्रधानः नान्यं कामं सुखत्वेन मन्यत इति । एतत्कीर्तनं महानुपकारः त्वयास्मासु कृत इति ज्ञापनार्थम् । दैहिका अपि निवृत्ता इत्याह सुता महिप्य इति । दिवसस्य खर्गे वर्षात्मकत्वात् तस्य कालाज्ञानम् , यथा ब्रह्मसभायां गतस्स रैवतस्य । अतो ज्ञापयन्ति । महिप्यः खियः, ज्ञातयो भात्रादयः, अमात्याः सेवकप्रभवः, मश्रिणश्च । एते राज्यसंवन्धिन उभये तुल्यकालीनाः । प्रजा मित्राणि । अधुना ते तत्र न सन्ति, यतः: कालिताः कालेन भक्षिताः । अनेन तत्र गन्तव्यमिति शङ्का निवर्तिता ॥ १८॥ . . तर्हि भवद्भिः कथं तेषां रक्षा न कृता, देवा ह्यायुषः प्रभवो भवन्तीत्याशझ्याह कालो बलीयानिति । कालो बलीयान्वलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः । प्रजाः कालयते फ्रीडन्पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥ चलिनां वाय्वासन्यगुणानां मध्ये। ततोऽपि वलीयान् । तत्र हेतुर्भगवानिति । ननु धर्मे क्रियमाणे अक्लिष्टकर्मा भगवान् कथमस्मदीयान् मक्षितवानित्याशझ्याह ईश्वर इति नहीश्वरे नियमोऽस्ति । तर्हि भगवान् मक्तस्य कथमेवं कृतवांनित्याशझ्याह अव्यय इति । अक्षरात्मा सः । न तु पुरुषोत्तमात्मा । तेन न तस्य भक्तपक्षपातः । पक्षपातेऽपि अव्ययमेव पदं दास्यतीति पुत्रादीन् दूरीकृतवान् । तस्सायमेव खभाव इत्याह । क्रीडन्नपि प्रजाः कालयत इति । स हि यतस्ततः विक्षिप्तान् खस्मिंश्चानयति, स्वगृहे रोधयति । तस्मिन् दोपयुद्धिर्भविष्यतीति दृष्टान्तमाहुः पशुपालो यथा पशूनिति । पहिःस्थिताः पशवोपि व्यापादिभिर्हन्यन्त इति । तथा कालोऽपि बहुकालं बहिःस्थिताः उत्पया भविष्यन्तीति बहिर्न स्थापयति । अतः अशक्यप्रतिकारात्ते गताः॥ १९ ॥ तस्य मनःसन्तोपार्थ वरं वरयेयाहुः । वरं वरय भद्रं ते ऋते कैचल्यमात्मनः । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान्विष्णुरव्ययः ॥२०॥ ननु कालभेन्मामपि ग्रहीप्यति, तदा किं चरेणेत्याशप अग्रार्थितमपि कालाग्रास तुम्यं दास्याम इति सूचयन्त आहुः भद्रं त इति । ते भद्रमेव, न कालग्रासोऽनिच्छत इत्यर्थः । तर्हि कालजयानन्तरं मोक्षो दीयतामित्याशझ्याहुः ऋते कैवल्यमिति । वयं हि संघातखामिनो देवास्तत्त्वांशाः । अतोऽस्माकं नात्मन्यधिकारः । कैवल्यं चात्मनः, देहा- देस्तु कैवल्यमपुरुषार्थत्वादप्रार्थम् । यद्यप्पाधिदैविकाचेत्सर्वे निवृत्ता भवेयुः, तदा केवउता सिध्यतीति, कैवत्यमपि देवाधीनमेव, प्राणिनां दुःखनिवृत्तिरमिप्रेता, न परमा- विवरणटिप्पणी। वरं वरयेत्यत्र । तीति । एतस्मैव विवरणं काठेति । .

·श्रीसुबोधिनी । नन्दप्राप्तिः, 'आत्मलाभान्न परं विद्यत' इत्यादिश्रुतिभिश्च सिद्धत्वाचात्मनः प्राप्ताप्राप्तविवे- केन स्मृतिन्यायेन कैवल्यमपि देवाधीनं भवति । तथापि भगवदाज्ञया प्रवृत्तिखमावा एवैते, प्रवृत्तावेव यथाभिलपितं दातुं समर्थाः । नतु खतो निवृत्तौ । तथा सतीश्वरस्यापराधो मवेत् । भगवदानन्दो वा रूढ्या कैवल्यं आनन्दाभिव्यक्तिर्वा । अतः कैवल्यव्यतिरिक्त प्रार्थनीयम् । आत्मपदाचात्महितातिरिक्तं च प्रार्थनीयमिति सूचितम् । तर्हि कैवल्यसिद्धिः कथमित्याशा तत्प्रभु निर्दिशन्ति एक एवेति । तस्यात्मकैवल्यस्य एक एव प्रभुः । सर्व सर्वेभ्यो दत्वा आत्मार्थ तत्स्थापितवानिति। यतो भगवान्, खतःसिद्धान्यैर्थयादीनीति । ननु तमसः परस्तात्पुरुषोत्तमो विद्यमानः अनधिकारित्वात् कथमात्मार्थे तत्स्थापितवान् । तथा सति कस्यापि मोक्षो न स्यादित्याशङ्कयाह विष्णुरिति । स एवात्र मोक्षं दातुं विष्णु- रिति प्रसिद्धः । ततो विष्णोर्भगवत्त्वमधिकाररूपत्वं भगवत्त्वं चेति द्वयमुक्तम् । तेन कालातिकमोऽपि भवतीति सूचयितुमाहुः अव्यय इति । स व्ययरहितः । अनेन तस्स निरपेक्षतापि सूचिता । अनेन पालनाधिकारेऽपि निवृत्तिमपि कारयिष्यतीति बोधितम् । तेन देवानां कैवल्यादाने तस्य च कैवल्यदाने हेतुरप्युक्तः । अनुक्तमप्यत्रापेक्षितमर्थादुक्तं ज्ञातव्यम् ॥ २०॥ तत्र स विष्णुः कथं प्राप्तव्य इत्याशङ्कायाम् , सोऽवतरिष्यति मोक्षमेव दातुम् , तदा तस्य अनुवृत्तौ तदाज्ञाकरणे वा मुक्तिर्भविष्यतीति प्रतिवचने, कदा अवतरिष्यतीति पुनर्जिज्ञासायाम् , अष्टाविंशतितमे युगे अवतरिष्यतीत्यभिज्ञाय, तावत्पर्यन्तं तूष्णीस्थिती कामादयःक्षुत्पिपासादयश्च वाधका भविष्यन्तीति, समाधावप्येतदुःखमिति, सुषुप्तिसमाध्योः तुल्यवानन्दानुभव इति, फलदाता विष्णुरेवेति योगादीनामप्रयोजकत्वात्, प्रयत्नाधिक्येन क्लेशसम्मवाद, सुपुस्लिमेव प्रार्थयामास । ततो देवाः स्वकीयां निद्रां ददुः । ते हवः । अर्यासुपुतिरेव भवतीति वरत्वेन निद्रां प्राप्य, तत्र विघ्नकर्ता दर्शनमात्रेणैव भस्मसाद- विष्यतीत्यपि वरं प्राप्य, अष्टाविंशतियुगपर्यन्तं निद्रां कृतवानित्याह अशयिष्टेति । एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः। अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥ गुहायां शीतवाताद्युपद्रवाभावात् तमाविष्टः अशयिष्ट निद्रां कृतवान् ॥ २१ ॥ एवं प्रासहिकमुक्त्वा प्रस्तुतमाह यवन इति । ययने भस्मसानीते भगवान्सात्वतर्पभः। आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥ देवानाममिवन्दनं तत्प्रत्याशया सितलं मगवन्माहात्म्यश्रवणेन श्रद्धा चेति गुण- प्रयं तस्स दृष्ट्वा, मक्तद्दितमपि प्रसाशावत्कृतं ज्ञात्वा, ययने भस्मसानीते, भगवान् सर्वनः सर्वसमर्थप सात्वतानामृपमा स्वामी तादृशाय घेत् कृपां न कुर्यात् , तदा मक्तानां दुःखमपि - ·. विवरणटिप्पणीसमेता। भवेदिति भक्तहितकारित्वं खतत्रत्वं चावलम्बितवानित्याशयेनाह सात्वतर्पभ इति । तत्र प्रथमं हितच माह आत्मानं दर्शयामासेति । ननु प्राकृताय सर्वसाधनं परित्यज्य निद्राणाय कथमात्मानं दर्शितवानित्याशझ्याह मुचुकुन्दायेति । सर्वत्र उकारः दोपामा- वसूचकः । मकारः पुरुप आनन्दः, मुदं (मुद् ) वा परमानन्दः । चुशब्देन निर्दुष्टं चैतन्यम् । कुशब्देन निर्दुष्टः सदंशः । सच्चिदानन्दरूपं पूर्व ज्ञानादिद्वारा लोकेम्यो दत्तवा- निति तादृशाय स्वरूपं प्रदर्शनीयमेव । ज्ञापनं नापेक्ष्यत इति, विरुद्धं वा न मंस्यत इत्यत आह धीमत इति । स हि बुद्धिमान् । पूर्वोपदेशमपि स्मरतीत्यपि सूचितम् ॥ २२ ॥ ततो यजातं तदाह तमालोक्येति चतुर्मिः। तमालोक्य घनश्याम पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया। चारुमसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं त्रिलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५॥ तमालोक्य पर्यपृच्छदिति चतुर्थेन संबन्धः । तस्य कालातिक्रमेण मोक्षसिद्ध्यर्थ भगवन्तं वर्णयति त्रयोदशधा, तावद्भिर्विशेपणैः । घनश्याममित्यादिभिः । केवलरसात्म- कत्वे दुःखसहितसुखं न पुरुषार्थत्वायेति घनश्यामता निरूपिता । मेघवत् श्यामः, सहि तापहारको भवति । क्रियाफलदाता आप्यायकश्च । एवं गुणत्रयसहितो रसः भगवान् फलरूपो निर्दिष्टः । संसारं निवर्तयन् कर्म च सफलं कुर्वन् परमानन्ददाता । पीतकौशेय- वाससमिति व्याख्यातम् । एवं प्रमेयप्रमाणरूपं निरूप्य तेनैव मोक्षधर्मी सूचयित्वा अर्थकामावाह श्रीवत्सयुक्तं वक्षो यस्स, प्राजकौस्तुभेन विराजितश्च ॥ २३ ॥ एवं चतुर्विधपुरुषार्थरूपं निरूप्य तद्दातृत्वमप्याह चतुर्भुजमिति । सेवमानेभ्यः- तान् प्रयच्छतीति । प्रथमतः प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थ कीर्तरुपयोगमाह पैजयन्त्या मालया रोचमानमिति । कीर्त्या रुच्युत्पादकः । वैजयन्तीपदेन कीर्तेः सानुभावत्वमुक्तम् । एवं सोपपत्तिकं सर्वपुरुषार्थदातृत्वं निरूप्य मक्तिदातृत्वमाह । चारु प्रसन्नं वदनं यस्य । अत्रापि चांरुत्वं मनोहरत्वम् , प्रसादः फलसाधकः, साधनफलसहिता मक्तिरत्र निरूपिता। स्फुरन्मकरकुण्डलमिति । पूर्ववतन्त्र प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्ने अङ्गमते निरूपिते ॥ २४ ॥ एवं शास्त्रीयोत्कर्पमुक्ता लोकोत्कर्षमाह प्रेक्षणीयं त्रिलोकस्येति । लोको हि पिवरणटिप्पणी । तमालोक्येत्यत्र । अन्त्यविशेपणे उदारपदस्चितं मोक्षपर्यवसायित्वं त्रयोदशः . प्रकार: ।

·--- श्रीसुबोधिनी। दृष्टमेव मन्यते, लौकिकः, त्रिलोकस्यापि स एव प्रेक्षणीय इति नान्यः केनचित्स्वीकर्तव्यः । तेषां दृष्टया प्रवृत्तौं फलसिद्धिमाह सानुरागस्मितेक्षणमिति । अनुरागपूर्वकं स्मितपूर्व- कमीक्षणं यस्येति । अनुरागेति सकलं (सफलं) काम्यं, कर्म, स्मितमित्यल्पमोहा भक्तिः । ईक्षणं ज्ञानम् । तेन त्रितयमपि भगवान् प्रयच्छतीति सूचितम् । पुरुपाणामेवं साधनफला- न्युक्त्वा स्त्रीणामाह अपीच्यवयसमिति । प्रियः स्त्रीणामपीच्य इति परमप्रीतिविषयं वयो यस्य । तेन तासां प्रवृत्तिरुक्ता । फलमाह मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रममिति । मत्तो यो मृगेन्द्रः सिंहः ।। न हि सिहाक्रान्तं सिंहगृहं कश्चित्प्रवेष्टुमर्हति । न केवलं संबन्धमात्रेण पाति, किन्तु उदारः यथेष्टं मनःपूर्तिपर्यन्तं विक्रमः पराक्रमः तासामभीष्टो यस्य । उदार- त्वात् मोक्षपर्यवसायित्वमपि सूचितम् ॥ २५ ॥ एवं वैदिकलौकिकैः सवैरेव विशेषेण मृग्यः भगवानेक एव फलसाधनरूप इति तादृशं दृष्ट्वा, प्रपत्त्यर्थं संवादेन परिचयं कृत्वा, पश्चाद्भजनीय इति प्रथमतः पृच्छति पर्यपृच्छदिति । पर्यपृच्छन्महावुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः । शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥ नन्वेवंभावः कथं वयेते, अज्ञात्वैव लौकिकन्यायेन कथं न पृष्टवानित्याशयाह महाबुद्धिरिति । महती तस्स बुद्धिरतिचतुरः । एतदर्थमेव सुपुप्ति साधयित्वा स्थितः। किञ्च । तेजसा तस्य धर्पितः । भगवत्तेजसा पराहतः । स ह्यात्मानं जानाति, इन्द्रादिभ्योऽ- प्यधिकतेजखिनम् । स चेत्तस्य तेजसा तिरस्कृतः, तदा कथं (न) जानीयादयं पुरुषोत्तम इति । तस्मात्परिचयार्थ प्रश्नः । ननु प्रश्नोऽपि धाष्टर्यकरः कथं पुरुषोत्तमे सम्भवतीत्याशझ्याह शङ्कितः शनकैरिति । प्रश्नेऽपि शङ्कां प्राप्तवानेव । तथापि समागतो भगवानित्यल्पं धार्य: मवलम्ब्य शनैरपृच्छत् । किश्च । राजा नीतिमपि जानाति । महांश्च राजसगुणोऽपि तस्य धाष्टर्चे सहाय इति केचित् । तेजसा दुर्धर्षमिवेति । भगवन्तं दृष्ट्वा राजत्वेऽपि तत्तेजसा दुर्धर्ष इति शनैरेवोक्तवान् , विज्ञापनापूर्वकम् । आयुधानि सेवकाः सामग्री च न दृष्टेति । स्वयमपि राजेति इवेत्युक्तम् । अन्यथा पादयोरेव पतेत् । भगवान् वा तथा सन्देहविष- यमात्मानं प्रकाशितवानितीवशब्दः ॥२६॥ प्रश्नमाह को भवानिति अष्टभिः। मुचुकुन्द उवाच-को भवानिह संप्राप्तो विपिने गिरिगहरे । पन्यां पनपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७॥ प्रश्ने हेतून् वदति । अन्यथा कृत्रिमत्वमाशयेतेति । स्ववृत्तान्तमपि कथयति । वियरणटिप्पणी। को भवानित्यत्र प्रश्नहेतूनिति । स्वरूपक्रियाप्रकारहेतूनित्यर्थः। अन्यथेति । हेतु- ·विवरणटिप्पणीसमेता। ४१ , . भगवतोऽपि . स्ववृत्तान्तकथनार्थम् । अटैश्वर्यं भगवति सिद्धम् । तथा. सति विशेषाज्ञाने प्रतिपत्तिरयुक्तेति, स्वयं च फलार्थी न भवतीत्यष्टमिः प्रश्नः । प्रश्नत्रयं निरूपयंति, स्वरू- पक्रियाप्रकाराणाम् , तत्र विरोधख्यापनार्थम् । एतादृशं रूपं सहजं भवत्येव, कृत्रिमम- न्येपामपि भवतीति को भवानिति खरूपप्रश्नः । अस्तु वा विशेषः । एतादृशे विपिने अरण्ये, तत्रापि गिरिसंवन्धेन गहरे स्थाने, कथं संप्राप्त इति क्रियाप्रयोजनः प्रश्नः । पयां पद्मपलाशाभ्यामिति प्रकारप्रश्नः । इयं हि भूमिरसंस्कृतेति उरूणि कण्टकानि भवन्ति । पलाशपत्रादपि कोमलाभ्यां पद्भ्यां तादृशस्थाने विचलनं महत्कार्यव्यतिरेकेण न भवतीति किं तादृशं महत्कार्यमिति प्रकारप्रयोजनप्रश्नः ॥ २७ ॥ तर्केण जानीहीत्याशङ्कायां तर्कानाह किंस्वित्तेजस्विनामिति द्वयेन । किं वित्तेजखिनां तेजो भगवान्वा विभावसुः। सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥२८॥ मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुपर्पभम् । यहाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा ॥ २९ ॥ आदावहमेवे वितर्के । सर्वेषामेव तेजस्विनां तेजः एकीभूतमेतदिति । अथवा । यत्पूर्व कारणत्वेन तेजः सृष्टं 'तत्तेजोऽसृजते' ति, तद्वा तेजो भगवान् । जगत्कारणत्वात् तस्य भगवत्त्वम् , तेनाप्यापः सृष्टा इति । अथवा । त्वं विभावसुरग्निः मूर्तीभूतः । सर्व- स्यापि तेजसः एकीमावे कारणाज्ञानात् द्वितीयः पक्षः । ततो मूलभूतस्य अत्रागमनास- म्भवात् तदधिष्ठातृदेवताप्रश्नः । एवमाधिभौतिकादिभेदेन विकल्पत्रयम् । त्रितयमप्येतत् राजसमिति । सात्त्विकं त्रितयमाह सूर्यः सोमो महेन्द्रो वेति । एक एव सूर्यो देवतेति 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्येति 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायण' इति च सूर्यो भवितुमर्हति । चतुर्भुजत्वदर्शनात् । ततोऽपि शीतरश्मिरमृतमयः सुन्दर इति सोमः । ततोऽप्यैश्वर्यदर्शनान्महेन्द्रो भविष्यसि । एवं सात्त्विकभेदानुक्त्वा मनुष्याकृतिमिव पश्यन् तृतीयं गुणं कल्पयन्निव तत्रोत्तमं सम्भावनया निरूपयति अपरो वा लोकपाल इति । (अग्नि) वायुवरुणादीनामन्यतमः । ते हि लोकरक्षार्थ परिभ्रमन्ति । वेत्यस्य पक्षस्यानादरे । एवं कार्यकारणरूपाणि सम्भावयित्वा तान् पूर्वपक्षे निधाय परमकारणरूपं पुरुषोत्तमं तं विवरणटिप्पणी। ज्ञानाभावे चतुर्भुजादिरूपस्य कृत्रिमत्वं शङ्कत । अन्य एव कश्चिदेवंरूपं संपाच समागत इति स्यादित्यर्थः । तथासतीति । अष्टैश्वर्ये भगवति सिद्धे सति अयं भगवानेव कृत्रिमो येति विशेषज्ञानाभाये तस्स प्रपंत्तिरयुक्ता । स्वयं च भगवान् फलायर्या न। मुघुकुन्दात्किषि- १. मरिलेय, भगयतीति पाठद्वयम्, भवतीति सप्तम्यन्तः मूटपाट इति प्रतिभाति । २एपमिति ४. प्रतिपत्तिरिति मूतपाठः, प्रातिरिवि टीकाकारसंमतः। । . पाठ:1 1. जसराजरानिवि पाठः । ६.उत्त. -- ·४२ श्रीसुबोधिनी। सम्भावयति मन्ये त्वामिति । देवानामपि देवानां ब्रह्मविष्णुशिवानां मध्ये पुरुपर्पभं विष्णु त्वां मन्ये । तेषां वा पुरुषर्षभः । तेषां पुरुषः खराट् नारायणः । तस्याप्यृपभः पुरुषोत्तम इति वा । श्रद्धयैवं कल्पयतीत्याशक्य तत्र साधिकामन्यथानुपपत्तिमाह यद्वाधस इति । गुहान्धकारः न केनापि दूरीकृतः, उत्पत्तिशिष्टः सः। यो हि व्यवधायकं न मन्यते तेन दूरीकर्तु शक्यः । अतः पूर्वोक्तानां भगवत्तेजःसहितानामपि नात्र पराक्रमः । मूर्तीभूतानां तु बहुधा समागतानां गुहाध्वान्तनिराकरणं न दृष्टमिति, य एवास्माभिर्न दृष्टः पूर्वम् , स भग- वान् भवितुमर्हतीति निश्चीयते । किञ्च । प्रदीप्तोऽप्यनिर्भगवत्सहितोऽप्येवंविधप्रभायुक्तो न भवति । एकैव हि तत्र भगवच्छक्तिः । दीपे तु शक्तिद्वयम् । अतएव कारीपादारुमयाच दीपस्य प्रभा मदती, रोहानिस्थानाग्निसंयोगैः । 'वर्तिका अनिशानं अग्नेस्तूपाधान'मिति श्रुतेः । एतद्वा अग्नेस्तेजो यदृत्त'मिति घृतमपि तथा । अग्निश्च तत्र संयुक्त इति । अतस्तस्य प्रभा कलिकामावस्यापि सर्वगृहव्यापिनी भवति । तथा भवत्तेजः गुहाभ्यन्तरस्थानं यत्कदापि न दृष्टं तद्दर्शयतीति पुरुषोत्तम एव भवितुमर्हसि । उत्कृष्टप्रभा व्यवहार्या दृष्टान्तत्वेनाभिम- तेति दीपो दृष्टान्तः । अथवा । त्वमेव प्रकृष्टो दीपः, यतः स्वया प्रभया ध्वान्तं बाधस इति । अदृष्टपूर्वत्वेन पुरुपोत्तमत्वसिद्धिः ॥ २९ ॥ तर्हि ज्ञात्वा कथं प्रश्न इति चेत् , तबाह शुश्रूपत्तामिति । शुश्रूपतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । खजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥ व्यलीक सन्देहः, तद्रहितं यथा भवति तथा श्रोतुमिच्छास्माकम् । असमानत्वान संभाष्यस्त्वमित्याशवाह नरपुङ्गवेति । नराकृतिदृश्यत इति । संव्यवहार्या नरा इति वयमपि संव्यवहार्याः । नराकृतित्वं च सहेतुकं प्रतिभातीति विशेपान पृच्छति स्वजन्म कर्म गोत्रं वेति । स्वस्य जन्म किंरूपं, कथं प्रादुर्भूत इति कारणप्रश्नः । कर्मेति प्रयोजनप्रश्नः। गोत्रमिति . विवरणटिप्पणी। पाचयितुं नागतः । अतः कृत्रिमत्वमपि न संभवतीत्युत्कटकोटिकः संशयः । तथाच प्रश्न- साप्टविधैश्वर्य विशेषज्ञानार्थकत्वादप्टगिः प्रश्न इत्यर्थः । मन्ये त्वामित्यत्र । यो हि व्यवधायकमिति । सूर्यादीनां तेजो भित्त्यादिव्यवधाने प्रतिवद्धं भवतीत्यर्थः । भगवत्सहितोपीति । यज्ञात्मको भगवानग्नौ तिष्ठति । अत एवं यज्ञपुरुषस्य ततः प्रादुर्भाव उक्तः । तथा च भगवद्युत्तोपीत्यर्थः । एकैवेति । तेज एवे. त्यर्थः । शक्तिद्वयमिति । तेजः प्रभा चेत्यर्थः । कारीपादिति । कारीपं ज्याल्यते, दारु च ज्वाल्यते, उभयविधादपि प्रकाशकादित्यर्थः । दीपस्येति । वार्तिकामयस्सेत्यर्थः । अतस्त- स्येति । शक्तिद्वपस्स विद्यमानत्वादित्यर्थः । प्रभया स्वयेति पाठपक्षे आहुः अधवेति । करोतु इसीति पाठः २ गोमयं पर्नुलासतिग्वसनसाधनं कारीपम् ।

·विवरणटिप्पणीसमेता।
४३
कस्मिन्वंशे प्रादुर्भाव इति वंशप्रश्नः । वेति 'अन्यदपि वक्तव्यमित्यभिप्रायसूचकम् । एवं
गुणत्रयस्खभावमिव पृष्ट्वा खस्य नियोजकत्वामावायाह कथ्यतां यदि रोचत इति ॥३०॥
नरत्वेऽपि तुल्या एव संभाष्या इत्याशय खजन्मकर्मगोत्राणि निरूपयति त्रिभिः ।
वयं च पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रवन्धवः ।
मुचुकुन्द इति ख्यातो यौवनाश्वात्मजः प्रभो ॥ ३१ ॥
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयोपहतेन्द्रियः।
शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥३२॥
सोपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना।
अनन्तरं भवान् श्रीमाल्लक्षितोऽमित्रशासनः ॥ ३३ ॥
वयं चेति । चकारोऽर्थविशेपे। वयमपि नात्यन्तं हीना असम्भाष्याः। किन्त्वैक्ष्वाकाः
इक्ष्वाकुपु जनपदेपु आविर्भूताः । जनपदशब्दादित्यञ् दांडिनायनेति निपातनादुकारलोपः ।
मतो देशेन कुलेन च प्रसिद्धिरुक्ता । पुरुषव्याघेति । पुरुपश्रेष्ठो मन्यत इति लौकिक-
न्यायेनापि विश्वासार्थमुक्तम् । क्षत्रवन्धव इति गर्वपरिहारः। पितृपितामहयोः स्वस्य च
नामाह मुचुकुन्द इति ख्यात इति । प्रसिद्धिरपि सत्कीर्तिमत्त्वेन निरूपिता । युवनाश्वः
पितामहः, यौवनाचो मान्धाता पिता, तस्यात्मज इत्यौरसः । प्रभो इति संयोधनं
नियन्तरि अन्यथाकथनाभावाय । तादृशस्यात्रागमने हेतुं वदन् स्वपौरुपमपि ख्यापयति
चिरमजागर इति । बहुकालं देवरक्षार्थ चिरप्रजागरो जातः । ततः श्रमोऽपि जातः ।
ततो निद्रयोपहतानीन्द्रियाणि च जातानि । अतो निद्रोपमोगार्थ विजनेऽस्मिन् स्थाने
शये, यथा न केनापि उत्याप्येत । अयं देवदत्तनिद्रया शयनं करोमीति न कथयति ।
तथा सति ध्यानतपःप्रभृति सर्व परित्यज्य तामस्यवस्था किमित्यङ्गीकृतेत्युपालभ्यः स्यात् ।
तदर्थ सखेदमेव वर्णयति । अतः काम यथेष्टं शये । अत्रापि कश्चिदागत्योत्यानं कारि-
तवानित्साह केनाप्युत्थापितोऽधुनेति । खापराधशान्त्यर्थं तदज्ञानकथनम् । तस्य च
दण्डो मया न कृतः, किन्तु स्वपापेनैव जात इत्याह सोऽपि भस्मीकृत इति । आत्मीयेनैव
स्वकृतेनैव पापेन । 'न शयानं प्रयोधये दिति निषेधोलकनेन मस्मीकृतः । नूनमिति नात्र
कोऽप्यस्मदपराध इति निरूपितम् । तदनन्तरमेव भवदर्शनं जातमित्यतोऽपि हेतोः न
ममापराधः । अन्यथा तव दर्शनं न स्यात् । एतदर्थमेव पुनर्भगवन्तं वर्णयति श्रीमानिति ।
सर्वसौन्दर्ययुक्तः लक्ष्मीवांश्थ। अमित्रशासन इति । शत्रुमारकस्त्वमेवेति त्वयैवायं प्रायेण
तहि यथैतावनिर्णीतम् , तथा जन्मकर्माण्यपि योगवलेनैव कयं न नियन्त इत्या-
शब्याह तेजसा तेऽविपोणेति ।
तेजसा ते विपोण भूरि द्रष्टुं न शकुमः।
हतीजसो महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
मारितः ॥ ३३॥

·. श्रीसुबोधिनी। • अविपद्येण निकटेऽपि स्थातुमशक्येन ते तेजसा भूरि पुनः पुनः द्रष्टुमपि शकुमः । तस्य निदानजिज्ञासा दुरापास्तेति । अन्तर्दृष्टया द्राव्यमित्याशयाह हतौज इति । हे महाभाग ते तेजसैव हतं ओजः मनःशक्तिर्येपाम् । अतो दूरापास्तैव योगे चिन्तनकथा । अन्यज्ज्ञातमस्तु न वा, द्वयं ज्ञायत इत्याह । हे महाभाग देहिनां च । माननीय इति । त्रैलोक्यादधिकं भाग्यं दृश्यते । अत एव देहग्रहणमात्रेणैव अवश्यमि मपेक्षितमिति सर्वेष्टपूरकः त्वं सर्वेषामेव माननीयः पूज्यः सेव्यश्चेत्यर्थः ॥ ३४ ॥ एवं तस्य विज्ञापितमाकर्ण्य तदर्थमेव समागत इति तनोत्तरमुक्तवानित्साह एवं संभापित इति । एवं संभापितो राज्ञा भगवान्भूतभावनः। प्रत्याह प्रहसन्वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५॥ सम्यक् भापितः । राजेति सोऽपि महान् , राजप्रश्ने चावश्यमुत्तरं देयमिति निरूपितम् । भगवांश्च निरूपित एवोत्तरे . तस्य कृतार्थता भविष्यतीति जानाति । अंतस्तथोत्तरं दत्तवान् । यद्यपि प्रकारान्तरेणापि तदुद्धारं कर्तुं शक्तः, तथापि तत्कृपयापि तथोक्तवानित्याह भूतभावन इति । प्रहसन्निति विशेषेण मोहितवान् । तीहितकारी सादित्याशङ्ख्याह मेघनादगभीरयेति । मेघनादादपि अधिकगम्भीरया सर्वथा तापनाशिकया ॥ ३५॥ भगवद्वाक्यान्याह-जन्मेति अर्धाधिकाप्टभिः। श्रीभगवानुवाच-जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः। न शक्यन्तेऽनुसंख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६॥ तदुक्तं भगवानर्धमेव फलं तस्य दास्यामीति ज्ञापितवानिति । आदौ यत्नेन पृष्टं 'जन्मकर्माभिधानानि वदे'ति, तत्र कानि वक्तव्यानीत्याकाङ्क्षामिव वदन् आदौ जन्मनाम- सङ्ख्यातत्वमाह मे जन्मकर्माभिधानानि सहस्रशः सन्तीति । नन्विदानीन्तनेषु पृष्टेषु किमिति व्यधिकरणमुत्तरं दत्तवान् , ततश्चायं प्रतारक एव, न भगवानिति शङ्का च स्यादिति चेत् । सत्यम् । भगवान् प्रथमतः स्वरूपे ज्ञाते जन्मकर्माभिधानानि ज्ञातव्या- नीति मन्यते । अतः स्वरूपं वदन् स्वभावं ख्यापयितुं जन्मान्याह । ब्रह्मेति खरूपं वक्तव्यम् । विवरणटिप्पणी। जन्मकर्मेत्या । अर्धमेवेति । अष्टभिः कृतस्य प्रश्नस्याष्टभिरुत्तरं जातम् । फल- दानप्रतिपादक एका श्लोकोऽतः परमपेक्षितः, तत्रार्थ एवोक्त इत्यर्थः । स्वभावमिति । अन- न्तरूपेण भवनमित्यर्थः । जन्मान्याहेति । जन्मनां बहुत्वमाहेत्यर्थः । , १. प्रतारणीय एव भगवानिति पाठः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। तस्स कथं जन्मेत्याकाङ्क्षायां भक्तिप्रतिपादकोऽपि स भवतीति भक्तिसिद्ध्यर्थ कर्माणि करिष्यन् भक्तिपरिपालनार्थ कर्माणि च करिष्यन् बहून्येवावतरणानि करोतीति वक्तव्यम् । तस्मिन्ननुक्ते तस्य बोधनार्थमुक्तमप्यनुक्तं स्यात् । अतः सुष्टुक्तं मे जन्मकर्माभिधानानि सहस्रशः सन्तीति । अङ्ग्रेत्यप्रतारणाय संवोधनम् । सन्तीत्यनेन सर्वेपामेव विद्यमा- नता निरूपिता । सर्वद्वीपेषु विद्यमानानां वा सहस्रत्वमुच्यते । तर्हि भक्तिसाधकत्वा- त्तानि कथयेत्याशझ्याह न शक्यन्तेऽनुसंख्यातुमिति । आनुपूर्येण संख्यातुं मयापि न शक्यन्ते ॥ ३६॥ तदेवासङ्ख्यातत्वेनोपपादयंति, अज्ञानव्यावृत्त्यर्थम् , क्वचिद्रजांसीति । कचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हि चित् ॥ ३७॥ कदाचित्पार्थिवान्यपि रजांसि कश्चिद्विममे । अहं वा । उरुजन्मभिरपि विमानं संभवत्यन्यस्य । यद्येक एव ब्रह्मपर्यायेण सर्वेषु ब्रह्माण्डेष्ववतरति, तदा तत्रत्यानां परमा- णूनां सृज्योपयोगित्वेन गणनां करोति । अन्यथा अव्यवस्था स्यात् । ततश्च ब्रह्मणा गणयितुं शक्याः।मयापि सृष्टयादौ ज्ञानपूर्वकं सृजामीति गणितुं शक्या एव । कचिदिति । सृष्टिवि- शेपे । गुणकर्माभिधानानि मदीयानि तु कदाचिदपि गणयितुमशक्यानि । एकस्मिन् जन्मनि कोटिशः कर्माणि नामानि च भवन्ति । एकस्मिन् दिवसे ब्रह्माण्डकोटिपु द्वीपादिदेशविशे- पेषु कोटिशो जन्मानि भवन्ति । अतः अपरिमितत्वात् जन्मादीनां परिगणनाभावो युक्तः३७ बहुभिर्मिलितैर्गणना भविष्यतीत्याशङ्कयाह कालत्रयोपपन्नानीति । कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्पयः॥ ३८॥ भूतान्येव बहूनि वर्तन्ते, भविष्याणि च । म इति ब्रह्मणः । जीवो हि परिच्छिन्नः, एकदा एकस्मिन् देशे एकं देहं गृह्णाति, स देहः शतवर्षाणि तिष्ठति । भगवतस्तु देहा- भावात्स्वरूपं यथासुखं प्रदर्शयतीति एकस्मिन्नपि क्षणे बहुभिर्वहुधा दृश्यत इति अनेक- रूपाणि भवन्ति । चलने च मायाजवनिकायाः स्थलान्तरे उद्गमस्य भिन्नत्वाचलनमात्रेणै- वानेकानि रूपाणि भवन्ति । स ह्याकाशशरीरः सर्वतःपाणिपादान्तत्वेन, मूर्त्यानन्त्यात् अनन्तरूपत्वं युक्तमेव । अत आह भगवान् । कालत्रयोपपन्नानि मदीयानि अनुक्रमन्तः आनुपूर्येण गणनां कुर्वाणाः अन्तं न गच्छन्तीति । नृपेति संवोधनं महत्त्वेन वञ्चनाभा- वाय । तत्रापि कालत्रयस्य योग्यानीति कर्मणामानन्यम् । कालत्रयस्य उपमर्दनसमर्यानि नामानीति कालत्रये उपपन्नान्यनन्तान्येव ॥ ३८॥ १.अवताराणीति पाठः। २ अनुक्रमिघ्यन्त इति पाठः ।

·४६ श्रीसुघोधिनी । एवं त्रिभिः खस्स ब्रह्मत्वं निरूप्य धर्माणामपि प्रदात्वेनानन्त्यमुक्त्वा अवक्तव्यत्व- मुपपाध तथापि राजकृपया राज्ञो दुर्जेयमपि वक्ष्यामीत्यभिप्रायेणाह तथापीति । तथाप्ययतनान्यङ्गशृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरश्येन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमे रायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अद्यतनानि जन्मकर्माभिधानानि शृणुष्व । यद्यपि त्वां प्रति न वक्ष्यामि, तथापि मे गदतः सतः त्वया सावधानतया श्रोतव्यम् । आदौ जन्महेतुमाह । स एव पृष्ट इति । पुरा विरश्येन विज्ञापितः ब्रह्मणा प्रार्थितः सन् धर्मरक्षा कर्तव्येति । भूमे रायमाणाना- ससुराणां क्षयार्थ च । अनेन द्वयं गृहीतम् । भूमिभारहरणमसुराणां क्षयश्चेति । चकाराद्भक्तिसिद्ध्यर्थं च ।। ३९ ॥ अवतीर्णा यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः। वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४०॥ यदुकुले इति गोत्रमुक्तम् । आनकदुन्दुभेह इति विशेपोऽप्युक्तः । नामाह वदन्ति वासुदेवेति । सन्त्येव बहूनि नामानि, एकस्यापि नाम्नः बहून्येव निर्वचनानि सन्ति, तथापि एक नाम एकप्रकारनिर्वचनं लोका वदन्ति । वासुदेवेति नाम । वसुदेवसुतमिति निर्वचनम् । हीति युक्तश्चायमर्थः । यतो मां वदन्ति । मया च तथा कृतमिति ।।३०॥ कर्माण्याह कालनेमिहत इति । कालनेमिहतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्विपः। अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुपा ॥ ४१ ॥ कंसो मातुल इति तस्य हननं निपिद्धमिति पूर्व स कालनेमिः स्थित इत्युक्तम् । प्रलम्वादयोऽपि हताः, यतस्ते सद्विपः । अनेन सद्रक्षार्थं प्रलम्बादयो हताः, न तु तेषां हनने स्वतन्त्रं कार्यमस्तीति भावः । प्रकृतकृत्यं द्विरूपमाह अयमिति । तत्र यवनः ते लिग्मचक्षुपा चाणप्रायेण करणेन मयैव दग्धः । चकारः कर्तृसमुच्चयार्थः। राजनिति संबोधनं तथैव सम्मत्यर्थम् ॥ ४१ ॥ द्वितीयं भक्तिलक्षणं धर्मलक्षणं वा प्रयोजनमाह सोऽहमिति । सोऽहं तवानुग्रहार्थ गुहामेतामुपागतः। प्रार्थितः प्रचुरं पूर्व त्वयाहं भक्तवत्सलः ॥४२॥ अनेकार्थेऽवती) यतोऽहं अतस्तवाप्यनुग्रहः कर्तव्य इति एतां गुहामुपागतः । विवरणाटिप्पणी। अयं च यवन इसास्याभासे। द्विरूपमाहेति। धर्मरक्षारूपं भूभारहरणरूपं चेत्सर्थः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। " अन्यथा प्रकारान्तरेण भ्रममुत्पाद्य कालयवन एवात्रानीतः स्यात् । ततश्च, स्वयमेव स मस्सीमवेत् । अतस्त्वदर्थमेवास्मिन् सङ्कटे देशेऽपि समागतः । तत्र हेतुः प्रार्थितः प्रचुर पूर्वमिति । बहुवारं पूर्वजन्मसु त्वयाऽहं प्रार्थितः । अनेन यत्सामर्थ्य त्वयीदानीमुपलभ्यते, तत्केवलं मदनुभावेनेत्यपि ज्ञापितम् । तथापि स्खक्लेशेनाप्यागमने खस्यासाधारणं धर्ममाह भक्तवत्सल इति । अहं स्वभावतो भक्तवत्सलः ॥ ४२ ॥ आगतस्य प्रयोजनमाह वरान् वृणीप्वेति । वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान्कामान्ददामि ते । मां प्रपन्नोऽजनः कश्चिन्न भूयोहति शोचितुम् ॥४३॥ ये वरणीयाः तवाभीष्टाः तान् पहनपि वृणीष्व । यतस्त्वं राजपिः राजाच ऋषिश्च, राजधर्म वैदिकं च धर्म कृतवानिति । अहं पुनः ते अस्मिन् जन्मनि सर्वानेव कामान् दास्यामि, न तु मोक्षमिति भावः । तर्हि किं वरेणेत्याशयाह मां प्रपन्न इति । यस्तु शरणागतः, स भूयः शोचितुं नाहति । यस्मिन् जन्मनि प्रपद्यते, तस्मिन् जन्मनि कश्चि- च्छोचितुमर्हति, न सर्वः । अतः सर्वेषां शोकः प्रपत्तिमात्रेण निवर्तते, 'अजनश्च भवति । जनश्चेत् मदिच्छया, तथापि भूयः शोचितुं नार्हति । एप विकल्पः राज्ञ एवार्थे । अतः कामितं सर्वमेव दास्यामि, मुक्तिमपि एकजन्मव्यवधानेनेति भावः ॥ ४३ ॥ एवं वचनेन यदर्थं वयं स्थितः स एवायमिति निश्चित्य स्तोत्रं कर्तुमियेपेत्साह इत्युक्त इति । श्रीशुक उवाच-इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥ भगवता वरं प्रार्थयेत्युक्तः स्तुत्वैव वरः प्रार्थनीय इति तं प्रणम्य स्तुतिमाह । यतोऽयं मुचुकुन्दः प्रसिद्धः, मुदा चान्तरन्वितो जातः । भगवद्वाक्येन संतोपोऽप्येका भगवत्स्तुतिः । तदा गर्गवाक्यमनुस्मरन् , भगवद्वाक्येन तस्यापि स्मरणे जाते, नारायणो- ऽयमिति निश्चित्य, स्तोत्रं कृतवान् । अनेन नारायणः पुरुष एव ज्ञातः, न तु पुरुषो- त्तमः । अथवा । पुरुषमेव पुरुषोत्तमं मन्यते । भगवद्वाक्यं गर्गवाक्यस्मारकत्वेन जात- मिति न फलसिद्धिः । अनेनैवाभिप्रायेण भगवतापि 'कामान् ददामी'त्युक्तम् ॥ ४४ ॥ भगवन्तं स्तौति त्रयोदशभिः विमोहित इति । मुचुकुन्द उवाच- विमोहितोऽयं जन ईशमायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनदृक् । विवरणटिप्पणी । विमोहितोऽयमित्यत्र । स्वसमानेति । गृहेपि सुखसमान एव प्रकार इत्याकार- कज्ञानजन्येत्यर्थः। १. संकटके इति पाठः।

·तेन फले श्रीसुबोधिनी। मुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योपित्पुरुपश्च चश्चितः ॥ ४५ ॥ अत्र द्वादशधा कालो निरूप्यते । तदतिकमार्थ च एकेन भगवत्प्रपत्तिरिति । तत्र कालेन सर्वे व्यामोहिता इति प्रथमं तामसराजससात्त्विकान् मुग्धान गणयति त्रिभिः । तत्राप्यायेन तामसमोहो निरूप्यते । अयं जनः त्वदीयया मायया विशेषण मोहितः । ननु कालेनैव मोहितोऽस्तु, किं भगवन्मायाविमोहनेनेत्यत आह ईशेति । भवानेवेशः । तेन कालरूपो भूत्वा तान् विमोहयसीत्युक्तं भवति । अन्येनैतावत्कर्तुं न शक्यत इति । न ह्यन्यः भगवद्भजनं निवारयितुं शक्नोति । अपराधी स्यात् । अन्ये व्यामोहाः कालकृता भवन्तु नाम, भगवदभजनहेतुः कालो भगवानेव । तदाह यतस्त्वां न भजतीति । ननु परमानन्दे कथं विचारकाणामप्रवृत्तिरिति चेत्, तबाह अनर्थगिति । अनर्थ एव दृष्टिर्यस्य । यद्धि पश्यति, तजानाति, उभयं चेत्पश्येत्, तारतम्यं च जानीयात् , अयं त्वनर्थमेव पश्यति । ननु सर्वोऽपि दुःखान्निवर्तते, सुखार्थे प्रवर्तते, सुखदुःखे चात्मानुभववेये, अतः कथमनर्थदर्शनमिति चेत् , तबाह सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जत इति । प्रवृत्तिस्तु स्वसमानप्रकारज्ञानजन्यैव, परं तज्ज्ञानं भ्रान्तम् , विपर्ययः । यदुःखस्थानम्, यतो दुःखमेवोत्पद्यते, तत्र सुखं भविष्यतीति, यतः प्रवर्तते, तत्राप्यासजते, तत्स्थानं निर्दिशति गृहेष्विति । दुःखप्रभवत्वमुपपत्त्योपपादयति योपित्पु- रुपश्चेति । गृहे हि द्वयमेवास्ति । द्वयमप्यन्योन्यतः सुखापेक्षम् । यद्येकस्मिन् सुखं भवेत् , तत्रापि पुष्कलम् , तदा ह्यन्यस्मै प्रयच्छेत् , इतरेतराश्रयं कार्य च न सिध्यत्येव । अतस्तयोर्दुःखमेव सहजम् , तदनुवृत्तौ दुःखमेव भवेत् । न हि नद्यामनिः प्राप्यते । नन्वनुभूयते सुखं कथमिति चेत् , तत्राह वञ्चित इति । केनचिद्वञ्चितः सुखं मन्यते । न हि युक्तिवाधितं प्रमाणवाधितं च कचित्सुखं भवति । अनुभवस्तु भ्रान्तानुभवतुल्यः । अतो लौकिके युक्तिवाधितं न प्रमाणम्, वैदिके श्रुतिरेव प्रमाणमिति । अन्योन्यसुखापे- क्षित्वेन प्रवृत्तेः सुखाभावस्तत्र सिद्धः । 'पुन्नानो नरकात्रायत' इति वाक्यात् पुरुपशब्देन नरक उच्यते, योपिच्छब्देन च सुतरां नरकम् , 'शालाकाणां हृदयान्येता' इति ‘स सोमो नातिष्ठते' त्यादिश्रुतिभिः स्त्रीणां निन्दाश्रवणात् । 'प्रजापतिरमृतमानन्द इत्युपस्थ' इति उपासनार्थ निरूपितम् । लोकप्रतिपन्नं दृष्टान्तीकर्तुं वा । आविर्भूते वा रसे तद्भवति । गृहत्वादेव परिच्छिन्नत्वान्न रसाविर्भावः । उभयोः परिगणनायाः कृतत्वात्तत्रेतराभावः सिद्धः । यत उभयोः सुखं भवेत् । चकारात्तदपत्यानि च । ते च व्याघवत्ताभ्यामेव सुखेप्सवः । अतो युक्तिप्रमाणाभ्यां वाधादन्योन्यप्रवृत्तौ वश्चित एव । समुदाये च तां निराकर्तुं वश्चित इत्येकवचनम् ॥ ४५ ॥ एवं गृहासक्तस्य तामसस्य वञ्चनामुक्त्वा शास्त्रादिरतस्यापि विवेकिनोऽपि राज- - सस्य वञ्चितत्वमाह लब्ध्वा जनो दुर्लभमिति ।

·विवरणटिप्पणीसमेवा। लब्ध्वा जनो दुर्लभमंत्र मानुपं कथञ्चिद्व्यङ्गमयत्नतोऽनघ । ' . पादारविन्दं न भजत्यसन्मतिर्ग्रहान्धकूपे पतितो यथा पशुः॥४६॥ विवेकसहितं मानुषमपि देहं प्राप्य कथञ्चिन्महता कप्टेन । अव्यङ्गं सर्वाङ्ग- सहितं सर्वेन्द्रियसहितं सर्ववुद्धिसहितं च महता शास्त्रप्रयासेन, जनत्वात्सर्वदा जाय- मानः, विशिष्टं कदाचिदेव प्राप्नोतीति । तादृशमपि प्राप्य भगवन्तं न भजतीति असन्म- तिरेव । प्राप्तसामग्र्या अन्यथा उपयोगाभावात् । इन्द्रियाणामुपयोगोनुपयोगश्च पूर्व निरूपितः । 'विले बतोरुक्रमविक्रमान्ये' 'सा वाग्यया तस्य गुणान् गृणीत' इति च । अतो भगवत्सादारविन्दाभजने असन्मतिरेव भवति । असन्मतिलाद्वा अभजनम् । अत एव गृहान्धकूपे पतति । उपर्युद्गमाभावात् । तत्र च पदार्थदर्शनाभावात् अन्धकूपत्वम् । विवेकी कूपेपि पतितः कदाचिदुपायेनोद्गच्छति । तदपि नास्तीति दृष्टान्तमाह यथा पशुरिति । पशुश्च तत्र व्याकुलोऽपि भवति । यतोऽधिकमेव दुःखं प्रामोति । निर्गमनोपायं च न वेद ॥ ४६॥ एवं राजसानां दूपणमुक्त्वा सात्त्विकानामपि खदृष्टान्तेन दूपणमाह ममैप काल इति । ममैप कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यधियोन्नद्धमदस्य भूपतेः। मात्मवुद्धेः सुतदारकोशभूष्वासजमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥ एप इति पूर्वमनुभूतः। स सर्वोऽपि शोकेन पुर एवावतिष्ठते । अजितेति संवोधनम् । न कालेन भवान् जितः, वयं तु जिता इति खदुःखनिवेदनमप्युक्तम् । कालो हि पुरुपस्य . पुरुषार्थसाधने हेतुर्भवति । तदभावे निष्फल एवं गतः । ननु विवेकयुक्तो भवान् , कयमेवं वदतीसाशवाह राज्यधियोन्नद्धमदस्येति । राज्यश्रिया परमोन्मादजनिकया उन्नद्धो मदो यस्य । ननु राज्यश्रियाः मदजनकत्वे को हेतुः, तत्राह भूपतेरिति । सर्वे हि दोपा भूमौ भवन्ति, न स्वर्गे, नापि पाताले । तस्याश्च पतिः तदोपेण दूपित एव भवति । अतो दोपसंपन्धात् सज्वरस्यान्नभोजनमिव श्रियापि युद्धिनाश एव भवति । किश्च ।मात्मयुद्ध- रिति । मत्से मरणधर्मके शरीरे आत्मबुद्धिर्यस्य । पापं तु भूपतित्वजनितमल्पम् , भात्मनो- न्यथाजानं तु महत्पापम् । 'योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यया प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणेति वाक्यात् । नित्यं चात्मानं वुझ्या मारयतीति मर्त्यपदेन यध- दोपोऽपि सूचितः । किम । सुतदारकोशभूषु आसमन्तात्सलमानोऽपि जातः । ममतामपि भवदीयेषु अकृत्वा पुत्रादिपु चतुएं कृतवान् । तत्राप्यासक्तिम् , तत्रापि तेषां तत्संबन्धेनाम- नय सहसचिन्तायुक्तः, तदीयान् पोपयिष्यामि, तच्छघून्मारयिष्यामीत्यादि दुरन्ता चिन्ता । यस्सो अन्तोऽग्रिमफलं नरकपात इति । एवं त्रिदोपेण अहमपि मनः । आयुपो निष्फलता, मात्मयुद्धिः, पुत्रादिप्यासक्तियेति । एकैकमप्यनर्यायेति न्यायेन चतुष्टयमुक्तम् ॥४७॥ २ मरम्यूनिति पाटः। ३ यतोऽप्रिति पाटः। मगयदीपेपित पाठः । ७. उत्त.

·५० भीसुबोधिनी। एवं त्रिविधानामपि मोहमुक्त्वा विशेषतः स्वस्य परमं दोषत्रयमाह कलेवरेऽस्मि- निति त्रिभिः । कलेवरेऽस्मिन्घटकुड्यसंनिभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपैर्गा पर्यटस्त्वाऽगणयन्सुदुर्मदः॥४८॥ प्रमत्तमुचैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विपयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥४९॥ पुरा रथैहेमपरिष्कृतैश्चरन्मतङ्गवा नरदेवसंज्ञितः। स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विकृमिभस्मसंज्ञितः ॥५०॥ कालेन ग्रासोऽत्र निरूप्यते । तत्र कालस्य दोषाभावाय स्खदोपं निमित्तत्वेन निरूपयति कलेवर इति । अस्मिन् कलेवरे शरीरे निरूढमानः सन् सुदुर्मदो भूत्वा खामगणयन् जातोऽस्मि, तदा त्वं अन्तको भूत्वा अभिपद्यस इति द्वयोः संवन्धः । भगवतो मासे पटू दोपाः अस्मदीया निमित्तभूताः । आदौ कलेवरं कले कलने काल: भक्षणे वरमुत्कृष्टम् । कालः प्रथमतस्तदेव भक्षयति मृत्पापाणादिभ्यः । अत एव प्रस्तरा- दयः चिरस्थायिनः, कलेवरमाशुतरविनाशि । न हि कालस्य भक्ष्ये तत्त्वेनैव कृते खस्या- भिमानः सुखदायी भवति । किञ्च । अस्मिन्निति शयानः स्वकीयो देहः प्रदर्शितः । असंस्कृतो मृतप्रायः । अनेन खतोऽपि दोप उक्तः । परिच्छेदाचेतनत्वे निरूपयति । यथा घटः जलानयनार्थमुपयुज्यते, तच्च जलमन्यत्र विनियुज्यते, तथा कर्माणि संपायन्ते, पुनस्तानि यत्र कचिद्विनियुज्यन्त इति । तादृशस्य केवलं कर्मसाधनभूतस्य आत्मतया खीकारः अत्यन्तं कुमतिफलम् । किश्च । कुख्यसन्निभं भवेत् । कुड्ये गृहे यथा कश्चि- त्तिष्ठति, तथा कियत्कालस्थित्यर्थं भगवता कृतम् । एवमधिकरणत्वेन करणत्वेन आत्मनो भेदे प्रतीयमानेऽपि पुनस्तत्र निरूढमानः नितरां रूढो मानोऽभिमानोऽहमेवेति यस । अयमेकः पञ्चपर्वात्मको महान् दोपः । द्वितीयमाह नरदेवेति । नरत्वमेव सन्दिग्धम्, कुतोऽमेध्यभाण्डस्य देवत्वम् । नराणां देवः पूज्यो राजा । इतीति निश्चयार्थे । अहगि- त्यनुभवः प्रमाणम् । अतोऽत्र पर्वत्रयं निरूपितम् । तृतीयं दोपमाह वृत इति । रयादि- भिश्चतुर्मिः सेनाङ्गैः सहितं यदनीकं सेना तेपां रक्षकैः सेनापतिभिः वेष्टितः । ते हि दृष्टाः घातुकाः । तैः सहित इति दुःसङ्गो निरूपितः । भूभाररूपं चतुर्थं दोपमाह । गां पर्यट: निति । नतु मूमौ कश्चन पुरुषार्थः साध्यते, किन्तु भूमिमेव परितः अटते । महान्तं दोपमाह पञ्चमं त्यामगणयन्निति । यदधीनं सर्व स एव न गण्यत इति । सुप्लु दुष्टो विवरणटिप्पणी कलेवरेऽस्मिन्नित्यस्सामासात्पूर्व चतुष्टयमिति । वक्ष्यमाणं दोपत्रयं चतुर्यों दोपो पततिति पाटः।

·विवरणटिप्पणीसमेतां । ५१ मदो यस्येति खाज्ञानमपि । एवं पनिर्दोषैर्व्याप्त कालो भक्षयतीसाह प्रमत्तमिति । एते पद दोपाः सहजाः । ते च मिलिताः शीघ्रं फलपर्यवसायित्रिदोषमुत्पादयन्तीति निरूप्यते । उच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रमादः । प्रवृद्धो लोभः । विपयलालसेति । तुल्यत्वा- भावाय भगवतो दोपत्रयाभावश्च निरूप्यते । अप्रमत्तः क्षुल्लेलिहानः लोभरहितः विषय- लालसारहितत्वाय सहसामिपद्यस इति । यो हि विपयलालसः स कार्ये शिथिलप्रयत्नो भवति, भोगाभिनिवेशात् , क्रियाभोगयोर्विरोधात् । तस्य दोषाभावाय दृष्टान्तः प्रमत्तः असावधानः खार्थे । तत्र यद्यप्यज्ञानमपि हेतुः, तथापि दोपान्तरमप्याह उच्चैरितिकृत्यचिन्तयेति । इत्येतावन्निश्चयेन कर्तव्यमिति । एवं वा कर्तव्यमिति । उच्चैरिति सर्वापेक्षया इदमेवावश्यकम् । तत्रापि यदि कार्यमुपस्थितं भवेत् , तदा दोपो वा न भवेत् । तदपि . नास्तीत्याह चन्तयेति । चिन्तामात्रमेव । अनेनान्तःकरणं तत्रैव व्यापृतमिति । भगवता आत्मार्थमन्तःस्थापितं यहिर्विनियुक्तमिति महानेवापराधो निरूपितः । अयमसिद्धार्थ- साधनरूप इति सिद्धार्थे भिन्नं दोपमाह । प्रकर्पण वृद्धो लोमो यस्येति । उपभोगार्थ हि तस्य सम्पादनं तदपि कृत्वा स्थापयत्येव, नोपभुक्के । किञ्च । भुक्त्वापि तद्गतवैरस्सं ज्ञास्यापि पुनर्लालसो भवति । विपं यान्तीति विपयाः । विपं हि मारकं मृत्युमुखम् , तत्र स्वयं गच्छन्तः खमक्तमपि नयन्ति । एकोऽपि नयेत्, किं पुनर्वहव इति पहुवचनम् । यद्यपि भगवत इतिकृत्यचिन्ता वर्तते, अन्यथा न मारयेत् , तथापि न प्रमचः । अत एव हेतुर्वर्तत इति साध्यप्राप्ती निषेधः । सहसेति । यदैव दोपत्रयोद्भवः, तदैव प्रतीकारकर- णात् । पूर्वमेव कापि पलायनामावायामीति। कालस्य रूपमहिरिति । आखुश्च लीलाकर्ता, अन्यस्य भक्ष्यरूपं शरीरं गृहीत्वा सर्वदा सर्वापकाराय व्यापृतो भवति । ननु राज्ञोऽयं धर्मः परिपालनं कर्तव्यम्, तदर्थ शनवश्व मारणीयाः, तदर्थं चतुरङ्गवलसङ्ग्रहः, प्राणिनां हितार्थे धनग्रहणम् , कर्मफलभोगार्थ च विषयलालसेति गुणभूता एवैते किमिति दोपत्लेन गण्यन्ते इत्याशयाह पुरा रथैरिति । सत्यमेवं भवेत् , यद्ययं देहो देवो मवेत्, पूर्व रघादिभिः चरन्नपि, राजत्वेन सम्मानितोऽपि, कलेवरो देहो विकृमिमस्मसंज्ञामेव लमते । मृतदेहस्य त्रिधा विनियोगः। काकादिमिर्मक्षिते विद, शीर्ण सत् कृमयो वा भवन्ति, दाहे मस्म वा भवति । तामसराजससात्त्विकमावा निरूपिताः । अतः पर्यवसाने दुष्टत्वात् वृयामिमानो दोपायैवेत्यर्थः ॥ ५० ॥ एवं फलतः दोपानुक्त्वा क्रियातोऽपिवैविध्यमाह निर्जित्य दिकक्रमिति त्रिभिः। निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो परासनस्थः समराजवन्दितः। गृहेपु मैथुन्यसुखेषु योपितां क्रीडामृगः पूरुप ईश नीयते ॥५१॥ वियरमाटिप्पणी। शेयः। दोपत्रयमाहेति ।मानं मदं भगवदवगणनां चाहेत्यर्थः । व्याख्याने स्वदोपमिति। अवगणनाया मुख्यदोपत्वादेकवचनम् ।

·- , ५२ श्रीसुबोधिनी। करोति कर्माणि तपस्सु निष्टितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयेयमहं खराडिति प्रवृद्धतर्पो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥ भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेजनस्य तद्यच्युत सत्समागमः । सत्सङ्गमो यहि तदैव सद्गती परावरेशे त्वयि जायते मतिः॥५३॥ राजधर्माणां तामसत्वं, कर्मणां राजसत्वं, सत्सङ्गस्य सात्त्विकत्वमिति विविच्य कर्मस्वरूपकथने वस्तुविवेको निरूपितो भवति । साधनप्रतिपादकाश्चैते त्रयः । तत्र राजत्वस्य स्त्रीसेवकत्वं भवति इत्यधोगतिः फलत्वेन निरूपिता । साधारणानां स्त्री दास्य- मपि करोति । राज्ञां तु तत्सम्भावनाभावात् स्वयमेव दासो भवतीति तुल्यगतिरपि नास्तीत्युक्तम् । आदौ दिकनं सप्तद्वीपवती भूमि निर्जित्य वशीकृत्य, महता प्रयासेन तत्साधयित्वा, ततोऽपि महता कालेन अभूतविग्रहो भवति, न भूतः भवनयोग्यो विग्रहो यस्येति । ततः स्वस्थो भूत्वा वरासनस्थो भवति । ततः समराजभिः वन्दितः । एवं चतुर्धाप्युत्कर्प प्राप्य चतुर्धापकप प्राप्नोतीत्याह गृहेष्विति । योषितां गृहेषु वहुपु, एको बहुषु दासो भवतीति वैयग्र्यम् । मैथुन्यपरेप्विति । आन्तरोऽपि व्ययः । क्रीडामृग इति पाखसर्वनिवेदनम् । मृग इति । विद्यमानादप्यधिकपदार्थसाधकत्वमिति । परलोकना- शश्च । स्वयं पुरुषः सर्वसमर्थः । ईशेति निवेदनार्थ संबोधनम् । ईयत इति । प्रमाणं नात्र तिरोहितं किञ्चिदित्यर्थः ॥५१॥ एवं लौकिकवैयर्थ्यमुक्त्वा वैदिकवैयर्थ्यमाह करोति कर्माणीति । यस्तु राज्यं प्राप्य विषयमोगं करोति, सोऽधम एव, ततोऽप्यधमो यस्तपः करोति, तत्रापि यत्तपः काम्यम् , पुनस्तादृशमेव राज्यं सम्पादयति । प्राप्त राज्यं न. समीचीनं क्षयि- ष्ण्विति हि स प्रवर्तते । यदपि तेन कर्मणा साध्यम्, तदपि तादृशमेवेति प्राप्त परित्यज्य कप्टेनापि तादृशं साधयन् भ्रान्त एव । नानाविधानि च कर्माणि करोति । तपस्सु नितरां स्थितः सन् तदर्थं निवृत्तभोगश्च । ननु ततोप्यधिकापेक्षया उत्कर्षापेक्षया वा करोतीति चेत्, तत्राह तदपेक्षयेति । ततोऽधिकस्याश्रुतत्वाददृष्टत्वाच रस एवं न जायते । अतस्तदर्थमेव करोतीत्याह तदपेक्षया देवादददिति । सकृद्धान्तस द्वितीयपर्याये प्रमोनिवर्तिष्यत इत्याशझ्याह पुनश्च भूयेयमिति । वारंवारमपि राज्यं प्राप्य तदेव भूयेयमिति । कामनाया नियतत्वात् न सुखाय कल्पते । ननु सजातीयोत्कर्षः सर्वेषामेवापेक्षित इति तस्यैव कथमादानमिति चेत् । स्वराडिति । ब्रह्माण्डाधिपत्यमपि विवरणटिप्पणी । निर्जित्येत्यत्र । मृग इतीति । मृगयत इति मृगः । अधिकमन्वेपतीत्यर्थः । इति द्वितीयाध्यायव्याख्या। १ साहस्येति पाठः। २ आदधरिति । ३ भन विफरणम्यखयेन पन् ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। कामयन् प्रवृद्धतर्प एव भवति । नहि तृष्णायां विद्यमानायां सुखमस्ति, आकाहाया खात्मकत्वात् । अत उत्कृष्टमपि वान्छन् सुखोपभोंगार्थ न समर्थो भवतीत्यर्थः ॥५२॥ एवं कर्मफलं निन्दित्वा कामनाभावं स्तोतुं सात्त्विकस्य कर्मणः ग्राह्यत्वेन स्तुतिमाह भवापवर्ग इति । यदा भगवदिच्छया भवापवर्गो भवेत्, तदा संसाधनेच्छायां जनस्स सत्समागमो भवेत् । सद्भिः सह सम्यगागमः वोध्यवोधकभावसंवन्धः । भ्रमत इति नानाविधयोनिषु भ्रमणजनितक्लेशः भगवत्कृपायां हेतुरुक्तः । अथवा । भवापवर्गस्थानानि कानिचिजन्मानि सन्ति । योगिकुले महतां कुले वा जन्मानि । तत्रापि गतस्य न खत एव मुक्तिः, किन्तु सत्सङ्गादेव । शरीरसन्ताने सत्सङ्गसमानकालीन एव देहः अपवर्गशब्दार्थ इति मानुपदेहवत्तन्निरूप्यते । तद्याख्यास्यते 'दुर्लमो मानुपो देह' इत्यत्र । अत एव तर्दैव सत्समागम इत्याह तहीति । योग्यतायां वा । अच्युतेति संवोधनात् तदीयानां सताम- भावेन न विलम्ब इत्युक्तम् । तस्य च सङ्गस्य दृष्टद्वारैव पुरुषार्थपर्यवसायित्वं वदन् आह सत्सङ्गमो यहींति । यहि सत्सङ्गमः, तदैव वयि मतिर्जायते । भगवानक्लिष्टकर्मेति न खार्थ कश्चित्प्रवर्तयति । कालकर्मादयश्च वाधका एव । अतो भक्तव्यतिरेकेण न कोऽपि भगवन्मतिं सम्पादयति । तेषां तत्सम्पादनमावश्यकमित्यत्र हेतुमाह सद्गताविति । सतां स एव गतिरिति । ते साध्यत्वेन साधनत्वेन फलत्वेन च भगवन्तमेव जानन्तीति तत्स- निधिमात्रेणैव भगवति मतिर्भवति । ततः किं स्यादत आह परावरेश इति । परे काला- दयः, अवरे कर्मादयः, तेपां फलदाने स एव नियामक इति सर्वमेव फलं ततो भव- तीत्यर्थः ॥ ५३॥ अनेन अस्माकं सर्वाणि साधनानि सिद्धानीत्युक्तं भवति, साधनार्थ प्रवृत्त्यभावश्च सूचितः । अतो गर्गवाक्यप्रामाण्यादपि कृपा विधेयेत्यभिप्रायः साधनप्रकरणे निरूपितः । फलं निरूपयति त्रिभिः । मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो.राज्यानुसन्धापगमो यदृच्छया। या प्रार्थ्यते साधुभिरेफचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः ॥२४॥ न कामपेऽहं तव पादसेवनादकिश्चनप्राय॑तमादरं विभो । आराध्य फस्त्यां ह्यपर्वर्गदं हरे घृणीत आयाँ घरमात्मयन्धनम्५५ तम्माद्विराज्याशिप ईश सर्वतो रजस्तमःसत्त्वगुणानुयन्धनाः । निरसनं निर्गुणमदयं परं त्यां ज्ञप्तिमात्रं पुरुष प्रजाम्यहम् ॥ ५६ ।। मन्य इति । फलं हि विविधम् , राज्यं कामाः भगवांयेति । तत्र द्वयं निषेधति । तयापि राज्यस दोपररूपत्वं सानुमयसिद्धमिति देवाबातां तनिवृत्तिमभिनन्दति मन्य सपनादिमा यामागिलः।

·१४ श्रीसुबोधिनी। इति । सर्वस्य कारणं स भगवानेवेति । ते त्वया कृतः राज्यानुवन्धापगमः खत एव राज्यसम्बन्धनिवृत्तिः ममानुग्रह एवायं भगवता कृत इत्यहं मन्ये । यदृच्छयेति । कारणा- भावेनैव जात इति भगवत्कृत एव । भगवांश्च हितार्थमेव करोतीति निर्धारः । ननु राज्यस्य इष्टसाधनस्य निवृत्तिः कथं फलम् , अनिष्टानुवन्धित्वं तु खदोपात्, न तु खत एव राज्यमनिष्टहेतुः, अन्नमिव ज्वरितस्यैव तदनिष्टजनकम् , तथोद्धतस्यैव स्वभावतामस- सानिष्टजनकमिति चेत् , तबाह यः प्रार्थ्यत इति । साधवोऽपि राज्यं यतस्त्यजन्ति, अतो ज्ञायते राज्यं खभावदुष्टमिति । अन्यथा सतां तेषां भगवद्भजनसाधनमपि राज्यं भव- तीति तत्परित्यागेच्छा न स्यात् । किश्च । प्रार्थ्यते सः । साधूनां कर्मसाध्योऽपि न भवति, अतोऽशक्यप्रतीकारः, अत एतदर्थ भगवानेव प्रार्थ्यते । प्रार्थनापि न केवलं मानसी वाचनिकी वा, किन्तु कायिकीत्याह एकचर्ययेति । एकाकिचरणपूर्वकं वनं विवक्षद्भिः प्रार्थ्यते । सर्व परित्यज्य एकाकी भूत्वा वनं प्रविशन्नपि राज्यादिभेति । विद्यमाने सम्बन्धे शत्रवः परलोकाधिकारिणो वा पीडयिष्यन्तीति । अल्पं राज्यमिति हीनतुल्यत्वात्कदाचि- त्परित्यागमाशङ्कयाह अखण्डभूमिपैरिति । अखण्डां भुवं पान्तीति सप्तद्वीपाधिपतयः । अतः संबन्धनिवृत्तिर्ममाभीष्टमेव ॥ ५४॥ कामनान्तरं व्यावर्तयति न कामयेऽन्यमिति । एक कामये, यत्तव पादसेवनम्, एतत्साधकं च, अन्यत्तु एतद्व्यतिरिक्तं एतदसाधकं वा न कामये । ननु को विशेषः, एक शास्त्रस्तुतम् , अपरं च लोकप्रतीतिसिद्धम् , अत उभयोस्तुल्यत्वादत्याग्रहेणान्यनिषेधे को हेतुरिति चेत् , तबाह अकिञ्चनप्रार्थ्यतमादिति । धनिनां कदाचिद्धनस्य विद्यमान- त्वात् अन्याकाङ्क्षापि भवति । अकिञ्चनानां तु उभयाभावात् लौकिकत्वाद्धनापेक्षायाध नियतत्वात् तत्परित्यज्य यत्केवलं चरणसेवैव प्रायते । तत्रापि परमेष्टत्वेन दीयमानमप्य- न्यदगृहीत्वा, असाध्यमपि प्रार्थयन्त इति प्रार्थ्यतमत्वम् । क्लेशेनाप्रार्थितत्वं वारयति वरः मिति । दातुरसामर्थ्यादपि तथात्वं वारयति विभो इति । नन ते भ्रान्ता भवन्तु, तेपा तथा वा रुचिः, तथापि विषये को दोप इति चेत्, तबाह आराध्य कस्त्वामिति ! त्यामाराध्य को वा वरं वृणीत । कर्मवशादागतं अनभिप्रेतमप्यनुभूयते, भगवन्तं त्वाराध्य दुर्लभमेव प्रार्धनीयम् । तत्रापि विरुद्धं कथं प्रार्थनीयमित्युभयया विरोधमाह । अपवर्गदं भवन्तमात्मबन्धनं चरमिति । यो हि यं सेवते, स तत्सम्बन्धं लोकयोः प्राप्नोति । तत्र मोक्षात्मा भगवान् , अन्यत्संसारात्मकमिति । ननु तहिं मोक्षो ज्ञान या प्रार्थनीय स्यात्, नतु पादसेवनमिति चेत् । सत्यम् । ज्ञानं हि कैवल्यगेव साधयति । मोक्षोऽपि कैवल्यरूपयेत् , तथापि न पुरुषार्थः, भगवत्प्राप्तिरूपश्चेत् , तदा एकरसतामापनः भगवा नेव भवतीति अस्स पृथगनुभवो न स्यात् । अतः परमानन्दः सन् योऽनुभूयते तदेके चरणोपासनमेव । असाधनं साध्यं न सिध्यतीति साधनत्वेन वा प्रार्थनमित्येके ॥ ५५ ॥ अत उत्कृष्टप्रार्थनार्थ प्रथमतः शरणं गच्छामीत्साह तमाद्विराज्येति । हे ईसा .

·, . विवरणटिप्पणीसमेता। ५५ समर्थ, सर्वतः अन्तर्वहिः सर्व विसृज्य, त्वां ज्ञप्तिमात्रं शरणं व्रजामि । सर्वेषां परित्यागार्थ त्रिगुणत्वमाह रजस्तमःसत्त्वगुणानुवन्धना इति । रजःप्रभृतीनां बन्धकत्वाय गुणा- नुवन्धत्त्वमुक्तम् । अनिच्छतोऽपि वन्धहेतव इति तत्सम्बन्धमात्रेण तथात्वाय अनुपदन- योगः । ननु भगवानपि स्मार्तानां मते सोपाधिक इति तत्रापि रजःप्राप्तिरेवेत्याशझ्याह निरञ्जनमिति । अञ्जनमुपाधिः प्रकृत्यादिः, तद्रहितो निरुपाधिः, ततः किमत आह निर्गुणमिति । सोपाधिक एव सगुणो भवति । नतु निरुपाधिक इति । ननु भगवान् पूर्व केवल एव खभोगार्थ खेच्छया प्रकृति गुणांश्चोत्पादितवान् , अतः कथं त्वदर्थेऽपि तन्न करिष्यतीत्याशझ्याह अद्वयमिति । दूयरहितो भेदरहितः । यो हि भेदार्थ यतते, तं प्रति तथा सम्पादयति, अहं तु न तथेति मां प्रति न सम्पादयिष्यतीति भावः । स खतन्त्र इति वक्तुमाह परमिति । अन्यशङ्कां वारयति त्वामिति । ननु तथापि त्वं गुणमय इति त्वदधिकारानुसारेण तथैव करिष्यतीति चेत्, तबाह ज्ञप्तिमात्रमिति । तादृशस्य शरणा- गमनं न सम्भवतीति पुरुषरूपतामाह । शरणमिति पाठे अर्थात् पुरुपरूपमेवेति त्वांपदात् ज्ञातव्यम् । पुरुपपदे तु त्वां व्रजामीत्यर्थात् शरणमिति ज्ञातव्यम् ॥ ५६॥ एवं शरणागतः स्वरक्षां प्रार्थयते चिरमिहेति । चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुताप- रवितृपपडमित्रो लब्धशान्तिः कथंचित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाजं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७॥ सहातात्पीडितः असमर्थः तत्पीडापरिहाराय रक्षा प्रार्थयते । नत्वन्यस्मात् । तदर्थं वाधकानि गणयति । चिरं वृजिनैर्दुःखैरातः, अनुतापैस्तप्यमानोऽपि जातः । अनुतापा नियता आध्यात्मिकादयः । अग्रेऽपि तापजनकान् दोपानाह अवितृपपडमित्र इति । पूर्वत्र प्रवाहे तु पडिन्द्रियाण्यमित्राणि, न वितृष्णानि । तस्मात् शत्रुभिः पीडितः । ते भक्षयिष्यन्तीति शया प्रार्थना । नन्विन्द्रियोपरत्यमावे व्यर्थ सर्वमिति चेत्, रक्षि- तोऽपि यदीन्द्रियहितमेव कुर्यात् , तदा किं रक्षयेत्यत आह लब्धशान्तिरिति । कथ- विदन्तःकरणमुपरतमित्यर्थः । त्वं च शरणप्रदः, अहं च सम्यगुपेतः, तत्रापि त्वत्पदान्ज- सेवकत्वेन । परात्मन्निति । जीवानां खामी भगवानिति शरणगमनं नायुक्तमिति भावः । गुणत्रयपीडितस्य पीडानिवारकं भगवति गुणत्रयमाह अभयमृतमशोकमिति । सत्त्व- गुणाभावात् मयामावः । अत एवान्यं च पालयितुं शक्तः । ऋतत्वात् रजसः अमावः, रजःसम्बन्धेन शुद्धं भवतीति, मनता युक्तैव । अशोकमिति तमसा शोकः । आपन्न मिति रक्षायां हेनुः । ईशनि सामर्थ्यम् ॥ ५७ ।। . ।

·. , श्रीसुबोधिनी । ततो भगवान् वृथा शयनं कृतवानिति, तं तपसि प्रवर्तयितुं मर्यादारक्षार्थ च प्रार्थितदानमाह सार्वभौमेति पशिः। श्रीभगवानुवाच-सार्वभौम महाभाग मतिस्ते विमलोर्जिता। वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः॥५८॥ सार्वभौमत्वेन तस्य भाग्याभिनन्दनमुक्तम् । महाभागेति अग्रिमसिद्ध्यर्थं च भाग्य- मुक्तम् । तव मतिर्विमला अर्जिता च । सांसारिकधर्मनिवृत्त्या विमलत्वम्, भगवत्पर- त्वेन ऊर्जितत्वं चेति । भगवदाज्ञोलइने भगवान् कथं संतुष्ट इत्याशकां निवारयितुमाह वरैः प्रलोभितस्यापीति । सर्वान् कामान् ददामीति यदुक्तम्, तत्केवलं लोभप्रदर्श- नार्थम् , तेषु तव रुचिरस्ति नवेति, तदिदानीमवगतं नास्तीति, यतः कामैन विहता बुद्धिः । अत एव विमलस्वमूर्जितत्वमिति सम्बन्धः ॥ ५८॥ ननु खामिना कथमेवं प्रलोभ्यते, तबाह प्रलोभित इति । प्रलोभितो बरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीर्मय्यकभक्तानामाशीभिर्भिद्यते कचित् ॥ ५९॥ यदपि वरैस्त्वं प्रलोमितः, तदप्यममादायैव, भगवदीयस्य कदाचिदिच्छा स्यात्, विषया न दृष्टा इति, तदन्यदत्तविषयैः स्वाभाविकैर्वा इष्टं न भवतीति मयैव दीयन्ते, ततो विषयभोगः प्रमादाभावश्च सिध्यति । विद्धीति । नात्र सन्देहो विधेयः। हेत्वन्तर- मप्याह न धीर्मय्येकभक्तानामिति । एकभक्ताः एकस्यैव भक्ताः, न मार्गान्तरप्रेप्सवः, किन्तु भक्ता एवेति वा । आशीविरप्राप्ताभिः, तत्रापि भगवतः सकाशात् । क्वचिदित्यस पक्षस्याव्यभिचार उक्तः ।। ५९ ॥ एवं भोगमोक्षावविरुद्धौ भगवन्मार्ग एव, नत्वन्यत्रेति वदन् पक्षान्तरं दूपयति युञ्जानानामिति । युनानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मनः। अक्षीणवासनं राजन्दश्यते कचिदुत्थितम् ॥ ६॥ भक्तिमार्गव्यतिरेकेण केवलानामभक्तानां प्राणायामादिमिर्मनो युखानानां मनो- निरोधार्थ यतमानानां क्वचिदुत्थितं दृश्यते, यथा सौभरिप्रभृतीनाम्, तत्र हेतुः अक्षी णवासनमिति । राजनिति सम्बोधनं वासनाक्षयाभावानुभवार्थम् । भक्त्या तु वासना क्षीयते । तत्र अलौकिकप्रकार वारयितुं कामा दीयन्ते, तदुपद्रवाभावश्च संपावत इति, भगवता भक्तिमार्गः स्तुतः ॥ ६॥ एवं स्तुत्वा तन्मार्गे प्रविष्टस्य भयाभावः सिद्ध एवेति वदन् कामविहारं पोपपति विचरस्वेति । विचरख महीं कामं मय्यावेशितमानसः। अस्त्वेव नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१.॥ .

·विवरणटिप्पणीसमेता! ५७ यतो महांस्त्वमतोऽन्यथा विहारः खत एव निवृत्तः । किञ्च । मय्यावेशितमानसः सन् विचरस्व । कीदृशी जगति भगवल्लीलेति जिज्ञासुरिव । चरणसेवामेव प्रार्थये, नान्यदिति यदुक्तम् , तबाह अस्त्वेवेति । अत्र भक्तिदानं नापेक्ष्यते, त्वयि भक्तिः सहजैवास्ति । उत्कर्पोऽपि भक्तेः सहज एवेत्साह अनपायिनीति । नित्यदेति च । देशकालवस्तु- परिच्छेदा निवारिताः । अपायः खतो देशतश्च । यद्यपि कालनिषेधोऽप्यायाति, तथापि निषेधमानपरत्वाभावाय निमित्तभूतः कालः तव मक्तेरनुगुण इति ज्ञापनार्थ नित्यदेत्यु- क्तम् । तुभ्यमिति । सम्प्रदानलेनैव पूर्व दानं सूचितम् । मय्यनपायिनीति वा । मद्विपयिणी मत्कृपया वा । अग्रेऽपि न निवर्तिप्यत इति वरदानम् ॥ ६१ ॥ ननु सायुज्यं कुतो न दीयत इत्याशझ्याह क्षात्रधर्मस्थित इति । क्षात्रधर्मस्थितो जन्तृन्यवधीमंगयादिभिः। समाहितस्तत्तपसा जयघं मदपाश्रयः॥ १२॥ क्षत्रियाणां धर्मः जातिप्रयुक्तो घोरो द्विविधः । युद्धे प्रातरमपि हन्यात् । पापद्धों पलायमानानपि मृगान् हन्यात् । अतस्तस्स दोपस्य परिहारः कर्तव्यः । जन्तूनिति । तेपामपराधाभावः सूचितः। आदिशब्देन भ्रममुत्पाद्य मारणं, वागुरादिना वा । तस्य निराकरणोपायमाह समाहित इति । जितेन्द्रियान्तःकरणः सन् तत्पापं तपसा जहि । ननु तपस्सपि पापं श्रूयते, कियान्वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण, 'मां चैवान्तःशरीरस्य'मित्यादि- वाक्यैः, तबाह मदपाश्रय इति । मामेवाश्रित्य तपकरणे अन्तर्मक्लेशजननामावात् न तपोदोपो भविष्यतीति भावः ॥ ६२ ॥ ततो यद्भाव्यं तदाह जन्मन्यनन्तर इति । जन्मन्यनन्तरे राजन्सर्वभूतसुहृत्तमः । भूत्वा द्विजवरस्त्यं वै मामुपैयसि केवलम् ॥ १३ ॥ अनन्तरे जन्मनि त्वं द्विजवरो भविष्यसि, उत्कृष्टकुले जन्म प्राप्स्यसि । तथापि सर्वभूनमुहत्तमो मविप्यसि, न तु प्रवृतिपरः । ततः केवलं मामुपैयसि । अन्यथा पुरुषेषु कालरूपे वा लयो भवेत् । लीलासहिते । ततो लीलार्य पुनरागमने आगमनगपि स्यात् । केवले पुरुपोत्तमै तु आगमनशकामावः । अस्य च प्रमाणे श्रद्धा महती सितेति पुष्टिमार्गे न योजितवान् । मर्यादायां ग्रामणम्य मुक्तिः । तत्रापि कैवल्यमिति । 'ये यथा मां प्रपपन्त' इति सिद्धान्तान को दोपः ॥ ६३ ॥ इति श्रीमागपतयोधिन्यो श्रीलक्ष्मणभष्टात्मजश्रीमहल्लभदीक्षितविरचिनायो दशमस्कन्धे उत्तरार्धे द्वितीयाध्यायविवरणम् ॥ २॥ . .

·श्रीसुबोधिनी। श्रीकृष्णाय नमः। तृतीयोध्यायः। पुरुषानुग्रहं पूर्वमुक्त्वा भगवता कृतम् । स्त्रीपु तं विस्तरेणाह रूपत्रयविभेदतः ॥१॥ अनुग्रहः कालतुल्यस्ततो द्वादशधोदितः तत्र मुख्या तु लक्ष्मीः स्यात्तस्यां त्रेधा हरेः कृपा ।। २ ।। मानसेनाथ कायेन वेदेनेति निरूप्यते । गान्धर्वो मानसः प्रोक्तो दूरत्वाद्वचनाभिधा ।। ३ ।। कृष्णानुग्रहयुक्तानां कृतार्थत्वे ततः परम् । स्त्रीणां मुक्तिनिरूप्येति मुचुकुन्दतपःकथा ॥ ४ ॥ प्रसङ्गात्तामसांनां हि वधो देवहिताय हि । पलायनं लीलयैव सोऽप्यनुग्रह ईर्यते ॥ ५ ॥ सात्त्विके राजसे चैव तामसे च हरे कृपा। इति दर्शयितुं राज्ञो वृत्तं लक्ष्म्याः शिवस्य च ।। ६ ।। तृतीयेध्याये अनुग्रहनिरूपणप्रस्तोवैर्मुचुकुन्दस्य शिवस्य लक्ष्म्याश्च हितं कृतवानिति निरूप्यते । कायिकवाचिकमानसिकभेदेन । प्रथम सात्विके भगवान् मुचुकुन्दे कृषां कृतवानिति तस्य भगवद्वाक्येन तपःकरणमुच्यते इत्थमिति चतुर्भिः। श्रीशुक उवाच-इत्थं सोऽनुगृहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दनः । तं परिक्रम्य संनम्य निश्चक्राम गुहामुखात् ॥१॥ एवंप्रकारेण भगवता अनुगृहीतः मुचुकुन्दः तपोनिमित्तं गुहातो निर्गतः । भग- वदनुग्रहव्यतिरेकेण भगवद्वाक्ये श्रद्धा न भवतीति भगवदनुग्रहः कारणत्वेनोच्यते । इक्ष्वाकुनन्दन इति । इक्ष्वाकरत्यन्तं भक्त इति तद्वंश्योऽयमिति कृपाया हेतुत्वेनोक्तम् । विचरणटिप्पणी। तृतीयेऽध्याये । रूपनयेति । रुक्मिणीजाम्बवतीसत्यभामेतिरूपत्रयेऽनुग्रहः साधनप्रकरणे निरूपित इत्यर्थः । अनुग्रह इति । मुचुकुन्दे कृतोनुग्रहः कालसापेक्षो, नतु कालमतिक्रम्य कृतस्ततो हेतोर्मुचुकुन्देन द्वादशश्लोकैः प्रार्थ्यत्वेनोदितः, त्रयोदशे लोके तु शरणगमनकथनेन स्वरक्षा प्रार्थिता, नानुग्रहः प्रार्थित इति भावः । तत्रेति । स्त्रीष्यित्यर्थः । वेदेनेति । वाचेत्यर्थः । मानसे गान्धर्वविवाहे 'श्रुत्वा गुणा'नितिवाक्यकथने हेतुमाहुः दूरत्यादिति । लक्ष्म्याः शिवस्य चेत्यत्र क्रमोन विवक्षित इति ज्ञेयम् । राज्ञः।मुचुकुन्द ) स्पेत्यर्थः । जरासन्धात्पलायनं शिववरदानात् । अतः शिवहितमेव पलायनमिति भावः । १ रा इति पाठः।२ प्रस्वाये इति पाठः ।

·, विवरणटिप्पणीसमेता। ततस्तं भगवन्तं कृष्णं परिक्रम्य प्रदक्षिणीकृत्य, ततः सम्यङ्गत्वा, साष्टाङ्गं प्रणम्य पूर्वमेव शयनस्थानात् गुहामुखे प्रकाशयुक्त स्थित इति ततोऽपि निश्चक्राम ॥१॥ ततस्तपः क्वचित्कर्तव्यमिति विचार्य, भारतखण्ड एव चतुर्युगधर्माणां प्रवृत्तिरिति विरुद्धकालयुक्ते देशे तपो न कर्तव्यमिति वर्पान्तरं गन्तुं उत्तरदेशं गत इत्साह स वीक्ष्येति । स वीक्ष्य क्षुल्लकान्मान्पशून्वीरुद्वनस्पतीन् । मत्वा कलियुगं प्राप्त जगाम दिशभुत्तराम् ॥२॥ स हि सत्ययुगे शयनं कर्तुं प्रवृत्तः, कलियुगे उत्थितः । यदैव भगवता मथुरा त्यक्ता, तदैव कलिः प्रवृत्त इति मुख्यः सिद्धान्तः । 'पञ्चविंशे वर्षे कलिरायास्यती'त्येव विनिश्चित्य, भरतखण्डं परित्यज्य, समुद्रमध्ये द्वारकां कृतवान् । ततो भगवति तत्र गते कलिः सम्यक् प्रविष्टः । कालाभिमानिनी देवता तु भगवति स्वस्थानं गते समायास्यति । अयं विचारो द्वादशे कर्तव्यः । कलिस्त्विदानी प्रविष्टः । सन्ध्यासमयोऽयं वा । मध्यकाल एवाग्रे निर्णेय इति कालस्य प्रवृत्तौ नियतं हेतुं दृष्टवानित्याह । स मुचुकुन्दः क्षुल्लकान् अल्पप्रमाणान् कालेन हासं प्रातान् मान्मनुष्यान् । अनेन तेषां मरणमपि शीघ्रं कालेनेति सूचितम् । वीरुषः लतागुल्मादीन् वनस्पतीन्, वृक्षानपि चतुर्विधानल्पायुःप्रमाणाभ्यां हासयुक्तान् विलोक्य, कलेरेवायं धर्म इति असाधारणत्वाद्विनिश्चित्य उत्तरां दिशं जगाम॥२॥ ततो विधानपूर्वकमिमं देशमतिक्रम्य गत इत्याह तपःश्रद्धायुत इति । तपाश्रद्धायुतो धीरो निःसङ्गो मुक्तसंशयः। समाधाय मनः कृष्णे प्राविशद्गन्धमादनम् ॥ ३॥ तपः सर्वेन्द्रियनिग्रहः, श्रद्धा च भगवद्वाक्ये, ताभ्यां युतः, दृष्ट्वापि विपयान् विनत्वेन प्राप्तान्वा न व्यामुग्धः, किन्तु धीर एव जातः । ततो गच्छन् राजेति यं कधि- दनुवर्तमानमपि परित्यज्य, निःसङ्ग एव सन् , शरीररक्षादौ मुक्तसंशयः, इतस्ततो दर्श- नायथं विक्षिप्तमपि मनः कृष्णे समाधाय गन्धमादनपर्वतं प्राविशत् । गरुडगङ्गातः उत्तरे भागे बदरिकाश्रमपर्यन्तं सर्वोऽपि पर्वतो गन्धमादनः ॥३॥ ततस्तत्रापि यदर्याश्रममासाद्य, यत्र नरनारायणयोरालयं तत्र शीतादिवाधा मह- तीति तन्निवृत्त्यर्थं यत्नकरणे तपो न युज्यत इति तदर्थमाह सर्वद्वन्द्वसह इति । वर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसहः शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥४॥ अन्तरपि शान्तः । तपसा हरिमाराधयत् । हरिपदेन यथैव तस्य तपसा आराधनं सिध्यति, तथैव कृतवानिति लक्ष्यते ॥ ४॥ २ साधारणत्वादिशि पाठः!

·. श्रीसुबोधिनी ।। एवं तस्य व्यवस्थामुक्त्वा भगवतोऽपि द्वारकायां गमनमाह भगवानिति दशभिः। भगवान्पुनराव्रज्य पुरी यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छवलं निन्ये तदीयं दारकां धनम् ॥५॥ मध्ये तामसस्य शिवस्य ब्राह्मणानां वाक्यं कृतवानिति निरूप्यते । यवनवधानन्तरं भगवान् पुनर्मथुरामाज्य, यवनैर्वेष्टितां दृष्ट्वा, मथुरानिमित्तं म्लेच्छवलं हत्वा, तदीयं धनं हतानां मुकुटादिरूपं द्वारकां निन्ये ॥५॥ नीयमाने धने गोभिन॒भिश्चाच्युतचोदितैः । आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकपः॥६॥ नीयमाने इति । वृथैव धनं न परित्याज्यमिति, राज्ञे देयमिति, यवनधनं च न ग्राद्यमित्युभयं साधयितुं किश्चिदूरं गृहीत्वा गतवानित्यर्थः । तत्कटकस्था एव वाहकाः पदातयो बलीवर्दाश्च । ते सर्वे भगवता प्रेरिताः जरासन्धस्य सुखार्थम् । जये हि किञ्चि- प्राप्यत इति तस्मै दानार्थ नीतवन्तः । एतस्मिन्समये भगवदिच्छयैव समागतो जरासन्धः त्रयोविंशत्यक्षौहिणीयुतः । अधिकानयने सर्वोऽपि प्राकृतः क्षीणो भवेदिति । प्रकृति परि- त्यज्य प्राकृतं सर्वमेव गृहीत्वा समायातीति ख्यापनार्थ सर्वत्र त्रयोविंशत्यक्षौहिण्य उच्यन्ते ६ विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन्दुद्रुवतुर्वृतम् ॥ ७ ॥ ते च सर्वे लब्धवराः, पूर्वापेक्षयापि वेगवन्त इति । 'देवानां वाक्यं परिपालनीयं मनुष्यै रिति मनुष्यचेष्टामापन्नौ, मनुष्यभावस्वीकारे हि ब्राह्मणवाक्यं शिववाक्यं च माननीयं भवति । भागवते चास्याकथनं लोकव्यामोहनार्थम् । राजनिति स्नेहेन संयो- धनं भ्रमानुत्पादनार्थम् । द्रुतं यथा भवति, तथा दुद्रुवतुः पलायितवन्तौ ॥ ७॥ विहाय वित्तं प्रचुरमभीती भीरुभीतवत् । पन्यां पद्मपलाशाभ्यां चेरतुर्वहुयोजनम् ॥ ८॥ विहायेति । भारवाहकास्तु गन्तुमसमर्या इति तान्विहायैव, प्रचुरमपि वितं विहाय, अभीतावप्येतौ भीतेभ्योऽपि भीताविव रथाचादिकमपि यवनवधात्प्राप्तं विसृज्य, पझ्यामेव भूमिसुखार्थ पद्मपलाशतुल्याभ्यां पहुयोजनं चेरतुः, चित्रकूटमार्गेण गतौ ॥ ८॥ ततो मागधोऽपि भगवल्लीलामज्ञात्वा वरेण दप्तः पृष्ठतोन्वगमदित्याह पलाय- मानाविति । पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागधः प्रहसन्यली। अन्वधावद्रधानीकैरीशयोरप्रमाणवित् ॥२॥ तौ रामकृष्णौ। ननु बहुवारं धृत्वा मुक्तः, तयोर्वलं जाननपि कथं तत्सङ्गे गत इति चेत्, तबाह मागध इति । देशदोषेण नएमतिरित्यर्थः । ततः प्रहसन् पलसहितः सेनास- .

·विवरणटिप्पणीसमेता। हितः अन्वधावत्, रथानीकैः सहेति ये शीघ्रगामिनो स्थास्तानारुह्य तादृशैः सह गत त्यर्थः । अनेन रथानां सेनायाध महान् क्लेशो निरूपितः । स क्लेशः सार्थको भविष्यती- साशमाह ईशयोरप्रमाणविदिति । कृष्णरामयोः प्रमाणं सामर्थ्यमादरणीयत्वं वा । तौ हि ब्राह्मणादिवाक्यं प्रमाणीकृत्य भगवान् गच्छति, न त्वशक्तः सन् इति भगवत्प्रमाणं न ज्ञातवान् । ईशयोरिति पूर्णा शक्तिविभक्तेति एकस्याप्यनङ्गीकारे विप्रादीनां वाक्यमप्रमाणं भवेदिति उभाभ्यां तत्प्रमाणीकृतमित्यर्थः ॥९॥ ततो रामकृष्णौ पर्वतेन प्रार्थितवरौ तत्प्रियाथ तुझं गिरिमारुहताम् । स हि पर्वतः सर्वदा शीतेन व्याप्तः, भगवन्तं शीतनिवृत्त्यर्थ विज्ञापयामास । तत्र हि न कदाचिदपि सूर्यामिसम्बन्धः । मेघानां तत्प्रियं स्थानम् । अतो मेघाच्छन्न एष तिष्ठतीति न सूर्यसम्बन्धः वर्पतीति नामिसम्बन्धः । ततो भगवान् पूर्व तस्मै वरं दत्तवान् , अहमागत्य ते शीतं निवारयिष्यामीति । ततो भगवतः अद्भुतकर्मत्वं प्रतिपादयितुं श्रान्तिमुक्त्वा पर्वतारोहण वदति प्रगुत्येति । . प्रद्रुत्य दूरं संभ्रान्ती तुङ्गमारुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान्नित्यदा यत्र वर्षति ॥१०॥ न हि कश्चिद्दरं प्रद्रुत्य तुझं गिरिमारोहति । उच्चारोहणं घश्रान्तमपि श्रमयति, भगवतः सहस्रोपायानां विद्यमानत्वात् निलीय स्थित्यर्थं किं पर्वतारोहणमुच्चस्थानमपेक्षते, प्रत्युत उच्चस्थितं सर्वोऽपि पश्यति, अतोऽत्र भगवतः अद्भुतलीलां कथयन् विरोधप्रकारेण कथयति । दूरं प्रद्रुत्य धावनं कृत्वा सम्यक् श्रान्तौ जातौ । नहीशयोः शीघ्रगमनं श्रमो वा सम्भवति । तत्रापि तुङ्गमत्युचं गिरि आरुहतां गुप्ततया । तत्रारोहणप्रयोजनमाह प्रवर्पणाख्यमिति । प्रकर्षेण वर्षणं योति । रूढिभ्रमव्युदासाय स्वयमेव योग प्रदर्शयति भगवान् नित्यदा यत्र वर्पतीति । तत्र हि सर्वदा भगवान् वर्पति । मेघा हि कदाचित् कचिर्पन्ति, तेपामधिष्ठातृरूपो भगवान् विष्णुः । पर्वतानामधिपति'रिति श्रुतेः । स्वयमेव तत्र वर्पति, अन्यथा लोके वृष्टिप्रवृत्तिर्न स्यात् ॥ १० ॥ ततो प्रान्तम्य जरासन्धस्य कृत्यमाह गिराविति । गिरी निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिमेधोभिः समन्तादग्निमुत्मजन् ॥११॥ पर्वतारोहणे कैश्चित् दृष्ट एव, तत्रापि अग्रे न गत इत्यत्र विचारमपि कृतथानित्याह नाधिगम्येति । ततः पर्वतादने पदं गमनचिह्नं नाधिगम्य अप्राप्य । दाहे भगवता हेतुः सम्पादितः स सत्य एव जात इति वक्तुं तस्स निलीनाविति ज्ञानमुत्पादितम् । ततो प्रचारनिति पाठः।

·. ૬૨ श्रीसुबोधिनी। दाहार्थमेव तथा प्रयत्नः कृत इति सत्यसङ्कल्पस्य भगवत इच्छया गिरिमेधोभिर्ददाह । सर्वत्र वृक्षान् छित्त्वा परितस्तृणादिना दाहं कारितवान् ॥११॥ ततो भगवान् पर्वतप्रार्थितं विधाय ततोऽग्रे गत इत्याह तत उत्पत्येति । तत उत्पत्य तरसा दद्यमानतटादुभी । दशैकयोजनोत्तुङ्गानिपेततुरधो भुवि ॥ १२ ॥ तरसा शीघ्रमेव यावदग्निः प्रज्वलति, भगवति विद्यमाने अग्निः पर्वतं न दहेदिति । न तु दाहभयात् । दह्यमानाः तटाः यस्य । सर्वत्र दाहे उद्भूते उभौ पूर्णशक्तिर्भगवान् दशैकयोजनोत्तुङ्गादिति । एकादशयोजनं स उत्तुङ्गः, तत उभावपि अधः पर्वतस्य प्रस्त- रभागमपि परित्यज्य भूभागे निपेततुः । केचित्तु अतिदाहे पुनः पर्वतप्रार्थनायां तं भूमौ नेतुं उपर्युत्थाय पादपीडनेन तं भूमौ प्रवेशयन्नेव स्वयं दूरे गत इत्याहुः ॥ १२ ॥ अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । खपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप ॥ १३ ॥ ततः पुनरपि तस्य प्रवृत्तिः स्यादिति पूर्वमपि स्वेच्छयैव स प्रवृत्त इति ज्ञापयन् तेनालक्ष्यमाणावेव द्वारकां गतौ । तत्र न भगवता कश्चनाधिकः प्रयत्नः कृतः । स मा पश्यत्विति । किन्तु खदोपेणैव स न दृष्टवानिति ख्यापयितुमाह रिपुणेति । दुष्टबुद्ध्यैव न दृष्टवान् , तत्सम्बन्धादन्यैरपि न दृष्टमिति सानुगेनेत्युक्तम् । ननु कार्यस्य सर्वस्यापि कृतत्वात् श्वेतद्वीपादावेव कुतो न गती, द्वारकागमने को हेतुरिति चेत् , तबाह यदूत्तमा विति । अन्यथा यदुकुले अवतारं न कुर्यात् । अतो यादवहितार्थ खपुरं यातौ । पुनरा. यातानित्यनेन पूर्वमुमावपि स्वयं गत्वा तान स्थापितवन्ताविति विज्ञायते । तस्य भिन्न- द्वीपत्वं कलिप्रवेशाभावाय निरूपयन्नाह समुद्रपरिखामिति । समुद्र एव परिखा यस्येति । विस्तारोऽप्यनेन सूचितः । नृपेत्यप्रतारणाय संवोधनम् ॥ १३ ॥ तस्य च दुर्बुद्धिमाह सोऽपीति । सोऽपि दग्धाविति मृपा मन्वानो बलकेशवौ । यलमाकृष्य सुमहन्मगधान्मागधो ययौ ॥१४॥ शब्ददोपपरिहाराय दग्धिशब्दः सप्तम्यन्तो ग्राह्यः । जरासन्धोऽपि दग्धिमध्ये प्रविष्टः । यथा भगवान् द्वारकायां प्रविष्टः, तथा सोऽपि दन्धि प्रविष्टः, परमसन्तापेन सन्तप्त इत्यर्थः । एतदपि ज्ञानकृतमेन तस्य, न क्रियया दाहो जात इति । अन्ययाने पाण्डवानां यशो न स्यात् । इति मृपा मन्वानः वलकेशवावालक्ष्य । बलत्वात् ग्रोश योरप्यधिपतित्वाच तादृशौ न तथाभूताविति मृपा मन्यानो वा । अथवा । स तु दम्भ एव । अतः परं पाण्डवकीर्त्यर्थं मृपाभूतः सकलितः, सीतावत् । ततो मृपा जरासन्धः चलत्वं केशवत्वं च मन्वानः सर्वाशेनापि नाशो भविष्यतीति विज्ञाय खस्स पर्त , .

·विवरणटिप्पणीसमेता। , नामाकृष्य मगधानेव ययौ । ननु स्वयं किल दग्धः, किं घलदाहेनेत्यत आह सुमह- देति । सत्वेन महत्वेन च । तद्भगवदधिष्ठानमिति तत्स्थापनार्थ, ततो भगवतः अपगम- नार्थ च, मगधानेव देशान् ययौ, यतः सोऽपि मागधः, देशदोपमात्रेणावशिष्टः । मत्वा तौ वलकेशवाविति पाठे स एवार्थः ॥ १४ ॥ एवं तामसस्य रुद्रादेः वाक्यपरिपालनं निग्रहं वा विधाय स्त्रीणामुद्धारार्थे कृपया विवाहादिकं कृतवानिति वक्तुं ज्येष्ठस्य बलभद्रस्य विवाहमाह आनाधिपतिरिति । आनाधिपतिः श्रीमात्रैयतो रेवती सुताम् । ब्रह्मणा चोदितः प्रादाहलायेति पुरोदितम् ॥ १५॥ आनर्तदेशः द्वारकानिकटदेशः । तस्याधिपतिः रैवतः । श्रीमानिति । अमृत एव । रेवतीनाम तस्य कन्या, स हि पूर्व ब्रह्माणं प्रष्टुं गतः । ततो ब्रह्मवाक्यात् कनिष्ठायापि रामाय दत्तवान् इति पुरा नवमस्कन्धे निरूपितम् । अस्य विचारस्तत्रैव कृतः ॥१५॥ भगवतो विवाहमाह भगवानपीति । भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुख्यह। वैदर्भी भीमकसुतां श्रियो मात्रां खयंवरे ॥१६॥ ननु खतःसिद्धलक्ष्मीकस्य निरिन्द्रियस्य प्रयोजनामावास्किं विवाहेनेत्याशय परि- हरति । यद्यपि भगवान्, तथापि गोविन्द इति इन्द्रादिभिरिन्द्रत्वेनाभिषिक्त इति तेषां वाक्यसिद्ध्यर्थमुपयेमे, विवाहं कृतवान्, न तु गोपिकावत्परिग्रहमात्रम् । कुरूद्वहेति संवोधनं भगवत्खरूपज्ञानाय । ननु तथापि कर्मणा उत्पादिता कर्मफलरूपा तादृशकर्मक- चैव विवाह्येति कथं भगवता विवाहः कृत इति चेत्, तबाह वैदर्भीमिति । विदर्भदेशे सोत्पन्ना । अतो न कर्मजनिता । किञ्च । भीष्मकस्य सुता, भीष्मं भयानकं कं मुखं यस्येति । प्रलयकर्ता महादेव एवावतीर्णः, तस्य च सुता सीता पूर्वजन्मन्यपि महादेवक- न्यैव, सैवेदानी भीष्मकाजाता । अतो विवाहः कर्तव्य एव । किन्च श्रियो मात्रामिति । सा हि लक्ष्म्याः मात्रा भवति अंशः, नहि तामन्यो ग्रहीतुं शक्तः । सा यवतरति यथा, यथा भगवानवतरति । 'राघवत्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनी'त्यादिवाक्यात् । तत्रापि स्वयंवरे यदा सर्व एव राजान आहूताः, तदा भगवानप्याहूतः । यदा तया भगवान् वृतः, ततस्तदिच्छया विवाहं कृतवान् ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञः शाल्वादींश्चैवपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्रः सुधामिव ॥१७॥ किश्य, प्रमथ्य तरसा राज्ञ इति । सर्वानेव शिशुपालादीन् प्रमथ्य मारयित्वा जयप्रा. विवरणटिप्पणी । प्रमथ्येयस्यामासे किचेति । गान्धर्वत्वं स्वयं वरणादुक्तम् । राक्षसत्वमप्यस्तीति समुनयः। .

·. श्रीसुबोधिनी। तामिव तां नीतवान् । शाल्वादयोऽतिविरोधिनो बलिष्ठाश्च । तैः सह युद्धे विशेषहेतुमाह चैद्यपक्षगानिति । 'स्वयंवरेऽपि शिशुपालाय यथा भविष्यति, तथा कर्तव्य'मिति रुक्मिवाक्यात् विवाहकर्तेव शिशुपालः समागतः । अतस्तद्धितार्थमपि शाल्वादयः प्रवृत्ताः। मुख्यो भगवद्विरोधी शिशुपालः । अन्येऽपि विरोधिनः यथाकथञ्चिद्भगवद्विरोधं सम्पादयितुं तत्पक्षपातिनो जाता इति । किञ्च । प्रद्युम्नादयोऽप्युत्पाद्याः । अतः कामः सकटे वर्तत इति तदुत्पत्त्यर्थमप्युपयेम इत्याह पश्यतां सर्वलोकानामिति । यथा मातुरापन्निवृत्त्यर्थ गरुडः अयुक्तेभ्योऽप्यमृतं दातुं प्रवृत्तः, तथा भगवानपि कामस्य दुःखनिवारणार्थ वैदर्भी अयुक्तामपि स्वयं गृहीतवान्, मारितवांश्चान्यान् । यद्ययुक्तमेतद्भवेत् , तदा लोकाः साक्षिण इति तान् प्रमाणीकरोति । एवं सर्वप्रकारेण भगवतो विवाहो निरूपितः ।। १७॥ तब राजा विवाहे पौरुपं श्रोतुं विशेष पृच्छति भगवान् भीमकसुतागिति । राजोवाच-भगवान्भीष्मकसुतां रुक्मिणी रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ।। १८ ।। भगवतो विवाहः बहुधा पुराणेषु श्रुतः । ततो राजा स्वयंवरविवाहात्प्रकारान्तरेण श्रुतवान् , तत्र च पौरुपमधिकमिति, तद्भवति वा नवेति सन्देहनिवृत्त्यर्थ पृच्छति । भगवत्त्वान्नाज्ञानम् । भीष्मकसुतामिति पितुरपि बलिष्ठता | रुक्मिणीमिति भगवतो मुख्यभार्येति प्रसिद्धा । ततश्च 'गान्धर्वो राक्षसश्चैव धम्यौं क्षत्रस्य तौ स्मृता'विति प्रथमो विवाहो धर्म्यः कर्तव्यः । अतो धर्मित्वार्थ राक्षस एव विवाहः भगवता कृत इति स एव त्वया वक्तव्य इत्याह राक्षसेन विधानेनेति । रुचिराननामिति तस्या मुग्धभावो निरूपितः । ततश्च राक्षसे विवाहे सा कथमनुगुणा अभीतागतेत्यपि सन्देहः । 'प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यत इति विधिशब्दः परस्वहरणलक्षणदोपव्यावृत्त्यर्थः । यथा विवाहः दाने अदुष्टः, एवं हरणेऽपि क्षत्रियस्येतिज्ञापनार्थः । श्रुतमिति प्रमाणमुपन्यस्तम् ॥ १८ ॥ अतस्तत्र प्रकारं पृच्छति भगवन् श्रोतुमिच्छामीति । भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजसः। यथा मागधशाल्वादीश्चित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९ ।। अनेनाग्रे वक्ष्यमाणा कथा अध्यायत्रयात्मिका न समाधिभापति सूचितम् । अन्यत्र श्रुतमेव कल्पान्तरीयमपि योगानुभावेन वक्तव्यमिति प्रश्नात्, अन्यथा स्वतप्रवक्ता कि पूर्वश्रुतप्रकारकथनेनेति । अतः श्रोतुरनुरोधाकल्पान्तरीयमपि गान्धर्वराक्षसवैधभेदेन विधा त्रिभिरध्यायैर्वक्ष्यति । तेनात्र प्राप्त दूपणत्रयं परिहतं भविष्यति । भगवान् कपटेन विवरणटिप्पणी। भगवन्नित्यत्र । तेनात्रेति । एतस्स मतान्तरत्वकथनेनात्र समाधिमापायामिदं दुषणप्रयं नास्तीत्यर्थः। १ पुराणमिति पाठः।

·. विवरणटिप्पणीसमेता। गत्वा अदत्ता हृतवानिति, तस्या भ्रातुर्मुण्डनं कृतवानिति, वलभद्रेण घोधित इति, रुक्मि- ण्याश्च लज्जाभावेनापरिचितभगवत्प्रार्थनेति । एवं सति रसात्मको विवाहो न भवेत् । भक्तिरसो हि शृङ्गारादीनामुपमर्दकः । अतः समाधिमापाविवाहः स्वयंवर एव । अन्यस्तु मतान्तरीय इति निश्चयः । ननु अप्रस्तुतं किमिति वक्ष्यतीति चेत् , तबाह श्रोतुमिच्छा- मीति । इच्छा पूरणीयेति तदर्थं वक्ष्यति । किञ्च, इयमपि कथा कृष्णस्य । अमितं तेजो यस्येति । पराक्रमाधिक्याच तद्वक्तव्यम् । क्षत्रियाणां हि क्षात्रप्रकारेण निरूपितं भगवच्च- रित्रं मनोहारि भवति । तदाह यथा मागधशाल्वादीनिति । मागधोऽपि जयं प्राप्त इति स निरूप्यते । शाल्वः सात्त्विको महांश्च । एवं जयेन खभावेन च महान्तौ आदिभूती येषामिति जयशीलवीरजयो भगवत्कृतः श्रोतव्य इति निरूपितम् । तत्राप्येक एव खयं तान् जित्वा वयं कुशलेन पुरं द्वारकामभ्यगादिति । तदप्येकस्मिन्कल्पे, तत्सर्वथा विरुद्धं मन्वानः शुको नोक्तवान् , तदा तु भगवानपि समाहूतो गतः । वरणापूर्वमेव बलात्तां हृत्वा सर्वान् विनिर्जित्य एकाकी स्वयं गृहं गत इति कथा भवति । तत्र यद्यपि पौरुष महत् , तथाप्यत्यन्तं क्लिष्टकर्मत्वं भवतीति तन्नोक्तवान् । तामसकल्पे हि तथा कथा । अत एव शिशुपालो वक्ष्यति 'समुद्रं दुर्गमाश्रित्य वाधन्त इति ।अक्लिष्टकर्मत्वं च वक्तव्यम् । अतो यावता तदुपयुज्यते, तावद्वक्तव्यमिति राक्षसो विवाह उक्तः, नत्वेकाकिहरणम् । अनेनैवं ख्यापितम् । पृष्टमयुक्तं चेत्, न वक्तव्यमिति ॥ १९ ॥ ननु कथा भगवतो महती वक्तव्या, ततश्च अत्यावश्यककथैव श्रोतव्येति चेत्, तत्राह ब्रह्मन् कृष्णकथा इति । वमन्कृष्णकथा: पुण्या माध्वीलोकमलापहाः। को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः ॥ २० ॥ ब्रह्मन्निति ज्ञानमुक्तम् । कृष्णकथात्वात् कीर्तने श्रवणेऽपि वैराग्याभाव उक्तः । किश्च । प्राणिनो हि धर्मार्थकाममोक्षेप्सवः । तत्र कृष्णकथाश्चतुर्णा प्रतिरूपा इत्याह । पुण्या इतिं धर्मरूपाः । माध्वीरिति कामरूपाः । लोकानां मलं दारिद्यवत् कश्मलरूपं हरन्तीति लोकमलापहाः । एवं त्रिवर्गरूपा इति तदमीप्सुः को नु तृप्येत । नु इति वितर्के । न कोऽप्यत्र विरक्त इति भावः । तहिं कथं सर्वे न प्रवर्तन्त इति चेत्, तबाह शृण्वान इति । सकृच्छ्रुत्वापि निवर्तन्त इति चेत् । श्रुतज्ञ इति । वर्तमानप्रयोगेण निरन्तरश्रवणे प्राप्तेऽपि श्रवणरसिकोन मुख्य इति श्रुतं जानाति । रसिकत्वेनेति श्रुतज्ञ उक्तः । रसज्ञ इति पाठे तु स्पष्ट एव । किश्च । नित्यनूतनाः अयातयामाः कालग्रासर- हिताः । तेन मोक्षरूपा अपीत्युक्तम् ॥ २० ॥ एवं राजः श्रवणौत्सुक्यं दृष्ट्वा खयोगवलेनैव दृष्टमिति अन्यतः श्रुतत्वमनुस्वापि कथा- 'मेवारमते राजासीदिति । १.मिति पाठः। १६.उत.

·श्रीसुबोधिनी । " श्रीशुक उवाच-राजासीद्दीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन्पुत्राः कन्यैका च वरानना ॥ २१ ॥ आसीदित्येषा पुरावृत्तकथेति निरूपितम् । भीष्मक इति नाम प्रसिद्धेर्थे । तस्या- न्यत्र स्थित्यमावाय तुल्यधर्माः सर्वे त एवेति निर्दिशति विदर्भाधिपतिरिति । महानिति महत्त्वेनं सत्यादयो गुणाः एकचत्वारिंशदतिदिष्टाः । अयमर्थः पूर्वस्माद्विशिष्टः । 'अभ्रा. तृमती.न विवाद्येति तदर्थ भगवतः पञ्चपर्वा विद्यायाः पञ्च देवाः मायाकार्यरूपाः लक्ष्म्या अप्यने उत्पन्ना इति तान् निरूपयति तस्य पञ्चाभवन्पुत्रा इति । 'मायया मे विनि- मिता' इति । 'रमापि रूपं वने द्वितीयमिव यत्प्रवदन्ति माया'मिति लक्ष्म्या मायारूपत्वात् मायाकार्यत्वाचाविद्यायाः, तत्सहिता माया तत्र प्रादुर्भूता । अत एव सा जीवमेव व्यानो- तीति मायामपि जीवपरां कर्तुं रुक्मी विचारितवान् । अत एव रुक्मिण्या रुक्मिप्रभृतिषु पक्षपातः, भगवत्कृते अपरितोपश्च । स्वरूपाज्ञाने निराकृते पश्चान्निरोधः फलिष्यतीति । भगवदीयेपु तस्य प्रतिष्ठाभावाय मुण्डितवान् । तस्य भीष्मकस्य पञ्च पुत्रा अभवन् , एका च कन्या । वराननेति । लोके सौन्दर्य प्रशस्तमिति सौन्दर्य मुग्धभावं च निरूपयन्नाह । दया च मुग्धभावे निरूपिता ॥ २१ ॥ तान् नामतो निर्दिशति रुक्म्यग्रज इति । रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मवाहुरनन्तरः । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषां वसा सती ॥ २२ ॥ कले स्थानं पञ्चात्मकं सुवर्णमिति तन्नामानः सर्व एव । अत एवाग्ने भगवान् वक्ष्यति 'तस्मात्प्रायेण न द्याव्या मां भजन्तीति । अग्रजो ज्येष्ठः रुक्मी सुवर्णसदृशः, वस्तुतो नाम तथा योगं नापेक्षते । रुक्मरथ इति द्वितीयः । रुक्मवाहुस्तृतीयः । अनन्तर इति त्रयाणामेकप्रकृतिकत्वम् , अन्येपां रुक्मिणीसहितानां भिन्नप्रकृतिकत्वमिति त्रयाणां निरूपणानन्तरमुक्तम् । अनन्तरमिति सर्वत्र सम्बध्यते । रुक्मकेशश्चतुर्थः । रुक्ममाली पञ्चमः । एतेषां योगानुसारेणाप्यर्थः स्वयमूह्यः । एषां वसा एकमातृका प्रियभगिनी च रुक्मिणी । यथैते दुष्टाः, तथा सापि भविष्यतीत्याशझ्याह सतीति ॥२२॥ एवं तस्या उत्पत्तिमुक्त्वा, तस्यां भगवतः, भगवति तस्याश्च, गान्धर्व विवाहं वक्तुं स्नेहं निरूपयति द्वाभ्याम् । विवरणटिप्पणी। '.. राजासीदित्यत्र । तस्यान्योति । भीष्मकस महादेवावतारत्वेन कर्मासम्बन्धि- त्वादन्यत्र स्थितिमाशश्य तदगावाय तत्संसर्गिणः सर्वेपि तुल्यधर्मा विदर्भदेशीयत्वारका- सम्बन्धिन इति विदर्भाधिपतिपदेनोक्तमित्यर्थः । अयमर्थ इति । पूर्व समाधिभापा विवाहेपि वैदर्भापदेन कर्मासम्बन्धस्तत्पितुरुक्त एव । महत्त्वरूपोर्थोत्र तस्माद्विशिष्ट उक्त इत्यर्थः । अग्ने ! दया चेति । 'दयाया भगिनी मूर्ति'रिति वाफ्यादातृनिरूपणे तद्भगिनी- त्वेन दयारूपत्वं च निरुपितमित्यर्थः । , ·विवरणटिप्पणीसमेता। सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रियः। गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम् ॥ २३ ॥ तां वुद्विलक्षणौदार्यरूपशीलगुणान्विताम् । कृष्णश्च सदृशी भार्या समुद्वोढुं मनों ः ॥ २४ ॥ सोपश्रुत्येति । सा रुक्मिणी मुकुन्दस्य मोक्षदातुः खस्यापि पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थ भगवद्गुणानेव शृणोति । कन्याया अपेक्षितं रूपम्, वीर्य क्षत्रियाणाम् । विद्यास्थानीय यशः । कुलस्थानीयां श्रीः लक्ष्मीः शोभा च । तेन धनसमृद्धिः सर्वसमृद्धिश्च सूचिता । एवं वरे योग्यानि पञ्च रूपाण्यप्युक्तानि । अन्तःपुरस्थायाः कन्यायाः कुत एतावच्छ्वणमित्या- शक्ष्याह गृहागतैर्गीयमाना इति । य एव ब्राह्मणाः विद्ययोपजीविनो वा साधवो वृद्धाः सर्वत्राप्रतिहतगतयः तैः गीयमानाः श्रुत्वा, तमेव भगवन्तं आत्मनः सदृशं पर्ति मेने ॥ २३ ॥ भगवानपि तां सदृशीं भायां मेने । तत उद्बोढुमपि मनो दधे । तस्या अपि पञ्च गुणाः । एकविकलापि न ग्राह्या भवति । आदौ बुद्धिमती अपेक्ष्यते । अन्यथा गृहं विन- श्येत् । स्त्रीलक्षणरहिता तु सामुद्रशास्त्रविरोधिनी भाग्यरहितैव भवति । औदार्याभावे लुब्धा सर्वमेव पुरुषार्थ नाशयेत् । रूपाभावे व्यर्थो विवाहः । शीलाभावे अधर्म जनयेत् । अतः एते पञ्चापि गुणाः लोके प्रसिद्धिमापन्नाः यस्यां भवन्ति, सा विवाया । अन्वयः अव्यभिचारिसम्बन्धः । कृष्णश्चेति चकारः सादृश्यार्थ भगवानपि तादृश इत्याह । अत एव सदृशी । सम्यगुद्वाहः आहूय कन्यादानरूपः । स हि शोभाकरो भवति ॥ २४ ॥ . तन्न जातमित्याह बन्धूनामिच्छतां दातुमिति । वन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्णद्विह रुक्मी चैद्यममन्यत ॥ २५॥ चान्धवाः पित्रादयः कुलसम्बन्धिनः दातुमिच्छतां सताम् , यतः कृष्णः सदानन्दः, अन्ये गुणाः फलसाधकाः, अयं तु साक्षादेव फलरूप इति । तत्र रुक्मी वरत्वेन भगवन्तं निवार्य, चैयं शिशुपालमेवामन्यत । खरूपाज्ञानेन हि खकार्य साधनीयम् । तत्र पूर्व- जन्मनि सीतार्यमेव रावणो हतः। तस्यामभिनिविष्टचित्त एव प्राणान् जहाँ । अतो लोकवि- चारेण तस्मै देयेति भवति । भगिनीत्वादस्य प्रावल्यम् । नृपेति सम्बोधनं राजे राजकन्या देयेति तस्याभिप्रायस्त्वया ज्ञायत एवेत्येतदर्थम् । ततो हेतोः कृष्णाद्वा निवार्य, यतः कृष्णविद् । न हि तस्य खरूपनाशको भगवान् हितो भवति । अतः शत्रूणां मध्ये मुख्य इति चैय एव वरत्वेन स्वीकृतः । अनेन सर्वेपामेव तत्र सम्मतिरपि जातेति सूचितम् । राजा कुलीनः, सोऽपि महानिति ॥२५॥ - १मन्वितपदापोयम् ।

·. श्रीसुबोधिनी। तद्रुक्मिण्या अनभिप्रेतमिति स्वात्मानं भगवद्गामिनं कर्तुमियेपेत्साह तदवेत्येति । तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । . विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित्कृष्णाय प्राहिणोद्रुतम् ॥ २६ ॥ आदौ तनिश्चित्य भृशं दुर्मना जाता । नन्वने भगवत्प्रापकाणि कर्माणि कृत्वा भगवन्तं प्राप्सति, किमित्युद्वेग इति चेत् । तत्राह वैदींति । नास्सां कर्माण्युत्पद्यन्त इति । किञ्च । असितापाङ्गी परमसुन्दरी, परमसुन्दर एव युक्ता भवति, न तु जीवे कुरूपे । अतः आदौ दुर्मना भूत्वा पश्चादुपायचिन्तायां मित्रेणैवैतत्कार्यं कर्तव्यमिति, विचार्य, सर्वस मित्रं गौ ह्मणो देवश्चेति, तत्रापि गौरज्ञा साधारणी च नात्यन्तं भगव' त्पक्षपातिनी, अतो ब्राह्मण एवाप्तोऽस्मिन् कार्ये भवतीति विचिन्त्य, कश्चिदाप्तं द्विजं गूढा- र्थसाधकं द्रुतं शीघ्रमेव कृष्णाय प्राहिणोत् । अर्थात् सन्देशानुक्त्वा पत्रिकां वा दत्वा ॥२६॥ तस्य बहिःकार्यमाह द्वारका स समभ्येत्येत्यादिदशभिः । द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः। अपश्यदायं पुरुपमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥ स हि निर्गुणं सगुणं च कार्य कृतवानिति स शीघ्रमेव द्वारकां समभ्येत्य, पूर्वमेव भगवदुक्तैः प्रतीहारैरन्तः कृष्णसन्निधौ प्रवेशितः, कार्य साधयितुमागतः, मध्ये स्वपुरु- पार्थमपि साधितवानित्याह अपश्यदिति । ननु दर्शनमवान्तरकार्यमेव कुतो न भवेत् , तबाह आयं पुरुपमिति । सर्वस्यापि पतिदर्शनं पुरुषार्थः, तत्रापि परमः पतिः भगवान् , सर्वे प्रकृतिरूपा इति पूर्वमवोचाम । तादृशो भगवान् कार्यार्थं समागतः व्यन एव भवि- व्यतीति कथं कार्यद्वयमपि सिध्येदित्याशझ्याह काञ्चनासने आसीनमिति । उपविष्टत्वा- दव्यग्रता । सुवर्णासने चोपविष्ट इति विषयपरिग्रहः । तेन कार्यद्वयसिद्धिरिति भावः ॥२७॥ ततस्तस्य सन्माननामाह दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेव इति । दृष्ट्वा ब्रमण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् । उपवेश्याहयांचके यथात्मानं दिवौकसः॥२८॥ प्रश्नानन्तरं सन्माननायां स्त्री निमित्तं भवेत् । आर्पज्ञानेन पूजायामपि कृत्रिमत्व- सम्भावना स्यात् । ततश्च तद्दोपनिवृत्तिधर्मान्तरमेवाह ब्रह्मण्यदेव इति । ब्रह्मण्यवासौ देवश्येति ब्राह्मणानां हितः समर्थश्च । अतो प्राह्मणस्य अवरुह्य देवस्येव पूजां कृतवान् । तं प्रकारमाह । निजासनादवरा, तत्र ग्रामणमुपवेश्य, अर्हयामास । प्रकारविशेपनि ज्ञासायां स्वधर्ममतिदिशति । दिवाकसो देवा यथा भगवन्तमिति । भगवति गृहमागते इन्द्रः वासने भगवन्तमुपवेश्य यावती समृद्धिः तया सर्वयैव पूजयति । एवं भगवान सर्वसमृदा पूजितवान् ॥ २८ ॥ ततस्तस्य राज्ये प्रायेण धर्मो नास्तीति स्वदर्शनफलं तस्स ज्ञानमुपदिशतीत्यार 'भुक्तवन्तमिति । । - ·. विवरण टिप्पणीसमेता। तं मुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गतिः। पाणिनाभिमृशन्पादावव्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९ ॥ भोजनपर्यन्तं सर्वे उपचाराः कृताः। ब्राह्मणो हि मुख्यो भोजनप्रियः। ततो भोजन- श्रमापनोदनादनन्तरं उपगम्य निकटे गत्वा । नन्वेवं ब्राह्मणमात्रे किमिति करोतीत्याशङ्याह सतां गतिरिति । लोकशिक्षार्थमेवं करोतीत्यर्थः । ततः पाणिना पादावभिमृशन् रुक्मिण्या- मासक्तिरस्ति ततो व्यग्रः प्रश्नं करिष्यतीत्याशङ्ग्य अव्यग्रस्तमपृच्छतेत्याह ॥ २९ ॥ ज्ञानमुपदिशति कच्चिट्विजवरेति पञ्चभिः । श्रीभगवानुवाच कचिद्विजवरश्रेष्ट धर्मस्ते वृद्धसंमतः। वर्तते नातिकृच्छ्रेण संतुष्टमनसः सदा॥ ३० ॥ चतुर्मिस्तस्य, एकेन तंद्राज्ञः । चत्वारः पुरुषार्था ब्राह्मणस्य, राज्ञः अर्थकामो नियती, मोक्षो नास्त्येव, धर्मः संदिग्धः । अतः स एव पृच्छयते । आदौ तस्य धर्म पृच्छति कच्चिद्विजवरश्रेष्ठ इति । द्विजवराणां मध्ये श्रोत्रियाणां मैत्री क्रियत इति श्रेष्ठ- त्वम् । अतः सर्वेषां मित्रभूतत्वात् तथा सम्बोधनम् । यद्यप्ययं धर्मो वर्तत एव, तथापि वृद्धसम्मतोऽपि परम्परया समागतः श्रोतः स्मार्तः वर्तते कचित् । किञ्च । खपरपीडया क्रियमाणः शुद्धो धर्मो न भवतीति उत्तरकाण्डानुरोधमप्यङ्गीकृत्याह नातिकृच्छ्रेणेति । अतिकृच्छ्रेण धर्मोऽपि धर्मो न भवतीति । तत्रापि शुद्धमनस एव धर्मो भवति, ब्राह्मणानां मनःशुद्धिः संतोप एवेति तं पृच्छति सदा संतुष्टमनस इति । सदा संतुष्टं मनो यस्य ॥३०॥ अर्थ पृच्छति संतुष्टो यहि वर्तेतेति । संतुष्टो यहि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमानः स्वधर्मात्स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१ ॥ संतोप एव ब्राह्मणानां धनं कामधेनुः, नतु लोकप्रसिद्धं धनम् । येन केनचि- दिति । कर्मवशादवश्यं जीवनाथ प्राप्यत एव । किञ्च । तावता चेत् संतुष्टः, कर्मफलदाता संतुष्टो भवतीति । असन्तोऽपि क्रियमाणे नाधिकं प्रयच्छति । असन्तुष्टश्च भवतीति तत्सन्तोपार्थ स्वधर्मादहीयमानः सर्वमेव स्वधर्म कुर्वन् यहि वर्तेत । अनेनेयं स्थिति- दुर्लभेति सूचितम् । स एवं सन्तोपः अस अखिलानेव कामान् दोग्धि ॥ ३१ ॥ कामं पृच्छति असंतुष्ट इति । असंतुष्टोऽसकृत्क्लेशानामोत्यपि सुरेश्वरः । अकिञ्चनोऽपि संतुष्टः शेते सर्वाङ्गविज्वरः ॥३२॥ कामो हि ब्राह्मणानां वाधकः, तदमावकाम एव पुरुषार्थरूपः । एवं भावे हेतुमाह असंतुष्टः असकृदेव शान्तामोति । विषयामावादिति चेत् । तत्राह सुरेश्वरोऽपीति । इन्द्रो हि परमैश्वर्य प्राप्तवान् । कामे परमा काष्ठा । तादृशोऽपि ययसन्तुष्टः, फ्लेशानेव प्रामोनि । अवानुमयः प्रमाणम् । श्रुतिय प्रजापत आशया वै श्राम्यसीति । अन्वयव्य- , ·श्रीसुयोधिनी। तिरेकाभ्यां व्यभिचारं वदन् व्यतिरेके अनुभवमाह अकिञ्चनोऽपीति । किमपि माऽस्तु । सन्तुष्टश्चेत्, अत्यन्तं सुखी । कथमित्याकाङ्क्षायां हेतुमाह शेत इति । सुखात्मिका हि निद्रा । उभयवादिसिद्धो हेतुर्वक्तव्यः । तत्र संतुष्टः शेते, नासन्तुष्टः, प्राप्यापि राज्यम् । जागरणेऽपि हेतुमाह । सर्वाङ्गे विगतो ज्वरो यस्येति । असन्तोपे चिन्ता भवति । चिन्तायां सर्वाङ्गे तापः प्रसिद्धः ॥ ३२॥ अनेनैव ब्राह्मणानां सहजमोक्षो भवतीति कैमुत्यन्यायेनाह विप्रान्स्वलाभसंतुष्टानिति। विप्रान्खलामसंतुष्टान्साधून्भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिणः शान्तान्नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३ ॥ मोक्षे आत्मलाभो ज्ञानात्मको विशेषः । साधून सदाचारान् । भूतसुहृत्तमानिति । ब्राह्मणानां सहज आन्तरो धर्मः सर्वसौहार्दम्, अहङ्काराभावश्चाधिकः । शान्तिर्बुद्धेः । एवं पञ्चधर्मयुक्तानहं शिरसा नमसे, गुरुत्वेन मानयामि व्यवहारे । किश्चित्पठित्वा तथा करोतीति पक्षं वारयति असकृदिति । सर्वदैवमित्यर्थः । यत्र मोक्षदाता एवं मन्यते, तत्र मोक्षे का सन्देह इत्यर्थः । विशेषेण पूरका इति । पड्गुणा वा भगवत्तुल्यत्वाय निरूपिताः । ऐश्वर्ये तु न नियमेन विशेषपूरकत्वं सर्वत्र, वीर्ये न खलाभः, यशसि न समा दृक्, श्रिया न सर्वथा भूतसौहृदम् , ज्ञाने कचिदहकारोऽपि, वैराग्ये विक्षेपोऽपि क्वचित्सम्भवतीति पण्णामप्युत्तमत्वात् स्वत एव भगवत्वं च सिद्धमिति नमस्य इत्यविरुद्धम् ॥ ३३ ॥ तद्राज्ञः कुशलं पृच्छति कच्चिद्वः कुशलमिति । कचिद्वः कुशलं ब्रह्मनाजतो यस्य हि प्रजाः । सुखं वसन्ति विपये पाल्यमानाः स मे प्रियः॥ ३४ ॥ वो युष्माकं राजतः कुशलं कचित् । ब्रह्मन्निति अपकारेऽपि खतस्तूष्णीभावाय । अतिक्रमे नाशाय वा । करोति चेद्राजा सुखं किं तस्य स्यादित्याशय, तादृशस्य फलमाह, यस हि प्रजाः सुखं वसन्ति, तेन परिपाल्यमानाः, स मम प्रियो भवति । अनेन सर्वमेव तस्य हितं सिध्यतीत्युक्तं भवति ॥ ३४॥ एवं कुशलं पृष्ट्वा प्रस्तुते त्वदुक्तं करिष्यामीत्यभिप्रायेण तत्सान्त्वनमाह यतस्त्व मागत इति । यतस्त्वमागतो दुर्ग निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्व नो बृयगुयं चेतिक कार्य करवाम ते ॥ ३५ ॥ दुर्ग सर्वमेवातिकम्य यस्माद्धेतोः त्वमागतः, तचेदगुह्यं तदा सर्व हि । किषि स्कार्य साधनीयमिति चेत्, तकि कार्यमिति प्रश्नः । सर्वस्यापि जगतो मोक्षो देय इति चेत् । तत्राह ते कार्य करवामेति । तव सर्व कार्य करिष्यामः, नान्यस्येति ॥ ३५ ॥ एवं पृष्टः स्वाभिप्राय निवेदयति एवं संपृष्टेति । एवं संपृष्टसंप्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना।

·विवरणटिप्पणीसमेता। लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ ३६॥ एवं संपृष्टाः संप्रश्नाः यस्सै । ब्राह्मण इति निष्कपटः । परमेष्ठिना च । ब्रह्मणोऽपि पिता। तादृशः कथमत्रागत इत्याशझ्याह लीलागृहीतदेहेनेति । लीलया गृहीतः प्रदर्शितो देहाकारो येन । अतो ज्ञाततत्त्वायैव तस्मै सर्वमेव वृत्तान्तमवर्णयत् । चन्धूनामिच्छतां दातुमित्यादि ॥ ३६ ।। शिष्टं सर्वमुक्खा रुक्मिणीवाक्यानि खतः पत्रिकातो वा निरूपयति श्रुत्वा गुणा- निति सप्तभिः। रुक्मिण्युवाच । श्रुत्वा गुणान्भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं दृशांदृशिमतामखिलार्थलाभंत्वय्यच्युताविशति चित्तमपनपं मे ३७ पद्गुणाः भगवांश्च । एते चेयार्थ्यन्ते, तदा निष्प्रत्यूह कार्य भवतीति सप्तभिर्विज्ञा- पना । आदौ भगवन्तं धर्मिणं विज्ञापयति श्रुत्वा गुणानिति । त्वयि चित्तं विशतीति मनोवृत्ति निरूपयति । आत्मा तु त्वदीय एव । इन्द्रियाणि चेदन्यपराणि भवेयुः, अन्तःकरणं शरीरं वा, तदा सर्वनाश इति विनिश्चित्येन्द्रियाणां त्वत्परत्वे मनोऽपि त्वत्परं जातमिति, शरीरमपि त्वत्परं कर्तव्यमिति ममोद्योग इति प्रघट्टकार्थः । क्रमेण गुणा निरूप्यन्ते । भगवदैश्वर्य चैतदिति सूचितम् । गुणद्वारा स्वतोऽपि चित्तवशीकरणमैश्वर्या- दप्यैश्वर्य भगवदीयानां कान्तिगणखरूपाणां माहाल्यं निरूप्यते । हे भुवनसुन्दर भुव- नेवेक एव सुन्दरः । अनेन कान्त्याधिक्येन त्रीणां खतश्चित्तवृत्तिरुक्ता । ते गुणान् शृण्वतां कर्णविवरैरन्तर्निविश्य अङ्गतापं हरतां सताम् । रूपं च रशिमतामखिला- र्थलाभं यतः । अतस्त्वयि में चित्तमाविशति । बहिरिन्द्रियद्वयमेव नियामकम् , अन्तरि- न्द्रियस्य श्रोत्रं चक्षुश्च । श्रुतावपि 'अक्षण्वन्तः कर्णवन्त' इत्यत्र तथैव निरूपितम् । उभ- येषामुपकार त्वगुणाः त्वयं च करोति । तत्रैकमान्तरं तापं हरति । एकं च पहिः सर्व- पुरुषार्थान् प्रयच्छति । श्रवणमात्रेऽपि क्रियमाणे प्रयत्नं विनापि सद्गुणाः खत एवान्त- निविष्टाः । तेपामपि निवेशने प्रतिबन्धामावायाह कर्णविवरैरिति । अपावृतानि कर्णर- भाण्यपेक्ष्यन्ते, अन्यथा न प्रविशन्तीत्येतावत्पुरुषकर्तव्यमुपदिष्टम् । अतः कर्णविवरैः पातालविवरवयसिद्धैः अन्तनिश्यि अङ्गानां तापं हरन्ति गुणाः । अर्कोति सम्बोधन वा भात्मत्वेन । रूपं च ये दृशिमन्तः दर्शनयुक्ता येपां चक्षुःकार्यमस्ति । रूपमेदविद इति प्रथमा कक्षा । सर्वात्मना दृश्यगुणपरिज्ञानम् अन्तिमा, तेषां दशा चक्षुषां अखिलानां लामो यस्मात् । चतुर्विधपुरुषायीः चक्षुषां सिध्यन्ति । चक्षुपः विपरणटिप्पणी। श्रुत्या गुणानित्यत्र । हरतां सतामिति । गुणानामिति शेपः । तयाच मूठे हरत इति द्वितीयापटुवचनान्तं गुणविशेषणं ज्ञेयम् ।

·७२ , श्रीसुबोधिनी। सूर्यभावो मोक्षः । रूपपानं कामः । रूपग्रहणमर्थः । तत्रावगाहनं धर्म इति । फलवता- मेषां फलान्यप्यूह्यानि। तत्रापि पुरुषार्थान सम्पादनीयाः, किन्त्वकस्मादुपलब्धा निधय इव प्राप्यन्ते। यत्रैवं इन्द्रियाणामुपकार त्वद्धर्माः कुर्वन्ति, तत्र चित्तमपि ममापि तथा भविष्यतीति त्वयि निर्विशति । चित्तस्य हि द्वयं प्रतिबन्धकम् , लोको वेदश्च । तत्र लोकमतिकम्य प्रवर्तत इत्याह अपत्रपमिति । अपगता त्रपा यस्मात् । लञ्जा हि लोके नियामिका ॥३७॥ वैदिक दोपं परिहरति का त्वेति । का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूपविद्यावयोगविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पति कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोभिरामम् ।। . वेदोऽपि लोकानुसारी भवतीति हि विज्ञायते । अतो लोके यदविरुद्धं सर्वथा व्यवहारे अविगीतम् , तद्वेदेऽप्यविरुद्धमिति । एतादृशोऽर्थः मयैव कृत इति चेत्, तदा विरुद्धो भवेत् , किन्तु सवैरेव क्रियत इतीममर्थ व्यतिरेकेण साधयते । का वा कन्या त्वां न वृणीत । सर्वस्यापि यद्यपि मोक्षोभिप्रेतः, तथापि स्त्रीयोनिरतिदुष्टेति तत्परित्यागार्थ स्त्रिया अत्यर्थमपेक्षितः । नन्वस्ति लोके मोक्षसाधनमिति चेत् । तत्राह महतीति । महत्त्व प्राप्ता न सर्व परित्यक्तुं शक्नोति । यथातिबद्धा । अतस्तस्या गृह एवं चेन्मोक्ष- दाता भवति, तदैव मोक्षः सिध्येत् । किञ्च । धर्मार्थकामार्थमपि त्वमेव भजनीय इत्याह कुलेति । सप्तधमीः समा ययोः तयोरेव विवाहः विवादश्चेति । कुलं तुल्यमपेक्ष्यते । तत्सोमवंशित्वादाक्योस्तुल्यम् । तथा रूपमपि । मदर्थमेव रूपं गृहीतमिति मयोग्यमेव भवितुमर्हति तव रूपम् । अहमपि त्वदर्थमेव रूपं गृह्णामीति ममापि तथा । वयश्च योग्यमेव । गृहमत्र पितृगृहम् । प्रसिद्धस्य पुत्रः, प्रसिद्धस्य कन्येति चतुष्टयं निर्विवादम् । लोकप्रतीत्या द्रविणमपि तुल्यम् । विद्या मातेति चिद्रपेति वा विद्यायामपि तुल्यता । महती श्रद्धा भगवति वर्तत इति 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इति ऐक्यादनुरोधाद्वा ! शीलमपि तुल्यम् । शीलं स्वभावः शान्तोग्रादिः आचारो वा । उमयमप्यत्र बादाम्यन्तरं ग्रायम् । ननु भगवान् शान्तः विलम्वेन च कार्य करोति, माया तु सत्वरेति वैधर्म्यस विद्यमानत्वात् कथं तुल्यतेति चेत् । तत्राह धीरेति । मयापि धैर्यमवलम्यनीयम् , भगः वत्कार्यानुरोधेनेति । ननु भगवति भजने न तुल्या गुणा अपेक्ष्यन्ते, किन्तु भगवदुत्कर्ष ज्ञात्वैव प्रवर्तत इति किमिति तुल्यत्वं निरूप्यत इति चेत् । तबाह पतिमिति । पतित्वेन स्वीकारे तुल्यता वक्तव्या। अन्यथा दासीत्वं भवेत् । नन्वस्तु को दोप इति चेत् । तबाह कुलवतीति । फुलस्यास्तथा सति खेदं प्रामुयुरिति भावः । किन । कन्येति । अवश्य कन्यया वरणीयः कश्चित्पतित्वेन, अवरणे स्वयं न गृहीयात् । मुख्यविनियोगार्थ- मन्याधीनां वा कुर्यात् । किस । उपपत्तौ सत्यां तत्परित्यागे कारणामाव इत्याह काठे विद्या समानेति पाठः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। नृसिंहेति । अवसरे तत्परित्यज्य अन्योच्छिष्टा भूत्वा पश्चाद्भगवदर्थ यत्ने क्रियमाणे अस- मञ्जसं स्यात् । अयोग्यत्वाशक्यत्वे तु न स्त इत्याह नृसिंहेति । नरत्वाद्योग्यत्वम्, सिंहत्वात्समर्थत्वमिति । किञ्च । नरलोके मनसोऽयमेवामिरामः । अतो वरणे अमिराम एव वरणीय इति योग्यत्वाद्यविचारेणापि त्वमेव वरणीय इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ एवं योग्यतां निरूप्य विज्ञापनामाह तन्मे भवान्खलु वृत इति । तन्मे भवान्खलु वृतः पतिरहजायामात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि। मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद्गोमायुवन्मृगपतेर्यलिमम्वुजाक्ष ॥३९॥ अत्रापि गृहे सर्वदा मयोच्यते, कृष्ण एव पतिर्मम, नान्य इति । एतत्सर्वेऽपि जानन्ति, तथापि बलात्प्रवर्तन्त इति खलुपदार्थः। किञ्च । पूर्वमपि लक्ष्मीखयंवरे अमृतमथने मया भवानेव वृतः सैवाहमिति भावः । उपाध्यन्तरं निवारयन्त्साह पति- रिति । एवं स्वकृतमुक्त्वा भगवन्तं प्रार्थयते जायां विधेहीति । अङ्गेति स्नेहसम्बोधनम् । अन्यथा धार्थमनुचितं स्यात् । अङ्गस्य वा जायां विधेहि । अन्यथा मगवान् सर्वप- तिरिति प्रकारान्तरेण वा जायात्वं स्यात् । जायापदेन यावानर्थः स सर्वोऽपि विधेयः । ननु भगवान् मगवच्छास्त्रविरुद्धमर्थं न गृह्णातीति कथं त्वां ग्रहीष्यतीति चेत् । तत्राह आत्माप्तिश्चेति । आत्मा मदीयः संघातः तुम्यं समर्पितः । अतो यथेष्टविनियोगे न कापि चिन्ता । चकारात्सर्वमेवास्मत्सम्बन्धि समर्पितमिति सर्वत्रैव तव कामचारः । अतस्तदपेक्षा तत्प्रतिवन्धो वा न घटत इत्युक्तं भवति । भवत एवात्मा, अतो भवते समर्पित इति नालौकिकं किश्चित् । अङ्गीकृते शीप्रमागमनार्थं वाधकमाह मा वीरभाग-. मिति । वीरस्यैव मागोऽहम् । शौर्येणैव लक्ष्मीः प्राप्यत इति नैव दत्ता अन्यस भवति । अत एव य एव शूरः, स एव राज्यमुपभुते । तथा सति चैधस्स अशूरत्वात् मोगा- भावेऽपि केवलं काकवस्पर्श भवेत्, तदा महतोऽपि भोगाभावाअन्मवैयय॑म् । अनेन महती आपदा उपसितेति न कापि वाक्ये दुपणं मन्तव्यमिति भावः । आरादूरादपि अमिमानेनापीत्यर्थः । दानानन्तरं हरणे अमिमानोऽपि भवेत् । वाग्दानं तु 'अनृतं ये वाचा वदतीति श्रुतेरप्रमाणमेव । अन्यथा पुण्यपापव्यवस्थायां वाचनसस अप्रामाण्यं न सात् । एतदर्थमेव श्रुतिः प्राह 'वाचनसयोरनृतत्व'मिति । ननु स जानाति मदीया त्वमिति, त्वया या वक्तव्यः, ततः कयं प्रक्ष्यतीत्याशमाह गोमायुयदिति । त्वदनागमने मृतप्रायां मृतां वा दैवकल्पितं स्खमागं ज्ञात्वा पक्ष्यतीति मावः । नन्वेवमस्तु, को दोप इति चेत् । तमाह मृगपतेरिति । मरणे यपपि नानुपपपिः, तथापि तदनन्तरं स्पर्श महदनौचित्यम् । न हि सिंहाय तद्वतः निवेदितं शृगाटो मक्षयितुमईति । अम्बुजा- क्षेति । इष्टदेव तापनाशकत्वमुक्तम् । तेन वरणमप्ययुक्तमिति मायः ॥ ३९ ॥ एमवी पाटः।

·श्रीसुबोधिनी। एवं दृष्टसामग्र्या भगवत्प्रार्थनामुक्त्वा खस्य सर्वेणापि धर्मेण शपथमपि वदन्ती प्रार्थयते पूर्तेति । पूर्तेष्टदत्तनियमनतदेवविप्रगुवर्चनादिभिरलं भगवान्परेशः। आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ४० वाल्ये खातादिकं कर्तुं शक्यत इति इष्टात् पूर्व निर्देशः । पूर्त खातादि, इष्ट यागादि, दत्तं तुलापुरुपदानादि, नियमाः परित्यागरूपाः, प्रतानि ग्रहणरूपाणि, देवानां विप्राणां गुरूणां वार्चनानि । एवमष्टविधान्युद्दिश्य काण्डवयमपि संगृह्य स्मार्तपौरा- णिकान् धर्मानादिशब्देन संगृह्णाति । एवं सर्वेरेव धर्मः भगवानेव चेदाराधितः, न तु कामनार्थ किञ्चिदपि विनियुक्तम्, तदा भगवान् स्वयमेत्य पाणिं गृहातु, केवल एव आराधित इति न दमघोपसुतादयः स्पर्शमप्यर्हन्ति । गदाग्रज इति विषयप्रियत्वमु- क्तम् । तस्मिन् समागते कंसे हते पश्चाद्गद उत्पन्न इति भगवदाविर्भावानन्तरमपि तेन पित्रादेवंशः कारित इति वंशकरणे तस्येच्छा सूचिता । अत एव एत्य स्वयमागत्य पाणिं गृह्णातु इति स्वकृतधर्मेषु भारारोपः । ननु 'मद्भक्तपूजाभ्यधिकेति भगवद्भक्तानां वा ग्रहणे को दोष इति चेत् , तबाह अन्य इति । ते भगवत्प्रतिपक्षाः । अन्यथा तु दासीदासभावेनापि भजनं भवतीति नात्यन्तमाग्रहो भवेत् । अन्यथा अपघातमरणे यमादयो वा मा गृह्णन्त्विति अन्यनिषेधः ॥ ४० ॥ उद्वाहमानं प्रार्थयित्वा प्रकारमपि प्रार्थयते श्वो भाविनीति । श्वो भाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तःसमेत्य पृतनापतिभिः परीतः। निर्मथ्य चैद्यमगधेशवलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोदह वीर्यशुल्काम् ॥ स्पष्टतया समागमने कदाचित्ते गोपनं कुर्युः, लग्नापूर्वमेव वा शिशुपालाय प्रेपयेयुः, अविधानेन वा दधुरिति । अतो यथा तेपु परिज्ञानं न भवति, तथैवागत्य नेया। अन्यथा उपक्रमावधि फलपर्यन्तं मध्ये कालविलम्बे शरीरपातोऽपि भवेदिति तथा प्रार्थना । देशेऽपि न पूर्वमागन्तव्यमित्याह । श्वो भाविनि उद्धाहे । प्रथमतस्त्वमेकाकी गुप्तः समागत्य, पृतनाश्च भिन्नतया समानीय, तत्रापि पृतना यादवरूपैव, न तु विजा- तीया आनेयाः, अन्यथा मत्रभेदः स्यात् । पश्चात्पुरप्रवेशे तैः परीतः । अन्यथा स्वस्थ चिन्ता स्यादिति । यद्यपि त्यमजितः, अथवा अजितत्वादेव पक्षान्तराभावात् चैवमग- धेशयोर्वलं निर्मथ्य, मध्ये प्रतिबन्धकत्वेन स्थितमपसार्य, तदर्य प्रसह्य, पठात्कारमपि कृत्वा, मामुह । नन्वेवं सति कामार्थ भव्यर्थ वा विवाहो भवेत् , न धर्मार्थमित्या- शायाह राक्षसेन विधिनेति । क्षत्रियस्य स एव धर्मः । गान्धर्वस्तु पूर्वमुक्त एव 'तन्मे भवान्खलु वृत' इत्यनेन । अतो मद्विवाहे उभयं मविप्यतीति मावः । ननु एवं हरणे परखादानं भवेदित्याशसाह वीर्यशल्कामिति । न हि मूत्ये दचे परसादान- . , - ·विवरणटिप्पणीसमेता। मस्ति । क्षत्रियाणां वीर्यमेव सर्वत्र शुल्कम् । पराक्रमं कृत्वा मारयित्वा य एव हरति, तस्यैव तदिति क्षत्रियधर्मानुसारेण हरणे न परखादानमित्यर्थः वाधशङ्कया प्रकारमुपदिश्य तत्रापि स्फुरितं वाधकमनूय परिहरति अन्त:- पुरान्तरचरामिति । अन्तःपुरान्तरचरामनिहत्य यन्धूंस्त्वामुद्बहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वद्युरस्ति महती कुलदेवियात्रा यस्यां यहिर्नववधूर्गिरिशामुपेयात् ॥ वन्धूननिहत्य अन्तःपुरमध्ये चरणयोग्यां त्वां कथमुबह इति चेत् (शङ्कसे), तदापि सन्ति यहव उपायाः । तथाप्यविरुद्ध उच्यत इत्याह । प्रकर्पण उपायं वदा- मीति । केनचिट्याजेन स्वयं वहिरागच्छेत् , भगवान्वा वेशं कृत्वा गच्छेत्, आकर्पणं वा कुर्यात् , बुद्धिं वा प्रेरयेत्, अन्यया सर्वेषाम् , सर्वेष्वपि पक्षेपु क्लिष्टं भवेत् , परा- क्रमश्च न भवेत् , तस्मादन्यदकृत्वा गौरीपूजनार्थमेव गताया हरणं कर्तव्यमिति प्रार्थना । तत्र गमनमावश्यकमित्याह । पूर्वद्युः विवाहात्पूर्व दिवसे महती यात्रा वर्तते । सा अनु लचनीया ततः । कुलदेवतायाः महतीत्यनेन दूरे गमनमुक्तम् । किमतो यद्येवमिति चेत्, तबाह यस्यां वहिर्नववधूरिति । नववधूः नूतना वधूः संरक्ष्यापि लोकप्रसि- झ्यर्थ मोगात्पूर्व मोगयोग्या नववधूर्मवति, सा गिरिशां पार्वती द्रष्टुमुपेयादिति विधिः । ख्यमपि गिरीणामीशभूतेति अकारान्तात् टापू । नित्यं संज्ञाछन्दसोरिति वा डाए । ततो बहिः स्थिता तत एव नेयेति भावः । अतो विवाहदिवस एव द्वारकायां विवाहो भविष्यतीति न ज्योति शास्त्रस्याप्यप्रामाण्यम् ॥ ४२ ॥ एवं स्वरूपप्रकारप्रार्थनां कृत्वा तदकरणे चाधकमाह यस्याङ्ग्रिपङ्कजेति । यस्यापिङ्कजरजालपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोपहत्यै । यर्थम्वुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून्त्रतकृशा शतजन्मभिःस्यात् यर्हि प्रसादं न लभेय, तर्हि जह्यामसून्, ननु कोऽयं निर्वन्ध इति चेत्, उत्तमफलत्वादित्याह । यस्य भगवतः अशिपङ्कजस्य रजसा लानं महान्तोऽपि वाच्छन्ति । तत्र निदर्शनमुमापतिः । स हि केवलं रजसा सानमलभमानः रजोयुक्तचरणोदकेन स्नानं करोतीति । उमापतिपदेन उमयापि वृतः शिवः। तस्यापि स एवाभिप्रेत इति तदेवोत्तम फलम् । किय । आत्मतमोपहत्यै आत्मनस्तमोगुणो गच्छत्विति । अहमपि माया त्रिगुणात्मिका, तत्रापि रुक्मिप्रभृतिभिः सह अवतीर्णेति तमप्रधानव । ततश्चैत- तमधेन दूरीक्रियते, तदा पुननिकृष्टजन्म मविष्यतीति तदर्य प्रयत्नोऽवश्यं कर्तव्यः । तयायमुपायः सुगम उत्तमम्य । एतदमावे तु शरीरं वा त्यक्ष्यामि । अयं संसर्गो गच्छ- तीति । किय । प्रतेन कृशा सती उत्तरोत्तरजन्ममु शतजन्ममिः अयमर्यः कदाचित् , मिरजानित पाठः।

·-- ७६ श्रीसुबोधिनी। । स्यात् । 'स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिरिति वाक्यात् । अम्बुजाक्षेति सम्बोधनं दृष्ट्यैव ताप हारकः कथमेवं करिष्यतीति घोधनार्थम् ॥४३॥ एवं रुक्मिणीवाक्यान्युक्त्वा उपसंहरति इत्येत इति । माह्मण उवाच-इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृताः। विमृश्य कर्तुं यचात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥ गोप्या एते सन्देशाः । यदुदेवेति सम्बोधनात् विवाहः कर्तव्य इति सूचि- तम् । मयैवाहृता इति सुतरां गोप्यत्वम् । कदाचिदेतत्पनं अन्यस्य कापट्यात् भवेदिति शङ्का स्यात् , तदर्थमाह । एतद्विमृश्य कर्तुं यच्चान सिध्यति, तक्रियताम् । चकारा- द्यद्वक्तव्यम् , तदुच्यतामिति । विमर्शानन्तरं कर्तव्यम् । अथवा । तदनन्तरमेव कर्तव्यं 'किं कार्य करवामे'त्यस्यैतदेवोत्तरमित्यर्थः ॥ ४४ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे तृतीयोऽध्यायः ।।३।। क श्रीकृष्णाय नमः। चतुर्थोऽध्यायः। शतार्धे वा चतुर्थे वा भगवान् भार्ययार्थितम् । विप्रार्थितं च कृतवानिति सम्पङ् निरूप्यते ॥१॥ प्रसह्य कन्याहरणमुद्योगावधि वर्ण्यते । कायवाअनसामत्र बैकमयं निरूप्यते ॥२॥ पूर्वाध्यायान्ते यत्कर्तव्यम् , यद्वा वक्तव्यम्, तदुच्यतां क्रियतामिति ब्राह्मणविज्ञा- पना निरूपिता । ततो भगवान् तत्सन्तोपार्थ खमानसं वाक्यं च निरूपयितुमारम्भ कृतवानित्याह वैदा इति । श्रीशुक उवाच-वैदाः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः। प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निद्मब्रवीत् ॥१॥ सा ह्यत्यन्तं कुलीना भक्तिप्रधाना । यदुरपि भक्तिप्रधानः । तुशब्दः शङ्कानिवृ- त्यर्थः । नात्र शङ्का सम्भवति । यतोऽहमपि जात इति वक्ष्यति । संदेशबावश्य विवरणटिप्पणी। यस्याद्रीयत्र स्वधर्मनिष्ठ इति। भगवत्पन्नीत्वमपि विरभ्यतैव । अक्षररूपत्वादिति मायः। चतुर्थे । कारिकायाम् । उद्योगावधीति । उद्योगः पूर्वावधिरित्यर्थः ।

·रश्मिणीवाक्यानां प्रामाण्यमुक्तमित्यर्थः। मानसमिति । मनोवार्तामित्यर्थः। विवरणटिप्पणीसमेता। श्रोतव्यः । इदं श्रवणं विचारपूर्वकं सादरं च । ततो ब्राह्मणः गुह्यकर्तेति तेन सह मैत्री- मिव कर्तुं पाणिना पाणिं प्रगृह्य भार्यासम्बन्ध्ययमिति औदासीन्यं परित्यज्य प्रहसन्निदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् ॥१॥ आदौ स्वमनोवार्तामाह तथाहमपि तच्चित्त इति । श्रीभगवानुवाच-तधाहमपि तचित्तो निद्रां च न लभे निशि। वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोदाहो निवारितः॥२॥ यथा सा मचित्ता, एवमहमपि तच्चित्तः । अनेन सर्वाणि तस्या वाक्यानि मद्वा- क्यसदृशानीति निरूपितम् । विशेषमप्याह निद्रां चेति । रात्रावावश्यकी निद्रा । सापि चिन्तया न जातेति । भार्येच्छया वा । नन्वेवं चिन्तायां किं कारणमित्याकाङ्क्षायामाह वेदाहमिति । नात्र किश्चित्सन्दिग्धम् । यतोऽहं वेद । सर्वगुणसम्पत्तावपि केवलं द्वेषात् रुक्मिणा एकेन ममोद्वाहः आहूय कन्यादानलक्षणः प्रयत्नेन निवारितः ॥२॥ एवं प्रामाण्यं मानसं चोक्त्वा प्रतिजानीते तामानयिष्य इति । तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान्मृधे । मत्परामनवद्याशीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥३॥ भार्येति निश्चित्य न नाम गृहाति । प्रतियन्धकानामल्पत्वायाह । राजन्या- पसदान् राजन्येषु अधमान् अपगता सद् समा येभ्य इति । क्षत्रियगोष्ठयां परिगणना- रहिताः अधमाः । ते प्रतिक्षुद्रा इति न मारणमपेक्ष्यते, किन्तु उन्मघनमेव कर्तव्यम् । अलौकिकद्वारा निवारयति मृध इति । युद्धे एव तानुन्मध्य आनयिष्योमीति भावः । एवं करणे हेतूनाह मत्परामिति । 'अहं भक्तपराधीन' इति भक्तिमार्गानुसारेणापि तामा- यिष्ये । अनवद्याङ्गीमिति निर्दष्टत्वादपि । निर्दष्टं हि भगवान् गृहातीति । अङ्ग- पदेन वाक्येन दोपो निरूपितः । यतः सा दत्ता । इयं धर्मोपयोगिनी मविप्यतीति राक्ष- सविवाहं करिष्यामीत्याह एसोऽग्निशिखामिति । दारुणि ज्वलन्ती अग्निशिखा नात्यन्तं प्रकाशमेति । सैव चेत् वर्तिसहिता भवेत्, तदा दीपरूपा अतिप्रकाशते, तथा तां प्रकाशयुक्तां करिष्यामीत्यर्थः ॥३॥ एवं वाचनिकमुक्त्वा कायिकाय प्रयत्नमाह उद्वाहक्षमिति । विवरणटिप्पणी । तामानयिप्य इत्यस्यामासे । मामाण्यमिति । भगवद्वाक्यसादृश्यनिरूपणेन । सानिवि पाठः। २(प्रयः)। ३ मारपिप्पामीति सामानपानाति मा पाठः।

·, श्रीसुबोधिनी । श्रीशुक उवाच-उदाहक्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः । रथः संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम् ॥ ४ ॥ विवाहे नक्षत्रमेव मुख्यमिति, भार्याप्रधानमिति, चन्द्र ग्रहांश्वानुगुणान् परित्यज्य नक्षत्राणां मुख्यता निरूपिता । विवाहनक्षत्रं ब्राह्मणमुखादेव विज्ञाय रथः संयुज्यतामि- त्याह । सम्यक योगो युद्धार्थः । तत्र हेतुः रुक्मिण्या इति । रुक्मिणो भगिनीति । सेना- सङ्ग्रहामावे स्वत एव सामर्थ्यमाह मधुसूदन इति । आशु संयुज्यताम् , अनेन समयः सन्निहित इति ज्ञापितम् । दारुकेति सम्बोधनं वैकुण्ठादागतस्य चातुर्य भयाभावश्च प्रदर्शितः ॥४॥ शीघ्रमेव दारुककृतिमाह स चाश्वैरिति । स चाश्वैः सैन्यसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकैः। युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः॥५॥ यद्यपि भगवतो वहवश्वाश्वाः, रथाश्च बहवः, तथापि सारथिपदप्रयोगात् गरु- डध्वज एव रयों गृहीतः । तादृशोऽपि सैन्यादीनेव चतुरोधान् 'योजितवान् । तेपाम- न्वर्थानि नामानि । तत्रायः सैन्यरूप एव । असहयातसैन्येन यावत्कार्यम् , तावद- नेनैव भवतीति । द्वितीयः सुग्रीवः, यथा वानराधिपतिः सीतासमानयने रामकार्यसा- धकः, तादृशोऽयमिति, सुग्रीव इति । शोभना ग्रीवा यस्येति नास्य कदाचिदपि परा- वृत्तिः सूचिता । मेघपुष्पस्तृतीयः । वृष्टिवत् सर्वानेव व्याप्य पततीति । बलाहक- श्चतुर्थः । स मेघवत्पक्षिवद्वा क्षणमध्ये समायात्यपगच्छति च । एवं तैर्युक्तं सम्यग्योजितं रथमुपानीय यावद्विनियोग कृत्वा, स्वकृतं ज्ञापयन्निव अग्रतः प्राजलिस्तस्थौ ॥ ६ ॥ एवं ब्राह्मणाय खवाक्यसामर्थ्यं प्रदर्शितम् , ततः कुण्डिनपुरंगत इत्याह आरुह्येति । आरुह्य स्यन्दनं शौरिदिजमारोप्य तूर्णगैः । आनादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः ॥६॥ स्यन्दनमिति वेगगामिनम् । शौरिरिति पितामहनामा व्यपदेशः अलौकिक- सामर्थ्यप्रकाशनाभावार्थः । तमपि द्विजं तत्रैवारोप्य एकरात्रेणैव स्वदेशात्तं देशं प्रविष्ट, यथा मध्यदेशेषु न परिज्ञानं भवति । अन्यथा तत्रत्यैापने रुक्मी ब्राह्मणाय भगिन्यै वा अपकार कुर्यात् , तथैव च रुक्मिण्या प्रार्थितः ॥ ६ ॥ भगवतो नगरप्रवेशं वक्तुं नगरवर्णनार्थं भ्रमाद्राज्ञः प्रवृत्ति निमित्तत्वेनाह राजा स कुण्डिनपतिरिति । राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशं गतः । शिशुपालाय खां कन्यां दास्यन्कर्माण्यकारयत् ॥७॥ राजत्वाद्भीष्मकत्वात् । कुण्डिनमिति अल्पवत् नगरनाम निरूपितम् । तत्पति- विवरणटिप्पणी । आरुह्येत्यत्र । ब्राह्मणायेति । ब्राह्मणस्य तत्राभावेपि तद्गृहे उपद्रवं कुर्यादित्यर्थः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। वाच । पुत्रस्नेहवशत्वाच शिशुपालाय शिशुं बालवुद्धिमेव पालयतीति दुर्बुद्धये कन्यां दातुं कर्माणि पुरसंस्काररूपाणि सेवकैरकारयत् । अनेन देशे भगवद्गमनेऽपि न तेषां विपरीतशला कापि जातेति निरूपितम् ॥७॥ भगवत्प्रवेशार्थ पुरीं वर्णयति द्वाभ्याम् । पुरं संमृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुप्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणः समलंकृतम् ॥ ८॥ स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजाम्बरभूपितैः । जुष्टं स्त्रीपुरुषैः श्रीमद्हैरगरुधूपितैः ॥९॥ पुरमिति । प्रथमतः सम्यक् मृष्टं रजोनिवारणेनोचलीकृतम् । ततः संसिक्तं चन्दनादिभिः । मार्गा राजमार्गाः । रथ्या हट्टस्थिता । चतुप्पथं सर्वतो मार्गाः । तेषु संसिक्तमित्यर्थः । एवमधः शोभा निरूपिता । उपरिशोभामाह चित्रध्वजेति । विविधै- रपि सम्यगलतम् । मध्ये अलङ्करणमाह सग्गन्धेति । स्त्रीपुरुपैः गृहैश्च जुष्टमिति । अनेन तस्मिन् नगरे केवला व्यावर्तिताः । ये सुतराममङ्गलरूपाः, तेऽपि भूपिता इत्याह । सग्गन्धमाल्यामरणयुक्ताः, सग्गन्धमात्यानामेवाभरणानि येष्विति । विरजानि अम्बराणि भूपणानि च येष्विति । श्रीमद्हैरिति गृहे सर्वसम्पत्तिनिरूपिता । अगरुधूपितैरिति विशेषसम्पत्तिः विवाहोत्सवप्रयुक्तिश्च निरूपिता ॥ ८॥९॥ एवं लौकिकसमृद्धिमुक्त्वा वैदिकार्थसमृद्धिमाह पितृन्देवान्समभ्यर्येति । पिन्देवान्समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृपः। भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥१०॥ पितरो देवाश्च नान्दीमुखदेवताः सम्यक् पूजिताः, अन्यथा प्रथमत एव कन्याहरणे विवाहो विगुणः स्यात् , अतः कर्तव्यं कृतमिति वक्तव्यम् । विप्रांश्च सम्यगम्यति॒ पुण्या- वाचने । विधिवदिति । तेभ्यो वस्त्रालकरणादिदानेन । नृप इति सामर्थ्यम् । तेषां सन्तोपः मोजनप्रधान इति भोजयित्वा यथान्यायमित्युक्तम् । नान्दीमुखे विधानपूर्वक मोजयित्वा सुमहलं पुण्याहवाचनम् ॥१०॥ यदर्थं भगवानागतः तां देयत्वेन भूपितां चकुरित्याह मुस्मातामिति । सुनातां सुदती कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् । अहतांशुकयुग्मेन भूपितां भूपणोत्तमैः ॥ ११ ॥ महलनानं कारितवन्तः, ततो दन्तसंस्कारमपि । शुभ्रदन्ता न द्रष्टव्येति केषाषि- देशाचारः । कन्यामित्यदत्ताम् । प्रायेण चित एव शिशुपालः । वाडिययोऽप्यन एव पियरगटिप्पणी मुखातामित्सन । दन्तसंस्कारमिनि । ताम्बूलादिमक्षपमित्पर्यः । . .

·तथाचानौ दैवत्यं यस्येति विग्रहः । सर्वदेवतमिति । दैवतानि पुंसि वेत्सनुशासनादैवत- श्रीसुयोधिनी ।। भविष्यति । दाक्षिणात्यास्त इति विवाहपूर्वक्षण एव कन्यावरणम् । कृतं कौतुकरूप... मङ्गलं यस्याम् । हरिद्रया कपोलयोः रेखादिनिर्माणम् । तद्विवाह एव भवति, नान्यदा । वस्त्रमपि तादृशमेव परिधापितवन्त इत्याह अहतांशुकयुग्मेन भूपितामिति । अहतं. तन्तूत्तारितं अच्छिन्नम् । नूतनमिति केचित् । तेषां मते पापाणे प्रहारः न हतत्वं सम्पाद- यतीति । अनुपभुक्तमित्यन्ये । अंशुकं पट्टवस्त्रम् । एकं परिधापितम् , अपरं प्रावृतमिति । भूषणैरपि भूपिताम् । सत्कृत्यालङ्कतां कन्यां यो ददाति स कूकुद इति कूकुदत्वार्थमलङ्क. रणमुक्तम् । कू द्यावापृथिव्यौ । कु कुत्सिते यस्याः। रोदसीदानापेक्षयापि तादृक् कन्यादानं विशिष्टमिति घोतितम् ॥ ११॥ तस्यां विवाहदेवतासान्निध्यमाह चक्रुरिति । चक्रुः सामयजुर्मन्त्रैर्वध्या रक्षां दिजोत्तमाः। पुरोहितोऽथर्वविदै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२॥ वेदत्रयमन्त्रैः रक्षासूत्रं यद्धा द्विजोत्तमा मनद्रष्टारः पयः भगवदर्थमेव । यथा कोऽपि न स्पृशति दृष्टादृष्टप्रकारेण, तथा रक्षां चक्रुः । देवा हि द्विविधाः; केचन हुतादः, अन्ये अहुतादः, तत्र वाचनादिना ये अहुतादः, ते प्रीणिताः । होमेनान्येषां प्रीतिमाह पुरोहितोऽथर्वविदिति । होमे पुरोहितो मुख्यः । स हि हितमेव विचारयति । अथर्वण- वेदे नक्षत्रकल्पः शान्तिकल्पश्चोक्तः । अतोऽथर्ववित् शान्ति जानाति । ये कन्यायाः भगवन्तं त्याजयित्वा नीचसम्बन्धं कारयितुमयुक्ताः, तेषां ग्रहाणां शान्त्यर्थ जुहाव । अन्यथा ग्रहैर्वा प्रतिबन्धो भवेत् । भगवांश्च नालौकिक प्रकटीकरोति ॥ १२ ॥ दानेन सर्वदोपनिवृत्तिरिति दानान्यपि कृतवानित्याह हिरण्येति । हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् । प्रादाद्धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदांवरः॥१३॥ हिरण्यं सुवर्ण तत्सार्वकामिकमग्निदैवत्यम् । रूप्यं सोमदैवत्यम् । वासश्च सर्वदैवत- मिति । गन्धर्वदैवतं वा । तेन त्रयो भागिनः कन्याया व्यावर्तिताः । तिलमोदकदानं तु सर्वदोषहरमिति गुडमिश्रितान् तिलांश्च ददौ । चकारात्केवलानपि । कन्यायाः सर्वसमू- ध्यर्थ धेनूश्च प्रादात् विप्रेभ्यश्च । त एव हि विशेपेण पूरकाः । राजा समृद्धः । विधानेन दत्तं फलपर्यवसायि भवतीति तदर्थमाह । विधिविदां मध्ये श्रेष्ठ इति ॥ १३ ॥ विवरणटिप्पणी । हिरण्यमित्यव । अग्निदेवत्यमिति । ब्राह्मणादेराकृतिगणवादैवत्समितिष्यञ् । शब्दो देवतापर्यायः । तथाच सर्वाणि दैवतानि यस्येति विग्रहः । .

·विवरणटिप्पणीसमेता। .:: एवं पुरं कन्यां च निर्दुष्टतया निरूप्य मध्ये निराकार्याणां वृत्तान्तमाह पद्भिः। एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वै। .. · · कारयामास मन्त्रज्ञैः सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १४ ॥ .. 'भगवद्धभैरव तेषां निराकरणार्थम् । प्रथम विवाहः संस्कार इति. पित्रैव तस्य संस्काराः क्रियन्त इति निरूपयति । यथा रुक्मिण्याः तत्पित्रा कृतम् । एवं चेदिपतिरपि दमघोपः सुताय शिशुपालाय विवाहो भविष्यतीति वै निश्चयेन कारयामास । तस्यापि सामर्थ्य राजेति । दमघोप इति दमस्य शान्तेः घोप एव, नतु तस्य दमः । न हि अदान्तेन कृतं सफलं भवति । अक्षरव्यत्यासो वा, मदघोप इत्यर्थः । सिंहवत् । अत उन्मादात् भगवन्तमविचार्य तथा कृतवान् । अभ्युदये उचितमेव, नत्वभ्युदयम् ॥१४॥ एतादृशस्य उन्मत्तसेनायुक्तस्य पुरं प्रति गमनमाह मदच्युद्भिरिति । मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैहेममालिभिः । • पत्यश्वसंकुलैः सैन्यैः परीतः कुण्डिनं ययौ ॥ १५॥ पष्टिहायनैः मत्तगजैः सह । गजानामनीकरूपत्वार्थ तथोक्तम् । सुवर्णमालायु- तानि च स्पन्दनानि । मटाः अश्वाश्च । एवं चतुरङ्गसेनायुक्तः युद्धार्थमेव कुण्डिनपुरं ययौ, न तु. विवाहार्थम् , अन्यथा विवाहसामग्रीमपि नयेत् ॥ १५ ॥ तस्याने निराकरणार्थमादी सन्माननामाह तं वै विदर्भाधिपतिरिति । तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च । निवेशयामास मुदा कल्पिते वाधिवेशने ॥ १६ ॥ विदर्भदेशस्याधिपतिः विशेपानभिज्ञः, तं निश्चयेन, समभ्येत्याने गत्वा, अभिपूज्य, गृहागताय यथा पूजा विधेया । चकारात् विशेषाभावं च कृत्वा, मुदा हर्षेण कल्पिते अधिवेशने, नतु सहजे उत्कृष्टे । आ ईपत्कल्पिते वा अकल्पिते वा वाटिकादौ स्थापितवान् ॥ १६॥ तत्रैव सर्वे दुरात्मान एकीभूता इत्याह तत्र शाल्व इति । तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवको विदूरथः । आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः ॥ १७ ॥ कृष्णरामद्विपो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्यागत्य हरेत्कृष्णो रामायैर्यदुभिर्वृतः ॥१८॥ योत्स्यामः संहतास्तेन इतिनिश्चितमानसाः। आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समग्रवलवाहनाः ॥ १९॥ विदूरयः दन्तवक्रमाता । चत्वारो मुख्या गणिताः । अन्येऽपि चैद्यपक्षीयाः आययुः । पौण्ड्काद्याम्य मिथ्यावासुदेवादयोऽपि तत्रैव निविष्टाः । तेपामेकत्र, स्थितौ .. . ११मु.उत्त.

·श्रीसुबोधिनी । . एकं धर्ममाह कृष्णरामद्विप इति । नहि तेपामागमने किञ्चिदन्यत्कृत्यमस्ति । एकाकिनो वयमसमर्थाः, केनचिन्मिपेण भगवान् जेतव्य इति, चैये खोपकारं च ख्यापयितुमरिमित्रन्यायेन समागता इत्याह । यत्ताः सन्तः कन्यां चैद्याय साधितुं समा- गताः । नन्वाहूय कन्या दीयते, कः सन्देह इति चेत्, तबाह यद्यागत्येति । तेषां हृदये भगवान् तथैव ज्ञापितवान् । कृष्णो हि स्त्रीणां हितकर्तेति । रामायैर्यदुभिः सहागतः यदि हरेत् , तदा योत्स्याम एव, नत्वन्यत् सामर्थ्यमस्तीति भावः । इत्येवं निश्चित मानसं येषाम् । अत एव सर्वे समर्थवलवाहनाः सन्तः आजग्मुः । भूभुज इति तेपां सा सम्पत्तिः सहजा ॥१७॥१८॥ १९॥ एषा वार्ता सर्वजनीना जातेति ज्ञापयितुं पलभद्रादयो भगवता अनुक्ता अपि समागता इत्याह श्रुत्वैतदिति द्वाभ्याम् । श्रुत्वैतद्भगवान रामो विपक्षीयवलोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हतु कन्यां कलहशङ्कितः ॥२०॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः । त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद्गजाश्वरथपत्तिभिः ॥२१॥ श्रुतस्य सत्यत्वाय भगवानिति । राम इति साधनरूपः । विपक्षीयाः विपक्षस्य शिशुपालस्य सम्वन्धिनः । तेषां बलस्योद्यमं श्रुत्वा । एक एव च भगवान् कन्यां हर्तु गत इति कलहे शङ्कां प्राप्तः । कलहो भविष्यतीति निश्चित्य महता वलेन सा त्वरितः कुण्डिनं ययौ । ननु भगवति कः सन्देहो भवेत्, किमिति गत इत्याशक्याह भ्रातृ- लेहेन परिप्लुत इति । लौकिकदृष्टया लेहेन च गत इत्यर्थः ॥ २० ॥२१॥ एवं सर्वसंविधानमुक्त्वा अत्यन्ताकालायामेव भगवान् समायातीति रुक्मिण्याः आंकासां निरूपयति भीष्मकन्येति सप्तभिः साधैः । भीष्मकन्या वरारोहा कासन्त्यागमनं हरेः। प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ २२ ॥ भीष्मकन्येति न खातत्र्येण स्थातुं शक्नोति । स हि पिता भयानकः, कन्या चा- खतन्त्रा, कन्यात्वादेव लोकाविगानम् । वरारोहेति भोगयोग्यावस्था निरूपिता । तेन दानसमनन्तरमेव सर्वनाशः सूचितः । अतोऽतिदुःखिता उपायान्तरमलभमाना हरेरेव सर्वदुःखहर्तुः आगमनं काहन्ती जाता । ततः खस्स प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती तदा द्विजस, द्विजमचिन्तयत् । द्विजस्य वा प्रत्यापत्तिम् । प्रत्यापत्तिर्नाम स्थानाअच्युतस्य पुनः खस्थानागमनम् । खयमपि भगवतः सकाशात् प्रच्युता, पुनर्भगवत्प्राप्तिमलभमाना, प्रापकं द्विजमेवाचिन्तयत् ॥ २२ ॥ १. नृपोयममित्यत्र बलोद्यममिति पाठः प्रतिभाति । + ·विवरणटिप्पणीसमेता। वस्याश्चिन्तामाह अहो इति साथै त्रिभिः गुणेन्योऽप्यधिकेति ख्यापयितुम् । अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽपराधसः। नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं चेदयन्न कारणम् । सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो दिजः ।। २३ ।। अपि मययनवद्यात्मा दृष्टा किञ्चिजुगुप्सितम् । मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥२४॥ त्रियामा रात्रिः, तथैवान्तरित उद्वाहः, एकैव रात्रिमध्ये वर्तत इत्यर्थः । त्रियामात्वेनाल्पकालता सूचिता । अतोऽग्रिमदिवसे महाप्रलय एवेति चिन्ता । अल्पराधस इति अल्पसिद्धियुक्तायाः । भाग्यसिद्धिश्चेत् महती भवेत् , तदा शीघ्रमेवेष्टसिद्धिः । सन्देहादल्पवचनम् । चिन्तायां द्वितीयां कोटिमाह नागच्छत्य- रविन्दाक्ष इति । दृष्टयैव तापनाशकः । अत्र कारणमहं न वेनि । नन्वागमनसमयो न जातः, किमिति चिन्त्यत इति चेत्, तबाह सोऽपि नावर्तत इति । आगच्छतीति ज्ञाते चिन्ता न भवेत् । आगमनकालश्च सन्निहितः । तत एकतरनिश्चये अस्वास्थ्य वा उत्सायं भवति । येन श्यो विवाहो न भवेत् । अपिशब्दादन्यो वा भगवता प्रेषितः स्सात्तेनापि वा । अद्यापीति सन्निहितः समयः । ननु ब्राह्मणाः कचित्तपः करिष्यन्ति, को नियमस्तेपामागमन इति चेत् , तबाह मत्सन्देशहर इति । सन्देश यो नयति, तत्रापि द्विजः सत्यवादी । द्वितीयं जन्म सत्यार्थमेवेति । तत्र स्वयमेव हेतुं कल्पयति । अपीति सम्भावनायाम् । भगवाननवद्यात्मा किञ्चिद्धातृपक्षपातलक्षणं जुगुप्सितं दृष्ट्वा, तत्कारणभूतं पूर्वजन्मस्थितं वा मत्पाणिग्रहणे प्रथमत उद्यमं कृत्वापि, ब्राह्मणमपि स्थाप- यित्वा सङ्गे नेष्यामीति पश्चान्नागतः । ततो ब्राह्मणोऽपि शीघ्रमागन्तुमसमर्थः नागत इति तदाह । मत्पाणिग्रणे कृतोद्यमोऽपि नूनं नायाति ।। २३ ।। २४ ।। ननु सदुष्टा अपि केचन परिगृह्यन्ते, न हि सर्वथा निर्दुष्टा भवन्ति । तथा सति कस्यापि परिग्रहो न स्यात्, इति चेत् । सत्यम् । तत्र अदृष्टादिकं प्रेरकं सम्पद्यते । मम तु तस्याप्यमाव इत्याह दुर्भगाया इति । दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः। देवी वा चिमुखा गौरी रुद्राणी गिरिशा सती ॥ २५ ॥ पतिस्तु कृष्ण एव । अनागमने यथाकथञ्चित् भ्रान्तापि भूत्वा तत्र गमिष्यामि, येतो ब्रह्मा, पतित्वेन मगवन्तमेव विचारितवान्, परं दुर्मगा भविष्यामि । अतो दुर्भगा- त्वसम्पादकमाग्यस्य विद्यमानत्वात् धातापि नानुकूलो जातः । भानुकूल्ये तु इदानीमेव भगवानागच्छेत् । अतो दुर्भगात्वमपि न भवेत् । ननु सौभाग्यं शिवाधीनं पार्वत्यधीनं वा, १ समये इति पाठ २ अत इति पाठः।

·, . ८४ श्रीसुबोधिनी। तत्राह नानुकूलो महेश्वर इति । देवतारूपा दुर्गा वा विमुखा । अनारीधनात् । सा हि गौरी गुरोः पत्नी, गुरुरुपदिशति, तच्छक्तिर्भाग्यं सम्पादयतीति, तमेव सम्बन्धं प्रकयटति रुद्राणीति । रुद्रो हि गुरुः, स्वयमपि गिरिशा । सतीति पातिव्रत्यवलमपि तस्याः सूचितम् ॥ २५॥ एवं चिन्तया कियति काले अतीते चिन्ताधिक्ये उत्पत्स्यमाने. मध्ये तद्विघातकं शकुनं जातमित्याह एवं चिन्तयतीति । एवं चिन्तयती बाला गोविन्दसृतमानसा । न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥ २६ ॥ वाला मुग्धा । तंत्रापि गोविन्देन हृतमानसा । विह्वला सती, रोदने प्रादुर्भूते कृतमङ्गलायाः तदनुचितमिति अश्रुकलाकुले नेत्रे अमीलयत् । नन्वेतादृशेर्थे रोदनमुचितं तत्कथं निमीलनमिति चेत्, तबाह कालज्ञेति । सा ह्ययं शुभकाल इति · जानाति, ग्रहानुगुण्यात् । अतो भगवानेवायास्यतीति निश्चित्य तथा कृतवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ किञ्च । न केवलं कालज्ञानेनैव तूष्णीं स्थिता, किन्त्ववयवस्फुरणेन शकुनमपि प्राप्तवतीत्याह एवं वध्वा इति । एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम अरु जो नेत्रमस्फुरप्रियभापिणः॥ २७॥ वधूर्विवाहसमयस्था, सर्वतो रक्षायुक्ता वा । गोविन्दागमनं प्रतीक्षन्त्याः । वाम ऊरुर्भुज इति । वामे ऊरुः भुजः नेत्रं चास्फुरन् । वामे अङ्गे ऊर्वादित्रयस्फुरणं स्त्रीणां शुभसूचकम् । प्रियभापिण इति त्रयाणां विशेषणम् । शुभसूचका इत्यर्थः । अन्यतर: स्यामिति नपुंस(कै)कशेपो न भवति । अथवा । प्रियभाषिणः सम्बन्धीनि एतानीति प्रियं श्रोष्यामीति भावः ॥ २७॥ । ततस्तदनन्तरमेव ब्राह्मणः समागत इत्याह अथेति । अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः। अन्तःपुरचरी देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥ २८ ॥ तस्य तत्समय एव समागमनं काकतालीयं चेत्, तदा भगवदर्थमेव तस्या आकाक्षा निरूपितेति न स्यात् , अतस्तझ्यावृत्त्यर्थं भगवानेव तस्मिन्समये 'ये त्यक्तलोकधर्माम मदर्थ' इति वाक्यात् प्रेपितवानित्याह कृष्णविनिर्दिष्ट इति । तद्विनिश्चयादुमयविधा- दपि विशेपेण समागत इति । भिन्नप्रक्रमोऽप्यपशब्दः भगवतैव तथा कृत इति ज्ञापनार्थः । द्विजसत्तम इति । अत्यन्तमन्तरङ्गो भगवद्भक्तः । अतस्तेन सर्वतापनिवृत्तिर्युक्तैव । द्विज एव मित्रम्, तत्रापि सन्देशहारी विशिष्टः, तत्रापि तत्र गतो भगवत्सख्य, प्राप्त } ·विवरणटिप्पणीसमेता। " सत्तमो भवति । अत एवान्तःपुरचरीमपि राजपुत्रीमपि स्वयमेव ददर्श :। भगवचि- न्तनाद्देवतैव तदावेशनाआंता । यथा ब्राह्मणे धर्मत्रयम् , तथा तस्यामपि । आध्यात्मिकादि- धर्मत्रयं वक्तुं विशेषणत्रयम् । हेत्याश्चर्ये ।। २८॥ ततो यजातं तदाह सा तमिति । सा तं प्रष्टवदनमव्यग्रात्मगति सती। आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९ ॥ कुत्र मानसचिन्तनम् , कुत्र पदार्थोपस्थितिरिति, तादृशं दुर्लभमिव सा तं दृष्ट्वा समपृच्छत् । नन्विजितज्ञानेनैव कथं न निश्चयः, तबाह प्रहृष्टवदनमिति । ब्राह्मणे धर्मद्वयं दृष्ट्वा विवाहस्वीकारः समागमनं च लक्षितवती । मुखहर्षात्वीकारः; शनैरागमना: स्कर्तव्यान्तराभावसूचकं समागमन मिति । तस्या अपि लक्षणज्ञाने हेतुद्वयमाह सती लक्षणाभिज्ञेति । पातिव्रत्यधर्मेण शास्त्रानुसारेणापि ज्ञानम् । तर्कितमेतन्न प्रमितमिति प्रमानिरूपणार्थे आलक्ष्यापि समपृच्छत् । शुद्ध स्मितमिति हर्षात् मन्दहासः । स च ब्राह्मणं प्रति शुद्ध एव । अथवा । इष्टपूरणात् लौकिकवत् स्मितं भविष्यतीति तद्व्यावृत्त्यर्थं शुद्धता निरूपिता ॥ २९॥ 'ततो ब्राह्मणस्य वचनद्वयमाह तस्या आवेदयदिति । तस्या आवेदयत्प्राप्तं सरामं यदुनन्दनम् । उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ३०॥ प्राप्त भगवन्तमावेदयत् । अन्यार्थमप्यागमनं सम्भवतीति तन्निवृत्त्यर्थं उक्तं च आवेदयत् । सराममिति कलहेऽपि शङ्काभावाय तन्मनोरथपूौं च । यदुनन्दनमिति तथा करणे भक्तकृपालुत्वं हेतुरुक्तः । यो हि पितुराज्ञोलचनकर्तारं भक्तत्वाद्यदुमानन्दयति; तेनैव भावेन त्वामप्यानन्दयति । 'स्त्रीषु नर्मविवाहे चेति वाक्यात् कदाचिदसत्यमपि वदेत् , तद्ध्यावृत्त्यर्थमाह सत्यवचन मिति । चकारात्खाभिप्रायनिवेदनमपि यद्भगवता कृतं तदप्युक्तवान् , न केवलमुद्दाहार्थम् , किन्तु उपनयनं प्रति समीपे नेष्यामीति यथामिल- पितसिद्धिः । उपगमनपदेऽपि स एवार्थः ॥ ३० ॥ ततः पूर्णमनोरथा तस्मै वरं दत्तवतीत्याह तमागतमिति । तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा । न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१॥. भगवति समागते स्वयं भगवदीयैवेति सर्व भगवते समर्पितमिति वैदर्भात्वादेव न विवरणटिप्पणी। तमागतमित्यत्र । वैदर्भीत्वादेवेति । ब्राझणस्य कर्म तत्फलपश्चादिदानेन सफलं ·, श्रीमुयोधिनी। कर्म ग्राह्मणस्य सफलं करिष्यति । हृष्टमानसेति स्वार्थ न किञ्चित्प्रार्थितवती, येन किश्चि- इत्वापि तुष्टो भवेत् । मोक्षदातारमपि यो दत्तवान्, तस्मै कि देयमिति वैभवमपि न देयमित्याह ब्राह्मणायेति । अत एवान्यत्प्रियं नास्तीति सा ननाम । नमोनम इत्येताव- त्सदुपशिक्षितमिति । यत्र न कोऽपि प्रतीकारः, तत्र नमस्कार इति । भगवांश्च ब्रह्मण्यदेव इति ब्राह्मणनमस्कारो भगवद्भार्याया युक्त एव । अनेन देयाभावे सर्वत्रैवमेव कर्तव्यमिति साधनं निरूपितम् ॥ ३१॥ भगवान् नगरमध्ये समागतः, ब्राह्मणोऽन्तःपुरे । ततस्समागतयोः विवाहात्पूर्व- कर्तव्यं वक्तव्यमिति, पितुरदाने हरणं वा युक्तमिति, प्रसह्य हरणेऽपि मातापित्रोर्दान- मावश्यकमिति, अन्यथा न धर्म्यः स्यादिति पितुर्दानार्थं गोप्यार्थं च तादृशीं कथामाह प्राप्तौ श्रुत्वेति त्रिभिः । प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययातूर्यघोपेण रामकृष्णौ समर्हणैः ॥ ३२ ॥ मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजानि सः। उपायनान्यभीष्टानि विधिवत्समपूजयत् ॥ ३३ ॥ खदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणे सम्बन्धित्वादुत्सुकौ समागताविति लोके भ्रममुत्पाद्य खयं दातुमेवागतः । खदुहितुः एतौ प्राप्तौ प्रकणाप्तौ, एकः पतिरपरो भावुक इति । एकस्तू- द्वाहोत्सुकः, अपरः प्रेक्षणोत्सुक इति । अत एव अनाकारितावप्यागतौ । लोकेऽप्युत्सुकानां नाकारणम् । तथाप्यनिमकृत्यं कर्तव्यमिति तूर्यघोपेण समर्हणैः सह आभिमुख्येन गतः । शिशुपाले तु तं वै विदर्भाधिपति'रिति अग्रे गमनम् । ततः आभिमुख्येन सम्मुखमागतस यादृशी पूजा, यथाकथञ्चित्स्थापनमिति, तथा अग्रे सर्वेषामेव वक्ष्यति । मध्ये तु भगवतो विशेषाकारेण यथा वराय क्रियते । गमन एव वाद्यसहितः वरपूजार्थ सम्पादितद्रव्यैः सह । ततो मधुपर्कानयनम् । ततो विरजानि वासांसि ।विरजानीति शोभार्थ दानव्यतिरेक उक्तः । विवरणटिप्पणी। करिष्यतीति न । वैदर्भीत्वात्कर्मसम्बन्धामावेन कर्मफलत्वेन पश्चादिकं न दास्यतीत्यर्थः स्वार्थ- मिति । हृष्टमानसत्वेनान्यापेक्षाभावात्स्वार्थमभ्युदयादिकं किन्थिन्न प्रार्थितवती । येन तदलं किञ्चिदाशीर्वादेन दत्वा तदक्षिणात्वेन द्रव्यप्राप्तिनिश्चयाब्राह्मणस्तुष्टो भवेत् । भगवदानय- नपक्षे तु तादृशदातुर्दक्षिणात्वेन किं देयं भवेदित्यर्थः । वैभवमपीति । ग्रामाचाधिपत्यं वैभवम् । तत् 'नराणां च नराधिप मितिवाक्याद्भगवद्विभूतित्वेन कथञ्चिद्देयं भवेत्, ब्राह्मणत्वात्तदपि नापेक्षत इत्यर्थः । मधुपर्कमुपानीयेत्यत्र । शोभार्थमिति । विरजत्वेन रजःसम्बन्धाभावात्सात्विक भावेन शोभा भगवते समर्पितानीत्यर्थः । १ शोभार्थकदानाद्वैलक्षण्यमित्यर्थः । परं ·८७ .. विवरणटिप्पणीसमेता। अन्येभ्यस्तु स्वख्यापनार्थ राजसगुणादीयत इति वस्त्राण्यविरजान्येव भवन्ति । नूतनानि तु प्रक्षालितानि सर्वेभ्य एव दीयन्त इति विशेषणं व्यर्थ स्यात् । अथवा । कन्यां दातुं आदौ अखण्डानि शुद्धान्येव वस्त्राणि दत्तवान् । यदप्यने देयम्, तदपि दत्तवानित्याह उपाय- नानीति । अभीष्टानि वरवयोः । विधिवदिति यथाविवाह विधि ॥ ३३॥ ततो निवेशनं श्रीमदुपकल्प्य महामतिः। ससैन्ययोः सानुगयोरातिथ्यं विधे यथा ॥ ३४॥ ततो निवेशनमपि यथा जामात्रे दीयते तादृशं श्रीमदिति । उप समीप एव कल्प- यित्वा । यथा भगवान् निकट एव रुक्मिणीसहितो भवतीति । ननु कयमेवं ज्ञातवान् , तत्राह महामतिरिति । ततो वरयात्रिकाणां भोजनमपि दत्तवानित्याह ससैन्ययोरिति । सैन्यमसहमोजि, अनुगास्तु सहमोजिन इति । आतिथ्यं प्रत्येकं धर्मवुझ्या आवश्य- कबुद्ध्या वा ॥३४॥ तदनन्तरं तदर्थमन्येपामपि पूजां कृतवानित्याह एवं राजेति । एवं राजा समेतानां यथावीर्य यथावयः । यथावलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत् ॥ ३५॥ यादृशे रूपे यादृशानि वस्त्राणि यादृशं वयः तादृशवेशसम्पादकम् । यावच पलं सेना तावत्संभृत्याधिक्यम् । यावच खस्स वित्तम् । एवं यथायोग्यं चतुर्धा पूजयामास ॥३५॥ राजपन्या अमिरुचिरस्ति नवेति सन्देहे, तन्निराकरणार्य सामान्यतः स्त्रीणाममी- एता निरूप्यते कृष्णमागतमिति त्रिभिः, कायिकवाचिकमानसिकानुवृत्तिमेदात् । तत्र कायिकमाह । कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनः। आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तमुखपङ्कजम् ॥ ३६॥ कृष्णं स्खमावत एव स्त्रीप्रियम्, तगृहेऽपि गत्वा द्रष्टव्यम् । खगृहे समागतं कथं न पश्येदिति विदर्भपुरवासिनः सर्व एव समागत्य नेत्रावठिमिस्तन्मुखपङ्कजं पपुः ॥३६॥ तेपां वाक्यमाह अस्यैवेति । अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा। असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः ॥३७॥ कोऽपि कस्मैचित्प्रयच्छतु, मार्या त्वस्वमवितुमर्हति । अनेन खरूपयोग्यता निरू- पिता । योग्यं योग्येन सम्पध्यत इति तेपाममिप्रायः । ननु दत्तेयमन्यस्मै, अन्या मगयते नया सति देयेत्याशवाह नापरेति । अन्या तु न योग्यैव । न हि लक्ष्मीव्यतिरिका मगधोग्या भवति । लोकय प्रमाणमिति । यया दैवी वार, तया यदति । अपमान रुक्मिण्या एवाईति । यतः अनवद्यात्मा । पुरुषोचमत्वात् निरपपरूपः । सा हि निर्द- ·अस्यैवेत्यत्र । इयं भक्तिप्रधानेति । भीष्मकस्य महादेवत्वेन भक्तिप्रधानत्वाद्भष्म्या श्रीसुयोधिनी। टमेव पतिं मन्यते । भगवानीधरत्वेन सर्वेषामेवोचितः, पतित्वेन त्वस्या एवोचितः । यत इयं भक्तिप्रधाना ॥ ३७॥ एवं वाचनिकमुक्त्वा चाधकमत्र प्रवृत्तमित्याशक्य तन्निवारणार्थ मगवन्तं प्रार्थयन्ति किञ्चिदिति । किश्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् । अनुगृह्णातु गृहातु वैर्ध्याः पाणिमच्युतः ॥ ३८॥ एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः। यद्यस्माकं किञ्चित्सुचरितमस्ति, तेनादौ भगवान् तुष्टो भृवतु । ततत्रिलोककर्ता स एवेति । अन्येपामपेक्षाभावात् स्वयमेवानुगृह्णात्वस्मान् । अनुग्रहानन्तरं यत्कर्तव्यं तदाहुः गृह्णातु वैदाः पाणिमिति । अत्र एवमेवेति निर्बन्धहेतुमाह अच्युत इति । आदौ भर्ता खरूपतो धर्मतच्युतिरहितो मृग्यते, तथा भोगेऽपि । एवं 'तेषां प्रेमाति- शयमुक्त्वा सर्वसम्मतौ मातुरपि सम्मतिजीतेत्यभिप्रायेणोपसंहरति । एवं प्रेमकलावद्धाः नानाविधस्नेहप्रकारैर्वशीकृताः वदन्ति । स्मेति प्रसिद्धिः प्रमाणत्वेनोक्ता । पुरवासित्वान्न मुखमुद्रणं केनापि शक्यम् । एवं सर्वामेव हरणे संभृतिमुक्त्वा पूजार्थं तस्या बहिनिर्गमनमाह कन्या चेति । कन्या चान्तःपुरात्मागांटैगुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९ ॥ यथा पुरवासिभिः खसर्वकर्मसमर्पणेन रुक्मिणीविवाहाथ भगवान् प्रार्थितः, एवं रुक्मिण्यपि भगवान् गृह्णात्विति महादेवं प्रार्थयितुं निर्गतेति 'चकारार्थः । अन्तः- पुरादिति । गुप्तस्थानात् प्रकटस्थाने निर्गता, यथा बन्धुपीडामकृत्वा भगवान् विश्रामतया गृह्णाति । प्रकणागादिति मनःसन्तोषः प्रदर्शितः । भटैर्गुप्तेति । यथा तावदन्यो न स्पृशति । अम्बिकालयमिति । स्त्री देवता, गृहे स्त्रिय एवाध्यक्षा इति, तत्र पुरुषसम्बन्धाभावो निरूपितः । अम्बिकापदेन मातृत्वं चोक्तम् ॥ ३९ ॥ रथस्थाया ग्रहणं रथान्तरे स्थितस्य दुष्करं भवतीति पझ्यामेव निर्गतेत्साह पद्भ्यामिति । 'पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यमुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥ भवान्याः पादपल्लवमिति । लोके तद्भक्तत्वं स्वस्य ख्यापयति । अभिप्रेतार्थस्त्वन्य एव । तमेवान्तर्गतमाह सा चानुध्यायतीति । तत्सम्बन्धिन्यः स्त्रियः । सा च मुकुन्द- - विवरणटिप्पणी । अपि तथात्वमित्यर्थः। पद्भ्यां विनिर्ययावियत्र । अन्य एवेति । मुकुन्दचरणाम्बुजदर्शनमेवेत्यर्थः । आहेति । ध्यानकयनेनेति-शेषः । तख्यानकथनेन तदर्शनसान्तरभिप्रेतत्वमुक्तमित्यर्थः ।।

·तेषां निरूपितम् । तथाच चतुर्विधः कृतान्यावरणानि चत्वारीत्यर्थः । ८९ विवरणटिप्पणीसमेवा। चरणाम्बुजमेव अनुध्यायती जाता। मुकुन्दस्य मोक्षदातुरेव चरणाम्बुजम् । अनेन विशे- पतो भगवदाकावायां हेतुरुक्तः । पितृगृहेऽपि बन्धनम्, अन्यत्रापि अवरोध एव स्थितिरिति मुकुन्दावरोधस्य मोक्षरूपत्वात्तन्न हेयम् ॥४०॥ एवं कायमनोव्यापारौ निरूप्य वाचि व्यापाराभावमाह यतवागिति । : यतवाङ्मातृभिः सार्ध सखीभिः परिवारिता। गुप्ता राजभटैः शूरैः सन्नद्धैरुद्यतायुधैः॥४१॥ मातृभिः सार्धमिति । भगवतो मनसि यथा अनौचित्यं न भवति, तदर्थमेवं कृतवती । सखीभिश्च परिवारिता । अनुमत्यर्थ हरणे पश्चात्तापामावार्थ शोभायं च । वहि- भेटैर्गुप्ता । शूरैरित्यन्तःसामर्थ्यम् । सन्नद्धैरुद्यतायुधैरिति । खरक्षापरपीडार्थ साधन- सम्पत्तिः । एवमावरणचतुष्टयं तस्या निरूपितम् । सर्वतो दोपाभावाय ॥ ४१ ॥ ततो मङ्गलवाद्यानामपि वादनम्, शुभनिमित्तं शकुनमपि जातमित्याह । मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जतिरे। नानोपहारवलिभिर्वारमुख्याः सहस्रशः॥ ४२ ॥ नग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्यः स्खलंकृताः। (गायन्तश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादकाः।) परिवार्य वधू जग्मुः सूतमागधयन्दिनः ॥ ४३ ।। नानोपहारवलिभिरिति । वारमुख्याश्च परिवार्य वधू जग्मुरिति सम्बन्धः । नानोपहाराः मवान्यर्थे फलादयः, वलिः पूजासाधनानि, एतानि सङ्गे गतानीति पृथक सहार्थतृतीयया ज्ञातव्यम् । वारमुख्यास्तु भिन्नाः, वराणां समूहो वारम्, वारं मुख्य यासामिति । प्रत्यहं वहवो वराः वेश्यानामेव भवन्तीति । सहनश इति तासामुत्सवो निरूपितः । नित्यनूतनो भगवान् द्रष्टव्य इति । ग्रामणस्त्रियोऽप्याचारादाशीर्दानार्थ भगवदिच्छया सहैव गताः । विशेषतः पूजा तासां कर्तव्येति पूर्वमेव तासां पूजा निरूपयति नग्गन्धवस्त्राभरणैरिति । चतुर्विधैरप्पलमृताः । अन्योऽपि महानुत्सवो जात इत्याह वधू परिवार्येति । दर्शनार्थ लामार्थं च गमनमुक्तम् । सूतादयो विद्योपजीविन उक्ताः॥४३॥ वियरणटिप्पणी । यतयागित्यत्र । । मटत्वं शूरत्वं समद्धत्यमुघतायुपत्वं आवरणचतुष्टयमिति १२. उत्त.

·९० , श्रीसुबोधिनी।। आसाद्य देवसदनं धौतपादकराम्वुजा। उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥४४॥ ततो भगवान्मर्यादां स्थापयितुं पूजत्नन्तरमेव नेष्यामीति तूष्णी स्थितः, तदा सा देवसदनमासायनिकटे गत्वा, प्रक्षालितपाणिपादा आचम्य, अन्तर्वहिः शुद्धियुक्ता सती । उद्वेगादीनां सम्भावितत्वात् तनिषेधार्थमाह शान्तेति । अन्तःशान्तियुक्ता फलं प्राप्नोतीति अम्विकान्तिकं प्रविवेश पूजार्थम् । अत एव भागवते लौकिकसौन्दर्यकथनार्थं भाषाभेदा निरूपिताः ॥४४॥ तां वै प्रवयसो चालां विधिज्ञा विप्रयोषितः। भवानी वन्याञ्चक्रुर्भवपनी भवान्विताम् ॥ ४५ ॥ ततो या विधिज्ञा ब्राह्मणस्त्रियो वृद्धाः भवानी वन्दयाञ्चक्रुः । भवानीशन्दः प्राप्त पुरुषसम्बन्धायाः संज्ञामात्रम् । तेन विशेष ख्यापयितुं भवपत्तीमित्युक्तम् । अथवा । इयं न महादेवस्य भोगस्त्री, तथा सति वरदातृत्वं न स्यादिति भवपत्तीमित्युक्तम् । यज्ञ- संयोग एवं पत्युनों भवतीति । तत्रापि भवान्विता । उद्भवात्मको हि सः सम्पूर्णो भवति । स्त्रिया सहितस्यैव सम्पूर्णत्वात् ॥ ४५ ॥ तदानीमेव भवानीनमस्कारे भगवदिच्छया मत्रः स्फुरित इति तं निरूपयति नमस्ये त्वेति । नमस्ये त्वाऽम्बिकेऽभीक्ष्णं वसन्तानयुतां शिवम् । भूयात्पतिर्मे भगवान्कृष्णस्तद्नुमोदताम् ॥ ४६ ॥ खसन्तानयुतां गणपत्यादिसहिताम् , शिवमपि नमस्ये । मन्त्र एव प्रार्थनामाह भूया. त्पतिर्मे भगवान्कृष्ण इति । तदेतदनुमोदतां शिवः भवानी च । अथवा । कृष्णो वा अनु मोदताम्, न तु कोपं करोतु, अन्यदेवतानमस्कारं वा अनौचित्येन न स्वीकरोतु । लोकमती- तिस्तु भूयान्मे पतिरिति भिन्नम् । तत्कृष्णः अनुमोदतामिति च मिन्नम् । अन्यथा महादेवः खसदृशमेव कुर्यात् । तच्चान्येषामफलम् । अतः कृष्णानुमोदनं सर्वत्र वक्तव्यम् ॥ ४६ ॥ न केवलमयं नमस्कार एव मन्त्रः, किन्त्वनेन मन्त्रेण सर्वामेव पूजां कृतवती- त्याह अद्भिरिति । अद्भिर्गन्धाक्षतेधूपैर्वास स्रङ्माल्यभूपणैः । नानोपहारवलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ।। ४७ ।। + विवरणटिप्पणी। उपस्पृश्येत्यत्र । अत एवेति । यतः समाधिमापायां फलमन्त शान्त्यैव, नतु लौकिकसौन्दर्यादिना । अत एव तत्कथनार्थ तत्र तत्र भिन्नैव भाषा निरूपितेत्यर्थः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तैः समपूजयत् । लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः ॥४८॥ पायाचिमनस्नानैः, ततः गन्धाक्षतेधूपैः, ततः पूर्व वासःखमाल्यभूषणैः । पश्चान्निरूपणमा देहे परिपापितानां पश्चात्त्यागार्थम् । 'अनलता क्षणमपि न तिष्ठे'- दिति अक्षतानामलङ्करणं पश्चात् । पुनः प्रदीपावलिभिरिति नानाविधारात्रिकाणि निरू- पितानि । पृथगिति अग्रे पूर्वत्रापि सम्बध्यते । महादेवे भवान्यां च । तथा प्रत्येकं बाह्य- णस्त्रीषु । अन्यथा विष्णवे दास्यति शिवः पूजितः सपरिकरः । ब्रह्मा त्ववशिष्यतेति । अतस्तत्रीत्यर्थ विप्रस्त्रियोऽपि पृथक् पृथक वस्त्रादिमिः पूजिताः। किश्च । विवाहे विशेष- प्रकारमाह लवणेति । मङ्गलद्रव्याप्येतानि पद, रसात्मकानि च । कण्ठसूत्रं नालंसूत्रम्, फलानि नानाविधानि, इक्षवश्व खण्डशः कृताः । एकत्रैव पण्णां दानम् ॥ ४८ ॥ तस्यै स्त्रियस्ताः प्रददुः शेपा युयुजुराशिपः । ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेपांच जगृहे वधूः॥ ४९ ॥ ताश्च स्त्रियः तस्मै ददुः (दधुः)। सभर्तृकायै एव दीयते । अत एवैतलोके विवाहा- नन्तरं दानं प्रसिद्धम् । तदत्र न भविष्यतीति मातृकर्तव्यत्वाच मञवदेतदपि स्फुरितमिति प्रथमत एव दत्तवत्यः । अथवा । गुप्त एव भगवान् समागतः, भवानीशिवाभ्यां भगवते रुक्मिणी दत्ता, प्रार्थनायाः सफलत्वाय । एतत् अग्रिमदानकथनात् निरूप्यते । तया ताम्यो दत्ताः । तस्यै च ताः प्रददुः, शेषा अपि ददुः । आशिपोऽपि युयुजः । शेपा अपि ये लवणादयो दत्ताः, तेपामंशाः प्रतिदीयन्ते । एवं विधानमुक्त्वा कर्मपूर्त्यर्थ नमस्कारमाह ताभ्यो देव्यै नमश्चक्र इति । शेषां ताभिर्दतां जगृहे, खग्रन्थौ स्थापितवती । एवं सर्वोऽपि विवाहोत्सवो वैधो निरूपितः । अत्र दिनत्रयं व्रतं तदपि जातमिति मन्तव्यम् ॥ ४९॥ मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् । मगृह्य पाणिना भृत्यां रनमुद्रोपशोभिना ॥५०॥ अथ मौनं त्यक्त्वा सखीभिः सह यद्वक्तव्यं तदुक्त्वा अम्बिकाल्यान्निश्चक्राम । नितरां गमनं शीभं भगवनात्यर्थम् । सख्यः अन्याय स्त्रियः व्यावर्तिताः । एका या भृत्या अन्तरगा तां प्रगृह्य भगवद्भावेन विकला भविष्यामीति, पाघे तु मूमि न पश्यतीत्यवश्यं अभिरित्यत्र । ततः पूर्वमिति । गन्धाक्षतेभ्यः पूर्वमित्यर्थः । पञ्चादिति । आदें देदे सम्पद्धानि वासांस्याद्राणि भवन्ति । अतो धूपादिना आर्द्रतां दूरीमत्य पथानान्युत्तार्य पुनरन्यानि परिपापितानीत्यर्थः । अक्षतानामिति । संपन्धविवक्षया करणे पष्ठी, अक्षतानां साधकतमत्वामावज्ञापनाय । लानानन्तरमार्द्रतां दूरीकृत्यामरणपरिपापनं यावद्भवति, तावदक्षतरेवालंकरणं कृतमित्सर्यः । . विवरणटिप्पणी। N . -- ·९२ श्रीसुयोधिनी। तदीया ग्राह्या प्रदर्शिका । रत्नसहितमुद्रोपशोभितत्वं भगवता स्वमुद्रा दत्तेति ख्यापयितुम् । पूर्वावतारमुद्रां वा सूचयति ॥ ५० ॥ यद्यहं न गमिष्यामि पूर्ववदेव गतिर्भविष्यतीति, :ततोऽने कस्यापि दर्शनं न भवि- प्यतीति विवाहसमये दर्शनं न दूषणमिति सर्वे दृष्टवन्त इत्याह तामिति । तां देवमायामिव वीरमोहिनी सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्मार्पितरत्नमेखला ब्यक्षत्स्तनी कुन्तलशङ्कित्तेक्षणाम् ॥५१॥ यथा भगवान् रङ्गप्रवेशे बहुभिर्वहुधा दृष्टः, एवमियमपि देवमायेव वीरैदृष्टयाह देवमायामिवेति । देवस्य भगवतो मायाया व्यामोहिकैपा शक्तिरागतेति सवैरेव निश्चि- तेति । तत्रापि वीरान् व्यामोहयति । अन्यथा स्वयं गत्वा न मियेरन् । तां वर्णयति पोड: शलक्षणाम् । द्वात्रिंशल्लक्षणो भगवान्', पोडशलक्षणा सेति प्रसिद्धिः । एक सम्बन्धाद- साधारणसामर्थ्यम् , अपरं शौर्यादिनिराकरणम् , तृतीयं व्यामोहकत्वम्, चतुर्थं सुप्नु मध्यं यस्या इति, लम्बिकावत् अमृतसम्बन्धार्थ अल्पमध्यत्वं निरूपणीयम् । अत एव न कस्यापि रससम्बन्धः । स हि रसः पुरुपेण भोक्तव्यः जिहयैव । तदभावात् स्वस्थितो- ऽपि मक्षिकासम्बन्ध इव रसोपगच्छतीति दुःखमेव लोके फलति । कुण्डलाभ्यां मण्डित- माननं यस्यामिति उपरि रसोपभोगस्थानस्य शोभा प्रदर्शिता । रसप्रदर्शके कुण्डले इति । वयोऽप्याह श्यामामिति । पोडशवार्षिकी । नितम्बे अर्पिता रनमेखला यस्या इति रसा- विर्भावकप्रस्तावे मुख्यस्थानेऽपि रसनकाशो निरूपितः । मध्ये रसाभिव्यक्तिमाह व्यञ्ज. विवरणटिप्पणी । तां देवमायामित्यत्र । लम्बिकावदिति । सप्तम्यर्थे वतिः । लम्बिकायोगे सूक्ष्मां जिहां विधाय ब्रह्मरन्ध्रस्थममृतं योगिभिर्भुज्यते, यथा सूक्ष्मजिहाभावे तदमृतं मोक्तुं न शक्यते, तथा सूक्ष्ममध्याभावे एवंप्रकारकभगवद्रसोऽपि भोक्तुं न शक्यते । तत्र जिह्वाया इवात्र मध्यस्य करणतेति भावः । अत एवेति । सूक्ष्ममध्याभावादेव भगवद्र- ससम्बन्धो योग्यतारहितस्य न जायते इत्यर्थः । दृष्टान्तं विशदयन्ति सहीति | हि यतः स प्रह्मरन्धस्यो रसः पुरुपेण सूक्ष्मजिहयैव भोक्तव्यः । तादृशरसभोगे सूक्ष्मजिहैव करण- मित्येवकारः, तथात्रापि सूक्ष्ममध्यमेव करणमिति भावः । तदभावाचादृशजिहामावात्वस अपरन्भे स्थितोपि रसो देहनाशेऽपगच्छति, नत कदापि मोक्तुं शक्यते । यया मक्षिका- सम्बन्धात्पूर्व भुक्तमप्यन्नं वान्तं भवति, तथा मयदेहसम्बन्धात्स रसोप्यपगछतीत्यपगमन- मात्रे दृष्टान्तः । तथाच यथा ताजिहाभावात्सवः स रसो भोक्तुं न शक्यते, अतो दुःखमेव फलति, तथा तादृशमध्यागावात्सर्वैर्भगवद्रसोपि मोक्तुं न शक्यते, अतो दुःरामेव लोके फलतीति संपूर्णाः। १. अन्ययेति पाठः।

·हेतवः । ते हि मगवद्विमुखाः । तत्रापि नृपतयः अभिमानिनः जरासन्धादयः । तेपां पल- सैवं शनैश्चलयती पदपाकोशी प्राप्ति तदा भगवतःप्रसमीक्षमाणा ॥२४॥ विवरणटिप्पणीसमेता। स्तनीमिति । एवं पञ्चधर्मा रसात्मका निरूपिताः । पोपकान सप्तधर्मानाह । कुन्तलैः शहिते ईक्षणे यस्या इति । लक्षणद्वयमत्र निरूपितम् । कुन्तलानि चपला च दृष्टिरिति ॥ शुचिस्मितां विम्बफलाधरयुतिशोणायमानद्विजकुन्दकुमालाम् । पदा चलन्ती कलहंसगामिनी सिञ्चत्कलानूपुरधामशोभिना ॥५२॥ मन्दहासोऽपि दोपामावाय शुचिरूपः। श्वेतदन्तत्वं न रसाविर्भावकमिति विवाहा- नन्तरं च दन्तसंस्कार इति कृत्रिमसंस्काराभावेऽपि सहजैरेव धर्मंस्तथा जातमित्याह । विम्बफलवत् यत् लोहितमधरोष्ठं तस्स द्युतिभिः कान्तिभिः शोणायमाना ये द्विजाः त एव कुन्दकुमलानि यस्याः । रक्षकद्रव्यसम्बन्धापेक्षया कान्त्या राग उत्तमः । पदा चल- न्तीमिति । एकविध लक्षणम् , पद्भ्यां चलनं पुरुषस्य, एकेन पदा चलनं स्त्रिया इति । तत्रापि गतिः फलरूपा अफला चेति द्विधा । अयं विवेकः स्फुटलक्षणेनैव भवतीति तस्या गमनं निरूपयति । कलहंसवद्गच्छतीति । सिजन्त्यः कला अन्तःस्थिताः सूक्ष्माः कणिकाः तद्युक्ते नूपुरे तयोर्धाम तेजः तेन शोभायमाना शोभिना वा ॥५२॥ नन्वेतादृश्या दर्शने यदि वीराणां रस उत्पद्यते, तदा दोपः स्यात्, अनुत्पचौं विषयस्योत्तमता न स्यादित्युमयतःपाशा रज्जुः, तत्परिहारार्थं वीराणां द्वेधा विनियोग- माह विलोक्येति । विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशखिनस्तत्कृतहृच्छयार्दिताः। यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहासनीडावलोकहतचेतस उज्झितास्त्राः॥५३॥ आदौ तां विलोक्य वीरा मुमुहुः, मोहं प्राप्ताः । समागता इति समागमनफल- मुक्तम् । मूीयामपि सुपुप्ताविव किश्चित्सुखमिति । 'मुग्धेऽर्धसम्पत्ति'रिति न्यायाच । यशस्विन इति । तेषां पुण्यमपि सूचितम् । अभिलापामप्याह । तत्कृतेन हृच्छयेन अर्दिता इति । एवं चतुर्भिः तावत्फलं प्राप्तवन्त इति विषयोको निरूपितः । दोषा- मावायाह यां वीक्ष्येति । यावत्तेषां रसदृष्टिर्भवेत्, तन्मध्ये निपतिता एव ते । तत्रापि मुत्साहशक्तिच रसानुभवार्थे हेतुभूतं तस्या भावैर्हतमित्याह । तस्या उदारो यो हासः, सर्व- रसदानसमर्थश्च ग्रीडावलोकय, ग्रीडा च अवलोकश्शेति या, त्रिविधैरपि मावः हतचेतसो जाताः । त्रिविधं हि चित्तमिति । तदमावे युद्धामावात् , उज्झिताना जाताः ॥ ५३॥ पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूदायानाचालेन हरयेऽर्पपतीखशोभाम् । ततः क्षिती पेतुः । पतितानां पुनरुत्यानामापायोचानि स्थानान्याह. गजरयाध. १. पिसामावानिशी पाठः।

·श्रीसुबोधिनी। खनिन्दाप्रतिपादकं वाक्यमाह अहो धिगिति । आत्तधन्वनामस्माकं यशो विगिति यदि यशो भवेत् , तदा यशसा भीताः नेतारो भवेयुः इति मानिनां वचनम् । जरासन्ध प्रमुखानां वचनमाह गोपहृत मिति । गोपाला हि गां हरन्ति । यस कस्यचित् । तत्रा केसरिणां हृतमिति महदाश्चर्यम् । केसरी हि गां भक्षयति । गोपालाः पालयन्ति । अत कृतं युक्तमेव, परमत्याश्चर्यमिति तेषां प्रशंसा स्वपौरुपल्यापनं च । अनेनातःपरं. प्रयत्न न कर्तव्य इत्यपि सूचितम् । कर्तव्योऽपीति अत्र हेतुमाहुः केसरिणां मृगैरिवेति मृगा हि साधारणाः, केसरी मृगेन्द्रः, तत्रापि पहनां भागोऽयमिति दृष्टान्तोऽत्र वर्तत . नात्यन्तमाश्चर्यमिति खमनःसमाधानमाहुः ॥ ५७ ॥ . इति.श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविर- ... चितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्ध चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ . .. . श्रीकृष्णाय नमः। पञ्चमोऽध्यायः । यावन्निवर्तते चित्तं तदीयानां स्वभावतः । वावदन्यस्य विपयो भगवांस्तं न मन्यते ॥१॥ अतो विधिविवाहार्थ तन्निराकरणं पुरा। त्रिविधानां निरूप्यं हि युद्धमुण्डनबोधनैः ॥२॥ उदासीनाः खकीयाश्च स्वयं चेत्यत्र शत्रवः । मध्यमं भगवत्कार्यमनुकल्पो यतस्तथा ॥३॥ उत्तरार्धे पञ्चमे तु विवाहो वय॑ते हरेः। रुक्मिण्या सर्वभावेन तद्दोपान् विनिवर्त्य हि ॥४॥ पूर्वाध्यायान्ते स्वयशोनिन्दां कृतवन्त इत्युक्तम् । ततो यावच्छक्यं खपौरुपं सात्तिः कास्ते कृतवन्त इत्याह इतीति । श्रीशुक उवाच-इति सर्वे सुसंरब्धा चाहानारुह्य दंशिताः। खैः खैर्यलैः परिकान्ता अन्धीयुतकार्मुकाः॥१॥ सर्वे एव मिलिताः सुसंरब्धाः अल्पीयांसो भगवदीया इति खोधमः । भगवांय विवरणटिप्पणी। पश्चमेऽध्याये। कारिकायाम् । युद्धेति । युद्धेन जरासन्धादीनां मुण्डनेन रुक्मिणः पोधनेन रुक्मिण्यज्ञानस्य ध निवारणमित्यर्थः । स्वयं चेति । मगवत्कृतिमनत मोदमानः खात्मापि शत्रुरिति भावः । इति सर्वे इत्यसामासे। सात्विका इति । 'भो भो पुरुपशार्दूले'सनेन ज्ञानोपदेशत वक्ष्यमाणत्वात्सत्वात्संजायते ज्ञान मिति तावदंशमादाय सात्विकत्समिति मायः ।'

·. . विवरणटिप्पणीसमेता। श्रीरंक्षायां व्याप्त इति । अन्यथा सात्त्विकानां विचारपूर्वक प्रवृत्तिर्न स्यात् । सुष्ठु संर- न्याः क्रोधेन परस्परवाक्यैर्वा । ततो वाहान रथादीन् दंशिताः पद्धकवचाः सम्भूय । युद्धे एकस्यापि भङ्गे सर्वेषां भवेदिति खैः खैलैः पृथगेव परितः आक्रान्ताः, दूरादेव मारणाय धृतकार्मुका जाताः॥१॥ एवं शत्रूणामुद्योगमुक्त्वा तत्प्रतीकारार्थ भगवदीयानामप्युद्योगमाह तानापतत इति । तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपाः। तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन्विस्फूर्य खधपि ते ॥२॥ आ सर्वतः पततः । अत्र विद्यमानाः सर्वे यादवानीकानां यूथपा एव, न तु कश्चित्से- नारूपः । साधारणो वा । अतस्तत्सम्मुखा एव तस्थुः । आत्मीयाश्चेन्महान्तः अल्पीयांसोऽपि भवन्ति, तदापि जय इति वहुनामपि सम्मुखा जाताः। तानाकारयन्त इव स्वधपि विस्फूर्य ज्यानिनादं कृत्वा स्थिताः, यतस्ते रामादयः प्रसिद्धाः ॥२॥ ततः प्रथमे प्रथमतः युद्धार्थ प्रवृत्ता इत्याह अश्वपृष्ठ इति । अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थे च कोविदाः । मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिप्वपो यथा ॥३॥ यत्रैव प्रहारे न कस्यापि व्यथा, तत्रैव तेषां शरपातो भवतीति ज्ञापनार्थ अश्वपृष्ठ इति । चर्मादि व्यवधायकमस्तीति । तथा गजस्कन्धेऽपि, तथा रथोपस्थे अनुपविष्टभागे । कोविदा अपि । अथ वा यत्रैव पीडा सम्मवति, तत्रैव शरवृष्टिं कृतवन्तः । यतः कोविदाः। चकारात् सारथिस्थानेऽपि । प्रतीकाराकरणेऽपिन कश्चित्तेपामपकारो जात इत्यत्र दृष्टान्तमाह मेघा अद्रिप्विति । न दीर्यत इत्यद्रिः । अन्यथा विदारे तदीयानामपकारात् विशेषणं व्यर्थं स्यात् । तत्रापि मेघाः साधारणाः, न तु नीलाः । तत्राप्यपः, न तु धाराः ॥ ३ ॥ ततो रुक्मिण्या मयं जातम्, तद्भगवता निवारितमिति निरूप्यते । भगवान् मक्वार्थमेव सर्व करोतीति ज्ञापनार्थम् । केवलं तेषां वधे रुक्मिण्या अप्यसम्मतौ सार्थमेव तत् केतवानिति क्लिष्टकर्मता सात् । ततो युद्धात्पूर्व तदाह पत्युर्वलमिति द्वाभ्याम् । पत्युपलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा । सब्रीडमैक्षत्तदनं भयविहललोचना ॥४॥ महस्य भगवानाह मा स्म भैामलोचने । विनवयत्यधुनेवैतत्तावकैः शात्रवं बलम् ॥५॥ शराणामासारैः धारासम्पातैः सम्यक् छन्नम् । पत्युभगवतो वलं छन्नं वीक्ष्य तद्व सबीडमैक्षत । सुमध्यमेति विनियोगोऽन्यया भविष्यतीति शङ्कया, शुद्धान्तःकरणा वा । राजसगुणे हि सति शौर्यादिकं भवतीति । एतदर्थमेव भगवदीयानां सहनम् । अपूर्वदर्शन- १ हृतवानिति पाठः। ६३सु.उत्त.

·९४ श्रीसुबोधिनी। गता इति । यद्भगवता कर्तव्यम् , तदनयैव कृतमिति निरूपणार्थमेतदुक्तम् । विमूढा इति पातज्ञानाभावोऽपि। नन्वेपा दुर्गेव प्रचण्डेति चेत् , तबाह यात्राच्छलेनेति । हरये खशोभाम- र्पयन्तीम् । प्रसङ्गादेतजातम् । सा तु स्वदुःखहरणार्थ स्वशोभामाविर्भाव्य भगवते प्रयच्छति । तत्र प्रसङ्गात् सा शोभा स्वयं ग्राह्येति अयोग्यमिच्छन्तः पतिताः, न तु रुक्मिण्या पातिताः । नन्वेपा यात्रां कृत्वैव गच्छति, कथं भगवते शोभा प्रयच्छतीति चेत्, तबाह । यतः शोभा खकीया, स्वयं त्वन्यदीया, अतः खदाने खापेक्षाभावेऽपि स्वकीयं देयमेवेति । अत एव तस्या भगवदन्वेपणमाह सैवमिति । शीघ्रगमने रथारोहणं भविष्यतीति -शनैः पदपद्मकोशौ चलयती जाता, चालयती । कोशत्वान्मुकुलितत्वमुक्तम् । अनेन कियङ्कर- चलनेन पादयोwथा जातेति ज्ञापयन्तीव मुकुलितपादौ स्थापयतीति गम्यते । तथा व्याज- करणे हेतुः, तदैव तस्मिन् क्षण एव भगवतः प्राप्तिं प्रसमीक्षमाणा ॥ ५४ ॥ कन्याया राजदर्शनमपि कर्तव्यं वैलक्षण्यज्ञापनायेति तद्भगवदर्थ जातमित्याह । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गैः प्रासान् समैक्षत नृपान्ददृशेऽच्युतं सा। तां राजकन्यां रथमारुरुक्षती जहार कृष्णो द्विपतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥ उत्साय वामहस्तनखैरलकान् अपाहैः प्राप्तान् नृपान् समैक्षत । ततः यदर्थं तान् दृष्टवती तमच्युतं ददर्श । नन्वपूर्वदर्शने कथं परिज्ञानमिति चेत् , तबाह अच्युतं सेति ! उभंयोपिकमेकैको धर्मः । सा हि चित्रे भगवन्तं दृष्टवती, स्वप्नभ्रमेषु च । अतो रूप दृष्टपूर्वम् । भगवानप्यच्युतः सर्वत्रानुस्यूतः, नतु चित्रादिष्वन्यः, अत्रान्य इति । सर्वत्रैव भगवतः अच्युतत्वात् । ततोऽने दृष्टिर्न गतेति तमेव विलोकयन्ती यदा स्थिता, तदा सर्वैः रथारोहणार्थं नियुज्यमाना जाता । तन्मध्ये भगवान् जहारेत्याह तां राजकन्यामिति । तामिति कृतात्मनिवेदनाम् , राजकन्याया हरणं च युक्तमिति, रथारोहे पुनः सारथ्यादे मारणं कर्तव्यमिति, यदैव रथारोहणेच्छुर्जाता, तदैव जहार । तदा हि सर्वसमूहः अपगतो भवति । तत्र प्रतिबन्धकानां साक्षित्वं जातमित्याह द्विषतां समीक्षतामिति । कृष्णस हि स्त्रियः । हरणं हस्तेन ग्रहणमुत्तोलनमिति यावत् ॥ ५५ ॥ रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधवः । ततो ययौ रामपुरोगमैः शनैः सृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः ॥५६ ।। ततो रथं समारोप्य ययावित्यग्रेण सम्वन्धः । उपस्थितरथपरित्यागाय सुपर्णलक्ष णमिति । तत्र वेष्टका राजन्याः सन्ति, परितश्चक्ररूपेण स्थिताः । तत्सर्वं परिभूय परामवं प्रापयित्वा । दृष्टवलमस्त्येव, अदृष्टमपि वलं तस्यैवेति ज्ञापयन्नाह माधव इति । लक्ष्मीपति- अच्युतं सेत्यत्र । उभयोरिति । अच्युतत्वं भगवति, सेति पदोक्तं चित्रदर्शनं घ तस्यामित्यर्थः। , विवरणंटिप्पणी ।

·२. 'नतु खभागस्येति प्रभूणां पुस्तके सोपितम् । अभिमानरक्षार्थमेव समागताः । तदुक्तम् । 'यद्यागत्य हरेकृष्ण' इति । तजात- मिति स्वस्य अमिभवं तिरस्कारं यशसश्च क्षयं दृष्ट्वा । तत्रापि परैः कृतम् । नहि शत्रुकृतं सोढुं शक्यमिति । ते यदि विवाहेनापि नयेयुः, तथापि सोढुमशक्याः, किमुत बला- दिति । तत्रापि जरासन्धवशाः, यैः पूर्व जयोनुभूतः, अतो न सेहिरे, असहमाना जाताः। जरासन्धवशखेन यशक्षयासहनम्, मानित्वेन खाभिमवासहनमिति । तत्रोभयविषं तं मानिन इत्यत्र । पदार्थः पदार्थेनैवान्वेतीति नियमस्स प्रायिकत्वादात्तधन्वना- मिति पदं समासान्तर्गतेनामच्छन्देनान्वेति । चतुर्थाध्यायव्याख्या समाप्ता ॥ ९५ विवरणटिप्पणीसमेता। भगवान् , इयं च लक्ष्मीः । अतो भार्येत्यस्याः परिपालने भगवतो धर्मो जातः । ते खन- धिकारिणस्तदभिलाषिण इति तेषां पापमेव सिद्धम् । अतः परामवो युक्त इत्यर्थः । तेषां परामदे रक्षकाणामपि युद्ध सम्भवतीति, तेषां वधे अमङ्गलं च भवतीति, तद्दोष परिहरन्नाह ततो ययाविति । तत इत्यव्ययनिर्देशः । तस्य स्थानस्साविकृतत्वाय न कोऽपि तत्र हत इत्यर्थः । तर्हि पुरमध्ये कियहरे हननं भविष्यतीत्याशझ्याह ययाविति । या प्रापण इति कुशलैनेटदेशपर्यन्तं गत इत्यर्थः । तदीयानां वा रामादीनामुपद्रवमाशय तन्निषेधार्थमाह रामपुरोगमैरिति । रामो हि साधनशक्तिः पुरोगमो येपामिति सर्वेषां साधनवत्त्वं रमणा- स्मकत्वादमारकत्वं च सूचितम् । सम्मनापि तथात्वमाशङ्कयाह शनैरिति । लोका हि नगरस्थाः त्रिचतुरान्विहाय समागता अपि लोकवदन्त्या कृष्णाय दत्ता रुक्मिणी, अतो भगवान् नयतीति सादरं प्रेक्षका एव जाता इति शनैरित्यनेन सूचितम् । ननु तत्रैव कथं सर्वसन्देहनिवृत्त्यर्थ भगवान् न स्थितः, श्वशुरादिभिः पश्चादम्यनुज्ञातो गच्छेत् , किमिति निर्गत इत्याशझ्याह सृगालमध्यादिति । भवेदेवं यदि तत्र सन्तो भवेयुः । ते हि सगाला दुष्टचित्ताः, तन्मध्ये च स्वभागो न स्थापनीयः । अतिरिक्तभाग एव सगालानामिति । तत्रापि यद्कूरमतिरिक्तं तत्साध्यानाम् , यत् क्रूर तत् सुगाठानामिति । यथा मथिताग्निः चपालावं यूपश्च साध्यानाम्, यतयश्च सगालानामिति श्रौतो निर्णयः । न तु समागस्य । किञ्च । लोकेऽपि तत् सुगालमध्ये न रक्षणीयमिति सिंहं दृष्टान्तीकरोति हरिरिति । यथा सिंहः स्वमागं हरति, तथा भगवानपि भागहआतः । भागभूदिति पाठे भाग विभीति । गृहीतस शुद्ध एव स्थाने स्थापनमिति तत्र न स्थापितवान् , अन्यथा असुरगामि तद्भवेदिति ॥५६ ॥ ततो यज्जातं तदाह तं मानिन इति । तं मानिनः स्वाभिभवं यशाक्षयं परे जरासन्धवशा न सेहिरे। अहो घिगस्मयश आत्तधन्वनां गोपहृतं केसरिणां मृगैरिव ॥५॥ , . विवरणाटिप्पणी । १.यूय इवि पाठः।

·श्रीसुबोधिनी।. मिति सबीडमैक्षत । वस्तुतः समयं द्रष्टव्यम् , तथापि तावदयं पलायनमपि कर्तुं शक्त इति । लज्जैव परं भवेदिति । उभयथापि सवीडमैक्षत । ततः क्षणानन्तरं भयेन विह्वले लोचने यस्याः तादृश्यपि जाता । तस्य भगवतो वक्रमैक्षत । ततः सान्त्वनमाह प्रहस्येति । एवं हि कामः वयं वकीयवधं कामयत इति हासेनैव मोहने तस्या भयादिकमपि निवारितम् । मनो देहश्च भगवते सन्देशार्थ प्रेषितवती, न तु वाणीम् । अन्यथा सैव रमेत । भगवानपि तथा वाणीमेवोक्तवान् यथा योग्यम् । भगवत्त्वादेव नाविश्वासः तथैव हृदये वा सम्पादि- तवान् ।मा स्म भैरित्याह । प्रसिद्धिरेव सर्वत्र वर्तते भगवदीयानां भयं नास्तीति । वाम- लोचन इति । वका दृष्टिर्न कर्तव्या, आहोखित् पुरुषमपि या जयति, तस्याः किं भय- मिति । मनोहरदृष्टित्वादेव शुभं भविष्यति, त्वदृष्टया वा हता भविष्यन्तीति सम्बोधनम् । अधुनैवेति । निःसन्देहः । तामात्मत्वेन गृहीत्वाह त्यक्त्वा गमनाभावाय । तावकैरिति सर्वात्मकत्वविचारेऽपि उपपत्तिमाह शात्रवं बलमिति । शत्रवो हन्तव्या एवेति ॥ ५॥ एवं भगवद्वाक्येनैव ते आज्ञप्ता एव सामर्थ्ययुक्ता एव शत्रुबलं दूरीकृतवन्त इत्याह तेषामिति । तेषां तद्विक्रम वीरा गदसङ्कर्षणादयः। अमृष्यमाणा नाराचैर्जघुर्हयगजान् रथान् ॥ ६ ॥ तादृशं पराक्रमं अमृष्यमाणाः सन्तः जनः, तादृशं पराक्रम को वा शत्रुरुपेक्षेत । गदः सङ्कर्षणश्च आदिभूतौ येपाम् । एकः प्रविश्य मारयति, अपरस्त्वाकृष्य । इतो हीन कोऽपि नास्तीति तयोरादित्वम् । नाराचैर्वाणविशेपैः हयगजान रथानिति । त्रिविधा हता इति गणिताः । न हि महद्भिः क्षुद्रा हन्यन्ते । अतो न पत्तयः परिगणिताः ॥६॥ हननं फलपर्यवसायीति फलमाह त्रिभिः पेतुरिति । पेतुः शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि । सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीपाणि च कोटिशः॥७॥ हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्ग्यः। अश्वाश्वतरनागोष्टखरमर्त्यशिरांसि च ॥८॥ हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाशिभिः। राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः॥९॥ बधो द्विविधः, अवयविनः अवयवानां च । ततः पलायनमिति रथिनां शिरांसि निकृत्तानि रथस्थानं परित्यज्य भुवि पेतुः । तथा अश्विनां अश्वसहितानां गजसहितानां वा। खड्गयुद्धे नैतदाश्चर्यम् , घाणयुद्धे तु भवतीति निरूपितम् । तेषामप्रयोजकत्वं निवारयति सकुण्डलकिरीटानीति । उष्णीपकुण्डलकिरीटानि त्रिविधानि । प्रायिकत्वं व्यावर्तयितुं १ मोहनेनैष । २ स्वीयानो रणसागाभाषायेत्यर्थः ।

·रसापि । कुहकस्य वचकरस । कस्याश्विदेवताया रूपं कृत्वा तां नर्तयित्वा खोदरमरणं
-
,
विवरणटिप्पणीसमेता।
कोटिश इत्युक्तम् । अवयवानाह.हस्ता इति । असियुक्ता गदायुक्ताः दक्षिणाः, इष्वा-
संयुक्ताः वामा:, करमाः शुण्डादण्डाः, ऊरवः अङ्ग्यश्च । सर्वेपामश्वादीनां शिरांसि च भुवि
पेतुरिति सम्बन्धः । नागा हस्तिनः । पविधा अपि हता इत्यर्थः । चकारात् ध्वजादीनामपि
भूमिपातः । ततः पलायनमाह हन्यमानेति । सर्वमेव वलमनीकरूपं हन्यमानं येपाम् ।
एते तु वृष्टिमेव कृतवन्तः, नतु मारयन्ति, ते तु मारयन्ति । तत्र हेतुः जयकातिभिरिति ।
कन्या तु प्राप्तैव, केवलं जय एवापेक्षित इति तेपामुद्योगः । ततो-राजानः खदेशभोगेप्सवः
किं वृथा मरणेनेति सर्व एव विमुखाः कुण्डिनपुरं जग्मुः । जरासन्धः पुरःसरो येषाम् ।
स हि पलायने कृताभ्यासः ॥९॥
शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् ।
नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन् ॥ १०॥
भीष्मोऽत्र न वक्तव्य इति तस्यापकाराभावाच शिशुपालं समभ्येत्य अविवाहेऽपि
जातविवाह इव खिद्यमानो जातः । ततो मर्तुकामं विपादिना आतुरं विचाररहितं
हृतदारं सम्यगभ्येत्य निकटे सान्त्वनाथं गत्वा, शुष्यद्वदनं प्रियमाणमिव शीघ्रं सान्त्वन-
मब्रुवन् । शिशुपालपरिज्ञाने मरणसाधनमेव ज्ञापकम् , नत्वन्यदित्याह नष्टत्विपमिति । बहिः
कान्यभावः, अन्तरुत्साहाभावः । जरासन्धो हि अत्यन्तमभ्यस्तबोधनः ॥१०॥
सान्त्वनवाक्यान्याह भो भो इति पशिः।
भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज ।
न प्रियाप्रिययो राजनिष्ठा देहिपु दृश्यते ॥ ११ ॥
भगवद्गुणैरेव सान्त्वनं भवतीति । अनेन तस्यापि रुक्मिण्याममिमानो निवर्तिप्यते
इति निरूपितम् । आदौ स्वास्थ्यं सम्पादयति । भो भो इति मूञ्छितप्रयोधनम् । स्तुत्सा
माहात्म्यं हृदये समायातीति पुरुषशार्दूलेति सम्योधनम् । इदं विवाहामावलक्षणम् ।
न हि त्वदीयं किञ्चिद्गतमस्ति । अप्राप्तत्वात् । जाते विवाहे प्रियं भवेदिति यदि, तबाह
न पियामिययोरिति । देहिषु सर्वदा प्रियं वा कस्यचिदप्रियं वेति निष्ठा निर्धारो
नास्ति । तत्र देहित्वमेव हेतुः । 'दिह उपचय' इति । यदोपचयः तदा प्रियम् , अन्यदा-
हेत्वन्तराण्याह यथा दारुमयीति ।
यथा दारुमयी योपिकृत्यते कुहकेच्छया।
एवमीश्वरतम्रोश्यमीहते सुखदुःखयोः ॥१२॥
अलौकिको योधनहेतुरयम् । दारुमयी योपित् विवृतान्यपि समायां विरुद्ध-
करोति । एवमीश्वरेण सर्वोऽपि नर्त्यते स्खक्रीडार्थम् । अत ईश्वराधीन एवायं लोकः प्रमा-
ऽप्रियमिति ॥११॥

·श्रीसुबोधिनी । सुखदुःखयोरीहते.। सुखं. भवतु, दुःखं मा भवत्विति । यथाकथञ्चित् प्रवृत्त्यर्थं भगवति दोपज्ञानाभावाय तथा बुद्धिमुत्पादयति ॥ १२॥ एवं शास्त्रीयमुक्त्वा लौकिकं खकीयमाह शौरे: सप्तदशाहमिति । शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः। त्रयोविंशतिभिः सैन्यर्जिग्य एकमहं परम् ॥ १३ ॥ सप्तदशदिवसेषु वै निश्चयेन शेरेः सम्बन्धिसंयुगानि पराजितः । द्विकर्मकोऽयं जिधातुः अत्र । संयुगेपु वा । त्रयोविंशतिभिः सैन्यैरक्षौहिणीभिः सहित इति साधनसहितोऽपि सकृअयं मन्यते । तेन द्वयमपि मयानुभूतमिति निष्ठाभावः प्रत्यक्षः ॥ १३॥ अत एव मम शोको नास्तीत्याह तथापीति । तथाप्यहं न शोचामि न प्रहष्यामि कर्हिचित् । कालेन द्रव्ययुक्तेन जानन्विद्रावितं जगत् ॥ १४ ॥ कहिचित् तत्स्मरणेऽपि दुहित्रादिदर्शनेऽपि । सर्वदा हर्षविपादाभावे एकमनुसन्धे- यमिति । तत्स्वनिर्धारितं तस्मा उपदिशति कालेनेति । यदि स्खसमानः पराजयो ‘जयो वा भवेत् , तदा हों विपादो वा कर्तव्यो भवेत् । कालस्तु तत्कर्ता, स सर्वेषामधिपतिः । किञ्च । सोऽपि द्रव्ययुक्त एव शरीरादिसहितः । विद्रावणं शरीरद्वारैव करोति । नत्वात्मनां खतः । तेन च जगद्विद्रावितं जानन् न शोचामीति सम्बन्धः । दैवयुक्तेनेति पाठे कर्म- वशात् सोऽपि तथा करोति । न तु तस्यापि कश्चन दोषोऽस्तीति भावः ॥ १४ ॥ अस्तु कालान्तरवार्ता, इदानीमेव वयं सर्वे जिताः । अतः पञ्चभिः सह दुःखं दुःखं न भवतीति न शोकः कर्तव्य इत्यभिप्रायेणाह अधुनापीति । अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः । पराजिताः फल्गुतस्त्रैर्यदुभिः कृष्णपालितैः ॥१५॥ वयमिति श्लाघायाम् । सर्व एवेति सम्मत्यर्थम् । तद्यप्रयोजका भविष्यन्तीति न मन्तव्यम् । वीरयूथपानामपि यूथरक्षका वयम् । सर्वदैव वयमेवंभूताः । अधुना परंपरा जिताः । तेषां च न महद्वलम्, किन्तु फल्गुतन्त्रैरेव यदुमिः पराजिताः । तर्हि तेऽपि हता भविष्यन्तीत्याशक्य तं मनोरथं दूरीकरोति कृष्णपालितैरिति । कृष्णेन पालिताः, न मारयितुं शक्या इत्यर्थः । अनेन कृष्णात् कन्याहरणसम्भावनापि निवारिता ॥ १५ ॥ नन् किमेतदाश्चर्यमिति चेत्, तत्र हेतुमाह रिपयो जिग्युरिति ।

·. विवरणटिप्पणीसमेवा । चकाराद्राक्षसा अपि विजेष्यन्ति । दैत्यानां सिद्धान्ते कालः परमः, तदतिरिक्तानगी- कारात्तत्र प्रतिष्ठिताः ॥१६॥ एवं प्रयोधितो मित्रैश्चैद्योगात्सानुगः पुरम् । हतशेपाः पुनस्तेऽपि ययुः खं खं. पुरं नृपाः ॥ १७ ॥ एवं खसिद्धान्तनिरूपणेन प्रबोधितः । मित्ररवञ्चकैः समानव्यसनैः सह चैद्यः ससेवकः खपुरमगात् । तेऽपि हतशेपाः तगृहपर्यन्तं तत्सङ्गे गत्वा पुनः खं खं पुरं ययुः ॥ १७ ॥ एवं सप्तदशभिः एकमुपाख्यानं साधारणानां ममताभावाय निरूपितम् । अधुना साधैः सप्तदशभिः रुक्मिप्रभृतीनां ममताभावाय रुक्मिण्याश्च तेषु ममताभावाय सांधेरेव सप्तदशमिनिरूप्यते । मध्यमं तामसम् । अन्तिम राजसमिति । ततो दोपत्रयापगमने भग- वानप्टैश्वर्यरूपां रुक्मिणी खीकरिष्यत्यष्टभिः। तत्र प्रथमं तामसस्सोयोगमाह रुक्मी त्विति । रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन्वसुः । पृष्ठतोऽन्वगमत्कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली ॥ १८ ॥ यद्यपि तत्त्वोपदेशे रुक्मी स्थितः, तत्त्वेन च सर्वे निवृत्तव्यापारा जाताः, रुक्मी तु न जात इति तुशब्दार्थः । ननु कोपराधः, य एव क्षत्रियः बलवान्नयति तस्यैव भार्या भवतीति क्षत्रियाणां स्थितिः । तत्राह स्वसुः राक्षसोद्वाहमसहन्निति । ये हि कुलीनाः सन्तो दुर्वलाः, तत्कन्या राक्षसविधिना नीयते । स्वयं तु शूरः, अतो राक्षसविवाहोऽनु- चितः । किश्च । कृष्णद्विडयम् । अन्यश्चेन्नयेत्, न वदेदपि । द्विष्टेन नीतं न काप्युपका- राय भविष्यति । स्थापनीयं च शत्रुत्वम् । तत्सम्बन्धे सत्यशक्यमिति सम्बन्धदूरीकरणार्य तस्य प्रवृत्तिः । कन्याहविपोस्तुल्यत्वात् । 'द्विपता हि हविर्भुक्तं नेह नान्यत्र तद्भवेदिति वाक्यात् । कन्यापि द्विपता भुक्ता न लोकद्वयोपकारिणीति तस्सा भोगं वा निवारयितुं तत्प्रवृत्तिः । अत एव पृष्ठतोन्वगमत् । येनैव मार्गेण कृष्णो गतः, तेनैव मार्गेण स्वयमपि गतः । अथवा । अयं यदैव भगवान् निर्गतः, तदैव प्रचलितः, परमन्ये निवृचाः; भयं तु न निवृत्त इति वैलक्षण्यम् । एकयाक्षौहिण्या परिवृतः सन् गतः । ननु यहव एव गता हतोयमा जाताः, कथमयमेकाकी गच्छतीत्याशवाह वलीति । अयमत्यन्तं पलिष्ठः ॥१८॥ अत एव महती प्रतिज्ञा चके इत्याह रुक्मीति । रुक्म्यमपी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम् । प्रतिजज्ञे महायाहुदशितः सशरासनः ॥ १९ ॥ अमपी अप्रतीकारफोधवान् । सुठु संरब्धः युद्धार्थ कृतोपमः । सर्वम्भुजां गवता मध्ये प्रतिज, प्रतिज्ञां कृतवान् । क्रोधसंरम्मान ज्ञातवान् । सामग्री गृहीतेनि निर्मयः, निवारकाध न जाताः सर्वे । सहायापेक्षा तु नास्त्रीयाद महायाहुरिति । महती किया. शक्तिः यसेत्यर्थः। ततो दंशितः पद्धकवचः सगरामनभ ॥ १९ ॥ - . १.राजसा पाठः।

·, .१०२ श्रीसुबोधिनी । प्रतिज्ञामाह अहत्वेति । अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद्रवीमि वः ॥ २० ॥ अमत्यूह्येति । रुक्मिणीममितुल्यां मन्यते । यथा आयतनादमिः यहिश्चेनिर्गच्छति। तत्पुनरायतने व्यूधते, ततः कुलादपगता पुनः कुले व्यूह्येति भावः । नन्वेतदशक्यमिति चेत्, तबाह कुण्डिनं न प्रवेश्यामीति । अयमेव नियमः, यदुभयमकृत्वा कुण्डिनाम- वेश इति । अतः कुण्डिनाप्रवेश एव तस्य फलिष्यति । अत एव विगानाभावात् निर्धारि- तस्यानुक्तत्वात् न पदानामन्यथार्थों वक्तव्यः । एतदहं सत्यं ब्रवीमीति शपथः ॥२०॥ इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरम् । चोदयावान्यतः कृष्णस्तस्य मे संयुगं भवेत् ॥ २१ ॥ ततः पित्राद्यभ्यनुज्ञाव्यतिरेकेणैव एवमुक्त्वा रथमारुह्य स्वसारथिं प्रति माह । अन्यथा स न तथा कुर्यात् । सहजद्वेपाभावात् । सत्वरमित्युभयत्र । अश्वान् प्रेरय । यतस्तस्स मे च संयुगो भवेत् । प्रार्थनायां लिङ् । यथा मम तस्य संयुगो भवति, तथा चोदयेति । भवेदिति विध्यर्थों वा । अपूर्वत्वात् । यतोऽयं कृष्णः स्त्रीप्रियः, अतः स्त्रियं हृतवानिति ॥ २१ ॥ गत्वा यत्कर्तव्यं तदाह अद्याहमिति । अद्याहं निशितैर्वाणैगोपालस्य सुदुर्मतेः। नेष्ये वीर्यमदं येन खसा मे प्रसभं हृता ।। २२ ॥ निशितैरिति । सहार्थे तृतीया । सुदुष्टेष्वपि मतिर्यस्येति । गोपालत्वं शब्दतो न दोषः, अभिप्रायतस्तथा भवति, तत्प्रकृतेनाङ्गीक्रियत इति, नान्यथा वक्तव्यम् । वीर्यजनितो यो मदः तमहं नेष्ये ग्रहीष्यामि, येन भगवता कृत्वा मदं प्राप्स्यामीत्यर्थः । पूर्व नास्माकं गर्वः स्थितः, अधुना भगवत्सम्बन्धात् नास्मत्सदृशा वीराः सन्तीति गर्यो भविष्यति । क्षत्रियाणां वीर्यमेव महत्वसूचकमिति न मदमात्रं निरूपितम् । ननु भगवतो हेतुत्वं कथमित्याह येन मे स्वसा प्रसभं हृतेति । बलात्कारेण हरन् वीर्य शिक्षा चोपदिष्टवान् । पाणानपि प्राप्स्यामि वीर्यमपीति । ससाधनबलप्राप्तिर्भगवदाभिमुख्यगमने फलमित्यर्थः । तत्सम्मुखमेव गन्तव्यमिति नियोगः ॥ २२ ॥ विकत्वमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् । रथेनकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाब्रवीत् ॥ २३ ॥ विशेषेण कत्थमानः असम्बद्धमिव भाषमाणः । भगवान् हि महत्या प्रार्थनया तां हृतवान् , न तु पलादिति असम्बद्धता । नन्वचिन्यैश्वर्यं भगवतः श्रुत्वा दृष्ट्वा च कथमेवं वदतीत्याशझ्याह कुमतिरिति । उहादौ न तस्य सामर्थ्यम् । स हि सर्वमेव यथाकथ- विजातमिति भगवचरितं मन्यते । तत्र प्रमाणमाह ईश्वरस्याप्रमाणविदिति । ईश्वरस माणं सामर्थ्य न जानाति । प्रमाणशन्दः आदरणीयपरोऽपि कचित्परिमाणवाच्यपि, . , ·- विवरणटिप्पणीसमेता। १०३ प्रमाण परिमाणमिति । यथा अत्रैव । 'विदुःप्रमाणं बलवीर्ययोर्वे'त्यत्र च । उपसर्गस भन्योपसर्गार्थत्वात् न नानार्थत्वं समुदायस्यं । एवं दुर्बुद्धिरेकेनैव रथेन भगवत्समीपं. गत्वा गोविन्दं भक्तकृपालुं सन्मात्रस्यैवेन्द्रम् , अत एव रुक्मिणी हृत्वा गच्छन्तं तिष्ठ तिष्ठे- सबवीत् । द्विरुक्तिः आदरे अधिक्षेपे वा । चकारात् स्तुतिवाक्यान्यन्यानि वा ॥ २३ ॥ तथोक्ते भगवान् स्थितः । तदा यत्कृतवांस्तदाह धनुर्विकृष्येति । धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः। आह चारे क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन ॥ २४ ॥ स्तुतिपक्षे मदुद्धारमकृत्वैव केवलं रुक्मिणीहरणमयुक्तमिति वाक्यानामर्थः । नन्वनधिकारी कयं कृतार्थीकर्तव्य इत्याशय खाधिकारनिरूपणार्थ युद्धं प्रदर्शयतीति धनुर्विकृप्येति । सुदृढमिति सुष्ठु प्रतिज्ञायां दृढम् । भगवन्तमालक्ष्य खशौर्य प्रदर्शयन् । त्रिभिः शरैः अर्थालोकत्रयं जने । शरो ह्युपर्यावरणभूतो रसानाम् , तत्र जलस्य पृथिवी शरो भवति, अन्तरिक्षमपि वायोः, खरपि ब्रह्माण्डस, सर्व भगवते निवेदितवानिति वा । हस्तो हि हन्तीति हस्तेन दत्तवानित्यर्थः । न केवलं सर्वस्खनिवेदनमेव कृतवान्, किन्तु वाक्यमप्युक्तवान् , अन्यथा वाचनिकं न दत्तवानिति स्यात् । आह चार इति । भगवन्तं प्रति विज्ञापनार्थमाह । चारे चरणयोग्ये हृदये सात्त्विके क्षणं तिष्ठ । ननु किं सात् स्थित इत्याशझ्याह यदूनामिति । यदूनां कुलं पान्तीति कुलपाः, कुलपा वा माया, तान् तां वा अंसेन क्रियाशक्त्या नयतीति तथा । ये केचन यादवानां रक्षकाः, तान् सर्वानेव वैकुण्ठं प्रापयति । अत एवं भक्तवत्सलः असदुदयेऽपि क्षणं स्थितः अस्मदीयान् अस्म- दुपकारिणश्च वैकुण्ठं नेष्यतीति तदर्थं प्रार्थना ।। २४ ॥ कुत्र यासि वसारं मे मुपित्वा ध्वाझवद्धविः । हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कृटयोधिनः ॥ २५॥ किञ्च, कुत्र यासीति । जीवानां वसा ब्रह्मानन्दो भवति । सम्बन्धमात्रं स्वांशि न आनन्द इति । नतु कदाचिदप्यनुमवः, अतः खसैव भवति । तां गृहीत्वा अस्मदु- धारमकृत्वा उद्धृतानेव यादवान उद्धत किमर्थ गन्छसीत्यर्थः। मुपित्वेति । परोक्षं हवा । जीवानां निकटेऽपि ब्रह्मानन्दः स्थितः जीवन दृश्यते, अनुमवति भगवानेव । ध्वाहचदिति । यया वाझं विहाय हविनीयते । ध्वासो हविर्न भवति । अन्यरसर्व जगत्युत्पन्नं हविर्भवति, मगवान् सर्वयज्ञमोक्का, तत्र सर्वे पशवः, काकं विहाय । तया सर्वजगदुद्धारार्थमागतः मामेव विहाय कयं गन्छसीत्यात्मनो धिकारः । हविरपि परोक्षमेय गृह्यते । परोक्षप्रिया (इव हि) देवाः प्रत्यक्षद्विप'इति । तर्हि त्वयैव काकदृष्टान्त उक्त इति विषरगटिप्पणी । विकत्यमान इत्यत्र । प्रमाणमाहेति । कुमतित्वानुमितिकरणमीश्वरप्रमाणा- चानमित्यर्थः। .

·. १०२ श्रीसुबोधिनी। प्रतिज्ञामाह अहत्वेति । अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद्द्वीमि वः॥२०॥ अप्रत्यूह्येति । रुक्मिणीममितुल्यां मन्यते । यथा आयतनादमिः पहिचेन्निर्गच्छति। तत्पुनरायतने व्यूह्यते, ततः कुलादपगता पुनः कुले व्यूह्येति भावः । नन्वेतदशक्यमिति चेत्, तबाह कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीति । अयमेव नियमः, यदुभयमकृत्वा कुण्डिनाम- वेश इति । अतः कुण्डिनाप्रवेश एव तस्स फलिष्यति । अत एव विगानाभावात् निर्धारि- तस्यानुक्तत्वात् न पदानामन्यथार्थों वक्तव्यः । एतदहं सत्यं ब्रवीमीति शपथः ॥ २० ॥ इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरम् । चोदयावान्यतः कृष्णस्तस्य मे संयुगं भवेत् ॥ २१॥ ततः पित्राद्यभ्यनुज्ञाव्यतिरेकेणैव एवमुक्त्वा रथमारुह्य खसारथिं प्रति प्राह । अन्यथा स न तथा कुर्यात् । सहजद्वेपाभावात् । सत्वरमित्युभयत्र । अश्वान् प्रेरय । यतस्तस्य मे च संयुगो भवेत् । प्रार्थनायां लिङ् । यथा मम तस्य संयुगो भवति, तथा चोदयेति । भवेदिति विध्यर्थों वा । अपूर्वत्वात् । यतोऽयं कृष्णः स्त्रीप्रियः, अतः स्त्रियं हृतवानिति ॥ २१ ॥ गत्वा यत्कर्तव्यं तदाह अद्याहमिति । अद्याहं निशितैर्याणैर्गोपालस्य सुदुर्मतेः। नेष्ये वीर्यमदं येन वसा मे प्रसभं हृता ॥ २२॥ निशितैरिति । सहार्थे तृतीया । सुदुष्टेष्वपि मतिर्यस्येति । गोपालत्वं शब्दतो न दोषः, अभिप्रायतस्तथा भवति, तत्प्रकृतेनाझीक्रियत इति, नान्यथा वक्तव्यम् । वीर्यजनितो यो मदः तमहं नेष्ये ग्रहीष्यामि, येन भगवता कृत्वा मदं प्राप्स्यामीत्यर्थः । पूर्व नास्माकं गर्वः स्थितः, अधुना भगवत्सम्बन्धात् नास्मत्सदृशा वीराः सन्तीति गर्यो भविष्यति । क्षत्रियाणां वीर्यमेव महत्त्वसूचकमिति न मदमात्रं निरूपितम् । ननु भगवतो हेतुत्वं कथमित्याह येन मे स्वसा प्रसभं हृतेति । बलात्कारेण हरन् वीर्य शिक्षा चोपदिएवान् । बाणानपि प्राप्स्यामि वीर्यमपीति । ससाधनवलप्राप्तिर्भगवदामिमुख्यगमने फलमित्यर्थः । तत्सम्मुखमेव गन्तव्यमिति नियोगः ॥ २२ ॥ विकत्थमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाब्रवीत् ॥ २३ ॥ विशेषेण कत्थमानः असम्बद्धमिव भाषमाणः 1 भगवान् हि महत्या प्रार्थनया तां हृतवान् , न तु वलादिति असम्बद्धता । नन्वचिन्यैश्वर्यं भगवतः श्रुत्वा दृष्ट्वा च कथमेवं वदतीत्याशझ्याह कुमतिरिति । ऊहादौ न तस्य सामर्थ्यम् । स हि सर्वमेव यथाकथ- चितमिति भगवचरितं मन्यते । तत्र प्रमाणमाह ईश्वरस्याप्रमाणविदिति । ईश्वरस सामर्थ्य न जानाति । प्रमाणशब्दः आदरणीयपरोऽपि कचित्परिमाणवान्यपि, ·विवरणटिप्पणीसमेता। प्रमाणं परिमाणमिति । यथा अत्रैव । 'विदुः प्रमाणं बलवीर्ययोर्वे'त्यत्र च । उपसर्गस्य अन्योपसर्गार्थत्वात् न नानार्थत्वं समुदायस्यं । एवं दुर्बुद्धिरेकेनैव रथेन भगवत्समीपं गत्वा गोविन्दं भक्तकृपालु सन्मात्रस्यैवेन्द्रम्, अत एव रुक्मिणी हृत्वा गच्छन्तं तिष्ठ तिष्ठे- त्सब्रवीत् । द्विरुक्तिः आदरे अधिक्षेपे वा । चकारात् स्तुतिवाक्यान्यन्यानि वा ॥ २३ ॥ तथोक्ते भगवान् स्थितः । तदा यत्कृतवांस्तदाह धनुर्विकृष्येति । धनुर्विकृष्य सुदृढ़ जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः। आह चारे क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन ॥ २४ ॥ स्तुतिपक्षे मदुद्धारमकृत्वैव केवलं रुक्मिणीहरणमयुक्तमिति वाक्यानामर्थः । नन्वनधिकारी कयं कृतार्थीकर्तव्य इत्याशङ्य स्वाधिकारनिरूपणार्थं युद्धं प्रदर्शयतीति धनुर्विकृष्येति । सुदृढमिति सुष्ठु प्रतिज्ञायां दृढम् । भगवन्तमालक्ष्य स्वशौर्य प्रदर्शयन् । त्रिभिः शरैः अर्थालोकत्रयं जप्ने । शरो ह्युपर्यावरणभूतो रसानाम् , तत्र जलस पृथिवी शरो भवति, अन्तरिक्षमपि वायोः, खरपि ब्रह्माण्डस्य, सर्व भगवते निवेदितवानिति वा । इस्तो हि हन्तीति हस्तेन दत्तवानित्यर्थः । न केवलं सर्वखनिवेदनमेव कृतवान्, किन्तु वाक्यमप्युक्तवान् , अन्यथा वाचनिकं न दत्तवानिति स्यात् । आह चार इति । भगवन्तं प्रति विज्ञापनार्यमाह । चारे चरणयोग्ये हृदये सात्त्विके क्षणं तिष्ठ । ननु किं स्यात् स्थित इत्याशझ्याह यदूनामिति । यदूनां कुलं पान्तीति कुलपाः, कुलपा वा माया, तान् तां वा असेन क्रियाशक्त्या नयतीति तथा । ये केचन यादवानां रक्षकाः, तान् सर्वानेव वैकुण्ठं प्रापयति । अत एवं भक्तवत्सलः अस्मद्धृदयेऽपि क्षणं स्थितः अस्मदीयान् अस्म- दुपकारिणश्च वैकुण्ठं नेष्यतीति तदर्थं प्रार्थना ॥ २४ ॥ कुत्र यासि खसारं मे मुपित्वा ध्वासपद्धविः। हरिप्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः ॥ २५ ॥ किय, कुत्र यासीति । जीवानां स्खसा ब्रह्मानन्दो भवति । सम्बन्धमात्रं वांशि न आनन्द इति । नतु कदाचिदप्यनुमवः, अतः स्वसैव मवति । तां गृहीत्वा अस्मदु- द्वारमकृत्वा उद्धृतानेव यादवान उद्धर्तुं किमर्थ गच्छसीत्यर्थः । मुपित्वेति । परोक्षं हत्ला । जीवानां निकटेऽपि ब्रह्मानन्दः स्थितः जीवैनं दृश्यते, अनुमवति भगवानेव । ध्वासयदिति । यथा वा विहाय हविनायते । ध्वाझो हविर्न भवति । अन्यत्सर्व जगत्युत्पन्न इनिर्मवति, मगवान् सर्वयज्ञमोक्ता, तत्र सर्वे पशवः, काकं विहाय । तथा सर्वजगदुद्धारार्यमागतः मामेव विहाय कयं गच्छसीत्यात्मनो धिक्कारः । हविरपि परोक्षमेव गृपते। परोक्षप्रिया (इव हि) देवाः प्रत्यक्षद्विप'इति । तर्हि त्वयैव काकदृष्टान्त उक्त इति विकत्यमान इत्सत्र । प्रमाणमाहेति । कुमतित्वानुमितिकरणमीश्वरप्रमाणा- . - , - वियरणटिप्पणी । वानमित्यर्थः।

·. १०४ श्रीसुबोधिनी। त्वमेग्राह्य एवेति चेत्, तबाह हनिप्येऽद्य मदं मन्देति । मन्द मदं खस्मिन् दोपत्मिक यद्वशात् त्वया कृपा न विधीयते । मन्दमायिनो वा मन्दा माया अस्यास्तीति । अनेन माया मन्दैव क्रियते, न कार्यक्षमा भवति, कूटयोधिनो मायिनो भगवतः स कपटेनैव युद्धं करोति, वस्तुतो मुक्तिं प्रयच्छति । एतादृशे भगवति स्थिते प्रतिवन्धकत्वेन समागतं खधर्म दूरीकरिष्यामीति वचनं युक्तमेव ॥ २५ ॥ तर्हि कथं त्वमुद्धर्तव्य इत्याकाङ्क्षायां ब्रह्मानन्दमस्मभ्यं प्रयच्छेत्याह यावन मे हतो बाणैरिति । यावन्न मे हतो घाणैः शयीथा मुश्च दारिकाम् । :: स्मयन् कृष्णो धनुरिछत्त्वा पभिर्विव्याध रुक्मिणम् ॥ २६ ॥ मे बाणाः मन्मारकत्वेन समागतानीन्द्रियाणि तैर्यावन्न हतः, यदीन्द्रियाणि वद्रसं. प्राप्यन्ति, तदा ब्रह्मानन्दं नापेक्षन्ते, तदा भक्तिमेव ग्रहीष्यन्ति, तावत्पर्यन्तं. ब्रह्मानन्दो देय इत्यर्थः । यतः सा दारिका मुक्तिः संसार विदारयिष्यति । भक्तेः पूर्व मुक्तिप्रार्थना युक्तैव । ननु कोऽयमाग्रह इदानीमेव फलं देयमिति, तबाह शयीथा इति । यावत्प्रलये सर्वं संहृत्य शयनं करिष्यसि, ततः पूर्वं मोचयेत्यर्थः । एवमुक्तो भगवान् हास्येन तं व्या- मोहयन् दुरात्मायं मर्तुकामः समायातीति, खयं भगवान् स्त्रीणां हितकर्ता, रुक्मिणी न त्याज्येति, तस्य धनुः छित्त्वा येन शरान् प्रक्षिप्तवान् तत् दूरीकृत्य, पशिः शरैः रुक्मिणं. विव्याध । पोदा विहितो हि पुरुषः । ततः सर्वाङ्गेपु ताडितवान् ।। २६ ।। अष्टभिश्चतुरो वाहान द्वाभ्यां सूतं ध्वज त्रिभिः । सचान्यद्धनुरादाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥ २७ ॥ तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः। स चान्यद्धनुरादत्त तदप्यच्छिनदच्युतः। पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदच्युतः ॥ २८॥ ततः अष्टभिः द्वाभ्यां द्वाभ्यां एकैकं चतुरो वाहान् अश्वान् विव्याध । द्वाभ्यां च सूतम् । एते त्रिधा छिन्नाः पश्चापि । ध्वजश्चतुर्धा छिन्नः । एवं साक्षात्परंपराङ्गानि सर्वाण्येव मिन्नानि । तच्छेदनार्थ प्रवृत्तेनैव वाणेन धनुश्छिन्नमिति न धनुपो भेदे पृथक् शरा उक्ताः। तदा सोऽप्यन्यत् धनुरादत्त । भगवानपि प्राणिघातकं धनुर्विहाय अन्यद्धनहींतवानिति' चकारेण ज्ञायते । तदपि आन्छिनत् ग्रहणमात्रेणैव, तत्र हेतुः अच्युत इति । स्वयमच्युतः, देववरप्राप्तं च धनुः । अतस्तच्छरस्य वैयर्थ्यसम्पादनात् पूर्वमेव तच्छिन्नम्, ततोऽन्यदपि गृहीतवानित्याह पुनरन्यदुपादत्तेति । 'त्रिसत्या हि देवा' इति धनुपः निर्म- हणम् ॥ २७ ॥ २८॥ परिघं पहिशं शूलं चर्मासीशक्तितोमरम् । यद्यदायुधमादत्त तत्सर्व सोऽच्छिनदिभुः ॥ २९ ।। ततः परिपादीन् गृहीतवान् । धर्मासी इति दीर्घः छान्दसः । चर्मादिपदमे ·विवरणटिप्पणीसमेता। १०५ • तामरान्तम् । किंबहुना । यद्यदायुधमादधात् , देवतादिप्रेरणया, खतो वा, तत्सर्वमेवा- च्छिनत् । एवं करणे.सामर्थ्य विभुरिति ॥ २९ ॥ . ततोऽतियत्नेन सर्वमावेनागत इत्याह ततो रथादवप्लुत्येति । ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया। कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३०॥ केवलं खड्गपाणिः, न तु चर्मापि । जिघांसयेति जीवननिरपेक्षः आत्मानमेव भग बद्वारा मारयितुं कृष्णं परमानन्दमभ्यद्रवत् । युक्तमेव हि प्राकृतं परित्यज्य परमानन्दो ग्राह्य इति । तथापि शरीरं प्रियं . सर्वसापीति कथं तथा समागत इति चेत्, तबाह पतङ्ग इव पावकमिति । ते हि सूक्ष्माः अग्नावात्मानं पातयित्वा परमार्यदृष्ट्या कृतार्या भविष्यन्ति, वहिर्दृष्टया तु अनि मारयिष्याम इति बुद्ध्या प्रवृत्ताः वयं नियन्ते । तथा- यमपि प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ ३०॥ ततो भगवानक्लिष्टकर्मा तस्याभिलपितं कुर्वन् , 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति च वाक्यं सत्यं कुर्वन् , तन्मारणार्थ प्रवृत्त इत्याह तस्य चापतत इति । तस्य चापततः खङ्गं तिलशश्चर्म चेपुभिः । छित्त्वासिमादधे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः ॥३१॥ तादृशस्यापि खड्गं चर्म च इपुभिः चिच्छेद । चर्मापि गृहीतं खड्गकोशो वा। तिलशश्छेदनं स्वशौर्यख्यापनार्थम् । तदुधिरमेव वा तत्र प्रवहअलात्मकं सत् तस्य परलोक उपतिष्ठतेति तत्सतिलं कृतवानित्यर्थः । एवं धनुरघातकमिति निर्जीवान् छित्त्या तद्वधार्थ खड्गं गृहीतवानित्याह असिमादध इति । एतस्मिन् हते जगति स्वरूपाज्ञानं निवर्तेतैव । यतोऽयं रुक्मी मुख्यो भगवद्वित् । अतो भगवान् तं हन्तुमुघतो जातः, न तु मारितवान् ॥३१॥ एवं स्वरूपाज्ञाननाशो मायाया हितकारी न भवतीति रुक्मिणी तन्निषेधार्य प्रवृत्तेत्साह दृष्ट्वेति । दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविहला। पतित्वा पादयोर्भर्तुझ्याच करुणं सती ॥ ३२ ॥ रुक्मिणी प्रार्ययितुमुवाच । यद्यपि दुष्टो भवति, तयापि स्वार्य तावत्करोतीति । यदर्थ यो यतते, तेन प्रतिकर्तव्यमिति तस्या उद्योगः । तत्रापि ग्राता, तस्सापि वधोपोगः, तस्य चापतत इत्यत्र । सलिलमिति । सहचर्मणोमिलस्वसंपादनकपनेन रुधि- रस सलिलत्वं सूचितम् । तयाच पितृत्वे तर्पणार्य तिलोदकं संपन्नमिति भावः । वियरणटिपणी। १शस्तिमिति सैयराटः। १४. उत्त.

·- *श्रीसुबोधिनी। तत्रापि वधात्पूर्व स्वयं दृष्टः, स्वयं च रुक्मिणी तत्सम्बन्धिनी । पश्चाद्भयेन विहला जाता । क्रोधे कदाचिदात्मानमपि मारयेत् , लोके चापकीर्तिर्भवेत् , बलाद्भगवन्तमाहूयं भ्रातरं मारितवतीति यहव एव पक्षाः भयहेतवो वर्तन्ते । अतो भयैः कृत्वा विह्वला स्वयमपि शुष्कानना जाता । अत्यन्तं विज्ञा उपायान्तरमलभमाना मत्पतिरयमिति भर्तुः पादयोः पतित्वा उक्तवती । चरणपातेन देहेन निवारणम् । विद्वलतया मनसा निवार- णम् । वाचा च निवारयति । नवीधरो भगवान् , कथमेतन्निवारितो निवर्ततेति चेत्, तबाह करुणमिति । करुणं यथा भवति, तथा उवाच, नतु प्रौढ्या । किञ्च । पतिव्रताया न घन्य उपायोऽस्ति सर्वत्र भर्तृप्रार्थनाव्यतिरेकेण, तदाह सतीति ॥ ३२॥ तस्या वाक्यमाह योगेश्वरेति । योगेश्वराप्रमेयात्मन्देवदेव जगत्पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज ॥ ३३ ॥ ननु मारणार्थ समागतः, कथं निवार्यत इति चेत्, तबाह योगेश्वरेति । भगवान् योगस्य नियन्ता अनेकानेवोपायान् जानाति, किं वधेनेति भावः । अनेनैव वाक्येन भग- वता वधानुकल्पो मुण्डनं कृतम् । तच रुक्मिण्या मदुक्तमेव कृतमिति ज्ञात्वा, मुण्डनम- निवार्य, वाचाप्यनुक्त्वा, अन्तरेव तापं कृतवती । तदर्थं बलभद्रस्य सान्त्वनमित्यनवद्यम् । अनेन मारयितुं समागतः भ्राता तव मारयेचेत् , तदा तव सुखं भवेदित्युपालम्भोऽपि निवारितः । किञ्च । अप्रमेयात्मन्निति । प्रमातुमप्ययोग्य आत्मा खरूपं यस्य, किं पुनः क्रियाविषयो भविष्यतीति शङ्कापि निवारिता । क्रिययैवानिष्टशङ्केति । किञ्च । देवानामपि देवस्त्वम् , देवा एवामराः, तत्र तव समागतस्यापि का चिन्ता भवेत् । किञ्च । जगत्पत् इति । तम्यापि त्वं पतिः रक्षकः, अतः शिक्षेव कलव्या । अत एव हन्तुं नाईसि, सुतरामिदानीम् । कल्याण अथैव कृतविवाहः, तत्रापि मे प्रातरम् । शालको हि विवाहदिवसे मान्य इति । पश्चादपकारं करिष्यतीति चेत् , तबाह महाभुजेति । महान् भुजः क्रियाशक्तिर्यस्येति सम्बोधनेन समाधानार्थ सामर्थ्य स्मारितम् ॥ ३३ ॥ एवं विज्ञापितः वधान्निवृत्तो वधानुकल्पं कृतवानित्याह तया परित्रासेति । श्रीशुक उवाच- तया परित्रासविकम्पिताझ्या शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया । कातर्यवित्रंसितकेशमालया गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत ॥ ३४॥ परित्रासेन विकम्पितमङ्गं यस्याः । शोकेन च शुष्यन्मुखं रुद्धश्च कण्ठो यस्याः । कातरतया विसंसिताः केशाः मालाच यस्याः । गुणत्रयकार्य तस्यां पूर्ण जातमित्युक्तं भवति । परित्रासः सत्त्वस्य, शोकस्तमसः, कातरता रजस इति । एवं विद्यमानानां गुणा- नामपगमात् केवलं सा दीनेति तादृश्या गृहीतपादः करुणावानेवं न्यवर्तत ॥ ३४ ॥ , - ·विवरणटिप्पणीसमेता। चैलेन पवा तमसाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं प्रवपन्व्यरूपयत् । तावन्ममर्दुः परसैन्यमुद्धतं यदुप्रवीरा नलिनी यथा गजाः ॥ वधानुकल्पो हि वपनं मुख्यम् । द्रविणादानं च । स्थानान्निर्यापर्ण तु तेनै ज्ञातम् । अतस्तस्यैव चैलेन चोरवत्तं चना ! स हि रुक्मिणी नेतुमागत इति चोर तं प्रसिद्धम् । प्रसिद्धस्य तावतैव महती पीडा भवतीति । ततः असाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं श्मश्रुकेशसहितं तं प्रकण वपन् , सेवकेन प्रेरणया विकृतरूपं कृत क्वचित्केशाः श्मश्रूणि च रक्षिताः, कचिन्मुण्डिताः, यथैव विकृतो भवति । प्रायो रूपः स सर्वदैव स्थितो यावन्मरणम् । अन्यथा भगवानेवं न कुर्यात् । याव विरूपं करोति, तावत्तस्य परस्य शत्रोरुद्धतं सैन्यम् । न केवलमेतद्दोपेणैव सैन्य किन्तु सैन्यमपि दुष्टमिति तथा कृतवन्तः । अनत्या अपि समर्था इत्याह यदुप्रवीर अनायासेन मारणे दृष्टान्तः. नलिनी यथेति । बहवो वीराः गदसर्पणादयः चाक्षौहिणी, अतो नलिनीमित्येकवचनम् ।। ३५ ।। एवं भगवत्कृतं रुक्मिनिग्रहणं निरूप्य भगवतः सकाशात् ज्येष्ठस्य बलभा सान्त्वनमाह, साधैरेव सप्तदशभिः, कृष्णान्तिकमिति । कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तन्त्र रुक्मिणम् । तथाभूतं हतप्रायं दृष्ट्वा संकर्पणो विभुः। विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमन्त्रवीत् ॥ ३६॥ मुख्यात्र रुक्मिणी समाधेया । मध्यमो रुक्मी । प्राकृताः सहायराजांना सेनया भगवतोऽपि कनिष्ठया ते हताः, भगवता च मध्यमः, भगवख्येष्ठेन क्तमिति युक्तमत्र प्रकरणत्रयम् । सर्व एव तदलं हत्वा समागताः कृष्णान्तिव विकृतं रुक्मिणं ददृशुः । तथाभूतमिति । विशेपतो न वक्तव्यम्, सोऽपि प्रायस्तिष्ठतीति । वधानुकल्पं निरूपयितुमाह हतप्रायमिति । विशेषतो रामस्तं दृष्ट्वा सम्यक् कर्पणकार्यत्वात् सशिखवपनं च कर्मानधिकार सम्पादयतीति सङ्कर्षण एव कर्तेति, भगवतः तत् कर्तव्यं न भवतीति, स्वयं सकर्पणः हन्तुर्मा समर्थः । भगवता पद्धं विमुच्य कृष्णमब्रवीत् । ननु कथमेवं भगवत्कृतमन्यथा : तबाह करुण इति । करुणा हि भगवता दुःखं प्राप्तेिष्वेव पुरुषेषु कृपया प्र यतन्ते । ननु तथापि भगवन्तं पृष्ट्वा तथा विधेयम्, किमिति स्वयमेव मोचितवान भगवानिति । बलभद्रे आविर्भूतो भगवानेव मोचितवानित्यर्थः । एतदन्ता मध्ये कथा, विशिष्टा स्वने वक्तव्या। अत एव कृष्णमब्रवीत् । अत्रं कृष्णपदं द्वितीयः केशवः संबभूवेति कृष्णपरम् । अतो ज्येष्ठत्वान्नानौचित्यम् ।। ३६॥ च स ·श्रीसुयोधिनी । भगवन्तं प्रति कृतस्याननुमोदनमाह असाध्विदमिति ।। असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मजुगुप्सितम् । वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः॥ ३७॥ यत् कृतं तदने वक्तव्यम् । तदसाध्वेव । मरणानन्तरमेव हि सर्वक्षौरं विधीयते । किश्च । यत्कृतं तदस्मत्कृतम् , अस्मत्तः कृतम् , वयमेव हेतवः सङ्कर्षणरूपाः । न तु खामि: नस्तव कार्यम् , यतो जुगुप्सितमेतत् । परमार्थतोऽयमर्थः । व्यवहारेऽपि यद्यप्यस्य वपनं कर्तुं युक्तम् , अयमेतदर्ह एव, तथाप्यस्मगुप्सितमस्माकं तु नोचितमित्यर्थः । अधमभक्ष- कायाप्युत्तमै धर्म भक्ष्यं दीयते, तदेवाह वपनं श्मश्रुकेशानामिति । श्मश्रूणां केशानां च सुहृदः सकाशात् वैरूप्यं वध एव । अतः सुहृत्त्वात् वधोऽनुचितः । एतदपि रुक्मि- णीसान्त्वनार्थमेवेति ज्ञायते । उपसंहारबलीयस्त्वात् । उभयस्याप्रकरणित्वात् ॥ ३७॥ अतस्तामेव साक्षात् सान्त्वयति मैवास्मानिति । मैवास्मान्साध्व्यसूयेथा भ्रातृवैरूप्यचिन्तया। सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक्पुमान् ॥ ३८ ॥ हे साध्वि । पतिव्रताया भर्तृकृतं मन्तव्यमिति धर्मः । अतएव अस्मान्सर्वानेव मासूयेथाः, दोषारोपेण मा विचारय । यद्यपि भावकचित्तमपि समीचीनम् , भाव्ये च न दोपः कोऽपि, तथापि भ्रातुरूप्यचिन्तया तद्धर्मारोपात् कदाचिदसूया भवेत् , तां निवा- रयति । ननु लौकिकदृष्टया कर्तव्यैवासूया, कथं जरासन्धो मुक्तः, केवलः कथमयं मुण्डित इति चेत् , तबाह सुखदुःखद इति । खकर्मवशादेव सुखदुःखानुभवः । सङ्कर्षणो हि ज्ञानप्रधानः । अन्यथा सर्वान् (न) मारयेत् । 'नाये हन्ति न हन्यत' इति तन्त्र सिद्धान्तः । तथा अनापि कर्मणैव सर्वमिति तदनुसारेणानापि बोधनम् । अतोऽयं साधारण इति, सोऽपि शृणोतीति कर्ममार्ग एव बोधितः । अत एव स्वयं स्वस्य सुखदुःखदः, अन्यो न भवति । तत्र हेतुमाह स्वकृतभुगिति । कर्मणि खस्य खातच्यात् तत् फलमपि कर्तृगाम्येव मवति । अन्यथा कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गः ॥ ३८॥ एवं प्रतिबोधिते केवलमस्मदपराधमेव स्थापयति पलभद्रो, न वापराधमिति अतु- त्यता प्रतिभाता, अतः पुनस्तां बोधयितुं भगवन्तमाह बन्धुरिति । बन्धुर्वधाहदोपोऽपि न बन्धोर्वधमहति । त्याज्या खेनैव दोपेण हतः किं हन्यते पुनः ॥ ३९ ॥ विवरणटिप्पणी। वपनं श्मश्रुकेशानामित्यत्र । उभयस्येति । रुक्मिणीसान्त्वनस्य भगवद्योधनस्स च प्रकरणित्वे वाक्यभेद इति भावः । अत इति । अतः परमित्यर्थः । : मैयास्मानित्यत्र । अतोयमिति । अयं पक्षः साधारण इत्यर्थः । ६ . - ·, विवरणटिप्पणीसमेता। १०१ वधमहति येन दोषेण तादृशो दोषो यस्य स वधाईदोपः पुरुषः । तादृशः पन्धों साक्षाद्वधं नाईति । अन्यथाः बन्धुत्वं न स्यात् । शत्रुरेव वधकर्ता । अयोग्यं कुर्वन् अयुक्त एव भवति । ननु यथा स्वधर्मः, स न मारणीय इति, तथा तस्यापि धर्मः, अतिक्रमो न कर्तव्य इति । स चेत खधर्म न कुर्यात् , कथमन्यः कुर्यादिति चेत्, तत्राह त्याज्य इति । वस्तुतस्तु. तेन स्वधर्मस्त्यक्त इति न खेनापिःखधर्मस्त्यक्तव्यः, तथा सत्युभयो- रेव.तुल्यता स्यात् । अथ तत्कर्म सार्थकं कर्तव्यमिति स्वोद्यमः, तत्राप्युच्यते । खेनैव दोपेण हतः । पुनः किमर्थ हन्यत इति । न हि तत्कर्मणा प्रेरितत्वं स्वस्थ युक्तम् । तत्कर्म स्वयमेव अन्य प्रेरयेत् । अतः कर्मणैव हतः, तदङ्गत्वे खस्य हानिरिति । भिन्नतया स्वयं चेन्मारयेत् , तदा पिष्टपेपणमेव भवेदिति, किं हन्यत इति प्रश्नार्थ आक्षेपार्थो वा । पिष्ट्वापि वेदे प्रैप उक्तः । अणूनि कुरुतादिति, तस्य प्रजोजन मेध्यत्वायेति श्रुतावेवोक्तम् । तथा अयमपि पवित्रो भवतु, मोक्षं वा प्राप्नोत्विति प्रश्नार्थों भवति । एवमेवेति चेत्, तत्राह किं हन्यत इति । न हन्तव्य एव, किन्तु त्याज्यः । दुष्टं हि न संस्क्रियते, अयं तु दुष्ट एवेति न संस्कारमहंतीति भावः ॥ ३९ ॥ एवं शास्त्रार्थतः स न वध्यो भवतीति निरूप्य, लोकन्यायेनापि न वध्यत इति निरूपयति क्षत्रियाणामयं धर्म इति द्वाभ्याम् । क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः। भ्रातापि भ्रातरं हन्यायेन घोरं तमस्ततः ॥ ४०॥ राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः। मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमंदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥४१॥ ननु यो मारयितुमायाति, स मार्यत इति, 'जिघांसन्तं जिघांसीया'दिति लोक- वेदाभ्यां हननं तस्य युक्तम्, तत्कथं निषिध्यत इति चेत् , तत्रोच्यते, कि हत इति हन्यते, अयुक्तं करोतीति वा । तत्र नायः । अमावात् । प्रकृते असम्भवाच । अयुक्ततातु नास्ती- साह । क्षत्रियाणामयं घोरात्मको धर्मः प्रजापतिनैव विनिर्मितः । त्रिविधा हि धर्माः; शान्तो घोरो विमूढश्चेति । तत्र शान्तो ब्राह्मणेषु स्थापितः । घोरः क्षत्रियेषु । विमूढो वैश्य- शूद्रयोः । अतः अयं परिदृश्यमानः तीक्ष्णशस्त्राणि गृहीत्वा स्वप्रवृत्ति प्रदर्शयन्निवाह । तत्र न सम्पन्धापेक्षेत्याह भ्रातापि भ्रातरं हन्यादिति । नन्वेवं सत्ययं धर्म एव चेत्, तर्हि कथं घोरः स्यात् , तत्राह येन घोरं तम इति । ततो पोरमेव तमो भवति । अज्ञात नमत्र तमः, तदपि भयानकम् । एवं कर्मणा दैत्यत्वं भवतीत्यर्थः । ननु सत्यं यदि युद्धमेव कुर्यात् , तदा अशस्त्रं विरथं कृत्वा तं शत्रुस्त्यजेत् , अयं त्वसभ्यं बहु वदतीति मुखरत्वान्मारणीय एवेति चेत्, तबाह राज्यस्येति । तेपामस.. म्यवचनमपि प्रजापतिविनिर्मितमेव । तत्र साधारण्येन पद हेतून् . निर्दिशति । राज्यं , ·, श्रीसुपोधिनी । . चेत्कस्यचित्केनचिद्भुतं तदा स क्षत्रियः । अन्यथायं न मारयिष्यतीति । राज्ये च गते केवलं जीवनमयुक्तमिति . मरणार्थ शत्रूनु क्षिपन्ति । श्रीमदान्धा अपि क्षिपन्ति । पूर्व श्रिया जातो यो मदः तेन अन्धाः विवेकरहिताः, अतः क्षेपो युक्त एव । एवं भूमेः राज्यैकदेशस्य वा। वित्तस्य धनस्य । स्त्रियोथै मानस्य वार्थे तेजसो चार्थे । एवं पण्णामर्थे क्षिपन्ति । तत्रापि ये मानिनः । अनुक्तसर्वहेतुसमुच्चयार्थमाह अन्यस्य वा हेतोरिति । युक्तश्चायमर्थः । अतोऽस क्षेपोऽपि युक्त एवेति न हननमुचितमिति भावः॥४१॥ ननु न हत एव मयाप्ययम्, किमित्युपालम्भः क्रियत इति चेत्, तत्राह तवेयं विपमा बुद्धिरिति । • तवेयं विपमा युद्धिः सर्वभूतेषु दुहृदाम् । यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमक्षयम् ॥ ४२ ॥ अयं न हत इति या बुद्धिः, सा तव विषमा, न समा। यदि नापकृतः स्यात् , तदा समा स्यात् । यदि वा वधं कुर्याः, तथापि लोकन्यायेन समा स्यात् । यत्तु सुहृदां भद्रमभद्रं मन्यसे, तत्राप्यक्षयं तदभद्रं न दिनमात्रेणापगच्छति, किन्तु यावजीवं तिष्ठति । नन्वस्त्येव लोके विपमा बुद्धिः, को दोप इति चेत्, तबाह । सर्वभूतेषु दुहुंदा- मेव विपमा बुद्धिर्भवति, न तु तव, न वा सुहृदाम् । येषां हि चित्ते कापट्यम् , तेषामेते प्रकाराः, नतु शुद्धचित्तानामित्यर्थः । सर्वभूतेषु वा मध्ये दुहृदामभद्रं मन्यस इति । असु- रद्विडिति वाक्यात् । दुहृदां वा सर्वभूतेषु लोमादिष्ववयवेष अभद्रं मन्यस इति । भद्रं क्षौरं वा विपरीतलक्षणया अभद्रमेय । भूतानां मध्ये दुहृदां भद्रम् , सुहृदामभद्रम्, एताद- शमपि मुण्डनम् , तत्राप्यक्षयं त्वं मन्यस इति तव विषमा बुद्धिः । अथवा । दुहृदामभद्रं सुहृदां भद्रं सदा मन्यस इति । एतत्तव ब्रह्मणः अयुक्तम् , विपमा बुद्धिरित्यर्थः ॥४२॥ एवं चतुर्भिः तत्सन्तोपाथ भगवदुपालम्भनमुक्त्वा, तावताप्यपरितुष्यमाणां ज्ञानेन योधयति आत्ममोह इति सप्तभिः । भगवान् सधर्मोऽस्या बोधं कर्तुं शक्त इति । स्वरूपाज्ञाननानात्वे देहादीनां च शत्रुता । दोपत्रयं निरूप्यादौआत्मधर्मनिरूपणम् ॥१॥ स्वप्रकाशोऽयमात्मा हि असङ्गश्च निरूप्यते । जन्मादिदोपास्त्वन्यस्य अतस्तै व दुष्यति ॥२॥ असंसर्गाग्रहो भ्रान्तः दृष्टान्तैर्विनिरूप्यते । ततोपसंहृतियुक्ता ज्ञानेनाज्ञाननुत्तये ॥३॥ - १ये तु पहदा भामभदं मन्यन्ते इति पाठः सूचितः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। १११. 'तरति शोकमात्मवि'दिति श्रुतेः शोकतरणं ज्ञानेनैव भवतीति ज्ञानमुपदिशति । अत्र ज्ञानं देहायतिरिक्तात्मज्ञानम्, तावतैव देहाद्यध्यासे जातो मोहः अपगच्छति । वतस्तन्नि- राकरणार्थ तत्सामग्री प्रतिपादयति आत्ममोह इति । आत्ममोहो नृणामेप कल्प्यते देवमायया। सुहृदुहदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ।। ४३ ।। आत्मनोऽयं मोहः । अज्ञानानन्तरं दोपे आविर्भूते या मूळ स मोह इति व्यव- हियते । तयात्रापि आत्मनः अज्ञाने शरीराहंभावे च प्रादुर्भूते सुहृदुईदित्यादिबुद्धि- योधमपि न विषयीकरोतीति मोहो भवति । स च पवादिषु तथा नास्तीति नृणामि- त्युक्तम् । देवादीनां तथात्वेऽपि व्यवहारामावानोक्तम् । एप इति प्रदर्शनम् । देवस्य भगवतो माययेति मोहंकारणं माया निरूपिता । अन्यथा प्रत्यक्षादिपु श्रुत्यादिपु च प्रमा- गेपु विद्यमानेषु प्रत्यहमेतस्य वृद्धिर्न स्यात् । देवानां माया नृणां दुस्तरा भवतीति; यथा नृणां माया पशूनाम् । अतो देवपदम् । सुतरामेव पुरुषोत्तममाया सर्वेषामेव दुस्तरा । मायायात्रिगुणत्वात् मोहेऽपि त्रिगुणतामाह सुहृदुहृदुदासीन इति । उदासीनः सात्विकः, सुहृद्राजसः । मायया यदा मोहः, तदा सर्वत्र चेन्निनिमित्तं व्यर्थमेव ज्ञानं स्यादिति निमित्त एवैतदित्याह इति देहात्ममानिनामिति । अमुना प्रकारेण देहमेवात्मानं मन्यन्ते, यदा मायया अन्येन वा देहात्मबुद्धिदृढा भवति, तदैते दोषाः सम्भवन्ति । ततस्तेपामुप- कारापकाराम्यां इदानीमनुभूयमानो मोहः प्रादुर्भवतीति देहात्ममावो मुख्यतया निवार्य इत्यर्थः ॥४३॥ ननु देहात्मभावाभावेऽपि कथमेतदटते । यावता परिच्छिन्न आत्मेति करणत्वेनापि स्वीक्रियमाणे देहे उदासीनादिमेदा भवन्त्येव । अतो देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानं व्यर्थमिति चेत् , तबाह एक एवेति । एक एव परो ह्यात्मा सर्वेपामपि देहिनाम् । नानेव गृह्यते मूर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥४४॥ सर्वेषु देहेपु आत्मा एक एव, यतः परो नियन्ता, अन्यथा देहेन परिच्छिन्नः देहाधीनः स्यात् । अनुसूयते च देहे स्वातन्यम् , देहान्तरे स्वातत्र्याभावस्तु तत्रानु- विवरणटिप्पणी । आत्ममोह इत्यत्र । योधमपीति । योधयतीति बोधः। कर्तरि पचायच् । बोधकं वाक्य- मित्यर्थः । एक एवेत्यत्र । व्यापकजीववादः स्मार्तः सोऽत्रोक्तः । औपनिपदोऽणुजीववादोऽ- १ देहाद्व्यतिरिकहानमिति पाठः। ३ परिच्छेदकरणत्वेनेत्यर्थः ।

·- ११.१२ 'श्रीसुबोधिनी। सन्धानाभावीत् । “एवमखण्डाद्वैतमाने सर्वत्रात्मबुद्धिः । अथवा । आत्मशब्देन भगवा नुच्यते । तदाभासा एव जीवा इति पर एक एव । एतद्भगवति विद्यमाने निरूप- णमसमजसमिति विरम्यते । युक्तश्चायमर्थः । सर्वदेहेष्वेक एवात्मेति । यतोऽयमात्मा । अतति व्याप्नोतीति । अन्यथा आत्मत्वं भज्येत । अणुपरिमाणत्वे देहमपि न व्याप्येत । प्रकाशवत् गुणव्याप्तावपि चैतन्यलक्षणस्य गुणस्य सङ्कोचविकासावङ्गीकर्तव्यौ । तत्रापि नियामको. देह एवेति धर्मिण एव, नियामकोऽस्तु, किं धर्मनियामकत्वस्वीकारेण । ययेदं जगत् ब्रह्माण्डेनैकतामापद्यते, अन्यथा तस्मैकत्वनिर्देशो न स्यात् , तथा आत्मनि- देशोऽपि । यथैकमेव सुवर्ण मृद्वा नानाप्रकारेण कृतिसमवेतं सद्भासते, एवमात्मापि देहा- दिवलक्षण्यात् देवतिर्यमनुष्यादिभावमापद्यत इति न कोऽपि दोपः । सर्वेपामपि देहिना- मिति । यतः सर्वेऽपि देहिनः, 'दिह उपचय' इति उपचयादिमन्तः । अतो वृद्धिहासा- वात्मनः परिच्छेदेनोपपद्यत इति व्यापकत्वे अङ्गीक्रियमाणे एकेनैव चरितार्थतेति नानात्वं व्यर्थम् । 'नानात्मानो व्यवस्थात' इति स्मृतिस्तु धर्ममर्यादार्थ नानात्मत्वं खीकर्तव्यमिति दोपगुणव्यवस्थया इव व्यवस्थानिरूपिका । यथा पञ्चमहाभूतानि । एक- श्वात्मा सर्वसङ्घातेषु तुल्यः, तथापि कश्चिचाण्डालः, कश्चिद्राह्मण इति धर्मव्यवहारार्थमेव विमागः कल्पितः । सामग्र्यामधर्मों धर्मों वा प्रविष्टः तथा सम्पादयतीत्यपि पक्षे धर्माध- मैयोरेव नियामकं वाक्यादतिरिक्तं विपये नास्तीति व्यवस्थार्थमेव तत्कल्पना वक्तुं युक्ता । उत्क्रमादयस्तु न्यायमतेऽपि न सन्ति । भगवन्मते तु भगवत इव तस्यापि गमनागमने संभविष्यतः । तत्रापीश्वरपदप्रयोगात् । 'शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युक्रामतीश्वर', इति वाक्याब्रह्मवादेऽप्ययमेव सिद्धान्तः। तस्मात्सर्वक एवात्मेति युक्तम् । तर्हि कथं भेदम- तीतिरिति चेत्, तत्राह नानेव गृह्यते मूद्वैरिति । अत्यन्ताकुशलै ना गृह्यते । तैरपि कचिन्नानात्वं नानुभूयते, पुत्रादिपु अवयवेषु च वैलक्षण्ये भासमानेऽपि । अन्यथैको देह इति न स्यात् । अत उक्तमिवेति । तत्र स्पष्टप्रतीत्यर्थं साकारनिराकारौ दृष्टान्तयति । यथा ज्योतिरिति साकारे । यथा नभ इति निराकारे । तार्णः पाणः । घटाकाशो मठाकाश इति ॥४४॥ विवरणटिप्पणी। सुरस्य रुक्मिणः शृण्वतो वक्तुमनुचितः । अत एव कर्ममार्गो चोधित इति पूर्वमुक्तम् । अतः पूर्वमीमांसासिद्धो व्यापकजीववादो योध्यते । अविरोधस्तु चित्समष्टिरूपो जीवो व्यापक एक एव । व्यष्टिरूपास्त्वनेकेऽणवश्चेति । ब्रह्मवादेप्ययमेवेति । स्मार्तवलवादे इत्यर्थः । पुत्रादिप्विति । यथा पुत्रादिपु, तथाऽवयवेष्वपि · दीर्घहखादिवलक्षण्यमस्ती- त्यर्थः । अन्यथेति । अवयवेष्वात्मभेदे इत्यर्थः । १ ग्यवहारार्थमिति पाठः। २ उपक्रमादय इति पाठः।।

·विवरणटिप्पणीसमेता। ननु तहिं देहात्मबुद्धिः कथं गच्छतीत्याशक्य ..वैलक्षण्यानुसन्धानेनेति आत्म- वैलक्षण्यं देहस्स वदन् अपकारित्वमप्याह देह आद्यन्तवानेप इति । देह आद्यन्तवानेप द्रव्यप्राणगुणात्मकः। आत्मन्यविद्यया कृप्तः संसारयति देहिनम् ॥ ४५ ॥ आत्मा नित्यः । यो हि देशापरिच्छिन्नः, स सुतरां कालापरिच्छिन्नः, देशापरिच्छे- दस्य व्यापकत्वात् । अत आत्मत्वादेव कालापरिच्छेदः सिद्धः । देहस्तु आयन्तवानु- भयावधियुक्तः, प्रागभावप्रंवसाविव व्यावर्तितौ । एप इति परिदृश्यमानः, मृतानामन्तः मुण्डस्योत्पतिरिति प्रदर्शनस्य सार्थकता । अथवा । विद्यमानस्य देहस्य जन्ममरणयोरदृष्ट- त्वात् खव्यतिरिक्तस्यैव प्रत्यक्षसंवादात् श्रुतेः प्रामाण्यं मन्यते यस्तं प्रत्याह एप इति । एवं सदातनत्वासदातनत्वाभ्यां वैलक्षण्यमुक्त्वा गुणातीतत्वसगुणत्वाभ्यां वैलक्षण्यमाह द्रव्येति । द्रव्यमधिभूतम् , प्राणा आध्यात्मिकाः, गुणा आधिदैविका इति । एत एव देहेन्द्रियदेवतारूपाः, आत्मा स्वरूपं यस्य । किञ्च । आत्मन्यविद्यया क्लुप्त इति । वैलक्षण्यत्रयम् । आत्मा आधारः । आधेयो देहः, सिद्ध आत्मा, स्वतः कृतो देह, (विद्यया) अविद्यया चात्मस्थाने कृतः । आत्मा तु खत एव प्रवृत्त इति । अनिष्टेटजनक- त्वलक्षण्यमप्याह संसारयति देहिनमिति । खस्मिन्नभिमानमात्रे आत्मानं देहः संसारे पातयति । आत्मा तु देहस्य हितमेव वाञ्छतीति । एवं पोढा वैलक्षण्यं निरूपितम् ॥४५॥ किञ्च । 'असङ्गो ह्ययं पुरुष' इति श्रुत्या आत्मनः सङ्गाभावो निरूप्यते । देहस्तु सर्वसङ्गयुक्त इति वैलक्षण्यं निरूपयितुं आत्मन एव धर्मानाह नात्मन इति । नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगो वासता सति । तद्धेतुत्वात्तत्मसिद्धेपाभ्यां यथा रवेः ॥ ४६ ।। अस्यात्मनः अन्येन देहेन संयोगो वा वियोगो वा नास्ति । वियोगो हि संयोगपू- र्वक इति संयोगे निपिद्धे अवयवभेदेन संयोगाभावः । संयोगोऽपि तिष्ठत इति सिद्धसाधन- तामाशक्य उभयं निषेधति, संयोगोऽपि नास्ति, वियोगोऽपि नास्ति । कदाचित्संयोगोऽपि निपिद्धो वियोगेन । ननु संयोगवियोगयोः भावाभावरूपत्वे कथमुभयाभावः, प्रातस्यैव विवरणटिप्पणी। देह आद्यन्तेत्यत्र । देशापरिच्छेदस्येति । कालापरिच्छेदो देशापरिच्छेदव्यापकों भवतीत्यर्थः । प्रागभावेति । अमावः कारणं चात्यत्र वस्तुत एतयोः कारणावस्थावस्य व्यवस्थापनादत्रेवशन्दः । मृतानां देहानामन्तो दृश्यते । मुण्डसावयवादिरहितस्य देहस्य गर्मपाते उत्सतिश्यते । अतो न देहः सर्वदैव सावयव इति मावः। नात्मनोऽन्येनेत्यत्र । अस्योपदेशस्य वैराग्यार्यकत्वादसुरस्य च रुक्मिणः सन्निपा- १ नाशः विशरणमिति यामत् । २ आयन्तवत्तायामिति शेषः । ३ देह इसनन्तरं विद्ययेत्याधिकम् । सु. उत्त.१५ ·.. . , श्रीसुबोधिनी। नानिषेध इति न नियमः, सम्भावितस्यापि निषेधात् , तबाह असतेति । असता देहेन आत्मनो न संयोगवियोगौ, यथा रजुसर्पयोः । न हि सर्पस्य कोऽप्यंशो रजौ भवति । ननु प्रत्यक्षश्रुतिभ्यां देहस्स परिदृष्टत्वात् अनुमानप्रत्यक्षश्रुतिभिः आत्मनोऽपि प्रतीतेः बैल- क्षण्यस्य चोक्तत्वात् वियोग एवास्तु, कथमुभयाभाव इति चेत् । ननूक्तमसत्वादिति तदेव प्रमाणसिद्धत्वान्न भविष्यतीत्याशङ्का, तत्र हेतुमाह तद्धेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेरिति । तस्य देहस्य प्रसिद्धेः उत्पत्तेजप्तेर्वा । आत्महेतुत्वादात्मभासैव देहो भासत इति पृथक स्थित्यभावात् संयोगवियोगौ न भवतः । पृथक्लब्धसत्ताकावेव संयुक्तौ वियुक्तौ वा भवत इति लोकस्थितिः । अत एवोत्पत्तौ यद्यदधीनम् , तत्र न संयोगः सम्बन्धः । यथा द्रव्यगुणयोः, यथा वा ज्ञप्तौ ज्ञानविपययोः, तथापि उभयोः सत्त्वात्समवायः खरूपं वा सम्बन्धोऽङ्गीकृतः । अत्र देहस्यासत्त्वात् अन्यतरस्य निःस्वभावत्वात् रजुसर्पवत् न स्व- रूपसम्बन्धः । समवायोऽपि निराकरिष्यते । सर्वथापि संयोगवियोगौ तु न भवतः । प्रकाश्यप्रकाशकयोः सम्बन्धाभावाय दृष्टान्तमाह ग्रूपाभ्यामिति । नेत्राधिष्ठात्री देवता यः सूर्यः तेन लब्धसत्ताकं चक्षुः विषयं गृह्णाति । न हि तेनापि तयोः संयोगवियोगौं भवतः । एतस्यार्थस्य परिज्ञानमधिकारिण एव भवतीति । न हि प्रतिविम्बेन सह दर्पणेन वा मुखस्य कोऽपि सम्बन्धोऽस्ति । सतीति सम्बोधनं उक्तविश्वासाय । अनेन देहादिष्व- नासक्त्यर्थं वैराग्यमपि सूचितम् । खासक्त्यैच तत्सिद्धिः, अन्यथा तदभाव इति ॥ ४६॥ ननु जननादयो हि प्रत्यक्षानुमानश्रुतिमिर्जीवस्य प्रतीयन्ते, ततश्च सङ्घातस्यैव तपात्वात् देहस्सासत्यत्वे आत्मन एव भविष्यन्तीति संयोगे निराक्रियमाणे असलहेतुना विपरीतमापतितम् , सर्वे दोपा आत्मन्येव समागता इति चेत्, तबाह जन्मादयस्त्विति । जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः कचित् । कलानामिव नैवेन्दोम॒तिर्थस्य कुहरिव ॥ ४७ ।। तुशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । जननादयः देहस्सैव । येन प्रकारेण देहस्य सिद्धिः, तेनैव प्रकारेण जन्मादीनाम् । तेपांच देहसम्पन्धित्वस्य च तत एव सिद्धेः । अत उभयोरसत्त्वात् जन्मादयोऽपि देहस्सैव । योग्यं योग्येन संयध्यत इति । सर्पश्चलतीति समायाति भक्षय- तीति च यथा सर्पधर्मा एव, एवं जन्मादयोऽपि देहधर्माः, यतो विक्रियाः । नयात्मनः सर्वविक्रियारहितस्य विक्रियाः सन्ति । काचिदिति । ज्ञानानन्तरं न सन्तीति इष्टमेवेति पक्षं व्यावर्तयति । न हि नायं सर्प इति पोधानन्तरमेव सर्पामावः । किन्तु प्रतीतदशायामपि । विधरणटिप्पणी। मायावादो रामेणोक्तः । 'मायिकत्वं पुराणेषु वैराग्यार्यमुदीर्यते' इति सिद्धान्तादिति मावः । स्वासरायचेति । आत्मासत्यैव देहादिष्यनासक्तिः सिध्यति, तदमावे न । अत आत्मासपत्सार्थमारमनो देहव्यतिरेको योध्यत इति भावः । .

·विवरणटिप्पणीसमेता। ११५ तत्र ज्योति शास्त्रसिद्धं दृष्टान्तमाह कलानामिवेति । इन्दोः कलानां पञ्चदशसङ्ख्या- कानां एकेन दिनेन एकस्या नाशः, नतु चन्द्रस्य । स हि अम्मयः, सूर्यकिरणास्तत्र प्रति- विम्वन्ते, अपगच्छन्ति चेति कालविदः । ननु सर्वोऽपि चन्द्रः अमावास्यायां क्षीयत इति नवो नवो भवति जायमान इति च कथं कलानां क्षय इति चेत्, तबाह । अस जीवस्य चन्द्रस्य च कुहूरेव मृतिः । नतु कुहां तस्यादर्शनकृतमपि मरणम् , तथास्य काल एव मृतिः । सच कालः कदाचित् प्रकाशयति देहसम्बम्धेनोचावचेनापि, कदाचिन्नेति तस्यो- कान्सादयो निरूप्यन्ते । नतु वस्तुतस्तस्य मरणम् । मरणे उभयोर्वियोगाद्देहस्यं च पृथक स्थितत्वात् प्रथनिराकरणप्रयासः ।। ४७ ।। ननु मिथ्याभूतेन सह कदाचित्सम्वन्धो भवति । यथा रसर्पण, देहेन तु सम्बन्धः आभूतसंप्लवमिति दृष्टान्तवैषम्यात् देहस सत्यत्वं आत्मनो वा सम्बन्धित्वं भवत्विति चेत् , तबाह यथा शयान इति । यथा शयान आत्मानं विषयान् फलमेव च । अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्ययुधो भवम् ॥ ४८ ॥ न हि कदाचिदेव भवति यत्तदेव मिथ्या भवतीति नियमोऽस्ति कश्चित्, अपि तु सर्वदैव दृश्यमानमप्यसद्भवति । यथा यदैव शेते, तदैव असत्यप्यर्थे आत्मानं देहं विषयान् सक्चन्दनादीन् फलं सुखं चानुभवति । न चैतावता तेषां सत्यता भवति । 'मायामात्र'मिति सूत्रे तथा निर्णयात् । तथैव अबुधः शयान इव भवं संसारं प्राप्नोति, निद्रावदज्ञानमित्यर्थः ॥४८॥ अतो अज्ञानेनैव देहातीतः देहस्य च मिथ्यात्वात् देहसम्बन्ध एव आत्मनः परिच्छेदप्रतीतिः, परिच्छेदे एव च शत्रुमित्रादिप्रतीतिरिति, परम्पराया अज्ञानमेव मूलमिति तत्त्वज्ञानेन तन्निराकरणं कर्तव्यमित्याह तस्मादिति । तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोपविमोहनम् । तत्त्वज्ञानेन निहत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥४९॥ शोकस्तु विषमवुद्धिजन्य इति अज्ञानकृत एव । शोकस्स परित्यागाय दोपद- यमाह । आत्मनोऽन्तःकरणस्य शोपो विमोहनं च यस्मादिति । ततः अत्यपकारिता- तदज्ञानं तत्त्वज्ञानेन निहत्य ससा भवेत्युपदेशः, प्रार्थना वा । शुचिस्मित इति । सहज एव तव प्रसाद इति कृत्रिमनिराकरण नात्यन्तं क्लेशेन कर्तव्यमिति सूचितम् ॥४९॥ विवरणटिप्पणी । यथा शयान इत्यत्र । निद्रावदज्ञानमिति । यथा निद्रया स्वमः, तयाज्ञानेन भवः, तथाच निद्रास्थानीयमनानमवुधपदेनोक्तमिति भावः ।

·श्रीसुबोधिनी । एवमुपदिष्टज्ञानं भगवत्सान्निध्यात्फलितमित्याह एवं भगवतेति । श्रीशुक उवाच-एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतियोधिता। वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समाधे ॥ ५० ॥ ननु भगवत्सिद्धान्तं परित्यज्य ज्ञानसिद्धान्तः किमिति वोधितः, तबाह तन्वीति । भगवानिति च । न हि भगवान् विरुद्ध खसिद्धान्तं कथयति । मुक्तानामेव तत्राधि- कारात् । इयं च तन्वी विषयपरा । रामश्च साधनपरः। अतो हेतुत्रयस्यापि तथात्वात् ज्ञानेनैव प्रतिबोधिता। ज्ञानस्य च प्रयोजन तस्यां वैमनस्यपरित्यागमात्रं जातम्, भगवति या दोषयुद्धिः स्थिता, सा गता। ततः विक्षिप्तं मनः वुझ्या समाहितमपि कृतवती । एको भगव- द्विषयको दोपः । अपरो विक्षेपेण तस्या एव दुःखदः । उभयनिवृत्तिनिफलम् ॥५०॥ एवं रुक्मिण्या समाधानमुक्त्वा रुक्मिणः परित्याग एव उभयेषां सुखदो भवतीति तत्परित्यागमाह प्राणावशेष इति । प्राणावशेष उत्सृष्टो दिहितवलप्रभः । स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः ॥५१॥ बलभद्रेण मोचनेऽप्यसहायात् अन्येन मारणं संभवतीति द्विनिरुत्सृष्ट उक्तः । हतं वलं प्रमा च यस्य । द्विभिरेव । तस्यान्यद्विस्मृतम्, विरूपकरणं तु स्मरति । जातेऽपि विरूपे यदि खामिलपितः कश्चिसिध्येत्, तदा न तथा खिन्नो भवेत् । किन्तु वितयः आत्मनो मनोरथो यस्य । तथापि स्वप्रतिज्ञां नान्यथा कृतवान् । भगवता हि तस्य भगिनी परिगृहीतेति ॥५१॥ अत एक कुण्डिनपुरं परित्यज्य अन्यत्रैव स्थित इत्याह अहत्वेति । अहत्या दुर्मतिः कृष्णमप्रत्यूष यवीयसीम् । चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम् । कुण्डिनं न प्रवक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद्रुपा ॥५२॥. यतोऽयं दुर्मतिः, अतस्तत्रैवावसत् , यत्र मुण्डितः । भोजा हि मृतकटग्राहकाः । जात्यपकर्षे मोजायवन इति यवनात्पूर्व निरूपितः । तस्य कट इति मरणपर्यन्तं तत्रैव स्थास्यामीति तस्य ग्रामस्य नाम भोजकटमिति कृतवान् । यद्यपि न कोऽपि पुरुषार्थः, विवरणटिप्पणी । एवं भगवतेत्यसामासे । भगवत्सान्निध्यादिति । इदमपि ज्ञानमसुरसंनिघाने न फलति । तेषां देहात्मवादिलस छान्दोग्ये व्यवस्थापनात् । तथापि भगवत्सान्निध्या- फस्तिमित्यर्थः । व्याख्याने । भगवत्सिद्धान्तमिति । 'अखण्डं कृष्णवत्सर्व मिति सिद्धा- न्तमिभिः । ज्ञानसिद्धान्त इति । 'असत्यमप्रतिष्ठं ते इति वाक्योक्तं सर्वस्यासत्त्वेन ज्ञानं तसिद्धान्त इत्यर्थः । व्याल्याने एक इति. वमनम्यमित्यर्थः । अपर इति । मनोविक्षेप इत्पर्षः । इति पश्रमाभ्यायव्याख्या।। . .

·विवरणटिप्पणीसमेता। नासत्प्रतिज्ञाया अपालने कश्चन दोपोऽस्ति, तथापि भ्रातृलाद्रोपेण तत्रैव स्थितः ॥५२॥ ततो भगवतः कृत्यमाह भगवानिति । भगवान्भीप्मकसुतामेवं निर्जित्य भूमिपान् । पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह ॥५३॥ यदा सर्वथा निर्दष्टा सर्वस्त्यक्तममत्वा, तदापि भगवान् वीर्यशुल्केन विवाह कर्तुम् , एवं प्रकारेण भूमिपान् निर्जित्य, गान्धर्वन्यायेन तामगृहीत्वा, उपनयनवत् विवाहस्यापि संस्कारत्वात् सर्वसम्मत्यर्थ स्वपुरीमानीय उपयेमे, विधानपूर्वक विवाह कृतवान् । क्षत्रियाः प्रायेणैवं न कुर्वन्तीति भगवानपि न कृतवानेव । किन्तु सद्बुद्ध्यर्थ वदतीति शङ्का स्यात् , तत्परिहरति संवोधनेन कुरूद्वहेति ।। ५३ ।। सर्वेषां सम्मत्या विवाहः कृत इत्यत्र निदर्शनार्थ महोत्सवमाह तदा महोत्सव इति । तदा महोत्सवो नृणां यदुपुर्यां गृहे गृहे । अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपती नृप ।। ५४ ।। नृणामिति न केवलं बन्धूनाम् , अपि तु सर्वपामेवेत्याह । यदुपुर्या द्वारकायाम् , तत्र न कोऽपि विसम्मत इत्यर्थः । यादवानामपि वैमनस्सं परस्परं संभवतीति तदर्थमाहं अनन्य- भावानामिति । ननु यादवा उद्धताः स्वभावतः, कथमनन्यभावा जाता इत्याशङ्कयाह कृष्णे यदुपताविति । यदा यादवाना भगवान्पतिर्जातः, तदा ते तथा जाता इत्यर्थः । नृपेति सम्वोधनं विश्वासार्थम् । यथा भवान् जात इति ॥ ५४॥ भगवता पारिवहमस्मिन्विवाहे न प्राप्तमिति, तदभावे विवाहशोमा च न तथेति तदर्थमाह नरा नार्यः प्रमुदिता इति । नरा नार्यः प्रमुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः। पारिवहमुपाजकुबरयोश्चित्रवाससोः॥ ५५ ॥ स्वयमलङ्कृताः पूर्णाः वरयोश्चित्रवाससोः अलङ्कतयोरपि पारिवहमुपाजद्दुः । ननु नियमाभावतु किमिति तथा कृतवन्त इति चेत् , तबाह वरयोरिति । वरयोस्तथा कर्तव्य- मेवेति । यथैव दाक्षिणात्याचारः ।। ५५॥ विवाह एव प्रथममुपस्थित इति, अकस्माच्च भगवानागत इति विशेषतस्वद- थमलकरणाभावेऽपि स्वभावत एवालतेत्याह सा वृष्णिपुरीति । सा वृष्णिपुर्युत्तभितेन्द्र केतुभिर्विचित्रमाल्याम्बररनतोरणैः।। बभौ प्रतिद्वायुपक्लप्समलैरापूर्णकुम्भागुरुधूपदीपकैः ।। ५६ ।। सा द्वारका उत्तमितैः ऊर्ध्व स्थापितैरिन्द्रादप्युचैः खर्गपर्यन्तं गतः केतुभिः ध्वजचि- हैरन्यैश्च वभौ । अथवा । इन्द्रकेतुः पारिजातः, सुधर्मादिश्र, अन्ये च कल्पवृक्षाः । विचित्राणि - माल्यानि 'अम्बराणि रत्नमयानि तोरणानि च स्वभावत एव । विशेषतोऽपि प्रतिद्वारि उपक्लृप्तानि मङ्गलानि । आपूर्णाः कुम्माः अगुरुधूपाः दीपाश्च । एवमुपरि मध्ये अपच निवासस्थानानां शोभा निरूपिता ।। ५६ ॥

·- ११८ श्रीसुबोधिनी। मार्गाणामाह सिक्तमार्गा इति । सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहतप्रेष्ठभूभुजाम् । गजैस्सु परामृष्टरम्भापूगोपशोभिता ॥ ५७ ।। कुरुसत्रयकैकेयविदर्भयदुकुन्तयः। मियो मुमुदिरे तस्मिन्संभ्रमात्परिधावताम् ॥ ५८॥ आहूता ये प्रेष्ठाः प्रियतमा राजानः तपां मदच्युद्भिः गजगण्डनिःमृतमदैरेव सिक्तमार्गा जाता । अतो विशेषतः सम्मार्जनादौ नावकाशो जात इत्यर्थः । द्वारितु कृतमित्याह द्वाः- स्विति । परामृष्टाः परितः स्थापिताः ये रम्भादयः तैरुपशोभिता । जाते (ति) विवाहे पश्चादा- नीय कृतमिति परामर्शः । पड्विधा अपि क्षत्रिमा अन्योन्यवैरं विहाय स्वभावतो द्वेपयुक्ता अपि रुक्मिण्या सहित भगवति मियो मुमुदिरे । कौरवा दुर्योधनादयः, सृञ्जयाः पाण्डवाः, पाञ्चाला वा धृष्टद्युम्नादयः । तेह्युमये अन्योन्यवैरिणः । कैकेया विदर्भाच । तथा यादवाः कुन्तयश्च । ते त्रिविधा अपि परस्परविरोधिनः परस्परमेव मुमुदिरे। किञ्च । संभ्रमापरिधावतां सम्बधि- नोऽपि जाताः । उत्सवसंभृतिकरणार्थं तदीयाः सर्व एव व्याप्ता जाता इत्यर्थः ।। ५८ ॥ न केवलं यदुपुर्यामेव सम्भ्रमः, किन्तु सर्वत्रैव लोके संभ्रमो जात इत्याह रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वेति । रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः । राजानो राजकन्याश्च चभूवुर्विस्मिता भृशम् ॥ ५९॥ आश्चर्यहरणं भगवत्कृतं श्रुत्वा इतस्ततो गीयमानम्, सर्वत्र श्रुतत्वात् असम्भाव- नारहितम् । राजानो विस्मिता जाताः, कथमेवं हृतमिति । राजकन्याश्च विस्मिताः । अस्मानपि नेष्यतीति ॥ ५९॥ एवं विशिष्टानां परमोत्सवमुक्त्वा साधारणानामपि परमोत्सवमाह द्वारकायामिति । द्वारकायामभूद्राजन् महामोदः पुरौकसाम् । रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पत्तिम् ॥२०॥ पुरौकसः साधारणाः नगरवासिनः नगरव्यापार एव निममाः। तेषामपि महान्मोदो जातः । यद्यपि तेषां विवेको नास्ति, तथापि वस्तुसामर्थ्यादेव ते तथा जाताः । तदाह । रुक्मिण्या रमया लक्ष्म्या उपेतं सहितं कृष्णम् , स्त्रीणामेव हितार्थे अवतीर्णम् , श्रियः पति दृष्ट्रेति । नित्य हरिः श्रीसहितः। आविर्भावस्तु केवलस्यैवेति पुरवासिनां नित्यं स्त्रीप्रधानानां तथा मोदोन भवेत् । अधुनातु पूर्णशक्तिरेकत्रैव जातेति महानेव मोदः संतोपो जातः॥६०॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ . १भाविर्भावः फेवलमस्यैवेति पाटः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। ११९ श्रीकृष्णाय नमः। : पष्ठोऽध्यायः। निरूपितो भगवतो भार्यायास्तु परिग्रहः । पठाध्याये तु पुत्रस स्वीकारोव निरूप्यते ॥१॥ लोके हि पुत्रभार्याणां सम्बन्धे स्याद्धि संमृतिः। दुष्टभावेपु संसृष्टास्त्वत्र कृष्णेन मोचिताः ॥२॥ न चापि भगवान् कृष्णः कमप्यत्र निवारयेत् । भागिनं यत्र यो भागी निवृत्ते हरिसाद्भवेत् ॥३॥ अतः शम्बरनिर्मुक्तः पुत्रो जात इतीर्यते । पुत्रत्वं च न कालादेः किन्तु स्वेच्छात एव हि ॥ ४ ॥ तादृशस्य हि जीवस्य ततः कामकथोच्यते । पूर्वाध्यायैः भार्येच्छया भगवता भार्या कृता । अत्रापि पुत्रेच्छया भगवता कामः पुत्रः कृत इत्याह कामस्त्विति। श्रीशुक उवाच-कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग्रुद्रमन्युना। दहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत ॥१॥ कामस्योत्पत्तिर्न घटते, कामेन हि भार्यायां प्रवृत्तिः । तत आत्मानं प्रति खस्याका- रणत्वात्कामोत्पत्तिरसङ्गतेत्याशक्य तुशब्देन निराकरोति । तत्र हेतुमाह वासुदेवांश इति । स हिन जीवः, किन्तु वासुदेवस्यैव मोक्षदातुः। प्रपत्तिविघटनाय कामो माया च अंशद्वयं विनिर्ग- तम् , पुरुपे स्त्रियां च प्रतिष्ठितं जगद्व्यामोहयति, यथैव न प्रपन्नो भवति । स तु सर्वान् व्यामोह- यन् मुख्याधिकारिणं महादेवमपि व्यामोहयितुं प्रवृत्तः । ततो रुत् रोगान् सर्वेपामेव द्रावय- तीति सर्वरोगनिवारकः काममपि रोगं मत्वा क्रोधेन ददाह । ततःप्रभृति नोगतः कामो लोके प्रवृत्तः अधिष्ठाता शक्तिरहितो जात इति । नापि मोक्षदाता भगवानवतीर्णः । यत्रायं विघ्नं वा कुर्यात् । यदा पुनः कृष्ण आविर्भूतः, तदा अक्षयं देहं सम्पादयितुं यथा रुद्रो न दहेत्, तदर्थं तं भगवन्तमेव देहोपपत्तये प्रत्यपद्यत, सदेह एव ततो निर्गमिष्यामीति, पुनस्तत्र प्रविष्टः । विवरणटिप्पणी। पप्ठेऽध्याये। कारिकासु। पुत्रत्वं चेति । हि यतस्तादृशस्य प्रद्युम्नसदृशस्य । जीवस्य पुत्रत्वं कालादेहेतोर्न संभवति, किन्तु स्वेच्छातः प्रधुम्नेच्छात एवेत्यर्थः । कामस्त्वित्यत्र । सदेह एवेति । दग्धदेहः कामो भगवतः सकाशात्सदेहो भूत्वा ततो निर्गमिष्यामीति पुनर्भगवति प्रविष्टः । अत एव तदेहे भगवत्सारूप्यमिति भावः । वासुदेवांशत्वात्पूर्वमपि तत्रैव स्थितः । ततो निर्गतो दग्धः पुनस्तत्र प्रविष्ट इति पुनः- ·. १२० श्रीसुयोधिनी । स हि गोपिकाद्वारा कृष्णे समागतः । ते हि प्रथमं पुरुपरूपाः स्थिताः, पश्चात् स्त्रीत्वे जाते तत्र प्रवेशमलभमानः तद्द्वारा भगवति प्रविष्टः, तासां खभावतः पुरुपत्वात् तत उत्प- तिमलभमानः। यदैव रुक्मिणी संवद्धा, तदैव तस्यां जात इत्याह स एव जात इति । स एव जातो वैदा कृष्णवीर्यसमुद्भवः । प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः॥२॥ वैदी भक्तिप्रधानेति । भगवतो वीर्यमत्र क्रियाशक्तिः, नत्वन्नमयम् । क्रिया हि सतो भवति । चिद्रपः स्वयम् । सदंशमेवापेक्षते । सदंशे निर्गलितं रूपं क्रियाशक्तिरिति. क्रियाशक्ती आविर्भूतः । तदुक्तम् । कृष्णवीर्ये समुद्भवो यस्येति । एवकारो जीवान्तरप्रवे- शाभावाय । अत एव लोके प्रद्युम्न इति विख्यातः। प्रकर्षेण द्युम्नं यस्मादिति । रुक्मिण्यं- शसम्बन्धात् आनन्दांशोऽपि तत्र सिद्धः । उत्पादकश्च प्रद्युम्न इति तस्याभिलपितमेव नाम जातमित्युक्तम् । एवमपि भगवदिच्छा चेन्नानुगता स्यात् , तदा अक्षयदेहो न भविष्यतीति भगवत्सारूप्यं प्राप्तवानित्याह पितुः सर्वतोऽनवम इति । अवमः क्षयः, केनाप्यंशेन अन्यून इत्यर्थः ॥२॥ एतन्मध्ये नारदेन शम्बरो बोधितः । यावदयं निर्दशो न भवति, तावन्मारणीयः । अन्यथा भगवद्धस्तस्पर्शे अवध्यो भविष्यतीति । स हि कामस्य शत्रुः । यदा सर्वेषामेव मागो निर्मुक्तो भवति, तदैव भगवान् पुत्रत्वेन ग्रहीष्यतीति । एवमुक्तस्य शम्बरस्य वृत्तान्तमाह। तं शम्बरः कामरूपी कृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मनः शत्रु प्रास्योदन्वत्यगाद्गृहम् ॥३॥ विवरणटिप्पणी । पदम् । प्रवेशप्रकारमाहुः गोपिकाद्वारेति । विवृण्वन्ति । ते हीति । अग्निकुमाराणां पुरुषत्वात्तेषु कामः स्थितः । कामः पुरुषेषु, माया स्त्रीविति व्यवस्थापनात्तेषां स्त्रीत्वे जाते तत्र स्थितिमलभमानस्तद्वारा भगवति प्रविष्टः । तत्र यदा रुक्मिणी संबद्धा, तदा तद्वारा निर्गतः । श्रुतिरूपप्रभृतिषु च रमणेपि पतित्वसंवन्धपुरःसरं प्रथमं रुक्मिण्या एव खीकार इत्याशयेनाहुः संवद्धेति । 'पतिं मे कुर्विति प्रार्थनादमिकुमारेषु पतित्वसंबन्धं संभाव्य तेषां पुरुषत्वान्न ततो निर्गमनमित्युक्तमिति भावः । स एव जात इत्यत्र । सतो भवतीति । शक्तिरितिशेषः । सदंशस्य शक्तिः क्रियेत्यर्थः । स्वयमिति । कामः खयं चिद्रपो, देहस्य सदंशत्वात्सदंशसंबन्धे सदेहो भवति । अतः सदंशमपेक्षते । तथा चैतदेहो भगवत्सदंशः । अतोऽत्र भगवद्भमं वक्ष्यति, 'कृष्णं मत्वे त्यनेन ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। १२२ कामरूपी स्त्रीरूपेणान्तः प्रविष्टः । कामरूपमस्मिन्वर्तत इति सजातीयेन सजातीयो हृत इति न रक्षकैर्देवैः स रक्षितः । अत एवानिर्दशं दशाहात्पूर्वमेव तोकं बालकं हृत्वा । न निर्गतानि दशाहानि यस्येति । अहाशब्दस्य लोपः । हरणे हेतुमाह आत्मनः शत्रु विदित्वेति । वाक्यान्तरान्नारदादित्यध्यवसेयम् । उदन्वति समुद्रे प्रास्य गृहमगात्, गृह गतः । पालो हि न मारणीय इति । कालेनानुपभुक्तः सर्वस्याप्यादरणीयो भवतीति प्राकृतं तं मत्वा समुद्रे क्षिप्तः, स्वयमेव समुद्रो भक्षयिष्यतीति समुद्रे प्रक्षिप्तवान् ॥ ३ ॥ ततः समुद्रो विपरीतं कर्तुं मत्स्यनासं कारयित्वा तस्यैव गृहं प्रेषयामासेति निरूप- यति तं निर्जगार वलवानिति । तं निर्जगार बलवान्मीनः सोऽप्यपरैः सह । ततो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः॥४॥ स हि सचेतनो वालकः । गिलने प्रतिवन्धं करोतीति तदर्थमाह बलवानिति । सोऽपि मीनरपरैर्दुषलैमीनैः सह तदीयैः महता जालेन गृहीतः । ततोऽपि जालस महत्त्वं बलवत्त्वं च । मत्स्यजीविभिरिति तेपां तदुधमः सहजः । अतो नात्र अधिकः प्रयासो निरूपणीयः ॥४॥ ततः शम्बरः कैवर्तानामधिपतिः प्राप्तमहामत्स्यैः कैवतैः स मत्स्यः तस्मै दत्त इत्याह तं शम्बरायेति । तं शम्बराय कैवर्ता उपाजगुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वावद्यन्वधितिनाद्भुतम् ॥ ५॥ दृष्ट्वा तदुदरे पालं मायावत्यै न्यवेदयन् । उपायनमुत्कृष्टोपहारम् । सोऽप्यविचायव सूदेभ्यः पाचकेन्यो घातकेन्यो वा दत्त- वान् । सूदाः पुनः महानसं स्थानं नीत्वा अवधन् । ततः अद्भुतं पालकं तस्स उदरे दृष्ट्वा मायावत्यै न्यवेदयन् । सा हि रतिः कामस्य भार्या आसीत् । ततो दग्धे कामे तद्भायी यदा शम्बरेण नीयते, तदा माया तस्यां प्रविष्टा । तदा मायावतीति नाम प्राप्तवती । सा च तेन प्रतिक्षणं मायया मोहितेन पाकाध्यक्षा निरूपिता । ततो वालकः मायावत्या दृष्टः । कोऽप्ययं कपटेन मां ग्रहीष्यतीति भयाच्छक्षितचित्ता जाता, ततो नारदः पुनरागत्य तां घोधितवानित्साह नारदोऽकथयदिति । नारदोऽकथयत्सर्व तस्याः शङ्कितचेतसः । पालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥६॥ पालस तत्त्वं कामलं उत्पत्ति कृष्णान्नारदप्रेरणया शम्बरद्वारा मत्स्योदरनिवेशनम् । ततोऽप्रागमनं तु स्पष्टमेवेति भयमुक्तम् । सात्विकं राजसं तामसं च । यद्ययं मत्स्योदरे न निविष्टः स्यात्, तदाने भगवतः कामात् खीविवाहा अयुक्ताः स्युः ॥ ६॥ १६मु. उरा.

·१२० श्रीसुघोधिनी । स हि गोपिकाद्वारा कृष्णे समागतः । ते हि प्रथमं पुरुषरूपाः स्थिताः, पश्चात् स्त्रीत्वे जाते तत्र प्रवेशमलभमानः तद्वारा भगवति प्रविष्टः, तासां स्वभावतः पुरुषत्वात् तत उत्प- तिमलभमानः । यदैव रुक्मिणी संबद्धा, तदैव तस्यां जात इत्याह स एव जात इति । स एव जातो वैर्ध्या कृष्णवीर्यसमुद्भवः । प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः ॥२॥ वैदी भक्तिप्रधानेति । भगवतो वीर्यमत्र क्रियाशक्तिः, नत्वन्नमयम् । क्रिया हि सतो भवति । चिद्रपः खयम् । सदंशमेवापेक्षते । सदंशे निर्गलितं रूपं क्रियाशक्तिरिति. क्रियाशक्ती आविर्भूतः । तदुक्तम् । कृष्णवीर्ये समुद्भवो यस्येति । एवकारो जीवान्तरप्रवे- शाभावाय । अत एव लोके प्रद्युम्न इति विख्यातः । प्रकर्षेण धुमं यस्मादिति । रुक्मिण्यं- शसम्बन्धात् आनन्दांशोऽपि तत्र सिद्धः । उत्पादकश्च प्रद्युम्न इति तस्याभिलपितमेव नाम जातमित्युक्तम् । एवमपि भगवदिच्छा चेन्नानुगता स्यात् , तदा अक्षयदेहो न भविष्यतीति भगवत्सारूप्यं प्राप्तवानित्साह पितुः सर्वतोऽनवम इति । अवमः क्षयः, केनाप्यंशेन अन्यून इत्यर्थः ॥२॥ एतन्मध्ये नारदेन शम्बरो बोधितः । यावदयं निर्दशो न भवति, तावन्मारणीयः । अन्यथा भगवद्धस्तस्पर्शे अवध्यो भविष्यतीति । स हि कामस्य शत्रुः । यदा सर्वेषामेव भागो निर्मुक्तो भवति, तदैव भगवान् पुत्रत्वेन ग्रहीष्यतीति । एवमुक्तस्य शम्बरस्य वृत्तान्तमाह। तं शम्बरः कामरूपी कृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मनः शत्रु प्रास्योदन्वत्यगागृहम् ॥३॥ विवरणटिप्पणी । पदम् । प्रवेशप्रकारमाहुः गोपिकाद्वारेति । विवृण्वन्ति । ते हीति । अग्निकुमाराणां पुरुषत्वात्तेषु कामः स्थितः । कामः पुरुषेषु, माया स्त्रीष्विति व्यवस्थापनात्तेषां स्त्रीत्वे जाते तत्र स्थितिमलममानस्तद्वारा भगवति प्रविष्टः । तत्र यदा रुक्मिणी संवद्धा, तदा तद्वारा निर्गतः। श्रुतिरूपप्रभृतिषु च रमणेपि पतित्वसंवन्धपुरःसरं प्रथमं रुक्मिण्या एव खीकार इत्याशयेनाहुः संबद्धेति । 'पति में कुर्वि'ति प्रार्थनादमिकुमारेषु पतित्वसंबन्धं समाव्य तेपां पुरुषत्वान्न ततो निर्गमनमित्युक्तमिति भावः । स एव जात इसत्र । सतो भवतीति । शक्तिरितिशेषः। सदंशस्य शक्तिः क्रियेत्यर्थः । स्वयमिति । कामः स्वयं चिद्रपो, देहस्य सदंशवात्सदंशसंवन्धे सदेहो मवति । अतः सदंशमपेक्षते । तथा चैतदेहो भगवत्सदंशः । अतोऽत्र भगवद्धमं वक्ष्यति, 'कृष्णं मत्वे'सनेन। AAN ·विवरणटिप्पणीसमेता। २२२ कामरूपी स्त्रीरूपेणान्तः प्रविष्टः । कामरूपमस्मिन्वर्तत इति सजातीयेन सजातीयो हृत इति न रक्षकैर्देवैः स रक्षितः । अत एवानिर्दशं दशाहात्पूर्वमेव तोकं चालकं हत्वा । न निर्गतानि दशाहानि यस्येति । अहःशब्दस्य लोपः । हरणे हेतुमाह आत्मनः शत्रु विदित्वेति । वाक्यान्तरान्नारदादित्यध्यवसेयम् । उदन्वति समुद्रे प्रास्स गृहमगात् , गृह गतः । पालो हि न मारणीय इति । कालेनानुपभुक्तः सर्वस्याप्यादरणीयो भवतीति प्राकृतं तं मत्वा समुद्रे क्षिप्तः, स्वयमेव समुद्रो भक्षयिष्यतीति समुद्रे प्रक्षिप्तवान् ॥ ३ ॥ ततः समुद्रो विपरीतं कर्तुं मत्स्यग्रास कारयित्वा तस्यैव गृहं प्रेषयामासेति निरूप- यति तं निर्जगार बलवानिति । तं निर्जगार बलवान्मीनः सोऽप्यपरैः सह । ततो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः॥४॥ स हि सचेतनो पालकः । गिलने प्रतिबन्धं करोतीति तदर्थमाह.बलवानिति । सोऽपि मीनरपरैर्दुलैमीनः सह तदीयैः महता जालेन गृहीतः । ततोऽपि जालस्स महत्त्वं बलवत्वं च । मत्स्यजीविभिरिति तेषां तदुद्यमः सहजः । अतो नात्र अधिक प्रयासो निरूपणीयः ॥४॥ ततः शम्बरः कैवानामधिपतिः प्राप्तमहामत्स्यैः कैवतैः स मत्स्यः तस्मै दत्त इत्याह तं शम्बरायेति । तं शम्बराय कैवर्ता उपाजहुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वावद्यन्वधितिनाद्भुतम् ॥५॥ दृष्ट्वा तदुदरे घालं मायावत्यै न्यवेदयन् । उपायनमुत्कृष्टोपहारम् । सोऽप्यविचार्यव सूदेभ्यः पाचकेभ्यो घातकेभ्यो वा दत्त- वान् । सूदाः पुनः महानसं स्थानं नीत्वा अवद्यन् । ततः अद्भुतं बालकं तस्य उदरे दृष्ट्वा मायावत्यै न्यवेदयन् । सा हि रतिः कामस्य भार्या आसीत् । ततो दग्धे कामे तद्भार्या यदा शम्बरेण नीयते, तदा माया तस्यां प्रविष्टा । तदा मायावतीति नाम प्राप्तवती । सा च तेन प्रतिक्षणं मायया मोहितेन पाकाध्यक्षा निरूपिता । ततो वालकः मायावत्या दृष्टः। कोऽप्ययं कपटेन मां ग्रहीष्यतीति भयाच्छतितचित्ता जाता, ततो नारदः पुनरागत्य तां पोधितवानित्याह नारदोऽकथयदिति । नारदोऽकथयत्सर्व तस्याः शङ्कितचेतसः। पालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥६॥ पालस तत्त्वं कामत्वं उत्पति कृष्णान्नारदप्रेरणया शम्बरद्वारा मत्स्योदरनिवेशनम् । ततोऽमागमनं तु सप्टमेवेति भयमुक्तम् । सात्विक राजसं तामसं च । यद्ययं मत्स्योदरे न निविष्टः स्यात्, तदाने भगवतः कामात् स्खीविवाहा अयुक्ताः स्युः ।। ६ ।। , १६. उत्त.

·१९२ श्रीसुवोधिनी । ततस्तया ज्ञात्वा स गृहीत इति वक्तुं तस्याः स्वरूपमाह सां चेति । सा च कामस्य वै पत्नी रतिनाम यशस्विनी । पत्युनिर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥७॥ तस्याः आकासित एवायं स्थितः । चकारस्त्वर्थसमुच्चयार्थः । नारदः अकथयत् । साप्याकाङ्क्षायुक्तेति । कामस्यैव पत्नी, न तु कामेन यस्य कस्यचित् ।रतिरिति तस्या नामेति प्रसिद्धिः । अनेन लोकेऽपि तस्या निन्दाभाव उक्तः । यथा कामः पुरुपेषु, तथा रतिः स्त्रीषु प्रतिष्ठितेति प्रसिद्धिः । किञ्च । यशस्विनी प्राप्तयशाः । अतो यशःसम्बन्धात् नापकी. तिसम्भावना । नन्वेतादृशी भर्तमरणे वैधव्यधर्मपरिपालनाय योग्या कथं रूपान्तरस्थपति गृहीतवती, तबाह पत्युनिर्दग्धदेहस्येति । न हि पतिर्मतोऽस्ति । अन्यथा जगदुत्पत्तिरेव न सात् । किन्तु देह एव दग्धः, तस्योत्पत्तिमेव प्रतीक्षते ॥७॥ तस्यास्तत्रागमने हेतुमाह निरूपितेति । निरूपिता शम्बरेण सा सूपौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुवा चक्रे स्नेहं सदार्भके ॥ ८॥ सूपौदनानां पाचने । सा हि मायां जानाति सूपकाराणाम् । तन्माया प्राणहारिणी भवतीति तद्रक्षार्थ पाकस्थाने नियुक्ता । अनेन भक्ष्यभोज्यादिसम्पत्तिः तस्याः, सिद्धा । लोकाः तस्याः पुत्रत्वेन त जानन्ति । सा तु न पुत्रत्वेन तं प्रति पालितवती, अपि तु काममेव बुद्धा, तत्रापि देवं पति शिशुत्वेन समागतम् , अर्भके स्नेहं चक्रे ॥८॥ ततोऽल्पेनैव कालेन मत्स्योदरसम्बन्धात् भगवत्सम्बन्धाच सप्तम एव वर्षे यौवनं प्रादुर्भूतमित्याह नातिदीर्पण कालनेति । नातिदीर्पण कालेन स कापी रुढयौवनः। जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥९॥ पोडशे वर्षे यौवनप्रादुर्भावः, कस्यचित् द्वादशे, कस्यचिदष्टम एव । अयं नातिदीर्घः कालः, यतः काणिः पितुः पुत्रः । रूढं यौवनं यस्य । तदा वीक्षन्तीनां विभ्रमं जनया- मास । युवतीनां यदा मनोवृत्तिः, तदा सर्वजनीनं यौवनम् । अन्यथा अलौकिकमेव यौवनं स्यात् । किंबहुना वीक्षन्तीनां देवस्त्रीणामपि जनयामास ॥ ९॥ सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बवाहुं नरलोकसुन्दरम् । सवीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतैः॥१०॥ ततः पतित्वात् चिरममिलपितत्वात् यौवनविलम्याच प्राप्ते यौवने तमुपतस्थे । विवरणटिप्पणी। पत्युरित्यत्र । देह एवेति । एक्कारस्य दग्धपदेनान्वयः । दग्ध एव ज्वलन्नेव तिष्ठति, न तु भस्मीभूत इतीतरवैलक्षग्यम् । अतो न मृत इत्यर्थः । " . , ·विवरणटिप्पणीसमेता। १२३ . एतदग्रिमकार्यार्थं निरूप्यते पद्मदलायतेक्षणमिति । कामोदोधकत्वात् कामत्याच । तस्याः सङ्गामावेन स्थातुमशक्तिमाहं प्रलम्बवाहुमिति । उपगूहनसामर्थ्य सर्वाङ्गसुखत्वाय नरलोकसुन्दरमिति । तादृशे मोह उचित एवेति हेतुरुक्तः खभावोदिरणार्थम् । प्रथमतो ब्रीडा नवसङ्गमं भावयति । ततो जाते रसे हासः । उभाभ्यामुत्तम्भिता या भ्रः । सङ्गेच्छां पातिव्रत्यं च कटाक्षदर्शनेन सूचयन्ती प्रीत्या उपतस्थे । इदमुपस्थानं न देवताराधनमिव, किन्तु सौरतैः सुरतभावः, यत इयं रतिः । ततः प्रद्युमः क्रियाशक्त्यैवाविर्भूत इति ज्ञानाभावस्तस्य प्रकाश्यते भगवद्वैलक्षण्याय । अन्यथा तुल्यतैव स्यात् । यदि ज्ञानश- तिरपि भवेत् ॥१०॥ तामाह भगवान्कार्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा ॥ ११ ॥ तामाहेति । भगवान् धर्मपरः, यतः काठिणः । मर्यादार्थमवतीर्णः । सदानन्दाक- रोऽपि सदानन्द एवेति अपेक्षाभावाद्वा तथोक्तवान् । मातरिति सम्बोधनात् अज्ञानम् । व्यवहारे तथात्वात् । अनेन कामस्य धर्मविरोधित्वं सहजं निरूपितम् । अन्यथा मातृप- दमुच्चार्य पश्चात्तस्यां सङ्गं न कुर्यात् । लौकिकी भाषेयमिति न पारमार्थिको विरोधः । माता हि मानं पालयति स्वस्य अन्यस्य च । न हि विवृतेष्वङ्गेषु मानं तिष्ठति । अतः सर्वप्रा. णिनामेव माता संरक्ष्या । अतो मातृभावं परित्यज्य गुप्तं कामं दूरीकृत्य यथा कामिनी प्रकटकामा तद्वद्वर्तस इति ॥ ११ ॥ तदा तिरोहितज्ञानमेनं मत्वा अज्ञानादुक्तंमनुक्तमिति बोधयति भवान्नारायण. सुत इति । रतिरुवाच-भवान्नारायणसुतः शम्बरेण हृतो गृहात् । अहं ते दयिता पत्नी रतिः कामो भवान्प्रभो ॥१२॥ स हि शम्बरं पितरं तां च मातरं मन्यते । तन्निषेधार्थमाह नारायणसुत इति । एकनिषेधेनैव इतरस्य सिद्धत्वात् । स्वरूपं चाग्रे वक्तव्यमिति निरूपयति । नारायणपुत्रः कथमत्रागत इत्यत्रोपपत्तिमाह गृहाच्छम्बरेण हृत इति । साधारण्यपि धात्री मातृवदेव परिपाल्येति चेत् , तबाह अहं ते दयिता पत्तीति । दयितात्वालोकतस्त्यागं नार्हति । पत्नीत्वान्न वेदतः । तथापि लोके प्रसिद्धधभावात् कथमेवमिति चेत्, तबाह रतिरिति । भवांश्व काम इति ॥ १२ ॥ कामस्य कथमत्र शत्रुगृहे स्थितिरिति, तबाह एप त्वेति । एप त्वाऽनिर्दशं सिन्धावाक्षिपच्छम्बरोऽसुरः। मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादिह प्राप्तो भवान्प्रभो ॥ १३ ॥ एप लामिति । असुरत्वात्तयाकरणम् । मत्स्यो हि स्वज्ञातिघाती । तदुदरादिइ प्राप्त .

·श्रीसुबोधिनी । इत्यनेन सोऽपि हतो निरूपितः ॥ १३ ॥ शम्बरः परमवशिष्यते, अतस्तं जहीत्याह तमिममिति । तमिमं जहि दुर्धपं दुर्जयं शत्रुमात्मनः । मायाशतविदं त्वं च मायाभिर्मोहनादिभिः ॥ १४ ॥ सावधानत्वाय तस्य गुणानाह दुर्धर्ष दुर्जयं शत्रु मायाशतविदमिति । दुर्धर्पत्वात् न लौकिकोपायेन मारयितुं शक्यः । अनेन विपदानादिप्रकारा अपि व्यावर्तिताः । दुर्ज- यत्वात् क्षत्रियधर्मेणापि मारयितुमशक्यः । शत्रुत्वानोपेक्षणीयः । आत्मन इति । घाता- देव निवर्तते, नान्यथेति सूचितम् । तर्हि अलौकिकयुद्धेन मारणीय इति पक्ष निवारयति मायाशतविदमिति । तवध्यः कथं मारणीय इति चेत् , तत्रोपायमाह । त्वं च मायाभिर्मोहनादिभिः सहितः इमं जहि । आदौ मोहय, ततस्तन्मायाः प्रतियोगि- मायाभिर्दूरीकुरु । असुराणां हि माया भगवानिति, 'तस्मादेवं वित् सर्वैरेव प्रकारैः उपासी. तेति उपासनायास्तुल्यत्वात् । अनेकधोपासकस्य विशिष्टत्वाच मोहनादिभिर्मायाभि- स्तन्मायादूरीकरणं युक्तमेव ॥ १४ ॥ ननु यथा ममाज्ञानम्, एवं तस्यापीति, ज्ञाने सत्येव अपकारित्वात् , न मारणीय इति चेत् , तबाह परिशोचतीति परिशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा। पुत्रलेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा ॥१५॥ प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम् ॥ १६ ॥ माता हि दयापात्रम् , अतस्तद्दुःखदूरीकरणाथ मारणीय एवेति भावः । ते मातेति सम्भावनया वदति । तस्या रुक्मिणीत्वं वा वैदर्भीत्वं वा ने शोकनिवारकमिति तन्त्रोक्तम् । कुररी विवेकरहिता, सा रात्रौ शोचति । अनेन निद्रामावोऽपि सूचितः । गतप्रजेति शोकहेतुः । गता केनचिदपहृता प्रजा यस्याः । नष्टायां पुनरावृत्तिशङ्काभावात्तथा न शोकः । सापि प्रजा पुत्ररूपेति नान्तःशोकमात्र जनयति, किन्तु सर्वदेहेन्द्रियाणां सर्व- , vnaww विवरणटिप्पणी । परिशोचतीत्यस्याभासे । एवं तस्यापि । इति हेतोन मारणीय इति संवन्धः । तत्र हेतुः ज्ञाने सत्येयापकारित्वादिति । व्याख्याने । तस्या इति । मातुः रुक्मिणीत्वे उक्ते रुक्मसंयन्धेन सर्वसंपत्तियुक्तत्वात्तयाशोको न संभाव्येत । वैदर्भीवे वा उक्त भक्तिप्रधान- त्वाच्छोको न संभाव्यता अंगे मातेत्येव सामान्यत उक्तम् , न तु विशेषः कश्चनोक्त इत्यर्थः । पति नास्ति चित् । लेखकृतां स एव पाठः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। १२५ क्रियाराहित्यमपि करोतीत्याह पुत्रस्नेहाकुलेति । पुत्रस्नेहोऽत्यन्तं व्याकुलता सम्पादयतीति लोकप्रसिद्धिः । किञ्च । पितृभ्रात्रादिभिः विरोधात् परित्यक्ता । एवं वन्धुविरोधेन मातृपक्ष- सहायाभावात् दीना पुत्रेणैव समाहिता भवति । अतस्तदर्थमपि गन्तव्यमित्यर्थः । किञ्च । विवाहप्रभृतिमनःपरितोपाभावात् जाते पुत्रे पित्रादयः मानयेरन् । तस्मिन्नपि गते चिन्तया आतुरा अपि भविष्यतीत्याह आतुरेति । आतुरो ज्वरी । विवेकेन सर्वसमाधान भविष्यतीति चेत् । तत्र दृष्टान्तमाह गौरिवेति । वत्साभावे यथा गौः । तस्या हि न कापि ममता, सर्वा ममता वत्स एव भवति । अन्येषां तु विभक्ता ममता भवति । अतो गौईष्ट- न्तीक्रियते सर्वत्र । इयं च सर्वतो ममतामाकृष्य त्वय्येव स्थापितवतीति गोतुल्या भवति । एवं निरूपणमात्रेण कार्य न सिध्यतीति । एवं प्रमाष्य विद्यामपि ददौ । स्त्रीदत्ताया विद्यायाः तदैव सिद्धिः । प्रद्युमो हि विद्याग्रहणयोग्यः, नाम्नेव प्रसिद्धत्वात् । महात्मन इति विद्या फलिष्यतीति सूचितम् । सा विद्या स्वस्मिन्नागता मायैवेति ज्ञापयितुं माया- वतीत्युक्तम् । दैत्यादीनामिव माया साधारणी भविष्यतीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह महामाया- मिति । इयं हि सर्वानेव भगवदंशान् व्यामोहयितुं प्रवृत्ता महामाया। ननु दैत्यानां भगवानेव माया भवतीति कथमस्या महामायालम् , तबाह सर्वमायाविनाशिनीमिति । तत्र हि स्वल्पाभिव्यक्तिः स्वधेसादाविष, परव्यामोहार्थं तपो भूत्वा पालयति । न तु तेपो मोक्षं प्रयच्छति । अतो वाधकेपु जीवचैतन्यमिव तदपि तिरोभूतमिति सर्वमाया- विनाशित्वम् ॥ १६॥ वियरणटिप्पणी। प्रभाप्यवमित्यत्र । स्त्रीदत्ताया इति । स्त्री हि सुहृत्तमा आत्मनोऽधं च भवति । अतस्तद्दत्ताया विद्याया दानसमये एव सिद्धिर्भवतीत्यर्थः । अतः स्त्रिया कथितं शीघ्रमेव हृदयारूद भवतीति लोकेऽपि प्रसिद्धिः । अनेकधोपासकस्य विशिष्टत्वमनुपदमुक्तम् । तादृशोपासनासिद्धेयं मायेत्याशयेनाहुः इयं हीति । भगवदंशान् । मायारूपस्य भगवतः अंशानित्यर्थः । स्वधेत्यादाविवेति । यथा स्वधाकारेण कव्ये दत्ते भगवान् पितृरूपो भूत्वा तं पुत्रं पालयति, न तु भगवान् प्रकट इति तावता तेषां पुत्राणां मोक्षं प्रयच्छति, संघा- तात्मघुद्धि वा नाशयति । तया फट्जहीत्यादिशब्दैरुपासने कृते अन्यव्यामोहार्थ माया- रूपो मूला भक्तं पालयति, न तु मायान्तरं नाशयति, तावत्कार्यार्थमेव प्राकट्यादित्यर्थः । अत इति । यथा याधकेषु दैत्येपु विद्यमानमपि जीवनिष्ठं भगवदंशवरूपं चैतन्य तिरोभूतं जीवनातिरिक्तकमज्ञानादिकार्यासंपादकम् , अतो जीवत्वस्य तुल्यलेपि तेपामधमें एव रूचिः । देवेषु तु भगवदंशत्वस्य प्रकटत्वात्सर्वकार्यसिद्धिः । तया शम्बरमायायां विधमानमपि भगवत्वं तिरोभून पालनातिरिक्तमायान्तरविनाशादिकार्यासंपादकम् , मायावस तुल्यत्वेपि पालनमात्रमेव संपादयति । प्रद्युममापायां तु भगवत्त्वम्य प्रकट- अतो ·वं शत्रु श्रीसुबोधिनी। ततः प्राप्त विद्यः अक्लिष्टकर्मा ज्ञापयित्वैव मारयिष्यामीति विद्याप्रावल्यं वक्तुमाहान- माह स च शम्बरमिति । स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविपस्तिमाक्षेपः क्षिपन्संजनयन्कलिम् ॥ १७ ॥ चकारात्तद्तो भगवान् । पूर्व क्रियया समुच्चयं वा आह। तथा सति विद्याग्रहणं तन्मा रणार्थमेवेति फलिष्यति । अभ्येत्य निकटे गत्वा । शङ्काभावो निरूपितः । व्याजेन प्रवर्तनं वारयति संयुगाय समायदिति । वालवाक्यं मत्वा न प्रवर्ततेति अधिक्षेपमप्याह अवि- पीरिति । तं प्रसिद्धम् । प्रसिद्धो धल्पमप्याक्षेपं न सहते । तत्रापि नान्यदीयमनुवदति, किन्तु स्वयमेव क्षिपति । हात्पुत्रादयोऽपि कदाचिदेवं कुर्वन्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह संजनयन्कलिमिति ! कलहमुत्पादयन् । अहं प्रद्युमः कामः, त्वां मारयिष्या- मीत्यादिवाक्यान्युक्तवानित्यर्थः ॥ १७ ॥ ततो युद्धार्थ प्रवृत्त इत्याह सोऽधिक्षिप्त इति । सोऽधिक्षिप्तो दुर्वचोभिः पादाहत इवोरगः । निश्चक्राम गदापाणिरमपत्तिाम्रलोचनः ॥१८॥ यथा तस्मिन् स्नेहः, एवं द्वेषोऽपीति कथं प्रवृत्तिरित्याशय आक्षेपस्य दुएत्वमाह दुर्वघोभिरिति । दुर्वचोभिराक्षिप्तः पितापि पुत्रं मारयतीति कृत्रिमत्वे जाते कथं न प्रवर्ते- तेत्यर्थः । ननु मृत्युरयमिति विशेषेण समागत इति भयात् कथं न निवृत्तः, तत्राह पादा- हत इवोरग इति । दीर्घरोपः सर्पः मरणमप्यङ्गीकरोति, न तु निवर्तत इति । तस्य हि क्रोध एव परिपाल्या, नत्वन्ये । तत एकेन सह एकेनैव युद्ध कर्तव्यमिति गदापाणिरेव निर्गतः । नापि बद्धकवचः, नापि ससहायः । तथा निर्गमने हेतुरमात्तात्रलोचन इति । क्रोधवशान्न किञ्चिज्ज्ञातवान् । दृष्टिरपि तामेति दृष्ट्वापि न ज्ञातवान् ॥ १८ ॥ ततः प्रथमत एव स्वयं मारणार्थ प्रवृत्त इत्याह गदामाविध्येति । गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य च्यनदन्नादं वज्रनिर्घोपनिष्ठुरम् ॥ १९ ॥ विवरणटिप्पणी। त्वात्सर्वकार्यसिद्धिः । अतोऽस जयः । प्रद्युम्ने तथा प्राकट्ये हेतुस्त्वनेकधीपासकत्वं पूर्वमुक्तम् । शम्बरमावायाः पालनमात्रकर्तृत्वेपि प्रद्युम्नमायया तस्या एव नाशान पालनमपि संपन्नमिति भावः। सोऽधिक्षिप्त इत्यत्र । यथा तस्मिन्निति । तथाच नेहसम एव द्वेपो वर्तते, नत्व- धिकः । अत उभयोः समत्वालेहं याधित्वा द्वेपकार्यमेव कथं जातमित्यर्थः । कृत्रिमत्वज्ञाने इति पाठः। . . ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। १२७ क्रोधवशान्महतीमपि गदामुत्तोल्य भ्रामयित्वा वा। तरसा यावन्न सावधानो भवति । अनेन अपराधादपि तस्य पराजय एवेति सूचितम् । महात्मन इति । तस्य पलायना- 'घभावः सूचितः । प्रक्षेपमात्रेणैव मारित इति मत्वा व्यनदत् । मूच्छितस्स तेन नादेन सुतरां मरणं भवतीति ज्ञापयितुं विशिनष्टि वननिर्घोपनिारमिति । वज्रस्य नितरां घोषः पातसमयशब्दः । ततोऽपि निष्ठुरमिति ।। ९९ ।। एतादृशोऽप्युवमः व्यर्थो जातः (इति) प्रद्युम्नस्य पराक्रमेणेत्याह तामापतन्तीमिति । तामापतन्ती भगवान्प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रचे क्रुद्धःप्राहिणोत्खगदा नदन् ॥२०॥ स्वगदया तां गदामपास आगच्छन्तीं दूरादेव मारयित्वा ततः क्रुद्धः सन् तद्वत्व- यमपि नदन् । शत्रुारणीय एवेति, अन्यथा मारयिष्यतीति वा खगदां प्राहिणोत् । भगयानित्येतत्सामर्थ्य हेतुः । भगवत्कार्यत्वादावेशित्वाद्वा भगवान् ॥२०॥ ततो लौकिकेन जयाभावमाशङ्कय मायया भगवद्रूपया युद्ध करिष्यामीति प्रवृत्त इत्याह स च मायामिति । स च मायां समाश्रित्य दैतेयी मयदर्शिताम् । मुमुचेऽस्त्रमयं वर्प काष्णी वैहायसोऽसुरः ॥ २१ ॥ दैतेयीत्यनेन भगवत्त्वमुक्तम्। सम्यगाश्रयणं मनःपूर्वकं भक्त्या। मयदर्शितामिति । सिद्धादुपदेशः सफलो भवतीति ज्ञापनार्थः । ततः अदृश्यः सन् अनमयमाग्नेयावस्त्रसमूह काष्णौ प्रद्युमे स्वयं विहायसि आकाश एव स्थितः वैहायसः । असुराणामन्तरिक्षेऽपि गतिरस्तीति सूचयितुं तथोक्तम् ॥२१॥ ततो मायाया भगयत्त्वात् काचित्पीडा जातेत्साह वाध्यमानोऽस्त्रवणेति । याध्यमानोऽस्त्रवण रौक्मिणेयो महारथः। सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ २२॥ हीनत्वं सम्पादयितुं रौक्मिणेय इत्युक्तम् । नहि कृष्णपुत्रे पाधा सम्भवतीति । तथापि महारथः क्षत्रियजातित्वेन प्राप्तप्तामर्थ्यः सत्त्वात्मिकां प्रतिस्पर्धिनी विद्यारूपां तया साक्षादुपदिष्टां समाश्रित्य स्वयमप्यस्त्रमयं वर्ष मुमुचे इति सम्बन्धः ॥ २२ ॥ विवरणटिप्पणी। स घ मायामित्यत्र । भगवत्त्वमुक्तमिति । मायाया इति शेपः । दैत्यानां माया, 'मायेत्यसुरा'इति श्रुतेर्मगवद्रपेति भावः । याध्यमान इत्यत्र । मायोपदेशे सर्वमायाविनाशिनीमित्युक्तम् । अत्रापि तद्विशे- पणकथनासवेयं मायेत्साशयेनाः तया साक्षादिति । तस्या मायावतीत्वात्साक्षातदुपदेशे मायापि साक्षादेव समायाति, न तु मप्रायपेक्षेति भावः ।

·१२८
श्रीसुबोधिनी।
ततस्तेनापि घहयो मायाः प्रदर्शिता इत्याह तत इति ।
ततो गौद्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसी।
प्रायुक्त शतशो दैत्यः कार्णिय॑धमयत्स ताः॥ २३ ॥
पञ्चैता अङ्गमायाः, तेन हि साङ्गो भगवान् सेवित इति विज्ञायते । गन्धर्वा अपि
दैत्यपक्षपातिनः । तेपामवान्तरभेदाः सन्तीत्याह प्रायुत शतश इति । सर्वासामपि
सकदेव निराकरणं कृतवानित्याह । काणिः सः पूर्वप्राप्तमायः ता व्यधमयत् ॥ २३॥
ततः पौरुपदयेऽपि नष्टे तं मारितवानित्याह निशातमिति ।
निशातमसिमुद्यम्य सकिरीट सकुण्डलम् ।
शम्बरस्य शिरः कायात्ताम्रश्मश्वोजसाहरत् ॥ २४ ॥
यथा श्येने दृष्टे पक्षिणो लीयन्ते, तथा तस्मिन् दृष्टे शम्बरो लीनो · जात
इति । निष्प्रभं तं खेच्छया असिमुद्यम्य किरीटकुण्डलसहितं परित उपरि च शोभायुक्त-
मधोऽपि दुर्धर्ष ताम्रश्मश्रुः ओजसा अहरत् । छित्त्वा नीतवानित्यर्थः ॥२४॥
एतत्कर्म न विगीतमिति विज्ञापयितुं देवानां सम्माननामाह आकीर्यमाण इति ।
आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्भिः कुसुमोत्करैः।
भार्ययाम्यरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५॥
आकीरणं सर्वत्र वृष्टिः । कायिके वाचनिके चोक्ते । अर्थान्मानसिकमुक्तमिति
सर्वथा देवानामादर उक्तः । ततो मायावत्या अम्बरचारिण्या विहायसा आकाशमार्गेण
प्रद्युम्नो द्वारकां नीतः । आदौ भगवद्गृहे पुत्रत्वे सिद्धे पश्चादन्यत्र पुत्रत्वं सिध्यविति. ।
पुरशब्देन अन्तःपुरमप्युच्यते । कृष्णान्तःपुरं नीतवती प्रद्युम्नस्य परिज्ञापनार्थम् ॥ २५ ॥
अन्तःपुरवरं राजन्ललनाशतसंकुलम् ।
विवेश पत्या गगनाद्विद्युतेव बलाहकः ॥ २६ ॥
अन्तःपुरेपु वरम् । ललनाशतैः संकुलम् । विद्युतेव वलाहक इति शोभा
दोपाभावश्चोक्तः । आकाशमार्गेण प्रवेशे विचारोऽपि न जातः । आधिदैविकास्तु जान-
न्तीति न विरोधं कुर्वन्ति । पत्या सह प्रवेशात् लौकिकोऽपि न दोपः ॥ २६ ॥
ततोऽन्तःपुरं प्रविष्टस्य विचारमाह तं दृष्टुत्यष्टभिः ।
तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवासम् ।
प्रलम्पयाडं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥२७॥
अलंकृतमुखाम्भोज नीलवकालकादिभिः।
कृष्णं मत्वा लियो हीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥
अवधार्य शनैरीपद्वैलक्षण्येन योपितः।
उपजग्मुःममुदिताः सस्त्रीरवं शुचिस्मिताः ॥ २९ ॥

·विवरणटिप्पणीसमेता। १२९ - सर्वासां त्रिमिर्विचारः, रुक्मिण्याः पञ्चभिः । साधारणीनां विचारे हेतुं वक्तुं प्रथमतो मोहमाह । अन्तःपुरे यावन्तो जनाः, सुतरां स्त्रियः, तं प्रद्युम्नं भगवत्सदृशं दृष्ट्वा, कृष्णं मत्वा, प्रथमतः हीताः लजिताः सत्यः कृष्णस्य स्त्रियो निलिल्युः । ता हि खच्छन्दं क्रीडमानाः स्थिताः । अतो भगवान् दृष्टवानिति लजा । भगवत्समानतां वक्तुं विशेषणान्याह जलदश्याममित्यादिना । भगवान् पगुणसहितः, स्वयमयमपि सप्तधा समान इति । श्रीवत्सकौस्तुभौ विना अन्यस्योपलक्षणं वर्णनम् । जलदश्याममिति रूपतुल्यता । आकृतिस्तु पुत्रत्वादेव समाना भवति । पीतपट्टाम्परमिति परिच्छदत्तु- ल्यता । प्रलम्बबाहुमिति स्त्रीणां सम्यक् ज्ञातावयवतुल्यता । ताम्राक्षमिति अनौचित्यात् क्रुद्ध इव स ज्ञातः । इदं वैलक्षण्यमग्रे वक्ष्यति । सुस्मितमिति । तासां भाव्यो धर्मः । रुचिरमाननमिति सर्वोत्कृष्टशोभा । अलकृतं मुखाम्भोज यस्य । नीलैकैरलकादिगिः, आदिशब्देन कुण्डलकिरीटादिभिः, किंबहुना भगवदीया सर्वा सामग्री ग्राह्या । मुखं हि सर्वेषां भेदजनकम् । तदेव तुल्यं जातमिति भ्रमो युक्तः । यत्र कचिल्लीना इति निलीय दर्शनं सम्भवतीति निरूपितम् । ततो जिज्ञासायां भगवतः किञ्चिदाधिक्यं श्रीवत्सादिकं च दृष्ट्वा ईपद्वैलक्षण्येन साक्षाद्भगवानयं न भवतीति निश्चित्य, तत्तुल्यत्वेन तदीयत्वं च निश्चित्य, पुत्र एवायं भविष्यतीति प्रमुदिताः सत्यः स्त्रीरत्नसहितं तं द्रष्टुं सर्वा एव योपितः समागताः । शुचि स्मितं यासामिति तासां भावान्तरं निवारितम् ॥२९॥ तत्र रुक्मिण्यपि समागता, तासां तस्याश्च पूर्वोक्ता धर्मास्तुल्याः । विशेष वक्तुं प्रक्रियान्तरमारमते अथेति । अथ तत्रासितापानी चैदर्भी वल्गुभापिणी । अमरत्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ ३० ॥ भगवत्पुत्रो भवतीति सम्भावनया सिद्धम् । तासां स्वस्मपुत्रो न भवतीति निश्चयः । अस्यास्तु सन्देह इति मिन्नः प्रक्रमः । ननु पुत्रले निर्धारिते पश्चात्स्यस्याः अन्यस्या वेति विचारो युक्त इत्याशय, मगवत्पुत्रत्वं निर्धारयितुं एकहेलया. अपि प्रथमतः सादृश्यं ज्ञातवतीत्साह । तत्र त्रीसमूहे, असितापानी शोगनदर्शना, असिते कृष्णे वा अपाङ्गी यस्सा इति, तेन ज्ञानदृष्टिरस्याः अन्गापेक्षया विलक्षणेति इयमेव सादृश्येन पुत्रं स्मृतवती, यतो वैदी अत्यन्तं मक्ता । अन्तःकरणदेहयोः उत्तमत्वमुक्त्ता मध्ये याचोऽप्युत्तमतामाह । अन्यथा कायवाचनसां एकमतुल्यं स्यादिति । वत्गु भापत इति पत्गुमापिणी । सादृश्येन संस्कार उदुद्ध इति स्वसुतं नष्टमस्मरत् । यद्यप्यत्यन्तशिशोः स्थूलस्यापि नावयवादिसाधारण्यम् , तथापि तस्याः निविघोऽप्युतर्प उक्त इति तादृशस्व वृद्धावयं मावो भवतीति निश्चित्य म्वमुतं नष्टमम्मरत् । मेहेन स्नुतौ पयोधरौ यम्या इति । . स्वस्या ·. श्रीसुबोधिनी। आधिभौतिकस्य देहस्य आधिदैविकस्यापि तत्सम्पादकस्य संवादो निरूपितः ॥ ३०॥ एतदीयाश्चत्वारो धर्मा निरूप्यन्ते । आन्तर एको, चाह्यास्त्रयः । आदी परिह- श्यमानं सम्भावयति को न्वयमिति । को न्वयं नरवैयः कस्य वा कमलेक्षणः । धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा ॥ ३१॥ नु इति वितर्के । अयं का, देवादिपु मध्ये क इत्यर्थः । वैडूर्यमणिः श्यामपीतो भवति । अयं नीलमेघश्यामोऽपि तया सहितस्तकान्या वैडूर्यतुल्यो जातः । वैडूर्यमणि- श्वेत् , नराकारः सहज एवोत्पन्नो भवेत् । सोऽपि चेतनो भवेत्, तदा प्रद्युमतुल्यः स्यादिति मत्वाह नरवैडूर्य इति । ननु कस्यचिद्वंशे एतादृशा एवोत्खयन्ते, यथा देशवि- शेपे पापाणा हीरकरूपा भवन्ति, तस्मानाचर्यमिति चेत्, तबाह कस्य घेति । को वा एतादृशः यस्यायं पुत्रो भवेत् । कमलेक्षणत्वान्न स्थावरस्य । स्त्रिया अपि भावोऽस्मिन् दृश्यत इति न स्थावराबातः । नापि मानसः, नापि केवलात् पुरुषात् । अतः का वा तादृशपुरुपयोग्येति तां भावयति कया वा जठरे धृत इति । अस्तु वा इयं भाया एत. योग्या, कथमनेनोपलब्धेत्याह केयं लब्धेति । अनेनापि इयं का लब्धा । वेत्यनादरे । रुक्मिणीहृदये सा न सम्यग्भातीति । पूर्वजन्मसम्बन्धिनीति ॥ ३१ ॥ एतद्दर्शनेन वपुत्रस्मरणात् सादृश्यमेव स्मारकमिति सादृश्यमुपपादयति । मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् । पतत्तुल्यचयोस्पो यदि जीवति कुत्रचित् ॥ ३२॥ मम चापीति । यथा कस्याश्चिदयं पुत्रः, एवं ममापि पुनः एतादृशो भवतीति । आत्मज इति गर्भाजातः । भिन्नतया विद्यमानं चारुदेष्णमन्यं वा तुल्यतया निरूपयती- साशक्य च्यावर्तयति नष्ट इति । तर्हि मृतस्य कथं तुल्यतेत्याशझ्याह नीत इति । अयं नाशः अदर्शनार्थः । सूतिकागृहादित्यनिर्देश एव केनचिन्नीतः । तर्हि कथं रक्षसा घातके- नान्येन वा नीतः । तुल्यो भविष्यतीति चेत् , तबाह यदि जीवति कुत्रचिदिति । तदा एतत्तुल्यं वयो रूपं च यस्य तादृशो भवेत् । एतावता खपुत्रस्य सम्भावनजीवितस्य एतत्तुल्यता निरूपिता ॥ ३२॥ अतः परं भेदं निराकृत्य स एवायं मयितुं युक्त इति विशेष निरूपयति द्वाभ्याम् । कथं त्यनेन संप्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वनः । आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनैः॥३३॥ विवरणटिप्पणी । अथ तत्रेत्यत्र । आधिदैविकस्सापीति । पयोधरावाधिभौतिको देहः । सेहः स्तन्यमंपादक आधिदैविकः, तस्यापीत्यर्थः । इति पठाध्यायव्याख्या।

·,
.
विवरणटिप्पणीसमेता।
स एवं वा भवेन्नं यो मे गर्भ धृतोऽभकः ।
अमुष्मिन्त्रीतिरधिका धामः रफुरति मे भुजः ॥ ३४ ॥
कथं त्वनेनेति । अस्तु वा अयमुत्तमः । तथापि शाधिन्वनः सारूप्यं तदपुत्रवे
कथमनेन संप्राप्तम् । शार्ङ्गधन्वन इत्यनेन ज्याघाताः भगवतो निरूपिताः । ते अस्मि-
न्नपि दृश्यन्त इति कायवामनोभिस्तुत्य इति । समानान् पधर्मानाह आकृत्या अवयवैः
गयेति । अवयवावयविकार्याणि तुल्यानि निरूपितानि । स्वरो वाचिकः, हासावलोकन
मानसं भावसूचकमिति । एतत्तु भेदे न घटत इति स एवायं वा भविष्यतीति संभावयति ।
नूनं निश्चयेन । यो भगवत्पुत्रः, तत्रापि यो मया गर्ने धृतः । ननु भगवाननेकालीक
इति द्वीपान्तरे देशान्तरे वा भगवतः सकाशात्कस्यांचिजातो भवतु, ततः सर्वमुपपद्यत इति,
कथं त्वया जठरे धृतो भविष्यतीत्याशझ्याह वामः स्फुरति मे भुज इति । वामभुजस्फु-
रणमत्यन्तप्रियस्य समालिङ्गनं सूचयति । येन परमानन्दो भवति, तादृशः पुत्र एव ॥३४॥
एवं तस्मिन् स्वपुत्रत्वं निश्चित्यापि सम्यक् लोकतोऽपरिज्ञाने तथा व्यवहारः कर्तुं
न शक्यत इति संदिहाना इव स्थिता । ततो भगवान् निश्चयार्थं सर्वैः सह समागत इति
वदति एवमिति ।
एवं मीमांसमानायां पैदा देवकीसुतः।
देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तमश्लोक आगमत् ।। ३९ ।।
यतोऽयं देवकीसुतः भक्तहितकारी, सुतरां स्त्रीणाम् , रुक्मिणी च भक्का, सा च
गीमांसमाना क्लेशेनैवं स्थिता । अतस्तदुःखनिराकरणार्य पुत्रत्वेन स्वीकारे पित्रादयः
प्रयोजका इति देवक्या आनकदुन्दुभिना च सहितः समागतः । यतोऽयमुत्तमश्लोकः ।
अन्यथा वाच्यता भवेदिति । अत्र भीतिपतितं अक्षरच्युतकालझारं योधयति । यथा राक्षो
रक्ताक्ष इति । अयं च पुत्रः च्युत एव स्थानापुनः प्राप्त इति सूचयितुं आ सर्वैः सह
अगमत् ॥ ३५॥
आगत्यापि स्वयं कथने पहिर्मुखाः लोमं संपादयेयुरिति तूष्णी स्थित इत्याह
विज्ञाताॉपीति ।
विज्ञाताऽपि भगांस्तृप्णीमास जनार्दनः ।
नारदोऽकथयत्सर्व शम्पराहरणादिकम् ॥ ३६ ।।
ज्ञाने भगवानिति हेतुः । तूष्णीमा जनार्दन इति । सहि जनानामवियागर्द-
यतीति । निन्दायां तु तेपामविधा न गमिप्यतीति । तदा भगवदिच्छया नारदः समाग-
योक्तवानित्साह नारदोऽकथयत्सर्वनिनि । स्वकृतमेवेति दोपपरिहारोऽप्यनेन कृतः ।
शम्परस्य आहरणमारभ्य समागमनपर्यन्तं सर्वमुक्तवान् ॥ ३६ ॥

·श्रीसुवोधिनी ।। नारदवाक्यं हि सर्वेषामेव संमतम् , ततः सर्वैरङ्गीकर्तव्यमिति सापल्यात् कृष्ण- स्त्रियो रुक्मिणीव्यतिरिक्ताः प्रथममझीकृतवत्स इत्याह तच्छुत्वेति । तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्य कृष्णान्तःपुरयोपितः । अभ्यनन्दन्बहूनन्दान्नष्टं मृतमिवागतम् ॥ ३७॥ राजस्य एताः । महदाश्चर्य श्रुत्वेति । कथं मत्स्यभक्षितस्य जीवनम् , संपूर्णावय- वत्वं च, कथं वा विशसने अक्षतत्वम् , समुद्रप्रक्षेपे वा अमरणमिति । तासामनङ्गीकारे बाधकमाह कृष्णान्तःपुरयोपित इति । स्वस्याप्येवं पुत्रस्य नयने अन्या अप्यङ्गीकार न कुर्युरिति भावः । अभ्यनन्दन् । अयं पुत्रो भवति अस्माकमिति । सापत्यभावेन दोपदर्शिन्यो न जाताः । किञ्च । परमलेहेन अभितः आनन्दयुक्ता अपि जाताः । तत्र हेतुः । बहूनब्दान् बहुवर्षपर्यन्तं नष्टमदृष्टमिति । असन्तसंयोगे द्वितीया । न केवलं चिरकालदर्शनमेव तत्र हेतुः, किन्तु मृतश्चेदायाति शीघ्रमेव, तदापि महानानन्दो भवतीति, मृतं पश्चात्स्वस्थमागतं यथा सादरं लोका अभिनन्दनं कुर्वन्ति । देहे विद्यमान एव जीवने अभिनन्दनम् ॥३७॥ सात्विकानामभिनन्दनमाह देवकीति । देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रियः । दम्पती तो परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम् ॥ ३८॥ तथा स्त्रियः सात्त्विक्यः तौ दम्पती मायावती प्रद्युम्नश्च परिष्वज्य पुत्रत्वात् पुत्र- वधूत्वाच मुदं ययुः । रुक्मिणी चेति भिन्नतया निरूपणं सर्वेषां यावत्सुखं तावदेकस्या एव जातमिति ज्ञापनार्थम् ॥ ३८ ॥ साधारणानां तामसानां सम्मतिमाह नष्टं प्रद्युम्नमायातमिति । नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्य द्वारकौकसः । अहो मृत इवायातो वालो दिष्ट्येति हाब्रुवन् ॥ ३९ ॥ तेषां विपरीतभावनाभावाय वचनमाह अहो मृत इवायात इति । लौकिकभाषा- यामसीलवचनं न दोपाय | हेत्याश्चयें। अहो इति च गमनागमनयोरुभयनाम्धर्यमाह ३९ कामस्स महता प्रयासेन देहग्रहणे फैलं जातं नवेति सन्देहं निराकर्तुमाह यं वै मुहुरिति । यं वै मुहुः पितृसरूपनिजेशभावास्तन्मातरो यदभजन रहरूढभावाः । चित्रं न तत्खलु रमास्पदधिम्ययिम्बे कामे स्मरेक्षिविपये किमतान्यनार्यः पितृसरूपतया पितुः समानं यद्पं तेन कृत्वा निजेशभावाः, कृष्ण एवायमिति बुद्धियुक्ताः । निजेशः कृष्णः । तस्य मातरोऽपि ऊढभावाः सत्यः तद्दर्शनेन उद्गतकामाः १ कामस फलं जगन्मोहनं तवातमित्याहुः यं वा इति श्लोकेन ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। . रहः एकान्तमभजन् । निलीना जाताः । एतचित्रं न । रमाया आस्पदरूपं यद्विम्बं भगवान् श्रीनिवासः तस्य विम्ब कार्य प्रतिविम्ब इति यावत् । विम्बवदेव प्रतिविम्वेऽपि बुद्धिर्भवतीति न कोऽपि दोपः । रमास्पदपदं लक्ष्म्या अपि तत्र प्रदर्शनार्थम् । तेन लक्ष्मीश्वेत्तन, वयं कथं नेति तासां भ्रमे हेतुर्मुख्यो निरूपितः । किञ्च, कामे कामात् सर्व सम्भवति । किञ्च । स्मरे अक्षविपये सति स्मृत एवानर्थं करोति, किमुत प्रत्यक्षविषयः । यत्र भगवत्स्त्रीणामे- वैया व्यवस्था, तत्रान्यनारीणां कामोद्बोधः किं वक्तव्य इत्यर्थः । एवं कामस्य सर्वलोकेषु प्रतिष्ठितत्वमुक्तम् । स्त्रीपु प्रतिष्ठितः सुखहेतुर्भवति, न तु पुरुषेष्विति तथोक्तम् ॥ ४०॥. इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वलभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे पप्टोऽध्यायः ॥६॥ , श्रीकृष्णाय नमः। सप्तमोऽध्यायः। सप्तमे कामतः प्रोक्तो विवाहस्तामसः परः । साचिकश्व प्रसङ्गेन क्लेशेनोभे निवारिते ॥१॥ क्लेशापनोदनार्थाय चौर्यमत्र निरूप्यते । याचिकं कायिकं चैव कायेन वचनेन च ॥२॥ सम्बन्धी च तथा भक्तः खापराधापनुत्तये । विवरणटिप्पणी । सप्तमेऽध्याये । कारिकायाम् । सप्तमे इति । जाम्बवतीविवाहस्तामसः । परः सत्यभामाविवाहः सात्विकः । सच चौर्यप्रसङ्गेन प्रोक्त इत्यर्थः । तथाच रुक्मिणी विवाहस्य परिशेपादेव राजसवं सिद्धमिति भावः । रुक्मिणीजाम्बवतीविवाहयोरपि भगवत्परिग्रह- स्वेन सात्त्विकत्वे संभवति तथात्वामावे हेतुमाहुः क्लेदशेनेति । उभे रुक्मिणीजाम्बवत्यौ लेशेन पितृगृहानिवारिते, क्लेशं कृत्वा पितृगृहात्वगृहमानीते । अतो न तद्विवाहयोः सात्त्विकत्वम्, किन्तु सत्यभामायामाहूय दानेन क्लेशामावात्तद्विवाहस्यैव सात्त्विकत्व- मित्यर्थः । चार्यमति । सत्यमामाविवाहप्रकरणे क्लेशापनोदनार्थाय चौय निरुप्यते । अतः क्लेशामावात्सात्त्विकलमित्यर्थः । वाचिकमिति । सत्राजितोक्तं वाचिकं मिथ्या. मिशापं, कायेन स्वयं पिले गत्वा युद्धं कृत्वा कायिकं च, शतधनोः सकाशात् मणि- ग्रहणरूपं मिथ्याभिशापं अफरमानीय तद्वोधकेन वचनेन निवारितवानिति शेपः । क्रमे- गाघ्यायद्वयेन द्वयमपि निवारितवानित्यर्थः । सम्बन्धी चेति । एतादृशः सत्राजित्स्या- चिहान्ननमिलय 'एताराः समाजिन, भत्तो जाम्बवान्, ता सापरापारनुसये । ससमामा जापती २, एले विशेषः । भगवते सम्पर निम्पिवे से इलः । तान्यभिल्लायर पिरन सम्बन्धी तथा भरू दीप पाठान्तरम् ।

·, १३४ श्रीसुबोधिनी । सत्यभामा जाम्बवती ताभ्यां सम्यक निरूपिते ॥३॥ गुणा एतास्ततोऽग्रे तु विद्यारूपा निरूपिताः । एवमष्टौ महिप्यो हि साचिक्यस्तु ततः पराः ॥ ४ ॥ विवाहाः सप्त कामेन कृपया तु सहस्रशः। विधितस्त्वेक एवोक्तो द्वयोरन निरूप्यते ॥५॥ रुक्मिण्या विवाहं पुत्रसम्पत्ति चोक्त्या, निमित्तवशात् सत्यभामाया विवाहमाह .सत्राजित इति । श्रीशुक उवाच-सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिपः । स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥१॥ सत्राजित्शब्दः तकारान्तः । अकारान्तोऽपि । सत्रान् रक्षकसहितानपि जयतीत्यर्थे किए । सत्राणां जितं यस्मादिति तान्तेन बहुव्रीहौ अदन्तता भवति । एतदधीन एव महता- मपि जय इति द्वितीयोर्थः । स्वतनयां स्वयमुद्यम्य दत्तवानिति । अप्रार्थितः अनभिप्रेतश्च । तथापि दाने हेतुः कृतकिल्विप इति । कृतापराधः । तदपराधदूरीकरणाथ स्यमन्तकेन मणिना सह । यत्कृते अपराधः तदपराधनिमित्तं दण्डार्थे कन्यां च दत्तवान् । संक्षेपकथेय- मिति केचित् । वस्तुतस्तु न समाधिभापा । नादारलीलावतः अपकीर्त्यादिकं समाधिकार्य भवति । भक्तिसाधकानामेव चरित्राणां वक्तव्यत्वात् । कृतकिल्विप इति । यथाकथञ्चि- दपराधोऽपि सम्भवति । अतोऽनभिप्रेतत्वेन कल्पान्तरत्वेन वा अवचनम् । वस्तुतः सत्यभामा सरस्वत्यंशा भूम्यंशा वेति तस्या विवाहाथ तथोद्योगः भगवतैव कृतः । स्वीका- रोज्न वक्तव्यो राजसानाम् , तदर्थ स्त्रीप्रकरणे सत्यभामादीनां परिग्रहमात्रमत्र वक्तव्यम् ॥१॥ विवरणटिप्पणी। पराधापनुत्तये सत्यभामां दत्तवानितिशेपः । सत्यभामेति । इयं जाम्बवती च एते उगे भार्य । ताभ्यां वाचिककायिकमिथ्याभिशापाभ्यां हेतुभूताम्यां विवाहिते निरूपिते इत्यर्थः ।' गुणा एता इति । एता रुक्मिणीजाम्बवतीसत्यभामाः गुणरूपा रजस्तमःसत्त्वरूपा इत्यर्थः । ब्योरनेति । द्वयोर्विवाहः अत्र चौर्यप्रकरणे निरूप्यत इत्यर्थः । सत्राजित इत्यत्र । बायन्तीतित्राः । धातुः कर्तरि क्किए । आदेच इत्यनेन मालम् । पुलिङ्ग आकारान्तः शब्दः । वाभिः सहिताः सन्नाः स्त्रीवाभावाद्गोरिति हस्खो न । तान् जयतीति सत्राजिदिति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्याहुः सवानिति । अव्युत्पत्तिपक्षे धातुला: भावात् आतो धातोरित्सालोपो नेत्यभिप्रेत्य सवानियुक्तम् । एतत्पक्षाश्रयणं सिद्धान्तकौमुद्यां 'पुमः खय्यम्परे' इति सूत्रे स्फुटम् । न समाधिभापति । विस्तर इति शेपः । प्रथम. शोकमा समाविमापा । विस्तरस्तु लौफिकीभाषा । तयोरपि समाधिपोषकत्वात्कय- नमित्यादिकं नियन्धे व्युत्पादितमेव । परिग्रहमात्रमिति । मापदेन वितरल्यावृतिः । भत एव रिमणीविवाहविस्तरोपि न समाधिभाषेति पूर्वमुक्तम् ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। नन्याकाङ्क्षापूरणाभावात् संक्षेपपरत्वमेव कुतो न भवतीति चेत् । मैवम् । मित्रविन्दाविवाहवद्यावदुक्तेनैव आकासानिवृत्तिसम्भवात् । विशेष पृच्छति । राजोवाच-सत्राजितः किमकरोहह्मकृष्णस्य किल्पिपम् । स्यमन्तकः कुतस्तस्य कस्मादत्ता सुता हरेः॥२॥ सत्राजित इति । ब्रह्मन्निति ज्ञानार्थम् । कृष्णस्य सदानन्दस्य कथं वा कोऽप्यपराधं कुर्यात् । तत्रापि पालकस्य । अपराधनिमित्तः स्यमन्तको वा भगवद्- क्तानां कुतः । देवतान्तरमजनात् तथात्वे कथं वा तस्य निरोधे सम्बन्ध इति प्रभाभि- प्रायः । विरुद्धानामपकारकरणं युक्तम् । तथा सति तेषां सर्वखेन सह कन्यादानं चायुक्तम्, तस्मात् कथमयमुमयात्मक इति । कस्माद्धेतोः सुतां दत्तवान् । कन्यापि सूर्यादेव प्राप्ता वरलब्धा, न तु तस्य औरसी, भगवान् नन्दपुत्र इव तस्यापि कन्येति पुराणान्तरव्यवस्था । अत एव यादवानां विवाहदोपो न शकनीयः । अत्रापि 'स्त्रीरतं रलमेव चेति वाक्यात् देवादेव प्राप्तमिति लक्ष्यते । भगवानमि अक्लिष्टकर्मा सगोत्रापक्षे विवाहं न कुर्यात् ।। २ ।। विस्तरेण वक्तुं कथामारभते आसीदिति । श्रीगुक उवाच -आसीत्सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा । प्रीतस्तस्मै मणि प्रादात्सूर्यस्तुष्टः स्यमन्तकम् ॥ ३ ॥ खतन्त्रकथेयमित्यप्यासीदित्यनेन सूचितम् । सत्राजित आसीदिति भिन्न वाक्यम् । तस्य महत्त्वं ख्यापयितुमाह । सूर्योऽपि भक्तस्य परमः सखा आसीदिति । भक्तम्य सख्यं शीघं प्रयच्छतीति सूर्यस्य स्वभावो वर्णितः । अनेन सूर्यः परमदयालुः, अल्पेऽपि भजने बहु प्रयच्छतीति निरूपितम् । ततो यनातं तदाह प्रोतस्तस्मै मणिं प्रादादिति । गणिः स्यमन्तकः । कुत्रत्यो गगिरित्याकादायामाह सूर्य इति । स हि मणि सूते । सर्वमेव सूर्यात्प्रभूतमिति तस्य मणिमात्रप्रसवे न दूपणम् । तदर्थमेव मणिरुत्पादित इति लक्ष्यते । यतः प्रीतः, तस्य भल्या संतुष्टः, स्यमन्तकमुत्पादितवान् । उत्पाचापि ततोऽपि प्रीतः प्रकणादात् । तस्मिन् सामथ्र्य थापयित्वा अदात् । प्रकर्णव दानात् भोगार्थ भोगसाधनसम्पादनार्थ च तआतमिति लक्ष्यते ॥३॥ अतम्तम्स प्रथमतो गोगमाद स तं विचदिति । स तं विनन्मणि कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः । प्रविष्टो द्वारकां रास्तेजसा नोपलक्षितः॥४॥ म्यतेजस्तस्मिस्थापितमिति तद्धारणेन सूर्य पर धृतः । अत एव तत्समावाद्यया रविः, शिपरगटिप्पणी । प्रलोके । तत्रापि पालकत्येति । कृष्णो द्वारिका निर्माय सर्वान्पालितवां- नारसम्प, गवन्ययादयमामोत्ययः । अत्रापीति । मागवनेऽपीत्यर्थः । , ·श्रीसुबोधिनी। तथा भ्राजमानो जातः । स चेदन्यत्र तिष्ठेत्, न काप्यनुपपत्तिवेत् । सूर्यश्च रक्षको भवेत्। स पुनस्तद्गृहीत्वा द्वारकास्थितान् भक्तान् वञ्चयन्निव समागतः । ततः सूर्येण उपेक्षित इत्य- भिप्रायं वक्तुं तस्य द्वारकाप्रवेशमाह प्रविष्टोद्वारकामिति । राजनिति सम्बोधनमन्यविपये अन्यो रक्षां न करोतीति ज्ञापयितुम् । तस्य मनोरथः सिद्ध इत्याह तेजसा नोपलक्षित इति । तस्य प्रभावः सर्वजनीनो जात इति वक्तुं लोकानां भ्रममाह तं विलोक्येति । तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टयः। दीव्यतेऽक्षर्भगवते शशंसुः सूर्यशक्षिताः ॥५॥ निकटे ज्ञायेतापि । दूरादेव तत्रापि तेजसा मुष्टदृष्टयः । स्वस्वामिनः स्थाने महान्तोऽपि समायान्तीति संतोपात् भगवत्स्थाने समागताः । भगवानपि अन्यासक्तः नास्स सन्माननं करिष्यति, ततोऽयं अस्मान् विलम्बितः तेजसा पीडयिष्यतीति, सूर्यात् शक्षिताः लौकिकव्यसनरूपे घूते अक्षैर्दीव्यते भगवते शशंसुः । शतमक्षान् विजानातीति मध्येऽधिदे- वन एव सभ्ये अक्षक्रीडेति विमर्शः । अन्यथा धर्मस्थापनार्थमवतीर्णः कथमक्षक्रीडां कुर्यात् । मुख्यं हि तदधर्मस्थानमिति । सूर्यस्य समागमनं बाधितं मत्वाह भगवत इति ॥ ५॥ सूर्यागमनेन खतोपि ज्ञातमहत्त्वाः स्तुत्वा भगवन्तं विज्ञापयन्ति नारायणेतित्रिमिः । नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर । दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६ ॥ एप आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते । मुष्णन्गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूपि तिग्मगुः ॥७॥ नन्वन्विच्छन्ति ते मार्ग त्रिलोक्यां विवुधर्षभाः। ज्ञात्वाद्य गूढं यदुपु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥ ८॥ नारायणपदै सूर्यान्तर्यामी नारायण इति तस्मिन्नागते अन्तर्यामिप्रेरणव्यतिरेकेण कार्य न सिध्यतीति विज्ञापनार्थ सूर्यागमनं सम्भवतीति हेतुरुक्तः। अतस्ते नमः । नमस्का- रमानं वा अस्मत्साध्यमिति । शङ्खचक्रगदाधरेति । शेषशायिनं नारायणं व्यावर्तयति । नारायणत्वं वा स्थापयन्ति । दामोदरेति भक्तकृपालुत्वम् , तादृशस्यात्रागमने हेतुरुक्तः अरविन्दाक्षेति । समागतस्य तापापनोदनं कार्यमुक्तम् । गोविन्देति तथाकरणे आवश्य- कत्वम् । यतोऽयमिन्द्रो जातः । किञ्च, यदुनन्दनेति तदर्थमेवाक्तीर्णः । विवरणटिप्पणी। तं विलोक्येत्या । शतमक्षानिति । शतमध्ये समायोग्येऽधिदेवनेऽक्षकीडा निपिद्धा नेति विमर्श इत्यर्थः । १ मध्येऽधिदेवनदिवसे अक्षकीडेति प्रभुभिः पठ्यते । शतमित्यादि । सहस्रेषु लोकानां शतमक्षक्रीडा विशेषेण जानातीति चातुर्यकार्यत्वात्समायां साधुन्येव क्रीइने अक्षकीडा गणितेति न राज्ञामक्षक्रीहने दोपो विगानं वेति भावः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। . अत एवान बहु कार्य तवास्तीति स्वत आगमनाभावात् स्वयमागत ..इत्याहुः एप आयातीति । आगतस्य विज्ञाप्यमस्तीत्याहुः सवितेति । प्रसवितायम् । सांप्रतं च भगवान् लीलया च तिष्ठतीति तदनुगुणप्रसवार्थ प्रष्टुमागत इत्यर्थः । प्रश्नस्तु दूतद्वारापि सम्भवतीति विशेषमाहुः त्वां दिदृक्षुरिति । स्नेहामावेऽपि दर्शनमावश्यकमित्यत्र हेतुमाहुः जगत्पत इति । स्वस्य निवेदने हेतुं वदन्त आहुः मुष्णन्गभस्तिचक्रेणेति । दूरे स्थितस्य गभस्तयोऽल्पीयांसः समायान्ति, निकटे तु गमस्तिचक्रेण पीडयति । नृणामित्वल्पसत्त्वता । तपयं दोपो निवारणीय इत्याशक्य तस्य स्वामाविकोऽयमित्याह नृणां चक्षूपि तिग्मगु- रिति । ज्ञानप्रदो भगवान् अत्र समागतः । ज्ञानसाधनमेव दूरीकरोतीति प्रतिविधेयः । ननु तथापि भवन्तोन्तरङ्गाः, तान्निवारयतेति चेत् , तत्राह नन्वन्विच्छन्तीति । देवाः समागच्छन्तः कथं वारणीयाः, तत्रापि वप्रभु द्रष्टुम्, तत्रापि विवुधर्षभाः । किच । अद्य यदुपु गूढं ज्ञात्वा समागताः । तत्र यदि कश्चिन्निवारणं कुर्यात्, तदा अनेनैव प्रतार्यत इति तमेव मारयेयुः । ननु तथापि सूर्यो नायास्यति, स हि सर्वदा व्याप्तः, तत्राह द्रष्टुं वायात्यज इति । ब्रह्मा वा द्रष्णुमायाति । अवतीर्णस्य रूपान्तरस्वीकरणेना- न्यथात्वे पूर्वव्यवहारोऽनुचित इत्याशयाह मभो इति । हे सर्वसमर्थ ॥८॥ तदा भगवान् कर्म न परित्याज्यमिति स्वयं तथैव स्थितः प्रजानां मोहं दूरी- कृतवानित्याह निशम्येति । श्रीशुक उवाच-निशम्य वालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः । प्राह नासौ रविवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥ ९॥ पालानां अज्ञानां वचनम् । ते हि खोत्कर्षमेव विचारयन्ति । नतु निमित्तम् । तथैतेऽपि स्वोत्कर्पलेन मदुत्कर्षमेव भावयन्ति । ततो यं कश्चन समागच्छन्तं महत्त्वेन मत्सम्बन्धित्वेन च कल्पयन्ति । तस्मात् खोकपपरान् अज्ञान् दृष्ट्वा प्रहस्स दृष्टयैव तेभ्यः सुखं दत्तवानित्याह अम्बुजलोचन इति । असौ देवरूपो रविन मपति, किन्तु रवेस्तेजो । रविभक्तश्चायं भवति, तेन देवपदं संगच्छते, किन्तु सत्राजिदयम् । कथमेवं जात इति चेत्, तबाह मणिना ज्वलन्निति ॥ ९॥ मणिना तस्स भोगमुक्त्वा अर्थसम्पतिमाह सत्राजित्स्वगृहमिति । सत्राजित्वगृहं श्रीमत्कृतकौतुकमङ्गलम् । प्रविश्य देवसदने मणि विप्रेन्यवेशयत् ॥ १० ॥ भगवत्कृपया पूर्वगेव श्रीमत्कृतानि कौतुकानि मङ्गलानि च यत्र । अनेन धर्म- कामी निरूपिती । एवं सतःसिद्धधियर्ग गृहं प्रविश्य तत्र मत्यतिशयात् देवसदने देवपूजारहे दैत्यानां प्रवेशामावाय प्रैिः सह मनपूर्वकं मणि न्यवेशयत् । नितरां स्थापितवान् ।। १०॥ १८मु.रत.

·, १३८ श्रीसुबोधिनी। स्थापितस्य फलमाह दिने दिने इति । दिने दिने स्वर्णभारानटी स सृजति प्रभो। दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि साधिव्याधयोऽशुभाः। न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः ॥११॥ पञ्चमणमात्र भारः, चत्वारिंशद्धरणानि मण उच्यते मानविशेषः । ते चाप्टौ । चत्वा- रिंशन्मणान् सुवर्णस्य प्रत्यहं सृजति । सविता हि तस्य मूलम् । अतोऽयमपि प्रसविता । प्रभो इति सम्बोधनं तदाकाङ्क्षाभावाय । न केवलमिष्टसाधकत्वम्, किन्त्वनिष्टनिवार- कत्वमपीत्याह दुर्भिक्षेति । अनावृष्टिकृतं दुर्भिक्षम् । मारी शीतलादिदेवाधिष्ठितव्याधि- मरणम् । अरिष्टान्यन्यानि आधिव्याधिहेतुभूतानि । आधिव्याधयश्च । अशुभाः स्वप्नाद- योऽपि । मायिनो राक्षसाः पूतनादयः। यत्रायमभ्यर्चितो मणिस्तिष्ठति, तत्र नैते भवन्तीति मणेर्टष्टादृष्टसामर्थ्य निरूपितम् ॥ ११॥ अयोग्ये महान् धर्मो न युक्त इति विचार्य भगवान् अनेन मणिना सत्राजितो नाशो भविष्यतीति, खपुरे च नाशो न युक्त इति, देवान्तराणामत्र सामर्थ्याभावात् तत्प्रसादोऽपि व्यर्थ इति, तस्य लोकद्वयेष्टसिद्ध्यर्थं यावद्रव्यं तत उत्पद्यते, तावद्वामादिद्वारा तस्मै दाप- यित्वा, उग्रसेनाय मणि दापयितुं सत्राजितं प्रति किञ्चिदुक्तवानित्याह स याचित इति । स याचितो मणिं कापि यदुराजाय शौरिणा। नैवार्थकामुकः प्रादाद्याचाभङ्गमतर्कयत् ॥ १२॥ क्कापीति । कियत्कालं प्रयच्छ । यावता मृत्युरपगच्छति । ततः स्वयमेव ग्राह्य- मिति भगवदभिप्रायो बोधितः । ननु तस्यैव मृत्युभविष्यतीत्याशयाह यदुराजायेति । शौरिणेति सामर्थ्य दापने निरूपितम् । लौकिकपक्षपातश्च । तथापि न दत्तवानित्याह नैवार्थकामुक इति । स अर्थमेव कामयते सिद्धम् , न तु मृत्युनिराकरणमपि, अतो न प्रादात् । यथैवायं न याचते, तथोपायं च विचारितवान् । सूर्यो वक्तव्यः, तद्वारा उपद्रवश्च कारणीयः, ततो न याचिष्यतीति याच्जाभङ्गं तर्कितवान् ॥ १२ ॥ एवं दोषद्वयं तस्य निरूपितम् । आज्ञोल्लङ्घनमपकारचिन्तनं चेति । तत्र स्खस्यै- वापकारो जातः । आज्ञाभङ्गफलं मृत्युरपि जात इत्यध्यायद्वयेन निरूप्यते । एतादृशोऽपि मणिः भगवशावरहितः अनर्थपर्यवसायी जात इति निरूपयन् भगवदाज्ञोलानात् तदी- यानां बुद्धिरेव दुष्टा जातेति, पूज्यमपि मणिं सत्राजिन्मात्रपरिधेयं च, भक्तस्यैव उपकारिण इति सामान्य तं मणि ज्ञात्वा प्रसेनोऽपि तत्प्रतिष्ठार्थं तदाता कण्ठे उन्मुच्य गत वानित्याह तमेकदेति । तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । प्रसेनो हयमारुह्य मृगयां व्यचरदने ॥१३॥ १मणीति पाठः। २ तत्प्रयास इति पाठः। . भगवद्धर्मा

·.
विवरणटिप्पणीसमेता।
कण्ठे मणि प्रतिमुच्य एतत्प्रभया मृगा अन्धा भविष्यन्ति, ततो धर्तव्या इति,
महाप्रभं सूर्यवत्प्रकाशमानम्, प्रसेनः प्रकृष्टसेनायुक्तोऽपि एकाकी हयमारुख मृगयां कर्तु
व्यचरत् । मृगा यान्त्यस्यामिति मृगनाशिका राजलीला मृगया, तामुद्दिश्य वने व्यचरत् ॥१३॥
महाप्रमत्वात् असहिष्णुः सिंहः तं हत्वा माणि नीतवानित्याह प्रसेनमिति ।
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केसरी।
गिरि विशञाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४ ॥
अलौकिकेनोपायेन न मृगा हन्तव्याः, भगवास्तेषु नालौकिक दत्तवानिति, मृगयैव
तदर्थं निर्मिता । तेषां वधं मणिना चिन्तयन् तेनैव खमृत्युं प्राप्तवान् । स मणिर्दैवरूप
इति क्रुद्धो मणिर्यत्रैव स्थितः, तमेव घातयतीति परम्परया बहूनां वध उच्यते । हयसहित
प्रसेनं हत्वा मणिः केसरिणा गृहीतः । सोऽपि निकृष्टस्याने मणि नयन् गिरि विविक्षन्
कन्दरां प्रविशन् जाम्बवता निहतः । ननु महान् सः, किमिति सिंह हतवान्, तराह
मणिमिच्छतेति । अहतः सिंहो मणिं न मुवतीति ॥ १४ ॥
तस्य मणेः प्रयोजनमाह सोऽपि चक्र इति ।
सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणि क्रीडनकं मिले।
अपश्यन्नातरं भ्राता सत्राजित्पर्यतप्यत ॥ १५॥
विले स्वस्थानविवरे कुमारस्यातिवालकस्य (स्थाने) क्रीडनकं क्रीडासाधनं चके ।
एतावदेकेनैव दिनेन निर्वृत्तम् । ततो मातुरन्वेषणार्थं सत्राजिता मनुष्याः प्रस्थापिताः ।
ततो न काप्युपलब्धः । ततो भ्रातृस्नेहात् भ्रातरमपश्यन् सत्राजित्पर्यतप्यत । मणिरपि
गतो, मातापि गत इति ॥ १५ ॥
ततः किं जातमिति विचारे भ्रातुरिवास्यापि दुर्बुद्धिरुत्पन्नेत्याह प्रायः कृष्णेनेति ।
प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः।
भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपजनः ॥१६॥
अयमपि गतः । भगवान् खतोऽन्येन वा स्वयमपि मृगयां गतो मारितवानिति ।
माय इत्युत्कटा कोटिः । कृष्ण एव समर्यो मणिगुणान् दुरीकर्तुम् । हेतुश्चाप्यस्ति ।
मणिः पूर्व याचित इति, वने च मारणे न कोऽपि ज्ञास्यतीति । एवं निश्चित्य भगवति
किष्टमारोपितवान् । ननु केनापि नोच्यते, कथं वं कल्पयसीत्याशश्वाह भ्राता ममेति ।
मम तु प्रिय इत्यहं प्रवीमि, अन्यः किमयं वक्ष्यतीति भावः । तगृहे उक्तं मार्यादिस्थाने,
पाकणे कर्णे समागतमजपत् । मघवत् शनैः भगवत्कीर्तिमुक्तवान् । यतो जनः,
नपत्पेन दोपेण जन्ममरणादिकं प्राप्नोति ॥ १६ ॥

·१४०
श्रीसुबोधिनी।।
:: पूर्व भगवान् विदितवृत्तान्तोऽपि लोकन्यायेनैव व्यवहरन् स्वयमपि श्रुत्वा आप्त-
मुखात् तत्प्रतीकारार्थं यत्नं कृतवानित्साह भगवानिति ।
भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिसमात्मनः।
मा? प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः ॥१७॥
तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा आप्तमुखात् अकस्माद्वा उपश्रुत्य । उपश्रुतिः सर्वानेव ज्ञापयति ।
ततस्तत्प्रतीकारार्थ प्रवृत्त इति वक्तुं निराकरणीयत्वे हेतुमाह दुर्यशो लिप्तमिति । दुर्यशस
आलिप्तमालेपनं लेपवदुपर्यपि प्रतिभासनम् । आत्मन इति । यदि भगवान् न दूरीकुर्यात्,
सर्वेषामात्मा खयमिति तदोपे कस्यापि मुक्तिनं भवेत् । अतो युक्तमेव तन्निराकरणम् ।
तल्लोकन्यायेनैव कर्तव्यमिति प्रसेनपदवीं नागरैः पदमार्गाभिज्ञैः तद्गतमार्गमन्वपद्यत ।
तेनैव मार्गेण स्वयं नागरैः सह गतः । अन्यथा लोकः कृत्रिमं जानीयात् ॥ १७ ॥
ततस्तं दृष्टवानित्याह हतं प्रसेनमिति ।
हतं प्रसेनमश्चं च वीक्ष्य केसरिणा बने ।
तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षण ददृशुर्जनाः ॥ १८ ॥
केसरिनखानां चिह्नदर्शनात् केसरिणव हतं ज्ञातवन्तः । ततो मणिरप्यस्मै देय
इति, यादवः खगोत्रजो मारित इति, पदामिज्ञैरेव केसरिमार्गमन्वगमत् । तं चापि अद्रि-
पृष्ठे पर्वतोपरि निहतं ददृशुः सर्व एव जनाः । तत्रापि ऋक्षेण ऋक्षपदचिह्नस्तज्ज्ञानम् १८
ऋक्षान्वेषणार्थ भगवान् प्रवृत्त इत्याह ऋक्षराजविलमिति ।
ऋक्षराजविलं भीममन्धेन तमसावृतम् ।
एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥ १९॥
यद्यपि भगवान् भक्तार्थमेव तत्र प्रविष्टः, तथापि लोके मण्यर्थ कष्टमपि कृतवानिति
ज्ञापयितुं तस्मिन्विले प्रविष्टः । ननु ऋक्षः प्राकृतः पशुः, भगवांस्तत्र किमर्थं गत इत्या-
शक्याह राजेति । ऋक्षाणां राजा महानेव भवति । तत्रान्यस्य प्रवेशाभावाय विशिनष्टि
भीममन्धेन तमसावृतमिति । अन्तःकरणस्य इन्द्रियाणां च प्रवृत्यभावाय विशेपणद्वयम् ।
अन्धतमः कदापि सूर्यतेजोरहितम् । अनेन मणिनापि तत्र प्रकाशो न कृत इति सूचितम् ।
अतो भगवान् अन्यान् स्थापयित्वा दयावन्तमिवात्मानं ज्ञापयित्वा । साधारणत्वादसमर्थत्वा-
दनियामकत्वाच तामिभंगपन्निवारणं न कृतमिति ज्ञापयितुं प्रजापदम् । साधारणास्तु ततो
निवृत्ता इति ज्ञापयितुं प्रजानामेवावस्थापनमाह । प्रायश्चित्तमेकेनैव कर्तव्यमिति मर्यादा
पालयन्निव भगवानेक एव प्रविष्टः । यादवा अपि भगवदिच्छया अकीर्त्यापि शङ्किता न
सझे गताः ॥ १९॥
तत्र प्रविष्टस्य मणिदर्शनमाह तत्र दृष्ट्वेति ।
तत्र दृष्ट्वा मणिश्रेष्टं यालक्रीडनकं कृतम् ।
हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भफान्तिके ॥ २०॥

·विवरणटिप्पणीसमेता। १४१ यद्यपि तत्र नागलोकमणयः अन्येऽपि दिव्याः सन्ति, ततः स्समन्तकपरिज्ञानं कठिनम् , तथापि स्वत एवोत्तममिति लौकिकेनापि प्रकारेण ज्ञातुं शक्यमिति ज्ञापयितुं मणिश्रेष्ठमित्युक्तम् । तथापि मणिः गुप्त एव स्थाने स्थाप्यत इति भगवान् लौकिक- प्रकारेण कथं दृष्टवान् , तबाह वालक्रीडनकमिति । चालस्य क्रीडार्थमुपरि निवद्धमि- त्यर्थः । पुराणान्तरे तु स्यमन्तकमणिज्ञापकं वाक्यमपि श्रुतवानित्युक्तम् । तत्र धात्री वालं लालयन्ती आह । 'सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदी- स्तव ह्येप स्यमन्तक' इति । अतो लौकिकेनापि प्रकारेण ज्ञात्वा अपकीर्तिनिराकरणार्थ- मिदं हर्तव्यमिति खाभाविकं चैतस न भवतीति, उपयोगश्च तथा नास्तीति, बाल- प्रबोधो वर्णमात्रेणापि भवतीति, पूजाभावात् धनप्रसवो नास्तीति, सुवर्णेनाप्युपयोगामाव इंति, अक्लिष्टकर्मापि पामरा न प्रष्टव्या इति खयमेव हतु कृतमतिर्जातः । ततो मत्यैव सर्वा सामग्री अक्लिष्टत्वाय सम्पादितेत्याह । आदौ भगवान् अर्भकान्तिके तूष्णीं कियकालमव- तस्थे, न तु गृहीत्वा ततो निर्गतः । चौर्यादिना जीवन् अपथप्रवृत्तः महानपि भक्तोपि विपयासङ्गात् प्राकृतो जातः । अतस्तत्सम्बन्धात् तदीया अपि प्राकृता एव जाताः ॥२०॥ अतो भगवन्तं दृष्ट्वा सदुद्ध्यभावात् विपयाभिनिवेशाच विचारमकृत्वापि आक्रोश कृतवतीत्याह तमपूर्वमिति । तमपूर्व नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् । तच्छ्रुत्वाभ्यद्रयत्क्रुद्धो जाम्बवान्बलिनां वरः ॥२१॥ देवादीनामन्यतरश्चेद्वाक्स्तम्मनादिकमपि कुर्यादिति । तदभावात् भगवतो क्लिष्ट- कर्मत्वं ज्ञात्वा नरोऽयमिति ज्ञातवती । भाकृतिवचनो वा नरशब्दः । स्वस्थस्याप्याक्रोशो भवतीति तघ्यावृत्त्यर्थं पुत्रं वा मारयिष्यतीति बुद्ध्या जाम्बवानपि महानिति तया मया- भावात् भीतवत् चुक्रोश । यतो धात्री चालकरक्षापरा । ततोऽन्तःकार्यान्तरव्यापृतोऽपि तद्वाक्यं श्रुत्वा समागत इत्याह तच्छ्रुत्वेति । मदायतनेऽपि मण्यर्थ कः समागत इति सोधः। जाम्बवानिति नामा प्रसिद्धो रामायणे बुद्धिविशेपे, तादृशोऽप्यविचार्य समागतः। तत्र हेतुर्यलागिमान इति अभिप्रायेणाह वलिनां पर इति । यलिमिरपि वरणीय इत्यर्थः । एतादृशोऽपि कालादिवशादनो भूखा भगवता सह युद्धं कृतवानित्साह स वा इति । स चै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मनः । पुरुपं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभावयित् ।। २२।। स्वयमपि प्रसिद्धः, तथा कुर्वन् लोके अपकीर्तिमपि प्राप्सतीति सूचितम् । तत्रापि ये निधयेन । शारीरेण जीवस्ताराप्यो भगवान् । तत्राप्यात्मनः खामिना न्यस्योपास्यरूण। तत्कयमित्याकाहायामाह तेनेति । रघुनायेन । कृष्ण एव रघुनाथः, तामेव सा सामग्री १.मती पारः। , . २. गगरेमी पारः।

·२४२ श्रीसुबोधिनी। गृहीत्वा समागत इति । स एव लक्ष्मणो - चलः । सैव सीता रुक्मिणी । ते वानरा यादवाः, सैवायोध्या द्वारका, सैव सरयूगोमतीति । तर्हि कथं युयुधे तबाह पुरुपमिति । प्राकृतं पुरुपं मत्वा प्रकृत्यधिष्ठातारम्, न तु पुरुषोत्तमम् । ननु महतः कथमेतादृशमज्ञान- मिति चेत्, तबाह कुपितो नानुभावविदिति । दृष्ट्वा क्रोधवशात् अलौकिकत्वं न ज्ञातवान् । पूर्व तु कृतो गोवर्धनादेरनुभावो न श्रुतः । सत्सङ्गाभावात् विलेशयत्वाच । अतोऽनुभावानमिज्ञत्वात् कोपावेशाच स्वामित्वेनाज्ञात्वा युयुधे । अक्लिप्टकर्मा च भगवान् । अनुक्त्वैव स्वयं युद्धं कृतवान् । भगवत उत्तरार्धलीलायां प्रकृतिः कालादयश्चासहमाना जाताः । तेषां पीडार्थ, पुरुपं परित्यज्य सप्तविंशति तत्वानि, यथा काठिन्यं जहति, तथा मुष्टिप्रहारैः सेवककृतैः चलने पादाविव कोमलानि कृतानीत्येके । चिरकालं मलयुद्धाकाझ्या तथा कृतमित्यन्ये । रामावतारे हि तस्मै वरो दत्तो रामेण 'त्वदाराधनां ग्रहीष्यामी'ति । पुनस्तेन विज्ञापनायां कृतायां पलं मदीयं व्यर्थ जायत इति । ततो भगवान् बुद्धिमि- दानी प्रकटीकुरु, बलं पश्यात्प्रकटीकरिष्यसीत्याह। नहि कश्रिीवस्त्वत्पराक्रमं सोढुं शक्त इति । अतस्तत्र स्थापितां ज्ञानशक्ति पूर्वावतारे गृहीत्वा इदानीं वलशक्तिमपि गृह्णन् पूजा गृहीत्वा तं मुक्तं करिष्यतीति तथा भगवदुद्योगः ॥२२॥ ग्रहादिवशाजयो न जायत इति कदाचित्तस्य शङ्का स्यात् , अतस्तन्निराकरणार्थ सर्वेष्वेव नक्षत्रेपु युद्ध निरन्तरं कृतवानित्याह द्वन्द्वयुद्धमिति । इन्दयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीपतोः । आयुधाश्मद्रुमैःभिः क्रव्याथै श्येनयोरिव ॥ २३ ॥ उभयोरेव युद्धं द्वन्द्वयुद्धं सम्यक् प्रकारेण, न तु नटवदभिनय मात्रेण । तुमुलग- धिकम् । प्रहारे सर्वपलविनियोगस्तुमुलता । उभयोर्विजिगीपतोरिति तथा करणे हेतुः । शीघ्रमेव प्रहारेण व्यथितः। युद्धं त्यजत्विति जेतुमिच्छा अज्ञानाजाम्बवतः । जित एव जाना- विवरणटिप्पणी। स वै भगवतेत्यत्र । उत्तरार्धलीलायामिति । लोकधर्मपुरस्कारेणात्र लीलायां क्रियमाणायां लोकधर्मानुसरणं प्रकृतिः । सप्तविंशतिनक्षत्रात्मकः कालः, आदिपदेन कर्मखभावौ च । एते असहमाना जाता इत्यर्थः । तेपामिति । भगवता सेवके कृतैः सप्तविंशतितत्त्वकाठिन्यत्यागहेतुभिर्मुष्टिप्रहारैस्तत्त्वानां पीडार्थ युद्धं कृतवानिति पूर्वेण सम्बन्धः । अतस्तत्रेति । तत्रावतारे जाम्बवता ज्ञापितां शक्तिं सीतामित्यर्थः । जनकानां ज्ञानप्रधानत्वात्सीतायाश्च तदन्वयस्थत्याज्ज्ञानशक्तित्वमिति भावः । ग्रहादिवशादिति श्लोकद्वयस्यामास इति ज्ञेयम् । द्वन्द्वेत्यत्र । जित एवेति । मया जितो मदीय एव मत्खरूपं जानातीत्यर्थः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता। १४५ एवं पूर्णक्रियाज्ञानशक्तिमत्त्वेन भगवन्तं निरूप्य तस्य जगजन्मादिमोक्षान्तकार्याणि चत्वारि निरूपयति त्वं हीति । श्रुतयः सम्मत्यर्थ गृहीताः । विश्वराजा तत्त्वानामपि त्वं स्रष्टा । सृज्यानामपि घटादीनां सस्वरूपं भवानेव । अनेन स्थितिरुक्ता । कलयतां कालमहादेवयमादीनामपि त्वं काल उपसंहारकर्ता । एवं सृष्टिस्थितिप्रलयानुक्ला मोक्ष- दातृत्वमाह परमात्मेति । आत्मनां सर्वेषामेव जीवानां परमात्मा फलरूपः । सायुज्यस्थान- मिति यावत् । तथात्मनां वा परमात्मत्वेन सेवमानानां परमात्मा मोक्षदाता । अथवा ! भगवतः सर्वत्वं वक्तुं सदंशस्योत्पत्त्यादिजनकत्वेन स्वरूपं भगवानित्युक्त्वा,चिदंशमपिभगवानेवात्मेति वदन् ,आत्मत्वेनैव स्वरूपता सिद्धेति तन्नियामकान्तर्यामिरूपत्वेन भगवन्तं निरूपयति परेति। एवं मूलकार्यरूपे निरूप्य य एव रामो मम स्वामी, स एव भवानिति वक्तुं रामावतार- पौरुपमाह यस्येपदिति । ईपदुत्कलितः पुष्पप्रायः क्रोधः, तत्रापि ऊर्ध्व कलिकामानं जातः, सोऽपि मनस्येवेत्साह कटाक्षमोक्षैरिति । अल्पीयसि को मनसि जाते दृष्टिस्तादृशी जाता। सापि न संपूर्णा, किन्तु कटाक्षरूपा, ते च पुनः दृष्ट्यवयवाः मोक्षरूपा इति ज्ञापयितुं कटाक्षाणां मोक्षा निरूपिताः । अल्पजीवाश्चेतना तैतिा भविष्यन्तीति किं वक्तव्यम् । ततः अधिरपि वम आदिशत् । मदुपरि मार्ग कृत्वा गच्छन्त्वित्युक्तवान् । ननु देय एव मार्गः, कथमुपायमुपदिष्टवानित्याह क्षुभितनक्रतिमिङ्गिल इति । नक्राणां तिमिङ्गिलानां च क्षोमं दृष्ट्वा तथोक्तवानित्यर्थः । अब्धिश्च आपो धीयन्ते अस्मिन्निति तासां निरन्तरमुत्सचि- धिता स्यात् । अतो मर्यादारक्षार्थमपि तथोक्तवान् । अप्स्वभावः भगवत्कृतः । तेनान्य- थाकतुं न शक्यत इति मार्ग एव कर्तव्य इति भगवानेव प्रार्थितः । अन्तरिक्षणापि गम. नेन गत्वा मारयितुं शक्यम् , तथा सति राक्षसैस्तुल्यता भविष्यतीति अलौकिके कर्तव्ये प्रस्तराणामेव समुद्रे प्लवनं निरूपितम् , न वानराणामिति भगवता सेतुः कृत इत्याह । क्रमेण चरिनत्रयं निरूप्यते । सेतुबन्धो राजसः, दाहः सात्त्विकः, रक्षसां वधश्च शिष्ट इति । जलाग्यासन्यानां निमित्तत्वात् सत्त्वादिक्रमो वा । स्वयशसा लका उज्वलितेति । ऊर्ध्व ज्वलिता ज्यालिता उअलीकृता वा। अनेनैतत् ज्ञापितम् , रघुनाथेनैव लक्षा प्रकाशितेति । अन्यथा लक को जानीयात् । नद्यन्यानि राक्षसस्थानानि लोके प्रसि. द्धानि । इपुभिःक्षतानि खयमेव भूमी पेतुः । क्षतमात्रेणेव भगवरसागादेव पतितानि । एवं कृते स्तोत्रे ममसर्वाङ्गं ययापूर्व कृत्वा भगवानुवाचेत्साह इतीति । इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः । व्याजहार महाराज भगवान्देवकीसुतः॥२९॥ विशेषेण ज्ञातं विशेपज्ञानं यस्य, स्वभावतोऽपि महान्तमृक्षराजानम्, अन्यतः सर्वतः धर्मा अपि तस्य तथेनि । एतस्प्रयोजनमुत्तरलोके वक्तव्यम्। तत्कृतीहामायाय वा । च्याजहार स्सएयुक्तवान् । निन्दितत्यात् कदाचित् यानेनापि यदेत् । मन एतदु- सोधि पाटः, साशी या म.रा."

·श्रीसुयोधिनी। ततः अशक्तः जिज्ञासायां प्रवृत्त इति वक्तुं वाह्याभ्यन्तराशक्तिमाह क्षीणसत्त्वः स्विन्न- गात्र इति । अन्तःकरणे विवेकधैर्य क्षीणे, गात्रेपु प्रखेदेन शरीरमपि क्षीणम् , निष्पीडि- तमिवाभूत् । ततो विस्मितो जातः । विचारे क्रियमाणे समागमनादिभिः प्राकृतधर्मजी- वत्वे ज्ञाते खसमानबलतैव कस्यापि नास्ति । ततोऽधिकवलः कथं जात इत्याश्चर्यम् । भगवत्त्वे वा कथमेवंरूपेणागत इति उभयत्र विरोधादतीव विस्मितो जातः ॥ २५ ॥ ततो विरोधपरिहारे विचार्यमाणे लीलयापि प्राकृतवचेप्टा भवतीति निश्चित्य बलस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च भगवानेवायमिति ज्ञात्वा स्वस्य पराजयः नातीव मनःपीडां करोतीति ज्ञापयन् भगवन्तं स्तौति जान इति त्रिभिः। जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो यलम् । विष्णु पुराणपुरुपं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥ त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृज्यानामपि यच सत् । कालः कलयतामीशा पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥ यस्येषदुत्कलितरोपकटाक्षमोक्षवादिशक्षुभितनक्रतिमिनिलोऽब्धिः । सेतुः कृतः खयशसोज्वलिता च लङ्का रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिपुक्षतानि राजसैः सात्त्विकैश्चैव तामसैस्तन्निभैर्गुणैः। सम्पूर्णैः सहितो विष्णुभंगवानेव नान्यथा ॥१॥ कथं निवृत्त इत्याकाङ्क्षायां ज्ञात्वा निवृत्त इत्याह जान इति । ज्ञानमार्गानुसारे- णापि ज्ञानं सम्मवतीत्यत आह त्वामिति । त्वामहं जाने । तत्र प्रकारानाह सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो वलमिति । प्राण आसन्यः, तस्य कार्यमोजः इन्द्रियशक्तिः । सहोम्न्तकरणस्य । वलं शरीरस्य । एवं सर्वप्राणिपु वलात्मा कार्यकारणभेदेन विभक्तवीर्य आसन्यस्त्वमेव । एवं नरोत्तमत्वमुक्त्वा पुरुषोत्तमत्वमाह विष्णुमिति । विष्णुरधिकार्यपि भवतीति तावन्मात्रतां निराकर्तुं विशेपमाह पुराणपुरुषमिति । पुरुषोत्तमम् । किश्च ! तादृशोऽपि प्रभविष्णुः । लोकमुद्भावयति । प्रकर्षण भावयति वा । किञ्च । अधीश्वरं सर्वनियन्तारं कालरूपम् । पूर्व क्रियाशक्तिनिरूपिता चतुर्धा रूपभेदेन । इदानीं ज्ञान- शक्तिनिरूप्यते चतुर्धा, ज्ञानं च चतुर्विधम् । नियामकमेकम् , इष्टसाधनतां ज्ञापयित्वा प्रवर्तकं द्वितीयम् , ततः फलदातृत्वेन स्थितं तृतीयम्, ततो निर्वाहकसर्वरूपं चतुर्थम् । तद्विष्णुपदेन प्रत्यवरोहक्रमेण अन्यैः पदैश्च निरूपितम् । विवरणटिप्पणी । जाने त्वामित्यत्र । नरोत्तमत्वमिति । देहोत्तमत्वमित्यर्थः । पुरुषोत्तमत्वमिति आत्मोत्तमत्वमित्यर्थः । तज्ज्ञानानुसारेणात्र देहदेहिनोभेंद उक्तः । प्रत्यवरोहेति । विपरीतक्रमेणेत्यर्थः।

·विवरणटिप्पणीसमेता। . , एवं पूर्णक्रियाज्ञानशक्तिमत्त्वेन भगवन्तं निरूप्य तस्य जगजन्मादिमोक्षान्तकार्याणि चत्वारि निरूपयति त्वं हीति । श्रुतयः सम्मत्यर्थ गृहीताः । विश्वसृजां तत्त्वानामपि वं स्रष्टा । सृज्यानामपि घटादीनां सत्स्वरूपं भवानेव । अनेन स्थितिरुक्ता । कलयतां कालमहादेवयमादीनामपि वं काल उपसंहारकर्ता । एवं सृष्टिस्थितिप्रलयानुक्खा मोक्ष- दातृत्वमाह परमात्मेति । आत्मनां सर्वेपामेव जीवानां परमात्मा फलरूपः । सायुज्यस्थान- मिति यावत् । तथात्मनांचा परमात्मलेन सेवमानानां परमात्मा मोक्षदाता । अथवा । भगवतः सर्वत्वं वक्तुं सदंशस्योत्पत्त्यादिजनकत्वेन स्वरूपं भगवानित्युक्त्वा,चिदंशमपि भगवानेवात्मेति वदन् ,आत्मत्वेनैव स्वरूपता सिद्धेति तन्नियामकान्तर्यामिरूपत्वेन भगवन्तं निरूपयति परेति। एवं मूलकार्यरूपे निरूप्य य एव रामो मम स्वामी, स एव भवानिति वक्तुं रामावतार- पारुपमाह यस्येपदिति । ईपदुत्कलितः पुष्पप्रायः क्रोधः, तत्रापि ऊर्ध्व कलिकामानं जातः, सोऽपि मनस्येवेत्साह कटाक्षमोक्षैरिति । अल्पीयसि क्रोधे मनसि जाते दृष्टिस्तादृशी जाता। सापि न संपूर्णा, किन्तु कटाक्षरूपा, ते च पुनः दृष्ट्यवयवाः मोक्षरूपा इति ज्ञापयितुं कटाक्षाणां मोक्षा निरूपिताः। अल्पजीवाश्चेतनाः तैीता भविष्यन्तीति किं वक्तव्यम् । ततः अब्धिरपि वर्म आदिशत् । मदुपरि मार्ग कृत्वा गच्छन्वित्युक्तवान् । ननु देय एव मार्गः, कथमुपायमुपदिष्टवानित्याह क्षुभितनक्रतिमिशिल इति । नक्राणां तिमिङ्गिलानां च क्षोमं दृष्ट्वा तथोक्तवानित्यर्थः । अब्धिश्च आपो धीयन्ते अस्मिन्निति तासां निरन्तरमुत्पत्ति- धिता स्यात् । अतो मर्यादारक्षार्थमपि तथोक्तवान् । अप्स्वभावः भगवत्कृतः । तेनान्य- थाकर्तुं न शक्यत इति मार्ग एव कर्तव्य इति भगवानेव प्रार्थितः । अन्तरिक्षेणापि गम- नेन गत्वा मारयितुं शक्यम् , तथा सति राक्षसैस्तुल्यता भविष्यतीति अलौकिके कर्तव्ये प्रस्तराणामेव समुद्रे प्लवनं निरूपितम् , न वानराणामिति भगवता सेतुः कृत इत्याह । क्रमेण चरित्रत्रयं निरूप्यते । सेतुबन्धो राजसः, दाहः सात्त्विकः, रक्षसां वधश्च शिष्ट इति । जलान्यासन्यानां निमित्तत्वात् सत्त्वादिक्रमो वा । स्वयशसा लका उमलितेति । ऊर्च ज्वलिता ज्वालिता उज्यलीकृता था। अनेनैतत् ज्ञापितम् , रघुनायेनैव लक्षा प्रकाशितेति । अन्यथा लक्षां को जानीयात् । नह्यन्यानि राक्षसस्थानानि लोके प्रसि. द्धानि । इषुभिः क्षतानि स्वयमेव भूमौ पेतुः । क्षतमात्रेणैव भगवत्सामर्थ्यादेव पतितानि । एवं कृते स्तोने भनसर्या यथापूर्व कृत्वा भगवानुवाचेत्साह इतीति । इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः। व्याजहार महाराज भगवान्देवकीसुतः ॥ २९ ॥ विशेपेण ज्ञातं विशेषज्ञानं यस्स, खमावतोऽपि महान्तमृक्षराजानम्, सर्वतः धर्मा अपि तस्य तथेति । एतत्प्रयोजनमुत्तरलोके वक्तव्यम् । तत्कृतपीडामावाय वा । व्याजहार स्पष्टमुक्तवान् । निन्दितत्वात् कदाचित् व्याजेनापि वदेत् । थत एतदु- क्षति पाठः, क्षाशीच। . अच्युतः ·१४६ श्रीसुबोधिनी। क्तम् । महाराजेति संबोधनं सेवकापराधापरिगणनज्ञापनार्थम् । ननु कथं स्पष्टं वचनं कथं वा नाज्ञापितवानित्याह भगवानिति । सर्वसमर्थः। तादृशोऽपि देवकीसुतो भक्तक- पालुः । अतो युक्तमेवास्य सप्टवचनमिति भावः ।। २९ ।। वचनात्पूर्वमेव तस्य हितं च कृतवानित्साह अभिमृश्येति । अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥३०॥ तस्याभिमर्शोऽपि सकृत् कृतो नित्यं तिष्ठति । सामान्यस्यैव वाभिमर्शः सुखकरो भवति तत्क्षणम् , किं वक्तव्यमानन्दमयस्य । तत्रापि यस्मिन् क्षणे स निष्पादितः, ततःप्रमृति तथैवानुवर्तत इति पूर्वावस्थां ततोऽप्यधिकां वा प्राप्तवान् । मानसीं व्यथा दुरीकर्तुमाह अरविन्दाक्ष इति । दृष्टयैव सर्वसुखदायी। शंकरेण पाणिनेति । तस्मिन्नति- शयाधानमप्युक्तम् । येनाग्रे सद्बुद्धिरप्युत्पद्यत इति । एवं कायेन मनसा च सान्त्वनं कृत्वा वचसापि सान्त्वनमाह मेघगम्भीरयेति । मेघा हि शब्दत एव भाविवृष्टिं सूचयन्तः चिन्तादिसर्वतापहारका भवन्ति । तथाप्यनुचितं कथमुक्तवानित्याशझ्याह कृपया पर- येति । अनेन वा मानसं सान्त्वनम् । तमिति तथा स्तोत्रकर्तारं सान्त्वनोचितम् । त्रिवि- धसान्त्वनेऽपि हेतुर्भक्तमिति ॥ ३० ॥ वाक्यमाह मणिहेतोरिति । मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते विलम् । मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१ ॥ अवागमने मणिरेव हेतुः । मणि नेतुमागताः । बहुवचनं पूर्वदृष्टसर्वसाहित्यं सूच- यति । हेतुशब्दो वा निमित्तवाची। मणिनिमित्तं वयं समागता इत्यर्थः । ऋक्षपत इति । ज्ञात्वैवागमनं निरूपितम् । अन्यथा पिले समागमनं न स्यात् । मणेरपि प्रयोजनमाह मिथ्याभिशापं प्रमृजनिति । एतद्विस्तरेणोक्तमिति लक्ष्यते । मिथ्याभिशापः अकृता- पकीर्तिकीर्तनम् । लोकाः अतत्त्वविद इति । इष्टिमेव मन्यन्त इति । अमुना मणिना अभिशापं प्रमृजन् इहागत इति सम्बन्धः । यद्यपि अग्रे मिथ्याभिशापापगमः, तथापि क्रिया प्रारब्धेति वर्तमानप्रयोग एव युक्तः । एकवचनं तु मिथ्याभिशाप एकस्यैवेति । आत्मन इत्यावश्यकता । अन्यथा भक्तोद्धारो न सम्भवतीति भावः ॥ ३१॥ विवरणटिप्पणी। अभिमृश्येत्यस्याभासे । वचनात्पूर्वमेवेति । पाठे एवं क्रमाभावेपि अभिमृश्येतित्त्वा- प्रत्ययेन पूर्वकालस्य बोधितत्वादिति भावः। व्याख्याने तथाप्यनुचितमिति । अपराधकर्तुः सान्त्वनमनुचितमित्यर्थः । मणिहेतोरित्यत्र । इति लक्ष्यते इति । विस्तरेण कथनं विनाकाङ्क्षा तिष्ठेदेपेति भावः। १ दृष्टमिति पाठ।।

·विवरणटिप्पणीसमेता। १४७ एवं स्वामिनाये निरुक्ते कथं देयमिति विचार्य तावन्मात्रे दत्ते स्वस्य सेवकत्वं न सिध्यति, याचितं सर्व एव प्रयच्छतीति खकन्यां च दत्तवानित्साह इत्युक्त इति श्रीशुक उवाच-इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवती मुदा । अहणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२ ॥ जाम्बवतः अपत्यं जाम्बवती, अनेन पालिता कन्या न भवतीति सूचितम् । ऋक्षाणां विधानान्तराभावात् दानमेव कृतवान् । सापि ततः पूर्वं कन्या अदत्तैव स्थिता । मुदेति भाग्यं जातमिति । मगवानपि पूजितः, कन्यायाः वरोऽपि प्राप्त इति । ततस्तस्या एव कन्यायाः दानसमये अहणार्थं मणिमपि दत्तवान् । एतद्वयमपि न कुशो- दकपूर्वकं प्रादात्, किन्तु उपजहार समीपे आनीय स्थापितवानित्यर्थः ॥ ३२॥ एवमन्तःस्थितिमुक्त्या बहिःस्थितिमाह अदृष्ट्वा निर्गममिति त्रिभिः । अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः। प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्त्रपुरं ययुः ॥ ३३ ॥ निशम्य देवकी देवी रुक्मिण्यानकदुन्दुभिः । सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन्धिलात्कृष्णमनिर्गतम् ।। ३४ ।। सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः। उपतस्थुमहामायां दुर्गा कृष्णोपलव्धये ॥ ३५ ॥ प्रविष्टो हि तस्मिन्नेव दिवसे समायास्यतीति तत्रत्या वहिःस्थिताः निरन्तराकाझ्या भोजनादिरहिताः द्वादशदिवसपर्यन्तं स्थित्वा द्वादशाक्षेप्यपि क्षीणेपु जना विवेकरहिताः भगवानपि शौरिरिति विशेपतस्तत्प्रभावानभिज्ञाः दुःखिताः सन्तः द्वादशाहानि प्रतीक्ष्य स्वपुरं ययुः । 'संवत्सरप्रतिमा वै द्वादशरात्रय' इति । ततो येऽपि नागताः, तेऽपि द्वार- कायां स्थिताः भगवनिर्गमाभावं श्रुत्वा दुःखिता जाता इत्याह निशम्येति । स्त्रीणामवि- वेको मूयानिति । तत्रापि पुत्रस्नेहो महानिति देवक्यादिक्रम उक्तः । प्रयो मुख्याः । अन्येऽपि सुहृदः सम्बन्धिनः ज्ञातयो गोत्रिणश्च पिलादनिर्गतं कृष्णं श्रुत्वा अशोचन् । वस्तुतत्त्वानमिज्ञाः । कृष्णो हि भक्तहितार्थमेवावतीर्णः । कथं विलम्यं कृतवानिति । एवं सर्वेषां शोकं राजसं दुःखमुक्त्वा तामसं सात्त्विकं चाह सत्राजितं शपन्तस्त इति । दुरात्मायं सत्राजित् , प्रसेनवन्मियतामिति । एवं शापे हेतुः दुःखिता इति । दुःखेऽपि विशिष्टो हेतुः द्वारकौकस इति । मधुरां परित्यज्य देशप्रान्ते द्वारकायां स्थिताः कृष्णकशरणाः भगवत्यनागते दुःखिता भवन्तीति युक्तमित्यर्थः । द्वारका- पासित्वेन तेपां शापोऽपि सत्राजिति फलिप्यतीति चितम् । सात्त्विकं दुःखमाह उपतस्थु- महामायामिति । माया हि भगवदुद्गमे प्रतिबन्धिका मवति । भगवांश्च तस्सै वरं दत्तवान् १पाठिरवि पाठः।

·१४८ श्रीसुबोधिनी। 'अर्चिप्यन्ती'ति । अतो भगवता दत्तो वरः अवश्यं तेनैव सत्यः कर्तव्य इति देवतान्तरम- जनापेक्षया भगवदाविर्भावार्थ दुर्गंवानुसन्धेया ॥ ३५ ॥ एवं भक्तानां त्रिविधं दुःखं दृष्ट्वा खयमाविर्भावं कुर्वन्नेव कृतकार्यः अर्धमासनते कृत एव खयमाविर्भूतः, स्ववाक्यमपि सत्यं कृतवानित्याह तेपां तु देव्युपस्थानादिति । तेषां तु देव्युपस्थानात्प्रत्यादिष्टाशिपासवः । प्रादुर्वभूव सिद्धार्थः सदारो हर्षयन्हरिः ॥ ३६॥ प्रत्यादिष्टाः आशिपा सह असवो येन तादृशो भगवान् खयमेव समागतः । असु- शब्दात् समासान्तः अच्प्रत्ययः । आशिपेत्यलुक् तृतीयायाः। प्रत्यादिप्यमुपदिष्टम् । प्रति- रानुगुण्ये । देव्युपस्थानात् या आशीः तया सह भगवान् प्राणानपि दत्तवानिति । अथवा । देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा कृत्वा दुर्गाया आशीर्वादेन सवो यज्ञरूपः प्रादुर्भूतः । प्रत्यादिष्टाशिपां सवेति पाठश्चिन्त्यः । राजानं प्रति वा । वो युष्माकं भक्तानां स कार्य- कर्ता सिद्धार्थः सन् प्रादुर्भूत इति । दुर्गाया वा आशीनिराकृत्य प्रत्यादिष्टाशिपा कृत्वा खयमेव सर्वकामपूरको यज्ञः प्रादुर्भूतः । सिद्धार्थः स्यमन्तकसहितः। सदारः स्त्रीसहितोऽपि । हर्पयन् हरिरिति । हृष्टः सर्वाभरणभूपितः । भोजनादिना च पुष्टो, नतु ग्लानियुक्तः। यतो हरिः सर्वदुःखहर्ता ॥ ३६॥ ततः परमानन्दो जात इत्याह उपलभ्येति । उपलभ्य हपीकेशं मृतं पुनरिवागतम् । सहपन्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवाः ॥ ३७॥ असभ्यो दृष्टान्तो लौकिकभापायां न दोपाय । श्वशुरेणैव स मणिः कण्ठे निवद्धः । अतस्तदनुरोधेन मणिः स्वकीय एवेति ज्ञापयन् स्त्रीसहितो मणिग्रीवः खयमागतः । न केवलं समागमने अपकीर्त्यभावः, किन्तु निरोधोऽप्यनेन जात इत्साह सर्वे जातमहोत्सवा इति । हपीकेशत्वात्तथैव तेषु प्रेरितवान् ॥ ३७॥ एवमपि प्राप्य उपक्रमवलीयस्त्वार्थ समानयनार्थ प्रक्रान्त इति सत्राजितायैव दत्तवानित्याह सत्राजितमिति । सत्राजितं समाहृय सभायां राजसंनिधौ । प्राप्ति चाख्याय भगवान्मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥ यदादी भगवान् विचारयति, तदेव करोति । आदौ च तस्य समन्तक इति प्रवृत्तः। न फेनाप्युपायेन स्वकीयं मन्यते । अत एवाग्रेऽपि न ग्रहीप्यति । नियन्धे खन्योऽपि हेतुरुफः। मामिल २ सयः पामपूरफ इति पाटः सूचितः ।

·विवरणटिप्पणीसमेता , सर्वात्मनान्यहृदयं न गृह्णाति हरिः खयम् । सर्वात्मनाप्रपन्नं च नाशायेव सुयोधनम् ॥ १ ॥ इति । समायामाह्वानम् । पश्चादुरात्मा अन्यथा वक्ष्यतीति, लजां च जनयितुम् , तत्रापि राजसन्निधौ निर्भयम् । यथा राजापि न ग्रहीष्यतीत्याज्ञापयितुं वा । प्राप्त्युपायं प्रकार वा सम्यगुक्त्वा तत्सत्तां दूरीकृत्य मणिं तस्मै न्यवेदयत् । यतो भगवान् खेच्छो, मारयितुं वा, न कोऽपि ज्ञातवान् किमर्थ दत्तवानिति । निवेदनं 'तवेदमानीतं गृहाणेति । ततस्तस्य कृत्यमाह स चातिबीडित इति पञ्चभिः । स चातिबीडितो रनं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः। अनुतप्यमानो भवनमगमत्स्खेन पाप्मना ॥ ३९ ॥ लोमाइण्डमयाच गृहीत्वा लजितो जातः । लोके अपकीर्तिमुत्सादितवानिति अवाड्मुखो जातः । ततः पूर्वोक्तादेव हेतोः अपकीर्तिजननात् । अनुतापोऽपि तत एव ।. अतोऽस्य प्रायश्चित्ते परलोकशुद्धिर्भविष्यतीति ज्ञापितम् । न कोऽपि तस्य वन्धुरिति कम- प्यपृष्ट्वा खभवनमेवागमत् । ननु रनं प्राप्य संतोपे कर्तव्ये कथमनुताप इति चेत् , तबाह स्वेन पाप्मनेति । देवान्तरप्रसादापेक्षया भगवदपराधो महानिति ॥ ३९ ॥ चलवता विग्रहे आकुलः सन् तमेवार्थमनुध्यायन् जात इत्याह सोऽनुध्यायन्निति । सोऽनुध्यायंस्तदेवाचं बलवद्विग्रहाकुलः । कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेवाच्युतः कथम् ॥ ४० ॥ अयनेनापि स एवार्थः ध्यातो भवति । यद्यपि विग्रहः स्वयं न कृतः, नापि करिष्यति, भगवानपि न करोति, तथापि भगवदीयैः बलवद्भिः सह विग्रहः संभविष्य- तीति व्याकुलता । अयं दोपस्तदापगच्छेत् , यदि भगवान् प्रसन्नो भवेत् । तदेव विचा. रयति कथं मृजामीति । स हि देवोपासक इति तस्य प्रायश्चित्ते मतिः । रजः पापम् । अच्युतस्य सर्वथा नित्यधर्मस्य अवश्यंभाविनरके हेतुभूतापराघस्य कृतत्वात् तत्प्रसाद एव तदपगम इति प्रसीदेद्वाच्युतः कथमिति विचारयति ॥४॥ विवरणटिप्पणी। सत्राजितमिलन । सर्वात्मनेति । अन्यस्य हृदयं यत्र तादृशं वस्तु सर्वात्मना सर्वांशेन न गृह्णाति । अतो मणिर्न गृहीतः । सत्राजिदपि खकीयत्वेन न गृहीतः, सर्वथा प्रपत्त्यमावादित्याहुः सर्वात्मनेति । सर्वात्मना अप्रपन्नं च न गृह्णाति यत इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः नाशायेवेति । नाशाय इव इति च्छेदः ।साहाय्ययाचनार्थमागतमपि सुयोधनं नाशाय अकल्पयदिति शेषः । नत्वर्जुनवत्स्यकीयत्वेनागृहातयेत्यर्थः । नाशायैव कलि यथेति पाठेऽपि दुर्योधनस्य कलिरूपत्वादेक एवार्थः। प्राप्युपायमिति । विले गमनमित्यर्थः । प्रकारं युद्धमित्यर्थः। सोऽनुध्यायन्नित्सत्र । तमेवेसेवकारस्थार्थमाहुः अयलेनापीति । इति सप्तमाध्यायन्याख्या।

·. १५० श्रीसुबोधिनी । यथा वाक्येन अपकीर्तिर्जाता । अधुना क्रियया कथं कीर्तिर्भविष्यतीति तदाह किं कृत्वेति । किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेदा जनो यथा। अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ।। मास्तु वा कीर्तिः, जनो लोकः यथा न शपेत् । शापे हेतुर्वाग्दोष एव मम, न त्वन्यदिति । स्वदोषाननुवदति अदीर्घदर्शन मिति । स्यमन्तकेन वचनेन वा इष्टमनिष्ट वा भविष्यतीति दीर्घदर्शनं कर्तव्यम्, तन्न कृतमिति सात्विको दोपः । तत्रापि हेतुः क्षुद्रमिति । अल्पोऽहं राजसः । महान्तो हि गम्भीरा भवन्ति । किछ । प्रथमवाक्योलङ्क- नमेव मम-दोपः पतितः । तत्र हेतुः द्रविणलोलुपमिति ॥४१॥ एवं दोपत्र का प्रतीकार इति चिन्तायां क्रियमाणायां निमित्तभूतो मणिरेव देय इति स्वस्य स्फुरितः । तदा सूर्यः । न मणियः, अपि तु देयत्वात् कन्यैव देयेति । तद्यु- भयं देयम् , तथा सति भगवानपि संतुष्टो, लोका अपि न वाच्यं वदिष्यन्ति इति निश्चित्य, खाध्यवसायमाह दास्ये दुहितरमिति । दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिन चान्यथा ॥ ४२ ॥ तस्मै प्रसिद्धाय । सर्वथा ग्रहीष्यतीत्यत्र हेतुः स्त्रीरत्नमिति । यथा जाम्बवान् कोयिकमपराधं कृत्वापि मणिं दुहितरं च दत्वा कृतार्थो जातः, एवमहमपि भविष्यामी- त्यभिप्रायेणाह रत्नमेव चेति । नन्वन्यः भक्तिमार्गानुसारी उपायः कथं न क्रियते, तत्राह उपायोऽयं समीचीन इति । व्यवहारे अस्मिन्नर्थे अयमेवोपायः समीचीनः, अन्यथा तस्य शान्तिन भविष्यतीति । स्वस्यार्धदुर्बुद्धिः, भवेदेवं यदि भगवान् (न) मणिं गृह्णीयात् , सर्वथा प्रपन्नता च न कृतेति ॥ ४२ ॥ न केवलमेवं विचारितवान् , किन्तु कृतवानित्साह एवं व्यवसित इति । एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित्वसुतां शुभाम् । मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३ ॥ युयैय, न तु कश्चित्पृष्टः । शुभां शोमनरूपाम् । विवाहे समलङ्कतां स्वयं गृहे नीत्वा दोपपरिहाराय कृष्णाय सदानन्दरूपाय उपजहार। हेत्याभर्ये, कयमेवं कृतवानिति ॥४३॥ ततो भगवानेकं गृहीतवान्, एक नेत्याह द्वाभ्याम् । तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि । यहुभिर्याचितां शीलस्पौदार्यगुणान्विताम् ॥४४॥ तां सत्यभामामिति । सत्येनैव भासत इति सत्यरूपा कान्तिरूपा च । यद्यपि तेन निवेदनमेव कृतम् , तयापि स्वयं ययाविधि उपयेमे । अन्यथा अन्यस्मै देया पति.

·विवरणटिप्पणीसमेता। १५१ ध्यतीति । तत्र हेतुः बहुभिर्याचितामिति । सा हि पूर्वमन्यस्मै सन्दिग्धा प्रतिश्रुता । अतो विवादास्पदेति ययाविध्येव विवाहः कर्तुमुचितः । किञ्च । गुणा अपि तस्यां सन्तीत्याह शीलेति। शीलमन्तःकरणधर्म इन्द्रियाणां वा क्रियारूपम् । रूपं.शरीरस्य । औदार्यमन्त:- करणस्य । एवमुत्कृर्गुणैरन्विताम् ॥ ४ ॥ एकं गृहीत्या द्वितीयं प्रत्याचष्टे भगवानाहेति । भगवानाह न मणि प्रतीच्छामो वयं नृप । तवास्तु देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः॥ ४५ ॥ ईश्वरलान्नान संनियोगशिष्टन्यायो वक्तुं शक्यः । न मणिं प्रतीच्छाम इति । विवाहे तु अहमेव प्रयोजकः । मणौ तु सर्वसम्मतिरपेक्ष्यत इति । अत एव वयमिति पहुवचनम् । नृपेति परीक्षिसंवोधनं भगवानाहेति वाक्ये संवध्यते, न तु भगवदुक्ते । राजानो हि तथा वदन्तीति ज्ञापनाय । किञ्च । द्वयं समर्पितम् । तत्रैकं ममास्तु, एकं च तवास्त्वित्साह तवास्त्विति । तत्र हेतुः देवभक्तस्येति । अन्यथा सूर्यः क्रोधं करिष्यतीति मावः । तथापि निवेदितं कथं त्यज्यत इत्याशझ्याह वयं च फलभागिन इति । मणिफ- लमस्माकमपि भविष्यति । श्वशुरस्य धनसम्पत्ती जामातैव मोक्ता भवतीति । चकारात् कश्चित्समुचितः । सत्राजितस्तु खात्मानं समुचिनोतीति प्रत्ययः । भगवदभिप्रायस्त्वक्रूरः । तस्मै पूर्व तेन कन्या प्रतिश्रुता । उभयग्रहणे तस्य दुःखं भविष्यतीति भक्तहितं भक्तिमार्ग च सत्यं कर्तुं तथोक्तवानित्यर्थः ॥ ४५ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे सप्तमोऽध्यायः ।।७।। इति दशम-उत्तरार्ध-राजस-साधन-प्रकरणं समाप्तम् ।

·शोधपत्रम् । ORoor- द्वात्रिंशत्तमपृष्ठानन्तरमिदं पुस्तकं श्रीमत्प्रभुचरणपुस्तकाधारेण मुद्रितम् । अत एव तत्पर्यन्तमेवेदं शोधपत्रं तत्पुस्तकस्थपाठानुसारेण निवेशितम् । १ तेन । पृ. पं. अशुद्धम् शुद्धम्। ९ अतिक्रुद्ध । भनिरन्छे । १ तदाप्रियम् । तदप्रियम् ११ विदोषेण प्रवक्ष्यति विशेपे न प्रवक्ष्यति। २० अमर्यादत्वं च अमर्यादत्वं वहुत्वं च। २३ एका मथुरा। ६ १५ अस्तमये अस्तमये। ८ तन ११ मारणवैषम्य मारणे वैपम्य १३ कार्यान्तरमागच्छन् कार्यान्तरार्थ- मनागच्छन् । धर्म २५ अक्षौहिणी संज्ञापनाः अक्षौहिणी संज्ञापला ते। २३ अवतारणां अवताराणाम् । २६ प्रधानम् प्रमाणम् । ४ अवतीर्य ५ अक्लिष्ट क्लिष्ट १४ अलौकिकरथ अलौकिकतया १७ अपेक्ष्यते २४ केनचित् न केनचित् । ५ निर्गम्य पृ. पं भशुद्धम् १२ १२ अन्यधाययोः शंन्यथा पयः। १२ २० छिन्नं छन १२ २० धैर्य-वहेसत्र निवेशितं 'स्वर्ग गच्छे'ति । १३ ८ कृदन्तात् तृजन्तात् । २५ शराणाम् शरीराणाम् । १६ ११ पष्टिहायन पाष्टिहायन ११ अनीकशः अश्वा अनीकशः समूहशः अश्वा। २१ संकुला संकुलाः ६ तैराकुलाः। द्विपा एव • तैराकुलाः द्विपा एव। १४ अच्छरिकानि अच्छुरिका नि । ६ सङ्के २२ १ अन्तः अतः। ५ स निवर्तते सन निवर्तते। २३ नारदेन तेपु नारदस्तेपु। २८ १८ प्रजापालने प्रजापालेन । ११ ख्यापयितुम् ज्ञापयितुम् । २२ दिव्यदृष्ट्या दिव्यदृष्ट्या हि। ३२ १९ पयां चलन पन्यां च चलन् । २८ वा युद्ध सह् वा युद्ध । १६ कर्म भने । ८ ९ अवतार्य। ९ । अपेक्षते । निर्गत्य।

·एतत्मकरणस्थकारिकाणामकारादिवर्णानुक्रमः। पृष्ठाका पृष्टाङ्कः २ ... ३ ११९ ... २ ... ३ ... ३ ... १ ५८ ... ... १ १४४ ... ... ११९ ... ... २ .. ... ૨ १३४ ५८ निरूप्य क्षात्रधर्मण पुत्रस्यापि कथा वाच्या पुरुषानुग्रहं पूर्वम् प्रमाणरक्षासिद्ध्यर्थ प्रसङ्गात्तामसानां हि प्रसह्य कन्याहरणं भूमेर्मातुर्वैष्णवानां मानसेनाथ कायेन यावनिवर्तते चित्तं राजसः सात्त्विकैश्चैव लोके हि पुत्रमार्याणां वाक्यात्तदीया विज्ञेयाः विवाहाः सप्त कामेन शतार्धे वा चतुर्थे वा पढ्गुणैर्भगवान् रूप्यः सत्यभामा विवाहान्ता सप्तमे कामतः मोक्तः सम्बन्धी च तथा भक्तः... सर्वथा साधन मिति सामनान्यहृदयं स सप्तदशधा मोक्तः सात्विके राजसे चैव स्तुतिय निर्गुणा मोक्का स्थानात् प्रच्यावनं पूर्व भतो विधिविवाहार्य भतः शम्बरनिर्मुक्तः अनुग्रहः कालतुल्यः अलौकिकं ततः स्थानं उत्तरार्धसमैः श्लोकैः उत्तरार्धे पञ्चमे तु उत्तरार्धे हरेलीला उदासीनाः स्वकीयाश्व एपा निरोधलीलेव कच्छाशिखोपवीतानि कृतिः प्रमाणं तु हरेः कृष्णानुग्रहयुक्तानां क्लेशापनोदनार्थाय गुणा एतास्ततोले चतुर्दशमिरध्यायः तादृशस्य हि जीवस्य तामसी हननाख्या हि त्रिविधो हि क्षत्रियाणां . न चापि भगवान् नामसम्बन्धरूपाणि निग्रहं प्रथमेध्याये निग्रहानुग्रही चैव निर्गुणस्य निमित्तत्वं निरूपितो भगवतः ... ... ... १३३ १३४ २ ... ૨ ३ ... ... ११९ ... १३३ ... ... २९ ३ २ ... ... ... १४९ ३ २९ ५८ ... ... २ २९ ... ... १५ ... ११९ एतत्प्रकरणस्थमूलश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमः। पृष्टाक्षः पृष्टाङ्कः ... ... २२ भदृष्ट्वा निगमं शारः अधुनापि वयं सर्वे १०० ... ५ ... . १२८ ... ... ६ ७५ ८४ भक्षिण्वंसदलं सर्व अक्षौहिणोमिविशत्या भक्षौहिणीमिः संस्थातः भय कृष्णविनिर्दिष्टः भय तत्रासितापानी अद्भिर्गन्धाक्षतः... भधाहं निशितः... मु.उत्त. २० १२९ भन्तःपुरवरम् अन्तःपुरान्तरचराम् अन्योऽपि धर्मरक्षाये अपि मय्यनवद्यारमा अमिमृश्यारविन्दाक्षः ... ... ... ...

·गृष्ठाका ... .. ... ... ... ... ७ ... पृष्ठाकः ६२ १२८ ४६ १२८ ... ३४ ८४ ... ... ९ ... ... .... १०४ ... ... ... ... ८८ ... ... ... १३१ १०८ ८७ ... ... ... ४ ... ८४ ... ... ... ८७ १५० ७० ... ... ... ... ४४ ... १०२ ८३ १२८ ... अलक्ष्यमाणो रिपुणा अलंकृतमुखाम्भोज अवतीर्णो यदुकुले अवधार्य शनैः अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे अष्टभिश्चतुरो वाहान् अष्टादशमसंग्राम असंतुष्टोऽसकृत् ... असंसर्गाग्रहो असाध्विदं त्वया अस्ति प्राप्तिश्व कंसस्य अस्यैव भार्या भवितुं महत्या दुर्मतिः अहत्वा समरे कृष्णं अहो त्रियामान्तरित आकीर्यमाणो दिविजैः आत्ममोहो नृणां आनाधिपतिः श्रीमान् आयुधानि च दिव्यानि आयोधनगतं वित्तं आरुह्य स्यन्दनं आवयोयुध्यतोरस्य आसाद्य देवसदनं आसीत्तदष्टाविंशाहम् आसीत्सत्राजितः इति निश्चित्य यवनः इति विज्ञातविज्ञानं इति संमध्य दाशाहों इति सर्वे सुसंरब्धा इत्थं सोनुगृहीतोङ्ग इत्युक्तस्तं प्रणम्याह इस्युक्तः स्वां दुहितरं २२ ... ... ... ... १२३ ६९ ... ... ... ... ९ २२ एतदर्थोऽवतारोऽयं एवं क्षिप्तोऽपि भगवान् एवं चिन्तयती याला ... एवं चेदिपती राजा एवं ध्यायति गोविन्द एवं प्रयोधितो मिः एवं प्रेमकलायद्धा एवं भगवता तन्थी एवं मीमांसमानायां एवं राजा समेताना एवं वध्वाः प्रतीक्षन्या एवं व्यवसितो बुद्ध्या एवं संपृष्टसंमभो एवं संभापितो राज्ञा ... एवं सप्तदशकृत्वः एवमुक्तः स वै देवान् एप आयाति सविता एप त्वाऽनिर्देश कचिद्विजवरश्रेष्ठ कच्चिद्वः कुशलं कथं त्वनेन संमातं करोति कर्माणि तपस्सु... करोरुमीना नरकेशशैवला कलेवरेऽस्मिन् का स्वा मुकुन्द ... कामस्तु वासुदेवांशः कालन्नयोपपन्नानि कालनेमिहंतः कंसः कालो बलीयान्बलिना किं कृत्वा साधु मह्यं किश्चित्सुचरितं किंस्वित्तेजस्विनां तेजो कुत्र यासि स्वसारं कुरु सञ्जयकैकेय- कृष्णमागतमाकर्ण्य कृष्णमुष्टिविनिप्पात कृष्णरामद्विपो यत्ताः कृष्णान्तिकमुपमज्य को नाम स पुमान्मह्मन् ... ... ... ... ... ... २४ ... ९० ... ... १४३ ... ... ... ... ૭૨ ३२ ... ... ... ४५ ... ... ... २५ ४६ ... ... ... ९६ ५८ ... ... १५० ... ... ... ... ८८ ... १४७ ... ४१ ... इत्युक्त्वा रथं ... ... १०३ ... ... ... इत्येते गुह्यसम्देशा उपलभ्य हृषीकेशं उत्सार्य वामकरजः उद्वाहक्षं च विज्ञाय मक्षराजबिलं एक एव परो हारमा ... ९४ ... ... ७८ ... ८१ १४० १११ ...

·३ पृष्टाः ७७ ... ... ... ६८ ११७ ... ... ... ... ४५ ... ... ... ... ... ... ५९ १४१ को न्ययं नरवैडूर्यः को भवानिह संप्राप्तो काचिद्गजांसि विममे गदामाविध्य तरसा गिरी निलीनावाज्ञाय गृह्णन्निपनादय चः सामर्यजुर्मः चतुर्भुजं रोचमानं चिन्तयामास भगवान... चिरप्रजागरश्रान्तो चिरमिह वृजिनातः ... ... ... ... ८० ... ... ... ... ... ... १२४ ... ... ... ... ... ... ५५ १०६ ११० ... ... ... ... चलेन बद्धा ... ... १९ ... २४ ... ४४ ... ... ५७ ... ... १०५ ... ... ११४ ८५ ... ... ९१ ... ... ... ९२ पृष्टाहः तथाहमपि तचित्तो तदवेत्यासितापानी तदा महोत्सवः तन्मे भवान्खल ६१ तपःश्रद्धायुतो धीरो तमपूर्व नरं दृष्ट्वा तमागतं समाज्ञाय ३९ तमालोक्य घनश्याम ६ तमिमं जहि दुर्धपं तमेकदा मणि कण्टे तया परित्रास १०७ तपेयं विपमा बुद्धिः तसादज्ञानजं शोक तस्मादद्य विधास्यामो तस्माद्विसज्याशिप तस्य चापततः खङ्गं १३ तस्या आवेदयत् १४४ तस्यै नियताः २३ तां देवमायामिव १२८ तां बुद्धिलक्षणौदार्य तां व प्रययसो तां सत्यभामा सानापतत आलोक्य तामानयिष्य सामापतन्ती भगवान् २९ तामाह भगवान् १२० । तेजसा तेऽविपोण १२१ तेषां तद्विक्रमं ... १३२ तेपोमु देण्युपस्थानात् समाहितः दाराधः प्रयोविंशस्यनीकास्पं स्वं तु राम पदि प्रदा एवं दिविश्वाजा पते पत्र हि प्याष्ट्र दृष्ट्वा रादरे पालं या प्राण्पदेयः प्पा मारुपयोपोगं दमपुदं मुमुर्स दापे दुहिता सम्म ... ... जग्राह विरथं रामो जन्मकर्मामिधानानि जन्मन्यनन्तरे जन्मादयस्तु देहस्य जरासुतस्तावमिमृत्य जाने ग्यां सर्वभूतानां तं दृष्ट्वाचिन्तयरकृष्णः तं दृष्ट्वा जलदश्याम तं निर्जगार सं भुक्तवन्तं विधान्त तं मानिनं स्वामिभवं तं विलोक्य जना तं विलोक्य विनिष्फ्रान्तं संप विदर्माधिपतिः संशम्बर: फामरूपी तं शम्यराय यती ... ... ... ... १५० ... ... ९५ ... ७७ ... ... ... ... ... १२३ ८१ ४३ ... ... १४८ ... तरस्या महदाय ... ... १०१ ... १२८ ८. १२ १४१ ... ... ... ... ... सन उरपस्प तरसा ततो गायकगान्ध सतो निपेशन रातोमूएपरमैन्यानो रातो रमादपम्प मनिटं पत्र योगमायेग रात्रशाम्पोामन्यो रापाप्यपतनाम्य रापाप्यमहोपामि १२१ २८ ... ... ... १०५ १४२ "" ·पृष्ठाः पृष्ठाङ्क: ... ... ४ ... ... ... ... ८३ १३२ ११३ ६८ ११८ ... ५० ... ... ७४ ... ... ... ... ... ९३ १०३ ५३ ९८ पिरन्देवान्समभ्यर्य पिग्रे मगधराजाय पुरं संमृष्टसंसिक्त.. पुरा रथैहेमपरिष्कृतः पूर्तेष्टदत्तनियम. प्रेक्षणीयं निलोकस्य पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता पेतुः शिरांसि प्रदुत्य दूरं संभ्रान्ती प्रभाध्यैवं ददौ प्रमत्तमुच्चैरिति प्रमथ्य तरसा राज्ञः प्रलोभितो वरैर्यत्वं प्रवर्तिता भीरुभयावहा प्रसेनं सहयं हत्वा प्रहस्य भगवानाह प्राणावशेष उत्सृष्टो ... ६१ १२४ ... ... ... ... ५० ... ... ... .. ६३ ३६ ... शूरा विकत्थन्ते ... ... १३९ ... ... १२ १३२ १२२ ... ... ११३ प्राप्तौ श्रुत्वा ... ... ... ... ... दिने दिने स्वर्णभारानष्टी दुभंगाया न मे धाता देवकी वसुदेवश्च देह आद्यन्तवानेप द्वारका स समभ्येत्य द्वारकायामभूत् धनुर्विकृष्य न कामयेऽहं तव न त्वया योद्धुमिच्छामि नन्वन्विच्छन्ति नन्वसौ दूरमानीय नमस्ये स्वाऽम्बिके नरलोक परित्यज्य नरा नार्यः प्रमुदिताः न वे नष्टं प्रद्युम्नमायातं नातिदीर्घेण कालेन मात्मनोऽन्येन संयोगो नारायण नमस्तेऽस्तु निकटे संभृति कृत्वा निचीयमानो नारीभिः नित्यममुदितं श्रीमत् निरीक्ष्य तदलं कृष्णः निरूपिता शम्बरेण निर्जग्मतुः स्वायुधाया निर्जित्य दिक्चक्रं निर्भिशकुम्भाः करिणो निशम्य पालवचनं निशम्य देवकीदेवी निशातमसिमुद्यम्य नीयमाने धने गोभिः परयुर्मलं शरासारः पयां चिनियंयो... परिषं पहिशं शूलं परिशोचति ते माता पर्यपृच्छन्महावुद्धिः पलायनं यदुकुले पलायमानी ती दृष्ट्वा व्यसनं मातम् १३९ ५९ १९ ... ... ... २१ २२ ... ... ... १०८ ... ५ ... १२२ १२७ ... ... १५ १३७ १४७ प्रायः कृष्णेन बदर्याश्रममासाद्य बध्यमानं हताराति वन्धुर्वधार्हदोपोऽपि बन्धूनामिच्छतां... धलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं... बलेन महता साधे बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण ब्रह्मान्कृष्णकथा पुण्याः भगवन् श्रोतुमिच्छामि भगवानपि गोविन्द भगवान्पुनरानज्य भगवान्भीमकसुतां भगवान्भीप्मकसुतां भगवानाहन मणि भगवांस्तदुपश्रुत्य भवानारायणसुतः भयापवर्गा भ्रमतो भीष्मकन्या यरारोहा भो भोः पुरुषशार्दूल मणिहेतोरिह प्राता १२८ ६० ८८ १०४ ... ... ... ... ... १२३ ४० ५२ ... ... ... ... ... ... ... ૮૨ ९९ १४६ ...

·पृष्टाः पृष्ठाव ... ... ... ... २० ... ... ... ... ... ... १३० १०२ ... मदप्युनिगंजानीकः मधुपर्कमुपानीय... मन्ये त्या देवदेवानां मन्ये ममानुग्रह... मम पाप्यारमज... ममैप कालोऽजित निप्पलो माधुरैपसंगम्य मुकुन्दोऽप्यक्षतपलो मुनिमतमथ त्यतया मृदगाईपणवाः मैयासान्साधु ... ... ५६ ९१ २१ ... ... ... ... ... ... ९१ ८९ १०८ ... ९३ ... ... ... यं ये मुहुः १३२ ६० ... ... ... ... परं परय मते परान्वृणीप्य राज पाक्यैः पविनार्थपदैः यासुदेवो वयमिति पास्तोप्पतीनां च गृहः विकरयमानः कुमतिः विचरस्व महीं कामं विप्रस्त्रियः पतिमती विमानस्थलाभसन्तुष्टान् .. विमोहितोऽयं जन ईश विलोक्य धीरा विलोक्य गरभसं विहाय वित्तं विज्ञातार्योऽपि भगवान् चैदाः स तु सन्देश परावदुन्दुभयो नेदुः भारणद समुपेतः शिशुपालं सममेस्य शुचिस्मिता शुश्रूपतामप्यलीकं शौरेः सप्तदशाह श्यामककर्णान्वरुणो श्रीवरसवक्षसं भाजत् श्रुत्वा गुणान् श्रुत्वैतद्भगवान् श्वो भाविनिरवं संछिद्यमानद्विपदे स इक्ष्वाकुकुले जातो.... स उत्थाय चिरं सुप्तः ... ९९ ... ... ... ... ११५ २७ ... ... ... ... ... ... ९९ ९३ ४२ २४ ... ... ... ... ... ... ३० ... ५६ १०६ ८२ ... यतस्वमागतो यतवाड्यातृभिः यथा दात्मयी. यथा शयान मारमानं यद्यद्गगवता दत्तं यवने भस्मसास्तीते यवनोऽयं निरुन्धे यस्यापिङ्कजरजः यस्येपदुस्कलितरोप- यानमास्थाय जोतत् यावर मेहत युजानानामभक्तानां योगेश्वराप्रमेयारमन् घोरस्यामः संहताः रथं समारोप्य राजतारकुटैः कोटः राजा स कुण्डिनपतिः राजासीद्रीप्मको नाम ... राज्यस्य भूमेः रिपवो जिग्युरधुना रुक्मिण्या हरणं स्वमी तु राक्षसोद्वाह रुरोध मथुरामेत्यं लक्षणेनारदप्रोक्तः सध्या गृहं ते स्वःपालं... लब्ध्वा जनो दुर्लभ घयं च पुरुषव्याघ ... ९४ २५ ... ६३ स एव जातो ... १२० १३१ १२७ ... १०० ... ... १०१ २३ स एव वा भवेत् सच मायां समाश्रित्य सच शम्बरमभ्येत्य स चातिवीडितो रतं स चाश्वैः सैन्य सतं बिभ्रन्मणि स तदप्रियमाकर्य सतावत्तस्य रुष्टस्य सत्राजितं शपन्तस्ते ... ७८ ... ... ३२ ३६ ४९ ५ ३५ १४७ ४३ ... ... ...

·६ पृशाः गृष्टाः सत्राजितं समाहूय ... २७ ... ... ... ... ... १३५ १३ २५ ... ... ... १३७ ... ७९ ... १२६ ..4 ... ... ... २० १४९ ... ... ... १३८ ... ... ... ६७ १३९ ४३ ६२ ... ५९ ... ... ७९ ... ... सत्राजितः किमकरोत् सत्राजितः स्वतनयां सत्राजित्स्वगृह सन्तुष्टो यहि वर्तेत स मुक्तो लोकनाथा गां... स याचितो मणि स याचितः सुरगणैः स वीक्ष्य क्षुलकान् स चै भगवता तेन सगन्धमाल्याभरणैः सग्गन्धवस्त्राभरणः स्वप्रकाशोयमात्मा स्वरूपाज्ञाननानात्वे साच कामस्य वै सा तं पति सा तं प्रहृष्टवदनं सार्वभौम महाभाग सा वृष्णिपुर्युत्त .. सिक्तमागां हृष्टजनां सिक्तमार्गा मदच्युद्भिः सुता महिप्यो भवतो सुधमा पारिजातंच सुपर्णवालध्वजचिद्धिती सुरगुमलतोद्यान सुनातां सुदती सोधिक्षिप्तो दुर्थचोमिः सोऽनुध्यायंस्तदेवाचं सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य सोऽपि चक्रे कुमारस्य सोऽपि भस्सीकृतो नूनं... सोऽपि दग्धाविति मृपा सोऽहं तवानुग्रहार्थ स्थित्युद्भवान्तं हतं प्रसेनमश्वं हतेपु सर्वानीकेपु. हनिष्यामि बलं ह्येतत् हन्यमानबलानीका हरिः परानीकपयोमुचां. हस्तप्राप्तमिवात्मानं हस्ताः सासिगदेषु हिरण्यरूपवासांसि क्षत्रियाणामयं धर्मः क्षात्रधर्मस्थितो... ... १८ १४० ... ... ... ... ... २० ... ... ... ... ... ... ६ ... ११० १२२ १२२ ... ... ९८ ... ... ... ... ... ... ... ... ९८ ... ... ... ८. २२ ... ... १०९ ... ... ... ३६ ... ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।।

·उपन्यस्तवाक्यानां सूचिपत्रम् । पंक्तिः १०,२६ कुंप्रत्यम् । भगवद्गीता ४,१७ जैमिनिसूत्रम् ३,७,१८ ७ ८ २ ८ २४ भगवद्गीता ४,७ श्रीमद्भागवतम् १०,३०,२७ २६ ५ न्यायः। मेधातिथिकृतमनुस्मृतिमायेऽयं श्लोक उपन्यम्नः । मनु ७,९०. पराशरः३.३७. २,३ उपन्यतयास्यम् । पृष्ठम्. १ ये यया मां प्रपद्यन्ते २ शाखफलं प्रयोक्तरि। ३ अंगीकृता ग्लानिन दोपाय । ४ यदा यदा हि धर्मस्य । ५ संस्थापनाय धर्मस्य । ६ यस्य ध्वनिनवदर्पहन्ता। ७ सविशेपणे विधिनिषेधी विदो. पणमुपसंक्रामतः । १२ ८ द्वाविमौ पुरुषी लोके सूर्यम- पडलभेदिनी । परिमाद् १३ योगयुक्तश्च रणे चाभि मुसो हतः। ९ यस महा चक्षनं चोमे भवत भोदनः। १० यजयानिनादश्रवणात् सुराणां घेतांसि ११ एकेभेकरथा अश्वा पत्तिः पच. पदातिके । १२ सौम्यं वै क्षौमम् । १३ नमान मुक्तिः।? १४ आद्यन्तमध्ये बद्धो हि वेदनामृ. तमनुते । १५ पुरुषः काममयः । १६ विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि । ३० १७ शिथिला सुबद्धाश्च । १८ धानुकल्पःखद्रोहे भक्तगोहेव०३४ १९ अप्रतिपिद्धमनुमतं भवति । ३४ २० भारमलाभान परं विद्यते । ४ कठोपनिपद् २,२५ ३ १४ मेदिनिकोपः? तै. सं. ६-१.१ मा. ९.६.२ १३ २३ २२ १२ वृहदारण्यकम् ३,९,११ सात्वतसंहिता न्याय:। भागवत्तार्थ निवन्धः १०,२१४ न्याय: आपस्तम्बधर्मसूत्रम् १,८,२२ १ छान्दोग्योपनिपद् ६,२,३ ऋग्वेद १०,६०,२ ४१ २१ तत्तेजोऽसूजत। २२ सूर्य मारमा जगतस्तस्थुपश्च । २३ ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्य- वर्ती नारायण २४ वर्तिका अग्निस्थान अस्तूपाधानं४२ २५ एतद्वा अनेस्तेजो यद्धृतम् । २६ न शयानं प्रबोधयेत् २७ पुलानो नरकात् जायत । मादित्यहृदयम् १६७ तै.सं. ६.१.१. ९ ४२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः। भा. १३८ मनुस्मृतिः ९,१३८ ·पंक्तिः ४८ ४८ २३ २३ २४ ७ कुनत्यम् । ऋग्वेदः १०,९५,१५, ते.सं. ६-५-८ प्रा. ४.६-१७ तैत्तिरीयोपनिपद् ३,१०,३ भागवतम् २,३,२० भागवतम् १०,११,३ शकुन्तलोपाख्याने महाभारत पर्वम् अ. ९८ श्लो०७ कुंभघोणम् । श्रीमद्भागवतम् ११,२,२९ २३ ९ उपन्यस्तवाक्यम् पृष्ठम् २८ सालाकाणां हृदयान्येताः । २९ सं सोमो नातिष्ठत ३० प्रजापतिरमृतमानन्द इत्युपस्थः ४८ ३१ बिले बतोरक्रमविक्रमान्ये । ४९ ३२ सा वाग्यया तस्य गुणान् गृणीत ! ४९ ३३ योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा पतिपद्यते । किं तेन न कृतं ४९ पापं चौरेणारमापहारिणा ॥ ३५ दुर्लभो मानुपो देहः। ५३ ३५ कियान वार्थः स्वपरदुहा धर्मण। ५७ ३६ मा चैवान्तःस्थशरीरस्थम् । ३७ राघवत्येऽभवत् सीता रुक्मिणी ६३ कृष्णजन्मनि । ३८ गान्धर्वो राक्षसश्चैव धयों क्षत्रस्य तौ स्मृती ३९ प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते । ४० समुद्रं दुर्गमानित्य ६५ ४१ अभ्रातृमती न विवाया। ४२ मायया मे विनिर्मिते ५७ गीता १७,६ २४ १६ भागवतार्थ निबन्धः १०,२१० महा. अनु. ७९, ७ भागवताथै निबन्धः १०,२१० भागवतम् १०, ७१,३७ १४ ५ ६६ ६ शास्त्रार्थ निबन्धः। ३५ भागव- तम् ११,११,३ - । ६६ - ४३ रमापि रूपं वने द्वितीयमिव यत्प्रवदन्ति मायाम् । ४४ तस्मात् प्रायेण न ह्याच्या मां भजन्ति । ४५ प्रजापत आशया वै श्राम्यसि । ६९ भागवतम् १० ५७,१४ तैतिरीयब्राह्मणम् पृ. ९४. गोपाल नारायण मुदितम् । . २१ १२ भगवद्गीता १७,३ तै. प्रा. पृ.३. कां.३.गो.ना. २३ २५ ४६ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः। ४७ यो यच्छ्रद्धः स एव सः । ५८ अनृतं वै वाचा पदति । ४९ चायनसयोरनृतस्त्रम् । ५. मनपरपूजाम्यधिका। ५. नित्यं संशा उन्दसोः । ५२ स्वधर्मनिष्टः शासजन्मभिः ७६ ५५ अहं भरतपरापीनः । ५५ ये स्यपतलोकधमांश मदर्थे । ५५ खीपु नर्मविपाहे घ। ८५ ५६ यशसंयोग एव पत्युनोंभवति । ९० ५० भनलंकृता क्षणमपि न तिष्ठेत् । ११ ७५ १ भागवतम् ११,१९,२१ पाणिनिसूनम् ४,१,२९ भागवतम् ४.२४-२९ भागवतम् ९,५,६३ भागयतम् १०,४३, ४ भागवतम् ८,१९,४३ पाणिनिसूत्रम् ४,१३ ८५ १२ ४ ·पंक्ति कुत्रत्यम् । मासूत्रम् ३,२,१० १३,१५ २४,१० धातुपाठः १०१५ १९ १ २ ऐतरेयोपनिषद् ३,१५, गृह- दारण्यकम् ४,२,२ ते.मा. १०३ २९ १०४ २९ ते.या.३.३.८.प.१२ १९ गीता २,१९ उपन्यतचाक्यम् ५८ मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः । ५९ अतिरिक्तभागाः एव सुगालानाम् । तत्रापि यदळूरमतिरिक्तम्, तत् साध्यानाम्, यस्कूरं तस्म- गालानामिति । यथा मथिताग्निः चपालादूर्व यूपश्चसाध्यानाम्। यतश्व मृगालानामिति । ९५ ६० दिह उपचये। ९९,३१२ ६. द्विपता हि हविर्भुक्तं नेह मान्यत्र तद्वत् । १०१ ६२ चिदुःप्रमाण घलवीययोवा । १०३ ६३ उपसर्गस्य अन्योपसर्गस्वात् न नानार्थत्वं समुदायस्य । ६४ परोक्षप्रिया (इव हि) देवाः प्रत्यक्षद्वियः। ६५ निसस्था हि देवाः। ६६ कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव । १०७ ६७ नायं हन्ति न हन्यते। १०८ ६० पिट्वापि येदे भैष उक्तः, अणूनि कुरुतादिति ६९ जिघांसन्तं जिघांसीयात् । ७० तरति शोकमारमविद् । ७१ नानारमानी व्यवस्थातः । ७२ शरीरं-यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । ११२ ७३ असोहायं पुरुषः। ७५ तसादेववित् सधैरे. व प्रकारैरुपासीत। ७५ अत्यन्तसंयोगे। ७६ शतमक्षान् विजानातीति मध्ये- पिदेवन एवं सम्ये अक्षमीठा ७७ सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्ब. बता इतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येप स्यमन्तकः ।। ७८ इयेनो वै वयसा पलिष्टः । १४३ ७९ संवरपरमतिमा वै द्वादशरात्रयः। १४७ ४. अनियन्ति। पर्वतानामधिपतिः। ६५ ८२ सर्यदेवयं घासः ९,१० वसिष्ठ ३, १११ १ छान्दोग्यम् ७,१,३ ११२ १२ भगवद्गीता १५,८ बृहदारण्यकम् १,३,१५. १२४ पाणिनिसूत्रम् २,१,२९ आपनवधर्मसूत्रं द्रष्टव्यमत्र २,१०,२५,६६ १४१ २० ११८ १ तै. प्रा.१.१.६ भागषतम् १०,२,३० यःसंहिता. ते. सं. तै. सं. ६.१:११ मा. ७.६.२९ १७ २१.मुन्न.

·EDITORS NOTE. - 1 + + 1 1 1 In the field of religious literature the importance of S'rimad Bhăgavata is second to none. Gayatri is the Bija, from which grow the Vșiksha of Voda which in its turn bore the Phala of Bhagavata. The importance of the Bhāgavata was due to its inherent merit and from very old times it attracted the attention of learned Scholars like Vishnuswami, Madhva, Chitsukha, Bopedeva and others. Bhāgavata was looked upon as a Bhakti-g'ästra and the learned Scholars began to consider the true meaning of it in seven ways. First of all, they considered what was taught by the whole Bhagavata us a S'Astra, thon what was taught by its Skandhas, then by its Prakaranas, Adhyayas, Vakyas, Padas and Aksharas. When a complete harmonious interpretation was thus worked out then only the Tattva of Bhagavata could be understood. Such a task was not undertaken by any scholar before S'ri Vallabhacharya. Ho undertakes to do this and a perusal of his Nibandha and Subodhini would convince any unbiassed reader that he has fulfilled it very successfully. This work of unfolding the true purposo of Bhagavata was uudertaken by Vallabhacharya by the command of God. Whatever that may be a porusal of the present Prakarana of the Subodhini will show that it is not any ordinary commentary. It stands by itself. Reading it we feel as if it were a Bhashya of Srimad Bhagavata. In the Nibandha S'astrārtha, Skandhartha, Prakaranārtha and Adhyâyártha are given, while in the Subodhini, Vakyartha, Padartha and Aksharartha, are given. Subodhini gives the Adhidaivika meaning of the Bhagavata by which one would get glimpses into the inner light of it. The language of Subodhini, dictated as it is by its learned author to his pupil Madhava Bhatta Kashmirin, is a marvel of luoid Sanskrit. A perusal of this Prakarana would surely bring home to the reader the truth of what has been said above. We have begun with tenth Uttarardha and here are printed the first savon Adhyayas of it which are said to comprise the Sadhana Prakarana of the Rājasa Prakarana of the Dasama-skandha. An effort has been made by us to settle the toxt of Bhagavata according to Vallabhacharya. A list of all quotations occurring in this chapter has been given indicating as far as possible the placos from where they are drawn. The text of Subodhini is critically settled. It is based on 6 mss., two from Pandit Gattulalaji's Library, one of S'ri Vallabhalalji, one of Mr. Mohanlal of Dabhoi, ono printed at Brindaban and one of $'ri Vitthala Dikshita (second son of Vallabhacharya). The lust has been written by Rane Vyasa, a select pupil of Vallabhacharya. Our Subodhini text is chiefly bagod on this very mus. tho use of which was kindly allowed to us by the enlightened Maharaja S'ri Vraja Rntnaji of Surat in whose temple this m.ss. has beon preserved in the Sovi. In this connection wo hare also to thank S'ri Gokulnathji Maharaja of Bombay for liaving facilitated our work by allowing us tho uso of his prose-copy. Tho Nibandha with Purushottamjoo's commentary has boon published horo. Othor sabitya relating to this Prakarana has also boon printod horo. Todoros of Karikas and Versos of this Prakarana are giron. Tho details of this are giron in Sanskrit Introduction. We have specially to thank Tıkot S'ri Gorordbonlalji JInlinrajn of Nathadsar, the load of thio Mabarajas— for having supplied us with funds for tho publication of this work. Tro picturos—ono of Tikot S'ri Gorordhanlalji Alabarnja and tho othor of his son Sri Damodarlalji-oro also put in foro. Wo haro sparod no pains to make this Prakarana As comploto as possiblo and with feolings of jns, we offor this fruit of our Inbour of loro nt tho Lotus foct of Lord SrKrishna. m.sg ·मुद्रितपुस्तकानि । १ सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । रु. १-०-० २ निरोधलक्षणम् । पविवरणसमेतम् । रु.१-०-० ३ संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः। (जलभेदः । चतुर्विवरणसमेतः । ४१ पञ्चपद्यानि । विचरणद्वयसमेतानि । सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । रु. ०-१०-० ६ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । जयगोपालभट्टकृतम् । रु.१-०-० ७ शृङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविहलेश्वरप्रकटितम् । रु. २-८-० ८ श्रीमधुराष्टकम् । पविवरणसमेतम् । अमूल्यम् । [प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेश्वरकृतवितिसमेतम् ।। परियढाष्टकम् । श्रीगोपेश्वरकृतटीकासमेतम् ।। १. वेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीता । रु. १-०-० ११ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशटीकासमेता। १२ विविधनामावली । टीकासमेता। १३ श्रीमती टिप्पणी। श्रीमद्विवलेश्वरप्रणीता। रु. २-०-० १४ रासपञ्चाध्यायीमकाशः। १५ सिद्धान्तमुक्तावली। १६ रसाब्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनकृतम् । १७ मनोदूतम्-हृदयदूतं च । गुर्जरानुवादसमेतम् । 18 Discuss how far Sankaracharya truly represents the view of the author of the Biulima Satras. (Zala Vedanta prize Essay) R 1 0 १. चुनीलाल बुकसेलर, घडामंदिर भूलेश्वर, मुंबई. २. नडीयाद पुष्टिमार्गीय पुस्तकालयः, नडीयाद. ३. पंटित मुख्याजी गोकुलदासजी, श्रीविठ्ठलनाथ पाठशाला, योटा, राजपुताना. ४. पंडित गठूलालाजीनी पाठशाला, पेथिटूटस्ट्रीट भूलेश्वर, मुंबई. Irlotely remet andra lue bedge at the 'Nirnaya ingur' Trex, 23 holthat Lane, Lombay Pat neily Holechenden Tollda. Tetirala the A LL R., 1=111, 111, Cearly Aliss Balldings, ar Took Raaj Cires, llominy 0-0 0 ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। ( श्रीमद्भागवत-दशम-उत्तरार्ध-राजस-फल-प्रकरणम् ।) (अध्यायाः ८-१४) श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमद्गोस्वामिकुलतिलकश्रीमद्गोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एलएल्. पी., वकील हाइ कोर्ट' 'सुरतिस्थ धैर्यलाल व्रजदास सांकलीया, वी. ए., एलएल्. बी., वकील हाइ कोर्ट' इत्येताभ्यां संशोध्य निर्णयसागरमुद्र- णालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता श्रीवल्लमान्दाः ४४६. संवत् १९८१. मूल्यं रुप्यकद्वयम्।

·.
श्रीमद्वल्लभाचार्यजी.
RA
दामोदरदासजी, कृष्णदासजी. माधवमहजी.
प्रादुर्भावः (चंपारण्य) सं. १५३५. चैत्र कृष्ण ११. तिरोधानम्. (काशी-हनुमान घाट)
सं. १५८७ आपाद शुक्ल २.

·asevaReal
PEAstranscarcas
लेखकारश्रीमद्गोस्वामिश्रीवल्लभाः।
ParasvanantaravasanRarevastavasarevasevastrastrapmantraser
L
-
-
-nitarment
प्राकव्यं संवत् १७२९ कार्तिककृष्णद्वादशी।
20astaserasMassasasastastaseagens

·श्रीमद्गोस्वामिकुलतिलक-आचार्यवर्यश्रीमद्गोवर्धनलालजीमहाराजचरणाः । प्राकट्यं संवत् १९१७ श्रावण कृष्ण १.

·चि० लालयावा-श्रीदामोदरलालजी।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीसुबोधिनी। श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रकटिता । ( दशम-उत्तरार्ध-राजस-फल-प्रकरणम् ।) Owoon- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता अष्टमोऽध्यायः। निरोधो मानरूपोऽत्र सप्तभिर्विनिरूपितः। मेयरूपश्च तावद्भिः प्रमेयबलमुच्यते ॥१॥ अपकारिपु भक्तेपु तथा साधारणेषु च । फलप्रकरणं खेतचेन तानिरूप्यते ॥२॥ कामः फलं यथा पूर्व क्रोधस्त्वत्र तथा फलम् । राजसानां विशेपेण जयस्त्वत्र फलिष्यति ॥३॥ हरिधर्मश्च हरिणा वलभद्रेण यादवैः जयो निरूप्यते लोके निरोधात्मा हि राजसः ॥ ४ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। श्रीहरिः । अष्टमेऽध्याये। उत्तरार्धे लोकधर्मपुरस्कारेण लीलाकरणात् तत्रापि फलप्रकरणारग्भाध्यायस्य भापान्तरत्वात् पूर्वार्धोक्तप्रमाणप्रमेयप्रकरणाम्यां सङ्गतिन मवेदित्याशा तयोरपि भापयोः समाधिपोपकत्वात् तान्यां सदैव प्रकरपतिमान इत्याशयेन पूर्वार्धोक्तप्रकरणद्वयमनुवदन्ति निरोध इति । साधनप्रकरणस्य तृदराने एवोक्तत्वान्नासङ्गतिशङ्केति न तदनूदितमिति भावः । प्रमेयेति । थपकारिणो द्विविधाः । भक्ताः अरादयः । अन्ये साधारणाः । अतः परमुमयेषु प्रमेययठमुच्यत इत्यर्थः। तत्र लति । हि यतः एतत् फलप्रकरणम् , फलं त्वत्र सरूपवललम्बन, न साब- नाधीनम् , तेन हेतुना ताटक पलं निरूप्यत इत्यर्थः । काम इति । पूर्व तामसप्रकरणे फलप्रकरणे यथा कामलीला निरूपिता, तयार झावीला निमय इत्यर्थः । फलतीति फलम् , फलसम्पादकमित्यर्थः । इरिधमन्ति। मन मिति एकेन दाम्यां चेत्यध्यायविमागः ।

·- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ताभ्यां भिन्ना नाशिता मतिर्यस्य । मणिरेव ग्राह्य इति तत्परोचनया बुद्धिरुत्पन्ना । ततोग्ने भाव्यर्थे बुद्धिस्तावता नऐति विचारसमर्था न जाता। उमौ तौ बहुधा च भ्रामयतः । भ्रामणमग्रिमार्थमेव । तौ हि जानीतः । मणिसम्बन्धेन मरणं भविष्यतीति । अतो न मण्यर्थिनौ । अयं तु मण्यर्थी । अतः असत्तमः । तावुभावसदसत्तरौ । अयमसत्तम इति । अन्यथा युद्धं कृत्वापि मारयेत् । किन्तु शयानमेवावधीत् । तत्रापि लोभात्, न तु तेन सह वैरम् । ननु कथमेवं बुद्धिरुत्पन्ना, द्वारकावासिनो भगवदीयविषये स्थितस्य, तबाह स पाप इति । स शतधन्वा पापः, देवानां मध्ये अधमोऽप्येकः, यथा कलिः । ततश्चायमधर्मरूप इति तथा कृतवान् । किञ्च । क्षीणजीवित इति । तस्य जीवितमल्प- मेव । एतदर्थमेव तस्यावतार इति ॥५॥ यदि हननमात्रमेव कुर्यात् , तदाप्यन्यप्रेरितः, तथा कृतवानिति तथा नास्स दोषो भवेत्, किन्त्वधिकमपि कृतवानियाह स्त्रीणामिति । स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनामनाथवत् । हत्वा पशून् सौनिकवन्मणिमादाय जग्मिवान् ॥६॥ विशेषेण क्रोशमानानां सतीनाम् । ता अपि नाथरहिता एव हत्वा ताडयित्वा वा मणिमादाय जन्मिवान् पलायितः । दयादाक्षिण्याद्यभावार्थ दृष्टान्तः सौनिकव- दिति । निरन्तरं सूनाकर्ता सौनिकः, पशून हत्वा तन्मांसविक्रेता । यथा काष्ठच्छेद- कस्स न वृक्षेपु दया, तथा तस्यापि । अर्चितस्यापि मणेः अनिष्टहेतुत्वं प्रतिपादितम् । अत्र प्रकरणे प्रमेयबलमिति न पूर्वाध्यायवाक्यैर्विरोधः ॥६॥ सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचार्दिता । व्यलपत्तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती ॥७॥ तस्मिन् गते भगवद्हेऽपि स्थिता सत्यभामा उपश्रुतिमिव श्रुत्वा, पितृगृहे समागता, पितरं हतं वीक्ष्य शोकेन पीडिता, तात तातेति व्यलपत् । यथा स्त्रीभिराकोशः कृतः, एवं सत्यभामयापि कृत इति समुच्चयार्थश्चकारः । भर्तृवधे तासां यावद्दुःखम् , पितृवधेऽपि तावत्कृतमित्यर्थः । तासामुभयं खनाशो भर्तृनाशश्चेति तुल्यत्वा- भावात् कथं समुच्चय इत्याशय, अत्रापि द्वयमाह तात तातेति । हा हतास्मीति च । ननु कथमेवं स्वयमहता तथोक्तवती, तबाह मुह्यतीति । मोहं प्राप्ता मृतकल्पा सत्यमेव तथोक्तवतीत्यर्थः ॥७॥ श्रीविठ्ठलरायामजश्रीवल्लभकृतलेखा। स्त्रीणामित्यत्र । विरोध इति । अर्चनं विहाय कण्ठे बन्धनात् प्रसेनस्सा- निष्टम् , अत्र त्वर्चित एव तिष्ठतीति कथमनिष्टं जातमिति विरोध इत्यर्थः । वाक्यैः 'दुर्भिक्षमार्यरिष्टानी ति चाक्यरित्यर्थः । - १. असत्तरावितिपाठः।

·"श्रीसुवोधिनी। भगवद्विरोधात् तस्य शीघ्रं पारलौकिकी क्रियापि न जातेति वक्तुं सत्यभामाया उद्योगमाह तैलद्रोण्यामिति । तैलद्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसायम् । कृष्णाय विदितार्थाय तमाचख्यौ पितुर्वधम् ॥ ८॥ इयं देवदत्तपुत्रिकापायेति पुरुषप्रकृतिर्भवति । यतोऽभ्रातृमती । अतो धर्मतः अविवाह्यापि त्रीरत्नत्वाद्गृहीता । अतः पुरुषवदेव तस्याश्चरित्रम् । द्रोणी कुसूलवत् कुतूवत् कटावद्वा आयसी ताम्रनिर्मिता वा । मरणपर्यन्तं विलापः । ततो मृतस्य तैलद्रोण्यां प्रक्षेपः । स्वयमपि गजसाह्वयं जगाम । तत्र गतो भगवान् मृतानामनुसन्धानं करोतीति । गजसाह्वयमिति प्रसिद्धस्थानत्वात् तत्र गमनं न सन्दे- हमावहति । तत्र भगवद्विज्ञापनार्थमेव गतेति तदाह कृष्णायेति । भ्रान्तेयमिति ज्ञापनार्थ विदितार्थायेति । तं तादृशप्रकारापन्नम् । पितुर्वधमिति । आवश्यकत्वान्न दोपायेत्यर्थः॥८॥ यथा ज्ञात्वा न किञ्चित्कृतवान् , एवं श्रुत्वापि न करिष्यतीत्याशक्य, लौकिक प्रतीकारं च कृतवानित्याह तदाकण्येति द्वाभ्याम् । सदाकार्येश्वरौ राजन्ननुसृत्य नृलोकताम् । अहो नः परमं कष्टमित्यस्राक्षौ विलेपतुः॥९॥ आगत्य भगवांस्तात सभार्यः साग्रजः पुरम् । शतधन्वानमारेभे हन्तुं हतु मणिं ततः॥ १० ॥ ईश्वरावपि लीलार्थ नृलोकमनुसृत्य श्वशुरमारणात् दुहितेव स्वयमपि विलापं कृतवन्तौ । यथा तस्याः कष्टं तथा कष्टमूचतुः । केवलं वाचनिकत्वव्युदासाय अनाक्षी। पूर्णा शक्तिः तथा करोतीति ज्ञापयितुं द्विवचनम् । उद्योगमाह आगत्येति । अन्यद्वारा कार्यकरणमौदासीन्यद्योतकमिति खयमेवागत्य कृतवान् । भगवानिति सामर्थ्यमुपायज्ञानं चतातेति राज्ञः सम्योधनं विश्वासाय । गुप्ततया समागतो भविष्यतीत्याशझ्याह सभार्यः साग्रज इति । पुरं द्वारकामेव । नतु मध्ये स्थित्वा उपायेन वन्धनं विचारितवान् । ततः शतधन्वानं हन्तुम् । हननस प्रयोजनं मणिं हर्तुमिति । स हि जीवन् न ददाति । अतो हत्वैव ग्राह्यः अत्र दूयं न प्रयोजनम् , हननं ग्रहणं च। किन्तु ग्रहणार्थमेव हननम् । अन्यप्रेरितो हतवानिति । भगवदिच्छापीति न वधमहति, नापि तद्वंश्यो भगवान् , येन हन्तारं हन्यात् । उमौ च तुल्यौ । कृतस्स करणं नास्तीति शतधनोईननेऽपि न सत्राजिजीवनम् । अत एवाग्रे भगवद्वाक्यं घटते । 'वृया हतः शतधनुरिति धनुःशन्दः सकारान्तः, उकारान्तोऽपि । सत्राजित् । द्विःस्समावेनैव द्विसमायो शत. . शीप्रमेयेति पाठः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । मारित इति ज्ञापयितुं द्विविधः प्रयोगः । सत्राजितो द्विस्वभावत्वं निन्दाकरणात पश्चात्तापकरणाच निरूपितम् । अस्यापि हनने निर्भयत्वमग्रे पलायनेन सभयत्वं च निरूप- यिष्यति । ततः शतधनुपः अयमारम्भः ध्रियतां वध्यतामिति स्पष्टमाज्ञापनरूपः ॥१०॥ ततो राजकीयाः तन्निग्रहार्थं प्रवृत्ताः, एवं सति शतधनुपः कृत्समाह सोऽपीति । सोऽपि कृष्णोद्यमं ज्ञात्वा भीतः प्राणपरीप्सया। साहाय्ये कृतवर्माणमयाचत स चाब्रवीत् ॥.११ ।। योऽयं राजद्वारा निग्रहः श्रूयते, स भगवत्कृत एवेति निश्चितवान् । अतः कृष्णोद्यमं ज्ञात्वा पूर्व साधारणत्वेन ब्रह्मत्वेन वा सम्बन्धेन वा ज्ञात्वा निर्भयः । इदानी पक्षपातिनं ज्ञात्वा भीतो जातः । चौरस चौर्यादेव स्वत्वमुत्पद्यते । तस्मिन हते शत्रुजयन्यायेन यो हन्यात्, तस्स भवति । अन्यथा तस्मिन् विद्यमाने परखाप- हार एव भवति । अतो भगवान् हत्वैव ग्रहीष्यतीति निश्चित्य, प्राणपरीप्सया सर्वतः प्राणा रक्षणीया इति, अहत्वा दुष्टान् न ग्रहीष्यतीति, चौरवच मरणं न प्रश; स्तमिति, खयमसहायः कृतवर्माणं यादवं सहायत्वेन प्रार्थितवानित्याह साहाय्ये कृतवर्माणमयाचतेति । अस्य याचनवाक्यानि स्पष्टानीति नोदाहृतानि । स चा- ब्रवीदिति चकारेण सूचितानि ॥ ११॥ स कृतवर्मा महान् यादवः, भारते युद्धे कौरवपक्षपाती, बहुकार्य तस्यास्तीति, खाभिलपितं सिद्धमेवेति, मणिं चायं न प्रयच्छतीति, उदासीनः सन् भगवत्पक्षपातेन वाक्यान्याह नाहमीश्वरयोरिति । नाहमीश्वरयोः कुर्या हेलनं रामकृष्णयोः। को नु क्षेमाय कल्प्येत तयोजिनमाचरन् ॥ १२॥ फलं तु न तव, नापि मम, किन्तु हेलनं कर्तुं शक्यम् , यथा त्वं करोपि, तदपि न कर्तव्यम् । यतः कृष्णरामौ न लौकिकौ, तत्रापीश्वरौ दृष्टादृष्टलौकिकालौकिकफल- दानसमौँ । अहं चैकः स्वानुभवेन तुच्छश्च । रामकृष्णयोरिति नाग्नैव प्रसिद्धिरुक्ता । ननु भवानपि यादवः शूरो महारथश्च, तत्कथं विभेपीत्याशयाह को नु क्षेमायेति । नु इति वितर्के । यावन्तो भगवदपराधकर्तारः, ते सर्व एव क्षेमात् प्रच्युता दृष्टाः । भविष्योतः परं को वा कल्प्येत, भूतवदेव भविष्यस्यापि निर्णयात् । नु इति निश्चये । तत्रापि तयोः पूर्णशक्तिमति भगवति आचरन्नेव भगवता अहतोऽपि चिन्तयैव म्लानो भवतीति साधनफलयोः समानकालवं निरूपयन् वर्तमानप्रयोगं कृतवान् ॥ १२॥ तत्र निदर्शनमाह केस इति । कंसः सहानुगोऽपीतो यद्धपात्याजितः श्रिया । जरासन्धः ससदश संयुगान्विरथो गतः ॥ १३ ॥ , , १. लाफिकेति पाठः।

·७ .. , श्रीसुबोधिनी। .महान् स राजा, ताशोऽपि तयोवृजिनमाचरन् , सहानुगो मातृसहितोऽपि, अपीतः अप्ययं प्राप्तः । अपीति प्रलयार्थे । अप्युपसर्गपूर्वक इण. धातुः । कर्तरिक्तः । अपिरप्ययः तमित इति । श्रिया वा अपीतः अपगतः अपसारितः भगवतैव च, द्वेषाद्वा । एकमुदाहरणं नार्थ निश्चाययतीति व्याजरहितां क्रियाशक्ति भगवतो निरूपयति जरासन्ध इति । सप्तदश युद्धानि कृत्वा आलक्ष्य, यद्देपात्याजित इति वा अनुवर्तते । संयुगान् त्याजितः विरयो भूला गतः स्वगृहम् । सप्तम्यर्थे वा द्वितीया ॥ १३ ॥ कृतवर्मा भगवत्प्रतिकूलस्वभाव इति प्रथमं स याचितः । स चेदुत्तरं दत्तवान् , तदा तमुदासीनं मत्वा, सत्राजिद्वधः अङ्करस्यैव सर्वथाभीष्ट इति उपकारकर्तारमात्मानं मत्वा, भगवद्भक्तमपि अक्रूरं युद्धे क्रियमाणे भङ्गे पश्चात्पृष्ठपूरकत्वेन याचनं कृतवानि- त्याह प्रत्याख्यात इति । प्रत्याख्यातः स चाक्रूरं पाणिग्राहमयाचत । सोप्याह को विरुध्येत विदित्वेश्वरयोर्वलम् ।। १४ ॥ चकारात्तत्पक्षपातिनोऽन्येऽपि तेन प्रत्याख्याताः। स पूर्वोक्तः कृतोपकारः । अक्रूर भक्तं नामा हितकारित्वमपि चोषितम् । पाणिग्राहः पृष्ठपूरकः । पूर्ववदेव याचनवचनानि नोक्तानि । सोऽपि स्वकार्यस्य सिद्धत्वात् भगवदसम्मति ज्ञात्वा प्रत्याचष्ट इत्याह सोऽप्याहेति सार्धेनिमिः। अपिशब्दात् पूर्वः कृतवर्मा गृहीतः। तेन प्रत्याख्यानं सिद्धम्। तद्वदेवाहेति । अग्रे त्वयापि विरोधो न कर्तव्य इति युद्धान्निवर्तयितुं भगवन्माहात्म्यमाह को विरुध्यतेति । को वा विरोधमाचरेत् । अज्ञः करोतु नाम, ईश्वरयोर्बलं विदित्वा प्रत्यक्षशब्दान्यामवगत्य, पूर्णशक्तेर्भगवतः विरोधं कोऽपि न करोतीत्युपदेशः ॥ १४ ॥ आदौ श्रुतं माहात्म्यमाह य इदमिति । य इदं मायया विश्व सृजत्यवति हन्ति च । चेष्टां विश्वसृजो यस्य न विदुर्मोहिताजया ॥१५॥ भगवतः सामर्थ्य तस्यानन्यत्वं च प्रतिपाद्यते । माया सर्वमवनसामर्थ्यम्, शक्तिवा काचित् , अग्नयोजिका, तामपि करणत्वेन स्वीकृत्य इदं सर्वमेव जगत् उत्पादयति पालयति नाशयति च । एवमन्योऽपि करिष्यतीत्याशय कैतिकन्यायेन परिहरति चेष्टा- मिति । मगवांस्त्वेतलीलयैव करोति, अन्यैः कर्तव्यमिति दूरापास्तम् । भगवत्कियामा- मपि न जानन्ति, किं करोति कयं करोतीति । क्रियाशक्तिी निष्पन्नापि सर्व निप्पाद- यन्यपि किमात्मिकैपेति न विदुः । तत्र हेतुः अजया प्रकृत्या मोहिता इति । यदि १. प्रत्याख्यात इति पाठः। २. केनुसन्यायनैति पाठः।

·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ते जानीयुः, तदा कथमात्मवचनामङ्गीकर्युः । ये अजयापि मोहिता भवन्ति, ते अजा एव, सर्वैरेख हन्यमानाः स्वरक्षायामेवाशक्ताः कथं सृष्टिं करिष्यन्तीति भावः ॥ १५॥: एवं श्रुतिसिद्धमुक्त्वा प्रत्यक्षसिद्धमाह यः सप्तहायन इति । यः ससहायन: शैलमुत्पाट्यकेन पाणिना। धार लीलया पाल उच्छिलीन्धमिवार्भकः ॥१६॥ 'जरासन्धादिजयस्त्वतिदेशेनैव प्राप्तः । अलौकिकस्तु वक्तव्यः । तत्र पर्वतोद्धरण लोके अत्याश्चर्यमिति, वयःप्रकारादीनां सुतरामत्याश्चर्यहेतुत्वमुच्यते । सप्तहायनः सप्तवार्पिकः, तत्रापि शैलं गोवर्धनमेकेन पाणिना उत्पाय्य दधारेति । मन्दरधारणा- दप्यधिक प्रयत्न उक्तः । एकेनैव पाणिना दधार, तत्र तु पृष्ठेनेति विशेपान्तरम् । लीलया अङ्गुल्यादिपु वेणुनादानुगुणतया स्थापयन् दधारेति तृतीयो विशेषः । एतदपि धारणं न गोकुलसंरक्षार्थम् , अन्यथा साधनपरतत्रः स्यात् , इन्द्रभयाद्वा तथा कृतवानित्यपि शङ्केत, किन्तु लीलयैव कृतवानिति वक्तुं दृष्टान्तमाह उच्छिलीन्भ्रमिवेति । छत्राकमिव अर्भको बालकः ॥१६॥ एवं माहात्म्यमुक्त्वा कृतं स्वापराधं दूरीकर्तुं भगवन्तं नमस्यति नमस्तस्यै भगवत इति । नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाद्भुतकर्मणे । अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नमः ॥ १७ ॥ अचिन्त्यैश्वर्यत्वात् अन्यथाज्ञात्वा कृतोपराधः, अतः क्षन्तव्य इति । कृष्णायेति । भक्तहितार्थमेवावतीर्णत्वमुक्तम् । किञ्च । भगवदिच्छा एतादृशीति हतः सत्राजित् , तदधुना विपरीतमापतितम् , अनुग्रहं कुर्वन् निग्रहं करोति । एतद्वा विपरीतम् । तदाह अद्भुतकर्मणे इति । अशक्यः प्रतीकार इति वक्तुमाह आदिभूतायेति । न कस्याप्यपराधोऽपीति सूचितम् । कूटस्थायेति दोपाभावः । न केनाप्यपराधः कर्तुं शक्य इत्यपि सूचितम् । परमामुपपत्तिमाह सर्वदोपपरिहाराय आत्मने नम इति । प्रत्याख्यातः स तेनापि शतधन्वा महामणिम् । तस्मिन् न्यस्याश्वमारुह्य शतयोजनगं ययौ ॥१८॥ एवं तेनापि सर्वथा युद्धं निवारयितुं प्रत्याख्यातः पलायनप्रेप्सुः स मणिर्यत्र क्वापि वधं प्राप्स्यतीति मणिं तस्मिन् स्थापयित्वा शतयोजनगं सैन्धवमश्वमारुह्य ययौ ॥१८॥ ग्रामाद्रात्रावेव निर्गतः । न्यासो न देय इति ज्ञापितम् । तस्मिन् मृते तदीयाः प्राप्यन्तीति नान्यो भगवते मणिं प्रयच्छति, महामणित्वात् दातुमपि न शक्यः । १. क्षन्तव्यमिति पाटः ।

·९ श्रीसुवोधिनी । अद्भुतकर्मत्वान्न ग्रहीष्यतीत्यपि सूचितम् । अतः स्थापयित्वैव पलायनमेवोचितम् । ततो लोके पलायितः शतधन्वा एकेन दिनेन शतयोजनानि गत इति द्वितीयदिवसे लोकवार्ता निर्गता, तदा भगवान् यत् कृतवांस्तदाह गरुडध्वजमारुह्येति । गरुडध्वजमारुह्य रथं रामजनार्दनौ । अन्वयातां महावेगैरश्वै राजन् गुरुद्वहम् ।। १९ ।। तस्मिन्नेव दिवसे चेद्गच्छेत् , तदा निकट एवोपलम्भः स्यात् । द्वितीये दिवसे मध्याह्ने निर्गतः । तावता स योजनानां शतद्वयमतिक्रम्य गतः । मगवान् पुनः रथान्तर शीघ्रगामि न भवतीति, अलौकिकं च न कर्तव्यमिति, गरुडध्वनमेव रथमारुह्य एकस्मिन्नेव सर्वसामग्री गृहीत्वा, प्रमाणाद्यपेक्षां परित्यज्य, रामजनार्दनौ ससाधनपूर्णप्रयत्नौ महावेगैः अश्वैः सैन्यादिभिः कृत्वा अन्वयाताम् , पृष्ठतो मारणार्थमनुगतौ । अवश्यं तथागमने हेतुः गुरुगृहमिति । गुरुः श्वशुरः पञ्चानां मध्ये गणितः । तस्मै द्रोहं कृतवानिति । राजनित्यालस्याभावाय शौर्य कथयन् सम्बोधयति । गुरुद्रोहकथनेनान्यदपि सूचितम् । 'प्रपन्नं विरयं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मविदिति पक्षः परिहतः॥१९॥ तावता सः मिथिलानगरपर्यन्तं गत इति तन मारित इति वक्तुं तस्योपलम्भमाह मिथिलाया इति । मिथिलाया उपवने विसृज्य पतितं यम् । पयामधावत्संत्रस्तः कृष्णोऽप्यन्वद्रवट्ठया॥ २० ॥ अतिदूरगमनात् हयस्य श्रमात् पातः । ततः पद्भ्यां धावनम् । ततो भगवानपि रथेनानुगमनं निपिद्धमिति स्वयमपि पदातिरेव मूत्यानुगत इत्याह कृष्णोऽपीति ॥ २० ॥ पदातेभंगयांस्तस्य पदातिस्तिग्मनेमिना । चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोयचिनोन्मणिम् ॥२१॥ खयमपि पदातिः तस्य पदातेः तिग्मनेमिना अप्रतिहतेन सुदर्शनेन शिरस्तस्योत्कृत्य, धावनसमय एव शरीरं धावमानमेव 'स्थितम् । शिरस्तु छिन्नमिति । भगवानिति मोक्षदानाय तथा कृतवानिति निरूपितम् । अत एव भगवानद्भुतकर्मा घलभद्रः पश्यतीति तत्र मण्यमा ज्ञात्वापि वाससोः व्यचिनोत् , विवेचनेन अन्वेपणं कृतवान् ॥ २१॥ पलभद्रविचारेण स मारित इति ज्ञात्वापि भगवांस्तया कृतवान् । मण्यमेव मारणमिति यलमद्रविचारः । सर्वया मारणीय इति भगवतः । लोकवदलमद्रः बहुविधानि वाक्यानि श्रुत्वा मणिसद्भाव एव तस्सापराधं जानीयात् । अन्यथा लोकोन्ययापि वदतीति विधासं न कुर्यादत माह भगवान् । १. रपमिति नासि नित् । १. अभापतित पाठः । १. शरीरपायनमिति पारः। २१.रा.फ.प्र.

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अलब्धमणिरागत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम् । वृथा हतः शतधनुर्मणिस्तत्र न विद्यते ॥२२॥ अलब्धमणिरग्रजान्तिकमागत्य वृथा हतः शतधनुरिति । सर्वज्ञले भगवतोऽपराधः स्यात् । ज्ञात्वैवान्यत्र गत इति । सर्वकर्तृत्वमपि सर्वज्ञले भविष्यतीति सुतरामेवापराधः स्यात् । ततोऽज्ञाननाट्यं कर्तव्यम् । अहतो वृथेयपि वाक्यं भवति । गुरुद्रोहात् हत एव सार्थको भवतीति । अन्यथा अकृतनिवेशो भवेत् । मणिस्तु न विद्यत इत्युमयत्र समानम् ॥ २२ ॥ ततो वलभद्र एव युक्त्यभिज्ञः भगवन्तमाहेत्याह तत आह वल इति । तत आह यलो नूनं स मणिः शतधन्वना । कस्मिंश्चित्पुरुपे न्यस्तस्तमन्चेष्टुं पुरं व्रज ॥ २३ ॥ नूनमिति तस्य वाक्यम् । अवश्यं मणिरन्वेष्टव्यः । यदि तत् स्थाने नास्ति, तदा नूनं स मणिः शतधन्वना, शतधन्वन्शब्दः कस्मिंश्चित्पुरुषे, न तु खाते, भार्यादौ वा । पुरुषपदेन महानेव कश्चित्सूचितः । न्यस्तः न्यासप्रकारेण स्थापितः । ततः किं विधे- यमित्याकाङ्क्षायामाह तमन्वेष्टुं पुरं बजेति । नतु स्वगृहे गन्तव्यम् , कार्य न जातमिति ।। खस्यान्यथा विनियोगमाह अहं विदेहमिच्छामीति । अहं विदेहमिच्छामि द्रष्टुं प्रियतमं मम । इत्युक्त्वा मिथिला राजन् विवेश यदुनन्दनः ॥ २४ ॥ भूभारहरणार्थमुमौ समागतौ । लोकाश्च द्विस्वभावाः । यद्युभावप्येकासक्तौ स्याताम्, तदा पक्षान्तरे वलातिशयं दृष्ट्वा अपरो निवर्तेत, तदनुगुणो वा भवेत् । ततो भूमिभार- म्तट्वस्थ इलि. मैले उमौ विरुदस्ताली जाती। अतो दुर्योधनशिक्षार्थ, चलो विदेह- नगरे गच्छन् भगवन्तं द्वारकां प्रेषितवान् । इतःप्रभृत्येवोभयोः शक्तिर्विभक्ता । असम्मति- लीलाप्यन्योन्यं प्रदर्श्यते । अत एवाग्रे भगवद्वाक्यम् । 'किन्तु मामग्रजः सम्यक् न प्रत्येति मणिं प्रतीति । ईश्वरशक्त्योविभक्तत्वात् तद्भक्तानामपि बुद्धिर्विभक्तेति अक्रूरभी- प्मादीनां भगवद्भिन्नशीलत्वं वर्णितम् । अन्यथोभयविधाः न निरुद्धा भवन्तीति । अतो बलभद्रप्रकारेण ये निरुद्धाः, ते भगवतो नानुगुणाः । भगवता निरुद्धाश्च न बलभद्रानु- गुणा इति । अनयोविभागे शास्त्रमैपि विमक्तमिति ज्ञापयितुं विदेहपदम् । ज्ञाननिष्ठाः प्रियाः वलपक्षे । भक्तिनिष्ठाश्चापरत्रेति । क्रियाज्ञानशक्ती एकत्र । भक्तिपरमानन्दावपरत्र । अत एव विदेहः प्रियतमः । ततस्तन्निकटे गत्वा तदर्शनार्थं समुत्सुको जातः । ज्ञानपक्षे वेदमार्गो नात्यन्तमादरणीय इति गरुडध्वजो रथः भगवतैव गृहीतः । वलस्तु · स्थान्तरं १. मारणेऽमारणेपि। २. द्विखभावत्वमत्र प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वं, क्रियाभक्तिपरत्वं वा। जयादाविसः। ४. शानमक्तिशास्त्रमित्यर्थः । - ३. लोक- 1.

·नारुह्य पद्भ्यां वा गत इति. निश्चीयते । वलभद्रो नियोगकर्तेति तस्यैव चरित्रं प्रथममाह युक्त्वेति त्रिभिः। मिथिला नाम मथनाजातेति, न निर्मितेति कर्मज्ञानोद्भवस्तयां चेतः । यदुनन्दन इति तदर्थमेव. भगवदवतार इति तथाकरणमुचितमिति ज्ञापितम् ॥ ततो राजकर्तृकमभिनन्दनमाह तं दृष्ट्वेति । तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिल: प्रीतमानसः । अहयामास विधिवदहणीयं समर्हणैः ॥ २५ ॥ अतिप्रियत्वात् न ज्ञापयित्वा गतः। अतोऽन्तःप्रवेशानन्तरमेव दर्शनानन्तरमेव राजा ज्ञातवानिति दृष्ट्वा सहसोत्थायेत्युक्तम् । यतो मैथिलः। दर्शनेनैव प्रीतं मानसं स्य । एवं देहेन्द्रियान्तःकरणस्थितिरुक्ता । ततस्तस्य कार्यमाह अर्हयामासेति । चेषिप्रधान इति विधिवत्पूजां चके । कस्मिन्नप्यंशे पुष्टिनास्तीति ज्ञापयितुं अहणीय- मत्युक्तम् । रामः सधैरेव अर्हणीयः, साधनपुरःसरम् , ब्रह्मरूपत्वात् । समहणैः सम्यगर्हण- योग्यैः शुद्धैः द्रव्यादिभिः ॥ २५॥ एवं पूजानन्तरं तस्य प्रत्यागमनं सम्भाव्य तन्निषेधार्थमाह उवासेति । ज्वास तस्यां कतिचिन्मिथिलायां समा विभुः। ततोऽशिक्षद्गदां काले धार्तराष्ट्रः सुयोधनः ॥ २६ ॥ मानितः प्रीतियुक्तेन जनकेन महात्मना । राजगृहे स्थितिव्यावृत्त्यर्थं तस्यामिति । कतिचित्समा इति वर्पत्रयं किश्चिद- धिकं वा । मर्यादानगरी सेति स्थितौ न कोऽप्युद्वेगः। तत्र तावत्कालं स्थितौ परदेश- वासादिक्लेशो भवेदित्याशयाह विभुरिति । स्थितेः प्रयोजनमाह ततोऽशिक्षदिति । धार्त- राष्ट्रः पितुः पुत्रः समर्थः, दुर्योधनोऽपि भगवदिच्छया सुयोधनः, सुष्टु योधनं यस्येति । दुर्योधनपदं यौगिकं मन्यमानः तन्निपेधार्थ विपरीतं प्रयुते। रूढं पदमिति लोके योधयन् । अतो ज्ञानक्रियाशक्ती तस्य न पुष्टे इति बलभद्रात् गदामशिक्षत् । काले गदाशिक्षणयोग्ये समये । अत्यन्तं पुष्टस्तरुणः गदायां योग्यः । यस्मिन् काले प्रहारः शुष्को भवति, न पूया- दिकं सम्पादयति, नाट्यश्च विशकलिता न भवन्ति, स शरदादिः पण्मासः । तस्मिन् काले गदामशिक्षत् । तस्यापि विदेशवासे उद्वेगामावायाह मानितः प्रीतियुक्तेनेति । यतो जनकः जननात् , अत उत्कृष्टजन्मा, तं कुलीनं मर्यादावन्तमङ्गीकृतवान् । वलभद्र- सम्बन्धादपि प्रीतिः । स्वभावतोऽपि महात्मा । य एवं गृहमागतः, प्रकारत्रयेण मानितः कायिकादिश्लेशाभावात् अशिक्षत् । शिक्षया गदां ज्ञातवानित्यर्थः।२६॥ धीविपरायारमनीयष्ठभतलेराः। ततोऽशिक्षदित्यन । अतो ज्ञानेति । अत, इत्यस्याशिक्षदित्यनेनान्वयः । मुयोपनत्वाद्धेतोरशिक्षदित्यर्थः । तमाराधयतीति । अतः ·१२ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। मर्यादारूमं भगवचरित्रमुक्त्वा, पुष्टिरूपमाह केशव इति । केशवो द्वारकामेत्य निधनं शतधन्वनः । अप्राप्तिं च मणेः प्राह प्रियायाः प्रियकृद्विभुः॥ २७॥ उत्पादकनाशकयोः तुल्यप्रकारेण फलं प्रयच्छतीति पुष्टिस्यो भवति । द्वारका रथेनागत्य सत्यभामादीनां सुखार्थं शतधन्वनो निधनम् । तदीयानां सुखार्थ च मणेर- प्राप्तिमाह । ननु सर्वेश्वरः विधिकर इव किमिति खकृतं निरूपितवानित्याशङ्याह प्रियायाः प्रियकृदिति । एतदप्ययुक्तमिति चेत् । तत्राह विभुरिति । सर्व कर्तुं समर्थः । नैतावता काचित् क्षतिरिति भावः। उभयमपि प्रियायाः प्रियार्थमुक्तवान् । कथं मण्यप्राप्तिः प्रियमित्याशय, सामर्थ्य वा उक्तम् ॥ २७ ॥ वैरानुवन्धः आमृत्योरिति शतधनुर्वधानन्तरं प्रीतायां सत्यभामायां पश्चात्कारयामास यत्कर्तव्यमित्याह तत इति । ततः स कारयामास क्रिया वन्धोर्हतस्य वै । साकं सुहृद्भिर्भगवान्या याः स्युः सांपरायिकाः ॥२८॥ वन्धोः श्वशुरस्स विप्रद्वारा कारणम् । साकं सुहृद्धिरित्यादिलौकिककथनं परलो- केऽपि तस्य नालौकिकं किञ्चित्करोतीति ज्ञापयितुम् । भगवानिति तत्र महती सम्भृतिः सूचिता । सुहृद्भिरिति । तत्करणे सर्वेपामावश्यकता च । या याः स्युरिति । विधौ आवश्यका अनावश्यकाश्च फलार्थाः सर्वा एव संगृहीताः ॥ २८ ॥. ततो बलभद्रवाक्यान्मण्यन्वेपणार्थ प्रवृत्तः, लोकतोऽपि अक्रूरकृतवर्मणोः कृत्यमेत- दिति ज्ञात्वा, यदैव लोकानुरोधेन तयोर्निग्रहः प्राप्तः, तदैव भगवदिच्छया तयोर्बुद्धिः पलायनपरा जातेत्याह अक्रूर इति । अक्रूरः कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर्वधम् । व्यूपतुर्भयवित्रस्तौ द्वारकायाः प्रयोजकौ ॥ २१ ॥ शतधनोवैधं श्रुत्वा खस्यापि तदन्तःपातित्वात् मणिमारणावेव प्रयोजकाविति भगवत्प्रयत्नात्पूर्वमेव भगवच्छक्तेर्विभक्तत्वात् भयवित्रस्तौ व्यूपतुः । मिपेण परदेशे निर्गतौ । तयोनिर्गमनमात्रेणैव पलायनं सर्वजनीनं जातमिति तौ विशिनष्टि द्वारकायाः प्रयोजकाविति । एको लोकतः, अपरो वेदतवावेक्षको कोटिवारकधर्माध्यक्षौ ॥ २९ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । अक्रूर इत्यत्र । मणिमारणे एवेति । मणिः सत्राजिन्मारणं च प्रयोजकम् । निग्रहे हेतुरित्यर्थः। १. मणिमारणे एव प्रयोजके इति पाठः टीकाकारसंमतश्च ।

·श्रीसुवोधिनी। १३ । भगवानेवानार्थे निमित्तमिति साधनशक्तिः भगवतान्यत्र. स्थापितैति प्रयोजकमणि- वलभद्राणां दुष्टनिवारणसत्साधनसम्पादकानामाधिभौतिकादीनामन्यत्र गमने फलरूपस्यैव भगवतो विद्यमानत्वेऽपि सर्वेषां द्वारकावासिनां पीडा उत्पन्नेत्साह अकूरे प्रोपिते इति । अरे प्रोपितेऽरिष्टान्यासन्वै द्वारकौकसाम् । शारीरा मानसास्तापा मुहुर्दैविकभौतिकाः ॥ ३० ॥ अक्रूरमात्रस्य प्रयोजकलं लोकसिद्धम् । सर्वो हि लोकः आधिभौतिक एव व्यव- स्थितः। तत्रापि विद्यमानेषु साधनेषु तापदर्शनालौकिकं कृतवर्माणं परित्यज्य धर्माध्यक्षमक्रूर- मेव प्रयोजकं सर्वोऽपि मन्यते । द्वारकौकसां निश्चयेन सर्वेपां तापाः पीडाः शारीरा मानसाः व्याध्याधिरूपाः मुहुरासन् । आध्यात्मिका एते गणिताः । आधिभौतिका आधिदैविकाथ पुनस्तापा अभवन् । इयं लौकिकी भाषेति नात्र कोऽपि विरोधः शङ्कनीयः । सर्वमेवोत्त- राध न समाधिभापत्येके । मुहरिति वारंवारम् । ज्ञानादिना प्रतीकारे कृतेऽपि पुनः पुन- जीयन्त इति । तेऽपि पुनः शरीरे मनस्येव च दुःखं जनयन्तीति तद्विशेषणलेनोक्ताः ॥३०॥ पूर्ववत्युनलोंके विपरीततया कीर्तिर्जातेसाह इत्यनेति । इत्यगोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहतम् । यो हि मणि गृहीत्वा पलायते, ते स्तौति लोकः । यो न गृहाति निर्लेपः, तं निन्दतीति लोकः । अतो निन्दा पूर्वाध्याये निरूप्य, स्तुतिमत्र निरूपयति । इति एवं जाते । अङ्ग हे राजन् । एके अभिज्ञाभिमानिनः परमार्थदर्शिनोऽपि प्रागुदाहृतं भगवतो वीर्यविभाग मणिसामर्थ्य वा विस्मृत्य स्वयं प्रान्ताः सन्तः एकदेशे पर्यवसित- मतयः अन्यानुपदिशन्ति । उभयनापि भगवदिच्छा प्रयोजिका, विस्मरणे उपदेशेऽपि । तेपामुपदेशमाह मुनियासेति सार्धाभ्याम् । मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम् ॥ ३१ ॥ देवेऽवति काशीशः श्वफल्कायागताय वै । स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात्ततोऽवपत्म काशिपु ॥ ३२ ॥ तत्सुतस्तत्मभावोऽसावरे यत्र यत्र ह । देवोऽभिवर्पते तत्र नोपपाता न मारिकाः ॥ ३३॥ थोरिहसरायरामजीपमराटेप। अरे प्रोपिते इत्यत्र । सर्वमेवेति । उचराचे लोकधर्मपुरस्कारेण लीलाकरणात् सर्वमेव लौकिकी मापेति तदाशयः । वस्तुतस्तु सर्वत्र ठोकधर्मपुरस्कारो लोकवत पुप्रमायर्यादिसाहित्येन ठीटा । सरूपेण टौकिकत्वं तु कचिदेवेति तावत्येव लौकिका भापेसाशपेनादुः एफै इति। १. प्रयोजनमामि तिर।

·१४ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। मुनियमक्रूरत, तस्स वासरूसे निवासे स्थिती, गृहं कृत्वा चिदभिमानेन मुनिस्तिष्ठतीत्यर्थः । तत्र अरिष्टदर्शनं न घटेत । तस्स मुनित्वमुपपादयन्ति देवेड- वर्पतीति । पूर्व काशिराजः अवर्पति देवे अनावृष्टया पीडितः वफल्काय प्रसङ्गाद- वागताय खसुतां महादेवादिवाक्यात् गान्दिनीं प्रादात् । ततः काशिपु काशीप्रदेशेषु देवो वर्षति स्म । स्मेति प्रसिद्धे। अवर्षदिति । किमतो यद्येवम्, तत्राह तत्सुत इति । वर्षपर्यन्तं प्रत्यहं गोदाने क्रियमाणे अपुत्रस्य काशिराजस्य कन्या संजाता । ततो द्वादशवर्षपर्यन्तं पुनरेकैकां गां तस्या हस्ते दापितवान् । तादृशी गान्दिनी । तस्याः सुतः। वफल्कसुतो वा । तयोर्यावान् प्रभावः, तावत्प्रभावयुक्तो भवितुमर्हति । असाविति । तथैव दृश्यते । आविर्भूतो वा । तत्राधिकभक्ती भगवांस्तद्रपेण भासत इति न काप्यनुप- पत्तिः । यत्र यत्राक्रूरः अर्थात्तिष्ठतीति पूर्वोक्तन्यायेन तत्र देवोभिवर्पत इति पितृसामर्थ्य- सम्बन्धः । नोपपाता इति मातृसामर्थ्यम् । भक्त्या उपलब्धत्वात् तस्याः साधारणोऽपि प्रभावः अतिरिक्तः, तमाह न मारिका इति । तामस्यः पूतनादिशक्तयो मारिकाः । सात्त्विक भगवद्भक्ते न सन्निहिता भवन्तीति युक्तमेव । उपपाताः पातकान्युत्पांता वा । गोदानस्य तथा प्रभावो निरूपित इति । हेत्याश्चर्ये । प्रभावोऽपि कथं कार्य संजात इति, तत्राप्युभयोः, ततोऽपि विशिष्टश्चेति ॥ ३३ ॥ ननु विद्यमाने भगवति अन्योत्कर्षवचनानि भ्रान्तानीति चेत् , तबाह इति वृद्धवचः श्रुत्वेति । इति वृद्धवचः श्रुत्वा नैतावदिह कारणम् । इति मत्वा समानाय्य प्राहाकूरं जनार्दनः ॥ ३४ ॥ वृद्धा आदरणीयाः यथोपश्रुतिः पूर्वं पश्चाद्भगवता श्रुता, तथेदमपि श्रुत्वा तद्दोष- निराकरणार्थ प्रयत्नः कर्तव्यः । तत्र लोका अर्ध भ्रान्ता बलभद्रं मणिं च कारणत्वेन न जानन्तीति, भगवान् पुनः विमृश्यकारी तथैव कृतवानित्यङ्गीकारे दोषः स्यादिति, पूर्णमेव कारणं मत्वा समाधानं कृतवानिति वक्तुमाह नैतावदिह कारणमिति । इह आध्यात्मि- कादितापेषु एतावदेव न कारणम् , किन्तु अन्यदप्यस्तीति तदनुक्त्वा इति निश्चित्य, सम्यक् चिन्तयित्वा दूतैः अक्रूर समानाय्य, अमारणार्थमभयं दत्वा, जनार्दनो लोकानामविद्यादि- सर्वदुःखनाशकः मणि प्रकरयितुं तमाहेति सम्बन्धः । स द्यक्रूरः काशिपु प्रयागे च मरणं निश्चित्य तीर्थमाश्रित्य स्थितः । यदि भगवान् शतधन्वानमिव मारयिष्यति, तदात्रैव प्रयागादौ मारयत्विति परलोकप्रेप्सुः । भगवांश्च क्लिष्टं न करोतीति, मणिमन्यथापि दास्यतीति, तथापि सत्यभामाप्रतिनिधित्वेन अकरायैव मणिर्देय इति भगवानिश्चित्य मौशलेनैव तं मारयितुं तथा कृतवान् । नह्यस्मत्स्वामी जीवैनिश्चिते ज्ञातें वा प्राकृत इव १. राण्यासाधारणोऽपीति पाठः। ३. आमरणार्थमिति पाटः । . २. समानीयेति पाटः।

·श्रीसुघोधिनी। तन्मन्यु गृह्णाति । सात्यकिरिव प्रायोपविष्टं मारयति । तक्षक इव वा भक्षयति । मृत्युरिख वा हन्ति । तस्मादक्लिष्टकर्मा भगवान् समाहूयैव प्राह ॥ ३४ ॥ पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः। विज्ञाताखिलचित्तज्ञः स्मयमान उवाच ह ।। ३५ ।। किञ्च । पूजयित्वा पितृव्यत्वेन । अभिभाप्य साधु समागतोऽसीति कुशलप्रश्नं कृत्वा । ततो यथा - मनः परितुष्टं भवति, तथा प्रियाः कथाश्चोक्त्वा शरीरेन्द्रियान्तः- करणानां निविधसत्कारेण सुखं दत्त्वा। याचिते प्रदर्शयिष्यतीति निश्चित्य । तत्र हेतुमाह विज्ञाताखिलचित्तज्ञ इति । एतज्ज्ञानमेवारस्य प्रर्दशनाद्यङ्गीकारे हेतुरिति तन्निरूपितम् । भक्तो भूत्वा पूर्व मार्गपांसुष्वपि विलुठन् इदानी सङ्गवशादेवं जात इति स्मयमानः । हेत्याश्चर्ये । यस्मायो विमति, यो वा दण्ड्यः, स प्रसादपात्रमिव परिभाष्यत इति ॥३५॥ भगवद्वाक्यमाह ननु दानपते इति चतुर्भिः। ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । स्यमन्तको मणिः श्रीमान्विदितः पूर्वमेव नः॥ ३६॥ दानपतिर्दानाध्यक्षः सर्वधर्मसूक्ष्मज्ञः । अनेन गोपनमनङ्गीकारोऽन्यथा वदनं च व्यावर्तितम् । न्यस्तः त्वयि स्थापितः । आस्तेऽद्यापि तब स्थाने । शतधन्वनैव, नतु तदीयैः । स्यमन्तको मणिः प्रसिद्धः । तस्य नाशादिकं न सम्भवतीत्साह श्रीमानिति । सर्वदा श्रीमत्त्वात् नापद्रपं नाशादिकं प्राप्नोति । पूर्वोक्तार्थेषु प्रमाणमाह विदित इति । इदानीं वेदकं भ्रान्तं भविष्यतीति तन्निवारणार्थमाह । पूर्वमेव नोऽस्मामिः विदित इति ३६ तर्हि तदैव कथं न याचित इति चेत्, तबाह सत्राजितोऽनपत्यत्वादिति । सत्राजितोऽनपत्यत्वालीयु हितुः सुताः । दायं निनीयापः पिण्डान्विमुच्यणं च शेपितम् ।। ३७ ॥ याचनमधिकारिणो भवति । यः पिण्डदः स रिक्यहारीति । तत्रैतावत्कालं सत्यभा. माया नापत्यान्युत्पन्नानि । स वनपत्यः अनाता च । मणिस्तु तस्य । तं पुनः दुहितुः सुताः गृहीयुः । तत्र साधारणं न्यायमाह दार्य निनीयेति । अन्यथैतदपि खेच्छेति स्यात् । दायं धनं गृहीयुरिति पूर्वेणैव सम्बन्धः । आमरणं तस्यैव धनम् । मरणानन्तर- मपि पुत्राद्यमावे अपः पिण्डान् निनीय ऋणं च विमुच्य शेपितमवशिष्टम् । शेपभागिति पाठे यो निनीय मवति, स शेपमाग्मवतीति । निःस्वामिक तु द्रव्यं राजगामि भवति । चोरं हत्वापि यो वस्तुतो न भागी, सन द्रव्यं प्राप्नोति परिज्ञातम् । उत्पन्न एव धीविट्ठलरापारमजीवसमतटेसः । दाय निनीयेत्यत्र । उत्पन्न एवेति । औरस एव पुत्रः संपूर्णदायभान भवति । १. असाधारणनिति पारः। २. प्रामाति परिक्षानमिति पाठः। +- ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। दायभाग्भवतीति न व्यवहितज्ञातेः दायभाक्त्वमिति केचित् । दायं वा साक्षात्स्वामिनि गते तत्स्वामिनमन्वेपमाणं परम्परया शाखामूलपर्यन्तं गत्वा तुल्यतया तच्छाखासु निर्वि- शति । य कश्चिद्वा सर्वानुमत्या पिण्डदातारम् । एवं श्लोकद्वयेन भेदो दण्डय उक्तः । भेदावेव वा ॥ ३७॥ सामदाने आह तथापीति द्वाभ्याम् । तथापि दुर्धरस्त्वन्यस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणिः । किन्तु मामग्रजः सम्यङ्न प्रत्येति मणि प्रति ॥ ३८ ॥ अन्यैर्दुर्घरोऽयमिति त्वय्येवास्ताम् । स हि लौकिके अलौकिको न तिष्ठति । य एव कर्मादिमागैः अपवृत्तैः लौकिकत्वं न सम्पद्यते । अपवृत्तका लौकिको भवतीति कादा- चित्कवतोऽपि समयगेदेन लौकिक एव । तहि मयि कथं तिछेदित्याशझ्याह सुव्रत इति । सुष्ठु व्रतं यस । त्वं हि सर्वदा नियतव्रतः । एवं दानमुक्त्वा सामाह किन्त्विति । परमे- कदा दर्शयख । साम हि समता, उभयोरैक्यम् । तथा सति यथा खकार्ये मणेविनियोगः, एवमस्मत्कार्येऽपि विनियोगो युक्त इति । अप्रदर्शनपक्षे अग्रजो बलभद्रः मणिं प्रति मणिविपये मां न सम्यक् प्रत्येति, किन्तु सकपटं मन्यते ॥ ३८ ॥ अतो यथा जाम्बवता अपकीर्तिनिराकरणार्थं मणिर्दत्तः, एवं त्वयापि प्रदर्शनीय इत्साह दर्शयस्वेति । दर्शयख महाभाग बन्धूनां शान्तिमावह । अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद्य वर्तन्ते रुक्मवेद्यः ॥ ३९ ॥ महाभागेति भाग्ये विद्यमाने मणिर्न गच्छतीति । अस्मविश्वासाभावेऽपि भाग्य- विश्वासो वा कर्तव्य इति भावः । अनेनान्योऽप्युपकारो भविष्यतीत्याह बन्धूनां शान्ति- मायहेति । बन्धुषु मध्ये कलह उत्पन्नः। केचिन्मत्सट्टिनः, अपरे रामस्येति । प्रदर्शने तु सन्देहाभावात् न कलहः । अव्युच्छिन्नेत्यधै विगीतमाहुः। मणिरस्तीत्यत्र लौकिक प्रमाणम् । काश्यादिपु रुक्मवेदयः सुवर्णेष्टकानिर्मिताग्निसहिताः मखाः द्वादशाहादयः अय्युच्छिन्ना निरन्तरं प्रवृत्ताः यतस्ते वर्तन्त इति ॥ ३९ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । व्यवहितो दौहित्रादिः । ज्ञातो ज्ञातिसंवन्धी । एतादृशे तु संपूर्णदायमाक्त्वं नास्ति, किन्तु पिण्डदानादिक्रियानन्तरमृणमोकानन्तरं च यावदवशिष्यते, तावद्भाक्त्वमित्यर्थः । तथापीत्यत्र । अपवृत्तरिति । अपकृष्ट वृत्तं स्थिति]पाम् । अपकृष्टरित्यर्थः । इत्यष्टमाध्यायव्याख्या।

·.. । श्रीसुबोधिनी। एकेनाप्युपायेन स इष्टं कुर्यात् , किमुत चतुर्भिरिति स भगवदुक्तं कृतवानित्याह एवं सामभिरिति । एवं सामभिरालब्धः श्वफल्कतनयो मणिम् । आदाय वाससा च्छन्नं ददौ सूर्यसमप्रभम् ॥ ४०॥ सामशब्देन मेददण्डदानान्यपि संगृह्यन्ते । पर्यवसितं सामैवेति तदेवोक्तम् । आलब्धः स्पृष्टः मारित इव लजितः वशीकृतश्च । श्वफल्कतनयो महतः पुत्रः । भगवते वाससा च्छन्नं सूर्यसमप्रभं ददौ । आदायेत्यनेन अन्यतो ग्रहणं लक्ष्यते । अर्थात् कृतवर्मणः स्थाने तेत् स्थितमिति लक्ष्यते । प्रत्यक्षदाने लज्जा भवतीति वाससा च्छन्नं ददौ । तथैव स्थापितमिति ज्ञापयितुम् । अन्यथा तजनितं सुवर्णमपि निवेदनीयं स्यात् । तेन प्रदर्शनार्थ न दत्तम् , किन्तु सर्वथैव दत्तमिति दानप्रकारादवसीयते । सूर्यसमप्रभमिति दाने दातु- ग्रहीतुश्च प्रत्यक्षतो दर्शनमपि न भवेदिति सूचितम् । अनुपहतशक्तिं वा ॥ ४० ॥ भगवांस्तु प्रतिदानार्थमेव गृहीतवानिति कार्य कृत्वा तस्मै दत्तवानित्याह स्यम- न्तकमिति । स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मनः । विमृज्य मणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयद्विभुः ॥ ४१ ।। ज्ञातिभ्यो गोत्रजेभ्यो विवदमानेभ्यः । आत्मनो रजोऽपकीर्ति विमृज्य मार्ज- यित्वा । अनेनाग्रिमकायें लेपदानाविव पूर्वरङ्गः कृत इति लक्ष्यते । भगवति दोपारोपा. भावे हि सर्वे उद्धर्तुं शक्या इति । अतः खकार्यं कृत्वा तस्मै प्रत्यर्पयत् । भूय इत्यनेन पूर्वमपि सत्यभामास्थानीयं मणिं दत्तवानिति लक्ष्यते । विभुः समर्थः । तस्मै दत्त्वापि तं दण्डयितुमिति । अपेक्षाभावाद्वा ॥४१॥ एवमध्यायद्वये लौकिकी भापा निरूपितेति साक्षादुपयोगाभावात् श्रवणे फलमाह यस्त्वेतदिति । यस्त्वेतद्भगवत ईश्वरस्य विष्णोर्वीट्यं वृजिनहरं सुमङ्गलं च । आख्यानं पठति शृणोत्यनुस्मरेद्वा दुष्कीति दुरितमपोय याति शान्तिम् ।। एतदाख्यानम् । अत्राख्याने त्रिविधा लीला वर्तत इति ज्ञापयितुं भगवतो नाम- त्रयम् । भगवत्त्वाच्छास्त्रार्थत्वम्, ईश्वरत्वादावश्यकत्वम्, विष्णुत्वात्पापनाशकत्वमिति । चरित्रेऽपि गुणत्रयमाह वीर्याढ्यं वृजिनहरं सुमङ्गलं चेति । मक्तिजनकं पापनाशक पुण्यसम्पादकं च । चकाराज्ज्ञानप्रदम् । तत्र क्रियामपि त्रिविधामाह पठति शृणो- त्यनुस्मरेद्वेति । श्रवणकीर्तनस्मरणानि विकल्पेन विधीयन्ते । समुच्चयेन च । चकारा- दन्येषु फलेषु विकल्पः, मक्ती समुचय इति । पूर्वमुक्तं फलमपि विविधमाह दुष्कीर्ति १.स स्थित इनिपाटः। ३९.रा.फ.

·श्रीविठ्ठलरायालजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । दुरितमपोह्य याति शान्तिमिति । दुष्कीति ह्या । दुरितमान्तरम् । दोपद्वयं परिहत्य लयविक्षेपजनकाभावात् शान्ति मनसः समवस्थानं ज्ञानं वा यातीति भक्त्यङ्गत्वेनैतच्छ्रो. तव्यमिति निरूपितम् ॥ ४२ ॥ इति श्रीभागवतसुवोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षित- विरचितायां दशमस्कन्धचिवरणे उत्तरार्धेऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥ श्रीकृष्णाय नमः। नवमोऽध्यायः। Koe . नवमे पञ्चकन्यानां विद्यापर्वस्वरूपतः । विवाहः प्रोच्यते सम्यक् कृष्णेनाशेपमुक्तये ॥१॥ मायासम्बन्धदोपेण क्रोधः कामस्तथापरः। निराकृतः सर्वमुक्त्यै विद्याफलमंतः परम् ॥२॥ त्रैलोक्यसुखदानं च मायादोपनिवारणम् । द्वाभ्यां तथैव सर्वेषां राजसे पूर्णता ततः ॥ ३ ॥ विद्यायाः सूर्यमुख्यत्वात्प्रथमा दुहिता रवेः। . . विपक्षनिग्रहात्मत्वात् द्वितीया सोमवंशजा ॥ ४ ॥ मार्गद्वयं हितार्थाय द्वयं स्वीकृतवान् हरिः । भक्तानभक्तानालक्ष्य तृतीया सूर्यवंशजा ॥ ५॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । नवमे । मायेति । माया रुक्मिणी, तत्सम्बन्धरूपदोषेण भगवति कामः क्रोधस्तथापरो लोभश्च प्राप्तः स निराकृतः । क्रमो न विवक्षितः । भगवति कामः पुत्राधभिलापो नास्ति । तथा सति नारदादिसर्वसंमति विनैव प्रद्युम्नं गृह्णीयात् । तथा क्रोधोपि नास्ति । तथा सति जाम्बवति प्रसादं न कुर्यात् । लोभोपि नास्ति । तथासति मणिं स्वयमेव गृहीयात् । एवं त्रिभिरध्यायैर्दोषत्रयाभाव उक्तः । अतः परं विद्यारूपं फलं निरूप्यते । तथा सति निर्दोषगुणत्वं भगवति सेत्स्यतीति भावः । ततो दशमाध्याये त्रैलोक्यै यत्सुखं तदानम् । ततो द्वाभ्यां मायाया रुक्मिण्या दोपनिवारणम् । तत्रान्तरदोपनिवारणमायेन । द्वितीयेन बाह्यदोषस्य रुक्मिणो निवारणम् । ततः सर्वेपां दोपनिवारण 'तथैव द्वाभ्यामेवेत्यर्थः । कालिन्दी ज्ञानरूपा । मित्रविन्दा'तपोरूपेत्यादिनिबन्धाज्ज्ञेयम् । भक्तानिति । 'भक्त्या मामंमिजानांती'ति- वाक्याद्भक्तानालक्ष्य ज्ञानमार्गः। भक्तिरहितानालक्ष्य तपोमार्ग इत्यर्थः । तृतीयेति । । - -- ·.. श्रीसुबोधिनी। १९ भक्तिरूपा प्रयत्नेन याचयित्वा स्वयं गतः । व्यसनानि निराकृत्य तदुद्वाहं चकार ह ॥६॥ अग्रे वाधास्तु भक्तेन ह्यर्जुनेन निराकृताः । ज्ञानभक्योरतो भूयान् पर्वणोरुद्यमः कृतः॥७॥ धर्मस्नेही तयोरङ्गं मध्यमो लौकिकः स्मृतः । द्वयोः स्वतन्त्रतासि जीवानां तु ततो द्विधा ।। ८॥ भक्तिज्ञानफले कृष्णः पुंसां स्त्रीणां चकार ह । अतो दत्ता खयं दत्तामक्लेशकशभावनात् ॥९॥ उपयेमे स्वयं कृष्णस्तासु सर्व प्रतिष्ठितम् । ततः सर्वकलाभिस्तु हरिः पूर्णो निरूप्यते ॥१०॥ सपष्ठो भगवानेवं निःसन्दिग्धो निरूपितः। तत्र प्रथमविवाहे तत्त्वानि भगवांश्च व्याप्त इति नवविंशतिश्लोकैर्विवाहो निरू- प्यते । तत्र भक्तिकर्मणी ज्ञाने अङ्गभूते इति निरूपयितुं द्वादशभिर्भक्तिं पञ्चभिः कर्म च श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । इयं भक्तिरूपा । अतः स्वयं गतः सन् याचयित्वा व्यसनानि निराकृत्य तदुद्वाह चकारेत्यर्थः। अत्रेयं भक्तिरूपेत्युक्तम् । निबन्धे लक्ष्मणा भक्तिरूपा । नामजिती योगात्मिकेति निरूपितम् । तत्र विकल्पो ज्ञेयः । अत इति । यतोऽत्र भगवतो भूयान् पक्षः । अतो हेतो नभक्तिरूपयोः पर्वणोः कालिन्दीनामजितीविवाहयो. भूयानुद्यमो विस्तारः कृतः । धर्मेति । कालिन्दी विष्णु वरेण्यं ज्ञात्वा धर्मबुद्ध्या वृतवती । नानजिती स्नेहेन वृतवतीत्यर्थः । मध्यम इति । मित्रवृन्दाविवाहो लौकिकमावयुक्त इत्यर्थः । द्वयोरिति । द्वयोज्ञानमत्योः सम्बन्धिजीवानां ज्ञानिनां भक्तानां च स्वतन्त्रतासियै मध्ये लौकिको विवाह उक्त इति पूर्वेण सम्बन्धः । मध्ये तत्कथनेनोभयोर्विच्छेदः कृतः । तेनोमयोः स्वतत्रता, नवनाङ्गिमाव इति सूचितमित्यर्थः । ततस्तदनन्तरं कृष्णः भक्तिज्ञानं च फलं ययोस्तादृशे योगसासये पुंसां स्त्रीणां चोभयत्रोमयं चकार । अतो हेतोर्दत्तां पित्रेतिशेपः । पित्रा दत्तां साहवरूपां भद्रां खयमेव स्वयंवरे दत्तां योगरूपां लक्ष्मणामुपयेमे इत्यर्थः । अलेदोति । त्यब्लोपे पञ्चमीयम् । तथा च क्लेशभावनमक्लेशरूपक्रियां प्राप्य मद्रामुपयेमे । मध्ये युद्धकयनात् शमावनं प्राप्य लक्ष्मणामुपयेम इत्यर्थः । अत्र नामजिया भक्तिरूपत्वकयनालक्ष्मणाया योगरूपत्वमिति ज्ञेयम् । अत इति । विद्यायाः पञ्चविद्याया अपि सिद्धलादित्यर्थः । सपष्ठ इति । इमाः पप स्वयं षष्ठः । एवं सति पडिधत्वात् निःसंदिग्धो भगवानेव निरूपितो जात इत्यर्थः ।

·२० श्रापिट्ठलरायालजश्रीवल्लमकृतर समता। निरूपयति । ततो भक्तद्वारा दशभिस्तद्ब्रहणम् , प्रसझाद्भक्तोपकारश्च । भक्तोद्धारार्थ यतमान एव ज्ञानशक्तिं गृहातीति वक्तुं पाण्डवानां स्थाने भगवान् गत इत्याह एकदेति । श्रीशुक उवाच-एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तमः। इन्द्रप्रस्थं गतः श्रीमान् युयुधानादिभिर्वृतः ॥ १॥ प्रतीतान् निश्चितान् राधावेधे वा दृष्टान् । तथापि तत्र तदान प्रकटीभूता इति पश्चाद्गतः । प्रतीतिस्तु सन्देहाभावायैव । लोके प्रज्ञातान् । पुरुषोत्तम इति तान् सर्वान् पुत्रत्वेन निरूपयति । तेनावेक्षार्थं गमनं युक्तमेव । इन्द्रप्रस्थे तावता तैः स्थानं लब्धम् , नारदोपदेशतः भीष्मादिभिरेव दत्तम् । ननु तदानीमेव तत्र गताः पाण्डवा असाधनाश्च स्वार्थमेव सामग्रीरहिताः किं भगवदर्थे सम्पादयिष्यन्तीत्याशङ्ग्याह श्रीमा- निति । स्वयमेव सर्वसाधनलक्ष्मीयुक्तः। तेषां साधनसम्पादनार्थमेव गतः । अतएव महाशरैः सुबुद्धिभिर्युयुधानादिभिर्वृतः। युयुधानः सात्यकिः । स तत्रार्जुनशिघ्यो भविष्यति । भगवांश्च विश्वकर्मादिभिर्ग्रहादिकं सम्पादयिष्यतीति । एतदर्थ भगवद्गमनम् । बहुपुरुषैः सम्पादितगृहतुल्यम् , अन्यथा तद्गृहं न भवेत् । उत्कर्षश्च सम्पादनीयः ॥१॥ एवं भक्तार्थ भगवद्गमने भक्तानां कृत्यमाह दृष्ट्वा तमागतमिति द्वाभ्याम् । दृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् । उत्तस्थुर्युगपदीराः प्राणा मुख्यमिवागतम् ॥ २॥ परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्गहतैनसः। सानुरागस्मितं वत्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययुः॥३॥ आगमनसम्भावनापि न स्थिता । अकस्मादागत एव पार्थाः स्वयं राजानः पृथायाः भक्तायाः पुत्राः । अत एवाग्रे तस्या भक्तिं वक्ष्यति त्रिभिः । भगवांश्च मुकुन्दः । अनेने- टदो निरूपितः । अखिलेश्वरत्वादावश्यकः । अतो युगपदेव सर्वे उत्तस्थुः । वीरा इति तेषां स्वधर्मों निरूपितः । अन्यस्तु भगवत्सरो न भवतीति । खतः परम्परातश्च उत्तमाः भगवति परं लेहं प्राप्तवन्त इति दृष्टान्तेनाह प्राणा मुख्चमिवागतमिति । इन्द्रियाण्या सन्यमागतमिव । तेषां तन्मूलकमेव सर्वमिति । एवं सर्वात्मना तदीयत्वमुपपाद्य तादृशान कर्तव्यमाह परिष्वज्येति । भगवदालिङ्गन निरन्तरमेव स्थास्यतीति अच्युतमिति । भगवत- स्वथात्वज्ञानं खधर्मादेवेति वक्तुं पुनर्वीरा इति । अङ्गसङ्गेनैव इतमेनो येपाम् । उत्तरार्थ पापक्षयः आनुपसिको जात इति निरूपितम् । अतएव भगवतः सानुरागस्मितं वक्रं दृष्ट्वा तदेव पुरुषार्यत्वेन मन्यमानाः मुदं ययुः । एतावदेव भक्तकार्यम् ॥ ३ ॥ श्रीविठ्ठलरापारमजश्रीयठभकृतटेसः। दृट्वेत्यत्र । परं स्नेहमिति । आगतमात्रेण सहसोत्यानं लेहकार्यम् । तथा च सेद सेहकार्यमित्यर्थः।

·. श्रीसुवोधिनी। २१ ततो लौकिक भगवान् कृतवानित्साह युधिष्ठिरस्येति । युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दितः ॥४॥ अन्यथा शत्रुमारणादिकं न. कुर्युः । तत उत्कर्पश्च न स्यात् । अतो व्यामोहाथ खयमात्मानं लौकिकं प्रदर्शितवान् । युधिष्ठिरभीमौ ज्येष्ठौ । अर्जुनः समः। अन्यौ कनिष्ठौ । ज्येष्ठयोनमस्कारः। समस्यालिङ्गनं सम्भाषणं च । 'अन्ययोर्नमस्कारानन्तर- माशिषः । तदुक्तं क्रमेणैव । पादाभिवन्दनादाचारो निरूपितः सम्बन्धकृतः । अथ यमाम्यामिति वा, समानकालेऽपि सम्भवतीति धर्मव्यवस्थां निरूपयितुमानन्तर्यमुक्तम् । आन्तरोऽयं सुहृदिति ज्ञापयितुम् ॥४॥ तदानीमर्जुनेनोढाया नमस्कारमाह परमासन आसीनमिति । परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता । नवोढा वीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत ॥५॥ अनेन सर्वपूजानन्तरं पश्चादास्पेनात्मनिवेदनं कुर्वाणेव समागतेति सूचितम् । आसीनमव्यग्रम् । तस्यां कृपादृष्टयर्थमुक्तम् । एतदर्थं तस्याः सनामत्वेन योग्यतामाह कृष्णेति । 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इति मगवान् कृष्णः पञ्चात्मकः, शब्दार्थशक्ति- भक्तक्रीडाधारभूतः । अतो व्यासो भगवान् कालिन्दी अर्जुनो द्रौपदी चेति । नन्वेपा परिग्रहाधिक्याद्दुष्टा कथमेवं प्रपन्ना, तत्राह अनिन्दितेति । दोषो नास्त्येव । निन्दापि नास्तीति । सम्बन्धाभावाच तथेत्याह नवोदेति । विधिसम्बन्धाद्वा । अत एव किश्चिद्वी. डिता । स्त्रीखभावोऽपि शनैरागमनं धाटर्धाभावं सूचयति ॥५॥ सहगतानां पुरस्कारं वक्तुं सात्यकेराह तथैवेति । तथैव सात्यकिः पार्थः पूजितश्चाभिवन्दितः। निपसादासनेऽन्ये च पूजिताः पर्युपासत ॥६॥ यथा भगवान् पूजितः, एवं भगवद्भक्ता अपि पूजिताः । यतस्ते पार्याः । सम्बन्धश्च तुल्य इति, साधु समागतमित्यभिनन्दनम् । ज्ञानशक्तिरत्र प्रकटीकर्तव्येति सोऽप्यासन एवोपविष्टः । अन्ये च पूजिताः । आसनेपूपविष्टाः, परं मगवन्तं परित उपासत ॥६॥ पृथायाः स्त्रोत्रं वक्तुं प्रथममन्योन्यमनुवृत्तिमाह पृथामिति । पृयां समागत्य कृताभिवादनस्तयातिहार्दादशाभिरम्भितः। आपृष्टवांस्तां कुशलं सहनुपां पितृप्यसारं परिपष्टपान्धवः ॥७॥ भगवान् पृथा समागत्य पृयानिकटे गत्या कृतामिवादनो जातः । तयाच अतिहार्दैन आर्द्रा दृष्टिर्यस्याः । करुणया मक्या च आद्रा मवति दृष्टिः । ततोऽपि समानरमेनेति पाठः। १. आसन एवोपविरा रवि पाटः । . .

·२२ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। --- अतिहार्दा लौकिकसम्बन्धेन स्नेहयुक्ता आर्द्रा भवति । ततस्तया परिरम्भितः । कुशलमा- पृष्टवान् । स्वयं च पृष्ट इति लौकिकी भाषा भगवत्कृता स्थिरा जातेति निरूपितम् ॥७॥ तस्याः स्तोत्रार्थ प्रवृत्तिमाह तमाहेति । तमाह प्रेमवैक्लव्यरुद्धकण्ठाचुलोचना । स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्मदर्शनम् ॥८॥ प्रेम्णा वैक्लव्यम् । अन्तःकरणस्य तादृशं प्रेम । तेन रूद्धकण्ठता शरीरवैक्लव्यम् । अश्रूणि लोचने यस्या इतीन्द्रियवैक्लव्यम् । किञ्च । स्वस्थानामपि भक्त्यैवं भवति । इयं तु वहुक्लेशापन्ना तांश्च स्मरतीत्याह स्मरन्ती तानिति । बहूव क्लेशान् स्मरन्ती । क्लेशनि- वृत्त्यर्थं प्रार्थयिष्यतीत्याशङ्याह क्लेशापायात्मदर्शनमिति । क्लेशानामपायो नाशो यस्मात् तादृशं स्वरूपस्य दर्शनमेव यस्येति । दर्शनेनैव क्लेशनिवृत्तौ तदर्थं न प्रार्थना ॥ ८॥ भगवता वयं कृतार्या इति इदमेव भगवत्स्तोत्रम् । तत्कृतकरिष्यमाणभेदेन द्विविध निरूपयति तदैवेति द्वाभ्याम् । तदैव कुशलं नोऽभूत्सनाथास्ते कृता वयम् । ज्ञातीनः स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेपितस्त्वया ॥९॥ न तेऽस्ति स्वः परो भ्रान्तिर्विश्वस्य सुहृदात्मनः । तथापि स्मरतां शश्वत्केशान्हंसि हृदि स्थितः ॥१०॥ यदैवास्मान् स्मृतवान् , तदैव नः कुशलमभूत् । चिन्ताभावायाह । सनाथा अपि त्वया वयं कृताः । नाथ एव काले स्मरतीति । वयमिति श्लाघायाम् । एतस्यामिज्ञापक- मयूरप्रेपणमित्याह ज्ञातीन्नः स्मरतेति । 'येनोपशान्तिभूताना मित्यत्र तथा निरूपितम् । कृष्णेति तदर्थमेवावतार उक्तः । सर्वसंरक्षार्थ भ्राता पितः । अनेन भ्रात्रपेक्षयापि तवैव लेहापिक्यात् । नेदं दैहिकन्यायेन कृतार्थकरणम् , सन्निहितो वन्युरेव प्रेषणीय इति लौकि- करक्षापि सूचिता एवं स्वरक्षकत्वेन प्राप्तं चैपम्यं परिहरति न तेऽस्तीति । स्वः स्वकीयः, परः शत्रुः । एतदगावे हेतुमाह भान्तिरिति । इयं बुद्धिन्तेिति नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुत्रयंमाह विश्वस्य सुहृदात्मन इति । दैहिके विचार्यमाणे त्वमेव विश्वम् , अन्तःकरणे तु सुहत् सर्वस्यापि भगवान् , वस्तुविचारे त्वात्मैव । अतो भावत्रयेऽपि भगवतो वैपम्य बुद्धिर्न सम्भवतीत्यर्थः । तहिं कथं विपमकार्यमित्यत आह तथापीति । ये केचिरस्मरन्ति, तेषां हृदये स्थितः रोशसमानाधिकरणो न भवतीति । अमिस्तृणमिव क्लेशान हंसि । अतो भावनाकार्यमेव शहननम् । तदपि स्वाभाविकमेव ॥ १० ॥ ततो राजापि स्तोत्रं कृतयानित्याह किं न इति । युधिष्ठिर उवाच-किं न आचरितं श्रेयोन चेदाहमधीश्वर । योगेश्वराणां दुर्दशी यन्नो दृष्टः कुमेधसाम् ॥ ११ ॥ १.मी पर ·श्रीसुबोधिनी। तस्यापि खाभिनन्दनेनैव स्तुतिः । स हि सर्व कर्मफलमेव जानाति । अतो भगवदर्शनमपि महाफलमिति साधनं कल्पयति । नोऽस्माभिः अस्माकं वा श्रेयः आच- रितमस्ति । एतत्परिज्ञाने निरन्तरदर्शनार्थ निरन्तरं तत्कर्तव्यमिति पृच्छन्निव 'खाज्ञानमाह न वेदाहमिति । अधीश्वरत्वात् अन्तःकरणस्वामित्वात् भगवानेव जानाति । दर्शनस्य महाफलत्वमाह योगेश्वराणामपि दुर्दर्श इति । स्वस्सातयात्वमाह कुमेधसामिति ।। एवं सर्वैः स्तुतः तेषां हितार्थ कियत्कालं तत्रैव स्थित इत्याह इतीति । इति वै वार्षिकान्मासान्राज्ञा सोऽभ्यर्थितः सुखम् । जनयन्नयनानन्दमिन्द्रप्रस्थोकसां विभुः॥१२॥ सर्वत्र विद्यमानोऽपि निश्चयेन तत्र स्थितः सर्वजनीनः । वार्पिका मासाश्चत्वारः । बनेन निद्रायामागतायां भक्तहृदये शयानः स्थित इति सूचितम् । लोकेऽपि वर्षायां गमनागमनौ न सुकरौ । तत्रापि युधिष्ठिरेणाभ्यर्थितः । तदर्थ इन्द्रप्रस्थौकसां च नयनानन्दं जनयन् । एकया क्रियया फलंत्रयं साधयतीति विभुत्वं हेतुलेन प्रदर्शितम् । यतोऽयं लोको भ्रान्तः ॥१२॥ एवं भक्तिमुक्त्वा कर्माह एकदेति । एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । गाण्डीवं धनुरादाय तूणी चाक्षयसायकौ ॥ १३ ॥. साकं कृष्णेन संनद्धो विहतु विपिनं महत् । बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत्परवीरहा ॥ १४ ॥ मासचतुष्टयमध्य एव अष्टकाद्यर्थ आखेटकार्थ गमनम् । वानरध्वजो रयोर्जुनस्य । एतत्प्राप्तिमप्यने वक्ष्यति । इदानीमसाधन इति शच्या सहितस्तथा भवतीति विवाहानन्तरं परिग्रहानन्तरं वा तद्वक्ष्यति । वानरो हनूमान् ध्वजे यस्येति ।तेषु भगवत्कृपा महती निरूपिता । गाण्डीवमप्यनेः सकाशादेव प्राप्तम् । तूणीरी च अक्षयसायको । तत एव प्राप्त त्रिविधमेतत् । कृष्णेन सह मावः सर्वेपामयातयामलाय । फलसाधनयुक्तता या । सन्नद्धो बद्धकवचः । पुनरपि युद्धं संमविप्यतीति पूर्वयुद्धं जातमप्यग्रे निरूप्यते । अन्यथा विवाहस्य प्राधान्यं न स्यात् । भगवदैच्छिकोऽयं पदार्यक्रम इति न वैपरीत्यम् । प्रथमं खाण्डवदाहः, पथ्यात्नीप्राप्तिरिति । विचारितं तु तथा, कृतं वत्रोच्यते वितुमिति । तदेवाह बहुव्यालमृगाकीर्णमिति । व्याला दुष्टाः, मृगा अदुष्टाः, सावरणा निरावरणाधेनि सीरिटलरापारमधीयामतलेसः । कृतं स्थिति पूर्व कालिन्दीप्राप्तिः, पयागाण्डीवादिप्रातिः । अधुना तु गाण्डीवा. दिक भगवदिन्यासिद्धं गुप्तं ताजनवेयम् । इदमेव पवादमिद्वारा प्रकटतया दापयि- प्यति । 'निगिचमानं भव सव्यसाचि निति न्यायोज्नुसंधातव्यः । 1. समनपी पारः। २. फटायनित पाठः । ३.जी मिति पाrifier ·२४ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। कर्मवन्धो निवारितः। महद्विपिनमिति । मृगयारूपा क्रीडा तत्रानन्ता भवतीति वा । उभयान्हन्तीत्युत्कर्षः । तेषां मारणे सामर्थ्यमाह परवीरहेति । शत्रूणां विवेकपूर्वक युद्धं कुर्वतामपि यो वीरहा ॥ १४॥ अतस्तत्र गतः पञ्चविधान् द्विविधानपि मारितवानित्याह तत्राविध्यदिति । तत्राविध्यच्छरैाघानू शूकरान् महिपान रुरुन् । शरभान गवयान खङ्गान् हरिणान् शशशल्लकान् ॥ १५ ॥ शरैर्न तु कपटैः । व्याघ्रा महिषा रुवश्च त्रयो दुष्टत्वेन मारणीयाः। तेषां चर्मनखाधुपयोगः । शल्यका अपि कठिना इति तैः सहोक्ताः । परं भक्ष्याः । शरभादयश्च पटू । तत्र शरभगवयावभक्ष्यौ । शूकरश्चैत्पूर्वमुक्तः, तदापि भक्ष्यः । पञ्च भक्ष्याः, पञ्चामझ्याश्चेति दश निरूपिताः॥१५॥ तत्रोत्तमानां कर्मोपयोगमाह तान्निन्युरिति । तान्निन्युः किङ्करा राज्ञे मेध्यान पर्वण्युपागते । तृपरीतः परिश्रान्तो वीभत्सुर्यमुनामगात् ॥१६॥ किकरा इति महिषगर्दभादिभिस्तन्नयनप्रतिषेधः । यतो मेध्याः । तत्रापि पर्वण्यष्टकादावुपस्थिते ॥ १६ ॥ तत्र सङ्गे मृगा इव कन्याप्युपलब्धेत्याह तत्रोपस्पृश्येति । तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ । कृष्णौ दद्दशतुः कन्यां चरन्ती चारुदर्शनाम् ॥ १७ ॥ उपस्पर्शनं लानम् । ततः पानम् । विशदत्वात् न जलानयनसङ्ग्रहः । महारथा- विति स्वीदर्शने न शङ्का । उभावपि कृष्णाविति भगवत्तेज एव विमक्तमिति न दर्शने दूपणम् , कन्यात्वाच । तत्रापि चरन्ती यमुनातीरे परिभ्रमन्ती भगवन्तं द्रष्टुमागता । चारु दर्शनं यस्सा इति सापि पश्यतीति निरूपितम् । तेन प्रश्नादिकं न विरुद्धमिति मावः ॥१७॥ तामासाद्य घरारोहां सुद्विजां मचिराननाम् । पप्रच्छ प्रेपितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम् ॥१८॥ भोग्यरूपा सेति लौकिकन्यायेनैव ग्राह्येति स्वयं गते अर्जुनस्य वैमनस्यं स्यादिति शक्तिः समा स्थापितेति भगवतैव अर्जुनः प्रेपितः पप्रच्छ । वरारोहात्वात् कालो विलम्ब न सहते । मुद्विजामिति लक्षणानि निरूपितानि | रुचिराननामिति रसवत्वम् । सख्या प्रेषणान कपटकरणम् । फाल्गुनो जितेन्द्रियच । पर्याप्सरउद्धारे फाल्गुने अनन्त- शयने पमाप्सरसां तत्पर्शन मुक्तिप्रतिपादनात् , तयात्रापि तत्सम्माषणात् सा भगवन्तं १. योग्पी पाटः। २.शफिसपः, सरसों पीयरूपत्वात् 'चार्य मे दुसरे तप' इति पाफ्यात् । ...पासविसावीसी पारः। ४. परागरोसारे मूलारः ।

·२५ , श्रीसुबोधिनी । प्राप्यतीति तदूचनं न दूपणम् । न वदिष्यतीत्याशब्याह प्रमदोत्तमामिति । प्रकृष्टेन मदो यासाम्, ता एव वदन्ति । तासामपीयमुत्तमा ॥१८॥ का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतो वा. किं चिकीर्षसि । मन्ये त्वां पतिमिच्छन्ती सर्व कथय शोभने ॥ १९ ॥ का त्वमिति प्रश्नचतुष्टयम् । स्वरूपतः का देवनारी, · अन्या वा काचिदिति । कस्यासीति सम्बन्धी पित्रादिः पृष्टः । सुश्रोणीति सम्बोधनम् । अत्र स्थितिरयुक्तेति सूचितम् । कुतो वात्र समागतेति । दैवगत्या समागमने दोपाभावार्थ किं चिकीर्षसीति स्थिरतया पृच्छ्यते । यतो नेयमुदिना, नाप्यन्यत्र गन्तुमिच्छती । अतस्तपस्सादिकं चिकीर्पित पृष्टम् । तत्स्वस्य हितकारि न भवतीति खहितं सम्भावनया . पृच्छति मन्य इति । पञ्चापि प्रश्ना वक्तव्याः। अन्यथा परिग्रहो न युक्त इति । सर्व कथय शोभने इति . तस्या भयामावः, स्वस्थ प्रीतिरपि सूचिता ॥ १९ ॥ अतः कालिन्दी तनिषेधार्थ भगवन्तमेव वरिष्यामीति पृष्टानांनाह अहं देवस्येति । कालिन्युवाच-अहं देवस्य सवितुर्दुहिता पतिमिच्छती। विष्णुं वरेण्यं वरदं तपः परममास्थिता ॥ २०॥ देवतात्वाजातिरुक्ता । सवितृत्वात् तत्र नासम्भावना । दुहितृत्वाईयैव । अतो न कस्याप्यपराधः सम्भाषणे । त्वत्कल्पितमपि सत्यमेवेत्साह पतिमिच्छतीति । तद्वार- णार्थमाह विष्णुमिति । तत्र हेतुः वरेण्यमिति । सबैरेव वरणीयो भगवान् । तत्रापि हेतुः वरदमिति । वरं ददातीति वरणीयो वरः । तेन आत्मदस्त्वर्थादुक्तम् । 'किमर्थ- मागते'त्यस्य 'किं चिकीर्पसी'त्यस्य च उत्तरमाह तपः परममास्थितेति । परमं शीघ्र- फलपर्यवसायि । आस्थितेति फलप्राप्तेः पूर्वं न निवृत्तिः सूचिता ॥ २० ॥ सर्वस्यापि विष्णुत्वात् तादृशसुखदानसमर्थः । लोकन्यायेन तद्विभूतिः वरणीयोऽपि भवतीति, अन्येषां ततो हीनानां वरदानसमर्थोऽपि कश्चिद्भविष्यति, कश्चिदात्मानं वा तथा मन्यत इत्याशय निषेधति नान्यं पतिं वृण इति । नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् । तुप्यतां मे स भगवान् मुकुन्दोऽनाथसंश्रयः ॥ २१ ॥ भक्तिदातारं भगवद्दातारं वा तत्वेन वृणे, नतु पतित्वेन । वीरेति धर्मसम्बोधना- दूलासक्षो निवारितः। अवीरेति वा स निराकृतः। स चेत् वसायुज्यं प्रापयित्वा तथाभूताय प्रयच्छति, तदा परं न जान इत्यभिप्रायेणाह तमृत इति । तस्य परिज्ञाने श्रीविहलेशात्मजश्रीवल्लभकृतटिप्पणीसमेतम् । नान्यं पतिमित्यत्र । वसायुज्यमिति । 'नरः स्वावेशधारक' इतिवाक्यान्नरे स्थित खांश खस्मिन् वानीयेत्यर्थः । तथाभूतायेति । भगवति प्रविष्टायांशायेत्यर्थः । पूर्वमर्जुनो १. समागमनार्थमिति पाठः, दोपाभावार्थमिति नास्ति । २. तदूदातृत्वेन । ४ सु. रा.फ.प्र.

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । . नियमे च हेतुमाह श्रीनिकेतनमिति । लक्ष्म्या स एव वृत इति लक्ष्मीसहितो वा । श्रीवत्साको भगवानिति तस्य परिज्ञानम् । ननु भगवान् 'नाहं वेदै'रिति वाक्यात् तपसा न सिद्धो भविष्यतीति चेत्, तबाह तुष्यतामिति । सं हि वरदो भवति । तत्रेदमेव प्रथमं याचे तुप्यतामिति । ततस्तुष्टे अन्यद्याच इत्यभिप्रायः । मे मह्यम् प्रति । यतः सः लक्ष्म्या अपि प्रसन्नः । ननु वाक्यं वाधकमिति चेत्, तबाह भगवानिति । ईश्वरत्वान्न नियम्यः कस्यचित् । नन्वीश्वरस्यैवैतद्वाक्यमिति चेत् , तत्राह मुकुन्द इति । यदि निपिद्धानां साधनानां प्रयोजकता न स्यात् भगवत्प्रसादे, तदा कस्यापि मोक्षो न सिध्येत् । अतः स्वतत्रभक्तिविषयं तादृशरूपदर्शनविपयं वा तद्वाक्यमिति मन्तव्यम् । किश्च । मास्त्वस्मसाधनम् , स स्वधर्मविचारणापि सन्तुष्टो भवत्वित्याह अनाथसंश्रय इति । येषां न कोऽपि नाथः, तेषां सम्यगाश्रयो भवति, दीनदयालुत्वात् । अन्यो मा तुष्यतामिति निषेधार्थ वा । नात्र संशय इति वा भवति ॥ २१ ॥ नामस्थानादीन्याह कालिन्दीतीति । कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले। निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम् ॥ २२ ॥ कलिन्दपर्वते तद्रूपेण समागतात् सूर्याजातेति पार्वत्या इव ममापि नियम इति सूचितम् । वसामि यमुनाजल इति दुर्गस्थितिरुक्ता । अनेन यमुनायास्तस्याश्च भेदः प्रदर्शितः । पर्वतभावापन्नादियमाधिदैविकी कालिन्दीत्येव नाना विश्रुता उत्पन्ना । सा तु यममुत्पाद्य पश्चात् । तद्दोपपरिहारार्थ यमुनामुत्पादितवान् । उभयोरैक्यात् आधिदैविकाधि- भौतिकवत् स्थितत्वात् लोके अभेदेन प्रयोगः । नापि तपतीवत् शापान्नदीत्वम् , पूर्वमेव नदीरूपस्य विद्यमानत्वात् । नाप्याध्यात्मिकं देवतारूपम् , तथा सति यमुनापरित्यागा- सम्भवात् । अनुग्रनिग्रहयोरेव तदभिव्यक्तेश्च । सर्वथा च भेदकं सूर्यतनयात्वात् लोके श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतटिप्पणीसमेतम् । निराकृतः । तस्थित एवांशो भगवति प्रविष्टश्चेत् तमंशं वृणेपि, न तु तमृते इति मूलार्थः । कालिन्दीत्यत्र । कलिन्दपर्वते इति । सूर्यः पर्वतरूपेण कलिन्दे समागतः । तथा च मातृस्थानीयः कलिन्दः, पिता पर्वतभावापन्नः सूर्यः। पर्वतयोरचेतनत्वेपि हिम- वतः पार्वत्युत्पत्तिरिव 'अभिमानिव्यपदेशस्त्वि'तिन्यायेन तदुत्पत्तिरप्युपपद्यते । पर्वत- भावापनादिति । एतादृशात् सूर्यादुत्पन्नेत्यन्वयः । स त्विति । देवरूपः सूर्य इत्यर्थः । पर्वतरूपात् सूर्यात् कालिन्दी जातेति व्युदासाथ तुशब्दः । आधिदैविकत्वं स्थापयन्ति सर्वथा चेति । ६. सहीलादि, अभिप्राय इत्यन्तम् । तथाच पृतिप्रभृतिषु तपसा घरदानदर्शनात् तपस्खनोपयुज्यते इति न तपस आनर्धक्यम् । २. 'नाई दरिलम निषिद्धानामिसर्थः । ३. रा इति पाठः।

·२७ । . श्रीसुयोधिनी। प्रसिद्ध्यभावाच नास्तीत्याधिदैविकत्वं कल्प्यते । अत्रैव स्थिती नियामकमाह निर्मित भवने पित्रेति । सूर्येण यमुनाजले भवन निर्माय भगवदर्थ स्थापिता । अतो यावदच्युतदर्शनं तत्र स्थास्यामि, ततो भगवद्गृहं गमिष्यामि, नतु भगवानत्र स्थाप्यः । अत्रैव स्थितायाः परिग्रहो वा न नियम्यते ॥ २२ ॥ एवं तस्याः संवादेन रूपमवगत्य यथार्थमेवावददित्याह तथावददिति । तथावगुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम् । रथमारोप्य तद्विद्वान्धर्मराजमुपागमत् ॥ २३ ॥ तत्र हेतुः गुडाकेश इति । गुडाकाया निद्रायाः व्यामोहिकायाः ईश इति । सोऽपि मोक्षदाता । वासुदेवः तस्यास्तं निर्वन्धं दूरीकुर्वन् तां रथमारोप्य तमर्थं यथार्थ विद्वान् निदर्शनरूपं धर्मनिणीयकं वा धर्मराजमुपागमत् ॥ २३ ॥ एवं साधनशक्तिसिद्ध्यर्थं तां गृहीत्वा पश्चात् भक्तार्थ विश्वकर्मादीनाज्ञापयदित्याह यदैव कृष्ण इति । यदैव कृष्णः संदिष्टः पार्थानां परमाद्भुतम् । कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा ॥२४॥ भगवांस्तत्र निवसन्स्वानां प्रियं चिकीर्पयन् । अग्नये खाण्डवं दातुमर्जुनस्यास सारथिः॥२५॥ नायं तस्य कृतिनिर्वन्धः । यदैव मनसा वा तत्कृत्वा समानीय वा स्थितः सन् पाण्डवैः संदिष्टः । भगवत्कर्तव्यमेव संदेशनियमेन ज्ञापितवान् । तदैव परमाद्भुतं नगरं विश्व- कर्मणा कारयामास । भगवानपि मनसा मजेत् , ततश्च तत्र दोपा न प्रभविष्यन्तीति, गर्वाद्यमावे दुर्योधनादीनां निराकरणं न भवतीति विश्वकर्मणैव कारयामास । विश्वकर्मापि भगवदुपयोगामावे ज्ञाते न सम्यक्करोतीति भगवांस्तत्र निवसन्नेव कारयामासेति पूर्वार्धमुभयत्र संयध्यते । तर्हि स्थितिः खार्थापि भविष्यतीत्याशवपाह स्वानामेव प्रियं चिकीर्पयन् । न केवलं स्थानमुत्कृष्टं दापितवान् , किन्तु साधनान्यपी- त्याह अग्नये खाण्डवं दातुमिति । भगवांस्तत्र निवसन्नित्यनुवर्तते । अन्यथा अग्निरपि संतुष्टो न भवेत् । भगवान् भक्तानां हितार्थं गुणभावमपि प्राप्तवानिति वक्तुमर्जुनस्य सारथिरासेत्युक्तम् ॥२५॥ गुप्ततयापि स्थित्वा अर्जुननाझैव इन्द्रादिजयं करिष्यामीति भगवदध्यवसायं ज्ञात्वा अमिरप्य ने संतुष्टो जात इत्याह सोऽग्निस्तुष्ट इति । सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदायान्श्वेतान्रथं नृप । अर्जुनायाक्षयौ तूणी वर्म चाभेद्यमनिभिः॥ २६ ॥ १. कृष्णत्वेन सर्वखामित्वादित्यर्थः । २. भगवन्मनसव भगवान् संदिष्टः । ३. ज्ञापित इति शोधपाठः। - ·.२८ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । अग्नेः पञ्चाङ्गानि पञ्चापि दत्तवान् । 'धनुर्यज्ञादुत्पन्नमिषेवश्च यज्ञजन्मा ही'ति श्रुतेः । श्वेताः हयाः सात्त्विकाः मथनादुद्भूताः आग्नेया एव । अक्षयतूणीरावपि साहचर्या- दामेयौ । सवैरेवास्त्रिभिरभेद्यं वर्म दैवत्यमपि 'अग्निः सर्वा देवता' इत्याग्नेयमेव ॥ २६ ॥ अन्यदपि दापितवानित्याह मयश्च मोचित इति । मयश्च मोचितो वहेः सभां सख्य उपाहरत् । यस्मिन्दुर्योधनस्यासीजलस्थलदृशि भ्रमः॥ २७ ॥ अत्राशेषविशेषकथा भारतादनुसन्धेया । वर्मोचितो मयः सख्ये सभामुपाहरत् । भगवता मोचितः भगवते स्वकार्य दातुमयुक्तम् , भगवति न प्रभवतीति च, उपकारश्च कर्तव्यः, अतः साक्षादातुमशक्तः सख्ये अर्जुनायोपाहरत् । सख्ये दत्तं च भगवान् मन्यते । यद्यप्पर्जुनः सखा, तथापि तत्सम्बन्धात् राज्ञे दत्तमिति । तस्या उपयोगमाह यस्यामिति । जले स्थलभ्रमः, स्थले च जलभ्रम इति । वस्तुनि न भ्रमः, किन्तु दृश्येव ।। एवं मुख्यशक्त्या ऐश्वर्यरूपया स्वरूपज्ञानरूपया वा यावत्कर्तव्यं तत्कृत्वा तावत्तामात्मसादकृत्वा अन्यथा सर्वात्मना अन्योपकारो न भवतीति तस्या विवाहं कर्तु भगवान् द्वारकां गत इत्याह स तेनेति । स तेन समनुज्ञातः सुहृद्भिश्चानुमोदितः। आययौ द्वारका भूयः सात्यकिप्रमुखैर्वृतः ॥ २८॥ सोऽर्जुनः सखा राजा वा । तेन मयेनार्जुनेन वा सम्यगनुज्ञातः स्वस्य कृतकार्यत्वं ज्ञात्वा सवैरेव बन्धुभिर्गमनं कृतं चानुमोदितः, चकाराद्देवैरपि । स्वकृतं सर्वजनीनं जात- मिति ज्ञापयितुमेतदुक्तम् । यैः सह गतः तैः सह पुनरागत इति । कृत्यैव ते कृतार्थाः कृता इति न सहायार्थं तेपामुपयोगः कर्तव्य इति सूचितम् । अतः सात्यकिप्रभृतयस्तत्र न विनियुक्ताः । नयनानयने तु विवाहस प्रामाणिकत्वज्ञापके ॥ २८ ॥ अतः सर्वसम्मतां पश्चात्तामुपयेम इत्याह अथेति । अधोपयेमे कालिन्दी सुपुण्यत्वक्ष ऊर्जिते । चितन्वन्परमानन्दं स्थानां परममङ्गलम् ॥ २९॥ मुष्ठ पुण्ये नक्षत्रे। अर्जिते सर्वग्रहानुगुणे। पुण्यनक्षत्रं वैदिकम् । अर्जितत्वं ज्योतिः- शास्त्रप्रशस्तत्वम् । वितन्वन् परमानन्दमिति सर्वेषां सम्मतिरुक्ता, रुक्मिणीप्रभृतीनामपि । किर । विवाहमात्रेण न सुखं दत्तवान्, किन्तु खरूपतोऽपि परममगलरूपः । अतो विशिष्टः फलदायी जांत इत्यर्थः ॥ २९ ॥ . - १. सर्वपलगिरसः। २. शात इति पारः ।

·श्रीसुबोधिनी। २९ विवाहान्तरमाह द्वाभ्याम् , विन्दानुविन्दाविति । विन्दानुविन्दावावन्त्यो दुर्योधनवशानुगौ। स्वयंवरे खभगिनी कृष्णे सक्तां न्यषेधताम् ॥ ३०॥ राजाधिदेव्यास्तनयां मिनविन्दा पितृष्वसुः । प्रसह्य हृतवान्कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम् ॥ ३१ ॥ द्वितीयपक्षस्थेयम् । तानप्युद्धर्तु भगवान् गृह्णाति । मित्रविन्दाया अवन्तिदेशे स्थितिः । तत्रैव स्वयंवरः । तत्र दुर्योधनादयोऽपि गताः । भगवांश्च । ततः स्वयंचरण- प्रस्तावे दूराद्भगवन्तं दृष्ट्वा निकटे स्थितौ भ्रातरावाह 'मया कृष्णो वरणीय' इति । ततस्तौ तस्या आसक्तिं च ज्ञातवन्तौ । तयोर्विचारेण दुर्योधनो वरणीय इति । यतस्तस्यैव वशावनुगौ च । यथा रुक्मी । खमगिनी खोदरेति न तत्रान्यं प्रतिवन्धं कर्तुं शक्तः । न्यपेधताम् । भगवत्सम्मुखे विलम्घमानाम् । ततः अपसार्य दुर्योधनसमीपे नेतुं प्रवृत्ता- वित्यर्थः । ततो भगवानेतज्ज्ञाला तो दूरीकृत्य रथवेगेन शीप्रमागत्य तां जहारेत्याह राजा- धिदेव्या इति । राजाधिदेवी वसुदेवभगिनी नवमे निरूपिता । सा तु लोकन्यायेन मातुलकन्यावत् भाग एव भवति । अतो न दानापेक्षा । कन्यायां परमन्यासक्तायां ग्राह्या नवेति विचारः । सापि राजस्खधिकं दीव्यतीति भगवन्तमेव मन्यते । कन्यापि मित्राण्येव विन्दतीति नानभिप्रेतं प्राप्नोति । पितृप्वसुरिति कुलदयेऽपि तस्या विवाहः सम्मत इति बोधितम् । प्रसह्येति भ्रातृभ्यामाच्छिद्य । यतः कृष्णः स्त्रीणां हितकर्ता । अन्ये च राजानः साक्षिणो जाताः । तेनायं विवाहः सर्वसम्मतः सर्वसाक्षिकश्च । संबोधनं च तादृशम् । सम्मतमिति सम्मत्यर्थम् ॥ ३१ ।। तृतीयं विवाहमाह मक्तिरूपम् , नग्नजिदिति चतुर्विशतिभिः । नग्नजिन्नाम कौरव्य आसीद्राजातिधार्मिकः। तस्य सत्याभवत्कन्या देवी नाग्नजित्ती नृप ॥ ३२ ॥ ज्ञाने सर्वे विरोधिनः, भक्तौ प्रकृतिरेवेति व्यसनान्येवात्र पाधकानीति तान्येकेन' रूपेण दूरीकर्तुमशक्यानीति सप्तविधा साधनशक्तिरुक्ता । अन्यथा निमिरेव प्रेमसम्पत्ती पादसेवनादीनां वैयर्थ्यमेव स्यात् । सख्यात्मनिवेदने च भगवता स्वधर्मस्थापनार्थ श्रीविठ्ठलेशारमजश्रीवल्लभकृतसमेतम् । विन्दानुविन्दावित्यत्र । द्वितीयेति । अमक्तदुर्योधनादिपक्षपेत्यर्थः । नग्नजिदित्यत्र । ज्ञाने सर्वे इति । प्रापचिकाः सर्व एव पदार्या ज्ञाने विरोधिनः। भक्ती तु प्रकृतिरेव विरोधिनी । अतोत्र गोवृपाः सप्तव्यसनात्मका बाधकत्वेनोक्ता इत्यर्थः । 'क्षुत्पिपासे तथा रोगाः कर्माणि द्विविधानि च । लोकोपद्रवरूपाणि चत्वार्यावश्यकानि हि। द्यूतं पान स्त्रियथेति त्रीण्यनावश्यकानि ही ति सप्तव्यसनानि । अन्यथेति । सप्तन्यस- 1. सोदरेति। ।

·. ३० श्रीविठ्ठलरायासजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । क्रियेते । तत्कृत्वा भगवत्तुल्यः पश्चाद्व्यसनानि समूलं दूरीकरोतीति ज्ञापयितुं स्वयं भगवानः सप्त रूपाणि करिष्यति । इयं च भक्तिः पापण्डे न भवतीति ज्ञापयितुं नग्नजिद्राज्ञः कन्यात्वेन सा निरूप्यते । नग्नान् वेदरहितान् जयतीति । अत एव प्रसिद्धः । त्वमपि कौरव्यः। कौरववंशे उत्पन्नः विश्वासं करिष्यतीति । न केवलं विपक्षानेव दूरीकरोति, किन्तु श्रौतस्मादिसर्वधर्मपरः। अतिधार्मिकः । खरूपतोऽपि महान् राजा । तस्य गुणत्रयमपि समीचीनमिति तत उत्पन्ना नानजितीत्याह तस्येति । कौस- ल्येति पाठे कोसलदेशाधिपतिरयोध्याराजा। सत्येति नाम । खरूपतः फलतः साधन- तश्चेयं भक्तिः सत्येति । अत एव वेदविरुद्धमतेषु अधमेषु कर्मविहीनेषु भक्तिः सत्या न भवतीति चोतितम् । उत्कर्पवादा एवातोऽन्यथा। अन्यथा भक्तिशास्त्रं व्यर्थमेव स्यात् । सहस्रशो भगवदंशा दृष्टप्रत्ययान्यपि सम्पादयन्तीति शास्त्रे अनुक्ता भक्तिः न भक्तिरिति । भगवत्साक्षात्कारात्पूर्वमेवैपा व्यवस्था । सा च देवतारूपा अलौकिकी कन्या न कमपि भगवदंशं गृहीत्वा स्थिता । असाधारणी मूलभूतेनैव ब्राह्या, न केवलम् , यतो भक्तिः प्राप्यते, स एव वेदानुसारी । किन्तु यत्रापि तिष्ठति, तेनापि तथा भाव्यमिति नाम- जितीत्युक्तम् । पितुरनुसारिणी, न मातुरिति ज्ञापयितुं च । 'धन्या पितृमुखी कन्या' इति वाक्यात् । नृपेति स्नेहार्थ सम्बोधनमनासक्त्यर्थं च ॥ ३२॥ सा भगवन्निमित्तमेव कथं स्थितेति शङ्कां परिहतु तत्प्राप्तौ व्यसनानीव प्रतिवन्धका वृपाः स्थिता इत्याह न तां शेकुरिति । न तां शेकुर्टपा वोढुमजित्वा सप्त गोवृषान् । तीक्ष्णशृङ्गान् सुदुमान् वीरगन्धासहान् खलान् ॥ ३३ ॥ यतो नृपा राजसाः । अत एव तां योढुं सप्तगोवृपान् अवध्यान् रुधिरसम्बन्धमपि कारयितुमयुक्तान् खतः अजित्वा तां वोढुं न शक्ताः । सप्तभिर्मिलितैर्जये सप्तानां सा भवतीति वैदिके पक्षे स निषिद्ध इति नमजिता न क्रियते । तस्मात् नैका द्वौ पती • विन्दत' इति श्रुतेः । वाक्षीद्रौपदीप्रभृतिषु 'ते दश प्राणाः, एते चेन्द्राः, पधमुखो वा महादेव' इति कालवशात्पुष्टिवशाद्वा प्रलयापूर्वमेवं भवतीति न मर्यादायामेवं कर्तुं युक्तम् । श्रीविठ्ठलरायारमजीवलमकृतलेपः । नानां पापकत्वामावे इत्यर्थः । तथाच दास्यान्तैः सप्तमिर्व्यसननिराकृतौ सख्यात्मनिवेदने भगवता संपायेते इत्यर्थः । उत्कर्षवादा इति । अधमेषु मक्तिकथनमसत्यापि भक्तिरुद्धर्तु शक्तेति मत्युत्कर्षसूचनार्थमित्यर्थः । अन्यथेति । अपमेष्वपि भक्तेः सत्यत्ये भक्ती सदा- पारशासनं व्यर्थ स्यात् । सहना इति । दृष्टः प्रत्यक्षविपयः प्रत्ययोनुभावो येषां तार- शानि रूपाणि भगवदंशाः संपादयन्ति । नीचयोनिषु जाता अपि भक्तिमावत्यादनमा प्रदर्शयन्ति । परन्तु सा मक्तिः सत्या सदाचारसिद्धा न मयतीति पूर्वेणान्वयः । .

·श्रीसुबोधिनी। ३१ तस्माद्भक्तिर्भगवतैव प्राप्तव्या, ज्ञानेन च भगवत्त्वमिति पूर्णवोधा एव भगवद्भक्ता भवन्ति । तान् वृपान् अजेयत्वार्थ वर्णयति तीक्ष्णशृङ्गानिति । शरीरेण दुष्टता निरूपिता । अजे- यता च । सुदुर्मनिति । दुष्टो मर्पः क्रोधो येषामिति स्वभावदोपो निरूपितः । अन्तः- करणदोपो वा । इन्द्रियदोपानाह । चीरस्य गन्धमपि न सहन्त इति । खलानिति सहजो जीवदोपः । आसुरास्ते जीवा इति । अतो दोपचतुष्टयादजेयाः ॥ ३३॥ अतः सर्वेपु निवृत्तेपु भगवान् प्रवृत्त इत्याह तां श्रुत्वेति । तां श्रुत्वा वृपजिल्लभ्यां भगवान्सात्त्वतां पतिः । जगाम कौसल्यपुरं सैन्येन महता वृतः॥ ३४ ॥ यो हि व्यसनापनुत्, स एव विषय इति लोके फलिष्यति । क्षुत्पिपासे तथा रोगाः कर्माणि द्विविधानि च । लोकोपद्रवरूपाणि चत्वार्यावश्यकानि हि ॥ १ ॥ घृतं पानं स्त्रियश्चेति त्रीण्यनावश्यकानि हि । मृगयादिर्न सर्वेषां तसान व्यसनानि हि ॥२॥ विशेपेणासनं यत्र व्यसनं तत्प्रकीर्तितम् । ज्ञातेऽपि दोपे यस्यास्ति न निवृत्तिस्तदेव तत् ॥ ३ ॥ भगवानेव तानि दूरीकर्तुं शक्त इति वृपजिन्मावलम्यां तां श्रुत्वा । समर्थो भगवान् । सात्वतां भक्तानां पतिः । अन्यथा भक्तोद्धारो न भवतीति स्वयं जगाम । कौसल्याः कौसलदेशराजानस्तेषां पुरमयोध्याम् । महता सैन्येन वृत इति । महत्त्वाकाणिो राज्ञः संतोपार्थम् । 'देवानां पूरयोध्या' इत्यादिश्रुतौ नगर्या अपि दैत्यनिवारकत्वमुक्तम् ॥३४॥ ततस्तस्याभिनन्दनमाह स कोसलपतिरिति । स कौसलपतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः । अहणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रत्यनन्दत ॥ ३५ ॥ महांथेन्नानुमन्येत, तदा पलादनभिप्रेतानां सम्बन्धिनी समीचीना न भवतीति तस्स पुरस्कार उच्यते । लौकिकन्यायेन स करिष्यतीति शहां वारयितुमाह प्रीत इति । प्रत्युत्यानमासनं च आदिभूते येपाम्, स्वयमुपविष्टः । गुरुणा अर्हणेनेति । अमूल्य- द्रव्यैः पूजयामास । एवं कर्तुः कन्यादानमभिप्रेतं भवतीति । ततः प्रत्यनन्दत साधु ध्रीपिलायामश्रीपामराः। न तां शेषरित्यत्र । ज्ञानेन चेति । ज्ञानेन भगवत्ले सिद्ध तत्र स्थिता भक्तिः प्राप्यते इत्यर्थः। तां श्रुत्यत्यय । फर्माणि द्विविधानि चेति । निषिद्धानि सम्यादीनि, काम्यानि पेनादीनि चेत्यर्थः।

·३२ : , श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । समागतमिति प्रतिनन्दनं च कृतवान् । कदाचिद्भगवान् कृपां कुर्यात् , तदा कन्या कृतार्था भविष्यतीति । अनेन राजा सन्दिग्ध इत्युक्तम् । वृपजयाभावेऽपि ॥ ३५ ॥ अन्ये तु निःसन्दिग्धा एव, प्रतिज्ञापूरणाभावेऽपि तन्मात्रादयः कन्या चेत्याह वरं विलोक्येति । वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् । भूयादयं मे पतिराशिपोऽमला करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रतैः ३६ कन्यया यो वरणीयः, सर्वैरपि, सोऽयं वयमागतो वरयितुम्, तत्रापि खस्सा- भिमतम् । नरेन्द्रकन्या खयमपि विचक्षणा । अपहतश्च भगवदूरणमार्ग इति निरूपयितुं विशेषणमाह रमापतिमिति । दृष्ट्वा दर्शनफलं प्रार्थयति भूयादयं मे पतिरिति । ननु धर्मादीनां भगवति सामर्थ्याभावात् कथं भगवान् पतिर्भविष्यतीत्याशझ्याह आशिपोs- मलाः सत्याः करोत्विति । अयं भगवानेव एतत्सर्वं सम्पादयतु । खस्मिन् स्वयमेव शक्तः । नन्वयं फलरूपः कथं तकृते साधनतामापद्यत इति चेत्, तत्राह यदि मे धृतो व्रतैरिति । व्रतैर्भगवन्नियमैः यैर्भगवान् वशे भवति, तादृशैश्चेद्धृतः, तदा अस्मदधीन इति मे निर्दुष्टा आशिपः सत्याः करोतु । अनेन लोकप्रतीत्या गोपिकासु अन्यादृश्योऽप्या- शिपः सत्याः करोतीति सूचितम् । अतो मम नास्त्येव सन्देह इति भावः । अनेन सर्वासां भगवानभिप्रेत इति निरूपितम् । अन्यथा व्रतकरण एव विरोधं कुर्युः ॥ ३६ ॥ अग्रे यत्पादपङ्कजेति श्लोकः कन्याया एव प्रार्थनारूप इति केचित् । केचित्तु राज्ञ इत्यग्रे पठन्ति । तत्र प्रसादः कन्याया एव युक्तः । अतोऽत्रैव व्याख्यायते । पूर्व खवतविश्वासेन भगवान् करिष्यतीत्युक्त्वा, ईश्वरस्य को वा नियामक इति, तस्य तोपार्थ- माकासां प्रकटीकुर्वती प्रसादमेव प्रार्थयति यत्पादेति । यत्पादपकजरजः शिरसा विभर्ति श्रीरजजः सगिरिशः सहलोकपालैः। लीलातनूः स्वकृतसेतुपरीप्सयासौ काले धत्स भगवान् मम केन तुष्येत् भगवत्प्रसादे हि भगवानेव प्राप्स्यते, तथैव च काम्यते । तदतिदुर्लभम् । यत्र तस्स रज एव सः कामितमित्याह । यस्य पादपकजरजः शिरसा विमति श्रीः । अब्जजो ब्रह्मा । गिरिशो महादेवः । तत्सहितः लोकपालैश्च सहितः । रजसा हि भगवदीयं शरीरं भवतीति पूर्वमुक्तम् । तदा भगवान् निःसन्दिग्धं प्राप्यते । स्वतत्रा भक्तिर्वा भवति । तत्रापि शिरसि विभ्रति । एतच्छरीरवियोगे प्रथमं तत एव देहारम्भकाः परिष्वङ्गं कुर्वन्तीति । लक्ष्या अपि भगवदवतारेषु अवतारोऽपेक्षित इति, सर्वेष्वेव देहेषु यया भगवत्सम्बन्धो भवति, तदर्थ मृग्यमेव । ब्रह्मादीनामपि स्वाधिकारसमात्यनन्तरं यया तपा भवति तदर्य धारणं पुनरधिकारनिवृत्यर्थम् । नन्धितः पूर्वास्ते कथं विभ्रतीत्याशसाद टीटातनूरिति । यो भगवान् यकृतानां धर्ममर्यादानां परीप्सया रक्षितुमिच्छया लीलात- २. सिमाना। ३.परित इसपः अमदनपी पारः सूचितः ।

·ii. . . श्रीसुबोधिनी । नूर्दवत् भवति । तेन चरणरजःसम्बन्धप्रार्थनी चंयुक्तेति भावः । एवं सर्वप्रार्योऽयमेवेत्याह असाविति । स पुरः स्फुरतीति साधनविलम्बः सोढुमशक्य इति, प्रसाद एवैतत्काय सिध्य- तीति, केन वा उपायेन तुष्येदिति जिज्ञासा । गला चरणयोः पतिला प्रार्थनीयः, आहो- स्तिदन्यो वा.कश्चिदुपाय इति । भगवत्त्वादेव दानादिपक्षो निराकृतः ॥ ३७॥ अचिन्तितमपि कल्पयिष्यतीति संभावनया मनोरथः । अत एव भगवान् तमुपायं कल्पितवानित्याह अर्चितमिति । अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते। 'आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पकः ॥ ३८॥ पुनः पूजयित्वा भगवत्प्रेरणया स्वयमेव राजा किश्चित्प्रार्थितवान् । इति वक्ष्यमाण- प्रकारम् , यथा कन्यामनोरथः सिध्यति । अन्तर्वहिपूर्णस्य नियामकस्स किं वक्तव्यं कि कर्तव्यमित्यभिप्रायेणाह । नारायण प्रेरक । जगत्पते पहिर्नियामक । अतो यथेच्छसि तथैव कारयसि । तस्मान्न किञ्चिद्वक्तव्यम् । किञ्च । अपूर्ण हि केनचित् क्रियया पूर्यते, अयं तु पूर्णानन्देनैव पूर्णः, आत्मैव आनन्दः । व्यापकत्वे विरलता स्यादिति बृंहणत्वलक्षणं पूर्णत्वमाह पूर्णस्येति । तत्राप्यमल्पकः अत्यल्पः कुत्सितोऽल्पो वा, अनानन्दत्वात् ॥३८॥ प्रस्तावनार्थमेव भगवांस्तं प्रेरितवान् , यथा याचितोऽपि न प्रत्याख्याति, मतो- ऽवसरं प्राप्य भगवान् भक्तहितार्थी तं याचितवानित्साह तमाहेति । श्रीशुक उवाच-तमा भगवान्हष्टः कृतासनपरिग्रहः । मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन ॥ ३९ ॥ भगवानिति सर्वसमर्थः पूर्णः । पूर्णस्य याचनं न विगीतम्, प्रत्युपकारसम्मवात् । कृष्ण इति स्त्रीणां हितः । कृतासनपरिग्रह इत्यव्यग्रः । तस्यासनं चेत्सरिगृहीतम् , अन्यदपि परिग्राद्यमिति । न हि भोजनार्थमुपविष्टस्तृप्तेः पूर्वमुत्तिष्ठति । न वा तदा याचनं दोपाय । तस्य सर्वमेव दुःखं नाशयतीति मेघगम्भीरयेति । सस्मितमिति किन्धि- न्मोहयन् यावता प्रयच्छति कन्यामेव, नत्वात्मानम् । तया सति कन्या अनाया स्यात् । सम्बोधनं विश्वासाय ॥३९॥ भगवान् याचनदोपं परिहरन् याचते नरेन्द्रेति । श्रीभगवानुवाच-नरेन्द्र याना कविभिगिर्हिता राजन्यवन्धोर्निजधर्मवर्तिनः । तथापि याचे तव सौहदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम् ॥ ४० ॥ सीणां हितार्थमवतीर्णस्य येन केनाप्युपायेन तद्धितं सापनीयमिति मम न दोपः । 1. पुहावरणनिति पाठः। २. प्रभार) ३. सारनी नाना ५गु.रा.प.प्र.

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तथापि राजन्यनाट्यं कुर्वतस्तद्विरुद्धं न कर्तव्यमिति तदर्थ सामान्यन्यायमाह । राजन्यब- धोर्याचा कविभिर्विगहिता । ब्रह्मवृत्तिरेव सा । नरेन्द्रेति सम्बोधनेन संमतिः प्रद- शिता । यार्गविचारे .यागादाविन्द्रः प्रार्थ्यत इति नरनाट्ये प्रार्थना न विगीतेति सूचितम् । स्तुतिरप्यनेन कृता । कविभिरिति विचक्षणैः । ते ह्येवं मन्यन्ते । भगवता वीर्य क्षत्रि: येभ्यो दत्तम् । यत्किञ्चिदपेक्षितं तद्वीर्येणैव साधनीयमिति । अनेनादाने बलादपि नेष्या- मीति सूचितम् । आपत्सु याचनं न दुष्यतीत्यत आह निजधर्मवर्तिन इति । निजधर्मो वीर्यम् । रागे उत्पन्ने राग एव निवारणीयः । अनिवृत्तौ वा खधर्मः कर्तव्यः । ततो मरणं प्राप्तिर्वा । मरणेऽपि परतः मानोति । तस्माद्वीर्यमेव कर्तव्यम् । तथापि याच इसाह तथापीति । एवं करणे हेतुः सौहृदेच्छया। यथा त्वदीया कन्या अभिलपिता, एवं सौहार्दमपि । ततो वीर्य द्वयं न सिध्यति । ईश्वरत्वात्कापट्येन जयो जयो न भवतीति कदाचिंदमैनेऽपि न मन्येतेति याचनम् । धर्मपरीक्षार्थं च वचनम् । कन्या देयैवेति नातीव भारः । पूर्णो याचमानः प्रतिदास्यतीति शङ्कायामाह न हि शुल्कदा इति । मूल्ये दत्ते दासी भवंतीति । तत्रापि वयं वीर्यमेव परं शुल्कं प्रयच्छामः । श्रोत्रियमत्या कदाचिच्छुल्कं याचे- रन् , कन्यायाः कुशिका वयमिति नवमे तथा निरूपणात् ॥ ४० ॥ ' राजा तु याचनात्पूर्व देयत्वेन विचार्य प्रतिज्ञा च पूरयिष्यामीति कष्टे भगवांश्च न विनियोक्तव्य इति तूष्णीं स्थितः । रागे सति कष्टमपि करोति, नान्यथेति अधुना रागं ज्ञात्वा वृपदमनाथ प्रार्थयते कोऽन्य इति । राजोवाच-कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सितः। गुणकधाम्नो यस्या श्रीर्वसत्यनपायिनी ॥४१॥ त्वत्तोऽप्यभ्यधिकः दाने कोऽपि नास्ति पानम् । कन्यायाश्चेप्सितो वरो नान्योऽस्ति । अतो दृष्टसम्पत्तिः सर्वापि सिद्धा । किञ्च । सर्वाः स्त्रियस्त्वदीया एव । यतो गुणानामेकं धाम भवानेव । अनन्ता गुणा नित्यास्त्वय्येव प्रतिष्ठिताः । अत एव श्रीरनपायिनी त्वयि । यत्र श्रीस्तत्र सर्वमिति । वसतीत्यन्यत्र परिभ्रमणमात्रम् ॥४१॥ परमस्मदीयोऽपि धर्मः पालनीय इत्याह किन्त्वस्माभिरिति । किन्त्वस्माभिः कृतः पूर्व समयः सात्वतर्षभ । पुंसां वीर्यपरीक्षार्थ कन्यावरपरीक्षया ॥४२॥ अधुना करणे अपराधो भवेत् , किन्तु पूर्वमेव कृतः । समयो नियमः। तुशन्दो निर्मरदानं व्यावर्तयति । साच्चतर्पभेति प्रतिज्ञा पालनीयेत्यत्र सम्मतिरुक्ता । यादवश्रेष्ठा- घीविठ्ठलरायामजश्रीमलमहतलेखः । नरेन्द्रेत्यत्र । योगविचारे इति । वं नराणामिन्द्रः । इन्द्रप्रार्थना तूचितैवेति भावः । रागे उत्पन्ने इति । मुख्यतस्तु राग एव निवारणीयः । न निवर्तते चेत्, वीर्य प्रकटनीयमित्यर्थः । परत इति । परलोके उत्तमन्त्रीप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । १. मोगदिनारे इति पाठ रेरामतः। 2. पदमन इत्यर्थः । ३. भारतीन ।

·श्रीसुवोधिनी । स्तत् जानन्तीति । भक्तस्वामी भक्तप्रतिज्ञा पालयिष्यतीति । प्रतिज्ञाकरणे निमित्तमाह पुंसामिति । क्षत्रियेपु वीर्यवान् महान् । सप्ताङ्गानि क्षत्रियस्य । सर्वत्र तत्सामर्थे महान् भवति । अतः सप्तवृपा दम्यत्वेन स्थापिताः । महत एव कन्या देया। जामातरं प्रति नम्रता योधनीया। अधमे च सा निषिद्धा । अपरीक्षायां वीर्य न ज्ञायत इति । एतदपि कन्यावरपरीक्षार्थमेव, न स्वस्थान्य उपयोगोऽस्ति । अतः कन्यादाने तदवश्यं कर्तव्यम्॥४२॥ ते समयमाह, यथा परीक्षा : सम्पद्यते, सप्तैत इति । सप्तैते गोवृपा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः। एतैर्भग्नाः सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजाः ॥ ४३ ॥ एकत्र गृहे सप्तवृपा निरुद्धाः, न कश्चित्तत्र परिपालकः । नापि तत्र गौः काचित्, भक्ष्यं च यथेष्टं मादकम् । ततोन्योन्यं युध्यमानाः अतिमत्ताः नित्यं कुद्धास्तिष्ठन्ति । तत्रापि सप्त । विषमसंस्थापन्नाः, अन्यथा द्वन्द्वयोधिनो भवेयुः। गोवृपा इति न 'मार- णीयाः । गोजातीयाः वृपाः समस्थाः । वीरेति सम्बोधनमितरस्तुतिः श्रोतुनिन्दाति शङ्काव्युदासार्थम् । वीरस्याने कथनं वीर्योदोधनार्थम् । वहुनेव वृपानेकवारयति इत्याशक्य वैलक्षण्यमाह दुर्दान्ता इति । अदान्तापेक्षयापि कठिनाः । दुरुपसर्गो दमनविरोधिनं वदति । तत्र दमनसम्भावनापि नास्तीति ज्ञापयितुम् । चीरैरपि दुर्दान्ता इति वा । किन्च । दुष्टः अवग्रहो येपाम् । तैः सह कलहो मरणपर्यवसायी । बाग्रहो वा दुष्टः । ते मारयितुमशक्याः, दृष्टादृष्टोपायैः। अन्यांश्च मारयन्तीति द्वयमुक्तम् । नापि तेषां वीर्य सम्भावनामात्रेण सिद्धम् , किन्तु बहुधा कृतकार्यमित्याह एतर्भमा इति । काकताली- यव्युदासाय सुबहवः । भङ्गो न पराजयमात्रम् । तथा सति दृष्ट्वापि भीताः पलायिता भवन्ति । किन्तु ममगात्राणां करचरणादीनां भङ्गपर्यन्तं यतमानाः । ननु शिक्षाधीजयो- रप्रयोजकत्वं तेषु भविष्यतीति चेत् , तत्राह नृपात्मजा इति । न तु क्षत्रियमात्रम् ।। ४३. पाणां दोपा उक्ता इति, तेपु चेत्तव कृपा, एतादृशानप्युद्धरिप्यामीति, तदा भवानेव कन्याया परः, तदा ता दुष्टोमप्युद्धरिष्यति, तदीयांय । ते हि कन्यानिमित्तमेव निरुद्धा इति तदुद्धारव्यतिरेकेण कन्योद्धारो नोपपयते । अतस्त्वं चेचानुद्धरिप्यसि, तदा वर इत्याह यदीमे निगृहीताः स्युरिति । यदीमे निगृहीताः स्युस्त्वयैव यदुनन्दन । चरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रियः पते ॥४४॥ श्रीविद्वखरापारमनश्रीपणमस्वरदयः । फिन्त्यस्माभिरित्यत्र । सप्ताहानीति । 'तस्यासते रुपयः सप्ततोरे यागष्टमी प्रमणा संविदाने स्त्रोक्ताः सप्त प्राणा इत्यर्थः । सप्तत इत्यत्र । समस्या इति । विपमदेशसा मारण्या महिपा नेत्ययः । यदीमे इत्यसामासमाहुः पाणामित्यादिना । २.मी पारा मस्तिः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजधीवालभवलेखसमेता । तथापि राजन्यनाट्यं कुर्वतस्तविरुद्धं न कर्तव्यमिति तदर्थ सामान्यन्यायमाह । राजन्यव- न्धोर्याबा कविभिविंगर्हिता । ब्रहावृत्तिरेव सा । नरेन्द्रेति सम्बोधनेन संमतिः प्रद- र्शिता । यागविचारे .यागादाविन्द्रः प्रार्थ्यत इति नरनाटये प्रार्थना न विगीतेति सूचितम् । स्तुतिरप्यनेन कृता । कविभिरिति विचक्षणैः । ते ह्येवं मन्यन्ते । भगवता वीर्य क्षत्रिः येभ्यो दत्तम् । यत्किञ्चिदपेक्षितं तद्वीर्येणैव साधनीयमिति । अनेनादाने पलादपि नेष्या- मीति सूचितम् । आपत्सु याचनं न दुष्यतीत्यत आह निजधर्मवर्तिन इति । निजधर्मों वीर्यम् । रागे उत्पन्ने राग एव निवारणीयः । अनिवृत्तौ वा स्वधर्मः कर्तव्यः । ततो मरणं प्राप्तिी ।। मरणेऽपि परतः प्राप्नोति । तस्माद्वीर्यमेव कर्तव्यम् । तथापि याच इत्याह तथापीति । एवं करणे हेतुः सौहृदेच्छया। यथा त्वदीया कन्या अभिलपिता, एवं सौहार्दमपि । ततो वीर्य द्वयं न सिध्यति । ईश्वरत्वात्कापट्येन जयो जयो न भवतीति कदाचिद्दर्मनेऽपि न मन्यतेति याचनम् । धर्मपरीक्षार्थ च वचनम् । कन्या देयैवेति नातीव . भारः । पूर्णो याचमानः प्रतिदास्यतीति शङ्कायामाह न हि शुल्कदा इति । मूल्ये दत्ते दासी भवतीति । तत्रापि वयं वीर्यमेव परं शुल्कं प्रयच्छामः । श्रोत्रियमत्या कदाचिच्छुल्कं याचे- रन्, कन्यायाः कुशिका वयमिति नवमे तथा निरूपणात् ॥ ४० ॥ राजा तु याचनात्पूर्व देयलेन विचार्य प्रतिज्ञा च पूरयिष्यामीति कटे भगवांश्च न विनियोक्तव्य इति तूष्णीं स्थितः । रागे सति कष्टमपि करोति, नान्ययेति अधुना ज्ञात्वा वृपदमनार्थं प्रार्थयते कोऽन्य इति । राजोवाच-कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सितः । गुणैकधाम्नो यस्याङ्गे श्रीर्वसत्यनपायिनी ।। ४१ ॥ त्वत्तोऽप्यभ्यधिकः दाने कोऽपि नास्ति पात्रम् । कन्यायाश्चेप्सितो वरो नान्योऽस्ति । अतो दृष्टसम्पतिः सर्वापि सिद्धा । किञ्च । सर्वाः स्त्रियस्त्वदीया एव । यतो गुणानामेकं धाम मवानेव । अनन्ता गुणा नित्यास्त्वय्येव प्रतिष्ठिताः । अत एव श्रीरनपायिनी त्वयि । यत्र श्रीस्तत्र सर्वमिति । वसतीत्यन्यन परिभ्रमणमात्रम् ॥४१॥ परमसदीयोऽपि धर्मः पालनीय इत्याह किन्त्वस्माभिरिति । किन्त्वस्माभिः कृतः पूर्व समयः सात्वतर्षभ । पुंसां वीर्यपरीक्षार्थ कन्यावरपरीक्षया ॥ ४२ ॥ अधुना करणे अपराधो भवेत् , किन्तु पूर्वमेव कृतः । समयो नियमः। तुशब्दो निर्भरदानं व्यावर्तयति । सायतर्पभेति प्रतिज्ञा पालनीयेत्यत्र सम्मतिरुक्ता । यादवश्रेष्ठा- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीमल्लभकृतलेखः । नरेन्द्रेत्यत्र । योगविचारे इति । ख नराणामिन्द्रः । इन्द्रप्रार्थना तूचितैवेति भावः-। रागे उत्पन्ने इति । मुख्यतस्तु राग एव निवारणीयः । न निवर्तते चेत्, प्रकटनीयमित्यर्थः । परत इति । परलोके उत्तमस्त्रीप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । १. मोगविचारे इति पाठ लेखसंमतः। २. वृषदमन इत्यर्थः । -- वीर्य ३. भारतीय ।

·श्रीसुबोधिनी । ३५ स्तत् जानन्तीति । भक्तखामी भक्तप्रतिज्ञा पालयिष्यतीति । प्रतिज्ञाकरणे निमित्तमाह पुंसामिति । क्षत्रियेषु वीर्यवान् महान् । सप्ताङ्गानि क्षत्रियस्य । सर्वत्र तत्सामर्थ्य महान् भवति । अतः सप्तवृपा दम्यत्वेन स्थापिताः। महत एव कन्या देया। जामातरं प्रति नम्रता योधनीया। अधमे च सा निषिद्धा । अपरीक्षायां वीर्य न ज्ञायत इति । एतदपि कन्यावरपरीक्षार्थमेव, न त्वस्यान्य उपयोगोऽस्ति । अतः कन्यादाने तदवश्यं कर्तव्यम्।।४२।। तं समयमाह, यथा परीक्षा सम्पद्यते, सप्तैत इति । सप्तैते गोपा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः। एतैर्भग्नाः सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजाः॥४३॥ एकत्र गृहे सप्तवृपा निरुद्धाः, न कश्चित्तत्र परिपालकः । नापि तत्र गौः काचित्, भक्ष्यं च यथेष्टं मादकम् । ततोन्योन्य युध्यमानाः अतिमत्ताः नित्यं कुद्धास्तिष्ठन्ति । तत्रापि सप्त । विषमसंस्थापन्नाः, अन्यथा द्वन्द्वयोधिनो भवेयुः। गोवृपा इति न मार- णीयाः। गोजातीयाः वृपाः समस्थाः । वीरेति सम्बोधनमितरस्तुतिः श्रोतुनिन्दाति शताव्युदासार्थम् । वीरसाने कथनं वीर्योद्वोधनार्थम् । बहुनेव वृपानेकश्वारयति इत्याशय वैलक्षण्यमाह दुर्दान्ता इति । अदान्तापेक्षयापि कठिनाः । दुरुपसर्गो दमनविरोधिनं वदति । तत्र दमनसम्भावनापि नास्तीति ज्ञापयितुम् । वीरैरपि दुदीन्ता इति वा । किश्च । दुष्टः अवग्रहो येपाम् । तैः सह कलहो मरणपर्यवसायी । आग्रहो वा दुष्टः । ते मारयितुमशक्याः, दृष्टादृष्टोपायैः। अन्यांश्च मारयन्तीति द्वयमुक्तम् । नापि तेषां वीर्य सम्भावनामात्रेण सिद्धम्, किन्तु बहुधा कृतकार्यमित्याह एतर्भग्ना इति । काकताली- यव्युदासाय सुबहवः । भङ्गो न पराजयमात्रम् । तथा सति दृष्ट्वापि भीताः पलायिता भवन्ति । किन्तु भग्नगात्राणां करचरणादीनां भजपर्यन्तं यतमानाः । ननु शिक्षावीजयो- रप्रयोजकत्वं तेषु मविप्यतीति चेत् , तबाह नृपात्मजा इति । न तु क्षत्रियमात्रम् ॥ ४३. वृपाणां दोपा उक्ता इति, तेषु चेत्तव कृपा, एतादृशानप्युद्धरिप्यामीति, तदा भवानेव कन्याया वरः, तदा तां दुष्टोमप्युद्धरिप्यति, तदीयांय । ते हि कन्यानिमित्तमेव निरुद्धा इति तदुद्धारव्यतिरेकेण कन्योद्धारो नोपपद्यते । अतस्त्वं चेचानुद्धरिष्यसि, तदा वर इत्याह यदीमे निगृहीताः स्युरिति । यदीमे निगृहीताः स्युस्त्वयैव यदुनन्दन । यरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रियः पते ॥४४ ॥ धीनिराधारमनीयमवरेसः । फिन्त्यस्माभिरित्यत्र । सप्ताहानीति । 'तस्सासते ऋपयः सप्ततीरे वागष्टमी अक्षणा संविदाने त्यमोक्ताः सप्त प्राणा इत्यर्थः । सप्तत इत्यत्र । समस्यथा इति । विपमदेशस्सा मारण्या महिपा नेत्यर्थः । यदीमे इत्यस्यामासमाहुः वृपाणामित्यादिना। २. शिजलोः। ३. उष्टानिीि पर पषितः । १.रामसाः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । '. निग्रहे कृते उद्धारोऽवश्यंभावीति तदेवोक्तम् । यदुनन्दनेति लीलार्थमागतः कदाचिन्न कुर्यादिति सूचितम् । यादवास्तयों न कुर्वन्तीति । सन्देहश्च गोवर्धनादिना । तदा अभिमतो वरी भवान् । मे दुहितुरिति खस्स हीनतां योधयति । योग्यता तु सर्वोत्तमैवेत्साह श्रियः पत इति ॥४४ ॥ प्राप्तैव कन्या, समयः परं पूरणीय इति राज्ञो विश्वासार्थमलौकिकप्रकारं निराकुर्वन् कटिबन्धनादिकं कृत्वा तथा कृतवानित्साह एवमिति । एवं समयमाकर्ण्य यद्धा परिकरं विभुः। आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्लीलयैव तान् ॥ ४५ ॥ विभुः सर्वप्रकारेण कर्तुं समर्थः । अन्तः प्रविष्टः आत्मानं सप्तधा कृतवान् । सप्तापि भगवानेव भवति । अलौकिकं तु न कर्तव्यम् । रूपाणि त्वेकस बहून्यपि भवन्ति । पुत्राश्चित्राणि । कालभेदेन च तानि न तिष्ठन्तीत्येतावन्मानमुत्कर्षहेतुरेव । नत्वलौकिकं किञ्चित् । ततो लीलपैच न्यगृह्णात् । लीलैवोत्कर्पहेतुः । यन्धनं तु सुगममेव॥ निगृह्य बचा समानीतवानित्याह बवेति । बवा तान् दामभिः शौरिभग्नदान हतौजसः। व्यकर्षल्लीलया बद्धान् बालो दारुमयान् यथा ॥ ४६ ॥ दामभिः पृथक् पृथक् । पूर्व शृङ्खलाभिरपि न पद्धास्तिष्ठन्तीति । शौरिरिति लौकिकोत्कर्षः । गर्वो लं च हतम् । ततो लीलया व्यकर्पत् । यथा मृतप्राया बलीवर्दा आकृष्यन्ते भारपीडिताः । वलीवर्दत्वमपि तेषां निवृत्तमिति दृष्टान्तेनाह वालो दारुमया- निति । ते हि विपरीता अपि पतिता वालेनाकृष्यन्ते, तथा विशीर्णावयवा-आकृष्टा इति तेषां गर्वोऽपि निराकृतः, राज्ञश्च ॥ ४६॥ ततो राजा कन्यां दत्तवानित्साह विस्मित इति । ततः प्रीतः सुतां राजा दी कृष्णाय विस्मितः। तां प्रत्यगृह्णाद्भगवान् विधिवत्सदृशीं प्रभुः ॥४७॥ आदौ विस्मितः, पश्चान्मुदितः, बन्धनवशीकरणनिःसत्त्वकरणान्यत्याश्चर्याणीति श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीयलभकृतलेखः । व्याख्याने । स्वस्य हीनतामिति । मे इत्येकवचनेन खस्स हीनता बोधितेत्यर्थः । . एवमित्यत्र । न तिष्ठन्तीति । भगवत इति शेषः । यावत्तत्कार्य स्थापयित्वा स्वस्मिन् उपसंहरति, अतो न तिष्ठन्ति । लोकानां तु पुत्रादयो जाताः स्वस्मिन्नुपसंहृता न भवन्तीत्यर्थः। १. तया कुर्वन्तीति। २. भलेन ।

·श्रीसुबोधिनी।.. विस्मयः। एतदर्थमेव प्रतिज्ञेति कार्य सम्पन्ने मुदितः । राजेति महता सम्प्रमेण तस्मै दुहि- तरं ददौ। याचनदानप्रतिग्रहाः तस्यां जाता इति वक्तुं भगवानपि तां प्रतिगृहीतवानि- साह तां प्रत्यगृह्णादिति । भक्तावेव भगवानेवं करोतीति भगवानित्युक्तम् । धर्मपरोऽयं भगवच्छब्दः । तदेव ज्ञापयति विधिवदिति । वैदिकधर्मास्तत्र योजितवान् । तदा लौकिका आसुरा वा धर्मास्तां न स्पृशन्तीति सर्वथा: खामिप्रेतं सम्पादयति । तस्यां. तथाकरणे हेतुमाह सदृशीमिति । खभावतः सदृशी । आगन्तुकदोपाभावाय तथाकरणम् । तस्यां दोपदूरीकरणार्य तथाकरणे लौकिकत्वं भगवति स्यात् , अत आह प्रभुरिति ।.. खयं खत एव समर्थः ॥४७॥ तद्वारा सर्वासामेव स्त्रीणां हितं कृतवानित्याह राजपत्य इति । । राजपत्त्यश्च दुहितुः कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् । लेभिरे परमानन्दं जातश्च परमोत्सवः ॥४८॥ आदौ राज्ञोपि ताः धर्मकहतको जाताः । ततो दुहितरि सापल्याभावः । तद्वारा खस्स सम्बन्धः भगवत्युत्कर्षबुद्धिः स्नेहश्चेति कृष्णमुद्धारकं प्रियमान्तरमीप्सितम्, पति या- ह्यम् । ऐहिके वाह्याभ्यन्तरसुखदाता । पश्चादपि सायुज्यदः । अतः स्वस्थापि तद्वारा तथा भविष्यतीति परमानन्दं लेमिरे । सन्तोप एव तासां निस्तारे नियामकः । आन्तर- मुक्त्वा तासां बाह्यमाह जातश्च परमोत्सव इति । महानेव सम्भ्रमस्ताभिः कृत इत्यर्थः ॥४८ भन्येपामपि सर्यपां तत्प्रसङ्गात् कृतार्थतामाह शङ्केति । शङ्खभयानका नेदुर्गातवाद्यदिजाशिपः। नरा नार्यश्च मुदिताः सुवासास्रगल मृताः॥ ४९॥ शहादयो वायानि त्रिविधानि, गीतादीनि शब्दात्मकानि त्रिविधानि । पडते सत्ता दिसत्त्वान्ताः । गीतानकयो राजसत्त्वम् । नरा नार्यश्चेति । चकारादनुक्तसर्व सङ्गहः ।। मुदिता इत्यान्तरम् । वस्नादयो याह्यास्त्रयः । अलकाराः सहजा इति चकाराज्ज्ञेया॥४९॥ राज्ञः सन्तोपेण प्रायेण सर्वस्खदानमाह दशधेन्विति द्वाभ्याम् । दशघेनुसहस्राणि पारिवहमदादिभुः। युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससाम् ॥ ५० ॥ श्रीविसरायामजीवछमकृतलेसः। तां मत्यगृहादित्यत्र । धर्मपरोयमिति । ऐश्वर्यादिगणनायां धर्मस्पेत्यपि कचि- साठः । तस्पर इत्यर्थः । तयाच धर्मप्रकारेण विधिवदुपयेमे इत्यर्थः । राजपल्य इत्यत्र । ततो दुहितरीति । यज्ञसंयोगे एव नकारठीविधानेन पत्नीशन्दसिख्या धर्महेतुत्वाद्धेतोः संपनीदुहितरि सपनमावणां सांपल्पामाव इत्यर्थः । स्नेहश्चेति । एतावत्सर्व चकारेण चितमित्यर्थः । २. मानिनादिमुराद इयः। । १.पतिमानित पाठः।

·३८. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान्नरान् ॥५१॥ धर्मकामसाधका एकेन । अर्थसाधकाश्चतुरङ्गसेनारूपा अपरेण । अनमिप्रेतत्वान्न ग्रहीष्यतीत्याशवाह पारिवहमिति । कन्याग्रहणे तहणमावश्यकम् । विभुरिति प्रति- धार्थ यथाकथञ्चिदानं पारितम् । धर्मो हि सहस्रदक्षिणः प्राकृतवैकृतभेदेन दशविधो भवति । कामस्त्रिविध इति सहस्रशो युवतयो दत्ताः। नायिकाभेदेन गुणभेदेन च त्रैवि- ध्यम् । नियतालङ्कता रसालम्बना इति । सहस्रशो गजाः सर्वावान्तरजातियुक्ता दत्ताः। नवैव नागभेदा भद्रादयः । रथादयः उत्तरोत्तरं शतगुणाः । पूर्वयुद्धस्तस्योत्तरा बुद्धिः शतगुणं गृह्णाति ॥५०॥५१॥ ततः स्नेहात्तत्र स्थापनं वारयितुं प्रस्थापनमाह दम्पती इति । दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ । लेमक्लिन्नहृदयो यापयामास कोसलः॥५२॥ स्थापने धर्मपत्यो कुण्ठिते भवतः । रथखकीयम् । गमनेऽपि राजप्रयत्न एव सर्वोऽपि सूचितः । महत्या सेनया च । तेनैव तौ स्वयं गमनमनुचितमिति । स्नेहेन हृदयक्लेदोऽपि गमने प्रतिबन्धकः । अनेन भक्तकर्तव्यं सर्व कृतवानित्युक्तम् । कोसलदेशाधिपतिरिति स्वयं तत्र भक्तिकरणाथै स्वयं स्थित इत्यप्युक्तम् ॥५२॥ भगवतः सामर्थ्य प्रतिपादयितुं वृषभजये लोकप्रसिद्धिनं जातेति तैर्भमावयवाः सम्भूय तं ग्रहीतुं यत्नं कृतवन्त इत्याह श्रुत्वैतदिति । श्रुत्वैतगुरुधुर्भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् । भग्नवीर्याः सुदुर्मर्षा यदुभिर्गोवृपः पुरा ॥ ५३॥ एतद्भगवचरित्रम् । भूपा इति तेषां स्वदेश उक्तः । भगवतस्तु नापि स्वदेशः, नापि श्वशुरदेशः । सर्वतो रोधे वैययं भवतीति । कन्यकामेव नयतीत्यन्यथा श्रुत्वा किश्चि- धुर्मबुद्धयोऽपि समागताः। अतो राजबाहुल्यं भवति । पथीति विशकलितता सेनायाः । तेषामागमने हेतुं वैरमाह यदुभिर्भग्नवीर्या इति । कन्यार्थ क्लिष्टा अपीत्साह गोवृपैः पुरा भग्नवीर्या इति । तथाप्यागमने हेतुः सुदुर्मर्षा इति । सुष्ठु दुष्टो मर्पो येषामिति। दुरुप- सर्गेण दुष्टः क्रोधो भवति ॥ ५३॥ न केवलं रोधनमात्रम् , किन्तु मारणार्थमपि प्रवृत्ता इत्याह तानस्यत इति । तानस्यतः शरवातान्यन्धुप्रियकृदर्जुनः । - -- १. अन्ये प्रय इति पाटः । २. स्थाने धर्मपनीति पाठः । ३. एवं तो।

·-- . श्रीसुबोधिनी। .३९ -- ..गाण्डीवी कालयामास सिंहः क्षुद्रमृगानिव ।।.५४॥ । भक्तौ भगवदानुगुण्येऽपि भक्तानुगुण्यमप्यपेक्ष्यत इति वक्तुं भगवत्सेवकेनैव ते सर्वे हता इत्याह. अर्जुन इति । अलौकिकं भगवता न कर्तव्यम् , ऐश्वर्य च भक्तिमार्गे स्थापनीयम् । अर्जुनोऽपि न भगवत्प्रेरणया युद्धं कृतवान्, किन्तु बन्धूनां भगवद्भक्तानां वसुदेवादीनां प्रियकृत् , यथा भक्तौ भक्तापेक्षा भवति, बान्धवाथ खोपकारं मन्येरन् । गाण्डीवादीनामुदासीनापकारोपकारी निरूपितौ । बन्धनामत्रोपकारो निरूप्यते । एतत्सू- चयति गाण्डीवीति । कालयामासेति । कालवत् जग्रासेति सूचितम् । नात्यन्तं क्लेशोऽपि तस्य जात इति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह सिंहः क्षुद्रमृगानिति ॥ ५४॥ उपसंहरति पारिवहमिति । पारिवहमुपागृह्य द्वारकामेत्य सत्यया । रेमे यदूनामृपभो भगवान्देवकीसुतः॥५५॥ सोपस्करां तां गृहीत्वा विधितोऽपि समानीय परमां रति तस्यामुत्पादितवान् । भगवान् नान्यत्र रमते, यया भक्तौ रमत इति सर्वाभ्यो विशेष उक्तः । द्वारकागमनमर्था- दुक्तम् । यदूनामृपभ इति तया गाईस्थ्यं सम्यक्सम्पादितमिति लक्ष्यते । तत्र सर्वोप- पत्तिसिद्ध्यर्थ भगवानिति । एवं रमणे भक्तकृपैव हेतुरित्याह देवकीसुत इति ॥ ५५॥ कीति श्रियं च विधितो गृहीत्वा अप्रैश्चर्ययुक्तः सर्वा एव गृहीतवानित्याह त्रिभिः श्रुतकीर्तेरित्यादिभिः। श्रुतकीर्तेः सुतां भद्रामुपयेमे पितृष्वसुः। कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्णः संतर्दनादिभिः ॥५६॥ ----- श्रुतकीतिरपि पितृभगिनी । कैकयदेशाधिपतेः पुत्री। ज्ञानानन्तरशक्ति तृनिपिद्धति भक्यनन्तरापि कीर्तिस्तथा भविष्यतीति तन्निपेधार्थमाह भ्रातृभिर्दत्तामिति । कृष्ण इत्य- सामग्रीमप्येनां गृहीतवान् । संतदनोऽतिप्रसिद्ध इति । श्रुतेन कीर्तिः श्रुता वा कीर्तिर्यस्या इति कीर्तिकारणता युक्ता । तर्दनं शब्द इति भवत्येव प्रसिद्धिः । कैकयदेशः पाश्चात्यः ॥५६॥ श्रीरूपाया लक्ष्मणाया विवाहमाह सुतामिति । सुतां च मद्राधिपतेर्लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम् । स्वयंवरे जहारैका स सुपर्णः सुधामिव ।। ५७ ॥ श्रीविहलायारमनधीयचभकृतलेखः । तानस्यत इत्यत्र । उदासीनोपकारापकाराविति । उदासीनस मयस्योपका- रोऽग्नेयापकार इत्यर्थः । श्रुतकीरित्यस्यामासे । कीर्ति श्रियं चेति । जानवैराग्यधर्मकीर्तिश्रीरूपा एताः क्रमेण ! मौमाहता ऐश्वर्यरूपा इत्याशयेनाहुः अष्टश्वर्ययुफ इति । सक्मिण्याद- योऽटी मदिभ्योऽष्टविधश्वर्यरूपा इत्यप्यनेन सूचितम् । व्याख्याने ज्ञानानन्तरेति । मित्रविन्दानातृम्पां विन्दानुविन्दाम्यां निपिद्धेत्यर्थः । १.भटेव उदि पाठः। १.सकाराम, ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । मद्रदेशोऽपि कैकयनिकटे। श्रीवत्सरूपेति लक्ष्मणा । अस्या विवाहे लक्षणवत्वं प्रयोजकमिति लक्षणैर्युतामित्युक्तम् । राधावेधसनिमित्तस्वयंवरे जहार । वरणानन्तरं 'अग्रिमवाक्यानुरोधेनावगम्यते । एक इति भगवत्प्रतापः। यतः स भगवान् कृष्णः । अप्रतिघातनयने दृष्टान्तः सुपर्णः सुधामिवेति । इन्द्रादिजये च । एतामने विस्तरेण वक्ष्यति । सर्वा एकतो विस्तरोपाख्याना इयमेकत इति ज्ञापयितुं वाचनिके विवाहे विस्तरेणोक्तम् ।। ५७॥ साधनरूपा उक्त्वा साधनाधीनत्वात् साध्यस्स ताः संक्षेपेणाह अन्या इति । अन्याश्चैवंविधा भार्याः कृष्णस्यासन् सहस्रशः। भौमं हत्वा तन्निरोधादाहताश्चारुदर्शनाः॥५८।। चकारादेताभ्य उत्कृष्टापकृष्टाश्च संगृहीताः । नरकासुरं हत्वा तदन्तःपुरात्संग- हीताः । तेनैवैकत्र मेलिता भगवता आहृता इति निदर्शनमात्रम् । तासामानयने चारु- दर्शनं ज्ञानं सौन्दर्य च यासामिति हेतुरुक्तः । विजातीया गोपिकादयः असमानाः । उत्कृष्टास्त्वप्सरसः स्वयमागताः । सर्वा एव भार्या आसन् । स्पष्टमेव सर्वासां मुक्तिर्दत्तेति निरूपितम् । एवं भगवतो निरोधः ॥ ५८ ॥ ' इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षित- चिरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतदेखः । अन्याश्चैवमित्यस्याभासे । साधनरूपा इति । विद्यारूपा इत्यर्थः । ता. इति । साध्यरूपाः सर्वा एवेत्यर्थः । इति नवमाध्यायव्याख्या।

·श्रीसुबोधिनी। ४१ .श्रीकृष्णाय नमः। दशमोऽध्यायः। सर्वासामुद्धृतिः पूर्व संक्षेपेण निरूपिता। दशमे विस्तरेणाह- तामेवान्यविभापया ॥१॥ यदर्थमवतीर्णोऽसौ नात्यन्तं तत्र मृग्यते । हेतुरित्यत्र नितिमतस्ता जगृहे हरिः॥२॥ स्त्रीणां सामान्यतो विवाहे निरूपिते तत्र पराक्रमो न श्रुत इति तदर्थं पृच्छति, सर्वाणि कर्माणि वीर्यवन्ति चेदत्तिजनकानि भवन्तीति । राजोवाच-यथा हतो भगवता भौमो येन च ताः स्त्रियः । निरुद्धा एतदाचक्ष्य विक्रम शाहधन्वनः॥१॥ यथा हत इति । भगवतेति न हनने सन्देहः, किन्तु प्रकारे एव । भौम इति भगवत एव पुषः । नतु सर्व एव यथा हताः तथा सोऽपि हत इति को विशेष इति चेत्, तबाह येन चेति । राज्ञां हि ताः कन्याः पोडशसहस्रसङ्ग्याताः । यदि स्थानतः स्वरूपतो वा सुगमः स्यात् तदा सर्वे राजानः सम्भूय तं मारयेयुः । लजा- स्पदत्वादुहितृहरणस्य । अतो ज्ञायते सर्वप्राणिनामवध्यः स इति दुर्गमथेति तादृशस्य वधो लौकिकन्यायेन कथमिति गगति विचारणा । ताः प्रसिद्धाः । किञ्च । निरुद्धा एव कुतः, कथं नोपयुक्ताः । ता वा भगवता कथमाहृता इति । यथा विक्रमो भवति, तथा आचश्त । अनेन तासां विवाहे लोके लिएता प्रतिमातीति ज्ञापितम् । युक्त्या चैवं ज्ञायतेऽक्लिष्टं भवतीति । यतोऽयं शाधन्वा । न हि समर्थः क्लिष्टं करोति ॥१॥ तत्र प्रसङ्गात्तासां विवाहो जात इति वत्तुं देवकार्या) भगवान् प्रवृत्त इत्साह इन्द्रेणेति । श्रीशुक उवाच- -इन्द्रेण हृतच्छत्रेण हृतकुण्डलवन्धुना। हृतामराद्विस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभायाँ गम्डारूढः प्रारज्योतिपपुरं ययौ ॥२॥ श्रीविठ्ठलरापारमधीपालमत्तलेसः । देशमे । यथा हत इत्यत्र । यथा विक्रमो भवति, तथेति । मूले एतावत्पूर्वोक्तं विक्रमनाचवेत्यर्थः। एतदित्यस्य विक्रमविशेषणत्वे एतमिति स्यात् , अत उद्देश्य- विधेयभावेन व्याल्यानमिति भावः । 1.निति पाठः। १. भरतीत पारः। गु.रा.प.प्र.

·. . ४२ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभशतलेखसमेता । पूर्व नरकासुरो दिग्विजये इन्द्रं पराजित्य जयख्यापनार्थं त्रयं गृहीतवान् । राजत्वख्यापकं छत्रम्, तेनेन्द्रत्वं गृहीतवान् । अदितिकश्यपपुत्रत्वमपरिहार्यमहत्त्वं मत्वा कश्यपात् भगवान् महानिति पितृकृतोत्कर्षे सिद्धे 'इयं वा अदितिरिति भूमि- पुत्रत्वेनादित्यले च रूपविशेषख्यापके कुण्डले तस्या गृहीत्वा खमाने भूम्यै दत्तवान् । तथा त्रैलोक्याधिपतित्वं च दूरीकर्तव्यम् । तत्र यत्र यस्तिष्ठति, तदधिपतित्वं न दूरी• कर्तव्यम् , साधारण्यात्, अतो भूम्याधिपत्यं दूरीकर्तुममराद्रिस्थान मेरौ यदिन्द्रस्य स्थानं तदपि हृतवान् । अनेन संस्थानाधिपत्यं दुरापास्तमिति न पातालाधिपत्यव्युदा- साय किश्चिचकार । स्वर्गस्थानमपि ग्राह्यमित्यध्यवसायोऽस्ति । अन्येष्ववतारेष्वव- तारप्रयोजनमात्रं करोति । नाधिकम् । नापि वामनः पुत्रं मारयितुमिच्छति । भ्रात्रपेक्षया तु पुत्रः प्रियः, अदितिर्भूमिश्च भक्ते । खापेक्षयापि पुत्रः प्रिय इति पुत्रेण खमात्रे कुण्डले दीयमाने च न निवारयति । विशेपावतारे सर्वगतं तेजतत्रैव गच्छति । अतो वामन उदासीन इति इन्द्रः कृष्णमेव विज्ञापयामास । हृते कुण्डले वन्धोमातुर्यस्य । हृतममराद्रेः स्थानं यस्य । चेटितमधिकग्रहणरूपम् । ज्ञापितो. भगवान् । न हि तत्यु- त्रोऽन्येन हन्तुं शक्यः । पूर्वं हि चतुर्मूर्तिभंगवानास । तत्रैका तपः करोति । अपरा परिपालनम् । अपरा भोगम् । चतुर्थी तु निद्राति । तासां च रहटघटिकान्यायेन कर्मणां परावृत्तिः । या तपस्यति, सावेक्षां करोति । यावेक्षिष्ट, सा भुढे । या बुभुजे, सा शेते । याशयिष्ट, सा तपस्यतीति । क्रियायाः कालच सहसं वत्सराणि । तत्रैपा व्यवस्था । या तपस्यति, सोतिष्ठति । ये केचन खार्थ तपः कुर्वन्ति, तेभ्यः प्रसन्ना भवति । तत्रैकदा भूमिः तपस्सन्ती थिता । सन्ध्यायां च भगवानुत्थितो वरार्थ प्रेरयामास । ततः सन्ध्यायां भूमिः पुत्रं वने । ततोऽयं नरको जातः कालवशादसुरः ततो भगवान् भूम्या पुनः प्रार्थितः । नायं हन्तव्य इति । ततो भगवानाह 'त्वत्सम्मति- न्यतिरेकेण न हनिष्यामी'ति । स्वस्यास्त्रं नारायणाख्यं दत्तवान् । यावदस्मिन्ननम् , तावन्न मृत्युरिति । स चासुरत्वात् महादेवभक्तो वमूव । त्रिशूलं च प्राप्तवान् , नारा- यणास्त्रसमानम् । ततः स्वयं शिवभक्त इति त्रिशूलं खार्थे स्थापितवान् । पुत्राय भग- दत्ताय नारायणास्त्रं ददौ । अतो हनने भूमिसम्मतिरेव ग्राह्या । भूमिश्च सत्यभामा ॥२॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इन्द्रेणेत्यत्र । यत्र यस्तिष्ठतीति । नरकासुरः पाताले खयमेव तिष्ठतीति पाताला- धिपत्यनिवारणार्थ महानुद्यमो नापेक्षित इति भूम्याधिपत्यं निवारितवानित्यर्थः । कामरूप- देशस्थितावपि वासस्थानमसुरत्वात्पातालमेवेति भावः । दीयमाने चेति । उभे अपि भक्ते । अतः समत्वान्न निवारयति, पुत्रेण दीयमानत्वाच न निवारयतीति चकारः । न निवारयति । वामन इति पूर्वेणान्वयः । सर्वगतमिति । अवतारान्तरगतमित्यर्थः । अत इति । तेजसो मगवति गतत्वादित्यर्थः । हृते कुण्डले इत्यर्थकथनम् । हृतकुण्डलो बन्धुर्यखेति विग्रहः । - ·---- श्रीसुवोधिनी । अतो नरकवधाथै भगवान् सत्यभामया सह गरुडाधिरूढो गत इत्याह सभार्यो गरुडारूढ इति । . सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्यौतिपपुरं ययौ । गिरिदुर्गः शस्त्रदुर्ग लाग्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैरैः सर्वत आवृतम् ।। ३ ।। प्राग्ज्योतिपपुरमिति तन्नगरनाम । यदा तेजोवन्नामिका सृष्टिः, ततः पूर्वमिदं स्थानमुत्पादितमिति ज्ञापनार्थ तथा नाम । ततस्तस्य पडावरणानि निरूपयति गिरि- दुर्गरिति । सर्वतः गिरयः पर्वताः अश्वेचरस्य दुर्गमाः । साम्प्रतं कामरूदेश इति तत्प्रसिद्धिः । शस्त्रदुर्गाणि द्वितीयानि । दुर्गवं परितः स्थित्या गमनप्रतिवन्धकत्वम् । शस्त्राणि खनादीनि । यथा असिपत्रवनम् । ततो मध्ये जलं परितः । ततोन्तरग्निः । ततो वायुरिति । मुरो नाम पञ्चपर्वा विद्याधिष्ठात्री देवता। तस्स पाशाः सर्वापेक्षया- न्तरावरणभूताः, ते च दृढाः, पूर्वीपेक्षयापि । अनेन म उत्तरोत्तरवलिष्ठत्वं सूचि- तम् । सर्वत आवृतमिति । सर्वन मार्गोऽपि संरक्षितः । स्वयं तु खेचरः । तेजप्र- भृत्यावरणत्रयं उपर्यपीति सम्प्रदायः । तेन सर्वागम्यम् ॥३॥ तादृशस्यापि लौकिकप्रकारेण वधं वक्तुं क्रमेण दुर्गाणां नाशनमाह गदयेति । गद्या निर्षिभेदादीन शस्त्रदुर्गाणि सायकैः । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तधासिना ॥ ४॥ गदाग्रहारेणाद्रीनिर्षिभेद । तेन प्रथमावरणे नराणामपि गमनं सुगममभूत् । स एव चेदानी मार्गः । सायकैः शस्त्रदुर्गाणि चिच्छेद । सुदर्शनेन जलाम्यनिलदुर्गा- ण्यन्त वितयानित्याह चक्रेणेति । आदावनिप्रवेशनं सजातीयनिराकरणार्थम् । तदुमयो- पष्टम्भकं भवति । तस्य च कार्य जलम् । ततः कारणं वायुमिति प्रान्तस्थितयोरनुप्रवेशः । मुरपाशांस्तु असिना च नन्दकेन चिच्छेद ॥४॥ एवमावरणानि दूरीकृत्य दूरान्मारणसाधनानि पाषाणक्षेपणरूपाणि यत्राणि चिच्छे- देत्याह शगुनादेनेति । शवनादेन यत्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुा निर्यिभेद गदाधरः ॥५॥ मनखिना हृदयानि उत्साहशक्तीश्च । ततो दुर्गप्राकारमपि विभेदत्साह नाफारमिति । गुन्यति । तत्र खितानां देवानां नाशनसामर्थ्य घोतितम् । तेपामुपेत्य प्रतियन्धकसाभावाय निरुपसर्गः । गदाधर इति । बने युद्धाय सावधान इत्सर्गः ॥५॥ ३. पर्वतापेक्षया । ५. अप्रत्यति पादः। १.पा। २. फामा.

·श्रीविठ्ठलरायालजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। । पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्ताशनिभीपणम् । मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥ एवं सर्वावरणानि भित्त्वा सावधानो जातः । शङ्खनादस्य माहात्म्यं 'विष्णोर्मु- खोत्थानिलपूरितस्य यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ते'ति । ततो दर्पाच्छयानः परिखाजले तन्नादेन दर्पनाशं मत्वा कथं जात इति हेत्वन्वेपणार्थ उत्थितः । न केवलं माहात्म्यात दर्पनाशकत्वम्, किन्तु स्वरूपतोऽपि नादस्तादृश इत्याह युगान्ताशनिभीपणमिति । युगान्ते प्रलये, तत्रापि मारकत्वेनैव प्रसिद्धः अशनिः, ततोऽपि भीपणः दर्प हन्त्येव । प्रलये दैत्यानां दर्पस्तिष्ठतीति प्रसिद्धिः । अतो दर्पण निश्चिन्तः शयानोऽप्युत्थितः । स च दैत्यस्तेन मारणीय एवेति भगवत्सम्मुखोऽपि विरुद्ध एव जातः । अविद्यासम्व- न्धीति ज्ञापयितुं पञ्चशिराः । पञ्च शिरांसि यस्येति योगः । मुर इसेव नाम । जलांदिति परिखासम्बन्धिनः ॥६॥ उत्थित एव युद्धार्थ प्रवृत्त इत्याह त्रिशूलमिति । त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलशोचिरुल्वणः । ग्रसंस्त्रिलोकीमिवं पञ्चभिर्मुखैरभ्यद्रवत्तायसुतं यथोरगः ॥७॥ अनेनासहायवीरत्वमुक्तम् । सुदुनिरीक्षण इति युक्तमेव तस्य तथात्वम् । यो हि द्रधुमेवाशक्यः, तेन सह को वा युध्येत् । किञ्च । युगान्तसूर्यानलशोचिरुल्वणः । पाञ्चजन्यध्वनिस्तु प्रलयाशनितुल्य एव, अस्य तु देहकान्तिरपि प्रलयसूर्यानलसदृशी । ततोऽप्युल्वणश्च । अत एव युद्धे निःशङ्कः । महाभूतान्यपि यो भक्षयितुं शक्तः, स कथं जेयो भवेदित्याह प्रसंस्त्रिलोकीमिति । पञ्चभिर्मुखैः चतुर्पु दिक्षु उपरि च सर्वानेव लोकान् भक्षयति, न समायेति । दर्शनमात्रमेव तस्य भयानकम् , न तु युद्धं कर्तुं शक्त इति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाहे तार्यसुतं यथोरग इति । गरुडं सो यथाभिधावति भक्ष्यः ॥७॥ गतस्य पराक्रममाह आविध्येति आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वनय॑नदत्स पश्चभिः। खं रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महानापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥८॥ . उत्तोल्य भ्रामयित्वा वा । तरसा यावद्वितीयो न सावधानः । स हि भगवन्तं द्रष्टुमशक्तो गरुडमताडयत् । अविद्या भगवन्तं न विपयीकरोति । कालान्तरमेव भग- वमाप्तिरिति कालरूपं गरुडं क्षोभयति । निरस्य प्रक्षिप्य । निरसनेन अवहेला सूचिता । न हि अस्मद्दलं शूलेन समर्थितं भवतीति तृणमिव दूरीकृतवान् । ततोऽवि- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । मुरः शयान इत्यत्र । परिखासम्बन्धिन इति । आवरणजलस्य चक्रेणान्तर्भावि- तत्यादिति भावः। २. चतुर्दिछु। ३. मूलपाटस्तु संदिग्धः, न समायातीति, न समाये इति, न सा मायेति, स मायेति पाटाः सचिताः । ४. कालानन्तरमिति पाठः सूचितः । १. जातमिति।

·. श्रीसुबोधिनी। धया तं मोहयितुं पञ्चभिर्वय॑नदत् । विशेषेण . शङ्खध्वनि कृतवान् । अन्यस्त्वेकधा गर्जति, - अहं पञ्चधेति ज्ञापयितुम् । तस्य :नादस्य महत्त्वमाह खं, रोदसीति । सर्व- मेव विवरस्थानं पूरयन् अण्डकटाहमाघृणोत् । उपर्यपि ब्रह्माण्ड मित्त्वा गत इत्यर्थः । तत्त्वानामप्यविद्यामोहो वर्तत इति अलौकिकत्वाच्छब्दस्य बहिर्गमनम् । ब्रह्माण्डस्यापि अण्डत्वाद्रोमकूपवच्छिद्रत्वम् । मध्ये सर्वत्र पूरणं न भविष्यतीति ,विशेषतो गणयति । खमाकाशं मध्यस्थितं सर्वेषां हृदयाकाशो वा । रोदसी द्यावापृथिव्यौ । सर्वा अष्ट दिशः । अन्तरं मध्यम् । शब्दापातादुत्पन्नस्य शब्दान्तस्य तथात्वं भविष्यतीत्याशयाह महानिति । आ समन्तात्पूरणं वृंहणन्यायेन ॥८॥ एवं तस्य पराक्रममुक्त्वा तत्प्रतीकारार्थ भगवचरित्रमाह तदापतदिति । तदापतद्वै त्रिशिखं गरुत्मते हरिः शराभ्यामच्छिननिधौजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत्तस्मै गदां सोऽपि रुपा व्यमुश्चत ॥९॥ तच्लैमापतत् गरुडोपरि तदेव स्थितम् । त्रिशिखमित्यनेन भेदत्रयं करोतीति त्रिसत्यानां देवानामपि मारकं तदिति सूचितम् । गरुत्मत इति पक्षवानतिकोमल इति । स्वतो निवारणसामर्थ्य चाह । भगवांश्च हरिः । ततः प्रतीकारोऽवश्यं कर्तव्य इति शराम्यामच्छिनत् । त्रिधा छेदे न पुनः प्ररोहतीति । तच्छूलं दैत्यमित्यनेन ज्ञापितम् ।। ओजसेति । तदधिष्ठिता देवतापि यथा छिन्ना भवति, तस्य तेजसा सह वा । तेजोऽपि विधा छिन्नमित्यर्थः । न केवलं त्रिशूलच्छेद एव, किन्तु सोऽपि ताडित इत्याह मुखे- विति । यौँ न रूपात् तस्य रवेण लोकानां भयं जायत इति मुखान्यपि ताडितानि । अर्थात् पञ्चमिः । आपूरितानि वा। तदा यावद्भिः पूरणं भवति । रव एव च निवा- रणीय इति । तं चापीति । भिन्नतया सोऽपि हृदये ललाटे वा हतः । तदा पक्षपातं ज्ञात्वा मम गम्यो भविष्यतीति तस्मै भगवते सोऽपि ताडितोऽपि रुपा 'अपंकृतो- तिक्रुद्धो भवतीति दूरादेव गदा प्रक्षिप्तवान् ॥ ९॥ सापि गदा देवताधिष्ठितेति भगवान् स्वगदयैव तन्निराकरणं कृतवानियाह तामापतन्तीमिति । तामापतन्तीं गया गदां मृधे गदाग्रजो निर्विभिदे सहस्रधा। उद्यम्य वाहनभिधावतोऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥१०॥ श्रीविठ्ठलरायारमजीवलमकृतलेसः। मुखेपु तं चापीत्यत्र । पञ्चभिरिति । ताड्यानां मुखानां पञ्चलानात्र कपि- अलन्याय इति भावः । एतस्य खनिवारणत्वादाहुः आपूरितानीति । आपूरणेनैव खनिवारणसम्भवादिति भावः । तदा पञ्चसंख्या शराणां नास्तीत्याहुः यावद्भिरिति । एतत्पक्षकयने पीजमाहुः रव एवेति । १. शब्दान्तरम्येति पाठः। २. निशुलमिति पाठः। ३. निपलानानिति यदिशः पाठः, मिलपि काचिन मषितः । ४. मूलपाटे दिहः। निचल्याना- ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। कौमोदक्या नितरां विभिदे । सहस्रधेति योजनायामशक्या कृता । सजाती- येन सजातीयहननमयुक्तमित्याशझ्याह मृध इति । सङ्घामे न दोपः। गदाग्रज इत्यनुप्रासः, स्त्रीणां हितकारी वा । वाहूनुद्यम्येति ग्रहणार्थ समागमनमुक्तम् । स च भगवता न स्प्रष्टव्य इति कालेनैव तमच्छिनदित्याह शिरांसि चक्रेण जहारेति । पञ्चापि पर्वाणि छिन्नानि, यथा प्रतीत्यापि न संसारः। लीलयेति सुदर्शनसामर्थ्य व्यावर्तयति । पौरुपं स्वकीयमेव व्यापृतम् , परं निरायासेन, प्राप्त एवायासो व्यावर्त्यते । अथवा । लीलैव तत्स्थाने व्यापृता भविष्यतीति । तेन निरोधरूप एव संसारः साम्प्रतं प्रवर्तताम् , नत्वन्य इति लीलयेत्युक्तम् ॥१०॥ छिन्नेष्वपि शिरस्सु दैत्यत्वात्कदाचित् प्राणाः हृदयादिपु तिष्ठेयुरिति तस्स छिन्नशिरसोऽग्रिमावस्थामाह व्यसुः पपातेति । व्यसुः पपाताम्भसि निकृत्तशीर्पो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा। तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः प्रतिक्रियामर्पजुपःसमुद्यताः॥११॥ विगता असवो यस्येति । भूमौ पतितस्य दैत्यत्वात् पुनरुद्गमो भविष्यतीति अम्मसि पात उच्यते । 'आपो हि रक्षोभी'रिति । अविद्यायामपि भगवत्सामर्थ्यार्थमग्रेऽप्युत्पा- दनाभावार्थं च अजित इत्युक्तम् । न केनापि मायादिभिरपि पराजितः । निकृत्तशीर्ष इति । निकृत्तं शिरो यस्येति । नितरां छेदः पुनर्योजनाभावार्थः । आधिदैविकच्छेदार्थों वा । युगान्तरेऽपि प्रादुर्भावाभावाय दृष्टान्तमाह निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेति । इन्द्रतेजसा वज्रेण । तथापदं पुनरुत्थाने इन्द्राद्भयं सूचयति । तथानापि भयादनुत्थानम् । तस्य सप्तव्यसनानि पुत्राः साधिकरणा मारिता इति वक्तुं तेपामागमनमाह तस्यात्मजा इति । मूलच्छेदे शाखा इव ते न प्रयोजका इति पितुर्वधेनातुराः प्रतिक्रियार्थममर्प- जुपः सेवितरोपाः । मारकस्य मारणं प्रतिक्रिया । स्वतः असामर्थ्यात् क्रोधसेवां कृतवन्तः । क्रोधेनापि कदाचिद्भवेदिति । समुद्यता इति यहि सामग्री निरूपिता । अन्तः क्रोधः ॥११॥ तेपां प्रसिद्ध्यर्थ नामानि गणयति ताम्रोऽन्तरिक्ष इति । ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुर्वसुर्नभवानरुणश्च सप्तमः । पीठ पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगुर्धतायुधाः ॥ १२ ॥ ताम इति वर्णतः क्रोधात्मकः । अन्तरिक्ष इति सर्व क्रियाव्यापारयितुमशक्यः । श्रवण इत्याकाशरूपः । विभावसुः सूर्याग्मितुल्यः । वसुः भीष्मादेरप्यधिकः । नभस्वान् वायुः । तत्तुल्यः । अरुणः सर्वोद्बोधकः । वर्णतो वा भयानकः । सप्तम इति क्रमोऽत्र विवक्षित इति ज्ञापयति । पीठस्तेपामाधारभूतः । नरकासुरस्य सेनापतिः । मधे युद्धार्थ भौमप्रयुक्ताः । स्वस्थाने नरकासुरस्तान प्रेपितवान् । ते हि खापेक्षयापि पितृ ·. , श्रीसुबोधिनी। वघायुद्धं करिष्यन्तीति । युद्धार्थ प्रथमतो निरगुः, धृतायुधाश्च पश्वाजाताः । अनेन युद्धे निश्चयो निरूपितः ।। १२ ।। ततः शस्त्राणि प्रायुक्षतेत्याह प्रायुञ्जतेति । प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा शत्यर्टिशूलान्यजिते रुपोल्यणाः। तच्छस्नकूटं भगवान् स्वमार्गणैरमोधवीर्यस्तिलशश्चकत ह ॥१३॥ तान्पीठमुख्याननयद्यमक्षयं निकृत्तशीपारभुजाङ्गिवर्मणः । आसाद्य निकटे गला पड्डिधान्यस्त्राणि भगवति प्रयुक्तानि निरूपयति शरानि- त्यादिमिः । अटिरायुधविशेषः । सप्तमिरपि प्रत्येकं पड्डिधानि प्रयुक्तानि । यद्यप्यजितो भगवानिति जानन्ति, तथापि रुपा क्रोधेन उल्वणाः सन्तः तथा कृतवन्तः । भगवता कृतं प्रतीकारमाह तच्छस्त्रकूटमिति । स्त्रमार्गणैरिति । असाधारणैर्वाणैः, अन्यथा अग्नेर्वाणाः, दुर्गाया असिः, - गदा वायोः, अप्टिंरपि वरुणादेः, शक्तिर्मायायाः, शूलं शिवस्येति, एतावन्तः तत्तद्देवताधिष्ठिता न हता भवेयुः । ननु भगवानेव तेष्वपि स्वसा- मर्थ्य दत्तवानिति कथं भगवांश्चकर्तेत्याशझ्याह अमोघवीर्य इति । तेषु दत्तं परगामि मोपं जातम्, तदेव स्वस्थाने अमोघम् । अतः अमोघेन मोघानि वीर्याणि प्रतिहतानी- त्यर्थः । तिलशः कर्तनं पुनीत्वा लोहखण्डान्यपि सजीकर्तुमशक्तानीति ज्ञापयति । हेत्या- श्वर्ये । तावन्न कर्तव्यम्, प्रयोजनाभावात्, तथापि स्वस्याक्लिष्टकर्मत्वं ज्ञापयितुं तावत् पराक्रमं प्रदर्शितवान् । शस्त्राणां विनियोगमुक्त्वा प्रयोक्तृणामाह तान् पीठमुख्यानिति । यमक्षयमिति तावद्दण्डार्थम्, मुरवत्पुनरावृत्त्यभावाय वा । ते हि पीठं पुरस्कृत्य समागता इति उपजीव्यत्वात् उत्साहनिवृत्त्यर्थं प्रथमतः स एव हतः । मू दिना अलौकिकप्रकारेण हननं च्यावर्तयितुमाह निकृत्तेति । चत्वार्यङ्गानि कवचं च निकृत्तानि येपाम् । पितुः पञ्चांशाः तेषु प्रतिष्ठिता इति कार्ये तदंशब्यावृत्त्यर्थ शिरस्त्रभृतीनां छेदनम् । शीर्षाणि ऊरवः भुजाः अद्यश्च । ज्ञानं गतिश्चाद्यन्तयोः । उत्पत्तिः कर्माणि च मध्ये । तत एवं कमः॥१३॥ तत उभयेपां मुरस्य तत्पुत्राणां च फलरूपस्य नरकस्य निराकरणार्थ प्रवृतिमाह स्वानीकपानिति । खानीकपानच्युतचनासायकैस्तथा निरस्तानरको धरातः ॥१४॥ निरीक्ष्य दुर्मर्पण आम्रवन्मदैर्गजैः पयोधिप्रभवनिराक्रमत् । तस्य जयहेतवः सेनाः तासामनीकानां रक्षकाः । अनानेन व्यसनग्य नरकः सिद्धो श्रीनिहलापामगधीयसमहतलेसः। स्वानीकपानिससामासे । उभयपामित्यमेव विवरणं मुरस्य तत्पुत्राणां पनि । फलरूपस्येति । फलनिरूपकम्य युद्धफलत्वेन द्रव्यादिदातुरित्यर्थः । १. निरगन्। २. भारवे।

·४८ , श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । भवतीति तेषां निराकरणे स्वयं निराकृतोऽपि लौकिकैः साधनैः स्वजयो भविष्यतीति आस्रवन्मदैर्गजैः सहितः युद्धार्थं निराक्रमत् । अच्युतत्वान्न 'तस्य केनाप्यंशेन क्षतिः । मुरश्चक्रेण हतः, अन्ये सायकैरिति ससाधनसाध्यस्यानुवादः। तथेति प्रकारस्यापि । ततस्तदपेक्षया समर्था गजा इति सूचयितुं पूर्वानुवादः । नन्वग्निवत् भगवान् स्थूलान् सूक्ष्मानपि दहतीति, ततो बलिष्ठानपि गजान मारयिष्यतीति, कथं तत्प्रवृत्तिरिति चेत् , तत्रोह निरीक्ष्येति । दुर्मर्पण इति । दुष्टकोषयुक्तः । ज्ञानाच्छादको वर्तत इति तथा प्रवृत्तिः । गजानामुत्कर्षमाह आस्रवन्मदैः पयोधिप्रभवैरिति । कार्यकारणोकपी निरूपितौ । खभावतो गजा जीवेपूत्कृष्टाः सर्वोचराः । अतस्त्रिविधोऽप्युत्को निरूपितः । गजानां मदस्रव एव बलोत्कर्षे हेतुः । ऐरावतः पयोधिप्रभव इति समानजनकत्वेन तत्सामर्थ्य सर्वेषां निरूपितम् ॥ १४ ॥ मातरं पितरं कालं च दृष्टवानिति निरूपयितुं तस्य भगवदर्शनं वर्णयति दृष्ट्वा सभार्यमिति । दृष्ट्वा सभार्य गरुडोपरिस्थितं सूर्योपरिष्टात्सतडिद्धनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपत्स्म विव्यधुः॥१५॥ युद्धार्थमागमनशझैव निवारिता । तत्रानुरक्तश्चेत्, कृतार्थ एव भवेदिति । भगवान् न लौकिकसाधनैरलौकिको जेतुं शक्य इति अभूतोपमामाह सूर्योपरिष्टादिति । अद्भुतत्वाद्रागद्वेपाभ्यामिष्टानिष्टसूचकं भवति । यदि सूर्योपरि आधिदैविकः मेघः आधिदै- विकविद्युल्लतया सह तिष्ठति, आदित्य एव पर्जन्य इति भवति । तस्याधिदैविक रूपं तादृशमिति वचनोपपत्तिः । तथापि कृष्णः कालात्मा स्त्रीणां हितकारीति तस्य न सद्बुद्धिरुत्पन्ना, किन्तु विरुद्धैवेति तत्कार्यमाह तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीमिति । शतं हन्तीति योगोऽपि तस्य विवक्षितः । तादृशी विशेषेणासृजत् , योधाश्च शतघ्नीभिर्वाणैर्वा युगपदेव स्मेति प्रसिद्ध विव्यधुः॥१५॥ तद्भौमसैन्यं भगवान्गदाग्रजो विचित्रवार्निशितैः शिलीमुखैः। निकृत्तयाहरुशिरोशिविग्रहं चकार तथैव हताश्वकुलरम् ॥ १६ ॥ आदौ तेपामपराधो निरूप्यते । भगवतोऽक्लिष्टत्वाय । यावत्ते युद्धार्थ प्रवृत्ताः, ततः पूर्व तस्मिन् वा समये भगवान् खमार्गणैः प्रथमत्तो योधांश्चिच्छेद । ततस्तपयुक्तान्यस्त्राणि । पूर्वमस्त्राणामुपस्थित्यभावात् । नात्र क्रमो दोपाय । तत्प्रसिद्धं श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । दृष्ट्वा सभार्यमित्यत्र । भगवानिति । अलौकिको भगवाँलौकिकैर्जेतुमशक्य इत्यन्वयः । १. निरगमत् । २. संप्रचरा इति पाटः। ४. अधिदैविकीति पाठः। ३. अनुगत इति पाठः । १.ताराम् ।

·. " •• श्रीसुबोधिनी। ४९ भौमस्स सैन्यम् । भगवत्त्वात् न पुत्रादिभावस्तस्य वाधक इति भगवत्प्रवृत्तिः । सोऽपि मातुः पुत्रः इति पित्रापि सह युद्धकरणं नायुक्तम् । गदाग्रज' इति । भक्तोत्पादनाथ भगवतस्तथाकरणं युक्तमेव । लौकिकेनैव प्रकारेण तान् हतवानिति ज्ञापयितुं भगवच्छरान् विशिनष्टि विचित्रवाजैरिति । दूरगमनलक्ष्यैकगमनप्रयोजकाः पक्षाः । विचित्रा वाजा येषामिति । वायुर्जायते गतिर्वा येभ्य इति । निशितानि कार्य- साधकानि । निकृत्तानि चाहादीनि यस्येति । प्रक्षेपको वाहू । आगमने, जालता प्रयोजिका । कर्मजन्मनी वा पूर्ववत् । ततो ज्ञानगती। वाहूरुशिरोऽनयः विग्रहे यस्पेति तादृशं चकार । तāव यस्मिन् क्षणे युद्धार्थ तत्सैन्यं प्रवृत्तम् , तस्मिन्नेव क्षणे प्रथमशस्त्रवि- मोकानन्तरं यथा नापरं विमुञ्चति, तदर्थ पार्श्वभागान् सर्वानेव निराकृतवान् । वाह- नानां निराकरणमाह । हता अश्वाः कुलराश्चेति । चतुरङ्गे रथा अचेतनाः । नराणां खरूप- मुक्तमेव, अवशिष्यन्ते वाजिनः करिणश्चेति ॥१६॥ ततः शस्त्राणां छेदनमाह । यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरुद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णैः शरैरेकैकशस्त्रिभिः॥१७॥.. उह्यमानः सुपर्णन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । यानि तैरेव योधैः प्रयुक्तानि । शस्त्राणि गृहीत्वा प्रहरणसाधनानि । अस्त्राणि तु प्रक्षेप्यानि, ब्रह्मास्त्रादिरूपाणि वा। कुरूद्वहेति विपरीतत्वाद्विश्वासार्थम् । तानि स्थितानि अग्रेपि साधनलालोकोपद्रवकारीणि भविष्यन्तीति तान्यच्छिनदित्यभिप्रायेणाह हरिरिति । तीक्ष्णैः शरैरिति नालौकिकत्वम् । एकैकशस्त्रिमिरिति च । ये पुनर्गजाः स्वार्थ शोभाकरा भवन्ति, तान् न हतवानिति वक्तुं तादृशेन गरुडेन उह्यमानो भगवान्निरूप्यते । येन गजाः अन्तःप्रवेशनार्थ पक्षाभ्यामेव हताः । हस्ताभ्यामन्तःप्रवेशिता इव निरूपिताः । सेनारूपाः दैत्यांशा गजा मारिताः, साधारणा देवांशाश्च रक्षिता इति विभागः ॥ १७ ॥ ततो गरुडहतानां पुरप्रवेशमाह गरुत्मतेति । गरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखैर्गजाः। पुरमेवाविशनार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १८ ॥ तुण्डपक्षनखाः तामससात्विकराजसाः आर्ताः सन्तः पुरमेवाविशन् । न तु तेषु युद्धार्थ बुद्धिरुत्पन्नेत्यर्थः । ततस्तेपु निवृत्तेषु नरकः स्वयमयुध्यत । युधी- सावश्यकता ॥१८॥ इदं युद्ध केवलमेव, 'अहं योत्स्यामीति उत्साहनिश्चयात्मकम् , शस्त्रप्रहरणात्मक वाह दृष्ट्वैति । विद्वावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकम् । तं भौमः प्राहरच्छत्तया वनः प्रतिहतो यतः ॥१९॥ सु. रा.फ, प्र.

·५० श्रीविठ्ठलरायालजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। : . गरुडेन - विद्रावितं स्वसैन्यं दृष्ट्वा, अर्दितं च, न केवलं भयमात्रेण पलायि- तम् । यद्यपि स्वयं भगवता सह युद्धार्थमागतः, · अन्यं च न गणयति, तथापि तादृशोऽपि स्वयमेव तं गरुडं शक्त्या प्राहरत् । ननु तथाप्यल्पे कथं खविक्रम योजितवानित्याशङ्कयाह वनः प्रतिहतो यत इति । गरुडाद्वञोऽपि प्रतिहतः । तदमृतहरणे गरुडस्य प्रसिद्धम् । अतो महति पौरुषं कर्तव्यमिति न काप्यनुप- पत्तिः ॥ १९॥ इदं माहात्म्यमग्रेऽप्युपयुज्यते । एकमेव वाहनं भगवत इति तदुपद्रवे भगवति काचिच्छङ्का स्यात् , अतस्तन्निवारणं वक्तव्यम् , अत एव किञ्चिजातमित्याह नाकम्पतेति । नाफम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः। शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमादे वितथोद्यमः ॥ २० ॥ तया शक्त्या विद्धः । तेनाल्पमपि शरीरभेदमाशय दृष्टान्तमाह मालाहत इवेति । मालया हतः । भेदेऽपि व्यथाभावायाह द्विप इवेति । यथा अङ्कुशेन विद्धः द्विपो जागर्ति, कार्यक्षमश्च भवति, तथा गरुडः अतिपराक्रमयुक्तो जात इत्यर्थः। ततो लजितो नरकासुरः महादेवात् प्राप्तं शूलं तस्मिन् जीवति अमोघ- मच्युते योजयितुं विचारितवानित्याह शूलमिति । यतो भौमो मातुः पुत्रः । तथा करणे हेतुमाह वितथोद्यम इति । वितथः गरुडे पराक्रमो व्यर्थों जात इति ॥ २०॥ भगवान् पुनः शूलस्यापि माहात्म्यं स्थापनीयमिति, यस्मिन् क्षणे शूलं त्यक्ष्यति, तत्पूर्वक्षण एव सुदर्शनेन तस्य शिरोऽच्छिनदित्याह तद्विसर्गादिति । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः। अपाहरगजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥ पूर्वमेवोत्पन्नप्रयत्नेन छेदनसमकालमेव विसर्गोऽपि जातः । अन्यथा स्थिते शूले सोऽवध्य इति केचित् । नेदं महादेवदत्तं शूलमित्यन्ये । किञ्च । स गजस्थः । आचमनाद्यभावान्न तस्मिन् शूले महादेवः सन्निहित इत्याह गजस्थस्येति । चक्रस्य सामर्थ्य च्यावर्तयितुमाह क्षुरनेमिनेति ॥ २१॥ ततस्तस शिरसः पुनर्योजनामावाय विनियोगान्तरं वदन् वर्णयति सकुण्डलमिति । सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्वलत्। हाहेति साध्वित्यृपयः सुरेश्वरामाल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥२२॥ यथा भूमेः सकाशात् शिर एव प्रादुर्भूतमविकृतं तथा भातीति ज्ञापयितुं श्रीविठ्ठलरायारमजीवल्लभकृतलेखः । तद्विसर्गादित्यत्र । चक्रस्य सामर्थ्य मिति । नेमीनामेव सामध्ये तेजोरूपवं चक्रसामर्थ्य प्रकटितमित्यर्थः।

·......श्रीसुबोधिनी। कुण्डलकिरीटयोर्वर्णनम् । सम्यक् उज्वलत् शिरः पतितं .जातमित्यर्थः । ततो वभौ । भूमिरवहेलनं न करोतीति सम्यक् स्थापनात् शोभा । यथा तदीयः पुत्रः तस्मै समप्यते । इयं भूमिरभिमानिनी देवता, न विला भगवच्छक्तिः, सा आधि- दैविकी । सत्यभामा त्वाधिदैविकी । तस्या आनयने पञ्च प्रयोजनानि । पूर्णो भवति शक्त्या,सहितः, बलभद्रे शक्तिविभागे योन्यंशः पृथकृत इति । माहात्म्यं च प्रद- र्शनीयम् । तद्वाक्येन नरकासुरोऽपि हन्तव्यः । सापन्यसहनार्थम् , अन्यथा सा ख्यन्तरसद्भावं न सहेत । वलाद्वरणे तु दृष्टत्वात् मंस्यत इति । पारिजातहरणार्थ च । ततो लोकाः हाहेत्यब्रुवन् । ऋपयश्च स्वपुत्र इति स्वयमेव छिन्न , इति । अन्ये च पुनः ऋपयः साध्विति । सुराश्च साध्वेव कृतमिति । अनुमोदनमेव कुर्वाणाः माल्यैः विकिरन्तः, नरकस्यापि मोक्षो दत्त इति, मुकुन्दमीडिरे । हाहेतीडिरे, साध्विति च, किमित्ययं पुत्रो मारित इति भगवतः पराक्रममुक्त्वा ईडिरे । अन्ये तु साध्वेव कृतमिति वदन्तः ईडिरे इति । पुष्पवृष्टिदैवार्थ तद्वध इति सूचयति ॥ २२ ॥ यदर्थमयं हतः, तस्मिन् हते तजातमित्याह ततश्चेति । ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनदरलभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत्माचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥ उपेत्य निकटे समागत्य । कृष्णत्वान्न तस्या भयम् । अदित्याः कुण्डले सर्वदैव प्रकण तप्तजाम्बूनदवत् रनवच भास्वरे । उभयमपि तत्र प्रकृतिभूतमिति द्वयमुक्तम् । वैजयन्ती वनमालां च भगवदत्तां समर्पितवती । भगवत्पूजार्थं वा वैजयन्ती । वरुणेन निर्मितं समुद्रोद्भूतमिन्द्रस्यैव छत्रं इदमन्यद्वा भगवदर्थे दत्तम् । अथो महामणिः कौस्तु- मसदृशः । अथो इत्यनेन पूर्व भगवदीयमेव भगवते दत्तम् , इदं त्वतिरिक्तमिति पुत्रो- पार्जितं दत्तवती । अथवा । वैजयन्या सह कुण्डले भूमिष्ठे, छत्रं स्वर्गस्थम् , मणिः पातालस्थ इति । उपलक्षणत्वेन त्रिलोक्यां यत्किञ्चिदुत्कृष्टं तत्सर्वं निवेदितवती । एतद- रिक्तहस्तत्वार्थमेव । वस्तुतस्तु सर्व भगवत एव, सा भार्या स पुत्र इति । अत एव पुत्रेण सह न भेद इति. भगवदर्थमेव सङ्गृहीताः स्त्रिय इति अन्यावरोधस्थस्त्रीविवाहो न दुप्यति ॥ २३॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। सकुण्डलमित्यत्र । भूमिसत्यभामयोर्भेदमाहुः इयं भूमिरिति । न विलेति ।। श्रिया पुष्टये ति नवशक्तिपु गणिता सा आधिदैविकी इला नरकासुरमाता नवित्यर्थः । तहि सा इला का इत्यत आहुः सत्यभामा त्विति । सत्यभामा तु इलारूपा आधिदै- विकी भवत्येवेत्यर्थः । १. अवहेलनम् । २. हरणे। ३. नरकनिरुद्धकन्यानां बलाद्धरणे तु भगवत्सामर्थ्यस्य दृष्टत्वात् साप- ध्यमपि मंस्यत इत्यर्थः। .

·. श्रीविठ्ठलरायासजश्रीवल्लभकतलेखसमेता। - अथापराधशान्त्यर्थं मिन्नप्रक्रमेण स्तोत्रं करोतीत्याह अस्तौपीदिति । अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥ • ननु घातकः कथं स्तूयत इत्याशझ्याह विश्वेशमिति । पुत्रत्वादिसम्बन्धस्य प्रयोजकत्वाभावाय विश्वपदम् । स्तोत्रपरिज्ञानाय देवीति । ननु ('तथापि ) साम्प्रत- मलौकिकं कृतमिति कथं स्तुतिरित्याशङ्याह । देववरैः साम्प्रतमेवार्चितमिति । प्राञ्ज- लिरिति नम्रता दीनता च सूचिता । प्रणतेति शरीरेण नम्रा । स्त्रीखभावात् दुःख- भयव्यावृत्त्यर्थमाह भक्तिप्रवणया धियेति । भक्तिप्रवणा प्रतिवन्धकमप्यनादृत्य भक्तिगामिनी, यथा जलं निम्नगामि । बुद्धिश्चेत्तद्गता सा मनसोऽपि नियामिकेति सर्व- मेव भक्तिप्रवणम् । पद्भिः स्तुत्वा प्रार्थयते पौत्रजीवितमुत्तमम् । चतुर्भिर्नमनं प्रोक्तं सर्वभावप्रसिद्धये ॥ माहात्म्यं च स्वरूपं च ततो द्वाभ्यामुदीरितम् ॥१॥ २४ ॥ आदावाविर्भूतः कश्चिदन्यो भविष्यति, कथमन्यथा पुत्रं मारयेदित्याशङ्कां परि- हरन्ती लक्षणमाह नमस्त इति । भूमिरुवाच-नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥ ते तुभ्यं नमः । देवतायाः कथमन्यनमस्कार इत्याशङ्कयाह देवदेवेति । 'ईशत्वाच्छिव, न मारणमिति पुत्रमारणेऽपि नान्यथात्वम्, देवदेवानामपि ब्रह्मा- दीनामीश इति नान्योऽत्र कश्चिद्वक्तव्यः । तथात्वे हेतुमाह । शङ्खचक्रगदाः धारयतीति । अर्थात्पमम् । त्रयाणां कार्यमुक्तमेव 'गदया निर्षिभेदाद्री नित्यादिना । अद्यापि भगवान् न पुरं प्रविष्टः, गरुड एव स्थितः चतुर्भुजः प्रकट इति तथोच्यते । ताशस्य कथं नराकृतित्वमित्यत आह भक्तेच्छोपात्तरूपायेति । भक्तानां यादशी इच्छा, तादृशमुपात्तं रूपं येन । ननु रूपग्रहण एव अन्यथाभावो भवतीति, तत्राप्यन्याउँदां रूपं गृहीतमिति जीवतुल्यत्वात् कथं नमस्करणीय इत्याशङ्कयाह परमात्मन्निति । जीवात्मन एव रूपान्तरखीकारे तयात्वम्, न तु परमात्मन इति । अत एव मताधीनत्वात् पुनर्नमस्सति नमोऽस्तु त इति ॥ २५॥ कुन्त्या चतुर्थी स्तुतो भगवान् प्रसन्न इति स्वयमपि नमस्पति नमः पङ्कज- नाभायेति। नमः पङ्कजनाभाय नमः परजमालिने । नमः परजनेवाय नमस्ते पङ्कजाइये ॥ २६ ॥ १.स्थेरपिस्वमिलयः । .

·'-- ...: "श्रीसुबोधिनी। १३ तया हि ब्रह्माण्डे. सर्वत्वं सर्वोत्तमत्वं चोक्तम् । पङ्कजं नामौ यस्येति नारा- यणत्वेन पुरुपत्वं निरूपितम् । तेन ब्रह्माण्डरूपत्वं सिध्यति । तत्रोत्कर्षनिधा, लक्ष्मी- पतित्वेन सर्वोपास्यत्वेन सर्वसुसेव्यत्वेन. च । सुसेव्यश्चेन्महान् भवति, स सर्वपुरु- पार्थान् सुखेन प्रयच्छतीति । पङ्कजानां माला वर्तते अस्येति पङ्कजमालया लक्ष्म्या वृतः। 'तया विना क देवत्व'मित्यादिवाक्यः तस्याः . सर्वपुरुषार्थरूपत्वम् । पङ्क- जनेत्रायेति दृष्टयैव सर्वतापहारकत्वं वशीकर्तृवं च । पङ्कजाङ्गित्वेन सुसेव्यत्वम् ॥२६॥ एवं ब्रह्माण्डे स्वरूपोत्कपा निरूप्य तत्त्वेषु तथात्वमाह नमो भगवते तुभ्यमिति । नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे। पुरुषायादिवीजाय पूर्णवोधाय ते नमः ॥२७॥ सर्वतत्त्वानां मूलभूतो भगवान् , भगरूपाणि च तत्त्वानीति शास्त्रार्थदृष्ट्या स्तुति व्यावर्तयति तुभ्यमिति । वासुदेवायेति । तत्त्वानां करणप्रयोजनरूपाय मोक्ष- दात्रे । अननोपासनामार्गेण सेव्यत्वादुत्कर्ष उक्तः । विष्णव इति कर्ममार्गेऽपि सेव्याय । विष्णुः यज्ञः स्वतन्त्र इति ज्ञापयितुं यज्ञे विष्णुपदप्रयोगः । 'तत्त्वेपु पुरुषो महा'निति तद्रूपत्वमाह पुरुपायेति । तत्र क्रियाज्ञानशक्त्युत्कर्षमाह आदिवीजाय पूर्णवोधायेति । वीजानां कार्योत्पादनसमर्थानामपि उत्पादकाय । पूर्णा क्रियाशक्ति- रुक्ता । पूणों वोधो यस्येति स्पष्टा ज्ञानशक्तिः ॥ २७ ॥ एवं तत्त्वोत्कर्षमुक्त्वा पुरुषोत्तमत्वमाह अजायेति । अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये। परावरात्मन्भूतात्मन् परमात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥ सर्वविकाररहितं परतत्त्वमिति सिद्धान्तेनाह अजायेति । जननाभावेन तदन्तरा भावाः तत एव निराकृताः । जगत्कर्तृत्वेन तथात्वमिति ये मैन्यन्ते, तन्मते- नाह अस्य जनयित्र इति । स्वयमजोऽन्येषां जननं करोतीति सर्वोत्तमत्वमपि सिध्यति । आर्पज्ञानेन तथात्वमुच्यत इति नात्र प्रमाणं वक्तव्यम् । ब्रह्मैव वस्त्विति ब्रह्मवादे । तत्राप्याह ब्रह्मण इति । वृहत्त्वाहणत्वाच ब्रह्म । सर्वमवनसमर्थ वस्त्विमपि पक्षे- णाह अनन्तशतय इति । आत्मवादेनाह । परे ब्रह्मादयः, अवरे अस्मदादयः । तेपामात्मा भगवान् । भूतानि जडानि तेपामप्यात्मा । जीवजडयोरात्मत्वमुपपाय अन्त- यामित्वमाह परमात्मन्निति । अन्ते नमनं सर्वत्रानुपञ्जनार्थम् ॥२८॥ माहात्यमाह त्वं वै सिसूक्षुरिति । त्वं वै सिसृष रज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय पिभग्रंपावृतः । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः २९ १. शास्त्रहत्येति पाठः। २. मन्यन्त इति धचित् नास्ति।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । · ... सिसूक्षुः उत्कटं कार्योन्मुखं रजो विभर्पि । निरोधाय तमः । तथा सति तेनावृतः स्यादित्यत आह अपावृत इति । आवरणरहितः । स्थानाय सत्त्वं विभर्षि । सर्वत्रोत्कटं विशेषणम्। अन्यो न तत्र प्रतिवन्धक इति वक्तुमाह जगत्पत इति । गुणानां नियामकास्त्रयः । क्षोभकः कालः । स्वरूपभूता प्रकृतिः । पुरुषः अधिष्ठाता । एतत्रयमपि भवानेव । नापि तावन्मात्रम् , किन्तु तेषामपि परः ॥ २९ ॥ एवं सर्वोत्तमत्वमुक्त्वा सर्वत्वमाह अहमिति । 'अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि च । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवनयं भ्रमः ॥३०॥ तत्त्वानि कार्य च भवानेवेत्यर्थः । अहं पृथिवी । अथेति त्रिवृत्करणपक्षा- न्यत्वं चोधयति । मात्राणि रूपतन्मात्रादीनि । देवाः दिग्वातादयः दश इन्द्रियाणि तथा । चकारागुद्धिप्राणाः । कर्ता अहङ्कारः। महान् महत्तत्त्वम् । इतीति प्रकार- वाची, समाप्तिवाची वा । अखिलमित्यस्यानुवादः चराचरमिति । भिन्नतया प्रती- तिरेवं भ्रान्तेति, भेदोऽवश्यं कार्ये वक्तव्य इति अखिलमित्युभयत्र संवध्यते, न्यूना- धिकदोपपरिहाराय । अद्वितीये त्वयि 'एकः सन् बहुधा विचचार' इत्यादिश्रुत्या भंगवानेव सर्वरूपेण विचरतीत्युक्तत्वात् भेदो भिन्नो नान्यः सम्भवति । तत्त्वादिनिरू- पकाणां स्मार्तानां विचारकाणामपि भेदो हृदये भासत इति । अयं सर्वोऽपि भ्रमः एवं परिगणनात्मकः । त्वामेव यतो बहुधा गणयन्तः गणितानां परस्परं भेदं मन्यन्त इति । वस्त्वन्तरत्वमेव भेदः ॥३०॥ एवं स्तुत्वा प्रार्थयते तस्यात्मजोऽयमिति । तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः । तत्पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मपापहम् ॥३१॥ स्तोत्रेण सर्वेपामपराधाः परिहताः । प्रान्ता इति सर्वो भवानेवेति च । आत्मज इति । राज्यदानार्थ तत्पुत्रत्वं निरूप्यते । तव पादपङ्कजं प्रपन्न इति तस्मिन् लेह- करणार्थम् । भीत इति दयार्थम् । तथापि शत्रुर्मारणीय इत्याशमाह प्रपन्नातिहरेति । 'उपसादितः पादयोरागत्य पतितोऽस्ति, न तु त्वां विरुद्धं मन्यते । अनेन 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति विचारेणापि तस्मिन् कृपा विधेयेति निरूपितम् । तस्मात्पालयेति प्रार्थना । एनमिति प्रदाह । भार्यात्वात्सोऽपि पौत्र इति धाप्टर्यात् पुनर्विज्ञापना- न्तरमाह कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुप्येति । यथा स्वस्य रक्षित इति प्रेतीतिर्भवति । ननु याक्येनापि भवति, को विशेपो हस्तस्पर्श इत्याशयाह अखिलकल्मपापहमिति । कालयये विविधान्यपि पापानि तस्मिन तिष्ठन्तीति हस्तपराजमखिलकत्मपापहं भवति । . १. भगवानिीि पाटः। २. मियते। ३. प्रीतिः।

·श्रीसुवोधिनी। खाधिकरणमेव तथा सम्पादयतीति । यद्यपि तत्पुत्रोऽपि दुष्टों मारणीय एव, तथापि भूमि- प्रार्थनया तदा न मारितः ।। ३६ ॥ सर्वेः सर्वमेव प्रार्थ्यते, तथापि यद्यत्र उचितम् , तदेव करोति, नान्यथा अणुमात्रमपीत्साह इति भूम्येति । श्रीशुक उवाच-इति भूम्यार्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया । दत्वाऽभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्दिमत् ॥ ३२ ॥ वाग्भिः सह अर्चितः अर्चनद्रव्यैः । वाग्भिरेव वा । शिष्टं तस्यैवेति । बुद्धिं तु भगवान् स्त्रियमिव सर्वेभ्यो दत्तवान् । पुरानोपाख्याने तदुपपादितम् । तत्सर्वजीवेषु भिन्नम् । अन्यथा प्रमाणानां वैयर्थं स्यात् । अतो बुद्धिदोपगुणान् पुरस्कृत्य यथोचितं करोतीति सर्वमविरुद्धम् । समयविशेपे लीलार्थ तथा बुद्धीनां , निर्माणम् । तदाह भग- वानिति । तथापि भक्तिनम्रया स्तुत इति अभयमेव दत्वा खगृहमेवेति ‘भीमगृहं प्रावि- शत् । तत्र हेतुः सकलर्द्धिमदिति । तत्पुत्रस्य प्राणा एव तस्मिन् समये , रक्षणीया इति तथाकरणम् , अन्यथा तावतीनां कन्यानां वैयर्थ्य स्यात् । तदुपार्जितसर्वत्रण एव तस्यापहारदोषपरिहारो भवतीति ॥ ३२॥ तथापि कन्यानां स्वत एव वरणमाह तत्रेति । तत्र राजन्यकन्यानां पट्सहस्राधिकायुतम् । समाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः ॥ ३३ ॥ यतो राजन्यकन्याः सजातीयं रूपं वीर्य चापेक्षन्ते । अयुतं पट् सहस्राणि च पोडशकलानां सहस्रधा तत्तदधिष्ठाभ्यो देवताः भूमौ प्रतिष्ठिता इति भूमिजेनाहताः भगवत्प्रेरणया भ्रमात् । तदैव च तावत्यः सम्पन्नाः । एतो द्विखमावा इति ज्ञापयितुं सङ्ख्यायेन निर्दिष्टाः । पदसहस्राण्ययुतं चेति । तत्राधिकपदं पदसहस्राणामुत्तम- श्रीविठ्ठलरायात्मजवनील्लभकृतलेखः । इति भूम्येत्यत्र । शिष्टमिति । वाण्याः खकीयत्वं व्युत्पादयन्ति वुद्धिं त्विति । उपक्रमे भक्तिप्रवणाया धियः स्तुतौ करणत्वकथनाइद्धिकार्य स्तुतिरूपा वाण्यपि खकीयेति भावः । तत्सर्वजीवेष्विति । बुद्धिदानं भिन्नभिन्नप्रकारकमित्यर्थः। तथाकरणमिति । प्राणमात्ररक्षार्थमभयदानमित्यर्थः । अन्यथेति । अन्येषां कन्यादीनां रक्षणे इत्यर्थः । तथापीति । यद्यप्यपहारदोपपरिहारार्थ भगवता वरणं कर्तव्यमेव तथापीत्यर्थः । वरण- माहेति । मानसं वाचिकं चानिमाम्यां तद्धेतुं चापेन एवं त्रिभिः श्लोकैराहेत्यर्थः । ४. भगवद्दत्तं युद्यादिकमित्यर्थः। ५. बुद्धरेकरूपरवे १. यदन । २. बुद्धिस्तु । ३. स्त्रियमेव । -विचित्रफलबोधकमानानां तथात्वं स्यादित्यर्थः। ६. भीमाहृतानामिति पाठः स्यात् । ७. तत्तदाहृता भूमी ८. श्रमवान् । ९. एतासां प्रथमत एव प्रचुरकामभावतदनुगुणसर्वात्मभावाभ्यां द्विस्वभावत्वं इति पाठः।

·, श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकेतलेखसमेता। खोय । ता ह्यप्सरसः । देवतात्वात्तद्रपेण क्रीडा जाताः । ता आदावष्टावक्र स्तुत्वा पश्चादुपहसितवत्य इति ज्ञापयितुं द्विखभावत्वं निरूपितम् । अत एवादावन्ते च ऋपि- कोपात् दुःखप्राप्तिः, प्रेसादाद्वरणे बुद्धिः । राजभ्यो विक्रम्य समाहृतानामिति बला- दानयनमुक्तम् । 'सर्वान् वलकृतानर्थान् न कृतान् मनुरब्रवी'दिति ज्ञापयितुम् । हरि- स्तासां दुःखहर्ता तथात्वाय ददृशे ॥३३॥ वरणमाह तं प्रविष्टमिति । तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवयं विमोहिताः। मनसा वबिरेऽभीष्टं पतिं देवोपसादितम् ॥ ३४ ॥ प्रकर्षण खनिकटे समागच्छन्तम् । यतः स्त्रियः स्त्रीभिरवश्यं पतिवरणीय इति । तथापि भगवान् पुरुषोत्तमः कथं वृत इत्याशवाह नरवर्यमिति । नराकृतित्वं स्त्रीणां प्रियाकृतिं च गृहीतवानिति । यतो विमोहिताः । निरुद्धत्वाद्भयेन न कायेन वरणम् । अभीष्टमिति । पूर्वमपि तथैव भावनया स्थिताः । पतित्वेनैव वरणम् । देवोपसादित- मिति समये प्राप्ते एतादृशे वरणमावश्यकमिति ज्ञापयति । तेन युक्तमेव । यथा पित्रा निकटे वरणार्थ वर आनीयते, एवं दैवेनानीतः ॥ ३४ ॥ तासां मनोरथवाक्यमाह भूयात् पतिरिति । भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः ॥ ३५ ॥ मह्यमिति प्रत्येकम् । ब्रह्माण्डे संवत्सरात्मकस्य प्रजापतेरधिकारो दत्त इति तदन- ङ्गीकारे पितुराज्ञामाव इव वरणं न सम्भवतीति तदनुज्ञां प्रार्थयन्ति धाता तदनुमोद- तामिति । सर्वासामेक एव भावः । स तु पृथक, न तु प्रत्येकपर्यवसायी । कृष्ण इति तासां प्रियः । भावेन आकाझ्या पतिरयं भवत्विति । श्रद्धया वा रसाधारभूतभावेन वा । हृदयं दधुरिति । तत्रैव स्थिरीकृतवत्यः ॥ ३५ ॥ शरीरमतःपरं भावाधिष्ठानं भगवदीयं कर्तुं तासामशक्तिरिति भगवांस्तत्सम्पा- दितवानित्याह ताः प्राहिणोदिति । ताः प्राहिणोद्वारवती सुमृष्टविरजोम्यरैः। नरयानमहाकोशं रथाश्चद्रविणं महत् ।। ३६ ॥ द्वारवतीमिति । तासामभिलपितार्थस्थानम् । द्वारं हि तद्भगवत्स्थानगमने । सुमृ- एविरजोम्यरैः फूला नरयानोलाभिः । न केवलं स्त्रीरत्नान्येव प्रेपितवान् , किन्त्वन्या- न्यपि रमानीति पक्तुमाह महाकोदामिति । महान्तं रत्नादिकोशम् । रथाश्वद्रविण- १.मरेगा ·श्रीसुबोधिनी। ५७ मिति । त्रिविधमुत्तमं धनं प्रेपयामासेति सम्बन्धः । तेषामपि प्रेपणे हेतुः महदिति । महदन्यत्र स्थापितमल्पस्यानिष्टं करोतीति ।। ३६ ।। विशेषतः खार्थमेव गजान् प्रेपितवानित्याह ऐरावतकुलेभांश्चेति । ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरखिनः । पाण्डुरांश्च चतुःपष्टिं प्रेपयामास केशवः॥ ३७॥ यस्मिन् कुले ऐरावत उत्पन्नः तत्कुलोत्पन्नाः । तेपामितरवैलक्षण्यमाह । चतुर्द- न्तानिति रूपवैलक्षण्यम् । तरस्विन इति स्वभाववैलक्षण्यं च । चकारादुचैःश्रवसः कुलप्रसूतान् अश्वानपि प्रेपयामासेति । पाण्डुरानन्यांश्च । चतुर्दन्तत्वं वेगवत्त्वं च मृगादिजातिप्वपि वर्तत इति तद्यावृत्त्यर्थं पाण्डुरत्वम् । अन्येऽप्येतादृशा एव, तैः सह निर्दिष्टत्वात्परमं वैजात्यं भेदकम् । तत्र दन्तादिपु वैलक्षण्यं कल्प्यम् । चतुःपष्टिमिति कलारूपत्वं तेपां चोधितम् । केशव इति । महादेवभक्तत्वात्तद्वरेणैतावत्त्वं तस्य जात- मिति कदाचिन्महादेवोऽतुष्टो भवेदित्याशङ्याह केशव इति । केशयोरपि सेव्यः ॥३७॥ ततस्तत्रयं कार्य कृत्वा यदर्थमागत इन्द्रप्रेरणया तत्कृतवानित्याह गत्वेति । गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण सहेन्द्राण्या च सप्रियः॥ ३८ ॥ सुरेन्द्रभवनं स्वर्गस्थानम् , तत्रैव स्थितायै अदित्यै कुण्डले दत्वा । अदित्या भोगरूपं तत्रास्ते । क्रियारूपा त्वंशेन देवकी जाता । चकारादिन्द्रायापि छत्रादिकं दत्तवान् । ततनिदशेन्द्रेण पूजितः। त्रिदशपदं तेषां जरामृत्युरहितानामिन्द्रेण तेभ्यो- पि परमैश्वर्यदानसमर्थन स्वामित्वेन पूजित इति भगवदुत्कर्पः सत्यभामायै प्रदर्शितः । सभार्यों भगवान् गत इति सभार्येणैव पूजितः । अन्यथा लोके विरुद्धमिव भवेत् । पूजायां सत्यभामाया वा न प्रवेशः स्यात् । चकाराद्देवैः देवपत्नी मिश्च । ननु भगवान् सर्वेश्वर इतीन्द्रादिभिः पूज्यते, सत्यभामा कथं पूजितेत्याशझ्याह सप्रिय इति । प्रियया सहितः । भगवत्प्रियत्वात् सापि पूजिता । अन्यथा मग- वान् प्रीतो न भवतीति ॥ ३८॥ ततः स्त्रीगोष्ठयां शच्या सह वातीयां पारिजातपुप्पाकाहायां मनुष्यत्वेन शच्या अपकर्षे निरूपिते वहिर्मुखाया वचनमसहमानया प्रार्थितो भगवान् पारिजातमा- नीतवानित्याह नोदित इति । श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। ऐरावतेत्यत्र । अन्येपीति । पाण्डुरेभ्योऽन्ये श्यामा गजा अपि तरखिन इत्यर्थः। तत्र दन्तादिप्यिति । मृगादिषु चतुर्दन्तत्वेपि दन्तादिपु गजादैलक्षण्यमित्यर्थः । २. मेदकं च। १.सप। ८मु.रा.फ.प्र.

·५८ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ; नोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधानिर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥ . ततो भगवान् पारिजातसमीपे गत्वा समाय? गरुडारूढः तं पारिजातमुत्साव्य नरंकगृहवत्तत्रापि भगवति विद्यमाने सर्वोत्कृष्टं स्थातुमयुक्तमिति तत्पुनर्गरुडे समारोप्य सोम इव भूमावानीतवान् । तदिन्द्रादीनामनभिप्रेतमिति सेवका लीलानुसारेणैव खामिनः खकार्य कर्तुं युक्ता इति सिद्धान्तमज्ञात्वा अस्मभ्यं दत्तं कथं हरतीति समागता युद्धं कर्तुम् । तदा सेन्द्रान् विबुधान् जिला तेषां प्रतिबन्धं निराकृत्य पुरं द्वारकामुपानयत् । न तु मध्ये त्यक्त्वा समागतो, दत्वा वा प्रार्थनायां कदा- चिन्नानयेत् । मतान्तरभाषेयमिति पूर्वमेवावोचाम ॥ ३९ ॥ ततः स्त्रीवाक्यात् स्यर्थमेव तत्समानीतमिति ज्ञापयितुं सत्यभामाया गृहे स्थापितवानित्याह स्थापित, इति । स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः। अन्धगुभ्रमराः स्वर्गात्तद्गन्धासवलम्पटाः ॥ ४०॥ गृहमुद्यानं च उप समीपे शोभयतीति । उभयोः शोभनं वा यस्मादिति गृहोद्यानोपशो- भनः । गृहोद्यानयोर्मध्ये स्थापितः । तस्स पारिजातस्य सर्वोत्कर्षमाह अन्धगुर्भमराः स्वर्गादिति । स्वर्गमपि परित्यज्य तस्य यो गन्धः आसवः, रसश्च गन्ध एव वा, आसवो मादकः, तस्मिन् लम्पटाः विवेकेनापि तत्त्यागासमर्थाः । किञ्च । नाम्ना ते भ्रममरणयुक्ताः, स्वर्गे तु तदुभयाभावः । तथापि समागता इति विषयोत्कर्ष उक्तः ॥४०॥ अस्मिन्नपि मते भगवत्कृतमेव युक्तम्, नविन्द्रकृतमिति तत् कृतं निन्दति ययाच इति । ययाच आनम्य किरीटकोटिभिः पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महानहो सुराणांचतमो धिगाड्यताम् ॥४१॥ य इन्द्रः अच्युतमर्थसाधनं ययाचे, पश्चात् सिद्धार्थः सन् अर्थसाधकेनैव विगृह्यते प्रसङ्गाघाचनं वारयति आनम्येति । प्रार्थनारूपम् । ननु मान्यः नमस्कृत्य याच्यते प्रसङ्ग इति, तबाह किरीटकोटिभिः पादौ स्पृशन्निति । खापकर्प भावयन्नपि ययाचे । किश्च । स्वयमसमर्थः भगवान् समर्थः नरकं हन्तुमिति जानन् तथा प्रार्थितवानिति अभिप्राय योतयति अच्युतमिति । अर्थस्स साधनं यस्मादिति । तस्मादेव कार्यसिद्धिः । समर्थोऽपि नान्यः कार्य करोति । एवं महत्त्वेन भगवन्तं ज्ञात्वापि, पराक्रमं दृष्ट्वापि, स्वयं महानपि विगृह्यते । ननु कथं कारणविरुद्ध कार्यम् , तबाह अहो इति । तथाप्युपपत्तिर्वक्तव्येति चेत्, श्रीविठ्ठलरायामश्रीवामकृतलेसः । ययाच इत्यस्यामासे । अस्मिन्नपि मते इति । मतान्तरमापायामपीत्यर्थः । १. नरफयतिति पाठः। २, नरकवधादिखः। *- ·श्रीसुबोधिनी । : तत्राह सुराणां च तम इति । सात्त्विकानां ज्ञानप्रधानानां केवलतमोरूपमज्ञानमिति । विरुद्धमनूद्य अर्थादाब्यताहेतुत्वेन निरुच्यते । अत एव तां निन्दति धिगाढ्यतामिति । श्रीसम्पत्तिरेवाज्ञानमूलमप्रतिहतम्, नत्वन्यत् , तत्र सुरत्वादिकं बाधकमित्यर्थः ॥४१॥ शौर्यावेशं परित्यज्य कामावेशेन, अनन्तरूपत्वात्कामस्य, तत्तत्पूरकरूपेण तासु विवाहरतिमानानि सम्पादितवानित्याह त्रिभिः । अथो मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेपु ताः स्त्रियः। यथोपयेमे भगवांस्तावद्रूपधरोऽव्ययः॥४२॥ अथो इति । एकस्मिन्नेव मुहूर्ते सर्वतः समानफलत्वाय । कामनायास्तथावात् । नानागारेपु ताः स्थापयित्वा यथावदुपयेमे । दृष्टिभ्रमादिपक्षान् वारयितुमाह तावद्रूपधर इति । तत्र सामर्थ्य भगवानिति । रूपाणामप्यविकृतत्वाय अव्यय इति । यथा गृह्योक्त- प्रकारेण ॥४२॥ विवाहमुक्त्वा रमणमाह गृहेप्चिति । गृहेषु तासामनपाय्यतय॑कृन्निरस्तसाम्यातिशयेप्यवस्थितः। रेमे रमाभिर्निजकामसंप्लुतो यथेतरो गाई(क)मेधिकांश्चरन् ।। ४३॥ तासां गृहेषु अनपायी निसं तिष्ठति । ता हि प्रमाणस्थकामानुसारेण न विवाहिताः, किन्तु प्रमेयस्थानुसारेण । स हि पुष्टः निरन्तरश्च नित्यरमणात्मकः । अतो विवाहक्षणमारभ्य यावस्थिति नित्यरमणमेव तासु कृतवान् । विधिपरिपालनार्थमेव दश पुत्रोत्पादनम् , तदत्र न वक्तव्यम् , कामप्राधान्यात् । उत्पादने हि कामः क्षीयत इति । ननु निरन्तररमणे बहूनि दूपणानि, कार्यान्तरे व्याघातः, लोकानां सन्देहोत्पत्तिः, पर- सरं तासामन्योन्यगोष्ठयां सन्देहः, तत्राह अतय॑कृदिति । यथा न कोऽपि तर्क उत्पद्यते कस्यापि, तथा 'करोति । लोकप्रतीतिमेव विरोधेऽन्यथा जनयति । वहून्येव रूपाणीति केनचिद्रपेणान्यत्रापि गच्छति । परमत्र विशेषकार्य न करोति । अतः शाल्वा- दिपु विद्यमानोऽपि न युद्धं कृतवान् । कामार्थमेव स्थित इति कामसम्पत्त्यर्थं गृहान् वर्ण- यति निरस्तसाम्यातिशयेष्विति । स्वर्गादिप्वपि (न) महिपीगृहाणां साम्यमतिशयो वा श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । गृहेवियत्र । प्रमाणस्थेति । 'एवं व्यवायः प्रजया न रत्यै' इत्यत्र प्रनाथ ङ्गत्वेन कामः सम्पादनीय इत्युक्तम् । अयं प्रमाणस्थः कामः । भोगार्थकः कामः प्रमे- यस्थः । तथाच प्रजार्थ न विवाहिताः । अष्टमिरेव महिपीमिस्तसिद्धेः। किन्तु नाना- विधविलासार्य विवाहिता इत्यर्थः । १. तत्त्वादिकं वाधकमिति पाठः। २. (न) चिहान्तर्गतः पाठः श्रीपुरुषोत्तमैः सूचितः, अन्यस्तु 'चिदप्यास्त्री'त्यत्र नातीलयंः' इति टिप्पणं कृतम् । . , तद- ·६० श्रीविठ्ठलरामात्मजश्रीवहभइतलेखसमेवा । कचिदंप्यस्ति । खयं चावस्थितः स्थिरः । वैयय्ये अस्थैर्ये च संततः कामः बाधितः स्यात् । एवं सर्वोपपत्तौ ताभिः सह रेमे । ननु भगवान् निरिन्द्रियः, ब्रह्मानन्दरूपायां लक्ष्म्यामेव रमते, नत्वन्यत्रेति कथं रमणमित्याशक्याह रमाभिरिति । यावन्ति भगवद्रपाणि तावन्त्येव लक्ष्मीः करोतीति तासु लक्ष्म्यास्तावतां रूपाणामावेशः । एवं करणे हेतुः । निजकामेन संप्लुत इति । सेनायामागतायां कामोऽप्याविभूतः । जीवकामव्युदासाथ निज- पदम् । एवं सति तासां सङ्कल्पो न सिध्येदित्साशझ्याह यथेतर इति । केवलप्राकृ- तत्वं वारयति गाहमेधिकांश्चरन्निति । गृहमेधिधर्मानाचरन् श्रौतान् स्मार्ताश्च ॥४३ ॥ तासां मानसम्पत्तिं कृतवानित्याह इत्यमिति । इत्थं रमापतिमवाप्य पति स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसद्गमजल्पलज्जाः॥४४॥ अथवा द्वाभ्यां भगवचरित्रमुक्तम् । तथाकरणानन्तरं ताभिरप्येकं कामरसेन कृतम्, एकं तु भक्त्येत्याह द्वाभ्याम् , इत्थमिति । रमाया एव भगवान् पतिः, नत्यन्यासाम् । तद्दासाः जीवा एवान्यासाम् । तं पतिं स्वयमवाप्य । पूर्व चन्द्या गृहीतास्ताः । वन्दि- ग्रहणं तासामुपकारायैव जातमिति । अविरतमेधितया मुदा भगवन्तं भेजुरिति सम्बन्धः । निरन्तरं सेवितवत्यः । ननु किमाश्चर्य खियो हि भर्तृसेवां कुर्वन्त्येवेति चैत्, तबाह ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयामिति । मार्गमेव भगवतो नं जानन्ति, कुतः सेवां करिष्यन्ति । अभिप्रेता हि सेवा कर्तव्या । अभिप्रायस्तु दुर्गमः ! तदपि ज्ञात्वा सेवां कृतवत्य इत्पलौकिकं योध्यते । तत्रापि न विधिकिकरतया, किन्तु मुदा । गौत्सुक्यान्मुदः प्रवृत्तिं वारयति अविरतमेधितयेति । भगवति तासां पड़ा- वानाद अनुरागेति । अन्यथा भक्तिरस एव स्यात्, न कामरसः । प्रथमतोऽनुरागः चित्ते । ततो हासः भावप्राकट्यम् । ततोऽचलोफनं दृष्टया सहः। ततो नवस- अमो नित्यम् । नित्यनूतनत्लागवतः । ततो जल्पाः नानाविधाः कयाः । तत उत्यि- तानां ला फुलवधभावमाकट्यम् । अन्यथा अगुप्तो रसः रसागासः म्यात् । जात. टमा इति पाठः मुगमधिन्यः॥४४॥ कामकृतमुक्ता भतिकृतमाह प्रत्युद्गमेति । प्रत्युद्दमासनयराहिणपादशौचताम्बूलयिभ्रमणवीजनगन्धमाल्यैः । फदाममारशपनरनपनोपदापर्दामीशता अपि पिमोर्षिदधुः मा दास्यम् ४५ भीमामाटेगा। दरपमिसन । जसरजा इसमापजन्तम् । प्रहमेसस प्यास्पानान्ते ·श्रीसुबोधिनी। दूरादागच्छन्तं दृष्ट्वा यथाकथञ्चिदपि स्थिताः प्रत्युद्गता भवन्ति । अग्रे गच्छन्ति । तत आसनं भगवते प्रयच्छन्ति। ततो वराहणमभीष्टं कुर्वन्ति, यदाज्ञापयति । वरस्य वा विवाहसमये समागतस्य यथोपचाराः क्रियन्ते, मधुपर्कादिः पाणिग्रहणादि । ततः पादप्रक्षालनम् , ततस्ताम्बूलदानम्, ततो विश्रमणं पादसंवाहनम्, ततो वीजनं व्यज- नादिभिः, ततो गन्धमाल्यादिदानम् , ततः खेच्छयोपविष्टस्य माल्यादिग्रथनार्थ केश- प्रसारः, ततः शयनम् , ततः कामे तृप्ते सपनम्, तत उपहारः भक्ष्यभोज्यादि- दानम् । कामार्थमेव हि स्त्रीगृहे गमनम्, न तु भोजनार्थम् । अतः कामानन्तरमेव भोजनं युक्तम् , अन्यथोमयमपि विरसं स्यात् । एवं द्वादशधोपचाराः प्रत्यहं कर्तव्याः, द्वादशधा मनसो वृत्तिपूरणार्थम् । एवं करणे तासां क्लेशात् रसोत्पादकता न स्यादि- त्याशझ्याह दासीशता अपीति । अतस्ताभिः सुसंस्कृताः भगवतो दास्यं विदधुः । क्लिटो भगवानेामिरेवं सेवित इति सापेक्षसेवां कश्चिद्भूयात् , तव्यावृत्त्यर्थमाह विभोरिति । सर्वतः समर्थस्य । एवं सर्वासां विवाहावधिसेवान्ताः क्रिया निरूपिताः । मानापनोदनादिकं तु वक्तव्यम् , तदुत्तराध्याये रुक्मिण्यामुक्त्वा सर्वत्रातिदेशं वक्ष्यति । यदैव भगवान् यस्मिन्नंशे तिरोहित इव भवति, तत्रैव भगवत्कृतसंमाननात् मान उत्प- धत इति स्थितिः॥४५॥ इति श्रीभागवतसुयोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितवि- रचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे दशमोऽध्यायः ॥१०॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। पूर्व मथी मुहुर्ते' इत्यस्यामासे अन्त्यश्लोकयोर्मानं वाक्यार्थ इत्युक्तम् । तड्युत्पादयन्ति यदैव भगवानिति । इति दशमाध्यायव्याख्या। १. दासीनां शतं यासामिति समासः । २. तैरेवमिति प्रभूगां पुस्तके पाठः। ३. वियाहा विधिसे. यान्ता इति पाठः।

·६२ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। श्रीकृष्णाय नमः। एकादशोऽध्यायः। वाचिकस्तु तिरोभायो रुक्मिण्यामुच्यते स्फुटः। एकादशे निरोधार्थमन्यथा लौकिकं भवेत् ॥ १॥ सर्वथा कृतसेवायाः परीक्षापि निरूप्यते । यथा प्राणे शरीरस्य स्थितिस्तद्वद्यथा भवेत् ॥ २॥ सान्त्वनं कायिकं त्वत्र निःसम्बन्धाधतो भयम् । दोपाभावाय वाक्यं तु ईर्ष्यामात्सर्यदोपनुत् ।। ३ ।। निर्दष्टायाः परिज्ञानमविरोधस्य वर्णनात् । निरूप्यते यतः सा हि न कुतश्चिद्धमं भजेत् ॥ ४॥ शब्दार्थयोर्विरोधः स्यात् प्रामाण्ये सर्वथैव हि । लक्षणायामपि तथा मुख्यार्थो बाधितो यतः॥५॥ अतो हि भगवद्वाक्यं दुज्ञेयं सर्वथा मतम् । यस्त्वेतस्य परिज्ञाता स न मुह्यति कर्हिचित् ॥ ६॥ पूर्वाध्यायान्ते सर्वभावेन स्त्रीणां सेवा निरूपिता । तस्याः परीक्षार्थमिदमा- रम्यते । तत्र प्रथमं पूर्वपटे निष्पन्ने, उत्तरादिरूपं वीजनमाह कहिँचिदिति । श्रीशुक उवाच-कर्हिचित्सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् । पति पर्यचरड्रैष्मी व्यजनेन सखीजनैः ॥१॥ श्रीविठ्ठलायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । एकादशे । यथा प्राणे इति । प्राणे सति यथा शरीरस्य स्थितिर्भवति, तद्वत्सेवायां सत्यां रुक्मिण्याः शरीरस्य स्थितिरिति ज्ञानं यथा स्यात्तदर्थं परीक्षा निरूप्यते इत्यर्थः । ननु वाचिकतिरोधाने वाचैव सान्त्वनमुचितम्, अतः 'पर्यादवरुह्यागु' इत्यनेन कायिकसा- न्सनं कुतः कृतवानित्यत आहुः सान्त्वनमिति । यतो हेतोनिःसम्बन्धसम्भावनया भयम् । सम्बन्धश्चात्र कायिको, नतु वाचिकमानरूपः । त्रिविधविवाहस्स पूर्वमुक्तत्वात् । अतो दशम्यवस्थारूपदोपामावाय सान्त्वनं कायिकं कृतवानित्यर्थः । तर्हि पूर्वमेव 'राज- पुत्री'त्यादिवाक्यं किमर्थमुक्तवानित्यत आहुः वाक्यं त्विति । तर्हि दोपराहित्यं कथं नातं भवेदित्यत आहुः निर्दुष्टाया इति । भगवद्वाक्येप्वविरोधस्य वर्णनाद्धेतोर्निर्दुष्टायाः परिज्ञानं निरूप्यते । यतो हेतोः सा निर्दष्टेय भगवद्वाक्येषु भ्रमं न मजेत् । निर्दुष्टा- या एवं प्रमामावो युक्त इति हिशन्दः । प्रमखरूपमाहुः शब्दार्धयोरिति । कहिचिदित्यम्पामासे । तत्र प्रथममिति । धीजनकयनेन प्रत्युद्गमादिपदम- प्युक्तमेव, नदेव 'मुरामासीन मित्सनेनानूदितमिति भावः ।

·श्रीसुबोधिनी। ६३. सुखमासीनमिति विश्रमान्ता सेवा निरूपितां । स्वतल्पस्थमिति अग्रिमा- वश्यकत्वं निरूपितम् । कदाचिद्भगवान् रुक्मिण्या गृहे सभात उत्थाय रात्री समागतः । ततः प्रत्युद्गमनादिप्रकारेण खशय्यायामेवोपवेशितः । कामकलापूर्ण च तहहम् , तत्पित्रादिभिः प्रायेण तत्सुखाथै सामग्री प्रेपितेति लक्ष्यते । अन्यथा भगवान् खदत्तायां सामग्यां नैवं वदेत् । सापि भावज्ञा । नैवमभिमानेन सेवां कर्तुं प्रवर्तेत । अतोन- भिप्रेतमेव स्वशय्यायां दीनभावमकृत्वा उपवेशितवती । भगवांश्च कथं तथा वदतीत्यांश-. कायामाह जगद्गुरुमिति । स हि सर्वोपदेष्टा । भ्रमादन्यथा बुद्धौ जातायां तन्नि- वारणीयमिति जगद्गुरोः कार्यमेव तत्। पतित्वान्निःशङ्क पर्यचरत् । भैष्मीत्वात् साभि- माना । व्यजनेनेति स्वयं व्यजनं गृहीत्वा । सखीजनैः सहिता स्वोत्कर्पबुद्ध्या ता अपि स्थापितवती ॥१॥ ननु तथापि संतोपे दुःखजननमयुक्तमिति चेत् , तत्राह यस्त्वेतदिति । यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वरः । स हि जातः खसेतूनां गोपीथाय यदुष्वजः ॥२॥ उभयथापि भगवतो नैवकरणे दोपः । आदावुत्पत्तिस्थितिप्रलयकर्ता, यथो- त्पत्ति हर्षादेः करोति, स्थितिं वा, तथा प्रलयमपि करोतीति हपीदे शनं भगवत्का- यमेव । किञ्च । भगवान् स्वसेतूनां स्वकृतमर्यादानां धर्मादीनां गोपीथाय रक्षणा- थमेवावतीर्णः । अन्यथा अजय यादवेष्ववतारो नोपपद्यत । ननु प्रलये कश्चन भगवत उद्योगो दृश्यते, समयश्च तादृश इति चेत्, तबाह लीलयेति । न तस्य उत्पत्त्यादिकरणे किञ्चित्साधनं मृग्यते, किन्तु लीलयैव करोति । नापि यदोः पुष्टि- स्थस्य विहितकालाद्यपेक्षा । नापि स्वभावमप्यन्यथा कृत्वा समागतस्य यदर्थमागत- स्तत्करणमयुक्तं भवति ॥२॥ तर्हि देशवशात्कालवशाद्वा भगवांस्तथोक्तवानित्याशक्य गृहं वर्णयति तस्मि- नन्तह इति । तस्मिन्नन्तगृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजित वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥३॥ मल्लिकादामभिः पुष्पैरिफेकुलनादिते। जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलैः॥४॥ पारिजातवनामोदयायुनोद्यानशालिना। धूपैरगरजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतैः ॥५॥ श्रीविठ्ठलरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः। तस्मिन्नन्तह इत्यस्यामासे । देशवशादिति । गृहमुत्तमं नास्तीत्यर्थः । एतत्प- रिहारार्थ गृहवर्णनम् । तस्यावर्णनेन परिहार्यामाशशामाहुः कालवशादिति । तस्या वयो १ प्रत्युद्गमनादिनेति पाठः। २ इत्यनन्तरं 'नत्वयं समयताहर' इतीसधिकं क्वचित् दयते।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजन्नीवल्लभकृतलेखसमेता। तां च रसाधिकरणभूतां पशिश्चतुर्मिीभ्यां च । गृहमध्य इत्येकान्तता । तत्रापि तस्मिन्निति प्रसिद्धिः । तेन तत्कामस्थानमेव, नतु क्रोधादिस्थानम् । आदौ तस्योपरि शोमा वर्णयति । प्राजन्मुक्तादानां विलम्बनयुक्तेन वितानेन ‘चन्द्रा- तपेन विराजिते । परितो विलम्वीनि मुक्तादामानि यस्मिंश्चन्द्रातपे । तेन विराजितं कामस्थानमेव भवति । मणिमयैरपि दीपैः परितो विराजिते । मल्लिकादाममिः केवल- पुष्पैश्च सर्वतः । शृङ्गाररसानुभावकमाह । द्विरेफकुलानां नादितं यत्रेति । द्विरेफाणां वा कलं नादितम् । चन्द्रोऽप्यत्यन्तमुद्बोधक इति तत्किरणानामन्तःप्रवेशमाह जालरन्ध्रप्र- विष्टैश्चेति । चन्द्रमसः अरुणैरुदयकालीनैः किरण रागयुक्तैः गवाक्षमार्गेणान्तःप्रविष्टैः विराजिते । अलौकिकोद्बोधकमाह । पारिजातकवृक्षाणां पूर्वप्रेपितपारिजातकल्पवृक्षस्य पोताः सर्वत्र स्थापिता वनप्राया जाताः । ते तस्य गृहस्य परितो वर्तन्त इति' गवाक्षादिमार्गेण तदामोदयुक्तो वायुरपि तत्र प्रविष्टः, तेनापि विराजिते । तस्य शैवं मान्धं च वर्णयितुमाह उद्यानशालिनेति । उद्याने वाप्यः निर्झराश्च सन्ति । तत्रापि उद्यानं शाला यस्य । तेन मन्दतापि समायाति । सहजान्युद्वोधकान्युक्त्वा कृत्रि- मान्याह धूपैरिति । अगरुजैः अगस्युक्तनानाविधद्रव्योद्भूतैः । राजनिति विश्वासार्थम् । अन्तः स्थापितः स धूमः, न तु बहिष्ठोऽन्तःप्रविष्ट इति ज्ञापयितुं विशेषणमाह जालरन्ध्रविनर्गतैरिति ॥ ५॥ अधः शोभामाह पयाफेननिभ इति । पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६॥ पयाफेनस्य निरन्तरमुच्छ्नता विचित्रता शुभ्रता च । सूत्रोपनियद्धं मध्ये परितो दन्तैहीरकैश्च निर्मितम् , तेन शुभ्रम्, कशिपुना सुतरामुत्तमम् । एवं सामग्री वर्णयित्वा रसदातारं भगवन्तं तत्र स्थितं वर्णयति । तत्र सुखं यथा भवति तथा आसीनम् । लोकवेदशाभावार्थ विशेषणद्वयम् । जगतामीश्वरं पतिमिति ॥ ६ ॥ कुलवधूत्वादीश्वरत्वाच स्वतःप्रवृत्तिरयुक्तेति निकटे स्वयं स्थितेत्याह वालव्यज- नमादायेति । वालव्यजनमादाय रलदण्डं सखीकरात् । तेन वीजयती देवी उपासांचमा ईश्वरम् ॥ ७ ॥ श्रीविठ्ठलरापारमनधीयानुभकृतलेसः । मोगयोग्यतासंपादकं जातं नास्तीत्यर्थः । पारिजातेत्यत्र । पूर्वप्रेपितेति । भावेऽध्याये 'मुधर्मा पारिजातं 'त्यत्रोक्तस्सेत्सर्थः । उद्यानं शाला यखेति मत्वर्षीय विवरणम् । न तु पानीहिः।

·श्रीसुबोधिनी ।- चमरी वालस्य व्यजनम् । रत्नानि दण्डे यस्य । अनेन दासीत्वं स्वस्थ प्रका- शितम् , न तु नायिकात्वम् । तथा सति धाष्टयं भविष्यतीति पूर्व सख्या हस्ते तत् स्थितम्, तदपि नापकर्षजनकमिति तस्य वर्णनम् । भगवति विलम्बमाने सखीहस्तात् स्वयं गृहीतवती, तेन वीजयती जाता । तदप्युद्वोधकम् । सेवया ईश्वरः परितुष्यतीति तदपि कृतवतीत्याह उपासांचक इति । सेवनरूपं निकटेऽवस्थानमुपासनम् ॥ ७॥ मुख्य आलम्बनविभाव इति तां वर्णयति सोपाच्युतमिति । सोपाच्युतं कणयती कलनूपुराभ्यां रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाम्यहस्ता । वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहारभासा नितम्बधृतया च परायंकाच्या ॥८॥ अल्पचलनेन कलनूपुराभ्यां कणयती भवति । जघनादिभारात् स्थिरतया स्थातुमः शक्ता किञ्चिचलनान्नपुरशब्दं करोति । एतादृशी निर्वन्धेन सेवां कुर्वाणापि रेजे। भगव- निकटे समागच्छन्तं हस्तं वर्णयति अङ्गुलीयेति । अङ्गुलीयानि वलयानि व्यजनाय्यं च हस्ते यस्याः । वस्त्रान्तेन गूढयोः कुचयोः कुकुमेन शोणो यो हारः तस्य मासा रेजे। नितम्बधृतया बहुमूल्यकाच्या च । रसोत्पादकस्थाननिरूपणार्थ स्थानद्वयवर्णनम् । हस्तपादौ तु वर्णितौ पूर्वार्धेन । एवं रसस्थानमादिमध्यावसानेषु वर्णितम् । भगवतः सुमुखत्वाभावात् न सापि सुमुखीति मुखमान्तरो भावश्च न वर्णितः ॥ ८॥ एवं रसाथ देशकोलादीनामानुगुण्येऽपि भगवति स रसो नोत्पन्नः । न हि भगवान् रसानुभवार्थं समागतः, किन्तु धर्मरक्षार्थ निरोधार्थ च । तदत्र रसानुभवे क्रियमाणे बाधित भविष्यतीति तद्दोपनिराकरणार्थ किश्चिदुक्तवानित्साह तां रूपिणीमिति । तां रूपिणीं श्रियमनन्यगतिं च दृष्ट्वा या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा । प्रीतःस्मयनलककुण्डलनिष्ककण्ठवक्रोल्लसस्मितसुधां हरिराक्भापे ॥९॥ भगवतो लक्ष्मीनियता अपरिहार्या च । तादृशीमपि न मन्यत इति वक्तुं तां वर्णयति । तां गुणतः प्रसिद्धाम् । रूपिणीं श्रियमिति खरूपत उत्कृष्टाम् । अनन्य- गतिमिति भक्ताम् । अनेन भगवद्योग्यता निरूपिता । तस्या गुणत्रयमपि ज्ञात्वा तथोक्तवानिति वक्तुमाह दृष्ट्येति । आकृतिरसमाना भविष्यतीति तन्निराकरोति । या लीलया धृततनोरनुरूपं रूपं यस्याः सा । तस्या गुणादिमिः प्रीतः, अन्यथा गुणानां कार्यासाधकत्वेन अगुणत्वमेव स्यात् । अतस्तैर्गुणैः प्रीतोऽपि. भगवान् स्मयन् जातः । नयेतादृशगुणवत्त्वे गर्व उचित इति, गर्व एवोपक्षीणा गुणा इति वा । अत एव प्रीतोऽपि स्मयन् जातः । यदा भगवान् सम्मुखः हास्यवदनोऽपि जातः, तदा रुक्मिणी सुमुख ज्ञात्वा खयमपि तथा जातेत्साह अलककुण्डलनिष्ककण्ठयनोटसस्मितसुधामिति । २. संमुसमिति पाठः। . १.नपुरः। 8.रा.म.प्र.

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । शरीरमिव मुखं सर्वतो वर्णयति । उपर्यलकाः, उभयतः कुण्डले, . अधः पदक- युक्तः कण्ठः त्रिवल्यात्मकः स्वरूपतोऽपि सुन्दरः, अन्यथा कण्ठपदं व्यर्थ स्यात् । एवं निमिः कृत्वा सुन्दरं यद्वक्रं तत्र उल्लसत् स्मितमत्यन्तं प्रफुल्लरसमिव स्मितमेव सुधा । महादेवेन दग्धमपि कामं जीवयतीति । तादृशीमावभापे । तत्र हेतुर्हरिरिति । स हि तस्या अपि दोपं दूरीकर्तुं यतते ॥ ९॥ भगवद्वाक्यान्याह राजपुत्रीत्येकादशभिः । श्रीभगवानुवाच-राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभिः। महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्यवलोर्जितैः॥१०॥ सप्तभिः खोकपः विपरीततया स्वस्य धर्माणां चं निरूपितः । येन भगवान् सिध्यति तन्निराकृत्यं । चतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं विपरीततया श्लोकचतुष्टयमाह । तत्र प्रथमं तस्याः कृतमनमिनन्दन् श्रियं कीर्ति च विपरीततया निरूपयति । तत्रापि प्रथम श्रियम् । राजपुत्रीति सम्बोधनं जातिकुलोत्कर्पसूचकम् । भूपैरीप्सितेति सौन्दर्यम् । लोकपालविभूतिभिरिति माहात्म्यम् । गुणाश्च । तेपामुत्कर्ष तदपेक्षयाप्यस्या उत्कर्ष वक्तुमाह महानुभावैरियादिपदत्रयेण । उत्कर्षों द्विविधः, वाह्य आभ्यन्तरश्च । बाह्यो द्विविधः, अलौकिको लौकिकश्च । तद्वयमाह । महाननुभावो येपाम्। श्रीयुक्ताश्चेति । आन्तरमाह रूपेति । रूपं शरीरसौन्दर्यम् । औदार्यमपेक्षितो गुणः सर्वदोपनिवार- कश्च । वलं क्षत्रियाणामपेक्षितम् । तैरूर्जिताः अतिपुष्टाः । एवमेकेन सा स्तुता ॥१०॥ अगत्या तथा कृतमिति पक्षं वारयति तान प्राप्तानिति । तान् प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन्स्मरदुर्मदान् । दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११॥ बहूनां निर्देशो विचार्य ग्रहणाय । सर्वेषामर्थित्वात् । त्वदर्थित्वमेवापेक्षितमिति भावः । प्राप्तानिति शरीरेण सम्बद्धान् । एवं बहिरन्तःसम्बद्धान् परित्यज्य । तत्रापि तव समानत्वमप्यन्तयहिश्च । कामादिना शरीरेण च सम्बद्धाः । विवाहश्च समयोरेवेत्यग्रे वक्ष्यते । न च तेपामप्रसिद्धिरित्याह चैद्यादीनिति । जनपदशब्दत्वादतिप्रसिद्धिः । स्मरंदुर्मदानिति । देशकालाद्यपेक्षामपि परित्यज्य स्त्रीहितं कुर्वन्तीत्यर्थः । तद्विवाहे लोकशा- खविरोधाभावमाह दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रेति । वाग्दत्ता । मुख्यतो भ्रात्रैव दत्तेति प्रथम तन्निर्देशः। स्वपित्रेति । तस्यैव सा कन्येति न खातव्यं स्वतो दाने । ऐहिकार्थं तु विवाहः । तदैहिक तेष्वेव युक्त्या शास्त्रेण लोकेन च सिद्धमिति तत्परित्यज्य कस्मादेव हेतोः नोऽस्मान् । यवृपे वृतवती । अविशेषादिति चेत् । तत्राह असमानिति । बहुवचनं सम्बन्धिकुलाभि- प्रायम् , यथा राजानः लत्समाः, तथा नाहम् ; नाप्यहं राजसमः, नाप्यस्मदीयाः । २. स्वपित्रे तस्यैव सा कन्येति, स्वपित्रे तस्यैव संकल्पनेति, तसैव सैकल्प्येति पाट- प्रयम्। ३. खदान इत्यर्थः । - १. रस इव।

·-- , श्रीसुबोधिनी । तेन लौकिकार्थ वरणपक्षे लौकिकोत्कर्पाभावात् आसत्यभावेन सुखाभावाच अलौकिकस्य प्रकृतेऽसम्भवात् कस्माद्ववृपे । हेतुश्चेदस्ति, वक्तव्य इति भावः ॥११॥ नन्वीक्षवं हेतुः, सर्वोऽपि स्खेष्टमेव वृणुते, अतो वस्तुविचारो व्यर्थ इसाशय वस्तुनि दोषानाह राजभ्य इति । राजभ्यो विभ्यतः सुभ्रूः समुद्रं शरणं गतान् । यलवद्भिः कृतदेपान्पायस्त्यक्तनृपासनान् ॥१२॥ रूपतः फलतश्चैव सम्मत्या युक्तिभिस्तथा । चतुर्भिर्दूपणं प्राह चतुर्विधमिहाच्युतः ॥१॥ तत्र प्रथमं स्वरूपदोपमाह । राजानो जरासन्धादयः, तेम्यो विग्यत इति । न हि भयानकरसेनाविष्टानां सुखजनकत्वमस्ति । किञ्च । समुद्रं शरणं गतानिति | नान्यं शरणं गतस्य स्वातव्यमस्ति । नास्वतत्रस्य सुखसाधकत्वम् । सर्वान् यादवानालक्ष्य बहु- वचनम् । कपटमानुषलीलेव यादवलीलाप्याश्रितेति तैः समानधर्मवचनं लीलायां युक्त- मेव । लौकिकदृष्टयैव स्वीकृत इति तदुपयोगिप्रकारेण पदार्थनिरूपणेनापि शास्त्रीयो दोपः । तृतीयं दूपणं वलवद्भिः कृतद्वेपानिति । द्वेपमात्रस्य करणमयुक्तम् । फलप- र्यवसाने तु न दूपणम् । वलवत्पदात्फलपर्यवसानाभावोऽपि सूच्यते । बहुभिश्च सह कलहः न युक्तः । सर्वतः शङ्काया विद्यमानत्वान्न स्वास्थ्यं लोकप्रतीत्या निरूपयति । सर्ववलवद्विरोधे फलमपि जातं सूचयति प्रायरत्यक्तनृपासनानिति । ययातिशापात्यक्तं नृपासनं यैः यादवैः । अर्जुनादिव्युदासाथ प्राय इति । अतो राजकन्यया राजैव विवायो मुख्यः । अथवा राजमित्रम् , राजतुल्यो भवतीति । अथवा । स्वदेशस्थितः खण्डमण्डलाधि- पतिर्वा । अथवा । निकृष्टपक्षे निर्भयः। नतु चतुर्विधदोपयुक्तः कश्चिदपि विवाद्यो मवति । अविचार्य मोहात् नीति परित्यज्य विवाहे वाधकमाह अस्पष्टवर्त्मनामिति । अस्पष्टवर्मनां पुंसामलोकपथमीयुपाम् । आश्रिताः पदवीं सुः प्रायः सीदन्ति योपितः ॥१३॥ अय यद्यलौकिकदृष्टया दूपणानि परिहत्य विवाई कुर्यात् , तदा अलौकिकव्यवहा- रस्तया ज्ञातुमशक्य इति लौकिकपक्षाश्रयणे उमयमष्टाः नियः सीदन्ति । अलौकिकानां लक्षणमाह । न सप्टं वर्म येपाम् । यस हि रीति यते, तदनुसारेण व्यवहतुं शक्यते । कदाचिते लोकानुसारेणापि व्यवहरन्तीति तेषां नियतमार्गज्ञानामावेऽपि तदाशितो ठौकिकमार्गो ज्ञायत इति कयमवसाद इति चेत् । तबाह अटोकपथमीयुपामिति । श्रीनिहसरायारमधीयतमयलेराः । राजम्यो बिभ्यत इत्यत्र । फलपर्यवसाने विति । द्वेपफलं तेषां मारण कर्नु शस्येत चेद्वेपे न दूपणम् । परं तदेव न शक्यमित्याहुः पलयत्पदादिति । १.ठा ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेखसमेता। अलोका लोकातिरिक्ताः, लोके स्थित्वापि अलौकिकानामेव मार्गमाश्रयन्ति । तेषां लौकिकव्यवहारोऽप्यलौकिक इत्यर्थः । अत एव क्षणिकानामव्यवस्थितगतीनां पदवी- माश्रिताः सीदन्ति । प्राय इति । ता अपि चेत्तत्प्रवणास्तादृश्य एव भवेयुः, - तव्यावृ- त्यर्थ प्रायग्रहणम् ॥ १३ ॥ किञ्च । यं न कोऽपि भजते, तं यो भजते, स सीदतीति वक्तुं मां न कोऽपि भजत इत्याह भगवान् निष्किञ्चना इति । निष्किश्चना वयं शश्वनिष्किञ्चनजनप्रियाः। तस्मात्प्रायेण न ह्याट्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥ धनिन एव स्त्रीणां प्रियाः, वयं तु निष्किचनाः । नाप्यस्मदीयाः सकिश्चना इत्याह निष्किञ्चनजनप्रिया इति । निष्किञ्चना एव जनाः प्रिया येपाम्, निष्किञ्चनजनानां च वयं प्रियाः। अतः साक्षात्परम्परयापि धनाभाव उक्तः । एतत्प्रायिक भविष्यती- त्याशङ्कय सर्वजनीनं नियतमेतदित्साह तस्मादिति । आन्या धनेन सम्पन्नाः प्रायेण न मां भजन्ति, धननाशस्योभयथापि सम्भवात् । यद्यप्यस्मासु स्नेहं कुर्यात्, तदा. सर्व- खमस्मदर्थ विनियुख्यात्, तदापि निर्धनो भवेत् । यदि वास्मन्माहात्म्यं बुद्धा आन्तर- मेव भजनं कुर्यात् , तदापि अस्माकं प्रियः स इति अस्माभिरेव स्वप्रियत्वसिद्ध्यर्थं स निर्धनः क्रियते । अत उभयथापि लोके प्रतिष्ठाकरमाट्यत्वं नश्यतीति न भजन्ति । तव तु आब्यत्वमेव स्वरूपमिति स्वरूपनाश एव सम्भावित इति भावः । प्रायेणेति अम्ब- रीपादिव्युदासार्थम् ॥ १४ ॥ नीतिविरोधमाह ययोरात्मसममिति । ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः । तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः कचित् ॥ १५ ॥ सुमध्यमे इति सम्बोधनं निर्धनगृहे स्थातुमशक्तिं बोधयति । कार्यकरणासाम- र्थ्यात् भोगाभावाच । अत एव समान एव विवाह्यः, नासमान इति । लौकिकं समानत्वं यैः सिध्यति, तान् धर्मानाह । ययोः स्त्रीपुरुपयोर्मित्रयोवी समानं वित्तं भवति, समान च कुले जन्म, वैयो वा, ऐश्वर्यं च समानम्, आकृतिश्च, वयस्तारुण्यं च, भव उत्स- त्तिर्वा । जन्मभवयोः कालदेशकृतो भेदोऽनुसन्धेयः । सर्वथा साम्यं न युक्तमनुपपन्नं चेति आत्मपदम् । स्वयोग्यानुसारि साम्यमित्यर्थः । यथा चतुर्विंशतिवार्षिकः पतिः, षोडश- वार्षिकी कन्येति । पञ्च धर्माः समाः। ऐश्वर्येण सहिता आकृतिः । 'कन्या वरयते रूप'मि- तिश्लोकेऽपि पञ्चापेक्षिता धर्मा उक्ताः । रूपमत्राकृतिः । वित्तं स्पष्टम् । श्रुतमैश्वर्यस्थानी- १. रूपमिति पाठः। २. प्राय इति पाठः। , ·*- . . श्रीसुयोधिनी। ६९ यम् । कुलं जन्म । भवः समृद्धिः पक्वान्नस्थानीया । तदेवात्रापि ग्राह्यम् । तत्र लौकि- कदृष्टया राजसमानं धनं नान्यस्य भवतीति साम्याभावः सिद्धः । जन्म । यादवानां तथा न कुलीनत्वमिति लोकप्रसिद्धिः । आकृतिरपि न गौरेति । राज्याभावादेव नैश्चर्यम् , उद्भवोऽपि तत एव निवर्तते । दैवाजातेऽपि विवाहे मैत्री नः तिष्ठतीति' प्रकृते मैच्या अप्युपयोगात् ग्रहणम् । उत्तमाधमयोस्तु न क्वचिदिति । क्वचिदपि नेत्यर्थः । कचिजातं वा न सुखकरं भवतीति वैलक्षण्यम् ॥१५॥ तर्हि किमतः परं कर्तव्यमिति चेत्, तबाह वैदर्भीति द्वाभ्याम् । वैदर्येतदविज्ञाय त्वयाऽदीर्घसमीक्षया। वृता वयं गुणींना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥ एकेनाज्ञानं समर्थ्यते । 'अज्ञानात्कृतमकृतमेवेति हविविपर्यास इव पुनर्यथाकरणमि- त्युपाय इति प्रथममज्ञानमाह । वैदर्भि विदर्भराजदुहितः । अनेन सत्कुलप्रसूतत्वंमुक्तम् । अविज्ञाय वयं वृता इति । एतत्तस्या अज्ञानसमर्थनं कार्यान्तरविधानार्थम्, न तु दोपारोपार्थम् । ननु स्तोत्रद्वारा विज्ञापनया च तया पदार्था ज्ञायन्त एव, तत्कथमज्ञा- नमित्याशङ्याह अदीर्घसमीक्षयेति । न दीर्घा सम्यगीक्षा यस्याः । आपातत उत्कर्ष दृष्ट्वा अलौकिकमज्ञात्वा लौकिकं सुखं भविष्यतीति वरणाददीर्घदर्शित्वम् । वस्तुतस्तु भगवान् सर्वसंसारनिवारकः, नतु संसारप्रद इति वस्तुतोऽप्यदीर्घदर्शित्वम् । तत्र हेतुमाह गुणहीना इति । सगुणादेव संसारो भवति । ननु पूर्व नारदादिभिः त्वदीयः अनन्तगुणपूर्णत्वेन भवान् स्तुतः, तत्कथं गुणैींना इति चेत्, तबाह भिक्षुभिः लाधिता इति । भिक्षवो हि न वस्तुस्वरूपं जानन्ति, परस्य कथमिष्टमनिष्टं वा भव- तीति खकार्यमानं पश्यन्ति । अन्यथा न याचेरन् । तदुक्तं पूर्वम् । 'नूनं खार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेते'ति सामान्यतो याचकदूपणम् । अतः स्वयं गुणातीता इति केवलं मोक्षाधिनः संसारापेक्षिणोपि स्याने स्तुवन्तीति भिक्षुभिः श्चापिता इति दूपणम् । तत्रापि मुधा । तेषां खाचरणादेव पुरुषार्थोऽपि सिध्यतीति मोक्षेपिन मंदानापेक्षा, परमभक्तानां तु सुतरामेव न मदपेक्षा । अतो मुधैव स्वरसाते स्तुवन्ति । ये पुनः संसारापेक्षिणः, तैर्न तद्वाद्यम् । अतः सतः परतश्च अभिप्रायापरिज्ञानात् नमस्तयो- त्पन्न इति अज्ञानादेव वरणमित्यर्थः ॥ १६ ॥ ततःपरं किं कर्तव्यमित्याकाक्षायामाइ । अधात्मनोऽनुरूपं चै भजस क्षत्रियर्पभम् । येन त्वमाशिपः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥१७॥ अथेति मिनप्रक्रमेण । पितृगृहे गत्ता पूर्ववत् त्या आत्मनोऽनुरुप संसारक- १. दीति पाठः। २. भगयानि पाटः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । प्रवणम् । स्त्रियः संसारैकखभावा इति स्त्रीणां न मुक्तिरिति मर्यादा । स्त्री च भर्तृसा- युज्यं प्राप्नोति । अतः समाने भर्तरि सर्वमेतदुपपद्यते, न विषम इति, अन्यथा स्त्रीनाशो भर्तृनाशो वा स्यात् । स को वा वरणीय इत्याकाङ्क्षायां वहिर्मुखं निर्दिशति क्षत्रियर्पभ- मिति । ते हि वहिर्मुखा एव । अन्यथा निर्दयाः परघात न कुयुः । क्षत्रियश्रेष्ठत्वात् न कोऽपि वाच्यतां मन्यते । तेषां जये अन्यसम्बन्धिन्योऽप्याहियन्त इति न दूपण- मपि । आकाङ्क्षा तु तेषां वर्तत इत्युक्तमेव । ततः किं स्यादित्याशयाह येनेति । सत्या आशिपः, प्रवाहनित्या विषयाः, तैरेव सिध्यन्ति, न त्वन्यैः । ऐहिकामुष्मिकफलराग- रहितस्तु मत्परायण इति न मत्सेवया सर्वजन्मखैहिकामुष्मिकफलसिद्धिः। अतः संसा- यकस्वभावक्षत्रियर्षभवरणेनैव फलप्रासिरिति युक्तम् । त्वमिति मायारूपत्वमुक्तम् । कापट्यं तत्रैव सफलं भवति, न तु ब्रह्मणीत्यर्थः ॥ १७॥ नन्वेवं कर्तव्ये, सर्वज्ञेन त्वया किमित्यहमाहृतेति चेत्, तबाह चैथेति द्वाभ्याम् । चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवनादयो नृपाः। मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः ॥ १८ ॥ तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये । आनीतासि मया भद्रे तेजोऽपहृतयेऽसताम् ॥ १९ ॥ तान् तेषां दोपं च निरूपयति । आद्यन्तौ शापवशात् द्वेपिणौ । मध्यमौ देवता- न्तरोपासको बहिर्मुखाविति चत्वार उक्ताः । तेन शापात् वा स्वभावाद्वा ये अन्यपरा, ते द्विपन्तीति । येऽप्यन्ये तानप्येतादृशधर्मवतः आदिशब्देन परिगृह्णाति । नृपा इति तेषां सर्वथा अमारणे हेतुः । मम सम्बन्धिनोऽपि मां द्विपन्ति । किश्च । त्वत्सम्बन्धिनोऽ. पीत्याह रुक्मी चापीति । तव मुख्यः सम्बन्धी ज्येष्ठभ्राता । चकारात्तत्सम्बन्धिनः । सम्बन्धविशेषस्योक्तत्वात् ते तवापरिहार्या इत्यपि सूचितम् । अतस्तेऽस्मदीयास्त्वदी. याश्चेति तेषां गर्वलक्षणसन्निपातनिवृत्त्यर्थं त्वमानीतेत्याह । वामोर्विति सम्बोधनाददुष्टत्वं च घोतितम् । निवार्य दोषमनुवदति तेषां वीर्यमदान्धानामिति । वीर्यमदेन अन्धानाम् । यथा अन्धः निकटे स्थितमपि गत न जानाति, अपि तु पतत्येव, तथा ते वैष्णवानलेपु पतन्तः मया निवारिता इति भावः । किञ्च । दृप्ताः हृदयशून्या अपि । न वा प्रमा- णम्, न वा विचारस्तेपामित्यर्थः । ताभ्यां जातो यः स्मयः तस्य नुत्तये आनीतेति समा- नयने हेत्वन्तरमिति, दोपाभावश्च पूर्व प्रतिपादित इतीतरभजनं समर्थितं भवति । ननु तेपां गर्वाभावस्तत्पराजयेनैव सिद्धो भवतीति किं मदाहरणेनेत्याशङ्कयाह तेजोऽपहृतय इति । तेषां तेजोऽप्युपहर्तव्यम् । उपहतये नाशाय वा । जयपराजयावव्यवस्थिताविति शास्त्रेण कदाचिआतेऽपि पराजये न यावजीवं ग्लानिं मन्यन्ते । सत्प्रतिभाः सन्तः पुनरायान्ति च । १. गर्य इति पाठः। , ·. . श्रीसुबोधिनी। एवं कृते तु गततेजसो भवन्तीति न तेषां पुनरुद्गमः । तेजोहरणं दोपाय भविष्यती- त्याशङ्याह असतामिति । असतां तेजोनाशः युक्त एव ॥ १८, १९ ॥ एवं रुक्मिण्या उपयोगमुक्त्वा स्वार्थ सा स्थापनीयेति पक्षं वारयति उदा. सीनां इति । उदासीना वयं नूनं न ख्यपत्यार्थकामुकाः। आत्मलन्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोयोतिरक्रियाः॥२०॥ नूनमिति नात्र सन्देहः युक्त्या कर्तव्यः । ईपणात्रयं पर्यवसितं स्त्रीपुत्रधनरू- पम् । तदपेक्षायामन्तस्तन्निवार्यरोगे तदपेक्षा भवति । पूर्णानन्दस्य खस्मिन् दोपामावात् औदासीन्यमेव । द्वेपाभावात् नापि त्याज्यम् । अतः खस्योपचयापचयाभावात् न त्यपत्यार्थकामुकाः । अत्र भगवत्सम्बन्धः नोभयेच्छाकृतः, किन्त्वन्यतरेच्छाकृत एव । कार्यमुभयेच्छाधीनमिति तदनुरोधे भगवतः सकाशात्तत्कार्यमुत्पद्यते । अननुरोधे तु नेति नावश्यकत्वं कार्यस्य । अनुरोधस्तु न नित्यः भिक्षुकेष्विव । अतोऽन्यत्र नित्यापेक्षिणो गमनमुचितम् । 'धर्मार्थकाममोक्षार्थ य इच्छे'दित्यादिवाक्यमपि पृथगेव दानं बोधयति, नतु क्रियायां भगवत्सम्बन्धम्, अन्यथा भगवांस्तदाता न भवेदेव, स्वस्य निर्वन्धस- म्भवात् । अकामुकत्वे हेतुमाह आत्मलब्ध्येति । यद्यपि भगवति नायं हेतुः, आत्मत्वात् अज्ञानादिव्यवधानाभावाच । 'आत्मलाभान्न परं विद्यते' इति श्रुतिरपि न फलस्य फल- सम्बन्धं योधयति । तथापि लौकिकोत्या सम्मतिप्रदर्शनार्थ तथोच्यते । यथा उन्धात्मानः न ख्यादिकामुकाः, एवं वयमिति । वाच्यं खेतावत्पूर्णा आस्मह इति । सर्वदैव वयं पूर्णास्तिष्ठाम इत्यर्थः । नित्यप्राप्त एवात्मा हेतुत्वेनानूयत इति । ननु तथापि क्रीडार्य समागतस्य क्रीडानिर्वाहार्थ कामना मवत्येवेति चेत्, तबाह गेहयोर्कोतिरक्रिया इति । आविर्भूतमनाविर्भूतं वा तेजः स्वयं कार्ये न व्याप्तं भवति, किन्वाविर्भूतं केनचिन्निमित्तेन खसम्बन्धिनं प्रकाशयति । सम्बन्धिन एव च दोपं नाशयति, नतु स्वस्स काचिदपेक्षा । आविर्भूतमिति गेहयोर्दैहगेहयोः। उभयमपि तुल्यमिति ख्यापयितुं समानशन्देन निर्देशः । ज्योतिरिव क्रियारहिताः ज्योतिरक्रियाः । अनेन तेजोवद्भगवदाविर्भाव इत्युक्तम् । अतः किया विकारात्मिका नास्तीति नास्माकं काप्यपेक्षा । फलं च न नियतमिति फलापेक्षा- यामन्यानुसरणं कर्तव्यमिति सिद्धम् ।। २०॥ धीविठ्ठलरापारमाधीयातमहतलेपः। उदासीना इत्यत्र । दोपाभावादिति ! कामाघमायादित्यर्यः । गेहपोरिनि सक्षमी । देहे गेहे च ज्योतिरिव क्रियारहिना इत्यर्थः । १.भमांरामनोशारपमिति पारः। १. पृमदाने भान भन्यधारणगामम्मान मिलानु.. रोष इत्यर्थः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। निःसम्बन्धं निरूप्य भगवान् निवृत्त इत्याह एतावदुक्त्वेति । श्रीशुक उवाच-एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं चल्लभामिव । मन्यमानामविश्लेपात्तद्दपन्न उपारमत् ॥ २१ ॥ इदमेव वाचा तिरोधानम् । तिरोधाने निमित्तमाह आत्मानं वल्लभामिवेति । तत्रापि हेतुः अविश्लेपात् । यथा चैद्यादीनां दर्पहननार्थ एपा समानीता, एवमेतस्या अपि दर्पनिराकरणाथ सम्बन्धनिराकरणं दर्पहेतुना सह सम्बन्धे विद्यमाने स्मयाभावो न भवतीति अनेनैव भविष्यतीति ज्ञात्वा कृतवानिति ज्ञापयति । वल्लभा भगवतोऽत्यन्तं प्रिया । प्रीतिविपयत्वादपेक्षिता इवेति । बहुस्त्रीकत्वात्कार्यस्यान्यथापि सिद्धेः । एकमा- यस्य यथा सा वल्लभा भवति, तथा सा मन्यते, अन्यथा अविश्लेयो हेतुर्न स्यात् । अथवा । अज्ञानेन भगवन्तं भजतीति प्रबोधार्थ भगवानेवं वदतीति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह आत्मानं वल्लभामिवेति । भगवन्तं स्त्रियमिव मन्यते, 'यथा स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं कश्चन वेदेति सुपुत्युपाख्याने 'शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्त' इति निरू- पितम् । 'सुपुत्युत्क्रान्त्योभैदेने'त्यत्र विवृतम् । तस्य यथा प्रबोधः कार्यते, एवमस्या अपीति । अर्धवल्लभा वा आत्मानं मन्यत इति वेति । उपारमत् वाक्यात् कायि- कमानसव्यापाराच ॥ २१॥ ततो यजातं तदाह इतीति त्रिभिः । इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मनः प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् । आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथुश्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह॥ २२ ।। पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरक्षनासितैः । आसिञ्चती कुङ्कुमरूपितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदुःखरुद्धवाक् ॥ २३ ॥ तस्याः सुदुःखभयशोकविनवुद्धहस्ताच्छूथदलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधियः सहसैव मुह्यतम्भेव वायुविहता प्रविकीर्य केशान २४ सम्यक् ज्ञानवत्याः किञ्चिज्ज्ञानवत्याः मूर्छितायाश्च अवस्थाः क्रमेणोच्यन्ते । यतस्निगुणा हि सा । अतः सत्त्वादितमोन्ता अवस्था वर्णिताः । प्रत्येकं गुणानां त्रैवि. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । एतावदुक्त्वेत्यत्र । दर्पहेतुनेति । चैयादीनां दर्षे हेतुर्मायात्वादियम् । तथाच तेषां दर्पहेतुना तया सह भगवतः सम्बन्धे तेपां स्मयनुत्तिर्न भवति, किन्वधिकः स्मयो भवे- दित्यर्थः । दर्पहेतुर्भगवत्सम्बन्धः प्रबलः सन्नधिकं दर्प जनयेदिति भावः । अनेनेति । सम्बन्धनिराकरणेनेत्यर्थः । कृतवानिति । सम्बन्धनिराकरणमिति पूर्वमन्वयः । लौकिकस- .म्बन्धे भायौ प्रति स्वयमेवान्यभजनं नोपदिशेदिति भावः । १. मान्यते इति पाटः । २. कार्यः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजभीषलभकृतलेखसमेता । पपातेति । कृशत्वात् श्लथद्वलयत्वम् । आदौ धर्मनाशः, पंश्चाद्धर्मिण इति । क्रमेण हास इति नालौकिकप्रकारेण तस्याः पातः । व्यजनं वीज्यमानं धारकप्रयत्ननाशात् पपात । अनेन स्थूलः प्रयत्नो नष्ट इत्युक्तम् । सूक्ष्मोऽपि नष्टः येन प्राणो धार्यत इत्साह देह- श्चेति । देहश्च पपात । चकारात्तत्सम्बन्धीन्यामरणादीन्यपि । इतोऽपि सूक्ष्मः कारण- प्राणधारकोऽवशिष्यते । तस्मिन्निवृत्ते सर्वनाशो भविष्यतीति भगवत एतावदूरं परीक्षा । लौकिक्याः पुनर्जीवनमलौकिकं न युक्तमिति ततः पूर्वमेव प्रतीकारं करिष्यति । सूक्ष्मा धारिका बुद्धिः स्वप्नेऽपि तिष्ठतीति कथं देहपात इति चेत्, तबाह विक्लवधिय इति । सूक्ष्मापि बुद्धिवक्तव्यं प्राप्तवती । विचारेण तदपनोदाभावमाह सहसैव मुह्यदिति । 'मुग्धेऽर्धसम्पत्ति'रिति न्यायेन अर्धं मृता । केवलमासन्यस्तिष्ठति । अत एव पतिता, न मृता । पतनादपि भयं भवतीति भयेन प्रयत्नाभिव्यक्तिमाशक्य तन्निषेधार्थमाह रम्भव वातविहतेति । वाय्वाघातेन यथा कदली भन्ना पतति, सर्वथा प्रयत्नरहिता खतोऽपि कोमला । प्रविकीर्य केशानिति रम्भातुल्यत्वं निरूपितम् । अथवा । मूर्छासमये 'शिरोभ्रमणं जातमिति केशग्रन्थिविलंसनात् केशविकीर्णता जाता । केशा वेण्याकारण न बद्धाः ॥२४॥ तदा भगवान् क्षणविलम्बे समाधानमशक्यमिति उपेक्षाभावं परित्यज्य, तस्या- मपेक्षाभावं कृत्वा, शीघ्रं प्रतिक्रियाएं प्रवृत्त इत्याह तदृष्ट्वैति । तदृष्ट्वा भगवान्कृष्णः प्रियायाः प्रेमवन्धनम् । हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥ तस्याः पतनं दृष्ट्वा करुणायुक्तो भूत्वा अन्वकैम्पत । तस्या दुःखनिवृत्तिमियेप । अभिप्रायानुसारेण यत्तयाग्रे निरूपितं तावद्वक्तव्यम् । ततश्च अभिमानाभावे ज्ञाते भग- वान् कृपां कुर्यात् । यत्तु मध्ये मूर्छया पतनम् , तदभिप्रायाज्ञानात् । ईश्वरवाक्ये च यावत्स एव स्वामिनायं न प्रकाशयति, तावदान्तरं न वर्णनीयम् । अतो लौकिक- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। तस्याः सुदुःखेत्यत्र । लौकिक्याः पुनर्जीवनमिति । उत्तरार्धे लोकधर्मपुर- स्कारेण लीलाकरणात्तादृशलीलासम्बन्धिन्या अलौकिकप्रकारेण जीवनं न युक्तम् । पूर्वार्धे अलौकिकमावेन लीलाकरणातत्र व्रजस्थानां जीवनमलौकिकं सम्पादितवानिति द्वादशा- ध्याये तथैव निरूपितमिति भावः । तदृष्ट्वैत्यत्र । अनुकम्पामिति । कृतवानिति शेपः । अनुकम्पापदार्थमाहुः दुःखेति । परदुःखप्रहाणेच्छायाः कृपापदार्थत्वादिति मायः । १. केशा पिया जाता इति पाठः । २. मनुसम्मानिति टेरापाटः । , ·श्रीसुबोधिनी.. ७५ त्वाचस्या अभिप्रायापरिज्ञानात् त्यागमयेन तथावस्थोचितैव । तदा भगवानुत्तरेऽदत्ते अभिमानामावे चाज्ञातेऽपि कृपामेव कृतवान् । तत्र हेतुः करुण इति । दयायुक्तः । दयायामपि हेतुः तदृष्ट्वेति । भगवानिति सर्वार्थाभिज्ञता। कृष्ण इति स्त्रीणां प्रियः । तासामुद्धारार्थे आगतः कथं तां मारयेत् । ननु यहव एव मूछिता भवन्ति, वचसा वासिताः, किमत्राश्चर्यमिति चेत्, तबाह प्रियायाः प्रेमबन्धनमिति । सापि भगवतः प्रिया, भक्तत्वात् । तस्याश्च प्रेमातिशयः सम्बन्धाभावे ज्ञात एव प्राणपरित्यागरूपः । प्रेमैव वन्धनमिति भगवत्प्रेम्णैव सा बद्धा तिष्ठति । तदभावे ज्ञात एव पतितेति । ननु युक्त- मेव तस्सास्तथासम् , केनांशेन सन्तुष्टः, सन्तोपहेतोराश्चर्यस्याभावादित्याशवाह हास्यप्रौ- ढिमजानन्त्या इति । हास्यरसे पूर्वपक्षसिद्धान्तन्यायेन पदार्थनिरूपणं प्रौढिः । तत्र भग- वता पूर्वपक्षः कृतः। यतो रुक्मिणी न लौकिकी । नापि लौकिकविपयमपेक्षते । अतोऽवश्य सिद्धान्तो वक्तव्यः। तद्वक्तुं न जानातीति मुग्धभावात् चालानामिवाभिमानो न दोपा- येति मूर्छा दृष्ट्वा स्वभावतोऽपि परमकारुणिकः अनुकम्पां कृतवान् ॥ २५ ॥ ततो यत्कृतवांस्तदाह पर्यकादिति । पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुजः। केशान् समूह्य तदनं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥ स्वयं शीघ्रमवरुह्य पर्यात्, हस्तद्वयेन तामुत्थाप्य, हस्तद्वयेन च केशान् समूह, एकेन हस्तेन केशयन्धं धृत्वा, दक्षिणेन तद्वकं प्रामृजत् । पद्मपाणिनेति शीतले- नामृतस्रावेण । तेन तापापनोदः जीवनं च जातम् । स्पर्शेनैव प्राणाः समागताः ॥ २६ ॥ ततः स्वस्थां सान्त्वयामासेत्याह प्रमृज्येति । प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा। आश्लिप्य याहुना राजन्ननन्यविपयां सतीम् ॥ २७ ॥ तेनैव पाणिना अश्रूणि प्रमृज्य, अश्रूणां कला यत्र । तत उत्थाप्यैव धृत्वैव हस्त- द्वयेन मध्ये एकेन केशयन्धम् । उक्तां क्रियां कृतवान् । अतः सान्त्वनपर्यन्तं चतुर्भुज एव स्थितः । प्रकर्षेण मार्जनं अश्रूणि दूरीकृत्य परितः स्थितकालस्य सर्वत्र स्थापनम्, तथैवान्यत्रापि नेहप्रकाशार्थ त्यागामावविश्वासायं च पाहुना आलिप्य । ननु स्वयमेव 'न स्यपत्यार्थकामुका' इत्युक्त्या, पुनः किमर्थ तया कृतवान् , तबाह अनन्यविपयामिति । न विद्यते बन्यो विषयो यस्याः । यययमपि विपयो न भवेत् , तदा शरीरनाशः स्यादिति । 'ये त्यक्तलोकधर्माध मदर्थे तान् विमर्माहमिति । तस्यास्तयात्वं ज्ञात्या म्यप्रतिज्ञास्याप- नार्यमेव तया कृतवानित्यर्थः । तता सीत्वेन न कामिता, किन्त्वनन्यविषयलेन । किन। सती पतिव्रता । तदुपेक्षायां मर्यादाविरोधोऽपि स्यात् । राजनिति सम्बोधनं प्रमामावाय । राजा हि पूर्णविषयो भवतीति ॥ २७ ॥ १. उत्पायेति पाठः। . १. सरदेष समाधी पारः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । . सान्त्वयामास सान्त्वज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः। हास्यप्रौढिभ्रमचित्तामतदहाँ सतां गतिः ॥ २८ ।। किच, सान्त्वयामासेति । ततो वाक्यैः सान्त्वयामास । ननु खयमेव निःसम्बन्धं प्रतिपाध, कथं सान्त्वनं कुर्यादित्याशङ्कयाह सान्त्वज्ञ इति । सान्त्वने हेतुः कृपयेति । नतु भयेन कथञ्चिदपि । कृपणामिति दयायां हेतुः । नतु भार्याम् । ननु धर्मद्वयस विद्य- मानत्वात्कथं कार्पण्यमेव हेतुरित्यत आह प्रभुरिति । स हि स्वतः समर्थो न भार्यादिकमपे- क्षते । हास्यप्रौढिवाक्यैर्धमच्चित्तामिति वाक्यसान्त्वने हेतुः । अन्यथा कायसान्त्वनेनैव चरितार्थता स्यात् । अतश्चित्तम्रमोऽपि निवारणीयः । ननु तिष्ठतु चित्ते भ्रमः, किं स्यात्, अत आह अतदर्हामिति । तद्विरूपतयावस्थानं नार्हति । शरीरेण कृपाम्, वाचा अकृपा च । शरीरे स्वास्थ्यम्, चित्तेऽस्वास्थ्यं वा । यतो भगवान् सतां गतिः। सन्तो हि निःसन्दिग्धा भवन्ति, भगवद्वाक्यविश्वासेन प्रवर्तन्ते । द्विःशरं नाभिसन्धत्ते द्विःस्थापयति नाश्रितान् ।' 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यतीति । अतश्चित्तम्रमापनोदनार्थ वाचा सान्त्वनं कर्तव्यम् ॥ २८ ॥ तामेवाह त्रिभिः । श्रीभगवानुवाच-मा मा वैदर्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् । त्ववचः श्रोतुकामेन श्वेल्याचरितमगाने ॥ २९॥ मा मेति । कायवाड्मनसां पूर्व पूर्व चलिष्ठमिति कायेन सान्त्वने कृते फलरूप- त्वात्तस्य वाचिकस्य दुर्वलत्वाच जातमेव सान्त्वनम् । परं कायवाचोः परस्परविरो- धात् भगवान विश्वसनीय इति स्यात्, तनिषेधति, हे वैदर्भि, मां मासूयेथा इति । दोपारोपेण मा पश्य । अथवा । निष्कारणमेतावदुःखं दत्तमिति कदाचिदसूयां कुर्यात् । अन्यत्तु सहजमेव, न तेन कश्चिदुपकारं मन्यते । तवं वचनस्य प्रवृत्तिविरुद्धस्य कोऽमि- प्राय इति चेत् , तबाह जाने त्वामिति । अन्यथा ज्ञात्वा अन्यथावचनमभिप्राय सूचयति । ननु निर्दुष्टा सर्वथा चेत्, तदैवमपि दोपं न मंस्थत इति किं दोषनिराकरणेनेत्यत आह वैदीति । जन्मभूमिसम्बन्धात् कदाचिदेवमपि भावयेदिति, अन्यथा चित्तवृत्तिभंग- वता कृतेति तदर्पहननं श्वेल्यर्थं च न परस्परं विरुध्यते । शब्दस्य त्रेधा वृत्तिः । मुख्या गौणी तात्पर्यवृत्तिश्चेति । लक्षणागौण्योस्त्वभेदः, तात्पर्य वा अन्त- श्रीविठ्ठलरापारमनश्रीवछगकृतलेसः । मा मा वैदर्भीयत्र । अन्यत्त्विति । लौकिकविपयागावादिकमित्यर्थः । न तेनेति । लौकिकविपयादिना कचिदपि भक्त उपकारं न मन्यते । अतस्तदगावकयनं सहजत्यान दुःखदम्, किन्तु त्यागयोधकं वाक्यं दुःखदमित्यर्थः । दोपं न मस्यते इति । एताशवाक्याकयनेपि विषयान मावयिप्यतीत्यर्थः । एवमपीति । विषयमोगमपीत्यर्थः । १.भगवान पाटः।

·७७ श्रीसुबोधिनी । र्भावः । तत्र मुख्यार्थवाधः दर्पहननपक्षे वेलिपक्षे च तुल्यः । ततः प्रासङ्गिको गौणः क्ष्वेल्यां पर्यवस्यति । तात्पर्य तु दर्पहनन इति उभयमविरुद्धम् । 'स्त्री नर्मविवाहे चेति वाक्यात् मुख्यार्थरहितशब्दप्रयोगो न दोपाय । अन्यथा तात्पर्यादीनां वैयर्थ्य स्यात् । 'परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं च मम प्रिय मिति भगवद्वाक्याच । पूर्वपक्षन्यायेन वहिर्मुखत्वं लौकिकत्वं च तस्यामारोप्य, वाक्यानि प्रयुक्तानीत्यवोचाम । प्रासङ्गिकानि फलानि भगवान् निर्दिशति सान्त्वनार्थम् । मुख्यार्थो न विवक्षित इत्यत्र हेतुः जाने त्वां मत्परायणामिति । अहमेव परमयनं यस्याः । तर्हि कथने कोऽभिप्राय इति चेत्, तत्राह श्वेल्याचरितमिति । श्वेली परिहासः। परिहासार्थमेव हि गाल्यः उत्पन्नाः । अतः वेल्यैवाचरितं तादृशवचनभाषणं कृतमित्यर्थः। तथाकरणे दोपाभावमाह अङ्गने इति । अङ्गं नयति प्रापयतीति तादृश्या सह रसोत्पत्त्यर्थ वक्तव्यमेव । प्रासङ्गिकत्वात्तदा- नीमेवैतदभावेऽपि न दोपः । अग्रे तु भविष्यति । दर्पस्तु भगवदीयतया खल्पो मृग्य एव, अन्यथा ज्ञानमार्गात् को विशेषः स्यात् । परमुद्गतो नापेक्ष्यते । तस्मिन्निराकार्ये वक्ता ईश्वर इति सर्वोऽपि निवृत्तः, तदाधाराः प्राणा अपि । तदनभिप्रेतमिति पुनः प्रति- प्रसवमाह जाने स्वामिति । परन्त्वहमेव वल्लभेति न मन्तव्यमिति भावः । वेल्याः प्रयोजनमाह त्वद्वचः श्रोतुकामेनेति । गूढं वाक्यमपि श्रोतव्यमिति भावः ॥ २९ ॥ प्रयोजनान्तरमाह मुखं चेति । मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभृकुटीतटम् ॥ ३० ॥ मुखं च ईक्षितुम् । गालिदाने हि लोकाः कुप्यन्ति, तथा त्वमपि कोपं करिष्यसीति कोपोत्पादनार्थ तथोक्तम् । प्रेमरसनिविधो भवति, सात्त्विको राजसस्तामसश्च । सात्त्विकस्तत्र पुत्रादिसाधारणः । राजसः स्त्रियामेव धर्मसहितः । तामसस्तु जार एव भवति । सहजः से भावः कदाचिदत्र द्रष्टव्य इति तदुत्पादनार्थं वचनम् । प्रेम्णा यः क्रोधसंरम्मः, तेन स्फुरितमधरं यत्र, कटाक्षेपा वक्रदृष्टयः, तत्सहितमरुणं अपाङ्गं नेत्रान्तं यस्य । सुन्दरश्च श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । मासङ्गिकानि फलानीति । दर्पहनने तात्पर्यात्तन्मुख्यं फलं स्वपरायणत्वज्ञानस्वेलिको- पादीनि प्रासङ्गिकानीत्यर्थः । सुख्यार्थ इति । त्याग इत्यर्थः । गाल्य इति । विवाहाद्यु- सपे उच्यन्ते ता इत्यर्थः । प्रतिप्रसवमाहेति । मगवज्ञानस्स सिद्धविषयत्वात्तज्ञानेन प्राणादीनां प्रतिप्रसवो जातः । प्राणादिस्थिति विना भगवत्परायणत्वं न सिध्यतीति भावः । ३. इतः पूर्व 'प्रयोजनेलारभ्य 'तयोछमिलन्ताः फरिका रेसकभ्रमादन पतिताः । प्रभूगां पुस्तके तु वा अम्मिश्लोकव्याख्यानारम्ने सन्ते। उचितं प वपैवेति । 4 १. गाली। २. प्रार्थयतीति पाठः। ४. समाव इति पाठः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभस्तलेखसमेता। .. मुकुट्याः तटः । मुखं रसालं तामसं तदैवं भवति । दृष्टिश्च सात्त्विकी तदैव रसाला । तदैव घूभङ्गश्च रसालः ॥ ३०॥ ननु किमेवं वाक्काययोः श्रवणादिनेति चेत्, तबाह अयं हीति । अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । यन्नमै यते यामः प्रियया भीरु भामिनि ॥३१॥ गृहमेधिनां गृहेषु कामैकप्रधानेपु अयमेव परमो लामः, अनिपिद्धः सन् पूर्णः कामरसः प्राप्यत इति । अतो यत्र रसाभास एव, तत्र चेद्रसः प्राप्यते, स कथं न परमो लाभो भवेत् । गृहमेधिनामिति खभावतो, रसाभाव उक्तः । नमैः परिहासव- चनैः। यामः कालः याममात्रं वा । प्रियामा रात्रिः । तत्र निद्रार्थ यामद्वमम् , ततो याममात्रमेवावशिष्यते । प्रियया सहेति । प्रीतिस्त्वन्तरा, कायिकः साधारणः, वाचनिक चेन्न स्यात् , तदैकाङ्गविकलमिति सर्वथा परिहासो वक्तव्यः । नन्वेवं सति विरसता चेत्स्यात् , तदाधिकं नश्येदित्याशझ्याह । भीविति सम्बोधनम् । 'विशेषास्त्वगना भीरुः कामिनी वामलोचना' इति स्त्रीविशेपवाचित्वान्नैवं विरसं करोति । भामिनीति लौकिक चातुर्यमुच्यते । तेन स्वभावतः गुणतश्चोत्तमेति नान्यथा करिष्यतीति भावः ॥ ३१॥ ततः स्वस्था भूत्वा भगवदभिप्रेतं कृतवतीत्साह सैवमिति द्वाभ्याम् । श्रीशुक उवाच-सैवं भगवता राजन्वैदर्भी परिसान्त्विता । ज्ञात्वा तत्परिहासोक्ति प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥ आदौ खास्थ्यमुच्यते । सा पूर्व तथोक्ता तथाभूता च । ननु उभयमपि भगव- द्वाक्यमेवेति कथमस्मिन्याफ्ये विश्वासः, पूर्वोत्तरभावस्त्वप्रयोजकः, यथा पूर्वत्र हेतु- रुक्तः, तथात्रापि मरणमनभिप्रेतं भविष्यतीति हेतुः कुतो न भवेत् , ततो निर्विचिकित्सं कथं प्रवृत्तिरित्याशझ्याह भगवतेति । स हि सर्वसमर्थो यथेच्छं करोतीति । राजनिति पूर्ववत् । वैदर्मी स्वभावतो भक्तिप्रधाना राजसीति । परितः सान्त्वनं कायवाटानोभिः । घाधकं च विरुद्ध वाक्यं परिहासोक्तिं ज्ञात्वा उदासीनत्वे चिन्तारहिता अलौकिकी त्यक्ष्यतीत्येव स्फुरितवाधा अभिप्राये ज्ञाते प्रियत्यागमयं जहौ । अन्यथा सशेपोभिमानो न भवेदिति । तया श्वेत्यर्थतैव ज्ञाता, नतु स्मयाभावार्थता । अत एव यथार्थत्वे नियत्यागेन यद्यं तत्यक्तवती ॥ ३२॥ धीविहराया'मगधीवसभकृतलेपः। अयं हीत्यम्सामासे । श्रवणादिनेति । श्रवणं च तदादिदर्शनं च तयोः समा- दारम्तया । तेनेति । तया च वचः श्रोतुकामेने'त्युक्तेन वाचः श्रवणेन 'मुखं च ईक्षितु'- गियुक्तेन कायम दर्शनेन चेत्यर्थः । व्याख्यानान्ते नान्यथा फरिप्यतीति । मनसि पान त्यापयिष्यतीत्यर्थः । १.सरदारी पारः।

·धीसुबोधिनी। ७९ ततः स्वस्था भगवदमिलपितं किश्चिदुक्तवतीत्याह वभाप इति । बभापे ऋपभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् । सनीडहासरुचिरस्निग्धापाझेन भारत ॥३३॥ पुंसामृपमं पुरुपोत्तमम् । अनेन भगवान् न स्त्रीपतिरित्युक्तम् । ततश्च स्त्रीबुद्धिः कापट्यं स्त्रीवश्यता च भगवतो निवारिता । एवं ज्ञात्वैव सा यथार्थं वदति, नतु साप्य- न्यथा ज्ञात्वा अन्यथा वदति । तथा सत्यभिप्रायान्तरकल्पनायामनवस्था स्यात् । वीक्षन्ती भगवन्मुखमिति । दृष्टयैव परमः सन्तोपः वाच्यार्थस्फूर्तिरपि निरूपिता । अत्तर्गतं भावत्रयं आविष्कुर्वती तथोक्तवतीत्याह सवीडेति । लजा स्वामाविकी सात्त्विकी, हासो राजसः शृङ्गारप्रधानः । रुचिरं निग्धं यदपाङ्गं तदपि गुणत्रययुक्तम् । तेन वीक्ष- न्तीति खोन्तःस्थितभावोद्भिरणं निरूपितम् । अत'श्चित्तमनेनैवाकृष्यत' इति वचनानि पोपकाण्येव भवन्ति, नत्वन्यार्थकल्पनया कदाचिदपि विरुद्धानि भवन्तीति भावः॥३३॥ वचनान्याह पश्चदशभिः नन्वेवमिति । रुक्मिण्युवाच । नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यदै भवान्भगवतोऽसदृशी विभूम्नः । कस्ने महिन्यभिरतोभगवांख्यधीशः काहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा॥३४॥ कला एवैताः त्रिविधमपि पञ्चविधं कामरसं प्रबोधयन्तीव । कथं भगवता तद्वा- क्यश्रवणार्य सूत्ररूपाणि वाक्यानि निरूपितानीत्याकाङ्क्षायां पहिरङ्गप्रकारं परित्यज्य अन्तरङ्गप्रकारेणैव तद्वाक्यव्याख्यानरूपाणि वाक्यानि श्रोष्यतीत्सवगत्य तद्व्याख्यानमे- वाह । अन्यथा 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवतीति विरोधोऽङ्गीकृतः स्यात्, ईश्वरवाक्यं वा बाधितार्थमिति । अतो दोपनिराकरणार्थ प्रवृत्तो भगवान् तस्यां नैवं दोषं सम्पाद- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। वभापे इत्यत्र । अतश्चित्तमिति । सव्रीडेत्यादिकथनाद्भावोद्विरणेनैव चित्तमत्रा- कृष्यते । अतोऽन्यथाज्ञात्वाऽन्यथावदतीत्येवं चित्तविरुद्धानि वचनानि न भवन्तीत्यर्थः । नन्वेवमित्यत्र । अत्र भगवद्वाक्यानि गोण्या वृत्त्या व्याख्यायन्ते । तात्पर्यो दर्पहननम् । शक्योऽर्थः प्रातीतिक इति विभागः । त्रिविधमपीति । कायिकवाचिकमान- सिकभेदेन त्रैविध्यम्। चुम्बनाछेपनखक्षतदन्तक्षतताडनभेदेन पञ्चविधत्वम् । तवाक्येति । तादृशवाक्येत्यर्थः । इयमाकाङ्क्षा रुक्मिण्या एव जाता तदा इत्यवगत्य व्याख्यानमेवाहे- त्यन्वयः । अतो दोपैति । विरोधाङ्गीकाराद्वाधितार्थत्वस्वीकाराद्वा प्राप्तं दोपं दोपनिरा. करणार्थ प्रवृत्तत्वान्न सम्पादयेत् । १. पुँलिदः पाठः क्वचित् दृश्यते। २. खान्तः समावोद्विरणमिति पाठः । ३. तद्वाक्यख्यापनमिति पाठः।

·न-भवतः . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । येत् । अतः खवाक्यान्येव इयं व्याचष्टामिति भगवदभिप्रायः । तत्र भगवता यदुक्तं 'करमानो ववृपेऽसमा निति, तत्रार्थद्वयं सम्भवति । हीनत्वेनोत्तमत्वेन वा । तत्रोच- मत्वेनैव तत्पदं सार्थकमित्याह नन्वेवमेतदिति । असमानिति पदं परित्यज्य, प्रथम श्लोकद्वयमर्थतोऽङ्गीकृतमिति न तद्वाधनार्थ किञ्चिदुच्यते । प्रयोजन त्वने वक्तव्यम् । दोपस्त्वादौ परिहियते । तमपि शब्दं स्वरूपतोऽङ्गीकरोति । हे अरविन्दविलोचन, यद्वै निश्चयेन भवानाह । नन्विति कोमलसम्बोधनेन अर्थतो विचार्यमाणे प्रातीतिके स पूर्वपक्ष एवेति ज्ञापयति । आदावेव नन्वित्युक्तत्वात् । सर्वाण्येव वाक्यानि यथा- श्रुतानि पूर्वपक्ष एवेत्युक्तं भवति, एवमेतत्तथैव स्वार्थपरमित्यर्थः । सम्बोधनेन दृष्टयैव तापहारकः कथं वाक्यैस्तापं जनयिष्यतीति विरुद्धार्थपरित्यागो युक्त इति सूचि- तम् । वै निश्चयेन । नत्वेकदेशेनापि वाध्यते । असमानित्यस्य व्याख्यानम् , सदृशीति । न विद्यन्ते समा येपां न समा इति वा । एवमर्थद्वये प्रथमार्थ एव ग्राह्यः। भगवन्निरूपितं साम्यमन्यत्र नास्तीति । भगवांस्तु सर्वसमः, 'समः प्लुपिणे'त्यादिश्रुतेः । यथाकाशः सर्वसमो भवति, नत्वाकाशसमः कश्चित् । अतः अहं भवतः समा न भवामीति । तत्र हेतुः विभूम्न इति । विशिष्टो भूमा यस्येति, विगतो भूमा यस्मादिति वा । वैशिष्टयं सर्वतः, अन्यत्र भूमाभावे च असमानत्वं सिद्धमेव । भगवतो व्यापकत्वं सर्वश्रुति- सिद्धम् , गुणानां मायाया वा न तथेति सर्वजनीनत्वाद्धेतुरयं युक्तः । ननु तथापि त्वय्येव रमत इति तस्यापि रत्युत्पादिका त्वमेव महती समा येत्याशयाह व स्वे महि- म्नीति । भगवान् सर्वदा खस्मिन्नेव रमते । अभितो रमणं तत्रैव । केनचिदंशेन कदा- चिदेव कार्य रमणम् । अत एव तत्कार्याप्यपि घटादीनि कदाचिदेव च्यापृतानि भवन्ति, नतु सर्वदा । स्वे महिनि खपूर्णानन्दे । इयं च सृष्टिरूपा माया, नतु मुख्या लक्ष्मी- ब्रह्मानन्दरूपापि । तस्या एवांशो मायेति न क्वचिद्विरोधः । यतो भगवान् । ननु श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवलभकृतलेखः । विभूम्न इत्यत्र । विशिष्टो भूमा बाहुल्यं यस्येत्यर्थः। प्रथमपक्षे । यस्माद्धेतो- र्षाहुल्यं सर्वतो विगतम् । अन्यत्र बाहुल्यं नास्तीत्यर्थो द्वितीयपक्षे । वैशिष्टयं विवृण्वन्ति सर्वत इति । द्वितीयपक्षं विवृण्वन्ति अन्यत्रेति । 'भूमा सम्प्रसादादित्यधिकरणे श्रुत्युक्त- मेव भूमपदं भगवद्वाचकमुक्तम्, अन्यत्र तु बाहुल्यार्थकमपि भवतीति. ज्ञेयम् । नन्यस्सा 'अपि अर्को वा एप आत्मन' इति वाक्याद्भगवदानन्दत्वमेव, अतः 'क से मदिमी ति कयमुपपद्यते इत्यत आहुः इयं चेति । एतद्वाक्यवक्त्री सृष्टिनिरूपिका आनन्दशक्तिरूपा मायेत्यर्थः । नन्वेवं सत्येतसा मुख्यलक्ष्मीत्वं बाधितं भवेदिसत आहुः तस्या एवेति । अस्या मुख्यत्वेप्यवस्थाविशेषकृतदैन्याविर्भावातावदंशमेवादाय वाक्य- मुक्तवतीति भावः। - . 1.दपम्पमरि।

·८१ श्रीसुबोधिनी। समशो मवतु, तत्रापि को विशेप इति चेत्, तबाह अधीश इति । त्रयाणां गुणानां तत्कार्याणां चाधीशः । नहींशितव्यैरीश्वरो रमते । तर्हि त्वमपि भगवति वा खस्मिन् वा रमसे।अतः साम्यमेवोचितमिति चेत् , तबाह काहं गुणप्रकृतिरिति । मम तु प्रकृतिर्गुणाः, भगवतस्तु परमानन्दः । यथैको मृण्मयेन व्यवहरति, अपरः सौवर्णेनेति । अतः स्वरू- परमणमपि ममाप्रयोजकम् । भगवत्यपि रमणं क्वचिदपि परिच्छिन्नत्वान्ममैकदेशेनैव । न हि परिच्छिन्नः सर्वथा व्याप्तुमर्हति । किञ्च । कार्यद्वारापि ममापकर्ष एवेत्याह अज्ञगृहीतपादेति । यद्यपि मत्सेवका यहवः, मां चाकासन्ते संसाररूपाम् , तथापि ते अज्ञाः । श्रेष्ठाश्रयणमेव महत्त्वसूचकम् , नत्वश्रेष्ठानां बहूनामपि । न हि वहयो मक्षिकाः यं कञ्चिदपकृष्टमांश्रयन्त इति गरुडाश्रितभगवत्तुल्यो भवति । गृहीतपादपदेन दोपामावोऽप्युक्तः । अनेनान्ये मत्सेवका एवेति न तेऽपि मत्समाः । तेनान्यान् समत्वे- नाभिप्रेत्य यद्भगवतोक्तम् , तदपि निवारितं ज्ञातव्यम् ॥ ३४ ॥ एवमसमपदं व्याख्याय, 'राजभ्यो विभ्यत' इत्यर्चेन यद्भयं निरूपितम्, तदपि तथैवेति व्याचष्टे सत्यमिति । सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवकैर्नुपपदं विधुतं तमोऽन्धम्३५ रजसो धर्मा राजसा राजानः । ते हि निरन्तरं प्रकृत्येकखभावाः । तेषु विद्य- मानेपु न कदाचिदप्यात्मसुखस्फूर्तिः । 'सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुरित्येव विवृतम् । अतः खानन्दानुभवे रजस्तमःप्रधानान् गुणान् परित्यज्य, समुद्रे मुद्रासहिते, यत्र गुणानां प्रवेशो न भवति, तादृशे उपलम्भनमात्रे केवले चिद्रूपे । ज्ञानं हि मायानिवर्तकं भवतीति । तत्राप्यन्तः यथा दूरादपि न कोऽपि पश्यति, तथा लीनः सन् आत्मा सूक्ष्मो व्यापको भूत्वा तदात्मकः सन् व्याप्नोतीति च ज्ञापयितुम- प्यात्मपदम् । ते त्वकिश्चित्करा इति भयादिवेत्युक्तम् । तत्र हेतुः उरुक्रमेति । यथा- श्रुतमग्रे निराकरिष्यते । अनेनात्रापि द्वारकायां आत्मरमणार्थमेव स्थीयत इति गुणरू- पेम्यस्तेभ्यः पलाय्य समागमनं युक्तमिति समर्थितम् । यदप्युक्तं 'पलवद्भिः कृतद्वेपा'- निति, तदपि सत्यमेव । व्याचष्टे नित्यमिति । कदिन्द्रियाणां कुत्सितेन्द्रियाणां गणो येपु । सर्वाण्येवेन्द्रियाणि बहिर्मुखानीति । ते हि वलवन्तो भवन्ति अदान्तैरिन्द्रियैः । श्रीविहलरायारमजश्रीवल्लमकृतलेखः । सत्यमित्यत्र । सूक्ष्म इति । विरलावयवः सन् व्यापको मूत्वेत्यर्थः । तदात्मक इति । गुणात्मकः सन् शेते इति ज्ञापयितुमपि, गुणान् व्याप्नोतीति च ज्ञापयितुमप्यात्मपद- मुक्तमित्यर्थः। १. प्रत्येकस्वभावा इति पाठः । २. सदात्मकं स न व्यामोतीति पाठः। ११मु.रा.फ. प्र.

·८२ । . श्रीविठ्ठलरायालजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। वस्तुतस्तु दुर्वला एव, इन्द्रियपरवशत्वात् । ते हि दुष्टाः काका इव स्प्रक्ष्यन्तीति तद्दत्तं न ग्राह्यमिति । वैदिकप्रकारेण कदाचित्ते यज्ञं कुर्युरिति, 'न द्विपतोऽन्नमश्नीया' दिति तद्दत्तभागाभजनेऽपि न दोष इति, तदर्थं तैः सह सर्वथैव भवान् कलहं करोति । एतदेव दैयैः सह नित्यविरोधे निमित्तम् । 'प्रायस्त्यक्तनृपासना'निति व्याचष्टे त्वत्सेव- कैर्नुपपदं विधुतं तमोऽन्धमिति । त्वत्सेवकैरपि तत्पदं त्यज्यते । ततो ज्ञायते नृपसिंहासनमधममिति । तस्मिन्नत्कृष्टे तत्प्राप्य पश्चात्त्वत्सेवारसमनुभूय तत्परित्यागो नोपपयेत । अतो भगवच्चरणसेवातो राज्यमपकृष्टमिति सिद्धम् । ततश्चापकृष्टे भगवान्न तिष्ठतीति युक्तमेव । यत्र भगवद्धर्मा अपि न तिष्ठन्ति, तत्र कथं भगवांस्तिष्ठेत् । यत्र कमलादेर्गन्धोऽपि न सम्भाव्यते, तत्र कमलस्थितिरिव । स्पष्टं तद्गतं दोपमाह तमोऽन्ध- मिति । तत्रोपविष्टोऽन्धो भवतीति । तम इव सद्विरोधी च भवतीति । प्रायःपदं लौकिकदृष्ट्या अपेक्षितमिति न निराकृतम् ॥ ३५ ॥ यत्कार्ये कारणदोपमङ्गीकृत्य प्रवृत्तौ दूपणं द्वयं हेतुत्वेनोक्तं 'अस्पष्टवर्मनां पुंसामलोकपथमीयुषा मिति, तदपि सत्यमिति व्याचष्टे त्वत्पादपद्मेति । त्वत्पादपद्ममकरन्दजुपां मुनीनां वास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥३६॥ 'सीदन्तीति तु फलमये विवेचनीयम् । तव मार्गों न स्पष्ट इत्यास्ताम् । ये त्वच्च- रणरजसा जातदेहाः, त्वचरणरजोभिलापिणो वा, त्वामुपासते, तेषामपि वास्फुटम् । स्फुटत्वे तु तैः प्रतिवन्धान मननं सिध्यति । यथा कालं वञ्चयित्वा भगवान् भक्तान् नेप्यत्यभिप्रेतानेव, तथा तेऽपि गुप्ताश्चरन्तीति त्वदुपासकाः कर्मिणोऽपि गुप्ता भवन्ति । सुतरां चरणोपासकाः ज्ञानिनः, सुतरामपि पादपमोपासका भक्ताः । तत्रापि भक्ति- रसामिज्ञाः मकरन्दनिपेवकाः तं रसमन्यो ग्रहीष्यतीति । अतो पहिर्विसदृशाचरणाते- पामपि मार्गों न स्फुटः । अयं मार्ग एवैतादृश इति अस्पष्टवर्मत्वं न दोपाय, अपि तु गुणायैव । 'खे खेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । विपर्ययस्तु दोपः स्वादुमयोरेप निश्चय' इति वाक्यात् । ननु तथापि लोके प्रसिद्धमेत पणमिति चेत्, तबाह नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यमिति । युक्तमेवैतत् । नहि सर्वैरुत्कृष्टो मार्गः ज्ञेयो भवति । तथा सति साधारणः स्यात् । विशिष्टास्त्वत्रापि जानन्त्येव । अन्यथा कथं तत्सेवका भवेयुः । कथं वा तथा कुर्युः । अतो ये नराकाराः पशवः अपुच्छा, अन्यः सर्वोऽपि व्यवहारः पशुतुल्य एव, तैर्दुर्विभाव्यमेव । नन्विति युक्तमित्यर्थे सम्योधनम् । तेऽपि विवेकिनश्चेत्, अग्रे ज्ञास्सन्तीति । प्रथमं दुर्षिभाव्यत्वं पूर्वप- क्षोऽपि । 'अलोकपथमीयुपा मिति लोकवलक्षण्यमपि दूपणं लोके प्रसिद्धं तत्परिहरति - - - १. तत इति पारः । २. फरमेति पाठः। ३. तुः नासि कचित्। ४. न मतम्, न गमनमिति पारद्रयम् ।

·. श्रीसुयोधिनी। यस्मादलौकिकमिवति । भगवानलौकिकः भगवद्धर्माश्च । अन्यथा मगवतो न किश्चि- कार्य स्यात् । भगवन्मार्गस्य वा । संसारस्थान्यथैव सिद्धत्वात्तनिवारकं त्वलौकिकमेव । किश्च । लोकेपि साधारणस्येश्वरस्य च कृतौ वैलक्षण्यं प्रतीयते । न च तद्दोपाय भवति । तथा भगवतोऽपि अलौकिकमिव ईहितम् । ननु तथा सति कार्येषु लोकाः सहाया न मविष्यन्तीति चेत्, तबाह भूमन्निति । त्वमेव महान् , किं तुच्छैरित्यर्थः । किञ्च । न सर्वथा अलौकिकम्, किन्त्वतिमूढानामेव तदगम्यम् । अन्यथा मगवतः सेवकाः मार्गपारम्पर्य च न स्यादित्याशयेनाह अथो अनु ये भवन्तमिति । भगवतस्वीहितं शाखेषु भाववर्णनाज्जातुमपि शक्यम् । तदीयानां तु सुतरामेवामिप्रायो न बुध्यत इति मिन्नप्रक्रमः । तस्मादलौकिकेऽपि यहवः प्रकाराः सन्तीति लोकवत्तदपि प्रसिद्धम् । तस्माद्यावन्तो गुणा लौकिके, ततोऽप्यधिका अलौकिके इति नैतदूपणम् , किन्तु गुण एवेत्यर्थः । साधनस्यादोपत्वे कार्यस्यान्यथावं परिहृतमेव, तथाप्यने परिहरिष्यते ॥३६॥ यदप्यमजनसम्मत्यर्थं खतः परतश्च धनाभावलक्षणं दूपणमुक्तम् , तस्याप्य- न्यथार्थ व्याचष्टे निष्किचन इति । निष्किश्चनो ननु भवान्नयतोऽस्ति किञ्चि- द्यस्मै पलिं वलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः। न त्वां विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धाः प्रेष्ठो भवान्वलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ।। निष्किञ्चनपदं यौगिकमत्र, न तु रूढं निर्धनार्थम् । योगमाह न यतोऽस्ति किञ्चिदिति । नन्विति निश्चयेनैव । भवान् निष्किञ्चनः । यस्स किञ्चन नास्ति, किन्तु सर्वमेव । यतो हेतोर्वा किश्चिन्नास्ति, किन्तु सर्वमेवास्ति । यतो मिन्नं वा। अत्रापि ज्ञानोदये सर्व भगवतः सकाशादल्पमेव भविष्यतीति यतः सर्व किञ्चिदेवेति नन्वर्थः । अथवा । निरुपसर्गों निर्गतार्थे । यतो भगवतः सकाशात् सर्वमेव निर्गतमिति । नयतः सर्व प्रापयतो भगवतः सकाशात्किञ्चिदस्तीत्यर्थः । ननु रूढिं परित्यज्य, किमिति योग आश्रीयते इति चेत्, तबाह यस्मै वलिं बलिभुजोऽपि हरन्तीति । न हि बाधितोर्थः खीकर्तुं शक्यते । यथा प्रकरणवशात्सैन्धवादिपदेषु युद्धार्थ प्रवृत्ती, सिन्धुजत्वमेव पुर- स्कृत्य, अश्व एव प्रतीयते, न तु लवणम्, तथात्रापि वलिभुज इन्द्रादयोऽपि सर्वोपास्या यस्मै वलिं हरन्ति । चरणक्षालने अजः प्रसिद्ध इति तेनापि बलिदत्तो भविष्यति । चरणसेवका इति ज्ञापयितुं वा तदादित्वम् । अनेन खतो धनाभावपक्षः परिहतः । परतो धनाभावपक्षे सिद्धान्तमाह न त्वां विदन्तीति । ज्ञात्वा हि भजनम् । नन्वज्ञानमपि दोपाभावप्रतिपादकमिति चेत् । सत्यम् । यदि प्रतिवन्धाभावेऽप्यज्ञानं भवेत् । अत्र १. दोपप्रतिपादकमिति पाठः।

·. , श्रीविठ्ठलरायासजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तु त्वदज्ञाने हेतुरस्तीत्याह असुतृप इति । प्राणतर्पण एव व्यापता न जानन्ति । ज्ञापनार्थ प्रयत्ने अवकाशाभावात् । नन्वनावश्यकत्वं तथासति जातमिति प्राणापेक्षया अपकर्षात अज्ञानमदोपायेवेति चेत्, तबाह अन्तकमिति । स हि मारकः सर्वसंहता । अतः सर्वैरेव ज्ञातव्यः। तथाप्यज्ञानं वहिर्मुखत्वादेव । हेत्वन्तरमप्याह आन्यतान्धा इति । आय- तया अन्धाः । न हि चक्षुपि द्रव्यादिना पिहिते कश्चित्पश्यति । तथाब्यता सर्वत्र व्याप्ता निरन्तरा अन्धत्वमेव सम्पादयति । परिमितमेव गुणो, नत्वपरिमितं धनम् । अजीर्णान्नवत् । अतो ज्ञानाभावात् परतो धनाभावो युक्तः । नबन्धत्वापादकं धनं भवति । यदप्युक्तं 'निष्किञ्चनजना एवास्माकं प्रियाः, नत्वात्या' इति खरुचिनिरूपणम् , तदपि युक्तमेवेत्याह प्रेष्ठो भवानिति । वलिभुजां विरक्तानां देवानां वा भवान् प्रियः, पुरुषार्थसाधकत्वात् । अपिशब्देनोमये सङ्गृहीताः। तदनुगामिनश्च । तेऽपि तुभ्यं त्वदर्यमेव जातास्तव प्रियाः । यो हि यदर्थमेवोत्पद्यते, स तु तस्य प्रियः । नात्रार्थशब्दो निवृत्तिवाची । अतोऽन्योन्यं प्रियत्वात् निष्किश्चना एव जनाः प्रियाः, न तु धनवन्तः, पुरुषार्थापेक्षाभावात् । अतदर्थ- त्वाच्च । अनेन तस्मात्प्रायेण नह्याढ्या' इत्यभजनं समर्थितम् ॥ ३७॥ यदुक्तं भगवता 'ययोरात्मसमं वित्त'मिति विवाहयोग्यत्वाय, तत्र निर्णयमाह त्वं वै समस्तपुरुपार्थमय इति । त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्यम् । तेपां विभो समुचितो भवतः समाजः पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोन ॥ ३८॥ पुरुषार्थश्वेद्धर्मादिर्भवेत् , उभयातिरिक्तः, तत्र जन्मादयः पञ्च विचारणीयाः । क्षेत्रयी- जयोवैजात्ये फलानुत्पत्तेः । नतु फलसाधनयोर्जन्मादिकं तुल्यमपेक्ष्यते । अतो लौकिकदृष्टयै- व यो भवन्तं साधनत्वेन मन्यते, तं प्रत्येवैपा वाचोयुक्तिः, नत्वस्मान् प्रतीति असमतया- ऽविवाहकधनं न मां प्रति न त्वा प्रतीति प्रकरणोदिदं वाक्यगुत्कर्पमेवाईति, नतु प्रकरणे श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवलमकृतलेखः । निष्किश्चनो नन्वित्यत्र । नात्रार्थशब्द इति । अनुपदसंस्कृते यदर्थमेवोत्पद्यते इत्यत्रोक्तोर्थशब्दोऽन्यानिवृत्तिवाची न । तथासति भगवदर्थत्वाभावेन भगवत्प्रियत्वं न स्यात्। किन्तु भगवदर्थत्ववाचीत्यर्थः। अर्थशब्दस्य पञ्चमो| निवृत्तिरिति तथाशप निराकृतम्। पुरुषार्थेति । पुरुषार्थमयो भगवानिति वक्ष्यते, तेषां तदपेक्षा नास्ति, किन्तु धनापेक्षैवेत्यर्थः । खं वै समस्तैत्यत्र । उभयातिरिक्त इति । भार्यापुरुषातिरिक्त इत्यर्थः । भगवास्तु पुरुषार्थरूप एवेति मावः । साधनत्वेनेति । पुरुपार्थसाधनत्वेनेत्यर्थः । प्रकरणादिति । १. धसान दोषापेनि पाठः । २. सरनिरूपणं यस्मिमित्सर्थः । ३. पावितमधंसाधनभूताभ्यो शिपामामा निजलपः। - ४. भगपन्तम्। ५.ापन प्रकरणाव।

·, श्रीसुबोधिनी, केनाप्यंशेन सम्बध्यत इत्यभिप्रायेणाह । त्वं सर्वपुरुषार्थमयः । धर्मादयः पुरुषार्थाः त्वदवयवेषु वर्तन्ते । यथा गङ्गायां जलम् । ततोऽपि गङ्गा महती, तथा भवानिति मयडर्थः । साधनैः साधितास्तत्र भविष्यन्तीत्याशङ्कयाह फलात्मेति । पुरुषार्थाः साधनरूपा अपि भवन्तीति साधनफलरूपत्वं वा प्रतिपाद्यते । सर्वेपामेव वा फलानां त्वमात्मा । नहि पर- मानन्दे कश्चित् खाधिकारो नास्तीति विलम्बते । भगवतः फलत्वं साधनत्वं चार्पज्ञानेनोक्त्वा लौकिकवुद्ध्या तदनङ्गीकारं मत्वा तेपामप्यनुग्रहाय युक्तिमाह यद्वान्छयेति । फलाकाङ्क्षा- यामेव विरुद्धानां च परित्यागः, साधनानां च ग्रहणम् , नतु फलयोः अन्यफलाकासयान ह्यन्यत्फलं त्यज्यते, वैषम्यादेकस्य सिद्धत्वादपरस्यासिद्धत्वात् , अतो राज्यं न फलम् , नापि फलसाधनम् , तदुच्यते यद्वान्छयापि त्यज्यत इति । ननु तथापि राज्यमैहिक फलं भवतीति तत्परित्यागे भ्रान्तत्वं स्यादित्याशझ्याह सुमतय इति । कृत्यं कर्तव्यम् । साधनसाध्यरूपत्वात् भगवतः स एव ग्राह्यः, नत्वन्य इति कृत्यं छेदनमहतीति सुमतित्वे हेतुरप्युक्तः । अतस्त्वदर्थमेव ये सिद्धाः, तेषां तव च समाजो युक्त इत्याह तेपामिति । यद्यपि मैत्री विवाहश्च तेष्वपि न सम्भवति, तथाप्येकगोष्ठयां सम्बन्धमान- मपि युज्यत इति तन्निरूप्यते । विभो इति सामर्थ्यम् । राज्यादिपरित्यागिनां परमसु- कुमाराणां सन्तोपजनने । सम्यगुचितः समाजः राजमत्रिणामिव । सर्वथा आनुगुण्यं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह पुंसः स्त्रियाश्चेति । यथा पुंसः स्त्रियाः समाजः, चकारान्मि- त्रयोःसमानशीलव्यसनयोः। अश्वं न त्वा वारवन्तं' इतिवत् उपमार्थवाचकाभावेऽपि निरु- कादिवोपमार्थत्वमुच्यते । तत्रापि प्रसङ्गं वारयति रतयोरिति । सर्वक्लेशरहितत्वे सत्य- न्योन्यं प्रीतयोः । प्रीत्यादिसद्भावेऽपि वाधकं चेद्भवेत् , तदा न भवतीति व्यावर्तयति सुखदुःश खिनोर्नेति । एकः सुखी, अपरो दुःखी रोगादिना, तयोः कथमपि न समाजः । अनेन दुःखिनोः सुखिनोर्वा समाज उक्तः ॥ ३८ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । प्रकरणं भगवद्विवाहस्य । 'ययोरात्मसम'मितिवाक्यमेतस्मात्यकरणादुत्कर्पमर्हति । बाधित्वादन प्रकरणे प्रवेशमलभमानमन्यत्रोत्क्रप्टव्यम् , लौकिकविवाहप्रतिपादकत्वेन वक्तव्यमित्यर्थः । गङ्गा महतीति । आधिदैविकी गृहेपि प्रकटा भवतीति जलापेक्षया महत्परिमाणेत्यर्थः । फलयोरिति । सिद्धयोरिति शेषः । फलमिति । सिद्धमिति शेपः । छेदनमर्हतीति कृत्यपद- निरुक्तिः। कृती छेदने इति धातोर्ण्यत् । अश्वं न त्वेति । अयं नकार इवार्थकत्वेन निरुक्ते प्रथमाध्याये व्याख्यातः, तद्वदत्रापि उपमारूपार्थवाचकेवादिपदाभावेपि नकारस्यैवावृत्तस्यो- पमार्थकत्वमुच्यते । तथा च नकारस्यावृत्तिः । पूर्वनकारस्योपमार्थकत्वम् । रतयोरिवेत्यर्थः । द्वितीयस निषेधार्थकत्वम् । सुखदुःखिनोः समाज उचितो न भवतीत्यर्थः । प्रसङ्गमिति । प्रसङ्गात्कार्यान्तरार्थे मिलितयोः स्त्रीपुंसयोः समाजस्तथा रसजनको न भवतीत्यर्थः । १. चर्मणि दीपिनं हन्तीतिवत् तादर्ये सप्तमी । २. क्यपिति पाठः। Aai ·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यदप्युक्तं 'भिक्षुभिः श्लाविता मुधेति अज्ञानसमर्थनार्थम्, तत्रापि निर्णयमा त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिरिति । त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । हित्वा भवद्भव उदीरितकालवेग- ध्वस्ताशिपोजभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥ भिक्षुभिः परमहंसैरिति व्याख्येयम् । मुधेति फलाकाङ्क्षारहितैश्च । अन्यथा नारदादिषु लौकिकभिक्षुकत्वाभावात् वाषितार्थता स्यात् । अन्ये च भिक्षवः न श्लाघां कुर्वन्ति । तदाह । न्यस्तो दण्डो भूतेषु यैः । अनेन दोपाभाव उक्तः । ते च ते मुनयश्चेति गुणाः । व्यक्तवाण्या अपरोक्षवचनैः (उक्तः) अनुभावो यस्य । श्वाधा- मात्रं न, किन्तु यथा कृतं तथेत्यनुभावपदेनोच्यते । तत्स्वानुभवसिद्धं तेषाम् । अन्यथा कथं तादृशा जाताः । अतस्तेषां वचनं सार्थकमिति तद्वाक्यैत्विा भवान् सम एव वृतः । समत्वे हेतुरात्मेति । यथा वहिर्दृष्टौ समत्वापादका जन्मादयः, तथान्तदृष्टावात्मत्वमेव । न हि कस्यचिदपि स्वात्मा न समः । तर्हि वरणेन किमित्यत आह आत्मदश्चेति । जीवाः खैण्डितारमान एव स्थिताः । तेषामात्मानं खात्मानं वा प्रयच्छतीति । अनेन त्वं स्वात्मानं दास्यसीति ज्ञात्वैव मया वृत इत्युक्तम् । चकाराद्धर्मादीनपि । नन्वहं कथं तवात्मेत्याशक्य साधारण्येनाह जगतामिति । इति बुद्ध्यैव वृतः । अत एव तेऽपि परित्यक्ता इत्याह हित्वा भवद्भुव उदीरितकालवेगध्वस्ताशिष इति । न केवलं मयेदा- नीमेव भवान् वृतोऽन्यपरित्यागेन, किन्तु पूर्वमेव लक्ष्मीखयंवरे अब्जभवनाकपतिप्रभू- तीन् परित्यज्य जन्मैश्वर्योत्कर्पयुक्तान् भवानेव वृत इति सम्बन्धः । तेषां परित्यागे हेतुमाह । भवतो भूः कालजनिका, तस्याः सम्बन्धी, तेनैवोदीरितो यः कालः, तस्य वेगेन ध्वस्ताः आशिपो येपाम् । क्षणमपि विसम्मतो भूवक्रतायां सर्वनाश एव तेषां भवतीति - किं तेषां वरणेन । नहि मुमूर्षुः कयाचिद्वियते । ब्रह्मादीनामेव चेदियमवस्था, कुतोन्ये वरणयोग्या मवन्तीत्साह वुत्तोऽन्य इति । अतो ज्ञास्यैव भवान् वृतः । नाप्यन्ये वर- णीयाः । अन्यद्भगवदुक्तं नास्माकं बाधकम्, उदासीनत्वं च । आत्मात्मदत्वेन अस्म- दिष्टमेव । अहमपि तथा भविष्यामीति ॥ ३९ ॥ श्रीविठ्ठलरायारमगधीयसभकृतलेसः । त्वं न्यस्तदण्डेयन । गदितानुभाव इति । गदधातोरर्थमाहुः व्यक्तवाण्येति । अहमपि तथेति । भगवदरणे अहमप्यात्मलन्ध्या पूर्णा भविष्यामीत्यर्थः । १. उपाशी नाति प्रभूला पुमफे। २. सपा जीयानामानन्दाशतिरोभावेन राभितारमायाद तेषां 'मम वेद प्राव भपती'ति सहानेन तिरोहितानन्दप्रसारकरपेन मारमा पदावि गापः। .

·। श्रीसुबोधिनी । एवं वाधकानि पदानि साधकत्वेन ध्याख्याय, वाक्यार्थ चोक्त्वा, यथाश्रुतं भग- वद्वाक्यं लोकदृष्टिपरत्वेऽपि विरुध्यते, तस्माद्वाक्यानि विपरीततया खोत्कर्षमेव प्रति- पादयन्तीति वक्तव्यमित्यभिप्रायेणाह जाड्यं वच इति । जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यश्च भूपान्विद्राव्य शानिनदेन जहर्थ मांत्वम् । सिंहो यथा स्ववलिमीश पशून्स्वभागं तेभ्यो भयाद्यदुदधिं शरणं प्रपन्न:४० अतः परं पुनः सर्वे श्लोकाः लोकदृष्ट्यापि विरुध्यन्त इति व्याख्यास्यते । यतो विपरी- ततया स्वोत्कर्षमेव प्रतिपादयेयुः। तदा ध्वनिपरत्वेन तान्येव वाक्यानि योजितानि भवन्ति । यदुक्तं प्रथमत एव 'राजन्यो विभ्यत' इति, तत्रोत्तरमुच्यते । 'मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधर- मीक्षितु मिति भगवतोक्तत्वात्तामसप्रकारेणापि क्रोधाविष्टा वाक्यानि खण्डयतीति पूर्वस्माद्वि- शेषः । भयं हि जडस्य भवति । जाड्यादेव कम्पो दृश्यते । तत्र भगवति भयहेतोरभावात् वक्तुभयवाचकः शब्दः। भट्टानामिव शब्दस्यैव शक्तिद्वयं परिकल्प्य वक्तृत्त्रं वाच्यत्वं च । सार्थ- कता सम्पादनीयेत्याह जाड्यं वच इति । वच एव जाड्यं जडता भीतत्वमिति यावत् । तवेति भेदार्थमसमासः। ननु विद्यमाने वक्तरि मुख्यार्थ परित्यज्य वचोजडता कथं सम्पायत इत्यत आह गदाग्रजेति । यथा गदोत्पत्तिपर्यन्तं खयममीतोऽपि क्रियां जडां सम्पादित- वान् , एवं वाचमप्यत्र तथा सम्पादयति । तेन भगवदिच्छयैच तथा कायिकवाचिकयोर्जा- तत्वान्न किचिढूपणम् । वच इति वाच इति वचस इति वा छान्दसम् । अथवा । केनचि- द्धर्मेण ज्ञानाभावेन लोके जडो भवति । प्रकृते तु जडत्वसम्पादकत्वं वच एव । केवलं वाक्यादेव प्रतीयते जाड्यम् , न त्वर्थत इत्यर्थः चिकारात् पूर्व यहुधा भगवजयं समुचिनोति । यस्त्वं भूपान् शानिनदेनैव विद्राव्य, पशुतुल्यान् कृता, मां जहर्थ । पशव एव हि शन्द- मात्रेण पलायन्ते । पूर्व निनदेनैवाभिभूय समाहृता, पश्चात् युद्धार्थ प्रवृत्ती यलेन सर्वे हता श्रीविठ्ठलरायात्मजीवलमकृतलेसः। जाव्यं यच इत्यत्र । जाड्यादेवेति । जाड्यं भयं हेत्वभावाद्भगवत्यनुपपन्न वक्तरि शब्दे पर्यवस्यति । तथा च मयेन शब्दस्य कम्पो जातः । अतः अभीतमपि मग- वन्तं मीतं बोधयति शब्द इति भावः । वक्तुरिति । शब्दस्वेत्यर्थः । शन्दस्य कयं यक्तृ- समित्याशश्व सम्मतिपूर्वकं व्युत्पादयन्ति भट्टानामिवेति । यच एव जाव्यमिति । वचस एव जडतेत्यर्थः । क्रियां जडामिति । मययुक्तामित्यर्थः । याचमपीति । वाक्य- मपि मययुक्तं सम्पादयतीत्यर्थः । इदं शक्तिद्वयकत्लनं पूर्वमीमांसायामुक्तम्, न तु व्यासा- मिमतमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुरभवेति । अस्मिन्पक्षे यच इति पथम्यन्तम् । उपपविस्तु छान्दसत्त्वेनोक्तैय । यश्च त्वमतादृशः, स त्वं तेम्यो मयादुदपि शरणं प्रपन इति यथ- स्मादतो वचस एव जाव्यमित्यन्वयः । १. पकारादिति प्रभुपुसफ नानि । २. समाहवा.

·. ८८ श्रीविठ्ठलरापात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। इत्यविरोधः । ये हिशब्दमात्रेण पलायन्ते, तेन तेभ्यो भयं सम्भाव्यते । शानिनदेनेति हेतु- स्त्रोक्त इति पूर्व धनुष्टङ्कारं कृतवानिति लक्ष्यते। राजन्यचक्र परिभूयेत्यत्र शाङ्गनिनदेनेति योजनीयम् । दैवाद्गृहीत्वा अनवहितेषु तेषु समागत इति पक्षं व्यावर्तयति सिंहो यथेति । बलाद्रहणदोषं व्यावर्तयति स्वभागमिति । अदत्तस्यापि ग्रहणे दोपाभावं सामर्थ्य चाह ईशेति । यथा क्लुप्तोऽपि भागो दैवैर्न गृह्यते, अहुतश्चेत्, तथेश्वरो न भवतीत्यर्थः । लोके खभागस्य बलादपि ग्रहणं दृष्टेमिति । मां त्वमिति प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तम् । पशूनिति सिंहव्यावृत्तिः । न हि सिंहस्य कन्या सिंहेन बलाद्रहीतुं शक्या । यद्यपि स्वभागरूपा । देवादीनां रक्षाभावाय स्ववलिमिति । स्वार्थमेव देवैः लुप्तमिति । यथा सिंहः पशून् विद्राव्य, खभागभक्षकान् व्याघ्रादीन् नादेनैव निवार्य, खभाग कुम्भस्थलस्थमांसं हरति, एवं निःशकं हृतवतः ते कथं भयमिति । भयवाक्यमनुवदति, विरुद्धार्थमिति वक्तुम् , तेभ्यो भयाद्यदुदधिं शरणं प्रपन्न इति । यस्मात्तेभ्यो भयात्त्वमुदर्षि शरणं प्रपन्ना, अस्माद्वचो जाध्यमित्यर्थः । उत्तरवाक्यगतो यच्छन्दः तच्छब्दं नापेक्षत इति न तच्छन्दाध्याहारः । पशुतुल्येभ्यो विद्रावितेभ्यो भयवचनं चाधितार्थ भवत्येवेति विप- रीततयैवार्थों वक्तव्य इति भावः । अनेनैव 'वलवद्भिः कृतद्वेषा'निति व्याख्यातम् । न हि पशवः पलायनपरा बलवन्तो भवन्ति । स्वयमेव त्यक्तनृपासनत्वमुत्कर्ष एव ॥४०॥ यदुक्तं भगवता 'अस्पष्टवर्ल्सनामिति 'तन्मार्गानुवर्तिनः सीदन्तीति, तत्राप्य- न्यार्थप्रतीतेः अवाक्यार्थधीजनकत्वात् ध्वनिप्रकारेणैव निर्णय इत्याह यद्वान्छयेति । यद्वाञ्छ्या नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य- जायन्तनाहुपगयाय ऐकपत्यम् । राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्वुजाक्ष सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम् ॥ ४१ ।। योपित इति पदमुपलक्षकम् । तेन पुरुषा अपि सीदन्तीति वक्तव्यम् । स्त्रीप- दमप्रौढानन्यवृत्तीति । अवसादस्तत्रैव लयः । भगवानले गत इति तेन मार्गेण जिग- मिपया राज्यादिकं विसृज्य, राज्यादिभ्यो भगवदर्शनं महदिति तद्वान्छया नृपशिखाम- णयः अम्बरीपप्रभृतयः वनं विविशुः । भगवति समागतेऽपि ते न समागता इति पूर्व- मपि न व्याघुट्यागता इति पदवीमन्वेव अवसन्नाः भगवन्मार्ग एव मार्गप्रदर्शका इव स्थिताः । अन्यथा भगवन्मार्गो न प्रवर्तेत । अतः अवसादवाक्यं यथार्थम् , श्रीविहलरायारमजश्रीवलमकृतलेखः । यद्वाग्छयेत्यत्र । पूर्वमपीति । भगवदागमनात्पूर्वमपि नागताः । आगमनानन्त रमपि नागता इत्यर्थः। तथापि १. टाहारनिति पाठः। २.तरः। ३. सीपदमन मिति पाउः ।

·, श्रीसुबोधिनी । ८९ वहव एव प्रवर्तन्त इति.न दूषणम् । नन्वेकत्र निरूपणे कृते.कथं सर्वत्र युज्यते, तबाह ते इहास्थिताः किमिति । ते अङ्गादयः । अङ्गः पृथोः पितामहः। वैन्यः पृथुः । जायन्तो मरतः जयन्याः पुत्रः । नापो ययातिः । गयः प्रियव्रतवंशजः । एते इह आस्थिताः किम् , आमरणान्ते किं गृह एव स्थिताः, अपि तु वने प्रविष्टाः । तत्रैवावसन्नाः । तेन विपरीतार्थे ये गृहे स्थिताः, त एवावसन्नाः, नतु त इति वाञ्छामात्रेण खकीयं सिद्धमपि राज्यं परित्यजन्ति । वने खावसादमपि सहन्ते । तत्र भगवन्तं प्राप्य अधमराज्यपरित्यागः किमाश्चर्यमिति भावः ॥४१॥ 'निष्किश्चना वयं शश्व'दिति भयन्यायेनैव निवारितमपि लक्ष्म्याश्रयत्वेन तन्नि- 'वारयन्नाव्यामजनमपि विपरीततया व्यावर्तयति कान्यं श्रयीतेति । कान्यं श्रयीत तव पादसरोजगन्धमाघ्राय सन्मुखरितं जनतापवय॑म् । लक्षम्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य मा सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टिः४२ का वा स्त्री तव पादसरोजगन्धमाघ्राय अन्यं लशुनामध्यरूपं आश्रयेत । अने- नोकर्पविषयः तत्र खरुचिश्चेति निरूपितम् । क्वचिनिन्दितमप्येतादृशं भवतीति तद्व्या- 'वृत्त्यर्थमाह सन्मुखरितमिति । सद्भिर्मुखरवत् भगवचरणारविन्दो वर्णित इति । फलं. 'साधकत्वमाह जनतापवर्यमिति । जनतायाः प्राणिमात्रस्य आपवर्यमपवर्गमभिव्याप्यं यावरसुखं तत्सर्वं यस्मादिति । प्रमाणं फलं चोक्तम् । किञ्च । स्त्रीणां मुख्या लक्ष्मीः सम्पत्तिरूपा च । तस्यास्तदेव गृहमिति स्त्रीभिः सर्वाभिस्तत्रैव स्थातव्यम् । नन्वेवं सति कयं सर्वासामन्य एव मीरः । तत्र तुशब्देन पूर्वपक्षं निराकरोति अविगणय्येति । समागतमुपस्थितं भगवन्तमविगणय्य कापि नान्यं श्रयते । किञ्च । मा स्वयं मरणधर्मा मरणनिवर्तकमात्मदं भगवन्तमेव सेवितुमर्हति, नतु सदोरुभयं सर्वदैव कालादेः सका- शात् अधिकं भयं यस्येति । महद्भयं मरणात्मकम् । खस्य कदाचिद्वा तद्भवेत् । सेव्यस्तु सर्वदैव तादृशभयवानित्यभजनेहेतुरुक्तः । किश्च । गुणालयस्य तव । अनन्तगुणा- नामालयरूपो भवानेव । ततो या गुणरूपा भविष्यति, सा त्वामेव श्रयते, दोपरूपा त्वन्यमिति स्थितिः । ननु वह्वय एव गुणरूपाः अन्यमपि भजन्ति, अन्यथा भगवत्समान- काले अन्येषां विवाहो न स्यात् , तत्राह । अर्थे विवक्ता दृष्टिः यस्या इति । अविचारेण अर्थविवेचनासामर्थ्येन वा अन्यभजनम् । प्रयोजनतारतम्यदृष्टौ तु मल्याः गुणरूपायाः श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। कान्यं श्रयीतेत्यत्र । मुखरवद्वर्णयन्ति मुखरयन्ते । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुल'मिति बाहुलकाणित् । तथावर्णितं मुखरितमित्यर्थः। अपवर्गमभिव्याप्येत्याप- वर्यम्, अव्ययीभावः । तथा वर्तते इत्यापवयं सुखं प्रत्यक्षा क्रियेतिवदर्शआयच् । जन- तायास्तद्यस्मादिति विग्रहममिप्रेत्याहुर्जनताया इति । ३. मेध्यगन्धसम् । . १. अवसादम्। २. आपवर्गनिति लेखः। १२सु.रा.क.प्र.

·" श्रीसुबोधिनी। ९१ तद्वक्ष्यति । कथं राज्ञां सर्वथा विषयपोपकत्वम् , न भगवत. इति वैलक्षण्यं निरूपयति स्त्रीणां गृहेप्विति । स्त्रीणां शयनभोजनविहारमलत्यागादिगृहेषु ये खोत्कर्ष परित्यज्य तत्सेवापरा भृत्या भवन्ति, यथा गृहदासाः । दास्येऽपि चतुर्धा विशेषमाह खरादिपदैः । गर्दमो हि तदपेक्षितं जलादिकं तत्कर्तव्यं स्वयं करोति । तथा ये भार्याकर्तव्यं स्वयं कुर्वन्ति निरालस्याः । यथा वा गावो वृषभाः शकटैस्ता वहन्ति दुह्यन्ति वा, स्वसर्वखं प्रय- च्छन्ति, इष्टदेशेषु स्वयं भारमूडा, तथा ताः प्रापयन्ति । यथा वा श्वानः रात्रौ गृहखा- मिनि शयाने खयमनिद्रः तत्पालनं करोति, तथा नीचा भूत्वा शरीरेण पालयन्ति । एवं स्थितिगतिशयनेषु सेवकत्वमुक्तम् । एवमपि सति यदि भोगस्तुल्यो भवेत् , भोगाथै वा मवेत् , तदा न काचिचिन्ता, किन्तु तच्छेपस्य निकृष्टस्यैव तदुच्छिष्टस्य तदनुपयु- तस्य वा भोग इति बिडालदृष्टान्तमाह । स हि स्त्रीणां पादयोः भक्षणयाचनार्थ अनेकां चेष्टां करोति, ततस्ता दुग्धं पीत्वा भाण्डनिर्यासमिव प्रयच्छन्ति कदाचित् , तथा ये निकृष्टा नियतभोगाः तादशैरेव स्त्रीणां भोगः सम्पादयितुं शक्यते । विपयाभिलापिण्यः तादृशमेवापेक्षन्ते । कथाः कर्णे साधारण्येन प्रविशन्ति सर्वेषामेवेति यादृशप्रवेशेन कार्य कुर्वन्ति तद्वक्तुमाह कर्णमूलमिति । अन्तःप्रवेशे मूलसम्बन्धः कथानाम् । विषयाभि- लापनाशकत्वे हेतुमाह अरिकपणेति । विपं यान्तीति विषयाः अरयः तान् कर्पत इति शत्रुनाशको विषयनाशको भवति । तत्कथास्तद्रूपाः। ता अप्यच्युताः खनाशशङ्कार- हिताः । विषयैस्तन्नाशः कर्तुं न शक्यत इति । तत्रापि बहुरूपाः एकरूपाद्भगवतोऽति- वंलिप्ठाः । तत्राप्युप समीपे स्वयमेव समागता वह्वयः । युप्मत्कथा इति समासेन तासां नित्यं भगवत्सहभाव उक्तः । तासां विषयनिवर्तकत्वे युक्तिमुक्त्वा, प्रमाणमाह मृड- विरयसभासु गीता इति । प्रलयोत्पत्तिकर्तारौ तौ । तदुभयं तदधीनमेवेति तेपा- मपेक्षितम् । तत्समासु गीयते, यत्तयोदुर्लभममिलपितं च । प्रत्यहं क्रियमाणासु सर्वाखेव सभासु भगवत्कथा एव गीयन्ते । अनेन तयोरपि उत्कृष्टो भगवानिति निरूपितम् । ताम्यां कथानां फलं निर्णीतमिति प्रमाणनिरूपणे तथोक्तम् । तावेव हि मुख्याविति । अनेन स्त्रीणां शापो निरूपितः । या भगवत्कथा न शृणोति, सा तादृशं पतिं प्राप्नोतीति । समान्यतः स्त्रियो दुष्टा इति हि योनिदोषं मत्वा, भगवानेवं निराकरोतीति सा मन्यते । अन्यथा पुरुषानसमानपि भजने अनिषिध्य मामेव कथं निषेधतीति ॥४४॥ तर्हि तासामैहिकं सुखं तैर्मविष्यति, ऐहिकामुष्मिकयोस्तुल्यत्वादप्रयोजकः शाप इत्याशझ्याह त्वगिति । त्यकश्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्तर्मासास्थिरक्तकृमिविट्रकफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाञ्जमकरन्दमजिघ्रतीस्त्री ४५ १. जलहरणादिकमित्यर्थः। .

·९२. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। न हि शवालिङ्गने कश्चन भोगोऽस्ति । खप्नेऽपि तथा दर्शने मृत्युभवति । अग्नि- प्रवेशे तु शवालिङ्गने स्पष्ट एव मृत्युः । यदि तस्मिन् देहे चेतनः कश्चिदिन्द्रियवान् भवेत् , तदा स न गर्दभादिभावं प्राप्नुयात् । अतः केवलं शव एव, परं जीवच्छवः । प्रसि- द्धात् प्राणा अत्र विशिष्टाः । न केवलं शवत्वमात्रमेव दूपणम्, किन्तु अवयवशोऽपि विचारे तत् दुष्टैमित्याह । बाह्याभ्यन्तरभेदतः । तस्य शवस्य परितस्त्वक् । ऊर्ध्व लम्बित- भागे श्मश्रूणि । यथाष्टदिशः पूर्वभागः । सर्वत्र लोमानि यथा तृणानि । अन्तेषु नखाः, यथा प्राकारे शृङ्गाणि शूलानि वा । पश्चात्केशाः । एवं सर्वतो बहिः पिनद्धम् । अन्तस्तु मांसम् , तस्याप्याधारभूतमस्थि च । तत्रापि मध्ये नाडीपु लोहितम् । नाड्यो बहिरप्याया- न्तीति रुधिरं मांसाद्वहिरप्युपलभ्यते । वस्तुतस्त्वन्तः । तत्र च कृमयः क्षुद्रा जीवाः । ततोऽपि मध्ये पुरीपम् । कफपित्तवाताः शास्त्रसिद्धा रोगादिसूचकाः । एवं दृष्टादृष्टदोषा निरूपिताः । नन्वेतादृशं चेत्कुत्सितम् , तदा कथं भजेतेत्याशझ्याह कान्तमतिरिति । अयं कान्तः परमसुन्दर इति तस्मिन्नुत्कृष्टबुद्धिः । ननु प्रत्यहं मलादिरूपत्वं दृश्यत इति कथं तस्मिन् कान्तबुद्धिः स्यात्, तबाह विमूदेति । ननु सर्वासामेव स्त्रीणामियमेव व्यवस्थेति साधारण्यादस्यैव भोगशब्दवाच्यत्वात् सुखजनकत्वस्य दृष्टत्वात्तादृशेनैव सुखं भविष्यतीति व्यथै तद्दोषनिरूपणमिति चेत् । तत्राह या ते पदान्जमकरन्दमिति । यथा श्रोत्रं कथा गृह्णाति, तथा प्राणमपि भगवन्तमासेव्य भगवञ्चरणारविन्दरजो गृहाति चेत्, तदा शवं न गृह्णाति । यो हि कमलगन्धमाजिति, स शवगन्धात् विचिकि- सते । विशेषानभिज्ञस्तु काकादिः न विचिकित्सत इति नायं सर्वात्मना भोगरूपः । स्त्रीपदं पतिव्रताव्युदासार्थम् । सा हि धर्मार्थमेव भगवदुझ्या तं भजत इति । नापि तस्या विषयापेक्षा ॥४५॥ एवमितरभजने स्त्रियं पुरुषं च निन्दित्वा, स्वस्य विषयाधिकार एवेति सर्वथा विषयामावे केवलॅमोक्षाधिकारात् स्वस्यापि . प्रवृत्तिर्व्यर्थेत्याशझ्याह अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग इति । अस्त्वम्वुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मत्रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः। यद्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमानो मामीक्षसे तदु ह नः परमानुकम्पा ४६ अम्बुजाक्षेति दृष्टचैव परमसुखदातृत्वं निरूपितम् । ते चरणानुरागो ममास्तु । उभयोरनुरागे उभयोः सुखं भवति, स्पर्शदिना, नत्वननुरागे । तत्र भगवतश्येन्मयि नानुरागः, तदा पूर्णानन्दत्वात् मत्स्पर्शादिकृतसुखाभावेऽपि न काचित् क्षतिः । मम तु पूर्णानन्दत्वागावात् अन्यत्र स्पर्श धाटयं भवतीति चरणस्पर्श विरोधाभावात् तत्रा- नुरागोऽस्तु । प्रार्थनायां लोह । मम त इति अव्यवहितसम्बन्धः प्रार्थनाधिकारे हेतुः । १. अवययोशोऽपि । २. दुष्ट इति पाठः । ३. आधाति । ४. यलमोशाधिकारामायादिति पाउः । .

·श्रीसुयोधिनी। भगवतो नापेक्षित. इति द्वितीयस्य नेहः कदाचित् प्रतिबन्धकत्वेन अनपेक्षितः स्यात् । ततो भगवदिच्छाभावे रागों न भवेदिति प्रार्थना । भगवतोऽनपेक्षत्वे हेतुः आत्मत्र- तस्येति । तात्मारामो विपयेष्विव त्वय्यपि भगवान् सम्बन्धं न करिष्यतीत्याशङ्कयाह मयि चेति । यथा भगवानात्मनि रमते, एवं प्रपञ्चेऽपि रमते । तत्र प्रपञ्चस्य मूलं खरूपमहमिति सृष्टिप्रलययोः सिद्धत्वान्मत्सङ्गं न वाधिष्यत इत्यर्थः । नन्वेवं सति संसारिणामात्मारामाणां च को विशेष इति चेत् । तत्राह अनतिरिक्तदृष्टेरिति । सर्वात्मनो भगवतः आत्मनि वा मयि वा न अतिरिक्ता दृष्टिर्यस्य । सर्वस्यैवात्मत्वादेकैव दृष्टिः सर्वत्र । तर्हि तव कथं स्त्रीरूपः पुरुषार्थः सिध्येत् , अन्यथा स्त्रीत्वं व्यर्थ स्यादिति चेत् । तत्राह ययस्य वृद्धय इति । यहि भगवान् अस्य जगतो वृद्धये आत्ता रजसः अतिमात्रा अधिकमा- वारूपः कामः येन । तर्हि मामीक्षिष्यते । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वेति । तर्हि तदैव नोऽस्मभ्यं सर्वशक्तिम्यः परमानुकम्पा । अस्मासु महती · कृपेत्यर्थः । 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्म दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारते'ति वाक्यात् । ईक्षणेनैव चिच्छत्त्याघानमुक्तम् । सम्बन्धस्तु भगवता सह नित्य इतीक्षणमेव विशेषः ॥ ४६ ।।... एवमुदासीनत्वेऽपि स्वसं सर्वपुरुषार्थसिद्धिमुक्त्वा, सुखप्रस्तावनायां भगवान- कस्मादेवं यदुक्तवान्, तत्र को हेतुरित्याशन, परीक्षार्थ तेपामुपयोग इति भावं वर्ण- - यति द्वाभ्याम् । नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन । अम्याया इव हि प्रायः कन्यायाः स्यादतिः कचित् ॥ ४७ ।। व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् । बुधोऽसती न पिभृयात्तां विभ्रदुभयच्युतः॥४८॥ नैवालीकमहं मन्य इति । यथार्थतार्थत्वेऽपि ते वयः अहमलीक न मन्ये । असम्मावितवचनमलीकम् । मधुसूदनत्वात् परमसमर्थस्य सर्वांपेक्षारहितस्य क्लिष्टकरणे प्रयोजनाभावात् परीक्ष्यैव सम्बन्धः कर्तव्य इति सूचितम् । सम्भावनायां स्त्रीत्वमेव हेतुः । यतः महति कुले जातायाः काशिराजसुताया अम्वायाः कन्याया इव क्वचित् साल्वे रतिदृश्यते । अम्या अम्बिका अम्बालिकेति तिस्रः काशिराजकन्याः मीष्मेण विचित्रवीर्यार्थे स्वयंवरे आहृताः ततो ज्येष्ठा भीष्मं प्रति स्वाभिप्रायमुक्तवती 'साले मन्मन'इति । ततो भीष्मेण प्रेषिता, साल्वेनान्याहतेत्यगृहीता, पुनर्मीष्म प्राप्ता । पर- शुरामवाक्यादपि भीष्मेणासङ्ग्रहीता, तपसा देहं त्यक्त्वा शिखण्डी मूत्या, भीष्मवधार्थमु- १. खयंवरा भानीता इति पाठः।

·. • . , . श्रीविठ्ठलरायात्मजनीवल्लभक्तलेखसमेता । सन्नेति भारतकथा । न्यूढाया अपि पुंश्चल्याः । जन्मसंस्काराद्रहैर्वा वहुपुरुषसम्बन्धिनी भवति । ततस्तस्या मनः नवं नवं पुरुपमभ्येति । तदवश्यं परीक्षणेन ज्ञातव्यम् । तत्र प्रयोजनमाह वुधः असती न विभृयादिति । तां विभ्रदुभयच्युत इति वाधकम् ॥४८॥ एवं साभिप्रायं प्रकारद्वयेन भगवद्वाक्यानि व्याख्यातानि । तत्र व्याख्याने सान्त्वनार्थ प्रकाशितं स्वाभिप्रायं तया वर्णितं श्रुत्वा, अनन्यत्वं परिज्ञाय, दीनस्वस्थ हीनभावत्वस्य च प्रकाशितत्वात् गर्वाभावमपि ज्ञात्वा, सन्तुष्टो भगवान् तस्या वाक्यम- मिनन्दति साध्व्येतदिति । श्रीभगवानुवाच-साध्व्येतदभिज्ञाय त्वं राजपुनि प्रलम्भिता । मयोदितं यदन्वात्थ सर्व तत्सत्यमेव हि ॥४९॥ एतन्याहृतमुक्तं साध्वेव । हे साध्वीति वा । पूर्वमेव स्वमेवं वक्ष्यसीत्यभिज्ञाय प्रलम्भिता वक्रोक्त्या वञ्चिता । एवं वचने सामर्थ्य राजपुत्रीति । साध्वीत्येतदमर्मेति ज्ञापितम् । व्याख्यानं यथा व्याख्यातमेवेत्साह मयोदितं यदन्वात्थेति । उदितस्यानुवचनं व्याख्यानम् । अतः मयोदितं यदन्वात्थ व्याख्यातवती, तत्सर्वं सत्यमेव । हि युक्त- श्वायमर्थः । अन्यथा वाक्यानामसम्बद्धार्थता स्यात् ॥ ४९ ॥ प्रसन्नः सन् प्रार्थितचरणारविन्दरतिदानप्रस्तावे बहेव प्रयच्छति यान्यान् कामयसे कामानिति । यान्यान्कामयसे कामान्मय्यकामाय मानिनि । सन्ति खेकान्तभक्तायास्तव कल्यांणि नित्यदा ॥ ५० ॥ मत्सम्बन्धिनः सर्व एव सकामा निष्कामाश्च व्यवहाराः निष्कामा एव । सिद्ध- वदनुवादेनायं वरो दत्तः । यान् कामान् कामयसे, तानकामाय कामयस इति । यतो मयीत्यावृत्त्या योजना । वीप्सा नानाविधत्वाय । तस्मात्तव कामा निष्कामा, भवन्त्वि- त्युक्तं भवति । मानिनीति सम्वोधनं मानापनोदनार्थमेवमुच्यत इति सूचयति । निष्कामा मानवती न भवतीति । एवं कामानां निष्कामत्वमुक्त्वा, सर्वानेव सन्ति हीति । अर्थात् कामाः । तत्र दानव्यतिरेकेणैव विद्यमानत्वे हेतुः एकान्तभक्ताया इति । हि युक्तश्चायमर्थः । या ह्यनन्यभक्ता, सा सर्व प्राप्नोतीति । एकान्ते वा भजते,, साप्यपेक्षितं कामसुख प्राप्नोतीति । तवेति तत्रानुभवो निरूपितः । कल्याणीति खरूपयोग्यता विवाहितत्वाद्भाग्यं चोक्तम् । नित्यदेति सर्वदा । छान्दसः ॥ ५० ॥ कामान् प्रयच्छति श्रीविष्टलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः । यान्यान्कामयसे इत्यत्र । यतो मयि इत्यावृत्त्येति । यतस्ते कामा मयि । अतोऽ- कामायेत्यावृत्तम्, मयीतिपदमकामत्वे हेतुत्वेनोक्तमित्यर्थः ।

·, -श्रीसुबोधिनी। ९५ तदा पतनक्रियया यज्जातं तदप्याह उपलब्धं पतिप्रेमेति । उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे । यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्पिता ॥५१॥ परित्यागसम्भावनायामेव शरीरत्यागस्य कृतत्वात् पतिप्रेम उपलब्धम् । पातिव्रत्यं चोपलब्धम् । व्रतभङ्गे मरणमेवाङ्गीकृतमिति । चकारान्मयि स्थिरापि बुद्धिः, मत्स्पर्श- नैव जीवनस्य प्राप्तत्वात् । चकारात् हेत्वन्तरमप्याह यद्वाक्यैरिति । यस्मात् कारणात् वाक्यैश्चाल्यमानाया अपि तव धीः मयि नापकर्पिता, अपकप न प्राप्तवती । सर्वथा- मावस्तु दूरापास्तः ॥५१॥ तया यद्विरक्ततया भक्तिमार्गानुसारेण भक्तिमेवोररीकृत्य, कादाचित्कः कामः समर्थितः, तदेव युक्तम्, न तु लौकिकवन्मद्भजनमिति खयं सम्मतिं वक्तुं विपरीते वाधकमाह ये मां भजन्तीति । ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया। कामात्मनोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥ दाम्पत्ये दम्पत्योरिव भावार्थे । भक्तिमार्गे एवं नास्तीति, अन्यत्र भगवद्भजन न लोकसिद्धमिति, स्वयं कर्ममार्गे तत् वक्तुं साधनमाह तपसा व्रतचर्ययेति । तपः पुरुषस्य, व्रतचर्या स्त्रियः । कथं भगवन्तमपि तथा भजन्ति । न हि शैत्यार्थ कश्चिदर्हि -सेवत इति, तबाह कामात्मान इति । कामात्मानः काममेव पुरुषार्थ मन्यन्ते । भग- वानपवर्गेशः मोक्षदाता । एवं विरुद्धयोः सेव्यसेवकयोरपि सतोः यद्भजनं सिध्यति, तन्मायामोहनेनैवेत्साह मोहिता मम माययेति ॥५२॥ साधारणसेवकानां स्थितिमुक्त्वा, ये पुनर्विशेषेण भगवन्तं प्राप्ताः, तेऽपि चेत् सकामा भवेयुः, तदा कालेन तेषां वुद्धिर्नाश्यत इति निन्दति मां प्राप्य मानिनीति ।। मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् । ते मन्दभाग्या निरयेऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वान्निरयः सुसङ्गमः ॥५३॥ अपवर्गस्य सम्पद्यस्मात् । मानिनीति सम्बोधनं मानस्य विद्यमानत्वान्न त्वं प्रार्ययिष्यसीति सूचितम् । ये केवलमैहिकसम्पद एव प्रार्थयन्ति, ते मन्दभाग्याः। यया मन्दमाग्यो निधिमपि प्राप्य, पापाण इति पदा प्रक्षिपति, एतन्मन्दभाग्यस्य लक्षणम् । ननु विपया अपि दुर्लभाः स्त्रीधनादयः, तत्कथं मन्दभाग्यत्वमिति चेत् । तत्राह । ये विपया निरयेऽपि नृणां भवन्ति । तत्र हेतुः मात्रात्मकत्वादिति । न हि कंचि द्विपयाभावोऽस्ति । श्वादियोनावपि विषयोपभोगस दृष्टत्वात् । दुःखं तु विषयसम्बन्धे श्रीविठ्ठलरायारमजीवहमकृतलेखः । ये मामित्यत्र । अन्यत्रेति ! लोकास्तु कामात्मानः, भक्तिमार्गे एवं नास्ति । कामा- स्मत्वं नास्तीति हेतोः कर्मादिमार्गेम्योऽन्यत्र मक्तिमार्गे भजनं लोकप्रसिद्धं न भवतीत्यर्थः । १. फर्ममार्गे नेति पाठः। ३. विषयोपमोगसेति प्रभपुसफपाटः ।, - २. मानवदी। ।

·श्रीविठ्ठलरायालाजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। नियतम् । तारतम्यं त्वंप्रयोजकम् । तर्हि तादृशो निरयोऽपि सम्पत्तियुक्तः समीचीन इति चेत् , तबाह निरयः सुसङ्गम इति । सुष्ठु सङ्गमो यस्येति । न तदर्थं तपः कर्तव्यं मद्भजनं वा। अतः अक्लेशसिद्ध क्लेशकरणात् दुर्भाग्यत्वम् । पूर्णादल्पप्रार्थनायां मन्दभाग्यत्वं वा स्यादिति तथा न भावनीयमित्युपदेशः ॥ ५३॥ तया यदुक्तं मामीक्षसे, तर्हि नः परमानुकम्पति तदमिनन्दति दियेति ।। दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलैः । सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिपो ह्यसुंभराया निकृतिजुपः स्त्रियाः ॥ ५४॥ असकृन्मयि त्वया या अनुवृत्तिः कृता, सा दिष्टया कृता । यतः सा भवमोचनी । गृहेश्वरीति सम्बोधनं लोकप्रसिद्धसंसारसुखं तव सिद्धमेवेति सूचयति । अनुवृत्ति- मोदासीनेऽपि भगवति तदनुसरणम् । तत्प्रथमं पत्रप्रेपणेनात्मसमर्पणरूपा । ततो रुक्मिवधे प्रार्थनया वाक्समर्पणरूपा । तत इदानीं मूर्च्छया मनःसमर्पणरूपा । खोमि- प्रायप्रतिपादकैर्वाक्यैश्च सर्वसमर्पणरूपा । ईश्वराद्भिन्नतया स्थितौ संसारः 'ईशादपेतस्ये'- त्युत्तरत्र वक्ष्यते । अत इयं भवमोचनी भवति । ननु किमाश्चर्यम्, भार्या करोत्येवेति चेत् । तत्राह खलैः सुदुष्करेति । दुष्टैरुक्मिप्रभृतिभिः कृत्वा सुतरां दुष्करा । खला दुष्टस्वभावाः मात्सर्येण परकार्यनाशकाः । किञ्च । अन्तरपि तव बाधकं न जात- मित्याह दुराशिप इति । दुष्टा प्राकृती आशीर्यस्यै तस्याः मदनुवृत्तिः सुतरामेव 'दुर्लभा । तत्राप्यसावेतादृशी । तत्रापि असुंभरायाः प्राणपोपिकायाः । तत्रापि निक- तिंजुपः नरकसेविकायाः। स्त्रियश्च । अन्तःकरणप्राणेन्द्रियशरीरदोषाणां प्रत्येकसद्भा- वेऽपि दुर्लभा, समुदाये किं वक्तव्यमित्यर्थः । इमामेवोपपत्तिं हिशब्द आह ॥ ५४ ॥ एतादृश्योऽन्या अपि चयः सन्तीति स्त्रीणामपि मध्ये तामुत्कृष्टत्वेन स्तौति न त्वादृशीमिति । न त्वादशी प्रणयिनी गृहिणी गृहेषु पश्यामि मानिनि यया खविवाहकाले । प्राप्तानृपानविगणय्य रैहो अहो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥१६॥ प्रणयिनी गृहिणी दुर्लभा । लौकिकधर्माभिनिविष्टा गृहिणी । तथाभूतापि परम- प्रेमयुक्ता आत्मनोऽप्यधिकस्नेहवती दुर्लभा भवति । गृहेषु गृहस्थाश्रमेपु मम बहुरूपेषु । न पश्यामीति तादृश्या अभावे प्रमाणम् । मानिनीति मानसद्भावेन अन्यासक्तिनिवृत्तिः अपकीर्तिलेशस्याप्यसहनं च सूच्यते । कथमित्याकाङ्क्षायामुपपादयति । यया खविवाह- काले प्राप्तान् सर्वप्रकारेण शिशुपालादीनविगणय्य, रहः एकान्ते द्विजः प्रस्थापितः । नापि मया सह परिचयः, किन्तु उपश्रुता सद्भिः कृता कथा यस्स, सत्कथा वा । अहो आश्चर्य । न तादृशं क्वचिदपि लोके जातमिति । स्वयंवरे तु वरणं युक्तम् , शम्, अन्याः सर्वा एव लौकिकप्रकारेणानीताः । अनेन सम्बन्धप्रकार त्वत्सदृशो नान्यासामिति निरूपितम् ॥ ५५॥ १. सामिप्रायेति पाठः। '२, यस्सा इति पाठः। ३. रहोहर इति पाटः। नत्वेताह- ·श्रीसुयोधिनी 1. अपराधसहनं च. त्वत्सदृशं नान्यासामित्याह भ्रातुर्विरूपकरणमिति । भातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् । दुःखंसमुत्थमसहोऽसदयोगभीत्या नैवाब्रवीः किमपि तेन वयं जितास्ते ५६ विवाहसमये रुक्मिणो ज्येष्ठधातुर्विरूपकरणं मुण्डनम् , तत्रापि युधि निर्जितस्य । प्रोद्वाहपर्वणीत्युभयत्र सम्बध्यते । यद्यपीयं कथा प्रद्युमोसत्तेः पूर्वमेव, अन्यथा भगः वान् अन्यभजनं न वदेत् । न हि पुत्रपौत्रादियुक्ता क्वचिदेवमुच्यते । प्रथमसङ्ग एवैवं भवति । सर्वथा हृदयानभिज्ञदशायां तस्या अपि पतनादिसम्भवः, न तु निरन्त- रप्रवृत्तौ। अनिरुद्धविवाहे तु अक्षगोष्ठयां तद्वधः । तदुत्तराध्याये वक्ष्यते । तथापि यथा तया आर्पज्ञानेन सर्व निरूपितम्, तथा भगवानपि तां तादृशीं मत्वा भाव्य- थमपि सिद्धवत्कारेण निरूपयति । भूतप्रत्ययस्तु लङ्मयोगः । 'छन्दसि लुङ्लङ्लिट'इति दश लकारार्थेषु भवन्तीति आवृत्त्या योजनायां द्वितीयवाक्ये भविष्यदर्थे ज्ञातव्यः । ताम्यां समुत्थं दुःखमसह इत्यपि तथा । अस्मदयोगः अस्मत्सम्वन्धो निवर्तिप्यत इति भयेनै उत्पत्तिवलिष्ठम्रातृसम्बन्धापेक्षयापि अस्मत्सम्बन्धाभावशङ्कापि महतीति सर्वोत्तमा त्वमेव । चकारान्मध्ये प्रद्युम्नविवाहादौ तदवगणनादि संगृह्यते । समुत्थं दुःखं सोढुमशक्यम् । वलभद्रोपदेशात् समुत्थमिति ज्ञायते । एकक्रियोपात्तत्वात् द्वितीयमपि तादृशमेव । तेन दुःखसहनेन ते त्वया वयं जिताः । तव वयमित्यपि । जयोऽप्यङ्गी- कृतः । त्वदीयत्वं च ।। ५६ ॥ अन्यदेकं तव चरित्रं अनन्यदपि अनुपमेयमपि जयाद्यङ्गीकारेऽप्यप्रतीकार्यमपीत्याह दूत इति । दूतस्त्वयात्मलभने मुविविक्तमन्त्रःप्रस्थापितोमयि चिरायति शून्यमेतत्। मत्वा जिहास इदमद्गमनन्ययोग्यं तिष्ठेत तत्वयि वयं प्रतिनन्दयामः ५७ आत्मलभने कृष्णप्राप्त्यर्थम् । सुष्टु विविक्तो मत्रो यस ताइयो द्विजः प्रसा- पितः । अनेन मयि सिद्धवद्विश्वासः प्रथमत एव कृत इति निरूपितम् । ततो मयि चिरायति विलम्बमाने एतअगच्छन्यमेव मत्वा, इदमहं शरीरमनन्ययोग्यं केवलं मग- वदेकभोग्यं जिहास इति मत्वा द्विजः प्रस्थापित इति पूर्वेणैव सम्बन्धः । प्रस्थापनस- मय एवते पक्षा विचारिताः । इति एतत्त्वय्येव तिठेत । विध्यर्थोऽयम् । नास्स प्रती- कारः सम्भवतीति । अनयोजकत्वेन तथालमाशप निराकरोति तत्वय्येय तिष्ठेत, घयं तु प्रतिनन्दयाम इति । अस्मिन्नर्ये वयं ऋणिन इति भावः ॥ ५७ ॥ १.मछदाम्भावस्था। १३.रा.फ.प्र. २. मु: नागि ३. इलपि । तपेटिदः प्रशान। ४. मान ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं सान्त्वनं कृतमुपसंहरन् अन्याखप्येवंभावमतिदिशत्येवमिति द्वाभ्याम् । श्रीशुक उवाच-एवं सौरतसंलापैर्भगवान् देवकीसुतः । खरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८॥ अथान्यासामपि विभुहेपु गृहवानिव । आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरिः ॥ ५९॥ सौरताः सुरतयोग्याः संलापाः, येन सुरतं वर्धते । भगवानिति लीलायां योग्यता । देवकीसुत इति स्त्रीणां प्रियार्थे भक्तहितैकसाधकत्वात् तथा करोतीति सूचितम् । स्वरतोऽपि रमया लक्ष्म्या रुक्मिण्या सह रेमे । न तु वाक्यैरेव निवृत्तव्यापारः । परब्रह्मणस्तदयुक्तमाशय लीलानुकरणमाह नरलोकं विडम्बयन्निति । अन्यथा नरोऽय- मिति लोकानां प्रतीतिर्न स्यात् । अतिदिशति अथान्यासामपीति । अयमेव न तास्वपि प्रकारः, किन्त्वतिरिक्तस्तत्तद्योग्यः । तदाह अथशब्दः । अन्यासामपि रुक्मिणीव्यतिरिक्तानां गृहेषु गृहवानिव प्राकृत इव तदनुकरणं कुर्वन् गृहमेधीयान धर्मानास्थितः, लौकिकान् वैदिकांश्च । विडम्बनार्थ लौकिकाश्रयणम् , तत्पूर्वमुक्तम् । वैदिकाश्रयणे विशेषमाह लोकगुरुरिति । तथागत्य सर्वकरणे बहुकालस्थितौ च हेतुः हरिरिति ॥५॥ . , इति श्रीमागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ । श्रीविठ्ठलरायात्मजनीवल्लभकृतलेखः। एवं सौरतेत्यत्र । लीलायां योग्यतेति । षड्गुणैर्लीलाकरणादितिभावः । न तु वाक्यैरेवेति । वीजनलीलायामेतावजातम् । ततो गन्धमाल्यकेशप्रसारशयननपनोपहारान खीकृतवानित्यर्थः । इत्येकादशाध्यायव्याख्या समाप्ता ।

·. 1 श्रीसुवोधिनी। श्रीकृष्णाय नमः। द्वादशोऽध्यायः । द्वादशे रमणं प्राह.पुत्रपौत्रयुतस्य हि । प्रसङ्गान्मारणं चोक्तं रुक्मिणः प्रतिवन्धनुत् ॥१॥ भगवान् केवलं लोके क्रीडार्थ न समागतः । .किन्तु सर्वोद्वारणाय तदुद्दाहेऽपि मारणम् ॥२॥ कलौ शुद्धक्षत्रियो हि न स्थाप्य इति निश्चयात् । पापं विवाहमकरोत् फलं तस्याप्यमूचयत् ॥ ३॥ देवकीप्रीतये वंशः स्थाप्य एवेति तचथा। तदानीं सर्वधर्माणां सम्यक् स्थितिनिरूपणे ॥४॥. 'दशास्यामिति वाक्येन दशपुत्रनिरूपणम् । . यथोक्तं श्रुतिसिद्धं हि कर्तुं नान्यः क्षमो भवेत् ॥ ५॥ लोकवेदो पुरस्कृत्य रमणं तत्तथोच्यते । पूर्व लौकिकं रमणमुक्तम् , इदानीं वैदिकं रमणमाह एकैकश इति । श्रीशुक उवाच-एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान्दश दशावलाः । अजीजनन्ननवमान् पितुः सर्वात्मसम्पदा ॥१॥ 'कथं रुक्म्यरिपुत्राये'त्यन्तेन । धर्मो हि द्विविधः, विहितकरणं निषेधपरिपालन च । 'त्रयीद्विपो हन्तव्या'इति, नोपेक्षितव्या इति, दैत्यानां रुक्मिप्रभृतीनां वधोऽप्य- तोऽये निरूप्यते । तत्र प्रथमं 'दशास्यां पुत्रानाघेहीति वेदवाक्यात् सर्वास्खेव दश पुत्रान् नाधिकान् न न्यूनांश्चोत्पादितवानिति निरूप्यते । भगवत एकैकशः स्त्रियः ताः सर्वा एव कृष्णस्य स्खप्रियस्य अवलाः स्त्रियः दश दश पुत्रान् अजीजनन् । तासु पुत्रजनने भगवतः सर्वोऽपि भावोऽस्तीति ज्ञापयति । पितुः अनवमान् अन्यूनान् । केनचिदंशेन तथात्वं वारयति सर्वात्मसम्पदेति । सर्वा याः आत्मसम्पदः शरीरेन्द्रियादिसम्पत्तयः, ताः समुदिताः प्रत्येकं भवन्तीति ज्ञापयितुमेकवचनं तासामेवोत्कर्ष इति कदाचित् सात्, तन्निवृत्त्यर्थम् ॥१॥ धीविट्ठलरापारमजश्रीवलमहतलेखः। द्वादशे । कारिकायाम् । प्रतिवन्धनुदिति । भगवद्भजने प्रतिबन्धको रुक्मी खरूपाज्ञानपर्वरूपः, तन्मारणेन मजनप्रतियन्धनिवृत्ति तेत्यर्थः । फलमिति । रुक्मिणो वपः पापविवाहफलमित्यर्थः । तादृशवियाइनाशुद्धत्वमपि सम्पाप वंशस्थापने हेतुमाहुः देवकीप्रीतये इति । भगवत्सदृशमुतवरणं वंशस्थापनाभिप्रायेणैवेतिमाः । स्थितिनिरूपणे इति । निमित्तसप्तमीयम् । धर्मसितिनिरूपणार्थमित्यर्थः । १. मुनगनने इति पाठः। 4 ·-- . 4 १०० श्रीविठ्ठलरायासजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । प्राकृतत्वमाह पञ्चभिः। गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । प्रेष्ठं न्यमंसत खं खमतत्तत्त्वविदः स्त्रियः॥२॥ गृहादनपगमिति । आदौ साभिमाना जाताः । तत्र हेतुः गृहादनपगं भगवन्तं वीक्ष्येति । सर्वदा गृह एव भगवांस्तिष्ठति । भगवत्सम्बन्धेऽपि तथा दोपोत्पत्तौ औत्प- त्तिकराजकन्यात्वं हेतुः । अच्युतत्वात् न खतः सुरतविच्छेदः । अतः खेच्छा- पूरकत्वं च ताभिमा॑तम् । व्यापकत्वेनागमनमाशय, लौकिकन्यायेन तथात्वमित्याह स्थितमिति । गृहेष्वेव लौकिकवत् स्थितम् । एवं भगवतो गुणत्रयेण कृत्वा आत्मानं प्रेष्ठं भगवतः प्रियममंसत । ननु सत्यमेव आत्मा प्रेष्ठः, भगवतोऽप्यात्मैवेति, तबाह .. अतत्तत्त्वविद इति । तस्य तत्त्वं तत्तत्त्वं च न जानन्ति । भगवदभिप्राय वस्तुतत्त्वं च न जानन्तीत्यर्थः । यतः स्त्रियः ॥२॥ तत्सम्बन्धाद्भगवतोऽपि कदाचित्तद्धर्मसम्बन्धः स्यादित्याशक्य निराकरोति चार्वजकोशेति । चार्वजकोशवदनायतबाहुनेत्रसप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पः। मंमोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर्विभ्रमैःसमशकन्वनिता विभूम्नः॥३॥ भगवद्धमैः संमोहिताः भगवन्तं व्यामोहयितुं न समशकन् । खयं वनिताः वनं प्राप्ताः, यत्र संसाराटवी सम्पद्यत इति । स तु विभूमा । विगतो भूमा .यस्मादिति । खयमुझटप्रायाः, स तु सर्वाधिवास इति यावत् । तासु भगवतः पधर्मान् मोहका- नाह । चार्वजकोशवत् वदनम् । आयता पाहवः । नेत्रे च । सप्रेमहासः । रसपूर्वक वीक्षितम् । वल्गुजल्पाः मनोहरकथाः। पूर्णरसाख्यापनार्थ चार्वजकोशत्वम् । परिष्व- गक्रिया पूर्णेति ख्यापयितुं आयतपदम् । नेत्रं सौन्दर्याथै भिन्नम् । तद्धि, स्वरूपतोऽपि रसोदोधकम् । एतत्रयं कायिक रसार्थम् । मानसिकमाह सप्रेमहासरसवीक्षितमिति । प्रेम हास्य रसवीक्षितानीति त्रयम् । स्नेहाभावे तन्न रसालं भवतीति सहभावो निरू- पितः । हासो रसोदोधकः, रसवीक्षितानि प्रलोभकानि । वाचनिकान्याह वल्गुजल्पै- रिति । मनोहरार्थानि वाक्यानि खपक्षस्थापकानि परपक्षदूपकाणीति, तान्यपि विवि: धानि । एवं कायवानोभिः सम्मोहिताः, अत एव दुर्वलाः भगवतो मनो विजेतुं वशीक नाशकन् । अनेन भगवञ्चित्तं तासु नासक्तमित्युक्तम् ॥३॥ श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लमकृतलेखः । गृहादनपगमित्यस्साभासे । प्राकृतत्वमिति लौकिकभाववत्त्वमित्यर्थः । ५ . १.भगवान्। २. कायिकानीति पाठः।

·- - - श्रीसुबोधिनी। १०१ नापि क्षोमं जनयितुं शक्ता इत्याह मायावलोकेति । स्मायावलोकलवदर्शनभावहारिभ्रमण्डलसहितसौरतमन्त्रशोपडैः। पन्यस्तु पोडशसहस्रमनङ्गवाणैर्यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः ॥४॥ . आसक्तिरन्या, मनाक्षोभोऽन्यः। कदाचिदशीकरणाय भावानुत्पाद्य कथधि- रखमोहमपि प्रतिबध्य विलम्बमाना भवेयुः, तथाकरणेऽपि न क्षोभका' जाता इति सम्ब- न्धासम्बन्धाभ्यां भगवति दोषमुत्पादयितुं न शक्ता इति निरूप्यते । स्मायावलोकः गर्वपूर्वकं दर्शनम्, तेन सम्बन्धे विलम्ब सूचयन्ति, मानापनोदनार्थमुपेक्षां बाधितुं लव- दर्शनानि च कुर्वन्ति, कटाक्षः अलसवलितादिभिः स्वासक्ति कुर्वन्ति, ततो भावहारि भ्रूमण्डलं कुर्वन्ति, तेन यथैव भगवतो भावः मनोधर्मः, स्वस्मिन्नासक्तं भवति, तादृशं काम- शास्त्रसिद्धं घूमण्डलं कुर्वन्ति, तैत्रिभिः प्रहिता याः चेष्टाः सौरतमन्त्रैश्च शौण्डाः बलिष्ठाः । सुरतोद्वोधकानि यानि गुह्यभाषणानि । अनेन दृष्टादृष्टसाधनानि निरूपितानि । सर्वाश्च. पन्यः यथासुखं प्रवृत्ती सोचरहिताः प्रतिबन्धरहिताश्च । तत्रापि पोडशसहस्र पोड- शकलस्य मनसः सहस्रप्रकारेण व्यामोहनसमर्थाः । अनङ्गवाणाः चेष्टासहितावयववि- शेपाः पैर्जयो भवत्येव । मत्रसहिता चाणाः कार्यसाधका इति ब्रह्मास्त्रादिपु प्रसिद्धिः। मण्डलीकृतकार्मुका दृष्टद्वारा, तथा दृष्टिमुष्टचोरेकत्वाय लवदर्शितानि । वीररसाविष्का- राय स्मायावलोक इति । एवं सर्वसाधनसम्पत्तियुक्तैरपि वाणैः यस्पेन्द्रियं मनश्च विम- यितुं ग्लानियुक्तं अस्तम्भयुक्तं वा कर्तुं न शेकुः । सहजानामेतादृशेर्थे जयो न भवतीति कठिनदुर्गस्थेषु राजधर्मेषु कापव्यं निरूपितमिति कुहकैः कपटधर्मेरपि न शक्ताः॥४॥ एवं तासां दोपं तत्सम्बन्धेन भगवति दोपाभावं च प्रतिपाद्य, भगवत्सामर्थेनैव' तासु धर्मः स्थापित, इति पुत्रोत्पादनमुक्त्वा, 'पतिमेकादशं कृधीति वेदवाक्यानुसारेण भगवत्सेवां कृतवत्य इत्याह द्वाभ्याम् । इत्थं रमापतिमवाप्य पति स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् । श्रीविठ्ठलरायारमजीवल्लभकृतलेसः । स्मायावलोकेत्यत्र । स्मयास्यायं स्मायस्तादृशोऽवलोक इत्यर्थः । लवमीपन्मान दर्शनं लवदर्शनमित्यर्थः । मण्डलीकृतेति । भ्रवस्ताशाकारत्वादिति भावः । दृष्टि- मुट्योरिति । मुष्टया यया धनुधृत्वा पाणः प्रक्षिप्यते, तथा दृष्टिं भूपर्यन्तां विधाय कंटाक्ष- वाणाः प्रक्षिप्यन्ते इत्यर्थः । कठिनेति । कठिनदुर्गस्थेषु जनेषु सत्सु राजधर्मेपु मध्ये कापटामपि राजधर्मो निरूपित इत्यर्थः । - १. ततो गारिमिरिति पाठः २. दोपदवि पाठः।

·.
।
१०२
श्रीविठ्ठलरायासजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग-.
हासावलोकनवसङ्गमलालसाह्यम् ॥५॥
प्रत्युद्मासनवराहणपादशौचताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः।
केशप्रसारशयनसपनोपहार्दासीशताअपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्॥६॥
इत्थमिति । पूर्वमेतच्छोकद्वयं व्याख्यातम् । विवाहप्रसङ्गे उक्तमपि पुनः
खस्थाने तदेवोक्तवान् । तस्मात्सर्वोऽप्यर्थः स एव । भ्रमव्यावृत्त्यर्थं पाठविशेषमाह लाल-
साढ्यमिति । पूर्वमनुरागादयः स्त्रीनिष्ठाः, इदानीं भगवनिष्ठाः । अनुरागपूर्वको हासो
मानसः, अवलोक ऐन्द्रियः, नवसङ्गमः कायिकः । त्रिभिरपि या लालसा तदिच्छा-
विशेपः तया आढयो भगवान् । स्त्रीनिष्ठानेतान् धर्मान् स्वस्मिन् भावयतीति भगवन्निष्ठा
धर्माः । प्रत्युद्गमादिभिः दास्यं च विदधुः । सेवा तदपेक्षिता कामकृता, दासं साधारण-
मिति विशेषः । स्त्रीत्वं भक्तत्वं च देहमन्तःकरणं च कृतार्थीकृतवत्य इत्यर्थः ॥६॥
... विधिप्राधान्यात् विधिसिद्धानामष्टमहिपीणां पुत्रान् गणयितुमारभते । येन मंग-
वान् धर्मरक्षार्थमेतावद्रपो जात इति तन्नामग्रहणे राज्ञः पापक्षयो भवतीति, तदर्थ प्रसि-
द्धान्यपि नामानि निरूपयति ।
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः।
अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान्प्रद्युम्नादीन्गृणामि ते ॥७॥
- तासां कृष्णस्त्रीणां दशपुत्राणाम् । सर्वा एव दशपुत्रयुक्ताः । तासां मध्ये याः
पूर्वमुक्ता अष्टौ महिष्यः रुक्मिणीप्रभृतयः तत्पुत्रान् प्रद्युमादीन् , ते बद्धितार्थ गृणामि ।
अन्याः कामकृता इति न तेषी नामग्रहणम् ॥ ७ ॥
चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् ।
सुचारुश्वारुगुप्तश्व भद्रचारुस्तथापरः॥८॥
चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे।
प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यानवमाः पितुः॥९॥
चारुदेष्णादयो नव प्रद्युम्नानन्तरभाविनः । यथा नामावयवास्तद्गुणाः । वीर्यवा-
निति विशेषणं सुन्दरदेहस्य शौर्यशङ्कामावेनोक्तम् । चकाराः सर्वत्र पूर्वधर्मसमुच्चयार्थाः ।
अन्तिमः कन्यासमुच्चयार्थः। अन्येऽपि कन्यासमुच्चयार्या इति केचित् । यदनन्तरं
कन्या, तत्र चकार इति । तथेति वीर्यवान् । तेन सह वीर्यवत्त्वमाशय पृथगुपदिशति
अपर इति । परः सर्वेभ्यः श्रेष्ठो वा । दशम इति क्रमोन विवक्षित इत्युक्तम् । हरे
सकाशात् प्रद्युम्न एव प्रमुखो येपाम् । रुक्मिण्या जाताः । करणमा रुक्मिणी, नत्वेते
मातृपुत्रा इति । तत्र हेतुः यतः पितुरनवमाः । अवमो न्यूनभावः ॥ ९॥

·श्रीसुबोधिनी। भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुवृहदानुरतिभानुस्तथाष्टमः ॥१०॥ : श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दंश । भानुप्रभृतयो दश सत्यभामायाः । तथेति यस कर्माणि न प्रसिद्धानि, सोऽपि प्रसिद्धवदेव ज्ञातव्य इति तथेत्युच्यते क्वचित् । अष्टम इति तस्य खतत्रता महत्त्वं च । सङ्ख्यायां पृथगुपदेशात् । सत्यभामात्मजा इति परिज्ञानार्थमेव मातृनिरूपणम् । सर्वेषां पुत्राणां सर्वासु मातृव्यवहारस्तुल्य इति ॥ १० ॥ साम्यः सुमित्रः पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥११॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान्द्रविडः क्रतुः । जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्वाद्याः पितृसंमताः ।। १२ ।। साम्बादयो दश जाम्बवत्याः सुताः । एते इति तेषां देवतात्तात् निरूपणसमये उपस्थितिमाह । पुनः साम्बाद्या इति वचनं दशानां द्विःखमावलं द्योतयति । ततो भगवतोऽसम्मतिमाशय पितृसम्मतिमाह पितृसम्मता इति ॥ ११ ॥ १२ ॥ वीरश्चन्द्रोऽवसेनश्च चित्रगुर्वेगवान्वृपः। आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान्कुन्ति नजितेः सुताः ।। १३ ।। श्रुतः कषिपो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः। शान्तिर्दशः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः ॥१४॥ सुघोपो गात्रवान्सिहो यल: प्रवल ऊर्ध्वगः। मायाः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः ॥१५॥ श्रीमानिति विशेषणं । नामजितः सत्यायाः पुत्राः । श्रुतादयो दश कालिन्द्या। एकल इति विशेषणं एक एव सन् सर्वान् शबून लातीति । सोमकस्त्वयरो दशमः । सहयापूरणार्थ पश्चादुत्पन्नः । सुघोपादयः माद्याः लक्ष्मणायाः पुत्राः । अचंग इति नाग । महाशक्तिरेकः । सहो भिन्नः । ओजश्च । अपराजित इति नाम ॥१२॥१५॥ वृको होऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च । महाशः पायनो बहिर्मित्रविन्दात्मजा क्षुधिः ॥१६॥ वृकादयो दश मित्रविन्दायाः । महाश इति नाम । सुपिर्दशमः सयापूरकः ॥१६॥ संग्रामजिद्हत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित् । जयः सुभद्रो भद्राया याम आयुश्च सत्यकः ॥१७॥ दीसिमास्तानपत्राधा रोहिण्यास्तनया हरेः। सामजिदादयो दश भद्रायाः । सत्यको दामः । रोहिणी पोडशमहसाणा १.६। २. महोय पारः। : ।

·१०४
श्रीविठ्ठलरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता ।
शताधिकानां मुख्या । क्वचिदेवाप्टमहिपीमध्य इति भद्रायाः स्थाने मनशास्त्रे प्रसिद्धा ।
तस्या दीप्तिमान् पुत्रः अष्टमहिषीपुत्रतुल्यः । तेनैकाशीति पुत्राः एकाशीति भक्तिप्रकारा
इव भगवता प्रकटीकृता इति घोतितम् । ताम्रपत्राद्या. रोहिण्यास्तनयाः साधारणाः ।
अस्या दशपुत्रागणनमन्यासां दशपुत्रत्वख्यापकम् ॥ १७३ ।।
'. पौत्रान् निरूपयन् एकं निरूप्य तत्सदृशा अन्य इत्यतिदिशति प्रद्युम्नाच्चानिरु-
द्धोऽभूदिति ।।
प्रद्युम्नाचानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबलः ॥ १८ ॥
पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन्नाम्ना भोजकटे पुरे ।
एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप।
मातरः कृष्णजातानां सहस्राणि च पोडश ॥१९॥
रुक्मवती रुक्मिणः पुत्री मातुलकन्या। प्रद्युम्नस्तत्रैव कियत्कालं स्थितः । तत्रैव
विवाहं कृत्वा पुगगुत्पादितवान् । शत्रुगृहे कथमेकाकी स्थित इति शङ्कां वारयति महा-
यल इति । चस्त्वर्थे । भगवदाविष्टात् प्रद्युम्नादनिरुद्धो जात इति ज्ञापयितुं चकारः ।
अन्यथा कामाजातोऽप्रयोजकः स्यात् । मायावत्यामुत्पादनं वारयति पुत्र्यां तु रुक्मिण
इति । मायावत्या नामान्तरमावेशो वा स्यादिति तुशब्दः असम्भावनां च्यावर्तयति ।
राजनिति सम्बोधनं प्रद्युम्नस्य द्वारकाप्रेपणाभाव द्योतयति । सोऽपि राजा तत्रैव जामातरं
दुहितरं च स्थापितवानिति । पुरे खनगरे । नाम्ना भोजकटे । एकं पौत्रमुक्त्वा अन्यान-
तिदिशति । एतेषां पुत्रपौत्राश्च पुत्राः पौत्राश्च कोटिशो जाताः । न तेषु दशसङ्ख्या:
नियमः । सर्वेपामैकमत्यार्थमाह मातरः कृष्णजातानामिति । सर्वेषामेव भगवत्पुत्राणां
सर्वा एव भगवत्त्रियो मातरः । यथा जननी, तथैव सर्वा इति सापत्याभावो निरू-
पितः । चकारादष्टोत्तरशतम् ॥ १८॥ १९ ॥
रुक्मिकन्याविवाहः असम्बद्ध इति तत्र हेतुं पृच्छति कथमिति ।
राजोवाच-कथं रुक्म्परिपुत्राय प्रादाहुहितरं युधि ।
कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्र प्रतीक्षते ।
एतदाख्याहि मे विद्वन्दिपोवाहिक मिथः ॥ २० ॥
विवाहः लेहकृतः, पुत्रः पितुरिति अर्यपेक्षया अरिपुत्रो द्वेप्यो भवति, दुहिता
चात्यन्तं प्रिया । द्वेपकारणमाह युधि कृष्णेन परिभूत इति । विस्मृतो द्वेष इति
चेत् । तबाह हन्तुं रन्ध्र प्रतीक्षत इति । अद्यापि उपव्यापारान निवृत्तः । रन्ध्रगिति
साक्षाद्विरोधे असामय सूचितम् । प्रसिद्धसम्बन्धहेतोरभावात् हेवन्तरं पृच्छति एत.
दाख्याहीति । विद्वग्निति कथने ज्ञान हेतुभूतं निदिशति । रिपोः परस्परं पविपपयोः
मियो वाहिक विवादसम्बन्धि व्यवहरणं कारणं वा ॥ २० ॥

·१०५ . - - श्रीसुबोधिनी । नन्येतत्पूर्व न श्रुतम् , समाध्यभावादधुना न चिन्त्यत इति तज्ज्ञानं कथमिति चेत्, तबाह अनागतमतीतं चेति । अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः ॥२१॥ योगिनां देशकालव्यवधायकानि ज्ञाने न प्रतिबन्धकानि । यथा चक्षुःसन्निकर्षः प्रत्यासत्तिः प्रत्यक्षे, तथा सर्वत्र योगिनां योगजधर्मः प्रत्यासत्तिः। कालो हि वस्तूनि नयति, यथा नदी जलम् । यद्यपि जलमभिज्ञानद्रव्यसहितं क्वचिद्देशे स्थितं तस्मिन् समये तदेशस्थितः पश्यति, तथापि प्रदेशान्तरे गतं न पश्यति तद्देशस्थितः । सहगतो वा तदपि पश्यति । यथा वा मनुष्यमयोग्यमपि देवाः पश्यन्ति, यथा सवैराच्छन्नं कालज्ञाः पश्यन्ति, एवं सर्वसामर्थ्ययुक्तो योग एव सर्वसमर्थः । वर्तमानस्य विशेषण- मीन्द्रियमिति । अतीतं यन्नानुभूतम् । अनागतं यत् ज्ञापकरहितम् । चकाराद्धर्मा- न्तरमापन्नम् । विप्रकृष्ट देशव्यवहितम् । निकटस्थमपि व्यवहितं भित्त्यादिना । सर्व- मेव योगिनः सम्यक् पश्यन्ति । ध्यानेन ज्ञानं ज्ञानिनाम् । योगिनां तु भगवत इव योगजधर्म प्रकटे सर्वज्ञत्वमिति ।। २१ ॥ तत्र प्रद्युम्नविवाहे हेतुद्वयमाह यद्यप्यनुस्मरन्निति द्वाभ्याम् । यद्यप्यनुस्मरन्वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः । व्यतरभागिनेयाय सुतां कुर्वन्तसुः प्रियम् ॥ २२ ॥ 'स्वसुः प्रियं कुर्वन्' इत्येकम् , 'स्वयंवरे कन्ययैव वृत' इत्यपरम् । तत्र प्रथम- मुपपादयति । कृष्णावमानितः वैरमनुस्मरन् यद्यपि वर्तते, तथापि वसुः प्रियं कुर्वन् भागिनेयाय भगिनीपुत्राय मातृपक्षपातिने सुतामदात् । अनुरोध्या वसा, सा पूर्व- मपकृता तदभिप्रायमज्ञात्वा पश्चात् ज्ञात्वा कथं प्रसन्ना भवतीति विचार्य, प्राणश्च तया रक्षित इति, स्वकन्यां तत्पुत्राय प्रायच्छत् । प्रियं प्रियाय चेद्दीयते, तदा प्रसन्नः सर्वोऽपि भवतीति ॥ २२॥ द्वितीयमाह चूतः स्वयंवरे साक्षादिति । श्रीशुक उवाच-वृतः स्वयंवरे साक्षादनहोऽद्युतस्तया । राज्ञः समेतानिर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २३ ॥ श्रीपिहलरापारमनश्रीवलभातलेखः । अनागतमित्यस्सामासे । समाध्यभावादिति । एतन्निरूपणस्य माहात्म्यापति- पादकत्वेन समाधिभापात्वाभावादित्यर्थः । व्याख्याने । कालो हीति । इदं लौकिक कालाधीनमेव । भगवल्लीलाया एव कालानधीनत्वमिति मावः । . १४म.रा.फ.प्र.

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यदशादन्येऽपि नियन्ते, स एव साक्षात् पूर्वमनङ्गः । अतः कयाप्यवृतः इदानी- मङ्गयुतो जात इति तयामिजया वृतः । वयंवरे वृतो न प्रत्याख्यायत इति स महाभिमानी कन्यायाः वयंवरं कृतवान् , पश्चाद्विधानपूर्वकमपि सन्तोषेण दत्तवानिति व्यतरदित्यु- क्तम् । तस्य रूपमेव महत्, न पौरुपं भविष्यतीत्याशङ्कयाह राज्ञः समेतानिर्जित्य जहारेति । युधि सावधानान् , तत्रापि मिलितान् सर्वान् नितरां जित्वा । एकरथ इत्यसहायः, हृत्वा मातुलगृहमेव गत इति पूर्वलोकानुरोधादवसीयते । एकरचत्वादिधमैः प्रतीत्या पितुरधिकत्वमुक्तम् ॥ २२ ॥ एवं धर्मप्रस्तावे पुत्रस्योत्पत्ति विवाहं चोक्त्वा कन्यादानमपि भगवत्कृतमाह रुक्मि- ण्यास्तनयामिति । रुक्मिण्यास्तनयां राजन्कृतवर्मसुतो चली। उपयेमे विशालाक्षी कन्यां चारुमती किल ॥ २४ ॥ कृतवर्मा यादवः, वलीति नाम । विशालाक्षीमिति सौन्दर्यम् । चारुमतीमिति नाम । कन्यामाहूय दत्ताम् । रुक्मिण्यास्तनयामित्यनेन अन्यासामपि कन्या उक्ताः सन्तीति तथा तासां विवाहोऽपि ज्ञातव्यः । विशालाक्षीमिति सौन्दर्य तस्सा विवाहे प्रयोजकगुक्तम् , नतु महतः कन्यात्वम् । चारुमतीमिति नाम्ना अन्या अपि कन्याः सन्तीति सूचितम् । तेन रुक्मिण्याः पञ्च कन्याः पञ्चचकारैरुक्ताः अध्यवसेयाः, अन्या- सामपि यथाचकार कन्यका ज्ञेयाः । किलेति प्रसिद्धे । न तु व्यासादिभिरेतदुपदि- एमिति । महत्त्वाख्यापकत्वात् केवलं लौकिकत्वात् ॥ २४ ॥ ततोऽनिरुद्धस्तत्रैव भोजकटे जातः । तस्यापि विवाहं तत्रैवाह दौहित्रायानि- रुद्धायेति । दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्री रुक्म्यदाद्धरः। रोचनां पद्धवैरोऽपि वसुः नियचिकीर्पया। जानन्नधर्म तद्यीनं नेहपाशानुवन्धनः ॥ २५ ॥ खकुलस्यां कन्यामन्यो विवाहं मा करोत्विति । तस्या नाम रोचनेति । साप्य- निरुद्धस्स मातुलकन्या । तावता द्वेपः शान्तो भविष्यतीत्याशमाह पद्धवरोऽपीति । स्वसुः प्रियचिकीर्पयेति पूर्ववद्धेतुः । यावजीवं यदेव किशिदुत्कृष्टम् , तदेव भगिनी, प्रीत्यर्थ दत्तवानित्यध्ययसीयते । अन्यया पुनः पुनः तदेतत्वेन नोन्येत । ननु तरी देयं दत्तवान्, कथमेतायता ससा प्रीता भवतीति चेत् । तत्राह स्वमुः प्रियचिकीर्पया जाननधर्म धानमिति । सम्बन्ध धर्मो भवति । माता पितामही यस तथैव प्रपितामही । तिस एककुले जाताः सोऽभिशस्तो निगपत' इति तस्सामुत्पनस्सामिशस्ति- -- 1. गिराया .. यम्मी पारः । पभमम्मति सार पारः।

·श्रीसुबोधिनी। १०७ दोपात् तद्यौनमधर्मरूपं भवति । अधर्ममप्यङ्गीकृत्य स्वसुः प्रियार्थे दत्तवान् । ननु निषि- द्धाचरणे कथं प्रियम्, न वा तस्वियं प्रियं भवतीत्याशयाह स्नेहपाशवशं गत इति । स्नेहे सर्वमेव समीचीनं भासते । उभयोः परमलेहात् तद्तो दोषो न भासते । अतो जाननपि एवं कृते प्रियं भवतीत्युभयोलौंकिकबुद्ध्या तथा कृतवानित्यर्थः ॥ २५ ॥ अयं विवादः लौकिकवदिति दत्तायां कन्यायां वरयात्रिकाः भगवदादयः सर्व एव समागता इत्याह तस्मिन्नभ्युदय इति । तस्मिन्नभ्युदये राजन्रुक्मिणी रामकेशवी । पुरं भोजकटं जग्मुः साम्यप्रद्युम्नकादयः ॥ २६ ॥ विवाहोत्सवे रुक्मिणी मुख्या । निमित्तत्वात् । ततो लौकिकमिति ज्येष्ठानुक्रमेण रामकृष्णौ पुरत्वमापन्नं भोजकटस्थानं प्रतिज्ञास्थानं जग्मुः । रामकेशवाविति ययोर्गमन- मसम्भावितं तौ निरूप्य, साम्बप्रद्युमादयः वरयात्रिका निरूप्यन्ते । सुन्दरः साम्ब इति प्रद्युन्मादपि प्रथम निर्दिष्टः, कप्रत्ययोजनादरे, निपिद्धत्वात् ॥ २६ ॥ निषिद्धाचरणस्य फलमाह तस्मिन्निवृत्त उद्वाह इति । तस्मिनिवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः । हप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्यलमक्षर्विनिर्जय ॥२७॥ कन्यादानानन्तरं वरयात्रायामपि सिद्धायां कलिङ्गदेशाधिपतिः देशनाव प्रसिद्धः । स्वतः लेहेन तूष्णीभूतमपि रुक्मिणं प्रोचुः । यतो ताः । नापि तस्य तथा करणे किश्चित्प्रयोजनमस्ति ।। २७ ।। नन्वक्षजयः कथमेकान्ततो ममैव भविष्यतीत्याशङ्कायामाह अनक्षज्ञ इति । अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाय तेना रुक्म्पदीच्यत ।। २८ ।। शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्रादधे पणम् । तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्गः प्राहसहलम् । दन्तान्संदर्शयन्नुचैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः ॥ २९ ॥ ये हि वैदिककर्मपरा धर्मपरा वा ते पक्षमा भवन्ति । पठस्यानुमयरूपत्यात् युक्तमेवाक्षाज्ञानमिति हिशन्दः । राजनिति सम्योधनात्मक्षज्ञ इति । अपि तव्य- सनं महदिति अज्ञो न फ्रीडिष्यतीति शहां वारयति । अत आदी प्रवृत्तः पश्चान्न निवर्तिप्यत इति पराजितो मविष्यति । एवमुपपत्या प्रबोधितः तथा कृनयानित्याहः इत्युक्त इति । यतः पूर्व ज्ञानोपदेशात् सान्त्वनात् हित इति चलमेवाहूय, मगयतः सकाशात् पृषकृत्य, रुक्मी दुर्बुद्धिरदीव्यत, तपाक्षागृहीत्या मामी प्राह पणः कियतामिति । मिना समय चतुर्दिक्ष्वक्षेपु लिख्यते । तर कसचित् समसदन, कम्प- ...

·- १०८ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। चिद्विपमसयेति पूर्वमेव प्रतिज्ञाय, क्रीडार्थ प्रवृत्तौ । ततोऽक्षहस्तेन रुक्मिणा. आज्ञप्तः शतं सहस्रमयुतं उत्तरोत्तरं दशगुणं रामस्तत्र . पणमादधे । तं तु पणं खानुकूलतया अक्षान् पातयित्वा रुक्मी अजयत् । तत्रानक्षज्ञता कालिङ्गेन प्रथमतो निरूपितेति वलं प्राहसत् । तदपि हसनं प्रकटमित्याह दन्तान्संदर्शयन्न चैरिति । तन्मनसि कापट्येन हसतीति हलायुधो नामृष्यत् । ननु नीतिज्ञेनावश्यं हास्यं .सोढव्यम् , तत्राह हलायुध इति ॥ २८ ॥ २९ ॥ ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णादू ग्लहं तत्राजयद्वलः। जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः ।।.३० ।। ततो वारत्रयानन्तरं जये वा पराजये वा विपर्यस्य अन्यः पातयेदित्यक्षशास्त्रात् कपटादिशकानिवृत्त्यर्थं बलः स्वयमक्षान् गृहीत्वा अपातयत् । ततः अयुताद्दशगुणं रुक्मी लक्षं ग्लहं पणात्मकं द्रव्यं प्रतिज्ञातवान् । तत्र तस्यां क्रीडायां वलः अजयत् । एकान्ते क्रीडतीति न स्वकीयाः साम्वादयः साक्षिणः, परं तदीया एव सर्वे । अत एकवारगेव भूयान् पराजयो जात इति, द्यूते , मृपा भाषणं न विगीतमिति, जितवानह- मित्याह रुक्मी । तानक्षान् विपरीततया धृत्वा प्रदर्य कैतवमाश्रितः कपटेनैव जेष्यामीति निश्चित्य मृपोक्तवान् ॥ ३०॥ मन्युना क्षुभितः श्रीमान्समुद्र इव पर्वणि.। जात्यारुणाक्षोऽतिरूपा न्यर्बुदं ग्लहमादधे ॥ ३१ ॥ तदा मन्युना क्षुभितस्तदसहमानः । देयाभावादसहनं भविष्यतीत्याशक्य निराकरोति श्रीमानिति । पूर्णधनः । निवार्यमाणोऽपि सहज एव तादृश इति । तस्मिन् काले तथैव युक्तमिति दृष्टान्तमाह । समुद्रः पौर्णमास्यामिवेति । स हि पूर्ण चन्द्र- मभिमुखो गच्छति, तथायमपि मच्छिष्य एव मत्तोऽप्युत्कर्ष वाञ्छति, अनृतं च वदतीति चन्द्रमिव जिघृक्षुजीतः । जात्या खभावेन च अरुणाक्षः, अकुद्धोऽपि क्रुद्ध इव प्रतीयते, सोधे तु का वार्तेत्यर्थः । अतिरुपा सुतरामरुणाक्षो जातः । अतो मनसि ' मारणीयोऽयमिति भावो निरूपितः । ततो वारत्रयं कीडितव्यमिति पुनरक्षान् यलो गृहीतवान् । तदा रुक्मी न्यबुंदं ग्लहमादधे, प्रतिज्ञातवान् दशकोटिमितम् । वारत्रयेण यावद्दशगुणं तावत्सकृदेवादधे, यथैकानृतेनैव सर्वमनृतं भवति ॥ ३१ ॥ पूर्ववत् तं चापि रामो जितवान् , अभिज्ञतया न, किन्तु देवगत्सेत्साह धर्मेणेति । तं चापि जितवात्रामो धर्मण च्छलमाश्रितः । भयमी जितं मयात्रेमे बदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥ ..पिपपंपरी पाटः। २. गंधेकान। .

·: श्रीसुयोधिनी।. १०९ , तदा महतीं विनप्टिं दृष्ट्वा, छलमाश्रितः कापट्यमेव कर्तव्यमिति निश्चित्य, रुक्मी आह.। चकारेण आहेति पूर्व क्रिया आकृष्यते । मया जितमत्रेमे प्राभिका.ब्रुवन्त्वित्साह.। प्राश्निकानामपि खानुगुण्यवचने चलस्य स्वज्ञानमेव भ्रान्तमिति प्रतीतिः स्यात्, तदर्थ प्राश्निकानां सभासदाम् । येपामने प्रश्नः सम्भवति सन्दिग्धे, ते प्रानिकाः । तत्र देशादिदेवाः साक्षिण इति, कालिङ्गादिपु ते अनिविष्टाः, दुष्टत्वात्तेषाम् ॥ ३२ ॥ तनत्यानां वचनात् . पूर्वमेव आकाशवाणी सर्वदेवतामयी सन्देहनिवृत्यर्थमाह वलेनैव. जितो ग्लह इति ।। तदाब्रवीनभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः । धर्मतो वचनेनैव रुक्मी चदति वै मृपा ॥ ३३ ॥ यद्यप्यक्षक्रीडां न जानाति, तथापि धर्मतः जितवान् । वचनेनैव केवलेन धर्मर- हितेन रुक्मी वदति । चै निश्चयेन । नात्र सन्देहः कर्तव्यः । लौकिकत्वमपि तद्वाक्यस्य निवारयति मृपेति । लौकिकाः अप्येतादृशे न मृपा वदन्ति ॥.३३ ।। तामनादृत्य वैदर्भी दुष्टराजन्यचोदितः। संकर्पणं परिहसन्वभापे कालचोदितः ॥ ३४ ॥ ततः को वायं कृत्रिमः शब्दः प्रमाणम् , साक्षात् प्रानिकेषु विद्यमानेविति ताम- नात्य दुष्टराजन्यैः तथैव वक्तव्यम्, इदं नाङ्गीकर्तव्यमिति प्रेरितः संकर्पणं परिहसन् चभापे । यतो वैदर्भः, न धर्मप्रधानदेशस्थः दुःसङ्गश्च । स हि जगदेवाकर्षति लयार्थम् । तादृशसामर्थ्यवन्तं परिहसन् कटाक्षहास्यादिभिः अयुक्तमुक्तवान् । ननु वचनस्य . किं प्रयोजनम्, तूष्णीं स्थातव्यम्, उत्थाय वा गन्तव्यमिति तत्राह कालचोदित इति ।। ३४ ॥ भगवता गोपालत्वं समर्थितमिति तदन्तर्याम्यपि तथैव प्रेरितवान् । यात्ये हि विद्याम्यासः, क्षत्रियाणां च शस्त्राभ्यासः, तस्मिन् समये बने गोचारणमेव कृतमिति लोकविश्वासाय मर्ममेदमाह । नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला बनगोचराः । अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो पाणश्च न भयादृशाः ॥ ३ ॥ यूयं नाक्षकोविदाः, यतो गोपालाः । न हि सर्वविधामु सर्वे अमिनाः, तस्मादने गोचरा एव । उगयमपि ज्ञायत इति चेत् । तत्राह अक्षदींव्यन्ति राजान इति । अम्पासव्यतिरेकेण न विद्या समायातीति अक्षाणामप्रयोजकत्वमाशा तक्रीडापरा मधमा इति शकाव्युदासाथ जयसापकत्वात् पाणे तुत्यतां वक्तुमाद पाणश्चेति । ननु । . १. अधविदा ही पाठः ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। क्षत्रिया वयमित्युभयं जानीम इति चेत् । तत्राह न भवादृशा इति । परगृहे पुष्टा आवाल्यं नीचकर्मणि नियुक्ताः नाक्षवाणकोविदा भवन्तीति निषेधति, न भवाशा इति ।। ३५॥ रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः। क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृप संसदि ॥ ३६॥ ततः सवेरेव 'सत्यं वदती'त्युक्ते, उपहासे च कृते, कालप्रेरितो बलः तत्रैव दैवगत्या कालमुद्गररूपं परिपमुद्यम्य, संसदि सभायामुपविष्टं एवं तं जप्ने । पक्षपातिभिः तस्य पक्षः पोपणीय इति ज्ञापयन्निव समायामेव जन्ने । नृपेति राज्ञां तथाकरणं युक्तमिति ज्ञापयति । क्रुद्ध इत्यविचारः । परिघमुद्यम्येत्यन्या क्रिया निवर्तिता । चकारात्तदीयैः सेवकैरप्युपहसितः ॥ ३६॥ वाक्यापराधे वधं कृत्वा, मानसिकापराधे ताडनमाह कलिङ्गराजमिति । कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । दन्तानपातयत्क्रुद्धो योऽहसद्विवृतैर्दिः ॥ ३७॥ येनोपहसितः, पलायमानं तं दशमे पदे धृत्वा, क्रियाशक्तिः प्राणस्येति, 'नव वै पुरुपे प्राणा' इति श्रुतेः प्राणानुरोधेन नव प्रयत्नानुपेक्ष्य, दशमे पदे तं गृहीत- वान् । ततो लोकेभ्यः दन्ताः प्रदर्शिता इति पुनः प्रदर्शननिवृत्तये दन्तानपातयत् । मात्रापि क्रुद्ध इत्यविचारः। तस्य दोपमाह योऽहसदिति । विवृतैर्द्विजैरिति दन्ता- नामेव पातने हेतुः ।। ३७ ॥ अन्ये निर्मिन्नवाहरूशिरसो रुधिरोक्षिताः। राजानो दुट्ठचुीता बलेन परिचार्दिताः ॥ ३८ ॥ अन्येऽप्यनुमोदनकर्तारः निर्भिन्नाः बाहवः ऊरवः शिरांसि येषां ताशा जाताः । तत्राभिज्ञानं रुधिरोक्षिताः रुधिरेणोक्षिता इति । ततो भीताः सन्तः दुद्रुवुः । स्वतोऽपि भयेन पलायने पलोकों न भवतीति पलायने तत्मियां साधन- माह परिघार्दिता इति ॥ ३८ ॥ नन्वेवमनर्थे पौत्र विवाहे जाते भगवता किं कृतमित्यत आह निहत इति । निहते रुक्मिणि इयाले नाब्रवीत्साध्वसाधु वा। रुक्मिणीयलयो राजन्नेहभाभयाद्धरिः ।। ३९॥ एक एव श्यालो हतः । विवाहे श्यालः पावित्र्यहेतुर्भवति । अतः किषिद्वक्त- व्यम् । धर्मस्थापनायां दुष्टो मारणीय एव । अतो न वक्तव्यमेव । तदुमयं निषेधति । च १. एदि पारः।

·. श्रीसुबोधिनी। श्याले निहते साधु असाधु वा नावीदिति । ननु 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवतीति तूष्णींभावेऽपि वलभद्रपक्षः सात् , तल्कि साध्ववचनेनेति चेत्, तबाह निहत इति । कृते कार्ये वचनं व्यर्थमेव स्यात् । अनेन वक्तव्यो भवति, असाधु कृतमिति, तथापि नोक्तमिति सुच्यते। तत्र हेतुः। रुक्मिण्याः नेहमङ्गभयादिति । भक्त- खेऽपि मायायाः कार्यरूपा अविद्येति उत्सत्तिविचारेण स्नेहमङ्गः सम्भाव्यते । ततः • प्रपन्नायाः तथात्वे ममापि तथात्वमुचितमिति सर्वथा लेहे भग्ने मिक्तिमार्गो नश्यतीति भयम् । नन्वीश्वरस्य नष्टेऽपि मार्गे किं भयमिवेति चेत् । तत्राह हरि- रिति । स हि सर्वदुःखहर्ता । अन्यथा सर्वेषां दुःखं न गच्छेदिति । तथैवासाध्ववचने वलस्य नेहमङ्गभयं हेतुः। तस्य स्नेहमङ्गे अवतारप्रयोजनं न भवेदिति । भगवद्ध्य- तिरिक्तानामन्यधर्मः प्रवर्तत इति लेहभङ्गसम्भवः, शक्तिर्विभक्तेति ॥ ३९ ।। उभयोर्विनियोगमुक्त्वा, त्रिपूत्साहरहितेषु सत्सु शिष्टानां कृत्यमाह ततोऽनि. रुद्धमिति । ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटादशाहीः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रपाः॥४०॥ तदीयानां प्रतिबन्धनिवृत्तये रामः पुनरादित्वेन गृहीतो वरयात्रिकाणाम् । सूर्यया नवोढया सह । रथं समारोप्येति दुःखितत्वात् बलात् समारोपणमुक्तम् । मातामहः पितामहो मारित इति । कुशस्थलीमिति प्रदेशस्य विपमत्वं सूचितम् । दशाहाँ यादवविशेषाः । तां दशामहन्तीति । शिष्टानामुभयमपीष्टमित्याह सिद्धाखिलार्धा इति । शत्रुमरणमिष्टप्राप्तिश्च अखिलायीः । तथावे हेतुः मधुसूदनाश्रया इति । एवं धर्मप्रस्ताव अनिरुद्धो धर्मरक्षक इति तत्कथायां दुष्टनिवारणमुक्तम् ॥४०॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमवल्लभदीक्षितविर- चितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ श्रीविठ्ठलरापारमधीवलमतलेखः । निहते रुक्मिणीत्यत्र । तत्र हेतुरिति । असाधुत्वेन वक्तव्यत्वे सापुत्वा-. कथने इत्यर्थः । इति द्वादशाध्यायव्याख्या समाप्ता ।

·११३ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । श्रीकृष्णाय नमः। त्रयोदशोऽध्यायः। निरोधे राजसफले देवानां विजयः स्फुटः। निरूप्यते यतो रुद्धाः नान्यं सम्भावयन्ति हि ॥१॥ त्रयोदशे ततोऽध्याये हेतुस्तस निरूप्यते । अनिरुद्धप्रसङ्गेन धर्मः सिध्यति तेन हि ॥२॥ सर्वथाप्युपकारित्यात्सर्वतो भयशङ्कया। परमानन्दरूपत्वात्सफलो राजसः स्मृतः ॥३॥ अनिरुद्धो निरोद्धव्यो निरुद्धो येन केनचित् । तन्मूलाः सर्व एवैते विनिरुद्धा भवन्ति हि॥४॥ सर्वदेवजयार्थ प्रथममनिरुद्धस्य बन्धनं निरूप्यते । निरुद्धं मनः सर्वहेतुर्भव- तीति । तत्रानिरुद्धवन्धनं कालेनैवेति उपोपाख्यानमुच्यते । कालेऽपि विपयवैचित्री हेतु- रिति चित्रलेखा नेत्री। स्वप्नेऽपि चेत्प्रसङ्गः स्याद्वद्धो भवति मानवः । अन्येन वा तथा ज्ञातः किमु साक्षात्तथाविधः ॥१॥ प्रथममनिरुद्धवन्धनहेतुसम्बन्धनिरूपकनयनार्थ प्रस्तावनामाह वाणः पुत्रशत- ज्येष्ठ इति सप्तदशभिः। श्रीशुक उवाच-बाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मनः । सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोपयन्मृडम् ॥ १॥ श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृत्तलेखः । त्रयोदशेऽध्याये । अनिरुद्ध इति । येन केनचिनिरुद्धः अनिरुद्धः भगवता खस्मिन्निरोद्धन्य इत्यर्थः । तत्र हेतुः तन्मूला इति । एते भक्तानामिन्द्रियादयः सर्वे अनिरुद्धमूलाः । तस्य मनोधिदेवत्वादिति भावः । कालेनैवेतीति । दैत्यानां कालसेव- कत्वेन कालरूपत्वात्तत्पुच्या उपाया अपि कालरूपत्वमिति भावः । कालेऽपीति । कालस्य हेतुत्वेपि विषयवैचित्री मुख्यो हेतुः । तस्यां सत्यां मनोवन्धनं सम्यग्मवतीति मावः । प्रसङ्ग इति । कालोपासकैदैत्यैरसद्भिः प्रसङ्ग इत्यर्थः । अत एवानिरुद्धयन्धने कालस्य हेतुत्वमुक्तमिति भावः । साक्षादिति । जाग्रहशायामपि दुःसङ्गयानित्यर्थः । वाणः पुत्रशतेत्यस्यामासे । प्रथममिति । अनिरुद्धम्य पन्धने हेतुः उपा, तसाः सम्बन्धनिरूपिका चित्रलेखा, सामान्यनिर्देशात्पुलिङ्गकथनम् । तत्कृतं नयनमनिरुद्धस | तदर्यमित्यर्थः । इति सप्तदशाभिरिति । इतिश्लोकमारभ्यानिमः सप्तदशमिरित्यर्थः । पूर्वार्धाष्टमाध्याये 'ततस्तु भगवान कृष्ण' इतिलोकप्रतीके टिप्पण्यामेवं व्याख्यातम् , तद्रीत्यानाप्युच्यते । १. निपपार्षम् ।

·श्रीसुबोधिनी। ११३ पुत्राणां शतमध्ये ज्येष्ठ आसीत् । भगवता स वद्ध इति तन्निष्कृतिसूचनाथ भंग- वदंशोऽनिरुद्धः तत्पुत्रेण बद्ध इति सूचयितुं वलेः पुत्रत्वं निरूप्यते । ननु तेनैवं कथं न घध्यते, तबाह महात्मन इति । स हि महात्मा नापकरोति । पुत्रशतज्येष्ठ इति तत्कृतं पितृकृतमेवेति ज्ञापयति । पलेरिखास्यापि बन्धशङ्कापि व्यावय॑ते, पाणिग्राहा बहवः सन्तीति । तथापि भगवता सह विरोधेन सामर्थ्य भवतीति तस्य महादेवोपासनमाह सहस्र- वाहुरिति । सहस्रवाहुत्वं च तत्कृपयैव । तेन बहुधा लब्धप्रसादः महादेवात् स इति सूचि- तम् । ताण्डवे उत्साहवृद्ध्यर्थ वाघभूयस्त्वमपेक्ष्यते । तत्र बहुभिर्वादने व्यधिकरणप्रयत्नानां समता न भवतीति, एकेन बहुवाधकरणं तोपहेतुर्भवतीति, सहस्रवाहुभिर्वाधैः ताण्डवे मृडमतोपयत् ॥ १॥ तुष्टस्य कृत्यमाह भगवानिति । भगवान् सर्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः । वरेण छन्दयामास स तं वत्रे पुराधिपम् ॥२॥ वरदानसामर्थ्य भगवच्छब्देनोक्तम् । तदत्तं कोऽप्यन्यथा न करिष्यतीति सूच- यितुमाह सर्वभूतेश इति । सर्वनियामकः । स एव भूतश्चेत् शरीरसम्बन्धेन जातः साह- झारः, तदावश्यमहङ्कारनियामकवश्यो भवति । अहङ्कारे सात्त्विकादिव्युदासं मत्वा आह सर्वेति । सामर्थ्याप्रतिघातौ निरूप्य दातृस्वमावं निरूपयति शरण्य इति । शरणार्हः स एव भवति, यः प्रपन्नदुःखनिवारकः । तथाप्युचितदाता चेत् परिमितमेव यच्छेदिति, विशेपदानार्थमाह भक्तवत्सल इति । यथा वत्सला गौरन्तःस्थितमपि दुग्धं तल्लोमेना- न्येभ्योऽपि यच्छति, तथा भगवान् भक्तेभ्यः अदेयमपि यच्छतीति 'वरं ब्रूही ति छन्द- यामास । छन्दनं कामचारनियोगः । ततः स गुह्यं चिकीर्षुर्वाणः सर्वत्र स्वयं गच्छन् शत्रु- पाहुल्याबहरक्षार्थ चिन्ताकुलितः तं महादेवं पुराधिपं पुररक्षकं वने । अनेन तस्य पुरस्स सर्वामेद्यता निरूपिता । तेन देवादीनामपि तत्र प्रतीकारो निवर्तितः ॥ २ ॥ . तर्हि तादृशस्स कथं नाश इत्याशय, तस्यैव क्रोधेनेति वक्तुं प्रसङ्गान्तरमाह से एकदेति पशिः। स एकदाह गिरिशं पास्यं वीर्यदुर्मदः । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्युजम् ॥३॥ नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामरातिपम् ॥ ४॥ गिरिशो महादेवः, तत्रैव गिरी येते इनि निरन्तरस्थित्या धाटयं सूचित्तम् । पार्थस्थमिति तत्रापि भक्तकृपया तस्सव पार्थे वर्तमानम् , तेन सुतरामेव तस्स स्मयः । . १५.रा.फ.प्र.

·१. उपनीच्याविषमपतः । २. य इति नाखि कचित् । ३. भाषयाः, सन्तर्भावितमः। , . श्रीविठ्ठलरायालजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । वीर्यस दुष्टो मदो यस्य । उपजीव्यातिकमकर्ता । वीर्यस्मयेन विवेकरहितस्य कृत्यमाह किरीटेनार्कवर्णेनेति । विनीतो हि मुकुटोष्णीपादिकं स्थापयित्वा साष्टाङ्गं. प्रणतः विज्ञापयेत् । अयं तु किरीटमेव परिधाय, तत्राप्यग्निवर्ण स्पर्शेऽत्यन्तपरुपम् , तेन चरणा- म्युजमतिकोमलं स्पृशन् आह नमस्ये इति । स्तौति । वाचा नमस्कारो वा । महादेवेति न त्वत्सदृशोऽन्योऽस्ति, य उपास्यः स्यादिति । लोकानां गुरुमिति । उपदेष्टा फलदाता च भवानेवेति साधनफलरूपत्वं निरूपितम् । तेन त्वमेव प्रार्थनीयः, न त्वन्य इति प्रार्थनायां हेतुरुक्तः । किञ्च । प्रार्थितं सर्वमयुक्तमपि प्रयच्छति । नापि यत्किश्चित्वार्थ- नायामपि क्रोधं मन्यत इति दृष्टान्तमिवाह पुंसामपूर्णकामानामिति । देवतान्तरतपःप्रभ- तिसाधनैः यदा कामना न सिद्धा भवन्ति, तेषां सर्वोपायपरिभ्रष्टानामाश्रयमाण सर्व- पूरकममराट्रिपवत् कल्पवृक्षवत् कामपूरः अमराजिपः यः॥४॥ एवं प्रार्थितार्थसिद्ध्यर्थ व्याजेन युद्धं याचते दो सहनं त्वया दत्तमिति । दोसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत्। त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लेभे त्वते समम् ॥५॥ क्रियाशक्तिबाहुल्यार्थ सहस्र पाहवो दत्ताः। ते निर्विषयाः सार्थका न भवन्ति । विपयस्तु समानेनाधिकेन वा सङ्ग्रामः, तदभावात् भाराय परमभवत् । यथा शीतामावे वस्त्राणि भारायन्ते, युद्धाभावे वा शस्त्राणि । वैयर्थं प्रकटयति त्रिलोक्यां प्रतियोद्धार- मिति । तर्हि शशशृङ्गाभावे किं चक्षुः निष्फलं तद्वद्विधमानैरेव यथायोग्यं क्रियतामित्याशक्य, समेनैव युद्ध कर्तव्यमिति समस्य तव विद्यमानत्वावरते अन्यं समं न लेभे । अनेन भगवान् अस्ति, परं स न इन्द्रियविषय इति न लेभ इत्युक्तम् ॥ ५॥ तर्हि मास्तु, सुप्यतामित्याशझ्याह कण्डूत्येति । कण्डूत्या निभृतैदोभियुयुत्सुर्दिग्गजानहम् । अन्वयां चूर्णयन्नद्रीन भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः ॥ ६॥ निभृताः पूर्णाः, अतः स्थातुमशक्ताः । तर्हि युद्धाभावे अन्य एव कश्चित् कण्डूति- निवृत्त्यर्थमुपायः क्रियतामित्याशय, दिग्गजानहं युयुत्सुः चूर्णयन्नन्द्रीन् भन्वयाम् । पर्वता अपि चूर्णीकृताः । दिग्गजा अपि युद्धार्थमन्विष्टाः । बलमुभयया क्षीणं भवति, शौर्यरूपं युद्धेन, बलरूपं पराक्रमेण, तत्राचेतनाचूणीभूताः, चेतनास्तु पलायिता इति वैयर्थ्यमेव एवं गर्व श्रुत्वा कुद्धो भगवानित्याह तच्छुत्वेति । तच्छुत्या भगवान्मुद्धः केतुस्ते भज्यते पदा। त्यदर्प भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥७॥ . जातमित्यर्थः ॥६॥ ४. पूर्णता रवि पा।

·ܐ श्रीसुबोधिनी। . . भगवान् सर्वज्ञः महादेवः क्रुद्धः आहेति पूर्वोक्तव क्रिया अनुवर्तनीया । ये केतुः भज्यते, तदेव तवाभिज्ञापकं युद्धप्राप्तौ । केतुर्ध्वजः वंशस्य । कन्या जारोपभु। मनकेतुरुच्यते । अकस्माद्रसस्थे तस्मिन् केतुभङ्गश्च । तदा त्वद्दर्पघ्नं त्वदर्पहननार्थमेव संयुग, मत्समेन भगवता भविष्यति । मयासमः भगवान् । सर्वसम इति महादेवेनापि समः ॥७॥ एवं युद्धसम्भवमाकर्ण्य प्रीतो जात इत्याह इत्युक्त इति । इत्युक्त कुमतिहष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेश स्ववीर्यनशनं कुधीः॥ ८॥ महादेवेनैवमुक्तः हृष्टो जातः, यतः कुमतिः । तस्स महादेववाक्ये विश्वासमाह स्वगृहं प्राविशदिति । स्वयमुद्यममकृत्वा स्वगृहं प्रविष्टः गिरिशादेशं प्रतीक्षन् आस्ते । यद्यपि स आदेशः स्ववीर्यनाशकः, तथापि कुधीः ॥ ८॥ तस्य केतुभङ्गप्रकारमाह तस्योपा नाम दुहितेति । तस्योपा नाम दुहिता स्वमे प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन वै ॥९॥ अत्र पुराणान्तरे उपा पत्ययं पार्वती प्रार्थितवती । ततः सा तुष्टा अद्य यः स्वप्ने त्वां भजिष्यति स तव पतिरिति पार्वत्योक्ता, आधिदैविकः प्राद्युग्मिरूपो भगवान् खप्नसृष्टौ मा- यिक्यां तामालिझ्य, खभावं तत्र स्थापितवान् । ततः सा वस्तुत आधिदैविकेन प्रायुग्मिना रतिमलमत । कन्याया रतिर्वतमङ्गहेतुर्मवति । मनोरथमात्र निवारयति कान्तेनेति । तर्हि मावनयैव मनोरथतुल्यः स्वप्नः तथा जात इत्याशझ्याह प्रागदृष्टश्रुतेनेति । प्राक् ततः स्वमात्पूर्व न दृष्टः श्रुतो वा कदाचिदपि तैया । वै निश्चयेनेति दैवोपपत्तिरुक्ता ॥९॥ सा तत्र तमपश्यन्ती फासि कान्तेति वादिनी। सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला ब्रीडिता भृशम् ॥ १० ॥ ततस्तस्या व्रतसमाप्तिं कृत्वा गते, स्वप्नान्ते उत्थिता, तत्र शय्यायां स्वमस्य समान- देशे तमनिरुद्धमपश्यन्ती, 'क्कासि कान्ते'ति भाषन्ती, सखीनां मध्ये उत्तस्यौ । सा हि परितः संख्यो मध्ये शेते । गुप्तं सखीषु अन्वेपयन्तीव सा उस्थिता । उस्थिताया अप्युप- भोगलक्षणमाह विहलेति । अन्तर्वीडिता । भृशमत्यर्थ स्वावस्यां स्मृत्वा ॥१०॥ पूर्वमेव पार्वत्या चित्रलेखा नाम योगिनी तस्साः सखी निष्पादिता, यया तस्या मनोरयः सर्वोऽपि सिद्धो भवति । यद्यप्यन्या थपि जिज्ञासां कृतवत्याः, . तथापि सा प्रयोजिकेति चित्रलेखाया उपास्यानमुन्यते वाणस्य मन्त्रीति । पापस्य मश्री कुम्भाण्डचित्रलेखा च तत्सुता। सख्यपृच्छत्सखीमूपां कौतूहलसमन्विता ॥ ११ ॥ १.५ः, यस कन्येति पाठः। २. मानिरीम् । ३. तदा । ४. राणीनप्प शनि पाठा।

·- ११५ श्रीविठ्ठलरायासजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। वीर्यस्य दुष्टो मदो यस्य । उपजीव्यातिक्रमकर्ता । वीर्यस्मयेन विवेकरहितस्य कृत्यमाह किरीटेनार्कवर्णेनेति । विनीतो हि मुकुटोष्णीपादिकं स्थापयित्वा साष्टाङ्गं. प्रणतः विज्ञापयेत् । अयं तु किरीटमेव परिधाय, तत्राप्यनिवर्ण स्पर्शेऽत्यन्तपरुपम्, तेन चरणा- म्युजमतिकोमलं स्पृशन् आह नमस्ये इति । स्तौति । वाचा नमस्कारो वा । महादेवेति न त्वत्सदृशोऽन्योऽस्ति, य उपास्यः स्यादिति । लोकानां गुरुमिति । उपदेष्टा फलदाता च भवानेवेति साधनफलरूपत्वं निरूपितम् । तेन त्वमेव प्रार्थनीयः, न त्वन्य इति प्रार्थनायां हेतुरुक्तः । किञ्च । प्रार्थितं सर्वमयुक्तमपि प्रयच्छति । नापि यत्किश्चित्वार्थ- नायामपि क्रोधं मन्यत इति दृष्टान्तमिवाह पुंसामपूर्णकामानामिति । देवतान्तरतपःप्रभू- तिसाधनैः यदा कामना न सिद्धा भवन्ति, तेपां सर्वोपायपरिभ्रष्टानामाश्रयमात्रेण सर्व- पूरकममराभिपवत् कल्पवृक्षवत् कामपूरः अमराधिपः यः ॥४॥ एवं प्रार्थितार्थसिद्ध्यर्थ व्याजेन युद्धं याचते दो सहनं त्वया दत्तमिति । दोसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लेभे त्वहते समम् ॥५॥ क्रियाशक्तिबाहुल्यार्थ सहस्रं बाहवो दत्ताः। ते निर्विपयाः सार्थका न भवन्ति । विषयस्तु समानेनाधिकेन वा सङ्ग्रामः, तदभावात् भाराय परमभवत् । यथा शीताभावे वस्त्राणि भारायन्ते, युद्धाभावे वा शस्त्राणि । वैयर्थं प्रकटयति त्रिलोक्यां प्रतियोद्धार- मिति । तर्हि शशशृङ्गाभावे किं चक्षुः निष्फलं तद्वद्विधमानैरेव यथायोग्यं क्रियतामित्याशय, समेनैव युद्धं कर्तव्यमिति समस्य तव विद्यमानत्वात्वते अन्यं समं न लेभे । अनेन भगवान् अस्ति, परं स न इन्द्रियविषय इति न लेभ इत्युक्तम् ॥ ५ ॥ तर्हि मास्तु, सुप्यतामित्याशमाह कण्डूत्येति । कण्डत्या निभृतैर्दोभियुयुत्सुर्दिग्गजानहम् । अन्वयां चूर्णयन्नद्रीन भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः ॥६॥ निभृताः पूर्णाः, अतः स्थातुमशक्ताः । तर्हि युद्धाभावे अन्य एव कश्चित् कण्डूति- निवृत्त्यर्थमुपायः क्रियतामित्याशय, दिग्गजानहं युयुत्सुः चूर्णयन्नन्द्रीन् अन्वयाम् । अपि चूर्णीकृताः । दिग्गजा अपि युद्धार्थमन्विष्टाः । वलमुभयथा क्षीणं' युद्धेन, चूलरूपं पराक्रमेण, तत्राचेतनाथूभूताः, चेतनास्तु पलायिता जातमित्यर्थः ॥६॥ एवं गर्व श्रुत्वा क्रुद्धो भगवानित्याह तच्छुत्वेति । तच्छुत्वा भगवान्मुद्धः केतुस्ते भज्यते यदा । त्वदर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥७॥ १. उपजीव्यातिक्रमवतः । २. य इति नास्ति कचित् । ३. 'अशक्याः, अन्तर्भा पर्वता . . २४. पूर्णीकृता इति पाठः।

·-- 'श्रीसुबोधिनी। . भगवान् सर्वज्ञः महादेवः क्रुद्धः आहेति पूर्वोक्तैव क्रिया अनुवर्तनीया । ये केतुः मज्यते, तदेव तवाभिज्ञापकं युद्धप्राप्तौ । केतुलजः वंशस्य । कन्या जारोपभु भग्नकेतुरुच्यते । अकस्माद्रसस्थे तस्मिन् केतुभङ्गश्च । तदा बद्दर्षनं त्वदर्पहननार्थमेव संयुगे मत्समेन भगवता भविष्यति । मया समः भगवान् । सर्वसम इति महादेवेनापि समः ॥७॥ एवं युद्धसम्भवमाकर्ण्य प्रीतो जात इत्याह इत्युक्त इति । इत्युक्तः कुमतिहष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेशं खवीर्यनशनं कुधीः॥८॥ महादेवेनैवमुक्तः हृटो जातः, यतः कुमतिः । तस्य महादेववाक्ये विश्वासमाह स्वगृहं प्राविशदिति । खयमुद्यममकृत्वा खगृहं प्रविष्टः गिरिशादेशं प्रतीक्षन् आस्ते । यद्यपि स आदेशः स्ववीर्यनाशकः, तथापि कुधीः ॥ ८॥ तस्य केतुभङ्गप्रकारमाह तस्योपा नाम दुहितेति । तस्योपा नाम दुहिता खमे प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन वै ॥९॥ अब पुराणान्तरे उया पत्ययं पार्वती प्रार्थितवती । ततः सा तुष्टा अद्य यः स्वप्ने त्वां भजिप्यति स तव पतिरिति पार्वत्योक्ता, आधिदैविकः प्राथुमिरूपो भगवान् स्वप्नसृष्टौ मा- यिक्यां तामालिङ्ग्य, स्वभावं तत्र स्थापितवान् । ततः सा वस्तुत आधिदैविकेन प्राद्युमिना रतिमलमत । कन्याया रतित्रतमङ्गहेतुर्भवति । मनोरथमात्रत्वं निवारयति कान्तेनेति । तहि भावनयैव मनोरयतुल्यः खप्नः तथा जात इत्याशमाह मागदृष्टश्रुतेनेति । प्राक ततः स्वप्नात्पूर्व न दृष्टः श्रुतो वा कदाचिदपि तैया । वै निश्चयेनेति दैवोपपत्तिरुक्ता ॥९॥ सा तत्र तमपश्यन्ती फासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्यौ विहला ब्रीडिता भृशम् ॥१०॥ ततस्तस्या अतसमाप्तिं कृत्वा गते, समान्ते उत्थिता, तत्र शय्यायां स्वप्नस समान- देशे तमनिरुद्धमपश्यन्ती, 'क्कासि कान्ते'ति मापन्ती, सखीनां मध्ये उत्तस्यौ । साहि परितः सख्यो मध्ये शेते । गुप्तं सखीपु अन्वेषयन्तीव सा उस्थिता । उस्थिताया अप्युप- भोगलक्षणमाह विहलेति । अन्तर्षीडिता । भृशमत्यर्थ स्वावस्यां स्मृत्वा ॥ १० ॥ पर्वमेव पार्वत्या चित्रलेखा नाम योगिनी तस्साः सखी निष्पादिता, यया तस्या मनोरयः सर्वोऽपि सिद्धो भवति । यद्यप्यन्या यपि जिज्ञासां कृतवत्यः, . तथापि सा प्रयोजिकेति चित्रलेखाया उपाख्यानमुच्यते बाणस्य मन्त्रीति । पापस्य मन्त्री फुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत्सखीमूपां कौतूहलसमन्विता ॥ ११ ॥ ...यः, पस पन्त पारः। २, माविधीम् । ३. तदा। ४. सखीमप्य इति पाठा। - ·.. २११६ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। मध्यधीनं राज्यमिति स महादेवेन दत्त इति ज्ञापितम् । कुम्भाण्ड इति नाम । नतु कुम्भाकारावण्डाविति । तस्य दुहिता चित्रलेखा । चकारादन्या अपि तस्सं कन्या उपासख्यः । सखी उपायाः । उभयोरन्योन्यसखित्वे न गोप्यं किश्चिदवशिष्यते वक्तव्ये इति.सखीमूपामित्युक्तम् । अथैव पार्वत्युक्तम्, अधैवेयं विहलेति कौतुकसमन्विता ॥११॥ तस्या वाक्यमाह कान्तं मृगयस इति । कान्तं मृगयसे सुभ्र कीदृशस्ते मनोरथः । हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये ॥१२॥ सुभ्र इति भ्रूभङ्गादिभावो दृश्यत इति अकन्यात्वं तस्या आह । ननु कान्तान्वेपणं युक्तमेवेति चेत्, तत्राह कीदृशस्ते मनोरथ इति । मनोरथे कृते स्वप्ने तथा दृश्यत इति दृष्ट एवोपाय इति तं मनोरथमेव पृच्छति । कश्चिन्मनोरथो भविष्यतीति चेत् , तबाह हस्तग्राहमिति । हस्तो गृह्यते अनेनेति हस्तग्राहः पतिः, अस्मिन्निति विवाहो वा । अद्यापि ते विवाहं न लक्षये । कस्याश्चिद्वाल्य एव विवाहो भवति, पश्चात् सखीभिः सम्बन्ध, तदापि विवाहो जात इति लक्ष्यते, विवाहे तु कुलकन्यायाः तत्र मनोरथो युक्तो भवति । राजपुत्रीतिपदात् निरोधेन यथेच्छया सम्बन्धो निवारितः ॥ १२ ॥ उत्तरमाह इष्ट इति । उपोवाच-दृष्टः कश्चिन्नरवरः श्यामः कमललोचनः । पीतवासा वृहहाहुयॊपितां हृदयङ्गमः ॥ १३ ॥ कश्चिद्विशेपतो निर्वक्तुमशक्यः । नरवरः मनुष्यश्रेष्ठः । सर्वेपामाकृतिभिन्नेति स न देवः, नापि दैत्यः, अन्यो वा, किन्तु नरश्रेष्ठ एव । स्वप्ने कालानभिव्यक्तिरिति केवलं भ्रमः स्यात् , तत्प्रकृते नास्तीति शाकृतिरूपगुणादीन् वर्णयति । सर्वलक्षणसम्पन्ननरलं आकृतिः । श्याम इति रूपम् । कमललोचन इति सौन्दर्यम् । पीतवासा इति भूपि- तत्वम् । वृहदाहुरिति भोगयोग्यता । योपितो हृदयङ्गम इति संभोगसामर्थ्यम् ॥ १३ ॥ ननु दर्शनमात्रेण कथं कान्तत्वम् , तबाह तमहं मृगये कान्तमिति । तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु । कापि यातः स्पृहयती क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे ॥ १४ ॥ स मम कान्तो जातः, अतो मृगये । कथं जात इत्याकासायामाह पाययित्वाधर मधु इति । अनेन सर्वेऽपि सम्बन्धा निरूपिताः । वहुधा सम्बन्धे हि सामार्थ्यक्षये स्त्रिया पुरुषाधरपानम् । अनेन पहुकालावस्थान सूचितम् । ततः कापि यातः, न तु विलीन, मोगलक्षणानां विद्यमानत्वात् । विशेपसुखमदत्वा गंत इति युक्तमन्येपणमिति वक्तुमाई स्पृहयती मां वृजिनार्णवे क्षिवेति । रसेच्छामुत्पाद्य तदपूरणाहुःखम् ॥ १४ ॥ १. सभोगसामर्यमिति पाठः। , ।

·श्रीसुबोधिनी।
ततः सख्याः प्रतिज्ञामाह व्यसनं तेऽपकर्पामीति ।
चित्रलेखोवाच-व्यसनं तेऽपकमि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते।.
तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहता तमादिश ॥१५॥
इत्युक्त्वा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान् ।
दैत्यविद्याधरान्यक्षान्मनुजांश्च यथालिखत् ॥ १६ ॥
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् ।
व्यलिखद्रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लजिता ॥ १७ ॥
यदि त्रिलोक्यां सः, तदा ते व्यसनमपकर्पामि । कथमित्याकाङ्क्षायामाह भाव्यत
इति । चित्रे मया लिख्यते । तत्र यस्ते मनोहर्ता तमादिश । तमहमानयिष्यामीति
व्यसनापकर्षणप्रकारः । यद्यपि नरवर इति विशेपकथनात् देवादीनां लेखनमसङ्गतम् ,
तथापि देवादयो रूपान्तरेणोपभोगार्थमायान्तीति देवादयो नररूपा एवात्र लिख्यन्ते ।
अज़ादधापर्यन्तं स्त्रीणां दृष्टिः । अत आदौ देवलेखनम् । एते त्रिगुणास्त्रयो गुणाः
देवादयो नव सामान्यतो लिखिताः । चकारान्मनुष्येषु सर्वप्रकाराः, देवादिष्वपि वा।
मनुष्येषु श्यामत्वादिधर्मा उक्ता इति तत्साम्यं यादवेष्वेव वर्तत इति मनुजेपु सा वृष्णी-
नलिखीत् । ततोऽपि हृदयङ्गमादिधर्मः उत्तरोत्तरवैशिष्टयरूपत्वात् वृष्णिपु शूरमलिखत् ।
तस्य च पुत्रमानकदुन्दुर्मि वसुदेवम् । तत्र यद्यपि रामो न श्यामः, तथापि रूपान्तरेण
तथा कुर्यादिति रामोऽपि लिखितः । रामकृष्णौ चेति । चकारागदादयोऽपि लिखिताः ।
प्रधुम्नं लिखितं वीक्ष्य ईपद्वैलक्षण्यात् तत्पुत्रो भवितुमर्हतीति निश्चित्य विलजिता । यद्यपि
भगवान् तादृशमकृत्रिम रूपं कर्तुं शक्तः, तथापि मर्यादायाकैकस्स गुणस्यामिव्यक्त्यर्थ
एक एव पदार्थो निणीयते । ततो यादृशों गुणोऽनिरुद्धनिदानभूतः, तेनानिरुद्धो निप्पा-
दित एव । अन्यः क्रियमाणः कृत्रिम एव भवतीति वैलक्षण्यं भवत्येव । आधिदैविको
दृष्ट इति, अनिरुद्धो वा स्वयं मायया तथा आगत इति न वैलक्षण्यं लज्जया ज्ञातवती ।
एतत्पुत्रो भविष्यतीति । भर्तृपितामहादिभ्यो न लजेति लौकिकाः ॥१७॥
ततोऽनिरुद्धोऽकृत्रिमो लिखित इत्याह अनिरुद्धमिति ।
अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योपावामुखी हिया।
सोसायसाविति माह मयमाना महीपते ॥ १८ ॥
विशेपेण लिखितं सहजरूपं स्वप्नदृष्टसमानं दृष्ट्वा, उपा तं साक्षादेव मत्रा, पूर्व-
सम्पन्ध स्मृत्वा, अधोमुखी जाता । तत आदरेण अन्यं मा लिखत्विति, स एवासाव-
साविति द्विरुक्तवती । स्मयमानेति तस्याः प्राप्यामीति हर्पः सूचितः । महीपते इति
सम्योधनं प्रमामावाय ॥१८॥
ततो परं निश्चित्य तमानेतुं गतेसाह चित्रलेखेति ।
चित्रलेखा तमाज्ञाय पात्रं कृष्णय योगिनी।
पया विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥ १९॥

·. २१४ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। कृष्णस्य पौत्रमिति स्त्रीणां हितकारी भविष्यति । स्वयं च योगिनी तस्याने रमण योगाभ्यासेन ज्ञातवती । अत एव विहायसा ययौ । अन्यथा रक्षकैर्गमनागमनाशक्तेः । राजनिति सावधानार्थम् । कृष्णपालितामिति । तदानीं कृष्ण एव पालकः पुराध्यक्षः स्वयं जातः, इदमेव कार्यमुद्दिश्य । अन्यथा देवैः सानुभावैध रक्षिता पुरीति नान्यः प्रवेश- मर्हति ॥ १९॥ तत्र सुप्त खपर्यके प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणितपुरे सख्य प्रियमदर्शयत् ॥ २० ॥ तत्रापि भगवदिच्छया अनिरुद्धोऽपि न जागर्ति, अन्यथा स एव न गच्छेत् । स्वपर्यत इति निर्भरनिद्रात्वाय । ननु राजन्याः सावधाना भवन्ति, कथमेवं निर्मरनि- द्रात्वम, तबाह प्राथुम्निमिति । स हि प्रद्युमस पुत्रो निर्भयः । प्रद्युमोऽपि हृतः, सोऽपि हतो, भगवदिच्छयेति वा । पराभवः स्त्रीप्राप्तिश्चोभयत्र तुल्या । शक्तिहासस्तु नैमित्तिक इति वोध्यते । सापि तं नेतुं लौकिकमुपायं परित्यज्य योगमास्थिता । अलौकिक उपायो योगः । आस्थितिः सर्वभावेन तत्रातिभरं दत्वा । गृहीत्वा पर्यवात्तमेव वालकमिव । अप्रबोधो योगानुभावः । शोणितपुरे इति नामेव भयानकत्वमुक्तम् । सख्यै उपायै । तस्याः प्रियमनिरुद्धं 'अयं तव प्रिय' इति प्रदर्शितवती ॥२०॥ सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे.पुम्भी रेमे प्राधुन्निना समम् ॥ २१ ॥ तत्र गतः प्रबुद्धः स्त्रीमण्डले । ततः सा मुदितानना तेन सह रेमे । चकारात्सोऽपि तया सह । मुदिताननेति तस्या भयाधभाव उक्तः, विपयसौन्दर्यात् । लौकिकोऽपि हेतुरस्तीत्साह दुप्प्रेक्ष्ये स्वगृह इति । स्त्रियः सर्वाः कन्यायां तस्मिंश्चानुरक्ताः ऐकमत्वं प्राप्ताः । मात्रादयोऽपि । प्राथुन्निनेति सर्वथा कामपूरकत्वम् ॥ २१ ॥ निलीय क्लेशरमणं व्यावर्तयति परार्ध्यति । परार्ध्यवासानग्गन्धधूपदीपासनादिभिः । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यैः शुश्रूपयार्चितः ॥ २२ ॥ पराया॑न्यमूल्यानि सर्वाण्येव । धूपदीपासनादिभिरिति देववत्पूजनमुक्तम् । लातस्य प्रथम वस्त्रम्, ततः सजः, ततो गन्ध इति । केशेषु संस्कारार्थ धूपः । ततो गृहे प्रविष्टस्य आरात्रिकम् । तत उपवेशनार्थमासनम् । ततः पानभोजनभक्ष्याणि । पान श्रीविठ्ठलरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तत्र सुप्तमित्यत्र । पराभव इति । शत्रोः पराभव इत्यर्थः । शक्तिहास इति । प्रद्युम्नः स्वयमेव शत्रु हत्वा स्त्रियमानीतवान् , अयं तु स्वयं पद्धः, पश्चाद्भगवता मोधित इति शक्तिह्वासो निमित्तवशात् । कालेन तत्रापि विषयवैचिच्या मनोवन्धो युक्त एवेति पूर्वमुक्तवादित्यर्थः ।

·. ....श्रीसुवोधिनी। ११९ मादकरुच्युत्पादकद्रव्यकृतम् । भोजनं प्रकृतम् । भक्ष्यं ताम्बूलादि । अथवा । कदाचि- पानम्, कदाचिद्भक्ष्याणि । चकारात्तत्सम्बन्धीनि । मानसस्तु सिद्ध एवेति बाह्या एते निरूपिताः । वाक्यैरिति वाचनिकी । शुश्रूषा कायिकी । सर्वभावेनार्चितः ॥ २२ ॥ सोऽपि तासां इच्छानुरोधी जात इत्याह गूढः कन्यापुर इति । गूढः कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया। नाहर्गणान्स बुबुधे ऊपयापहृतेन्द्रियः ॥ २३ ॥ शश्वनिरन्तरमुपचाराणा प्रतायमानत्वादनुरोधः । प्रवृद्धस्नेहयेति निरन्तरं साधनेषु हेतुः । तस्य क्रियान्तरस्मरणाभावायाह नाहर्गणान्स वुवुध इति । ऊपयेति । पूर्वस्त्रीणा- मप्यस्मरणं सर्वोत्तमैपेति च द्योतितम् । अपहृतं वशीकृतं तदधीनं जातमिन्द्रियं यस्य ॥२३॥ तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयांचक्रुरापीतां दुरवच्छदैः ॥ २४ ॥ भटा आवेदयांचव राजस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयामः कन्यायाः कुलदूपणम् ॥ २५॥ ततः पुरुपोपभुक्ता गर्मकृतैर्लक्षणैः भोगकृतैरेव वा हतं व्रतं यस्याः । कन्याया ब्रह्मचर्य व्रतम्, तदा हतव्रतां तां लक्षयांचक्रुः । यदुवीरेणेति निर्भरो भोग उक्तः । तेन स्पष्टानि चिह्नानि । आसमन्तात् पीतां पीतवर्णा, श्रमाद्र्भेण वा स्त्रीणां तथात्वं भवति । दुरवच्छदैरिति । आच्छादयितुमशक्यैः धर्मः रूपेण च ज्ञात्वा । खापराध- शया भटा आवेदयांचक्रुः । तेपां रक्षकाणां कन्यान्तःपुराधिकारिणां वाक्यमाह राज- निति । अयुक्तं कथं श्राव्यत इत्याशा संयोधनेन पश्चान्महदनिष्टं सूचयन्ति । विचेष्टितं व्यभिचारम् । लक्षयाम इति प्रमाणं तर्कितमात्रम् । नन्वस्तु को दोप इति चेत्, तबाह कुलदूपणमिति । यद्यपि पापादिना न तेषां मयम् , तथापि दैत्याः न व्यभिचारिणो भवन्तीति । तेषां कुले व्यभिचारो दूपणम् , यथा देवानामनृतम् ॥ २५ ॥ तर्हि कः समायातीति शङ्कायामाहुः अनपायिभिरिति । अनपायिभिरमाभिगुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूपणं पुम्भिर्दुष्प्रेक्षाया न विद्महे ॥ २६ ॥ स्वतो. विवाहं व्यावर्तयति । कन्याया इति । अनेन तर्कितस्यार्थस्य युक्त्या वोधोऽप्युक्तः । अत एव दूपणं लक्षयामः, न विद्महे च । अन्ययानिर्धारे तेऽपि हन्तव्याः स्युः ॥२६॥ ततो निर्धारार्थ स्वयं प्रवृत्त इत्याह तत इति । ततःप्रव्यथितो याणो दुहितुः श्रुतदूपणः। त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीधद्धहम् ।। २७ ।। १.प्रतीयमानत्वात्, प्रजायमानत्वादिति पाटौ । २. मोघ इति पारः। .

·१२० श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। प्रकर्षेण व्यथितः शस्त्रादिभ्योऽपि । ततस्त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तः प्रथमं यदू- द्वहमेव दृष्टवान् । सर्वानेव यदून उद्वहतीति महाशूरत्वं यदुकुलोत्पन्नत्वं च ज्ञातवान् ॥२७॥ तदृष्टमनिरुद्धं वर्णयति, निर्भयत्वाय, कामात्मजमिति । कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । वृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विपा सितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥२८॥ स्त्रीणामत्यन्तहितार्थाय कामात्मजत्वमुक्तम् । भुवनैकसुन्दरमिति सर्वेषामेव मोह- कम् । श्यामं पिशङ्गाम्बरम् । पीताम्बरमिति भगवत्सारूप्येण भगवदीयत्वं ज्ञापितम् । अम्बुजेक्षणमिति दृष्टचैव सर्वाहादकत्वमुक्तम् । बृहद्भुजमिति । भोगयोग्यता वीरत्वं च। स्वभावतोऽप्ययं महानिति कुण्डलकुन्तलैर्मण्डितमाननं यस्येत्युक्तम् । मितावलो- केनेति मनोहरस्वभाव उक्तः । अनेन सर्वलक्षणसम्पूर्णोऽयं वर इत्युक्तम् ॥ २८ ॥ तस्य चौर्येण व्यभिचारसम्बन्धं निवारयति । दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाऽभितृष्णया तदङ्गसशस्तनकुङ्कुमस्रजम् । वाहोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः ॥ २९ ॥ यथा कृतविवाही स्त्रीपुरुषावक्षैः क्रीडतः, एवं प्रियया सह तदेकनिष्ठया अक्षैर्दी- व्यन्तम् । सा च क्रीडा न क्रीडार्थी, किन्तु रसपोषिकेत्साह अभिवृष्णयेति । अभितः तृष्णा यस्याः सर्वतः सम्बन्धं वाञ्छतीति । अभितृप्तया वा सम्भोगनितान्ततृप्तया । अभिनृम्णया वा । नृम्णमिति प्रकाशनाम । वैदिकशब्दो नृम्णं 'नृम्णाय नृम्ण'मित्यत्र प्रसिद्धम् । प्रकाशमाने प्रकाशमानमित्यर्थः । अभितः प्रकाशमानया, न तु सङ्कोचेन केन- चिदप्यंशेन स्थितया । तत्सम्बद्ध एव क्रीडतीति सर्वसन्देहनिवृत्त्यर्थमाह तदङ्गसङ्गस्तन कुङ्कुमस्रजमिति । तस्या अङ्गसङ्गेन यत् कुचकुङ्कुमं सजि संबद्धं तादृशीं नजं वाह्वोर्मध्ये दधानम् । अत्यन्तरसालसमये दृष्टवानिति । मधुयुक्ता या मलिका तयाश्रितां सजमिति तत्र भ्रमरादिसम्बन्धो निरूपितः । गन्धेन रूपेण च .मल्लिका रसपोषिका । तस्यैवाग्रे- ऽप्यासीनं घाणेऽप्यागते तथैवासीनमित्यर्थः । स्वस्थान आसीनमिति वक्तव्ये तस्स तथा विचारो न जात इति शुक एवाह तस्याग्रेऽप्यासीनमिति । अत एव विस्मितः ॥२९॥ ततो युद्धार्थं तदीया असहमानाः प्रवृत्ता इत्याह स तं प्रविष्टमिति । स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभिर्भटेरनीकैरवलोक्य माधवः । उद्यम्य मौर्व परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥३०॥ अन्तःप्रविष्टम् । तं श्वशुरम् । आततायिभित्तमिति शस्त्रपाणिभिः सह समाग- च्यन्तम् । मारयिष्यतीति निश्चित्य मधुवंशोत्पन्नः अन्यस्यापि स्वसम्बन्धेन मदं जनयति, किं पुनः खस्य साक्षात् , अतो युद्धार्थमेकाकी प्रवृत्त इत्याह उद्यम्य मौर्व परिघमिति ! लोहपद्धं तृणविशेषपद्धं वा । मौवी काचित्तृणजातिलॊहजातियो । विशेषेणावस्थितः ।

·१२० श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । प्रकर्षेण व्यथितः शस्त्रादिभ्योऽपि । ततस्त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तः प्रथमं यदू- द्वहमेव दृष्टवान् । सर्वानेव यदून उद्बहतीति महाशूरत्वं यदुकुलोत्पन्नत्वं च ज्ञातवान् ॥२७॥ तदृष्टमनिरुद्धं वर्णयति, निर्भयत्वाय, कामात्मजमिति । कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । वृहद्भुज कुण्डलकुन्तलत्विपा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥२८॥ स्त्रीणामत्यन्तहितार्थाय कामात्मजत्वमुक्तम् । भुवनकसुन्दरमिति सर्वेषामेव मोह- कम् । श्यामं पिशङ्गाम्बरम् । पीताम्बरमिति मगवत्सारूप्येण भगवदीयत्वं ज्ञापितम् । अम्बुजेक्षणमिति दृष्टचैव सर्वाहादकत्वमुक्तम् । वृहद्भुजमिति । भोगयोग्यता वीरलं च। स्वभावतोऽप्ययं महानिति कुण्डलकुन्तलैर्मण्डितमाननं यस्येत्युक्तम् । स्मितावलो. केनेति मनोहरखमाव उक्तः । अनेन सर्वलक्षणसम्पूर्णोऽयं वर इत्युक्तम् ॥ २८ ॥ तस्य चौर्येण व्यभिचारसम्बन्धं निवारयति । दीव्यन्तमक्षः प्रिययाऽभितृष्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । वाहोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः ॥ २९ ॥ यथा कृतविवाही स्त्रीपुरुपावक्षैः क्रीडतः, एवं प्रियया सह तदेकनिष्ठया अक्षैर्दी- व्यन्तम् । सा च क्रीडा न क्रीडार्या, किन्तु रसपोषिकेत्याह अभितृष्णयेति । अभितः तृष्णा यस्याः सर्वतः सम्बन्धं वाञ्छतीति । अभितृप्तया वा सम्भोगनितान्ततृप्तया । अभिनृम्णया वा । नृम्णमिति प्रकाशनाम । वैदिकशब्दो नृम्णं 'नृम्णाय नृम्ण मित्यत्र प्रसिद्धम् । प्रकाशमाने प्रकाशमानमित्यर्थः । अभितः प्रकाशमानया, न तु सङ्कोचेन केन- चिदप्यंशेन स्थितया । तत्सम्बद्ध एव क्रीडतीति सर्वसन्देहनिवृत्त्यर्थमाह तदङ्गसशस्तन- कुङ्कुमनजमिति । तस्या अङ्गसङ्गेन यत् कुचकुङ्कुम सजि संवद्धं तादृशीं सजे बाह्वोर्मध्ये दधानम् । अत्यन्तरसालसमये दृष्टवानिति । मधुयुक्ता या मल्लिका तयाश्रितां समिति तत्र भ्रमरादिसम्बन्धो निरूपितः । गन्धेन रूपेण च .मल्लिका रसपोषिका । तस्यैवाने- ऽप्यासीनं वाणेऽप्यागते तथैवासीनमित्यर्थः । स्वस्याग्र आसीनमिति वक्तव्ये तस्य तथा विचारो न जात इति शुक एवाह तस्याग्रेऽप्यासीनमिति । अत एव विस्मितः ॥ २९ ॥ ततो युद्धार्थ तदीया असहमानाः प्रवृत्ता इत्याह स तं प्रविष्टमिति । सतं प्रविष्टं वृतमालतायिभिर्भटेरनीकैरवलोक्य माधवः । उद्यम्य मौर्व परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥३०॥ अन्तःप्रविष्टम् । तं श्वशुरम् । आततायिभिवृतमिति शस्त्रपाणिभिः सह समाग- च्छन्तम् । मारयिप्यतीति निश्चित्य मधुवंशोत्पन्नः अन्यस्यापि खसम्बन्धेन मदं जनयति, किं पुनः खस्य साक्षात्, अतो युद्धार्थमेकाकी प्रवृत्त इत्याह उद्यम्य मौर्व परिघमिति । लोहपद्धं तृणविशेपवई वा । मौवी काचित्तृणजातिलॊहजातिवर्वा । विशेषेणावस्थितः ।

·श्रीसुवोधिनी। १२१ सर्वथा निकटगमने प्राणान् ग्रहीष्यतीति ज्ञापनार्थमाह यथान्तको दण्डधर इति । जिघांसया व्यवस्थित इति खरूपेण भयानकत्वं निवारितम् ॥ ३०॥ ततो यजातं तदाह जिघृक्षयेति । जिघृक्षया तान्परितः प्रसर्पतः शुनो यथा सूकरयूथपोऽहरत् । ते हन्धमाना भवनाद्विनिर्गता निर्भिन्नमू/रुभुजाः प्रदुद्रुवुः ॥ ३१ ॥ धर्तव्य एवायम्, न तु हन्तव्य इति परितः समागताः । ततः स्वयमपि तान् परितः प्रसर्पतः अहरत् हृतवान् । दूरे नीतवान् । अहनद्वा । यथा दन्तैनिकटे गत्वा शुनो हन्ति । नतु केनचित्पराभूतः । दूरादेव तेषां शब्दाः, न तु निकटे समागन्तुं शक्ताः । ततो यजातं तदाह ते हन्यमाना इति । नितरां भिन्ना मूर्धा ऊरुहिवश्च येषा- मिति हननासहने हेतुः । अतः प्रथमं सङ्कीर्णत्वाद्भवनाद्विनिर्गताः, पुनस्तत्रापि. निर्मि- नावयवाः प्रदुद्रुवुः ॥ ३१ ॥ तेषु निवृत्तेपु अलौकिकप्रकारेण तं निगृहीतवानित्याह तं नागपाशैरिति । तं नागपाशर्बलिनन्दनो चली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो यवन्ध ह । ऊपा भृशं शोकविपादविह्वला बद्धं निशम्याथुकलाक्ष्यसैदिपीत् ॥३२॥ वलिनन्दन इति पितुर्वैराद्वन्धनं कृतवान् । नागपाशा अवतारविशेपे भगवतो- ऽपि तथात्वं सम्पादयन्ति, किमुत तदंशानाम् । ततोऽनिरुद्धादली । देवेन वलेन बन्धने. हेत्वन्तरमप्याह नन्तं स्वसैन्यमिति । यदि न मारयेत् , तदा जिज्ञासां कृत्वा पश्चात्तथा अयुक्तत्वं नास्तीति खतो महादेवं वा पृष्ट्वा विवाहवदनुमोदनं कुर्यात् । अतः खसैन्यं मारयतीति, जामाता भवतीति विनिश्चित्य, वन्धनमेव कृतवान् । तच वन्धनं दूरे गतस्य । तदाह ऊपा भृशमिति । आश्चर्य तस्य बन्धनं निशम्य भर्तृवे सन्देहामावादश्रुकलाक्षी सती खाभिप्रायं ज्ञापयन्ती अरोदीत् । अनेन तस्य जारत्वं परिहृतम् ॥ ३२ ॥ इति श्रीभागवतसुवोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचि- तायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्ध त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ श्रीविठ्ठलरायारमनधीवहमतलेसः। ऊपा भूशामित्यस्याभासे । तदाहेति । निशम्येति श्रवणकयनेन रे गतस्स बन्ध- नमाहेत्यर्थः । इति त्रयोदशाध्यायव्याख्या समाता। १६.प.फ.प्र.

·. १२२ श्रीविठ्ठलरायालजश्रीवल्लभतलेखसमेता। श्रीकृष्णाय नमः। चतुर्दशोऽध्यायः । चतुर्दशे तु विजयः शिवादीनां निरूप्यते । निरोधो राजसः पूर्णो भविष्यति यतः फले ॥१॥ भक्तवत्सलता दृष्टा न निरोधः कचित्तथा । अतोऽन्यनाशशङ्कापि भजनान्तरवाधिका ॥२॥ न बाधते हरिः कापि विरुद्धोऽपि कथञ्चन । अक्लिष्टत्वाय तु हरेरुपेक्षात्र निरूप्यते ॥३॥ प्रद्युम्नवत्तु तस्यापि नयनेन्वेपणं नहि । अत्रापि नारदः प्रोक्ता प्रमाणं चिन्तनाधिके ॥४॥ सर्वभावेन युद्धाय ज्वरोपाख्यानमुच्यते । तामसस्तु ज्वरोऽत्रैव समुत्पन्नस्तथोत्तमः ॥ ५॥ शीतरोरौ पृथक् पूर्वमुत्पन्नौ मिलितौ नहि । अतो हि भगवानत्र मेलयामास सर्वथा ॥६॥ पूर्वाध्यायान्ते बन्धनमुक्तम् । एवं शोणितपुरकथायां जातायां द्वारकाकथा वक्तव्येति हेतुत्वेन पूर्वोक्तां कथामाह अपश्यतां चानिरुद्धमिति । श्रीशुक उवाच-अपश्यतां चानिरुद्धं तद्वन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्पिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥१॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । चतुर्दशेऽध्याये । कारिकायाम् । भक्तवत्सलतेति । सर्वत्र भगवतो भक्त- वत्सलता दृष्टा, परन्तु भक्तार्थं देवान्तरेण सह भगवतो विरोधो न दृष्टः । अतो हेतो- गवद्भजनस्य अन्तरे मध्ये बाधिका अन्यतो देवान्तरात्वस्य नाशशकापि भक्तानां भवे- दिति शेषः । अतस्तादृशशङ्कानिवृत्त्यर्थं देवान्तरविजयोऽन निरूप्यते इति भावः । ननु भगवान् नारदवाक्यं विना स्वत एव कुतो न प्रवृत्त इत्यत आहुः न बाधत इति । कथञ्चन केनचिदंशेन विरोधविषयीकृतोऽपि भगवान् स्वतः कापि न वाधते । तर्हि भक्तोपेक्षादोपः स्यादित्याशय, तत्तात्पर्यमाहुः अक्लिष्टत्वाय विति । अक्लिष्टकर्मत्वबोध- नार्थमित्यर्थः । प्रमाणमिति । प्रद्युम्नवदनिरुद्धस्यापि प्रमाजनको नारद इत्यर्थः । तामसस्त्विति । वक्ष्यमाणविधः शिवकलारूप इत्यर्थः । तुशब्देन प्रसिद्धो ज्वरः पूर्वमे- वोत्पन्न इति तळ्यावृत्तिः कृता । तथोत्तम इति । वैष्णवो ज्वर इत्यर्थः । पूर्वमुत्पन्नाविति । शीतोष्णज्वरौ पूर्वमुत्पन्नौ । ज्वरे शिवकलात्वमधुना जातमिति विभागः । १. विरोध इति लेखपाठः । २. शीतज्वरो, सीतारारो, शीतारात्रौ इति पाठाः । ३. धर्मल । .. .

·श्रीसुयोधिनी। १२३ . - चकारेण गमनप्रकारज्ञानादयः सङ्गृहीताः । अनिरुद्धोऽपि चेनिरुद्धः, तदा सर्वमन्यथा भविष्यतीति शोकः । तद्वन्धूनाम्, चकारादन्येपाम् । भारतेति विश्वा- सार्थम् । तूष्णींभावे हेतुः चत्वारो वार्पिका मासा व्यतीयुरिति । वर्षायां युद्धादि- गमन बाधितमिति । अनुशोचतामित्यन्तः तदेकपरत्वम् । अप्रसिद्धत्वाल्लौकिकप्रकारेण न प्रमाण सिद्धमित्यन्वेपणेऽपि नोपलब्धिः॥१॥ ... अतो नारदवाक्याद्वैष्णवप्रीत्यर्थं कलहार्थमुद्यता इत्साह नारदादिति । नारदात्तदुपाकर्ण्य वाती बद्धस्य कर्म च । प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदेवताः॥२॥ तद्वृत्तान्तं फलितं वन्धनं वा । वार्ता आदितः कयां पद्धस्य वार्ताम् । कर्म च । तत्कन्यया सह रमणम् । चकारायुद्धं च । ततः शोणितपुरं प्रययुः युद्धार्थम् । ननु महादेवाधिष्ठितं तत्, अतस्तद्विरोधसम्भवात् कथं गता यादवा इत्याशङ्कयाह कृष्ण- देवता इति । कृष्ण एव देवता येपाम् । अनेन सामर्थ्यमपि द्योतितम् ॥ २॥., लौकिकं सामर्थ्य वक्तुं महतां नामानि गृह्णाति प्रद्युम्न इति । प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्योऽथ सारणः । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिज्दशभिः समेताः सर्वतो दिशम् । रुरुधुर्वाणनगरं समन्तात्सात्वतर्पभाः॥४॥ युयुधानः सात्यकिः । गदो बलभ्राता । साम्बः भगवत्पुत्रः । एते महारथा- श्चत्वारः मुख्या गणिताः । अथ भिन्नप्रक्रमेण प्रकीर्णकान् गणयति अथेति । चकारा- त्तदीयाः सारणादयो भगवद्भातरः। तेऽपि चत्वारो गणिताः । एवमष्टविधा आदिभूता येपां मुख्यानां गौणानां च । सर्व एव रामकृष्णानुवर्तिनः, नतूद्धताः, खतना वा । उभयोग्रहणं सम्पूर्णशक्त्यर्थम् । तेषां खामाविकं धलं द्वादशाक्षौहिणीयुतम् । समेता मिलिताः अन्योन्यवैमनस्सं परित्यज्य सर्वतो दिशं रुरुधुः । वाणनगरमिति प्रसिद्धम् । समन्तादिति । न कचित्सेनाया विच्छेदः। सात्वतर्पभा इति । न तेषां कचिद्भयमिति सूचितम् ॥ ३ ॥४॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलमकृतलेसः । अपश्यतामित्सत्र । अनिरुद्धोपीति । मनोधिदेवस्यासुरनिरोधे सर्वेषां मनोऽसुर- संवन्धि भविष्यतीत्यर्थः। प्रमाणमिति । प्रमाहेतुरभिज्ञापकं न किञ्चित्सिद्धमित्यर्थः । वैष्णवप्रीत्यर्थमिति । वैष्णवानां शोक उक्तस्तनिवृत्त्यर्थम् । अत एव भगवदाज्ञाया अपि प्रतीक्षा न कृतेति भावः । १. भवतीति पाठः। .

·१२४ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। गतमात्राः पूर्वमेव तदपराधस्य सिद्धत्वात् परितो नाशयाञ्चकुरित्याह भज्यमानेति । भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराहालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुपाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥५॥ पुराणि मध्यखण्डाः, यथा महानगरेष्ववान्तरपुराणि भवन्ति । उद्यानमुपवनम् । प्राकारः आवरणम् । अट्टालाः सौधगृहोपरिभागाः । गोपुरं पुरद्वारम् । एतानि मज्यमा- नानि यस्य नगरस्य । भगवदीयैः कृतं स्वनगरं तथाविधं दृष्ट्वा खप्रौढिख्यापनार्थ तुल्यमेव चलं गृहीत्वा गमिनिर्ययौ नगरात् । हीनवलत्वे अप्रतिष्ठा स्यात् । अधिकवलत्वे पलायनं सम्भाव्य तनिषेधार्थ तुल्यवल एव निर्गतः ॥५॥ ततो भ्रान्तः स इति मत्वा कृष्णस्तत्र रक्षकः । ततः कोऽपि न हतो मविष्यतीति खयमप्यत्र पाणिग्राहो जातः शिव इत्याह वाणार्थमिति । बाणार्थ भगवान्रुद्रः समुतः प्रमथैर्वृतः। आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः॥६॥ मिथ्यात्वाय भगवत्त्वम् । रुद्र इति रुद्रोगान् द्रावयतीति । ससुतः कार्तिकेय- सहितः । तेन सर्वेऽपि देवाः अत्र समागता इति वोद्धव्यम् । स हि चमूपतिः । प्रमथैर्वृत इति खभूतगणावृतत्वमुक्तम् । दैत्यत्वादाणस्य दैत्याः सहजाः। अनेनैकत्र भगवान् संवत्सरात्मककालसहितः, अन्यत्र सर्व एवेति बहुत्वमप्रयोजकत्वं चोक्तम् । आरुह्य नन्दिवृपभमिति । स्वस्य वृद्धं बलीर्वदमारुह्य, नायमिव कुर्वन् , रामकृष्णयोर्युयुधे, ताभ्यां सह । वस्तुतस्तयोरेवायम् ॥ ६॥ ततो युद्धं वर्णयति द्वाभ्याम् आसीदिति । आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन्प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥७॥ कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः॥८॥ सुतुमुलमत्यधिकं निरन्तरशस्त्रपातसहितम् । रोमहर्पणं श्रुते रोमाञ्चो भवतीति । विशेषत आह कृष्णशङ्करयोरिति । राजनिति कदाचिन्महान्तोऽपि युद्धं कुर्वन्तीति । प्रद्युम्नगुहयोः उमयोः पुत्रयोः। कुम्भाण्डकूपकौँ दैत्यसिद्धौ । उमाभ्यां वलेन सह संयुगः। साम्बस्य वाणपुत्रेणेति । वाणपुत्र इत्येव प्रसिद्धिः, न तु नामेति । वाणेन सह सात्यकिर्महारथः ॥ ७॥८॥ पञ्चद्वन्द्वान्युक्त्वा तस्य युद्धस्य सर्वोत्कर्ष वक्तुं ब्रह्मादीनामप्याश्चर्यादर्शनमित्याह ब्रह्मादय इति । ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः। गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैएमागमन् ॥९॥ . १. नाट्यमेव ।

·. श्रीसुबोधिनी। देवानामीशा इन्द्रादयः । मुनयः सनकादयः । सिद्धाः कपिलादयः । एते त्रिविधा उत्तमाः । सिद्धचारणाः गन्धर्वाप्सरसो यक्षाश्चेति त्रिविधा निकृष्टाः । एवं पड्डिवेपु निरूपितेषु सर्व एव निरूपिता भवन्ति । विमानैरागमनं युद्धाभिनिवेशेन देहविस्मरणेऽपि अपातार्थम् ॥९॥ ततः प्रतिपक्षाणां खण्डनमाह शङ्करानुचरानिति । शङ्करानुचरान् शौरिभूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीयर्यातुधानांश्च वेतालान्सविनायकान् ॥१०॥ देवास्तु तदीया एवेति शङ्करानुचरा एव ताडिताः । यैः पूर्व प्रतिज्ञा कृता । शौरिरिति पितृनाना निर्देशः । भूताः प्रमथाः गुह्यका इति त्रयः । डाकिनीरित्यादि त्रयः ॥ १०॥ भूतमातृपिशाचांश्च कूष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । दापयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शाहच्युतैभृशम् ॥ ११ ॥ पृथग्विधानि प्रायुत पिनाक्यस्त्राणि शाह्मिणे । प्रत्यस्त्रैः शमयामास शाङ्गपाणिरविस्मितः ॥१२॥ भूतमातृपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः विनायकाचेति द्वादशधा भवन्ति । तान् सर्वानेव कालग्रस्तान् तीक्ष्णाः शरैः शाहूच्युतैरिति समर्थैहेतुभिः कृत्वा भृशं द्राव- यामास । तत्प्रहारैर्व्यथिताः पलायनपरा जाताः । ततो भृत्येपु निवृत्तेपु पिनाकी पिनाकेन पृथग्विधान्यस्त्राणि शाङ्गिणे भगवते प्रायुक्त । आदौ तुल्यतानिरूपणार्थ धनुर्द्वयग्रहणम् । भगवान् पुनस्तस्य निराकरणमेव कृतवान्, न तु तं दूरीकृतवानित्याह प्रत्यस्तैरिति । लौकिकत्वाय शाईपाणिरिति । अविस्मित इति जयेऽपि गर्वाभाव उक्तः । लौकिका- मिनिवेशद्योतकः ॥ ११ ॥ १२ ॥ विशेपत आह ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रमिति । ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नै पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥ चकारात्सर्व एव ब्रह्मास्त्रभेदा गृहीताः । नात्र पूर्वापरवलीयस्त्वम्, किन्त्वना- मिज्ञानं बलं च प्रयोजकमिति लौकिकेऽपि भगवदुत्कर्ष एव । वायव्यस्य चेत्यत्रापि तथा । पार्वतास्त्रमेव तस्य निवारकम् । वायोविन्तरस्स निवारकत्वाभावात् । आग्नेयस च पार्जन्यम् , जलेनैवामिः शाम्यतीति । षष्ठयन्तस्य शमनार्थ प्रथमान्तं प्रायुद्धति योजना । पृथग्विधानि प्रायुग्लेत्यत एवानुवृत्तिः । नैनं नारायणाग्नं पाशुपतस्य निरा- करणार्थ प्रायुझेति । दृष्ट एवान्धकारस निवारकः सूर्यः, तथैव सत्तं तमसः । चकारे- गावान्तराण्यनाण्यपि परिगृहीतानि ॥ १३॥ १. युरस तपारवायेलपः । .

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। 1:-. मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । वाणस्य पृतनां शौरिजघानासिगेदपुभिः ॥ १४ ॥ ततः क्षीणास्त्रं जृम्भणास्त्रेण मोहयामास । जृम्भणाख्यो गणस्तृतीये निरूपितः । तदस्त्रं तदैवत्यम् । तुशब्दस्तु मोहाभावपक्षं व्यावर्तयति । तत्र हेतुः गिरिशमिति । महामोहः पर्वतेष्वेव प्रतिष्ठितः । जृम्भितमिति देवताया अनुभावो दर्शितः । अन्यथा अलौकिकप्रकारेण मोहसम्भावना स्यात् । ततो महादेवे मोहात्परावृत्ते तूष्णीभूते शयाने प्रतिकूले वा । ततो घाणस्य पृतनां शौरिजघान । लौकिकप्रकारेण असिगदेषुभिः सर्वथा छेदकमारकाल्पच्छेदकैः ॥ १४ ॥ तत एवं भगवद्युद्धमुक्त्वा, तथान्येपामाह स्कन्द इति । स्कन्दः प्रद्युम्नयाणौधैरर्यमानः समन्ततः। अमृग्विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापाक्रमद्रणात् ॥ १५॥ वाणसमूहैरर्चमानः असृग्व्यमुञ्चन् मूर्छित इव शिखिना हेतुना कृत्वा रणादपा- क्रमत् । मयूरस्तं गृहीत्वा पलायित इत्यर्थः ॥ १५ ॥ वलभद्रस्तु विचाराभावात् मारितवानेवेत्याह कुम्भाण्ड इति । कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुशलादितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वतः ॥१६॥ गुशलेन पीडितौ द्विधा विदीणों सकृत्प्रहारेणैव अग्रमध्यभागभेदेन पेततुः भूमौ मृतावेव । तत्स्पष्टं ज्ञापयति दुद्रुवुस्तदनीकानीति । तयोरनीकानि । तौ हि सेनापती, हतौ नायौ येषाम् । सर्वत इति केचिद्भमाद्भगवत्कटकेऽपि गता इति वैक्लव्यं प्रदर्शि- तम् ॥१६॥ एवं तयोर्वधे वाणः स्वयमागत इत्याह विशीर्यमाणमिति । विशीर्यमाणं खयलं दृष्ट्वा चाणोऽत्यमर्पणः । कृष्णमभ्यद्वत्संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥१७॥ सामान्ययुद्धं परित्यज्य विशेषतः कथं युद्धं करोतीति क्रोधः । ततः सात्यकि हिलैव कृष्णमन्यद्रवत् । अत्र त्यागोऽहं त्वया सह युद्धं न करिष्यामीति । अन्यथा तेन प्रतिरुद्धः स्यात् । अलौकिकं प्रकार प्रदर्शयिष्यामीति लौकिकपरित्यागः ॥ १७ ॥ तस्य तं प्रकारमाह धनूंप्याकृप्येति । धनूंप्याकृप्य युगपहाणः पञ्चशतानि चै । एकैकस्मिन्शरी द्वौ द्वौ संदधे रणदुर्मदः॥१८॥ १. चमोऽस्मेति, सदसरयेति पाटयम् ।

·श्रीसुबोधिनी। साधनानां बहुत्वेऽपि प्रयत्न एक एवेति तस्य शीघ्रता श्लाघ्यते । युगपद्धनूंप्याकृष्य, वाणासुरः पञ्चशतानि योजयित्वा । आकृष्य धनुःपरीक्षां कृत्वा । एकैकस्मिन् धनुपि एकेन हस्तेन द्वौ द्वौ शरौ संदधे । तदैकदा सहलं वाणा. भवन्ति । ननु किमित्येवमेकदैव बहुसाधनप्रक्षेपं करोतीत्याशक्याह रणदुर्मद इति । रणे दुष्टो मदो यस्येति । न हि मत्तः संवद्धं करोति । सुतरां दुष्टो मत्तः ॥ १८ ॥ अल्पेनैव निराकरणमाह तानि चिच्छेदेति । तानि चिच्छेद भगवान्धपि युगपद्धरिः । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ।। १९ ।। युगपदेकवाणेन कमलिनीशतपत्रवेधवत् सर्वाण्येव धपि छिन्नानि । ततः सारथि रथमश्वांश्च । तेनैव न क्षतमात्रं चाणकार्यम् , किन्तु हत्वा । ततोऽपि युद्धादनिवृत्तं वीक्ष्य तदन्तःकरणे भयजननार्थ शङ्खमपूरयत् । 'यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ते'ति । ततो भीतः पलायनेऽप्यशक्तः लज्जया रिपोः स्वपश्चाद्भागमदर्शयन् तथैव स्थितः ॥ १९ ॥ तन्माता कोदरा नाम नग्ना मुक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥२०॥ ततस्तस्य महादेवगणत्वे पार्वत्या अंशरूपा तस्य धर्मतो माता अभूत् । गणमातृ- समाना, धात्री मातृतः, धर्ममातृतश्च विशिष्टा सा । ततः सा कचित्पार्वतीत्युक्ता पर्व. तोद्भवा तदंशभूता वा, नाना कोटरा, मातृगणे पठिता, 'कोटरा रेवती ज्येष्ठे'त्यत्रापि प्रसिद्धा, नग्ना मूला मुक्तशिरोरुहा पुत्रप्राणरिरक्षया कृष्णस्य पुरोऽवतस्थे । अनेन तस्य देवसाहाय्यं द्योतितम् । धर्मनिष्ठा चोक्ता । अनेन गणमातेयमिति निरूपणात् साक्षा- जननी या अशना, या वा तत्पत्नी विन्ध्यावलिः, ते उभे निरस्ते ॥ २० ॥ तस्यास्तशाकरन गजातं तदाह तलतिय गुएर इति । ततस्तिर्यसुखो नग्नामनिरीक्षन्दाग्रजः। याणश्च तावदिरथश्छिन्नधन्वाविशत्पुरम् ॥ २१ ॥ 'नग्न स्त्री प्रकटस्तनी'मिति निषेधात् अनिरीक्षन् तिर्यमुखो जातः । किञ्च । गदाग्रजः । ततो भगवति परावृत्ते वाणश्य परामुखो भूवा पुरमविशत् । पदातिः पलायितः । विरयश्छिन्नधन्वेति । चकारातदीयाः सर्व एव गताः ॥२१॥ श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । धनूंष्याकृप्येत्यत्र । साधनानामिति । पाहुनामित्यर्थः । ततस्तिर्यमुख इत्यत्र । किञ्चेति । निषेधात्तिर्यमुखः । गदाग्रजन्गय तिर्यम्मुख इति समुच्चयः । गदाग्रजत्येनोद्भवहेतुत्वमुक्तम् । ननदर्शनं स्वमङ्गलत्वादनुद्भवकरमिति . १. तपाभूतेति पाठः।

·१२८ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं प्रथमयुद्धमुक्त्वा, द्वितीयराजसयुद्धार्थं भगवच्छङ्करयोः प्रस्तावनामाह विद्राविते भूतगण इति । विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्निपात् । अभ्यपद्यत दाशाह दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥ यदैव भगवान् तिर्यमुखः, तदैव स भावस्त्यक्त इति महादेवोऽपि मोहादुद्गतः । तत आत्मविस्मरणात् साधनसेवकभूतानां भूतानां पलायनं दृष्ट्वा स्वस्य वैदिकभावेन आध्यात्मिकरूपं रुद्रं ज्वरं उत्पादयामासेत्याह । 'रुद्रः पशूश्छमायेते त्यत्र रुद्रो ज्वर उक्तः । 'न तस्स रुद्रः पशूनभिमन्यत' इत्यत्रापि । वैदिकमार्गेणापि भगवता सह युद्धं कर्तव्यमिति प्रवृत्यर्थ विद्राविते भूतगण इति । अत एव ज्वरोत्पत्तिरत्र नोक्ता । रूपान्तरेण रुद्र एव ज्वर इति । तुशब्दोऽन्यं ज्वरं व्यावर्तयति, स त्रिशिराः त्रिपाच । दाशार्ह शरणागतरक्षामणि कोटराहितार्थे परावृत्तमभ्यपद्यत । स्वसामर्थ्य प्रकटयन्निवाह दहन्निव दिशो दशेति ।। २२ ॥ तदा भगवान् सर्वरूपोऽपि तन्निवारककर्मरूपं परित्यज्य, प्रकारान्तरेण पूर्वोत्पन्न शीतं ज्वरं च योजयित्वा असृजदित्याह अथ नारायणो देव इति । अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा व्यसृजज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्व युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥ अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः। शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाय प्रयताञ्जलिः ॥ २४ ॥ तं ज्वररूपं महादेवं दृष्ट्वा । स ज्वरो रुद्रोऽष्टमूर्तेः शिवस्य कलारूपः 'यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः । क्षुञ्च तृष्णा च । अस्तु क्वानाहुतिश्च । अशनाया च पिपासा च । सेदिश्चा- मतिश्च । एतास्ते अग्ने घोरास्तनुव' इति श्रुतेः । 'ताभिरमुं गच्छ, योऽस्मान् द्वेष्टि, यं च वयं द्विष्म' इति श्रुत्यर्थवशात् रुद्रेण प्रेरितास्तास्तनुव एकीभूताः ज्वरत्वमापन्ना भगवत्स- मीपं गताः । ततो नारायणो देवः पुरुषो यज्ञरूपः 'पुरुपो ह वै नारायण' इति, तस्माद्देव- तारूपमनिं निःसारयितुं वृत्रादिवानीपोमौ ज्वरं व्यसृजत् । श्रुतावपि 'इन्द्र आत्मनः शीतरोराबजनय'दित्यत्र आत्मा भगवानेव यज्ञः तत्प्रार्थनयवासजदिति । ततो ज्वरयोः श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। - भावः । प्रसवयुद्धमिति । यस्मायुद्धान्तरं भविष्यति तादृशं प्रसवरूपं युद्धमित्यर्थः । द्वितीयेति । रूपान्तरेण युद्धमित्यर्थः। विद्राविते भूतगण इत्यत्र । प्रवृत्त्यर्थमिति । भूतगणावृते देशे वैदिकप्रकारो न प्रवर्ततेत्यर्थः । तन्निवारककर्मरूपमिति । 'न तस्य रुद्र' इत्यत्र ज्वरनिवारकं कर्मोक्तम् । तद्र प्रकार परित्यज्येत्यर्थः । शीतं ज्वरं चेति । पूर्व रूपं शीतम् । उत्तरं रूपं वेदे रूरशन्दवायो ज्वरस्तदुभौ मेलयित्वेत्यर्थः । १. प्राययुमिनि लेसगरः। २. प्रकटयमेशागत इत्याहेति पाठः । ३. शीतस्रावितिपाठः। .

·श्रीसुबोधिनी। १२९ परस्परं युद्धमासीदित्याह माहेश्वरो वैष्णवश्चेति । उभौ प्रसिद्धौ । यथा विष्णुशिवौ पूर्व युयुधाते, तथा तदीयावपीति । उभयो रत्वात् युद्धं समानम् , तथापि देवताया एव प्रावल्यात् माहेश्वरः वैष्णवेन बलेनार्दितः सम्यगाक्रन्दत् , रोदनं कृतवान् । रुद्र- प्रकृतित्वात् तामस एव पीडितो रोदिति, नेतरौ । कृतेऽपि रोदने तत्पीडायामनिवृत्तायां वैष्णवाद्भीतः स्वमूलभूतं पूर्वमेव पराजितं मत्वा शरणार्थी सन् हृषीकेशमेव शरणं गतः । अङ्गीकारार्थ तुष्टाव । हुपीकेशमिति भगवता तथैव प्रेरितः। किश्च । अन्यत्राभयमलब्ध्वा पूर्ववाधां स्मृत्वा, भीतश्च । अङ्गीकारार्थ शरणार्थित्वम् । अन्तःकरणस्य तत्परत्वमनेन निरूपितम् । प्रयताञ्जलिरिति कायिको व्यापारो नम्रत्वरूपः ॥ २४॥ तस्य स्तोत्रमाह चतुर्भिः। स्वरूपवलकार्याणि जानतो मम सर्वथा। रक्षा त्वयैव कर्तव्येत्येवंरूपा स्तुतिः कृता ॥१॥ तत्र प्रथम स्वरूपमुक्त्वा नमस्यति । ज्वर उवाच-नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद्ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ शास्त्रसिद्धं खरूपं परिदृश्यमानादन्यदिति शङ्का व्यावर्तयितुं त्वामित्याह, इदमेव तदिति वक्तुम् । नन्वष्टमूर्तेर्वरोऽयं सर्वसंहारकशक्तिरूपः, कथमन्यं स्त्रौतीत्याशका, तस्य माहात्म्यमाह अनन्तशक्तिमिति । अनन्ताः शक्तयो यस्येति । ननु कालादेब्रह्मादेवी साहाय्ये रक्षा भविष्यतीति किं शत्रोर्महतः शरणगमनेनेत्याशङ्कयाह परेशमिति । ब्रह्मा- दीनामपि नियन्ता । ननु तथापि मरणं वरम्, न तु शत्रोः शरणगमनमित्याशवाह सर्वात्मानमिति । स हि सर्वेषामात्मा, न तु शत्रुः । अनेन वैषम्यनैघृण्ययोः परिहतयोरपि प्रकृतिसम्बन्धात् सर्वात्मनोऽप्यन्यथाभावमाशय, तन्निराकरोति केवलमिति । न प्रकृत्या- दिभिः सम्बद्ध जीववत् । ननु प्रादुर्भूतस्य काममयत्वात् कथं केवलत्वम् , तबाह ज्ञप्ति- मात्रमिति । चिद्रप एवायं प्रकट इति स मन्यते । औडुलोमिवदात्मानं चैतन्यमानं मन्यते । सायवद्वा । उभयो_लक्षण्यं जीवत्वब्रह्मत्वकृतम् । सर्वेषामेव दैत्यांशानां तत्पक्ष- पातिनां च चिन्मानपक्ष एव सम्मतः । तत्र केपाञ्चिजगत्कर्तृत्वं न भगवतः, किन्तु प्रकृत्यादेरिति । तत्पक्षपातो भविष्यतीत्याशय, निराकरोति विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहे- तुमिति । विश्वस्य सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुस्त्वमेव । केवलादेवाविकृतात् सर्व जायत इति श्रीविठ्ठलरायारमजश्नीवलमकृतलेखः नमामि त्वेत्यत्र । प्रकृतिसम्बन्धादिति । स्वरूपतो वैषम्यनैपुण्यामावेपि प्रकृ- तिसम्बन्धात्तथा स्यादित्यर्थः। उभयोरिति । जीवभगवतोश्चिद्रूपत्वे समानेपि जीवत्व- ब्रह्मत्वकृतं वैलक्षण्यम् । जीवत्वमंशत्वम् । ब्रह्मत्वं व्यापकत्वमित्यर्थः । तत्पक्षपात १. नेतरः। २. प्रकृत्यैतिसंवन्धादिति पाठः। . - १७मु.रा.म.प्र.

·१३० श्रीविठ्ठलरात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। - D चिन्तामण्यादौ दृष्टमिति चिन्मात्रस्यापि हेतुत्वं मन्यते । श्रुतिसिद्धत्वात् । अत एवा-' स्मिन्नर्थे अलौकिककर्तृत्वे प्रमाणमाह यत्तदिति । लोकवेदप्रसिद्धम् । यल्लोके प्रसिद्धम् , तदेव वेदे प्रसिद्धमिति । ननु कृष्णं पुरस्कृत्य न लोकवेदयोः प्रसिद्धिः कचिदृष्टा, तथाभूत- शब्दस्याश्रुतत्वात् , तबाह ब्रह्मेति । ब्रह्म त्वमेव व्यवहार्यत्वात्कथमित्याशङ्कयाह ब्रह्मलिङ्ग- मिति । जगत्कर्तृत्तन्निर्वाहकत्वसेतुत्वविधरणत्वादीनि तलिङ्गानि तान्येवात्र सन्तीति । अत्रापि प्रमाणमाह प्रशान्तमिति । प्रकर्पण शान्तिः प्रत्यक्षसिद्धा, अन्यथा स्वतत्रः समर्थः किमस्मदादेः अपेक्षां कुर्यात् । प्रशान्तत्वेन च ब्रह्मधर्मा लक्ष्यन्ते, धर्मेश्च ब्रह्मत्वम् । ततो लोकवेदसमन्वयः, तेन जगत्कर्तृत्वमिति, गुणा उत्तरार्धे निरूपिताः, दोषाभावश्च पूर्वार्धे । एवं निर्दोषपूर्णगुणविग्रहत्वं निरूपितम् ॥ २५ ॥ अनेन सर्वसामर्थ्य भगवत एव सर्वत्र, नान्यस्येति सिद्धमपि प्रतीत्या कालादीनां वलं सिद्धमनूध, तन्निराकरणेनैव निराकरोति कालो दैवमिति । कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । , तत्संघातो वीजरोहप्रवाहस्त्वन्मायैपा तनिषेधं प्रपद्ये ॥२६॥ कार्यकारणरूपाणि वस्तुतस्त्वमेव, तेपु भिन्नतया प्रतीत्या यत्सामर्थ्यपरिकल्पनम् , तदपि त्वन्मायैपा । अन्यथा सर्वप्रमाणसिद्ध कथमन्यथाकल्पनं सम्भवति । तत्र काल: सर्वकारणमिति ज्योतिःशास्त्रादन्वयव्यतिरेकाभ्यां च निश्चीयते । तदवान्तरभेदा ग्रहाः कालावयवास्तदिन्द्रियरूपाः दैवमित्युच्यन्ते । ततो धर्मशास्त्रे तत्सर्वं कर्मवशादिति सामान्यविशेषकर्मभ्यां सर्वकार्योत्पत्तिमाहुः । साङ्ख्याः सर्वत्र वीजखभावमेव कारणमाहुः । अन्येऽपि खभाववादिनः । जडकार्यकारणवादिनामेवं सिद्धान्तः । जीवकार्यवादिनां मते नीवस्वभाव इति पाठः । सर्वमेव जीवात्मकमिति । यद्यप्ययं ब्रह्मवादे निराकृतः, तथापि पूर्वपक्ष एव निराकृत इति सर्वजीवपक्षोऽपि युक्त एव । कालादयः पञ्च वा सामान्य- कारणभूताः । कालो गुणक्षोभकः । दैवं प्राण्यदृष्टम् । कर्म जन्मनिमित्तं भगवद्पं सामान्यम् । जीवो भोक्ता । स्वभावः परिणामहेतुरिति । जीवः स्वभाव इति पाठे कार्यमाह द्रव्यमिति । द्रव्यं तत्त्वानि । तेषां कार्य देहः क्षेत्रम् । तंत्र प्राणः सर्वहेतुः । तस्यापि प्रभुरात्मा । अहंकारः पुराध्यक्षो विकारः । तत्सद्धातश्च देवतिर्यमनुष्यादिरूपः मायः । ततो बीजरोहप्रवाहः चीजभावापन्नानां तेपामेव रोहः । अकुरोत्पत्तिः कार्यमिति यावत् । तस्य प्रवाहोऽनादिसिद्धः चीजाहरन्यायः । एतत्सर्वं भिन्नतया अखण्डात्वत्तः धीविट्ठलरायारमजघीयछमकृतलेसः । इति । तत्पक्षे पातस्तत्पक्षाश्रयणं भविष्यतीत्यर्थः । अत एवेति । युत्त्यगम्यस्वादेवेत्सर्यः । ग्रामलिङ्गामिति । प्राणो लिहानि यस्येत्यर्थः। फालो देवमित्यत्र । यद्यप्ययमिति । चित्कारणतापक्ष इत्यर्थः । पूर्वपक्षे इति । न विलक्षणत्वादिति स्वस पूर्वपक्षवादिति भावः । एते पयापि प्रमाणसिद्धाः । अतो ·...- श्रीसुयोधिनी। परिज्ञातम् । त्यन्मायैव एपा एवं बुद्धिरूपा भवति । तस्या व्याप्तिः कामवीवेष्वेव । अतो मायावशात्त्वमेव तथा भवसीति निराकरणार्थमाह तनिषेधमिति । तस्या निषेधो -योति । अतः सर्वसमर्थ त्वामेव प्रपद्ये ॥ २६॥ एवं स्वरूपसामर्थ्य निरूप्य विशिष्टं कार्यमवतारकृतं निरूपयति नानाभावैरिति । नानाभावैलिलयैवोपपन्नैर्देवान्साधून्लोकसेतुन्विभर्पि । हंस्युन्मार्गान्हिसया वर्तमानान् जन्मतत्ते भारहाराय भूमेः ॥ २७ ॥ नटवत् मत्स्यादिभावान् विभर्ति । आनन्दरूपः भावमात्रेण तथा जायत इति भावपदम् । तत्रापि नटवत् क्लेशेन न पदार्थसम्पादनम् , किन्त्विच्छयैव तथास्वमित्यर्थः । तेषां प्रयोजनमाह देवान् साधून लोकसेतून्विभीति । त्रिविधा एते । साधवो भूमिष्ठाः । धर्ममर्यादाः सेतवः । ते भूमेरधः एव निरूपिताः, 'खाता हि वेदि'रिति । अनेन त्रिलोकस्थितभक्तरक्षार्थ अवतारा इत्युक्तं भवति । एवं गुणार्थतामुक्त्वा दोपाभावार्थतामाह हंस्युन्मार्गानिति । उन्मार्गा धर्ममार्गविरोधिनः । किञ्च । हिंसया वर्तमानान् मारणैक- स्वभावान् । अत एतत्ते जन्म तादृशमुमयं कुर्वदपि विशेपकार्यमपि करोतीत्याह भारहाराय भूमेरिति । भारहारो भारहरणम् । अवतारान्तराणि भूम्युपजीवकानामेव दोपाभावं गुणं च सम्पादयन्ति । अयं त्ववतारः भूमेरेव भार दूरीकरोति । उपलक्षणमेतत् । परमानन्दं च सम्पादयति ॥ २७॥ एवं स्तुत्वा प्रार्थयितुं खदुःखं (वि)ज्ञापयति तप्तोऽहमिति । तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्यणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽत्रिमूलं नासेवेरन्यावदाशानुबद्धाः ॥ २८ ॥ ते दुःसहेन तेजसा करेण ज्वररूपेण 'नामेहिं ताप' इति न्यायमपि बाधित्वा संतप्तोऽहम् । 'न हि दृष्टे अनुपपन्नं नाम ।' ननु वैष्णवं तेजः न तापं जनयति, तबाह शान्तोणेति । पहिः शान्तः, अन्तरुयः, अन्यथा वैष्णवतेजसो न दैत्यनिवारकत्वं स्यात् । यथा भगवान् 'चक्षुपश्चक्षुः, श्रोत्रस्य श्रोत्रम्', तधायं धर्मो ज्वरस्यापि ज्वरः, निवर्तकः प्रवर्तकथेति आनुगुण्यसिद्ध्यर्थ तापमेव निवारयितुं तथानिरूपणम् । अत्यु- त्वणमसा फरादपि यूरत्वात् । मनु ज्वरे निवृत्ते तापो निवर्तिप्यते, अतो ज्वर एव प्रार्थनीयः । न हि शख्ने प्रयुक्त शनपीडितः शत्रु प्रार्थयते इत्याशा निराकरोति ताव- श्रीविठ्ठलरायारमजग्रीवल्लभहतलेखः । ज्योतिःशानादिमतभेदेन विकल्पो न युक्त इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः कालादय इति । अतो मायावशादिति । अत इतिपदं निराकरणार्थमित्यनेनान्वेनि । तप्तोऽहमित्यत्र । तथायं धर्म इति । शीतरूररूपं भगवत्तेज इत्यर्थः । गाg २.देलनिराकरणनिति पाठः। १. परिसाननिति पाठः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। , त्ताप इति । देहाभिमानिनां तावदेव तापः, यावत्तेऽङ्खिमूलं नासेवेरन् । अनेनान्यथा तापनिवृत्तिन भवतीत्यप्युक्तम् । ज्ञानेपि तापनिवृत्तौ अशिमूलाश्रयणमेव हेतुरिति किम- न्तर्गडुना ज्ञानेनेति भक्तरुत्कोऽप्युक्तः । तीसेवने को हेतुः, तबाह आशानुवद्धां इति । भगवचरणारविन्दासेवायां न कामः प्रतिवन्धकः । किन्तु तच्छक्तिराशा । अतो नैराश्याभावात् सर्वत्र तत्तदाशापि न पूर्यत इति तयानुबद्धाः । यावदित्ययमनुबन्धः सान्त इति निरूपितम् । आशायोगेनाशा सत्या भवति, तदा पूर्णा सती निवर्तते, कामनिवृत्ती तु निवर्तत एव, विपयदोपदर्शनादपि निवर्तते । तन्निवृत्तौ बहवः प्रकारा इति सम्भावनाया विद्यमानत्वात् यावदित्यवधिरुक्तः । अग्निरूपः काम इति । तेन तापस्तावदेवेत्यपि युक्तम् ॥ २८॥ एवं विज्ञापितो भगवान् गुह्यकर्ता मृत्योरयं ज्येष्ठः भ्रातेति तं स्थापयितुं नियम- वन्धेन निरूपयति त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽहमिति । श्रीभगवानुवाच-त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽहं ब्येतु ते मे ज्वराद्भयम् । यो नी स्मरेत संवादं तस्य त्वन्न भवेद्भयम् ॥ २९ ॥ त्रीणि शिरांसि यस्येति । वातपित्तश्लेष्माणः धातुवैपम्यात् । न कर्माणि । कालकर्म- खभावा वा शिरांसि भवन्ति । अतः सम्बोधनेन तस्याक्षयत्वं निरूपितम् । अहं प्रसन्न इति । तव सर्वमेव कार्य सेत्सतीत्युक्तम् । यदर्थं प्रार्थितः, तदाह व्येतु ते मे ज्वराग- यमिति । परं यथा मदीयात्तव न भयम् , तथा त्वत्तोऽपि न मदीयानां भयमित्याशयेनाह यो नौ स्मरेत संवादमिति । नी आवयोः स्तोत्रप्रसादरूपः संवादः । तस्य त्वत् त्वत्तः मयं न भवेदिति भगवदाज्ञा ॥ २९ ॥ एवं कृतार्थः सन् भगवदाज्ञां प्राप्य व्याजेनान कस्यापि भयं न कर्तव्यमिति ज्ञापितः खस्थानमेव जगाम, मृत्योः समीपम् । इत्युक्तोऽच्युतमानम्घ गतो माहेश्वरो ज्वरः। वाणस्तु रथमारुढः प्रागाद्योत्स्यानार्दनम् ॥ ३०॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजधीपलभकृतलेसः। प्रार्थयत इति । किन्तु शवस्यैव निष्कासनाद्युपायं करोति, तथा ज्वरस्सैव प्रार्थनाधुपायः कर्तव्य इत्यर्थः । न कामः प्रतिवन्धक इति । मगवद्विपयकस्य कामस्य भजनसाधक- त्यात्काममात्रं न प्रतिपन्धकम् , किन्तु तद्विशेषः अप्राप्तवस्त्वभिलापरूपा आशा प्रतिष- न्धिका । भगवत आत्मत्वेन सर्वदा प्राप्तत्वाचद्भिन्नाभिलापस्यैवाशात्वमिति भावः ।आशा- त्यागेनेति । 'ततो वै ते सत्साशा मविष्यती'त्यत्राशायाः सत्यत्वेन निवृत्ती स्वर्गप्राप्तिरुक्ता। त्रिशिरस्त इत्यत्र । धातुवैपम्यादिति । धातुवैषम्यजनितत्वावरस्य वातादय एव शिरांसि, नतु सालिकादिविविधकर्माणि, कालादयो वेतिपक्ष इत्यर्थः । अत इति । यतः परमित्यर्थः । १.परणारविन्दसैपायामावि पाठः। ~ - ·श्रीसुबोधिनी। .१३३ इत्युक्त इति । अच्युतत्वाद्वाक्यमपि तथा । ततो माहेश्वरो वरो गतः । तस्मिन् गते महादेवालब्धवरः दैवं पलमाश्रित्य युद्धार्थमागत इत्याह वाणस्त्विति । तुशब्दः पूर्वागमनाद्विशेषमाह । वाणोऽपि चाणवजनार्दन इति जनार्दनं योद्धं योधयितुम् ॥३०॥ ततः प्रत्येक पाहुपु नानाशस्त्रास्त्रा)णि स्थापयित्वा युयुध इत्याह ततो चाहुस- हनेणेति । ततो याहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः । मुमोच परमक्रुद्धो वाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥ नानायुधानि विमर्तीति । ततश्चक्रायुधं प्रति नानायुधानि मुमोच । ननु भगवता पूर्वमस्य प्राणरक्षा कृतेति कथं शस्त्राणि मुमोच, तत्राह परमनुद्ध इति । मुमोच, परं वस्तुतस्त्वक्रुद्धः । अन्यथा परमत्वं क्रोधविशेपणं न सम्भवति । समासे वा असामर्थ्य स्यात् । चक्रायुधमित्यनेन चक्रेण सर्वनिराकरणं द्योतितम् । एकतः सहनमायुधानि, एकतः सुदर्शनमिति ॥ ३१ ॥ समतां प्राप्तां परिहरति तस्यास्यत इति । तस्यास्यतोऽखाण्यसकृचक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान्याहुन शाखा इव वनस्पतेः ॥३२॥ अस्त्राण्यस्यतः क्षिपतः । लौकिकप्रकारा, क्षुरनेमिना चरेण चिच्छेद दशशतानि पाहुन् । मध्ये शिरश्छेदनं प्राप्त निराकरोति शाखा इवेति । वनस्पतेः । तेन महानिति न शिरश्छिन्नम्, किन्तु तस्य प्रसरणनिराकरणा) शाखा इव पाहूनेव चिच्छेद । बाहव एव वरप्राप्ता इति ॥ ३२॥ ततः खवरदत्तवाहुच्छेदने महादेवः सर्वोपायपरिम्रष्टः भगवन्तं स्तोतुं प्रवृत्त इत्साह पाहुप्बिति । याहुपु छिद्यमानेषु वाणस्य भगवान्भवः । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभापत ॥ ३३ ॥ भीरिहरापारमधीयमनटेसः । याणस्त्वित्पत्र । पाणोपीति । याणामुरोपि याणेन शरेण ययादृष्टद्वारीव कार्य क्रियते, तया जनार्दनोपि मगवान् दृष्टद्वारेणैव कार्य करोतीति नात्या अहं तु देवपलवान् जात इति मत्वा तादृशं योर्मु प्रायादित्यर्थः । तत इत्यत्र । न संभवति । पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति नियमः । कोषस्तु पदा- देश इति भावः । यस नियमम्स प्रायिकत्वेन समापाने दूपपान्तरमाहुः समासे येति । कर्मधारये कर्तव्ये परमपदस कुरिशेपरवाभावेन विशेषणविशेष्ययोः परस्सरा- नन्ययरुपमसागप्पं सात्, तपा प समाम एप न भवेत् , 'समयः पदाधि रित्यनुशा- सनादिति भावः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। केवलं जये रुद्रादीनामभजनं नायाति । जयस्यानियतत्वात् । तदत्तवरच्छेदेऽपि तथा । स चेत् खतः खसामर्थ्याभावं निश्चित्य, भगवन्तमेव प्रार्थयेत् , तदा सर्वथा अन्ये सेवकाः भगवानेव खामीति निरोधः फलति, नान्यथेति विज्ञापयितुं रुद्रस्तुतिः । भगवानित्युपायपरिज्ञानार्थमुक्तम् । अन्यार्थ स्वस्य लब्धप्रतिष्ठस्य हीनत्वावलम्बने हेतुमाह भक्तानुकम्पीति । उपनज्य निकटे समागत्य । असम्मतिश्चेत , अन्ततो मां- मारयतु, न तु भक्तमिति ज्ञापयितुम् । अनेन भक्तहितार्थमेव पूर्व लौकिकवैदिकप्रकारेण साहाय्यं कृतमिति ज्ञापितम् । तदभावे स्तोत्रेणापि तथा करोतीति । चक्रायुधमिति । छिन्नेष्वपि बाहुपु चक्रं गृहीत्वैव तिष्ठतीति शिरश्छेदमपि कुर्यात् । अतः अभापत ॥३३॥ तस्य स्तोत्रमाह द्वादशभिः। संवत्सरात्मककालातिकमार्थम् । त्वं हि ब्रह्मेति । रुद्र उवाच-त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिगेंदं ब्रह्मणि वांडाये। यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥ यादृशो भगवान् कृष्णः स योगेनैव गम्यते । दृश्यमानस्तु शास्त्रेण विसंवादी हि दृश्यते ॥१॥ इति ज्ञापयितुं प्रोक्ता भूम्यादीनां तथाङ्गता । अङ्गान्यपि हरेलोंके मिन्नानीति विदुर्यतः ॥२॥ असदर्थ च भगवान् समागत इति स्तुतिः। निर्दोपपूर्णगुणकोऽप्यस्सदादिभिरीयते ॥३॥ यथाधिकारं तत्रापि हेतुर्हि भगवान्परः । अन्तरायस्त्वदज्ञाने यदासीत्तस्य च स्वयम् ॥४॥ प्रकाशको महान् साक्षादतोऽसाकं हितो भवेत् । कृष्णेच्छयैव सर्वेपामेव बुद्धिविपर्ययः ॥५॥ अन्यथा धनपुत्रादौ कथं मुग्धा विवेकिनः । तसात्पूर्वापराधानां क्षमा नित्या हरौ परे ॥ ६॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेखः । त्वं हि ब्रह्मेत्यत्र । दृश्यमान इति । मानुषत्वेन प्रतीयमान इत्यर्थः । भूम्या- दीनामिति । मूले नभस आदित्वेपि भूमेश्वरणरूपत्वात्तदारभ्यैव व्याख्यानं युक्तमिति मावः । तृतीयश्लोकार्थमाहुः अङ्गान्यपीति । लोके रोमकेशादीनां मृतत्वग्रूपत्वेनाङ्गत्वा- मावेपि भगवति रोमादीनामङ्गत्वमेव, अतो लोकप्रकारप्रतीतावपि हरेरङ्गानि लोकप्रकारा- द्विन्नानीति यतो विदुस्ततो रोमादीनामप्यङ्गनिरूपणे एवं निरूपणमाहेति शेपः । अस्मदर्थ चेति । शिवस्स वेदरूपत्वाद्वैदिकधर्मपालनार्थ चकारात् खलनिग्रहार्थमित्यर्थः । पयमलोकार्थमाहुनिंदापेति । एतादृशोप्यस्मदादिभिर्ययाधिकारमेवेयते इत्यर्थः । ... १. अभिजनमिति पाटः।

·. श्रीसुबोधिनी। तथापि चेन्न सेवन्ते व्यर्थजीवास्तु ते मताः । अनेन भजनं प्रोक्तं वाणोपि भजते यतः ॥ ७ ॥ प्राकृताभजने हेतुर्दुरदृष्टं निरूप्यते । वयं तु लोकरीत्यैव भवदुत्कर्पहेतवे ॥८॥ युद्धार्थमागताः किन्तु भक्ता एव न संशयः । प्रकटेन प्रकारेण शरणागतिरुच्यते ॥९॥ तादृशस्य हितं यसात् कर्तव्यमिति सार्थना ॥१०॥ आदौ लोकदृष्ट्या दृष्टो भगवान् न ज्ञातो भवतीति भगवत्स्वरूपमुक्त्वा, स योगे- नैव ज्ञातव्य इत्याह । त्वं निश्चयेन ब्रह्म । युक्तश्चायमर्थः । अन्यथा लौकिकवैदिकप्रकारा व्यर्थी न भवेयुः । प्रमेयमेव हि प्रमाणाद्वलिष्ठम् । एतदाह हिशब्दः । ननु तथापि प्रमा- णात्कथं बलिष्ठमिति चेत् , तबाह परं ज्योतिरिति । 'किं ज्योतिरयं पुरुप' इति ब्राह्मणे सूर्यादिनिराकरणप्रस्तावे वागपि निराकृता । सुप्तायां वाचि 'किंज्योतिरयं पुरुप' इति वाक्यादतः परं ज्योतिर्भगवानेव । तवं सति साक्षात्पुराणपुरुपः परमात्मा देवक्यामवत- रिष्यति, स एव वेदार्थ इति कथं वेदे न श्रूयते, तबाह गूढं ब्रह्मणि वाङ्मय इति । घेदैस्तथैव प्रतिपाद्यते, परं गुप्तप्रकारेण । अत एव गुप्तत्वाद्भगवानाह 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति । तर्हि कथं निश्चयेन प्रवृत्तिरित्यत आह यं पश्यन्तीति । ते हि प्रथमतो गूढं ज्ञात्वा सूक्ष्मदर्शनार्थ अमलात्मानो भवन्ति । ततः पाचभौतिकेषु घटपटादिपु आकाश- मिच अप्रकटमपि शून्यवप्रतिभासमानं सर्वत्र पश्यन्ति । तर्हि सकातर्पविष्टं तं जीवरूपं जानीयुः, तबाह केवलमिति । नतु सद्धाताविष्टम् ॥ ३४ ॥ एवं भगवत्स्वरूपमुक्त्वा विश्वरूपं वदन् प्रमाणप्रतिपादितप्रकारात् अन्यथाज्ञानं प्रत्यक्षतो न प्रमाणविरोधीति ज्ञापयति नाभिर्नभोऽग्निरिति द्वाभ्याम् । नाभिर्न भोऽग्निर्मुखमम्बुरेतो द्यौः शिर्पमाशाश्रुतिरङ्गिी । चन्द्रो मनो यस्य गर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः ॥ ३५ ॥ रोमाणि वृक्षोपधयोऽम्बुवाहाः केशा विरश्यो धिपणा विसर्गः। प्रजापतिहदयं यस्य धर्मः स वै भवान्पुरुपो लोककल्पः ॥ ३६ ।। आदौ मध्ये दृष्टिमवतीति तनमः भगवतो नाभिस्यानमित्याह । ततो रूपवती दृष्टि र्भवतीति 'रूपमग्नौ प्रतिष्ठित'मिति अनिर्मुखमित्युक्तम् । ततो रूपप्रसङ्के त्रियो . मुख्य. श्रीविसरावामधीमतरीराः। नाभिनभ इत्यत्र । रूपमनाधिति । रुपम्य तेजतन्मात्रारूपत्वादिति मावः । १. गावी पाठः। २. रिकी पारः। ४. संपला. ५. गानिस्तम् । सवालमारिधिनिति पारः। .

·a १३६ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तेति विपयं निरूपयितुं अम्बुनिरूपणम्, एकाश्रयं वा वाचो रसनमिति तदाधारत्वेन जलनिरूपणम् । सृष्टिक्रमेण वा त्रिवृत्करणे अन्यन्तरं जलमिति रेतो भगवतः । 'विश्वस्य भगवान् पितेति जलमेव चीजमिति तथोच्यते । तत उपरि सर्वतोऽधश्चेति भूमि त्रिधा निरूपयति । द्यौः शीर्पम् , आशाः परितः ताः श्रुतिः श्रवणेन्द्रियम् । उर्वी पृथ्वी अभिः । सर्वत्र जात्यपेक्षायामेकवचनम् । माहात्म्यज्ञापनार्थ वा इन्द्रियप्रकरणत्वात् चन्द्रादीनां निरूपणम् । अयं चन्द्रो यस मनः । अर्को दृक् । अहङ्कार आत्मा हृदयम् । समुद्रो जठरम् । इन्द्रो भुजाः । वृक्षौपधयो रोमाणि । रोमसु सूक्ष्मस्थूलभेदोऽस्तीति द्वयोनिरूपणम् । अम्बुवाहा मेघा भगवतः केशाः । य एव कश्चित्सर्वात्मकत्वेन वक्तव्यः, स एवं निरूप्यते । तद्धर्मे वेदमूलको धर्म इति वेदात्मके शिवे निरूपितम् । ततः सन्देहे प्रमेये भगवतैव प्रदर्शित सर्वात्मकत्वमक्रूराय । ततोत्र प्रमाणेन वेदेनान्यथाबुद्धिनिराकरणार्थ निरूप्यत इति वक्तव्यप्रयोजनयोर्मेदात् न पौनरुक्त्यम् । विरश्च्यो ब्रह्मा भगवतो धिपणा बुद्धिः । विशेपेण सर्गो यस्मादिति गुह्येन्द्रियम् । चतुर्मुखः प्रजापतिः । धर्मो यस्य हृदयम् । एवं सर्वोत्कर्षमुक्त्वा अन्ते सम्बन्धिनं निरूपयति सर्वत्रानुपार्थम् , तथादिमध्ययोः उपासना- व्यावृत्यर्थ आधिदैविकत्वादिभेदाभावार्थ च । एतादृशः पुरुषो यो नारायणः स एव भगवान् ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ एवं विश्वरूपत्वमुक्त्वा तादृशस्यावतारे प्रयोजनमाह तवावतारोऽयमिति । तवावतारोऽयमकुण्ठधामन्धर्मस्य गुप्त्यै खलनिग्रहाय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७॥ अकुण्ठो वैकुण्ठः स्वरूपप्रच्युतस्य समागमनं निवारयति सम्बोधनेन । अयं तया- वतारः धर्मस्य गुप्त्यै खलनिग्रहाय च उभयार्थमवतारः । यत्र विरोधः, तत्रोभयसमर्थन विचारणीयमिति निरूप्यते । मटुक्ता भुजा धर्मः, स च खलः, उभयमत्र समाधेयम् । ननु प्रमाणभूतोऽपि भवान् पक्षपातेन करणादप्रमाणं जात इति शङ्कां वारयति वयं चेति । जगतो भवायेति पाठेऽपि उद्भवार्थमयं मारणीय इति सिध्यति । येन वा धर्मेणोद्भवो भवति, दैत्यांशनिराकरणपूर्वकेण हि तथा । वयं च भवतैव सर्वार्थे अनुमाविताः, तथा श्रीविठ्ठलरायारमजधीवालभकृतलेसः। अम्युनिरूपणमिति । रेतोरूपमम्बु विपयं निरूपयितुं निरूपितमित्यर्थः । तद्धर्मे इति । सद्धर्मनिरूपकोऽटमे स्कन्धे तन्निरूपितमित्यर्थः । प्रमेये इति । स्वरूपे इत्यर्थः । तत इति । द्वयेपि तदनन्तरमित्यर्थः । सर्वत्रानुपाङ्गप्रयोजनमाहुः तथादिमध्ययोरिति । आदौ मध्ये चैतन्यावृत्यर्थमेतदभावार्थ च तथा सर्वत्रानुपर इत्यर्थः । तयावतारोऽयमित्यत्र । मदुक्ता भुजा इति । मया वरत्वेन दत्ता भुजा वेदरूपेण १. भनुरहात पारः। .

·- श्रीसुवोधिनी। १३७ विनया प्रेरिताः, संस्कृता वा, सप्तभुवनानि विभावयामः । वयं तत्त्वाधिष्ठातृदेवाः ह्याण्डदेवा वा । सर्वत्रैव यदि वयं त्वद्भावमाविताः, तदा अस्मिन्नेव का सन्देहो मवेत् । अनेन केवलतामसभावकत्वमिति पक्षो निवारितः । अधस्तात्सप्तभुवनेषु तदनुभावः सेद्ध इति उपरितनान्येव सप्तभुवनानि गृहीतानि ॥ ३७॥ ननु तथापि ममाने अयमपकारं करिष्यति, ततो मया मारणीय इति, अस्मिन्ननु- भावो न युक्त इति चेत् , तबाह त्वमेक आद्य इति । त्वमेक आद्यः पुरुपोऽद्वितीयस्तुर्यः स्वदृग्धेतुरहेतुरीश्वरः । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्धये ॥ ३८ ॥ यद्यपि भवान् सर्वत्र एक एव, पूर्णगुणश्च, तथापि यावन्ति रूपाणि जगति प्रसि- द्धानि, घटपटादीन्यपि, तत्र कारणे विचार्यमाणे भगवानेव स्वस्सैकगेकं धर्म मुख्यतया परिगृह्य, तथाविधो जात इति मन्तव्यम् । तथा सति सहस्रभुजरूपो वाणो येन (गुणेन) मवति, स एव गुणः कारणभूतोऽङ्गीकर्तव्य इति तथैव करणमुचितम् । अस्माकं सर्वत्र भेदप्रतीतावपि त्वमेक एव । न हि निम्यबुद्ध्या भक्षिता शर्करा तिक्ता भवति । तस्यैकत्वं साधयति आद्य इति । यथैक एव व्रीहिः अङ्कुरादिभावेन सहस्रं ब्रीहयो भवन्ति, तथैक एव भगवानायः कारणभूतः । सङ्घातोत्पत्त्यर्थ नीहिवत् । निराकारतामाशय कारणस्य वीजा- स्मकस्य स्वरूपमाह पुरुष इति । तस्य कारणतायां ख्यपेक्षामाशझ्याह अद्वितीय इति । कार्यकारणवैलक्षण्यं कार्यवैचित्र्यं च चिन्तामणाविवात्राप्यध्यवसेयम् । तस्योपादानव- मविकृतत्वं निमितत्वं च पूर्वमेव साधितम् । अत एव जगतः अनुपास्यतापि सिद्धा । ब्रह्मत्वे च जगतस्तजलान्तत्वमेव । दृष्टान्तैः स्थितिमलयावन्यत्रेति निदर्शनमात्रत्वम् । बहवो दृष्टान्ता एकीभूताः भगवति सर्वलक्षणां बुद्धिं सम्पादयन्ति । तर्कमात्रमूलत्वे अप्रामाण्यं स्यादिति दृष्टान्ताभावाच श्रुसैकसमधिगम्यमेव ब्रह्मेति स्थापितम् । कादाचित्क- वेऽपि भगवानेव हेतुः । अन्यस्मिन् कारणत्वेन परिकल्प्यमाने या उपपत्तिः, सा भगव- सेव सम्पादनीया । सर्वसमर्थत्वात् प्रमणः । मिन्नाधिकरणले यथा विरोधपरिहारः, श्रीविठ्ठलरायारमजीवलभकृतलेखः । मया दत्तत्वात् धर्मरूपा इति भावः। उपरितनान्येवेति । अधःस्तनाभिप्रायेण सप्तत्व- व्याख्याने भगवतानुमाविता इति कथनं व्यर्थ सात्, तामसत्वेन तेषां स्वत एव भावन- सम्भवादिति भावः । त्वमेक इत्यत्र । मगवतः सर्वत्रैकरूपत्वादनानुमायो युक्तोत्र नेति विमेदो नास्तीत्यर्थः । कार्यकारणेति । कार्यमचेतनमुपादानं चेतनमिति बैलक्षण्यमित्यर्थः अत एवेति । नहि चिन्तामणिनिर्मिताः पदार्याः फलदत्वेनोपास्यन्ते, किन्तु चिन्तामणि- रेव फलदत्वेनोपास्यते इति दृष्टान्तादित्यर्थः । ब्रह्मत्वे चेति । जगतो ब्रह्मले तमला- न्तत्वमेव हेतुरिति शेषः । भिन्नाधिकरणत्वे इति । भिन्नोपादानकत्ये इत्यर्पः । 1. एकाट तः, एप रर रिति पान्द्रसम् । 'तबढ़ान् सनक र नेसपि । म पाठ किया 14.रा.फ.प्र.

·१३८ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । तथैकाधिकरणत्वेऽपि । युक्त्यपेक्षायामपि पत्रदारुनियांसपुष्पफलेषु बीजमेकमेव कारणं सर्व विलक्षणं दृष्टमिति तस्यैव परम्परया साक्षाद्वा कारणत्वमध्यवसीयते, तथा श्रुतत्वाद्ब्रह्मणो- ऽप्यध्यवसेयम्, अवधृतप्रामाण्यवेदात् । तथा सति श्रुतियथार्था समर्थिता भवति । वैयर्थं च स्यात् , प्रत्यक्षानुमानादिभिरेव वैदिकार्थस्यापि सिद्धेः । सङ्केतस्तु निरूपकग्रहणादेव । अन्यथा तत्तन्मते आत्मादिपदानां सङ्केतः अलौकिकार्थानामसङ्गतः स्यात् । अतोऽद्वितीय- पुरुष एव आयो जगत्कारणम् । एवं भगवतः जगत्कारणत्वमुपपाद्य तत्रोत्पत्तिस्थितिप्रलया एव कार्यत्वेन सिद्धा इति मोक्षसाधकत्वं भगवतो वदन् पुनर्विशेषणान्तरमाह तुर्य इति । समाधिगम्यः । यथा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः स्थित्युत्पत्तिप्रलयाभिज्ञापिकाः, एवं तुर्यावस्थापि मोक्षामिज्ञापिका । तस्यां प्रादुर्भूतो भगवान् मोक्षद इति । तस्य मोक्षदाने प्रकारमाह स्वदृगिति । यथाद्वितीयः पुरुषो जगत्कारणम् , तथा स्वदृक् स्वस्मिन्नेव दृष्टियुक्तः आत्मा- नुभवतुष्टः मोक्षहेतुरिति । ननु स्वमोक्षमेव साधयेत् , नतूपासकानामन्येषाम् , तबाह हेतु- रिति । अन्येषामपि मोक्षे वक्त्वे तुर्यत्वे च स एव हेतुः । तद्दन्यस्यास्मदादेः स्वयं स्वस्थ ततोऽपि मूलभूतः कश्चिद्भविष्यतीत्याशङ्कयाह अहेतुरिति । न तस्य कश्चिद्धेतुरस्ति । ननु यथा भगवान् स्वेच्छया सर्व भवतीत्युच्यते, एवं सर्वोऽपि सर्वं भवतु, अभेदश्च श्रुत्या प्रति- पाद्यत इति, तत्राह ईश्वर इति । स हि सर्वसमर्थोऽपि स्वयं तथैव मूलभूतः। कार्यरूपस्तु खस्मादेव जायते, सर्वसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात् , ईश्वरेच्छाया नियन्तुमशक्यत्वाच । एवं सर्वसामर्थ्यमलौकिकत्वं निर्दोषपूर्णगुणविग्रहकत्वमुपपाद्य सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि यथा- विकारं इक्षुक्षीराम्ललवणादिविकारमनतिक्रम्य प्रतीयसे, सर्वात्मना अप्रतीतो भगवन्मा- यैव नियामिका । ननु तस्याः खातच्यास्वातत्र्याभ्यां पुनः स दोपस्तदवस्थ. इति चेत्, तबाह सर्वगुणप्रसिद्ध्या इति । अन्यथा भगवदीयाः सर्वे गुणाः प्रत्येक न प्रसिद्धा भवेयुः । यथा पड्रसापि हरीतकी नीरसैव, निसर्गतः कोऽपि रसः सर्वविलक्षणो न प्रती- यत इति, तथैव भगवान् सर्वत्र सर्वगुणप्राकट्ये कृसरवत्प्रतीयेत । अतो भगवदिच्छारूपया मायया सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि यथाविकारं प्रतीयते । तथैव लीलायां यादवत्वमा प्रकट- यितुमाविर्भूतः नान्यान् धर्मान् प्रकटितवानित्यस्मदादीनामप्यज्ञानमिति भावः ॥ ३८ ॥ ननु सर्वत्र कारणेपु कार्योत्पत्तौ कारणप्रत्यक्षता दृश्यते, नत्वप्रत्यक्षान्मृदादेः घटादिकमुत्सयते, तथा पदार्थोत्पत्तौ कारणत्वेन ब्रह्मप्रतीतिः स्यात् , तदभावात् प्रत्य- क्षविरोधात् कथं कारणतेत्याशमाह यथय सूर्य इति । यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति। एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्यमात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥ 'मेपाः सूर्योदूता' इति श्रुतिः, 'यायदादित्यस्तपति रश्मिभिस्वामिः पर्जन्यो वर्ष- ती'ति श्रुतेः सूर्य एव पर्जन्यः, अन्यथा सवितृत्वं न स्यात् । ततः सूर्यादुत्पन्ना अपि .

·- . श्रीसुयोधिनी! १३९ मेघाः यथा सूर्याच्छादकाः, एवं जगदपि भगवदुत्पन्नमपि भगवदाच्छादकम् । यथा तान् मेघान् मेघान्तर्जायमानां वृष्टिं तस्याप्यधोभूमि भूमिष्ठांश्च पदार्थान् खयमदृष्टोऽपि प्रकाशयति, एवं सर्वकारणभूतः भगवानेव सर्वत्र सर्वप्रकाशक इति न काप्यनुपपत्तिः । छायया मेधैः । चकारात्तत्कायर्या वृष्टिम् । मेघानां पृथक्त्वं निवारयति स्वयेति । रूपाणि घटादीनि । चकारात्तैर्जायमानां क्रियामपि लौकिकीं वैदिकी च प्रकाशयति । एवं गुणेन खयमेव तथाभूतेनापिहितोपि सर्वथा गुप्तोऽपि गुणान् कारणभूतान् गुणिनः कार्याणि च प्रकाशयति, आत्मप्रदीपश्च भवति । सर्व(था)सामर्थ्याथ सम्बोधनं भूमन्निति ॥ ३९ ॥ भगवत्कारणतायां हेत्वन्तरमप्युपपादयति यन्मायामोहितधिय इति । यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिपु । उन्मजन्ति निमन्जन्ति प्रसक्ता जिनार्णवे ॥४०॥ विवेकिनोऽपि विषयान् दृष्ट्वापि दुःखदान् तत्रैवासक्ता भवन्ति । तत्रेष्टसाध- नतायाः लौकिके कारणत्वात् तदभावेऽपि प्रवृत्तेरवश्यं कारणान्तरमाक्षिपति । प्रत्यक्षभ्रमस्य प्रत्यक्षमेव विशेषज्ञानं वाधकमिति दिब्योहादी दृष्टमिति चेत्, तबाह प्रसक्ता वृजि- नार्णव इति । दृष्ट्वापि तद्गतदोपान् , अनुभूयापि दुःखम् , पुत्रदारगृहादिपु उन्मजन्त्यु- त्पद्यन्ते, 'अन्ते या मतिः सा गति'रिति तत्रैवासक्ताः निमज्जन्ति, आसक्यैव तत्र स्थिता यावजीवं तत्रैव नियन्ते । 'प्रजामनु प्रजायन्त' इति पुत्रादुरपद्यन्ते, पुत्रार्थमेव च कचित् नियन्ते च । तथैव भार्यायां पुत्ररूपेणोत्पद्यन्ते, भार्यार्थ नियन्ते च । गृहे तूत्पत्ति- मरणे प्रसिद्धे । आदिशब्देनांश्वगर्दमादिष्वपि । 'अन्ते या मतिः सा गति'रिति मरत- श्री विठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । यन्मायेत्यस्याभासे । हेत्वन्तरमिति । पुत्रादिपु प्रवृत्तिर्भगवत्कारणतायां हेत्वन्तरं भगवानेव स्वशक्त्या मायया पुत्रादिपु प्रवर्तयतीत्यर्थः । ननु कृप्तस्येप्टसाधनताज्ञानस्यैव हेतुता, नतु भगवत इत्याशा व्युत्पादयन्ति विवेकिनोपीति । इदमेव विवृण्वन्ति तत्रेयादिना । तत्र पुत्रादिष्वित्यर्थः । एतस्स प्रवृत्तेरित्यनेनान्वयः । तदभावेपि इष्ट- साधनत्वाभावेपीत्यर्थः । तथा चेष्टसाधनत्वाभावेपि पुत्रादिपु प्रवृत्तेर्हेतोः सा प्रवृत्तिः कार- णान्तरं भगवन्तमेव कारणत्वेनाक्षिपतीत्यर्थः । प्रत्यक्षेति । एतस्मात्पूर्व नन्धिति शेपः । ननु वस्तुत इष्टसाधनत्वाभावेपि तथाज्ञानं प्रमात्मकं तिष्ठत्येवातः प्रवृत्तिः । विशेषज्ञानं भ्रमनिवर्तकमिति हेतोविशेषज्ञाने चाप्रवृत्तिरत इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणता, नतु मगवत इत्याशा वृजिनार्णवे प्रसक्ता एव भवन्तीत्याहेत्यर्थः । प्रत्यक्षमेवेति । न तु तदर्थमली- किकमपेक्षितमित्येवकारः । अतो निवृत्तावपि न भगवान्कारणमित्यर्थः । भ्रमात्मकमपी- एसाधनताज्ञानं नास्ति, तथापि प्रवर्तन्ते इत्याहुः दृष्ट्वापीति । १. गृहेप्युत्पत्तिमरणे इति पाठः।

·, श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । वत्तत्राप्युत्पद्यन्ते मियन्ते च । तस्मादेवं महामोहहेतुः भगवच्छक्तिरेव काचिदङ्गीकर्तव्या, या प्रत्यक्षशास्त्रैरप्यनुलक्या ॥ ४०॥ : - इदानी अधभगवत्कृपायुक्तानां शोचन्नाह देवदत्तमिति । देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोके अजितेन्द्रियः। यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः ॥४१॥ भगवता विवेकेन्द्रियादियुक्तं शरीरं दत्तं यस्मै, सोऽपि चेत् अर्धकृपायुक्तः पूर्णार्थ न यतेत, स मोहितैरपि शोच्यो भवति, देवेन भगवता दत्तम् , भगवदिच्छयैव नृलोके मनुष्यदेहे समागत इति । तमुनादरे को हेतुः, तत्राह अजितेन्द्रिय इति । इन्द्रि- यजयाभावादिन्द्रियैरपकृष्टोऽन्यत्र गच्छति । अतो न सेवते । ननु तर्हि तस्य को दोष इति चेत् , तबाह नाद्रियेतेति । आदरमपि न करोति । तत्रासक्तिर्नियामिकेति । अतो विद्यमानमपि साधनं अन्यथा नाशयतीति स शोच्यो भवति । आत्मवञ्चकश्च । हिशब्द- सूचिता युक्तिरुक्ता । परार्थ तथा करोतीत्याशय तदभावार्थं निराकरोति आत्मानमेव वञ्चयतीति । उपकारस्तु पर्यवसानवृत्त्या आत्मगाम्येव भविष्यतीति यत्रात्मवञ्चनं न भवति, तत्रैव परार्थकरणं युक्तम् , अन्यथा खयमेवात्मघाती स्यात् , किं तस्योपकारेण ॥ ४१ ॥ अप्राप्तभगवन्तं निन्दित्वा, प्राप्यापि यस्त्यजति तं निन्दति, भगवदिच्छां मायां स्तोतुम् , अन्यथा पाक्यभेदप्रसङ्गः, यस्त्वां विसृजत इति । यस्त्वां विसजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थ विपमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥ प्रयोजनाभावमाशझ्याह मर्त्य इति । मरणधर्मा । आवश्यकत्वायात्मेति । प्रियं प्रीतिविपयम् । अनावश्यकेऽपि प्रीतिवशादादरः क्रियते । तत्रापि ईश्वरमन्यथा मार- कम् । एवं प्रकारत्रयेण वस्तुतो वाद्याभ्यन्तरव्यवहारेण च आवश्यकं विसृजते त्यजति, तत्रापि विपर्ययेन्द्रियार्थार्थम् , विपर्यया अनात्माप्रियानीश्वराः, ते च ते इन्द्रियाश्चि रूपा- दयः । न हि कश्चिन्नदी तितीर्घनौकां दत्वा शिलां गृह्णाति, नौकां त्यक्त्वा वा । शिला- थमेव वा नौकां त्यजति । तस्य गतिमाह विपमत्त्यमृतं त्यजन्निति । प्रियमाणोऽमृतं प्राप्य तद्दत्वा यथा विपं गृहीला भक्षयति, तस्य या अवस्था, सा एतस्यापीति भावः ॥ ४२ ॥ श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवलमकृतलेखः । देवदत्तमित्यत्र । परार्थमिति । इन्द्रियहितार्थ तथा करोति, तथा च परार्थसाधकत्वं गुण एव सादित्यर्थः । तदभावामिति । एवंकरणाभावार्थमेताशपरार्थस्य कर्तव्यता निराकरोतीत्यर्थः । अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्ग इति । निन्दायां तात्पर्यकथने । त्वं हि प्रोत्यस्सामासे द्वादशशोकानामपि स्तुतिरूपोर्थ उक्तो याधितो मवेदित्यर्थः । . १. पदभापानिति प्रधिमालि।

·श्रीसुबोधिनी। १४१ तथा भवदादीनामपीत्याशङ्कयाह अहं ब्रह्मेति । अहं ब्रह्माथ विबुंधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेप्टमीश्वरम् ॥ ४३.) यथार्धकृपायुक्ताः अन्ये भ्रान्तार, यथा वा प्राप्यापि विषयप्रवणाः; तथा न वयम् , किन्तु भिन्नप्रकारमाश्रिताः । भगवतः सात्त्विकत्वादितरौ समानौ प्रथमं गणयति । अहं रुद्रो ब्रह्मा चेति । ततो हीनास्तन्नियम्या विबुधाः । अधिकारिणो निरूप्य ज्ञानपरान्. निरूपयति 'मुनयश्चेति । तेषां पृथनिरूपणे हेतुः अमलाशया इति । साधनपराः सिद्धाश्चेति वा । अमलाशया मनुष्याः । मुनयः सनकादयोऽपि तथा । एते त्रिविधा. अपि । चकारादेतदनुसारिणः सर्वे परिगृहीताः । ते वयं सर्वात्मना त्वां प्रपन्नाः । खस्य प्रवृत्तौं हेतुभूतं ज्ञानं निर्दिशति आत्मानं प्रेष्ठमीश्वरमिति । पूर्वस्मात्प्रेमातिशयो विशेपः । तेनैव साधनानि अन्यानि सम्पन्नानि ॥४३॥ साम्प्रतं विरोधमाशङ्कय तत्परिहारार्थं शरणं ब्रजामीत्याह तं त्वामिति । तं त्वां जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवतम् । 'अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥४४॥ एवं सौंपास्यं निदोपपूर्णगुणविग्रहं त्वां भजाम । तमिति श्लोकद्वयार्थः परिग- हीतः, लोकवेदप्रसिद्धम् । त्वां परिदृश्यमानम् । जगस्थित्युदयान्तहेतुमिति ब्रह्मत्वाय जगत्कारणत्वमुक्तम् । पहिर्दोपाभावाय समम् । प्रशान्तमिति अन्तर्दोपाभावाय । सुह- दिति विश्वासार्थम् । आत्मेति मयाभावाय । दैवतमितीष्टसिद्धये । भावकृतवैलक्षण्या- भावायाह अनन्यमिति । न विद्यते अन्यो यस्मादिति । यस्य वा । अन्यबुद्धिर्भगवतो न कस्मिंश्चित् यत एक एव । कार्यमपि न ततः पृथक्, यतोऽयं जगतः आत्मा केतश्च । विशेपतो भजनस्य अपराधनिवर्तकत्वे प्रार्थिते इष्टमग्ने प्रार्थयितुमशक्यमिति सर्वस्यापि दोपस्य निवृत्तिरूपं मोक्षमेव प्रार्थयति भवापवर्गायेति । एवं शरणागमनलक्षणं भजनं निरूपितम् ॥४४॥ श्रीविठ्ठलरायारमनीवल्लभकृतलेसः। अहं ब्रह्मेत्यत्र । भगवतः सात्त्विकत्वादिति । साविककल्पे भगवान् विष्णुरूप: सन्कार्य करोति । तथाचान भगवतो विष्णुरूपत्वात्सात्त्विकत्वमित्यर्थः । पूर्वस्मादिति । पूर्वश्लोकोक्तस्स प्रियः अस्मदादीनां प्रेष्ठ इति पूर्वस्मात् स्वस्थ प्रेमातिशयो विशेप इष्ठन्न. त्ययेनोक्त इत्यर्थः। तं त्वामित्यत्र । लोकवेदति । स्वम्य वेदरूपत्वादहं ब्रह्मेत्यनेन वेदप्रसिद्धिमत्ता । तत्पूर्वेण च लोकप्रसिद्धिरित्यर्थः । भावकृतेति । कस्मिंश्चिदन्याश इति वैलक्षण्यमनन्य- सानास्तीत्यर्थः। .

·१४२ श्रीविठ्ठलरायासजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। विज्ञापनामाह अयं ममेष्ट इति । अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाऽभयं दत्तममुष्य देव । संपद्यतां तद्भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः ॥ ४५ ॥ इप्टानुवृत्तिलॊकसिद्धा। दयित इति प्रीतिविपयः । इच्छा रुचिश्च निरूपिते । अनुवर्तीति सर्वहेतुः, सर्वदा मामनुवर्तत इति, तेन मयाप्यनुवृत्तिः कर्तव्येति । अमुष्या- भयं मया दत्तमिति वाचनिकम् । एवं कायवाड्मनोभिरयमनुरोध्य इति सर्वथा त्वया कृपा कर्तव्येसाह संपद्यतामिति । तत्तस्मात्कारणाद्भवतः प्रसादः संपद्यताम् । अथवा । मदुक्तं त्वदुक्तमेव । अतः स पूर्वोक्तः प्रसादः संपद्यताम् , आवयोभिन्नभावाभावात् । प्रसादं विशिनष्टि । यथा हि ते दैत्यपतौ प्रह्लादे प्रसाद इति ॥ ४५ ॥ ततो भगवान् प्रीतः कृतं कृतमेवेति वाचा शिवसान्त्वनं कृतवानित्याह यदात्थेति । श्रीभगवानुवाच-यदात्थ भगवंस्त्वं नः करवाम प्रियं तव । भवता ययवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥४६॥ भगवन्निति सम्बोधनमभेदाभिप्रायेण । स हि भगवन्तमपृथक्त्वेन भजते । त्वं यदात्य तन्नोऽस्मान् प्रति । तद्युक्तमेवेति । नोऽस्माकं वा त्वम् । अतः प्रियं करवाम । खकीयानां प्रियं कर्तव्यमेवेति । तवेति । वस्तुतस्तव वाक्यं च समर्थनीयम् । तदिदानी बाहुच्छेदनाभावमाशङ्कय पूर्वोक्तं स्मारयति भवता यव्यवसितमिति । 'त्वदर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते'इति । तत्साध्वेवानुमोदितम् । कृतं तु त्वयैव तच्छत्रद्वारा अनुमो- दनमात्रं कृतमिति ।। ४६ ।। अभयं यत्प्रार्थ्यते, तत्राह अवध्योऽयं ममाप्येप इति । अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनसुतोऽसुरः । प्रहादाय वरो दत्तो न ते वध्यो मयान्वयः॥४७॥ प्रहादान्वयत्वज्ञापनाय पुरुपत्रयमाह वैरोचनसुत इति । विरोचनात्मजस्य घले श्रीविठ्ठलरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । अयं ममेष्ट इत्यत्र । इति वाचनिकमिति । तथा चानुवर्तीति कायिकम् । इष्टो दयित इति मानसमितिभावः। भगवतान्यः प्रसादो न संपादित इत्याशयेन पक्षान्तर- माहुः अथवेति । मदुक्त एवास्स प्रसादः संपद्यताम् , तस्यान्यथाभावो मा भवत्वित्यर्थः । कृतं कृतमेवेति । भुजच्छेदस्तु कृत एव, अवशिष्टं तिष्ठत्वित्यर्थः । यदात्थेत्यत्र । नोऽस्माकं वेतिपक्षे मूले यदस्माद्धतोरित्यर्थः । पाहुच्छेदनाभाव- मिति । जातस पाहुच्छेदनसामायो निवृत्तिः, पुनः याहुप्ररोह इदानीं स्मादित्याशको- त्यर्थः । कृतं त्विति । गगवतो व्यवसाय एव कृतिः। क्रिया त्वनुमोदनमात्रम् । यया व्यवसायनैव द्रोणादयो हताः । अत एव 'द्रोणं च भीष्म 'तिवाक्यम् । तदनन्तरं सुद्धादिकं तु टोफप्रतीत्यर्थं तस्यैवानुमोदनम् , तथा सर्वप्रेति नेयम् ।

·श्रीसुबोधिनी । १४३ सुतोऽयं वाणः । किमतो यद्येवम् , तबाह प्रहादाय वरो दत्त इति । ते अन्वयो मया न वध्य इति । ननु भक्ते कथमेवं वचनम् , तबाह असुर इति । असुरा हन्तव्या एवेति । अनेन भक्तकृपालुवं भक्तापेक्षया आधिक्येन सूचितम् । स वेकस्यैव प्राणर- क्षामाह, अहं तु वंशस्यैव कथयामीति ॥१७॥ तहिं कथं छेदनमिति चेत्, तबाह दर्योपशमनायेति । दोपशमनायास्य प्रवृणा वाहवो मया । सूदितं च पलं भूरि यच भारायितं भुवः ॥ ४८ ॥ प्रकर्पण छेदनं बाहुमूलकम् । ते दृश्णा एवेति न तस्य प्रतीकारः । सेनावधस्य क्लिटकर्मत्वमाशङ्कच निमित्तान्तरमाह यच्च भुवो भारायितम् । चकाराद्भक्तानां बुद्धि- नाशकं तत्सर्वमेव पलं सुदितं मारितम् ॥४८॥ तर्हि मत्प्रार्थनायां को विशेष इत्याशङ्कयाह चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भवि- घ्यन्तीति । चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यन्त्यजरामराः । पार्पदमुख्यो भवतो नकुतश्विद्भयोऽसुरः॥४९॥ महत्तं सहज भुजद्वयं त्वद्दत्तमागन्तुकं भुजद्वयमिति चत्वारोऽस्स भुजाः छिद्य- मानेषु भुजेपु अवशिष्टा भविष्यन्ति । अनेन सुदर्शनं प्रक्षिप्तं साम्प्रतं छिनत्तीति सूचि- तम् । अधिकभुजद्वयदाने हेतुः पार्पदमुख्य इति । तयोः कालान्तरेऽपि नाशामावा- याह अजरामरा इति । देवत्वं निरूपितम् । युक्तमेव पार्पदमुख्यो भवत इति । न कुतश्चिदय इति असुरत्वेऽपि न मत्तो न मदीयान्न गुणेभ्यो भयमित्यर्थः ॥ ४९ ॥ एवमभये दत्ते भगवत्कृपावलोकितः स्वोचितं कृतवानित्याह इति लब्ध्वेति । इति लब्ध्वाऽभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसाऽसुरः । प्राद्युग्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत् ॥ ५० ॥ अमयं लब्धा, कृष्णं प्रणम्य, कन्यादाने संतुष्टो भविष्यतीति । शिरसेति । तस्यैतदेव महत्, यतोऽयमसुरः । प्राधुम्निं भगवत्पौत्रम् । अर्याद्वन्धनादिकं साज- यित्वा, वरमिवालङ्कत्य, वध्या उपया सद्द समुपानयत् । सम्यक भगवत्समीपमुपानयत् । एतदर्थमेव समागत इति तावता सन्तुष्टः ॥ ५० ॥ अक्षौहिण्या परिवृतं सुवाससमलंकृतम् । सपलीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः ॥५१॥ श्रीविठ्ठलरायारमधीयासमहतलेसः । अवध्योयमित्पन्न । कयमेवं वचनमिति । निषेधस्स संभावनाहेतुकवारेसमाव- नापाधकं निषेधवचनं कयमुक्तवानित्यर्थः । १. मूलतः। २. यासंभवायोपामिति पाठः। - ·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अक्षौहिण्या परिवृतमिति पारिवहमक्षौहिणी सेना । सुवाससमलंकृतमिति वस्त्राभरणानि । ततो भगवत्कृत्यमाह । सपत्नीकं तं पौत्रं पुरस्कृत्य रुद्रेणानुमोदितः, अन्यथा दण्डमिव तद्वर्ण रुद्रो मन्येत । कृष्णोनुमोदित इति पाठे अर्थाद्रुद्रेण । अनेन तस्मिनू भगवत्प्रसादो निरूपितः । जाम्बवत इव शिक्षार्थं निग्रह इत्यपि सूचितम् ॥५१॥ सिद्धार्थस्य भगवतः पुनरागमने पुरीं वर्णयति, विवाहोत्सवे पुरी न वर्णितेति, स्वराजधानीमिति । स्वराजधानी समलंकृतां ध्वजैः सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनैरभ्युद्यतः पौरसुहृद्विजातिभिः ॥ ५२ ।। .. अनेन विधिवद्विवाहः तेन द्वारकायामेव कृत इति सूचितम् । खस्य राजधानीति समागमने विलासा उक्ताः । ध्वजैः सतोरणैरलङ्कृतामित्युपर्यलङ्कारः। उक्षितमार्गचत्व- रामित्यधः । गन्धोदैः उक्षिताः सिक्ताः मार्गाः चत्वराण्यङ्गणानि च यस्याः । मध्ये शोभामाह । पौरसुहृद्विजातिभिः शङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः सहितैरभ्युद्यतः । पौरास्तामसाः, सुहृदो राजसाः, सर्वैरभ्युपगमनम् , अयं विवाहः सर्वसंमत इति ज्ञापयितुम् ॥ ५२ ॥ प्रकरणं समाप्तमिति ज्ञापयितुमेतदुपाख्यानश्रवणफलमाह य एतत् कृष्णवि- जयमिति । . य एतत्कृष्णविजयं शंकरेण च संयुगम् । संस्मरेत्प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात्पराजयः ॥ ५३॥ प्रत्यहं य एतत् स्मरेत्, तस्य पराजयो नेन्द्रियान्तःकरणैर्भवति । भगवता निरु- द्धानां विस्मृतप्रपञ्चानां भगवदासक्तियुक्तानां कालादिभिरुपद्रवे राजसानामुद्वेगो भवतीति फलनिरूपणे तदवश्यं वक्तव्यम् । उपायश्चानेन निरूपितः । पराजयसम्भावनायामेत- रस्मर्तव्यमिति ॥ ५३॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उतरार्धे चतुर्दशोऽध्यायः॥ १४ ॥ इति श्रीमद्भागवत-दशम-उत्तरार्ध-राजस-फल-प्रकरणं समाप्तम् । श्रीविठ्ठलरायारामजश्रीवल्ठमकृतलेसः। स्वराजधानीमित्यस्यामासे । विवाहोत्सवे इति । विवाहार्थं निर्गमने इत्यर्थः । व्याख्याने । अनेनेति । पुर्या अलकारकयनेनेत्यर्थः । .य एतदित्यत्र । निरुद्धानामित्सस्य विवरणमग्रिमपदद्वयेन । इति चतुर्दशाध्यायल्याख्या समाप्ता । श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।

·परिशिष्टम्। श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्घराजसफलप्रकरणनिवन्धः । अतः फलं सप्तभिवें राजसानां निरूप्यते । अक्रूरो यादवानां हि मुख्यस्तस्य फलं पुरा ॥१॥ ततः पञ्चविवाहश्च विद्यापर्वखरूपिकाः। नायिकाः फलरूपा हि कृष्णसम्बन्धतो मताः ॥२॥ तासां फलं हरिः कृष्णस्तत्सम्बन्धात्तथेतरे । कृष्णं फलमुपासाद्य दुःखग्रामाद्विनिर्गताः ॥३॥ ततोऽग्रे पोडशकलवृत्तिरूपाः सहस्रशः। सम्बन्धेन हरि प्राप्तास्तत्सम्बन्धात्तथेतरे ॥४॥ फलं चतुर्विधं तत्र कृष्णप्राप्तिः पुरा फलम् । स्वप्राप्तिः कृष्णदेवस्य द्वितीयं फलमुच्यते ॥५॥ अन्योन्याध्यासवचैतत्फलद्वयमुदाहृतम् । ततो भगवदंशस्य पुत्रभावेन कार्यवेत् ॥ ६॥ श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुपोत्तमस्य दर्शिता योजना। अतःपरमष्टपञ्चाशद्भिः फलप्रकरणं विचारयन्ति अत इत्यादि । अत इति । अतः परम् । एतेन फलनिरूपकत्वात् फलप्रकरणमितिसमाख्यावीजमुक्तम् । तत्र किं फल- मित्याकाङ्खायामत्र पूर्वप्रकरणवन्नैकविध फलम् , किन्तु नानाविधमिति बोधयितुं तत्तद- ध्यायोक्तं प्रकारमाहुः अक्रूर इत्यादि । पुरेति । प्रथमाध्याये । तत इति । द्वितीयाध्याये । ननु भगवत्सम्वन्धस्य फलत्वं पूर्वप्रकरणे सिद्धमिति तस्य तथावं युक्तम् , कथमेतासां तथात्वमित्यत आहुः तासामित्यादि । कृष्णतत्सम्बन्धादिति । कृष्णेन सह तासां सम्बन्धः कृष्णतत्सम्बन्धः, तस्मात् । तथेति । सम्बन्धिरूपेण । एवमधिकारिभेदेन फलमेदो द्वितीयाध्याय उक्तः । तृतीयाध्याय आहुः ततोऽग्र इत्यादि । पोडशकलवृत्तिरूपा इति । पोडशकलं मनः छान्दोग्ये सिद्धम् , तद्वृत्तिः, नानाप्रकारकसङ्कल्पविकल्पः, तपाः । तत्रेति । तेषु चतुःप्रकारेषु फलेषु पूर्व फलं तं प्रविष्टं नियो वीक्ष्ये'ति श्लोकद्वयेनोक्तम् । द्वितीयं 'अथो मुहर्त एकस्मि निति श्लोकेनोक्तम् । एतदेव ययाधिकारमकूरे प्रथमम् । तथैव महिषीपु द्वयं योध्यम् । द्वितीये विशेपमाहुः अन्योन्येत्यादि । उदाहृतमिति । तत्तदध्याय उक्तम् । अत्र च इति । सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुरिति 'गृहेषु तासामनपायी'त्यनेन चोक्तम् । चतुर्थाध्यायः फलशेप इति पञ्चमस्यं तदाहुः ततो भगव- -.दित्यादि । पूर्वोक्तादाप्यरूपात् फलद्वयादस्य वैलक्षण्यमाहुः कार्यवदिति । पष्ठसप्तमा १. विवाहाश । २. कृष्णतत्संबन्धादिति योजनापाठः। ३. तपापरे । ४. ।

·परिशिष्टम् । लोकवेदप्रकारेण पुत्रपौत्रादिकं फलम् । तेषां च सर्वभावेन देवयुद्धादि नान्यथा ॥७॥ कार्यसाधनमत्यर्थ चतुर्थ फलमुच्यते । यथा लोके सर्वभावो लौकिकेषु प्रजायते ॥८॥ तथा कृपणे सर्वभावस्तेपां जात इतीर्यते । कृष्णोऽपि चेत्तथा कर्ता तदा स्वप्नो मनोरथः ॥९॥ प्रपश्चाद्वैतवत्तत्र कृष्णाद्वैतं फलं मतम् । अर्थधौ धर्मकामौ काममोक्षौ निरूपितौ ॥१०॥ केवलाश्चान्यसंयुक्ताः पुरुषार्थाः फलं हरेः । अक्रूरस्य फलं सिद्धमर्थों धर्मेण संयुतः ॥ ११ ॥ तदर्थ तादृशी लीला लोकादिन्नां करोति हि। स्वतस्तेषां कृतिश्चेत् स्यात् कृष्णस्तोपं कथं ब्रजेत् ॥ १२ ।। दुर्योधनादिहन्तारो यथा वै पाण्डवाः प्रियाः। सत्राजिद्धातकास्तद्वच्छतधन्वादयो मताः ॥ १३ ॥ योजना। ध्यायोक्तं फलमाहुः तेषां चेत्यादि । नन्वस्य लौकिकत्वेन भगवत्सम्बन्धाभावात् कथ फलत्वमित्याकाङ्क्षायामाहुः यथा लोक इत्यादि । नन्वेवं सति फलत्वं दुर्घटम् , सर्वभावस्य साधनकोटिनिविष्टत्वादित्यत आहुः कृष्ण इत्यादि । यथा लौकिकाः सर्वमावविषयाः सन्तः स्वप्नादिप्रयोजका भवन्ति, तथा कृष्णो भगवानपि सर्वभावविषयः सन् तथा कर्ता खप्नादिकं प्रयोजयिता, तदा तेषां भगवद्विषयका स्वप्नो मनोरथश्च 'पिता ममैवं कर्ता' 'श्वशुरो ममैवं दाता, लालयिते'त्यादिरूपो भवेत् , ततश्च लौकिकसर्वभाववतां यथा प्रपञ्चाद्वैतम्, तथा तेषां कृष्णाद्वैतं भवतीति हि सर्वभावस्वरूपम् । एतदेव साधनाध्याय- तृतीयपादे स एवाघस्ता दिति छान्दोग्यश्चतिमुपन्यस्य विचारितम् । तद्यद्यपि मुख्य- फलाधिकारिणां साधनरूपम् , तथापि सायुज्याधिकारिणां तत् फलं मतम् , फलत्वेन सम्मतम् । तथा च साधनकोटिनिविष्टत्वेपि अधिकारिभेदात् फलनान्तरीयकत्वाच फलव- मप्पविरुद्धमित्यर्थः । प्रकारान्तरेण फलचातुर्विव्यमाहुः अर्थत्यादि । द्वितीयं चातुर्विध्य- विभागप्रकारमुदाय विशदीकुर्वन्ति अक्रूरस्येति । तादृशीं दुर्यशोलेपनरूपाम् । लोकादिना लोकपिलक्षणाम् । ननु पीमसानुमपः प्रकारान्तरेणापि भवेदिति किमर्थमेवं करणमित्याकाहायामाहुः स्वत इत्यादि । कृतिः सत्राजिद्वधकृतिः । ननु तद्वधेन किं मगवत इत्यत माहुः दुर्योधनादीत्यादि । अयमर्थः । भगवान् हि मुक्त्यर्थमवतीर्णोऽन्य- सम्पन्धस्स राहित्येन स्वमायकतानले तां ददाति, अन्यसम्बन्धं च न सहते ! वध्यानां १. देवमाश्मिा तपेखि पाटः । १. तारार्थमावस सरूपम् । तारमायससम् ।

·नियन्धः। युद्धेन मारणं मुख्यं वने वा गुप्तभावतः । न तु सुप्तस्य सर्वासां समक्षं मारणं मतम् ॥१४॥ शतधन्वा ततो वध्यो मुक्त्यर्थं मारितः स्वतः । गुप्तलीला फले वाच्या तेनाज्ञानप्रकाशनम् ॥ १५॥ विद्यया योधनं चापि विलम्बश्च पलायने । अक्रूरवत्सोऽपि तिष्ठेल्लीनो वा तत्र वै भवेत् ॥१६॥ तदा वध्यो न चैव स्यात्परं पापेन पितः। युद्धार्थ कृष्णदेवेनं मित्रयोः प्रार्थनां तथा ॥ १७ ॥ कृत्वा ज्ञात्वापि माहात्म्यं शरणं न स आगतः । अलौकिकं फलं ह्येतन्मर्यादायां न युज्यते ॥ १८॥ अतो हि वलदेवस्य नात्र सम्मतिरुत्तमा । अत्रैव बलदेवस्थं भिन्नमासीनिवेशितम् ॥ १९ ॥ भगवद्धर्मजातं हि ततः स मिथिलां गतः । अरुचिश्व हरावासीदन्यधर्मप्रवेशतः ॥ २०॥ अतः परं तु रामेण नैकमत्यं कचित्कचित् । लोकेऽपि फलमेतादृक् सेवकानां न रोचते ॥२१॥ अतस्तद्द्वोपनार्थाय मारयित्वान्यथैव हि । मण्यर्थं मारणं वक्तुं वृथा मारणमाह हि ॥ २२ ॥ सोऽपि ज्ञात्वा व्यवसितं क्षोभशान्त्यै ततो गतः । काश्यादितीर्थे धर्मस्य सिद्धिरर्थेन साधिता ॥ २३ ।। पुनः स्वस्थानमायातौ मणिं चावापतुः प्रभोः । योजना। च हननेन तां ददाति । प्रकृते च दुर्योधनादय इव सत्राजिदादयोप्यन्यसम्बद्धा इति । तद्धन्तारोपि 'अन्ते त्वधर्मेति न्यायेन वध्यमुक्तिप्रयोजकतया भगवदमिमतकरणात् प्रिया इति तदर्थ तयेत्यर्थः । ननु तर्हि पाण्डववत् सोपि कुतो न रक्षित इति चेत् , तबाहुः युद्धेनेत्यादि । नन्वेवं सति भगवतः सर्व विदितमेवेति विलापादिकं कुत इत्याकाहाया- माहुः गुवेत्यादि । वोधनं अफरादिकर्तृकम् । विलम्बः शतधन्वकर्तृकः । तहिं तदेव कुतो न मारित इत्यत माहुः अरेत्यादि । ननु तर्हि मुक्तरेवं देयत्वात् श्रीरामस्स फतो वैमनस्यमित्यत आहुः अलौकिकमित्यादि । नन्वेवं सत्यपि बलदेवो भगवन्तं विहाय किमिति मिथिलायां गत इत्यपेक्षायामाहुः अत्रैवेत्यादि । निवेशितमिति । द्वादशाध्याये निवेशितम् । भगवद्वाक्यतापर्यमाहुः लोकेऽपीयादिसापेन । एतेनेयमैश्चर्यठीठेति योपितम् । एवं प्रासङ्गिक शेपं निरूप्य शेपिणं निरूपयन्ति सोऽपीसादिद्वाम्याम् । सोऽपीति ·४ परिशिष्टम् । एवं यादववर्येषु फलमेतेन वोधितम् ॥ २४ ॥ तथैव पाण्डवानां च फलं दातुं विनिर्गतः । सान्त्वने तेऽपि निर्दिष्टास्ततो गर्वत्रयं ददौ ॥ २५ ॥ आमुष्मिकं फलं सूर्यात्स हि वेदात्मको यतः । तत्संमति ज्ञापयितुं कालिन्दीप्राप्तिरुच्यते ॥ २६ ॥ तदर्थ गमनज्ञाननिवृत्यै प्राप्य तां पुनः । इन्द्रप्रस्थे स्थितः कालं तत्कार्याणां हि साधकः ॥ २७ ॥ आत्मबोधखरूपेयं तेन व्यावर्तितोऽर्जुनः । मित्रविन्दा तपोरूपा तेनानीता वलान्निजात् ।। २८ ।। अन्तस्तापवाहिस्तापौ भ्रातराविव बोधितौ । खभागत्वाद्धता तस्या बन्धूनां चाखिलार्थदः ॥ २९ ॥ योगात्मिकां नानजितीं सूर्यवंशसमुद्भवाम् । व्यसनान्यग्रतो जित्वा तां जग्राहाखिलर्द्धये ॥३०॥ योजना। . अक्रूरोपि । आयाताविति । अक्रूरकृतवर्माणावायातौ । तेनाकरस्यार्थधर्मयोः प्राप्तिरुक्ता ।. एवं सार्धत्रयोदशमिः प्रथमाध्यायो विचारितः । द्वितीयाध्यायं दशभिर्विचारयन्ति तथैवेत्यादिभिः । ननु यादवानां फले वक्तव्ये पाण्डवानां कः प्रसङ्ग इत्यत आहुः सान्त्वन इत्यादि । गर्वत्रयमिति । गर्वजनकत्रयम् । विश्वकर्माकारितं नगरम् , अग्निदत्तं गाण्डीवादिकम् , मयकृता समा चेति । एतेषां यथायथं धर्मार्थकामसाधकत्वात् फलप्रकरणत्वाच वर्गत्रयमिति पाठः प्रतिभाति । प्रस्तुतं फलं वक्तुं तेषां स्वरूपादिकमाहुः आमुष्मिकमित्यादि । ज्ञापयितुमिति । यादवानामा- मुप्मिके फले वैदिकी सम्मति ज्ञापयितुम् । प्राप्येति भिन्नं पदम् । कालमिति । अत्यन्त- संयोगे द्वितीया । यावता कालेन पाण्डवकार्यसिद्धिः, तावत्कालमित्यर्थः । एतेन तेषां फलस्य प्रासङ्गिकत्वं स्फुटीकृतम् । अन्यथा तत्रैव कालिन्दीमुद्हेत् । हिहेतौ । द्वितीय- खरूपमाहुः मित्रविन्देत्यादि । तपोरूपत्वे गमकमाहुः अन्तरित्यादि । स्वभागत्वा- दिति । 'मागस्ते पैतृष्वसेयी'ति श्रुत्युक्तमागत्वात् । तस्या इत्यादि । मानोरेव निषेधकत्वेनान्येपामनुकूलत्वात्तयेत्यर्थः । इदमपि तपोरूपत्वगमकम् । तृतीयखरूपमाहुः योगेत्यादि । गमकमाहुः सूर्येत्यादि । नवमे स्कन्धे तवंश्यानां योगिवस दर्शितत्वात् तद्वंशजलेन तथेत्यर्थः । गमकान्तराण्याहुः व्यसनानीत्यादि । तअयस्स योगाङ्गत्लादित्य- प्येकं गमकम् । अखिलर्द्धये इति । यादवानामिति शेपः । अत्रापि गमकमाहुः ·निबन्धः। सिद्धिरूपं पारिवहमतस्तत्र निरूपितम् । व्यसनाविष्टचिचानां तत्रेच्छा न तु लभ्यते ॥ ३१ ॥ इति दर्शयितुं पश्चायुद्धमाह नरेण हि । नित्यानित्यविवेकाख्या भद्रा खयमुपागता ॥ ३२ ॥ भक्तिरूपा लक्ष्मणा हि वलादुद्ध्या च सङ्गता । तस्या विस्तारकथनं साचिकानां फले जगौ ।। ३३ ॥ सर्वार्थसाधनैर्युक्तः स्वतोऽपि फलदायकः । फलप्रकरणे प्रोक्तः कृष्णः सर्वहितप्रदः॥ ३४ ॥ विपयाणामिन्द्रियाणामनन्तत्वं यदा भवेत् । ज्ञानसाध्ये कर्मसाध्ये फले स्यान्नितिः परा ।। ३५॥ इति ज्ञापयितुं कृष्णः सहस्राणि च पोडश । नराणां के सुखं हत्वा देवांश्च परिभूय हि ॥ ३६ ॥ महिपीवृत्तिरूपास्ताः कालदोपनिवृत्तये । उद्वाहयामास मुदा लोकवेदौ समर्थयन् ।। ३७ ॥ अविद्याकार्यरूपो हि मुरो नरकरक्षकः । तत्पुत्राः पीठसहिताः प्राकृताः खादिवन्मताः ॥३८॥ नरको भगवत्पुत्रश्चतुर्वेस्तपस्स्थितः । तपसोऽन्ते तपखिभ्यः फलदातुस्तु याचनात् ॥ ३९ ।। भूम्या जातो वरःप्राप्तो न वध्यः सकलैरपि । योजना। सिद्धीत्यादि । चतुर्थस्वरूपमाहुः नित्यानित्येति । नित्यानित्यविवेकस्य आख्या प्रसिद्धिर्यतः वैराग्यात् तद्रपा । तत्र गमक स्वयमुपागतेति । ज्ञानयोगतपसां सिद्धौ वैराग्यस्य खयमेव प्राप्तेस्तयेत्यर्थः । पञ्चमखरूपमाहुः भक्तीत्यादि । गमकमाहुः हीत्यादि । हिहेतौ । वलं माहात्म्यज्ञापकम् , बुद्धिः सेहज्ञापिका । प्रमाणमाहुः तस्या इत्यादि । तथा च विस्तारेण प्रकरणेन च तदुभयरूपतायाः फलभक्तिरूपतास्फुटीमावादित्यर्थः । अय महिपीणां काममोक्षयोधर्मकामयो; सिद्धि स्फुटीकुर्वन्ति सर्धेित्यादि । अब वीर्यलीला स्फुटैव । एवं दशमिद्वितीयो विचारितः । सार्धाष्टभिस्तृतीयं विचारयन्ति विपयाणामित्यादि । स्यादिति । तदेति शेपः । उद्वाहयामासेति । खार्थे णिच् । 'रामो राज्यमचीकर'दितिवत् । मुदा कालदोपनिवृत्तये ठोकवेदौ समर्थयन्नदुवाहेत्यर्थः । एतेन यशोठीलेयमिति योधितम् । सादियदिति । इन्द्रियादिवत् । वरः प्राप्त इति । तेनेति शेषः । वराकारमाहुः नेसादि, चेदित्यन्तम् । १. तासिनः।

·६ परिशिष्टम् । नारायणास्त्रयुक्तश्चेत्परं पुत्रीय तद्ददौ ॥४०॥ तेन वध्यो हरेजतिस्तथैव सुखमैहिकम् । दैवाधीनं तथा पुत्रफलं तत्र निवारितम् ॥४१॥ दैवाधीनत्वमेतेन विरक्तो भक्तिसंयुतः। ऐहिकामुष्मिकफलं कृष्णायामोत्यसंशयम् ॥१२॥ यादवानां समस्तानामेवं दातुं हरिस्तथा । परिहास विलासस्तु रुक्मिण्या यदिहोदितम् ॥४३॥ तद्वाचिकतिरोधानं गोपीनामिव कायिकम् । अभिमानादिदोपाणां निवृत्त्यै मध्यमत्वतः॥४४॥ अन्तिमे च तथाध्याये मानसं च प्रवक्ष्यति । एवं निधा तिरोभावो दोपाभावाय बोध्यते ॥ ४५ ॥ अत्यन्तं कोमला भक्ता न कृष्णरसभोजने । समर्था इति दाढाय तिरोधानं करोति हि ॥ ४६॥ अनेन सर्वभक्तानां सामर्थ्य चापि यच्छति । फलभोगे फलं चापि तथा दोपं निवारयन् ॥ ४७॥ योजना। वध्यत्वे प्रकारमाहुः परमित्यादि । पुत्राय भगदत्ताय । तथैवेति । अविद्याकार्येणाहन्ता- दिना रक्षितमिन्द्रियादिपोपितं भूम्यां जातं भगवदाज्ञाविरुद्धकृतिसहितम् । यदैहिक सुखं नराणां तद्भगवन्नाश्यमिति तत्तुल्यता । एतास्वन्यमपि विशेपमाहुः तथेत्यादि । तासु आमुनिकं फलं दैवाधीनम् । तत्र हेतुः निवारितमिति । अष्टावक्रेण शप्तत्वान्नि- पारितमित्यपि विशेष इत्यर्थः । स च 'न वयं साध्वि साम्राज्य'मिति सात्त्रिकफलप्रकरणे स्फुटीभविष्यति । एतेनैतासां धर्मकामौ केवलः कामो वा सिद्धः । एतल्लीलाप्रयोजनमाहुः दैवेत्यादि । एतेनैतव्यतिरिक्तानां दैवाधीनत्वं निवारितमिति संबन्धः । सिद्धमाहुः विरक इत्यादि । तथेति । कृतवानिति शेषः । एवं सार्धाष्टभिस्तृतीयो विचारितः । पतुर्य विचारयन्ति सार्धेचतुभिः । परिहासेलादि । मध्यमत्यत इति । मध्यमाधिकारित्वात् । भगवद्विप्रयोगस्येपदसहिष्णुत्वं प्रथमाधिकारित्वम् । अधिका- सहिष्णुत्वं मध्यमाधिकारित्वं मध्यमत्वम् । अत्यन्तासहिष्णुत्वं चोत्तमत्वम् । अन्तिम इति । स्कन्धसमाप्त्यध्याये । प्रवक्ष्यतीति । 'निय ऊचुरित्यादिना कथयिष्यति । निधारयनिति । यतीत्यनुपातः । एतेनाम फलानुक्तावपि तच्छेपनिरूपकत्वेनास्साध्या- यस फलप्रकरणान्तःपातित्वमित्यर्थः । अत्र श्रीलीला स्फुटव ।

·निवन्धः। पुत्रपौत्रादिसम्पत्तिः फलपूर्वमुदाहतस् । तत्र दोपसमुद्भावे दैत्येष्वेव नियोजयेत् ।। ४८ ॥ इति दर्शयितुं रुक्मी हतो रामेण मङ्गले। अधर्मोद्वाहर्ज पापं तत्रैव निहतं यतः ।। ४९ ॥ अतः पापे प्रतिहते सुखिनस्ते समागताः । अतः परं सर्वभावैः कृष्णो भक्तार्थसाधकः ॥ ५० ॥ इति दर्शयितुं प्रोक्तमृपाख्यानं महाद्भुतम् । अध्यायद्वितयेनैव वैराग्येणापि धर्मिणा ॥ ५१ ॥ तूष्णीं स्वधर्मान् संहृत्य ज्ञात्वाप्यास्ते सदा हरिः । यदोत्कृष्टं मक्तकार्य कुतविसिद्धिमेति हि ।। ५२ ॥ इत्युपाहरणं ज्ञाता रक्षकांश्च निवारयन् । अनभिप्रेतकर्ता च नारदोन निवारितः॥ ५३ ।। एतदर्थ यतो लोके मुग्धभावः स्थिरोऽभवत् । महादेवादिभियुद्धं नाय्यमत्र न संशयः ।। ५४ ।। महादेवोक्त एवार्थों यतोयं हरिणा कृतः। मक्तेपु पक्षपातो हि सर्वदेवेपु चोधितः॥५५॥ तथाप्यशक्ता निखिला इति चाहूंचकर्त ह । भक्तप्रियेषु सर्वेषु ये केचिद्विमताः कचित् ।। ५६ ।। यावता ते भविष्यन्ति सम्मतास्तत्करोति हि । अनिरुद्धकथा प्रोक्ता यादवानां च भूचिका ।। ५७ ॥ राजसानां फलं ह्येतत्फलं कृष्णात्तुं निर्गुणम् । योजना। पञ्चमाध्यायं विचारयन्ति साम्यिाम् । पुत्रेत्यादि । तत्रेत्यादि । पुत्रपौत्रादिषु सम्बन्धादिवशेन दोपोत्सत्तौ तदोषफलमेष भगवान् द्विपन्तः पापकृत्या'मिति श्रुत्युक्तंन्यायेन दोपप्रयोजकेषु दैत्येष्वेवं योजयेदित्यर्थः । इयं च ज्ञानलीलेति ज्ञापनायाहुः अधर्मेत्यादि । सप्तमाटमौ विचारयन्ति अतःपरमित्यादि । वैराग्यलीलालं स्फुटीकुर्वन्ति तूप्णी- मित्यादि । सदेत्यत्र यदेति । यदेत्यत्र तदेति पाठः प्रतिमाति । धर्मिलीला शिवस्तु- त्यादिमिः सप्टैव । इतीति । नापयितुमिति शेषः । निवारयन्निति तूष्णीमासेत्सनुपरेण योजना । अशक्ता इति । खवरदत्वार्थरक्षणेऽशक्ताः । एतेन कर्तनेन यजापितं तदाहुः भकप्रियेष्वित्यादि । अनिरुदकयोपरन्धप्रयोजनमाहुः अनिरुद्धेयादि । चिकेति । उद्वेलवचिका । सिद्धमर्यमाहुः राजसानामित्यादि । राजमानां विचार १.भप पर्मिना । १. मागम् ।

·परिशिष्टम् ।
एवं फलप्रकरणं राजसेपु निरूपितम् ।। ५८॥
योजना।
फलं हि निश्चयेन एतत्परिदृश्यमानं सर्वभावैः सर्वार्थसाधनरूपम् । ते एतावदेव फल-
खेनाविदन्नित्यर्थः । तर्हि तत्त्वविचारे किं फलमित्याकाङ्क्षायामाहुः फलमित्यादि ।
निर्गुणमिति । विश्वमायानिवृत्तिरूपमित्यर्थः । उपसंहरन्ति एवमित्यादि । एवं साद्वि-
नवत्यधिकशतेन राजसप्रकरणं विचारितम् ।
इति श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुपोत्तमस्य दर्शिता दशमोत्तरार्धराजसफलप्रकरणयोजना।
श्रीगोकुलरायकृतदशमराजसफलप्रकरणाध्यायार्थः ।
राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे मणिकथाप्रस्तावे अभक्तसत्राजिद्धातकत्वेन प्रियाय
शतधन्वने कृष्णभयदशायां कृतवर्माक्रूराम्यां लौकिकालौकिकप्रबोधवतः मर्यादारू-
पवलदेवविसम्मतावपि मुक्तिरूपालौकिकफलप्रदानस्य केवलैश्चर्यमूलत्वात् मणिहर्तुरक्रूरस्य
काशीतः प्रत्याकारितस धर्मसंयुतार्थफलसिद्ध्यर्थ तस्मै सर्वलोकदृष्टमणिप्रत्यर्पणस्याप्यै-
श्वर्ययोधकत्वादैश्वर्यनिरूपणं चतुःपञ्चाशत्तमेऽध्याये । एवं मणिप्रत्यर्पणेन भगवति
लोभाभावः ॥ ५४॥
राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे पाण्डवेषु स्ववीर्यं दत्वा सभागाण्डीवनगरनिर्मा-:
गैर्धर्मार्थकामफलदानात्, यादवेषु विद्यापर्वजफलंदानार्थं विद्यापर्वखरूपाणां पचना-
यिकानां कामफलसिद्ध्यर्थं वीर्यशुल्केन परिणयात् , पर्वात्मकनायिकनां भगवन्छक्ति-
रूपत्वेन नायिकासम्बन्धिष्वपि भगवच्छक्तिरूपधर्मद्वारा कृष्णसम्बन्धफलदानाद्वीर्यनिरूपणं
पञ्चपञ्चाशत्तमेऽध्याये ॥ ५५॥
राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे विरक्तेपु भक्तिसंयुतेषु मक्तेपु भगवत्सम्बन्धिसुखस्य
ऐहिकामुष्मिकविलक्षणत्वज्ञापनार्थ अनन्तत्वज्ञापनार्थ चाविद्याकार्यरूपाहंममात्मकं मुरं
निहत्य ऐहिकमुखरूपं नरकं च निहत्य इन्द्रादिदेवांश्च परिभूय कागसुखहेतुमनो-
महिप्पोरेकादशेन्द्रियपश्यविपयात्मकपोडशकलयोः सहस्रवृत्तिरूपाणां पोडशसहस्रनायि-
कानां परिणयेन यादवेषु ताशसुखरूपफलप्रदानस्य यशोरूपत्वात् दैत्यवधेन
देवकार्यसाधनस्स देवपराभवेन भक्तमनोरयपूर्णस च यशोरुपलात् भूमिप्रार्थनया
तत्पौत्रामयदानस्स प यशोरूपत्वायशोनिरूपणं पट्पञ्चाशत्तमेऽध्याये ॥५६ ।।
राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे सर्वभक्तानां दोपं निवारयन् फरमोगे सामथ्र्य फलं
घ यन्तीति ज्ञापनार्य श्रीरूपाया रुक्मिण्यास्तदतिदेशेन च सर्वासां श्रीरूपाणां मध्यमा-
धिकारिस्यात् परि(दास)त्वात् परिहासोक्तिरूपवाचिकनिरोधानेनाभिमानादिदोपान निवार्य
दालं सम्पाप रदभगवत्सम्बन्धसम्पादनात् श्रीनिरूपणं सप्तपञ्चाशतमेऽध्याये ॥५७॥

·निवन्धः। L राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे भगवसन्यो रमणकर्तुमंगवतो मनो वशीकर्तुं न समर्था इति निरूपणस्य ज्ञानवोधकत्वात् भगवत्सम्बद्धभक्तैर्भगवत्कार्यवत् भगवदंशवि- स्तारोपि कर्तव्य इति वोधनार्थ लोकवेदप्रकारेण श्रुत्यर्थप्रतिपादकदशपुत्रपौत्राद्युत्पत्तिरपि ज्ञानकार्यरूपत्वात् श्रुतौ ज्ञानिनां पापं तहे पिपु सञ्चरतीति निरूपणात् , अत्रापि प्रद्युम्ना- निरुद्धयोरधमोद्वाहजपापस्य बलभद्रकृतवधेन ज्ञापितस्य कृष्णादिसर्वयादवद्वेषिणि रुक्मिणि सञ्चारेण ज्ञानलीलाया निरूपणात् ज्ञाननिरूपणमष्टपञ्चाशत्तमेऽध्याये ।। ५८॥ राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे लोकानां लौकिकेपु सर्वभावेन प्रपञ्चस्मैव खप्नम- नोरथादिप्रयोजकत्वात् प्रपञ्चाद्वैतवत् भक्तानां यादवानां कृष्णकृतोपकारजनितेन कृष्णे सर्वभावेन कृष्णस्यैव स्वप्नमनोरयादिप्रयोजकत्वात् कृष्णाद्वैतफलदानज्ञापनार्थमूपाख्या- ननिरूपणप्रस्तावे अनिरुद्धकार्यसिद्ध्यर्थमूपया द्वारकातोऽनिरुद्धहरणे जानतोऽपि मग- वतः स्वधर्मोपसंहारेण तूष्णींभावस्य वैराग्ययोधकत्वात् वैराग्यनिरूपणमेकोनषष्टितमे- ऽध्याये ॥ ५९॥ राजसप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे महादेवादिदेवाः खमक्तेभ्यो वरं दत्वा युद्धज्व- राद्युपायसहस्रैरपि वरपालनेऽशक्ता इति ज्ञापनार्थ घाणभुजकृन्तनस्य धर्मिकार्यत्वात्, भगवांस्तु खभक्तेभ्यो वरं दत्वा तत्पालने शक्त इति ज्ञापनार्थं शिवस्तुत्या शिवात् श्रेष्ठत्वं ज्ञापयित्वा युद्धेपि वाणरक्षणस्य च धर्मिकार्यत्वात् महादेवस्तुतौ च धर्मिखरूप- निरूपणात् भक्तकार्यसाधनेन भक्तपक्षपातस्यापि धर्मियोधकत्वात् धर्मिनिरूपणं पष्टितमेऽध्यये ॥६॥ श्रीघनश्यामभकृतप्रकरणविभागसूचिका । अतः परं फलप्रकरणं तत्तदधिकारिभदेन तत्तत्फलनिरूपकत्वात्फलत्वमस्य प्रकरणस्य । अत्रापि पूर्ववदेव सप्ताध्यायाः । तत्र प्रथमे ऐश्वर्य शतधन्ववधादिकार्यम् । द्वितीये विश्वकर्मणा नगरनिर्माण मित्रविन्दाहरणादिकं वीर्यम् । तृतीये भीमवधानन्तरं भूमिस्तुत्या अमयदानं यश एय । चतुर्थे भगवतो रक्मिणी प्रति परिहासोक्त्सनन्तरं सान्त्वनं प्रियत्यागमयरूपापन्निवारकत्वात् श्रीकार्यम् । पञ्चमे भगवत्पत्यः रमणकर्तुम- गवतो मनो वशीकर्तुं समर्था इति निरूपणेन ज्ञानम् । पष्ठे अनिरुद्धबन्धनं प्रतीकारा- फरणं वैराग्यम् । सप्तमे धर्मिनिरूपणं यागभुजकृन्तनवरदानादिना सष्टम् । एवमष्टाविं- शतिमिरध्यायः राजसप्रकरणं निरूपितम् ॥ श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धराजसफलप्रकरणस्यभगवन्नामानि। (९३२-९५५) सत्यभामाप्राणपतिः कालिन्दीरतिवर्धनः । मिग्रविन्दापतिः सत्यापतिपनिदनः ।।१।।

·१०
परिशिष्टम् ।
भद्रावाञ्छितभर्ता च लक्ष्मणावरणक्षमः ।
इन्द्रादिप्रार्थितवधनरकासुरसूदनः ॥२॥
मुरारिः पीठहन्ता च ताम्रादिपाणहारकः।
पोडशस्त्रीसहस्रशश्छन्नकुण्डलदानकृत् ॥३॥
पारिजातापहरणो देवेन्द्रमदनाशकः ।
रुक्मिणीसमसर्वस्वीसाध्यभोगरतिप्रदः॥४॥
रुक्मिणीपरिहासोक्तिवाक्तिरोधानकारकः ।
पुत्रपौत्रमहाभाग्यगृहधर्मप्रदर्शकः ॥ ५ ॥
शम्बरान्तकसत्पुत्र विवाहहतरुक्मिकः ।
उपापहृतपौत्रश्रीर्वाणवाहुनिवारकः॥६॥
शीतज्वरमयव्याप्तज्वरसंस्तुतपङ्गुणः ।
शङ्करप्रतियोद्धा च द्वन्द्वयुद्धविशारदः ॥७॥
.
त्रिविधनामावल्यामेतत्प्रकरणस्थभगवन्नामानि।
सत्राजित्स्वर्गहेतवे नमः ॥१॥ स्यमन्तकमणिहर्ने नमः ॥२॥ शुद्धकीर्तिस्थाप-
काय नमः ॥ ३॥ अफरादिभक्तदोपनिवारकाय नमः ॥ ४ ॥ कालिन्दीपतये नमः ॥५॥
पाण्डवराज्यस्थापकाय नमः ॥ ६॥ मित्रविन्दापतये नमः ॥७॥ सत्यापतये नमः ॥ ८॥
मद्रापतये नमः ॥ ९॥ लक्ष्मणापतये नमः ॥१०॥ रोहिणीपतये नमः ॥ ११ ॥
पोडशसहस्रनायिकापतये नमः ॥ १२ ॥ मुरारये नमः ॥ १३॥ नरकान्तकाय नमः
॥ १४ ॥ वसुधापूजितचरणाय नमः ॥ १५ ॥ सर्वजनीनसुखहेतवे नमः॥ १६ ॥
पारिजातापहरणाय नमः ॥ १७ ॥ महेन्द्रादिदुष्टबुद्धिनिवारकाय नमः ॥ १८ ॥ सर्वरन-
कोशादिपूरितगृहाय नमः॥१९॥ रुक्मिण्यादिस्त्रीमनःपरीक्षकाय नमः॥ २०॥ लौकि-
कलीलावाक्यविशारदाय नमः ॥ २१॥ श्रुत्यर्थप्रतिपादकदशदशपुत्राय नमः ॥ २२ ॥
कठिधर्मप्रतिपादकवंशादिककर्ने नमः ॥ २३ ॥ वाणासुरवलान्तकर्ने नमः ॥ २४ ॥
महादेवादिसन्मानहेतवे नमः ॥ २५ ॥ ज्वरादिदोपनाशकाय नमः ॥ २६ ॥ प्रल्हादा-
दिमकवंशरक्षकाय नमः ॥ २७ ॥
श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्घराजसफलमकरणानुक्रमणिका ।
विवाहः सत्यभामाया दत्तायाः प्रीतये हरेः ।
रामेण सह कृष्णस्य गमनं गजसाहये ।।१।।
अरकतवर्मभ्यां प्रेरिताच्छतधन्वनः ।
सत्राजितपधो मध्य कृष्णाच्छवधनोर्यधः ॥२॥

·निवन्धः । रामस्य मिथिलावासो गदाशिक्षा सुयोधने । अक्रूरमणिदानं च शक्रपथे हरेर्गतिः॥३॥ कालिन्याः सङ्गतिः शौरेर्विवाहः स्वपुरे ततः । मित्रविन्दाहृति नजित्युद्वाहोऽत एव च ॥४॥ भद्राया लक्ष्मणायाच विवाहो मुरघातिना । पीठतत्तनयानां च नरकस्य च घातनम् ।।५।। भूमिस्तुती राजकन्याप्रेपणं स्वपुरे ततः । गत्वा महेन्द्रभवनं पारिजाताहतिबलात् ॥ ६॥ उद्वाहो राजकन्यानां रुक्मिणीकृष्णकौतुकम् । कृष्णभार्याकथा पुत्रनामान्युद्वाहपर्वणि ॥ ७ ॥ रामानुक्मिवधो द्यूते बाणस्य हरसङ्कथा । उपाखामकथा चित्रलेखया हरणं हरेः ॥८॥ पौत्रस्य बन्धनं चापि वाणयादवसंयुगे । कृष्णशङ्करयोयुद्धं ज्वरसंस्तवनं ततः ॥९॥ वाणचाहुच्छिदा रुद्रस्तुतिर्वाणाभयं वरः। उपाप्राप्ति ............॥१०॥ उत्तरार्धसूचनिका। अष्टमाध्याये. श्लो. ४२. श्रवणकीर्तनस्मरणानि विकल्पेन विधीयन्ते, समुच्चयेन चेत्यादि । नवमाध्याये. श्लो. ६. यथा भगवान् पूजितः, तथा भक्ता अपीत्यादि । श्लो. ५. कृष्णापदेन कालिन्दीयोग्यता, 'यो यच्छ्रद्धः स एव सः' ।श्लो. १०. भावनाका- र्यमेव क्लेशहननम्, स्मरणं भावेनेति सिद्धम् । दशमाध्याये. परमतमापा. श्लो. ४४ वन्या गृहीताः, वन्दिग्रहणं, अभिप्रेता हि सेवा कर्तव्या, अमिप्रायस्तु दुर्गम. इति छन्दः । श्लो. ४५. प्रत्युद्गमासनवराहणमिति दास्वं ससाधनं ताभिः सुसंस्कृता दासं विदधुः । एकादशाध्याये । अत्र विशेपो निवन्ध एवास्ति । स लिख्यते । भगवान् फलभोगे सामर्थ्य यच्छतीति । द्वादशाध्याये । श्लो. २. भगवान् सर्वदा गृह एव तिष्ठतीति, छन्दः पञ्चमं, आभासे 'पतिमेकादशं कृधीति श्रुत्युक्तप्रकारेण सेवां कृत- वती । चतुर्दशाध्याये । श्लो. २३. अने घोरास्तनुवः । क्षुच तृष्णा च । अनुक् चानाहुतिश्च । अशनया च पिपास च। तस्मात् देवतारूपमग्निं निःसारयितुं वृषादिवा- मीपोमौ । लो. २६. कालो दैवं कर्मजीवः स्खमाणो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः तत्सदातो पीजरोहप्रवाहः । श्लो. ३३. वेदैश्च सरदमेव वेध इत्यत्र प्रकारः । .............. १. मिपिलायाना। २. मुदेव च। ३. पितुचतनयानाम् ।

·परिशिष्टम् । पंक्तिः पृष्टम् ७९,१११ ८० १२ ८१ . ८२ २ ૮૨ २३ वाक्यम् । ३६ अप्रतिपिद्धमनुमतं भवति ३७ समः प्लुपिणा ३८ सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिः ३९ न द्विपतोऽनमनीयात् द्विपन्तं नैव भोजयेत् । द्विपता हि हविभुक्तं नेह नान्यत्र तद् भवेत् । ४० स्वे खेऽधिकारे या निष्टा ४१ अश्वं न स्वा वारवन्तम् ४२ वर्तसानसामीप्ये वर्तमानवद्वा ४३ मम योनिर्महद् ब्रह्म ४४ संभवः सर्वभूतानाम् ४५. ईशादपेतस्य ४६ छन्दसि लुङ्ललिटः ४७ यीद्विपो हन्तव्याः ४८ दशाखा पुरानाधेहि ४९ पतिमेकादशं कृधि ५० नव वै पुरुपे प्राणाः कुनत्यम् । न्यायः वृ.उ.१-३-२२. भा.७-१३-२६. स्मृतिः। इदं वाक्यं प्रथम- सुपोधिन्यामपन्यस्तम् । भा. १-१३-२३.. भा.११-२०-२६. ग्वेद. १-२,२२,१. यास्क. निरुक्तम्. १-२०४. पाणिनिसूत्रम्. ३-३-१३१. गीता. १४-३. गीता. १४.३. भा.११-२-३७. पाणिनिः३-४.६. M ૧૨ ९६ १२ ९९ १९ ऋग्वेदः ८-३.२८-५ २० " १९० १४ १७ ५. नृस्णाय नृम्णम् १२० ५२ यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ता १२७ ५३ कोटरा रेवती ज्येप्टर १२७ ५४ कन्यायोनि पशुक्रीडां नग्नस्त्री प्रकटस्तनीम् १२७ १७ २४ ति. वा. १-८-५.१७. ते. सं. ६-१-१-२. ऋग्वेदः पश्चायुधस्तोत्रम् भा.१०-६-२८. धर्मशास्त्रे । ६ व्रतच मुपोधिनी। आप. श्री. सू. ६-१४.११.. ते.सं. ३-१-९-७२. ते, प्रा. पृ. ७५. गो. ना. से. भा, ४-२२. ५५ रुद्रः पाश्छमायेत १२८ ७ १२८ ८ १२८ २१ १२८ १२८ १२८ नारायणोपनिषत्. ने.सं. २.५.४.४.प. २४ ५६ न तन्त्र रुद्रः पशूनभिमन्यते ५७ यास्ते अग्ने घोराखनुवः ५८ एतास्ते भने घोरामनुषः ५९ ताभिरमं गरछ योऽस्मान्द्वेष्टि ६० पुरुषोह घे नारायणः ६. इन्द्र भास्मनः शीतसरापजनयत् २२ साता हि येदिः ६३ नाहिं तापः ६५ न हि रटे अनुपपलं माम ६५ पशुपः घः। श्रीप्रस प्रोग्रम् ६५ कि ज्योतिरयं पुरुषः १० पेदेश सयरहमेव पेपर ३१ १३१ २० मा.१-२२-५६. फेन. २. ६५ सतपपना....६.1.10. 1.उ.... गीता.१५.१५

·१४
परिशिष्टम् ।
पंक्तिः
२७
कुन्नत्यम्।
२
(तै. आ. १०-६३-१६
महाना. उ.p.149 नि.सा.
वाक्यम् ।
पृष्ठम्
६८ रूपममौ प्रतिष्ठितम्
१३५
६९ विश्वस्य भगवान् पिता
७० मेघाः सूर्योद्भूताः
१३८
७१ याभिरादित्यस्तपति रश्मिभिः
७२ ताभिः पर्जन्यो वर्षति
१३८
७३ अन्ते या मतिः सा गतिः
१३९
७४ प्रजा अनु प्रजायन्ते
७५ सदा सद्भावभाषितः
१३७
७६ माता पीतामही यस्य तथैव प्रपितामही। १०६
तिस्त्र एककुले जाता अभिशस्तो निगद्यते।
न्यायः॥
तै. सं. ३-३. पृ. ७९.
गीता.८-६.
३
२९

·एतत्प्रकरणस्यकारिकाणामकारादिवर्णानुक्रमः। पृष्टाङ्क: १४ १२२ ... ... ... ... .... ... ... १२२ ... १९ ... ... ९९ ... ... ... ... ... ... ... ... ११३ ... ... १३४ ... ... ... ... ... रूपतः फलसवेव ... ... ... ... ... विषयः पृष्ठाकः विपयः अग्रे वाधास्तु भक्तेन प्रद्युम्नवत्तु तस्यापि अतो हि भगवद्वाक्यम् ६२ प्राकृताभजने हेतुः अनिरुद्धो निरोद्धव्यः ११२ भक्तवत्सलता दृष्टा अन्यथा धनपुत्रादौ १३४ | भक्तिमानफले कृष्णः अपकारिपु भक्केपु १ भक्तिरूपा प्रयसेन भमादर्थ च भगवान् १३४ | भगयान् केवलं लोके इति झापयितुं प्रोका १३४ मायासम्बन्धदोपेण उपयेमे स्वयं कृष्णः १९ | मार्गद्वयं हितार्थाय कटौ शुद्धक्षत्रियो हि ९९ | यथाधिकारं तन्नापि फामः फलं यथा पूर्वम् | यदर्थमयती सी शुटिपपासे तथा रोगाः ३१ | याशो भगवान कृष्णः चतुर्दशे तु विजयः १२२ | युद्धार्थमागताः किन्तु समाप्टमे तथाध्याये ૨ तथापि चेन सेधन्ते १३५ | लोकयेदी पुरस्कृत्य सारशस्य हितं यस्मात् १३५] वाचिकस्तु तिरोमायः प्रयोदशे सतोध्याये ११२] विद्यायाः सूर्यमुण्यत्वात्... प्रैलोक्यमुसदानं । १०] विझोपणासनं या दवास्यमिति याक्येन ९९ शब्दार्थयोविरोधः स्यार... देपफीमीतये पं: ९९ शीतरोरों पृथए पूर्वम् पूतं पानं खिपति ३१ सर्पधा तसेवापाः द्वादशे रमणं प्राह ९९ सर्पयाप्युपकारियार धर्मदी रायोरमम् १९ सर्पभायेन युदाय म पावते दारः कापि १२२ सासामुतिः पूर्वम् मयमे पशफन्पानाम् १८ सपठो भगवानेयम् निरोधे राजसफले १२सायनं कायिकत्यन निरोपो मानरूपोन समेपि पेत् प्रस: स्यात् निदुंटायाः परिशानम् १२ वरूपपलकापनि प्रकारको महान् साक्षात्... १५ हरियमय परिणा एतत्मकरणस्यमूलश्लोकानामफारादिवर्णानुक्रमः । ६२ ... ... ... ... ... ... ... 18 ... ... ... ... ... ... ... ... ... १२२ ११ ... ... ... ... ... ... 1१२ ... ... १ 14 ... . मोर भागमा मरेमोपिया महिनामिभिः willEvपा परिठा मनापति रा: १२ मय भारापगोपा मागोमुम्म ११ मपामापारि गित mमार समिम् मग एभिन् ... ... ... ... ... ... ... ...

·परिशिष्टम् । पृष्ठा ९९ ... ... ... ... ७२ ... ... ... ... ... ... ... ३६ ... ... ... ... ... .. ... ९८ ... ... ... ... ६ ११४ ... १०४ ... ... ... ६२ ११० ... १४२ २५ । ... ... ८९ ... ... १२० २६ १३० ... श्लोकः अनक्षज्ञो ह्ययं राजन् ... भनपायिभिरस्माभिः भनागतमतीतं च अनिरुद्धं विलिखितम् अन्याश्चैवविधा भार्याः अन्ये निर्मिन्नबाहूर० अपश्यतां चानिरुद्धम् अयं ममेष्टो दयितः अयं हि परमो लामः अर्चितं पुनरित्याह अलब्धमणिरागत्य अलब्ध्याभयमन्यत्र अवध्योयं ममाप्येपः अस्तापीय विश्वेशम् अस्त्वम्युजाक्ष मम अस्पष्टवर्मनां पुंसाम् अहं देवस्य सवितुः अहं पयो ज्योतिः अहं ब्रह्माथ विबुधाः अहं विदेयमिच्छामि थागस्य भगवांस्तात आविध्य शूलं तरसा भासीत् सुतुमुलं युद्धम् इति त्रिलोकेशपतेः इति भूम्यार्थितो वाग्भिः इति लभ्वामयं कृष्णम्... इति धृद्धचचः श्रुत्वा इति चै वार्पिकान्मासान्.. इथं रमापतिमवाप्य इस्यकोपदिशन्त्येके इयुका कुमतिहष्टः इयुक्तोऽयुतमानम्य इत्युक्त्या देवगन्धर्य इन्द्रेण हतपउनेण उदासीना धयं नूनम् उपहाधं पतिप्रेम उवास सस्या कतिचित् एकदा पाण्डवान् द्रष्टुम् पस्दा रपमान पृष्ठाः श्लोकः १०७ | एकैकशताः कृष्णस्य ११९ | एतावदुक्त्वा भगवान १०५ एवं भिन्नमतिस्ताभ्याम् ११७ एवं समयमाकण्र्य ४० | एवं सामभिरालब्धः ११० एवं सौरतसंलापैः १२२ | ऐरावतकुलेभांश्च १४२ कंसः सहानुगोपीतः ७८ कण्डूत्या निभृतैदोभिः ३३ | कथं रुक्म्यरिपुत्राय १. कर्हि चित्सुखमासीनम् ३२८ कलिङ्गराज तरसा का त्वं कस्यासि सुश्रोणि... ५२ | कान्तं मृगयसे सुभ्र ९२/ कान्यं श्रयीत तव ६७ | कामात्मजं तम् २५ | कालिन्दीति समाख्याता... ५४ कालो दैवं कर्म जीवः १४१ किन्त्वस्मामिः कृतं पूर्वम्... १० ( किं न आचरितं श्रेयः ५ कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्याम् ४४ कुम्भाण्डः कूपकर्मश्च । १२४ | केशवो द्वारकामेत्य ७२ | कोन्यस्तेभ्यधिको नाथ ५५ गरवा सुरेन्द्रभवनम् १४३ | गदया निर्बिभेदादीन् गरुडध्वजमारुह्म २३ | गरुत्मता हन्यमाना: ६०,१०१ | गूढः कन्यापुरे शश्वत् १३ | गृहेषु तासामनपाय्यक ११५ गृहादनपगं वीक्ष्य १३२ चत्वारोस्स भुजाः शिष्टाः... ११७ | चारुचन्द्रो विचारुश्च ५. चारुदेष्ण सुदेष्णव ७. | पायंटजकोशवदना. ९५ चित्रलेखा तमाशाय ११ घेद्यशाल्वजरासन्ध० २० साव्यं वचस्तय २३ | जिक्षया ताम्परितः ... २२ १२४ ... १२ ... ... ... ... ५७ ... ४३ ... ... ११ ... ४९ ... ... ५९ ... ... ... . ... ... १४३ १०२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७० ... ८७ ...

·परिशिष्टम् । १७ पृष्ठा ... ... ... ... ... ... १३३ છR ... ... ... ... ... ... ९० ... ... दृष्ट्वा सहसोत्याय ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १२७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १०९ २९ ... ... ... ... १०३ ... ... श्लोकः तं चापि जितवान् रामः... तं स्वां जगत् तं स्वानुरूपमभजम् त नागपाशयलि. तं प्रविष्टं खियो वीक्ष्य तरवा भगवान् क्रुद्धः वत आह यलो नूनम् वतध भू: कृष्णम् सतस्तियंयुसो नमाम् तत: प्रव्ययितो पाणः तत: प्रीतः सुता राजा तत:स कारयामास ततोनिल्द सह रातो याहुसहस्रेण रातो लक्षं सम्यगृहात् रात राजन्यकन्यानाम् राम मुप्तं स्पर्य रानाविध्यारोमान् रामोपस्एप विशदम् तरमुखस्वप्रमायोसी सपापि दुर्धरस्यन्यः सपावरहदाफेराः रापय सात्यकिः पाय: पदाफाधरो राजन् समापन निशिराम् सदामी रामोपापी राय पुतलं मोभूत पमा भगवान् रातः सोमसम्यं भगवान् सदिसगांमेप तग्गासाकोररा माम समोरोजमा वम गुग हाम्रा तमा भारन... तमा भगवान् ६॥ নয়াম nframje wr: nfereपुर relem पृष्ठाकः श्लोकः १०८ तस्सारमजोयं तव ... १४॥ तस्यास्यतोनाण्य- तस्याः सुदुःसमय- तस्याः स्युरच्युत नृपाः १२१ तस्योपा नाम दुहिता ५६ तां तथा यदुवीरेण ११४ा रूपिणी श्रियम् १.तां श्रुत्वा वृपजिलभ्याम्... ताः प्राहिणोद्वारयतीम् १२७ तानस्यतः शरमातान् ११९ | तानि चिच्छेद भगवान् ३६ तासिन्युः किकरा राजे १२ | तान्पीटमुण्याननयत् ११] तान् प्राप्तानार्थिनो हिल्या... १३३ तामापतन्ती गदया १०८ | तामनाहय पैदर्भ ५५ | सामासाप परारोदाम् ११८ तानोन्तरिक्षः प्रयणः २४ | सास या दशपुत्राणाम् २४ | तेषां थीयंमदान्यानाम् तष्ठद्रोण्या मां प्रास १६ मिशिरमे ममनोहर २० त्रिशुलमुरम्प मुनिरीक्षणः २. म्यादण्दगुनिभिः ५ ये सममापुरा ४५पे मिगभू रत १.९ हिमक्ष पर पोतिः २२ याममुरोम. "सागरप्रमरप १८पर भाप: पुरुः ५. दामी रपमारोप १२.सरममगापार... १७पर महामाग गनुगामात १२ शिक्षा पगार २३ सिमगाराचा मासिस मारे RelorME... ..हाम: reis ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १३२ ४५ ८१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·१८. परिशिष्टम् । . पृष्ठाक: श्लोकः दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यम् ... ४४ ... दृष्ट्वा सभार्यम् ... " १०४ ... १५ १२५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ८ ६०, १०२ १२३ ७५ ... ... ... ... ४७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७९ ... ५२ ... ११२ ... ११५ १२४ ... ... ... ... पृष्ठाका श्लोकः ४९ पाञ्चजन्यध्वनि श्रुत्वा ... ४८ | पारिजातवनामोद- १४० पारिवहमुपागृह १३ पुश्यां तु रुक्मिणो राजन्... ११४ पूजयित्वामिभाव्यैनम् १०६ पृथग्विधानि प्रायुक्त १२६ पृथा समागत्य प्रत्याख्यातः स चारम् प्रत्याख्यातः स तेनापि २२ | प्रत्युद्गमासनवराहण- ९६ | प्रद्युम्नो युयुधानश्च १५ प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे ७९ प्रायुजतासाध शरान् बवा तान् दामभिः शौरिः ५२ बभापे ऋषभं पुंसाम् याणः पुत्रशतज्येष्ठः ११३ / माणस्य मत्री कुम्भाण्डः १२९ बाणार्थ भगवान् रुद्गः ५३ | बाहुपु छिद्यमानेषु ३३ | ब्रह्मादयः सुराधीशाः ३८ | ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रम् ५० भगवांस्तत्र निवसन् १३३ | भगवान् सर्वभूतेशः २५ भज्यमानपुरोधान- १३५ भटा आवेदयांचः १२३ भानुः सुभानुः स्वर्भानुः. ६ भीष्मं नृपं सविदुरम् ६८ | भूतमातृपिशाचांश्च ८३ भूयात् पतिरयं मह्यम् ११० भ्रातुर्विरूपकरणम् १०१ | मनुजेपु घसा गृष्णीन् ९३ मन्युना सुमितः श्रीमान्... मयश्च मोचितो पढे ९ मलिकादाममिः पुष्पैः ७२ | मां प्राप्य मानिन्य- ६५ | मानितः प्रीतियुत्तेन मा मा वैदभ्यसूपेया: मिथिलाया उपवने २० मुरांच प्रेमसंरग्म. ०५ मोहपिरपा व गिरिशम् ... ... ... ... देवदत्तमिमं लब्ध्वा देवे वर्पति काशीशः दोःसहनं त्वया दत्तम् दौहिनायानिरुद्धाय धनूंष्याकृप्य युगपत् नमजिज्ञाम कौरव्य न तां शेकुर्नुपा वोदुम् न तेस्ति स्वः परो भ्रान्तिः न स्वादशी प्रणयिनीम् ननु दानपते न्यस्तः नन्येवमेतदरविन्द- नमस्तसै भगवते.. नमस्ते देवदेवेश नमः पकजनाभाय नमस्ये त्वां महादेव नमामि स्वानन्तशक्तिम् नमो भगवते तुभ्यम् नरेन्द्र यात्रा कविभिः नवनागसहस्राणि नाकम्पत तया विद्धः मानाभावैलीलय.... मान्यं पतिं वृणे वीर नाभिनंमोमिर्मुखम् नारदातदुपाकर्य नाहमीश्वरयोः कुर्याम् निस्किचना वयं शश्वत् निष्किानो ननु भवान् निहत्ते रविमगि श्याले नेवाक्षकोविदा यूयम् नेपालीकमहं मन्ये नोदितो भार्ययोरपाट्य पदातेभंगर्यास्तस्य पदा मुगातेन नपा. पयःफेननिभे शुभे परमामन थामीनम् परापंपासापगन्य. परिपन्यायुतं पीरा पादपरमाणु १३३ १२५ १२५ ... . ... ... ... ... ... ... ... ... १२४ ... ... ... ... ... ... २ १२५ ... ... ... ... ... ... ९७ ... ... ... ... १०८ २८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ०६ ९ ... ... ...

·परिशिष्टम् । १९ पृष्ठाक्षः ... ... ... ... ... ... . ... ... .. ... ... १२५ ५३ ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... १०७ ... ... ८८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... सतं प्रविष्टं वृतम् १२० ... ... ८ ... ... ... ... ... श्लोकः य इदं मायया विश्वम् य एतस्कृष्णविजयम् यत्पादपङ्कजरजः यथा तो भगवता यथैव सूर्यः पिहितः यदारथ भगवंस्त्वं नः यदीमे निगृहीताः स्युः यदेव कृष्णः संदिष्टः यद्यप्यनुसरन्वरम् यद्वान्छया नृपशिखा यन्मायामोहितधियः ययाच भानम्य ययोरात्मसमं वित्तम् यसवां विसृजते मर्त्यः यस्वेतद्भगवत ईश्वरस्य यसवेलीलया विश्वम् यः सप्तहायनः शैलम् यानि योधैः प्रयुक्तानि थान् यान् कामयसे कामान् युधिष्टिरस्य भीमस्य ये मां भजन्ति दाम्पत्य योसम्यं सम्प्रतिश्रुत्य राजपल्यश्च दुहितुः राजपुत्रीप्सिता भूपैः राजम्यो विम्यतः मुभूः राजाधिदेव्यातनयाम् रुक्मिणेयमधिक्षिप्तः रश्मिण्याखनयां राजन् रोमाणि वृक्षीपधयः सम्वतदन्तरं राजन् घरं विसोग्याभिमतम् पालम्पजनमादाय विजपधिप्रफेनुध विशाता|पि गोविन्दः निद्राविने भूनगणे चिन्दानुपिन्वायारन्त्यो शिशीमागं सपाटम् पीरपन्द्रोपसेनम एको योनिलो गृभः पतः सपरेसायात परपिवदारिताप पृष्ठाः श्लोक ७ व्यसनं तेपकमि १४४ | व्यसुः पपाताम्मसि ३२ व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्याः ४३ रारानुचरान् शौरिः १३८ शहनादेन यत्राणि १४२ सहभेनिका नेदुः ३५ शतं सहस्रमयुतम् २७ / श्रीभानुः प्रतिभानुश्व १०५ श्रुतकोतः सुतां भद्राम श्रुतः कविर्वृपो चीरः १३९ श्रुत्यैतद्गुरुधुर्भूपाः ५८ स एकदाह गिरिशम् ६८ सकुण्डलं चारकिरीट- स कोसलपतिः प्रीतः संग्रामजिव्हरसेनः ६३ स तेन समनुज्ञातः ४९ सत्यभामा च पितरम् ९४ सत्यं भयादिव गुणेभ्यः २. सम्राजितोनपत्याचात् सप्तैते गोवृपा वीर ३ समार्यो गरुद्वारूढा ३७ साकं कृष्णेन संनद्धः सा घतं मुन्दरवरम् ६७ सा त तमपश्यन्ती ११. साध्येतदभिज्ञाय त्यम् सान्त्वयामास सानवश:... १३५ / गुपोपो गाग्रयान्सिहः ३ मुतां च मद्राधिपतेः सेयं भगवता राजन ३२ ६४ सोमिनुशे धनुरदान १०३ | मोपायुतं पगयी २/मोपि कृयोपमं या १२८, रकन्दः प्रपुरानीपः ग्यापित: मत्पमामापा: सीना सिमानानाम् .. . मापापनारस १. मारिया १.५ मामपानी ममीवर... १९/हामीमामान. ... ... १५ ... ९५ ... ... ... ... ... ... ... ... ५३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २९ ... ... ... .. ... ... ... ... १०५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ५८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10 ... ...

·एतत्प्रकरणीयश्रीमदाचार्यवाङ्मुक्तावलिरकारादिवर्णानुक्रमेण । ... ... -- ... ... ... .. २० ... ... चाक्यम् । पृष्टाः वाक्यम् । पृष्ठाकः १ अनिरूपः कामः। परित्यागासम्भयात् । अनुग्रहनिग्रहयोरेव २ अगुल्यादिपु पेणुनादानुगुणतया स्थापयन् | तदभिव्यक्तेश्च । सर्वथा च भेदकं सूर्यतन. दधारेति तृतीयो विशेषः । एतदपि धारणं यात्वात् लोके प्रसिद्ध्यभावाच नास्तीत्या- न गोकुलसंरक्षार्थम्, अन्यथा साधनपर- धिदैविकरवं कलप्यते। तन्त्रः स्यात्, इन्द्रभयाद्वा तथा कृतधानि १३ भनेन स्त्रीणां शापो निरूपितः । या भगवरकथा स्यपि क्षेत। नभृणोति, सातादृशं पति प्रामोति । ९१ ३ अज्ञानेन घ्यसनैश्च नरफः सिद्धो भवति । १७ १४ अन्यथा भक्तिरस एव स्यात्, न कामरसा। ४ अत एव भगवतः सानुरागमितं चक्रं दृष्ट्वा प्रथमतोनुरागश्चित्ते । ततो हासः भाषमा. तदेव पुरुषार्थत्वेन मन्यमाना मुदं ययुः । कव्यम् । ततोवलोकनं दृष्ट्या सशः। ततो एतापदेव भक्तकार्यम् । नवसङ्गमो नित्यम्। नित्यनूतनवादगपतः। ५ भतो भगवचरणसेवातो राज्यमपकृष्टम् । ८२ ततो जल्पाः नानाविधाः कथाः । तत ६ अनाण्याने निविधा लीला वर्तत इति ज्ञापयितुं उस्थितानां लजा कुलवधूभावप्राकट्यम् । भगवतो नामनयम् । भगवस्वाच्छानार्थ अन्यथा अगुप्तो रसः रसाभासः स्यात् । ६० स्वम् , ईश्वरत्वादावश्यकश्वम् , विष्णुत्यारपा- | १५ अयुतं पद सहस्राणि च पोदशकलानां सह- पनाशकरवम् । स्रधा तत्तदधिष्ठाभ्यो देवताः भूमौ प्रति- ७ अदित्या भोगरूपं तत्रास्ते । क्रियारूपा त्वंशेन हिता इति भूमिजेनाहताः भगवस्प्रेरणया देवकी जाता। भ्रमात् । तदैव च तावत्यः सम्पसाः । एता ८ अनुत्तिर्नामोदासीनेपि भगवति तदनुसर द्विस्वभावा इति ज्ञापयितुं सस्याद्वयेन णम्। ९६ निर्दिष्टाः। पदसहस्राण्ययुतं चेति । समाधि- ९ अनृतापवर्गो मोक्षः, विशेषेण भप्रार्थितोपि कपदं पटूसहस्राणामुत्तमस्याय । ता सप्स- भगवता भदत्तोपि, भगवदामुपयाति, रसः । देवतास्वात्तदूपेण कीटार्य जाता। भगयघरणामोद इय। अनृतस्य भगवत्य ता आदावष्टावक्रं स्तुत्या पश्चादुपहसितवत्य पग पुय । रान गतः सीमान्ते गत इव इति ज्ञापयितुं द्विस्वभावरवं निरूपितम् । सदभावमवश्यं प्रामोति । भतो विशेषफला. मत एवादायन्ते च पिकोपात दुःसमातिः, भायेपि मोक्षस्तु सिद्ध एव । प्रसादादरणे युद्धिः। १० भनेन तेगोवद्भगवदायिभावः । १६ अयसादस्तग्नेय लयः। भगवान गस इति " भनेन निद्रायामागतायो भफहदये शयानः तेन मार्गेण निगमिपया राज्यादिकं विसृज्य, स्थित इनि मूचिराम् । राज्यादिन्यो भगयदर्शनं महदिनि राद्वा- १२ भनेन यमुनायामास्वाश भेदः प्रदर्शितः। म्या नृपशिखामणयः भम्परीपमभृतयः पर्वतमायापप्रारियमाधिविकी फासिन्दी. पनं सिविपुः। भगपति समागतेपि ते न शेप मा रिभुता सापसासागु यममु. समागता इति पूर्वमपि न प्याघुटपागता पापपमा । राघोपपरिहारा यमुनामु. इति पदवीमन्येप भयसपाः भगयन्मार्ग पादिरापान । रमपारस्पात् भाषिदधिका एप मागंका इस स्थिताः अन्यथा धिमोनिकपत् रिपतापाम् मोफ मभेदेन मगपम्मान प्रयत। प्रयोगा। मापि तपतीयन् पापदीयम्, 10 भरिया भगपन्सं न विषयीकरोनि । फाला. पूष मेप मदारूपाप सिमानामगर । नाप्पा. स्तरमेय मगरमातिरिनि पाररूपं गद पामि तापम्, राया सनि पगुमा. शोभनि।. ... ५५ ... ... ... ८८ ... ४४ ·परिशिष्टम् । २१ ... ... . । १० ८० ... वाक्यम्। पृष्टाङ्क: वाक्यम् । पृष्ठाङ्क: १८ असाविति । तथैव दृश्यते । आविर्भूतो वा। २९ ऐहिकामुष्मिकफलरागरहितस्तु मस्परायण तप्राधिकभक्ती भगवांस्तद्रूपेण भासत इति इति न मत्सेवया सर्वजन्मस्वैहिकामुध्मिक- न काप्यनुपपत्तिः। फलसिद्धिः १९ आशायोगेनाशा सत्या भवति, तदा पूर्ण ३० औडलोमिवदात्मानं चैतन्यमानं मन्यते । सा. सति निवर्तते, कामनिवृत्तौ तु निवर्तत एव, सयवद्वा । उभयोवलक्षण्यं जीवत्वग्रहास्वकृ- विपयदोषदर्शनादपि निवर्तते .... १३२ तम् । सर्वेषामेव दैत्यांशानां तत्पक्षपातिनां २० इतःप्रभृत्येवोभयोः शक्तिर्विभक्ता । असम्म च चिन्मानपक्ष एव सम्मतः । तत्र केपा- तिलीलाप्यन्योन्यं प्रदर्यते । ञ्चिजगत्कर्तृत्वं न भगवतः, किन्तु प्रकृत्यादे- २१ इयं च सृष्टिरूपा माया, न तु मुख्या लक्ष्मी- रिति । १२९ ग्रह्मानन्दरूपापि । तस्या एवांशो मायेति | ३१ कार्यकारणवैलक्षण्यं कार्यवैचित्र्यं च चिन्ताम- म धचिद्विरोधः। णाविवानाप्यध्यवसेयम् । तस्योपादानत्वम- - २२ इयं भूमिरमिमानिनी देवता, न विलाभग विकृतत्वं निमित्तत्वं च पूर्वमेव साधितम् । वच्छक्तिः, सा आधिदैविकी। सत्यभामा अत एव जगतः अनुपास्तापि सिद्धा । स्वाधिदैविकी । ब्रहत्ये च जगतस्तजलान्तत्वमेव । दृष्टान्तैः २५ इयं लौकिकी भापति नान कोपि विरोधः शङ्कनी स्थितिप्रलयावन्यत्रेति निदर्शनमात्रत्वम् । यः। सर्वमेवोत्तराधनसमाधिभापेत्येके। १३ यहवो दृष्टान्ता एकीभूना भगवति सर्वल- २४ ईक्षणेनैव चिच्छत्याधानमुक्तम् । सम्बन्धस्तु क्षणां बुद्धिं सम्पादयन्ति । तर्कमागमूलरवे भगवतासह नित्य इतीक्षणमेव विशेपः। ९३ अप्रामाण्यं स्यादिति दृष्टान्ताभावाच श्रुत्यैका २५ ईश्वरवाक्ये च यावत स एव स्वाभिमायं न समधिगम्यमेव ब्रह्मेति स्थापितम् । कादा- प्रकाशयति, तावदर्थान्तरं न वर्णनीयम्। ७४ चिस्कत्येपि भगवानेव हेतुः । अन्यसिन् २६ ईश्वरशक्तयोविभक्तन्यान् तद्भक्तानामपि बुद्धि कारणत्वेन परिकल्प्यमाने या उपपत्तिः,सा विभक्तेति अङ्करभीप्मादीनां भगवद्भिवशी- भगवत्येव सम्पादनीया । सर्वसमर्थस्वात् लत्वं वर्णितम् । अन्यथोभयविधान निरुद्धा ब्रह्मणः । मिताधिकरणत्ये यथा विरोधपरि- भवन्तीति । अतो बलभदमकारेण ये निरु हारः, तथैकाधिकरणस्येपि । युच्यपेक्षाया. दास्ते भगवतो नानुगुणाः । भगवता निरु- मपि पत्रदारनियांसपुष्पफलेषु वीजमेकमेव द्वाश्च न पलभद्रानुगुणा इति । अनयोर्वि- कारणं सर्वविलक्षणं इष्टमिति तस्यैव परम्प- भागे शास्त्रमपि विभक्तमिति ज्ञापयितुं रया साक्षाद्वा कारणस्वमध्यवसीयते, तथा विदेहपदम् । ज्ञाननिष्ठाः प्रिया: बलपक्षे। श्रुतस्याहरणोप्य यवसेयम्, भक्तमामा- भक्तिनिष्टाचापरन्नेति । क्रियाज्ञानशक्ती ण्यवेदात् । तथा सति श्रुतिर्ययार्थी सम- एकत्र । भक्तिपरमानन्दायपरत्र । थिता भवति । वैयध्यं च स्यात्, प्रत्यक्षानु- २७ ईश्वरागिनतया स्थिती संसारः 'इशादपे- मानादिभिरेव वैदिकार्थस्यापि सिद्धेः । सङ्के- रास' इत्युत्तरन वक्ष्यते। सस्तु निरूपणग्रहणादेव । अन्यथा ततन्मते २८ एते इह आस्थिताः किम्, आमरणान्ते किं आरमादिपदानां सकेतः अलौकिकार्थानाम- गृह एव स्थिताः, अपि तु पने प्रविष्टाः। सप्ततः स्यात् । अतोद्वितीय पुरुष एप भायो तत्रैवावसहाः । तेन विपरीतार्थे ये गृहे जगरकारणम् । स्थिताः, त एवावससाः, न तु र इति । ३२ का था स्त्री तथ पादसरोजगन्धमाघाय अन्य यान्टामाग्नेण स्वकीयं सिद्धमपि राज्यं परि. लशुनामेध्यरूपमाश्रयेत । अनेनोस्कपति- त्यजन्ति । बने स्वावसादमपि सहन्ते । तन पयः तत्र स्वरचिनि निरूपितम्। ८९ भगवन्तं प्राप्य अधमराज्यपरित्यागः किमा- | ३३ 'कि योनिरय पुरुष' इति माझणे सूर्यादिनि. श्वयमिति भावः। ... राकरणप्रताये यागपि निराकृता । मुसायां ९६ ... ... ८९ ... ...

·२२ परिशिष्टम् । ८५ ... लनं च। ... ... ... १२६ वाक्यम् । पृष्ठाङ्क: वाक्यम् । पृष्टाक्षः चाचि किश्योतिरयं पुरुष' इति वाक्या ३९ निलोकस्थितभक्तरक्षणार्थमवताराः । दतः परं ज्योतिभंगवानेव । तीवं सति | ४० देहामिमानिनां तावदेव तापः, यावत्तेशि- साक्षारपुराणपुरुषः परमारमा देवक्यामवत. मूलं नासेवेरन् । अनेनान्यथा तापनिवृत्तिन रिष्यति, स एव वेदार्थ इति कथं वेदे न भवतीत्यप्युक्तम् । ज्ञानेपि तापनिवृत्ती श्रूयते, तन्नाह गूढं ब्रह्माणि वाङ्मय इति । अभिमूलानयणमेव हेतुरिति किमन्तर्गहुना वेदैस्तथैव प्रतिपाद्यते, परं गुप्तप्रकारेण । ज्ञानेनेति भक्तरुत्कर्पोप्युक्तः। अत एव गुप्तत्वाद्भगवानाह 'वेदैश्च सर्वैरह-४१ धर्मादयः पुरुषार्थाः स्वदवयवेपु वर्तन्ते । मेव घेधः' इति । तर्हि कथं निश्चयेन प्रवृ. यथा गङ्गायां जलम् । ततोपि गङ्गा महती, त्तिरित्यत आह यं पश्यन्तीति । ते हि प्रथ तथा भवानिति मयडर्थः। मतो गूढं ज्ञात्वा सूक्ष्मदर्शनार्थममलामानो ४२ धर्मों हि द्विविधः, विहितकरणं निषेधपरिपा- भवन्ति । ततः पाञ्चभौतिकेषु घटपटादिषु आकाशमिव अप्रकटमपि शून्यवत्प्रतिभा-४३ धर्मो हि सहस्रदक्षिणः प्राकृतवैकृतमेदेन समानं सर्वत्र पश्यन्ति । तहि सङ्घातप्र दशविधो भवति । कामस्त्रिविध इति सह- विष्टं तं जीवरूपं जानीयुः, तत्राह केवल. नशो युवतयो दत्ताः । नायिकाभेदेन गुण- मिति । न तु सङ्घाताविष्टम् । भेदेन च त्रैविध्यम् । नियतालकृता रसा- ३४ क्षत्रियेषु वीर्यवान् महान् । सप्ताङ्गानि क्षन्नि लम्बना इति । यस । सर्यन तरसामर्थे महान् भवति । ४५ ननु भगवासिरिन्द्रियो ब्रह्मानन्दरूपायां अतः सप्तवृपा दम्यरवेन स्थापिताः। लक्ष्म्यामेव रमते, न त्वन्यत्रेति कथं रमण. ३५ जृम्भणाख्यो गणस्तृतीये निरूपितः। मित्याशझ्याह रमाभिरिति । यावन्ति भगव. ३६ ज्ञाने सर्वे विरोधिनः, भक्तों प्रकृतिरेवेति दूपाणि तावन्त्येव लक्ष्मीः करोतीति तासु व्यसनान्येवान बाधकानीति तान्येकेन रूपेण लक्ष्म्यास्तावतां रूपाणामावेशः।... ६० दूरीकर्तुमशक्यानीति सप्तविधा साधनश. ५५ न हि कचिद्विपपाभावोस्ति । श्वादियोनायपि तिरक्का। अन्यथा निभिरेव प्रेमसम्पत्ती विषयोपभोगस्य दृष्टत्वात् । दुःखं तु विपय- पादसेवनादीनां वैयर्थ्यमेव स्यात् । सख्या सम्बन्धे नियतम् । तारतम्य स्वप्रयोज- स्मनिवेदने च भगवता स्वधर्मस्थापनार्थ कम् । क्रियेते । तरकृत्वा भगवतुल्यः पश्चाइलस. ४६ न हि यदयो मक्षिका यं कचिदपकृष्टमाश्रयन्त नानि समूलं दूरीफरोतीति ज्ञापयितुं स्वयं इति गरुडाश्रितभगवतुल्यो भवति । भगयाना सप्त रूपाणि फरिष्यति । इयं ४७ न हि भगवान् रसानुभवार्थ समागतः, किन्तु च भक्तिः पापण्टे न भवतीति ज्ञापयितुं धर्मरक्षार्थ निरोधार्थ च। माजिद्राक्षः कन्याश्येन सा निरूप्यते । १८ न समास्वामी जीवैनिश्थिते ज्ञाते या प्राकृत नमान् येदरहितान् जयतीति । २९ इव तन्मन्यु गृङ्गाति । सात्यकिरिव प्रायोप. ३. उपेटयोनमस्कारः। समस्यालिङ्गन संभापणं विष्टं मारयति । तक्षक झ्य पा भक्षयति । पाभम्ययोनमस्कारानन्तरमाशिषः। २१ मायुरिय वा हन्ति । तस्मादलिष्टकर्मा भग- २८ ता हि प्रमाणस्थफामानुसारेण न वियाहिताः, किन्तु ममेपस्यानुसारेण । स हि पुशे निर- ५९ नागपाशा भयतारविशेपे भगयतोपि तयार म्सर निस्यरमणामकः। भतो विवाहक्षण सम्पादयन्ति, किमुत तदंशानाम्। १२१ मारम्य पापरिस्थति निस्वरमणमेय तामु कृ. ५. निव मनः सर्पहेगुभयति । सपान् । विधिपरिपार नामेय दशपुत्रोपा./५. निस्सामिर्फ मु ग्यं राजगामि भवति । घोर मम्पदाम पत्तस्यायामप्राधान्या हरयापि यो पस्यतोन भागी, स न इम्पं उत्पादने हि कामः शीयरा इति .. मामोति परिशराम् । उपस मष दापमा• ... ... ... यान् । ...

·परिशिष्टम् । ... ८० ... ... ... ... ... धाक्यम्। पृष्ठाः घाक्यम् । पृष्ठा ग्भवतीति न व्यवहितज्ञातेः दायभाक्रवमिति | ६२ भगवयतिरिकानामन्यधर्मः प्रवर्तत इति केचित् । दायं वा साक्षात्स्वामिनि गते नेहमङ्गसम्भवः, शक्तिर्विमक्कैति । तत्स्वामिनमन्वेपमाणं परम्परया शाखामूल-६३ भगवांस्तु सर्वसमः, 'समः प्लुपिणा' इत्यादि- पर्यन्तं गत्वा तुल्यतया तच्छासासु निर्वि. श्रुतेः। यथाकाशः सर्वसमो भवति, न शति । यं कञ्चिद्वा सर्वानुमत्या पिण्डदाता स्वाकाशसमः कश्चित् । रम् । १४ भगवानलौकिकः भगवद्धर्माश्च । अन्यथा ५२ पसाप्सरउद्धारे फाल्गुने अनन्तायने पञ्चा भगवतो न किञ्चित्कार्य स्यात् । भगवन्मा- प्सरसां तत्स्पर्शन मुक्तिप्रतिपादनात्, तथा. गस्य या । संसारस्थान्यथैव सिद्धत्वातन्नि- त्रापि तरसम्भाषणात् सा भगवन्तं प्राप्स्य- वारकं त्वलौकिकमेव। तीति तद्वचनं न दूपणम् । २४ ६५ भगवानेव सर्परूपे विचरतीत्युकवात् ५३ प्रेमरसविविधो भवति, सात्विको राजसंस्ता. भेदो मिसो नान्यः सम्भवति। तवादि- मसश्च । सात्विकस्ता पुत्रादिसाधारणः । निरूपकाणां सार्तानां विचारकाणामपि राजसः खियामेव धर्मसहितः । तामसस्तु भेदो हृदये भासत इति । जार एव भवति। ६६ भगवान् नान्यत्र रमते, यथा भक्तो रमत ५४ बुद्धिं तु भगवान् स्त्रियमिव सर्वेभ्यो दत्तवान्। इति । पुरानोपाख्याने तदुपपादितम् । तत् सधै- ६७ भगवान् सर्वदा स्वस्मिन्नेव रमते। अमितो जीवेपु मिन्नम् । अन्यथा प्रमाणानां चैयर्म रमणं तत्रैव । केनचिदंशेन कदाचिदेव कार्ये स्यात् ।। रमणम् । अत एव तत्कार्यापयपि घटादीनि ५५ ब्रह्माण्डे संवत्सरात्मकस्स प्रजापतेरधिकारो कदाचिदेव व्याहतानि भवन्ति, न तु दत्तः। सर्वदा। ५६ भक्तप्वेपि मायायाः कार्यरूपा अविद्येति | ६८ मरसम्बन्धिनः सर्व एव सकामा निष्कामाश्च उत्पत्तिविचारेण स्नेहमनः सम्भाव्यते । व्यवहारा निष्कामा एव । ततः अपनायास्तथावे ममापि तथास्वमु-/६९ मा स्वयं मरणधर्मा मरणनिवतेकमारमदं चितमिति सर्वथा मेहे भने भक्तिमार्गों भगवन्तमेव सेवितुमर्हति । नश्यतीति भयम् । ७० माया सर्वभवनसामर्थ्यम्, शक्तिर्वा फाचित्, ५७ भगवञ्चरणारविन्दासेवायां न कामः प्रतिब अप्रयोजिका, तामपि करणरवेन स्वीकृत्य न्धकः । किन्तु तच्छक्तिराशा। ... इदं सर्वमेव जगत् उत्पादयति पालयति ५८ भगवतस्वीहितं शास्त्रेषु भाववर्णनाज्ज्ञासु नाशयति च। मपि शक्यम् । तदीयानां तु सुतरामेवामि-७१ मार्गमेव भगवतो न जानन्ति, कुतः सेवां प्रायो न वुध्यत इति । करिष्यन्ति । अभिनेता हि सेवा कांग्या। ५९ भगवता निरुद्धानां विस्मृतप्रपञ्चानां भगव. अभिमायस्तु दुर्गमः। तदपि ज्ञात्वा सेवां दासक्तियुक्तानां कालादिभिरुपद्वे राजसा कृतवस्य इत्यलौकिकं बोध्यते । तत्रापि नामुद्वेगो भवतीति फलनिरूपणे तदवश्यं न विधिकिकरतया, किन्तु मुदा.। वक्तव्यम् । उपार निरूपितः। परा ७२ मिथिला नाम मथनाज्ञातेति, न निर्मितेति जयसम्भावनायामेतरस्मतव्यम् । ...१४४ कमज्ञानोद्भवस्तस्यां सूचितः। ६० भगवता चीय क्षप्रियेभ्यो दत्तम् । यरिकवि-७३ मुरो नाम पञ्चपळविद्याधिष्टानी देवता । दपेक्षितं तद्वीणेय साधनीयमिति । तस्य पाशाः सांपेक्षयान्तरावरणभूताः, ते ६. भगवतो व्यापकत्वं सर्वश्रुतिसिद्धम् , गुणानां पढाः पूर्वापेक्षयापि। ७४ यः पिण्डदः स रिक्यहारीति । ... ... ८० ... ...... १११ ७ ... ... ११ ... मायाया पान तथा। ८० ·परिशियन २५ . ... वाक्यम् । पृष्ठाङ्कः चाराः क्रियन्ते, मधुपादिः पाणिग्रहणा- दिवा । ततः पादप्रक्षालनम्, ततस्ताम्बूल- दानम्, ततो विश्रमण पादसंवाहनम् , ततो वीजनं यजनादिभिः, ततो गन्धमा- ल्यादिदानम्, ततः स्वेच्छयोपविष्टस्य माल्यादिप्रथनार्थ केशप्रसारः, ततः शय- नम्, ततः कामे तृले स्नपनम् , ततः उप- हारः भक्ष्यभोज्यादिदानम् । कामार्थमेव हि स्त्रीगृहे गमनम्, न तु भोजनार्थम् । अतः कामानन्तरमेव भोजन युक्तम्, अन्यथोम- यमपि विरसं स्यात् । एवं द्वादशधो- पचाराः प्रत्यहं कतव्याः, द्वादशधा मनसो वृत्तिपूरणार्थम् । ५२ यस्तु तस्तु भगवान् सर्वसंसारनिवारकः, न तु संसारप्रदः । ६ ९३ विद्यमाने भगवति भगवद्धर्माणां प्रयोजकता न स्यात् । ९५ प्रभंगवनियमः यभगवान् चशे भवति, ताहौशेवृतः, तदा अस्मदधीन इति मे निर्दुष्टा आदिपिः सत्याः करोतु । अनेन लोकप्रतीत्या गोपिकामु भन्यादृश्योप्याशिपः सत्याः करोतीति सूचितम् । ९५ शब्दस्य ग्रेधा वृत्तिः । मुख्या गौणी तारपर्य- वृत्तिश्चेति । लक्षणागाण्योस्वमेदः, तापर्य चा अन्तर्भावः । ९६ सयरोरदोष्टमूर्तेः शिवस्य कलारूपः । १२८ ९७ सन्तो हि निस्सन्दिग्धा भवन्ति, भगवद्वा- पविश्वासेन भवन्ते । ९८ सप्तमिर्मिलितनये सालानां सा भवतीति वाक्यम्। पृष्ठाकः वैदिके पक्षे स निपिद्ध इति नामजिता न क्रियते । तस्मात् नैका द्वौ पती विन्दत' इति श्रुतेः । यार्थीद्रौपदीमभृतिषु 'ते दश प्राणाः, एते चन्द्राः, पञ्चमुखो वा महादेवः' इति कालवशात्पुटिवशाद्वा प्रलयात्पूर्वमेवं भवतीति न मयांदायामेवं कतुं युक्तम् । त. स्माद्भक्तिभंगवतैव भासव्या, ज्ञानेन च भ. गवत्वमिति पूर्णयोधा पुष भगवदता भवन्ति । ९९ सेवा तदपेक्षिता कामकृता, दास्यं साधारण. मिति विशेषः । स्त्रीवं भक्तवं च देहमन्त:- करणं च कृतार्थीकृतवत्य इत्यर्थः । १०२ १०० स्त्रीणां मुख्या लक्ष्मीः सम्पत्तिरूपा च । तस्यास्तंदेव गृहमिति स्त्रीभिः सर्वाभिस्त- अव स्थातव्यम् । १०१ स्वरूपतः फलतः साधनतश्रेयं भक्तिः सत्येति । अत एव घेदविरुद्धमतेपु अध- मेपु कर्मविहीने पु भक्तिः सत्या न भव. तीति चोतितम् । उत्कर्षवादा एवातो. न्यथा । अन्यथा भक्तिशास्त्रं व्यर्थमेव स्यात् । सहस्रशो भगवदंशा प्रत्यया- न्यपि सम्पादयन्तीति शाखे अनुक्ताभक्तिः न भनिरिति । भगघरसाक्षारकारात्पूर्वमे- वैपा व्यवस्था। सा च देवतारूपा अलो. किकी कन्या न कमपि भगवदंशं गृहीरवा स्थिता । असाधारणी मूलभूतेनय प्राया, म फेवलम्, यतो भक्तिः प्राप्यते, म एय पेदानुसारी । किन्नु यप्रापि तिष्टति, तेनापि तथा भाज्यामिति । २ . . ७६ ·विषयानुक्रमः। पृष्ठम् । दशमोत्तरार्धे । १. अष्टमोध्यायः २. नवमोध्यायः राजसफलप्रकरणे। प्रथमोध्यायः द्वितीयोध्यायः १ .... .... .... ३. दशमोध्यायः ४. एकादशोध्यायः तृतीयोध्यायः चतुर्थोध्यायः .... विपयः । कृष्णेच्छाजयः विधा पञ्चकन्यानां विद्यापर्व- स्वरूपतो विवाहः १८ सर्वासामुद्धतिविस्तारेण.... ४१ वाचिकतिरोभावो रुक्मिण्याम् , सर्वथाकृतसेवायाः परीक्षा ६२ भगवतः पुत्रपौत्रयुतस्य रमणम् ९९ देवानां विजये हेतुनिरू- पणम् , अनिरुद्धनिरोधः ११२ शिवादीनां विजयः भगवत्कृतः १२२ ५. 'द्वादशोध्यायः पञ्चमोध्यायः .... ६. त्रयोदशोध्यायः पष्ठोध्यायः .... .... ७ . चतुर्दशोध्यायः .... सप्तमोध्यायः .... .... .... .... .... .... १ .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ८. परिशिष्टम् क. योजनासहितो निबन्धः ख. प्रकरणाध्यायार्थः ग. प्रकरणविभागसूचिका घ. राजसफलभगवन्नामानि छ. त्रिविधनामावलीस्थभगवन्नामानि च. राजसफलप्रकरणानुक्रमणिका छ. उत्तरार्धसूचनिका ज. उपन्यस्तवाक्यानां सूचिपत्रम् झ. कारिकाणामकारादिवर्णानुक्रमः ब. मूलश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमः ८. श्रीमदाचार्यवाड्युक्तावलिः १० .... .... .... .... .... .... .... ११ .... .... .... .... .... .... .... ....

·EDITORS NOTE This is the second volume of the tenth Uttarirdha Subodhint of Srl Vallabhacharya. Here arc printed the second soren Adhyayas ( 8-14) which are said to comprise the Phala Prakarana of the Rajasa Prakarana of tho tenth Skandbe of Shrimad Bhagavata. As before an effort has been made by us to settle the text of Bhagavata according to Sri Vallabhacharya's Subodhini. The text of Subodhini is carefully settled as before. It is based on six JSS. two of which were received from Pandit Gattulalaji's Library, one from BIr. Mohanlal of Dabhoi, one from Vallabhdas of the same place, one printed at Brindaban and one of S'ri Vitthala Dikshita second son of S'ri Vallabhacharya. The last has been written in the land of Rana Vyasa, a select pupil of Sri Vallabhacharya. 'Our text of Subodhinī +is primarily based on this very copy, the use of which was so very kindly allowed to us by the enlightened Maharaja S'ri Vraja Ratnaji of Sucat in whose Temple this book has been proserved in Sorā. In this connection wo lavo also to thank, as before, S'ri Gokulapathaji Maharajr of Bombay for haviog facilitated our work by allowing us the use of his press-copy. Our obligations are also due to S'ri Vallabhalalji Maharaja of Kama and his Shastri Vasantaram for giving us the original picture of the Lekhakāra Sri Vallabbaji. As before the Nibandha of S'ri Vallabha. czarya with Purushottamazi's commentary on this chapter has been printed here. All other materials in connection with this are also included in this Volume. Indexes of Karikas and Slokas of this Prakarana are given. These were kindly prepared by Mr. Govindlal Harigovind Bhatta M. A. A list of all quotations occurring in this chapter has been given indicating as far as possible the sources from which they are drawn. We have culled out and printed at the end typical sentences expressing the author's personal views from this Prakarana-Subodhini; n perussl. of which would at a glance enable the reader to come into touch with the grand personality of the noble great soul who wrote this work. As beforo we have spcoially to thank Tiket Sri Covardhanalalji Maharaja of S'ri Nathadwara, the head of the Goswami Maharajas, and his son Sri Damodar lalji for having supplied us with funds for the publication of this work. Four pictures of, S'ri Vallabbacharya, of Sri Vallabhaji the author of the commentary named Lokha which is printed here, of Tiket Sri Govardhanalalji and his son Sri Damodarji aro also put in this Volume. We have spared no pains to make this volume a9 complete as possible and with feelings of Joy re offer this fruit of our labour of love at the Lotus-feet of Lord Sri Krishna Bombay, M. T. Telivala. D. V. Sankalia ·मुदितपुस्तकानि । . ९ } रु.२-०-० १ सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । रु.१-०-० २ निरोधलक्षणम् । पशिवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । ३ संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः । गुर्जरानुवादसमेतश्च । (जलमेदः । चतुर्विवरणसमेतः । ४पञ्चपद्यानि । विवरणद्वयसमेतानि । ह.१-०-० (सेवाफलम् । विवरणत्रयम्। ५ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । रु. ०-१०-०. ६ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यम् । श्रीजयगोपालभट्टतम् । ७ङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविठ्ठलेश्वरप्रकटितम् । गुर्जरानुवादसमेतम् । रु. २-८-० ८ श्रीमधुराष्टकम् । पशिवरणसमेतम् । अमूल्यम्। प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेभ्यरकृतविवृतिसमेतम् । परिपुढाष्टकम् । श्रीगोपेश्वरकृतटीकासमेतम् । १० वेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुपोत्तममणीता। ११ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशटीकासमेता । १२ विविधनामावली। टीकासमेता। १३ श्रीमती टिप्पणी । श्रीमद्विट्ठलेश्वरप्रणीता। .१४ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। श्रीपीताम्वरप्रणीतः। १५ सिद्धान्तमुक्तावली । अएविवृतिसमेता । गुर्जरानुवादसमेता च । १६ रसाब्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनकृतम् । १७ मनोदूतम्-हृदयदूतं च । गुर्जरानुवादसमेतम् । २८ श्रीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-राजस-साधनप्रकरणम् । १९ श्रीसुबोधिनी ! दशम-पूर्वार्ध-तामस-फलप्रकरणम् । '२० भावप्रकाशिका । ब्रह्मसूत्रवृत्तिः प्रथमाध्यायः । श्रीकृष्णचन्द्रकृता। २१ भावप्रकाशिका । द्वितीयाध्यायः। २२ सिद्धान्तरहस्यम् । एकादशविवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । २३ पुष्टिप्रवाहमर्यादा चतुर्विवरणसमेता। २४ नवरतम्-पञ्चविवृतिसमेतम् । गुर्जरभापानुवादसमेतं च । रु. १-०.१ २५ श्रीसुबोधिनी दशमोत्तरार्ध राजसफलप्रकरणम् । 26 Discuss how far Saitkaracharya truly represents the view of the author of the Brahma-Satras. Rs.1-0-0 पंडित गढूलालाजीनी पाठशाला, केथिलस्ट्रीट भूलेश्वर, मुंबई. ५ पुष्टिमार्गीयपुस्तकालयः, नडीयाद. .. बुकसेलर, बदामंदिर भूलेश्वर, मुंबई. र.'०-८-0 , ·X Uttarardha. 15-21 श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। (श्रीमद्भागवत-दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक प्रमेय-प्रकरणम् ।) (अध्यायाः १५-२१) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविट्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमदोस्वामिकुलतिलकनीमद्गोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एलएल्. पी., वकील, हाइ कोर्ट' 'सुरतिस्थ धैर्यलाल व्रजदास सांकलीया, पी. ए., एलएल्र, वी., वकील, हाइ कोर्ट' इसेताभ्यां संशोध्य निर्णयसागरमुद्र- णालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता श्रीवद्धमान्दाः ४१७. संवत् १९८२. मूल्यं रूप्यकइयम् ।

·श्रीमदोखामिकुलतिलक-आचार्यवर्य-श्रीमद्गोवर्धनलालजीमहाराज. wrom- HAMAT tem प्राकट्यसंवत् १९१७ थावण कृष्ण. १.

·श्रीसुबोधिनी। गोप्यः पश्चात्ततो मिथ्यावासुदेवः प्रकीर्तितः ॥४॥ धर्मकामार्थयुक्ता हि प्रमाणेनैव पोषिताः । द्विविदो लक्ष्मणा चैव नारदश्च त्रयः स्मृताः॥५॥ एतेपामर्थसिद्धिर्हि पड्विधा प्रोच्यते स्फुटैः। ततः साधारणो धर्मो विशिष्टः पञ्चभिस्ततः ॥६॥ यथा कामकथा पद्भिस्त्रिभिर्मोक्षस्तथोच्यते । अर्थोऽनर्थः सर्वथैव धर्मार्थमपि योजितः ॥७॥ तस्यापि भगवानर्थः स निरुद्धः फले परम् । अर्थों ब्राह्मणसम्बन्धरहितश्चेत् परः स्मृतः ॥ ८॥ दृष्टान्ततो निरूप्यादौ भगवानाह तत् स्फुटम् । उत्तरार्धे पञ्चदशे नृगमोक्षो निरूप्यते ॥९॥ शिक्षा च सात्विक भावे राजसा यादवा यतः। अतः परं स्कन्धसमाधिपर्यन्तं प्रकीर्णकाः कथाः निरोधोपयोगाय निरूप्यन् तत्र प्रथमं नृगमोक्षो निरूप्यते । नृगो नाम कश्चिद्राजा अर्थवान् दानधर्मपरः ब्राह्मणा, संसर्गादन) प्राप्तः, तस्यापि भगवान् उद्धारकः, अधमभावादुद्धृत्य वगै प्रापयिष्या ततः स सर्वतो निरुद्धः भगवन्माहात्म्यं दृष्ट्वा विस्मृतप्रपञ्चः भगवदेकपरो भविष्यति श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । नृगः पूर्वं निरूपितः, ततः कामयुक्ता गोप्यः, ततोऽर्थयुक्तो मिथ्यावासुदेवः, त मोक्षत्रयमित्यर्थः। प्रमाणेनैवेति । नृगः प्रमाणे श्रद्धाधिक्यात् तत्पोपितः, गोप वेदात्मकवलदेवरमणात् प्रमाणपोषिताः, पौण्ड्कोपि वेदात्मकमहादेववरपुष्टत्वात् प्रमाण पोपितः । त्रिविधमोक्षाधिकारिण आहुः द्विविद इति । द्विविदो 'ये च प्रलम्बे श्लोके गणित एव । लक्ष्मणाया आवेशद्वारापि हस्तिनापुरविकपणेन भगवन्माहात्म्यज्ञा मोक्षः । नारदस्स बहुनायिकारमणसंशयनिवृत्तिपूर्वकं भगवद्धर्मज्ञानं मोक्ष इति ज्ञेयम् प्रकरणविभागपक्षमाहुः एतेपामिति । अत्र कारिकोक्तः क्रम एव ज्ञेयः। पनिरध्यायैरर्थः ततः पद्धिधर्मः, एकेन साधारणः, पञ्चभिर्विशिष्टः, ततः पङ्गिः कामः, ततनिभिर्मोद इत्यर्थः । अर्थोऽनर्थ इति । नृगेन दानार्थं योजितोप्यर्थोऽनर्थरूप एव जात इत्यर्थः । तस्यापीति । अनर्थत्वं प्राप्तस्याप्यों भगवानेव । 'चक्षुपश्चक्षु'रितिवदर्थस्साप्यर्थरूपे भगवान्, परन्तु फले कामिते सति स भगवान्निरुद्धो भवति । फलकामनायां सत्यां पुरुषार्थत्वेन स्वयं न प्रकटो भवति, किन्तु अनर्थरूपं पशुपुत्रादिकं ददातीत्यर्थः । यादवानां शिक्षाकरणे हेतुमाहुः राजसा इति । सात्विकधर्मेपु न निपुणाः । अतः शिक्ष्यन्ते इत्यर्थः । १. ततोऽसाधारण इति पाठः ।

·चि० लालवावा-श्रीदामोदरलालजी.
MATKMom
--
Shivanan
HeadRNA
प्राकट्यसंवत् १९५३. पौष शुक्ल. ६.

·पञ्चदशेऽध्याये। कारिकासु । तत्त्वैरिति । अष्टाविंशतिभिरध्यायरित्यर्थः । इन्द्रियशोधिकेति । तामसप्रकरणीयलीलाश्रवणे तामसाहकारकार्यभूतात्मकत्वात् देहस्य शुद्धिर्मवति, एवं राजसलीलाश्रवणे राजसाहक्षारकार्येन्द्रियशुद्धिर्भवति । तथा सात्विक- लीलाश्रवणे सात्त्विकाहङ्कारकार्यस्य मनसः शुद्धिर्भवतीत्याशयेनेदमुक्तं नातियतेति । तामसा- नामाग्रहस्य दृढलात् तन्निरोधे भूयान् यत्नः, राजसे न तथेत्यर्थः। चतुर्धेति । अत्र पभिः पद्भिरिति चीप्सया वारत्रयमिदं ज्ञेयम् । तथा च, प्रमेयं साधनं फलं च पभिः पद्भिर- ध्यायनिरूप्यते, अन्ते त्रिमिरध्यायैर्धर्मिणो निरूप्यन्ते । एवं चतुर्धेत्यर्थः । पण्णामध्याया- नामर्थमाहुः अर्य इति । एवं पडध्याया इति । अनेन प्रकरणविभागोप्युक्तः । प्रमेय., साधनफटैरर्थधर्मकामाः, धर्मिप्रकरणेन विविधो मोक्षधोक्त इति । प्रकीर्णकेति । प्रकी- कानि यान्यास्यानानि तद्वती प्रक्रियेत्यर्थः । अध्यायविमागपक्षमाहुः नाति । अत्र पूर्वोक्तकारिकाया अध्यायविमाजकत्वपक्षे कारिकोकः क्रमो न विवक्षितः, किन्तु धर्मयुद्ध श्रीकृष्णाय नमः । श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीता । ( दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक-प्रमेय-प्रकरणम् ।) श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। पञ्चदशोऽध्यायः। राजसप्रक्रिया पूर्णा तत्वैरिन्द्रियशोधिका । निरूपिता नातियत्ता सात्त्विकी त्वधुनोच्यते ॥१॥ अध्यायैरेकविंशत्या वसुदेवमखावधि । चतुर्धा रूप्यते पभिः पद्भिः पद्भिस्त्रिभिस्तथा ॥२॥ अर्थों धर्मस्तथा कामः मोक्षश्च विविधोऽन्ततः। प्रकीर्णकाख्यानवती प्रक्रियेयमिहोच्यते ॥३॥ नात्र क्रमविवक्षा हि नृगः पूर्व निरूप्यते । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । -- . १. परिन् निमिय िरेरा पारः ।

·२ श्रीसुवोधिनी। गोप्यः पश्चात्तदो मिथ्यावासुदेवः प्रकीर्तितः॥४॥ धर्मकामार्थयुक्ता हि प्रमाणेनैव पोपिताः । द्विविदो लक्ष्मणा चैव नारदच त्रयः स्मृताः॥५॥ एतेपामर्थसिद्धिर्हि पड्विधा प्रोच्यते स्फुटैः। ततः साधारणो धर्मो विशिष्टः पञ्चभिस्ततः ॥६॥ यथा कामकथा पद्भिस्त्रिभिर्मोक्षस्तथोच्यते । अर्थोऽनर्थः सर्वथैव धर्मार्थमपि योजितः ॥७॥ तस्यापि भगवानर्थः स निरुद्धः फले परम् । अर्थो ब्राह्मणसम्बन्धरहितश्चेत् परः स्मृतः ॥ ८॥ दृष्टान्ततो निरूप्यादौ भगवानाह तत् स्फुटम् । उत्तरार्धे पञ्चदशे नृगमोक्षो निरूप्यते ॥९॥ शिक्षा च सात्त्विके भावे राजसा यादवा यतः। अतः परं स्कन्धसमाप्तिपर्यन्तं प्रकीर्णकाः कथाः निरोधोपयोगाय निरूप्यन्ते । तत्र प्रथमं नृगमोक्षो निरूप्यते । नृगो नाम कश्चिद्राजा अर्थवान् दानधर्मपरः ब्राह्मणार्थ- संसर्गादन) प्राप्तः, तस्यापि भगवान् उद्धारकः, अधमभावादुद्धृत्य वगै प्रापयिष्यति, ततः स सर्वतो निरुद्धः भगवन्माहात्म्यं दृष्ट्वा विस्मृतप्रपञ्चः भगवदेकपरो भविष्यति । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । नृगः पूर्व निरूपितः, ततः कामयुक्ता गोप्यः, ततोऽर्थयुक्तो मिथ्यावासुदेवः, ततो मोक्षत्रयमित्यर्थः । प्रमाणेनैवेति । मृगः प्रमाणे श्रद्धाधिक्यात् तत्पोपितः, गोप्यो वेदात्मकबलदेवरमणात् प्रमाणपोपिताः, पौण्डूकोपि वेदात्मकमहादेववरपुष्टत्वात् प्रमाण- पोषितः । त्रिविधमोक्षाधिकारिण आहुः द्विविद इति । द्विविदो 'ये च प्रलम्वेति श्लोके गणित एव । लक्ष्मणाया आवेशद्वारापि हस्तिनापुरविकपणेन भगवन्माहात्म्यज्ञानं मोक्षः। नारदस्य बहुनायिकारमणसंशयनिवृत्तिपूर्वकं भगवद्धर्मज्ञानं मोक्ष इति ज्ञेयम् । प्रकरणविभागपक्षमाहुः एतेपामिति । अत्र कारिकोक्तः क्रम एव ज्ञेयः। पड्भिरघ्यायैरर्थः, ततः पर्धिर्मः, एकेन साधारणः, पञ्चमिविशिष्टः, ततः पडिः कामः, ततलिभिर्मोक्ष इत्यर्थः । अर्थोऽनर्थ इति । नृगेन दानार्थं योजितोप्यर्थोऽनर्थरूप एव जात इत्यर्थः । तस्यापीति । अनर्थत्वं प्राप्तस्याप्यों भगवानेव । 'चक्षुपश्चक्षुरितिवदर्थस्याप्यर्थरूपो भगवान् , परन्तु फले कामिते सति स भगवान्निरुद्धो भवति । फलकामनायां सत्यां 'पुरुपार्थत्वेन स्वयं न प्रकटो भवति, किन्तु अनर्थरूपं पशुपुत्रादिकं ददातीत्यर्थः । यादवानां शिक्षाकरणे हेतुमाहुः राजसा इति । सात्त्विकधर्मेषु न निपुणाः । अतः शिक्ष्यन्ते इत्यर्थः। १. ततोऽसाधारण इति पाठः। , --- ·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । तदन भगवाननिरुद्धरूपः तमुद्धृत्य धर्म ग्राहयामास । कथाक्रमे तु देवान्तरमक्तः यथानथ प्राप्तवान् , एवं धर्मपरोऽपि नृग इति वदन् अर्थविपये धर्मतत्त्वमुच्यते । तत्र प्रथमं नृगस्य कृकलासशरीरादपगमो निरूप्यते एकदोपवन मिति पद्भिः। श्रीशुक उवाच-एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारकाः। विहाँ साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादयः ॥१॥ स्त्रियो हि भगवन्माहात्म्यं दृष्टवत्यः, वालकास्तु न जानन्तीति तेभ्य एवानर्थ उत्पत्स्यत इति ब्राह्मणातिक्रमो न कर्तव्य इति तान् वोधयितुं तहारैव नृगमोक्षो निरूप्यते । एकदा सर्व एव बालकाः क्रीडा) द्वारकाया उपवनं जग्मुः। दुर्गादुत्तीर्य पुराणद्वारका उपवनत्वेन स्थिता, 'क्रीडायां गुप्तस्थान मिति रक्षकनिरुद्धमप्युपवनं यदु- कुमारकाः रक्षकैरनिरोध्याः जग्मुः । तत्र मगवत्पुत्राणां विशेषतो. नामान्याह साम्य- 'प्रद्युम्नेति । विहर्तुमेव गताः। साम्बोऽग्रेऽनर्थहेतुरिति स एव मुख्य उपदेष्टव्य इति प्रथमं निर्देशः । प्रद्युम्नः सर्वमान्यो महासमर्थः । तथापि नृगोद्धारे न समर्थ इति वक्तुं निरूपितः । चारुस्तेपामेव दशमः । भानु मजित्याः प्रथमः । गदादयो भ्रातरः ॥ १ ॥ क्रीडां प्रस्तावनार्थमुक्त्वा प्रासनिकमाह क्रीडित्वेति । क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः। जलं निरुदके कृपे ददृशुः सत्त्वमद्भुतम् ॥ २ ॥ समुद्रतीरस्थाने मिष्टं. जलं दुर्लभमिति जलान्वेपणार्थ प्रवृत्ताः, कूपास्तत्र सम्भव- न्तीति । ते हि वालका अनमिज्ञाः अभिज्ञाश्च प्रवेशं न लमन्त इति जलं विचिन्वन्तः कूपे अद्भुतं विचित्रं सत्त्वं ददृशुः । सर्वलोकविलक्षणत्वादद्भुतं तं वर्णयति । अनेन भगवदीयानां क्रीडास्थाने पूर्वकृतो धर्मः साधनतामापन्न इति निरूपितम् । सर्वस्यापि धर्मस्खैतावन्माने उपक्षयात् ॥२॥ कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसाः। तस्य चोद्धरणे यलं चक्रुस्ते कृपयान्विताः ॥३॥ कृकलासमिति जातिविशेषः । स भवति प्रायेण सूक्ष्मः । गिरिनिमत्वं तस्याथर्य- करम् । ततस्तान् दृष्ट्वा समारोदुमियेप, न तु शक्तः, अर्धस्थाने समागत्य पुनः पुनः पतति । ततस्तददृष्टवशात् हन्तव्येऽपि शरीरे दयोत्पन्नेति तेपामुद्धारार्थ प्रयत्नमाह तस्य चौद्धरणे यलं चक्रुरिति । चोऽपीत्यर्थे । वस्तुतस्तु हन्तव्य एव । 'अपि कृकलास'मित्यत्र श्रुतौ तथा निरूपणात् । ततो हस्तात्पतितं तं बहब एव वाधस्तादुत्तीर्य कृपया पीडित श्रीविठ्ठलरायारमधीवठभतलेसः । भगवाननिरुद्धरूप इति । राजसप्रकरणे प्रद्युमरूपः, सात्विकेऽनिरुद्धरूप इति | पूर्व निरूपितम् एकदोपयनमित्यत्र । तेभ्य एवानर्थ इति । मौसठरूपोनर्थ इत्यर्थः । १. सर्यस्थाधर्मस्पेति पाठः। २. समिति नास्ति। ३. यति मासि।

·श्रीसुयोधिनी। चर्मजैस्तान्तवैः पाशैर्यद्धा पतितमर्मकाः। नाशक्नुवन्समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुकाः ॥४॥ चर्मभिः चर्मोपरि तं पातयित्वा परितस्तान्तवपाशान् चद्धा सर्वतः स्थिताः तदुद्धारे यत्नं कृतवन्तः । तथापि समुद्धतु नाशनुवन् , अलौकिकत्वात् । अलौकिके भगवानेव साधनमिति मत्वा कृष्णायाचख्युः। यद्यपि विशेषसाधनैरुद्धर्तव्यो भवति, तथापि उत्सुकाः सन्तः कृष्णायैवाचख्युः । औत्सुक्यं चित्तोल्लासो विवेकासहिष्णुः॥४॥ तदा भगवान् योनित एव तदुद्धारं कृतवानित्याह तत्र गत्वेति । तत्र गत्वारचिन्दाक्षो भगवान्विश्वभावनः। वीक्ष्योजहार वामेन तं करेण स लीलया ।। ५॥ दृष्ट्यैव सर्वतापहारकः भगवान् सर्वसमर्थः विश्वमेवानुभावयतीति उद्धारकरूपमव- लम्ब्यागत इति तदुद्धारोऽपि तस्य युक्त एव । उद्धारमाह वीक्ष्योजहारेति ।' ज्ञात्वास कर्मभोगक्षयो जात इति । वामेन करेणेति । लीलां सामर्थ्यातिशयं च ज्ञापयितुम् । वामो हस्तः दैत्यहितकारी, दक्षिणो देवानामिति देवपक्षपातिना तदुद्धाराभावः सूचितः । . लीलयेति । खस्य कारणामावादपि यथा अन्या लीला कदाचिद्धर्ममपि बाधते ॥५॥ ततो यजातं तदाह स उत्तमश्लोकेति । स उत्तमश्लोककराभिमृष्टो विहाय सद्यः कृकलासरूपम् । संतप्तचामीकरचारुवर्णः खर्यद्भुतालंकरणाम्बरस्रक ॥६॥ करेणाभिमृष्टः भगवत्स्पर्शेन कारणदोपे निवृत्ते उपष्टम्भकाभावात् (तत्) शरीरे पतिते खोपभोगयोग्यं शरीरं प्राप्तवानिति तद्वर्णयति संतप्तेति । आवर्त्तमानसुवर्णवर्णः । स्वर्गिस्वर्गसम्बन्धि स्वर्गोऽस्यास्तीति । स्वर्गिणामपि वा अद्भुतानि अलकरणान्यम्बराणि स्रजश्व यस्मिन् । तादृशो जात इत्यर्थात् बभूवेति । अस्तिभवत्योः सर्वत्र प्रयोगात् ॥६॥ ततो निर्धार्य स्वरूपं ज्ञापयित्वा प्रेषणीय इति स्वतः कथने विश्वासो न जायतेति तद्वारैव वक्तुं तद्वृत्तान्तं पप्रच्छ । पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। तत्र गत्वेत्यत्र । वामो हस्त इति । कृकलासस्य आसुरत्वाद्वामेनैव तदुद्धारण- मितिभावः । स्वस्येति । यद्यपि स्वस्य कारणं प्रयोजनं नास्ति, तथापि यथान्या लीला 'कदाचिद्धर्म वाघते, तथेयमपि धर्मवाधिका लीला । कृतेति शेषः । स उत्तमश्लोक इत्यत्र । तादृश इति । एतादृशरूपवान् जात इति फलितार्थ- । बभूवेतीति । तादृशशरीरप्राप्तो बभूवेत्यन्वय इत्यर्थः । , ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि.नूनम् ॥७॥ ज्ञाला प्रश्नो न कर्तव्य इति सर्वेषां सामान्यनिरोपं कर्तु अयुक्तमपि करोतीति विद्वानपीत्युक्तवान् । विधिरत्र प्रमेये न नियामक इति न भगवतो विहितं निपिद्ध वा किञ्चिदस्ति । वचनसापि प्रयोजनमाह जनेषु विख्यापयितुमिति । तस्स दानं लोके ' विख्याफ्नीयम् , अन्यथा 'धर्मः क्षरति कीर्तनादिति तस्य धर्मक्षयो भवेत् । भगवता पृष्टेन तु वक्तव्यमेव । नन्वेतदपि किमर्थमिति चेत्, तबाह मुकुन्द इति । अग्रे मोक्षो देयः, स च कीर्तिमत एव भवतीति कीर्तिख्यापनार्थ निरोधार्थ वा । अतिकीर्तिमानन्यत्र न प्रवर्तत इति निरोधानन्तरमेव मुक्तिलीलेति । प्रश्नमाह कस्त्वं महाभागेति । भाग्यं धर्म- सोत्तमं तेजः तदुपकरोति सर्वत्र, महद्भाग्यं यस्येति । महाभागेति सम्बोधनमकस्मादे- • वंमावे तव सुकृतमस्तीति ज्ञापितम् । वरेण्यरूप इति । सहजमेतन्न रूपम्, अत एवं ज्ञायते किश्चिदुत्कृष्ट कर्मास्तीति, अन्यथा अपृष्टं खधर्म कथं वदेत्, कथिते स्वगों न ११ मविष्यतीति तच्छवां निवारयितुमाह देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनमिति । देवेषु वर्गः प्रतिष्ठितः, तत्राप्युत्तमेपु, तत्राप्यहं गणयामि, नहि मद्गणितं कश्चिदन्यथा कुर्यात् ॥ ७॥ दोपोऽपि वक्तव्य इत्साह दशामिमां वेति । दशामिमां वा कतमेन कर्मणा संप्रापितो धतहः सुभद्र। आत्मानमाख्याहि विवित्सतांनो यन्मन्यसे चेत् क्षममत्र वक्तुम् ॥८॥ उत्तमस्स अपकृष्टं कर्म न सम्भवति । येन कृकलासरूपं भवेत् । अत उस्कृष्टमेव कर्म प्रकारविशेषापन्नं सत्कर्मैव किञ्चिद्भविष्यतीति तं प्रकार श्रोतुं प्रश्नः कतमेनेति । सम्यक् प्रापणं बहुकालस्थानं तत्र सूचयति । ननु जायन्ते निकृष्टेष्वप्युत्कृष्टसुखजनकानि कर्माणि, उत्कृप्टेष्वपि निकृष्टभावजनकानि । तस्मात् प्रश्नो व्यर्थ इत्याशझ्याह अतदह इति । दैवगत्योत्कृष्टत्वमिति चेत्, तबाह सुभद्रेति । सुमद्रस्य भद्रं स्वामाविकम्, अभद्रमेव वैशेपिकमिति । किञ्च । आत्मानं. पूर्वसिद्ध- माख्याहि । विविरसतामिति । त्वन्मुखतो वेदितुमिच्छास्माकम्, नतु खतः । लोकिकन्यायेन माहारयज्ञानाभावे सोचान्न वदिप्यतीत्याह यन्मन्यसे नः क्षममत्र यक्तुमिति । नोऽस्माकं श्रोतुं क्षमं मन्यसे । क्षमत्वेऽपि अत्र वक्तुं चेन्मन्यसे, पञ्चानामये तदा वक्तव्यमिति माव।।८॥ श्रीविठ्ठलरापारमधीवडमकृतलेखः। कस्त्वमित्यत्र । अन्यधेति । वरेण्यरूपपदस्योत्कृष्टकर्मप्रश्नामिप्रायकत्सामा इत्यर्थः । यन्मन्यसे इत्यस्यामासे । लौकिकेति । मगवतो माहात्म्यज्ञानामावे 'नव गोप्यानि सर्वथेति लौकिकन्यायेन सोचाद्धेतोस्तादृशं कर्म न वदिष्यति । माहात्म्यज्ञाने तु भगवति दासस को या सशेष इति ज्ञात्वा वदेदिति मावः । १. शापसमिति पाठः सूचितः ।

·'श्रीसुयोधिनी । ज्ञात्वा भगवत्स्वरूपं पुण्यवशेन लोकभापापि बुद्धति भगवदाज्ञां कर्तुं स्ववृत्तान्त. मुक्तवानित्साह इतीति । श्रीशुक उवाच-इति स्म राजा संपृष्टः कृष्णेनानन्तमूर्तिना। माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा ॥९॥ स्मेति प्रसिद्धे । प्रश्नः क्लिटं कर्म भवतीति वदोपनिवृत्त्यर्थं प्रसिद्धिः प्रमाणत्वे- नोक्ता । परीक्षितोऽपि शङ्का व्यावर्तयितुं राजेति । कृष्णेन सदानन्देन सम्भापणेनापि सुखं भवतीति । भक्तिहितेन वा। अनन्तमूर्तिनेति । अनन्ता मूर्तयो यस्येति । तस्य न सर्वात्मना खरूपं प्रकाशितम् । तस्य तावन्मात्रेणैवाभिव्यक्तः । अथवा । पूर्वप्रकरण- योरन्या मूर्तिः, अस्मिन्प्रकरणे चान्या मूर्तिरिति झापयितुमनन्तमूर्तित्वम् । ततो भगवन्तं दृष्ट्वा, श्रीनिकेतत्वात् भगवानेवेति विज्ञाय, माधवं प्रणिपत्य, अर्कवर्चसा किरीटेनोपलक्षितः भगवतोऽपि चरणारविन्दं प्रबोधयन् , भक्तांनोद्दीपयन् , महानप्येवं जायत इति ब्राह्मणा- तिकमाभावाय ॥९॥ 'खवृत्तान्तमाह जुंगो नामेति पोडशभिः । नृग उवाच-मृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो। दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम् ॥१०॥ नृगः पूर्वमपि प्रसिद्धः इक्ष्वाकोस्तनयः । शतमध्ये विकुक्षिनिमिदण्डकानन्तरमयमेव प्रसिद्धः । प्रभो इति सम्बोधन प्रभुस्थाने मिथ्याभाषणाभावं ज्ञापयति । ननु का प्रसिद्धिः, येन त्वं ज्ञायस इत्याशङ्कयाह दानिप्वाख्यायमानेष्विति । दानिनो दानकर्तारः, नतु दातारः उदाराः। दानी विध्यपेक्षः, दाता तु निरपेक्ष इति । यदि ते कर्णमस्पृशम्, तदाहं प्रसिद्धः । राजेति, नृग इति, दानीति च नून् कीर्तिद्वारा गच्छतीति ॥ १० ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेखः । इति स्मेसयामासे । लोकभापापीति । भगवतो लोकवद्भापणं प्रश्नकरणमन्ये- भ्योपि मद्वृत्तान्त बोधयितुमित्यपि बुध्यते इत्यर्थः । व्याख्याने । प्रश्नः क्लिष्टं कर्मेति... मर्मोद्धाटकत्वादितिभावः । तथाच क्लिटं कर्म समाधौ नानुभूयते । अतोऽप्रामाणिककथन शुकस्य दोपः सात्तन्निवृत्त्यर्थ शुकेन प्रसिद्धिः प्रमाणत्वेनोक्तेत्यर्थः । परीक्षितोऽपीति । एतादृशो दानी कथमेवं जात इति परीक्षितः शङ्का स्यात्तव्यावृत्त्यर्थं राजपंदम् । यथा त्वं राज्यमदाह्राह्मणातिक्रमकर्ता जातः, तथा राज्यमदात्सोपि तथा जात इति भावः । खदोपः प्रसिद्धिकथनेन निवर्तितः । राज्ञोपि शङ्का निवर्तितेत्यपिशब्दः । अथवेति । तामसराजसप्रकरणयोर्यासुदेवप्रद्युममूर्तिः, अत्र प्रकरणेऽनिरुद्धमूर्तिरित्यर्थः । माधवपदस्यार्थ- माहुः श्रीनिकेतत्वादिति । १.भचहितेनेति पाठः।

·७ - श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। श्रवणानन्तरं ज्ञानं प्रसिद्धिहेतुत्लेन साधारणं निरूप्य, असाधारणप्रकारेण ज्ञानमाह किं नु तेऽविदितं नाथेति । किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिणः। कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज़या ॥११॥ हे नाथ, अनेनोद्धारः तवावश्यक एवेत्युक्तम् । नु इति वितर्के । किं वा ते • अविदितम् , किन्तु सर्वमेव विदितमिति । तत्र हेतुः, सर्वभूतानां अन्तःकरणसाक्षिणः । ननु कालव्यवधाने जीवोऽपि खानुभूतं विस्मरति, तथा भगवतोऽपीति कथं तत ज्ञानमिति चेत्, तबाह कालेनाव्याहतदृश इति । तस्मात् ज्ञानार्थ प्रतिज्ञापनप्रयोज- नाभावात् न वक्तव्यम्, तथापि तवाज्ञया वक्ष्ये, अन्यथा आज्ञोलनं स्यादिति ॥११॥ आदौ खस्य दानित्वमाह यावत्यः सिकता भूमेरिति । यावत्यः सिकता भूमेर्यावत्यो दिवि तारकाः। यावत्यो वर्पधाराश्च तावतीरददं स्म गाः॥१२॥ रेणवस्तामसाः, तारकाः सात्त्विकाः, वर्पधारा राजसाः दृष्टान्तीकृताः, असङ्ख्याता- स्तिस्रोऽपि । त्रिविधा अपि गावः असहयाता दत्ता इति । अहमददम् । स्मेति प्रमाणम् । तुल्यसयाले विवक्षिते तामेव सहयां वदेत्, परार्धातिरिक्ता सवापि नास्ति । तस्मादसङ्ख्यातदाने त्रिविधदाने च दृष्टान्ताः । त्रिविधदाने प्रयोजनं चोक्तम् । भूमि- सिकता उपादानभूताः, तारकाः प्रकाशकाः, वर्पधाराः पोपिका इति । असङ्ख्यातपदे प्रयुज्यमाने अल्पप्रतीतिः स्यात्, तत एवमुक्तम् ॥ १२ ॥ गवां गुणानाह पयस्विनीरिति । पयखिनीस्तरुणीः शीलरूपगुणोपपन्नाः कपिला हेमशृङ्गी। न्यायार्जिता रूप्यखुराः सवत्सा दुकूलमालाभरणा दावहम् ॥ १३ ॥ दुग्धाधिक्ययुक्ताः । तरुण्यः प्रथमप्रसूताः । शीलममारणादिशान्तस्वभावः । रूपं सौन्दर्यम् । एतैर्गुणैरुपपन्नाः । अथवा । गुणाः सत्पुत्राः । दुग्धे घृताधिक्यमारोग्य- जनकत्वं च गुणाः । प्रायेण वयः कपिलाः । दाने कपिला विशिष्टेति । हेमशृङ्गी सुवर्णशृङ्गयुक्ताः । न्यायार्जिताः, नत्वतिक्रमेण प्राप्ताः । रूप्यखुराः सवत्सा इति विधि- प्राशस्त्यार्थमुक्तम् । तेन विहिता एव दत्वाः, नवविहिताः, नाप्यविहितप्रकारेण । दुकूलानां माला यासु । दुफूले मालाः आभरणानि च वा । एवं त्रयोदशगुणाः कथिताः॥१३॥ श्रीविठ्ठलरायामजश्रीवल्लमकृवलेखः । यावत्यइत्यस्यामासे । आदाविति । दोपकथनात्पूर्वमित्यर्थः । व्याख्याने । प्रयोजनं चोक्कमिति । निवन्धे इति शेपः । तत्र हि गुणस्तु दोष एव स्या'दिलनेन सत्त्वादिगुणविशिष्टदानस्य दोपवत्वं गुणरहितस्य च निर्दोपत्वं निरूपितम् । . . "पयस्विीरित्यत्र । दुकृलेत्यस्य द्वितीयव्याख्याने वर्शायजन्तम् ।

·, श्रीविठ्ठलरायामश्रीवल्लमकृतलेखसमेता।' त्वमशुभ मुझे। लण्मध्यमपुरुपैकवचनम्, प्रश्नार्थे लट् । अशुमस्याल्पत्वात् नान्तरीय- कमिवाशुभं गमिष्यतीति प्रथममशुभमोगप्रश्नः । अथवा । दुःखान्तता निपिद्धति । अथवा । को वा दुःखानुभवं मन्येत । अतः प्रथममेव हे नृपते अशुमं भुझे ॥ २२ ॥ तदा खस्सालोचनामाह नान्तं दानस्य धर्मस्येति । नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वरः ॥ २ ॥ पूर्व देवाशुभं भुञ्ज इति माह पतेति सः। तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन्प्रभो ॥ २४ ॥ दानस्यान्यस्यापि धर्मस्य अन्तो न विद्यते । गोदानप्रस्तावे कश्चिद्वञ्चको धूर्त आसन्न- मरणां गां वञ्चयित्वा ब्राह्मणाय दत्वा मुक्तिं गत इति श्रूयते । स हि नगरमध्यवासे मृताया: गौर्निर्हरणासमर्थः व्याजेन कश्चिद्राह्मणमाकार्य, तस्मै दानं दत्तवान् । ततो मुहूर्तत्रयानन्तरं गौमता । ततो ब्राह्मणः प्रतिग्रहीता स्ववस्त्रं चाण्डालेम्यो दला तां गां यहिः निःसारितवान् । एवं ब्राह्मणं वञ्चयित्वा पश्चान्मृतः, यमेन पृष्टः चित्रगुप्तेन, तस्य वृत्तान्ते कथिते पूर्व शुभफलभोगं करिष्यामीयुक्खा, तत्रापि कौटिल्यं कृतवान् , तादृशगोदानस्य हि फलं यावद्रौर्जीवति, तावत्परलोके कामधेनुस्तद्वशे तिष्ठतीति । तथा यमेनोक्तः 'मुहूर्तत्रयं कामधेनुस्त्वदधीना स्थास्यतीति । कामधेनुं प्रत्याह 'व्याघ्रो भूत्वा यमं भक्षयेति । ततो व्याघेणोपसृतः यमः भीतो विष्णु शरणं ययौ। यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मादिभिर्वृतः । तत्र पश्चादयमपि गतः, कामधेन्वा नीतो, विष्णुसाक्षात्कारे मुक्त इति । यत्र तादृशगोदान- स्याप्यनन्तफलत्वम्, तदा विधानपूर्वकं दत्तायाः किं वक्तव्यमिति । अन्यस्याप्येवं धर्मस्यानन्तफलत्वम् । फलं हि द्विविधम्, इह लोके यशः, परलोके वर्ग इति । तदुमयमाह यशो लोकश्च भास्वर इति । अनन्तं यशः, अनन्तो लोक इति । तामसधर्मेऽपि तथेति तसातालोपभोग्यमिति तयावृत्त्यर्थं भास्वर इति । दानस्य फलरूपं यशः अनन्तम्, लोकश्चानन्त इति । लोकस्य भास्वत इति पाठे अनन्त यशः शुमं चेति पूर्वोक्तं सझाद्यम् । मुख इति मुन इति वा क्रिया । माखतो लोकस्योत्तमदेहस्य वा । पूर्व सम्बन्धि अशुभं भुञ्ज इति । देवेति सम्बोधन परिज्ञानार्थम् । उक्तवानित्यर्थादिति । एवं सति पतेति स यमः प्राह । यतः स ब्राह्मणातिक्रमं दृष्ट्वा क्रोधवान् । पतेति तस्मालोकात् मूलोके । नीचयोनिभूतो नरकः भूमावेव, नान्यनेति । ततो यजातं तदाह तावदद्राक्षमिति । पतन्नात्मानं - श्रीविठ्ठलरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । नान्तं दानस्येत्यन। न अन्तो यस तत् नान्तम् । नशन्देन समासः । अनन्तं यश इत्यर्थः।

·G वा श्रीसुबोधिनी। पानाभावे सर्व व्यर्थमिति पात्रधर्मानाह स्वलङ्कृतेभ्य इति । खलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवन्यः सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्यः । तपाथुतब्रह्मवदान्यसङ्ग्यः प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्यः॥१४॥ विधिप्रकारोलङ्करणादि, गुणाः विद्याः, शीलमाचारः सुखभावश्च । सीदत्कुटुम्बेभ्य इति । गृहीतस्य शीघ्रं सद्विनियोगः । ऋतं व्रतं येपामिति ब्राह्मणस्य सहजो धर्मों निरूपितः । तप इन्द्रियनिग्रहः, श्रुतं यथाविधि, ब्रह्म वेदो वेदार्थश्व, वदान्यत्व- मलुब्धता, सत्त्वं परोपकारत्वं च । तपः श्रुतं ब्रह्म च येषां ते तपाश्रुतब्रह्माणः, ते च ते वदान्याथ सन्तश्च । युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य इति द्वादशगुणा ब्राह्मणानामुक्ताः ॥ १४६, दानान्तराण्यप्याह गोभूहिरण्येति । गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिनः कन्याः सदासीस्तिलरूप्यशय्याः । वासांसि रत्नानि परिच्छदानथानिष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूतैः॥१५॥ एकदा असझवातगोदानं बहुभ्यः । ततः पृथगपि गावो दत्ताः । भूमिर्वृत्तिकरी । हिरण्यदानं स्वतत्रम् । आयतनदानं गृहदानम् । अश्वदानं हस्तिदानं च । कन्यादानं बामणाय, पोपितानां कन्यानाम् । औरस्याः क्षत्रियायां विवाहितायां जातायाः राजकन्यायाः स्वयंवर एव । सदासीरिति पारिवहसहिताः । दासीदानं वा कन्यादानेन सहोच्यते । तिलाः तिलपर्वताः । रूप्यं रूप्यपर्वतः । शय्याः सुखशय्यादानम् ! वासांसि नानाविधानि । तथैव नव रत्नानि । परिच्छदान् कञ्चुकवितानादीन् । रथाश्च गजरथावरयादिभेदाः। एवं पञ्चदशदानानि सर्वदा क्रियन्ते । ततः यज्ञैरिटममिष्टो- मादयश्च कृताः । पूर्तश्च चरितं कूपारामादयश्च धर्मार्थं कृताः ॥ १५ ॥ एवं धर्मपरायणे मयि कर्मवशादधर्मः कथनोत्पन्न इत्याह कस्यचिद्विजमुख्यस्येति । कस्यचिद्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने । संपृक्ताऽविदुपा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६॥ अयं राजा दानाभिनिविष्टचित्तः स्वसेवकेन्यः यथाकथश्चिद्देयान् गृह्णाति, न तु जिज्ञासते । एवं पहुधा प्रमादे कदाचिगवान् तरपापं प्रकटितवान् । कश्चिद्राह्मणः राजप्रतिग्रहरहितः स्वधर्मनिष्ठ आसीत् । तस्स गौः स्वस्थानादपगता राजगोपु प्रविष्टा । ततस्तामनवद्यलक्षणां तदधिकारिणो ज्ञात्वा दानार्थ नीतवन्तः ॥१६॥ तां नीयमानां तत्वामी दृष्ट्वोवाच ममेति तम् । ममेति प्रतिसंगृहा नृगो मे दत्तवानिति ।। १७॥ ततः प्रतिमेदीतरितां प्रतिगृह्य गच्छति सति तत्स्वामी मिलितो मध्ये ममेयं गौः क्यं नीयत इति चाह । ततः प्रतिग्राही 'नृगो मे दत्तवा'निति ममेत्याह । प्रतिसंगृह्य । ६ कृत्वा, प्रतिग्रहकयामप्युक्त्वा, नृगो दत्तवानिति ममेत्साह ॥ १७॥ १.मिहीपति पाठः । ..

·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । विप्रो विवमानौ मामूचतुःस्वार्थसाधको। .. ..भवान्दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद्भमः ॥१८॥ एवमुभौ विप्रो विवदमानौ स्वार्थसाधकौ प्रतिग्रहे सिद्ध ब्राह्मणस्य गोर्मवति, राजश्व ब्राह्मणगवापहारदोपो भवति । दानप्रतिग्रहयोरभावे ब्राह्मणस्यैव गौः, नापहारदोपः, लोक- दृष्टया धर्मे सिद्धे प्रतिग्रहस्य सिद्धत्वादानस्य च प्रतिग्रहीतुरेव गौः, अपहारदोपप्रायश्चित्तं परं कर्तव्यम् । अलौकिकश्चेद्धर्मः देवाधिष्ठितः, तदा अधर्मसिद्धं द्रव्यं धर्मविपयो न भवतीति न दानं सिध्यति । सुतरां प्रतिग्रहः । अतो विवादः । राजा चेदन दानमङ्गीक- रिष्यति, तदा प्रतिग्रहः सेत्स्यति, अपहारश्च । अपहारदोषस्याधिक्यात् नाझीकुर्याचेत्, खामी गां नेष्यतीति स्वार्थसाधको विप्रो अन्योन्यं विवदमानौ मां राजानमूचतुः । महास्य वचनं 'भवान् दातेति । तस्मिन्नङ्गीकृते द्वितीय आह अपहर्तेति । हेतुपूर्वक वृत्तान्तवचनं अर्थात् ज्ञायते । पश्चादपहारवचनं श्रुत्वा मे भ्रमः अभवत् यदेको न प्रार्थितः । एकस्मिन् दोपे अङ्गीकृतं तत्प्रायश्चित्तं खेच्छया कृतं स्यात् ॥ १८ ॥ अनुनीतावुभौ विप्रो धर्मकृच्छ् गतेन मे । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येपा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ अमादेकमकृत्वा खतस्तत्त्वापरिज्ञानात् अन्यस्यापृष्टत्वात् द्वयमपि सन्देहे स्थापयित्वा उभावनुनीतौ । गौः त्यक्तव्येत्यस्मिन्नर्थे यथा द्वितीयोऽप्यपहारः सिध्यति । ननूमयो- रनुनये को हेतुः, तत्राह धर्मकृच्छ् गतेन मे इति । तस्स हृदये धर्मे निश्चयाभावात् कृच्छू सङ्कटमेव प्राप्तवान् । अनुनयमाह । गवां लक्षं एतन्निष्कृतित्वेन दास्यामि । एपा । प्रदीयतामिति ॥ १९॥ ननु निष्कृतिग्रहणे दोपः स्यात्, कथं ग्राह्य इति चेत्, तबाह भवन्तावनु- गृहीतामिति । भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानतः। समुद्धरत मां कृच्छ्रात्पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥२०॥ मदुपर्यनुग्रहेण निपिद्धमपि कर्तव्यमिति भावः । अनुग्रहे हेतुमाह किङ्करस्येति । . तथापि सापराधो दण्ड्य एवेति चेत्, तबाह अविजानत इति । विशेषेणायमर्थो न ज्ञात इति । अज्ञाते त्वत्पमेव प्रायश्चित्तमित्यनुग्रहेणापि सिध्यति । तस्य भाव्यर्थः खत एव स्फुरितः तन्निराकरणार्य प्रार्थयति समुद्धरतेति । कृच्छ्रात् सङ्कटात् निर्णयज्ञाना- १. प्रतिप्रहे सिद्ध प्राह्मणस्य गौर्भवति, राज्ञद्य ब्राह्मणगवापहारदोषो भवति । लोकदृष्ट्या धर्मे सिद्ध प्रतिप्रहस्य सिद्धत्वात् दानस्य च प्रतिग्रहीतुरेव गौः । अपहारदोषप्रायश्चित्तं परं कर्तव्यम् । दानप्रतिग्रह- योभावे ब्राह्मणस्यैव गौः, नापहारदोषः अठौकिकथेद्धर्मः देवाधिष्ठितः, तदा अधर्मसिद्धं द्रव्यं धर्मविषयों नमवतीति न दान सिध्यति । सुतरां प्रतिप्रह इति श्रीपुरुषोत्तमैः एतासां .फकिकानां पाठः दर्शितः। २. यदक इति पाठः। २ सुबो. - ·१२ श्रीसुबोधिनी। कृकलासमद्राक्षम् , कर्मणा देहसम्बन्धेन । ग्रहणपरित्यागयोः परिज्ञानं योगज्ञानभक्ति- ध्वेव । तदेहाद्वैतादात्मपदम् । बहिर्मुखत्वादस्य कर्मदोषो जात एव । प्रभो इति । त्वमेव समर्थस्तादृशकर्मभ्यो मोचयितुमिति सूचितम् । जीवस्य · ग्रहणपरित्यागज्ञानमेव नास्ति, कुतो मोचनपरिज्ञानम् । एतादृशेथे भगवानेव शरणमिति ॥ २४ ॥ नन्वेतादृशस्य तव कथं पूर्ववृत्तान्तपरिज्ञानमिति चेत्, तबाह ब्रह्मण्यस्येति । ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव । स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्संदर्शनार्थिनः॥२५॥ अज्ञानं हि स्मृतिनाशकम् , तन्न ज्ञानसमानाधिकरणम् । ब्राह्मणाः स्वभावतो ज्ञाननिष्ठाः, 'ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्य'मिति वाक्यात् । अतो ब्रह्मण्यस्य ब्राह्मणभक्तस्य ब्रह्मधर्मा हितं कुर्वन्तीति न स्मृतिभ्रंशः। 'राजन्योऽपि सर्वदेवमय' इति ब्रह्मक्षत्रयोस्तुल्यत्वात् 'क्षतावायत' इति धर्माच 'तत्र दानमीश्वरभावश्चेति वाक्यात् 'वदान्ये क्षत्रं प्रतिष्ठित'मिति 'अन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत' इति वाक्यात् ज्ञानं क्षत्रियमपि पालयति । भगवान् सर्वेश्वर इति ज्ञानादयस्तदधीनाः भगवद्भक्ते स्वोपकारं कुर्वन्तीति प्रकारत्रयेणापि स्मृतिर्न विध्वस्ता । अस्त्येको ज्ञाननाशप्रकारः चतुर्थे निरूपितः, 'इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन' इत्यादिना । स इतः पूर्व न जात इत्याह अद्यापि न विध्वस्तेति । केशवेतिपदं उत्पत्तिप्रलयकोरपि मोक्षं प्रयच्छतीति भक्तज्ञानदाने का प्रयासः स्यादिति सूचितम् । किञ्च । स्मृतिनाशका यावन्तो मायादयः, ते सर्वे मत्तो विभ्यतीत्याह भवत्संदर्शनार्थिन इति । यो भगवद्धर्मान् प्रतीक्षते, तस्य नान्ये धर्माः बाधका भवन्ति ॥ २५ ॥ एवं खवृत्तान्तमुक्त्वा भगवदर्शनं दुर्लभं सर्वप्राणिनां कथं ममाकस्माजातमिति खभाग्यमभिनन्दयन्नाह स त्वं कथमिति । सत्वं कथं मम विभोऽक्षिपथः परात्मा योगेश्वरैःश्रुतिदृशामलहृदिभाव्यः। साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धः स्यान्मेनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः २६ तादृशस्त्वं ममाक्षपयः कथं वा जात इत्याश्चर्यम् । परात्मेति । आत्मनोऽपि परोऽन्तरः कथं देहादपि पहिश्यतेत्येकानुपपत्तिः । किश्च । योगेश्वरैरपि योगानुसारेण, तत्रापि श्रुतिशा वेदवोधितज्ञानेनैव, न तु वैदिकप्रकारेण, तत्रापि अमला दृष्टिर्यस श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवलमकृतलेएः । तावदद्राक्षमित्यत्र । कर्मणेति । योगादिरहितेनेति शेषः । अयं देहसम्बन्धो मोगा- यमेवेति भावः। योगेति। अत एव तृतीयस्कन्धे परिज्ञातुर्गमस्थजीवस्य स्तुती शरणगमनमेव निरूपितम् । नन्वेतावद्धर्मकर्तुः कथं दोपसम्बन्ध इत्यत आहुः वहिर्मुखत्वादिति । ब्रह्मण्यस्येत्या । अज्ञानमिति । वस्तुतत्त्वाज्ञानमित्यर्थः । खमतेऽज्ञान पदार्था- न्तरम्, न खभावरूपम्, अत एवमुक्तम् । ..

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । तादृशेन विमान्यः । साधनप्रमाणाधिकाराः उत्तमा - निरूपिताः।-तैरप्येवं प्रत्यक्षो न भवति, किन्तु विशेषेण भाव्यः तय॑ एव । स मम साक्षात्कथं जात इत्याश्चर्यम् । अनेन प्रमाणविचारेण दर्शनायोग्यता निरूपिता, प्रमेयविचारेणापि दर्शनायो- ग्यतामाह अधोक्षजेति । अधः अक्षजं ज्ञानं यस्मादिति । किञ्च । स्वस्थानधिकारोऽपि । उरव्यसनान्धवुद्धेः। अनेकन्यसनैः अन्धा बुद्धिर्यस्येति । नन्वकारणककार्योत्पत्ति- ने सम्भवतीति, अवश्यं कारणं भगवद्दर्शने वक्तव्यमिति चेत्, तबाह स्यान्मेनुदृश्य इति । मे, अनुदृश्यः स्यात्, यस्य मम - मवापवर्गः। प्रायेण मम मोक्षः सम्भाव्यते केनचित्कारणेन, तद्भगवदर्शनव्यतिरेकेण मोक्षो न भवतीति मोक्षसाधनानि फलोन्मुखानि सन्ति भगवदर्शनं कारयामासुः । तत्रापि मोक्ष इहैव, अस्मिन्नेव जन्मनि । अन्तिम- जन्मन्येव भगवत्साक्षात्कारात् ॥ २६ ॥ एवं दुर्लभदर्शनमुपपाच वर्गगमनायं भगवन्तं प्रार्थयितुं नवधा भगवन्तं सम्बोध- यति देवदेवेति । देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुपोत्तम । नारायण हपीकेश पुण्यन्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ लोके गमने देवानामपि यो देवः तदाज्ञयैव गमनं भवति । स चेत्स्वस्मिन् क्रीडति, तदा देवत्वं भवतीति । जगन्नाथत्वादवश्यमाज्ञा प्रार्थनीया । गोविन्देति । सतामिन्द्रः । एवं राजसतामससात्त्विकभावेन प्रभुत्वेन सम्बोधितो भगवान् । आज्ञा प्रार्थयितुं प्रेरकत्वेन विविधं पुरुपमाह । पुरुषोत्तमः पूर्णः पुरुषः । नारायणः पुरुषो द्वितीयः । हृषीकेशोs- न्तर्यामी तृतीयः पुरुषः। 'विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्यथो विदु'रिति वाक्यात् । अनेन भगवत्प्रेरणया भोगार्थ गच्छामीति स्वापराधामावो निरूपितः । तत्र गतस्य भगव- स्मरणाधभावान्न निस्तार इत्याशङ्का भगवद्गुणाः सर्वत्र सन्तीति निरूपयन् विशेषणत्रय- माह पुण्यश्लोकाच्युतान्ययेति । पुण्या श्लोका कीर्तिर्यस्येति । विषयसम्बन्धकृतदोपप- रिहारः कीर्तिस्वामान्यादेव भवतीति सूचितम् । श्लोका विषयेष्वपि भवति न विपर्वि- रुध्यते । तेन सेवनसम्भवः । मगवतः सर्वतोऽच्युतत्वात् नित्या कीर्तिर्भवति, पूर्णा च । ततः सम्पादनसाधनानपेक्षता । न विद्यते व्ययो यस्मादिति । तेनान्यस्यापि नाशामाव उक्तः । श्रोतुरप्यच्युतत्वं सम्पादयतीति पष्ठीबहुव्रीहिपक्षेऽपि न दोपः ॥ २७ ॥ एवं वर्गगमने सर्वामुपपत्तिमुक्त्वा प्रार्थयति अनुजानीहीति । अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगति विभो। श्रीविठ्ठलरायारमंजनीवल्लभकृतलेखः । स त्वमित्यत्र । तादृशेनेति । अयं पहुनीहि ताशेन पुरुषेण श्रुतिफलितामि- प्रायेण । विग्रहे तु अमलया हशा विमाव्य इति । .१. ममनेपीति पाठः। २. सर्वत्रेवि नास्ति। .

·. - श्रीसुबोधिनी । यत्र कापि संतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥ मामिति । आवश्यक पुण्यफलभोगयुक्तम् । कृष्णेति । सर्वथा सर्वप्रकारेण मोचनसमर्थः । न हि तस्य विषयसम्बन्धे मोचनसामर्थ्याभावः । अन्यथा विशेषावतरणं नं कुर्यात् । यान्तं देवगतिमिति गमनमावश्यकमुक्तम् । अनभिप्रेतत्वादभ्यनुज्ञाभावमा- शाह विभो इति । तथापि विपयसम्बन्धे नाशमावश्यकमाशा प्रार्थयति यत्र वापि सतश्चेत इति । त्रिविधानि स्थानानि सुखदुःखोभयरहितानि । दुःखे असामर्थ्यम्, सुखे अन्यासक्तिः, उभयाभावे मोहादिरिति सर्वत्रैव स्मरणाभावस्तुल्यः। तथापि कृपयैव स्मरणमिति स्थानविशेषस्याप्रयोजकत्वात् यत्र कापि सतो मे चेतः त्वत्पदे एव ास्पदं स्थानं यस्य । तथा सति सर्वत्र गच्छदपि चेतः त्वत्पदयोरेव स्थिरीभवि- ध्यतीति.न कापि चिन्ता ॥२८॥ ततो गच्छन् नमस्यति नमस्ते सर्वभावायेति । नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये। कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः ॥ २९ ॥ भगवान् पड्गुणयुक्त इति धर्मिणं निर्दिश्य पनिशेषणान्याह । भक्तस्य गमनमनुचि- तमाशेक्ष्य सर्वमावस्त्वमेवेति न त्वत्परित्यागः । अनेन कार्यरूपता निरूपिता । कारण- रूपतामाह ब्रह्मण इति । अनन्तशक्तय इति । कारणत्वोपंपादकं प्रकारमुक्तवान् । एवं साधनत्वेन त्रिरूपत्वमुक्त्वा, फलेऽपि विरूपतामाह । कृष्णाय सदानन्दायेति शुद्धफल- रूपत्वम् । वासुदेवाय मोक्षफलदात्रे । योगानां पतय इति । तस्य मोक्षफलंदाने साधनत्वम् । आद्यन्तयोर्नमस्कारः सर्वत्रानुपनार्थः ॥२९॥ गङ्गीकारेणैवाभ्यनुज्ञातः स्वर्गतिं गत इत्याह इत्युक्त्वेति । श्रीशुक उवाच-इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना। अनुज्ञातो विमानाग्यमारहत्पश्यतां नृणाम् ॥ ३०॥ प्रदक्षिणानमस्कारौ सर्वकार्यसाधकौ । स्खमौलिना पादस्पर्शः भगवद्धर्माणां नित्यत्वात्तचरणछायायामेव सर्वभोगसूचकः । तदैव देवसमानीतं विमानमारुह्य भगवन्माहात्म्यं लोके प्रख्यापयन् नृणां पश्यतामेव सतां ययावित्यर्थः ॥ ३० ॥ एवं नृगस्स प्राह्मणातिक्रमेण दुर्गतिम्, भगवदीयत्वेन मुगतिं च प्रदर्य, निरोध- निरूपणार्थ प्रशस्वसम्बन्धाभावमुपदिशति कृष्णः परिजनं प्राहेति । श्रीविठ्ठलरायारमजयीयलभकृतलेसः । इत्युक्त्वेत्यस्सामासे । स्वर्गतिं गत इति । अस क्रममोक्षः । अतः स्वर्गादिमोगा. गन्तरं मोक्ष इति भावः । विमानारोहस्स स्वर्गमनार्थकत्वात्स्वर्गमनमेव तात्पर्यार्थः । अत एव ययायित्यर्थ इत्यनेन गमनमेव तात्पर्याय उपसंहृतः, विमानारोहो वाच्यार्थ इति भावः । १. नासमाधि पाठः।

·-- । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। कृष्णः परिजनं प्राह भगवान्देवकीसुतः । ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥३१॥ यावदध्यायपरिसमाप्ति । सात्त्विकाः प्रथमं धर्मे उपदेष्टव्या इति । परिजनः पुत्रपौत्रादयः । भगवानिति भाव्यर्थाभिज्ञः। ब्राह्मणातिक्रमादेव तेषामनिष्टं भविष्यतीति । देवकीसुत इति । भक्तकृपालुत्वात्तथाभावो न सम्मतः। किञ्च । ब्राह्मणानामपि हितप्रेप्सुः । एवमुपदेशे ब्राह्मणातिकम न कुर्युरिति । किञ्च । धर्मात्मा धर्मः स्थापनीय इति । एकेनापि ब्रह्मस्वेन मिलितेन सर्व एव कृतो धर्मो नष्टो भवतीति । किञ्च । राजवंशे स्वयमपि प्रादुर्भावलीलां कृतवान् । अतो राजन्यान् शिक्षयन् धर्मार्थ च धर्मः कर्तव्यः कारणीयश्चेति ॥३१॥ उपदेशमाह द्वादशभिः दुर्जरं वत ब्रह्मास्वमिति । दुर्जरं यत ब्रह्मत्रं भुक्तमग्नेर्मनागपि। तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञामीश्वरमानिनाम् ॥ ३२॥ आदौ सात्त्विकान्प्रति उपदिशन् धर्मान्तरेण ब्रह्मखं गृहीतं परिहर्तव्यमिति पक्षं निराकरोति । वतेति खेदे । यथा वालकाः सर्पसमीपं चेद्गच्छेयुः, तदा यथा पित्रादयः खेदमाविष्कुर्वन्ति, तथा भगवानाहेति लक्ष्यते । स्वतः उपायान्तरेण वा न जीर्ण भवतीति दुर्जरम् । यतो ब्रह्मेवाक्षयम् , तस्यापि स्वमिति । अत्यन्तरङ्गम् । उपभुक्तं चेदुर्जरमिति । अजीर्णद्रव्यमिव मृत्युसाधकमुक्तम् । यत्र ब्राह्मणस्य ब्रह्मभूतस्य स्खमित्यमिमानः, तत्र दृष्टप्रकारेणैव दुर्जरं भवति, नृग इव, अन्यथावे शास्त्रद्वारेति दृष्टादृष्टाम्यां दुर्जरम् । यः सर्वमेवोपभुक्तं भस्मसात्करोति, तेनाप्यग्निना उपभुक्तं दुर्जरमेव मवति, न तु भस्मसाद्भव- तीति ऐहिकदुर्जरत्वमेव निरूपितम् । ननु 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति वाक्यात् ज्ञानेन ब्रह्मखजरणमिति चेत्, तबाह तेजीयसोऽपीति। ज्ञानं फलोन्मुखं तेजः करोति, तद्वान् तेजखी, तस्यापि दुर्जरमुपजीव्यविरोधात् । न हि ज्ञानं स्वोपजीव्यमपि खण्डयति । यत्र ब्राह्मणस्यापि ब्रह्मखं दुर्जरम्, तत्र राज्ञां ब्रह्मस्खं कथं न दुर्जरं स्यात् । खतो ब्रह्मत्वाभावात् ब्राह्मणोपजीवकत्वाच । किञ्च । तत्रापि ये ईश्वरमानिनः, स्वस्स श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । कृष्णः परिजनमित्यत्र । सात्त्विकाः प्रथममिति । राजन्यम्यो राजसेभ्यः प्रथम परिजनाः सात्विका उपदेष्टव्याः, प्रकरणित्वात् । अतः प्रथमं परिजनाः पश्चाद्राजन्या उक्ता इत्यर्थः । देवकीसुतपदतात्पर्यमाहुः भक्तेति । दुर्जरमित्यत्र । धर्मान्तरेणेति ब्रह्मखग्रहणदोपो धर्मान्तरेण परिहर्तव्य इत्यर्थः । अन्यथात्वे इति । वस्तुतः खत्वेपि ब्राह्मणस्य तथाभिमानामावे इत्यर्थः । यत इति । १. यति पाठः। .

·१ १६ श्रीसुबोधिनी। .. क्षात्रं धर्म परित्यज्य, भगवद्धर्ममैश्वर्यमभिमन्यन्ते, तेन परधर्मनिष्ठत्वात् सुतरामेव ब्रह्मखं दुर्जरं भवति ॥ ३२॥ एवं मरणपर्यवसायित्वमुक्त्वा तादृशान्यन्यान्यपि सन्तीति अनुपमार्थमितरं निपेधति नाहं हालाहलं मन्य इति । नाहं हालाहलं मन्ये विपं यस्य प्रतिक्रिया। ब्रह्मखं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिनिधि वि ॥ ३३ ॥ समुद्रोद्भूतं महादेवेन पीतं विषं हालाहलम् । न विषमात्रम् । तस्यापि महादेवभ- क्षितस्य प्रतीकारो दृष्ट इति तस्य विपत्वमेव नास्ति । यद्यपि वाक्यान्तरे 'न विपं विषमि- त्याहुब्रह्मखं विषमुच्यते । विपमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मखं पुत्रपौत्रक मिति प्रकारान्तरेण क्रूरता निरूपिता, तथापि तस्याप्यनङ्गीकारार्थमप्रतिक्रियांमेवाह । यतो ब्रह्मस्वस्थ प्रतिक्रियाभावः, अन्यथा नृगप्रार्थनया सर्वमित्रयोाह्मणयोर्दया स्यात् , तदा प्रतिक्रियां कुर्वीताम् । ननु तस्यापि प्रतीकारो दृष्टः, कृकलासशरीरं प्राप्य मुक्त इति, तत्राह भुवीति । यथास्थितस्य न प्रतीकार इत्यर्थः ॥ ३३॥ तमपि विशेपमाह हिनस्ति विषमत्तारमिति । हिनस्ति विपमत्तारं वहिरद्भिः प्रशाम्यति । कुलं समूलं दहति ब्रह्मखारणिपावकः ।। ३४ ।। अप्रतीकारेऽपि विषमत्तारमेव हिनस्ति । विषादग्निः क्रूर इति तत्तुल्यो भविष्यती- त्याशङ्कयाह अद्भिरग्निः प्रशाम्यतीति । दृष्टत्वात् न लौकिके हेतुर्वक्तव्यः, अलौकिकेऽपि 'आपो वा अग्नेतृव्या' इति श्रुतेः अद्भिः प्रशाम्यत्येव । ब्रह्मस्वस्स अशान्तौ हेतुमाह कुलं समूलं दहतीति । ब्रह्मस्वमेव अरणी याभ्यां मथने अग्निर्भवति । स हि यजमानं यदर्थे आधीयते, तमपि दग्ध्वा शाम्यति, यावजीवाधिकारादग्निहोत्रस्य । ब्रह्मस्खलक्षणा त्वरणिः कुलार्थमेव प्रविष्टेति कुलमेव दग्ध्वा शाम्यति । न हि कश्चिद्धर्मार्थ परलोकार्थं वा ब्रह्मवं गृहाति । शरीरमपि कुलोद्भवमिति वंशजनकमिति च कुलमेव पोपयति । निषिद्धार्थ ब्रह्मस्वग्रहणे उभाभ्यां सर्वनाशः। कुलमित्युपलक्षणं वा । यत्रैव क्वचिद्रास्वं सम्बध्यते, तमेव दहतीति सर्वमविवादम् । समूलमिति । कुलरक्षकधर्ममपि उपजीवकत्वात् दहति ॥३४॥ सामान्यतः कुलनाशकत्वं ब्रह्मस्वस्योपपाद्य विशेषतो व्यवस्थामाह ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातमिति। श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेपः । अमेहेतोः पुरुपः सर्व भुक्तं भस्मसात्करोति । तादृशेनाप्यग्निना करणेन ब्रह्मस्वमुपभुक्तं घेदुर्जरमव गवतीत्यर्थः । अग्नेहेतोरपि मनागपि अझस्खं मुक्तं चेदुर्जरं भवतीति मूलेऽर्थः । इत्ति पञ्चदशाध्यायव्याख्या समाप्ता । 1. प्रतिक्रियाभायमिति पाटः। २. तपसमिति पाटः ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लंभकृतलेखसमेता । : । :: -1 " ब्रह्मखं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुपम् ।। प्रसह्य तु बलाद्भुक्तं दश पूर्वान्दशापरान् ॥३५॥ दुष्टतया अनुज्ञातम्, मनसि अदत्वैव घामात्रेणानुज्ञातम् ; यथा चलाद्गृहीत्वां अनुज्ञा प्रार्थयति । ततो बलिष्ठं ज्ञात्वा मारणादिशङ्कया अनुगृह्णाति, तत् दुरनुज्ञातम् । तच्चेद्भुक्तम् , तदा त्रिपूरुपं हन्ति । भोक्ता तत्पुत्रः पौत्रश्चेति त्रयः पुरुषाः। चौर्यभुक्तं तु निपिद्धत्वान्महापातके पर्यवस्यति । प्रसह्य धृत्वा अतिक्रमं कृत्वा शास्त्रतः बलालोकतश्च भुक्तमेकविंशतिपुरुपान् दहति । तत्र दशपूर्वाः पितृपितामहादयः, परे पुत्रपौत्रादयः, स्वयमेकविंशः । प्रसहनवलयोरान्तरवाह्यभेदेन व्यवस्था, चैदिकलौकिकमेदेन चा । कश्चित् बलाद्गृह्यमाणं प्रयच्छति, स्वयं बलमकृत्वा, कश्चित्तु खयमपि पलं करोतीति न पौनरुक्त्यम् ॥ ३५॥ नन्वेवं धर्मशास्त्रे प्रसिद्ध कथं ब्रह्मखापहारो भविष्यतीत्याशझ्याह राजान इति । राजानो राजलक्ष्म्या च नात्मपातं विदन्ति ते। निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मखं साधु बालिशाः ॥ ३६॥ प्रथमतो राजत्वादेव, तत्रापि राजलक्ष्म्या । चकारादभिजनादिमदैः आत्मनः 'पातं न विदन्ति, यतस्ते शास्त्रोक्ता राजानः, अन्यथा 'राज्यान्ते नरकं ध्रुव'मिति न सात् । अन्यत् क्षत्रियस्य व्याप्यमेव, ब्राह्मण एव परं व्यापकः, ते चेद्वंद्वखं जानीयुः नरकसाधनत्वेन, तदा न गृह्णीयुः । न हि कश्चिन्नरके पतति । अत एव निरयरूपं 'ब्रह्मखं साधु मन्यन्ते । यतो चालिशाः ॥३६॥ सामान्यतो नरकमुक्त्वा विशेपत आह गृह्णन्तीति द्वाभ्याम् । गृहन्ति यावतः पासून्कन्दतामश्रुबिन्दवः। विप्राणां इतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्विनाम् ।। ३७ ।। राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरडशाः। कुम्भीपाकेपु पच्यन्ते ब्रांप्रदायापहारिणः ॥ ३८॥ हृतवृत्तीनां रुदतामश्रुविन्दवो यावतः पासून् गृह्णन्ति । अन्तःशोके हि रोदनम्, तस्य च परिमितिरश्रुभिर्भवति । अश्रूणां च परिमाणं कार्यवशात् , अत्तो रेणूनां सङ्घययैव शोकसहसा । निमित्तान्तरं निराकर्तुं हृतवृत्तीनामिति । वदान्यानामिति लोमादिदोष- निपेधः । कुटुम्बिनामिति हियमाणपदायीवश्यकत्वम् । तदा ब्रह्मखता. सम्पद्यते अत्यावश्यकत्वात् । निषिद्धायाः क्रियायाः ब्राह्मणविषयायाः पांसुद्वारैवानिष्टनिर्णयो वेदे 'निरूपितः । यावतः प्रस्कन्ध पांसून् संग्रहात् , तावतः . संवत्सरान् पितृलोक न प्रजानादिति श्रुतेः । एकेन निमित्तमुक्त्वो अपरेण फलमाह राजानो राजकुल्याश्चेति । २. चिद्रह्मसमिति पाठः। , । १. एव विंश इति पाटः।

·, श्रीसुबोधिनी। राजकुल्याः राजकुलोत्पन्नाः । चकारात्तत्सम्बन्धिनोऽन्ये च, य एव हरणे समर्थाः । तावतः अब्दान् वर्षानमिव्याप्य 'कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते । प्रासङ्गिकदोषपरिहारार्थमाह ब्रह्मदायापहारिण इति । निरङ्कुशा इति । तेषां नियामकश्चन्न स्यात् , अन्यथा तस्यैव दोषो भवेत् ॥ ३८॥ ब्रह्मखविशेषस्सापहारे दोपविशेपमाह स्वदत्तामिति । वदत्ता परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच यः। पष्टिवर्पसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः॥३९॥ पूर्व खेनैव दत्ता, पश्चाद्रामणास्वारस्से हृता, परेण राज्ञा दत्ता, परराज्यहरणेन हृता । पित्रादिदत्तां खदत्तामेवाहुः स्वयमेव पितेति । नात्र धनं विषयः, किन्तु वृत्तिभूम्यादिः, यत्र निरन्तरं जीवनसाधनमुत्पद्यते । ब्रह्मवृत्ति ह्मणानामेव जीवनसाध- नोत्पत्तिस्थानम् । तादृशः पष्टिवर्पसहस्राणि नरकरूपायां विष्ठायां कृमिर्भूत्वा तिष्ठति । पष्टिसंज्ञकः संवत्सरः । प्रभवादयः तस्य संज्ञाः । ते सहस्रधा आवृत्ता इति तावद्वाणि । सर्वतो बीमत्सिता सेति उत्पत्तिरेव तत्रेति न कचिदपि तस्मिन् शरीरे सुखसम्बन्ध इत्युक्तम् ॥ ३९ ॥ एवं ब्रह्मखदोपानुक्त्वा स्वकीयेषु तदभावं प्रतिजानीते न मे ब्रह्मधनं भूयादिति । न मे ब्रह्मधनं भूयाद्यद्गद्भाल्पायुपो नृपाः। पराजिताभ्युता राज्याद्भवन्त्युदेजिनोऽहयः॥४०॥ खतो दैववशाद्वा ब्रह्मखं सक्रान्तं भवतीति में न भूयादिति देवप्रार्थनेव वचनम् । प्रमादादागते को दोप इति चेत्, तबाह यगृद्भाल्पायुप इति । यद्भाः यदभिका- विणश्च ते अल्पायुपश्च । ग्रहणमात्र एवायुःक्षयो भवतीत्युक्तम् । आपद्गतानां तथा दोपो न भवतीति नृपा इत्युक्तम् । दैवगत्या मरणाभावेऽपि शत्रुमिः पराजिता भवन्ति । राज्यात् च्युताः ततो मृताः स्थानम्रष्टा जनोद्वेजनकर्तारः स भवन्ति । अत ऐहिकामु- मिकदोपस्स विद्यमानत्वात् तत्समो मा भवविति ॥ ४०॥ ननु ब्राह्मणः स्वयं चेदपराधं कुर्यादसह्यम् , तदा किं कर्तव्यमिति चेत्, तबाह विमं कृतागसमपीति । विप्र कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामकाः। मन्तं पहु शपन्तं च नमस्कुरुत नित्यशः॥४१॥ मामका. इत्यनेन प्राण्यदेवत्वात् स्वस देवता देवता सुतरां मान्या भवतीति अद्रोदे हेतुरुक्तः, नियमेन द्रोहं मा कुरुत । प्रमादापराविषयमेतदित्साशमाह मन्त्र यह शपन्तं चेति । मानसापराधे किं वक्तव्यम् , कायिकवाचिकापराधेऽपि द्रोहं मा --- १. देवप्रार्थने व पाठः। २. समाशी पाटः ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १९ कुरुत । वहिल्युभयत्र सम्बध्यते । हननमत्र ताडनम्, न तु शिरश्छेदः । 'जिघांसन्तं जिघांसीया'दिति वाक्यात् । शापोऽवगूरणम् । मदीयानां शापो न भवतीति भयाभावात् न केवलं तूष्णीं स्थातव्यम् । तथा सति ब्राह्मणस्य भयोत्पत्तिसम्भवात् पुनरपकारः स्यात् । किन्तु नित्यं नमस्कुरुत शङ्कामावार्थम् ॥ ४१ ॥ ननु सर्वात्मकत्वाद्भगवतः व्यवहारस्यापि न तथाभावात् वेदलोकविरुद्ध कयं कर्तव्यमिति चेत्, तबाह यथाहमिति । यथाहं प्रणमे विमाननुकालं समाहितः। तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२ ॥ मदीयानां हि मत्कृतं कर्तव्यम्, किं लोकेन वेदेन वा । अहं तु त्रिकालं सावधानो भूत्वा भृगुमिव, विप्रवेनैव विप्रमात्रं प्रणमे, तथा यूयमपि नमत । न हि मचो यूयमधिकाः । चकाराद्भगवदीयाश्च । अनङ्गीकारे वाधकमाह । योऽन्यथा सावधानतया ब्राह्मणं न नमस्करोति, स मे दण्डमाक्, मम दण्डयुक्तो भविष्यति ॥४२॥ ननु किमेवं निर्बन्ध इति चेत् , तत्राह ब्राह्मणार्थ इति । ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हतारं पातयत्यधः। अजानन्तमपि धेनं नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥४३॥ मदीया ऊर्ध्वगतिमेव यास्यन्ति, ब्राह्मणार्थस्त्वपहृतः स हतारं पातयति । अपहारे कृतेऽधः पातयत्येव । अजानन्तमपि अज्ञाने फले न किश्चिद्वैगुण्यम् । एनं नृगं ब्राह्मण- गौरिवेति स्पष्टो दृष्टान्तः ॥४३॥ एवमुपदेशं कृत्वा प्रसङ्गात्पूर्वद्वारकायामागतः तत्रैव तिष्ठेदित्साशन, ततो गतस्य मुख्यद्वारकास्थगृह एव स्थितिमाह एवं विश्राव्येति । एवं विश्राव्य भगवान्मुकुन्दो द्वारकौकसः। पावनः सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम् ।। ४४ ॥ सर्वान् विशेषेण श्रावयित्वा भगवांस्तावतैव कार्य मत्वा सर्वेषां मोक्षदाता ब्राध- णातिकमाभावे मोक्षो भविष्यतीति । द्वारकोकस इति । निरुद्धास्त एवेति मोक्षदात्रा संरक्षिताः, भगवत्स्थान एव स्थिताः, भगवतैव पूताः । तानुद्धृत्य संसारान्निजमन्दिरं स्वगृहं विवेश । अनेन सामान्यतः सात्विकानां निरोध उक्तः ॥४४॥ इति श्रीमागवतमुबोधिन्यां श्रीमलक्ष्मणमहात्मजश्रीवल्लमदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उपरार्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ . १. नैधि नास्ति।

·२१ श्रीसुबोधिनी : श्रीकृष्णाय नमः। पोडशोऽध्यायः। ." विशेपे सात्त्विक रोधे तामसादिविभागतः। पूर्व राजसमापन्नाः सत्त्वभावं तथानयत् ।। १ ।। तेपां साविकरूपाणां सकामत्वाइलेन हि । निरोधं कारयामास पोडशे तन्निरूप्यते ॥२॥ ततः स्वरूपभावानां दुष्टानां दोपनुरिः। 'प्रसङ्गादिदमत्रोक्तं वाराणस्थास्तु दाहनम् ।। ३॥ 'बलस्तामसभावानां राजसानां तथैव च । सात्त्विकानां तथा मानखण्डका सुनिरूप्यते ॥४॥ ततः स्त्रीणां तु भगवान् एकेनैव करिष्यति । सप्तमास्त्रय एकत्र धर्मिणः पृथगीरिताः॥५॥ एवं प्रमेयवलतो निरोधः पञ्चधा भवेत् । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। पोडशेऽध्याये । पूर्वाध्यायान्ते सामान्यनिरोध उपसंहृतः । अतः परं विशेष- निरोधः पञ्चाध्याच्या अर्थ इत्याशयेनाहुः विशेपे इति । एतादृशरोधे वक्तव्ये सति तन्निरूप्यत इत्यग्रिमेणान्वयः । तामसप्रकरणे तामसत्वं निवर्य राजसत्वं सम्पादितवान्, ततो राजसप्रकरणे तदपि निवर्त्य सात्विकलं सम्पादितवान् , ततः सात्त्विकप्रकरणे निर्गु- णत्वम्, ततो मुक्तिस्कन्धे मुक्तिमिति विभागो नियन्धे निरूपित इति तादृशविभागा- खेतोः पूर्व तामसप्रकरणे राजसं भावमापन्नाः, ततः सत्त्वभावम् , तथा राजसभावनिवर्त- नप्रकारेणानयदिति पूर्वानुवादोनिमनिरूपणार्थमुक्तः । तेपामिति । सात्त्विकत्वं प्राप्तानां तेपी सकामत्वाद्धेतोपलेन निरोधं कारयामास । कामस्य तामसत्वात् सङ्कर्षणस्य च तयांत्वात्तद्वारैव तादृशानां निरोध इति मावः । एतेन निष्कामत्वे सिद्धे कुरुक्षेत्रप्रसझे स्वयं निर्गुणत्वं सम्पादयिष्यतीति प्रकरणसङ्गतिः । विशेपनिरोधप्रकरणे प्रथमाध्यायार्थ- मुक्त्वा द्वितीयाध्यायार्थमाहुः तत इति । खरूपमात्रे भावो येषां तादृशाः पौण्ड्रकादयः, परन्तु दुष्टा इति तेपां दोपनुञात इति शेषः । दोपमानं निवर्तनीयम् । सारूप्यं तु. खरूपमावत्लासिद्धमेवेति भावः । वल इति । यमुनाया द्विविदादीनां भीष्मादीनां घ मानखण्डक इत्यर्थः । पचमाध्यायार्थमाहुः तत इति । नारदयोधनार्थ पनीनां विशेपतो निरोधं रमणं करिष्यतीत्यर्थः । पूर्ववद्धर्मिनिरूपणमत्राप्यारापाहुः सप्तमा इति । धर्मपर्मिप्रकारेण निरूपणे सप्तमा इत्यर्थः । उपसंहरन्ति एवमिति । विशेषप्रकारेण ·. श्रीविठ्ठलरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता। २१ पूर्वाध्याये सात्त्विका निपिद्धात् व्यावर्तिताः । पोडशे त्वध्याये लौकिकात् सात्त्विक- मावमापादिताः गोपिका निरुध्यन्ते । ततो वैदिकादपि काशीदाहे निरोधं वक्ष्यति । ततः अशास्त्रमक्तेः द्विविदादीनाम् । ततो भीष्मादीनां शास्त्रमक्तेश्च । ततः शास्त्रप्रवर्तकस्य नारदस्थापि मुख्यभावात् । खशक्तिर्द्विधा स्थापितेति साधनशक्तिरूपो पलभद्रः गोपिकानां निरोधं कृतवानिति निरूपणार्थ गोकुले बलभद्रगमनादिकमुच्यते । श्रीशुक उवाच-बलभद्रः कुरुश्रेष्ट भगवान् रथमास्थितः। सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥१॥ ! , बलभद्रः कुरुश्रेष्ठेति । विश्वासार्थ सम्बोधनम् । भगवानिति निरोधोन्यकर्तव्यो न मवतीति साधनरूपो भगवांस्तन्नाविष्ट इति भगवान् । रथमास्थितः, न तु पूर्ववद्गुप्तः । सुहद्दिदृक्षुः नन्दादिदर्शनेच्छया । पूर्वभावमापन्नान् । तदर्थपरमोत्कण्ठायुक्तः नन्दगोकुलं प्रययौ । तेषां निरोधस्तत्र कर्तुं शक्य इति तत्र गतः ॥१॥ पूर्वं तदासक्तिद्वारा पश्चाद्भगवदासक्तिः सुलभेति प्रथमं लौकिकप्रकारेणैव तदासक्ति- माह परिप्वकश्चिरोत्कण्ठैरिति । परिष्वक्तश्विरोत्कण्ठै!पैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीभिरभिनन्दितः ।।२।। गोपानां गोपीनां एक एव परिचयलक्षणो माव इति सह निरूपणम् । गोपीभिरे- वेति । द्वयोरपि गोपैरालिङ्गितम् , परं वस्तुतो गोपीभिरेवालिङ्गितः । चकारानन्दयशो- श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीदठमकृतलेखः। निरूपणे पञ्चधा । पूर्वाध्यायोक्तं सामान्यनिरोधमप्यादाय तु पोढेति भावः । वैदिकादपीति। सात्त्विकभावमापादितानामिति शेषः । अशास्त्रमक्तेः शास्त्रभक्तरित्यपि पञ्चमी । ततः सात्त्विकमावमापादितानां द्विविदादीनां भीष्मादीनां चेत्यर्थः । शास्त्रप्रवर्तकस्येति । स्वत एव सत्त्वभावयुक्तस्येत्यर्थः । मुख्यभावादिति । भगवत एव साधनफलरूपलं मुख्यो भावस्तस्माइविध्यं स्यमन्तकप्रसङ्गे स्थापितम् । पूर्व स्वस्मैव साधनरूपत्वात्खयमेव निरोधं कृतवान् , अधुना तु साधनशक्तेर्विभागाद्वलद्वारा कारयामास । ततः सकामले निवृत्ते फलरूपः स्वयं कुरुक्षेत्रप्रसङ्गे निरोघं करिष्यतीतिमायः । वलभद्र इत्यत्र । पूर्ववदिति । प्रमरगीतप्रसङ्गवदित्यर्थः । पूर्वभावमिति । सात्त्वि- कत्वमित्यर्थः । उत्तरभावमिति । नैर्गुण्यमित्यर्थः । तत्र गतस्येति । रामस तत्र गतस्य सतः पूर्व रामासक्तिद्वारा पश्चाद्भगवदासक्तिः मुलमा भवति । रामस्याधुना तदाविष्टला- दितिमावः। परिप्यत इत्यत्र । गोपैरिति । एतैरप्यालिङ्गनं तु कृतम्, परन्तु वस्तुतो १. साधननिस्स इति पाटः । २. इति । मगशन रपमिति पठ्यते चिम् । ३. तर गत खन रात्र गतस्सेत्यांग्रिमसोकोत्पानियां पश्यते।

·२२ .. श्रीसुबोधिनी। दाभ्याम् । तत्कृत्यमुक्त्वा बलभद्रकृत्यमाह रामोऽभिवाद्य पितराविति । पितृत्वमेव स्था- पितमिति नान्यः शब्दो निरूपितः । तौ वैश्यावपि आशीमिरेवाभिनन्दितः ताभ्याम् ॥२॥ पूर्वनिरोधस्य गमने उत्तरत्र क्रियमाणो व्यर्थः स्यादिति पूर्वसम्बन्धस्तथैव स्थित इति निरूप्यते चिरं नः पाहि दाशार्हेति । चिरं नः पाहि दाशाह सानुजो जगदीश्वरः । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्गय नेत्रैः सिपिचतुर्वलम् ॥ ३ ॥ अस्मान् चिरं परिपालय । यतस्त्वं दाशार्हः । उभयोरेव पुत्रभाव इति सानुज इत्युक्तम् । कृष्णसहितः । जगदीश्वर इति । पूर्व माहात्म्यज्ञानं वृत्तमनूयते । लौकिकोऽपि स्नेहः पूर्वसिद्ध एव प्रकटीकृत इत्याह इत्यारोप्येति । अमारोप्य प्रौढमपि पालकमेव मत्वा, आलिङ्ग्य नेत्रजैः सिपिचतुः। वलमिति सर्वाङ्गम् , अन्यथा शिखा अनुक्ता एव समागच्छेयुः ॥३॥ आवश्यकानां प्रणिधानमुक्त्वा अनावश्यकानामाह गोपवृद्धाश्च विधिवदिति । गोपवृद्धांश्च विधिवद्यविठैश्वाभिवादितः। यथायो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मनः॥४॥ विधिोत्रोचारणपूर्वकमभिवादनम् । रामापेक्षया यविष्ठेव्याभिवादितः । ज्ञातेऽपि माहात्म्ये लौकिकमावस्थापनं निरोधान्तरङ्गम् । यथाययो यथासख्यं यथासम्बन्धमिति कालान्तःकरणदेहधर्माणामनतिक्रम उक्तः । आत्मन इति । यद्यपि ते सर्व एव माहात्म्यज्ञानाद्भगवद्भावमेव मन्यन्ते, तथापि खयं यथा तान्मन्यते, तथा कूतवानित्यर्थः ॥४॥ समुपेत्याध गोपालान्हास्यहस्तग्रहादिभिः । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागताः॥५॥ समुपेत्य सम्यक मिलित्वा अभिवादित इति पूर्वेण सम्बन्धः । अय गोपालान् हासहस्तग्रहादिमिः यथायोग्यममिवादितवानिति अर्थवशाद्विपर्ययेण योजनीयम् । दीनेषु इस्तग्रहः, समेषु हासम्, उत्तमेष्वभिवादनमिति । एवं कापिकमुपसंहरन् याचनिकमाह विधान्तं मुखमासीनं पप्रच्छुरिति । ज्येष्ठा मपि सन्तीति आसीन- मित्युक्तम् । परितः सर्वत उपागताः, न तु कश्चिदपि तमोपेक्षां कृतवानित्यर्थः ॥ ५॥ श्रीरिहरायामाधीपराभवटेराः। गोपीमिरेप परिष्वक्तः । आलिशानं सम्म तासामेव, तथाधिकारादित्येवकारार्थ उक्तः । दयोरपि । याविशयेशिनोरपीत्यर्थः । पिनान्तमित्यय । ज्येष्ठा गपीति । ज्येष्ठानामपि तत्र विद्यमानत्वास्थितिरेप, गतु सपनमित्यर्थः। १. माता पार। १. मागी::।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । २३ प्रथम लौकिकमाह पृष्ट्वाथानामयं तेष्विति । पृष्ट्वाथानामयं तेपु प्रेमगद्गदया गिरा। कृष्णे कमलपत्राक्षे संन्यस्ताखिलराधसः॥६॥ पर्युपागताः प्रथमतः अनामयं पृष्ट्वा, अथ मिन्नप्रक्रमेण, प्रेमगद्गदया गिरा पप्रच्छुरिति संवन्धः । अयं विशेषो यद्यपि सर्वेपाम् , तथापि विशेपमाह । तेषु ये कृष्णे कमलपत्राक्षे संन्यस्ताखिलराधसः । सर्वा एव सिद्धयो लौकिका वैदिकाश्च भगवत्येव स्थापिताः। तत्र हेतुः कमलपन्नाक्ष इति । दृष्टचैव सर्वतापनाशं मोहं च सम्पादयतीति ॥६॥ नन्दादीनां वाक्यान्याह कञ्चिन्नो वान्धवा रामेति । चिन्नो वान्धवा राम सर्वे कुंशलमासते। कच्चित्स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विताः॥७॥ । सर्वे वसुदेवादयः कुशलमासत इति प्रसङ्गात् लौकिकमेतदुक्तम् । स्नेहं च पृच्छन्ति कच्चित्स्मरथेति । नोऽस्मान् । रामेति स्लेहेन सम्बोधनम् । यूयं सर्व एव दारसुतान्विता इति विस्मरणे हेतुः । अतः प्रश्नः सोपालम्भ इव ॥ ७॥ तेपां जातमन्युदयादिकं खस्सात्यन्तमिष्टमिति ज्ञापयन्तोऽनुवदन्ति दिष्ट्या कसो हतः पाप इति । दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृजनाः। निहत्य निर्जिल रिपून्दिष्ट्या दुर्ग समाश्रिताः ॥८॥ माग्येन सुहृजनाः कंसात् मुक्ताः । खरूपगुणयोस्तस्यासामीचीन्यं प्रतिपादयन्तः तस्य वधो न दोपायेत्यपि सूचयन्तो जरासन्धकृतोपद्रवनिवृत्तिमाहुः निहत्य निर्जित्य रिपूनिति । निहत्य कालयवनम्, वलं च निर्जित्य बहुधा जरासन्धादीन् । दुर्गाश्रये जयस्याहेतुत्वात् जयसन्देह एव दुर्गाप्रय इति क्त्वाप्रत्ययेन पूर्वकाल एवोच्यते । एतत्सूचयति दिष्ट्येति । द्वारकासम्यगाश्रयणं सम्बन्धिभिः सह स्थितिः ॥ ॥ एवं सर्वेषां प्रश्नमुक्त्वा गोपीनां विशेपमाह गोप्यो हसन्त्य इति । गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामसन्दर्शनालाः। राजसप्रकरणे ताः शोकरहिताः कृता इति मगवत्स्मरणेऽपि तासां हर्ष एव जात इति हासयुक्ताः । ननु पूर्णानां पुनः किं प्रश्नेनेत्याशवाह रामसंदर्शनाता इति । रामस सम्यक् दर्शनेन लेहकृपापूर्वकेण आताः आदरयुक्ताः, ततो याः यथाभूताः तथानुचिः कर्तव्येति, अपने बौदासीन्यं च मवतीति पप्रच्छुः ॥ ८ ॥ श्रीविहलवायाएमजश्रीपलभकृतलेखः । प्रथममिति । गोपीप्रश्नाप्रथममन्यप्रश्नमित्यर्थः । निहत्येसत्र । पूर्वकाल एवेति । नतु हननस्य जयस वा तत्र हेतुत्वमित्येवकारः। गोप्य इत्यत्र । यथाभूता इति । रामसन्दर्शनप्रकारेणेवमूता भगवदाता जाताः, नतु साक्षात् । अतः परोक्षप्रकारेणैवानुवृत्तिः कर्तव्येत्यर्थः ।

·. २४ श्रीसुबोधिनी । प्रश्नमाह कच्चिदास्त इति सांधैः पञ्चभिः। कचिदास्ते सुखं कृष्णः पुरस्त्रीजनवल्लभः ॥९॥ अर्ध भावो न्यून इति । पूर्व वहुविधा निरूपिता अपि । प्रकृते तस्याः कथायाः अनुपयोगात् पुराणान्तरस्थां तामाश्रित्य नन्दगोपकुमारिकाः भगवता' द्वारकायां नीता एव । याः पुनरन्यपूर्वाः, ता अपि विमर्श क्रियमाणे तासामेव वाक्यानुसारेण उपालम्भ- वाक्यैः अग्ने च भगवद्वाक्यैः भिन्ना एवेति प्रतिभाति । साधारण्य एव वा अत्र निरूप्यन्ते । सन्ति च ताः शङ्खचूड़वधे निरूपिताः । अत एव सान्त्वनमासां पृथक्, क्रियते । शब्दवलविवेके त्वाश्रीयमाणे अन्यपूर्वाः सर्वा एकरूपा एवेति प्रतिभाति । बलभद्रोपि भगवानेवेति साम्प्रतं भगवच्छक्तिरत्र प्रविष्टेति । अतः पूर्वभावेन सान्त्वनम् , भगवद्भावेन रमणमित्युभयं न विरुध्यते । अत एव सान्त्वनेनात्र विशेष उक्तः । स हि खात्मानं भगवद्रपं प्रदर्श्य तासां लौकिकभावेऽपि पश्चात्कामना पूरितवान्, उक्ततया अहमेकरूपेण समागतः, अत एव 'आयास्य' इत्यपि वचनं यथाश्रुतम् । कृष्णः साक्षादक्लिष्टकर्मेति आत्मानमेव रमयतीति यथाकथञ्चित्तत्परतामेव सम्पादयतीति न पहि- धर्मान् कोमं च गणयति । भक्तिमार्गविरोधस्तु निरोधे नाशङ्कनीयः । लौकिकसहित- श्रीविठ्ठलरायारमजीवल्लभकृतलेखः । कच्चिदास्ते इत्यत्र । सङ्खचातात्पर्यमाहुः अर्ध भाव इति । पहुणो भगवान्पूर्णः । तथा सति पतिः श्लोकः प्रश्नः स्यात् । अत्र वक्तरि भावस्य सावरणत्वेनार्धन्यूनत्वात्सार्ध- पञ्चमिः प्रश्न इत्यर्थः । ननु प्रश्नकर्तृमावसंख्यया शोकसंख्या वक्तव्या भवतीत्याशझ्याहुः पूर्वमिति । यद्यपि पूर्व तामसादिप्रकारेण बहुविधा निरूपिताः, तत्र तद्भावसंख्ययैव श्लोक- संख्या निरूपिता, तथाप्यधुना आन्तररमणमेव स्थिरीकृतम् । तथैकविध मिति सर्वासा- मेकविध एव भावः । अतः प्रकृते बहुविधत्वकथाया अनुपयोगान्न तद्धावसंख्यया लोकसंख्येत्यर्थः । विमागमाहुः पुराणान्तरेति । एतास्तु नीता एव । 'नन्दगोपसुतं देवि पति मे कुर्विति प्रार्थनादेतासामावेशरमणं न भवतीत्येवकारः । याः पुनरन्यपूर्वाः श्रुतिरूपास्ता अपि भिन्नाः । अतः साधारण्य एव निरूप्यन्ते इत्यर्थः । शब्दवलविवेके विति । एताः श्रुतिरूपाः, क्लोपि वेदात्मकः । अतः शब्दरूपयोरुभयोर्वलं सामर्थ्य तस्य विवेके विवेचने इत्यर्थः । सर्वा इति । रासस्था अन्यपूर्वाः शङ्खचूडप्रसङ्गस्थाश्वेत्यर्थः । ननु तादृशीनां वलगद्रेण रमणं कथं सम्मवतीत्याशझ्याहुः स हि स्वात्मानमिति । टोकिकेति । विवेचने तु न बाधकमित्युक्तमेव । लौकिकमावपक्षेपि न वाधकमित्यपि- शब्दः । उक्तयेति । भगवतो तत्वागवता सहैकरूपेण समागतोऽहमित्यर्थः । साक्षादि- त्यस्सारमानमित्यनेनान्वयः । आत्मानं पलाविष्टमित्यर्थः । नतु तत्र तदेहमपि च्यापारयती- स्येवकारः । तत्र हेतुरलिटेति । देहादिरमणे केशः सादित्ययः । वहिर्धर्मानिति । देह- स्थानीयम्स पठम्य धर्मानित्यर्थः। १. परमपी पाठः। १. महिरपागेशोषः। ३. पाच गयटीशिपाटः।

·- , . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकवलेखसमेता। २६ भक्तिमार्ग एव विरोधश्च । यतो गोपिकानां भेदे अभेदे वा विशेषो नास्तीति न पृयनि- रूपणम् । तथापि भेदेनैव व्याख्येयमिति सम्प्रदायः। लौकिकदृष्या - पृच्छन्ति । रामेण लौकिकन्यायेन आता इति । कृष्णः स्त्रीणां हितकारी । तासां सुखदुःखैः तथा भवतीति वयं क्लिष्टा इति, अन्याश्च सुखिता इति, समानदेशस्थानामेव आनन्ददातृले सुखित्वम् , साधारण्ये त्व(ध)सुखित्वमिति प्रायेणानुक्तेऽप्यङ्गीकृते वा आहुः । सत्यं सुखी, यतः पुरस्त्रीजनवल्लभ इति । अस्मदलमत्वे कदाचिदन्यथापि स्यादिति भावः ॥९॥ कदाचिदस्मत्स्मरणेनाप्यन्यया भवतीति सम्भावनयां आहुः कञ्चित्स्मरति वा वन्धूनिति। कचित्स्मरति वा बन्धूपितरं मातरं च सः। अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुजः ।। १०॥ वन्धून् गोपान् गोपीश्च । आवश्यकस्मरणं पृच्छन्ति पितरं मातरं चेति । यद्यपि त्वं स्मरसि, तथापि स कृष्णः स्मरति, न वेति सन्देहः । एवं प्रसङ्गमुक्त्वा खस्मरण सम्भावयन्ति अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवामिति । अपेक्षिता सेवा, इच्छानुसारिणी अनुसेवा भवति । महाभुज इति क्रियाशक्तिः सर्वापेक्षया महती निरूपिता। अनेन नयने आगमने वा न तस्य काचिच्छका ॥१०॥ यद्यपि भगवत्ससूया त्यक्ता, तथापि कालविलम्बात् भवत्येव बुद्धिरन्यथेति पुनस्तासां दोपनिराकरणार्थ निरूपयति मातरं पितरमिति । मातरं पितरं भ्रावन्ज्ञातीन्पुत्रान्स्वसृरपि । यदर्थे जहिम दाशाई दुस्त्यजान्वजनान्प्रभो ॥११॥ पञ्चावश्यकाः । स्त्रीणां मुख्या माता । मर्तारं परित्यज्येति वक्तव्ये ज्ञातीनिति साधारण्येनैव तन्निराकरणमपि कृतम् । मर्तृत्वस भगवत्येव स्थापितत्वात् । 'पतीन् पुत्रा'निति पाठे न कोऽपि सन्देहः । आद्यन्तयोः स्त्रीग्रहणं तासां तदनुरोधो महानिति । सर्वनिराक्रियमाणाः तदनुरोध परित्यज्य भगवानेव गृहीत इति यदर्थे जहिमेत्युक्तम् । दाशाहेतिसम्योधनात् पश्चात्तापेन कयनं यारयति । त्यागो महानिति वक्तुं तान् विशेष- यन्ति दुस्त्यजान् स्वजनानिति । अन्तःकरणदेहसम्बन्धी रढी निरूपिती । भभो इति सम्मोधनं सामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात् परित्यागे उपालम्मो युक्त इति योषितम् ॥ ११ ॥ यदर्थमेतनिरूपणं तमुपालम्ममाहुः ता नः सद्यः परित्यज्येति । ता नः सदः परित्यज्य गतः संच्छिन्नसोहदः । कथं नु तादृशं रखीभिर्न प्रदीपेत भापितम् ।। १२ ।। -- मु.४ ·" . श्रीसुघोधिनी।.... अन्तःकरणेऽपि परित्यागार्थमाहुः , संच्छिन्नसौहृद इति । सम्यक् छेदः मरणसमानवाधानामप्युपेक्षणात् ।। ननु ज्ञायत एव वसुदेवपुत्रो यथाकथञ्चिदत्रागल्य स्थितः, तत् किमिति सर्वपरित्यागेन सेवित इति. चेत्, तबाह कथं नु तादृशं स्त्रीभिरिति । युक्त्या यद्यपि त्यक्ष्यतीति निश्चितम् , तथापि हृदयाघालम्भनेन यथा विश्वास उत्पद्यते, तथा भापितं कथं न श्रद्धीयेत । स्त्रियो हि शुद्धभावा न कापट्यं जानन्तीति वश्लाघा । अतो वाक्यविश्वासादेवं कृतमिति नास्माकं दोपः। 'सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज' 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यती'त्यादि- वाक्यानि च शास्त्रदृष्ट्या । नु इति वितर्के । कश्विदेवमप्यस्ति, यो विश्वासं न कुर्यादित्य- सम्भावनापि सूचिता ॥१२॥ एवं मात्सर्येण भगवति दोपं सम्भाव्य, साम्प्रतं पुरस्त्रीणां सम्वन्धं करोतीति स्मृत्वा, सुतरामीा जाता, ततस्तस्य तद्वैषयिकसुखं मा भवविति विचारयन्त्यः पुरस्त्रियोऽपि चेन्निवृत्ता भवेयुः, तदा भवेदिति ता निवर्तयितुं उपोलभन्ते कथं नु गृह्णन्तीति । कथं नु गृहन्त्यनवस्थितात्मनो वचः कृतनस्य बुधाः पुरस्त्रियः। गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दरमितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुराः ॥ १३ ॥ ननु सुखकराणि वाक्यानि सुखं च प्रयच्छन्ति, तत्कथं न विश्वसनीय इति चेत्, तबाह अनवस्थितात्मन इति । न अवस्थिताः एकत्र प्रतिष्ठिताः वेदे लोके वा आत्मानो जीवा यस्य । न हि भगवत्सेवकाः क्वचित्प्रतिष्ठिता भवन्ति । तस्य हि वचनेन तत्सेवकत्वे खस्यापि (तथा) भविष्यतीति । अतो भगवदीयानां भगवंव्यतिरिक्त प्रतिष्ठितत्वा- मावात् ऐहिकाभिलापिण्यः । नु निश्चयेन कथं गृह्णन्ति । ननु प्रतिष्ठिते साधने कृते कथं प्रतिष्ठां न ठमन्ते, 'अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति, अमुष्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठन्ति वा, य एता रात्रीरुपयन्ती त्यादिवाक्यैः कृते कर्मणि कथं प्रतिष्ठां न लभन्त इति चेत्, तबाह कृतघ्नस्येति । स हि कृतमपि हन्ति । अत एवोक्तं 'लोके स्वास्थ्यं तथा वेदे हरिस्तु न करिष्यति । पुष्टिमार्गस्थितो यस्मात् साक्षिणो भवताखिला' इति । नन्वतन्न जानन्तीति चेत्, तबाह बुधा इति । बुधत्वे हेतुः पुरस्त्रिय इति । पुरवासिनो विचक्षणा भवन्तीति । तत्र स्वयमेव वचनग्रहणाग्रहणयोर्दुःखतारतम्यं विचार्य, अग्रहणे महदेव दुःखमिति ग्रहणोपपतिमाहुः गृहन्तीति । वै निश्चयेन । नात्र पूर्वपक्षोऽपि । तत्र हेतुप्रयमाहुः । चित्रकथस्य कथावैचित्र्यात् वाचा वशीकृता गृहन्ति । सुन्दरस्मितावलोकाम्यां च मनःकायाम्यां व्यामोहिताः गृहन्ति । प्रयाणां कार्य जातमित्याहुः । स्मितावलोकाम्यामुच्छसितो यः स्मरः मर्यादामुलप्प उद्तो जातः, तेन आतुराः । यथा ज्वरातुरो वैद्यवाक्यं शृणोति । वाक्यात् फहतिकादिकमपि भक्षयति, तद्वदित्यर्थः ॥ १३ ॥ १. अर्गभावी पारः .. २. उपतमन्ती पारः। 1. प्रशिक्षितेरिति पाठः।

·ॐ . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । एवं काश्चित्स्वयं दुःखमनुभूयं अज्ञानवशादोषनिवर्तके दोपं सम्भावयन्ति, तासां निषेधार्थमन्या आहुः किं नस्तत्कथया गोप्य इति । , किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः। यात्यसमाभिविना कालो यदि तस्य तथैव नः ॥१४॥ हे गोपस्स स्त्रियः, पामर्यः, तत्कथया नः किम् । मक्तिनिरोधमुक्तीनां दोषोत्पत्तौ प्रयोजकत्वामावात् सुतरां दोषजनकत्वाच तत्कथया नः कोऽपि नोपकारः । भक्तिमार्गे प्रतिवन्धान् दूरीकृत्य स्नेहेन भगवद्भजनं कृतं स्यात् । निरोधे तु क्षणमात्रमपि भगवददर्शने देहेन्द्रियादिकमपि सक्तं स्यात् । मुक्तौ वैषम्यग्रहणं न स्यात् । अतो दोपाणामनिवृत्तत्त्वात् गुणानां चाभावात् . तत्कथया नः किम् ! ननु कथापि श्रोतव्या, वक्तव्या वा, कथारसावेशादिति चेत्, तबाहुः कथाः कथयतापरा इति । यासु न दोपोत्पत्तिः । ननु कथमेवमौदासीन्यं कर्तुं शक्यम्, तत्राह यात्यस्माभिविना. काल इति । पारमार्थिकप्रयोजनाभावात् . लौकिकप्रयोजनार्थ भगवानपक्ष्यः । तत्रोभयोः विषयता भोक्तृत्वं च । एवं सति अस्माभिर्विना यदि तस्य कालो गच्छति, तदास्माकमपि तं विना गच्छत्येव । नहि वयं मृताः । येन विना यस्य न निर्वाहः, स उपालम्म्यो भवति । तदा न दोपः शास्त्रे, लोकेऽपि न विगानम् । यथा प्राणात्यये सर्वविषयपरिग्रहस्य । न हि नियमाणः निपिद्धादपि जलमन्नं वा गृह्णन् प्रत्यवैति । तथा भगवता विना चेदस्मत्राणा गच्छेयुः, तदोपालम्भो निर्दष्टः । अन्यथा दोष एव स्यात् । उदासीनोपालम्भवत् । अथ मजनानुरूपेण भजनम् , तद्भगवति नास्त्येव । अस्माभिर्विनैव तस्य कालो गच्छतीति । अतः स्वस्य तथाधिकारे भगवच्छास्त्र- प्रामाण्ये भगवानेव समागच्छेत् , अप्रामाण्ये तु मरणमेव स्यात् । उभयमपि नास्तीति वृथोपालम्भो न कर्तव्य इत्यर्थः । उभयविधा अप्येताः मूर्छापर्यन्तव्यापारयुक्ताः । अतों दुःखात्प्रथमा वदन्ति, मरणाभावाच पैरा निषेधन्ति ।। १४ ।। श्रीविठ्ठलरायास्मजश्रीयलभकृतसेखः। किं नस्तत्कथयेत्यत्र । भकीति । यद्यपि कथाया भक्तिनिरोधमुक्तिसाधकत्वम्, तथापि दोपोत्पत्ती दोपारोपे सत्येतस्यां फलप्रयोजकता भक्तिनिरोधमुक्तिसाधकलं नास्ती. त्यर्थः । दोपेति । अन्त्यावस्थाहेतुभूतो भावो दोप इति प्रमरगीते निरूपितं टिप्पण्याम् । तजनकत्वादित्यर्थः । फलाप्रयोजकमक्तिनिरोधमुक्तिजनकत्वं दोपजनकत्वं चेति चकारः। फलाप्रयोजकत्वं व्युत्पादयन्ति भक्तिमार्गे इति । दोपोत्सत्ती सत्यामपि मक्तिमार्गस्य फलाप्रयोजकले इत्यर्थः । प्रतिबन्धादित्यादिनोक्तं त्रयाणामपि फलत्रयं ज्ञेयम् । अत इति । दोपारोपे सति फलाप्रयोजकत्वादित्यर्थः । दोपाणामिति । प्रतिबन्धा देहेन्द्रियादिकं वैषम्यग्रहणं च दोपास्तेपामित्यर्थः । गुणानां चेति । 'तब कयामत'मित्यत्रोक्तानां पहुगुणा. नामस्मान्प्रत्यप्रकटनादित्यर्थः। उभयविधा अपीति । दोपसम्माविका दोपनिपेधिकाश्चेत्यर्थः। १. तदा दोष एव स्यात्, शाने लोम्पीति पाठः। २. अपरा पति शोधः। 2 ३.. एवायाम्।

·२८ 'श्रीसुबोधिनी। ततो मरणपर्यन्तं पीडिताः भगवदिच्छया: अन्तस्तापं बहिःकृतवत्य इत्याह इति प्रहसितमिति । इति प्रहसितं शौरेजल्पितं चारुवीक्षितम् । गति प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो मुमुहुः स्त्रियः ॥ १५॥ प्रहसितमान्तरम् । पहिामोहकम् । शौरेरिति सामर्थ्यमुक्तम् । जल्पितं वाचनिकम् । चारुवीक्षितमैन्द्रियकम् । कायिकं द्विविधमप्याह गतिं प्रेमपरिप्वङ्गमिति । एवं पञ्चाङ्गं भगवन्तं स्मरन्त्यः मोहं मूर्छा प्राप्ताः ॥ १५ ॥ मरणे तु सम्भाविते भगवानेवागच्छेत् , सायुज्यं च दद्यात्, तदभावात् बलभद्रेण सान्त्वनं कृतमित्याह सङ्कर्पण इति । सङ्कर्षणस्ताः कृष्णस्य संदेशैहृदयङ्गमैः । सान्त्वयामास भगवान्नानानुनयकोविदः ॥१६॥ ताः पूर्व निरुद्धाः अपहतशोकाश्च । पुनरुत्पन्ने दोपे उद्धववत् ततोऽपि विशेषप्रकारेण - सान्त्वयामास । यतो भगवान् नानाप्रकारानुनये कोविदश्च । यथैव ताः सान्त्विता भवन्ति, तथैव कृताः ॥ १६ ॥ सान्त्वनार्थमेव ह्ययं गतः, वाक्यमात्रेण सान्त्वनं न भवतीति वसन्तसमये तत्रैव स्थितश्चेत्याह द्वौ मासौ तत्र चावात्सीदिति । द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधु माधवमेव च । रामः क्षपासु भगवान्गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥ स हि घहुकालं यत्र कचित्तिष्ठति, तत्रापि स्थितः । मधु माधवमेव चेति । वसन्त एव कामकृता पीडा महतीति । तस्मिन् विद्यमाने कामो न पीडयतीति । भगवान् उद्धवद्वारा अलौकिकसमाधानं कृत्वा लौकिकन्यायेन बलभद्रद्वारा कृतवानिति । रामोपि रतिवर्धनः। क्षपासु भगवद्पो भूत्वा गोपीनां रतिमावहन् स्वयमपि रेमे इत्यग्रेण सम्बन्धः। अवात्सीदिति पूर्वेण वा । चकारात् स वसन्तो मासत्रयात्मक इति ज्ञातव्यम् ॥ १७ ॥ अन्यार्थमेव चेद्गच्छेत्, तदा लोके अनौचित्यं भवतीति भगवदिच्छया स्वयमपि रतिं कृतवानित्याह पूर्णचन्द्रकलामृष्ट इति । पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना। यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्रीगणैर्वृतः ॥ १८ ॥ तत्पतिसम्बन्धे या न विरुध्यन्ते, ता पलभद्रेणापि न विरुध्यन्त एव । अनेन श्रीविठ्ठलरापारमनश्रीवल्लभकृतलेसः । इतीत्यत्र । सायुज्यं चेति । सह योगेन परिष्वङ्गादिकं कुर्यादित्यर्थः । द्वौ मासावित्यत्र । तत्र चेति । चकारस्यार्थमाहुः स हीति । मासत्रयात्मक इति । स वसन्तः फागुनमप्यादाय मासत्रयात्मक इत्यर्थः । अन्यार्थमेवेति । सान्त्वनार्यमेव गमने ज्येष्ठत्वालौकिकदृष्टया अनौचित्यं स्यादित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। २९ सर्वत्र भगवद्धर्मेषु भगवत्सिद्ध्यर्थ साक्षान्निर्लेपे सम्वन्धाभावात् अनुकल्पाः कृता इति सूचितम् । अनुकल्पोऽपि सानुभाव एव भवति, न तु निरनुमाव इति यमुनाकर्षण वरुणादिसम्माननं च निरूपयिष्यति । याज्य एवं देहादिरिति । यथा वस्त्रपावनार्थ जलं वस्ने प्रक्षिप्यते, तथा एताः भगवद्ध प्रक्षिप्ताः । रमणे साधनान्याह । पूर्णचन्द्रकलामिः मृष्टे उज्वले यमुनोपवन इति । वनं नदी:च रसपोपके । अपेक्षितो वायुरिति देशं निरूप्य निरूपयति कौमुदीगन्धवायुनेति । कुमुदसम्बन्धिनी कौमुदी नंदी तत्सम्बन्धिगन्धयुक्तेन वायुना सेविते । कौमुदी ज्योत्स्ना वा । गन्धश्च । उभयसहि- तेन वायुना सेवितत्वादेव मन्दत्वम् । इदं रमणं पुष्पावचयादिरूपम् । वहिरिति ज्ञापयितुं स्त्रीगणैर्वृत इत्युक्तम् । गणशः सर्वविधा एव स्त्रियस्तत्र सन्तीति ज्ञापितम् ॥१८॥ तस्यानुभावमाह वरुणप्रेपितेति । वरुणप्रेपिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् । पतन्ती तद्वनं सर्व खगन्धेनाध्यवासयत् ॥ १९॥ वारुणी काचिल्लक्ष्म्या सह अमृतमधने उत्पन्ना सा अधिष्ठात्री देवता सर्ववृक्षेषु तिष्ठति । सा दैत्येभ्यो दत्तेति दैत्यराजाधीना सा यस्मिन्नेव वृक्षे अधितिष्ठति, तत एव मधुधारा उत्पद्यते । सङ्कर्षणश्च तामसी भगवन्मूर्तिः । मधुना सम्प्रीतो भवतीति दैत्यराजेन वरुणेनाज्ञप्ता देवतात्वात् यथासुखं यथामिलपितगन्ध- रसरूपा पतति । अतो वृक्षकोटरात्पतन्ती सर्वमेव तदनं स्वगन्धेन अध्यवासयत् । यथा स गन्धः सर्वव्यामोहको भवति ॥ १९ ॥ अत एव गन्धेनैव वशीकृतो बलभद्रः पपावित्याह तद्गन्धं मधुधाराया इति । तद्गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं पलः । आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभिः समं पपौ ।। २० ।। तत्सर्ववनव्याप्तम् । वायुनोपहृतमिति दूरेपि क्रीडन् आमायोपुगतः। उमयेषां पूर्णरमणे भगवत्स्मरणेन कदाचित्सकोचः स्यात् , रसोवानोत्पद्येत, अत एतदर्थ ललनामिः समं पपौ२० श्रीविठ्ठलरायारमनश्रीवल्लमकृतलेखः। पूर्णचन्द्रेत्यत्र । साक्षानिर्लेपे इति । साक्षाद्भगवदीये नितेपे पदार्थ बलमद्रस- म्वन्धो न मवति । अतो भगवत्सिद्ध्यर्थ भगवत इव रमणसिद्ध्यर्थं सर्वत्र मगवद्धर्मपु पूर्ण- चन्द्रादिसर्वपदार्थेष्वनुकल्पा एव कृताः, गोप्योपि तदनुकल्पाः, रामोपि भगवदनुकल्प। अतः सर्वमेवानुकल्परूपमिति भावः । रामे मगवदावेशवत्सर्वेष्वेव पदार्थेषु तत्तदावेश इत्य- नुकल्पलम् । निवन्धे पश्चाातास्तु गोपिकाः । श्रुतपूर्वा पलं दृष्ट्वा रेमिरे' इत्युक्तम् । अन च शहचूडप्रसङ्गस्था इत्युक्तम् । तत्र पयाजातासु रमणसमये कायिकसान्त्वनसिझ्ययं पूर्वासामावेश इत्यविरोधः । त्याज्य एवेति । पश्चानातानामावेशाधिकरणानां देहादिः पूर्वरूपत्यागेन शोपनीय एवेत्यर्थः । भगवद्ध इति । रामनिष्ठे इत्यर्थः । तद्गन्धमित्यत्र । भगवत्स्मरणेनेति । रामाविष्टस्य भगवतो ज्ञानेनेत्यर्थः।। १. देश निरुपयतीति पाठः।

·- -- श्रीसुबोधिनी । ", तितो गतक्लेशास्ताः..रतिपोपिका जाता' इति वक्तुं तोस गानमाह उपगी- यमानचरित इति । उपगीयमानचरितो वनिताभिहलायुधः । वनेषु व्यचरत्क्षीवो मदविह्वललोचनः॥ २१ ॥ उपगीयमानं चरितं यस्येति । तस्मिन् रुचिरुक्ता । यतो वनिताः वनमिताः इति । हलायुध इति तस्यापि विचाराभाव उक्तः । किञ्च । क्षीवो मत्तः । अनेन विचाराभावः सम्यक् निरूपितः । मदेन विह्वले लोचने' यति लोकान् पश्यन्नपि न पश्यतीत्युक्तम् ।। २१॥ "एवमवस्थापन्नस्य आधिदैविकं रूपं प्रकटीभूतमिति ज्ञापयितुं वर्णयति स्रग्व्ये- ककुण्डलो मत्त इति । सरव्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया। विभ्रमितमुखाम्भोज खेदप्रालेयरूपितम् ॥ २२॥ 1. "चत्वारि विशेपणानि चतुर्मुर्तित्वसम्पत्तये निरूपितानि । स्रग्वी पुष्पमाला- परिवीताङ्गः, एकमेव कुण्डलं यस्य । सङ्कर्षणस्य तदसाधारणं चिह्नम् । योग एव, न सायमिति । मत्तः स्वभावतः । वैजयन्त्या नवरत्नखचितया आपादलम्बिन्या मालया स हसितमुखाम्बुजं श्वेतमुखकमलं बिभ्रत् । स्वेदरूपाः प्रालेयाः हिमकणाः । तेन , रूपितमिति । अनेन श्रमः सहज एव शोभाकरः, न तु क्लेशजनित इति सूचितम् । ते प्रस्खेदकणाः न शीतला भवन्तीति ।। २२ ॥ तर्हि स्वरूपनाश एव वारुण्या जात इत्याशझ्य, तथा प्रतीतवन्तं देवमपि नाशयतीति ज्ञापयितुं यमुनां तथा मन्यमानां निग्रहं चिकीर्षुराकारितवानित्याह स आजुहावेति । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वरः। निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बलः। अनागतां हलाओण कुपितो विचकप ह ॥ २३ ॥ केवलं निग्रहार्थमाकारणे सुतरां मत्तता भवतीति यत्रैव पीत्वा तिष्ठति, तत्रैव श्रीविठ्ठलरायामजश्रीवलभकृतलेखः। सव्येककुण्डल इत्यत्र । चतुर्मूतित्वेति । वासुदेवाविष्टसार्पणाविष्टशेपो वल इति जन्मप्रकरणे निरूपितम् । तथा च त्रिमूर्तिवं सर्वदा । अधुना पुरुषोत्तमोप्यात्रिष्ट इति चतुर्मुर्तित्वसम्पत्तिरिति संख्यातात्पर्यमुक्तम् । योग एवेति । सर्पणो हि वेदात्मकः । सांख्ये घात्मानास्मविवेकः। वेदे सर्वस्यैवात्मरूपत्वादयं विवेको न तत्सम्मत इति भावः । तहीति । मत्तले सतीत्यर्थः । १. स्वरूपानारा शि पाठः ।

·. . .. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीबल्लभकृतलेखसमेता। ३१ जलक्रीडा. कर्तव्येति जलक्रीडार्थमित्युक्तम् । नन्वेवं कृतेऽपिः मत्तता. भवत्येव, नहीश्वरमर्यादया स्थापिता नद्यः क्वचिदायान्ति, आगता , वां फैधं न मर्यादामङ्गं फुयुः, तबाह ईश्वर इति । न हि स्वार्थमेव मर्यादा मवति, अन्यथा क्रीडार्थ जगन्निर्माणमिति पक्षो न स्यात् । नहीश्वरः ईशितव्यमुपसर्पति । ततो यमुनया विचारितम्, मत्तोऽयम्, मत्त एव अविचार्यवाकारयतीति चलवाक्यमनादृत्य, आपगां नदी अनागतां हलाओण विचकर्म । हलस्याप्याधिदैविकत्वात् देवतासहितां नदी कूलेऽपि निम्नमावं सम्पाद्य, कुंल्यामार्गेण नीतवान् । तदा देवतासहितं जलं खभावमार्गेणागच्छत् तेनैव मार्गेण गन्तुं प्रवृत्तम् ॥ २३ ॥ :...एतदपि मत्तकार्यमेवेत्याशय ज्ञानपूर्वकं तथाकरणमित्याह पापे त्वं मामवज्ञायेति । पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता। नेष्ये त्वां लागलाण शतधा कामचारिणीम् ॥.२४ ॥ मयाहुता आहूता । अथवा । यस्मात्त्वं मामवज्ञाय नागता,. अतो मया हुता यथा हुता दग्धा भवति, एवं शुष्केत्यर्थः । न केवलं शुष्कमात्रं निग्रहः, किन्तु अगृहामपि करिष्यामि, यतो वृष्टिजलेनापि लोका नदीत्वं न मस्यन्त. इति तदाह नेष्ये त्वां लाङ्गलाणेति । यथा केदारेण सिक्तं जलं गच्छति, ईश्वरवचनोलचने महत्पापम्, पापे च दण्डादिकं न दोपायेति पाप इति सम्बोधनम् । तस्या अपराधमाह कामचारिणी- मिति ॥ २४ ॥ इयं न तस्य प्रतिज्ञा, किन्तु निर्भर्त्सनमात्रमित्याह एवं निर्भसितेति । एवं निर्भत्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता वाचं पतिता पायोप ॥ २५ ॥ आकर्पणसामर्थ्य दर्शनादेव ज्ञातवती । सत्यमेव करिष्यतीति । ततो भीता । यदु- नन्दनं भक्तकृपालम् । चकिता आश्चर्ययुक्ता सती प्रवाहस्थानात् दूरे नीता उवाच । पादयोः पतितेति अपराधक्षमापनार्थम् । नृपेति सम्बोधनं परिज्ञानार्थम् । अल्पो न विश्वसतीति ॥ २५ ॥ तस्याः प्रार्थनामाह राम रामेति । राम राम महायाहो न जाने तव पौरूपम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते ॥ २६ ॥ आदरे वीप्सा । तेनावज्ञा परिहता । महावाहो इति खनातं मगवत्सामर्थ्यमाह । तज्ज्ञानं सामान्यत एव, विशेषतो न जानामीत्याह न जाने तय पौरुपमिति । वस्तुतस्त्वं महायांहुः । अहं परं न जान इति वां । ज्ञात्वैवापराधशान्त्यर्थ तथा वदतीत्याशवायामाह यस्यैकांशेनेति । माहात्म्यं हि दृष्टं जानाति । नदी पुनः भूम्या एकदेचे मवति । 'भूमिरेव पचाशत्कोटिविस्तीर्णा यस्स एकदेशेन विधृता भवति भूमण्डलं सर्पपायति यस्य १.अपिशायति पाटः। २. गुप्मतामात्रनिति शोधः । - ·-- श्रीसुंवोधिनी। मूर्ती'ति वाक्यात् । तस्मादज्ञात्वा कृतोऽपराध इति क्षमा कर्तव्येति भावः । नन्वज्ञात्वा कृतेऽप्यपराधे दण्डो लोके दृष्ट इति चेत्, तबाह जगतः पत इति । उदासीनव्यवस्थेयम् । पतिस्त्वज्ञानकृते न दण्डं करोति ॥२६॥ १. ननु ज्ञायत एव सङ्कर्पणो महानिति सर्वशास्त्रसिद्धम्, तत्कथमज्ञानमिति चेत्, तत्राह परं भावं भगवत इति । परं भावं भगवतो भगवन्मामजानतीम् । मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन्प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २७ ॥ त्वयि मनुष्यभाव एव आधिभौतिकभावो वा लोकसिद्धः, न तु परो भावः । यथा भगवति कृष्णे । स एवात्राविष्ट इति न कोऽपि जानाति । अतः परं भावं साक्षाद्भगवतस्ते अजानतीं मां मोक्तुमर्हसि । भगवन्निति सम्बोधनात् इदानी ज्ञातमिति नाग्ने अपराधः सम्भविष्यतीति सूचितम् । जातेऽप्यपराधे क्षमा कर्तव्येति सम्बोधनान्तरमाह विश्वात्म- निति । आत्मापराधः कस्यापि न रोपकर इति । तथाप्यधिकारावेशेन भेददर्शनात् अक्षमेति चेत्, तत्राह भक्तवत्सलेति । आत्मनो भक्तत्वमाह प्रपन्नामिति ॥ २७ ॥ एवं कर्मज्ञानभक्तिप्रकारैःप्रार्थनायां कृतायां तां त्यक्तवानित्याह ततो व्यमुश्चदिति । ततो व्यमुञ्चद्यमुनां याचितो भगवान्यल। चिजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिरिवेभराट् ॥ २८ ॥ तयैव मोचनार्थ याचितः, यतो भगवान् । महत इयमेव व्यवस्था । पुनरपकार न करिष्यतीति बुद्धा तथा कृतवानिति पक्षं व्यावर्तयति बल इति । स्ववलाभिनिवेशादेव तथा कृतवान् , न तु ज्ञात्वेत्यर्थः । तस्यां प्रसन्न इति ज्ञापयितुं क्रीडामाह विजगाह जल स्त्रीभिरिति । पूर्ववन्मर्यादां त्यक्तवानिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह करेणुभिरिवेभराडिति ।। एतावत्पर्यन्तं भगवत्त्वमुक्ता तिरोहितो भगवानिति ज्ञापयितुं तस्य वस्त्राणां क्लेदनात् वस्त्रान्तरपरिधानमाह कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायेति । कामं विहत्य सलिलादुत्तीर्णायासिताम्बरे । भूपणानि महार्हाणि ददौ कान्तिः शुभां स्रजम् ॥ २९ ॥ कान्तिभंगवतश्चतुर्थी शक्तिः । अत एव तामसी मूर्तिश्चतुर्थी तद्धितार्थ तस्य प्रिये नीले अम्बरे भूपणानि च तदीयानि शुभां सनं कल्याणसूचिकां मालां ददौ । अन्यथा अपराधस्मरणात् जीवितमेव न भवेत्। भगवदीयया सत्कृत इति तस्यान्तस्तापो निवृत्तः।। श्रीविठ्ठलरायारमनधीवालमहालेसः । कामं विहत्येत्यत्र । चतुर्थी शक्तिरिति । श्रिया पुष्टये तिगणनायां चतुर्थीत्यर्थः । अन्यथेति । भगवच्छत्स्या सत्कारामावे भगवदीयाया यमुनाया आकर्पणरूपापराधस्मरणाद् ग्लान्या स्वावतारसमाति पलः कुर्यादित्यर्थः । रमणं मगवद्वाक्याकायिकसान्त्वनार्थ कृतम् । यमुनाकर्पणं तु स्खेन्छया कृतमिति तस्सापराधत्वमिति भावः । अन्तस्ताप इति । पूर्वोक्त- ग्टानिरूप इत्यर्थः । ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ततस्तत्परिधानात् पहिर्मालिन्यमपि निवृत्तमित्याह वसित्वा वाससी नीले इति । वसित्वा वाससी नीले मालामुन्मुच्य काञ्चनीम् । रेजे खलङ्घतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः ॥ ३० ॥ सजातीयेनैव सजातीयं व्यावर्त्यत इति नीले वाससी वसित्वा, मालां च कीर्ति- मयीमुन्मुच्य, काञ्चनी स्वरूपतोऽप्यमृतमयीं नित्यसद्गुणरूपाम् । निर्दोषगुणवान् भूत्वा रेजे। एवं स्वामाविकीमवस्थामापन्नः खलङ्कतो जातः, लिसवाङ्गरागैः । सर्वेषां दर्शनीय एव जातः, न तु गुप्त इति दृष्टान्तमाह माहेन्द्र इव वारण इति । ऐरावत इव ॥ ३० ॥ तस्य माहात्म्यमग्रेऽपि दृश्यत इत्साह अद्यापि दृश्यत इति । अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना । बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्य सूचयतीव हि ।।३१।। अन्यथा अग्रे अपकीर्तिः स्यादिति । आकृष्टवर्मना हलाकर्षणमार्गेण । महत एवं वीर्यस्य वीर्य सूचयतीव सा जाता, न तु तावदेव चलमिति । वस्तुतस्तु तदप्रयोजकम् , न पूर्णमाहात्म्यसूचकं भवितुमर्हतीति इवशब्दः ॥३१॥ एवमेकदिनकृत्यमुक्त्वा यावत्कालं स्थितः सर्वेष्वेव दिवसेपु तदतिदिशति । एवं सर्वा निशा याता एकेव चरतो व्रजे। रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्बजयोपिताम् ॥ ३२॥ एवं सर्वा निशा याता इति । एकेवेति प्रकारे विशेपामावः । बजे चरत इति स्थानस्य समानत्वाद्वैलक्षण्यं न प्रकाशितवान् , नत्वसामर्थ्यादिति सूचितम् । स्वपौरुष- ख्यापनमपि न कृतवानियत्र हेतुमाह ब्रजयोपितां माधुराक्षिप्तचित्तस्येति । रामो हि साधनप्रधानः, भगवद्गुणाः तत्र प्रकाशन्त इति तत्साधनार्थमितरापेक्षया तत्समीचीनमिति तावन्मात्रेण पर्यवसितमतिर्माधुर्मगवद्धभैवेशीकृतचित्तस्य एकेव निशा यांतेत्यर्थः ॥ ३२॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखः। वसित्वेत्यत्र सजातीयेनैवेति । वाससी नीले, मालिन्यमपि नीलमितिलोकप्रसिद्धिः। अतः सजातीयत्वम् । स्वरूपतोऽपीति । हिरण्मयस्य ब्रह्मधर्मत्वोपपादनान्मरणादिदोपरा- हित्यं नित्यसद्गुणरूपत्वं च । निर्दोपपूर्णगुणविग्रह' इति वाक्यादिति भावः । अद्यापीत्सत्र । आकृष्टवर्मनेति । बलस्थानन्तं वीर्य तत्सम्बन्धिना आकृष्टवर्मना करणेन वीर्य सूचयतीव दृश्यते इति मूलेऽन्वयः । एवं सर्वा इत्यत्र । भगवद्गुणाः तत्रेति । तत्र बजे भगवद्गुणाः प्रकाशन्ते इति हेतो- भगवद्गुणप्राकट्यसाधनार्थमितरापेक्षया ब्रजरूपमेव स्थान समीचीनमिति हेतोस्तत्रत्ययोपितां माधुर्येषु ब्रजसम्वन्धमात्रेण हेतुना पर्यवसितमतिर्जात इत्यर्थः । माधुर्यपदार्थमाहुः भगव- द्धमैरिति । भगवति प्रकाश्यैरनुकल्परूपैः कटाक्षादिधर्मरित्यर्थः ।, १. तत्वसामादिति पादः। . २. जावेति पाठ । सुशे०५ ।

·३४ 'श्रीसुयोधिनी। श्रीकृष्णाय नमः। सप्तदशोऽध्यायः। कामस्य पूर्तिमुक्त्वात्र क्रोधस्यापि निरूप्यते । कंसादेरिव दुष्टानां मोक्षोत्र विनिरूप्यते ॥१॥ सस्थानस्य सदेवस्य पोपकैः सहितस्य च । विपक्षिणो नाशरूपः पूर्वसाद्वचसा पृथक् ॥ २॥ लौकिकैरपि वाक्यैर्यः कामादौ प्रविशेत् पुमान् । तं कृष्णो मोचयेत् सत्यं सर्वथेति निरूप्यते ॥३॥ पौण्डुकस्य समित्रस्य कर्मोपासनसंयुतौ । साधारवंशमात्रस्य नाशः सप्तदशेऽभवेत् ॥ ४॥ पूर्वाध्याये पूर्वोक्तानां तामसप्रभृतीनां सात्त्विकत्वापादनात् गोपिकानां सकाम- त्वात् सात्त्विकप्रकरणे कामः पूरितः । अधुना कंसवत् प्राकृतैरपि वाक्यैः ये भावं कृत- वन्तः, तेषां मोक्षरूपो निरोधो निरूप्यते । दैत्यांशानां द्विष्टानां साक्षान्मोक्षो नास्तीति निरोधरूप एव मोक्षो निरूप्यते । तत्रापि कामक्रोधयोः समानकाले प्रादुर्भाव इति शक्तिरपि विभक्तेति यदैव गोपिकानिरोधार्थ भगवान रामो गतः, तदैव साक्षाद्भगवतोऽपि नियोगं वक्तुं काशीदाहकथा आरभ्यते । तस्याः प्रस्तावनामाह । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । सप्तदशेऽध्याये । सस्थानस्येति । वाणासुरप्रसङ्गे तस्य स्थानं स्थापितम् । अत्र काशीस्थानसहितस्य विपक्षिणो नाशः । तत्र देवे महारुद्रे प्रसादः । अत्र देवस्याभिचारा- गेर्नाशः तत्र पोपकाणां रुद्रगणानां स्कन्दादीनां च स्थापनम् । अत्र पोपकाणां सुदक्षि- णर्विजां नाशः । तत्र विपक्षिणो दर्पदूरीकरणमात्रम् । अत्र विपक्षिणो नाशः । एवं- प्रकारैरयं मोक्षरूपो निरोधः पूर्वस्माद्वाणासुरनिरोधात्पृथग्मिन्नप्रकारकः । तत्र हेतुः वचसेति । तत्र 'प्रहादाय वरो दत्त' इतिवाक्यात्तथा । अत्र तादृशवचनामावादित्यर्थः।लौकिकैरिति । एता गोप्यः 'श्रुतपूर्वा यलं दृष्ट्रेति वाक्यात् लोकवाक्यश्रवणाद्भगवद्विषयककामे प्रविष्टाः । पौण्डूकश्च'इति प्रस्तोमितो पालै रिति वाक्यात् लोकवाक्यश्रवणात् भगवद्विपयककोधे प्रविष्ट इति भावः । कर्मोपासनेति । एतत्संयुतौ सत्यामित्यर्थः । आधारभूतं यदशमानं तत्सहि- तस्स मित्रकाशीराजसदितस्स पौण्डूकस नाशोऽभवदिति सप्तदशे निरूप्यते इति पूर्वेणा- न्वयः । सामान्मोक्ष इति । मक्तानामिव भगवता सह सर्वकामाशनरूपं 'सोऽश्नुते सर्वा- न्कामानितिश्रुत्युक्तं सायुज्यमित्यर्थः। निरोधरूप इति । 'निरोधोस्यानुशयन मितिवा- क्यात् भगवतः सह तदधिकारोचितरूपेण स्थितिस्ततस्तत्र लय इत्यर्थः ।

·* . . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । श्रीशुक उवाच-नन्दव्र गते रामे करूपाधिपतिर्नृप । वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥१॥ 'करूपान्मानवादास'निति कारूपा एव करूपाः क्षत्रियाः, ते वस्तुतः उत्तरापथ- राजानः ब्राह्मणभक्ता धर्मपराश्य । तेषामधिपतिः कश्चित्कस्यचिद्वसुदेवनामः पुत्रः पुराणेषु वासुदेवोऽवतरिष्यतीति श्रुत्वा, वसुदेवपुत्रत्वादहमेव वासुदेव इति भगवदिच्छया तस्य वासुदेवोऽहमिति निरन्तरं भावनोत्पन्ना । तदेहात्मवादिन एवेति वहिर्मुखस्यैव वासुदेव- भावनया खदेशं परित्यज्य काश्यां वासे बुद्धिरुत्पन्ना । ततः काशिराजेन सह मैत्री विधाय काश्यामेव स्थितः । एवं स्थिती वासुदेवद्वैविध्यं शास्त्रसिद्धं न भवतीति स्वस्मिन् वासुदेवभावना डेवि अन्तहिरेकरूपता युक्तति पहिरपि भगवचिहानि धृत्वा, स्थानवशा- न्महादेवकृपया च सानुभावोऽपि सन् , मगवतो दुर्गाश्रयणादिव्यामोहकलीलां संचिन्त्य, पासुदेवे तदनुपपन्नमिति खयमेव वासुदेवः, नान्य इति निश्चित्य, मुख्यनिषेधार्थ कृष्णाय भगवते दूतं प्राहिणोत् । ननु स्वयं वासुदेवो भवत्येव, नापि द्वैधमस्ति, अवतारयाहुल्ये- ऽपि समानकालीने न विरोध इति किमिति प्राहिणोदिति चेत् । तत्राह अज्ञ इति । नायं किश्चिच्छानतोऽनुभवतो वा जानाति ॥१॥ तर्हि कथमेवं कृतवानित्याशझ्याह त्वं वासुदेवो भगवानिति । त्वं वासुदेवो भगवानवत्तीणों जगत्पतिः । इति प्रस्तोभितो यालैमन आत्मानमच्युतम् ॥ २॥ वाला अनभिज्ञाः दुर्शमूर्खचालकाः, ते वासुदेवो लोके अतवीर्ण इति श्रुत्वा सन्नि- हितपरित्यागे कारणामावात् निकटस्थमेव तं वासुदेवं वासुदेवनामानं पौण्डूक इत्यपरामिधेयं त्वं वासुदेव इत्याहुः । अतो वालकवाक्यात् तैः प्रस्तोभित आत्मानमच्युतं मेने । वासुदेव इति योगव्यावृत्त्यर्थं भगवानिति । तादृशस्य कथं जन्मेत्याशङ्याह अवतीर्ण इति । किमर्थमवतीर्ण इत्याकाहायामाह जगत्पतिरिति । जगदुद्धारार्थमवतीर्ण इत्युक्तं भवति । एवं प्रस्तोमितः प्रोत्साहितो पालकवत् आत्मानमच्युतमेव मेने ।। २ ।। दूतं च प्राहिणोन्मन्दः कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने । द्वारकायां यथा यालो नृपो बालकृतोचुधः ॥३॥ धीविठ्ठलरायाममधीवलमकृतलेसः । नन्दबजमित्यत्र । वासुदेव इतीत्यसानन्तरं भावयामासेति शेपो मेयः । तदे- हात्मवादिन इति । तद्वासुदेवत्वभावनं देहस्स वसुदेवपुत्रत्वेन वामदेवत्वादात्मापि वासुदेव इति युद्धीव जातम्, नतु भगवतः सर्वरूपत्वाचद्रमोहमिति ब्रह्मात्मवाद- धुयेयः । वासुदेवो भवत्येवेति । भगवतः सर्वरूपत्वादिति मावः । नापि वैविध्य- मिति । 'एकमेवाद्वितीय मिति श्रुतेरित्यर्थः । २.दैविप्पाशी गपाठः। १.कामसावि पाठः।

·, श्रीसुबोधिनी । . तदा द्वैतबुद्धिर्वाधिकति अज्ञत्वात् पहिर्मुखत्वात् मुख्याद्वैतमज्ञात्वा वाघद्वैतं निरा- कर्तुं दूतं च प्राहिणोत्। पहिर्मुखस्य तथाभावनमेवैकोपराधः, सुतरां भगवते दूतप्रेपणमिति अपराधसमुच्चयार्थश्चकारः । ननु कथं सद्भिर्न निवारित इति चेत् । तत्राह मन्द इति । मन्दस्तुच्छः हीनबुद्धिरिति यावत् । तेन सद्भिरुपेक्षित इत्यर्थः । तर्हि स्वापेक्षयापि भगवत्युत्कर्ष पश्यन् गोवर्धनोद्धरणादिकमपि शृण्वन् कथं प्रतिस्पर्धा कृतवानित्याशङ्कयाह अव्यक्तवर्मने कृष्णायेति । भगवन्मार्गः कुत्रापि नाभिव्यक्तः, अतो माहात्म्यस्य अस्प- एत्वात्तथाकरणमुचितमेवेत्यर्थः । तथापि द्वारकायाम् । 'काश्येव द्वारका प्रोक्ता कलौ नान्या कथञ्चने ति वाक्यात् प्रान्तपरिकल्पितादन्या द्वारकापि न भवतीति निश्चित्य, 'द्वारकायामेव स्थिताय भगवते नाट्यक्रीडायामिव उन्मत्तवाक्यमिव प्रेषितवान् । सर्वथा अप्रसिद्धोर्थः पुरःस्फूर्तिकवाधे सर्वसम्मतो न भवतीति । एतादृशोऽपि लोके व्यवहारोड- स्तीति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह यथा वालो नृपो बालकृत इति । सोऽपि स्खक्रीडायामेव स्वकीयेषु वदति, नतु मुख्य समागत्येति चेत् । तत्राह अवुध इति । एतदपि न जानाती- त्यर्थः ॥३॥ दूतोऽपि स इव भ्रान्त इति तस्य कथं गमनमित्याशङ्कां निवारयन् कृत्यमाह दूतस्त्विति । दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् । कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसंदेशमब्रवीत् ॥ ४॥ द्वारकां समागत्य, तत्रापि सभायां स्थितम् , प्रभुं तत्र सभायां स एव प्रभुरिति सर्वै- रङ्गीक्रियमाणम् । वस्तुतोपि कृष्णं सदानन्दम् । दृष्टयैव सर्वतापनाशकं सानुभावं कर्मल- पत्राक्षम् । राज्ञः पौण्डूकस्य सन्देशमब्रवीत् । अनेनावश्यकवक्तव्यत्वं दोपाभावश्च सूचितः॥४॥ राजवाक्यमाह दयेन। वासुदेवोऽवतीहिमेक एव न चापरः। भूतानामनुकम्पार्थ त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥५॥ वासुदेवोऽवतीर्णोऽहमिति । स एक एव भवितुमर्हति । उभयोः प्रयोजना- भावात् । तहदि वाक्यं विपरीतं कुतो न भवतीत्याशझ्याह न चापर इति । अपरः यो न राजा सामान्यभावं च प्राप्तः स न भवतीत्याशयः । किञ्च । कार्यमपि त्वयि विरुध्यते, न मयीत्याशयेनाह भूतानामनुकम्पार्थमिति । त्वया अक्षौहिणीवधेन भूतानुकम्पा न क्रियत इत्यभिप्रायः । नन्वेवमस्तु, दूतः किमिति प्रेप्यत इति चेत् । तत्राह त्वं विति । मिथ्याभिधां वसुदेवपुत्रत्वेन वासुदेव इतिसंत्राम् । सरस्वती तु 'सत्वं विशुद्धं वसुदेव. शन्दित मिति वाक्यात् शुद्धसत्त्वे आविर्भूतत्त्वमेय, अतो मिथ्याभिधात्वमिति ॥५॥ १. स्थिता माहात्म्यं तो शासपानिलाशा अर्याक्षिप्ता सेया ।

·.. - . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ननु योगस्य विद्यमानत्वात्कथं मिथ्यात्वम् ," कथं वा, सागः कर्तुं शक्यत इति चेत् । सत्यम् । नहि लोके पितृपुत्रत्वेन नाम भवति । अन्यथा नामकरणं व्ययं स्यात् । अतो योगो 'विद्यमानोऽपि व्यवहारे न वक्तव्यः । अयमेव च त्यागः यल्लौकिकवैदिक- व्यवहारेपु तन्नामाख्यापनम् , भ्रमजनकत्वात् मिथ्यात्वमिति मन्यते, वासुदेवः परब्रह्मणो- ऽपि नामेति, अन्यान्यपि चिह्नानि सक्तव्यानीत्साह यानि त्वमस्मचिह्नानीति । यानि त्वममचिह्नानि मौट्याद्विभर्पि सात्वत । त्यक्त्वैहि मा त्वं शरणं नो चेद्देहि ममाहवम् ॥ ६॥ पूर्व स्वमिन् वासुदेवत्वं सिद्धमिति अस्मचिह्नत्वं चक्रादीनाम् । नन्वस्माखन्य- चिह्नानि कथं भवेयुः, अतोऽस्मचिह्नान्येव तानीत्याशङ्कायामाह मौढ्याद्विभीति । अस्म- न्मौढ्याचिह्नानि विभीति वास्तवोर्थः । जीवा भगवदाविर्भावेऽपि मगवन्तं न जानन्तीति भगवान् चिह्नानि विमति । अस्मदिति पञ्चमीबहुवचनम् । अस्मद्धेतोः । तत्रापि प्रयोजक- धर्मात् मौढ्याद्धेतुत्वमुद्धारार्थमेव । नाशस्य पूर्वमेव सिद्धलात् । सात्वतेति वंशनामा वैष्णवनामा वा सम्बोधनम् । तेन वैष्णवन्यायेन शहचक्रादिधारणं न निषिध्यत इति सूचितम् । सत्त्वप्रधानाः सात्वाः । सात्वत इति तसित् । विसर्गपाठो वा । लोपो वा द्रएव्यः । भक्तजनानुरोधात् विभीति । एवं विरुद्धनिराकरणं स्वबुद्ध्योक्ला, खस्य कृपालु- तामाविष्कुर्वन्नाह एहि मा त्वं शरणमिति । लौकिकदृष्टया सामर्थ्य न दृष्टमिति यदि नागमनम् , तदा मम आहवं देहि । आ समन्तात् त्वं मामेहि प्राप्नुहि । यथा निकटे गते मम सायुज्यसिद्धिर्भवति । अहमितः स्वरस्थाने गन्तुमशक्त इति । इदमपि कृपाकार्य खयमागत्योद्धरणम् । नोचेत्, मम वं आह । मह्यमेतावत्सुखं दास्सामीति यद । तदा निश्चिन्ततया सन्देहामावात् त्वत्समीपागमने यत्नं करिष्यामीति ॥ ६॥. एतद्वाक्याद्भगवद्भक्तानां कोधे उत्पन्ने तस्य परलोकसिद्धिरपि न भवतीति तेषां तच्छ्रवणेन कौतुकरस एव जात इत्याह कत्थनं तदुपाकयेति । श्रीशुक उवाच-कत्वनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधसः। उग्रसेनादयः सभ्या उचकैर्जहसुस्तदा ॥७॥ कत्थनं स्खलावाम् । पौण्ड्रकमिति नामा तस्स हीनत्वमुक्तमेव । पुण्ड्रा हीनाः घण्डालविशेषाः, तद्भावादुत्पन्नः पौण्डा, कुत्सितार्थे कप्रत्ययः, अधमखमावोसनेष्वप्यधम श्रीटिलरामारमधीपाछमकृतलेपः। यानि त्वमित्यत्र । वास्तवार्थपक्षे सात्वतपदसार्थमाहुः सत्त्वप्रधाना इति । तथा चास्मादितिपयमीबहुवचनान्तस्स सात्वत इति तसिलन्तं विशेषणम् । पं आहेति व्याख्याने लोटो मध्यमपुरुषस च व्यत्ययेन उप्रयमपुरुषश्च । मामेहि ततः शरणं शर- णमार्ग देदि, नोन्मम यं वदेत्यन्वयः । १.मारने पाठः। २. एपितं भरतीशि पाटः। .

·। - .श्रीसुघोधिनी । इति । तत्रापि न देह एव तस्स दुष्टः, किन्त्वन्तःकरणमपीति ज्ञापयितुमाह अल्पमेधस इति । सभ्याः सभाहाः। उग्रसेनो राजा येपामिति धर्मविचारो निरूपितः । सर्व एव विचारकाः अमेयमत्यन्तं वाधितमिति उच्चकैहसुः । तदेति विचारात्पूर्वमेव ॥ ७॥ उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामनु । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिहानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे ॥८॥ ततः परिहासकथां कृतवन्तः । अज्ञा इव भूत्वा कीदृशोऽयं वासुदेवः, कथं भक्तपरायण इत्यादिप्रस्तोमनावाक्यैः। उपहासकथामुक्त्वा स्थितेषु तेषु भगवान् दूतमुवाच । भगवद्भावं प्राप्तो वदतीति तस्य वाक्याकरणे तस्याने भगवत्त्वमपि न सेत्स्यतीति तद्वाक्यं यथाकथञ्चित्सत्यं करोति । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानीति ।यैर्धमौढ्यं प्रतीतं भवति, जीवत्वं वा प्राकृतत्वं वा।मूढेति सम्बोधनम् । लोकप्रतीत्सा यैः कृत्वा त्वमेवं विकत्थसे, आत्मानमेव बहु मन्यसे, यद्यहमज्ञत्वादिधर्मप्राकट्यं न कुर्याम्, तदा तवैवं विकत्यनं न भवतीति । अत एव अस्मचिह्वानीति जीवधर्माणां ग्रहणं निरूपितम् । मद्धर्मपरित्यागद्वारा मामेव परित्यज्य मां शरणमेहि । शरणरूपं मां प्राप्नुहि । जीवाश्रयो भगवान् भवतीति जीवाश्रितश्च तिष्ठ- तीति । शिष्टमङ्गीकृतं न विरुद्धमिति ॥८॥ यदुक्तमहं शरणार्ह इति, तजीवानां नाश्रयत्वम्, किन्तु ब्रह्मण एवेति प्रार्थित च देयमिति शरणे निर्णयमाह मुखं तदपिधायेति । मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवकैर्वृतः । शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥९॥ तत्रैव काशीनिकटे त्वं शुनां शरणं भविता । अहोरात्रसमसङ्ख्याताः तदेवताः यमालये श्वानः तिष्ठन्तीति प्रसिद्धिः। जीवाश्च श्वान इत्यपरे । 'गतिसामान्यात्' । 'क्षुत्परीतो यथा दीन' इति वाक्यात् । इन्द्रियाणि वा कुत्सितरतानि । त एव हि तादृशं शरीरमा- श्रीविठ्ठलरायात्मजधीवलभकृतलेसः। उत्स्रक्ष्ये मूढेसत्र । अत एवेति । अज्ञत्वादिधर्मप्राकट्यादेव त्वया एवं निरूपितम् । तथापि त्वदुक्तमेवास्तु । अस्मचिह्नानि विभपीत्यस्य त्वदभिमतव्याख्यानेपि त्वयैव जीव- धर्माणां ग्रहणं निरूपितम् । अतस्त्वया स्वपरत्वेनोक्तं त्यक्त्वैहि मामितिवाक्यं मत्परत्वेन जानीहि । तत्पक्षे मूले मां भगवन्तं परित्यज्य मां भगवन्तं शरणमेहीत्यन्वयः। भगवत्परित्याग- पदार्यमाहुः धर्मपरित्यागद्वारेति । धर्माणां भगवतथ भेदाभेदव्यवस्थापनात्तत्सरित्यागः परम्परया मगवत्परित्यागः । तथा च मां परित्यज्येत्यस्य मद्धर्मान्परित्यज्येत्यर्थः । ततो मां शरणमेहीति मूठेर्थः । तद्धमेति । तत्वदुक्तं जीवधर्मग्रहणं धर्मेत्यादिप्रकारकगित्यर्थः । सदभिप्रेतार्पस्तु विरुद्धचान मन्तव्य इत्याशयेन तदभिप्रेतार्थमनुपदन्ति जीवाधितश्चेति । शिष्टमिति । शरणवातिरिक्तमित्यर्थः । शरणत्वं तु न मन्तव्यमित्याहुः यदुकमिति । १. परिगरपी पाठः। २. जीपोधिाही पाठः। A - ·. -- - श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यन्ति । कालावयवा जीवा इन्द्रियाणि वा । मुर्खपिधानकर्ता पुत्रादिभवति । सर्व एव रणीया.इति मुखस्यापिधानमेव । अज्ञेति । ज्ञानिनो ज्ञानेन देहो दग्धो भवतीति पप्रतिपत्तिः, यथाकथञ्चिदपि भवतीति अपिधानं 'तदा' न दूपणं भवेत् । अतस्तव्यावृत्त्यर्थ वोधनम् । कङ्कास्तामसाः, गृध्रा राजसाः, वैकाः सात्त्विका इति त्रिविधैरपि भक्षकैर्वेष्टितः । धिमौतिकायभिमानिन्यो देवताः सर्वाश्चातः परं न परिपालयिष्यन्तीति । शरणं हि पामनुद्वेजकं भवति, तजीवतो न भवतीति, हतः सन् यदा शयिष्यसे, तदा शुनां शरणं भवितेति संस्काराभावोऽप्युक्तः । देहस्य येयं प्रतिपत्तिरुक्ता, साऽस्मृता । अन्ते युद्धसमये तत्रासक्तो न भविष्यतीति बोधनार्थी । तदैव तस्स मोक्षो भवेदिति मोक्षदात्रा तथैव वक्तव्यम् ॥९॥ स दूतस्तथैवोक्तवानिति दूतो गुरुस्थाने जात इत्याह इति दूत इति । इति दूतस्तदाक्षेपं खामिने सर्वमाहरत् । कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १०॥ तद्भगवतोक्तमाक्षेपं स्वामिने स पोपक इति तद्धितार्थं सर्वमेवाहरत्, नत्वन्यथा- भावं न्यून वा कृतवानित्यर्थः । वाक्यं प्रेपयित्वा खयमपि प्रस्थित इत्याह कृष्णोऽपि रथमास्थायेति । यद्यपि भगवान् तत्रैव प्रादुर्भूतः तस्य मुक्तिं दातुं शक्तः, तत्रापि कृष्णः फलरूपः भक्तकृपालुवा । सोऽप्यभेदमार्गेण भक्तो भवतीति, तत्त्रीणां दुःखं भवतीति, यद्यपि श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवलुभकृतलेसः । मुखं तदपिधायेत्यत्र । पक्षत्रयार्थान् क्रमेणाहुः कालावयवा इति । देहो दग्ध इति । लिङ्गशरीरं ज्ञानेन दग्धं भवतीत्यर्थः । शेपप्रतिपत्तिरिति । शेपस्स स्थूलदेहस्य प्रतिपत्तिर्गतिरित्यर्थः। इति दूत इत्यत्र । स्वामिने इत्यस्यार्थमाहुः स पोषक इति । स पौण्डूको दूतस्य पोपको भवति इति हेतोस्तस्य हितार्थ सर्वमाहरदित्यर्थः । तथा च खामिने इति तादर्थ्य- चतुर्थी । स्वामिहितार्थमित्यर्थः । यद्यपीति । 'स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्ष'मितिन्यायेन तत्रैव पौण्डूकहृदयप्रदेशे प्रादुर्भावेन मुक्तिदानसामर्थ्यस विद्यमानत्वात्तत्र गमनं नोचितम्; तथापि कृष्णत्वाद्गत इत्यर्थः । तथापि भक्तार्थमेव गन्तव्यम्, नत्वेतादृशार्थमित्यत माहुः सोप्यभेदेति । सोपि भक्त एव भवति । मार्गभेद एव, न तु प्राप्यमेदः। 'गोप्यः कामादित्यत्र तथोक्तेः । अतो गत इत्यर्थः । कृष्णपदस्य फलरूपत्वपक्षे आहुः तत्स्त्रीणामिति । हृदये एवाविर्भावे तत्स्त्रीणां भगवद्दर्शनं न स्यात् , तदा तासां दुःखं तिष्ठेदेव । अतस्तासु कृपया सदर्शनेन तासां कृतार्थत्वाय तत्र गत इत्यर्थः । भक्तकृपालुतावाचकत्वपक्षे आहुः यद्यपीति । ननु भक्तले तु सुतरामत्रैवाकारणीयः, न तु तत्र स्वयं गन्तव्यमिति यद्यपि भवति, तथापि सुस्थो मगवान्मक्तकार्य करोतीति सूचयितुं जगामेत्यर्थः । हेयनेनोक्तमा- १. मुख्यपिधानकर्तेचि पारः। २. यदावि पाठः। ३. तमाराक्षेवि पाठः। . " ·+- . ४० "श्रीसुवोधिनी। भगवता न गन्तव्यम्, तथापि रथमास्थाय रथस्थितः सुस्थो भक्तकार्य करोतीति काशी- मुपजगाम । तामसस्थाने भगवदाविर्भावः सहसा न भवतीति स्वयमपि काश्यां न प्रविष्टः, .अन्यथा काशीत्वमेव न स्यात् । अत एव उप समीप एव जगाम ॥१०॥ सोऽपि ग्रामादहिभगवन्तं द्रष्टुमागत इलाह पौण्ड्रकोऽपीति । पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथः । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद्रुतम् ॥ ११॥ . .... अन्यथा तस्य काश्यां किंवा भवेदिति तस्य भगवत उद्योगमेतावरं समागमनम् । महारथ इति युद्धाभिनिवेशात् शौर्यलक्षणः स्वधर्म उक्तः । अक्षौहिणीभ्यां सहितः, तस्य तावत् वलं सहजम् , सर्वसामग्र्या सहितो भगवत्समीपं गच्छेदिति । द्रुतं पुरान्निश्चक्रामेति । भगवदिच्छया समागतः कालः तत्रैव शरीरं गृहीयादिति भयाद्रुतमेव पुरान्निर्गमनम् ॥११॥ 'काशिराजोऽपि तन्मित्रमिति तस्याप्यर्धगतिर्भविष्यतीति तस्याप्योगमनमाह । तस्य काशिपतिर्मित्रं पाणिग्राहोऽन्वयानृप । : अक्षौहिणीभिस्तिमृभिरपश्यत्पौण्ड्रकं हरिः॥१२॥ तस्य काशिपतिरिति । मित्रत्वात्पाणिग्राहो भूत्वा अन्वयात् । नृपेति सम्बोधनम् । राजधर्मस्तथाविध इति ज्ञापयितुम् । तिसृभिरक्षौहिणीभिः सहित इति । तस्य तावदेव चलम् । तत्र भगवान् प्रथमं कृपया पौण्डूकं दृष्टवानित्याह अपश्यत्पौण्डूकमिति । भगवज्ज्ञानेन विद्धः स्वाभाविकं दोपं त्यजतीति । यतो हरिः॥ १२ ॥ तथा कृपायां तस्य जीवत एव सारूप्यं हेतुत्वेन वर्णयति शङ्केति । शङ्खार्यसिगदाशाईश्रीवत्सायुपलक्षितम् । विभ्राणं कौस्तुभमणि वनमालाविभूपितम् ॥ १३ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । श्चर्य यद्यपि भगवास्तत्रैवेत्यारभ्य विवृतम् । एतावत्करणमाश्चर्य तथापि कृतवानित्यर्थः । ननु हृदये आविर्भावेनापि भक्तकार्य तु सिध्यत्येवेत्यत आहुः तामसेति । तस्य तामस- स्थानस्थितत्वात्तद्धृदये सहसा साधनव्यतिरेकेणाविर्मावो न भवतीत्यर्थः । साधनस्तामस: त्वदोपे निवृत्ते तत्राप्याविर्भावो भवति, नतु साधनव्यतिरेकेणेति सहसेत्युक्तम् । अतो भक्त- कृपालुत्वात्तत्कार्यार्थ गत इत्यर्थः । स्वयमपि नेति । तत्राविर्भूतो न भवत्यन्यत्र मथुराया- माविभूतोपि स्वयं न प्रविष्ट इत्यपिशब्दः । अन्यथेति । भगवतस्तत्र प्रवेशे काशीत्वमेव गच्छेत् । महत एव प्रसिद्धिहेतुत्वेन विष्णुपुरीत्वापत्या मथुरात्वं द्वारकालं वा स्यादित्यर्थः । पोपटकोपीत्यत्र । अन्यथेति । बहिर्गमनामावे काश्यां स्थितस्स तस्य किंवा कार्य मयेत् । तत्र भगवरसान्निध्याभावान्मुक्तियुद्धादिकं किमपि कार्य न भवेदित्यर्थः । १. रवि पाटः। ।

·- . श्रीविठ्ठलरायात्मजीवल्लभकृतलेखसमेता । ४१ कृत्रिमसहजमुजेपु. शङ्ख अरिश्चक्रं च सहजयोधृतवान् । गदाशाौं कृत्रिमयोः। श्रीवत्सादिचिहान्यपि कृतवान् । कौस्तुभसमानाकृतिमणिं कृत्वा कण्ठे स्थापितवान् । अन्ये तु श्रीवत्सकौस्तुभौ चर्म छित्वा तत्र स्थापितवानित्याहुः। तथा सत्यकृत्रिमता स्यादिति । वन- मालाविभूपितमिति । यथैव नित्यनूतना भवति, तथा वनमालां सम्पादयतीति ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ।। १४ ॥ कौशेयवाससी पीते, मगवानिव वसानः समागतः, न तु कचुकादिकं परिधाय, अन्यथा अन्ते वेषवशादन्यथा गतिः स्यात् । गरुडध्वजमिति । चित्रमयीं दारुमयी वा गरुडमूर्ति ध्वजे स्थापितवानिति । भजनीयोऽन्यो नास्तीति, धर्मश्चान्यो न कर्तव्य इति, मक्तैः सह स्वयमात्मानमेव पूजयतीति, अमूल्यमेव मौलिमाभरणानि च सम्पादितवान् । तथैव मकराकृतिकुण्डले । ध्यानेन भगवदावेशच सर्व एव भगवद्धर्मास्तत्राविष्टा इति स्फुरत्पदेन सूचितम् ॥ १५॥ तस्य रूपं दृष्ट्वा भगवान् संतुष्टः अभिनन्दनं कृतवानित्याह । दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेपं कृत्रिममास्थितम् । यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरिः॥१५॥ दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेपं कृत्रिममास्थितमिति । परं कृत्रिमम् । आस्थित- मिति तत्रासक्तिमहतीति वेपस्य न केनाप्यंशेन भङ्गः सूचितः । कृत्रिमत्वे गतिर्न भविष्यती- साशक्य, रसोत्पादकत्वात् 'स्थाय्येव भावो रस' इति 'अधिकं तत्रानुप्रविष्ट'मिति निरू- पयितुमाह यथा नटं रङ्गगतमिति । अतिहर्षात् भृशं विजहास । तस्य सर्व भावं स्मृत्वा' सर्वस्यैवामिनन्दनं कृतवानित्यर्थः । यतो हरिः ॥१५॥ ततः सेनायाः प्रथम भगवत्यतिक्रममाह शूलैरिति । शूलैर्गदाभिः परिधैः शत्त्वृष्टिपासतोमरैः। असिभिः पहिर्याणः प्राहरन्नरयो हरिम् ॥१६॥ शिवप्राधान्यात् प्रथमं शूलग्रहणम् । दशभिरायुधैः सर्वप्रकारेण हरिं तूष्णी स्थितं तान् गणयन्तं प्राहरन् ॥१६॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । गरुडध्वजमित्यत्र । ध्वजस्थापनस्य तात्पर्यत्रयमाहुः भजनीय इति । धर्मश्चेति मक्तः सहेति । दृष्ट्वा तमित्यत्र । कृत्रिमत्वे इति । रसस्य स्थायित्वनियमाद्रसो न हीयते, किन्तु कृत्रिमत्वमधिकं प्रविष्टं व्यभिचारिभाववदिति निरूपयितुं रसोत्पादकत्वमाहेत्यर्थः । शूल- रिति । शूलादिदशसंख्यातात्पर्यमाहुः सर्वप्रकारेणेति । सगुणनिर्गुणप्रकारेणेयर्थः । हरिपदस्सार्थमाहुः । तूप्णी स्थितमिति । १. तमगणयन्तमिति पाठः।

·४२' श्रीसुयोधिनी। ततोऽक्लिष्टकर्मा भगवान् तां सेनां दूरीकृतवानित्याह कृष्णस्त्विति । कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयोर्चलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् ।.. गदासिचक्रेपुभिरादयदृशं यथा युगान्ते हुतभुक्पृथक्प्रजाः ॥१७॥ 'तुशब्देन भगवतो जयमाह । तदलं प्रहरणकर्तृ । पौण्ड्रककाशिराजयोरिति 'सात्त्विकतामसभावापन्नयोरपि । राजसा एव हन्तव्या इति तयोरमारणमाशय नाम- ग्रहणम् । अङ्गानि गणयति गजेति । तयोरराजसत्वात् सेनाव्यवस्था कदाचिन्न भवेदिति तदर्थ गणना। गदादिभिः चतुभिरेव आसमन्तादादयत् पीडितवान् । अस्त्रादिसहितै- यणैिः कृत्वा दाहपर्यन्तं कृतवानिति वक्तुं दृष्टान्तमाह यथा युगान्त इति । प्रजानां क्षयो यस्मात् तादृशो हुतभुक् प्रलयामिः ॥ १७ ॥ 1... ननु महादेवः कथं तत्साहाय्यं न कृतवानित्याशयाह आयोधनमिति । आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जरद्विपत्खरोष्ट्रररिणावखण्डितैः । बभौ चितं मोदवहं मनस्विनामाक्रीडनं भूतपतेरिवोल्यणम् ॥१८॥ चक्रेण खण्डितै रथादिमिः कृत्वा आयोधनं रणभूमिर्वभौ । तैश्चितं व्याप्तं प्रसारि- तम् । तर्हि तदृष्ट्वा मूलभूतौ पलायितौ भविष्यत इत्याशङ्याह मोदवहं मनस्विनामिति । मोदं वहतीति । भूतपतेर्महादेवस्साक्रीडनं क्रीडास्थानं कृतवान् । तत्राप्युल्बणमत्युत्कटम् , येनःभक्तोऽपि न स्मृतः ॥१८॥ अथ पौण्डूकवधार्थमुद्यतः खोपदिष्टोर्थस्तेन विस्मृतो मा' भवत्विति पुनः स्मारयति अथाहेति द्वाभ्याम् । अथाह पौण्ड्रकं शौरि भो पौण्ड्रक यद्भवान् । दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्राण्युत्सृजामि ते ॥१९॥ त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्वयाज्ञ मृपा धृतम् । व्रजामि शरणं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २०॥ शौरिरिति पितृपितामहनामा भगवत उत्कर्ष पौण्ड्केति तस्यापकर्ष चाह भो भो पोण्डूकेति । तस्य सहजो दोपः भगवता कीर्तित इति तन्नाशो निरूपितः । यद्भवान् दूतवाक्येन मामाह, तान्यस्त्राणि सहजानि ते तुभ्यं त्वदर्थं उत्सृजामि, यैस्त्वं सहजस्तादृशो भविष्यसि।मे अमिधानं वासुदेवेति यत्त्वया मृपा धृतम् , भगवद्भावात् पूर्वमेव वालकवाक्येन स्थापितम्, तत्त्याजयिष्ये। सहज तु दास्यामीति । यदि संयुगे न हनिष्यामि, तदा निकटे समागत्य सायुज्यं दास्यामि । इदानी युद्धार्थमेवागत इति सारूप्यमेव प्रयच्छामि । श्रीविठ्ठलरापारमजश्रीवल्लभकृत्तऐसः। आयोधनमियत्र । मूलभूताविति । सेनायां मुख्यौ पौण्डककाशिराजावित्यर्थः । त्याज्ययिष्य इत्यत्र । प्रजामि शरणमित्यस्वार्थमाहुः सायुज्यं दास्यामीति । तथा च त्वदर्थ शरणत्वं प्रजामि प्रानोमीति तदर्यः । - ·- . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अयं दोषः दूतप्रेपणाातः, अन्यथा सायुज्यमेव भवेत् । यदि तूष्णी तिष्ठेदित्यर्थः । अनेनैवमपि सूचितम् । इदानीमपि चरणे चेत्पतति, सायुज्यमेव दास्यामीति ॥ २०॥ . तथाप्यनिवृत्तं मगवान्मारितवानित्याह इति क्षिप्त्वेति । इति क्षिप्त्वा सितर्वाणर्विरथीकृत्य पौण्डूकम् । शिरोऽवृश्चद्रथाङ्गेन वनेणेन्द्रो यथा गिरेः ॥ २१ ॥ क्षेपो दोपस्मारणम्, सितैः तीक्ष्णैर्वाणैः । अश्वान् हत्वा विरथीकृत्य चक्रेण शिरश्चिच्छेद । भक्तवधोऽनुचित इत्याशक्य, परोपद्रवकारित्वात् मारितवानिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह बनेणेन्द्र इति । यद्यपि 'विष्णुः पर्वतानामधिपतिः' इति तेषां पक्षच्छेदोऽनुचितः, तथापि लोकेत्युपद्रवकर्तृलाद्धननमिन्द्रद्वारा । पक्षावेव शिरःस्थानीयौ ॥ २१ ॥ सात्त्विकवधमुक्त्वा तामसवधमप्याह तथा काशिपतेरिति । तथा काशिपतेः कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभिः। व्यपातयत्काशिपुयाँ पझकोशमिवानिलः ॥ २२ ॥ विरथीकृत्य तमप्याक्षिप्य । चक्रेण हतो मुक्तो भविष्यतीति, छिन्नमपि शिरश्चे- द्भगवान् पश्येत् , तथापि मुक्तो भवेदिति कालावयवमूतैः पत्रिभिवाणैः शिर उत्कृत्य काशिपुर्यां व्यपातयत् । साहाय्यं शरीरेणैव कृतमिति शरीरांशः तस्य मुक्तः कृतः। तस्य मध्ये पतनादिकमाशङ्कय दृष्टान्तमाह पद्मकोशमिवानिल इति । अनेन व्याजेन भगवान् महादेवे तच्छिरकमलपूजां कृतवानिति द्योतितम् ॥ २२॥ युद्धमुपसंहरन् मगवतो द्वारकागमनमाह एवं मत्सरिणं हत्वेति । एवं मत्सरिणं हत्वा पौण्डूकं ससखं हरिः। द्वारकामाविशत्सिर्गीियमानकथामृतः॥ २३ ।। भक्तस्यापि हनने मात्सर्यमेव हेतुः, काशिराजवधे तत्सखिलं हेतुरिति । ततो 'मगवत्कृतं लोकशास्त्राविरुद्धमिति ज्ञापयितुं सिद्धैर्गीयमानकथामृत इत्युक्तम् । एवं सर्वदुःखहर्ता तेपां दुःखं दूरीकृत्य द्वारकामाविशत् ॥ २३ ॥ पौण्ड्रकस्य हननानन्तरं या गतिर्जाता तामाह स नित्यमिति । स नित्यं भगवद्ध्यानप्रध्वस्ताखिलवन्धनः। विभ्राणश्च हरे रूपं स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ।। २४ ॥ स तन्मयोऽभवत्, तेन व्याप्तोऽभवत् । आत्मनि परमात्मा आविष्टः तेनावेशी जातः । शरीरेन्द्रियप्राणान्तःकरणसद्भावे आधिदैविकानि शरीरादीनि तवाविष्टानि, श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लमकृतलेसः। तथा काशिपवेरित्यत्र । मुक्तः कृत इति ! मस्तकाभिन्नः कृतः । शरीरं पौण्ड्रक- समीपे मस्तकं काश्यां पातितमित्यर्थः । अनेनेति । पमकोशष्टान्तेनेत्यर्थः । स नित्यमित्यत्र । शरीरेन्द्रियेति । 'तमुत्लामन्तं प्राणोनूकामतीति पक्षे वासना. त्मकदेहादिसद्भावे तत्र वासनात्मकदेहादी आधिदैविकानि शरीरादीन्याविष्टानीत्यर्थः । ।

·- . , श्रीसुवोधिनी । ..." अन्यथा तु स्वतत्रावेशीव भगवद्गणो जातः, तत्र च भगवत इव तस्यापि लीला : भविष्य- तीति मुख्यः पक्षः। विष्णुदेवतानुरूपत्वे तु वैष्णवलोके तथात्वमिति शङ्खचक्रादिभाव- स्यैव प्राधान्यादिति केचित् । तस्य तथाले हेतुमाह । नित्यं भगवद्ध्यानेन , प्रध्वस्तानि अविद्याकामकर्मादीनि मात्सर्यादीनि च पश्चादुत्पन्नानि उभयविधान्यपि बन्धनानि यस्य । अनेन देहान्तरोत्पादकं कर्म निवर्तितम् । भगवदावेशे हेतुमाह विभ्राणश्च हरे रूपमिति । हरिः रूप्यते अनेनेति शङ्खचक्रादिभावसमुदायः। तं बहिर्विभ्रत् । खरूपं तु मनसा विभ्रत् । चकारात्तक्रियादीनां सर्वेपामाधानमुक्तम् । एवं सर्वसामग्र्यां तन्मयत्वं युक्तमेव । पौण्ड्र- 'कस्य गतिमुक्त्वा तेन सहागतस्य काशिराजस्यापि कथं सा. न गतिरिति शङ्कां वारयितुं तदुत्पन्नानां तदीयानां सर्वेषामेव परमं दोपमाह यावदध्यायपरिसमाप्ति ।. अर्थात्तेऽपि निरुद्धाः, तीर्थमपि निरुद्धं भवतीति निरूपितम् ॥ २४॥ । शिरः पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । किमिदं कस्य वा वक्रमिति संशिक्षियरे जनाः ॥ २५ ॥ यद्भगवता पत्रिभिः शिरश्छिन्नम् , तद्राजद्वारि पतितम् , तदालोक्य । राजत्वज्ञा- पनाय सकुण्डलमिति । मुखं रुधिराविलमिति कुण्डले अभिज्ञापके निरूपिते। आदौ पतनसमये किमिदं पतितमिति बुद्धिरुत्पन्ना, ततः शिर इति ज्ञात्वा कस्सेति, ततो राज्ञो भविष्यतीति ज्ञातेऽपि वक्तुमयुक्तत्वात्संशिश्यिरे । संशयं प्राप्ताः ॥ २६ ॥ ततोन्तरङ्गाः समागत्य निश्चयं चक्रुरित्याह राज्ञः काशिपतेरिति । राज्ञः काशिपतेात्वा महिष्यः पुत्रवान्धवाः । पौराश्च हा हता राजन्नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६ ॥ महिष्यः स्त्रियः, बान्धवा गोत्रिणः, पौराः सेवकाः, चकारादन्येऽपि साधारणाः, तथा वक्तुमनुचितमित्याशक्य, तेषां तुल्यव्यसनत्वं निरूपयितुमाह हा हता राजनिति । माहात्म्ये राजनिति । स्नेहे नाथेति । यथा खवधे राजा चोध्यते, तद्वद्वोधयांचरित्यर्थः । चकारापितः खामिन्नित्याद्यपि । स्ववधे यथा क्लेशेन रोदनम्, तथा मुखतो वदन्त एव रोदनं कृतवन्तः ॥ २६ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः। अन्यथा विति। 'इहैव समवनीयन्ते प्राणा' इति पक्षे तु देहादिकं विनैव चिति तन्मात्रे- 'ति न्यायेन भगवत्मार्पदो जात इत्यर्थः । तत्र चेति । भगवत्पादिले जाते सतीत्यर्थः । भगवत इवेति । यथा मगंवतो देहादिरहितस्यैव लीला, तथैतस्सापीत्यर्थः । शिरःपतनमित्यस्यामासे । निरुद्धा इति । विरुद्धप्रकारेणापि भगवत्येव चित्त- चीनां निरोधः इत्यर्थः । तीर्थमपीति । तीर्थस्था अपीत्यर्थः ।

·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ४५ ततः क्षत्रिय इति मानमनाथ भगवतैवं प्रदर्शितमिति वैर सिसाधयिपुः- विष्णोः समानौ ब्रह्मशिवौ ज्ञात्वा तयोराराधनार्थ-प्रवृत्त इत्साह सुदक्षिणस्तस्य सुत इति ! :.. सुदक्षिणस्तस्य सुतः कृत्वा संस्थाविधि पितुः।.. निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितुः ॥ २७ ॥ : ... ब्रह्ममहादेवौ पितृहन्ता तस्स सहजो देहादिदोष इति तद्वधार्थ प्रयत्न करोतीति तुष्णी स्थितौ । जातश्चार्थस्तथैव । बहुदक्षिणयज्ञादुत्पन्नः। सुदक्षिण इति वैदिकप्रकारे तस्य श्रद्धा, अन्यथा राज्ञामनुवृत्तिमेव लौकिकी कुर्यात् । संस्थाविधिः- 'पारलौकिकी क्रिया । पितृत्वात्तदावश्यकम् । ततोऽपि क्षत्रियो न निष्कृतो भवतीति- पितृहन्तारं स्वादृष्टशरीरा- दिकं हत्वैव अपचिति यास्यामीति ॥२७॥ . स्वबुद्ध्यै विचारितवानित्याह इत्यात्मनाभिसंधायेति । इत्यात्मनाभिसंधाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । मुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥२८॥ सोपाध्यायो ब्राह्मणसहितः। महेश्वरमिति । ब्राह्मणादपि महादेवं महान्तं मन्यते । कदाचिद्राह्मणाः, ब्रह्मण्यो भगवानिति पक्षपातं कुर्युरिति । परमेण समाधिनेति । योगेनं महा- देवस्तुष्यतीति । परमः साक्षान्महादेवप्रीतिजनकः । समाधिः चित्तैकाग्र्यम् , तेन तुष्यतीति शैवतत्रसिद्धत्वात्तया कृतवान् ॥२८॥ ततः प्रीतो महादेवः । ननु भगवत्सान्निध्य एव समाधिः फलसाधक इत्याशक्याह अविमुक्त इति । प्रीतोऽचिमुक्त भगवांस्तस्मै वरमदाद्भवः। पितृहन्तृवधोपायं स वने वरमीप्सितम् ॥ २९॥ श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । सुदक्षिणस्तस्य सुत इत्यत्र । ननु भगवद्रोहाथ प्रवृत्तो ब्राह्मणैः ऋत्विभिर्देवेन महारुद्रेण च कुतो न निवारित इत्यत आहुः ब्राह्मणेति । अयं पितृहन्तृवधार्थ यतते, पितृहन्ता तु सहजोस्यैव देहादिदोपः । देहेन साहाय्यं कृतमतो मारितः । हेतुत्वेपि प्राधा- न्यविवक्षया कर्तृत्वम् । तथा च तस्य सुदक्षिणस पितृहन्ता पितृदेह एव, तद्वधार्थ प्रयक्षं करोति, न तु भगवति किञ्चित् , अतस्तूष्णी स्थितौ न निवारितवन्तारित्यर्थः। जातश्चार्थ इति । कार्यकारणयोरमेदेन 'आत्मा वै पुत्रनामासी'ति श्रुतेश्च पितापुत्रदेहयोरेस्येन सुद- क्षिणदेहनाश एव जात इत्यर्थः । स्वादृष्टशरीरादिकमिति । खस्य सुदक्षिणस्यादृष्टं उक्त- रीत्या भेदेन शरीरादिकं च पितृहन्त इत्यर्थः । इत्यात्मनेसत्र.। भगवत्सांनिध्ये इति पूज्यदेवसांनिध्ये.इत्यर्थः । १. सिमाधयितुरिति ।। २. निवृत्त इति पाठः । LA -

·४६
श्रीसुबोधिनी । ..
"
.
-
तत्र हि पूर्व महादेवः पञ्चमं शिरो ब्रह्मणश्छित्वा, ब्रह्महत्यया व्याप्तः, नारायणा-
श्रमं गत्वा, पृष्टो बदरीनाथः, कथं ब्रह्मवधाद्विमोक इति, तदाह भगवान् , स्वस्थानं गच्छ,
यत्र चास्य कपालस्य पतनम्, ततश्चाव्यावृत्तिः कर्तव्येति । ततः काश्यामागतस्य तथा
जातमिति, ततःप्रभृति महादेवेन न तद्विमुक्तम् । अतो नित्यसान्निध्यात् महादेवस्तत्र
प्रसन्नः, स च भगवान् भवति । तामसकल्पेषु तद्रूप एव भगवानिति । यत उद्भवरूपः ।
अतस्तस्मै वरं दत्तवान् । वर बहि, दास्यामीत्युक्तवानित्यर्थः। ततः खामिलपितमाह
पितृहन्तुरिति । ननु कथमस्य वरत्वम् , दुःखाभावसुखरूपत्वाभावात् ,, तत्राह ईप्सित-
मिति । न हि वरो नाम कश्चिन्नियतोऽस्ति । य एव कश्चन मनस्यभिलपितो भवति, स
एव वर इति ॥ २९॥
तदा महादेवः उभयथाप्यनिष्टमिति ज्ञात्वा, भक्तहितार्थ व्याजेन साधनमुपदिशति,
अन्यथा न निवृत्तो भवतीति । शिववाक्यमाह त्वं दक्षिणाग्निं परिचरेति ।
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणैः सममृत्विजम् ।
अभिचारविधानेन स चाग्निः प्रमथैर्वृतः॥३०॥
साधयिष्यति सङ्कल्पमन्ब्रह्मण्ये प्रयोजितः।
'अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निवपेदमिचरन् एषा वास्स घोरा तनूर्यद्रुद्रः-
तस्मा एवैनमावृश्चति ता जगतिमाछंती'ति श्रुतेः । दक्षिणाग्नावेवाभिचारहोमः । अत
आह त्वं दक्षिणाग्निं परिचरेति । तत्राप्येकाकिना न कर्तव्यमिति ब्राह्मणैः सममित्यु,
क्तम् । ऋत्विजां मध्ये ऋत्विजां सम्बन्धी वा। तेन चातुर्होत्रविधानेन कर्तव्यमिति,
तत्राप्यभिचारविधानेन, इष्टिप्रकृतिकश्चेत्, न शरमयादि । पशुप्रकृतिकत्वे तु तूपरः
पशुः स्फ्यो यूपः शरमयं बर्हिः वैमीतिक इध्मः । अत्र तु पुरोडाश एव । यतोऽग्नि-
रेव देवः । स च प्रमथैर्वृतः । अतो रुद्रवानेवामिः । अभिचारसामान्यात् शरमयादि ।
ततो यद्भविष्यति, तदाह स चाग्निरिति । तव का प्रसाद इति चेत् । अग्निरपि प्रसन्नो
मत्कृपया, अन्योऽपि प्रसाद इति वक्तुं प्रमथैर्भूतगणैर्वृत इत्युक्तम् । ततस्ते संकल्पं साध-
यिष्यति । यदि अब्रह्मण्ये प्रयोजितो भविष्यति, अन्यथा विपरीतो भूत्वा त्वामेव
भक्षयिष्यतीति भावः । तस्मादग्निचिह्वामिचरितवै प्रत्यगेनमभिचारस्तुणुत' इति
श्रुतेः । सुदक्षिणस्तु भगवन्तं ब्रह्मण्यं न जानाति । चकारात्तदङ्गदेवता अपि कार्य
करिष्यन्तीति सूचितम् ॥ ३० ॥
एवं महादेवेनाज्ञप्तस्तथैव चके, परमुद्देश्यो न तदुक्त इति ज्ञापयितुमाह
कृष्णायाभिचरनिति ।
इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् कुधीः ॥ ३१ ॥
कृष्णो माक्षणानां फलरूपः, ब्राह्मणहितम्य । अतः कुधीः ॥ ३१ ॥

·... श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। उत्पादने चैगुण्याभावात् अग्निरुत्थित इत्याह अग्निरुत्थितः कुण्डादिति । . . ततोऽग्निरुत्थितः कुण्डान्मूर्तिमानति भीषणः । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचनः॥ ३२ ॥ दक्षिणाग्निकुण्डात् । ज्वालारूपतां वारयति मूर्तिमानिति । प्रसन्नदेवतारूपता वारयति अतिभीषण इति । मृत्युरूपतां वक्तुं तं वर्णयति तप्ततामेति द्वयेन । तसताम्र- सदृशानि श्मश्रूणि यस्य । अङ्गारानेवोदिरन्ति लोचनानि यस्य । यथा कालीयादेः । अङ्गा- रोद्वारिलोचनः ।। ३२॥ दंष्ट्रोप्रभृकुटीदण्डकटोरास्यः खजिह्वया। आलिहन्मुकिणी नमो विधुन्वनिशिखं ज्वलन् ॥ ३३ ॥ दंष्ट्रया उग्रः, सुकुटी च दण्डरूंपा, एताभ्यां खरूपतोऽपि कठोरमास्यं यस्य । स्वजिह्वया सकिणी आलिहन्निति कार्यामिनिवेशो निरूपितः । नन इति वदेहमपि न जानातीत्युक्तम् । तेनाविचायव दूरं करिष्यतीति । साधनमपि तथाविधमाह विधुन्वंस्त्रि- शिखमिति । ज्वलंन्निति क्रोधादिना ॥ ३३॥ अमित्वात् स्वभावतोऽपि गतिसामर्थ्यार्थमाह पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यामिति । . पन्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् । सोऽभ्यधावतो भूतैारकां प्रदहन दिशः॥३४॥ अग्रे कार्य भविष्यतीति ज्ञापयितुमिदानीं तस्य महत्सामर्थ्यमाह कम्पयन्नवनी- तलमिति । तस्योद्योगमाह सोऽभ्यधावदिति । भूतैः प्रमथगणैर्वृतः ॥ ३४॥ ततो द्वारकायामपि तदर्शनेन भयं जातमित्याह तमाभिचारदहनमिति । तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकसः। विलोक्य तत्रसुः सर्वे वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५ ॥ यतो दिशः प्रदहन् समागतः। अतस्तं दृष्ट्वा उत्पत्तिविचारेणापि आभिचारदहन इति । तत्राप्यायान्तम् । द्वारकौकस इति पूर्वमेव स्थानं त्यक्त्वा यथाकथञ्चिदत्र स्थितम् । अनापि भये किं कर्तव्यमिति विलोक्यैव तत्रसुः । अहन्यमाना अपि । तत्र बलिष्ठाः शूरा न तथा भविष्यन्तीत्याशझ्याह सर्व इति । उपजीव्यनाशात् प्रतिक्रियायामसामर्थ्यात् मह- श्रीविठ्ठलरायास्मश्रीवल्लभकृतलेखः । दंष्ट्रोन इत्यत्र । एताभ्यामिति । द्वाभ्यां भृकुटीभ्यामित्यर्थः । तथा च दंष्ट्रया उग्रो भृकुटीरूसो दण्डस्ताभ्यां कठोरास्य इति विग्रहः । दंष्ट्रोनत्वं भृकुटीदण्डस्य न सम्भवतीत्यत आहुः स्वरूपतोपीति । तथाच दंष्ट्रया उग्रः । भृकुटी दण्डरूपा यस्य तादृशः । कठोर- मास्यं यस्य तादृशश्चेति कर्मधारयः । तमाभिचारेत्यन्न। तमित्यस्यार्थमाहुः यत इति । उपजीव्यनाशादिति। उपजीव्या द्वारिका, तदाहो न भविष्यतीत्यर्थः । १. मृत्युपता वारयति तप्तवाति पाठः। -- , ·४८ श्रीसुबोधिनी। तोऽपि भयमिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह वनदाहे यथा मृगा इति ॥ ३५ ॥ अन्यत्रालब्धशरणाः निश्चिन्तं भगवन्तं विज्ञापयामासुरित्याह अक्षैः सभायां क्रीडन्तमिति । अक्षः सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुराः। पाहि पाहि त्रिलोकेश बहेः प्रदहतः पुरम् ॥ ३६ ॥ अनेनान्तर्बहिः चिन्ताभावो निरूपितः । सभ्याधानार्थ क्रीडयत्तीति ज्ञापयितुं सभायामित्युक्तम् । यत उत्थानं न. सम्भवति । भगवन्तमिति सर्वथा 'समर्थम् । भयातुरा इति न तेषामवसरानवसरपरिज्ञानमिति सूचितम् । भीतानां वाक्यमाह पाहि पाहि इति । त्राहि त्राहीति क्वचित्पाठः । तत्रापि परस्मैपदं छान्दसमिति केचित् । उम- यंपदी धातुरित्यपरे । त्रिलोकेशेति । महादेवादिनिराकरणेऽपि सामर्थ्य सूचितम् । पुरं प्रदहतो वह्नेः सकाशात् पालयेति, यथा पुरदाहो न भवति, तथा यत्नं कुर्विति ॥ ३६॥" क्षणं चेत्ते न वदेयुः, तदा भगवान् तूष्णीं स्थितः दाहप्रारम्भंपर्यन्तम् । पश्चादति- क्रोधे : पक्षान्तराणां मूलच्छेदमेव कुर्यात् । यथा न कदापि भगवद्विपक्षाणामुद्गमः स्यात् । तावद्विलम्घ लोका न सहन्त इति मंगवान् भक्तकृपालुः तद्वैक्लव्यात् सामिकार्यमेव कृतवानित्याह श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यमिति । श्रुत्वा तजनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । । शरण्यः सम्प्रहस्याह मा भैप्टेत्यवितास्म्यहम् ॥३७॥... तत्प्रसिद्धं जनानां वैक्लव्यं दृष्ट्वा च निमित्तं तेषां साध्वसं भयं च दृष्ट्वा स्वयं शर- णार्हः प्रहस्साह स्वनाशार्थं कृतवानिति । मा भैप्टेत्याह । हेतुवाक्यव्यतिरेकेण भयस्यानि- वृत्तावाह अवितास्म्यहमिति ॥ ३७॥ निदानापरिज्ञानेऽपि सुदर्शनं सर्वार्थमिति सुदर्शनावलम्बनेनैव कदाचित्प्रतीकार कुर्यादित्याशयाह सर्वस्यान्तर्बहिःसाक्षीति । सर्वस्यान्तर्यहिःसाक्षी कृत्यां माहेश्वरी विभुः। विज्ञाय तद्विघातार्थ पार्श्वस्थं चक्रमादिशत् ॥ ३८ ॥ माहेश्वरी कृत्यां विभुत्वाद्विज्ञाय तद्वधार्थ पार्थस्थं चक्रमादिशत्, चक्रं हि सचेतनं चक्ररूपेणैव । विभुत्वान्न चक्रसामर्थ्येन किश्चित् , किन्तु खसामर्थ्येनैवेत्युक्तम् । तस्य विधातः अग्नेः कार्यप्रतिघातः, न तु स्वरूपनाशः । पार्श्वस्थ इति स सर्वथा हृदयाभिज्ञः ॥३८॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । अक्षैः सभायामित्यत्र । सभ्याधानार्थमिति । 'शतमक्षान्विजानातीति सभ्येपु विद्यास्थापनार्थमित्यर्थः। सर्वस्येत्यत्र । सचेतनमिति । चेतनासहितमित्यर्थः । .

·-- .. . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ततो भगवदिच्छानुसारेण-चक्रकृत्यमाह तत्सूर्यकोटिप्रतिममिति । तत्सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् । खतेजसा खं ककुभोऽध रोदसी चक्रं मुकुन्दानमथाग्निमादयत्॥३९॥ सूर्यकोटिसमानतेजस्त्वं स्वाभाविकी शक्तिः । जाज्वल्यमानमिति तस्योत्साहो निरूपितः । प्रलयानलप्रभामिति तस्स क्रोधावेशः। ततः क्रोधवशादुक्तदृष्टान्तसधर्मा जात इत्याह स्वतेजसा खं ककुभों रोदसी च अर्दयदिति । अन्तरिक्ष दश दिशः द्यावापृथिव्यौ च ज्वालयतीव । एतत्सामर्थ्य न खस्य, किन्तु भगवत इति वक्तुं मुकु- न्दास्त्रमित्युक्तम् । एवं सर्व दग्ध्वैव, पश्चाद्भिन्नप्रक्रमेण अग्निमार्दयत् । आ सर्वतः सर्व- थैव भग्नसङ्कल्पं कृतवान् ॥ ३९ ॥ ततो यजातं तदाह कृत्यानलः प्रतिहत इति । कृत्यानलः प्रतिहतः स रथाङ्गपाणेरस्त्रीजसा स नृप भग्नमुखी निवृत्तः। वाराणसी परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सविंग्जनं समदहत्वकृतोऽभिचारः ।। स खतरोऽपि कृत्यानलः श्रुत्या साधितोऽपि । रथाङ्गपाणेरिति तस्य लौकिकवै- दिकसामर्थ्यनाशकत्वमुक्तम् । तत्रापि अस्त्रत्वात् अप्रतिहतरूपमेव । तत्रापि तस्य ओजः तेन हतः सन् भग्नमुखो भूत्वा निवृत्तो जातः । ततो वाराणसीमपि महानिति प्रति समेत्य व्याधुट्य समागत्य स्वस्थाने समागत्य सुदक्षिणं तं खोत्सांदकं संलिंग्जनं ऋत्विजनसं- हितं सम्यगदहत् । अनेन ब्राह्मणा हता इति न भगवद्दोपः कोऽपि । यतः स्वकृत एवामि- चारः, आत्मीयश्चेद्वाणः स्वात्मानं विध्यति, तदा न कस्यापि दोप इति ते सर्वे कृत्यानलेन भस्मसात्कृता इत्यर्थः॥४०॥ .: ततः सुदर्शनं भगवद्धृदयं जानातीति काशीमपि पीडितवदित्याह चक्र च विष्णोरिति । चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसी सासभालयापणाम् । सगोपुराहालककोष्ठसंकुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालाम् ॥ ४१ ॥ ..'तदनु कृत्यानलमनुप्रविष्टं सत् वाराणसी समदहदिति सम्बन्धः । विष्णोश्चक- त्वान्न तस्य भयम् । उदीप्येव दग्धानि इति शहां वारयितुं सादृसभालयापणामित्यु- क्तम् । अट्टादयः सौषगृहाः । समास्थानान्यपि । तया आपणः पण्यवीथी । एते अद्यापि लोके सुधाधवलिता भवन्ति । साधारणा एत इति विशिष्टानामपि दाहं निरूपयति सगो. पुरेति । पुरद्वारसहिताम्, अट्टालकाः हाः धनिनां गृहाः । कोष्ठानि दुर्गादावन्नसंग्रह- स्थानानि । सगोफुलाहालसगोष्ठसंकुलामिति पाठे गोष्ठादीनां गोकुलस्य । तत्रापि प्रसि. पीरिसरापारममधीदछमकराटेपः । तत्सूर्यकोटीत्या । उक्तदृष्टान्तसधर्मा जात इति । उक्तदृष्टान्तस प्रठयान- लस कार्य कृतयानित्यर्थः । इति सप्तदशाध्यापव्याख्या समाप्ता । मुमो०७ ·श्रीसुबोधिनी। द्धगोपानां अट्टालकसहितस्य कदाचिद्दाहं न कुर्यादिति शङ्का स्यात् , तन्निवृत्त्यर्थमेवमुक्तम् । लक्ष्म्या आयतनं न पीडयिष्यतीत्याशझ्याह सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालामिति । कोशा भाण्डारगृहाः । हस्त्यायनान्तानां च शालाः । स्थनिर्माणं यंत्र क्रियते, सा रथशाला । स्थापिता अपि रथा गृहेष्वेव तिष्ठन्ति । अन्यथा धर्माधुपद्रवों भवतीति ॥४१॥ एवं सामान्यविशेषप्रकारेण दाहमुक्त्वा सर्वदाहो न भविष्यतीत्याशय, विशेष वदन्नुपसंहरति दग्ध्वा वाराणसी सर्वामिति । दग्ध्वा वाराणसी सर्व विष्णुचक्रं सुदर्शनम् । भूयः पावमुपातिष्ठत्कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ४२ ॥ विष्णुचक्रत्वात् कार्यसिद्धिः । सुदर्शनमिति । एवं कर्तुरपि दोपाभावः । पुनरग्रेऽपि कार्य एतादृशं भविष्यतीत्याशङ्कया कृष्णस्यैव पार्श्वमुपातिष्ठत् । ननु भगवान् खयमेव करि- प्यति, किं सुदर्शनेनेत्याशमाह अक्लिष्टकर्मण इति । न हि भगवान् क्लिष्टं करोति, कंदा- चिच तथा कर्तव्यं भवति, तदा गतः, अनेन सुदर्शनस्यापि निरोधों निरूपितः ॥ ४२ ॥ कदाचिदियं कथा काशीदाहं प्रतिपादयतीति वधर्महेतुभिः न श्रोतव्या भवेत्, तदर्थमाह य एतच्छ्रावयेन्मर्त्य इति । य एतच्छ्रावयेन्मर्त्य उत्तमश्लोकविक्रमम् । समाहितो वा शृणुयात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥ हेत्वपेक्षायामाह उत्तमश्लोकस्य विक्रममिति । उत्तमैः श्लोक्यते इति स्वभावत एंव भगवचरित्रं श्रोतव्यम् । तत्रापि विक्रमः पराक्रमोऽयम् । यः श्रावयेत् , यो वा समा- हित शृणुपत्र, अपहेलं न पुर्यत्र , स सत्यपोप प्रमुग्यत इति । भलैरिस गरिति श्रोतव्यमिति निरूपितम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ -- ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभवतलेखसमेता। श्रीकृष्णाय नमः। अष्टादशोऽध्यायः। बलस्य चरितं वक्ष्यन् वदभावात्तु पौण्डूकः । तथोक्तवानिति ह्युक्तं अर्थादेवद्वलस हि ॥१॥ घलरूपहरेः कार्य न समाप्तमिति स्थितिः। अतो विशेपतो वक्तुं प्रश्नो राज्ञो निरूप्यते ॥२॥ अष्टादशे तु द्विविदवधः सम्यङ् निरूप्यते । गोपिकानामिवात्रापि स्त्रीणां माहात्म्यबोधने ॥३॥ पलस्त्रियोऽन्यथा त्वत्र निरुद्धा न भवन्ति हि । तदा विभागो व्यर्थः स्यानिरोधानुपयोगतः ॥४॥ ततः सर्वजनीनं च चरित्रं हि करिष्यति । यस्थावेशस्य चरितमेवं तस्य किमद्भुतम् ॥ ५॥ पूर्वाध्याये 'नन्दवनं गते राम' इति रामे विद्यमाने नैवं पौण्डूको वक्तुं शक्त इति प्रतिभातम् । अतो बलस्स विशेष (चरित्रं ) पृच्छति भूयोऽहमिति । श्रीविठ्ठलरायारमधीवलभकृतलेखः । अष्टादशेऽध्याये । इति युक्तमिति । पूर्वाध्यायारम्मे इदमुपपादितमित्यर्थः । एतद्वलस्य हीति । चलस्थित्यमावादेतावनातमित्युक्त्या अर्यादलस्यैव माहात्म्यमुक्त नातमित्यर्थः । बलरूपेति । वलदेवे रूपं स्वरूपं यस्य ताशस्य । बलाविष्टस्य हरेरित्यर्थः । तथाच पूर्वाध्यायोक्तमपि माहात्म्यं चलाविष्टस्य भगवत एवेति स्थितिमर्यादेत्यर्थः । अतो विशेपत इति । पूर्वाध्याये आर्थिकत्वात्सामान्यत उक्तम् । अत्र विशेषतो वक्तुं राजः प्रश्नो यलकार्यसमात्यमावान्निरूप्यते इत्यर्थः । माहात्म्यबोधन इति । निमित्त- सप्तमीयम् । पलस्त्रीणां माहाम्यज्ञानसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । अन्यथा लिति । आवेशाति- रिक्तप्रकारेण साक्षाद्भगवता पलस्त्रीणां निरोधो न सम्भवतीत्यर्थः । तदेति । एवंप्रकारेण पलस्त्रीणां निरोधाभावे पूर्वमुक्तः शक्तिविभागो निरोधानुपयोगाद्धेतोय॑यः सात् । म्युप- सों विरोधार्यकः । स्कन्धार्थविरुद्धः स्यादित्यर्थः । तत इति । इदं गुप्तचरित्रमुक्तम् । तदनन्तरं लक्ष्मणामसङ्गे सर्पजनीनं चरित्रं करिष्यतीत्यर्थः । एवं विशेपनिरोधप्रकरणे चतुर्भिरप्यध्यायैर्यठचरित्रमेव निरूपितमित्युक्तम् । तस्स तात्पर्यवृत्त्या भगवचरिमतामाहुः यस्येति । तया च कैमुतिकन्यायेन मगवचरित्रमेवेदमिति भावः।

·.५२ श्रीसुयोधिनी। राजोवाच-भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मणः । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत्कृतवान् प्रभुः॥१॥ यमुनाकर्पणादि माहात्म्यं श्रुतम् । अन्यदपि श्रोतुमिच्छामि । अद्भुतकर्मण इति । अलौकिकचरित्रं तस्य, वर्तत एव तद्वक्तव्यमिति प्रश्नः । यथा भगवतः कार्यकरणार्थ गते तस्मिन् वहेव कार्य भगवत आपतितम् , तथान्यदपि भविष्यतीत्याशयेन अद्भुत- कर्मत्वमुक्तम् । अनन्तस्येति । चरित्राणामप्यनन्तता, तेन तादृशचरित्रवाहुल्यम् । अप्रमेयस्येति । स्वतः कल्पयितुमशक्यम् । अत एव तादृशस्य अन्यदपि चरित्रं श्रोतु- मिच्छामि । तच चरित्रं दैवाजातं. न वक्तव्यम्, किन्तु समर्थो भूत्वा यत् कृतवान् , तदेव वक्तव्यमिति ॥१॥ निरोधे त्रिय एव मुख्या इति तदर्थमेवान्यदिति निरूपयन् द्विविदवधमाह मरकस्य सखा कश्चिदिति । श्रीशुक उवाच-नरकस्य सखा कश्चिट्विविदो नाम वानरः। सुग्रीवसचिवः सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान् ॥२॥ नरकासुरो भगवता हत इति, स्त्रीणामेवार्थ इति च, तत्सखाप्येवमेव मारणीय इति, वध्योऽपि स एतावत्कालमुपेक्षित इत्युक्तम् । कश्चिदिति विशेपतः दैत्यत्वेन वा देवत्वेन वा न निर्वक्तव्यः। द्विविद इति । द्विधा वित् ज्ञानं यस्येति द्विःस्वभावोऽयम् । तेन रामावतारे भक्तोऽप्ययं सांप्रतमन्यथा जात इति । अनेन द्विःस्वभावा अपि वध्या एवेति निरूपितम् । वानर इत्युपेक्षायां हेतुः । भगवतैवार्धनराः कृताः, पुनः किमर्थं वध्या इति । तर्हि तद्वधे रामस्य किं माहात्म्यमित्याशय माहात्म्यमाह । अथ भिन्नप्रक्रमेण । सुग्रीव- सचिवः। चत्वारो मत्रिणस्तस्य हनुमदादयः, तन्मध्ये परिगणनात् तत्तुल्यतापि निरूपिता । . स इति । स्वभावतोऽपि रामायणे प्रसिद्धः । मैन्दस्य भ्रातेति रामायणे मैन्दशौर्य निरू- पितम् । तद्धातापि तत्तुल्य इति । ततोऽपि विशेपमाह वीर्यवानिति ॥ २ ॥ तर्खेतादृशो महान् प्रसिद्धश्च कथं विरुद्धो जात इति चेत्, तत्राह सख्युः सोऽपचितिमिति । ! सख्युः सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोपानदहवहिनोत्सृजन् ॥३॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजनीव कृतलेखः। भूयोऽहमित्यत्रः । भगवतः कार्यकरणार्थमिति । गोपिकासान्त्वनं भगवतः कार्य तत्करणार्थ गते सतीसर्थः । चरित्रं श्रोतुमिच्छामीत्सेतावतैव चारितार्थेऽपि यदन्यत्कृतवानिति यदुक्तं तत्तापर्यमाहुः देवाजातमिति । पौण्डूकवधरूपमार्थिक चरित्रं पलस्वेत्युक्तम् । तादृशं न वक्तव्यमित्यर्थः । । ।

·4 i- । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। नरको मगवता मारित इति अपचितिं कुर्वन् । क्षुद्रः केनापि न प्रतिपक्षतया विचार्यत इति राष्ट्रविप्लवं कृतवान् । यथा सर्वमेव राष्ट्र नष्टं भवति । नाशमेवाह पुर- ग्रामेति । राष्ट्रविप्लवो यया भवति, तथेति सर्वक्रियासु सम्बध्यते । पुराणि नगराणि । ग्रामा अल्पाः । .आकरा रत्नादिस्थानानि । घोपा आभीरग्रामाः । लौकिकात्रिविधा निरुक्ताः । वैदिकातिदोषसिद्ध्यर्थ धोया उत्ताः । वह्निना वह्निदाहेन । अनेन चौर्येण दाहो निरूपितः । अन्यथा वहिपदं व्यर्थं स्यात् ।। ३ ।। अग्निना उपद्रवमुक्त्वा पर्वतैराह क्वचित्स शैलानुत्पाव्येति । कचित्स शैलानुत्पाव्य तैर्देशस्थानचूर्णयत् । आनन्सुित्तरामेव यत्रास्तेऽमित्रहा हरिः॥४॥ स्थानादुपाट्य देशोपरि पातयित्वा देशस्थानचूर्णयदिति । सुतरामेव भगवदीया- नित्याह आनान् सुतरामेवेति । तत्र हेतुः । यत्रास्ते नरकघाती गोविन्दः ॥ ४ ॥ जलकृतोपद्रवमाह कचित्समुद्रमध्यस्थ इति । कचित्समुद्रमध्यस्थो दोामुनृत्य तज्जलम् । देशानागायुतप्राणो वेलाकूलानमन्जयत् ॥५॥ दोामुदृत्येति चाहोः स्थूलता निरूपिता । देशान् समुद्रतीरस्थान् । आपा- ततः केनापि मारयितुं न शक्य इति वक्तुं नागायुतप्राण इत्युक्तम्। दशसहसः हस्तिवलः । वेलाकूले यस्खेति मजने सौकर्यमुपपत्तिश्योक्ता ॥५॥ साधारणानामुपद्रवमुक्त्वा वैदिकानामप्युपद्रवमाह आश्रमानृपिमुख्यानामिति ।" आश्रमातपिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूपयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वैतानिकान् खलः॥६॥ तेषां पूर्तस्येयस्य च नाशं करोतीति वक्तं भग्नवनस्पतीन कृत्वा वैतानिकान वैदि- कान् अनीन् गार्हपत्यादीन् अदूपयत् । नन्वेवं कृते स्वस्य कः पुरुषार्थः, न हि बामणा नरकस्यान्यस्य वा द्विष्टा भवन्ति, तत्राह खल इति । दुरात्मायम् । अतो निष्प्रयोजना मपि परोपतापार्थ करोतीति ॥६॥ ? देशोपद्रवं पृषिव्यतेजोनिरुत्वा, वैदिकान् देशस्थानपि निरूप्य, अन्यान् त्रीपुरुष- साधारण्येन तदुपद्रुतान् निरूपयति पुरुपान्योपितो दृप्त इति । पुरूपान् योपितो हप्तःक्ष्माभृद्रोणीगुहासु सः। निक्षिप्य चाप्यघाच्छैलैः पेशस्कारीय कीटकम् ॥ ७.IN सहस्थितान् तत्सद्गमगार्थ रसं च यीमत्सयितुम् । स उच्यतः । मामृतः पर्वतस्स द्रोणीगुद्दासु द्रोण्या उमयपर्वतमध्ये गुहामु च 'अत्र रमय'मिति उपहसन्निक्षिय अध्ययात् । शैलैस्तदुपरि पर्वतान् आरोपयति । तयाकरणे हेतुमाह पेशस्कारीव कीटक- मिति । स हि स्वस्मरणेन खतुत्या कीटो मवत्तिति तया करोति, नयायमपि विवस्व मदात्मकता मवतु, न मगवदात्मकनेति, तथा कृतवान् ॥ ७॥ , ·५४ श्रीसुबोधिनी। एवं सह्यमुपद्रवं निरूप्य, तदुपसंहरन् असह्यं निरूपयति एवं देशान्विप्रकुर्वन्निति। एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूपयंश्च कुलस्त्रियः। श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरि रैवतकं ययौ ॥८॥ असह्यमेतत् दूपर्यश्चेति । इतरदूपणं न दोपायेति कुलपदम् । अनेन नरकगृहा- दावता समानीतास्ता इति तथा करोतीति सूचितम् । एवमुत्कृष्टे पापे तेनैव मरणार्थ खयमेव समुद्यत इत्याह श्रुत्वा सुललितं गीतमिति । यथा सर्वे विपयास्तेन निराकृताः सर्वेषाम् , तथा सुललितसपि गीतम् । मयि सिते को वा गायतीति तन्निराकरणार्थ रैवतकं ययौ । तेनैव गीतानुमानात् ॥८॥ ततो गीतकर्तारं दृष्टवानियाह तत्रापश्यदिति । तत्रापश्यद्यदुपति रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९॥ तस्य मात्सर्योत्पत्त्यर्थं रामस्य दशगुणान्वर्णयति । एतावन्त एव गुणा इति । तत्रादावैश्वर्यं दृष्टवानित्याह यदुपतिमिति । यादवानां स्वामी । खामिचिह्नानि विभीति । तथा ज्ञानं परिचमोऽप्यस्तीति वा । अनेन कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं सामर्थ्यमुक्तम् । इदं लौकिकम् । अलौकिकमाह राममिति । विभक्तवीर्यत्वात् । सर्वलोकानुरजनमपि तस्या- साधारणो गुणः । स्वरूपतः कार्यतश्चोत्कर्ष उक्तः । पुष्करमालिनमिति । कमलमालया लक्ष्या वृत इति ज्ञापयन भूषितत्वमाह इत्यैश्वर्यादयस्त्रय उक्ताः । सुठु दर्शनीयानि सर्वाण्यङ्गानि यस्येति । सौन्दर्येण शारीरकीर्तिरुक्ता । ललनायूथमध्यगमिति । बहिः कीर्तिरुक्ता । शोमाजनितेयं कीर्तिरिति ॥९॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभाजमानं वपुषा भिन्नमिव वारणम् ॥१०॥ गायन्तसिति । खानन्दपूर्णता ज्ञानफलरूपा निरूपिता। वारुणी पीत्वेति । देहविस्मरणं ज्ञानफलं द्विविधमप्युक्तम् । मदेन विदले लोचने यति बहिनिदृष्टिः विहला वैराग्यफलरूपा निरूपिता । विभ्राजमानं वपुषेति । विगतम्राजुनं वा विशिष्ट- श्रीविठ्ठलरायास्मश्रीवल्लभकृतलेखः । श्रुत्वा सुललितमिलन । तेनैवेति । पशुत्लेन खरावज्ञानालालित्येनैव गीतत्व- मनुमितम् । प्रत्ययोचैर्मापणमेव ज्ञातं स्यादित्यर्थः । तत्रापश्यदित्यत्र । दशगुणानिति । विभ्राजमानमित्यस्सार्थद्वयममिप्रेस दशे- युक्तम् । संख्यातापर्यमाहुः एतावन्त इति । दशविधैव लीलेत्यर्थः । इसष्टादृशाध्यायव्याख्या समाप्ता । १.पीतमिति नास्ति। २. तुनेति पाठः। ३. भाजनमानमिति पाठः ।

·.
श्रीविठ्ठलरायात्मजनीवहमकृतलेखसमेता।
भाजनं वा विकलतया उमयमपि वैराग्यकार्य भवंति । शरीरेण विराजमानम् । ततो
वैराग्यस्वरूपमाह प्रभिन्नमिव वारणमिति । स ह्यमयीदों भवति, या प्रकर्पण भिन्नः
स्रवन्मदः । एवं कारणफलसहिताः पहुंणा भगवति निरूपिताः ॥ १० ॥
एतादृशमपि दृष्ट्वा खंदौष्टयं प्रकटितवानित्याहं दुष्टः शाखामृग इति ।
दुष्टः शाखामृगः शाखामारूंढः कम्पयन दुमान् ।
चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदर्शयन् ।। ११॥
भगवन्तं दृष्ट्वा किलकिलाशब्दं चक्रे । तजातीयशब्दः तादृशः । यदा खस्सि-
महत्त्वबुद्धिर्भवति, तदा स्वजातिशब्दं कुर्वन्ति । प्रकृते तु भगवन्तमपि दृष्ट्वा तथाकरणे
हेतुर्दुष्ट इति । दोपस्तस्स सहज इति ख्यापयितुं शाखामृग इति । भूमि मूरुहे वा
नाश्रयति, किन्तु शाखा एव । शाखां चारूढ इति खल्पः खसाने स्थितो मत्तो भवतीति
सूचितम् । द्रुमान् कंम्पयन्निति । खाश्रयाश्रयाणामप्यवगणना निरूपिता । तादृशस्से.
श्वरावगणना युक्तेति । निलीय रसजननार्थमपि तथा कुर्यादिति पक्षं व्यावर्तयितुमाह
आत्मानं सम्प्रदर्शयन्निति । स्वखरूपं गुह्यदेश वा ॥ ११ ॥
अल्पस्सैवंकरणमयुक्तमिति मण्डमिव तं दृष्ट्वा केवलेन तेन क्षोमो न मवेदपीति
स्त्रीणां हास्यमाह तस्य धार्य कपेक्ष्येिति ।
तस्य धाष्ट्रिय कपेवीक्ष्य तरुण्यों जातिचापलाः।
हास्यप्रिया विजहसुबलदेवपरिग्रहाः ॥ १२॥
तस्यापराधकरणाद्वध्यस्य ।कपेस्तुच्छजीवस्य । धारच तथाकरणम् । वीक्ष्य । तरुण्यों
जात्यैवं चपलाः, वयोऽपि स्वभावोऽपि तासामस्थिरतां सम्पादयतीति । हास्यमेव प्रियं
यासामिति इन्द्रियान्तःकरणधर्मोऽपि तादृश इति । पलदेवस्य निर्भयस्य पूर्वोक्स वॉ
परिग्रहाः विवाहिताः स्त्रियः सर्वथा निर्भयाः । अनियामकीनों चतुर्विधगुणांना विद्यमान-
त्वात् विजहसुः । रामस्तु न किञ्चिदुक्तवान्, गणनाया एवामावात् ॥ १२ ॥
उभयमपि स्वस्थ हीनतापादकमिति तासामवगणनां कृतवानित्साद वा
हेलयामासेति ।
ता हेलयामास कपिभ्रक्षेपः सम्मुखादिभिः।
दर्शयन् सगुदं तासां रामस्य च निरीक्षतः॥१३॥
अवहेला मुखतः जातिचेष्टामिरपीत्साह । प्रक्षेपैः तिर्यक् निरीक्षणयुक्तः सम्यक
मुखं यति सम्मुखादिमिर्विकारः। परितोऽग्रतयं हेलनमुक्त्वा पृष्ठतोऽप्याह दर्शयन्स्यगुदं
तासामिति । तूष्णीमावेनावगणित इति रामस्याप्यवहेलनं कृतवानियाद रामस्य च
निरीक्षत इति । निरीक्षतः संतस्तासामपि निरीक्षतीनां सतीनाम् । दर्शने सर्वेषां सापा.
रणस्यापि सोचो भवति । अस्य तु तथात्वेऽपि न जातमिति दोपं वक्तुं वर्णितम् ॥१३॥

·. श्रीसंबोधिनी । ततो विचारमकृत्वैव अल्पदोपे अस्पैव शिक्षेति वो ज्ञापयितुं पापाणप्रक्षेपमात्रं कृतवा नित्साह तं ग्राम्योति । तं ग्राव्णा प्राहरत्क्रुद्धो चलः प्रहरतां वरः। इस वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपिः॥१४॥ : गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । . ! निर्भिद्य कलशं धृष्टो वासांस्यास्फोटयडलम् ॥ १५॥ वानसः कृतोपकारा दयाविषयाथेति उपेक्षा परित्यज्य किमिति ग्राच्या प्राहरत्, तबाह क्रुद्ध इति । क्रोधे तस्याल्पस्य महदतिक्रमो हेतुः । अनोवेशात् हलमुशलस्मरणा- त्पूर्व सर्व कृतवान् । तेनं नांविचारकृतो दोपः । बल इति । तस्य. माहात्म्यं ज्ञात्वापि खस्स चलिष्ठत्वादेव तथा कृतवान् । काकादिष्विव केवलं निवारणार्थतां प्रहरणस्य निवा- रयति-प्रहरतां बर इति । ततस्तेनैव व्यथितो भवेदिति तथा प्रकारं कृतवान् । स तु पूर्व परमेश्वरस्य भक्त आसीदिति भगवत्कृपयैव तस्य जातं सामर्थ्यमनुवदति स वञ्चयि- त्वेति । तस्योद्धतस्य स्वत एव मरणार्थं प्रवृत्तस्य अपराधे असो क्रोधान्मारणमिति वक्तुं तोशमतिक्रममा ग्रावाणं वञ्चयित्वा मदिराकलशं गृहीत्वा हेलयामासेति । यतो धूर्तः। पानव्यसनिनां तदपहारे महान् क्रोधो. भवतीति जानाति ।.अपकारार्थ नेदं करणम् , किन्तु कोपयन् । केवलं कोपार्थताप्रदर्शनार्थं हसन् । तर्हि पाना नयनं भविष्यतीत्या- शक्य अग्रे तत्कृतं चरित्रमा निर्भिद्येति । कलशं निर्भिय । तथा कृते जीवनमपि गमि- ध्यतीति शङ्खामावायाह । ततः स्थापितानि जलक्रीडोत्तरं परिधेयानि स्त्रीणां बलस्य च वासांसि च निर्भिद्य, बहुधा छित्त्वा, ततो वलमास्फोटयत् । मल्ल इव युद्धाकारणार्थ बाहुस्फोटं कृतवान् ॥ १४ ॥ १५ ॥ नन्वल्पः कथमेवं करोतीत्याशझ्याह वलवानिति । : कर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः । तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् ॥ १६॥ ननु वलोऽपि वलवान् , नहि तुल्येऽप्येवं क्रियते, तबाह कदर्थी कृत्येति । तुच्छी- कृत्य । तदपि स्वमनस्येवेति वक्तुमाह मदोद्धत इति । विप्रचक्रे अपकारं कृतवान् । ततो बलः विचारपूर्वकं भगवदाविष्टः तद्वधार्थ यनं कृतवानित्याह तं तस्याविनयमिति । यस्तुतस्विदं द्वारमात्रम् , मुख्यस्तु अपराधः तदुपद्रुतान् देशान् विलोक्येति । यद्यपि पूर्व दृष्टम्, तथापीदानी स्मृतमित्येके । इदानीमेव.भगवदावेश इति । तस्य.चापरोक्षज्ञानमेव सर्वत्रेति इदानीमेव,दृष्ट्वेति युक्तम् ।। १६॥.. EHEN युद्धकरणामिति पाठः। १. परोक्षेति पाठः। . . -- " ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । भगवता सहैवं मुसलादीनामप्यागमनात् मुसलं हलं च तजिघांसया आवत्त । आयुधवचिह्नार्थमग्रहणमाह क्रुद्ध इति । क्रुद्धो मुसलमाधत्त हलं चारिजिघांसया। द्विविदोऽपि महावीर्यः शालमुत्पाट्य पाणिना ॥ १७ ॥ भक्तत्वशङ्काव्यावृत्त्यर्थमरीति । चकारात्. अन्येऽपि धर्मा भगवता आविष्कृता इति अलौकिकं बलमपि ज्ञातव्यम् । तावतापि न निवृत्त इति अक्लिष्टकर्मत्वं भगवतो वदन्नाह द्विविदोऽपीति । युद्धं वक्तुं तस्स प्रसिद्धनामग्रहणम् । महावीर्य इति । रामा- यणादौ तत्पराक्रमो निरूपितः स्मार्यते, युद्धस्मरणाभिनिवेशाय । एकेन पाणिना शालवृक्ष- मुत्पाव्येति बलस्य कार्यम्, न तु केवलं प्रशंसापरमिति ज्ञापयितुम् ॥ १७ ॥ अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् । तं तु सङ्कपणो मूर्ति पतन्तमचलो यथा ॥१८॥ अभ्येत्य निकटे समागस, तरसा रामोद्यमात्पूर्वमेव तेन शालेन मूर्मि प्रदेशे अताडयत्, गृहीत्वैव लकुटेनेव ताडितवान् । बलपदाच्छ्रोतुर्मयाभावः सूचितः । ततस्तन्निराकरणमाह तं तु सङ्घर्पण इति । पर्वते वृक्षप्रक्षेपः न पर्वतस्य भयजनक इति मूर्मि पतन्तमपि वृक्षं यथा अचलः पर्वतो गृह्णाति ॥ १८ ॥ प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच तम् । मुसलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया ॥१९॥ तस्य हि वृक्षा लोमनायाः तं हस्तेन गृहीतवान् , वचनेऽपि भूमिस्ताडिता भव- तीति । ततः सुनन्देन मुसलेन तमाहनत् हतवान् । चकारात् वृक्षमपि तेनैव हत्त्वा तदुपरि प्रक्षिप्तवान् । तस्य वृक्ष इव मुसलमपि कार्यव्यभिचारि भविष्यतीत्याशवाह मुसलाहतमस्तिष्क इति । मस्तिष्कं मस्तकास्थि । ततो रुधिरप्रवाहोऽपि जातः । तेनापि विरेजे, नतु मूञ्छितः, हतो वा ॥ १९ ॥ ननु प्रहारेण सकार्येण कथं शोभेत्याशक्य दृष्टान्तमाह गिरिर्यथा गैरिकयेति गिरियथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् । पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पनमोजसा ।। २० ।। नन्वाकृतिसाम्येऽपि अन्तर्दुःखानुभवात् म्लानतैव युक्ता, न तु शोमेति चेत्, तबाह प्रहारं नानुचिन्तयन् रेज इति पूर्वेण सम्बन्धः । उत्तरत्र वा पुनरन्यं समुक्षिप्येति । 'निपल्या देवा' इति समानमपि युद्धं वारत्रयमुच्यते । विर्यजुपेतियत् । अन्यं मूलात्समु- क्षिप्य निष्पत्रं च कृत्वा, अन्यथा सर्वाः शाखा अग्रभागे हस्ते धर्तुं न योग्या मवन्तीति मूलमागेन च ताडयितुं निष्पत्रकरणम् । ओजसेति शीघ्रम् ॥ २० ॥ १. तिर्यक् जुषेतिपदिति पाठः। मुषो. , ·' ५८. श्रीसुबोधिनी । तेनाहनत् सुसंक्रुद्धस्तं चलः शतधाभिनत् । ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाभिनत् ॥ २१ ॥ सुतरां सम्यक् क्रुद्धः । प्रहारवीर्ययोराविर्भूतत्वात्तस्य प्रतिग्रहो न पौरुपायेति बलस्तं शतधाभिनत् विदीर्णं कृतवान् । तृतीयपर्याये पुनराह ततोऽन्येनेति ॥ २१ ॥ ततोऽनन्तयुद्धमतिदिशति एवं युध्यन्निति । एवं युध्यन् भगवता भग्ने भने पुनः पुनः । आकृष्य सर्वतो वृक्षानिवृक्षमकरोद्वनम् ॥ २२॥ भगवता सह युध्यन् भगवतैव वृक्षे भग्ने क्रमेण सर्वेष्वेव वृक्षेपु पुनः पुनराकृष्य इक्षुदण्डमिव मूलादुत्पाट्य सर्वत्र एवंकरणेन वनं वनभूमि निर्वृक्षमकरोत् । लतागुल्मा- दीनां विद्यमानत्वात् वृक्षमात्रमेव गतम् , न तु वनमेव ॥ २२ ॥ ततः पापाणवृष्टिं भग्नोद्यमः सन् कृतवानित्याह ततोऽमुश्चच्छिलावर्पमिति । ततोऽमुञ्चच्छिलावर्ष वलस्योपर्यमर्पितः। तत्सर्व चूर्णयामास लीलया मुसलायुधः ॥ २३ ।। तत् प्रक्षिप्तं सर्वमेव चूर्णयामासेति तस्य साधनस्य भगवत्प्रतिकूलस्य पुनः साधना "निवारयति । तत्र क्लेशमाशङ्कयाह लीलयेति । अलौकिकप्रकार वारयितुमाह मुसलायुध इति ॥ ततो भग्नसाधनो वाहुयुद्धार्थमागत इत्याह स बाहू इति । स वाह तालसाङ्कशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वरः। आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४ ॥ तालसङ्काशाविति दीर्घस्थौल्यपरुषत्वान्युक्तानि । मुद्गरवन्मुष्टीकरणम् । तथोद्यमे मोहितत्वं शङ्कितं व्यावर्तयितुमाह कपीश्वर इति । मारणपर्यन्तं तूष्णी स्थित इति रोहिणी- पुत्रमित्युक्तम् । ताभ्यां हस्ताभ्यां मिलिताभ्यां वक्षसि अरूरुजत् । पीडां कारितवान्।॥२४॥ ततः खयमपि, अशस्त्रेण सह सशस्रो न युध्येदिति, स्वयमपि त्यक्त्वा मुसललाङ्गले, दोा जनावम्यदयत् , तथा सामर्थ्य धर्मज्ञाने च लौकिकमेव साधनमित्याह यादवेन्द्र इति । यादवेन्द्रोऽपि तं दोभ्यां त्यक्त्वा मुसललाङ्गले । जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्धः सोऽपतगुधिरं वमन् ॥ २५ ॥ यतः पूर्वमपि स रामभक्त इति तथा करणम् । जत्रुः कण्ठाधःस्थितमस्थि । तस्मि- न्ममे मियत एवेति । अतो रुधिरं वमन् पतितः ॥ २५ ॥ तस्य पराक्रममुक्त्वा देहस्यापि महत्त्वमाह चकम्प इति । चकम्पे तेन पतता सटकः सवनस्पतिः। पर्वतः कुमशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि ॥ २६ ॥ सटका प्रसिद्धः पर्वतः वनस्पतिसहितः । सम्यक् परिज्ञानार्थमेतदुक्तम् । सर्वतश्चकम्पे। १.गुपस्पेनि पाटः । १. फण्ठाधिःस्थितामिति पाठः ।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता।
टकशब्देन उपरितनो भागः वलभीसदृशः वापरपर्यायः । तत्सहितः पर्वत एव भवति । स
पर्वत इति पाठस्तु सुगमः । विश्वासार्थ सम्बोधनम् । अधिकदोलनार्थ दृष्टान्तः । तत्रत्यानां
भयोत्पादनार्थं वा । तेन तस्मिन् पतिते सर्वाः स्त्रियो राममालिङ्गितवत्स इति कामरसेन
मध्ये न विधः, किन्तु तत्पोषक एव जात इति फलति ॥ २६॥
मक्तवादल्पत्वाच्च कदाचिदयुक्तो भवेदिति देवानां सम्मतिमाह जयशब्द इति ।
जयशब्दो नमःशब्दः साधु साध्विति चाम्बरे ।
सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत्कुसुमवर्षिणाम् ॥ २७ ॥
उत्कृष्टानां जयशब्दः, मध्यमानां नमःशब्दः, शिष्टः साधुशब्द इति त्रिविधाना-
मपि सम्मतिरुक्ता । पूर्व जयशब्दः आशीरूपः, पश्चान्मारणार्थ प्रार्थनारूपो नमःशब्दः,
साधु साध्विति मारणानन्तरम् । दिवीत्यन्यथावचने ततः पात एव भवेदिति सूचितम् ।
सुरसिद्धमुनीन्द्राणामिति त्रिविधानामपि तथात्वम् । कुसुमवर्षिणामिति । कायिको
व्यापारः । एवं सर्वात्मना देवानामनुमोदनमुक्तम् ।। २७ ।।
भूमिष्ठानामप्याह एवं निहत्य द्विविदमिति ।
एवं निहत्य द्विविदं जगह्यतिकरावहम् ।
संस्तूयमानो भगवान् जनैः : स्वपुरमाविशत् ॥ २८॥
हनने हेतुर्जगतो व्यतिकरं नाशमावहतीति । अत एव जनैः संस्तूयमानः । एताव-
वोपपत्तिभंगवानिति । पूर्व तस्य प्रत्यापत्तिरनुक्तेति । मध्ये भगवतः कार्य पतितम् ।
अग्रेऽपि तथा पतिष्यतीत्याशक्य तस्य द्वारकाप्रवेश उच्यते स्वपुरमाविशदिति ॥ २८ ॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धविचरणे उत्तरार्धेऽष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

·६० श्रीसुबोधिनी। :श्रीकृष्णाय नमः। एकोनविंशोऽध्यायः। अत्यलौकिकमाश्चर्यचरित्रमधुनोच्यते । एकोनविंशे रामस्य सर्वलोकातिशायिनः ॥१॥ एवं रामस्य कृष्णस्य त्रितयं त्रितयं द्वयोः । चरित्रमीरितं च स्यात् पङ्गुणानां विभागकृत् ॥२॥ धर्मः सिद्धो भगवति कामः सिद्धस्तथापरे । अद्वितीयहरित्वं तु कृष्णे सिद्ध फलत्वतः ॥३॥ जगद्दोपनिवृत्तिस्तु रामे सिद्धा हि साधने । अलौकिकं साधनस्थं रामे कृष्णे फलं तथा ॥ ४ ॥ . अत्रावान्तरभेदानां धर्मिणः पृथगीरिताः। विभागज्ञापनार्थाय यथैवं विनिरूप्यते ॥५॥ यमुनायां पर्वते च कृतं पूर्व निरूपितम् । गङ्गायामपि यत्कार्य तदत्र स्फुटमुच्यते ॥६॥ लक्ष्मणोद्वहूने बद्धः साम्बो रामेण मोचितः । निगृहीता विपक्षाश्च तदत्र विनिरूप्यते ॥७॥ पूर्वाध्याये दुष्टनिवारणलक्षणं चरित्रमुक्त्वा शिष्टशिक्षणरूपं चरित्रमाह । तत्र साम्बाहृतलक्ष्मणा प्रसङ्गभूता निरूप्यते दुर्योधनसुतामिति । श्रीशुफ पाप-दुर्योधनसुतां राजलक्ष्मणां समितिजयः । स्वयंवरस्थामहरत्साम्बो जाम्यवतीसुतः ॥१॥ राजनिति राजकन्यायाः स्वयंवर एव धर्म इति ज्ञापयति । लक्षणैविशिष्टेति लक्ष्मणा । सर्वत्र भगवदीयाः स्वयंवरे गच्छन्ति, तन सकामामकामां वा पलं विचार्या- विचार्य वा हरन्ति । तथायमपि अविचायव खयंवरस्याने तूष्णीं स्थितामहरत् । समिति- जय इति तस्य धाष्टर्ये हेतुः । जाम्बवतीसुत इत्यविचारे ॥१॥ एवं हरणे निमित्ते जाते कौरवाणां भगवन्मार्गालगनजातं अपराधं निरूपयति कौरवाः फुपिता ऊचुरिति निभिः । फोरयाः फुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमकः । फदर्थीकृत्य नः फन्यामकामामहरडलात् ॥२॥ पाण्या अपि कौरवाः, तयापि ते न ता तिष्ठन्ति । यद्यपि भीमादयः भगव- १.मरती पारः ·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। द्भक्ताः, तथापि मर्यादास्थिता इति शास्त्रव्यतिरेकेण भगवदीयानपि न मन्यन्ते । वरणा: नन्तरमेव कन्या तदीया भवतीति बलाद्धरणं सम्भाव्य कुपिता जाताः। कौरवा महान्तः कुलकर्मभ्यां श्रेष्ठाः । ऊचुः स्वगोष्ठयामेव । दुर्विनीतोऽयमर्भक इति । महतो पालकस विनयोऽपेक्ष्यते, तदंन नास्तीति पन्धनेऽपि न दोष,इति । अथवा । कैश्चिदुक्तं दुर्विनी- तोऽयमिति, कैश्चिदर्भक इति । दोपाभावार्थमनेन हृतापि न दुष्यतीत्यपि सूचितम् । नहि चालकस्पृष्टा दुष्यति । ननु को दोपः, कुतो निवार्यत इति चेत्, तत्र दोषमाह कदर्थीकृत्येति । अस्मान् तिरस्कृत्य, क्षत्रियाणां मानं हृत्वा, नोऽस्माकं कन्या कुलीना- नाम् । अनेन ऋक्षनप्ता न कुलीन इति सूचितम् । किश्यः। कन्याप्यकामा । वरणं दूरे, इच्छापि तस्या नास्ति । नन्ववश्यं केनचिन्नेया, देयैव च कन्या, तत्राह वलादिति । क्षत्रियाभासेभ्य एव बलिष्ठेनीयते वलात् ॥ २॥ तयेवं सति किं कर्तव्यम्, तत्राहुः वनीतेमं दुर्विनीतमिति । वनीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति घृष्णयः। येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३॥ दुर्विनय एव वन्धने हेतुः । नन्वेवं कृते यादवाः क्रोधं करिष्यन्तीति चेत्, तबाहुः किं करिष्यन्ति वृष्णय इति । कथं न करिष्यन्तीत्याशझायामाहुः येऽस्मत्म- सादोपचितामिति । उपजीव्यत्वात् अस्मासु क्रोधं न करिष्यन्ति । स्वयमागत्य युद्धा- दिकरणसम्भावनैव नास्तीत्याहुः येऽसत्प्रसादोपचिताम् । जीवनपर्याप्ता तु सेवाया- मपि प्राप्यते । कृष्यादिना च । अतः पुष्टा प्राप्तव्या । सा यादवानां स्वामाविकी न भवतीति परकीया ग्राह्या । तंत्र परस्य दुर्बलत्वेऽपि न्यायसिद्धत्वात् पलिलैः सेवया रक्ष्यते । तत्र पक्षपाते भूमिस्तस्स गच्छति । तथा यादवानामस्मत्प्रसादोपचिता भूमि- भवति । किञ्च । मण्डलेश्वरराज्ञा तत्तद्भमिस्तेभ्यस्तेभ्यो दीयते, यदामिपित्तो भवति । अतो वयं पूरवंशोद्भवत्वात् राजानः । अतः सामान्यविशेपप्रकारेण अस्मद्दत्तामेवं मूर्मि मुखते ॥३॥ ननु पुत्रे घृते भूम्यपेक्षामपि त्यक्ष्यन्तीति चेत्, तबाहुः निगृहीतं सुतं श्रुत्वेति । निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यथेष्यन्तीह वृष्णयः। भग्नदर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयताः ॥४॥ भमो दो यैरिति स्तुतिः । येपामिति निन्दा । यदीति श्रुत्वापि नायास्सन्त्येव, पया कृपयास्मामिर्पमिर्दीयते । तंत्र पुत्रमपि प्रेपयिष्यन्तीति विश्वासात्, तदा प्रेपयिष्याम इति हृदयम् । अथ यदि अस्माखविश्वासं कृत्वा, खस्स वा यलोकप मत्वा, आयास्सन्ति, तत्रापीह विषमदुर्गे, तदा पूर्वसिद्धोऽपि दर्पः अत्रोपक्षीणो भविष्यतीति शमं शान्तिमेव यान्ति । ते नूनमुपजीवका इति न निराकार्याः, किन्तु पहुकालं निरुद्धाः सन्तः गतदीः १.ती पाठः। २. तपेति पाटः।

·. ... श्रीसुबोधिनी । प्रार्थनयां गृहं गमिष्यन्तीति भावः । वशे वा स्थास्यन्ति । तत्र दृष्टान्तमाह प्राणा इवेति । यद्यप्यन्येषां प्राणाः स्वतत्रा भवन्ति, तथापि योगिनः संयता एवेत्ति स्वात्मानं योगिस्था- नीय मन्यन्ते ॥४॥ .... एतादृशं वाक्यं भीष्मादीनामपि चेत्, तदा सम्बद्धार्थमपि भवेदिति वक्तृन् गण- यन्ति इतीति । इति कर्णः शलो भूरियज्ञकेतुः सुयोधनः। साम्बमारेभिरे बद्धं कुरुवृद्धानुमोदिताः ॥५॥ इतिशब्दः प्रकारवाची । एवंविधान्यन्यान्यपि वाक्यानि । दुष्टाश्चत्वारोऽन वक्तारः ये भारते, कर्णः, शलः शल्यः, भूरिश्रवसो भ्राता भूरिः, यज्ञकेतुश्च तेषामेव प्रधा- नभूतः । त्रय एते मध्ये दोषरूपा गणिताः । चतुर्णा प्रधानभूतावाद्यन्तयोर्गणितौ । दुःशा- सनोऽप्यन्नानुसन्धेयः । अग्रे 'पड्रथा'निति वचनात् । साम्ब बद्धमारेभिरे । परितः समागत्य धृत्वा बन्धनीय इति । ननु जामातायं जात एव, तथा सति बन्धने कुले दूपणं भवेदि- साशङ्कयाह कुरुवृद्धानुमोदिता इति । अनेनैतत्कथानिरूपणस्य दशमे प्रयोजनमुक्तम् । यतो भक्ता अप्येते पहिर्मुखा जाताः । अतः सात्त्विका अपि निरोधयोग्या इति । अन्यथा निरोधो न युक्तः स्यात् ॥ ५॥ ततोऽस्स साम्बस्य त्रिधा गतिः सम्भवति । कन्यया सह पलायनम् , तां त्यक्त्वा वा सम्मुखतया युद्धम् , दैन्यं वेति । तत्र पलायनदैन्ये अकृत्वा युद्धार्थमुद्युक्त इत्याह दृष्ट्वानुधावत इति । दृष्ट्वानुधावतः साम्यो धार्तराष्ट्रान्महारथः । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः ॥६॥ खपृष्ठमागे खात्मानं धर्तुमनुधावतः पड्थान् दृष्ट्वा साम्यः । तेऽपि पुनः पितुरेव 'पुषा धार्तराष्ट्राः । स्वयं तु महारथः, न पितुर्न मातुरने बद्ध इति इदानी युध्यतीति । रुचिरं स्वामिलपितं चापं परिगृह्य खान्तरङ्गसेवकेष्वपि पलायितेपु एकल एव तस्यौ । 'शामावाय सिंह इवेति । न हि सिंहः सहायमपेक्षते ॥६॥ ते तं जिघृक्षवः क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भापिणः । आसाद्य धन्विनो वाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन् ॥७॥ ततस्ते स्थितमपि स्वप्रौढिख्यापनार्थ ग्रहणेच्छया न मारणीय इति दूराद्वाणप्रयोग- मकृत्वा, आसाद्य निकटे समागत्य, धन्विनो भूला, कर्ण एवाग्रणीर्येपो ते धनुर्विद्याया- 'मतिनिपुणाः पयादाणः समाकिरन् ॥७॥ ततो भीतस्स दैन्यमाश निराकरोति सोऽपि विद्ध इति । सोऽपि पिद्धः कुरुश्रेष्ठ फुरुभिर्यदुनन्दनः। नामृप्यत्तदचिन्त्याः सिंहः क्षुद्रमृगरिव ॥ ८॥ .

·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। न केवलं परितो घाणप्रक्षेपः, किन्तु सोऽपि विद्धः । अपिशब्दादश्वाः सारथिश्च । निपुणास्त इति न कन्या विद्धा । खवंशस्य हीनतां श्रुत्वाः श्रवणे विरक्तो. भविष्यतीति तन्निराकरणाथै सम्बोधनं कुरुश्रेष्ठेति । ते तु कौरवमात्रम्, अत एव कुरुभिरिति । अग्रे पौरुप करिष्यतीति यदुनन्दनः। तत्तेषां वेधनं नामृष्यत् । यतः "अचिन्त्यस्य भगवतः अर्भो पालकः, यस्य पिता अन्यैरपि न चिन्त्यः, स कथं वयं चिन्तां कुर्यात् । मौढ्यादप्येयं भवति, ज्ञानादपीति, तत्पक्षद्वयं निराकर्तुं दृष्टान्तमाह सिंहः क्षुद्रमृगैरिवेति । न हि शृगालादिपीडां सिंहो मन्यते ॥८॥ ततस्तस्य पौरुपमाह विस्फूज्येति । विस्फूर्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः। कर्णादीन्पड्यान्वीरस्तावद्भिर्युगपत्पृथक् ॥९॥ वरो हि क्षत्रियाणां शौर्येणोत्कृष्टो भवति । अतः खपरीक्षा प्रयच्छन्निव लघुह- स्ततां प्रदर्शयति । सर्वान् कर्णादीन् पद्भिः पद्भिर्वाणैः एकैकं युगपदविध्यत् ॥ ९॥ पड्वाणानां विनियोगमाह चतुर्भिश्चतुरो वाहानिति । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारधीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥१०॥ एतदपि कौशलम् , यथा सर्व एव विद्धा भवन्ति समागताः । अन्यथा तं तथा न स्मरेयुः । एकैकेन सर्वानेव सारथीन् , एकैकेनैव रथिनः कर्णादीन् । तहि अप्रयो- जकास्ते भविष्यन्तीत्याशझ्याह महेष्वासानिति । अनवहिता भविष्यन्तीत्याशझ्याह तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन्निति । साम्यस्य तत्कर्म महारथिनोऽपि कर्णादयः अभ्यपूजयन् । साधु साध्विति प्रशंसां कृतवन्तः । एतदेव साम्बस्य यन्धने निमित्तं जातम् । तैः स्तुतः प्रतीकारं न कृतवान् । अन्यथा ब्रह्मास्त्रादिभिः युद्धं कुर्यात् ॥ १० ॥ एवं ते कपटं कृत्वा स्तोत्रेण मोहयित्वा युद्धं कृतवन्त इत्साह तं तु ते इति । तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जने चिच्छेदान्यः शरासनम् ॥ ११ ॥ तुशन्दः धर्मयुद्धं व्यावर्तयति । एकैकाववधेन बहुभिरेव वाणादिमिः चत्वारो महारथाः तं विरथं चक्रुः । एकस्तु पञ्चमः सारथिं जन्मे । अन्यः पठः शरासन- धनुधि- च्छेद । एकैकस्य युधानां प्रयोगाणां या न साधर ॥ ११ ॥ ततो यजातं तदाह तं बद्देति । तं पद्धा चिरधीकृत्य कृच्छेण फुरवो युधि । स्वकृमारं स्खकन्यां च सपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥ कृष्द्रेण भादौ तं विरयीकृत्य, पचालौकिकन्यायेन पवा, यतः कुरवः, फुरुणा हि भूयान् धर्मः कृत इति, तश्यानामपि मनोरयसिद्धिः । युधीति । पन्धनेऽपि उमा- , ·श्रीसुबोधिनी। भाव उक्तः । युद्धे हि जयपराजययोरनियमात् । किञ्च । स्वकुमार स्वकन्यां चेति । सुतरामेव बन्धने न विगानम् । दुर्योधनो हि बलस्य जामाता, तस्य चैपा कन्या, अत उभयोरपि स्वकीयत्वमेव । कुमारं स्वस्य कन्यामिति पाठे स्खकन्यासहितं कुमारमयापि विवाहरहितमिति बन्धने हेतुरुक्तः । मध्ये स्थापिते कश्चिन्नेष्यति, पलाय्य वा गमिष्यतीति खपुरं प्राविशन् । जयिन इति प्रवेशे सन्तोपो निरूपितः ॥ १२ ॥ Tit'नारदो हि निरोधनिदानमिति" सात्त्विकांना खासक्तिसिद्ध्यर्थं नारदः समागत्य वृत्तमित्याह तच्छुत्वेति । तच्छुत्वा नारदेनोक्तं राजन्सजातमन्यवः। 'कुंरुन्प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रंचोदिताः ॥ १३ ॥ भगवानक्लिष्टकर्मा पुत्रसाहाय्यं न करिष्यतीति - उग्रसेनेनैव प्रचोदिताः यादवाः कुरून्प्रत्युद्यमं चक्रुः । सञ्जातमन्युत्वं युक्तमिति, राजसम्बोधनम् । उपाहरणे विपक्षस्यैव दोपः, अत्र तुं न तथेति तूष्णींभावो भगवतः ॥ १३ ॥ तदा साधनशक्तिर्मुख्या बल , इति; अत्रत्यं कार्य भगवत एवेति, कुरुर्मूलभूतो भगवत इति, यदुवंश इव कुरुवंशेऽपि देवा- एवावतीर्णा इति, देवानामन्योन्यविरोधो धर्मनाशकः पापपोषक इति, तानू नत्रोपाख्याने शपथकरणांय एव प्रथम द्रुह्यति, स नष्टो भवतीति; बहुदोषदुष्टत्वात् कलहस्य तन्निवारणार्थं रामः प्रवृत्त इत्याह सान्त्वयित्वेति । सान्त्वयित्वा तु तान्रामः सन्नद्धान्वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत्कुरूणां वृष्णीनां कलि कलिमलापहः ॥ १४ ॥ वृष्णिपुङ्गवानिति महत्त्वम् । सान्त्वने हेतुः सन्नद्धानिति । तत्कार्य स्वयं चेत्कुर्यात्, तदैव सान्त्विता भवन्तीति ज्ञापितम् । कार्य साम्यस्य सभार्यस्यानयनम् , तत्प्रीत्यैव चेन- वति, तदा कलहो व्यर्थ इति कुरूणां वृष्णीनां नैच्छत् । उभयेयां देवभावात् । रामध कलिमलापहः । देवविरोधे सत्त्वस्य सर्वथा तिरोभावात्तमः केन हन्येत । कारणसत्वेन सह विरोधाभावात् । अन्यथा तमसः तत्कार्याणां च स्थितिर्न स्यात् । अन्यथा कलावुत्प- रस्समानानामुद्धारो न भवतीति जन्मकारणनिधारो व्यर्थः स्यात् । तुशन्दः कुरुपक्षपातं व्यावर्तयति । तान् प्रसिद्धानिति हीनभावोऽपि नाश्रयणीय इति सूचितम् । तेन ऋजुमा- र्गेणासिद्धी यफ्रेणापि तत्करिष्यतीति सिद्धम् । ज्ञानशक्तिरन न पूर्णेति केचित् । लोकानु- श्रीविठ्ठलरायारमनश्रीवल्लभकृतलेसः । एकोनविंशे। सान्त्वयित्वेत्यन्न । अन्यथा तमस इति । कारणसत्वेन सह विरोधे तमसस्वत्कार्याणां च मूलत एव नाशः सादित्यर्थः । अन्यथा कलाविति । देव- १.सारिपसानानिवि पाठः। २. कार्यः जाम्यवतः रामायंसानयनमिति पाठः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजनीवसभकृतलेखसमेवा । रोधी भगवानित्यपरे । नीतिमार्गानुसारिणी साधनशक्तिः, पुष्टिमार्गानुसारिणी फलशक्तिरिति सिद्धान्तः ॥ १४ ॥ सान्त्वनसिद्ध्यर्थ रामस्य गमनमाह जगामेति । जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा। ब्राह्मणैः कुलवृद्धश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहः ॥१५॥ हस्तिनो नान सहभाव इति ऋजुमावेन गमनम् । आदित्यवर्चसेति तेषां प्रति- बोधनम् । नीतिमार्गोपयोगिन आह । ब्राह्मणैः कुलवृद्धः, चकारादन्यैरपि शानिमिः । कुरूणामनभिप्रेतं साम्वविमोचनं भवतीति, तत्तापार्थं गच्छतीलाशय, तेषां तापापनो- दार्थ गच्छतीति वक्तुं दृष्टान्तमाह चन्द्र इव ग्रहैरिति । वृहस्पतिप्रभृतिभिः ॥१५॥ नीतिपरैवेयं शक्तिरिति ज्ञापयितुं लोकदृष्टयापि द्विषतां पुरं न प्रविशेदिति बहिः- स्थित एव स्वागमनं ज्ञापितवानित्याह गत्वेति । गत्वा गजाह्वयं रामो याह्योपवनमास्थितः। उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रबुभुत्सया ॥१६॥ अत एव रामः । वाह्योपयनमिति नगरसीमाप्रवेश उक्तः । आस्थितिस्तत्र विमोचनम् । नीतिज्ञ उद्धवः । धृतराष्ट्रो गन्धर्वो दैत्यावेशसहितो देवांशः । स बुध्य- तामिति बुभुत्सा । धृतराष्ट्र प्रति बोधयितुमिच्छया वा ॥१६॥ तस्य यथोचितं करणमाह सोऽभिवन्द्येति । सोभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीम द्रोणं च चाह्निकम् । दुर्योधनं च विधिवदाममागतमन्नवीत् ॥ १७॥ अम्बिकापुनो धृतराष्ट्रः, वाहिकः शन्तनोता, चकारात्कृपादिब्राह्मणान् । दुर्योधनो वरश्वशुर इति । चकारात्तत्पक्षपातिनः । एवमुभयविधा नमस्कृता घोधिताथ विधियदित्यन्तेन तुल्यत्वाय । कयमागमनमिति प्रश्नसमये राममागतमप्रवीत् ॥ १७॥ श्रीविठ्ठलरायास्मनश्रीवल्लभकृतलेसः । विरोधेन सत्त्वतिरोभावे इत्यर्थः । नन्वेते दुष्टा भूभाररूपा अग्रेपि मारणीया एवेति युद्ध कुतो निवारितवानित्याशश्य समाधानत्रयमाहुः ज्ञानेति । लोकेति । नीतीति । जगामेत्यत्र । हस्तिनापुरमित्यमुक्या हास्तिनपुरमित्युक्तं तत्तात्पर्यमाहुः हस्तिन इति । तथा सति तृतीयया सहमायोपि प्रतीयेतेति पुरे हस्तिसहमायोच्या वक्तव्यं सूचित स्यात् । तादृशे पुरे च ऋजुमार्गेण गमनं नीतिविरुद्धं स्यात्, अतः सम्बन्धमानसूचनाय तद्धितान्तो हास्तिनशब्द उक्तः । गत्वा गजाहयमित्यत्रास युध्यतामितीति । राम आगत इति पृतराष्ट्रो युध्यतामिती- ज्छेति प्रथमपक्षे। साम्बो मोचनीय इति धृतराष्ट्रस्य प्रतियोधनं तस्वेच्छेति दिनीयपक्षेयः । १. गुलधरिति पादः। यो ·३ ३ - श्रीसुबोधिनी। तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गलपाणयः ॥१८॥ ते ता वार्ता श्रुत्वैव प्रीताः। स हि सुहृत्तमः दुर्योधनश्वशुरः गुरुश्च । यादवपक्षपाते परमन्यथा भविष्यति । तमुद्धवमर्चयित्वा आभिमुख्येन ययुर्यथाशास्त्रम् । मङ्गलपाणयः॥१८॥ सङ्गतावपि सौहार्ददायमाह तं संगम्येति । तं संगम्य यथान्यायं गामध्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम् ॥ १९ ॥ प्रहादिप्रकारभेदैर्यथान्यायम् । अतिथिवन्मधुपर्कादिना पूजितवन्त इति ज्ञापयि- तुमाह गामयं चेति । तेषां पूजकानां मध्ये ये तत्प्रभावाभिज्ञाः माहात्म्यविदः ते ज्येष्ठा अपि लौकिकी दृष्टिं दूरीकृत्य प्रणेमुः । अनेन सर्वे लौकिकाः, केचनैव तत्प्रभावाभिज्ञा इति निरूपितम् । अभिज्ञा अपि धलं पलाधिक्येनैव, नवलौकिकानुभावेन । अन्यथा ते विपमान वोधयेयुः ॥ १९ ॥ एवं कायिकव्यवहारमुक्त्वा वाचनिकमाह बन्धून्कुशलिन इति । घन्धून्कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो वभापेऽविक्लवं वचः ।। २० ॥ शिवं कल्याणं सुखरूपम् , अनामयं दुःखाभावरूपम् , बन्धून् धर्मिणः परस्परं कुशलिनः श्रुत्वा । एतदपि परस्परं पृष्ट्वा । अथो मिन्नप्रक्रमेण रामोऽविक्लवं अदीनम् , अन्यथा यादवानां दीनता स्यात् , भक्ताश्च ते ॥ २० ॥ सर्वदेवाधिपत्यं भगवतोग्रसेनाय दत्तमिति तदाज्ञा संवैरेव देवैः कर्तव्या, अतो याद्वान् परित्यज्य उग्रसेनाज्ञापनमाह उग्रसेन इति । उग्रसेनः क्षितीशेशो यद आज्ञापयत्प्रभुः। तदव्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वं मा विलम्बितम् ॥ २१ ॥ तस्याज्ञा भिन्नै राजमिः कथं कर्तव्येत्याशझ्याह । क्षितीशानां सर्वेषामेव राज्ञामीश इति । यद्वो युप्मान् प्रति आज्ञापयत् । आज्ञापनावाक्यमो वक्तव्यम् , साम्बः समार्यः प्रस्थापनीय इति । तद्वाक्यात् पूर्वमेव अपराधक्षमावाक्य एव क्रुद्धाः परुपमापिणो जाता इति तदकपनम् । तदने विवक्षितं कर्तव्यमिति हितोपदेशो रामस्य । मा विलम्बितमिति द्वितीयम् । अन्यथेश्वरः राज्ञां विलम्यं न सहत इति पश्चात् कृतमपि व्यर्थ स्यादिति । ईश्वरवचनोलाने अनिष्टं शीप्रमिति ज्ञापितम् । ईश्वरत्वमाह प्रभुरिति ॥ २१ ॥ श्रीविदुराचारमगधीयामहतलेसः। पन्धन फुशलिन इत्यम् । यन्धून् धर्मिण इति । शिवमनामयं च धर्मः । एते पर्मिग इत्यर्थः । पर्मिप्रश्नः सरूपतः सन्तीति प्रभः ।

·. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ६७ कदाचित्कृतापराधस दण्डं करिष्यतीत्याशङ्कायामाह यद्यूयमिति । यद्यूयं यहवस्त्वेकं जित्वाऽधर्मेण धार्मिकम् । अवनीताथ तन्मृष्ये वन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥ यद्यपि भवन्तो दण्डाहर्हाः, तथापि यान्धवानामन्योन्यं कलहो भविष्यतीति तद- पराधं मृष्ये । ईश्वरेणापि क्रियमाणे दण्डे बन्धुमिरेव कारितमिति कदाचिद्वैमनस्यं स्यात्, तन्नाभिप्रेतम् , किन्तु ऐक्यमेवाभिप्रेतम्, शास्त्रनिपिद्धं छेकेन सह बहूनां युद्धम् । तथाकरणे च दण्डो राज्ञावश्यं कर्तव्यः । ततस्तमपराधमनुवदति । यूयं वहवः । तुशब्देनान्यथाकरणं निवार्यते । महानप्रयोगः पलायनं चाधर्म इति । अधर्मेण एककाले वहवो युद्धाभिज्ञा वालकं स्त्रीरक्षायां व्यग्रं खण्डशः साधननाशेन जितवन्त इति । बन्धनं चापरो दोपः ॥ २२ ॥ एतावच्छुत्वा रुष्टा जाता इत्याह वीर्येति । वीर्यशौर्यवलोनद्धमात्मशक्तिसमं वचः। कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः ॥ २३ ॥ वीर्य क्रियाशक्तिः, शौर्य स्वभावः, वलं देहस्य, त्रिभिरुन्नद्धं वचः फलपर्यवसा- यीति । उग्रसेनो युप्मानाज्ञापयदिति वीर्येणोन्नद्धम् । क्षितीशेश इति शौर्येण । मा विलम्बितमिति बलेन । यद्यूयमिति आत्मशक्तिसमम् । कुरव इति अभिमानार्थम् । तद्धर्म एव युक्तः, न तु तदीयाः । राजानमप्रयोजकं जानन्येव । वलस्य परं तादृशं वचनम् .। यदि स्वयं वदेत् , ममाज्ञयैव एतत्कर्तव्यमिति, तदा क्रोधो न भवेत् । वस्तुत ईश्वरत्वात् अस्माकं तेपामपि भक्तत्वाविशेपेपि यद्यादवेष्वेवैश्वर्यं स्थापयित्वा अस्मास्त्रीशितव्यत्वं स्थापयति, तत्र हेतुर्न कुलीनत्वादिः, तथा सत्यस्माखेवोचितं स्यात् । साधारणलीलेयं न भवतीति न खेच्छया यथासुखं करणम्, भक्ताधं हि भगवानवतीर्णः, सा च मक्तिः कारणानुरोधादुद्गता कौरवेष्वेव पुष्टा भवितुमर्हति, नाकौरवेषु । ईश्वरत्वाद्भक्तिमपि तेम्य एव प्रयच्छतीति चेत् । न । तथा सति वैषम्यं स्यात् । अतः सिद्धामेव भक्तिमाश्रित्य भगवान् वदतीति कारणाधीनत्वं च मक्तत्विा खोत्कर्प स्थापयितुं किश्चिदुक्तवन्त इत्यर्थः । यतस्तेनैव वाक्यैः अन्तर्यामितया वा प्रकर्पण कोपिताः ॥ २३ ॥ स्वोत्कर्पख्यापकानि पञ्चवाक्यान्याह अहो महच्चित्रमिति । फुरव ऊचुः-अहो महचित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया। आरुरुक्षत्युपानदै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥ धीरिहररापारमनप्रीवाठमातटेसः। वीर्यशौर्येत्सन । उग्रसेनेपि भगवता खोकर्प एव स्थापित इत्याशयेन मगवदुतर्प उक्तः। १.न पादधिनिराठः।

·श्रीसुबोधिनी । देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणात्मधः उत्कर्षः क्रमान्निरूप्यते । तत्र देहोत्कर्षे वस्तुतो विचार्यमाणे यादवा धर्मरहिताः खेच्छाचाराः चर्मपुटप्रायाः, कौरवास्तु देवाधिष्ठिताः मुकु- टाश्रयशिरस्थानीयाः । अयमर्थः पारमार्थिकः । एवं सति कौरवेभ्योऽपि यादवोत्कर्षे वस्तु- सामर्थ्याभावात् कालवशादेव तथा भवतीति, कालश्चेश्वरो नियन्तुमशक्य इति, पूर्व कदाप्येवं न जातमिति, महचित्रं भवति । तत्र हेतुः दुरत्यया कालगयेति । ईश्वरवाक्यात् दुरत्ययत्वम् , अन्यथा असम्बद्धवाक्यतायां न किश्चिद्रूपणं स्यात् । वै निश्चयेन । उपान- च्छिरः आरुरुक्षतीति । मुकुटैर्वस्त्रादिभिर्व्यासादिभिश्च सेवितम् ॥ २४ ॥ ऐन्द्रियकव्यवहारे विवाहशयनादौ हीनत्वमाह एते यौनेन संबद्धा इति । एते यौनेन सम्बद्धाः सहशय्यासनाशनाः। वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तपासनाः ॥ २५ ॥ यूनो भावो विवाहो यौनम् , तेन संबद्धाः। पूर्वमेकोत्पन्ना अपि व्यवहारे हीना इति त्यक्त्वा अपि पुनः यौनेन संबद्धा इत्यर्थः । पृथादयः स्त्रियः तेभ्यः समानीता इति । ननु तथापि 'स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपी'ति न्यायेन न समानयनमात्रेण तुल्यता भवतीति चेत् , तत्राह सहशय्यासनाशना इति । शयनमासनं भोजनं चेत् सह, येन सह तत्तुल्य एव भवतीति स्थितिः । अत एव वृष्णयस्तुल्यतां नीताः । अनेन अज्ञानानिषिद्धाचरणे प्राय- श्चित्तं कर्तव्यमिति पक्षो निवारितः । एवं कुलधर्मविचारेण स्वस्योत्कर्षमुक्त्वा ऐश्वर्य- विचारेणाप्युत्कर्षमाह अस्मदत्तनृपासना इति । पूर्वं हि ययातिना पूर्व एव राज्य दत्तम् , अन्ये ज्येष्ठा अपि तदधीनाः ॥ २५ ॥ एवं साधनानि खाधीनान्युक्त्वा तेपां भोगोऽप्यस्मदधीन एवेत्साह चामरव्यजने इति । चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जन्त्यस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥ चामरव्यजने परितः । शवोऽये । आतपत्रं पश्चात् , तत्रापि पाण्डुरं श्वेतम् । किरीटमुपरि । आसनमधः । शय्या निद्रावस्थायाम् । एतानि सप्तमहाराजचिह्नानि अन्येपामयुक्तानि राजभिरवश्यं अन्यत्र दृष्टानि निपेद्धव्यानि । तथापि तुल्यता नीता इति राजभिरस्माभिरुपेक्षितानि भुजते । भोगः प्राणधर्म इति तदुत्को निरूपितः ॥२६॥ आज्ञापनादिरन्तःकरणधर्म इति तदसहमानाः तन्निपेधपूर्वकं तदपकर्षमाहुः अलं यदूनामिति । अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनैतुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम् । ये नः प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा यत ॥२७॥ नरदेवलान्छनानि पूर्वोक्तानि उपेक्षाविपयाणि । अलमिति निषेधार्थे । नरदेव. ठान्छनेरलम् । अतःपरं पूर्यताम् । अग्रे न स्थापनीयमित्यर्थः । दत्तापहारे हेतुः · दातुः प्रतीपरिति । अनानादत्तं खानिष्टसम्पादकले निवारणीयमित्यत्र दृष्टान्तमाह फणिनामि- ·- , श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। वामृतमिति । 'सर्पस्य हि पयःपोपः पोपकस्याप्यनर्थकृ'दिति । स हि मत्ततां सम्पा- दयति, पश्चादन्धः सन् पोपकमपि भक्षयति । तदस्मासु जातमित्याह । ये यादवाः नः प्रसादोपचिताः, अद्य गतनपाः सन्तः, अस्मानेवाज्ञापयन्तीति । वतेति खेदे ॥ २७ ॥ वस्तुविचारेणात्मधर्ममाश्रित्याहुः कथमिन्द्रोऽपीति । कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिीष्मद्रोणार्जुनादिभिः । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरणः ॥२८॥ भीष्मो हि कालकामपरशुरामादीनां जेता । ततोऽप्यधिको द्रोणः विद्यया तुल्योऽपि ब्राह्मण्यादधिकः । ततोऽप्यर्जुनः तच्छिष्योऽपि महादेवादिप्रसादैरुपचितः । एते त्रय आधिभौतिकादिरूपाः आदिभूता येषां तैः अदत्तं इन्द्रोऽपि कथमवरुन्धीत । इन्द्रो वस्तुतः सर्वाधिपतिः, तथाप्येते अधिकृताः, न हि देहादिपु प्रतिकूलेषु ईश्वरोऽपि भोगं प्राप्तुमर्हति । ननु स्वभागः, तेषां का दानापेक्षेत्याशङ्कय दृष्टान्तमाह सिंहग्रस्तमिवो- रण इति । यद्यप्युरणस्याल्पमेपस पुत्रो भार्या वा भागो भवति, तथापि सिंहग्रस्तः तत्कृपयैव प्राप्यते, तथैव साम्बः सभार्योऽस्मदवरुद्ध इत्यर्थः ।। २८ ।। एवं पञ्चावयवमहकारवाक्यं श्रावयित्वा निर्गता इत्याह जन्मेति । श्रीशुक उवाच-जन्मवन्धुश्रियोनभूमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाक्यमसभ्याः पुरमाविशन् ॥ २९ ॥ वाचनिककायिकातिक्रमे निरूपिते मानसिकोऽपि निरूपितप्रायः । एवमतिकमे हेतुः जन्मवन्धुलियोन्नद्धमदा इति । जन्म सत्कुले, वन्धुः वान्धवः, श्री लक्ष्मीश्च । जन्मनि वन्धुकृता या श्रीः औत्पत्तिकलक्ष्मीः, तया वा उन्नद्धः मदो येपाम् । भरतप- भेति सम्बोधनं राज्ञो मायामोहाभावाय। 'दौष्यन्तिरत्यगान्माया'मिति वाक्यात् । अन्यथा क्षत्रियः स्वकीयापकप न सहत इति । इयं कथा श्रवणविघातिका स्यात् । इदं वाक्यं रामं प्रत्येव स्पष्टम् । नवन्तःकरणेनापि स्वकीयेषु । तदाह दुर्वाक्यं राममानाव्य पुरमाविशन्निति । ननु गृहे समागते नैवं वक्तुमुचितमित्याशझ्याह असभ्या इति । सतामेवैपा कथा । श्रीमदेनैव तेपामसत्त्वम् , अन्यथा अग्रे ऋजुत्वं न स्यात् ॥ २९ ॥ ततो यज्ञातं तदाह दृष्ट्वा कुरूणामिति । दृष्ट्वा फुरूणां दौःशील्यं श्रुत्वाऽवाच्यानि चाच्युतः। अवोचत्कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः महसन्मभुः ॥ ३०॥ अवगणनां कृत्वा गमनं दौःशील्यम्, अन्यधा चान्धवातिक्रमो महदतिक्रमश्वन भवेदिति । अवाच्यान्यपि श्रुतवान् । अवाक्यानि ताशवाक्यानि वा । अच्युत इति भयाभावाय । स्वयमपि तानि वाक्यानि दूपयितुं अवोचत् । अन्यथा देहेन निराकरणेऽपि १. भाविभातिकाम्यात्मिाधिदैविकरूपा इति पाठः । २. यन्धुरूपा यापुरुपयेति पाटी। पाश्यनिति पाठः। . ३. एसट ·७० , श्रीसुयोधिनी । वाक्येन (न) निराकृताः स्युः । कोपसंरब्ध इति । भगवत्कृतं न मन्यन्त इति । अन्तर्गुप्ते क्रोधे अपकार एव, झटिति कृते क्लिष्टता स्यादिति क्रोधस्य बहिराविष्कारमाह दुष्प्रेक्ष्य इति । प्रहसन्निति दुःखाभावाय । यतः प्रभुः ॥ ३० ॥ पञ्चवाक्यानामर्थ स्थानत्रयेण नवमिनिराकृत्य नवभिः कर्तव्यं प्रतिज्ञाय दशमे- नाध्यवस्सति नूनमिति दशभिः श्लोकैः । नूनं नानामदोन्नद्धाः शान्ति नेच्छन्त्यसाधवः । तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लकुटो यथा ॥ ३१ ॥ 'विद्यामदो धनमद' इत्यादिवाक्यैर्मदा निरूपिताः । तद्युक्ता नीतिवाक्यानि न मन्यन्ते । अतस्तेपा प्रतीकारः क्रियैव, न वाक्यानि । अतो यदेतैनिराकृतमनङ्गी- करणवाक्यैः तद्युक्तमेव । अतः शमार्थं प्रयुक्ता विफला जाता इति क्रिययैव दण्डरूपया शमः कर्तव्यः, तदाह तेषां हि प्रशमो दण्ड इति । एतत्वोपक्रमानुसारेणोपक्रमवि- चारेणोक्तम् । उपसंहारे त्वन्यथा वक्तव्यम् । शममात्रमुपक्रमः, मारणमुपसंहारः, ततो विरोधः । मारणोद्यम एव शमो भवतीति । ननु कियया दण्डे सुतरामेव प्रकोपः स्यादि- 'त्याशक्य दृष्टान्तमाह पशूनां लकुटो यथेति । स हि दण्डो लोकप्रसिद्धः । स यथा दृष्ट एव पशूनां भयजनको भवति, उद्यतो वा, तथा सर्वस्वनाशः उद्यतो ज्ञातो वा पशुतु- ल्यानां भयजनकः ॥ ३१ ॥ नन्वेवं सति यादवाः किमिति निवारिता इत्याशङ्कय तथा सति वैषम्यं स्यात् । न दण्डः, नहि शत्रुजयादिर्दण्डो भवति, अतो हितकारिण एव वयमिति पूर्वोपक्रान्तां खक्रियामाह अहो इति । अहो यदून्सुसंरब्धान्कृष्णं च कुपितं शनैः। सान्त्वयित्वाहमेतेपां शममिच्छन्निहागतः ॥ ३२ ॥ शान्तिकर्तरि प्रकोपश्चाश्चर्यम् । यदवः सर्वे सुसंरब्धाः मारणोन्मुखाः समर्थाश्च नन्वदृष्टवशादुर्वरिताः, किं तव पौरुपमिति चेत्, तबाह कृष्णं च कुपितमिति । भगव- द्विचारमात्रेणैव सर्व सिध्यति, किं पुनः कुपिते । कृष्ण इति भक्ताधीनः, कालात्मा वा। तेनादृष्टादयस्तदनुगुणा एवेति तेषां सर्वमेव प्रतिकूलम् । तान् सर्वान् शनैः सान्त्वयित्व, न तु बलात्, च स्वसामर्थ्यप्रकाशनेन, तथाकरणे हेतुः अहमिति । अहहारादेते बन्धन कृतवन्त इति तदधिष्ठाता चाहमिति तेषां शान्तिमेव वाञ्छनिहागतः॥ ३२ ॥ सा च शान्तिक्यैिर्न जातेति क्रियार्थमाह त इम इति । त इमे मन्दमतयः कलहाभिरताः खलाः। तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाष्यान्मानिनोऽनुवन् ॥ ३३ ॥ १. गनिः भोकः निराएल पर्तव्यमिति पाटः। २. नापि शिरोध इति पादः । मन सी पाश्यममानुपैयम् । , ३. 'इदानी ·, श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यतो मन्दमतयः । तहिं युद्धोद्यमे लौकिक शान्ता भविष्यन्तीत्याशझ्याह कलहा- भिरता इति । परस्परकलह एव अभितो रतिर्येपाम् । कलहे तु युद्धे मरणमेव, शान्तिनेति । नन्वन्तर्यामितया प्रेरणीया इति चेत्, तत्राह खला इति । मूलेच्छया तानन्तर्यामी तथैव प्रेरयतीति । तथापि त्वया शमार्थमुद्यमः कृत इति तदेव कर्तव्यमिति चेत्, तबाह तन्मा- मवज्ञायेति । तादृशशमकर्तारं माम् । तत्तत्र वा । अङ्गीकारे हि वाक्यः हिताचरणादिभिश्च प्रबोधो भवति, नान्यथा । ते त्ववज्ञामेव कुर्वन्ति । मुहुरिति पुनः । परीक्षा निषिद्धा । अवज्ञया मानसो दोप उक्तः। दुर्भाप्यान दुष्टवाक्यानि चात्रुवन् । अयं वाचनिको दोपः। मानिन इत्यग्रेऽप्यसमाधानम् ॥ ३३ ॥ ननु युक्तमेतेषां वाक्यम् , उग्रसेनवाक्यत्वेन त्वयापि किमित्युच्यत इत्याशयो- ग्रसेनस्य सर्वराजाधिपत्यं साधयति नोग्रसेनः किल विभुरिति । नोग्रसेनः किल विभु जवृष्ण्यन्धकेश्वरः । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिनः ।। ३४ ॥ खतो वचनामावायाह किलेति । नाम्नैव तस्येश्वरत्वं पूर्वसिद्धं सूचितम् । तत्रापि विभुः लौकिकन्यायेनापि समर्थः। अन्यथा तत्पुत्रः कंसो राजा न भवेत् । किश्च । साम्प्रतं भोजवृष्ण्यन्धकानामीश्वरः । त्रिविधानामपि यादवानां प्रभुः । अलौकिकं सामर्थ्यमाह शक्रादयो लोकपाला इति । भगवतः इच्छया आज्ञया वा । 'मयि भृत्य उपासीन' इत्यत्रैव तद्विवृतम् । यस्सोग्रसेनस्य आदेशमाज्ञां अनुवर्तन्त इति । अन्यथा यथामिलपित- वृक्ष्यादि न भवेत् ॥ ३४ ॥ सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमरापिः । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनाहणः ॥ ३५ ॥ किच । येन सुधर्मा आक्रम्यते, इन्द्रादयोऽपि नमस्कृत्य तां समामारोहन्ति, ताह- शीमाकामति । अमराद्विपश्च पारिजातः आक्रम्यते । तन्मयांदादूरीकरणात्तस्याप्याक्रमणम् । इन्द्रादीनामननुमती कथमेतहयं स्यात् । भगवत्सामर्थ्यमेतदिति नाशकनीयम् । भगवत- योग्रसेने ऐश्वर्यकला स्थापितेति नरत्ववत्तदधीनत्वमप्यनीकृतमिति, 'भङ्गीकृता ग्लानिर्न दोपाय' । अनधिकारिण एतेऽस्मागिस्तुल्यतां नीताः, राज्यं च दत्तमिति यदुक्तम्, तन्नि- राकरोति आनीय भुज्यते सोऽसौ न फिलाध्यासनार्हण इति । न हि सर्वे राजानो भवन्ति । ययेको राज्यों न भवेत् , तदैव तद्वचनं सार्थकं स्यात् । तत्र माग्यं क्रियाशक्तिश्च प्रयोनिके । तत्रापि क्रियाशक्तिः प्रयोजिका । यदिन्द्रं निर्जित्य पारिजातः आनीय भुज्यते । ननु सा शक्तिः साम्प्रतं कुण्ठिना भविष्यतीति चेत्, तबाह सोऽसाविति । स एव मग- पानिदानी ममाने तिष्ठति, मेवं किलेत्युपलम्मा प्रसिद्धिः ।। ३५ ।। .

·, ७२ श्रीसुबोधिनी। भाग्योत्कर्षमाह यस्य पादयुगमिति । यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नाहति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६॥ सर्वेषां भाग्यं लक्ष्म्यधीनम् । अतः सा सर्वेश्वरी । सापि नीचतया भगवञ्चरणारविन्द - सेवते । साक्षादित्याधिदैविकी, न तु दिव्यस्त्रीरूपा, नापि राज्यलक्ष्मीरूपा । यदाहुः. 'चामरव्यजने शङ्ख'निति, तद्रूपणार्थं हेतुमुक्त्वा, तदनूय दूषयति स नार्हति किल श्रीश इति । चामरव्यजनादयो नरदेवपरिच्छदाः। अनर्हत्वे हि तदुपेक्षया भोगो भवति । अन्यथा इन्द्रादीनामपि तथात्वं स्यात् ॥ ३६॥ यदप्युक्तं 'अलं यदूना मिति, तत्तदा सात् , यदि स्वतः सिंहासनं न स्यादिति वक्तुं तस्य सिंहासनोपपत्तिमाह यस्याङ्ग्रिपङ्कजरज इति । यस्यानिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै- मौल्युत्तमैधुतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क ॥ ३७॥ अष्टौ लोकपालाः परितः, उपरि ब्रह्मा, अधः शेपोऽहम् । एतेषां दशानामाशापाल- कानां मध्ये प्रभुणा भाव्यम् । स एव मुख्यो राजशब्दार्थः । प्रभुत्वं च दिक्पालकानां सर्वथा हीनभावावलम्बने भवति । एतत्तु सर्वैरेव दृष्टमिति सिद्धवन्निरूप्यते । यस्य चरण- कमलरजः अखिललोकपालैः सर्वैरेव पूर्वोक्तैः । मौल्युत्तमैरिति करणंम् । तेपामपि भगव- दीयत्वसिद्ध्यर्थ लौकिकन्यायेन स्वामिसेवायां वा ऐश्वर्योत्कर्षमुक्त्वा धर्मोत्कर्षमाह । उपा- सिता तीर्थानामपि तीर्थभूता गङ्गा यस्य । कीर्तिमाह ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला कलाया इति । भगवतः कला जगदुत्पत्तिस्थितिविनाशकी काचित् । तस्यास्त्रयोंऽशाः सत्त्वादयः । तत्र रजो ब्रह्मा । तमो भवः । अहं सत्त्वम्, भूधरत्वात् । श्रियमाह श्री. श्चेति । चकारादन्तःस्थिते ज्ञानवैराग्ये निरूपिते । वयं सर्व एव यस्य रजः शिरसि स्थापयामः, तस्य नृपासनं क भवतीति व्यङ्गयोक्तिः ॥ ३७॥ एवमभिप्रेतार्थ निरूप्य साक्षात्तदुक्तमर्थ खण्डयति भुञ्जते कुरुभिर्दत्तमिति । भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णयः किल । उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः ॥ ३८ ॥ श्रीविठ्ठलरायास्मगधीपसमतलेसः । यस्याट्रिपङ्कजेत्यन । उपासितेति विग्रहकपनम् । तदर्थस्तु । यस्स रजसः सम्बन्धिनी तीर्यतीर्थरूपा गला उपासिता । सधैरितिशेषः । संकर्षणस्य तामसत्वारकर्य सत्तरूपत्वमित्याशझ्याहुः भूधरत्वादिति । शेषत्वेन भूधरत्वमानधर्ममादाय सत्वरूप- - समित्यर्थः।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । यदत्तं भूखण्डमात्रमेव भवति । तत्रापि स्वरूपतोऽपि हीनत्वम् । उपानहः किल चयमिति । उत्कर्षस्य निरूपितत्वाद्वाधितार्थत्वं स्पष्टमेव ॥ ३८ ॥ तःवं सति किं कर्तव्यमिति चेत् , तत्राह अहो ऐश्वर्यमत्तानामिति । अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रक्षाः कः सहेतानुशासिता ॥ ३९॥ तेषां वाक्यं न सोढव्यम् । ततो यत्कर्तव्यम् , तदने वक्ष्यते । आदरणीयानां वाक्यं कर्तव्यम् । लोकेऽपि मत्तास्त्वनादरणीयाः। तत्राप्यैश्वर्येण नित्यमचाः । बहिर्व्य- वहारे माननीयत्वमाशय मतत्वाज्ञानादेव तथात्वमिति ज्ञापयन् दृष्टान्तमाह मत्तानामि- वेति । इवेत्यग्रेऽपि सम्बध्यते । मानिनामिवेति च । आत्मानमेव बहु मन्यमाना उन्मत्ता भवन्ति । ते सर्वदैव न माननीया इति दृष्टान्तद्वयम् । किञ्च । वाक्यान्यप्यसम्बद्धार्थानी- याह असम्बद्धा गिरो रूक्षा इति । स्नेहेन बाधितार्था अपि प्रयोजका भवन्तीति तदभावमाह रूक्षा इति । तत्र सहनमुमयेषां सम्भवति, विवेकिनामसमर्थानां च । वयं तु नोभयविधा इत्याह अनुशासितेति । लोके अनुशासनाधिकारिभिर्न सोढव्या इति ॥३९॥ ततो यत्कर्तव्यं तत्प्रतिजानीते अद्य निष्कौरवीं पृथ्वीं करिष्यामीति । अद्य निष्कौरवीं पृथ्वी करिष्यामीत्यमर्पितः। गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्रयम् ।। ४० ।। यादवेभ्यः कौरवमात्रस्यैव तैरुत्को निरूपित इति, भगवद्धस्ते मृतानां स्वर्गोड- स्तीति मूमिमेव निष्कौरवी प्रतिजानीते । आदौ मनसि तस्योद्यममाह अमर्पित इति । कायिकमाह गृहीत्वा हलमुत्तस्थाविति । तस्योद्यमः सर्वजनीनो जात इति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह दहन्निव जगत्रयमिति । सहर्पणो हि प्रलये तथोत्तिष्ठति, यस्य मुखाद्वि- रुदच्छति, न्यक्षश्च महादेवः, तद्रूपं प्रकटितवानित्यर्थः ॥ ४०॥ क्रियामाह लागलाणेति । लागलाण नगरमुद्विदार्य गजाहयम् । विचकर्ष स गवायां प्रहरिप्यन्नमर्पितः ॥ ११ ॥ लियो पालाश्च युद्धे मारयितुमशफ्या इति तस्यां भूमावुत्पन्नाः कौरवा एवेति, लोके प्रसिद्धा भविष्यन्तीति, नगरमेवोद्विदार्य जन्मान्तरेऽपि तयात्वामावाय गमायां प्रहरिप्यन् विचर्य । क्रियाद्वयं निष्पन्नम्, तृतीयां क्रियां निवारयितुं चकारः। महरणे विलम्बहेतुमाह अमर्पित इति । अतिमोधावेशान कृतवान् । अविचारे वा, प्रहरणसहसे हेतुः ॥ ४१ ।। भीविहारमनीयासमादेशः। नयेत्यत्र । यतश्च महादेव इति । यस मुसादुद्गन्छतीति पूर्वेगान्वयः । पसम- स्कन्धे पपविशेध्याये इदं निरूपितम् । मो.1.

·७४ . श्रीसुबोधिनी। कथमेतावता शिक्षा जातेत्याकाकायामाह जलवानमिति । जलयानमिवाघूर्ण गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा जातसम्भ्रमाः॥४२॥ तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्या जिजीषवः। सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्वं प्रालयः प्रभुम् ॥ ४३ ॥ आ समन्तात् घूर्णा यस्मिन् तदापूर्ण नगरम् । शवन्त क्रिया वा । मिन्नं वाक्य गङ्गायां पतदिति । मरणावश्यकताप्रतिबोधनं मरणं च ज्ञापितषान् । तत्र हेत्वन्तरनि- राकरणाय वलक्रियादर्शनं कौरवाणामाह आकृष्यमाणमिति । कौरवत्वात्सहजदोषाभावः । जातसम्भ्रमा भीताः । अनेन मर्यनिवृत्तिरुक्ता । अतो दोपस्य निवृत्तत्वात् गुणस्य च विद्यमानत्वात् तमेव शरणं जग्मुः । ऐकमत्यमाह सकुटुम्बा- इति । मोक्षाभावायाह जिजीपव इति । निमित्त विद्यमाने शरणागतिमपि नाङ्गीकुर्यादिति साम्बस्स सभार्यस्यान. यनमाह सलक्ष्मणमिति । लक्ष्मणासहितम् । प्राबलयो विज्ञापनार्थाः । कथमपकर्पोङ्गी- क्रियत इति चेत्, तबाह प्रभुमिति ॥ ४२ ॥४३॥ ते हि पूर्व वार्तामात्रहारित्वं भगवतो ज्ञातवन्तः, पश्चात्कोघे कृते भीताः स्तोत्रमाहुः पञ्चभिः राम रामेति । राम रामाखिलाधार प्रभाव न विदामहे । मूढानां नः कुवुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यधीश्वरः॥४४॥ पूर्व कृतापराधस्य क्षमापनमिहोच्यते । क्रीडार्थत्वं तत्र हेतुर्महत्त्वं चापि सान्त्वने । अन्यार्थ च समारम्भः शरणं च वयं गताः ॥१॥ तत्रापराधक्षमायां पञ्चहेतूनाह रामेति । रमणात्मकस्सादरेण द्विःसम्बोधनम् । अयमपि हेतुः । परं भगवद्धर्मः । अखिलाधारेति । क्यमाधेयाः । न हि यो यं पिमति, स तदपराध मन्यते । अज्ञानमपि हेतुरित्याह प्रभायं न विदामह इति । यद्यपि सहजः प्रभावो ज्ञायते, तथाप्यत्राविष्कार (ने) करिष्यसीति न जानीमः । सर्वनावतारेषु प्रतिज्ञातार्थमात्रपूरकत्वात् । नन्वेतादृशोऽप्यर्थः प्रतिज्ञासिद्ध एवेति कथमज्ञानम् , तमाह मूढानामिति । विचाररहितानामिति । ननु सर्वेषां कथं विचारामावः, तबाह फुयुद्धीनामिति । दुर्युद्धित्वात् कैश्चिदुक्तमपि न गृहीतमित्यर्थः । पुद्धिर्न शुद्धा नो शास्त्रं नापि धान खत फचित् । धीविलरायामधीयतटेपः । • राम रामेत्पत्र । बुद्धिर्न शुद्धति कारिकया पूर्वार्धन क्षमापां कौरवनिष्ठं हेतुप्रयं १. सोषितम् ।

·श्रीविठ्ठलरावात्मजभीवल्लभकृतलेखसमेता । प्रभुः खामी भांश्चापि धारक क्षन्तुमर्हति ॥२॥४४॥ किञ्च । अस्माभिरेवमपि न प्रार्थयितव्यम् , अतस्तवैव. लीलास्थानं जगदिति, तदाह स्थित्युत्पत्तीति । स्थित्युत्पत्यप्पयानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः।' . लोकान्क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥ एकेनैवोत्पत्यादिकं क्रियते, स्वस्मिन्नेव स्थितेन । तत्र तथा करणे प्रयोजनं लीला । तदाह लोकान्क्रीडनकानिति । ईश इति सम्बोधनमन्यथा न कुर्यादिति ज्ञापयति । क्रीडनका यत्रादयः । अन्यक्रीडार्थपक्षं व्यावर्तयति क्रीडतस्त इति । वदन्तीति प्रमाण व्यासादयः । युक्तश्थायमर्थः । पूर्णस्यान्यथा प्रवृत्तिरयुक्ता ॥ ४५ ॥ किश्च । समानेपु दण्डः क्रियते, न तु मशकतुल्येपु, अतोऽतितुच्छत्वादस्मासु क्रोधो न युक्त इत्याशयेनाह त्वमेव मूर्तीदमिति । त्वमेव मूर्तीदमनन्त लीलया भूमण्डलं विभर्पि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च या खात्मनि रुद्धविन्धः शेपेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः॥४६॥ अस्य नगरस्य कियती पाती, पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्ण भूमण्डलं हे अनन्त मूर्ध्नि लीलया बिपि । तादृशसहस्रमूर्षा भवान् । भूमण्डलादधिकमात्रपरिमाणमायाति, न व्यापकतेत्य- नन्तेति । न केवलमन्यप्रेरणया धारणम् , किन्तु खरुच्या । यतः अन्ते स्वात्मनि रुद्ध विश्व यतस्तादृशो भवान् अद्वितीया शेपे शिष्यो मवसि । यता परिशिष्यमाणः स्वयमेव । अतः शेषनामेति भावः ।।४।। एवमपि महतः अत्यल्पेषु क्रियाविष्कारोऽनुचित इति निरूप्य कृतस्स कोपस्यान्यथा विनियोगमाह कोपस्त इति। कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थ न पान व मत्सरात् । गृहतो भगवत्सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः ॥ ४७ ॥ लोके द्वेषा कोपो भवति, द्विष्ठे वा, महसुस्कांसहनाद्वा । तदुमयं न प्रकृते, किन्तु शिक्षार्थमेव । सर्व एव भगवतो पालका इति झापयितुमखिलपदम् । तत्र हेतुः गृहतो भगवत्सत्त्वमिति । गुणान्तरसंस्पृपसत्त्वम् । अन्यथा बाधितं स्यात् । सत्त्वस्य च महा- योजनमित्याह स्थितिपालनतत्पर इति । बगतो मर्यादापालनं चान्यया न स्यात् ॥४७॥ प्रीबिटरापारममपीयामहासः । प्रातिलोम्येन निरूपितम् । रामनिष्ठ देतद्वयमानुलोम्येनाहुः प्रभुरिति । भवांश्चेति । तदाहेति । इति कौरवोक्तं जगतो लीलासानलं शुक आहेत्यर्थः ।

·1... श्रीसुमोधिनी।। .. 2 शरणागतिं प्रार्थयितुं नमस्यन्ति नमस्त इति । . • नमस्ते सर्वभूतात्मन्सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः ॥४८॥ नमनमात्रेणैव प्रसादयोगाय । सर्वभूतात्मन्निति । आत्मा स्वल्पेनापि तुष्यति । सर्वशक्तिधरेत्यस्मदादितामसशक्तयोऽपि तवैव । अस्मदीयं सर्व धर्माधर्मश्च भवानित्यु- क्तम् । एवं सत्यस्मदीयदोपसम्बन्धः स्यादित्याशश्याह अव्ययेति । किञ्च । एतत्पुरमझे पुनरप्येतत्कर्तव्यं स्यादित्याशयेनाह विश्वकर्मन्निति । विश्वं कर्म यस्येति । अन्यदाप्यति- क्रमाभावाय नमनं प्रार्थयन्ते नमस्तेऽस्त्विति । एवं प्रसन्नं विधायाहुः त्वां वयं शरणं गता इति ॥४८॥ तैः स्वाभिप्रायो. ज्ञात इति प्रसन्नो जात इत्याह एवमिति । श्रीशुक उवाच-एवं प्रपन्नः संविग्नैपमानायनलः । :, प्रसादितः प्रसन्नोऽसौ मा भैप्टेत्यभयं ददौ.।। ४९ ॥ ...'प्रपत्तिः प्रतीकारः। संविना मनसि पूर्वधर्मरहिताः । वेपमानमयनं स्थानं गृह शरीरं च येपामिति भये हेतुः । शरीरे च गर्वाभाव उक्तः । अतस्त्रेधोत्तमधर्मवद्भिः प्रसा- दितः प्रसन्नो जातः प्रसादकार्यं कृतवानित्याह मा भैप्टेत्यभयं ददाविति । 'वाचा सह कायिकमकृत्वा मानसमभयं ददौ ॥ ४९ ।। 'भयात्कन्यासमर्पणं वारयितुं पारिबर्हदानमाह दुर्योधन इति । दुर्योधनः पारिवह कुञ्जरान्पष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ पटिहायनाः पूर्णसंवत्सराः सहस्रं शतद्वयं च गजा द्वादशैवायुतानि तुरङ्गमाः ॥५०॥ रथानां पट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितवत्सलः॥५१॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । एवं प्रपन्नैरित्यत्र । आमासोक्तं ' वाक्यार्थ स्पष्टार्थमुपसंहरन्ति प्रसन्नो जात इति । तथाच सकार्यः प्रसादो वाक्यार्थः । ' दुर्योधन इत्यत्र । कुजरान् द्वादशशतानि तुरङ्गमान् द्वादशायुतानित्यन्वय इत्या- शयेनाहुः सहस्रं शतद्वयं च गजा इति । अयुतमिति वक्तव्येऽयुतानीति पहुवचनात् द्वादशसंख्या तत्राप्यन्वेति । द्वादशेतिपदस्स : सान्निध्यान कपिजलन्यायः।

·७ भीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता। . .. रुक्मसम्बद्धानां रथानामिति । मलप्रीतिः सूचिता । सूर्यवर्चसां सर्वलोकासि- द्धानाम् । मासाः संवत्सरा- ऋतवश्व - शतादिसङ्ख्यया प्रीणिता इति कालस्नेधा सन्तो- पितः । साम्बश्च महादेवावतारः, चलच, तथा क्रोधश्च त्रयोऽपि. प्रीणिताः। अम्बा प्रीणयति दासीनामिति सहस्रेण ! दुहितवत्सल इति । दाने. तस्याभिप्रायः । अदाने कदाचित्ते दुहितरि कोपं कुर्युरिति ॥ ५१ ।। तेषां प्रणिपत्तिमुक्त्वा पलभद्रस्य तदङ्गीकारमाह प्रतिगृह्येति । प्रतिगृह्य तु तत्सर्व भगवान्सात्वतर्पभः। ससुतः सत्नुपः मायात्सुहृद्भिरनुमोदितः ॥५२॥ दानाभिनन्दनार्थ प्रतिग्रहपदम् । अभयं स्वयं दत्तवान् , स्वयं च तद्दत्वं गृहीतवान् । तत्सर्वमिति । असङ्कोचात् शुद्धभावः तस्य स्थापितः । तत्र हेतुर्न दानम्, किन्तु खपक्षे भगवान् , तत्पक्षे सात्त्वतर्पम इति । भक्तानां खामी । अन्यजीवाः सापराधा एव भव- न्तीति तथाविधस्यानङ्गीकारे भक्तिमार्ग उत्सन्नः स्यात् । 'स्वस्य तद्रहणं वारयति ससुतः सस्नुष इति । सुहृद्भिरनुमोदित इति । पराक्रमेण वैषम्याभाष उक्तः ॥५२॥ बलभद्रचरित्रस्य प्रत्यापत्तिमाह ततः प्रविष्ट इति । ततः प्रविष्टः खपुरी हलायुधः समेत्य बन्धूननुरक्तचेतसः। शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुधु खचेष्टितम् ॥५३॥ अन्यथा 'नन्दनजं गत' इतिवत् भगवतः किश्चित्कर्तव्यशङ्का स्यात् । स्वपुरी द्वारकाम् । निर्विचारप्रवेशार्थमुक्तम् । हलायुध इति विचाराभावः । सर्वान् ज्ञापयित्वा समलते पुरे प्रवेष्टव्यम् । विवाहे विरोधो वा न कर्तव्यः, मैत्री वेति उभयकरणाद्विचारा- श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। चलप्रीतिरिति । पलस्य रूप्यवर्णत्वात् रूप्यसंयुक्तरथदानेन प्रीतिरित्यर्थः । मासा इति । द्वादशसंख्यया मासाः प्रीणिताः। हायनेषु पप्टिसंख्यया प्रमवादिसंवत्सराः प्रीणिताः। पदसंख्यया ऋतवः प्रीणिताः । वलश्च तथेति । एवं त्रयोपि कालरूपाः । नगरमहरणे साम्यो निमित्तम् । बलः कर्ता । क्रोधः करणमिति विभागः । . . ..प्रतिगृह्येत्यत्र । स्वपक्षे इति । शुद्धभावस्थापने मगवत्त्वं. रामनिष्ठो हेतुः । सात्वतत्वं तन्निष्ठो हेतुः । तयाच खपक्षे हेतुनिरूपणे भगवानिति पदमुक्तम् । तत्पक्षे हेतुनिरूपणे सात्वतर्पभ इति पदमुक्तमित्यर्थः । ततः प्रविष्ट इत्यस्याभासे बलभद्रचरित्रस्येति । मगवता पलमद्रे आविश्य कृतस्य निरोधरूपचरित्रस्य प्रत्यापत्तिं स्वस्थाने भगवति समागमनमाह । अध्यायचतुष्टये पलदेवे आविश्य निरोध कृतवान् मतः परं स्वयमेव करिष्यतीत्यर्थः । अत्र विचारामावादि- कयनेन घलेऽनावेशः सूचित इति वाक्यतात्पर्यार्थः प्रत्यापत्तिरवेति मावः । व्याख्याने। १. रूप्येति टेसपाठः। २वपदाने इति पाठः। दोपमिति पठिः ।

·श्रीसुबोधिनी। भावः । ततः पुरप्रवेशानन्तरं चन्धन :समेस । असम्मत्यभावायानुरक्तचेतसः इति । खपौरुपं च स्वयमेवोक्तवान् । तन्निमित्तं च खचेष्ठितं नगराकर्पणम् ॥ ५३॥ तस्स चरित्रस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वमाह अधापीति । अद्यापि च पुरं होतरसूचयद्रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनु दृश्यते ॥ ५४॥ एतत् हस्तिनपुरम् । गहायां गङ्गासमीपे गङ्गामध्य इव वा । तस्य सहजरूपं तन्न भवतीत्याह सुचयद्रामविक्रममिति । अतो दक्षिणतः समुन्नतं कूलस्थानम् । कूलप्रदेश एवोन्नतो मवृति, नत्यपरः । इदं तु विपरीतमिति रामपराक्रमस्य सूचकं भवति । इदानीं तु तन्नगरं पतितम् , गमायां पतितमिति ज्ञातव्यम् । 'गजाहये हृते नद्या' द्वादशे वक्ष्यति । अतो न दर्शनविरोधः शनीयः । मागवतकथनसमये तु दृश्यत एव ।। ५४ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्या श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमबल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ भने- धीविठ्ठलरायामजीवल्लभकृतलेखः । पाठक्रममपेक्ष्याहुः पुरमवेशानन्तरमिति । स्वपौरुषं चेति । पूर्वविचाराभाव उक्तः, नापि विचारापाव उच्यते इति चकारः । महतः स्वपौरुषं वयं न वक्तव्यमिति मावः । मतोपि विधारामाव इति शेषः । वनिमित्तं चेति । कुरुष्विति निमित्तसप्तमी । तथा च कुरुनिमित्तं चेष्टितं नगराकर्षणम् । मूले सर्वपदावकारेण गमनावपि सर्वमुक्तवानिति पूर्वेणान्वयः। इत्येकोदर्विसाध्यायव्याख्या समाप्ता । १. अतः कपनसमय इति पाठः।

·७९ श्रीविठ्ठलरायात्मजीवलमतलससमेता। श्रीकृष्णाय नमः विंशोऽध्यायः। -- साचिकानां निरोधे तु सुख्यो नारद ईरितः। अतस्तस्यापि वक्तव्यं पूर्वयुद्धेर्निवारणम् ॥१॥ .: भक्तिमार्गानुरोधस्स पृथक्त्वं साधतः स्फुटम् । विशे नारददृष्टानां कृष्णानां चरितं महत् ॥२॥ अलौकिकत्वसिद्ध्यर्थ निरोधे विनिरूप्यते । प्रकीर्णके प्रकरणे न सङ्गतिरिहोच्यते ॥३॥ तथापि साम्बकथने समायातस्तथाकरोत् । भ्रान्त्यभावाय भगवान् योधयामासं नादशम् ॥४॥. निरोधस्तेन संसिद्धः सात्त्विकानामतः परम् । पूर्वाध्याये साम्बवृत्तज्ञापनार्थ समागतो नारदः शास्त्रदृष्टया निर्दोषपूर्णगुणविग्रहो भगवानिति, लोके च पुत्रं हत्वा तदवरोधात् यह्वयः स्त्रियः समानीता इति शास्त्रलोक- विरोधमाशय, तं विरोधं स्वदृष्टया साधयन् पश्चादन्यतरनिर्धारं करिष्यन् स्वयं द्रमु प्रवृत्त इत्याह नरकं निहतं श्रुत्वेति । श्रीशुक उवाच-नरकं निहतं श्रुत्वा तथोवाहं च पोपिताम् । कृष्णेनैकेन घहीनां तदिदृक्षुः स्म नारदः ॥१॥ केचित्तु इतःप्रभृति सात्त्विकप्रकरणमाहुः त्रयस्त्रिंशदध्यायः पूर्व इति च । तत्र नारदः सात्त्विकेषु मुख्य इति स निरूप्य इति । तत्रैवैकादशैकैकादशमिः तेपामवान्तर- प्रकरणव्यवस्था । सात्त्विकास्तु द्विविधा एव सकामनिष्कामभेदेनेति । तेषां मते दो- श्रीविठलरायारमनश्रीवलमकृपलेसः। विशेऽध्याये । कारिकासु। पूर्वबुद्धेर्निवारणमिति । प्रपञ्चविस्मरणमित्यर्थः । सात्त्विकानां निरोधे वक्तव्ये तन्मुख्यत्वान्नारदस्सेदं वक्तव्यमित्यन्वयः। आसत्यंशस्तु पूर्वमेवास्तीति भावः । पृथक्त्वमिति । खेहो भक्तिः। तस्स प्रपञ्चविस्मृतिसाहित्ये निरोध इति पृथक्त्वं नारदस प्रपञ्चविस्मृतिकथनात्स्फुटं स्यात् । भारदस्य पूर्व भक्तिमात्र स्थितम् , प्रपञ्च विस्मरणे सति निरोधो जात इति ज्ञाने झातं स्यादित्यर्थः । यतः प्रपञ्चवि- स्मृतिकयनादित्यर्थः । नरकं निहतमित्यत्र । यद्यपि नरफवधमानमिति । तस्यानु शवयवनमुराणां नरकस चेति स्वयमेव निरूपणात्तावन्मात्रं योगदृष्ट्या जानाति । श्रुतं मधुनैव । योपिता- १. शानिरीलेति पाठः। २. निर्दोषपूर्णविग्रह इति पाः । ३. लोके शानविरोधमिति पाठः । ४. तवैकादशैकादशभिः, तत्रैकादशभिरिति पारद्वयम् ।

·'श्रीसुबोधिनी1 न्द्रियाणि अन्तःकरणं च निरुध्यत इति निरोधसिद्धिः। एतन्मतमवष्टम्यास्माभिर्निबन्धे निरूपितं लक्ष्मणाहरणावधीति । एतावता खियः समाप्ताः । तासु भोगो भगवत्कृतः शास्त्रविरोधान्न मन्तव्य इति प्रामाण्याथ नारददृष्टिरनुवर्ण्यते । नारदो हि भगवदी- यशास्त्रेषु अक्लिष्टचरित्राण्येव 'श्रुतवानिति नरकवधादिकं न पूर्व श्रुतवान् । यद्यपि नर- कवधमात्र पूर्वसिद्धम् , तथापि तदवरोधाद्विवाहः साम्प्रतमेव श्रुत इति स विचारणीयः । इदं चरित्रं न पूर्व ऋपिमिविचारितम् । अतः परं सहस्रेष्वपि चरित्रेषु मीमांसितमेव चरित्रं विचार्यते । अत एव जाता लौकिकदृष्टिर्मगवतैवाने. निवारणीया । यदैव नरको हतः, तदैव तेनैव प्रक्रमेण योपितामुद्वाहश्च श्रुतः । एकस्मिन् क्षणे नानागारेषु विद्य- मानानां एकेन कृष्णेन, तत्र यद्यपि रूपभेदः स्पष्ट एव, 'उरुरूप' इति वाक्यात् । तथा सति अवतारान्तरन्यायेन भिन्नावतारवं स्यात् । ततः कृष्णेनैव विवाहिता न भवेयुः । न हि सर्वास्ता देवकीपुत्रवध्वो भवन्ति । तस्यैवानन्तरूपत्वं तु पूर्वावतारेषु न सिद्धमिति वैमर्शः कर्तुमुचितः । वाक्योक्तं तु युक्त्या वाधितुं शक्यते, न तु दृष्टम् । 'न हि दृष्टे अनुपपन्नं नामेति । बह्वीनांमेकेन कृष्णेन उद्वाहो विचित्रमिति तद्दिदृक्षुर्नारदो जात इत्यर्थः ॥ १॥ ननु भगवचरित्रे किमिदमाश्चर्यम्, यतो नारदस्यापि दिदृक्षेत्याशय, वैचित्र्यमुप- पादयति चित्रमिति । चित्रं बत तदैकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदाबहत् ॥२॥ यत इति हर्षे । तदा सर्वत्रैव स्थिता भक्ता भगवता अनुग्राह्या इति न क्वापि ममनक्लेश इति । एकेन वपुषेति । वपुपो ब्रह्मवदचिन्यैश्वर्यं न शास्त्रसिद्धम् । वपुर्भेदे तु कृष्णपत्नीत्वं तासु न स्यात् । अतो वपुपो ब्रह्मधर्मत्वं वा अवपुष्वं वा कल्पनीयं स्यात् । तत्रावपुष्ट्ये लौकिकधर्मसम्बन्धो न युक्तः । ब्रह्मधर्मत्वे तु वैलक्षण्यमावश्यकम् । ब्रह्मणोऽप्येकत्र यो धर्मः, स नान्यत्रेति । लोके तथा दर्श- नात् । नारदश्च सूक्ष्मदर्शी। तत उभयमपि अनुपपन्नमिति चित्रम् । युगपदेंकस्मिन् श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । मुद्वाहं तु योगेनापि पूर्वं न ज्ञातवान् । स्वच्छन्दचरित्रस्य योगाद्यगम्यत्वात् । अत एवं विवाहं तत्र नोक्तवान् । श्रवणस्य दिक्षाहेतुत्वोत्या पूर्व न श्रुतवानिति ज्ञायते इति भावः । पूर्वसिद्धं पूर्वज्ञातमित्यर्थः । श्रुत इति । विवाहस्तु सम्प्रतमेव निर्धारविषयीकृतः । पूर्व योगेनापि ज्ञातो नेत्सेवकारः ।। चित्रमित्यत्र । अवपुष्टं वेति । ब्रह्मत्वमित्यर्थः । लौकिकधर्मसम्बन्धनिराकरणे- नायमग्रे सिद्धान्तः कर्तव्यः । न युक्त इति । अतोने सिद्धान्ते निराकर्तव्य इति शेषः । १. अनन्तररूपत्वमिति पाठः । २. विवाह इति पाठः। - ·, श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। काले एकेन वपुषा,करणेन पृथक् पृथक् गृहेषु स्थिताः भ्याटसहस्रसङ्घयां व्याप्ताः । कला- नामिवानन्यपंक्षेऽपि धुवाया नानन्समिति पोडशसहस्रे भवत्येव वैचित्र्यम् । स्त्रिय इति तासां योगजधर्मों निवारितः, येनैकन जातो दृश्येत । आकाशवसरिच्छेदभेदेन मायावद- यथात्वेन वा विवाहपक्षं व्यावर्तयति एक इति । उद्वाहश्च यावदवतारं परिपालनीय इति न प्रदर्शनमानपरत्वम् ॥ २॥ अतो हेतोरुत्सुको जात इत्याह इत्युत्सुको द्वारवतीमिति । इत्युत्सुको द्वारवती देवर्पिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥३॥ स हि देवगुह्यमपि जानाति । अतो देवर्षिः देवानामपि मन्त्रद्रष्टा । अयं हि गुप्तार्थोपदेष्टा । अतो द्रोमागमत् । नारदस्स द्वारकायां लौकिकबुद्धिसिद्धयर्थ तां वर्णयति पुष्पितोपवनामिति सार्धेनिभिः । पुष्पितान्युपवनानि तेषु ये आरामाः क्रीडास्थानानि तेपु द्विजानामलीनां च यानि कुलानि अवान्तरजातिभेदाः । तैर्नादितां तच्छब्दप्रचुरा- मिति सहजो मधुरः शब्दस्तत्रत्यो निरूपितः ॥३॥ द्वारका वनजलस्थलरूपा त्रिविधा भवति, तत्र · वनरूपा निरूपिता, जलरूपां निरूपयति उत्फुल्लेति । उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकल्हारकुंमुदोत्पलैः। छुरितेपु सरस्सूच्चैः फूजितां हंससारसैः॥ ४ ॥ उत्फुल्लानीन्दीवरादीनि यानि पञ्चविधानि पुष्पाणि तैश्छुरितेपु व्यासेपु सरस्सु हंसैः सारसैः तत्र कूजद्भिर्जुष्टामित्यग्रेण सम्बन्धः ॥ ४ ॥ भूमिरूपां वर्णयति प्रासादलरिति । प्रासादल:नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतः। महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्नपरिच्छदैः॥५॥ ... नवलक्षप्रासादाः महतां गृहाः । स्फटिकमयाः रजतमयाश्च भित्तिस्तम्भमेदेन । राजताः स्तम्भाः महामरकतनिर्मिता भूः तया प्रख्याः प्रसिद्धाः प्रासादाः । स्वर्णरत्नमयानि परिच्छदानि येपु । यथा गृहे दारुमयानि, तथा स्वर्णमयानि, यथा शिलामयानि, तथा रत्नानि । गृहोपकरणान्यपि परिच्छदानीत्युच्यन्ते । तथाप्यनवसरत्वान्न तानि ग्राह्याणि ॥५॥ एवं पुरी बहिर्वर्णयित्वा अन्तस्तां वर्णयति विभक्तति । 'विभक्तरथ्यापथचत्यरापणैः शालासभाभी रुचिरां सुरालयः। संसिक्तमार्गागणवीथिदेहली पतस्पताकाध्वजवारितातपाम् ॥ ६॥ 1.पक्षेति पाउ। २. प्रदर्शनमानपरत्वम् । ३. मधुः । सुबो." . . -

·श्रीसुबोधिनी।
विमक्ताः पृथक् पृथक् कृता रथ्यादयः, न तु सङ्कीर्णाः रथ्या राजमार्गाः पत्थानः ।
चत्वरमङ्गणम् । आपणः पण्यवीथिका । गतिस्थानान्येतानि । स्थितिस्थानान्याह । शाला
अन्नादिभोजनस्थानानि । सभा उपवेशनस्थानानि । ताभिः रुचिराम् । ऐहिकार्थ द्वयमेव ।
पारलौकिकार्थमाह सुरालयैश्च रुचिरामिति । नैमित्तिकातिशयमाह संसिक्केति ।
सम्यक सिक्ताः मार्गादिदेहल्यन्ता यस्साम् । उपरिशोभामाह । पतत्पताकाध्वजैः वारितः
आतपो यस्यामिति ॥६॥
सामान्यतो नगरी वर्णयित्वा विशेषतो भगवद्गृहं वर्णयति, नारददृष्टम् ।
तस्यामन्तःपुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः।
हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥
एवंप्रकारेण नारदो दृष्टवानिति । तदा लौकिकोत्कर्षः सम्पद्यते । तच्च तस्यान-
भिप्रेतमिति । सिद्धे हि लौकिकत्वे तत्र धुद्धिस्थैर्य लौकिकस्स निरोधः सम्पद्यत इति ।
तस्यां द्वारकायाम् । हरेरन्तःपुरं श्रीमत् , स्वतः शोभायुक्तम् । अनेन वैकुण्ठातिरेक-
तत्र निरूपितः । लक्ष्मीस्थितिर्वा । अन्यत्रावतारेषु अवतीर्णैव लक्ष्मीस्तिष्ठति, न मूलं-
रूपेणेति । उपपत्त्या अन्तःपुरं वर्णयति । सर्वधिष्ण्यपैरचितं स्वकौशलं त्वष्ट्रा
कात्स्येन प्रदर्शितमिति प्रकारद्वयेन । रत्नवर्णादयस्तु पुरे एव निरूपिताः न भगव-
दन्तःपुरे विशेष सम्पादयन्ति । वक्तव्यश्च विशेषः । अतो भूमिष्ठाः पदार्थाः साधनमा
पान्निरूपिताः । इन्द्रादयो हि धिष्ण्यपाः लोकपालाः । तेषामपि परम्परोपार्जितान्यति-
दुर्लभानि रनादीनि पूजासाधनानि भवन्ति । तैरचितमिति । तन्निर्माणार्थ तैस्तानि
दत्तानीत्येके, यतः अग्रे त्यष्ट्रा विश्वकर्मणा शिल्पाचार्येण हरेरर्थे खकौशलं प्रदर्शितम्,
अतिनैपुण्येन निर्मितम । रत्नानि इन्द्रादिभिर्दत्तानि, विश्वकर्मणा तु सम्यग्योजिः
तानीत्यर्थः ॥७॥

·. प श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तन्त्र पोडशभिः समसहस्रैः समलवृतम् । धिवेशैकतमं शौरेः पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८॥ ते गृहाः स्वतः प्रधानमूता अपि परस्परमेकसापि सर्वे शोभाजनका भवन्ति । समप्राधान्ये तु विशिष्टो रसो नोत्पद्यत इति यदेव गृहं निकटे स्थितम्, तत्रैव नारदस्य विशिष्ट्युद्धिरुत्पन्नेति तत्र प्रविष्टः । एकमपि गृहं पोडशभिः समसहः समलङ्कृतम् । ते च गृहाः पत्नीनामेव । तन्निकटे गतस्य तदेव गृहं महत्त्वेन भासत इति महदित्युक्तम्, न तु गृहेषु न्यूनाधिकभावोऽस्ति । तथा सति भगवतस्तत्र वैषम्यं स्यात् । सर्वत्र विवाह- रमणपुत्रसम्पदा तुल्यत्वात् ॥ ८॥ अतस्तं वर्णयति स्थालीपुलाकन्यायेन विष्टब्धमिति । विष्टब्धं विद्रुमैः स्तम्भवैडूर्यफलकोत्तमैः । इन्द्रनीलमयैः कुडथैर्जगत्या चाहतत्विपा ॥९॥ पुरुंपार्थचतुष्टयसम्पन्नमिति ज्ञापयितुं चतुर्भिः । प्रवालस्तम्मैर्विष्टब्धं धृतम् । वैडूर्यनिर्मितफलकैस्तदाच्छन्नम् । अनेन स्तम्भा उपरिप्रसारितदारुरूपाश्च द्विविधा ज्ञातव्याः ।उपरिफलकानामेव वैडूर्यमयत्वम् ।स्थूलफलकाः स्तम्भेष्वेव विशालाः स्थापिताः । तत्रापि कट्यान्तर्गतस्तम्मानां तथात्वं वक्तव्यमिति धरणीस्तम्भाश्चात्र विद्रुममया ज्ञातव्याः। इन्द्रनीलमयैर्मणिभिः कुड्यानि । जगती भूमिः कुटिमा तत्रत्या। अलङ्कृतमिति सम्ब- ध्यते । न सूर्यादिभिरहता विड्यस्याः तादृश्या जगत्यालङ्कृतमिति ॥ ९॥ विताननिर्मितस्त्वष्टा मुक्तादामविलम्पिभिः। दान्तैरासनपर्यकर्मण्युत्तमपरिष्कृतः ॥१०॥ वितानैश्चन्द्रातपैस्त्वष्ट्रा निर्मितैरित्यद्भुतत्वम् । मुक्तादामानि विलम्पन्ते येष्विति । दन्तनिर्मितैरासनैः पर्यश्चालङ्कृतम् । मण्युत्तमैर्मणिश्रेष्ठैरलता आसनपर्यङ्काः ॥ १०॥ स्त्रियः पुरुषाश्च दासीदासरूपाः शोभायामवश्यं वक्तव्या इति तानिर्दिशति दासीभिरिति । दासीभिनिष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भिः सकञ्चकोष्णीपसुवस्त्रमणिकुण्डलैः ॥११॥ नित्यामरणेषु सत्स्वेव पदकाभरणमिति निष्ककण्ठीभिरित्यनेन कटेककुण्डलाया- मरणानि सूचितानि । सुवासोभिरिति । सर्वतः शोमार्थमुक्तम् | यादशैरेव यौः शोमा श्रीविठ्ठलरायारमनध्रीवल्लभकृतलेसः । विष्टब्धमित्यस्यामासे । स्थालीपुलाकन्यायेनेति । यथा स्थालीस्थमेकमपि पुलाकमुपमर्थ तस्मिन्पक्व सर्वेपि पुलाकाः पक्वा ज्ञायन्ते, तथैकस्मिन्गृहे वर्णिते सर्वेपि गृहास्ताशा एव ज्ञाता भवन्तीत्यर्थः । अयं न्यायः सप्तमाध्याये चतुर्थचरणे उक्तः । १. सर्वेषु भावजनका इति पाठः सूक्तिः, सर्वेषु माजनका इति पाठः ।। २. निर्मितम् ।।

·• श्रीसुबोधिनी। विमक्ताः पृथक् पृथक् कृता रथ्यादयः, न तु सङ्गीः रथ्या राजमार्गाः पन्थानः। चत्वरमङ्गणम् । आपणः पण्यवीथिका । गतिस्थानान्येतानि । स्थितिस्थानान्याह । शाला अन्नादिभोजनस्थानानि । सभा उपवेशनस्थानानि । ताभिः रुचिराम् । ऐहिकार्थ द्वयमेव । पारलौकिकार्थमाह सुरालयैश्च रुचिरामिति । नैमित्तिकातिशयमाह संसिक्तेति । सम्यक् सिक्ताः मार्गादिदेहल्यन्ता यस्याम् । उपरिशोभामाह । पतत्सताकाध्वजैः वारितः आतपो यस्यामिति ॥६॥ सामान्यतो नगरी वर्णयित्वा विशेषतो भगवद्गृहं वर्णयति, नारददृष्टम् । तस्यामन्तःपुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः। हरेः खकौशलं यत्र त्वष्ट्रा काल्यैन दर्शितम् ॥७॥ एवंप्रकारेण नारदो दृष्टवानिति । तदा लौकिकोत्कर्षः सम्पद्यते । तंच तस्यान- मिप्रेतमिति । सिद्धे हि लौकिकले तत्र घुद्धिस्थैर्य लौकिकस्स निरोधः सम्पद्यत इति । तस्यां द्वारकायाम् । हरेरन्तःपुरं श्रीमत् , खतः शोभायुक्तम् । अनेन वैकुण्ठातिरेक- तत्र निरूपितः । लक्ष्मीस्थितिर्वा । अन्यत्रावतारेषु अवतीर्णैव लक्ष्मीस्तिष्ठति, न मूल- रूपेणेति । उपपत्त्या अन्तःपुरं वर्णयति । सर्वधिष्ण्यपैरचितं स्वकौशलं त्वष्ट्रा कार्येन प्रदर्शितमिति प्रकारद्वयेन । रत्नवर्णादयस्तु पुरे एव निरूपिताः न भगव- दन्तःपुरे विशेपं सम्पादयन्ति । वक्तव्यश्च विशेषः । अतो भूमिष्ठाः पदार्थाः साधनभा- पानिरूपिताः । इन्द्रादयो हि धिष्ण्यपाः लोकपालाः । तेषामपि परम्परोपार्जितान्यति- दुर्लभानि रत्नादीनि पूजासाधनानि भवन्ति । तैरचितमिति । तन्निर्माणार्थ तैस्तानि दत्तानीत्येके, यतः अग्रे त्वष्टा विश्वकर्मणा शिल्पाचार्येण हरेरय स्खकौशलं प्रदर्शितम्, अतिनैपुण्येन निर्मितम् । रत्नानि इन्द्रादिमिर्दत्तानि, विश्वकर्मणा तु सम्यग्योजि' तानीत्यर्थः ॥७॥ एवं सामान्यतोऽन्तःपुरं वर्णयित्वा, तत्रस्थान गृहान् प्रत्येक वर्णयितुं विभागमुक्त्वैकं गृहं वर्णयति तत्र पोडशभिरिति । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तस्यामित्यत्र । तच्च तस्येति । लौकिकोत्कर्षसम्पादनं नारदस्यानभिप्रेतं सन्देह जनकवादित्यर्थः । एतत्सम्पादने भगवदाशयमाहुः सिद्धे हीति । लौकिकस्य पूर्व लौकि- कत्वेनैव युद्धिस्थैर्ये जाते तदनन्तर लौकिकत्वांशी निवारणीयः, पदार्थास्तु त एवेति भावः । वैकुण्ठावेश इति । तस्य रमाक्रीडत्वादिति भावः । श्रीमदित्यनेनाधारत्व- मात्रमुक्तम् , नतु कीडेत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः लक्ष्मीस्थितिवेति । साधनभावादिति । साधनत्वेन इन्द्रादिपूजासाधनानि रत्नान्यत्र भूमिनिर्माणे साधनानि इति प्रकारेण निरूपिता इत्यर्थः। २. पैकुण्ठावेश इति देशपाठः। . , १. उपसत्ताका।

·१३ - श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । तत्र पोडशभिः समसहस्त्रैः समलकृतम् । धिवेशैकतमं शौरेः पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८॥ ते गृहाः खतः प्रधानमूता अपि परस्परमेकस्यापि सर्वे शोभाजनका मवन्ति । समप्राधान्ये तु विशिष्टो रसो नोत्पद्यत इति यदेव गृहं निकटे स्थितम्, तत्रैव नारदस्य विशिष्टधुद्धिरुत्पन्नेति तत्र प्रविष्टः । एकमपि गृहं षोडशभिः समसहस्रः समलङ्कृतम् । ते च गृहाः पत्नीनामेव । तन्निकटे गतस्य तदेव गृहं महत्त्वेन भासत इति महदित्युक्तम् , न तु गृहेषु न्यूनाधिकभावोऽस्ति । तथा सति भगवतस्तत्र वैषम्यं स्यात् । सर्वत्र विवाह- रमणपुत्रसम्पदां तुल्यत्वात् ॥८॥ अतस्तं वर्णयति स्थालीपुलाकन्यायेन विष्टब्धमिति । विष्टब्धं विद्वमैः स्तम्भैर्वैडूर्यफलकोत्तमैः। इन्द्रनीलमयैः कुडवैर्जगत्या चाहतविपा ॥९॥ पुरुषार्थचतुष्टयसम्पन्नमिति ज्ञापयितुं चतुर्भिः । प्रवालस्तम्भविष्टब्धं धृतम् । वैडूर्यनिर्मितफलकैस्तदाच्छन्नम् । अनेन स्तम्भा उपरिप्रसारितदारुरूपाश्च द्विविधा ज्ञातव्याः। उपरिफलकानामेव वैडूर्यमयत्वम् । स्थूलफलकाः स्तम्भेष्वेव विशालाःस्थापिताः। तत्रापि कट्यान्तर्गतस्तम्मानां तथात्वं वक्तव्यमिति धरणीस्तम्भाश्चात्र विद्रुममयां ज्ञातव्याः। इन्द्रनीलमयैर्मणिभिः कुड्यानि । जगती भूमिः कुट्टिमा तत्रत्या। अलङ्कतमिति सम्ब- ध्यते । न सूर्यादिभिरहता विड्यस्याः तादृश्या जगसालङ्कृतमिति ॥ ९॥ विताननिर्मितैस्त्वष्टा मुक्तादामविलम्बिभिः। दान्तैरासनपर्यकर्मण्युत्तमपरिप्कृतैः ॥१०॥ वितानैश्चन्द्रातपैस्त्वष्ट्रा निर्मितैरित्यद्भुतत्वम् । मुक्तादामानि विलम्वन्ते येष्विति । दन्तनिर्मितैरासनैः पर्यटैश्चालङ्कृतम् । मण्युत्तमर्मणिश्रेष्ठैरलता आसनपर्यङ्काः ॥ १० ॥ स्त्रियः पुरुषाश्च दासीदासरूपाः शोभायामवश्यं वक्तव्या इति तानिर्दिशति दासीभिरिति । दासीभिनिष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भिः सकञ्चकोष्णीपसुवस्त्रमणिकुण्डलैः ॥ ११ ॥ . नित्याभरणेषु सत्स्खेव पदकाभरणमिति निष्ककण्ठीभिरित्यनेन कटककुण्डलाया- भरणानि सूचितानि । सुवासोभिरिति । सर्वतः शोमार्थमुक्तम् । यादृशैरेव वः शोभा श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । विष्टब्धमित्यस्सामासे । स्थालीपुलाकन्यायेनेति । यथा स्थालीस्थमेकमपि पुलाकमुपमर्य तस्मिन्पक्वे सर्वेपि पुलाकाः पक्वा ज्ञायन्ते, तथैकस्मिन्गृहे वर्णिते सर्वेपि गृहास्तादृशा एव ज्ञाता भवन्तीत्यर्थः । अयं न्यायः सप्तमाध्याये चतुर्थचरणे उक्तः । १. सर्वेषु भावजनका इति पाठः सूचितः, सर्वेषु भाजनका इति पाठः । - २. निर्मितम् ।

·८४ . श्रीसुयोधिनी। सम्पद्यते । अन्यथा शोमाकथनं व्यर्थ स्यात् ।' पुम्भिरप्यलकृतम् । पाश्चायो वेष इति । उत्तमानि कञ्चकानि उष्णीपाणि मध्ये बन्धकानि मणियुक्तानि कुण्डलानि च येषामिति सर्वतोऽलङ्कारो भगवद्गृहदासानामुक्तः ॥ ११ ॥ सार्वकालीनशोभामुक्त्वा रात्रौ विशेषतः शोमामाह रत्नमदीपनिकरेति । रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्तध्वान्तं विचित्रवलभीपु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपम:निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः ॥१२॥ रत्नसमूहकान्तिभिनिरस्तं ध्वान्तमन्धकारो यत्र । रात्रौ गार्हस्थ्ये कामरसो वर्ण्यत इति उद्दीपनविभावान्वर्णयति । विचित्रवलभीपु मणिमया निर्मितवक्रदारपु मयूराः स्थिताः सन्तो नृत्यन्ति । अङ्गेति सम्बोधनं हसूचकम् । तेनास्याः कथायाः भगवद्भोगविषयत्वा- योगिचिन्त्यत्वमेव, न तु पाद्यतया साधारणत्वमिति सूचितम् । नृत्ये अलौकिकं हेतुं वर्णयति । यत्र विहितागुरुधूपं गृहसंस्कारार्थ कृतं गवाक्षमार्गेण निर्यान्तं निरीक्ष्य घनोड- यमिति तेषां बुद्धिरुत्पन्नेति धनबुद्धयः। अत एव अर्ध्व नदन्तो जाताः । मेघागेमे हि तेषां नृत्यं भवति । नृत्यदर्शने च रस आविर्भूतो भवतीति, गीतवादरहितं नृत्यं न शोभा करोतीति, उन्नादो हि द्विःस्वभावो निरूपितः ॥ १२ ॥ यदर्थमेतन्निरूपितं तन्निरूपयति तस्मिन्निति । तसिन्समानगुणरूपवयस्सुवेपदासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या। विमोद्गदर्श चमक्ष्यजनेन रुक्मदण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥१३॥ दुर्लभानि. ग्लादीनि ... समाना गुणाऔदार्यादयः रत्युपयोगिनो वा मृदुत्वदियो । रूपसौन्दर्यम् । व्यस्ता- रुण्यम् । सुवेपो वस्त्रादिभिः। रसो हि निर्वद्धः शङ्कां करोतीति, खल्पश्च न पोपको भवतीति, महारसानुभवार्थ दास्यो निरूप्यन्ते । नायिकानां मेलने भिन्नखभावत्वात् रसो नोत्पद्यत इति, तासां च कामना नैवंविधेति, केवलभोगस्त्रीत्वं वारयितुमाह श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । रत्नप्रदीपेत्यत्र । उन्नादो हि द्विःस्वभाव इति । गीतखभावस्ततः सुपिरवाद्या- भिव्यक्तखरखभावश्चेत्यर्थः । नादस्याक्षराधभावेन स्वरमात्ररूपत्वाद्विःस्वभावत्वं युक्तमिति दिशब्दः। तस्मिन्नित्यत्र । रसो हीति । कामरसो हि रहसि भोग्यत्वानिवन्धयुक्तो भवति । अतः प्रतिबन्धकागमनशां करोति । शङ्कायां तु रसः । अतः प्रतिबन्धक निवृत्त्यर्थ दासोऽपेक्ष्यन्ते इत्यर्थः । स्वल्पश्चेति । स्वल्प एव नायिकारूपो विभावो रसपोपको न भवति, तथाचापुष्ट एव रसोऽनुभूयेत, न तु महारसः । अनेकविभावसत्वे तु तैरनेकैरनेककटाक्षादिमिः पोषितो महानेयोद्दीतो भवति । ततो मुख्यायामनु मूर्यतेत्यर्थः । तर्हि नायिका एव सर्वा मेलनीया इत्याशयाहुः नायिकानामिति । केवलभोगेति । - 1. नायकानामिति पाठः।

·८५ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता। गृहिण्येति । अनुसवं सर्वकालं दासीसहस्रयुतया भार्यया चमरव्यजनेन सात्वतपति वस्तुतः खपति परिवीजयन्त्या सह सात्वतपतिं ददर्शति सम्बन्धः । चमरकृतं व्यजनं उद्दीपनकरम् , तथा सुवर्णदण्डयुक्तं च । अयं भगवत्यद्भुतः प्रकारो निरूपितः । नैव- विधः समानानां प्रकारो लोके सामान्यानां सम्भवति । अनेन रानावयं भोगकाले गत इति सूचितम् ॥१३॥ तत्र भगवता आतिथ्यप्रकारमाह ते सन्निरीक्ष्येति त्रिभिः। तं सन्निरीक्ष्य भगवान्सहसोत्थितः श्रीपर्यतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः । आनम्य पादयुगलं शिरसाकिरीटजुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्खे ॥१४॥ कायिकमानसिकवाचनिकै । कायिकपूजा सर्वेणापि खयोग्या कर्तव्या । अतो भगवानपि तं दृष्ट्वा खपदे निवेशितवानिति निरूप्यते । नद्येतस्मादपिका पूजा सम्मवति । अन्या या लौकिकी सा सर्वसाधारणी अन्यदोपत्वेन निरूप्यते । एवंकरणे हेतुमाह भगवानिति । अन्यथा अन्यस्माद्भगवति को विशेपः स्यात् । यदि खपदे नोपवेश- येत् । सहसोस्थित इति तं प्रति लौकिकभावस्थैर्य सूचितम् । अन्यथा स्वध- मर्माविर्भावे सेवकं प्रति भगवदुत्थानं नोचितं स्यात् । 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' 'इति भगवत्प्रतिज्ञा । स च लौकिकबुद्ध्या भगवन्तं दृष्टवानिति भगवानपि तथैव चकार । श्रीपर्यन्त इति । अनौचित्य निरूपितम् । केवललौकिकप्रकारेणापि तथात्वं भवतीति वैदिकप्रकारमाह सकलधर्मभृतां वरिष्ठ इति । धर्मभृतो निरन्तरधर्मकर्तारः । ते जीवा एव भवन्ति । तेषां मध्ये श्रेष्ठ इति सजातीयोत्कर्षात् बहिर्दृष्टिरेव तस्य स्थिरीक्रियते । अत एव भगवान् पादयुगलमानम्य । तत्रापि शिरसा धर्मनिष्ठां सूचयितुम् । किरीट- जुष्टेनेति लोकनिष्ठा । न केवलं स्वयं तद्धर्मावलम्बनं कृतवान्, किन्तु तं चापि स्वधर्म- योजितवानित्याह साञ्जलिः स्खे आसने अवीविशदिति । स्वासने तं निवेशयामासे- श्रीविठ्ठलरायामजश्रीवल्लभकृतलेखः। धर्मोपयोगित्वं ज्येष्ठाया एवं मुख्यम्, अन्यासां गौणम् , अतः केवलपदम् । वीजन- क्रियायां दर्शनक्रियायां च 'सात्वतपति'मित्येव कर्मेति वारद्वयमुक्तम् । व्याख्याने। तत्तात्पर्यमाहुः वस्तुतः स्वपतिमिति । खस्यापि भगवदीयत्वेन सात्वतत्वादिति भावः । अयमिति । गृहिण्या परिवीजनरूपः प्रकार इत्यर्थः । नैवविध इति लोके सामान्यानां जनानां मध्ये कुलशीलादिना समानानां पत्नीनां परिवीजनरूपः प्रकारो न सम्भवति, तस्स दासधर्मत्वादितिभावः । अनेनेति । गृहिणीसाहित्यकथनेनेत्यर्थः । तं सन्निरीक्ष्येत्यत्र । अवीविशदिति यड्लुगन्ताला णिजर्थस्त्वन्तावित इत्याहुः १. अन्यशेपवेन ।.

·. ८६ श्रीसुयोधिनी । त्यर्थः । अन्तर्भावितणिचप्रयोगः । भगवानेव तत्र वस्तुतः स्वधर्म स्थापितवानिति खयमेव तत्रोपविष्ट., इति धर्मव्यत्यासं स्थापयितुं अवीविशदित्युक्तवान् । आसनं च श्रीपर्यमित्येव लक्ष्यते । तत एवोत्थित इति खपदेनापि तदेवेति गम्यते । आसनपदेन स्वसिंहासनमिति । तथापि अग्रे पृथुकोपाख्याने निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यङ्क' इति वाक्यात् पर्यमेवासनस्थानीयम् ॥१४॥ तस्यावनिज्य चरणौ तद्पः खमूर्धा विनज्जगद्गुरुतरोऽपि सतां पतिहि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यचरणशौचमशेपतीर्थम् ॥१५॥ . . . ततस्तस्य चरणाववनिज्येति कायिकोऽपि व्यापारः मानसशेपत्वेन निरूप्यते । खतः प्रक्षालनं भक्त्यैव सम्भवति । तदपः पादावनेज़नीरापः स्वस्मिन् नारदधर्मावेशा- द्वक्तानां भगवञ्चरणारविन्दोदकं धार्यमेवेति खमूर्धा अविनत् । नन्वेवमपि लोको भग; वन्माहात्म्यामिज्ञः कशं मन्येत, तबाह जगद्गुरुतरोऽपीति । यद्यपि जगतामत्यन्त गुरुः शास्त्रप्रणेता उपदेष्टा. प्रेरकः उपदेशश्च । तथापि सतां पतिर्भवति । 'यद्यदाचरति श्रेया'निति वाक्यात् भगवत्कृतमेव भगवदीयः करोतीति सतां पालनार्थ तथा कृतवान् । अन्यया गजेन्द्रवद्वैष्णवानामुपद्रवोऽपि सम्भवेत् । तस्माद्भगवता युक्तमेव भक्तरक्षार्थ कृतमिति हिशब्दार्थः । नन्वेवं सति भक्तिमार्गे विरोधः स्यात् , तबाह ब्रह्मण्यदेव इति । बाबणानां हितस्तेषां कार्यसाधको देवः । ब्रह्मण्यश्चासौ देवश्चेति तेषामेव पूज्यः । इदं भगवतो गुणनाम तदैव युक्तं भवति, यदि तन्मनोरथं साधयेत् । ब्राह्मणाच पूजां वान्छन्ति, नत्वन्नसत्रम् । तद्भगवत्येव तद्धर्मप्रवर्तके अन्यः प्रवर्तेत, न तु यस्मिन्कस्मि- श्चित् । ननु एतावतापि कथं लोकः . प्रवर्तेत, तत्राह तस्यैव यचरणशौचमिति । अशे- पाणि तीर्थानि यस्मिन् गङ्गाजले 'तिस्रः कोथ्योऽर्थकोटी चेति वाक्यात् । अनेन खापकीभावोऽपि निरूपितः ॥१५॥ स्तोत्रमाह संम्पूज्येति । सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृपिः पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टयातं प्राहप्रभोभगवते करवामते किम्१६ पूजाया अनुवादः उत्तरशेपत्वेन । तेन पूजा वाक्यांपेक्षया हीना निरूपिता । देवर्षिवर्यमिति । अनेन देवा ऋषयश्च पूजितेन प्रीता भवन्तीति । गार्हस्थ्ये ऋणत्रया- श्रीविठ्ठलरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। अन्तर्भावितणिप्रयोग इति । धर्मव्यत्यासमिति । नारदस्थाने स्वयमुपविष्टः, खखाने नारद इति वेशनधर्मव्यत्यासः । इदमेव पौनःपुन्यमितिमावः । तस्यावनिज्येत्यत्र । गुरुतर इति । तरप्रत्ययार्थमाहुः शास्त्रेतिपदचतुष्टयेन । नामात्मकमपि भगवत्स्वरूपमेवेत्याशयेन उपदेशरूपोपि स्वयमेवेत्युक्तम् ।.. .

·१ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लमत्तलेखसमेता। पाकरणे आवश्यके द्वयमनेनैव भवतीति तस्यावश्यकता सूचिता । ऋपिरिति । नारायणोऽयं अनिरुद्धांशेनैवं करोतीति सूचितम् । पुराणः ऋपिर्नारायण एव, तथापि वेदोद्गमरूपोऽपि भवतीति तन्निराकरणार्थ नारायणो नरसख इति निरूपितम् । तस्य च अस्सैव प्रकरण- स्यान्ते प्रत्यापत्तिं वक्ष्यति । 'प्रत्येष्यतां निकाशं म' इति वाक्ये । विपिनोदितेनेति पूजायां प्रकार उक्तः । अन्यथा ऐश्वर्येण: राजसी पूजा प्राप्नोति । वाण्या अमृतया अतिमिष्टया आभाप्य, मो भो नारदेत्युक्त्वा, तं नारदं प्राह । सर्वोत्कर्षः स्वस्वामित्वं खस्य च तदाज्ञाकारित्वं पदत्रयेणाह भगवते, हे प्रभो, ते किं करवामेति । तृतीयं पदत्र- यात्मकं त्वत्सेवा त्रिविधाप्यत्र कर्तव्येति सूचनार्थम् । तदाज्ञापयेति वाक्यशेषामिप्रायः ॥१६॥ तत्रोत्तरमाह नारदः नैवाद्भुतमिति । 'नारद उवाच । नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेपुसकलेपु दमः खलानाम् । निम्श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां खेच्छावतार उरुगाय विदाम सुष्टु वक्तव्यं तु न किवित्, कृतानुमोदनं तु कर्तव्यं भवति । अन्यथा पूजा कृतैव न स्यात् । अनङ्गीकारात् । तत्स्वतोऽङ्गीकारे अयुक्तं स्यात्, अतो भगवदीयधर्मत्वे- नाभिनन्दनमुच्यते । हे विमो, सर्वकरणसमर्थ । एतद्ब्राह्मणपूजन त्वयि नाद्भुतम् , अखिललोकाः शिक्षणीया इति । भगवांश्चाखिललोकनाथः। त्रिविधं हि कर्म जगद्रक्षार्थ क्रियते । खलानां दमः, अन्तर्यामितया सर्वसख्यम्, एतादृशी ब्राह्मणपूजा च । एतस्य कर्मणः पन्धहेतुत्वमाशय निराकरोति निःश्रेयसायेति । अन्येषामपि मोक्षार्थमेतत्करणं, श्रोतृणां कीर्तयिवृणां च । युक्तश्यायमर्थः । अन्यथा त्रिविधानि कर्माणि लोकानां न शान्तानि भवेयुः। सजातीयनिवर्तकाभावात् । एतजीवैरपि कर्तुं शक्यत इति भगवतो, विशेष वक्तुमाह जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां सहेति । स हि जगत् खात्मनि धारयति, पालयति च । स्वेच्छावतारेति सम्बोधनं तादृशस्यापि कर्मकरणं लीलार्थमिति सूचयति । सप्तम्यन्तं वा पदं हेतुप्रकथनाय, अन्यथा कथं लोकाः कीर्तयेयुः, कथं वा मुक्ता भवेयुरिति । अत्र प्रमाणमाह विदामेति । सुप्लिति अनुभवश्रुतिभ्याम्, न तु तर्कमात्रेण ॥ एवं कृताभिनन्दनं कृत्वा भगवदुक्तं नान्यथा कर्तव्यमित्यभिप्रेत्य खामिलपितं किचित् प्रसङ्गात् प्रार्थयते दृष्टं तवामियुगलमिति । दृष्टं तवाङ्गियुगलं जनतापवर्ग ब्रह्मादिभिर्हदि विचिन्त्यमगाधयोधैः। संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्।। यदेतत् दृष्टम् , तद्ध्यायन् सर्वत्र चरामीति स्वाध्यवसायः । अत्र यथा स्मृतिः श्रीविठ्ठलरापात्मजश्रीवलमकृतलेखः । सम्पूज्येत्सर । प्रकरणस्यान्त इति । अन्ते इति सामीप्यसप्तमी । मतान्तरसिद्धस्य सात्विकमकरणसान्तसगीपेऽध्याये । अन्तात्पूर्वाध्याये द्विजात्मजा अमी इति लोकेइत्यर्थः । १. युक्ता इति पाठः ।।

·॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । श्वरो भगवान् । तस्यापि योगमाया । तस्या विवित्सा, यस्याः वैभवं भगवानपिनमन्यते एतावदिति । अझैत्यप्रतारणार्थ सम्बोधनम् ॥१९॥ तत्र स्थितस्य भगवतः पूर्वदृष्टापेक्षया भिन्नमेव संनिवेशमाह दीव्यन्तमरिति । दिव्यन्तमस्तत्रापि प्रियया चोधेन च । 7 (पूजितः परया भत्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ २०॥) सर्वत्र तादृश एव सन्निवेशो वक्तव्यः, येन पूर्वगृहे स्थितस्य शीघ्र समागमनश- झापि न सम्भवति । तत्रापि 'भगवन्तं ददशैंति पूर्वा क्रियैवानुसन्धेया । परं प्रियया' भार्यया उद्धवेन च सह अक्षर्दीव्यन्तमिति ॥ २०॥ तस्य नारंदस्य भगवान् . मायया तथा प्रदर्शयतीति - बुद्धिव्यावृत्त्यर्थ भगवान् किंचिदुक्तवानित्याह.भृष्टश्चाविदुपेवासाविति । i...: पृष्टश्चाविदुपेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूणरस्मदादिभिः ॥ २१ ॥ असौ पूर्वदृष्ट एव भगवान्, प्रत्यभिज्ञानस्स दृढत्वात् , तथापि कदायातो भवान् इति पृष्टवान् । असौ नारदो भगवता पृष्टः, यथा सः खाकारंगोपन करोति परीक्षार्थम् , तथा भगवानपि कृतवानित्यभिप्रायेणाह तथा अविदुपेवेति । चकारा- पूजा ! कृतं सर्वं कृतवान् । स्तुतिं च कृतवानित्याह क्रियते किं नु -पूर्णाना- मिति । पूर्ववद्भगवन्नारदयोः धर्मव्यत्यासो द्रव्यः । तदोपपद्यत एव । पूर्णानां भवतां अपूर्णरस्मदादिभिः किं कर्तव्यमिति । यथा अज्ञाननाट्यम् , एवं तत्कार्यनाट्यवाक्यमपीति. केचित् । लौकिकी वा भाषा तन्मोहा, तदुद्धौ भगवान्परिच्छिन्नो भासत इति-+यें यथा मां प्रपद्यन्त' इति न्यायेंन भगवद्वचनमित्यपरे ॥ २१॥ तथापि समागतस्य भगवद्गुणनिर्धाराथै प्रवर्तमानस्य हितं कर्तव्यमिति भक्तिशास्त्र- मनुसृत्याह अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन्निति । अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मञ्जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूर्णमन्यदगाहम् ।। २२ ॥ अस्मान्प्रति यूहि, किचित्रार्थयेत्यर्थः । ब्रह्मन्निति ब्राह्मणस याचनमुचितमिति । किंश्च । एतन्मम जन्म अवतारः भक्तोद्धारक एवेति । तत्र मुख्यो भवानिति स्वात्मानं पूर्ण कुर्वन् जन्म शोभनं कुरु । खजन्म वा । ततो यजातं तदाह स तु विस्मित उत्था: येति । पारमार्धिकमेतद्वचनं न भवतीति खमनसि निश्चित्य, मां वचयति, शीघं :तत आगत्येति सम्भावनां कुर्वन् , शीघ्रमुत्थाय, ततो गत इत्याह । हेत्वदर्शनाद्विस्मितो जातः । भगवतो वैभवेन समागमनं निराकरोति तुशब्दः । उत्याय तूर्णमेव अन्यगृहमगात् ॥२२॥ २. सभागतस्य । गुचो० १२ , . १. दृष्टत्वात् ।

·श्रीसुबोधिनी। . तत्र सन्निवेशान्तरमाह तत्राप्यचप्टेति । तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशुन् । ततोऽन्यस्मिन्गृहेऽपश्यन्मजनाय कृतोयमम् ॥ २३ ॥ शिशून् पुत्रादीन् । तत्र भगवन्तं दूरादेव सन्निवेशान्तरस्थितं दृष्ट्वा, तत्त्वसङ्ख्या- पर्यन्तं तत्तद्भावस्थितं भगवन्तं पश्यन् , तत्र तत्र प्रविश्य, ततस्ततो निर्गत इत्याह ततो न्यस्मिन्नित्यादि । अथोवाचेत्यतः प्राक्तनेन । मजनाय मर्दनानन्तरं खानाय कृत येन ॥ २३॥ उद्यमो जुहन्तं च वितानानीन्यजन्तं पञ्चभिर्मखैः। भोजयन्तं द्विजान्कापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥ वितानाग्नीन् यज्ञविताने स्थितान् गाईपत्यादीन् । 'सोमं विधाय अवभृथखाना- नन्तरं सा यावद्रात्रेः संतिष्ठत' इति न्यायेन मध्यरात्रावप्यग्निहोत्रहोमः । तथैवान्यत्र पत्र मखाः देवयज्ञादयः पञ्चगृहेषु । कापि गृहे द्विजान् भोजयन्तं रात्रिभोजनेन । ततोऽवशेषितं भुखानं गृहान्तरे । एते नव गृहाः पूर्वोक्तैः सह द्वादश ॥ २४ ॥ पुरुषार्थचतुष्टयं साधयन्तमाह । कापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्मभ्यां चरन्तमसिवम॑सु ।। २५ ॥ तत्र धर्मे कापि सन्ध्यामुपासीनम्, अन्यत्र जपन्तम्, तस्यैव विशेषणं वाग्यत- मिति । मौनव्रतधरं भिन्नमितिविमर्शः । एकत्र असिचर्मभ्यां चरन्तं असिवमसु शास्त्रोक्तखनमार्गशिक्षासु ॥ २५॥ ननापतमाह योगम्वरम ....वात् । तत्रीविठ्ठलरायारमजनीवछभकृतलेखः । स्तोत्रमा तत्राप्यचष्टेत्यत्र । शिशूनिति । चालकान सुतान् , नतु प्रौढानित्यर्थः । ततोऽन्यस्मिन्नित्यस्यामासे । अत्र तत इति आनन्तर्यवाचकं पदमुक्तम् । अग्रेऽष्टाविंशतिसंख्यापर्यन्तं मध्ये तत इत्यादिपदाभावादित आरम्यैकं प्रकरणमित्याशये- नाहुः तत्त्वसवयापर्यन्तमिति । भोजयन्तं द्विजानियन । एते नव गृहा इति । 'यजन्तं पञ्चभिर्मखैरिति 'देवयज्ञः पितृयज्ञो मूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञश्चेति पश्चापि मखा भिन्नगेहेषु । 'अतस्ततोऽन्य- मिनित्यारम्य 'भुखानमवशेपित मितिपर्यन्तं नवगृहाः । ते पूर्वोक्तनिभिः सहिता द्वादशहा जाताः । तत्त्वप्रकारकगणनायां तु पश्चापि मखा मखत्वप्रकारेणैक एव । अत स्वतोऽन्यस्मि'नित्यारम्य पञ्चैव प्रकारा जाता इति भावः। अग्रे धर्मसाधने - गृहा दश । प्रकारस्तु धर्मरूपेणैक एव । मोक्षसाधने गृहद्वयम् प्रकारस्तु मोक्षत्वेनैक एव । तथा 'चेतिहासपुराणानि शृण्वन्त' मितिपर्यन्तं पड्रिंशतिगृहाः । प्रकारा नव । त्रिविधायां गुरुसेवायां गृहात्रयः । प्रकारस्त्वेक एव । अन्यत्र तु यथाश्रुतमेव । ..

·'. श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ९१ अश्वै रथैर्गजक्कापि विचरन्तं गदाग्रजम् । कचिच्छयानं पर्यो स्तूयमानं च बन्दिभिः॥२६॥ तथैव अवै स्थैर्गजैः सह विचरन्तम् । गदाग्रज मक्तरक्षार्थ तथा यतमानमित्यर्थः । पर्यके वचिच्छयानम् । अन्यत्र यन्दिमिः स्तूयमानम् । दशधाऽयं धर्मों निरूपितः ॥२६॥ अर्थ निरूपयति मन्त्रयन्तमिति । मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्निभिश्वोद्धवादिभिः। जलक्रीडारतं कापि वारमुख्यावलावृतम् ॥ २७ ॥ कामं निरूपयति जलक्रीडारतमिति ।। २७ ।। मोक्षं निरूपयन् सर्वाण्यङ्गानि निरूपयति कुत्रचिद्विजमुख्येभ्य इति । कुत्रचिट्विजमुख्यभ्यो ददतं गाः खलंकृताः। इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥ शृण्वन्तमिति इतिहासपुराणानीति विशेषः । मङ्गलानि भगवद्गुणान् ।। २८ ।। ऋणमपाकुर्वन्निवाह हसन्तमिति । हसन्तं हास्यकथया कदाचित्प्रियया गृहे । कापि धर्म सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥ त्रैवर्णिकं तत्रैव शेपभूतमाह धर्म सेवमानमिति ॥ २९ ॥ ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुष प्रकृतेः परम् । शुश्रूपन्तं गुरून्कापि कामै गैः सपर्यया ॥३०॥ ध्यायन्तमेकमिति निदिध्यासितम् । शुश्रूपन्तं गुरूनिति । गुरुसेवा त्रिविधा ॥३०॥ एवमलौकिकपुरुषार्थानुक्त्वा लौकिक व्यवहारमाह कुर्वन्तं विग्रह कैश्चिदिति । कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित्सन्धि चान्यन केवलम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥ राज्यान्तरशिष्टा नाङ्गीकृताः । सन्धावङ्गीकृताः । केवलमित्यनेन समयभेदेनापि सन्पिविग्रही निरूपिता । ततो लोकन्यायेन यलमद्रेण सह मत्रणं कयं सतां शिवं भवे- दिति । अलौकिकेन वा कलावुत्पत्स्यमानानाम् ॥ ३१ ॥ पुत्राणां 'दुहितणां च फाले विध्युपपादनम् । दारैरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः॥ ३२ ॥ पुत्राणां विवाहो दुहिवणां च । विधिपूर्वकमुपपादनं काले युक्तसमये । किन। पुत्राणां दारैः सह वितिमिः कल्पयन्तम् । क्वचिद्हे पुत्रं समार्य परमोत्सवयुक्तं करो- १. शेपनिरुपितम्, शेषनिस्तम् ।

·2 श्रीसुवोधिनी।। तीत्यर्थः । तथा दुहितॄणामपि तत्सदृशैवरैः सहितानां विभूतिभिः कल्पयन्तम् । जामातृ- सहिता दुहितरः ऐश्वर्यादिसम्पन्नाः कृता इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ मस्थापनोपानयनरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिमिरे ॥ ३३ ॥ तासामेव प्रस्थापन उपनयनं च भर्तृगृहात्स्वगृहे समानयनम् - । पुत्रवधूनां वा अपत्यानां महोत्सवान् कल्पयन्तमिति सम्बन्धः । आवश्यकत्वादनभिनिवेशेन करणं सम्भवतीति तद्व्यावृत्त्यर्थ महती समृद्धिमुपपादयति वीक्ष्येति । योगेश्वराणामपीश्वरत्वात्सा- मग्रीमनेकविधा अनायासेन शीघ्रं सम्पादयति । ततो येषां महोत्सवानां सम्बन्धिनो लोकाः तां दृष्ट्वा अभूतपूर्वत्वाद्विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥ एवं लौकिकधर्मेषु केवललौकिकानुपपाद्य तदनुरूपधर्मानुपपादयति यजन्तं स्वक- लान् देवानिति । यजन्तं खकलान्देवान्कापि ऋतुभिरूर्जितैः। .. पूर्तयन्तं कचिद्धर्म कृपाराममठादिभिः॥ ३४॥ खस्य कला येपु । भगवदावेशयुक्तान् । अर्जितैः लौकिकसाधनैः पुष्टैः । ऋतुभिर्य- ज्ञादिभिः शान्तिकपौष्टिकैर्वा । पूर्तमप्याह पूर्तयन्तमिति । कूपारामादिप्रतिष्ठार्थ देवतावाहनं कृत्वा अधिवासने उपविष्टमित्यर्थः । आरामा वाटिकाः, तत्र आलयाः गृहाः, देवस्था- नानि वा । तामसादिभेदा उक्ता इति । अन्येषां तदादित्वम् ॥ ३४॥ चरन्तं मृगयां कापि हयमारुहा सैन्धवम् ।। अन्तं ततः पशून्मध्यान्परीतं यदुपुङ्गवैः॥ ३५॥ 2: ततोऽन्तःपुरस्थपर्वतोपवनादिपु सैन्धवं समुद्रोद्भवं हयमारा मृगयां चरन्तम् । रानावपि गृहे प्रविष्टः गृहस्थैस्तथोक्तः मृगयास्थाने तयाविधं दृष्टवानित्यर्थः । तथैव कचिन्मध्यान्पशून् श्राद्धाद्यर्थ मन्तम् । तत्रान्येपामप्यर्थे तथा करोतीति ख्यापयितुं परीतं यदुपुङ्गवैरित्युक्तम् ॥ ३५॥ *"गुप्तचर्या चरन्तं दृष्टयानित्याह अव्यक्तलिङ्गेति । अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्यन्तःपुरगृहादिपु । फचिचरन्तं योगेशं तत्तद्भावभुत्सया ।। ३६ ॥ अव्यक्तानि लिगानि सत्यासत्त्वख्यापकानि । यासां प्रकृतीनां स्त्रीणामन्तःपुरे गृहादिकं येषां तेपामपि तस्य तस्य सतोऽसतो वा भावबुभुत्सया कचिचरन्तम् । गूढरीत्या भीविसरापारमगधीयारामहरारेसः । 'अव्यक्तलिङ्गेसन । अध्यक्तानि लिदानि यासों ताशीपु प्रकृतिपुस्त्रीपु । अन्तःपुरे गदादिक येषां तादृशेषु पुरुपेषु चेत्यर्थः । दासीदासादिप्पिति यावत् । 4 २. उपानपनम् ।

·श्रीविठ्ठलरावात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यथा राज्ञां गुप्तचर्या भवति । तत्रैव नारदः स्वयमपि तादृशधर्मपर इति । नारदादीन् भगवान् पुनरन्वेषतीति । 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति समानशीलत्वात्तत्र भगवत्साक्षा- स्कारो जातः ॥ ३६॥ ततो निकटे मिलिंतः, पलायनेऽप्यशक्तः, लजितः सन् किञ्चिद्भगवन्तमुवाचेत्याह अथोवाचेति । अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुपो गतिम् ॥ ३७॥ हृषीकेशत्यनेन स्वापराधो निवारितः । भगवतैव तथा प्रेरित इति । आदावन्यो- न्यदर्शनेन प्रहसनम् । ततो लजया विषादादिवेति । एतावदर्शनेन नारदस्य किं मोठ्या मासीत् , आहोखिद्भगवदचिन्त्यैश्चर्यपरिज्ञानेन तथात्वम्, अथवा मायपैवेति-। मायापक्षे सर्वथा प्राकृतयुद्धिः । प्रथमपक्षे तु नारदस्य सर्वथा प्राकृतत्वम् । मध्यमे तूभयोरुत्तमत्व मिति । त्रयोऽपि बुद्धिविशेषा नारदबुद्धौ न स्फुरिताः, किन्तु योगगतिरपेति :वस्य भगवतश्च तुल्यतया परिज्ञानं मध्यमभावश्च स्फुरित इति ज्ञापयन्नाह योगमायोदयं वीक्ष्येति । योगमाय)या दिव्या अपि गतयों भवन्तीति कथमियमेव लीला दृष्टेत्यांशयाह मानुपीमीयुपो गतिमिति । योगेश्वरो हि यादृशीं रति वाञ्छति, तदनुरूपा भवति । योगमाया योगस्याधिदैविकी देवता, साधनरूपा वा भगवच्छक्तिस्तथेति ।। ३७ ।। तावन्मानं ज्ञातं विनिश्चित्य तत्रैव पर्यवसितमतिः अधिकार्थापरिज्ञानात् नायको- स्कर्पामावे प्रमेयभक्तिमार्गों न साधीयानिति ततो निवृत्तिं वान्छन्निव प्रमाणवलेनैवे भक्तिमार्गमुपदेक्ष्यामीति निश्चित्य भगवन्तं प्रार्थयते विदामेति द्वाभ्याम् । विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि योगिनाम् । श्रीविठ्ठलरायामजीवल्लभकृतलेखः । तथा धर्मपर इतीति । नारदोपि गुप्तचर्याधर्मपर इति हेतोस्तत्रैव भगवन्तं दृष्टवानिति शेषः । नारदादीनिति । आदिशन्दः प्रकारार्थे । नारदप्रकारकान्गुप्ततया स्थितानित्यय:। अधोवाचेत्यत्र । तथात्वमिति । पुरुपोचमखरूपवित्वमित्यर्थः 1. सर्वधेति । एतदुझ्या मगवत्यपि प्राकृतस्त्रमित्यर्थः । प्रथमपक्षे विति । . मोठ्यपक्षे.नारदस्य प्राकृ- तत्वम् । भगवत्स्वरूपस्य त्वज्ञानमेवेति तुशब्दः । मध्यमभाव इति । ब्रह्मवानन्तमूर्तीति .माव उत्तमः । योगयलेन नानारूपाणि करोतीति मध्यममाव इत्यर्थः । नायकोत्कर्षाभावे । इति । प्रमेयमार्गे साधनान्तरामावाद्भगवानेव नायकः स्वरूपप्रापणकर्ता तस्सोकपः खरुपयलपाट्यं तदभावे इत्यर्थः । १, योगमायेलारभ्य भवतीति प्रभूणां पुतमपि नास्ति। २. नानास्पेसः।

·श्रीसुबोधिनी । योगेश्वरात्मनिर्भाता भवत्पादनिपेवया ।। ३८ ।। अनुजानीहि मां देवलोकांस्ते यशसालुतान् । पर्यटामि तवोगायल्लीला भुवनपावनीः ॥ ३९॥ ते योगमायाः यथेच्छं प्रवर्तमानस्य तत्तदिच्छापूरिकाः विदामः । इदं ज्ञानं खस्यैवासाधारणमिति ज्ञापयितुमाह दुर्दर्शा अपि योगिनामिति । कारणपरिज्ञानं योगि- नामपि दुर्लभम् । कार्यस्य लौकिकपरिज्ञानात्कारणजिज्ञासैव नोत्पद्यत इति । तर्हि तव कथमुत्पन्नेत्याशङ्कायामाह योगेश्वरात्मन् भवत्पादनिपेवया निर्माता इति । योगेश्व- राणामस्मदादीनामात्मत्वेन स्फुरितो भवानेव पादभजने हेतुरिति सम्बोधनम् । चरणसेवा तु योगमायापरिज्ञाने हेतुः । अत एतावत्कालं 'कृता प्रमेयबलभक्तिः एतदर्थपरिज्ञान एवो. पक्षीणा जाति एतन्मतपरित्यागेन कीर्तनमार्गेणैव स्थास्सामीति प्रार्थयते अनुजानीहीति देवलोकानिन्द्रादिस्थानानि ते यशसा आप्लुतान् व्याप्तानि उद्गायन् पर्यटामि । भुवनपावनीः लीलाः पूर्वसिद्धा एव । एतासामदृष्टानां शास्त्रे प्रसिद्ध्यमांवात् एता असम्मता इत्यर्थादुक्तं भवति ॥ ३९॥ तत्र भगवान् विचारार्थ प्रवृत्तोऽपि अपरिज्ञानात् खिन्नो जातः मार्गमेव परित्यक्तुं घान्छतीति निश्चित्य प्रबोधयति ब्रह्मान् धर्मस्येति । श्रीभगवानुवाच-ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयल्लोकमिममास्थितः पुत्र मा खिदः॥ ४०॥ केवलकथने वेदादौ क्रियाप्रवेशाभावे लोको न मन्यत इति धर्मस्याहं कर्तापि यदि क्रियमाणस्यानुमोदनं न कुर्यां वचनाचरणादिभिः, तदापि लोको न प्रवर्ततेति तस्य धर्म- सानुमोदिताप्यहम् । अतो लोके धर्मप्रवृत्त्यर्थं तच्छिक्षयन् लोके धर्म ग्राहयन् इमं लोकमास्थितः । अयं भावः समाश्रित इत्यर्थः । इति खकेतस्य नानाविधधर्मस्सामिप्रायो वर्णितः । ननु त्वद्वश्चनार्थ माया प्रदर्शितेति पक्षं निवारयितुं सम्बोधनमाह पुत्रेति । लीलायाः तत्वापरिज्ञानान्मा खिद । तत्त्वं तूक्तमिति ॥ ४० ॥ ततस्तस्स दृष्टं दर्शनानन्तरमध्यवसायं च श्लोकद्वयेनाह इत्याचरन्तमिति । 'श्रीशुक उवाच-इत्याचरन्तं सद्धर्मान्पावनान्गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेपु मन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ।। श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेखः। विदामेत्यत्र । लौकिकपरिज्ञानादिति । लौकिकत्वेन परिज्ञानादित्यर्थः । एतद- परिज्ञाने एवेति । योगमायापरिज्ञाने मध्यमभावस्फुरणे इत्यर्थः । ब्रह्मन्धर्मस्येत्यत्र । केवलेति । एतस्यैव विवरणं वेदादाविति । केवलमितिहासा- दिरीत्या कयने वेदादी क्रियाया धर्मस्य प्रवेशामा उपनियन्धनाभावे इत्यर्थः । तथाच मुठे कर्तेत्यस्य उपनियन्धनकर्ता इत्यर्थः । १. गपूांभिष्पप्रक्रियाया: लोकिकरपेन यात्प इसपः । . २.सातस्थ ।

·- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋपिरभूद्विस्मितो जातकौतुकः ॥ ४२ ॥ सतां त्रिविधानां सर्वविधान् धर्मान् गृहमेधिनां पावनान् पवित्रकरान् । एवं चेकश्चिदाचरति भगवानाचचारेति, तदा पवित्रो भवतीति । अतोऽनन्तमूर्ति तमेव सर्वगेहेषु सन्तं ददर्श । ततो यजातं तदाह कृष्णस्यति । अनन्तानि वीर्याणि यस्येति । लीलयैवं सीपु स्थितिः, न तु वस्तुतः । यतोऽयं सर्वशक्तिः । तत्रापि योगमायायाः महानुदयोऽयम् । न कदाप्येवं दृष्टः । अतो धर्मधर्मिणोरलौकिको भावो · दृष्ट इति विस्मितः । पुनदर्शने जातकौतुकश्च जातः ॥ ४२ ॥ इत्यर्थकामधर्मेपु कृष्णेन अद्धितात्मना । सम्यक सभाजितः प्रीतस्तमेवानुस्मरन्ययौ ॥४३॥ ततः सादरदर्शनानन्तरमर्थकामधर्मेपु श्रद्धितात्मना मगवता सम्यक् सभाजितो ब्राह्मणबुद्ध्या ऋपिबुद्ध्या च यथेष्टं भोजनादिना सन्तुष्टः तमेव भगवन्तमनुस्मरन् ययौ । न तु प्रमाणवलमाश्रित्य ॥ ४३ ॥ एवं नारददृष्टां भगवल्लीलामुपपायोपसंहरति एवं मनुष्यपदवी मिति । एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः। मेनेऽङ्ग पोडशसहस्रवराङ्गनानां सनीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः॥४४॥ तद्धर्माणामनाचरणे तत्तदैनुसर्पणं न भवतीति मनुष्यपदवीमनुवर्तमानः पोडश- सहस्रवराङ्गनानां सग्रीडादिभिर्जुष्टो मेने । मनुष्यपदव्यामप्यागतः मूलरूप एवेति ज्ञाप- यितुमाह नारायण इति । तसैवंकरणे किं प्रयोजनमित्याशझ्याह अखिलभवाय गृही- तशक्तिरिति । सर्वेपामुद्भवार्थ सात्त्विक्यः शक्तयः सर्वाः संगृहीताः । तत्र मनुष्येपु धर्मा- प्रवृत्तौ सर्वेपामुद्भवो न भवतीति तथा करणम् । अङ्ग्रेत्यप्रतारणाय सम्बोधनम् । अष्ट- महिषीणां न विवाद इति नरकासुरपरिगृहीतानामेव पोडशसहस्रवराङ्गनानामिति वरशब्देन तत्तद्दास्यो व्यावर्तिताः । अन्या वा गोप्यः संगृहीताः। नीडापूर्वको योयं सौहृदनि- रीक्षणविशेषः तत्पूर्वको हासः तेन जुष्ट इति । त्रिविधो मावो निरूपितः तामससात्त्वि- कादिभेदेन ॥४४॥ श्रीविठ्ठलरायारमजीवछमकृतलेखः । अनिमे । त्रिविधानामिति । धर्मार्थकामयुक्तानामित्यर्थः । अनिमे । नतु वस्तुत इति । नारदबुद्धिमनुस्त्यैवमुक्तम् । इत्यर्थकामेत्यत्र । एवकारसार्धमाहुः न तु प्रमाणवलमिति । प्रमेयमार्ग त्यक्त- मिछुर्मगवता समाहित इत्यर्थः । आश्रित्येति । किन्तु प्रमेयमार्गमेवाश्रित इत्यर्थः । एवं मनुप्येत्यत्र । ग्रीडापूर्वक इति । भावप्रधानमिदम् । नीडापूर्वकत्वं निरीक्षणे विशेप इत्यर्थः। इति विशाध्यायल्याख्या समाप्ता । १. तत्तदानमर्पणम् । २. रेमे। ३. धर्मात् ।

·. ....... श्रीसुबोधिनी। एवं रमणमुपसंहृत्य लौकिकीय लीला धर्माधिभिन श्रोतव्येति शङ्कां वारयितुं फल- श्रुतिमाह यानीति । यांनीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतुः कर्माण्यनन्यविपयाणि हरिश्चकार। यस्त्वंङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिं लभेत भगवत्यपवर्गमार्गे॥४५॥ सर्वविधकर्मकरणे भगवतो हेतुमाह । विश्वस्य विलयः । उद्भव उत्पत्तिः, वृत्तिः, स्थितिः,,तेषां हेतुः । अत एवानन्यविषयाणि कर्माणि चकार । नमुन्यो जगदुत्पत्त्यादि- हेतुर्भवति, लीलायां च नान्यं प्रवेशयति, किन्तु स्वयमेव तत्र तत्राविष्टः तथा : करोति ।। अतो नान्यो विषयः । विशेषलीलायाः प्रयोजनं हरिरिति । अतो य एतां लीलां गायति, खत एवानन्देन कीर्तयति वा, अन्यैर्गीयमानां : शृणोति, .असन्निहितः सन्निहितो वा, कालान्तरे कथावसाने वा, अनुमोदते, श्रोतृवक्तृकथाः, संः भक्तिं लभेत, भगवति पूर्ण- पुरुषे । भक्तेरन्यत्र विनियोगाभावायाह अपवर्गमार्ग इति । मोक्षे नान्यो मार्गोऽ:- स्तीत्यर्थः ।। ४५॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यो श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ , ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । श्रीकृष्णाय नमः। एकविंशोऽध्यायः सात्त्विकानां निरोघे तु प्रमेयवलतः पुरा । पद्भिः सर्वे निरुद्धास्ते साधनेनोच्यतेऽधुना ॥१॥ पभिरेव तथाध्यायैर्धर्मोऽत्र भगवत्कृतः । कारितथ द्विरूपो हि वर्ण्यतेऽन्यनिषेधने ॥२॥ तविंशे त्वध्याये धर्मों हि भगवत्कृतः। निरूप्यते यतो लोका जाता हरिपराः स्वतः ॥३॥ सर्वान् धर्मान विशेषेण तत्तद्भेदेन चैव हि । पूर्वाध्याये निरूप्यैव ह्याहिकं ह्यत्र रूप्यते ॥४॥ तेनैव शुद्धचित्तास्ते राजानः साचिकास्तथा । प्रपन्नाः सर्वथा कृष्णे प्रयोजनमिदं मतम् ॥ ५॥ अन्यथा ह्यादिको धर्मों निप्प्रयोजनतां व्रजेत् । सभायां गमनं चैव रक्षा सूचयति क्षतात् ॥ ६॥ एवं पूर्वाध्यायैः भगवता प्रमेयबलमाश्रित्य सर्वे आत्मसात् कृताः, इदानीं धर्मा- दिसाधनैर्भगवानात्मसात्करोति, तत्र प्रथमं भगवत आह्निको नित्यो धर्मो निरूप्यते, ततो धर्मपरस्य यत्कृत्यम्, तत्कालनिमित्तकमेवेति अरुणोदयावधि पूर्वाहकृत्यं सर्व निरूपयति अथेति । श्रीशुक उवाच-अथोपस्युपवृत्तायां कुष्टान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्यः पतिभिर्माधव्यो विरहातुराः ॥१॥ अवान्तरप्रकरणभेदप्रतिपादकोऽयमथशन्दः । उपस्यरुणोदये । उपवृत्ताया- मारन्धप्राये । चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यत इति धर्मार्थकामानां आवृत्ति- भगवता क्रियत इति ज्ञापयितुं कामपराणां स्त्रीणां धर्मासहिष्णुत्वमाह कुफुटान् कुजतो- ऽशपन्निति । तत्र हेतुः । पतिभिः कृष्णैहीतकण्ट्यः । ननु गाईस्थ्ये मोजनवत् भोगस्यापि नियतत्वात् प्रातःकालसूचककुफटशापः कथमिति चेत् । तबाह विरहातुरा इति । तत्र हेतुः माधव्य इति । माधवस्स नियः । मायाधव इति स्वविश्लेपमात्रेणेव लक्ष्म्याः धीविहरूायामननीयलमकृतलेयः। एफविंशेऽध्याये । अधोपसीत्यत्र । उपस्यरुणोदये इति । अग्रे 'माथे मुहते। इत्युक्तेस्तदनुरोधेनात्राप्युपपदेनारुणोदय एवोच्यते, नत्वष्टपचाटिका इत्यर्थः । गतो यिरह इति । लक्ष्मीसम्पन्धे तामेव गृहीयात्तदास्माकं विरद्द एव सिध्येदित्यर्थः । १. एरपिशलपाये। २. प्रथमतः। गुपो. १३ ·९८ श्रीसुबोधिनी। सम्बन्धसम्भवात् , अतो विरहः सम्भावित इति, प्राप्तफलानां साधने द्वेपो युक्त इति, भगवत्कृतधर्मस्य च सात्त्विकनिरोधपरत्वात्सम्बद्धानामिच्छामात्रेणैव निरोधः सिद्ध इति कुकुटशापो युक्तः ॥१॥ ननु कुछुटादयो वा किमिति भगवदनभिप्रेतं कुर्वन्तीत्याशङ्कायामाह वयास्यरू- रुवन्निति । वयांस्यरूरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव बन्दिनः। गायत्खलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभिः॥२॥ वयसामपि पक्षिणां भगवल्लावण्यामृतप्राप्तिरभीष्टेति स्वार्थमेते बोधयन्ति । तथा सत्यपराधो भवेदिति शकां वारयितुं दृष्टान्तमाह बन्दिन इवेति । तेन प्रबोधने अधिकृता अपि पक्षिण इति सूचितम् । ननु बहिरङ्गा एते भगवदभिप्रायमज्ञात्वा कथं नियं बोधयन्तीत्याशङ्कायामाह गायत्स्वलिप्विति । ये ह्यन्तरङ्गाः अलयः भगवदभिप्रेतं ज्ञात्वैव गायन्ति । न च स्वभावादेव वयांस्यरूरुवन्नित्याशङ्कनीयम् । यतः अनिद्राणि । तत्रापि निद्राभावः सहेतुक इत्याह मन्दारवनवायुभिरिति । आमोदेनाकृष्टचित्तानि देवता- धिष्ठानाच साक्षाद्भोगेऽप्यशक्तानि । अत आकाङ्क्षाया विद्यमानत्वात् अनिद्राण्येव ॥ २ ॥ एतत्सर्वस्त्रीणां न भविष्यतीत्याशय मुख्याया रुक्मिण्या अप्येतदित्याह मुहूर्तमिति । मुहूर्त तं तु वैदर्भी नामृष्यदतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेपास्पियवाह्वन्तरं गता ॥३॥ तं प्रसिद्धं ब्रह्मसम्बन्धिनम् । तुशब्देनान्यथापक्षं व्यावर्तयति । ननु लक्ष्या अवतारः कथमेवगवददित्साह वैदर्भीति । दर्भागावेन कर्मराहित्यमुक्तम् । अति- शोभनमपि सर्वोद्वोधकत्वात्सर्वपुरुषार्थसाधकत्वाच । तथापि नामृष्यत् । तत्र हेतु: फलानुभव इत्याह प्रियवाह्वन्तरंगतेति । तादृश्याः परिरम्भणविश्लेषः अनङ्गीकारे हेतुः ॥३॥ एवं सर्वासामनभिप्रेतत्वे तद्वश्यश्चेद्भगवानपि नोत्तिष्ठेदिति तन्निराकरणार्थ भगवत उत्थानपूर्षिकाः सर्वाः क्रिया निरूपयति ब्राह्म मुहूर्ते इति । ब्रामे मुहर्त उत्थाय वायुपस्पृश्य माधवः । दध्यो प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम् ॥ ४ ॥ उत्थान निद्रापगमलीला शय्यातो वा । ततो वायुपस्पर्शनम् । हस्तादिप्रक्षालन- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । चयांसीत्यस्याभासे आहेति । कृजनप्रयोजनमितिशेपः । तथाच पूर्वोक्तकूजनानु- यादेन प्रयोजनकयनं वाक्यार्थ इति भावः । पूर्वलोके सर्वासां विरहासहने उक्ते रुक्मिण्या यपि तयात्वं प्राप्तमेवेति 'मुहर्त तं वि'तिश्लोकः किमर्थ इत्याशप तदामासमाहुः एतत्सर्वेति । कासाचिदेवं भविष्यतीत्याशा ज्येष्ठाया धर्मोपयोगित्वेपि तथात्वे, अन्यासां तु कैमुत्येनैव तयार प्राप्तमित्यर्थः । , ·. . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ९९ मात्रमिति केचित् । स्नानमित्यपरे । आचमनमात्रमिति सिद्धान्तः । ध्यानस्यापि शुद्ध्यर्थमेव क्रियमाणत्वात् । अन्तःशुद्धिलीलां कृत्वैव पहिःशुद्धिलीला कर्तव्येति, यथावलानेन शौचम्, सानान्तरेण च धर्मः, तथा ध्यानेऽपि ज्ञातव्यम् । ननु पूर्गो भगवान् बोभूय- मानस्वरूपः परमानन्द एव, अन्तःकरणाद्यभावात् कथं प्रणिधानं कृतवानित्याशझ्याह माधव इति । लक्ष्मी शक्तिं स्वीकरोतीति । मधुवंशे चावतीर्ण इति । यथैपा लीला, तथा ध्यानमपीत्यर्थः । प्रसन्नानि करणानि इन्द्रियाणि यस्येति शुद्धसत्त्वस्य सर्वत्राविर्भावः सूचितः । तत आत्मानमेव दध्यौ । 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्त' इति आत्मातिरिक्त- देवतायाः ध्याननिषेधात् । नन्वात्मनः प्रत्यक्षस्य स्फीतालोकवर्तिघटवत् प्रकाशमानस्य किं ध्यानेनेत्याशझ्याह तमसः परमिति । कालस्याप्यने तमस्तिष्ठति, तस्याने भगवान् । स एव तमोगुण इति केचित् । सत्त्वगुणो वहिरावरणमिव ॥४॥ सर्वस्यैवात्मत्वात् सर्वोपासकानामात्मोपासकत्वमाशय केवलमात्मोपासकत्वसि- यथै आत्मानं विशिनष्टि एकमिति । एक स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययं स्वसंस्थया नित्यनिवृत्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभिः स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनितिम्॥५॥ तदात्मस्वरूपं पहुणैश्वर्ययुक्तं ब्रह्मैवेति वक्तुं सप्त विशेपणान्युच्यन्ते । एकमित्य- सहायेन ऐश्वर्यमित्युक्तम् । स्वयंज्योतिरित्यलौकिकवीर्यम् । अनन्यमिति कीर्तिः । अव्ययमिति लक्ष्मीः। स्वसंस्थया स्वरूपस्थित्यैव नित्यनिवृत्तानि कल्मपाणि यस्येति ज्ञानम् । ब्रह्मेत्याख्या यस्येति प्रापचिकसर्ववैलक्षण्येन वैराग्यम् । धर्मिणमाह 'जन्मायस्य यत' इति न्यायेन । अस्य जगतः उद्भवनाशहेतुभिः । उद्भवः सत्त्वम् , अभिवृद्धस्तद्धेतु- कत्वात् , नाशस्तमः, हेतू रजः । एताथ स्वशक्तय एव । तैलेक्षिता भावाः सात्त्विकादयोऽन्तः- करणस्य तेपां निवृतिः अपगतिः, यत्र भावैः सहितं निर्वृतिं चेति वा । अनेन प्रपञ्चकर्ता प्रपञ्चरहितश्चेति विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वेन निरूपितम् । अनेन वा वैराग्यम् । ब्रह्मास्यमिति धर्मी । आत्मत्वेन सर्वत्र मेदनिराकरणाय पञ्चभेदनिराकरणार्थ वा एकपदम् । प्रमाणा- श्रीविठ्ठलरायारमजनीयलमकृतलेखः । ब्राले मुहर्ते इत्यत्र । ननु सात्वा ध्यानं कर्तव्यमत आचमनमात्र सिद्धान्तः कयमुक्त इत्यत आहुः ध्यानस्यापीति । इदं ध्यानं शुद्धयर्थमेव, नतु कर्माङ्गमित्यर्थः । घहिरावरणमिवेति । भगवतो पहिरावरणं सत्त्वगुणः, तदापरणं तम इति भगवतो गूढत्वाचप्रकाशनार्थ ध्यानमावश्यकमिति जीवान् शिक्षयितुं स्वयं दध्यापित्यर्थः । एफमित्यत्र । नितिं चेति चेति । निर्वृनिरानन्दस्तधुक्तमित्यर्थः। अनेनेति । निर्णतमितिपाठपक्षे ताशभाववत्वेन प्रपञ्चकर्तृत्वं निवृतत्वेन प्रपमराहित्यं चोक्तम् । तया च विरुद्धधर्मनिरूपणार्मिम्वरूपं निरूपितमितिभावः । पथभेदेति । वीर्यादिपवगुणेग्य १. अनन्तम् ।

·श्रीसुबोधिनी। भावाय स्वयंज्योतिष्ट्वम् । अनन्यत्वं भिन्नधर्मनिराकरणाय । अव्ययत्वं ब्रह्मधर्माणां नित्यत्वाय । साङ्ख्यादिमते अब्रह्मधर्मा एव ब्रह्मणि समागत्य गच्छन्तीति तन्निराकरणार्थ- मेतदवश्यं वक्तव्यम् । खरूपस्थितिश्च संसारात्मवदविद्यानिराकरणाय । नित्यपदेन ज्ञानानन्तरनिवृत्तिनिराकृता । ब्रह्मपदेन सर्वश्रुतिसमन्वयः । सर्वेषां वन्धमोक्षदातृत्वाय विरुद्धधर्माः॥५॥ एवं भगवत्त्वं भावयित्वा तत्कार्यं च स्वनिष्ठः सन्नपि तां निष्ठां परित्यज्य वहि- धर्मानेव अन्तस्तथाभूतोऽपि भिन्नप्रक्रमेण कृतवानित्याह अथेति । अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी। चकार संध्योपगमादि सत्कृतो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यतः॥६॥ अम्भसि आप्लुत इति । गोमत्यादाक्वगाह्य स्नानम् , नतूद्धृतजलैः । अमले वाससी परिधायेति विशेषणविशेष्ययोर्दूरे समन्वयः । स्नानेऽपि रात्रिवासःपरित्यागे- नामले वाससी परिधाय पुनः स्नात्वामलवाससोः परिधानमा । यथाविधीति स्नानपरि- धानयोः क्रियाकलापे चान्वेति । क्रियाकलापगेव विशेषेणाह संध्योपगमादीति । वाग्यत इति सन्ध्यायां मौनं कर्माङ्गत्वेनैव कृतवानिति ज्ञापयति । अर्घ्यदानान्ता सन्ध्या, ततोऽ- ग्निहोत्रहोमः, ततो ब्रह्मजपः गायत्रीमत्रजपः । सत्कृत इति तिलकावश्यकभूपणादि- परिधानमुक्तम् । एवमेव कृतः धर्मो भवतीति क्रमविधाने निरूपिते । अरुणकरग्रासात्पूर्व ध्यानम् , अरुणकरग्रासे खानम्, ततः सन्ध्या अन्तिा, ततोऽग्निहोत्रम्, ततो जपः सूर्योदयावधि ॥६॥ उदिते सूर्ये तूपस्थानम् , तदाह उपस्थायार्कमुद्यन्तमिति । उपस्थायामुदान्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः । देवानृपीन पिवन वृद्धान् विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥७॥ ततो देवपिपितृतर्पणमाह आत्मनः कलास्तर्पयित्वेति । 'ऋषयो मनको देवा' इति वाक्यात् भगवत्कला एव । यथा अवयवादीनां पुष्टयर्थमवयविना यतः क्रियते, एवं कलानां श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवलमकृतलेसः । ऐश्वर्य मिन्नं नास्ति, किन्तु पञ्चस्वप्यनुस्यूतम् । आये तथा कथनमुपलक्षणेन सर्वेपि गुणा अन्योन्यमनुस्यूता इतिज्ञापनार्थम् । प्रमाणाभावायेति । चक्षुराधगम्यत्वायेत्यर्थः । भिन्नधर्मेति । धर्मा 'अहिकुण्डला दिन्यायप्रयेपि स्वरूपादिन्ना नेत्यर्थः । अथाप्लुत इत्यत्र । विशेषणविशेष्ययोईरे कथनस्य तात्पर्यमाहुः स्नानपीति । सानवाक्ये अमले इति विशेपणकथनं विशेष्यमाकृष्य लानेप्यमलवासःपरिधानसूचनार्थम् । पुनरित्यमठवाससोरित्यनेनान्वेति । सात्वा पुनरमलयाससोः परिधानगुमयान्वितपदक- गनेन शुक आहेत्यर्थः । उपस्थायामित्यत्र । पितृतर्पणमिति । अमिप्याचादिसामान्य पितृतर्पणमित्यर्थः । .

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। पोपार्थ यत्नः, न तूपास्यत्वेनेति ज्ञापनार्थ कलापदम् । 'ततः प्रभृति पूज्यन्त' इति वाक्यात् लोकशिक्षापरत्वेनापि सिध्यति । सप्तम इति पाठे सप्तमो भगवान् पड्डिधं देशादिनिरूपितं धर्म कृतवानिति सूचितम् । कला एव गणयति देवानृपीन्पिवृनिति । वृद्धान् स्वजातीयान् क्षत्रियान् , विप्रान् सर्वानेव । एतेपामभ्यर्चनं गन्धादिभिः । आत्म- वानिति । निष्कामत्वमुक्तम् । कामनयाप्येतेषां पूजनसम्भवात् । अग्रेऽप्येतद्विशेषणं सम्बध्यते ।। ७॥ ततो गोदानस्य नित्यत्वात्प्रत्येकापेक्षया समुदायस्योत्कृष्टत्वात् समुदाये अलङ्करणं न सम्भवतीति विचार्य अलङ्कारगुणान्निरूपयन् दानमाह धेनूनामिति द्वाभ्याम् । धेनूनां रुक्मश्गीणां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥८॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलैः सह । अलंकृतेभ्यो विप्रेभ्यो यद्धं चर्चा दिने दिने ॥९॥ आदौ गावः सवरसाः दोग्ध्यः । एतादृश एव समुदाय इति पशूनां भाग्यातिशयो निरूपितः, न हि द्वारकायां कश्चिद्विसदृशादृष्टो भवतीति ज्ञापनार्थमुक्तम् । अन्यथा धेनूनां पद्धता न सम्भवेत् । रुक्ममये सुवर्णमये शृङ्गे यासाम् । रौप्यमयाः आयो यासां प्रत्येकम् । सुष्टु वाससी प्रत्येकं यासाम् । साध्व्यः शान्तखभावाः । पयखिन्यः बहुदोग्ध्यः; 'गृष्टयः सकृत्प्रसूताः। सर्वासां जीवद्वत्सलाय सवत्सानामित्युक्तम् । मौक्तिकानां सजो माला यासाम् । पूर्वार्धविशेषणमेतत् । एतादृशीः गाः ददौ । दानक्रियाणां समुदाये पद्धसङ्ख्या सम्ब- ध्यत इति केचित् । समुदाय एव दानमित्यपरे । क्षौमाजिनतिलानां सहभावः शास्त्रीयः । तदैकमेव विशिष्टं दानं भवति । अलंकृतेभ्यो विप्रेभ्य इति देयसमसङ्ख्या ब्राह्मणानां निरूपिता । गोसमसङ्ख्या पद्धसमसङ्ख्या वा । बद्धं बद्धमित्येव पाठः । वद्वं वद्वमिति वैदिकः शब्दः, स नात्रानुसन्धेयः। तत्रापि यद्वशब्दो चद्धपर्यायः । चतुरशीयनसहस्राणि त्रयोदशेति केचित् । तन्नवमे विचारित निराकृतं च । तस्माद्रोष्ठपर्यायो बद्धशब्दः । अत्र च विशेषसङ्खचा उपयोगाभावः । अयुतलक्षादीनामेव नित्यदाने उपयोगाय । दिने दिने, श्रीविठ्ठलरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । धेनूनामित्यत्र । अन्यथेति । विसदृशादृष्टसत्त्वे नबसूतिकानां गोष्ठता न भवेत् । गोष्ठे सर्वा नवसूतिका न भवेयुरित्यर्थः । एतादृशीः गा इति । एतन्मते गवामिति संवन्ध- विवक्षया द्वितीयार्थे पष्ठी । बद्धमितिक्रियाविशेषणम् । पद्धसंख्याकं दानम् । यद्धं यथा स्यात्तथा गा ददौ । क्षौमाजिनतिलांश्च ददौ । सर्वेषां दानं मिलित्वा पद्धसंख्याकं दान- मित्यर्थः । समुदाय एवेति । अस्मिन्मते क्षौमाजिनतिलसहितानां बद्धसंख्याकानां गवां १. विचार्य। २. लक्ष्य ।

·૨૦૨ श्रीसुयोधिनी। न तु गार्हस्थ्ये । नापि वर्षे प्रतिगृहमिति । उपक्रमे बहुवचनस्योक्तत्वाध्यवसेयम् ॥९॥ ततो नमस्कारादिकमाह गोविप्रेति । गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वशः। नमस्कृत्यात्मसम्भूतीमङ्गलानि समस्पृशत् ॥१०॥ गावो हविर्विमा मन्त्राः देवताश्च नित्तय मिलितं यागो भवतीति नमो .निरूपितः । वृद्धाः सर्वे सभासदः । गुरवः कर्मोपदेष्टारः । सर्वश इति शिष्यप्रशिष्यादिसहितान् । एतेषां नमस्कारे हीनता भवतीति शङ्कां निवारयति आत्मसम्भूतीरिति । एते सर्वे सम्भूतिरूपाः । यथा स्वयं स्वपादक्षालनं करोति, तद्वदित्यर्थः । ततो मङ्गलानि सम्यगस्पृशत् । गोहिरण्यादीनि मङ्गलानि ॥१०॥ धर्मपरिष्कारमुक्त्वा धर्मिपरिष्कारमाह आत्मानं भूपयामासेति । आत्मानं भूपयामास नरलोकविभूषणम् । वासोभिर्भूपणः खीयैर्दिव्यगन्धानुलेपनैः ॥ ११ ॥ खस्य सचिदानन्दं रूपं देहं भूपयतीति पक्षं व्यावर्तयितुमात्मपदम्, किन्त्वात्मा- नमेव । अध्यासादात्मपदं शरीरेऽपि वर्तते जीवेषु, न तु भगवतीति । भूपणस्य प्रयोजन- माह नरलोकविभूषणमिति । न हि स्वार्थमलङ्करणं करोति । निरतिशयानन्दत्वात् । किन्तु जगतो भूपणं तद्रूपं जगच्च लौकिकोत्कर्षमपेक्षते । अतो यथा भूपणसंस्कारे भूपितः संस्कृतो भवति, एवं जगद्भगवता संस्कृतमित्यर्थः । पूर्वपरिधानीयवस्त्राद्यपेक्षया भिन्ना- न्येतानीति ज्ञापयितुं भूपणकरणानां नामतो निरूपणमाह वासोभिरिति । कञ्चुकोष्णी- पादिभिः भूपणरूपैः स्वीयैः असाधारणैः मकरकुण्डलादिभिश्च । दिव्यो गन्धो यस्य एतानि अनुलेपनानि बहुविधानि । ततः सर्वाभरणभूषितः ॥११॥ अवेक्ष्याज्यं तथादर्श गोपद्विजदेवताः। कामगं सर्ववर्णानां पौरान्तःपुरचारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोप्य प्रत्यनन्दत ॥ १२ ॥ आत्मानं तेजोमयं कर्तुमाज्यावेक्षणं कृतवान् । तेन सर्व एव लोकदृष्टया रोगा- दयो निवृत्ता भवन्ति । ततः कान्तियोगार्थमादर्श दृष्टवान् । गोपद्विजदेवतानां च दर्शनं कृतवान् । अत्र देवा देवालयस्थाः । ततो लौकिकोचितदानमाह कामगमिति । कामं गच्छति पूरयति प्रामोतीति वा कामगाः मनोहरा विषयाः, सर्वेपामेकं न भवतीति ज्ञाप- यितुं सर्ववर्णानां मुख्यानां गौणानां चेत्युक्तम् । पौरान्तःपुरचारिणामिति । लौकिक- श्रीविठ्ठलरायात्मजधीवल्लभकृतलेसः । दानमेकमेयेत्यर्थः । समते तु पद्धशब्दं गोष्ठपर्यायं वक्ष्यन्तीतिमावः । न तु गार्हस्थ्ये इति । सम्पूर्णगृहस्थाश्रमवणां मेलने एतावदान सम्पन्नमिति नेत्यर्थः । उपक्रमे इति । अथोपसीतिसोके पतिभिरिति बहुवचनोपक्रमादित्यर्थः । . ~ f ·" श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। प्राधान्यार्थमुक्तम् । साक्षात्तेषां दानं तेषाममीष्टं न भवतीति गोप्याथ प्रदाप्येत्युक्तम् । प्रकृती। मत्रिणः अन्तःपुरस्त्रियो वा । कामैः प्रतोष्य ततस्तत्कृतां पूजां प्रत्यनन्दत ॥१२॥ ततो भोगं वक्तुं मुख्यत्वात्ताम्बूलादिस्वीकारमाह संविभज्येति । संविभज्याग्रतो विप्रान् सकताम्बूलानुलेपनः । सुहृदः प्रकृतीदारानुपायुक्त ततः खयम् ॥१३॥ अग्रतः प्रथमं विप्रान् संविभज्य विप्रेभ्यो दत्त्वा सकृताम्बूलानुलेपनानि । सर्वैः सर्वेषां संविभागः । लौकिकदाने सुहृदः प्रथमाः, प्रकृतयः मत्रिणः, ततो दाराः । यद्यपि प्रथमं खस्योपयोगः, तथापि संविभागः सर्वेषां प्रथम एव । भगवदुपभोगानन्तरं पदार्थो- स्पत्त्यसम्भवात् । अतः पश्चात्स्वयमुपायुक्त । शिष्टस्य सेवकगामित्वात् ॥ १३ ॥ ततस्त्रैलोक्यरक्षार्थमुद्यतस्य सुधर्मायां गमनं निरूप्यते तावत्सूत इति चतुर्मिः। तावत्सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् । सुग्रीवाद्यैर्हयैयुक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रतः ॥ १४ ॥ गृहीत्वा पाणिना पाणिं सारथेस्तमथारुहत् । सात्यक्युद्धवसंयुक्तः पूर्वाद्रिमिव भास्करः ॥ १५ ॥ ईक्षितोऽन्तःपुरस्त्रीणां सत्रीडप्रेमवीक्षितैः। कृच्छाद्विसप्टो निरगाजातहासो हरन्मनः ॥ १६॥ सुधर्माख्यां सभा सद्देषिणभिः परिवारितः। प्राविशद्यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग पडूमयः ॥ १७ ॥ परमाद्भुतमिति । वैकुण्ठात्समागतरथव्युदासः, किन्तु धर्ममयो रथः, स तु सङ्कर्षणोपकारी । अश्वाः सूतश्च त एवेत्याह सुग्रीवाद्यैहयैर्युक्तमिति । अनिरुद्धप्राधान्या- सुग्रीवाद्यैरित्युक्तम् । प्रणामः पूर्वस्माद्वैशिष्टयद्योतकः, अग्ने तूष्णीमवस्थानं कार्यस्य लौकि- कत्वाभावाय । ततः अप्रेरितोऽपि भगवान् सारथेः पाणि पाणिना गृहीत्वा रथमारुहत् । तस्य क्रियाशक्तिः स्खक्रियाशक्त्या निबद्धा, अन्यथा धर्मप्रेरकोऽन्यथा प्रेरयेत् । पूर्वाविशिष्टत्वात् । श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । तावत्सूत इत्यस्यामासे । अत्र श्लोकत्रयेण निर्गमनं निरूप्य चतुर्थेन सुधर्माप्रवेश उच्यते । तत् श्लोकत्रयसंख्यातात्पर्यमाहुः त्रैलोक्येति । व्याख्याने। अनिरुद्धेति । सकर्षणकार्य सैन्याश्वस्य प्राधान्यात्तदादित्वमुक्तम् । अनिरुद्धकार्ये सुग्रीवस्स प्राधान्यात्सु- ग्रीवायैरित्युक्तम् । अयं सुष्टु ग्रीवा यस्येति रजस्तमसोरभावात् धर्मोपयोगी। स तु सैन्यवत्संहारकत्वात्संहारोपयोगीतिभावः । अन्यथेति । दारुकक्रियाशक्तनिवन्धनाभावे संहारघमें प्रेरकः सार्पणस्तं संहारकार्ये प्रेरयेत्, नतु धर्मकार्ये । तस्स तत्कार्यार्थमेवा- गतत्वात् । तत्र हेतुः पूर्वेति । एतस्यापि रथारोहणस्य संहारार्यरथारोहणतुल्यत्वात् । १. पूर्वापशिष्टरवादिति पाठः। .

·. श्रीसुबोधिनी। तं रथमारुहदिति । भगवदारूढो धर्मः सर्वत्र सुस्थिरो भवतीति तमित्युक्तम् । रक्षारूपा क्रियाशक्तिः । भक्तिश्च साधनत्वे धर्मे ग्राह्येति सात्यक्युद्धवसंयुक्त इत्यु तम् । उद्धवो भक्तिः अधिकारिणामेव प्रकाशको भविष्यतीत्याशय रटान्तमाह पूर्वो- द्रिमिव भास्कर इति । प्रातः सर्वेषामेव प्रबोधो भवति, न केवलमधिकारिणाम् । ततो धर्मे कामनिवृत्तिमाशक्य तन्निराकरणार्थमाह । ईक्षितोऽन्तःपुरस्त्रीणामिति । स्त्रीणामिति पाठीवहुवचनं न केवलं दर्शनमात्रम् , किन्तु तासां सम्बन्ध्यपि भगवानिति द्योतयति । ज्ञानद्वारा सम्बन्धः । आन्तरः वाद्यो निवर्तक इति ज्ञाने त्रैविध्यमाह सनीडप्रेमवी- क्षितैरिति । व्रीडा तामसी, प्रेम राजसम् , वीक्षितं सात्त्विकमिति । ततो भावेन बद्धः । 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति न्यायेन । तासामपेक्षया स्वच्छन्दं धर्मपरता न भविष्यतीति. तासां निर्बन्धाभावमाह कृच्छ्राद्विसृष्ट इति । कप्टेन ताभिर्विसृष्टः, धर्मानुरोधान्निर्गच्छत्विति विचारितः । ततो निरगात् । जातहास इति । तासामपि धर्मानुरोधमालक्ष्य हास्यम् । न हि स्त्रीणां कामादुपरतिरस्ति । तथापि धर्मपरताप्यासा मा भूदिति ज्ञापनार्थ धर्मपरत्वम् । हरन्मन इति निरोधार्थम् । अन्यथा लोके धर्मे वा चित्तमासक्तं भवेत् । भगवान् विसृष्ट इति । सुधर्माख्यामिति । सुप्लु धर्मो यत्रेति नाग्नैव धर्मपरत्वं सिध्यति । सभा स्वभा- वतोऽपि धर्मनिर्णयस्थानम् । सर्ववृष्णिभिः परिवारित इत्येकमत्यम् । तस्यामाधिदै. विकधर्मत्वज्ञापनार्थम् । कालधर्मातिक्रममाह यन्निविष्टानामिति । यत्रोपविष्टानां पडूर्मयो देहादिधर्माः आवश्यका अपि न सन्ति, तत्रानावश्यकाः सुतरामेव न भविष्यन्तीति अर्थाढुक्तम् ॥ १७॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखः । अनिरुद्धांशेन निर्वन्धने स न तथा कुर्यादित्यर्थः । रक्षेति । अधुना सात्यके पुराध्यक्षत्वा- द्रक्षारूपक्रियाशक्तिरूपत्वम् । ईक्षित इत्यत्र । बाह्य इति । चाह्यो दाम्पत्यसम्बन्ध एतस्मिन्समये भगवतः सकाशादेतासां निवर्तकः । एतस्य सभागमनकालत्वादित्यर्थः । तथापि धर्मपरतापीति । यत्किचिद्धर्मानुरोधेपि धर्मनिष्ठता आसां मा भूदिति भगवदाशय इति हेतोलॊकेषु धार्मि- कत्वं ज्ञापयितुं 'यद्यदाचरति श्रेष्ठ' इतिन्यायेन लोकान् शिक्षयितुं चाह्यतः खस्स धर्म- करणम् । अन्तस्तु जातहासत्वात्कामरसमनुभवतीत्यर्थः । धर्मद्वेपवत्केवलधर्मनिष्ठताप्या- सामयुक्त्यपिशब्दः । अन्यथेति । निरोधाभावे स्त्रीणां चित्तं लौकिकपदार्ये धर्मे वासक्तं भवेत् , मगवतो विसृष्टवादित्यर्थः । अत एवाभासे कामनिवृत्तिनिराकरणमेव वाक्य- तात्पर्यार्थ उक्तः । सुधर्माख्यामित्यस्य पाक्यार्थ'स्तावत्सूत' इतिशोकामासे उक्त एवेति नामाभास उक्तः । पडूमय इति । 'क्षुत्पिपासे शोकमोही जरामृत्यू पडूमयः ।' 3. १. इसेकमितिपाठं सीस, सरूपं शेयम्मितिटिप्पणं श्रीपुरुषोतमानाम् । , ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । एवं सुधर्मामाहात्म्यमुक्त्वा तत्रोपवेशने धर्म एव केवल इत्याशय सच निर्बन्धात्मक इति सुखोपवेशनमाह तत्रोपविष्ट इति । तत्रोपविष्टः परमासने विभुर्यभौ खभासा ककुभोऽवभासयन् । घृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडराजो दिवि तारकागणैः ॥ १८ ॥ तत्र समायाम् । तत्रापि मध्ये भगवदुपवेशनस्थानं परमासनम् । प्रान्ते पश्चिमभागे कुड्यसमीपे राज्ञः स्थानम्, मध्ये तत्सम्मुखे भगवत्स्थानमिति विमर्शः । समासदां मध्ये भगवतोऽनुप्रवेशं निवारयितुमाह स्वभासा ककुभोऽवभासयनिति । तत्र सामर्थ्य विभुरिति । राज्ञो मुख्यत्वादभानमाशङ्याह वभाविति । सभाधर्मेण देवधर्मेण तथा- त्वमाशय स्वभासेति । अप्रधानेनापि प्रधानमानं सम्भवतीति तन्निराकरणार्थ दश दिश एवोक्ताः। नतु तत्रत्या एव केवलाः । अनेन समया भगवद्भानं निवारितम् । एवं तर्हि सभासदामप्रयोजकत्वमेव स्यादित्याशक्य निराकरोति वृतो नृसिंहैरिति । तेषामागन्तुकत्वं निराकरोति यदुभिरिति । अन्यथा नृसिंहाः परशुरामव्यासादयो भवेयुः । तुल्यतामा शङ्कयाह यदूत्तम इति । तेपामेकत्र निवेशनमात्रं भगवतस्ततोऽप्युत्तमत्व एव स्यात् । नतु नियामकत्वम् । ततो धर्म एकमुखो न भवेदिति तेषां पतिर्भगवानिति दृष्टान्तेन निरूपयति यथोडुराज इति । दिवीत्याधिभौतिकं निवारितम्, यथा देवरूपम् । ग्रह- नक्षत्राणामपि केनचिदंशेन तुल्यतापोपकत्वं चास्तीति तारकागणैरित्युक्तम् । उडुराज इत्यनेन स्वकीयानां तदधीनत्वमुक्तमेव ॥१८॥ ततो धर्मफलमिव वदन् मनसः परितोपार्थमाह तत्रोपमन्त्रिण इति । तत्रोपमन्त्रिणो राजन्नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुनटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवैः पृथक ॥ १९ ॥ उपमन्त्रिणः कौतुकिनः । राजनिति ज्ञापनार्थ सम्बोधनम् । नानाविधा हास्स- रसाः । लौकिकीमाषेयं धर्म चित्तोद्वेगनिवारणार्थमुक्ता। विभुत्वादनेरिता अपि तथा उपतस्थुः । न केवलं हास्यरसा एव, किन्तु शृङ्गारादयोऽपि विमावादिमिः प्रकाशिता इत्याह उपतस्थुरिति । नटाः रसाभिनयनकर्तारः शुद्धस्वाङ्गप्रदर्शकाः। नियो नर्तक्यः लास्यप्रदर्शिकाः । उभयविधा अपि सभात्वात् ताण्डवैरेव पृथक् पृथक उपतस्थुः । नरा नार्य इति वा पाठः ॥ १९॥ श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः। तत्रोपविष्ट इत्यस्यामासे । सुखोपवेशनमाहेति । भगवतो भानस्य खतःसिद्ध- स्वात्तदनुवादेनोपवेशनमेव वाक्यार्थ इति भावः । अत एव चमावितिपदस्यामानशानि- वृत्त्यर्थकत्वमेव वक्ष्यन्ति । व्याख्याने । दिवीत्याधिभौतिकमिति । आधिभौतिक रूप ज्योतिश्चक्रे तिष्ठति, न तु स्वर्गे इत्यर्थः । परितोपर्य)माहेति । अयं वाक्यतात्पर्यार्थ उक्तः, शक्यार्थस्तूपस्थानमेव । मुषो०१४ ·श्रीसुबोधिनी । भगवतः सभायां गमनमुत्सवरूपमिति ज्ञापयितुं वाद्यमाह मृदङ्गेति । मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरखनः । नतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधयन्दिनः ।। २० ।। पडिधानां स्वनैः सह ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुः । स्तोत्रे नटादयो नात्यन्तमभिज्ञा इति सूतादीनिर्दिशति सूतमागधवन्दिन इति ॥ २० ॥ लौकिकोत्सवमुक्त्वा तस्य धर्मफलत्वं ज्ञापयितुमाह तत्रस्था ब्राह्मणाः केचिदिति । तत्रस्था ब्राह्मणाः केचिदासीना ब्रह्मवादिनः। पूर्वेपां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन्कथाः ॥ २१ ॥ ते हि समासदः सभायामधिकृताः धर्मनिर्णयार्थम् , यतो ब्रह्मवादिनः सर्वज्ञाः । अन्ये हि धर्म न विदुः । केचिदिति साधारणाः, न तु वसिष्ठादयः । धर्मः परम्परागत एवं कर्तव्य इति तादृश एव भगवता क्रियत इति ज्ञापयितुं ब्राह्मणैस्तथा निरूप्यत इत्याह पूर्वेषां पुण्ययशसामिति । इक्ष्वाकुप्रभृतीनां धर्मे यादृशं वर्तनम् । पुण्यं यशो येषामिति लोकेऽप्यविगीतानाम् । चकाराद्राह्मणादीनामपि कथाः धर्मोपयुक्ताः अंकथयन् । यतो धर्मवातव सभायाम् , नत्वन्यवार्तेति ज्ञापितम् ॥ २१ ॥ यदर्थमेषा धर्मकथा निरूपिता, तं सात्विकानां निरोधं निरूपयितुं प्रस्तावनामाह तत्रैकः पुरुप इति त्रिभिः। तत्रैकः पुरुपो राजन्नागतोऽपूर्वदर्शनः । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारः प्रवेशितः ॥ २२ ॥ स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः। राज्ञामावेद्यदुःखं जरासन्धनिरोधजम् ॥ २३ ॥ ये च दिग्विजये तस्य संनतिं न ययुनूपाः । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे ॥ २४ ॥ धर्मणालौकिकप्रकारेण निरुद्धाः वहिः जरासन्धद्वारा च उपायान्तरान्निवृत्ताः भगवन्तमेव विज्ञापयामासुः । तथापि भगवान् लोकन्यायेन लीलां करोतीति निश्चित्य दूतं प्रेपितवन्तः । तस्यागमनं निरूप्यते । एकः असहायः। पुरुषः समर्थः । सम्बोधन ज्ञापनाय । अपूर्व दर्शनं यस्येति अदृष्टपूर्वः । गिन्नप्रक्रमार्थ निरूपितः । स पूर्व दौवारिक- विशेषेण ज्ञापितः। राजधर्मा एते । ततो भगवताभ्यनुज्ञातः प्रतीहारैः प्रवेशितः बहुभिरेकः । नीतिरेपा । तस्य कृत्यमाह स नमस्कृत्य इति । कृष्णाय, न तु राज्ञे, श्रीविठ्ठलरायास्मनश्रीवल्लभकृतलेखः । तत्रस्था इत्यस्यामासे । धर्मफलत्वमिति । धर्मः फलं यत्र ताशार्थत्वं धर्मार्थ: -- त्वमित्यर्थः। -- ·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लंभकृतलेखसमेवा । १०७ अलौकिकत्वात् । तत्र हेतुः परेशाय। कालादृष्टादीनामपि नियामकाय । न हिराज्ञा कालादयो निवारयितुं शक्याः। कृताञ्जलिरिति । दूतस्यापि सात्त्विकत्वं निरूपितम् । राजत्वादुः- खानुभवः । अत एव जरासन्धनिरोधादेव उत्पन्नं दुःखं भगवते आवेदयत् । भगवद्भक्तानां दुःखमनुचितमित्याशय भक्तिविरुद्धधर्मसम्भवात् तेषां दुःखमिति वक्तुमभिमानमाह ये च दिग्विजय इति । नृपत्वात्सम्यङ्गतिं नम्रतां न ययुः । न तु भगवदीया इति । भगवद्विमुखो जरासन्ध इति । अतोऽन्तर्यामिप्रेरणया प्रसह्य तेनैव रुद्धाः द्वे. अयुते गिरिव्रजे आसन् । अहन्ताया ममतायाश्च चतुर्दश चतुर्दश स्थानानीति सहस्रशः शतशश्च तेपां वृत्तय इति विंशतिसहस्राण्यष्टशतानि च सङ्ख्या भवति । अष्टशतान्युपसंहारे निरूपितानि । गिरीणां व्रजो यत्रेति कूटवत् पर्वताः परितो दुर्गत्वाय निरूपिताः ॥ २४ ॥ दूतस्तेषां वचनान्याह कृष्ण कृष्णेति पशिः। कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन्प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः॥२५॥ ऐश्वर्यादयो धर्मा भगवदीयाः क्रमेण निरूप्यन्ते । भगवानेव हि जीवानां स्वगु- गर्मोचक इति । तत्रैश्चर्य निरूपयन्ति । आदरे वीप्सा लेहादरयोनॆश्वर्य पाधकम् । अदृष्टकालादीनां वाधकत्वात् साधारणाधिकारित्वाच । कथं भवतां दुःखनिवृत्तिरिति चेत् । तत्राह अप्रमेयात्मन्निति । प्रमातुं योग्ये हि कालादिविचारः, नत्वयोग्ये । तथाप्युदासीनो भवेदित्याशझ्याहुः प्रपन्नभयभञ्जनेति । 'सङ्ग्रामे विप्रपन्नाना'मित्यादिवाक्यात् प्रपन्नभय- निवारकत्वं तनावश्यकम् । अतो वयं प्रपन्ना भवाम इत्याहुः वयं त्वां शरणं याम इति । जरासन्धाद्विमोकपक्षं वारयन्ति भवभीता इति । न कस्माद्भयात्कश्चिन्निवृत्ति वाञ्छति, सर्वभयनिवृत्तिसम्भवे । बहिर्मुखानां संसारे सर्वतोभयम्, तदाहुः पृथग्धिय इति । अनेन ज्ञानादिपक्षा निवारिताः ॥ २५ ॥ . श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । ये च दिग्विजये इत्यत्र । अहन्तेति । दशेन्द्रियान्ताकरणचतुष्टयमेवं चतुर्दश स्थानान्यहन्ताया ममतायाश्चेत्यष्टाविंशतिः । तथा च निरोध्येपु तावत्संख्यया वृत्तिसहिता- हन्ताममतास्थानत्वादेते निरुद्धा इत्यभिमानस्य निरोधहेतुत्वं सूचितम् । पूर्वश्लोके दुःखजन- कत्वेन जरासन्धनिरोधस्योक्तवादव निरोधानुवादेन तद्धत्वभिमाननिरूपणं वाक्यार्थ इत्याशयेनाभासे तयोक्तम् । १. नैश्वर्यवाधवत्वम् ।

·श्रीसुबोधिनी। ननु सर्वे येन प्रकारेण संसारनिवृत्तिं वाञ्छन्ति, तेनैव प्रकारेण संसारो निवर्तनीयः, किं मच्छरणागमनेनेत्याशङ्कायामाहुः लोको विकर्मनिरत इति । लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने खे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशांसद्यश्छिनत्यनिमिपायनमोऽस्तु तस्म। कालरूपश्च त्वमेव । अतस्त्वच्छरणागमनेनैव भयनिवृत्तिः, नान्यथा । यतस्तवाज्ञो- लखने खमेव भक्षयसि । आज्ञोलनं प्रपञ्चयन्ति विकर्मणि निपिद्धे विहितोल्लङ्घने वा निरतः तदेवादरेण करोति । लोकस्य तत्रैव महती श्रद्धा । कुशले विहिते प्रमत्तः असा- वधानः । तत्पुनरीश्वरवाक्योल्लङ्घनरूपमिति वक्तुमाहुः त्वदुदित इति । वीर्यवेता वेदादि- का त्वयैव तन्निरूपितम् । तत्रापि भवदर्चने भवत्पूजारूपे तत्रोक्ते साक्षाद्भगवतैवाव- तीर्णेन निरूपिते । तत्रापि स्वे श्रवणादिरूपे । त्रिविधं कर्म भगवता निरूपितम् , वैदिकं पाश्चरात्रं भागवतं च । उत्तरोत्तरं प्राणिनामश्रद्धातिशयः। अतः प्रमत्तः। भगवानपि प्रमत्त इव न तूष्णीं तिष्ठति, यतो जगत्कर्ता, तदाहुः यस्तावदिति । सह्यधिकृतः, अन्यथा प्रलयो न सम्भवेत् , जीवधर्मापेक्षया ब्रह्मधर्मा विशिष्टा इति । तावदिति यावत् प्रमत्त एव तिष्ठति । आज्ञोलनसमनन्तरमेव अधः तत्तरणं प्रमाणं वा स्वानुभवरूपं निरूप्यते । एतत्करणे यो गुणः प्रधानभूतः तं निर्दिशति वलवानिति । साक्षान्मारणे न जानीयात् । न हि मरणे जन्मान्तरे वा मरणक्लेशस्मृतिरस्ति । अतो जीविताशामेव रोगादिना निराकरोति, येन सर्वेषामेव मरणप्रतीतिर्भवेत् । सर्वथा आज्ञोलबने महान्तं व्याध्यादिकमुत्पादयती- त्यर्थः । जीववद्भगवानपि कदाचिदसावधानो भवेदित्याशङ्कायामाहुः अनिमिपायेति । अतिसावधानाय । अतस्तस्मै नमः पूर्वापराधक्षमापनार्थम् । शरणागतिस्तु मोक्षार्था । अपराधे विद्यमाने साधनैरपि मोक्षो दुर्लभ इति ॥ २६ ॥ एवमैश्वर्यवीर्ये निरूप्य यशो निरूपययिष्यन्तश्योद्धरणाभावे तत्र न्यूनतां भावा- यमानाः सिद्धान्तापरिज्ञानात्पृच्छन्त इवाहुः लोके भवानिति । लोके भवाजगदिनः कलयावतीर्णः सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः । कश्चित्त्वदीयमतियाति निदेशमीश किंवा जनः स्वकृतमृच्छति तन्न विद्मः।। जगदिनो जगत्स्वामी भवान् लोके कलया सहावतीर्णः ससहायः । तत्र प्रयोजनद्वयम्, सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चेति । ईश्वरः साधारण्येन पालनार्थमेव श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। लोको विकर्मत्यत्र । वीर्यवतेति । वीर्यस्य वाक्यार्थत्वादेवमुक्तम् । त्वया एतच्छोकवाक्यार्थरूपेणोदिते इत्यर्थः । जगत्कर्तेति । वेदादिकर्ता, अतः खाज्ञोलधने दण्डयतीत्यर्थः । कालस्य दोपमाशंक्याहुः स हीति । कालो मारणेऽधिकृत इत्यर्थः । कालस जीवात् प्रायत्ये हेतुमाहुः जीवेति । प्रमादो जीवधर्मः, अधिकारो भगवद्धर्म इत्यर्थः । १. वीर्य बलादिति पाठः। .

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १०९ तथा करोति, सुतरां विशेषप्रयत्नवान् । चकाराद्भक्तरक्षार्थम् । एवं त्रिविधकार्यसन्र्दभेऽप्य- स्मासु । कस्माद्धेतोरन्यस्तुच्छ: अनीश्वरः कारणकार्यप्रेरकस्य तव निदेशमाज्ञामतियाति स्वगर्वादिति चेत्, तत्राहुः ईशेति । संघोधनमुल्लङ्य वाक्यत्ववोधनार्थम् । 'मां प्रपन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् । सङ्ग्रामे च प्रपन्नानां तवास्मीति च यो वदेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्वतं मम । साधारणस्तु खप्रारब्धमनुभवतीत्याह किंवा जन इति । एवं भगवद्वाक्यं साधारणमिति मन्यमाना वयं दुःखं चानुभूय तदन निर्णीतं न विद्मः । दुःखानुभवो न निर्णायकः, शास्त्रमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । अतः स्ववाक्यपरि- पालनार्थ मोचयेति तात्पर्यम् ॥ २७॥ ननु प्रत्यक्षविरोधिनं संदिग्धमिमं मार्ग विहाय ज्ञानमार्ग एव सर्वत्यागात्मको निरभिमानात्मको वा कुतो नाश्रीयत इत्याशा परिहरन्तो भगवच्छ्रियं निरूपयन्ति स्वप्नायितमिति । खमायितं नृपसुखं परतन्त्रमीश शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहामः। हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तवमाययेह ॥ वस्तुतो ज्ञानमार्गयोग्यो विषयोऽस्ति, तथाप्यपरित्यागे हेतुः तव माया श्रीरूपा । अतो वाक्यं वा पालय, मायां वा व्यावर्तयेति । स्वप्नो मायामात्रमिति स्थितम् । नृपाणां सुखं लोके प्रसिद्धम् , तन्मायिकमेव, व्यवहारे कापय्याधिक्यात्, माया हि कुहकाधीना, अन्तर्यामिप्रतिनिधित्वेन लोकं निरूपयन् भगवान् प्रतिकूल इति ज्ञापयितुं सुखं विशिनष्टि परतन्त्रमिति । अन्तर्यामिणः सख्युः अनुचितमेतदित्याशक्य सम्बोधयति ईशेति । माया खकार्यमोग्या, नत्वात्मभोग्येति ज्ञापयितुं साधनमाह मृतकेनेति । चेतनसंवन्धामावाय तथा वचनम् । मायाकार्य साधने स्पष्टमित्याह शश्वद्येनेति । तेन भारवहनमत्यन्तं मायामोहितकार्यम् । लोका मृतकमेव कथञ्चिद्वहन्ति, त्यजन्ति वा, न तु मृतकेन किग्नि- दूइन्ति, वयं तु तेन धुरं वहाम इति स्पष्टोऽस्मासु मोहः । ननु सुखासच्या असाधनेऽपि प्रवर्तते, प्रकारान्तरेण, सुखमलभमान इति चेत्, तबाह हित्वा तदात्मनीति । सुखस्य परमोत्कर्षमाह तदिति । आत्मनीति गमनक्शामावः । क्रियाप्रयास व्यावर्तयति अनी- हलभ्यमिति । तुशब्देन न्यायसिद्धान्तवन्निरानन्दात्मपक्षो च्यावर्त्यते। सुखप्राप्तिाना- दनीया च । निरोधादनीहा सम्भवतीति 'सर्वेहोपरतिस्तनु'रिति वाक्यात् सुखप्रातिः । तथाप्यन्याभिनिवेशाद्धीनम् । 'मोक्ता तारतम्यं जानातीति न्यायात् विषयसुखमेव सर्यो- श्रीविठ्ठलरापारमनधीपालमतलेखः । स्वमायितमित्यत्र । ज्ञानमार्गयोग्य इति । ज्ञानमार्गीयत्यागयोग्य इत्यर्थः । अन्तर्यामिप्रतिनिधित्वेनेति । ययान्तर्यामी प्रेरयति, तया फरोतीति प्रतिनिधित्वम् । २. ममेलनन्तर 'कोन्तेय प्रतिमानीहि न मे भः प्रगति' वयं न व पयः प्रभयाम दा पनि । अस मत प्रायिकता पुटिनास्थितनामयलपि पथि। ३. मा। १. भम्मान ।

·श्रीसुबोधिनी । स्कृष्टं भविष्यति, अन्यथा चित्तं कथं प्रवर्ततेत्याशझ्याह क्लिश्यामह इति । त्वदनीह- लभ्यमिति पाठे वत्स्मरणेन तरसुखस्य सुलभता निरूपिता । क्लेशस्यानुभवसिद्धत्वाद्विप- रीतहेतुत्वेन अलौकिकत्वेनानान्तरीयत्वाच क्लेशपर्यवसानानुभवेऽपि अनिवृत्तत्वादति- कृपणाः । अनालोचनेन याचनादिना अतिदीनाः । तत्र हेतुस्तवैव माया, 'अतो विज्ञापना । अन्यथेह विपयेच्छा न स्यात्, वैराग्यहेतूनामानन्यात् ॥ २८ ॥ एवं श्रियं निरूप्य भगवतो ज्ञानशक्ति निरूपयन्तः तत्फलं मोक्षं प्रार्थयन्ते तनो भवानिति । तन्नो भवान्प्रणतशोकहरातियुग्मो बद्धान्वियुक्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् । यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको विभ्रट्ठरोध भवने मृगराडिवावी ॥२९॥ ब्रह्मज्ञानं मोक्षहेतुः, तदक्षरम् , अवतारे तस्य पादत्वम् , भक्तार्थमेव अवतार इति अस्मध्यापारव्यतिरेकेणापि स्वत एव तवाद्वियं प्रणतशोकहरं भवति । तेन तव या ज्ञानशक्तिः, सा चरणेन संवलिता प्रणतानां शोकं हरति । तत्रापि नो भवान् समानका• लावतारान् अतो वद्धान् वियुस । नन्वेतादृशलौकिकबन्धनान्मोक्ष इति न ज्ञानसाध्यम् , तत्कथमसाधनेन साध्यप्रार्थनेति चेत् । तत्राहुः । मगधो मागधो जरासन्धः कर्मपाश- स्मैव नामान्तरं तत् । 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणीति वाक्यात् । देशनाम्ना स्थित्या अधिक- कर्मणोत्पत्तिसम्भवात् न भोगेन क्षयसिद्धिः । ननु मागधस्य कर्मत्वे किं प्रमाणम् , तबाहुः यो भूभुज इति । न हि कर्माधीनः कश्चिदयुतमतङ्गजवीर्यो भवति । अतो भूभुजामस्माकं भोगहेतुभूतमाधिभौतिकं कर्म निवार्य स्वयमाधिदैविकः। केवलं ज्ञानैकनिवों भवति । तर्हि तस्मै राज्यं दत्वा तत्सेवका एव कुतो न भवन्ति, तत्राहुः मृगराडिवावीरिति । स. हि भक्षणार्थमेव मेपीः स्थापयति । तथायमपि प्रमथनाथमखाय वधार्शमेव 'स्थापितवानि- त्यर्थः । अतस्तामसदेवतायै समर्पितानां तत्रैव प्रवेशात् कालान्तरेऽपि मोक्षो नास्तीति मरणात्पूर्वमेव वयं मोचनीया इति भावः। तद्भवने निरोधात् न पलायनसम्भावना ॥२९॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । त्वदनीहेतिपाठे त्वदितिपञ्चम्येकवचनम् । त्वत्तो हेतोरनीहलभ्यमित्यर्थः । क्लेशस्येति । विपयसुखानन्तरं क्लेशोनुभवसिद्धः । अतो विषयसुखं विपरीतस्य क्लेशस्य हेतुः । नान्त- रीयत्वे सोप्यविगीतो भवेत् , सत्वलौकिकोऽप्रत्यक्षरविद्यादिमिर्जातोऽतोननान्तरीयकः । अनिवृत्तत्यात् । क्लेशस्येतिशेपः । अतोनुत्कृष्टत्वं विषयसुखस्य । तादशसुखयाचका वयमति कृपणाः । अतः क्लिश्यामहे इत्यर्थः । तन्नो भवानित्यत्र । चरणेन संवलितेति । धैर्गरूपज्ञानात्मकश्वरणः शक्तिरूपं ज्ञानं तत्संवलितमित्यर्थः । नहि कर्माधीन इति । मूले 'युतगतजवीय विन'दित्युक्तम् । तदर्योत्र पहुग्रीहिणायुतमतङ्गाजवीर्य इत्यनेन विवृतः । २. कम्पिनिसम्मपान। ३. पर्मिस्प । १.चिन गति।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। :११२ भगवतो भोगासक्ति निवारयन्त इव, रक्षासक्तिं प्रकटयन्तः भगवदीयत्वं स्वस्थ वदन्तः भगवतो वैराग्यशक्तिमुररीकुर्वन्तः वैपम्यनैपुण्यपरिहारार्थं पूर्व . भगवद्वृत्तान्तमाहुः यो वै त्वयेति । यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्रभग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम्। जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदो युप्मत्प्रजा रुजति नोजित तद्विधेहि ॥ वस्तुतस्त्वष्टादशेऽपि · कार्यस्यासिद्धत्वाद्भङ्ग एव, मत आह द्विनवकृत्व इति प्रजापति विद्या वा न तस्य जयहेतुरिति रजस्तमोगुणावेव इतरसंश्लेपादाधिदैविकादि- भेदापन्नौ हेतू इति नक्सझ्यायाः आवृत्तिरुक्ता । भगवन्माहात्म्यात्तद्गताधिदैविकैरेव भङ्गं व्यावर्तयितुमाह उदात्तचक्रेति । चक्रेण कालशक्त्यैव भक्षणाध व्यात्तया मृधे सं भन्नः । खल्विति । नान तिरोहितं किश्चिदिति सूचितम् । ननु जयापजययोरव्यवस्थितत्वात् कथमेकस्यैव पराजय इति चेत् । तत्राहुः भवन्तमनन्तवीर्यमिति ! परिमितवलानामेव जयाजयव्यवस्था । तथापि कपटवेएलीलायाः प्रकटितत्वातद्विरोधाभावाय नृलोकनिरतम् । सकृदुणाक्षरन्यायेन गूढहेतोर्वा जित्वा ऊढदो जातः । वयं तु केवलं भवत्परिपाल्या एव, मर्यादापरित्यागेन पुष्टिमार्गावलम्बनात् । अतो यस्य भवदपेक्षाभावः तेन सर्वथैव वाध्याः । अतो युष्मप्रजाः रुजति पीडयति । तर्हि लोकन्यायस्य स्वीकृतत्वात् कथं मोचन मिति चेत् । तत्राहुः हे अजितेति । तव स्वरूपमजितेति । 'द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं चलीय' इति न्यायेन लीलाप्रदर्शनं दूरीकृत्य अस्मान् पालयन् तत्स्वस्याजितत्वं विधेहि । अनेन सर्वे सन्देहा अनुपपत्तयश्च निवारिताः ॥ ३० ॥ तेषां प्रार्थना आज्ञापनरूपत्वात् दोपाय मा भवत्विति प्रपतिरूपता सम्पादयितुं दूतस्तात्पर्यमाह इतीति । दूत उवाच-इति मागधसंरद्धा भवदर्शनकारिणः । प्रपन्नाः पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ ३१॥ इति ते पादमूलं प्रपन्नाः, मागधेन च संरुद्धाः, 'दृष्टं स्मृतेलिष्ठ'मिति स्मरणेन कार्य न सेत्स्यतीति भवदर्शनकाक्षिणः । दीनानां प्रार्थितदानेन शं विधीयतामिति । श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतले खः । यो वै त्वयेत्यस्याभासे । वैराग्यशक्तिमिति । अन्येपु रागाभायो भक्तेष्वेव राग इत्यर्थः । वैषम्येति । पूर्ववृत्तान्तकथनेन दर्पयुतोऽयमतस्तस्य हितार्थमेव हन्तव्यः । अतो वैषम्यनैपुण्यपरिहारः । व्याख्याने । रजस्तमोगुणाविति । सत्त्वेन तमसा च रजस संश्लेप इतिद्वयम् । तमसश्च सत्त्वेन संश्लेषः । एवं त्रयः । त्रयाणामपि गुणप्रधानभावभेदेन पद । पपणामाधिदैविकादिभेदत्रयेऽष्टादशेत्यर्थः । उदात्तचक्रेण करणेन भन्म इति समासः। १.जयाजयव्यवस्था।

·११२ श्रीसुबोधिनी। दूतस्य भगवत्साक्षात्कारे जाते तत्फलस्येव प्रार्थना येन प्रार्थनाद्वयं दर्शनफलं चेति भवति साधकत्रयम् ॥ ३१ ॥ एवं राजसानां भगवद्धर्मेण भगवरपरतां निरूप्य सात्त्विकानामपि भगवत्परता निरूपयितुं सात्विकमुख्यस्य नारदस्स सात्त्विककार्यपरस्य समागमनं निरूप्यते । अन्यथा भगवत्कार्य राजसमात्रपर्यवसायि स्यात् । क्षणमात्रविलम्बेऽपि भगवान् भक्तदुःखे विलम्ब न सहत इति राजदूते एवं वदत्येव समागत इत्याह राजदूत इति । श्रीशुक उवाच-राजदूते ब्रुवत्येवं वेदर्षिः परमद्युतिः । विनत्पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद्यथा रविः ॥ ३२॥ देवानामपि मन्त्रद्रष्ट्रत्वात् तदानीमागमनमुचितम् । अन्येषां वाधकानां तेजो- दूरीकरणाय परमद्युतिरिति । अधिकारिणो नात्यन्तं वचनमादरणीयमिति शङ्कां वार- यितुगाह विनपिङ्गाजटाभारमिति । तपोरूपमेतत् । तत्रत्यानां तमोदोषव्यावृत्यर्थ यथा रविरिति । रविपदेनैव भगवत्सान्निध्ये तमासम्भावना सूचिता। अन्यथा दिन- रात्रिव्यवस्था न स्यात् । प्रादुरासीदिति न दूतवत्तस्यागमनम् ॥ ३२ ॥ ततः तस्यागतस्य वाक्यसन्माननार्थ लौकिकसन्माननं निरूप्यते तं दृष्टेतित्रिभिः। तं दृष्ट्वा भगवान्कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः । ववन्द उत्थितः शीर्णा ससभ्यः सानुगो मुदा ॥ ३३ ॥ कायिकमानसिकवाचनिकैः । तत्र कायिकमुत्थानं वन्दनं च सर्वैः सहेति त्रयम् । हो मानसः । भगवत्त्वादनुचितत्वेऽपि कृष्णत्वेनावतीर्ण इति तथात्वमुचितम् । शिक्षार्थ- मेतदिति ज्ञापयितुमाह सर्वलोकेश्वरेश्वर इति । ऋपित्वालोकस्थानीयः गुरुत्वादीधरो वा । अतोऽवनतिन दोषाय । सर्वपदेन देवर्षित्वकृतोऽप्युत्कर्षो निवारितः ॥ ३३ ॥ सभाजयित्वा विधिवत्कृतासनपरिग्रहम् । यभापे सून्तैर्वाक्यैः अद्ध्या तर्पयन्मुनिम् ॥ ३४ ॥ सभाजनं तन्मनःप्रीतिकरणं लौकिकम् । ऋषित्वाद्वेदाभिनिवेश इति, तदप्याह श्रीविठ्ठलरायारमानीवल्लभकृतलेखः । इतीत्यत्र । प्रार्थनाद्वयमिति । भवभयविमोकप्रार्थना मगधकर्मपाशविमोकप्रार्थना चेत्यर्थः । साधकत्रयमिति । मागधवधे नये साधकं हेतुरित्यर्थः । राजदूते इत्यत्र । अन्यथेति । रवि विना भगवत्सान्निध्येनैव तमःसंभावनामावे भगवल्लीलायां दिनरात्रिव्यवस्थानं न स्यात् । तथा नारदं विना भगवत्सांनिध्येनेवाज्ञान- संभावनामावे भगवलीलायां ज्ञानाज्ञानव्यवस्थानं न स्यात् । लीलार्थमज्ञानमपि स्थाप- नीयमितिभावः। तं दृष्ट्वेतित्रिभिरिति । एतच्छ्लोकमारभ्य त्रिभिः प्रकारैः, नतु श्लोकैरित्यर्थः । ऋपित्या- द्विति । नारदस्स लोकत्वपक्षे ईश्वरत्वपक्षे वा तस्यापीश्वरस्य भगवतो नारदवन्दनं शिक्षा: थमेव । अत इति । शिक्षार्थत्वादित्यर्थः । - ·+ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । विधिवदिति । ईश्वरधर्मविचारेण कदाचिदनङ्गीकारे कृतं व्यर्थ स्यादित्यत आह कृतासनपरिग्रहमिति । दत्तासनस्वीकारः परिग्रहः । ततो वाचनिकारम्ममाह वभापे सुन्तैरिति । स हि श्रद्धया परितुष्यति, तदाह श्रद्धया तर्पयन्निति । मानसमेतत् । सोऽपि मुनिस्तेनैव परितुष्यति ॥ ३४ ॥ वाचनिक द्वयेनाह अपि स्विदिति । अपि खिदद्य लोकानां त्रयाणामकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः ॥ ३५ ॥ सर्वलोकाधिकारिणो लोकत्रयस्य गृहत्वात् तत्कुशलप्रश्न एव कर्तुमुचितः स्तुति- रूपश्च भवति । अपि स्विदिति सन्देहगर्मितसम्भावना । राज्ञां पन्धनस्य श्रुतत्वात् सन्देहः । अकुतोभयमिति । खत एवाज्ञानाद्भयम् , न त्वन्यत इति रहस्यम् । ननु लोकेश्वरस्य कथं पर्यटनमित्याशझ्याह ननु भूयान् भगवत इति । लोकान् पर्यटतो भगवतस्तव सतः भूयानेव गुणो भवतीत्यर्थः। अतः सर्वलोकहितार्थ परिभ्रमणमित्यर्थः। बनेन तस्य स्तुतिरुक्ता ।। ३५ ॥ प्रकृतोपयोगिकार्य प्रष्टुं तस्य ज्ञानमाह न हि तेऽविदितं किञ्चिदिति । न हि तेऽविदितं किचिल्लोकेष्वीश्वरकतषु । अथ पृच्छामहे युष्मान्पाण्डवानां चिकीर्पितम् ॥ ३६ ॥ अयं हीश्वरस्वेच्छाशक्तेराधिभौतिकरूपः, यावद्गवानिच्छति, करोति च, तत्सर्वमस्य विदितम् । ईश्वर इति । मूलमूतः काल इति विमर्शः । अत ईश्वरेच्छया पाण्डवानां यचिकीर्पितम् , तत्तव विदितमेवेति युष्मान् पृच्छामहे । हे आयुष्मन्निति वा । अथशब्दो हेत्वर्थः आनन्तर्यपर्यायः ॥ ३६॥ भगवत्कृतं कायिकं वाचनिकं च तथा नोचितमिति, कदाचिदुपस्थितमन्यथा कुर्यादिति, तन्निराकरणार्य मायामावं प्रार्थयते दृष्ट्वा मयेति त्रिभिः । श्रीनारद उवाच । दृष्ट्वा मया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिनः । श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । अपि स्विदित्यत्र । ननु लोकेश्वरस्येति । पूर्वतरलोके गुरुत्वालोकेश्वरत्वे- नोक्तस्य नारदस्सेत्यर्थः। दृष्टा मयेत्यस्यामासे । उपस्थितमिति । उपस्थितं भगवानं मल्लक्षणो जनोऽन्यथा कुर्यान्न वदेत् । अनुचितत्वज्ञाने हि न वदेत् । मगवत्कृतेऽनुचितत्वज्ञानं तु मायाकार्यम्, अतो मायामावप्रार्थनेत्यर्थः । , १. सतः। सुवो. १५ ·तासामप्रदर्शने ११४ श्रीसुयोधिनी। भूतेषु भूमंश्चरतः खशक्तिभिर्वहेरिव च्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम् ॥ ३७॥ . अनेकधा सर्वजनव्यामोहिकाः बहुधा प्रवर्तमाना मया दृष्टाः। तत्र खाज्ञानप्रकटनेन हीनभावप्रकटनेन च केवलमेकस्य मम व्यामोहनं किमाश्चर्यमिति वाक्यार्थः । मायायाः खरूपज्ञानमेवात्ययोतिक्रमः । तद्भगवन्मायासु न कस्यापि भवतीति दुरत्ययाः। वस्तु- व्यभिचारे सकृदवंगते पुनः प्रदर्शिता माया ज्ञाता भवतीति शङ्का वारयितुं बहुश इत्युक्तम् । एका सहस्रधा प्रदर्शितापि न बुध्यत इति । एवं करणे सामर्थ्यमाह विभो इति । प्रयोजनमाह विश्वसृज इति । मायया जीवव्यामोहाभावे विश्वोत्पत्तिर्न स्यात् । चकारास्थितिप्रलयौ । किञ्च । मायी भगवान् , मायानामेक एवाश्रयः, प्रचार एव न स्यादित्यावश्यकत्वमुक्तम् । किश्च । मायानामप्रकटीकरणे महत्त्वे वानुपपत्ति- रित्यभिप्रायेणाह भूतेषु भूमंश्चरत इति । चरणावश्यकत्वाय संबोधनम् । सकलभूत- सम्बन्धो हि भूमा । तद्गतदोपसम्पन्धाभावाय स्वशक्तिभिरित्यसाधारणसामथ्र्यः । अन्यथामिमानमात्रे जीवे सर्वावस्थाः प्रवृत्तयश्च न भवेयुः । ननु भगवतः सर्वे गुणाः सर्वत्र प्रसिद्धाः, मायागुणः क प्रसिद्ध इत्याशक्य दृष्टान्तमाह वहेरिव छन्नरुच इति । वहिर्जलादौ प्रविष्टः खकार्य कुर्वन्नपि छन्नरुग्भवति । रूपस्पर्शयोर्मध्ये अन्यतरपाकव्यं ज्ञातधर्मस्य मायया विना न सम्भवतीति वढेः प्रथमोत्पन्नस्य स्वधर्मः प्रकट इत्यर्थः । यस्तु मगवतो माहात्म्यं जीवेषु समत्वादिकं च पश्यति, तस्य विरुद्धधर्मदर्शनादद्भुतज्ञानं श्रीविठ्ठलरायात्मजधीवलभकृतलेखः । भूतेषु भूमन्नित्यत्र । सकलेति । सकलभूतेषु सम्बन्धो यस्पेतिव्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः । अन्यथेति । एतस्यैव विवरणमभिमानमात्रे इति । वस्तुतो भूतेषु चरणं नास्ति, किन्तु अभिमानमात्रमिति सतीत्यर्थः । वहिर्जलादाविति । उष्णे जले प्रविष्टो वह्निः खकार्यं धूमादिकं कुर्वन्नपि छन्नरुग्भवति । यथा 'वह्निरग्नेराप' इतिश्रुत्युक्तकमा- रखस्माजातेन स्वधर्मरूपेण जलेन छादकत्वान्मायारूपेण छन्नखरूपो भवति, तथा मगवानपि सर्व प्रकाशयन्नपि मायया खशक्त्या छन्नस्वरूप इति वाक्यार्थः । रूपेति । ज्ञाता वहिधर्मा रूपस्पर्शादयो येन तादृशस्य पुरुपस्याग्ने वहेः रूपं वायुसमन्वयेनागतः स्पर्शश्यानयोर्मध्येऽन्यतरस स्पर्शमात्रस्य प्राकट्यम् । अप्राकट्यमितिपाठेऽन्यतरस रूपमात्रस्याप्राकट्यं मायया खाच्छादकधर्मेण विना न सम्भवतीति हेतोर्जलाप्रथमोत्पन्नस वढेः खधर्मों जलरूपः प्रकटः । तेन वहिरूपाच्छादनं भवतीति दार्टीन्तिके जलस्थानीयया मायया छन्नस्वरूप इति भगवदाच्छादकलं मायागुणः प्रपश्ये प्रसिद्ध इत्यर्थः । प्रकाश- कत्वेन स्थिताप्यज्ञाने हेतुमाहुः 'यस्त्विति । भगवन्माहात्म्यं सर्वप्रकाशकत्वं जीवेपु च सर्वेष्वन्योन्यं सर्वसमत्वं च यः पश्यति, तस्स ‘विरुद्धधर्मदर्शनादतिहीनेषु महतंश्यरण- माधर्यमिति ज्ञान भवति। भगवन्माहात्म्य लवामनोगोचरम् , अतो न कस्याप्यतत्वज्ञान- १. सक्लभूतानां सम्भो गमिममियर्थः । .

·. . , श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ११५१ भवति । मम तु दर्शनेऽपि सिद्धान्तार्थपरिज्ञानान्नाद्भुतं आश्चर्यज्ञानजनकं न भवतीत्यर्थः । इममेवाथ पुरस्कृत्य मायया विरोधसमाधानमिति वाक्यं भ्रमादन्यथा कैश्चिद्योजितम् ॥३७॥ नन्वद्भुतकर्मा भगवान् , कथं तस्य चरित्रदर्शनेनाश्चर्यमिति चेत्, 'तबाह तवेहितं कोऽहतीति । तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छतः। . यद्विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्खविलक्षणात्मने ॥ ३८॥ इदमित्थतया चरित्रज्ञाने प्रतिनियतधर्म च चरिने विरोधज्ञानादाश्चर्य भवति । तदेव तु न सम्भवति, यतः को वा तवेहितं साधु इदमित्थतया वेदितुमर्हति । तत्र हेतुः स्वमाययेदं सृजतो नियच्छत इति । मायावहिभूतो हि वस्तुनो मायाया वा याथात्म्यं जानाति, विश्वमेव हि मायया सृजति, हरति, तस्मादिह लोके परलोके वा न कोऽपि तत्त्वं जानाति । ननु बाधितार्थत्वेन मायायास्तत्त्वं कुतो न ज्ञायत इति चेत्, तबाह यद्विद्यमानात्मतयावसीयत इति । यदविद्यमानमपि विद्यमानात्मतया निश्चीयते । अतो ज्ञानामावाकेवलं तस्मै ते नमः । जीवखरूपानमस्कारयोग्यत्वाय सर्ववैलक्षण्यमाह स्वविलक्षणात्मन इति । खत एव सर्वविलक्षणः आत्मा यस्येति ॥ ३८ ॥ नन्वेवं सति भगवान नर्थहेतुः कथं सेव्य इति चेत्, तबाह जीवस्येति ।। जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरतः। -लीलावतारैः स्वयशःप्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये ।। ३९.॥ यः स्वयशःप्रदीपकं प्राज्वालयत्, तं त्वामहं प्रपद्य इति सम्बन्धः । तदा श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेखः । मित्यर्थः । तर्हि नारदस्याप्यज्ञानादेव नाश्चर्यमित्याशय तत्र मिन्नं हेतुमाहुः मम त्विति । माहात्म्यदर्शनेपि नाश्चर्यम्, तत्र हेतुः सिद्धान्तेति । भगवान् खशक्त्या छन्नस्वरूपः, अतो हीनेपु स्थितोपि न सम्बध्यते इति ज्ञानादित्यर्थः । इममेवेति । सिद्धान्तार्थमेव पुरस्कृत्य स्थितमिदं भ्रमादन्यथा योजितम् । सर्वं मायिकमतो भगवरिस्थतिरपि मायित्येवेति प्रकारेण योजितमित्यर्थः । तवेहितमित्यन्न । प्रतिनियतधर्मे चेति । ज्ञाते इति शेषः । यद्यविद्यमानमपीति । माया हि भगवन्तमाच्छादयति, घटत्वादिकं च प्रकाशयति । यद्यस्मादविद्यमानमपि घटत्वादिकं विद्यमानत्वेन निश्चीयते । अतो भगवज्ज्ञानामावादेताशभगवतः स्थितौ प्रपञ्चस हीनत्वकथनं बाधितार्थमिति ज्ञानामावेनाच्छादकत्वं मायातत्त्वमपि न ज्ञायते इत्यर्थः । अत इति । अविद्यमानस्यैव विद्यमानत्वनिश्चयाद्भगवज्ञानामावात्केवलं ज्ञाना- दिमागराहित्येन नमनमेवास्त्वित्यर्थः । जीवस्वरूपादिति । भावप्रधानो निर्देशः, स्वस्थ जीवखरूपत्वाद्भगवतः सर्वविलक्षणत्वान्नमनयोग्यतेत्यर्थः । - ·- श्रीसुबोधिनी । भगवाननर्थहेतुः स्यात् , यद्यनन्तं संसार सृजेत्, द्वारामावं वा सर्वथाऽज्ञानं वा । प्रत्युत . सर्वपदार्थज्ञानाय स्खयशःप्रदीपकं वेदपुराणेषु प्रसिद्धमवतारं गृहीला प्रोज्वालयत् । अन्यथा शब्दैकनिष्ठस्य न कदापि धर्मः प्रसिद्धो भवेत् । भगवन्मायान्धकारे यश एव प्रदीपो भवति, न ज्ञानादि, 'ज्ञानकाशयेति वाक्यात् । प्रज्वालनहेतवोऽपि न दुःखसम्पाया, किन्तु लीलावताराः । तत्प्रपन्नायैव प्रज्वालयतीति तं त्वामहं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥ अतो यद्यपि ज्ञात्वैव व्यामोहार्थमज्ञाननाट्यं करोपि, तथापि पृष्टेथे उत्तरं दास्ये इत्याह अथापीति । अथाप्याश्रावये ब्रह्मन् नरलोकविडम्बनम् । राज्ञः पैतृष्वप्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्पितम् ॥ ४०॥ भूमन्निति । तवात्मसङ्गोपनमावश्यकमिति । कथने हेतुः ब्रह्मन्निति । वेदवत्त- चाज्ञा सर्वेरेव कर्तुं शक्येति सूचितम् । यदस्मत्सन्तोपार्थ लोककुशलं पृष्टम् , तस्स स्तुतिपरत्वात्तत्रोत्तरं न दास्यामि, किन्तु पैतृष्वस्रेयस्य युधिष्ठिरस्य चिकीर्पितमाश्रावयिष्ये । राज्ञो हि चिकीर्पितं प्रजानां हितकारि भवति, बन्धोर्वन्धूनां भक्तस्य भगवतः चकारा- त्सर्वेषां हितकारि गुणवतः ॥४०॥ तदेवाह यक्ष्यतीति । यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः। पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद्भवाननुमोदताम् ॥४१॥ विधा हि यज्ञकृतिः, फलार्था भौतिकी, शुद्धर्थाध्यात्मिकी, भगवदर्थाधिदैविकीति । 'यज्ञेन यज्ञमयजन्ते'ति श्रुत्या सैव निरूपिता । तत्र प्रतिबन्धकनिवृत्तिः भगवतैव कर्तव्या, इज्यान्तराभावादित्यभिप्रेत्याह त्वां यक्ष्यतीति । 'यज्ञो वै मख' इति श्रुतेः । आधि- दैविक एव यज्ञो मखो भवति । प्रकरणवशात् क्षत्रियस्य राजसूयादन्यः यज्ञः श्रेष्ठो नास्तीति । उपरतानां क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामेव दीर्घसत्रेष्वधिकारात् । महति च बहवो विनाः । पाण्डव इति पण्डुवाक्यात् अवश्यकर्तव्यत्वम् । भगवान् सर्वभावेन सेव्यः श्रीविठ्ठलरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । जीवस्येत्यत्र । सर्वथाऽज्ञानं वेति । साधयेदितिशेषः । अन्यथेति । अवतारा. भावे शब्दैकनिष्ठस्य श्रुतिभागवतादिष्वेव प्रसिद्धस्य यशोरूपो धर्मः प्रसिद्धो न भवेदित्यर्थः । अथापीत्यत्र । राज्ञः पैतृष्वनेयस्य मक्तस्येति पदत्रयस्य तात्पर्यमाहुः राज्ञो हीति । वन्धोरिति । भक्तस्येति । पन्धोश्चिकीर्पितं वन्धूनां हितकारि भवति । भक्तस्स चिकीर्पितं भगवतो हितकारि भवतीत्यर्थः । यक्ष्यति त्वामित्यत्र । भगवानिति । नियतकालमपेक्षितसमयेऽलंकारादिसाधन- सम्पत्तौ सत्यां कदाचित्तादृशी सेवा यदा भवति, तदा सर्वभावेन सेव्यो भवति, न तु १.द्वारभावम्। २.प्राञ्चलत्। ३. भूमन्।

·श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृवलेखसमेतां । ११५ प्राणिना (तदा,). यदा कदाचित् तादृशी सेवा नियतकालसाधनसम्पत्तौ भवति । सा सम्पत्तिः परमेष्ठिन, एव; नान्यस्य इति पारमेष्ठयकामः । अन्तस्तथा सेवायामनधि- कारमाह नृपतिरिति । तत्रेज्यानुमतिः, प्रयोजिका, तदभावे तोषाभावात् । देवतातः फल मिति पक्षे न फलं कर्मणः । कर्मणः फलमित्यपि पक्षे देवताग्रीतिः साधनत्वेन सिद्धति तदभावे न फलम् । 'तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति श्रुतेः । अतः पूजायां पूज्यानुमोदनमावश्यकमिति भवाननुमोदताम् । इदमनुमोदन: समीपे स्थित्वा । पूजा- पूज्ययोः देशान्यत्वासम्भवात् । अनेनैव यशः स्वर्गहेतुभूतमन्तःकरणशुद्धिश्च भविष्यतः ।। अत एकेनैव त्रैविध्यमपि सेत्स्यतीत्यभिप्रायेणाह तस्मिन् देव इति द्वाभ्याम् । तस्मिन् देव ऋतुवरे भवन्तं वै सुरादयः। दिदृक्षवः समेष्यनित,राजानश्च यशस्विनः॥४२॥ कीर्तिलोकद्वये राजभिर्देवैश्च भवति । तत्र यद्यपि भागाभावात् यागार्थं देवानामना- गमनेऽपि त्वां दिदृक्षवः समेष्यन्ति । राजानश्च स्पर्धिनोऽपि । कौतुकार्थमागमने तु.न यश इति । देवेति सम्बोधनम् । ऋतुवरे यथा महोत्सवे देवदर्शनं महोत्सवकर्तुर्यशस्कर भवति । यशस्विन इति । तेषामपि यशोऽत्र मिलितं मवतीत्युक्तं भवति । आदिशब्देन सिद्धादयोऽपि ॥४२॥ प्रसङ्गादेव शुद्धिमप्याह श्रवणादिति । श्रवणात्कीर्तनाद्धयानात्पूयन्तेऽन्तेवसायिनः । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः ॥ ४३ ॥ प्रमाणवले आदौ श्रवणकीर्तनस्मरणान्येवोक्तानि । ध्यानमेकाग्रतया स्मरणम् । एवं भक्ता एव कर्मत्यागादिमिः तथात्वमापन्नाः पूर्ववासनया श्रवणादिना तद्दोपं परि- हरन्तीति केचित् । अन्यथाप्यन्तेवसायिनां श्रवणादिसम्भवे तादृशजन्मसम्पादकदोपनाशक इति विमर्शः । तवेति सम्मत्यर्थ युष्मच्छब्दप्रयोगः । प्राकृतबुझ्या श्रवणादौ मर्यादाभ- कानां मते प्रमेयवलाभावात् ने फलम् । अन्यथा सर्वेषामेव नामां भगवद्वाचकत्वात् कस्यापि बन्धो न स्यात् । तत आह ब्रह्ममयस्येति । ब्रह्मप्रचुरस्य परमानन्दमूर्तः सच्चि- श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । नित्यं सेवा भवति । पारमेष्ठयसम्पत्तौ तु नित्यं तादृशसाधनसद्भावात्सेवा भवतीत्यर्थः । तस्मिन् देवेत्यत्र । भागाभावादिति । भगवदवयवत्वेन हि तेषां भागः श्रुता- वुक्तः। अत्र साक्षादेव भगवदवयवानां विद्यमानत्वान्न प्रतिनिधीनामाधिमौतिकावयव- रूपाणां तेषां भाग इत्यर्थः। श्रवणादित्यत्र । तथात्वमिति । विहितकर्मत्यागेन, आदिपदान्तिपिद्धकरणेन अन्तेवसायित्वमापन्ना इत्यर्थः । अनापि 'वेदनिन्दायां मितिवाक्यमनुसन्धातव्यम् । अन्य- थापीति । पूर्वजन्मनि भक्तत्वामावेपीत्यर्थः ।

·। ११८ श्रीसुबोधिनी। पप्राचुर्यात् सर्ववेदमयस्य वा । ईशेति । शुद्धौ सामर्थ्यम् । ईक्षामिमर्शनं प्रमेयवलम् । साक्षात्कारसम्बन्धौ हि फलरूपाविति तसिद्धौ साधनसिद्धिर्नान्तरीयकेति कैमुतिकन्या- येनाह किमुतेति । अन्तेवसायिव्यावृत्त्यर्थमीक्षाभिमर्शयोः सहप्रयोगः ॥४३॥ भगवदर्शनादेः शोधकत्वं कैमुतिकन्यायेन वक्तुं चरणोदकस्य माहात्म्यमाह यस्यामलमिति । यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिविभोगवतीति चाधोगङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् भगवतः कीर्तिद्वयं तीर्थरूपं चरणद्वयान्निर्गतं भक्तानां हितार्थम् । तत्रैकममलं यशः दिवि । रसायां भूमौ च प्रथितम् । सर्वाणि कर्माणि दोपसहितानीति 'सर्वारम्मा हि दोषेणेति वाक्यादवगत्याह अमलमिति । सन्नियोगशिष्टदोपरहितगुणत्वाद्भगवतः । मतो भगवान् सर्वभुवनेषु मङ्गलरूपः, भुवनमगलत्वाद्वा । तत्रत्यानां यशोगानं लोकत्र- येऽपि । प्रान्तभावेषु तदभावमाशयाह दिग्वितानमिति । दिशामाच्छादकम् । द्वितीय- माह मन्दाकिनीति । दिवि मन्दाकिनी, अधो भोगवती, पृथिव्यां गङ्गेति चरणाम्बु कमण्डलुसम्भूतं विश्वं पुनाति ॥ ४४ ॥ एवमुमयो तनारदयोः स्वस्वार्थ प्रार्थनायां यजातं तदाह तत्र तेप्विति । श्रीशुक उवाच-तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृहृत्सु विजिगीषया । वाचःपेशैः सयन्भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः॥४५॥ तंत्र प्रसङ्गे अन्यतरदेशगमने । तेषु तत्रत्येषु सहायमूतेषु । विजिगीपया गृणत्सु सत्सु जरासन्धवधार्थमेव गन्तव्यमिति लौकिकबुद्धेः प्राथम्यात् नारदेष्टाकरणे सति । उमयसमाधानाय स्वस्स मध्यस्थत्वात् उभयमताभिज्ञं उद्धवं ब्रह्मशिवयोरपि नियन्ता सुखदाता च वचनोत्तमैः प्राह । स्मयेन तमपि मोहयन् वाङ्माधुर्यात्सादरं शृणुयात् । अन्यथा सर्वेश्वरत्वं जानातीति न शृणुयादपि । नारदहिताकरणे ब्रह्मपक्षहानिः, जरा- सन्धवधे महादेवपक्षनाश इति यज्ञार्थमेव गमनमायाति । अतोऽप्रधानयोविरोधे क्रीडा सुखदा न भवतीति तदमिज्ञमुद्धवं सर्वसम्मतं घोधयामास ॥ ४५ ॥ श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । ईक्षाभिमर्शनमिति । ईक्षा अभिमानं चेत्यर्थः । मूले ईक्षादर्शनम्, अभिमर्श सम्बन्धः, तद्युक्ता इति मत्वर्थीय इनिः । तत्र तेप्चित्यत्र । नारदेति । दूतवाक्यकरणे नारदहिताकरणात् ब्रह्मपक्षहानिः जरासन्धवधान्महादेवपक्षहानिश्च भवेत् । अतो नारदवाक्यस्यैव कर्तव्यता आयातीत्यर्थः। अङ्गप्रधानयोरिति । दूतवाक्यकरणे अङ्गयोब्रह्ममहादेवयोर्विरोपः, नारदवाक्यकरणे भक्तदुःखनिवृत्तौ विलम्वेन प्रधानस्य स्वरूपस्य विरोधः । खरूपस्य मक्तदुःखासहिष्णु- लादित्यर्थः। इत्येकविंशाध्यायन्याख्या समाप्ता । ..

·,
.
श्रीविठ्ठलरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
११९
भगवद्वाक्यमाह त्वं हि न इति ।
श्रीभगवानुवाच-त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित्।
अथान बृह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत् ॥ ४६॥
सर्वज्ञस्य खत एव ज्ञात्वा करणमुचितम्, नत्वसर्वज्ञस्य वाक्यात् । व्यामोहकत्वं
वा स्यात् । अतस्तत्परिहारार्थमुद्धवं खावयवत्वेनः निरूपयति त्वं नश्चक्षुरिति । आधि-
दैविकं परमानन्दरूपम्, चक्षुपश्चक्षुर्वा । तस्यैवायमवतार इति । लोकोक्तिश्च 'मत्री ज्ञान-
चक्षुरिति । अतो न इति बहुवचनम् । केवलं शास्त्रपरतां वारयितुमाह सुहृदिति ।
पर्यवसानज्ञानमाह । मन्त्रार्थस्य फलस्य तत्त्वं पर्यवसानं वेत्तीति । अथ अतः कारणादनार्थे
अनुष्ठेयं ब्रूहि । उभये वयं श्रद्दध्मः । तदेव च करवाम । अन्यतरस्याप्यश्रद्धा करणाभावं
च वारयति ॥ ४६॥
तत उद्धवो महामन्त्री तद्वाक्यममोहकं मत्वा उत्तरकथनार्थमुद्युक्त . इत्याह
इत्युपामन्त्रित इति ।
श्रीशुक उवाच-इत्युपामन्त्रितो भो सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् ।
निदेशं शिरसाधाय उद्धवः प्रत्यभापत ॥४७॥
उद्धवो हि न युद्धादावुपदिश्यते, ज्ञानांशत्वात् । यदि ज्ञानेऽपि न विनियुज्येत,
तस्य भरणं व्यर्थ स्यात् । एतत्सूचयति भत्रेति । दोपं निवारयति सर्वज्ञेनापीति । निदेश-
माज्ञां प्रति शिरसा आधाय अभापत अङ्गीकृतवान् , उत्तरं विचार्य वक्ष्यामीति
उक्तवानित्यर्थः ॥४७॥
इति श्रीमागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धविवरणे उत्तरार्धे एकविंशोऽध्यायः॥ २१ ॥

·परिशिष्टम् । . श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकप्रमेयप्रकरणनिवन्धः। अतःपरं सात्त्विकानां प्रक्रिया विनिरूप्यते । नृगमोक्षादियज्ञान्ता वासुदेवस्य धीमतः॥१॥ प्रमाणानां बलं त्वत्र सात्त्विकानां न मृग्यते । प्रक्रियात्रितयं त्वत्र प्रमेयादि निरूप्यते ॥२॥ लेहस्तेषां पूर्वसिद्ध आसक्तिश्चापि वै दृढा । व्यसने नाभवन् शुद्धा राजसाः किन्तु दोपतः॥३॥ संस्कारमात्रात्पुष्ट्या च सम्पत्त्या चोद्धताः सदा। अतो दोपनिवृत्तिर्हि सर्वेपामत्र वर्ण्यते ॥ ४ ॥ नृगः पूर्वतनो भक्तः सात्त्विको धार्मिकस्तथा । अतिदानेन दुःखं सः प्राप्य कृष्णेन मोचितः ॥५॥ आज्ञेच्छाभावतो दोपमभिमानातु केचन । श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुषोत्तमस्य दर्शिता योजना। .. अतोगे त्रयोदशाधिकशतेन सात्त्विकप्रकरणं सप्ताध्यायत्रिभिरवान्तरप्रकरणैर्निरू- पयन्ति अतः परमित्यादिभिः । कुत एतस्य प्रकरणस्य न्यूनतेत्याकाङ्क्षायामाहुः प्रमा- णानामित्यादि । सत्त्वं हि प्रमाणम् , ज्ञानरूपत्वात् ज्ञानजनकत्वाच । अन्नोच्यमानास्तु तदुद्रिता इति तेषां प्रमाणज्ञानस्य सामाविकत्वेन तजनकप्रमाणानां वलं तत्प्रक्रियायां न मृग्यते । ते हि भगवन्तं नन्दकुमारं वसुदेवपुत्रमीश्वरं जानन्तीत्यतस्तथेत्यर्थः । ननु भवत्वेवम् , तथाप्यस्मिन् प्रकरणे राजसास्तामसाश्च कुतो निरूप्यन्ते सङ्कीर्णत्वापादका इत्यत आहुः स्नेह इत्यादि । व्यसन इति । व्यसनार्थम् । दोपत इत्यस्य विशेषणं. संस्कारमात्रादिति । दोपस्तु रजःकृतो विक्षेपोत्र चोध्यः । तथा च तेषां निरूपणस्य दोपनिवारणार्थत्वेन प्रासनिकत्वान्न तेन रूपेण तेषां प्रकरणित्वम्, किन्तु निवृत्चे दोपे सात्त्विकत्वेनेति, तथैव तामसानामपीति न सार्यप्रयोजकतेत्यर्थः । तर्हि नृगात् कुतः प्रकरणारम्म इत्यत आहुः नृग इत्यादि । प्राप्येति । सित इति शेषः । मास इति वा पाठः । मोचित इति । प्रमेयचलेन मोचितः । एतेन प्रमेयवलकरणकस दोपनिवारण- सात्र निरूपणादस्य प्रमेयप्रकरणेति समाख्या सेत्स्यतीति योद्धव्यम् । नन्वेतादृशस्स धार्मिकस्य कुतो दोपोत्पत्तिर्येन मन्वन्तरप्रथमयुगोत्पन्नस्याटाविंशद्वापरान्तं दुःखमित्याका- छायामाहुः आक्षेति। आज्ञा चेच्छा चाज्ञेच्छे तयोरभावतः । दोपमिति । प्राहुरिति शेषः । , ·निवन्धः । १२१ . अत्यन्तमाग्रहो धर्म विचारादेरभावतः ॥६॥ दुखभोगाय भवंति कृष्णादन्यत्र सर्वथा । भक्तियोगे तु भगवांस्तादृशं चापि मोचयेत् ॥ ७॥ तथा यथा न कुरुते तदर्थं तादृशं हरिः। कृकलासं सर्ववध्यं सर्वक्षोभाचकार ह ॥८॥ यथैको ब्राह्मणः क्षुब्धः तथैवैकत्र कर्मणि । यावन्तो योगमापन्नास्तावतां क्लेशदं तु तत् ॥९॥ अतोन्यत्र व्यसनिनो धर्मादिषु यथायथम् । दुःखभाजो भवन्त्येव तस्मात्कृष्णे तदाचरेत् ॥ १० ॥ असंख्यातत्त्वकथने दृष्टान्तत्रयमीरितम् । तामसादिविभेदेन गुणाश्चापि त्रिधा मताः ॥११॥ अतस्तामसधर्मेपु भ्रमस्तस्य फलिष्यति । अतोत्र धर्मनिर्धारे दोपाभावो गुणः स्मृतः ॥ १२ ॥ गुणस्तु दोप एव स्यादिति दानं तथोदितम् । धर्ममार्गे ब्राह्मणानां क्षोभं नैव समाचरेत् ॥१३॥ मुख्ये तु सर्वभूतानां न किश्चित्तस्य नश्यति । तथार्थ वान्धवानां च कामे स्वात्मनि तत्तथा ॥ १४ ॥ मोक्षे त्वीशस्य सततं चतुर्भिस्तन्निरूप्यते । यथा नृगस्य धर्मो न यमुनोयास्तथा निजः ॥१५॥ योजना। एतत्कयोपनिवन्धनप्रयोजनमाहुः अत्यन्तेत्यादिसाथैः पञ्चमिः । न कुरुत इति । मगवदतिरिक्त आग्रहं न कुरुते । सर्ववध्यं सर्वक्षोभादिति । तदुक्तं वृहदारण्यके सप्तान्नब्राह्मणे 'पाणं न छिन्द्यादपि कृकलासस्येति । अर्थस्तु, कृकला- सस्यापि प्राणं न विच्छिन्द्यात् । स हि पापात्मा दृष्टोप्यमङ्गल इति कृत्वा स्वभावेनैव सर्वैः प्राणिमिहिंस्यते इति व्याख्यानात् । ननु तर्हि अत्र सर्वक्षोभात् कथं कृकला- सत्वमित्यत आहुः यथैक इत्यादि । ननु यदि तस्य नाभिमानः, तदा 'यावत्यः सिकता भूमे रित्यादिदृष्टान्तं कुत उक्तवानित्यत आहुः असंख्यातेत्यादि । त्रिधा मता इति । 'ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्पे'सनेनोक्ताः । अत इति । त्रैविध्यकथनात् । यदि.तस्य तेषु भ्रमो न स्यात्, दास्यरूपमेकमेव गुणं वदेत्, न तु अयम् । तेन सिद्धमाहुः अतोत्रे. त्यादि । दोपाभावं इति । आग्रहाभावः । तथोदितमिति । दोपजनकत्वेनोदितम् । अत्रैवर्यकार्यत्वं स्फुटम् । एवं प्रथमाध्यायो विचारितः । द्वितीयाध्यायं विचारयन्तश्चतुरध्यायीसिद्धं निषेध्यमर्थमाहुः धर्मेत्यादि । मुख्य इति । भगवद्धर्ममार्गे । उदाहरणं स्फुटीकुर्वन्ति-यथेत्यादिसार्धेन । बामणक्षोमेण नृगस्स मवो०१६ ·१२२ निबन्धः। खार्थः सिद्धस्तथा कामः पौण्ड्रकस्य तथा गतिः। द्विचिदस्यापि नो सिद्धस्तत्तन्मूलविरोधतः ॥ १६ ॥ अनिरुद्ध द्वयोः कार्य तेन कृष्णो पलस्तथा। अन्तरान्तरभावेन भिन्नार्थविनिवारको ॥१७॥ यमुनाकर्पणं कार्य पश्चाजाताच गोपिकाः । श्रुतपूर्वा धलं दृष्ट्वा रेमिरे लौकिकास्तु ताः ॥ १८ ॥ सात्त्विकास्तु परं सगोहोपस्तासां च नाश्यते । गोपीनां कृष्णदेवस्य शिष्टानां सात्त्विकत्वतः ।। १९ ॥ सत्सङ्गात्सुखमुत्पन्नं नित्यं कृष्णकथा यतः। देवादीनां तु संमत्यै दैत्यानां देवरूपिणाम् ॥ २० ॥ मधुधारादिकं प्रोक्तं वस्त्रदानादिकं तथा । कामो लोके हि सन्मानं कृष्णे त्वेतद्भवेब्रुवम् ॥ २१ ॥ पौण्डूकस्तु ततो जातो मात्सर्यात्कृष्णरूपधृक् । मूले कृत्वा विरोधं हि लोके नष्टस्तथानुगः ॥ २२ ॥ योजना। धर्मासिद्धिः। चान्धयो यमः । तस्स क्षोमः ौते यमयमीसंवादे । तेन यमुनायाः निजः खार्थः भगवत्प्राप्तिरूपो न सिद्धः । तथा खात्मनि मात्सर्यरूपात् क्षोभात् पौण्डूकस्स कामो लोकप्रतिष्ठारूपो न सिद्धः । ईशस्य श्रीवलदेवस्य क्षोभात् मोक्षो गतिििवदस्य न सिद्धा । तथा चैतचतुष्टयनिवारणार्थमेतदध्यायचतुष्टयमित्यर्थः । नन्वत्र भगवलीलामध्ये बलदेवचरित्रं किमित्युच्यते, तबाहुः अनिरुद्ध इत्यादि । अनिरुद्धव्यूह द्वयोः संकर्पणानिरुद्धयोः कार्यम् । नहि धर्मरक्षारूपं कार्य प्रतिपक्षिनिग्रह विना सिध्यति । तेन कृष्णो बलस्तथा कृष्णो बलभद्रश्च अन्तरान्तरेत्यादिना प्रकारेणो- तावित्यर्थः । तथाशब्दश्चकारार्थः । तथा चान व्यूहद्वयकार्यसंकीर्णत्वबोधनायैवं कथन- मित्यर्थः । अध्यायार्थमाहुः यमुनेत्यादि । कार्यमिति । वीर्यकार्यम् । लौकिका इति । लौकिक्यः । ब्रह्मशतवापास्तत्तुल्या वा इति प्रतिभाति । प्राथमिकीनां किमन सिद्ध- मित्याकाङ्क्षायामाहुः सात्त्विका इत्यादि । श्रीबलदेवसङ्गात् तद्वाक्यैर्भगवत्प्रमितिशालिन्यः सत्यः सात्त्विक्यो जाताः तासां गोपीनां दोषः कृष्णदेवस्य कृतमत्वाद्यापादनरूपः, सोपि नाश्यत इति सिद्धमित्यर्थः । श्रीनन्दादीनां यत् सिद्धम् , तदाहुः शिष्टानामित्यादि । इयं गोपिकाभिः सह लीला न केवलस्य वलस्य, किन्तु भगवदाविष्टस्येति ज्ञापनायाहुः देवादीनामित्यादि । देवादीनामित्यस्य वस्त्रदानादिकमित्यनेन संवन्धः । एवं द्विती- याध्यायो विचारितः। तृतीय विचारयन्ति काम इत्यादि । तत इति । बालप्रस्तोमनात् । अनुगः - ·निवन्धः । १२३ प्रमेयबलमासाद्य मुक्तः पूर्वो न चापरः। वाक्येनैव तु कर्तव्यमविरोधेन वा कचित् ॥ २३ ॥ नत्वन्यथा तीर्थदेवक्षेत्रैर्भत्त्यापि कुत्रचित् । अतः काश्यपि निर्दग्धा महादेवोपि वारितः ॥ २४ ॥ तथान्यान्यपि रूपाणि प्रकटे मुरुवैरिणि । दोपोत्पत्त्यैव ते त्याज्यास्तेन नात्रोक्तदूपणम् ॥२५॥ पाण्डवादिसमस्तानां दोपोप्यत्र निवार्यते । तथा वैष्णवमुख्यस्य नारदस्थ विरक्तये ॥ २६ ॥ धर्मस्य करणास्त्रीणां नीत्या यादवभूभुजाम् । एवं प्रमेयरूपो हि हरिपिं न्यवारयत् ॥ २७ ॥ - योजना। काशिराजः । पूर्वः पौण्डूकः । काशीदाहकथासूचितमर्थमाहुः वाक्येनेत्यादि । देवादि- भिर्यत्साहाय्यं कर्तव्यम्, तद्भगवद्वाक्येनाविरोधेन वा कर्तव्यम् , नत्वन्यथा । अन्यथे- त्यस्यैव विवरणं तीर्थदेवेत्यादि । अत इति । सार्वविभक्तिकस्तसिः । एतद्वोधनार्थ- मित्यर्थः । एतधशकार्य फलकथनादवसीयते । एवं तृतीयाध्यायो विचारितः । चतुर्थाध्याये द्विविद्वधमात्रदर्शनात् तस्यैव दोपनिवृत्तिः प्रमेयवलेन । श्रीकार्य तु पलदेवक्रीडा स्फुटैवेति विशेपाभावात् न स विचारितः । पञ्चमाध्यायं विचारयन्ति दोपेत्यादि । त इति । कुरवः । अत्रेति । गतदोषेषु प्रसादे । उक्तदूपणं तत्संग्रहरूपं दूपर्ण नेत्यर्थः । नन्वनिरोध्यानां कुरूणां दोपनिवर्तन- मनावश्यकम् । न च द्विविदस्यापि तथेति वाच्यम् । तस्य जगद्व्यतिकरावहत्वेन तद्दो- पनिवृत्तेरावश्यकत्वादत्र च तदभावादित्याकाङ्क्षायामाहुः पाण्डवादीत्यादि । 'कथमिन्द्रोपि कुरुमिष्मिद्रोणार्जुनादिमि'रिति कथनात् पाण्डवा अपि तस्मिन् मिश्रा इति तद्दोषोप्यत्र निवार्यत इति नानावश्यकत्वमित्यर्थः । इदं ज्ञानकार्यम् , ज्ञानजननात् । पष्ठसप्तमयोरर्थमाहुः तथेत्यादि । 'दोपोप्यत्र निवार्यत' इत्ययं चरणो देहलीदीप- वदत्रापि सम्वध्यते । विरक्तय इति । खवैराग्यस्य नारदे वोधनार्थम् । तच 'ब्रह्मन धर्मस्य वक्ताह'मित्यत्र स्फुटीमवति । दोपथैतदज्ञानमेव । स्त्रीणां यादवीनाम् । दोषो धर्मप्रत्यूहकारित्वम् । स च कुक्कुटशापागम्यते । यादवभूभुजां दोपो राजसूयसाहाय्यमुपेक्ष्य जरासुतविजिगीपादिरूपः । सोपि तत्र तेष्वि'त्यत्रोक्तः । भूभुक्पदं क्षत्रियपरम् । एवं सर्व निरूप्य प्रकरणसमाख्यावीजमाहुः एवमित्यादि । तथा चैतादृशभगवन्निरूपणादस प्रमेयप्रकरणत्वम् । अन 'दोपं न्यवारयदिति सप्ताध्यायीफलकथनेन सुवोधिन्यामर्थकाममोक्षप्रति- पादनार्थश्चतुःप्रकरणीयपक्षो य उक्तः 'चतुर्धा रुप्यते पद्भिः पद्भिनिमिस्तथे'त्यादिना स न त्रिप्रकरणीयपक्षे विरुध्यते । प्रकारप्रयोजनयोर्मेदादिति चोधितम् ।

·१२४ परिशिष्टम् । साधनप्रक्रियां वक्तुं साधनान्तरमुक्तये । राज्याझंशस्तथा दुःखं राज्ञामत्र निरूप्यते ॥ २८ ॥ साधने नारदो मुख्यस्तस्यापि प्रार्थनोच्यते ॥ २८ ॥ योजना। नतु दोपाभावप्रसङ्गे राजदुःखं कुतो निरूपितमित्याकाहायामाहुः साधनप्र- क्रियामित्यादि । तथा चोपोद्घातत्वान्निरूपितम् , परं तन राज्यभ्रंशरूपदोपामावस्यापि निरूपणान्न तावन्मातेति न प्रकरणयहि वापत्तिरित्यर्थः । एवं नारदप्रार्थनाप्युपोद्धात इत्याहुः साधनेत्यादि । एवं सार्धाष्टविंशतिभिः प्रमेयप्रकरणं विचारितम् ॥ इति श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुषोत्तमस्य दर्शिता दशमोत्तरार्धसाविकममेयप्रकरणयोजना । श्रीधनश्यामभकृतप्रकरणविभागसूचिका । अतःपरं सात्त्विकभक्तानां निरोधार्थ साविकप्रकरणम् । सात्त्विकानां प्रमेयसाधन- फलद्वारा निरोधः सिद्धः । प्रमाणज्ञानं तु स्वाभाविकमेव सात्त्विकानाम् । 'सत्त्वात संजायते ज्ञान मिति वाक्यात् । प्रमयेनिरूपणं सप्तभिरध्यायैः क्रियते । अत्रापि पूर्ववदेव क्रमः । तत्र प्रथमे नृगमोक्षादिकमैश्वर्यकार्य स्पष्टमेव । द्वितीये वीर्य यमुनाकर्षणा- दिना आवेशितत्वात् स्पष्टमेव । तृतीये यशःकार्य पौण्डूकस्य खवेशधारकस्यापि मुक्ति- दानात् फलकथनात् । चतुर्थे बलदेवक्रीडा श्रीकार्यम् । रमणेन भक्तानां द्विविदवधेन ऋषीणां चापन्निवारकत्वात् । पञ्चमे कुरूणां स्वरूपज्ञानसम्पादनद्वारा ज्ञानकार्यम् । अग्रे स्पष्टम् । पठे नारदस्य निर्लिप्ततया लोकशिक्षार्थ गृहस्थधर्माचरणप्रदर्शनं वैराग्यम् । सप्तमे प्रातरुत्थानादिखानादिदानादिसभानवेशराजकार्यकरणादिकं धर्मिकार्य स्फुटमेव । . श्रीगोकुलरायभकृतदशमसात्त्विकप्रमेयप्रकरणार्थः । सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे भक्तेन भगवदाज्ञया भगवदिच्छां च ज्ञात्वैव सर्व कर्तव्यम्, अविचार्य धर्मादिष्वसन्तमाग्रहो न कर्तव्यः, धर्मादिमार्गेषु ब्राह्मणादीनां क्षोभोपि न कर्तव्य इति यज्ञापनार्थ पूर्वतनभक्तस्स भगवदिच्छाज्ञानाभावेनाविचारेण दानाग्रहबतो ब्राह्मणक्षोभात् प्राप्तदुर्जरब्रह्मखापहारदोषफलं भुखतो नृगस्य कर्मक्षयाभावेपि . निश्चर्येण प्रमेययलेन दोपनिवारणपूर्वकगोचनादेश्वर्य निरूपणमेकपष्टितमेऽध्याये ॥६॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे वलभद्रे स्वगुणानाधाय तद्वारा पश्चात् जातानां गोपीनां रमणेन निरोधनस्य वीर्ययोधकत्वात् , देवसान्त्वनेन निवृत्तेः प्रमेयरूपभगवतीर्य- पोषकत्वात् , सर्वत्रानुकल्पस्य - सानुभावत्ववोधनार्थ वरुणप्रेपितमधुधारया देवसम्मतर: मणकान्तिसन्माननाम्यां योधितभगवदावेशेन बलदेवेन, पान्धवक्षोमेण भगवत्प्राप्तिरूपा- ·. . . परिशिष्टम् । १२५ थरहिताया यमुनाया जलक्रीडार्थमाकर्षणेन भगवत्प्राप्तिप्रतिबन्धकदोपनिवारणस्यापि प्रमे- यरूपभगवद्वीर्यबोधकत्वाद्वीर्यनिरूपणं द्विपष्टितमेऽध्याये ॥ २ ॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे मात्सर्येण निजरूपधारकस्यापि पौण्डूकस्य तद्दोपनिवारणेन मुक्तिदानस्य यशोनिरूपकत्वात्, सुदक्षिणप्रहिताभिचारप्रतिघातहेतु- ब्रह्मण्यत्वस्यापि यशोरूपलाद्यशोनिरूपणं त्रिपष्टितमेऽध्याये ।। ६३॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे बलदेवरमणस्य श्रीप्रयुक्तत्वात् द्विविदमुक्तिप्रति- वन्धकदोपनिवारणेन तदापत्तिनिवारणस्य तद्वधेन ऋष्यादिसर्वलोकापत्तिनिवारणस्य च श्रीकार्यत्वात् श्रीनिरूपणं. चतुःपष्टितमेऽध्याये ॥६४ ॥ अत्राध्यायचतुष्टये किञ्चिदधिकं लिख्यते । नृगस्य सूर्यवंशोद्भवत्वेन भक्तत्वं सात्त्विकत्वं च । परं धर्मव्यसनित्वात् ब्राह्मणक्षो- भात् प्राप्तब्रह्मखापहारदोपेण धर्मो न सिद्धः, अधर्मश्च सिद्धः, अत एव धर्मफलामावोऽध- मफलभोगश्च, परं भक्तत्वात् द्वारकापतितत्वात् भगवतैव प्रमेयवलेन दोपनिवारणे धर्मः सिद्धः, ततो देवगतिर्मुक्तिश्च ॥ ६१ ॥ यमुनाया अपि सूर्यपुत्रीत्वेन भक्तत्वं सात्विकत्वं च । इयं यमुना न लीलामध्य- पातिनी, तस्सां दोपसंभावनाऽभावात्, किन्तु कालिन्दीरूपा, तस्साच-पतित्वेन भगवत्मा- तिरूपार्थव्यसनित्वात् पान्धवयमक्षोभेण घान्धवैविष्णवेऽदानात् भगवत्प्राप्तिरूपोऽर्थों न सिद्धः । अत एव तपश्चरणम् , 'मत्त इत्यपगा'मित्यनेन घलदेवाविष्टभगवदज्ञानम् , बल- देवेनाकर्षणम् , भर्सनं च, परं भक्तत्वात् तत्र जलक्रीडायां चलदेवाविष्टभगवता प्रमेयव- लेन तद्दोपनिवारणे पश्चादिन्द्रप्रस्थं गतस्यार्जुनस्य सख्युमंगवतः पतित्वेन प्रातिः। अत्र दशमस्कन्धे कृष्णकृवानां लीलानां न क्रमेण निरूपणम्, किन्तु निरोधस्सैवोत्तरोचर- मुत्कृष्टस्य क्रमेण निरूपणम् । तत्र क्रमेण निरोधे निरूप्यमाणे यासां लीलानां यत्रोपयोगः, तासां तत्र निरूपणमित्यदोपः ।। ६२ ।। पौण्ड्रकस्यापि करूपाधिपतित्वेन पष्ठमनुपुत्रस करूपस्य वंशे उत्पन्नस्य सूर्यवंशी- यत्वेन भक्तत्वं सात्विकत्वं च । तस्यापि वासुदेवत्वेन लोकप्रतिष्ठारूपकामव्यसनित्वात काशीराजादिदुष्टसङ्गेन वासुदेवस्वरूपे कृष्णे मात्सर्यदोषेण वासुदेवात्मककृष्णक्षोमात् लोकप्रतिष्ठारूपः कामो न सिद्धः, परं मक्तत्वात् निरन्तरं भगवत्स्मरणाच भगवतैव प्रमे- यवलेन हननेन तदोपनिवारणे जाते वासुदेवस्वरूपत्वे वैकुण्ठे प्रतिष्ठारूपः कामः सिद्धः, काशिराजस्य न किञ्चित् सिद्धम् , अभक्तत्वात् ॥ ६३ ॥ द्विविदस्यापि रामावतारे सुग्रीवसचिवत्वेन भक्तलम् , देवांशत्वेन सात्त्विकत्वं च । तस्य मोक्षव्यसनित्वेपि विषयसुखात्मकनरकासुरसख्येन ईश्वरस्य वेदस्स क्षोमात् जग- द्वयतिकरावहत्वदोपान रामावतारे मोक्षः सिद्धः । बलदेवाविष्टभगवतैव प्रमेयवलेन तदो- पनिवारणे पश्चान्मोक्षः सिद्धः॥ ६४ ॥ , , ·१२६ परिशिष्टम् । सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे लक्ष्मणाहरणप्रसङ्गे पाण्डवानां कौरवाणां सकृष्णेषु यादवेषु हीनत्वभावनारूपं दोष निवार्य वलदेवाविष्टभगवता प्रमेयवलेन ज्ञान- जननात् ज्ञाननिरूपणं पञ्चपष्टितमेऽध्याये ॥६५॥ सात्त्विंकप्रकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे वैष्णवमुख्यस्य नारदस्य सर्वगेहेष्वेकरूपेण वर्तमानत्वप्रदर्शनेन प्रमेयवलेनाज्ञानदोपं निवार्य निर्लिप्ततया लोकशिक्षार्थ गृहस्थधर्माचरण- कथनाद्वैराग्यनिरूपणं पट्पष्टितमेऽध्याये ॥६६॥ सात्त्विकाकरणान्तर्गतप्रमेयप्रकरणे अथोपस्युपवृत्ताया'मित्यादिना निरूपितस्य प्रत्यूहकारित्वस्य स्त्रीणां दोपस्य खयं धर्माचरणेन निवारणात् स्त्रीपु कृपावत्त्वस खरूपध- मत्वेन धर्मिबोधकत्वात् , अग्रे राजसभाप्रवेशे उद्धवे प्रश्ननिरूपणात् यादवानां भगवदि- च्छाविरुद्धस्य जरासन्धजिगीपुत्वस्य दोपस्य निवारणात् भक्तयुधिष्ठिरपक्षपातस्य स्वरूप- धर्मत्वात् धर्मिनिरूपण सप्तपष्टितमेऽध्याये ॥ ६७ ॥ श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकप्रमेयप्रकरणस्थभगवन्नामानि । (९५६-९७८) नृगपापप्रभेत्ता च ब्रह्मस्वगुणदोपदृक् । विष्णुभक्तिविरोधैकत्रमख विनिवारकः ॥१॥ बलभद्राहितगुणो गोकुलप्रीतिदायकः । गोपीनेहैकनिलयो गोपीप्राणस्थितिप्रदः ॥२॥ वाक्यातिगामियमुनाहलाकर्षणवैभवः । पौण्डूकत्याजितस्पर्धः काशीराजविभेदनः ॥३॥ काशीनिदाहकरणः शिवभसप्रदायकः । द्विविदप्राणघाती च कौरवाखर्वगर्वनुत् ॥४॥ लाङ्गलाकृष्टनगरीसं विनाखिलनागरः । प्रपन्नाभयदः साम्बप्राप्तसन्मानभाजनम् ॥५॥ नारदान्विष्टचरणी भक्तविक्षेपनाशकः । सदाचारकनिलयः सुधर्माध्यासितासनः ॥६॥ जरासन्धावरुद्धेन विज्ञापितनिजक्लमः । मयुद्धवादिवाक्योक्तप्रकारकपरायणः ॥७॥ त्रिविधनामावलीस्थसात्त्विकप्रमेयप्रकरणीयभगवन्नामानि । दानादिधर्मयोधकाय नमः ॥१॥ नृगमोक्षहेतवे नमः ॥२॥ ब्रह्मण्याय नमः ॥ ३॥ पुष्टिमार्गप्रवर्तकाय नमः ॥ ४॥ यमुनाकर्पणहेतवे नमः ॥ ५॥ स्पर्धादि- दुष्टविमोचकाय नमः ॥ ६॥ पौण्ड्ककाशीराजहन्त्रे नमः ॥ ७॥ देवतान्तरवरहसगर्व. नाशकाय नमः ॥ ८॥ काशीदाहकाय नमः ॥९॥ दुष्टनिवासदोपनाशकाय नमः ॥१०॥ मुक्तिहेतवे नमः ॥११॥ दुससद्विविदादिवधहेतवे नमः ॥१२॥ राज्यादिदृप्त- - ·+ ........ परिशिष्टम् । १२७ कौरवगर्वनाशकाय नमः ॥१३ ॥ मर्यादाभक्तिदृप्तभक्तमोहनाशकाय नमः ॥१४॥ जीवाधिकारशास्त्रगर्वनाशकाय नमः ॥१५॥ सुधर्मालंकृतचरणाय नमः ॥१६॥ भक्तापेक्षावभासहेतवे नमः ॥ १७॥ उद्धवादिबुद्ध्यनुसारिणे नमः ॥१८॥ श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसाविकप्रमेयप्रकरणानुक्रमणिका । ....नृगाख्यानं बलभद्रव्रजागमः । गोपीविलापो रामस्य स्तुतिर्गोपीमिरेव च ॥१॥ यमुनाकर्पणं काशीपतिपौण्ड्रकयातनम् । काशीदाहः स्वकृत्याद्धि द्विविदस्य बलाद्वधः ॥२॥ लक्ष्मणाहरणं रामविक्रमो राजसाहये । नारदेन हरेलीलादर्शनं गृहमेधिनाम् ।।३।। आह्निकं वासुदेवस्य राज्ञां विज्ञापनं त्वृपेः । मन्त्रणादुद्धवस्येन्द्रप्रस्थे गमनमीशितुः॥४॥ उत्तरार्धसूचनिका। अध्यायः १५. पञ्चदशः श्लो. ४२. मदीयानां मत्कृतं कर्तव्यम् , किं लोकेन वेदेन वेत्युपदेशः । अध्यायः १६. पोडशः श्लो. २. गोपानां गोपीनां च एक एव परिचय- लक्षणो भावः । श्लो. १४. भक्तिमार्ग प्रतिबन्धान् दूरीकृत्य स्नेहेन भगवद्भजनं कृतं स्यात् , निरोधे क्षणमपि भगवददर्शने देहेन्द्रियादिकं त्यक्तं स्यात् , मुक्तौ वै प्राणग्रहणं न स्यादिति । श्लो. १०. अनुसेवा अपेक्षिता इच्छानुसारिणी सेवा । श्लो. १३. लोके स्वास्थ्यं तथा वेदे इति । श्लो. वैदिकादपि निरोधः काशीदाहे । अध्यायः १७. सप्तदशः काशीदाहश्रुत्या साधितोपि रथाङ्गपाणेरिति तस्य लौकिकवैदिकसामर्थ्यनाशकत्वम् । समाप्तौ, न हि भगवान् क्लिष्टं करोतीति । अध्यायः १९. एकोनविंशः श्लो. १५. नीति- मार्गज्ञैः वृहस्पतिप्रभृतिभिः । श्लो. २६. चामरव्यजनशङ्खातपत्रकिरीटासनशया महाराज- चिह्नानि । मोगः प्राणधर्मः, आज्ञापनादिरन्तःकरणधर्मः । श्लो. ४७. लोके द्वेधा कोपो भवति, द्विष्टे वा, महत्युत्कर्षासहनाद्वा, भगवतो हि कोपः शिक्षार्थः । श्लो. ५२. अप- राधेपि तथाविधस्सानङ्गीकारे भक्तिमार्ग एवोच्छिद्यते । अध्यायः २०. विंशति. श्लो. ७. विशेषतो भगवद्हं वर्णयतीति । श्लो. १. तासु मोगो भगवत्कृतः शास्त्रविरोधान्न मन्तव्य इति प्रामाण्यार्य नारददृष्टिः । श्लो. २. वपुपो ब्रह्मधर्मत्वम् । श्लो. १८. दृष्टमित्यनेन ज्ञानपक्षो निराकृतः । श्लो. ३८. प्रमेयभक्तिमार्गों न साधीयानित्यादि । आत्मत्वेन स्फुरितो भगवानेव पादभजने हेतुरित्यादि । एतन्मतापरित्यागेन कीर्तनमार्गेणैव स्थास्यामीति । श्लो. ४५. य एतां लीलां गायति, खत एवानन्देन कीर्तयत इत्यादि । अध्यायः.२१. एकविंशः आह्निकं निरूप्याहिकनिरूपणम् । श्लो. २८. अथ मत प्रायिकमेतत् पुष्टिमार्गी- याणामेव । श्लो. ४२. देवतातः फलमिति पक्ष इत्यादि । श्लो. ४४. प्राकृतबुद्ध्या श्रवणादौ न फलमित्यादि । श्लो. ४८. उद्धवो हि न युद्धादावुपदिश्यते । ज्ञानांशत्वादिति ।।

·पतत्यकरणस्यकारिकाणामकारादिवर्णानुक्रमः । प्रन्। ६० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३१ २० ... ... ... ... ... .. ... ... २ ६० ... कारिका। ६० धनःनिदो नगवान नात्र ऋमदिवसा हि निरोषन्टेन मंसिद्धः ९० पोग्दरस समित्रल बटनामसनावानान् १९ वटसपरितं वक्ष्यन् ५. दलल्पहरेः कार्यम् चलखियोन्यया वत्र २० नतिमागांनुरोधस यया कामक्रया पद्भिः ३४ | यमुनायां पर्वते च ६० राजसप्रक्रिया पूर्गा लक्ष्मणोद्वहने वदः लौकिकरपि वाक्ययः विटोपे सास्विके रोधे शिक्षा नु सात्विक भावे... २ पभिरेव तथाध्यायः ९७ | सन्धिर्माविशेषण सस्थानस्य सदेवस्य २. साविकानां निरोधे तु २] सात्विकानां निरोधे तु कारिका। अलौकिकमाययंम् अप्रायान्तरमदानान् अध्यापरेकविप्रन्या अन्यया धाद्विको घन: पयाँ धर्मग्लया कामः अग्याविषयमियर्यम् अष्टादी नु द्विविदयः पनपामयमिदिर्ह. एवं प्रमेययपतः पूर्व रामस्य कृन्गस्य फामन पविमुच्यान जगोपनिगृतिस्तु छतः सरूपमावानाम् ततः नी मुभगवान् ततः सर्वजनीनंच पितो त्वच्याये क्यापि सायकथने वस्यापि भगवानः सेनय गुदंचिचाम्ने तेषां सारियकरूपाणाम् रयान्वतो निरूप्यादी धर्मकामार्थयुका हि ... १ ... ६० २० ... ... २० ... ३१ २० २ ... ९७ ... ... ... ... ... ९७ ३४ ... २ ७९ ... ... ९७ ... ... ... एतत्मकरणस्यमूलभ्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमः। प्याक ९४ ... ११३ शोकः। अथापि हि नो प्रान् भयानुसोमस्यमले .. अयाह पोपटकं शौरिः १०२ ... ... ९२ पृष्टाः। लोकः। ८९ अनुजानीहि मां देव १०० अपि विदच लोकानाम् . ४२ अत्रेस तरसा तेन ११६ अलं यदूनां नरदेवलान्छनः ९३ अवेक्ष्याज्यं तथादर्शम् ९७ | अय्यकलिङ्गं प्रकृतिपु ७३ अश्वे रथगजैः कापि ३३ महो महचित्रमिदम् ७८ अहो यदूनसुसंरब्धान् १३ अहो ऐश्वयंमत्तानाम् ९ भः समायां क्रीडन्तम् ... ६७ भपाप्याशापये महान् अयोयाच हपीताम् भयोपरयुपवृत्तापाम् अप निष्कारपी,पृथ्वीम् .. अपादिश्यते राजन् भयापि च पुरं प्रेस भनुमानीदि मा कृष्ण भनुनीसायुमी विमा ... ७. ... ४८ ... ...

·परिशिष्टम् । १२९ श्लोकः। लोकः। पृष्टाः। ... ... ... ५३ ५३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .." ३ ५७ ... ... ... ... ... ९१ ३ १९ ... .... ... ४२ ९५ ... ... ... ... ... ... ... पृष्टाक्षः। १०२ | कस्यचिटिजमुख्यस्य ४२ चिरस शैलानुरपार ५३ | कचिरसमुद्रमध्यस्थः ९५ धापि संध्यामुपासीनम् ९४ कामं विहृत्य सलिलात् ४५ किं नु तेऽविदितं नाय ९४ किं नस्तरकथया गोप्यः ८१ क्रीडित्वा सुचिरं तन ११९ करो मुसलमाधत्त २८ कुत्रचिट्विजमुण्येभ्यः ३९ कुर्यन्तं विप्रहं कश्चित् ६. कलासं गिरिनिभम् ६२ कृत्यानलः प्रतिहतः ४३ कृष्यः परिजनं माह १७ कृष्णस्तु तस्पोण्डूक १०३ | कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य ६६ , कृष्ण कृष्णाप्रमेयारमन ८१ कोपस्तेऽसिलशिक्षार्थम् ३० कौरयाः कुपिता ऊचुः १०. कौशेषयाससी पीते ३८ गावा गजादयं रामः ३ गायन्तं पाणी पीरवा ९९ | गिरिपंया गैरिकया 1. गृहन्ति यायतः पांमून् . ६८. गृहीत्वा हेलयामार ५४ गुदीरया पाविता पानिम्... ३. गोपाश निधियात् ५९ गोप्यो हमरस्पा: पप्राः ०६ ' गोमूदिरण्यापन ९५, गोविप्रदेषाय ५३' पान पसगा पर तिजोर ३. पमुभिारो पाहा २५ पामरम्यनने गंगम् २५ मापः पा २५ गाएगी शनि १. पिन २१ पिरमः पादयामा গান লিপু ... ५. लिपोपर ... भारमानं भूपयामास भायोधनं तद्रयवाजिकुअर माश्रमानृपिमुख्यानाम् इत्यर्थकामधर्मपु इत्याचरन्तं सद्धर्मान् इत्यारमनामिसंधाय इत्युत्तया तं परिकम्य इत्युरसुको द्वारवनीम् हरयुपामनितो भयो इति महसितं शारेः इति दूतम्नदाक्षेपम् इति स राजा संपृष्टः इति कर्णः शलो भूरिः इति क्षित्वा सितयोगः इति मागधरद्धा इक्षतोन्तःपुरस्त्रीणाम् उग्रसेनः क्षितीशेशो उरफुलेन्दीयराम्भोज उपगीयमानधरित: उपस्वीयामुघन्तम् उयाच दूतं भगवान् एकदोपयनं राजन् एकं स्वयंम्पोतिः एतस्मिसन्तरे पाम्यः एने पानेन संपाः एवं देशाधिपन् एवं निभरिसया गीता एवं निहस्य विचिदम् पूर्व प्रपत्र मंतिम १५ मनुष्यपवयीम् एवं मरमरिणं हत्या एवं पुष्पम्मगा पपंथिय भगवान् पूर्व सर्या Anा पास पिनो पापा राम धनिया पाकात पनं तदुपारा हमु पनि सममियोपुरमः गरपान ... ... ... ४१ ६५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ૨૨ ... ... ... ... ... ८ ... ... ५८ ... ५८ ... ... ... ... ... ... ... ... १८ । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

·परिशिष्टम् । श्लोकः । ... पृष्ठाः। ८२ ८६ श्लोकः। जयशब्दो नमःशब्दः जलयानमिवाघूर्णम् जीवस्य यः संसरतः जुह्वन्तं च चितानाशीन् त इमे मन्दमतयः ... ८४ ... ... ... एटाक्षः। ५९ | तस्यामन्तःपुरं श्रीमन् ७४ | तस्यावनिज्य चरणी ११५ तस्सिन्समानगुणरूप ९० तस्सिन्देव फतुवरे तानः सद्या परित्यज्य ता हेलयामास कपिः ३२ तावरसूत उपानीय तां नीयमानां तत्स्वामी ५८ | तेनाहनरसुसंक्रुद्धः ... ... २५ ... ... तच्छ्रुत्वा नारदेनोक्तम् ६४ ... ... ... ... ... १०३ ... ... ८ ... ... ... ... ... ते तं जिघृक्षवः क्रुद्धाः ७७ ... ६२ ... ... ८८ ... ... ४ १०७ ... . ... २८ . ४६ ... ... ... ... ... ... २३ ८९ ... ... ... ... ... ... ... ... ६. ... ... ... ... ततो व्यमुञ्चद्यमुनाम् ततोऽग्निस्थितः कुण्डान् ततो मुशच्छिलावर्षम् ततः प्रविष्टः स्वपुरीम् ततोऽन्यदाविशद्देहम् तत्सूर्यको टिप्रतिमम् तन्न गरवारविन्दाक्ष तन्न पोडसभिः सह तत्र तेष्वात्मपक्षेषु तत्रस्था ब्राह्मणाः केचित्... तत्रापश्यद्यदुपतिम् तत्राप्यघष्ट गोविन्दम् तत्रैकः पुरुषो राजन् तत्रोपमन्त्रिणो राजन् तत्रोपविष्टः परमासने तथा काशिपतेः कायात् तद्गन्धं मधुधाराया तनो भवान्प्रणतशोक तं प्राणा प्राहरस्कृधः तं तु ते विरथं चः तं यता विरथीकृत्य तं संगम्य यथान्यायम् तं सनिरीक्ष्य भगवान् तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः तमामिचारदहनम् तमेव शरणं जग्मुः त्याजयिप्येऽभिधान मे स्वमेव भू(दमनन्त स्वं वासुदेवो भगवान् त्वं हि नः परमं चक्षुः सहितं कोर्हति तय काशिपतिर्मित्रम् तस्य धायं कपेक्ष्यि ... ५५ ... ... ... ... तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य ४९ / दग्ध्वा वाराणसी सर्वाम्... ददी रूप्यखुराग्राणाम् ८३ द्वी मासी तन चावारसीत् ११८ दशामिमां वा १०६ / दक्षिणाग्निं परिचर ५४ / दासीभिनिष्ककण्ठीभिः ९० | दिष्ट्या कंसो हतः पाप ... १०६ | दीव्यन्तमस्तत्रापि १०५ | दुर्जरं बत ब्रह्मस्वम् १०५ दुर्योधनसुतां राजन् ४३ | दुर्योधनः पारिवहम् २९ दुष्टःशाखामृगा शाखाम्... ११० दूतं च प्राहिणोन्मन्दः ५६ | दूतस्तु द्वारकामेत्य ६३ ) दृष्टं तांत्रियुगलम् ६३ दृष्ट्वानुधावतः सांबो ६६ दृष्ट्वा कुरूणां दौःशील्यम्... ८५ दृष्ट्या मया ते बहुशः ११२ | दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यम् १७ देव देव जगन्नाथ ७४ | दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्ड ४२ | ध्यायन्तमेकमासीनम् ७५ | धेनूनां रुक्मभंगीणाम् ३६ | नन्दन गते रामे ११९ | नमस्ते सर्वभावाय ११५, नमस्ते सर्वभूतात्मन् ग मे प्रमधनं भूयात् ५५ । नरकस्य सखा कश्चिद् ... ... A ... ... ... ८७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... :: ४१ ... ... ... ... ४७ ... ... १०१ ३५ ... ... ... ... ... ७५ ... ... ४० ... ... ... ५२ ...

·परिशिष्टम् । १३१ श्लोकः। पृष्ठाकः। ... ... ... ... ... ... ... ... १०६ ... ९२ ... ... ... ... ४७ ... ७२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७ १० १०६ श्लोकः। नरकं निहतं श्रुत्वा न हि तेऽविदितं किश्चित्... नाहं प्रतीच्छे वै राजन् नाहं हालाहलं मन्ये निगृहीतं सुतं श्रुत्वा नूनं नाना मदोन्नदाः नृगो नाम नरेन्द्रोहम् नैवाद्भुतं त्वयि विभो नोग्रसेनः किल विभुः पन्या तालप्रमाणाभ्याम् पप्रच्छ विद्वानपि पयस्विनीस्तदणी परं भावं भगवत्तो परिष्वक्तश्चिरोस्कण्ठः पापे स्वं मामवज्ञाय पुग्राणां दुहितॄणां च पुरुपान्योपितो हसः पूर्व स्वमशुभं भुझे पूर्व देवाशुभ मुन पूर्णचन्द्रकलामृष्टे प्वाथानामयं तेषु पृश्वाविदुपेवासी पाण्डूकोऽपि तदुद्योगम् प्रतिजमाह पलवान् प्रतिगृह नु तरसयंम् प्रस्थापनोपानयनः प्रासादलौनयमिः प्रीतोऽविमुफे भगवान् पानीतेम दुर्यिनीतम् परभूशालिनः सुरवा पलममः पुरश्रेष्ठः. मापस्प पदाम्यस्थ मलम्ब दुग्नुज्ञातम् मझन्धस्स पनाह माक्षगा पहनो माझे मुहूर्त रियाय भयम्सायनुरक्षीताम् शुभते पुरभिसम् गूपोऽहं मोनिप्लानि पृष्ठाकः। ७९ मनयन्तं च कस्मिंश्वित् ११३ मातरं पितरं भ्रातृन् १० मुखं तदपिधायाज्ञ १६ | मुहूतं तं तु पैदा ६. मृदंगवीणामुरज य एतस्ट्रावयेन्मत्यः ६ यजन्तं स्वकलान्देवान् यथाहं प्रणमे विमान ७१/ यद्यूयं यहवस्स्वेकम् यस्य पादयुगं साक्षात् यस्यांघ्रिपंकजरजः यस्यामलं दिवि यश ३२ | यक्ष्यति वा मखेन्द्रेण २१ , यादवेन्द्रोपि तं दोाम्... ३१ यानि स्वमसचिहानि ९१ | यानीह विश्वविलय. यावत्यः सिकता भूमेः ये च दिग्विजये तस्य ११ यो वै स्वया द्विनवावः... २० रसमदीपनिकरघुतिमिः २३ | रयानां पट्सहस्राणि ८९ राजदूते मुवस्येवम् राम राम महायाहो राम रामाखिलाधार राजानो राजकुष्याय ९२ : राजानो राजलक्ष्म्याच ८१ राज्ञः काशिपतेरिया ४५ सालाप्रेग नगरम् ६. लोके मयाअगदिनः ६६ सोको विमनिरतः २. ययास्परूपकृष्णम् १२ घरगपिता देवी 2. यसिया यामीनीटे पामुदयोऽनोहम् १९ रिवाननिर्मिवेश्या ९८ विदाम योगमापारने वित्रा विपदमानी माम् शिवागममरि... ५१ विमहाशरय ... ... ... ... ८४ ... ... ... ... ४. ... ... ५७ ... ... ... ... ... ... ... ... ४५ ७३ १०८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ९१ ९ ९ ... ... ... ०२ ... ... ...

·१३२ परिशिष्टम् । लोकः। शाद।। ... १०३ ... ... ... ... .." २२ ... ... १०९ ... ... ८ श्लोकः। विस्फूर्य रुचिरं चापम् विष्टब्धं विद्रुमैः स्तम्भैः धीर्यशौर्यबलोराद्धम् शहार्यसिगदाशाङ्गः शिरः पतितमालोक्य शूलैगंदाभिः परिः श्रवणारकीर्तनान् . श्रुत्वा तजनवैतव्यम् स आजुहाव यमुनाम् स उत्तमश्लोक सख्युः सोपचितिं कुर्वन् स स्वं कथं मम विभो स्थित्युपत्यप्पयानाम् स नमस्कृत्य कृष्णाय स नित्यं भगवग्यानम् ... ... ... ... एष्ठावा। ६३ / संविभाज्याप्रतो विमान् ८३ । संकणस्ताः कृष्णस्य ६७ समुपेत्याथ गोपालान् ४० | सर्यस्यान्तवहिः साक्षी ५४ स्वमायितं नृपसुखम् ४१ | स्वलंकृतेभ्यो गुणशीलवन्यः ११७ | स्वदत्ता परदत्ता या ४८ सग्ग्येककुपटलो मत्तो ३० | साधयिष्यति संकल्पम् ५. सानयायिरवा तु तान्रामः ५२ सुदक्षिणस्तस्य सुतः १२ सुधर्मा कम्यते येन ७५ सुधाख्या सभां सर्वः १०६ | सोऽपि विद्धः कुरुश्रेष्ठ ४३ | सोऽभिवन्धाम्बिकापुत्र ५८ | हसन्तं हास्यकथया ११२ | हिनस्ति विपमत्तारम् ... ४६ ६४ ... ... ... .. ... ... ४५ ... ... ... ... १०३ ... ... ... ... ... ... .. ... ६५ स वाहू तालसवाशी ... ... सभाजयित्वा विधिवत् ९१ १६ ...

·एतत्प्रकरणीयश्रीमदाचार्यवाङ्मुक्तावलिरकारादिवर्णानुक्रमेण । ... ... ... . ८ ... ... , ... ... ... ... ... ... चाक्यम् पृष्टाः। वाक्यम् पृष्टाः। १ अज्ञानादत्तं स्वानिष्टसंपादकरये ६ अनेन भगवदीयानां क्रीडास्थाने पूर्वकृतो निवारणीयम् धर्मः साधनतामापन: २ अध भावो न्यून इति । पूर्व बहुविधा निरू अनेन प्रमाणविचारेण दर्शनायोग्यता पिता अपि । प्रकृते तस्याः कथायाः अनुप निरूपिता, प्रमेयविचारेणापि. दर्शनायो- योगात् पुराणान्तरस्थां तामाश्रित्य नन्दगो ग्यतामाह। १३ पकुमारिकाः भगवता द्वारकायांनीता एव । भन्यजीवाः सापराधा एव भवन्तीति याः पुनरन्यपूर्वाः, ता अपि विमर्श क्रिय तथाविधस्यानगीकारे भक्तिमार्ग उत्सनः माणे तासामेव वाक्यानुसारेण उपालम्भ. स्यात् " वाक्यः अग्रे च भगवद्वाक्यैः भिन्ना एवेति ९ अन्तिमजन्मन्येव भगवरसाक्षात्कारात् १३ प्रतिभाति । साधारण्य एव वा अन्न निरूप्य. १० अपेक्षिता सेवा, इच्छानुसारिणी अनुसेवा न्ते । सन्ति च ताः शङ्खचूडवधे निरूपिताः। भवति भत एवं सान्वनमासां पृथक क्रियते । ११ अलौकिके भगवानेव साधनम् शब्दबलविवेके स्वाश्रीयमाणे अन्यपूर्वाः | १२ अस्येको ज्ञाननाशप्रकार: चतुर्थे सर्वा एकरूपा एवेति प्रतिभाति । बलभदोपि निरूपितः भगवानेवेति साम्प्रतं भगवच्छक्तिरत्र प्रवि १३ अहोरात्रसमसङ्ख्याताः तदेवताः यमालये ऐति । भतः पूर्वभावेन सान्त्वनम्, भगव- श्वानः तिष्ठन्तीति प्रसिद्धिः । जीवाश्च धान भावेन रमणमित्युमयं न विरुध्यते । अत इत्यपरे एव सान्त्वनेनान विशेष उक्तः । स हि १४ इदं रमणं पुष्पावचयादिरूपम् २९ स्वारमानं भगवद्रूपं प्रदर्य सासां लौकिक- १५ इदानीं । तसगरं पतितम्, गदायां पति. भावेऽपि पश्वारकामना पूरितवान्, उक्तनया तमिति ज्ञातव्यम् । अतो न विरोधः शङ्क- महमेकरूपेण समागतः, अत एव 'आयास्य' नीयः । भागवतकथनसमये तु दृश्यत इत्यपि वचनं यथाश्रुतम् । कृष्णः साक्षा. एवं... दक्लिष्टकर्मेति भारमानमेव रमयतीति यथा. १६ इक्षाभिमर्शनं प्रमेयपलम् । साक्षात्कार- फथशित्तत्परतामेव सम्पादयतीति न पहिध. सम्यन्धौ हि फलरूपाविति तरिसद्धी साघ. मान् कामं घ गणयति । भक्तिमार्गविरोध. नसिद्धिनान्तरीयकेति । स्तु निरोधे नाराकनीयः । लौकिकसहित-१७ एफेनापि ग्रहास्येन मिलितेन सर्प एव कृती भक्तिमार्ग एव विरोधश्च । अतो गोपिकानां धो नष्टो भवति... मेदे भमेदे या विदोपो नास्तीति न पृथ. एतानि सप्तमहाराजचिहानि भन्येपामयु. निरूपणम् । तथापि भेदेनय व्यारपेयमिनि तानि राजभिरवश्यं मन्यन यानि निपे. सम्प्रदायः। मुख्यानि । .... ६८ ३ अनेन भज्ञानानिपिद्धाचरणे प्रायश्चितं फर्व-९ एवं पयानं भगवन्तं स्मरन्त्या मोई मूला प्यमिति पक्षो निवारितः... प्राप्ताः अनेन द्विस्वमाया अपि पध्या एवेनि ५२ २० औरस्याः क्षत्रियायां बियाहिताया जातापा: भनेम सर्पन भगवदपु भगयसिसाधं सा राजकन्यापाः स्वयंयर एवं क्षामिपे सम्यन्धाभायातमनुकरुपाः शता २१ कान्तिभंगयसचतुर्थी पतिः ૨૨ इति सूचितम् । भनुफरपोऽपि सानुमाय २२ फेरिण इयःप्रभृति साविकप्रकरणमाः एप भवति, न गु निरनुभाष इनि अपसिंगवण्यापः पूर्व इति प । सत्र नारदः ... ... ... ११८ २४ ... ... २८ ४ ५ ८ २८ ·परिशिष्टम् । ६४ १२ ... तिएतीति ... २७ ... ... ... . वाक्यम् यादा याफ्यम् दृष्टा साविकेपु मुख्य इति स निरूप्य इति । २४ ज्ञानशक्तिरन न पूर्णेति फेचिस् । लोकानु- तत्रैवैकादशैकैकादशमिः तेपामयान्तरप्रक. रोधी मगयानित्यपरे । नीतिगागांनुसारिणी रणव्यवस्था । सारिखकास्तु द्विविधा एवं साधनशक्तिः, पुष्टिमागांनुसारिणी फर• सकामनिष्कामभेदेनेति । तेपो मते दशे. शक्तिरिति सिद्धान्तः न्द्रियाणि सन्तःकरणं च निरुभ्यत इति । २६ पतसो पटिकाः प्रातररणोदय उच्यते ९७ निरोधसिद्धिः । एतन्मतमपष्टभ्यासाभिः | २६ जीवस्य ग्रहणपरित्यागशानमेय . नास्ति, निवन्धे निरूपितं लक्ष्मणाहरणापपीति । कुतोमोचनपरिशानम् एतावता खियः समाप्ताः । तासु भोगो २७ जीयालयो भगवान् भवतीति जीवास्तिय भगवरकृतः शास्त्रविरोधात मन्तव्य इति प्रामाण्या नारददृष्टिरनुवर्ण्यते । नारदो | २८ तदा न दोपः शारो, लोकोऽपि न विगा- हि भगवदीयशास्त्रेषु भक्लिष्टचरित्राण्येव यथा प्राणास्थये सर्पविषयपरि- श्रुतयानिति नरकयधादिकं न पूर्व श्रुत. प्रहस्य चान् । यद्यपि नरकवधमानं पूर्वसिद्धम्, २९ तनेज्यानुमतिः प्रयोजिका, तदभाये तोपा. तथापि सदवरोधाद्विवाहः साम्प्रतमेय श्रुत भायात् । देवतातः फल मिति पक्षे न फलं इति स विचारणीयः। इदं घरिनं न पूर्व कर्मणः । कर्मणः फलमित्यपि पक्षे देवता- ऋषिभिर्विचारितम् । अतः परं सहस्रेष्वपि प्रीतिः साधनस्वेन सिद्धेति तदभावे न चरित्रेषु मीमांसितमेव चरिनं विचा- फलम् । 'तृप्त एवेनमिन्द्रः प्रजया पशुमि. येते। स्तर्पयती'ति श्रुतेः । अतः पूजायां पूज्यानु- मोदनमावश्यकम् । २३ गोदानप्रस्ताव कश्चिद्वश्वको धूर्त आसन्न- ३० तामसस्थाने भगवदाविर्भावः सहसा न मरणां गांवञ्चयित्वा ब्राह्मणाय दत्वा मुक्ति भवति गत इति श्रूयते । स हि नगरमध्यवासे | ३१ विधा हि यज्ञकृतिः, फलार्था भौतिकी, मृतायाः गोर्निर्हरणासमर्थः व्याजेन कञ्चि- शुद्याध्यात्मिकी, भगवदर्थाधिदैविकीति । ब्राह्मणमाकार्य, तस्मै दानं दत्तवान् । ततो 'यज्ञेन यज्ञमयजन्ते'ति श्रुत्या सैव निरू. मुहूर्तत्रयानन्तरं गौम॑ता । ततो ब्राह्मणः पिता । तत्र प्रतिबन्धकनिवृत्तिः भगवतैव प्रतिग्रहीता स्ववस्त्रं चाण्डालेभ्यो दरवा कर्तव्या, इज्यान्तराभावादित्यभिप्रेत्याह त्वां : तां गां बहिः निःसारितवान् । एवं ब्राह्मणं यक्ष्यतीति । 'यज्ञो वै मखः' इति 'श्रुतेः । वजयित्वा पश्नान्मृतः, यमेन पृएः चित्र- आधिदैविक एव यज्ञो मखो भवति । गुप्तेन, तस्य वृत्तान्ते कथिते पूर्व शुभफल. प्रकरणवशात् क्षत्रियस्य राजसूयादन्या यज्ञः भोगं करिष्यामीत्युक्त्वा, तत्रापि कौटिल्यं श्रेष्ठो नास्तीति । उपरतानां क्षत्रियाणां कृतवान् , ताशगोदानस्य हि फलं याय. ब्राह्मणानामेव दीर्घसनेष्वधिकारात् । महति दौर्जीवति, तावरपरलोके कामधेनुस्तद्वशे च बहवो विघ्नाः। तिष्ठतीति । तथा यमेनोक्तः मुहूर्तत्रयं | ३२ दक्षिणानावेवाभिचारहोमः । तेन चातु. कामधेनुस्वदधीना स्थास्यतीति । कामधेनुं त्रविधानेन कर्तव्यमिति । तत्राप्यभिचार- प्रत्याह 'व्याघ्रो भूत्वा यमं भक्षयेति । विधानेन, इष्टिप्रकृतिकश्चेत्, न शरम- ततो व्याघ्रणोपसृतः यमः भीतो विष्णु यादि । पशुप्रकृतिकस्ये तु परः । पशु स्फ्यो शरणं ययौ । यन्नास्ते भगवान् ब्रह्मादिमि. यूपः शरमयं बर्हिः वैभीतिक इध्मः । अत्र वृतः । तन्न पश्चादयमपि गतः, काम. तु पुरोडाश एव । यतोऽग्निरेव देवः । स धेन्वा नीतो, विष्णुसाक्षारकारे च प्रमथैर्वृतः। मतो रुदवानेवाग्निः अभि- इति चारसामान्यातू शरमयादि। ... ४० ... ... . ...

·परिशिष्टम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ८० पन्धो न स्यात् ... ... ... वाक्यम् पृष्ठाकः। वाक्यम् पृष्ठाङ्कः। ३३ दाने कपिला विशिष्टा रजो ब्रह्मा । तमो भवः । अहं सत्वम्, ४ दुर्गादुत्तीर्य पुराणद्वारका उपवनस्वेन भूधरत्वात् । स्थिता भगवतः सर्वतोऽच्युतस्यात् निस्या कीर्तिम. वति, पूर्णा च । ३५ दुःखे असामयम्, सुखे भन्यासक्तिः, उभ- थाभाचे मोहादिरिति सर्वत्रैव सरणामाव ४७ भक्तिनिरोधमुक्तीनां दोपोत्पत्ती प्रयोजक- स्तुल्यंः। तथापि कृपयैव सरणमिति स्थान स्वाभावात् सुतरां दोपजनकत्वाच तत्कथया विशेपस्याप्रयोजकस्वात् नः कोऽपि नोपकारः। भक्तिमार्ग प्रतिय- ३६ न हि भगवान् विष्टं करोति, अनेन सुद- न्धान् दूरीकृत्य स्नेहैन भगवद्भजनं कृवं -र्शनस्यापि निरोधो निरूपितः स्यात् । निरोधे तु क्षणमानमपि भगवद- ने सेहेन्द्रियादिकमपि त्यक्तं स्यात् । ३७ निषिद्धायाः क्रियायाः ब्राह्मणविपयायाः मुक्तौ वैपम्पमहणं न स्यात् । अतो दोपा. पांसुद्वारैवानिनिर्णयो वेदे निरूपितः १७ णामनिवृत्तावात् गुणानां चाभायात् तस्क-" ३८ नीचयोनिभूतो नरकः भूमायेव, नान्यत्र ११ थया नः किम् । २७ ३९ प्रमेययले वेदापेक्षयाभगवाज्ञा कर्तव्या१० ४८ मदीयानां शापो न भवतीति भयाभावात् प्राकृतबुद्ध्या श्रवणादी मर्यादाभक्तानां न केवलं तूणी स्थातव्यम् । मते प्रमेयवलाभावात् न फलम् । अन्यथा ४९ मेघागमे हि तेपां नृत्यं भवति । नृत्यदर्शने सर्वेपामेव नाम्नः भगवद्वाचकत्वात् कसापि च रसः आविर्भूतो भवतीति । ५० यो भगवद्धमान् प्रतीक्षते, तस्य नान्ये धर्मा ४१ पूर्वाध्याये सारिवका निपिदात् व्यावर्तिताः। याधका भवन्ति। १२ पोटशे स्पध्याये लौकिकान् साविकमाव- योगेन महादेवस्तुप्यतीनि । परमः साक्षा. मापादिताः गोपिका निरुध्यन्ते । ततो न्महादेवप्रीनिजनकः । समाधिः चित्त धदिकादपि काशीदाहे निरोधं वक्ष्यति । काम्यम्, तेन तुप्यतीति वितघ्रसिद्धण्या- ततः अशाखमः द्विविदादीनाम् । ततो तपा कृतवान्। ... भीमादीनां शास्त्रभक्तेश्य । ततः शास्त्रमव. सकस्य नारदास्यापि मुएपभायात् । सश. ५२ पपुपो मझधर्मरम् किर्विघा स्थापितेति साधनशक्तिरूपो ५३ पामो हसः दैत्यहितकारी, दक्षिणो देया. पलभन्दः गोपिकानां निरोधं कृतवानिति नाम् निरूपणा, गोकुले पलभद्रगमनादिक-५५ पारमी कापिटमम्मा सह भगवमपने उ. मुध्यते । स्पमा सा भधिष्ठात्री देवता सपृशेषु नियति । मा दन्येभ्यो दरोति देत्यराजा. ४२ पसं हि द्विविधम्, इह लोके याः, पर. पीना ।मा यम्मिय पृक्षे भधितिनि, दय: लोक स्वर्गः। पुष मधुधारा उपपने। २९ १३ प्रहरिप्रोगामामेय जीयनसाधनोप.५५ विधिरन प्रमेये न नियामक इनि ग भग. सिस्थानम् ।... पतो विहिनं निपिदं या फिनिति भगवदीपपा सात इति सम्मान्तमा ५६ विवाद निरोधो वा में कर्नयः, मंत्री नित: भगत:ला जगदुरपसिम्मितिविनाशको ५. म उम्मपांगर, लेग म्यासोमवन् । शापित् । सासमा मायादयः। सय भापनि परमारमा भाविष्टः तेनायेगी ... ... ८० १ ... ... २१ ... .. ... ." ४५ ·१३६ परिशिष्टम् । पा। ... घाक्यम् पृष्टाका यास्यम् जातः । शरीरेन्द्रियप्राणान्तःकरणसनाये ६१ सरस्वती हु 'सरयं विशुद्धं यसुदेवशब्दित'- भाधिदैविकानि परीरादीनि समाविष्टानि, मिति पारयार शुवसाये आविर्भूतरपमेय, अन्यथा तु स्वतप्रादेशीय भगवद्गणो जाता, भतो मिष्यामिधारवामिति तन च भगवत इव तस्यापि लीला भवि. ६२ सर्वपो भाग्यं लभ्यधीनम् । अतः सा प्यतीति मुख्यपक्षः । विष्णुदेयतानुरूपरये सर्वेश्वरी।तापिनीयतया भगवघरणारविन्दं तु वैष्णयलोके तथास्यमिति शमादि- सेवते । साक्षादित्याधिदैविकी, न दिया भावस्यव प्राधान्यादिति केचित्... खीरूपा, नापि राजलक्ष्मीरूपा ७२ ५८ सर्वा एव सिद्धयो लौकिका वैदिकाच भग- ६३ संस्थाविधिःपारलौकिकी क्रिया... वस्येव स्थापिताः २३ ५९ सर्पणश्च तामसी भगवन्मूर्तिः... ६४ हीनभायः निरयो भवति ६. स्वमौलिना पादस्पर्शः भगवर्माणां नित्य- ६५ हीनेपु हस्तमहः, समेपु हास्यम् , उत्तमे स्वात्तचरणछायायामेव सर्पभोगसूचकः १४ प्वभिवादनम् २२ ४४ ... ४५ ... २९ ... ...

·उपन्यस्तवाक्यानां सूचिपन्नम् । पृष्ठम् । पंक्तिः। कुनत्यम्। ३ ९ २७ घृ.उ.१.५.१४. ५ ३० ९ १२ १२ भ.गी. १८-४२ मनु. भ.गी. १८-४३. १२ १२ १२ ૧૨ १२ १६ वाक्यम् । १झीढायां गुप्तस्थानम् २ अपिकृकलासस्थ ३ धर्मः क्षरति कीर्तनात् ४ एका गौन प्रतिमाहा रौरवं नरकं प्रजेत् ५ ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यम् ६ क्षताम्रायते ७ दानमीश्वरमावश्च ८ वदान्ये क्षत्रं प्रतिष्टितम् ९ अतो ह्यन्योन्यमारमानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षते १० इन्द्रियैर्विपयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मनः ११ विष्णोस्तु प्रीणि रूपाणि पुरुपाख्यान्यथो विदुः १२ ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसारकुरुते तथा १३ न विपं विपमित्याहुः ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् १४ आपो वा अर्धातृच्या १५ राज्यान्ते नरकं ध्रुवम् १६ यायतःप्रस्कन्ध पासून पितृलोकं न प्रजानाम् १७ जिघांसन्तं जिघांसीयात् १८ सर्वधर्मान् परित्यज्य १९ कौन्तेय प्रनिजानीहि २. अस्मिन्नेव लोके प्रतिनिष्टतिय एतारात्रीरुपयन्ति २. लोके स्वास्थ्य तथा देसाक्षिणो भवताखिला २२ भूमिरेय पवाशरकोटिवित्रीणां यस्य मूर्मि .२३ फरूप मानवादासन् २४ कास्येव द्वारका प्रोका कली नान्या कपवन २५ सरवं विशुद्ध यसुदेवशन्दितम् २६ गतिसामान्यात् २७ चरपरीतो यथा दीनः २८ अधिकं तत्रानुभविष्टम् २९ विष्णुः पर्वतानामधिपतिः ३० भाये रदयते पुरोदासम्ता जगतिमानि २. सम्मादमिचिद्वामिपरितयं प्रखगेनममिवारणुन २२ नन्दप गते रामे २३ निपल्या देयाः २५ पीर दुग्लादपि १५ सस्प हि पप:पोरः पोपालापनहर २१ दम्पन्सिरलगाम्मापाम् गुगो.१८ १२ भा.३.२२-४. १५ भा.४.२२-३०. १९ सारवतसंहिता. भ.गी. ४-३७. ८ पृहस्पतिस्मृतिः ४६. १९ ते.सं. ५-६-२-१. भा.९-२-१३. २९ १ यसिएस्मृतिः ३. ६ भ.गी. १८.६६. भ.गी. ९.३.. २६ ७ २० २६ २६ २२ नवरयं.६. ३ .. ७ -- २८ २९ भा.५.३.२३. २० म.यू.१.१.१. भा.१.२९.३.. म्पाय:। ते..३.४५. १५ से.मं.२.२.१.१. मा. ६.3.1..10.1. २८.भा.२.१८... ५० 1 २. भा, १.२.२..

·७० ८ २४ न्यायः। ६ ८० १२ भा. ९.२२.४०. न्यायः भ.गी. ३-२१. भा. १०.उ. ३२-१७. भा.६.२.४. ४ १२ २० ८७ ४ ८८ भा. ७.१५-४५. -मा. ७-१५.४६. ८८ ९ १० ३७ विद्यामदो धनमदः ३८ मयि भृत्य उपासीने ३९ अङ्गीकृता ग्लानिन दोपाय ४. चामरव्यजने शङ्कम् ७२ ४१ गजाह्वये हृते नद्या ४२ न हि दृष्टे अनुपपन्नं नाम ४३ ये यथा मां प्रपद्यन्ते ४४ निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यङ्के ८६ ४५ यद्यदाचरति श्रेयान् ५६ तिस्रः कोट्योऽर्धकोटीच ४७ प्रत्येष्यतां निकाशं मे १८ यावऋकायम् १९ नो चेत् प्रमत्तम् ५. सोमो विधाय अवभृथनानानन्तरंसा यावद्गात्रेःसंतिष्ठते९० ५. अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते ५२. जन्माद्यस्य यतः ९९ ५३ रुपयो मनवो देवाः ५४ ततः प्रभृति पूज्यन्ते ५५ सङ्ग्रामे विप्रपन्नानाम् ५६ मा प्रपन्नो जनः कश्चिन भूयोऽर्हति शोचितुम् सङ्ग्रामे च xxx सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतगतं मम ५७ सर्वेहोपरतिस्तनुः ५८ मोक्ता तारतम्यं जानाति ५९ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि २. द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं बलीयः २१ दृष्टं स्मृतेबलिष्ठम् १२ न ज्ञानादिः ज्ञानकाशया ६३ यज्ञेन यज्ञमयजन्त ६४ यज्ञो वे मखः ९९ ७ १८ २२ बृ. उ. ३-४.१०. . सू.१.१.२. मा.१.३.२७. १०१ १ ३ रामाषण युद्ध. १९-३३. भा. ७.१३-२६. २७ १५ भा.१.२.२१ पू. मी. ६-३-३८. न्याय: २३ ८ १९ २० प्र. सं.१०-९१-१६. तै. आ. ५.३.२. ते. सं. ५.१-६. ६ ६५ तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुमिस्तर्पयति १६ सर्वारम्भा हि दोपेण ९ भ.गी. १८.१८. ६० मग्री ज्ञानचक्षुः ६ - ·. निवेदनम्। terre- एतत्प्रकरणमुद्रणमपि श्रीमद्गोखामिकुलतिलकश्रीमगोवर्धनलालजीमहाराजचरणानां तत्कुमारश्रीदामोदरलालचरणानां च परमकृपया भवति । श्रीसुबोधिनीमुद्रणयोजनाविषयक सर्वमावश्यफमस्मामी राजससाधनप्रकरणे निवेदितम् , अतस्तन्नानूद्यतेऽत्र । जिज्ञासुभिस्त- प्रकरणमवलोकनीयम् । श्रीसुबोधिनीलेखकच्छीवल्लभविपयको निर्णयोस्लामिस्तामसंफल- प्रकरणे कृतः, तदनुसारेणास्माभिलेखकृन्नाम निवेशितम् । परिशिष्टे निवेशितौ कारिकाणां श्लोकानां चाकारादिवर्णानुक्रमो 'मोडपुरीय जमनादास कानजी, पी. ए.' इत्यनेन संपां- 'दिती । श्रीमदाचार्यचरणानां निजाशययोधकानां वाक्यानामस्मिन् प्रकरणे उपल- ब्धानां संग्रहः स्थलनिर्देशपूर्वकं परिशिष्टे वाड्मुक्तावल्यां कृतः । एतेन लौकिकादि- व्यापृतिव्यमाणामवफाशरहितानामपि इतरेषां तत्त्वयुमुत्सूनामेतत्प्रकरणावगाहनं स्वल्पका- लेन स्वल्पप्रयासेन च भविष्यति । 'हीरालाल मूलजी यस्मन्मित्रस्यात्रोपकारः । एत- प्रकरणश्रीसुबोधिनीपाठादि श्रीमत्प्रभुचरणानां श्रीविठ्ठलदीक्षिवानां श्रीमदाचार्यसेवकरा- णाव्यासलिखितमूलपुस्तकाधारण राजसफलप्रकरणवदेव योजितम् । इदं पुस्तकं सुरतिपुरे श्रीमद्भालकृष्णमभुमन्दिरे सेवायां श्री-समीपे विराजते । एतदुपयोगोऽस्मामिस्वन्मन्दिरा- धिष्ठातॄणां श्रीमद्गोखामिश्रीव्रजरत्नलालचरणानां परमकृपया कृतः । पूर्वप्रकरणवत्रापि विरामादिकं दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोखामिश्रीपुरुषोत्तमानां पुस्तकानुसारेण कृतम् । पूर्व- वदेव प्रत्येकलोकव्याख्यानसमापनसूचनं दर्भावतीस्थमोहनलालतः प्राप्तप्राचीनपुस्तकांधारेण कृतम् । पूर्ववदेव मोहमयीस्थश्रीमद्गोखामिश्रीगोकुलनाथचरणानामबाप्युपकारः समजनि । पण्डितभट्टनीयलभद्रशर्मण उपकारः पूर्ववदेवास्माभिः स्मर्तव्यः । श्रीमद्भागववमूलश्लो- कानां पाठनिर्णयः प्राचीनपुस्तकद्वयाधारेण कृतः। तत्रैकं श्रीमद्गोसामिश्रीगोकुलनाथद्धि- तीयकुमारश्रीदीक्षितेर्दत्तम् । द्वितीयं च 'के. लक्ष्मीनारायणशास्त्री' इत्येतेपाम् । पण्डित- मुख्यपरिचारकश्रीगोकुलदासानामुपकारः पूर्ववदेव । मुद्रणसाहित्यसंपादने पण्डितशिरो- मंणिभट्टश्रीगट्टलालाजीसंस्थाया उपकारस्त्वविस्मरणीयः । अस्मदनवधानेनावानिर्दिष्टानां प्रमादाद्वा विस्मृवानां विदुपामप्युपकारः स्मर्यते । एवं ययाशक्ति सर्वाङ्गसंपन्नत्वमस्य प्रकरणस्य संपादयितुं प्रयासः कृतः । एतेन कस्यचिदपि भगवदीयस्य श्रीसुबोधिन्या अध्य- यने किमपि सौकर्य मविष्यतीति विचारेणैव परमप्रेम्णा परिश्रमेण च सिद्धमेवप्रकरणं श्रीमत्प्रमुचरणकमलेपु समर्पयाम इति । श्रीकृष्णार्पणमस्तु । दोलोत्सवः मूलचन्द्र तेलीवाला। १९८२-मुंपई. धैर्यलाल सांकलीया।

·EDITORS' NOTE. of - This is the third volume of the Tenth Uttarārdha Subodhint of S'ri Vallabhacharya. Here are printed the third soven Adhyayas (15-21) which are said to comprise the Pramega Prakaraņa of the Sattvika Prakaranı of the Teath Skandha of Shrimad Bhagavata. A: before an effort has been made by us to sottle the text of Bhagavata according to Sʻri Vallabhacharya's Subodhiot. This time we got the use of two old texts of the Bhagavata. One of these was recoived from Pandit K. Laxmi Narayan Shastri of Nathadwar, and the other has been given by Sri Dikshitaji. The text of Subodhini is carefully settled as before. It is based on six Diss. two of which were received from Pandit Gattulalaji's Library, ono. from DIr. Mohanlal of Dabhoi, one printed at Brindaban and one of Sri Vitthala Dikshita second son of Sri Vallabhacharya. The last has been written in the hand of Rana Vyasa, & select pupil of Sri Vallabhacharya, Our text Subodhini is primarily based on this very copy, the use of which was so very kindly allowed to us by the enlightened DIaharaja S'ri Vraja Ratnaji of Surat in whose Temple this book has been preserved in Sova. In this connection we have also to thank, as before, S'ri Gokulanathaji Maharaja of Bombay for having facilitated our work by allowing us the use of his press-copy. As before the Nibandha of S'ri Vallabhacharya w with Purushottamaji's commentary on this chapter has been printed here. All other materials in connection with this are also included in this Volume. Indices of Karikas and S'lokas of this Prakarana are given. These were kindly prepared by Mr. Jamnadas Kanji B. A. A list of all quotations occurring in this chapter has been given indicating as for as possible the sources from which they are drawn. We have culled out and printed at the end typical sentences expressing the author's personal views from this Prakarana-Subodhini; a perusal of which would at a glance enable the reader to come into touch with the grand personality of the noble great soul who wrote this work. This was done by Mr. Hiralal Mulji. As before we have specially to thank Tiket S'ri Govardhanalalji Maharaja of S'ri Nathad vara, the head of the Goswami Baharajas, and his son Sri Damodarlalji for having supplied us with funds for the publication of this work. We have spared no pains to make this volume as complete as possible, and with feelings of joy we offer this fruit of our labour of love at the Lotus-feet of Lord S'ri Krishna, Bombay, 16th March 1926. } M. T. Tellvala. D. V. Sankalia..

·5 .. रु.२-००० - रु.२-०-० रु.२-०-० "मुद्रितपुस्तकानि '१:सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । रु..१-.०० २ निरोधलक्षणम् । पद्धिवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । रु. १-०-०। १.३ संन्यासनिर्णयः । अष्टविवरणसमेतः । गुर्जरानुवादसमेतश्च । रु..१. ०-० (जलमेदः चतुर्विवरणसमेतः। ४१ पञ्चपद्यानि । विवरणद्वयसमेतानि रु. १-०-० (सेवाफलम् । विवरणत्रयम् । ५ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशटीकासमेता। ६ सिद्धान्तमुक्तावली । अष्टविवृतिसमेता। गुर्जरानुवादसमेता च । •७ सिद्धान्तरहस्यम् ।.एकादशविवरणसमेतम् । गुर्जरांनुवादसमेतं च । रु.१-०-० .८ पुष्टिप्रवाहमर्यादा चतुर्विवरणसमेता। ९ नवरत्नम्-पञ्चेविवृतिसमेतम् । गुर्जरभाषानुवादसमेतं च । रु.१-०,० १० श्रीसुबोधिनी । दशम-पूर्वार्ध-तामस-फ़लप्रकरणम् । रु.३-०-० ११ श्रीसुबोधिनी दशम उत्तरार्ध-राजस-सांधनप्रकरणम् । रु.२-०-० • १२ श्रीसुबोधिनी दशमोत्तरार्धराजसफलप्रकरणम् । १३ श्रीमती टिप्पणी । श्रीमद्विट्ठलेश्वरप्रपीता। .१४ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। श्रीपीताम्बरप्रणीतः। :रु.१-०-० १५ दशमतामसफलप्रकरणयोजना । श्रीलालूभट्टकृता। .१६ भागवतार्थ निवन्धः। प्रकाशावरणभंगसमेतः। आद्यस्कन्धद्वयम् :१७ भावप्रकाशिका । ब्रह्मसूत्रवृत्तिः प्रथमाध्यायः । श्रीकृष्णचन्द्रकृता । १८ भावप्रकाशिका । द्वितीयाध्यायः। १९ वेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीता। -२० पत्रावलम्बनम् । श्रीपुरुपोत्तमकृतविवृतिसमेतम् । २१ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । .२.०-१०-० २२. त्रिविधनामावली टीकासमेता। रु.१-४० २३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यम् । श्रीजयगोपालभट्टकृतम् । गुर्जरानुवादयुतम् । रु. १- ०.० २४ श्रीमधुराष्टकम् । पविवरणसमेतम् । अमूल्यम् । प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेश्वरकृतविवृतिसमेतम् । र..०-८० २६ शृद्धाररसमण्डनम् । श्रीविठ्ठलेश्वरप्रकटितम् । गुर्जरानुवादसमेतम् । २७ रसान्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनकृतम् । स.१-०-० २८ मनोदूतम्-हृदयदूतं च । गुर्जरानुवादसमेतम् । .२९ श्रीमदणुभाप्य-प्रकाश-रश्मिः। 30 Discuss how far-Sankaracharya truly represents the viow of the author of the Brahma-Satras. Rs. 1-0-0 १. पंडित गठ्ठलालाजीनी पाठशाला, फेथिडूळस्ट्रीट भूलेश्वर, मुंबई. २. नडीयाद पुष्टिमार्गीयपुस्तकालयः, नडीयाद, ३. पुनीलाल चुकसेलर, घडामंदिर भूलेश्वर, मुंबई. Priated by Ramchandra Yesa Sbodgo, at Llio 'Niraaya-sagar' Press, रु.०-८-० ." रु.०- -० " wi रु.२-८-० ६.०-८-० - 2629, Kotbhat IAne, Bombay. Pulliale by Malebaneira TubidiTelitals I. 4., 11., Yakll, Jligh Court, khaniar Buildings,CP. Tak Roal, Giryson, Hombry.

·X.litterärdha, 22-28. श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। (श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकसाधनप्रकरणम् ।) (अध्यायाः २२-२८) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमद्गोखामिकुरुतिलकश्रीमद्गोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, वी. ए., एल्एल्. बी., वकील, हाइकोर्ट' इत्येतेषां मुहृद्भिः संशोध्य 'निर्णयसागर'मुद्रगालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता। . श्रीवसमान्दाः ४५२ संवत् १९८६. मूल्यं सार्धमुद्रिका।

·. श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। micm- (श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकसाधनप्रकरणम् ।) (अध्यायाः २२-२८) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमद्गोखामिकुलतिलकश्रीमद्गोवर्धनलालजी- महाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'भूगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एल्एल्. बी., वकील, हाइकोर्ट' इत्येतेषां सुद्धिः संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता । . श्रीयलमान्दाः ४५२. संवत् १९८६. मूल्यं सार्धमुद्रिका। Prlated by Ramchandra Yesa Shedge, at tho Nimaji Sazu Press, 26-28. Rolthatte, Bombay. roulbed by Dbirojbi injdes Saolling In Li B, Adroesto, at Kualber Bailliag. C P. Tuak, Bombay ·Editors' Note. This is the fourth volume of the tenth Uttarârdha Subodhini of S'ri Vallabhachârya. Here are printed the fourth of the series of the seven adhyâyâs (22 to 28 ) which are said to comprise the Såttvika Sådhana Prakarana of the tenth Skandha of Shrimad Bhagavata. An effort has been made by us to settle the text of the Bhagavata according to Sri Vallabhacharya’s Subodhini. We have also attempted to settle the text of the Subodhini based on such of the mss, as were available to us. These comprised three mss. from Pandit Gattulâlâji's Library, one from Mr. Mohanlal of Dabhoi and one printed at Brindaban. We have also to thank as before Sri Gokulnathji Maharaja of Bombay who was so kindly pleased to have kept with our late departed colleague Mr. Telivala, a press copy of the present volume. This has much facilitated our work. As before the Nibandha of Sri Vallabhâcharya with Sri Purushottamji's commentary has been printed here. All other relevant portions of other works bearing on this portion have also been included in this volume. Indixes of Kårikås and Slokas of this Prakaraņa are given; a list of all quotations occuring in this chapter has been given indicating the source from which they are drawn as far as possible. At the end are given culled out from the original typical excerpts expressing the Author's personal views from this Prakaraña of Subodhini a perusal of which would at a glance enable the reader to come into touch with the spirit of the superhuman personality descended on the Earth to serve as the mouth-piece of God to reveal the real meaning of Bhagavata. This was very kindly prepared by Shastriji Kalianji Kanij to whom qur sincere thanks are due for rendering us valuable assistance in carrying out the present work through the press. As before we have specially to express our deep debt of gratitude to Sri Govardhanlalji Maharaja of S'ri Nathadwåra the head of the Gostami Mahirajas and his son S'ri Dimoderlalji for having assisted us financially for the publication of the present work. Every effort has been made to make the present volumo as completo as possible and with feelings of joy we offer this fruit of our labour of love at the lotus-feet of Lord S'ri Krishna, Dhirajlat v. Sanklla. Jamnadas Kanji Miorparia. Bombay, Hiralal Moolji. 17th Aug. 1930 Govardhandas Prasll. Purushottam Kanji miorparla. loso.}.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लमाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः श्रीसुबोधिनी। ( दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक-साधन-प्रकरणम् ।) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। द्वाविंशोऽध्यायः। द्वाविंशे धर्मरक्षार्थ धर्मस्थानगतिहरेः । सर्वसंमतियुक्तस्य शोभा युक्ता निरूप्यते ॥१॥ एका कृतिहरेरत्र बहुकार्यनिरूपिका । निर्धार्यते सर्वसुखा धर्मे सर्वाधिकारिणी ॥ २ ॥ पूर्वाध्यायान्ते भगवद्वाक्यं शिरसा स्वीकृतम्, ततो भगवदिच्छानुसारेणैव कथने मधित्वं ध्याहन्येतेति पूर्वापरानुसंधानार्थं उद्धवस्य प्रकरणज्ञानपूर्वकं उत्तरारम्भमाह इत्युदीरितमिति । श्रीशुक उवाच-इत्युदीरितमाकर्ण्य देवरुद्धयोब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः ॥१॥ दूतवाक्ये न कस्यापि विवाद इति देवरुदीरितमित्युक्तम् । भगवद्वाक्यश्रवणा- नन्तरमुत्तरस्य वक्तव्यत्वेपि पुनर्नारदवाक्यानुसंधानात् तत्समाधानार्थमेव उदयो- ब्रवीत् । धर्मवाक्षणायेव पुष्टिमार्गे पाधकौ, तयोः प्रतिविधानं किंचित्पुष्टिविरोधार्थेनेति प्रकरणार्यः । विवादे हि मत्रिणो वचनमिति पक्षद्वयं निरूपयति सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य चेति । सम्यानां मतं युद्धार्थ गमनं मुख्यं धर्माय पश्चात् । दुःखा- श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इत्युदीरितमित्यस्सामासे प्रकरणेति । उत्तरारम्भः पूर्वाध्यायान्तलोक उक्तः इति तदनुवादेन प्रकरणज्ञानमेव वाक्यार्य इति भावः । व्याख्याने धर्मति राजखनुग्रह- १. समुसा।

·श्रीसुबोधिनी भावसुखयोः आदौ दुःखं प्रतिविधातव्यमिति, भगवतोप्येवं मतं चकाराद्विपरीतं च । एवं पौर्वापर्यसंदेहे निर्णयार्थमस्य बुद्धिरस्तीत्साह महामतिरिति । भक्तिमार्गनारदयोः कोपः प्रतिविधातव्यः, मर्यादा च स्थाप्या यावच्छक्यम् । अतो धर्मब्राह्मणमर्यादात्रयमेकत्र विरुध्यते, अपरत्र भक्तिमार्ग एवैकः ॥ १॥ श्रतो बहूनामनुग्रह इतिन्यायेन वक्तव्यमिति निश्चित्य पक्षद्वयमनुवदति यदुक्त- मिति । - उद्धव उवाच-यदुक्तमृषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया। कार्य पैतृष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैपिणाम् ॥२॥ देवेति संबोधनम् । साचिव्यं मन्त्रोपदेशः, न तु युद्धेन सहायकरणम् । अलौकिकाकारस्तु मत्रे न वक्तव्यः, अतः साचिव्यमेव नारदेनोक्तमनुवदति । 'कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः' इति वाक्यात् तथाकरणे धर्मः । पैतृष्वस्त्रेयकार्यकरणं लौकिकम् , तस्मादत्र लोकवेदौ विरुद्धौ न भवत इति द्वयं निरूपितम् । द्वितीयः पक्षः शरणपिणां रक्षा । चकाराद्वन्धूनां वाक्यं च । तथासति द्वयोरक्यं यथा भवति तथा कर्तव्यम् ॥ २ ॥ तत्र यज्ञो मोचने विनियोक्तुमशक्य इति मोचनमेव यज्ञे विनियोक्तव्यमित्याह यष्टव्यमिति । यष्टव्यं राजसूयेन दिक्चक्रजयिना विभो। अतो जरासुवजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३॥ दिशां चक्र दश दिशः, तत्र जयशीलेन राजसूयः कर्तव्यः, अत एव स एव जरासंधं घातयिष्यति, यज्ञार्थ वधे तु न दोपः, एवं सति ये दोपास्ते अग्रे परिहर्तव्याः । आदौ यज्ञार्थं तद्वधं स्थापयति अतो जरासुतजय इति । तर्हि भक्तिमार्गों चाधित एवेत्याशङ्कायामाह उभयार्थ इति । यज्ञार्थं मोचनार्थ च, अयं पक्षो मम संमतः । युक्तश्वायम् , नारदादेः कोपाभावात् ॥ ३॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवलमकृतलेसः। करणे राजस्ययज्ञो नारदश्व एतौ बाधकावित्यर्थः । अनुग्रहः कर्तव्यः परं तु किंचिद्विलम्बे- नेति किंचित् पुष्टिविरोधः। यदुक्तमित्यत्र अलौकिकेति त्वां यक्ष्यत्यतो गमनमावश्यकमितिप्रकारो लौकिकन्यायेन मघकयने न वक्तव्य इति साचिव्यत्वेनैवानुवादः कृत इत्यर्थः । यक्ष्यतः पैतृष्वस्रेयस्य यत्साचिव्यमृपिणोक्तं तत्त्वया कार्य शरणैषिणां रक्षा च कार्येति पक्षद्वयानुवादो वाक्यार्थः । द्वयं निरूपितमिति यक्ष्यतः पैतृष्यस्रयस्येति पदद्वयं निरूपितमित्यर्थः । यष्टव्यमित्यय यज्ञार्थं वधे तु न दोप इति । अन्यया प्रमण्यस वधे दोषः । मादित्यर्थः । इदमनिमाध्यायकारिकायां स्फुटम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। : अस्मिन् पक्षे दोपान् परिहरति अस्माकं चेति सार्धाम्याम् । अस्माकं च महानों द्यतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो वन्धाद्विमुञ्चतः॥४॥ पराक्रमेण जरासंधवधे तद्धनमस्माभिः प्राप्तव्यम् , यज्ञार्थवधपक्षे .तु तस्याभावः । भगवद्धनं च तेनापहृतं यवनजयोद्भवं तस्य प्रत्यावृत्तिश्चकारार्थः मोचितेभ्यश्च, एतत्सर्वमपि यज्ञार्थवधेनापि भविष्यतीत्याह एतेनैव भविष्यतीति । तेन धनेन.मोचिता भक्ताः पोपणीया इति । अन्यसंमेलनायशो न भविष्यतीत्याशझ्याह यशश्च तव गोविन्देति । चकारात्प्रतिज्ञा 'अभयं सर्वभूतेभ्यः' इति । वन्धाद्विमोचनं न तद्वधमात्रेण भवति, तत्पुत्रेणापि तत्संभवात् । अतो विशेषतो मोचनं हेतुत्वेनोपदिशति राज्ञो बन्धादिति । राज्ञो राजशरीराणि आत्मनश्च बन्धादुभयविधात्, विशेषतो मोचनं तदेव, विमुञ्चतस्तव ॥ ४॥ ननु को विशेषः ऋपिरेव वक्तव्य आवश्यको जरासंधवधः तं कृत्वा समागमि- ध्यतीति, अस्मिन् पक्षे स्त्रीभिः सह लीलया गमनं वाध्यते । मर्यादायामवश्यश्वायं पक्ष इति वक्तुं जरासंघखरूपमाह द्वाभ्यां स वै दुर्विपह इति । स वै दुर्विपहो राजा नागायुतसमो चले । यलिनामपि चान्येपां भीमं समवलं विना ॥५॥ केनापि यादवेन स सोढुं न शक्यः । यतो राजा क्षत्रियः अनपोह्यः प्रायेम, एतद- लौकिकं वलम् । लौकिकमप्याह नागायुतसम इति । वलविपये अयुतहस्तिसमः । एता- दृशा अन्येऽपि सन्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह पलिनामपि चान्येपामिति । महापलिनां सर्वेपामेवायं मिलितानां समः । चकारावाह्मणादिवरसिद्धमपि तस्य यलम् । तहि मर्यादायामवध्य एवेत्याशझ्याह भीमं समवलं विनेति । भीमोप्येतादृशः तथापि यथा.जयस्तदने वक्ष्यते ॥ ५॥ , श्रीविहलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखः । अस्माकं चेत्सत्र सार्धाभ्यामिति मिलिताभ्यामुभयोः सेनाम्यां कृत्लेत्यर्थः । एतेनैवेति युधिष्ठिरो भगवत्कार्य ज्ञात्वा यवनजयोद्भवं धनं च तत्र स्थितं ज्ञात्वा तद्धन- मस्मभ्यमेव दास्यतीति भावः । तेन धनेनेति खस्स प्रच्छन्नतया गमनाद्धनामावेन मोचिता राजानो जरासंघधनेन पोपणीयाः सहदेवेनैव सत्कारकरणादित्यर्थः । पोपण- मात्रेऽन्यसंमेलने पि यन्धनमोचनायशो मविष्यत्येवेत्यर्थः । स चै दुर्विपद इत्यस्सामासे अस्मिन् पक्ष इति । दुर्षिपहत्वालीलागमनयाधनं प्रथमोके वाक्यतात्पर्यायः । अशक्यपक्षलं द्वितीयश्लोक इति विमागः । ...

·श्रीसुबोधिनी किंच तस्यान्यदपि वरप्राप्तं सामर्थ्यमस्तीत्याह द्वैरथे स तु जेतव्य इति । द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः। ब्रह्मण्योभ्यर्थितो विप्रैन प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥६॥ द्वन्द्वयुद्धेनैव जेतव्यः न त्वपरिमिताक्षौहिणीयुतः। अनेन तस्य सेनाधिक्यमपि सूचितम् । एवं तस्य गुणानुक्त्वा एको गुणः समयविशेपे दोपत्वमापद्यत इति तदाह ब्रह्मण्य इति । स्वभावतो हि ब्राह्मणहितकारी, अभ्यर्थितश्चेन्न प्रत्याख्याति कर्हि- चिदिति । कपटं ज्ञात्वापि धर्मदाादिदमेकं तस्य मारणे छिद्रम् ॥६॥ तर्हि क्षत्रियाणां किमायातमित्याशङ्क्योपायमाह ब्रह्मवेषधर इति । ब्रह्मवेपधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः। हनिष्यति न संदेहो द्वैरथे तव संनिधौ ॥७॥ कञ्चुकाधभावसहितं सोपवीतवस्त्रदयं तिलकादिसहितं ब्रह्मवेपः। यद्यपि तेजो न संपादयितुं शक्यं तथापि प्रार्थितदाने मारणे च सामर्थ्यमाह तव संनिधाविति ॥७॥ नन्वहं परब्रह्म चेत् तदोदासीनः सर्वात्मा च, विष्णुश्चेत्पालक एव न घातकः । तेजसा आप्यायनपक्षे ब्रह्मण्ये न वैष्णवं तेजः प्रभवति, अतः कथं वध इति चेत्तत्राह निमित्तं परमीशस्येति । निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः। हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८॥ ईश्वरः कालरूपोपि भवान् , संनिधिमात्रेणैव स्वाभीष्टसमये विश्वमेवोत्पादयसि- हंसि च, ब्रह्मरुद्रयोस्तु खड्गादिवन्निमित्तत्वमेव, यतः कालस्य तव कालेनाकोडितानामेवो, पत्तिप्रलयौ । यथा कर्मक्रोडीकृतानां पितृव्यानौ सृष्टिप्रलययोनिमित्तमेव । नन्वहमेव चेत्सर्वदा मारकस्तदा कथं सर्वेपामनुपलम्भ इति तत्राह अरूपिण इति । स एव त्वमिदानी रूपमधिकमित्यर्थः ॥ ८॥ नन्वेवमपि तथा यशो न भविष्यतीत्याशङ्कायामाह गायन्ति ते विशदकर्मति । गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुखरपतेर्जनकात्मजायाः पिनोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥९॥ तव यशः पूर्वमेव लोकत्रये व्याप्य तिष्ठति किमयोत्पादनलेशेनेति वाक्यार्थः । अनेन भगवतो भगवदीयानां वा भगवत्वाद्भगवदीयत्वाच सिद्धमेव यशो न नूतन- भीविट्ठलेशरापारमननीयालमसलेसः । गायन्तीत्या अनेनेति देग्यस्ते देव्यो गोप्यः उम्धशरणा मुनयः वयमेवं गावां ·" श्रीविटुलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । मुत्पादनीयम् । ते विशदकर्म हिरण्यकशिपुरावणवधादिरूपं देव्यो देवस्त्रियः सहज भगवञ्चरित्रं खशत्रूणां हिरण्यकशिपुप्रभृतीनां वधं आत्मनो वन्दीकृतानां विशेषेणा- विद्यातो मोचनं च वखगृहेपु गायन्ति ते गृहेषु वा । देव्यो नरकासुरगृहीताः । पूर्ववत् सर्व योजनीयम् । ते राज्ञामुग्रसेनादीनां देव्यो वा भाविनि भूतवदुपचारेण वा मोक्ष्यमाणानाम् । किंच । अन्येऽपि बहवो गायन्तीत्याह गोप्यश्चेति । चकारात्संचन्धि- स्त्रियोपि, स्वशत्रोः शङ्खचूडादेर्वधं अविद्यालजादीनां वा । यथा खशत्रोर्वधं गायन्ति एवं कुञ्जरपतेरपि गजेन्द्रस्य शत्रोर्नक्रस वधं तथा जनकात्मजायाः सीतायाः शत्रोः रावणस्य, पित्रोरपि देवकीवसुदेवयोः शत्रोः कंसस्य । एवं प्राकृता अपि खस्यान्यस्य वा त्रिविधा गायन्ति । तथा अन्येपि त्रिविधा गायन्तीत्साह लब्धशरणा मुनयो वयं च । कर्मिणो ज्ञानिनो भक्ताः । लब्धशरणा इति विशेषणं वा सर्वत्र, 'मा भैप्टेयभया. रावो' 'तस्मान्मच्छरणं गोष्ठम्' 'एतद्वतं मम'इत्यादिवाक्यसहस्रैः । पाण्डवा लब्धशरणा इति केचित् । मुनयोपि दण्डकारण्यवासिनः विश्वामित्रादयश्च, वयं सर्व एव भक्ताः । चकारान्निर्गुणा अपि अन्यशत्रुवधं गायन्ति । तस्मारिसद्धैव कीर्तिरित्यर्थः ॥ ९ ॥ नचलौकिकोपायेन राज्ञां मोचनं शीघ्रं कृत्वा कथं न यागार्थ गम्यत इत्याशझ्याह जरासंधवध इति । जरासंधवधः कृष्ण भूर्यायोपकल्पते । प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः॥१०॥ कृष्णेति कालरूपस्यैतदेव कृत्यमिति चितम् । केवलं संबोधनं वक्तृत्वा- भिनिवेशात् प्रमादात् पापक्षयार्थ वा । भूर्यर्थीयेत्यनेकप्रयोजनाय । भक्तद्रोहे विनश्यतीति भक्तिमार्गसिद्धिः शरणागतरक्षा यजः कीर्तिः पूर्ववैरप्रतीकारः भूमारहरण- मित्यादिसहनप्रयोजनानि सिध्यन्ति । भक्तिमार्गश्च सर्वेभ्योतिरिच्यते । किंच । प्रायः पाकविपाकेनेति । जरासंधकर्मणां परिपाकस्य विपाकेन समात्या ! पापविपाकेन वा बहु- द्रोहा, राजसूयो हि भूमेनिरित्वं संपादयति तेन कारणेन तवाप्यभिमतः क्रतुः । चकारात्मतुश्च भूर्यायोपकल्पते शिशुपालवधदुर्योधनमानमहाद्यर्थत्वात् ॥१०॥ प्रकारान्तरेण वध्यो न भवतीत्यनेनैव युद्धार्थमुद्युक्ता नियारिताः । सिद्धत्वापशोपेक्षा च निवारिता । मोचनाय समायातीति शङ्कायां प्रमथनाथार्थ प्रथममेव दद्यात् अत उद्धववाक्यमेव सर्वतोमद्रमिति भगवता तदेव गृहीतमित्याह इत्युदयवच इति । मीरिट्टलेशरायामनश्रीयामकृतलेमः। पदसंख्याकयनेनेत्यर्थः । लन्धशरणा इत्यस विशेपणत्वपक्षे गोप्ययेति चकारोक्ताः संबन्धिग्नियो मिलित्वा पद । ते गृहेप्यिति अस्मिन् पक्षे ते गृहेषु सिता राज्ञां देव्यः राजकन्यारूपा देव्य इत्यर्थः । सर्वेषां वेति शनोवैधमिति शेषः ।

·६ श्रीसुबोधिनी श्रीशुक उवाच- इत्युववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्पियदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥ एवं कापट्येन वधे न किंचिद्रूषणम् । 'मायेत्यसुरा' इति श्रुतेः । 'तद्वैतान् भूत्वा- वति' इति च । कापट्यव्यतिरेकेण न दैत्यवधः सिद्ध्यतीति न कापट्यखीकरणं दोषाय । राजनिति संवोधनं राजधर्मोपि तादृश इति ज्ञापनार्थम् । सर्वतोभद्रता निरूपितैव । अच्युतमिति न च्युतं कापि क्षतिर्यत्रेति । भगवद्पोयं प्रकारः निर्दोषपूर्णगुणरूपः । अत एव सर्वेप संमतं जातमित्याह देवपिरिति, यादवेषु वृद्धाः, चकारादन्येऽपि । तरुणानां परं शौर्योसिक्तानां नागतं मनसीति सूचितम् । कृष्णश्चेति चकाराद्वसुदेवा- दयो भगवद्भक्ताश्च । प्रतिपूजनं साधु साध्विति वचनम् ॥११॥ अथ भिन्नग्रक्रमेण लौकिकानां सुखार्थ गृहस्थितिक्केशाभावाय निर्गमनोत्सव निरूपयति अथेति साढैः पभिः । अथादिशत्प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः। भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरुन् विभुः॥१२॥ लौकिक्येषा भापा । देवकीसुत इति स्त्रीप्रभृतीनां सुखदायकः । भृत्या अन्तरङ्ग- सेवकाः कर्मकराः । जैत्रोपि जयशीलः कश्चिद्रययोजकः । गुरून् पिवादीन् ब्राह्मणान् वा । विभुरिति सर्वकरणसमर्थः ॥१२॥ निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् । संकर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं खरथमारुहद्गरुडध्वजः ॥ १३ ॥ प्रथमत एवान्तःपुरस्त्रियो निर्गमय्य, अवरोधोन्तःपुरस्त्रियः पुलिङ्गनिर्देशः स्त्रीभावाभावाय । संकर्षणः सहायार्थम्, यदुराजः उग्रसेनः । अनेन राजसतामसौ परित्यज्य अन्ये सर्वे निर्गता इति सूचितम् । शत्रुहन्निति बहिर्मुखताभावाय, प्रद्युमादयोपि कौतुकाद् भगवद्रयमानयेयुः, भगवान् वा कौतुकादन्यरथमारोहेत्, स्त्रीमिः परिवृतो वा गच्छेदतः सूतोपनीतं स्वरथमित्युक्तम् । गरुडध्वजत्वान सहायापेक्षा ॥१३॥ ततो रथद्विपभटसादिनायकैः करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्गभेर्यानकशङगोमुखैः प्रघोपयोपैः ककुभो निराक्रमत् ॥ १४ ॥ ततः सेनासहितः नानाविधवायसहितोपि दिशां प्रतिध्वनिसंहितोपि निराफमत् । सादयोधयाराः । चतुरङ्गनायकैः सहिता दर्शनमात्रेणैव मयजनिका केवलं भगवत एवं सेना ॥ १४ ॥ . .. wr ·, श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ततः असाधारणीनां साधारणीनां च प्रयाणप्रकारमाह नृवाजीति द्वाभ्याम् । नृवाजिकाश्चनशियिकाभिरच्युतं सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः। वराम्बराभरणविलेपनस्रजः सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः ॥ १५ ॥ वृशन्देन नरयानं दोला, वाजिनोवाः केवलाः शकटयोजिताश्च, काञ्चन- शिविकाश्चतुर्दोलाः चोंडोल इति भापायां नृमि जिभिवी युक्ताः । अच्युतं पतिमनु सुव्रताः पतिव्रताः रुक्मिण्यादयः सपुत्रा ययुः। चतुर्विधालंकरणयुक्ताः मार्गेऽपि । स्वतोपि रक्षिताः नृभिरपि सुसंवृताः ॥ १५ ॥ साधारणीनामाह नरेति । नरोष्ट्रगोमहिपखराश्वतर्यन करेणुभिः परिजनवारयोपितः। खलंकृताः कटकुटिकम्बलाम्बराद्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वशः॥१६॥ नरादिभिरष्टभिः परिजना वारयोपितश्च निर्गताः, गावो वृषभाः । अश्वतरी, अनः शकटं, करेणुः करिणी, सर्वा एव खलंकृताः। तासां जाति- खमावसामग्री वर्णयति कटकुटीति । कटानामेव कुटी कटः पटकुटी वा, कम्बलादयो वृष्टिनिवारकाः । तासां कृष्णमन्विति न नियमः किंतु सर्वश एव ॥ १६ ॥ सामान्यतो भगवत्कटकं वर्णयति समुद्रतुल्यतया बलमिति । घलं बृहध्वजपटछत्रचामरैर्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः। दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रचेर्यथार्णवः क्षुभिततिमिशिलोर्मिभिः ॥१७॥ वस्त्रैरायुधैः सूर्यरश्मिभिविविधैर्वभौ उपर्याच्छादकाः वृहन्तो ध्वजादयः । पटसहितानि छत्राणि भिन्नानि वा, आयुधानि आभरणानि किरीटानि कवचानि च । तुमुलो रवो यत्रेत्यन्तःशौर्यम् , तस्यापरिमितत्वाय यथार्णव इति । क्षुभितास्तिमिशिलाः ऊर्मयश्च ॥ १७॥ एवं निर्गम्य नारदवाक्यमिव कृत्वा ततोग्रे नारदं प्रेषयामासेत्याह अथो मुनिरिति । अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विधद्विहायसा । निशम्य तयवसितमाहृताहणो मुकुन्दसंदर्शननितेन्द्रियः॥१८॥ श्रीविटले शरायात्मजश्रीवलभकृतलेसः। नृवाजीत्यत्र स्वतोपीति । खयमप्युपरिवस्नेण संवृता इत्यर्थः । नरोष्ट्रेत्यत्र जातिवभावरूपां सामग्रीमिति । कुय्यभावे विटानां गमनं पाध्येतेति कुटी जातिस्वभावरूपा सामग्रीत्यर्थः । कटः कुटीति पक्षे वस्त्राणां कुटी ज्ञेया।

·श्रीसुबोधिनी भिन्नप्रक्रमः समाधिभाषार्थः । भगवन्तं विहाय भक्तस्य पुरतो गमनमनुचित- मित्याशड्क्याह तं हृदि विदधदिति । विहायसा तु आकाशमार्गेण, तस्य भगवतो व्यवसायं गमनात्मकं निशम्य निर्धारित श्रुत्वा । वहिरन्तश्चानन्दपूर्णो निर्गत इति वक्तुं विशेषणद्वयम् , आहृतमहणं यस्मै मुकुन्दसंदर्शनेन निर्वृतानीन्द्रियाणि यस्य । एवं स्वतः कार्यतश्च सिद्धो गत इत्यर्थः॥१८॥ ततो दूतसमाधानमाह राजदूतमिति । राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा। मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥ इदं वक्ष्यमाणम् , वाक्येनैव तस्य प्रीतिं जनयन् मा भैप्टेतिवाक्यं मध्यमपुरुष- बहुवचनं राज्ञः प्रति । दूतेति केवलस्यैव संवोधनं तथा कथनाय । अन्यथा भगवतैव राजानो वोधिता इति दूतो व्यर्थः स्यात् , न केवलं मोचनं किं तु वो भद्रमपीत्याशीः । हेतुभूतं कर्तव्यमाह घातयिष्यामीति ॥ १९॥ ततो दूतकर्तव्यतादिकमाह इत्युक्त इति । इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् । तेपि संदर्शनं शौरे प्रत्यक्षन्त मुमुक्षवः ॥ २० ॥ यथावजातानुपूर्त्या ! श्रुतानां मनोवृत्तिमाह तेपीति । भगवतैव मोक्ष इति भगवत्संदर्शनमेव कासन्तः स्थिताः । अयमेव मोक्षोपायः सर्वेपामिति सूचितम् ॥२०॥ इन्द्रप्रस्थपर्यन्तं भगवत आगमनमाह आनतेति द्वाभ्यां स्थलजलोत्तरणप्रयत्नभेदात् । आनर्तसौवीरमरूस्ती विनशनं हरिः । गिरीनदीरतीयाय पुरग्रामबजाकरान् ॥ २१ ॥ आना द्वारकादेशः, सौवीरःसुराष्ट्रदेशः, मरवो मरुदेशः । ततो विनशनं कुरुक्षेत्रदेशः । अल्पपरिभ्रमणेनागमनं पर्वतवनाद्यभायात् । यतो हरिः, गिरीन रैवत- कादीन्, तत्प्रभवा नदीश्च अतीयाय पादगत्यैवातिकान्तवान् । पुरग्रामव्रजाकरा- श्चत्वारो भेदाः जनस्थानानाम् ।। २१ ॥ ततो इपद्वतीं तीवा मुकुन्दोध सरस्वतीम् । पाञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ।। २२॥ दृपद्दती सरस्वती च तदानीमतिगम्भीरनयो। पद्धतीसरस्वत्योर्मध्ये । मुकुन्द श्रीविट्टलेशरापारमनधीयारामकृतलेसः । इत्युक्त इत्यस्सामा दूतेति दूतकर्तव्यता आदिर्यस्य तादृशं राज्ञां भगवदर्शन- प्रतीक्षणमाहेत्यर्थः । व्याख्याने श्रुतानामिति कर्तरि क्तः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । इति पदमने तत्र मोक्षं दास्यतीति सूचयति । अथेत्यग्रे शनैर्गमनं सूचितम् । पाश्चालदेशो मत्स्यदेशश्च मध्येमार्ग एवांशभेदेनेति विमर्शः । शक्रप्रस्थमिन्द्रप्रस्थं अन्वर्थसंज्ञा स्थानस्येति ज्ञापयितुं तथा वचनम् ॥ २२ ॥ . ततो निकटे समागमने युधिष्ठिरस्य स्नेहपूर्वकं कृत्यमाह तमागतमिति चतुर्भिः । तमागतमुपाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात्सोपाध्यायः सुहृद्वृतः ॥ २३ ॥ नृणां प्राणिमात्रस्य दुर्दर्शनमित्यलभ्यलाभोक्तिः । अजातशत्रुरिति भगव- दर्शनाधिकारः । विद्यापरिजनाभिमानाभावाय सोपाध्यायः सुहृद्धृत इति ॥ २३ ॥ गीतवादित्रघोपेण ब्रह्मघोपेण भूयसा। अभ्ययात्स हृपीकेशं प्राणः प्राणमिवाहतः॥ २४ ॥ ततो निकटमागतः । गीतादिसहितः यतः स प्रसिद्धः निकटागमनयोग्यः । ननु भक्त्या मध्ये विकलः कथं न जातः कथमागत इति शङ्कां वारयति हृपीकेशमिति । इन्द्रियाधिपतित्वादिन्द्रियाण्येव गतानि न तु तत्प्रयत्नः तत्र जात इत्यर्थः । खत एव गमने दृष्टान्तः प्राणः प्राणमिवेति । पहिर्निर्गतः प्राणः यथानायासेन प्राणमेव समागच्छति । ततः परमादरयुक्तो जातः ॥ २४ ॥ निकटे समागतस्य कृत्यमाह दृष्ट्वेति । दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदयः कृष्णं नेहेन पाण्डवः । चिरादृष्टं प्रियतमं सखजे स्म पुनः पुनः ॥ २५ ॥ स्मेति प्रसिद्ध । अन्यथा जीवस्यैवं धार्य वर्णयितुमनुचितम् । भगवता कथमझी- कृतमिति शङ्कां वारयितुमाह विशेषेण क्लिन्नहृदय इति । तस्य विचाराभावेनालिङ्गने हेतुः प्रियतममिति । पुनः पुनरिति अन्तरानन्देन बहिःसंमूढता सूचिता ॥ २५ ॥ ततो यातं तदाह दोामिति । दो परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगानं नृपतिर्हताशुभः । "लेभे परां नितिमश्रुलोचनो हृप्यत्तनुर्विस्मृतलोकविश्रमः ॥ २६ ॥ रमायाः अमलमालयम् । अनेन लौकिकन्यायेनापि दोपाभावाय सुखाय च हेतुरुक्तः । मुकुन्दगात्रमिति मोक्षानन्दोपि। ततः सर्वपापक्षयः, ततः परमानन्दस्फूर्ति- रन्तर्वहिर्लोचनयोः शरीरे च तदुल्लासः, ततो लौकिकमोहनिवृत्तिः ॥ २६ ॥ उत्तमाधिकारित्वादस्पैतावनिरूप्य ततो न्यून भीमकृत्यं निरूपयति तं मातुलेयमिति । तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीमः स्मयन्प्रेमजवाकुलेन्द्रियः। यमौ किरीटी च सुहत्तमं मुदा प्रवृद्धवाप्पाः परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७॥ २ मो.

·२० . श्रीसुबोधिनी संबन्ध एव तस्य हृदये प्रतिभातः तथापि वस्तुसामर्थ्यान्निवृतिः, भगवत्संवन्धा- दलाविर्भावे जाते । स्मयन् मन्दहासं कुर्वन् । ततोधिकारित्वात्प्रेमजवेनाकुला- नीन्द्रियाणि यस्य । यमौ माद्रीपुत्रौ, तयोरपि लौकिकत्वाभीमानन्तरं कथनम् । किरीटी अर्जुनः । तत्र चकारः राजधर्ममन्यधर्म च समुचिनोति । परिष्वङ्गे हेतुः मुहत्तममिति मुदा । प्रवृद्धवाप्पा इत्यविचारे । भगवांस्त्वच्युत इति न कापि तस्य क्षतिरित्यनुमोदनं सूचितम् ॥ २७॥ प्रेमकार्य निरूप्य लौकिकं कृत्यमर्जुनादीनां निरूपयति अर्जुनेनेतिद्वाभ्याम् । अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हतः॥२८ ।। समस्सालिङ्गनम् , कनिष्ठौ चेदभिवादनम् , अतः अर्जुनेन परिष्वक्ता यमाभ्यां चाभिवादितः। ततो भगवान् भीमादयो ज्येष्ठा इति तान् सर्वानेव नमस्करोतीत्याह ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्चेति । यथार्हतः यथायोग्यतः ॥ २८॥ मानितो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् । सूतमागधगन्धर्वान् बन्दिनश्चोपमन्त्रिणः ॥ २९ ॥ सर्वैर्मानितः सर्वानेव मानयामास । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति लौकिकभावेन' प्रपन्नान् लौकिकमा बोधयतीति निरूप्यते । कुरवः सृञ्जयाः कैकयाश्च सात्त्विकादिभेदा इव त्रिविधा निरूपिताः । बन्धुत्वोपजीवकानुक्त्वा विद्योपजीवकानाह सूतमागधगन्धर्वानिति । गन्धर्वा गायकाः, उपमन्त्रिणः परिहासकर्तारः समीचीनाः ॥ २९ ॥ ततो भगवता मानिताः भगवन्तं मानयामासुरित्याहुर्मदङ्गेति । मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखैः । ब्राह्मणाचारविन्दाक्षं तुष्टुवुनन्तुर्जगुः ॥ ३०॥ चकारात् क्षत्रियादयोपि । अरविन्दाक्षमिति दृष्टयैवाप्यायिताः । ज्ञानिन- स्तुष्टयुः। भक्ता नन्तुः, जगुः कर्मिणः सामगाः ॥३०॥ दर्शनस्थानकृत्यमुपसंहरन्ननिमकृत्यमाह एवं सुहृद्भिरिति । एवं सुहृद्धिः पर्यस्तः पुण्यश्लोकशिखामणिः। संस्तूयमानो भगवान्विवेशालंकृतं पुरम् ।। ३१ ॥ एवंमतः सुहृद्धिः पर्यस्तो व्याप्तस्तैरेव संस्तूयमानः पुरमविशत् । भगवतो महतो नगराबहिरेव सातुं युक्तं कयमन्तःप्रवेशनमिति शशं वारयति पुण्य- सोफशियामणिरिति । पुण्यश्लोका युधिष्ठिरादयः तेषां शिखामणिमुकुटमणिः । भगवतः प्रवेशमा कोपि पुण्यश्लोको न प्रविशेदिति तदनुरोपेन प्रार्थनया प्रविष्ट ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। २१ इत्यर्थः । भगवत्त्वादनन्यत्वम् , सर्वेरेव स्तूयमानत्वान्न लजा । सर्वानुमोदनाथ विशेषण- मलंकृतमिति ॥ ३१॥ भगवत्प्रविष्टं पुरं वर्णयति द्वाम्यां संसिक्तेति । संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजैः कनकतोरणपूर्णकुम्भैः। मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूपणस्र- ग्गन्धर्वभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३२ ॥ करिणां मदगन्धतोयैः संसिक्तवमति अधो वर्णितम् । कनकतोरणः पूर्णकुम्भश्चेत्युपरि । मध्ये वर्णयति मृष्टात्मभिरिति । मृष्टा उद्वर्तनादिमिः शोषिताः आत्मानो देहा येषां, नवानि दुकूलानि स्रजो माला गन्धाश्च येषां एतादृशै- र्टभिर्युवतिभिः स्त्रीपुरुषैर्विराजमानमिति साधारणपुरुषाणां शोभा निरूपिता । प्रसिद्धपुरुषाणां तु पुरमेव शोभाकरम् ॥ ३२॥ साधारणं पुरं वर्णयित्वा राजगृहात्मकं वर्णयति उद्दीति । उद्दीप्तदीपवलिभिः प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोस्- र्जुष्टं ददर्श भवनैः कुरुराजधाम ।। ३३ ।। राजगृहाः सर्वे भोगस्थानमूता इति तत्र उद्दीप्ता दीपा वलयश्च पुष्पमण्डलानि पूजासाधनानि भवन्ति । प्रतिसद्म सर्वेष्वेव गृहेषु ये जाला गवाक्षाः तन्मार्गेण निर्याता ये धूपास्तै रुचिरम् । विलासयुक्ताः पताका यस्मिन् । सात्विकराजस- तामसोकों निरूपितः क्रमेण पदत्रयेण । गृहाणां सामाविकोत्कर्षमाह मूर्धन्येति । गृहमूर्धनि स्थितैः हेमकलशैः, राजतानि उम शृङ्गाणि च तैर्जुष्टं सेवितम् , ज्ञापकत्वेन तानि स्थितानि । अयमर्थः । भगवान् दूरादेव दीपविशेषैः पताकामिः सुवर्णकुम्भैः राजतच राजगृहमिदमिति ज्ञातवानिति ॥ ३३ ॥ श्रीनिट्टलेशरायामनश्रीवलमत्तलेसः । उद्दीप्तत्यत्र ते चिरमिति तादृशमेकं भवनमेवंविधैर्भवनैष्टिमिति मूठेन्वयः । उरुङ्गाणि चेति तादृशः कलशैरेतादृशैः गुहैय युक्तानि भवनानि इति शेषः । ते- भवनजुटमित्यर्थः । कटरीः गृय सुष्टमित्यन्वये आमासे गृहाणामिति बहुवचनमनुपपन्न सात् तया च मूर्धन्या हेमकलशा येपु भवनेषु राजतान्पुरगलागि येष्विति समासः । प्यास्याने त्वर्थकयनमानम् ।

·१२ श्रीसुबोधिनी । ततः पुरं प्रविष्टस्य भगवतः प्रकारान्तरेण स्वरूपं वर्णयितुं तनत्यानां औत्सुक्यमाह प्राप्तं निशम्येति । प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र- मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धाः । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतयः स नरेन्द्रमार्गे ॥ ३४ ॥ नराणां यानि लोचनानि लावण्यामृतसारज्ञानयुक्तानि तेषां लावण्यामृतपाने भगवान्पानपात्रं यत्रत्यं रूपामृतं चक्षूपि पिवन्ति । ततो रूपदर्शनेन उन्मथिताशयानां देहवैक्लव्यमाह औत्सुक्येति । दर्शने दर्शनानन्तरं वा या उत्सुकता औत्सुक्यं तेन विश्लथिताः केशदुकूलयोर्वन्धा यासाम्, केशवन्धापगमे मनोवैक्लव्यम् , दुकूलवन्धापगमे देहकार्यम्, अन्तर्वहि क्लेशो निरूपितः । ततः पूर्वावस्थायां स्थातुम- शक्ताः सद्य एव गृहकर्म पतींश्च तल्पे त्यक्त्वा क्रियाः क्रियाफलानि च त्यक्त्वा नरेन्द्रस्यैव मार्गे राजमार्गे युवतयो भगवन्तं द्रष्टुं ययुः । तल्पे पतीनां निरूपणान्न ते भगवद्भक्ताः । राजा तु भगवत्संमुखं गत इति पतिगृहेभ्यः राजमार्ग एव श्रेष्ठ इति तत्रैव निविष्टा येन भगवान् दृश्येतेत्यर्थः । गृहाः कर्माणि पतयश्चेति वा । तामसादिभेदास्त्रयः त्यागाही एव । अर्थाद्राजमार्गों गुणातीत एव भवति ॥ ३४ ॥ अत एव तत्र गतानां भगवद्दर्शनं जातमित्याह तस्मिन्निति । तस्मिन्सुसंकुल इभाश्वरथद्विपद्भिः कृष्णं सभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढाः। नार्यों विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुट सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षणेन ।। ३५ ।। चतुरङ्गसेनासंकुले तस्मिन् मार्गे सभार्य भगवन्तमुपलभ्य गृहाधिरूढाः सत्यः आरोहदोपपरिहाराय कुसुमैर्विकीर्य विवाहमिव कृत्वा पश्चान्मनसोपगुह्य उत्सयवीक्षणेन हासपूर्वकनिरीक्षणेन सुछ स्वागतं विदधुः, सर्वनिरूपणेन ह्यपराध- क्षमा । तत्र विधानपूर्वकं भगवन्तं परिगृह्य प्रमाणविरोधं परिहत्य आत्मानं मगवति श्रीपिलेशरायारमननीयतमहतलेसः । प्राप्त निशम्येत्यत्र ज्ञानयुक्तानीति लोचनमालोचनं ज्ञानं तद्युक्तानीत्यरी पापम् । एवं विग्रहमभिप्रेत्येदमुक्तम् । केशेति मनोवैतव्ये सति शिथिलयन्धनात्तदपगमो भवति यतस्तदपगमे सति मनोवैकव्यं सूचितं भवतीत्यर्थः । तमिमन्नित्यत्र सर्वति कुसुमवृष्टयादिनिरूपणेनारोहदोपक्षमेत्यर्थः । एता. चरकरणेऽपराधक्षमा युक्तिवेति दिशन्दः । प्रमाणविरोधमिति नीपां गृहस्थितिः प्रमाणमार्गः तय स्थिती हि तद्विरोधचिन्ता एतास्तु तदुपरि गता इत्यर्थः । .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजीवभकृतलेखसमेता । १३ योजयित्वा प्राप्तं भगवन्तं पूरितमनोरथ पूर्णमनोरयाः हासेनाधिकरति दास्याम इति सूचयन्त्यः मोहयन्यो वा ततः सामिलापं भगवन्तं सम्यगागतमिति सन्माननां कृतवत्य इत्यर्थः॥ ३५॥ एवं भगवति स्त्रीणां भावमुक्त्वा पुरुषाणां भावमाह तत्र तत्रेति । तत्र तत्रोपसंगम्य पौरा मङ्गलपाणयः। चक्रुः सपर्या कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनसः॥ ३६ ॥ पौराः पुरवासिनः सर्व एव कृष्णस्य सपर्या पूजां चक्रुः। श्रेणीमुख्यानां विशेष- माह एकशिल्पोपजीविनः वणिग्विशेषाः श्रेणीमुख्याः ते भगवता तत्तच्छिल्पसहिता विशेषतो दृष्टाः सर्वात्मना हतैनसो जाता इत्यर्थः । मङ्गलद्रव्ययुक्तपाणित्वं तु समानमेव, सपर्या गन्धपुष्पादिभिः ॥३६॥ एवं सर्वैः समाजनमुक्त्वा स्त्रीभिः कृतं मुकुन्दपत्नीनां पुनराह ऊचुरिति । ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नी- स्तारा यथोडपसहाः किमकार्यमूभिः। यच्चक्षुपां पुरुपमौलिरुदारहास- लीलावलोककलयोत्सवमातनोति ॥ ३७॥ स्त्रीत्वमक्तत्वाविशेपेऽपि एता एव धन्या न तु वयम् । यद्यपि वयमुपरि तथापि भगवान् भूमौ समागत इति भूमिरेव खर्ग इति निरूपयन्त्यो दृष्टान्तमाहुः तारा यथो- डपसहा इति । 'देवगृहा वै नक्षत्राणि'इति श्रुत्या तासामिन्द्रियाणां देववद्भोगाधिस्य सूचितम् । केन धर्मेणायमर्थः प्राप्त इति तासां विमर्शनमाहुः किमकार्यमूभिरिति । ननु किमाश्चर्य महीनामेव तथामावादित्याशक्य तासां सर्वोत्तमफलमोगमाह यच्चक्षुपामिति यासां चक्षुपां भगवान् खयमुत्सवमातनोति । मगवानेव सर्वकर्तेति किमाश्चर्यमिति शशां वारयितुं मगवति विशेषमाह पुरुपमौलिरिति । न हि पुरुषोत्तमः स्त्रिया उत्सव संपादयति तथा सत्युत्तमत्वमेव चिन्यं स्यात् । तत्रापि उदारो यो हासः सर्वेषाम- नायासेन सर्वपुरुषार्थदाता, तत्सहितो यो लीलावलोकः पूर्णसर्वपुरुपार्थोपि मक्तिज्ञान- सहितः, उदारो गुणः त्रयाणां च हासलीलावलोकानां तेपामपि या कला नैपुण्या- तिशयः तेन खसर्वखनापि तासां नेत्राणामुत्सवं करोतीति तासां महती स्तुतिः ॥ ३७॥ पुरवासिनां कृत्यमुक्त्वा अन्तःपुरवासिनामाह अन्तःपुरजनैरिति । अन्तःपुरजनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ललोचनैः। ससंम्रमैरभ्युपेतः प्रापिशवाजमन्दिरम् ॥ ३८॥ अन्तःकरणेन्द्रियशरीराणि तेषां भगवत्सराणीति वक्तुं विशेपणत्रयम् । प्रीत्या ·श्रीसुबोधिनी फुल्ललोचनैः ससंभ्रमैरिति संभ्रमो देहधर्मः । एवं सर्वभावैः प्रपन्नैरभ्युपेतः सन् राजमन्दिरं प्राविशत् ॥ ३८॥ संमाननाया अविच्छेदं वक्तुं पृथादिकृतं संमानमाह पृथा विलोक्येति ।। पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात्सस्नुपा परिषस्वजे ॥ ३९ ॥ भ्रातृपुत्रोपि कृष्णस्त्रिभुवनेश्वरः महान् संवन्धीति प्रीतात्मा सती सस्नुपा पर्यङ्कादुत्थाय परिषखजे महति लामये भवतः ते च परित्यज्य परिष्वनाजाति- देहधर्मनिवृत्तिः । पर्यादुत्थायेति सुखसाधनपरित्यागः । सस्नुषेति निरन्तरत्वम् । अन्तःकरणप्रीत्या दोपाभावपूर्वकं सर्वगुणा निरूपिताः । पर्यङ्कस्थितिः भगवत्कृपा सूचयति । भगवदर्थं गृहकार्ये स्थिताया विकलाया वा पर्यङ्के स्थितिः। एतावदेव तयोः कृत्यं प्रेम्णा विकलयोनाधिकम् ॥ ३९ ॥ ततो गृहागते भगवति राज्ञः कृत्यमाह गोविन्दमिति । गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमाहतः। पूजायां नाविदत्कृत्यं प्रमोदोपहतेन्द्रियः॥४०॥ देवमात्रेऽपि गृहागते महती पूजा कर्तव्या भगवांस्तु देवानामपि देवः तस्मिन्न- प्यागते खयमेव गृहानानीय पूजायां कर्तव्यायां आदरे विद्यमानेऽपि सति कृत्यं कर्तव्यं नाविदत् । भगवद्व्यतिरेकेण तस्यान्यत्र पूजासाधने दृष्टयभावात् । बलाचित्तप्रेरणे वैकल्यसंभवात् न पूजाज्ञानम् । प्रमोदेन च उपहतानीन्द्रियाणि सुखासक्तानि न क्रियायां प्रवर्तन्त इत्यर्थः ॥ ४०॥ एवं सर्वेषु प्रेम्णा विकलेपु सत्सु भगवत्कृत्यमाह पितृष्वसुरिति । पितृष्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेभिवादनम् । स्वयं च कृष्णया राजन्भगिन्या चाभिवन्दितः॥४१॥ येन भगवचरित्रेण मोहकेन तेषां सावस्था दूरे भवति अन्यथाग्रिमकार्य न स्यात् तचरित्रमाह । खापेक्षया ज्येष्ठानां स्त्रीणां पितृष्वसुश्च भगवानभिवादनं चक्रे । ततस्तासां देहधर्मयुक्तानां कृत्यमाह स्वयं चेति । स्त्रीत्वैकगृहत्वैकगोत्रत्वादिभिः श्रीयिट्ठलेशरापारमनध्रीवल्लभकृतलेपः । पृधेत्यत्र महतीति संवन्धिन्यपि प्रौढे सत्येते भवत एवेत्यर्थः । तयोः कृत्य- मिति चयुपयोरित्यर्थः । इति द्वाविंशोघ्यायः। १.रालम् ।

·.
,
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
१५
सर्वा एकभावमापन्ना इति वृद्धनमस्कारप्यन्यासामपि देहधर्मसंबन्धः । कृष्णा द्रौपदी ।
भगिनी सुभद्रा चकारादन्या अपि ॥४१॥
ततो भगवत्पत्नीनां पूजामाह श्वश्वति ।
श्वश्वा संचोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीस्तु सर्वशः।
आनर्च रुक्मिणी सत्यां भद्रां जाम्बवती तथा ॥४२॥
कालिन्दी मित्रविन्दां च शैव्यां नानजिती सतीम् ।
पृथया संप्रेषिता कृष्णा । सर्वशः सर्वप्रकारेण, कृष्णपनीरर्चयामास । तु-
शब्देन न्यूनाधिकभावेन पूजा निवारिता । समुदायेन पूजां निवारयितुं प्रत्येकं नामान्याह
रुक्मिण्यादिपदैः । सत्या सत्यभामा, शैव्या लक्ष्मणा, नाग्नजित्येव सती
सत्या । एवमष्टमहिष्यो नाना निरूपिताः॥ ४२ ॥
पोडशसहस्राण्यवशिष्टानि एकमावापन्नत्वात् समुदायेनाह अन्याश्चेति ।
अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वासःस्रड्मण्डनादिभिः॥४३॥
किं बहुना प्रद्युम्नादिपक्ष्योपि याः काश्चन समागताः ताः सर्वा एव वासानङ्-
मण्डनादिभिः आनतिसंवन्धः ॥ ४३ ॥
तात्कालिकं पूजाविशेषमुक्त्वा राज्ञः स्थिरं कृत्यमाह सुखं निवासयामासेति ।
सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् ।
ससैन्यं सानुगामात्यं सभार्य च नवं नवम् ॥ ४४ ॥
वस्तुतस्तु सुखरूपं भगवन्तं स्थापयित्वा स्वयं सुखी जात इत्यर्थः । जनार्दनम-
विद्यानाशकम् । यथैव भगवतो मनप्रीतिर्भवति तथा स्थापितवान् । न केवलं भगवतः
किंतु सर्वेपामित्याह ससैन्यमिति । भगवतश्चत्वार्यङ्गानि सैन्यं सेवकाः अमात्या
भार्याश्चेति । तत्सहितं प्रत्यहं नवं नवं यथा भवति ॥४४॥
एवं सर्वमावेन सेवायां क्रियमाणायां लौकिकधर्मामिनिविष्टे राजनि भगवता
यत्कृत्यं तदाह तर्पयित्वेतिद्वाभ्याम् ।
तर्पयित्वा खाण्डवेन वहि फाल्गुनसंयुतः।
मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ।। ४५ ॥
देवेवग्निः प्रधानमूत इति ग्वाण्डवेन तमादौ तर्पयामास । दैत्याधिपतिं मयं च
मोचयामास । एवं देवासुररूपाणीन्द्रियाणि स्वाधिदैविकतर्पणेन तृप्तानि सन्ति युधिष्ठिर
सर्वया लौकिकवैदिकमावेन तर्पयिष्यन्ति । दैत्यमागस शीप्रफलत्वज्ञापनाय मयकृतो-
पकारमाह येन मयेन राज्ञे दिव्या सभा कृतेति । क्त्वाप्रत्ययान्तयोः उवासेत्यनेन
संपन्यः ॥ ४६॥

·१६ श्रीसुबोधिनी न केवलं कृत्यैव तं सुखीचकार किंतु स्थित्यापीत्याह उवासेति । उवास कतिचिन्मासान्नाज्ञः प्रियचिकीर्पया। विहरनथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृतः॥४६॥ कतिचिन्मासानिति कार्यान्तरमकृत्वा राज्ञः प्रियार्थ निरन्तरं राजसन्निधान एवोवास मासचतुष्टयमिति विमर्शः भगवतः शयनकाल एव तादृश इति । निर्बन्धेन स्थितिं वारयति विहरन् रथमारुह्येति । तत्रयान् स्वकीयांश्च प्रीणयन्निति वक्तुं फाल्गुनेन भटैक्त इत्युक्तम् । फाल्गुनस्तत्रयोपलक्षकः । भटाः स्वकीयाः उभयै- वृतः । वेष्टनेन निरन्तरं सर्वेषां सुखदानं निरूपितम् ॥ ४६॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धे द्वाविंशाध्यायविवरणम् ।। २२ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १७ . श्रीकृष्णाय नमः। त्रयोविंशोऽध्यायः निरोधः साचिकानां हि सगुणानां निरूपितः । धर्मप्रसङ्गे शुद्धानां तेषां दुःखं निवार्यते ॥१॥ प्रयोविंशे जरासंधवधः क्लेशहरो महान् । निरूप्यते यतः सर्वसाचिकाः सुखिनोऽभवन् ॥२॥ विविधाः सात्त्विकाः प्रोक्ता राजानो यादवास्तथा । पाण्डवाश्च ततस्तेपु द्वयोरिष्टो वधः स्फुटः ॥३॥ पाण्डवानामिष्टतायै प्रसङ्गोप्यत्र रूप्यते । भक्तानां कर्मिणां चेत्स्यादिष्टं मागधनाशनम् ॥४॥ तदैव नाशनं युक्तं ब्रह्मण्यस्य दयावतः। ब्राह्मणस्याप्यालभनं यज्ञार्थ हि निरूप्यते ॥५॥ ब्रह्मण्ये तत्र को मर्पः क्षत्रिये विमुखे हरेः । पूर्वाध्यायान्ते खगृहे भगवन्तं सुखेन स्थापितवानित्युक्तम् । ततो यदर्थ स्थापनं तद्विज्ञापनार्थं प्रसङ्गमाह एकदा त्विति द्वाभ्याम् । साधारणासाधारणसंवन्धि- सहभावभेदात् । श्रीशुक उवाच-एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृतः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यर्धाभिश्च युधिष्ठिरः॥१॥ आचार्यैः कुलवृद्धश्च ज्ञातिसंवन्धिवान्धवैः । शृण्वतामेव चैतेपामाभाप्येदमुवाच ह ॥२॥ एकान्ते विज्ञापनमभिमाननिवर्तकं न भवतीति संभावनायां सर्वसंनिधानं निरूप्यते । एकदा शुभलग्ने, तुशब्दः कालान्तरसंनिधानं वारयति । आस्थित 'उत्थितः । धर्मार्थमेव विज्ञापनमिति ज्ञापयितुमादौ मुनीनां सहभावः । अन्ये साधारणा ब्राह्मणाः त्रयो वर्णाः क्रमेण निरूप्यन्ते । शुद्रस्तु यज्ञे अनवलप्तः । भ्रातरो मीमादयः, चकारादुर्योधनादयश्च ॥१॥ आचार्या द्रोणादयः, कुलवृद्धाः भीमादयः, ज्ञातयोन्ये गोत्रजाः । सं. श्रीविट्टलेसरायारमननीयलभकृतलेसः। कारिकायाम् । निरोध इति सगुणानां तमोरजःसत्त्वमिश्रितानाम् । सा- त्त्विकानां राजयादवपाण्डवानां निरोधो निरूपितः । सात्त्विकप्रकरणत्वात्तया युक्तमिति हिशब्दः । अतः परं तेषां त्रयाणां निरोधेन शुद्धानां दुःखं राजसूयप्रसङ्गे जरासंघवधेन निवार्यत इत्यर्थः । ३ मुणे.

·१४ श्रीसुबोधिनी वन्धिनो विवाह्याः। बान्धवा दूरस्थाः सर्व एव । तद्वारा तत्स्त्रीणामभ्यनुज्ञा सिद्धेति न कस्यापि परोक्षता । सर्वे सावधानाः शृण्वन्त एव स्थिताः । एवकारेण व्यासङ्गो निवार्यते चकारेणानुद्दिष्टानामपि । आभाष्य हे कृष्ण खामिन्नित्युक्त्वा । एवमभिमानपरित्यागः आश्चर्यायेति हेत्युक्तम् ॥२॥ विज्ञापनामाह क्रतुराजेनेति । युधिष्ठिर उवाच-ऋतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः। यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत्संपादय नः प्रभो॥३॥ गोविन्देति संबोधनमिन्द्र एव यष्टव्य इति मर्यादास्थापनार्थम् । यथा राजा पुरुपाणां तथा राजसूयो यज्ञानामिति ऋतुराजत्वम् । यद्यपि नारदेन त्वां यक्ष्यतीत्युक्तं तथापि सर्वरूपस्य परिच्छेदः समायातीति भगवदंशानामेव विभूतिरूपाणां देवानां याग निरूपयति पावनीस्तव विभूतीर्यक्ष्य इति । पावनीरित्याधिदैविकीः दैत्य- संपन्धव्यावृत्त्यर्थं वा । तत्तस्मात् तद्वा यजनं नोस्माकं संपादय । सामर्थ्याय संबोधनम् ॥३॥ ननु भगवद्भता न किंचन वाञ्छन्ति 'पुंसां किलकान्तधियाम्' इति शास्त्रानु- सारेणापि भगवदीयानां कार्यसिद्धिः तत्कथं प्रार्थनेत्याशझ्याह त्वत्पादुके इति । त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिप ईश नान्ये ॥४॥ यद्यपि कायवामनोमिस्त्वां प्रपन्नाः नैतादृशं वाञ्छन्ति, तथापि यदि वान्छन्ति तदा प्रामुवन्तीति सिद्धान्तः । तेषां सहजं फलं निरूपयति ये त्वत्पादुके भक्तिमार्गानु- सारेण परिचरन्तीति कायिको व्यापारो निरूपितः।ध्यायन्तीति मानसः। चित्तमस्थिरं योगव्यतिरेकेण कथं ध्यानसिद्धिरित्याशङ्कां चारयितुं विशेषणमाह अभद्रनशने इति । पापवशादेव चाञ्चल्यम् । ध्यानार्थमुद्यतस्य प्रथमस्मरणेन पापनाशे उत्तरोत्तरस्मरणसिद्धिः, ततः शुचयो गृणन्ति तेन कायिकान्यव्यापारनिवृत्तिः सर्वपापक्षयः शुद्धिश्च तेषां प्रसङ्गादुक्ता । अतस्ते भवस्य संसारस्यापवर्ग समाप्ति विन्दन्ति । ननु कर्मज्ञानाभावे कथं भगवद्भजनमात्रेण प्रमाणाभ्यनुज्ञाभावात् भवापवर्ग इत्याशय संबोधनमाह कमल- नाभेति । भुवनकोशात्मकं कमलं नाभौ यस्य, एतत् प्रवर्तित एव सर्वोऽपि संसार इति एतत्सरिचर्यायां न प्रमाणाम्यनुज्ञापेक्षेति भावः । ते यदि पहिर्मुखाः सन्तः पालपुत्रवदा- शिप आशासते लौकिकीवैदिकीर्वा तदा त एव विन्दन्ति । अन्ये तु कर्मादिमिः एवमेव प्रामुवन्ति नाशप्तमिति भावः । 'एकान्तधियाम्' इत्यत्रान्तनिष्ठा एव गृहीता इति न विरोधः । प्रथमप्रवृत्तस्यैव धनादिहरणमन्यथा सर्वसेव्यता न सात् ॥ ४ ॥ 1 ·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । 'ततो लोके ये खोत्कर्ष वाञ्छन्ति भक्ताः सन्तः भक्तिमार्गोत्कर्षार्थ का तेषामानु- गुण्यं भगवता कर्तव्यमित्याह तद्देवदेवेति । तद्देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एपः । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेपा निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥५॥ तथापि कस्यचिद्वधं सर्वात्मा न करिष्यतीत्याशक्य संवोधनं हे देवदेवेति । अनेन दैत्यवधोभिप्रेत इति सूचितम् । तत्तस्मात्कारणात् । अस्योत्कर्षस्य केवलबहिर्मुख- विषयत्वादयुक्तकथनत्वमाशय लोकप्रतीत्यर्थतामाह भवतश्चरणारविन्दसेवानु- भावमिह लोकः पश्यत्विति । ननु राज्यवद्राजसूयसिद्धावपि कथमेतद्भक्तस्मैव नान्यस्येति ज्ञायते तत्राह ये त्वां भजन्तीति । ये पाण्डवादयस्त्वां भजन्ति ये वा शिशुपालदुर्योधनजरासंधादयः त्वां न भजन्ति तेषामुभयेषां निष्ठां फलपर्यवसानं त्वमेव दर्शय । मरणमानभङ्गवश्चितत्वादयः विमुखेपु, कीर्तिधनधर्मादयः सेवकेष्विति । तान् सर्वान् सझेपतो निर्दिशति कुरुसृञ्जयानामिति । सृञ्जयवंशः द्रुपदस्य, अतस्तत्पक्ष- पातेन पुष्टा इति कुख्याति परित्यज्य पाण्डवाः सूक्षयाख्यातिमेव मन्यन्ते । तेन कौरवाः धार्तराष्ट्राः विमुखाः, सृञ्जयाः पाण्डवा भक्ता इति । अनेन खस्स मात्सर्या- मिनिवेशः सूचितः ॥५॥ नन्वेतदल्पदेवानां परिच्छिन्नमतीनामेव कार्य न ममेत्याशय, सत्यं परं भक्ता- नुरोधेन कर्तव्यमिति प्रार्थयन्नाह न ब्रह्मण इति । न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मनः समशः स्वसुखानुभूते। संसेचतां सुरतरोरिव ते प्रसादः सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६॥ भगवान् स्वार्थ चेत्कुर्यात्तदैवं न कुर्यात्, अन्यार्थत्वे त्वन्येच्छानुसारेणैव कर्तव्यम् । अन्यया भगवतः पुरुषार्थसाधकत्वं न स्यात् । प्रथमपक्षमङ्गीकृत्याह तव ब्रह्मणः सर्वसमस्य यद्यपि स्वपरभेदमतिर्नास्ति तथापि तव स्यादेव भक्तानुरोधादिति, न मवेदिति विध्यर्थता वा। खपरमेदमतिः त्रिविधानां भवति ये देहात्मभावेन परिच्छिन्नाः ततो भोगसिद्ध्यर्य विषयेषु विषमदृष्टयः ततो विषयसुखमोक्तारः । भगवांस्तु नैवंविध श्रीविठ्ठलेगारापारमनश्रीयमकृतलेखः । तद्देवदेवत्यत्र तत्रादेति निमिचसप्तमीयमिति ज्ञानार्य निष्ठां प्रदर्शयेति युधिष्ठिर आहेत्यर्थः ॥५॥ .

·, श्रीसुबोधिनी इति विशेषणत्रयं, सर्वात्मनः समदृशः खसुखानुभूतेरिति । अन्यार्थत्वे तु तत्त्वे एतादृशस्यापि विपमकार्यकर्तृत्वं सदृष्टान्तमाह संसेवतामिति । सुरतरुः स्वभावतं एव तथा । तथा भगवानपि, भगवद्धर्माभिव्यक्तिरेव सर्वत्रेति स धर्मोऽस्मदर्थे प्रकटी- कर्तव्य इति भावः । धर्मिणि तु दोषो न भविष्यति धर्मानुरोधे, अतः सेवानुरूप मुदयोस्तु । अतोत्र धर्मिसंबन्धाभावान्न विपर्ययः॥६॥ भगवांस्तु तेन वान्तरो दोपो निरूपित इति संतुष्टः सन् चिकीर्पितस्य गुणरूपत्वं वदन्नभिनन्दति सम्यग्व्यवसितं राजनिति । श्रीभगवानुवाच-सम्यग्व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्षण ।' कल्याणी येन ते कीर्तिलोकाननुभविष्यति ॥७॥ प्रकारान्तरेण नेष्टं सिद्ध्यतीति । राजनिति संबोधनात् राज्ञो बहिर्मुखता युक्तेति सूचितम् । तत्रापि स्वराज्यपरिपालनमात्रतायां तथा न भवेदिति विशेषणान्तरं शत्रुकपणेति । एवं कृते धर्मभगवत्रीत्यादेरभावात् यत्फलं तन्निर्दिशति कल्याणी येन ते कीर्तिरिति । वधजयादिनापि कीर्तिर्भवति परं सा न कल्याणी पुष्टा च भविष्यतीत्याह लोकाननुभविष्यतीति । 'यशःश्रियामेव परिश्रमः' इति पक्षों निरूपितः ॥ ७॥ अन्येनापि धर्मेण यशो भवति तथापि राजसूय एव कर्तव्य इति प्रारिप्सितं स्तौति ऋपीणामिति । ऋपीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभोः। सर्वेपामपि भूतानामीप्सितः क्रतुराडयम् ॥ ८॥ राज्ञस्तथा खाध्यायनिष्ठताभावात् राजसूयेनैव ऋपयः प्रीता भवन्ति । राजसूय- कर्तुरेव पितर इन्द्रसभायां तिष्ठन्ति, अन्ये तु यमसमायाम् । तथा देवानां सायस्क- प्रयोगाद् विलम्वाभावाद् विशेपतृप्तिः । सुहृदामपि स्वकीयोत्कर्षहेतुत्वात्, तत्रापि नोस्माकमेव न दुर्योधनादीनाम् । प्रभोः कालस्यापि भूभारहरणहेतुत्वात् । उद्धत- हननात्सर्वेपामेव भूतानां ऋतुरा राजसूय ईप्सितः। तत्राप्ययं त्वया क्रियमाणः उत्तमप्रकारत्वान्न तु वरुणादिकृतः ॥ ८॥ अतः प्रयममेव आरम्ममकृत्वा स्वाधिकार संपादयेत्याह विजित्येति । विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । संभृत्य सर्वसंभारानाहरख महाक्रतुम् ॥ ९॥ सर्वराजजपामावे न राजसूयाधिकारः सार्वभौमस्वैवाधिकारात् । यं च लोकान मन्यन्ते तसापि नाधिकार इति अत आह कृत्वा च जगती सर्वामेव वशे। ततो यनसंभारा आदावेव सापनीयाः अन्यथा यत्नः संभूतो न भवतीति तत्कालसंमरणेन , ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । समारम्भे न सर्वः समारब्धो भवेदिति । यथा जनने हस्तपादादयः यद्यपि तदा नोपयुज्यन्ते तथाप्यविकलेनैव भाव्यं तथा संभाराः । तदनन्तरमाहरख । नित्यमेव भगवद्रूपं हृदयात् प्रतिमायामिव मूलस्थानात्स्वस्मिन्नाहरणं कर्तव्यमिति मावः । 'तमा- हरतेनायजन्त' इति पृथनिर्देशात् । केचिदारम्भमाहरणमाहुः- तन्न श्रोतं किंतु महातेजो वहेः स्वस्थानादाहरणमेव । महाप्रयत्नहेतुमाह महाऋतुमिति ॥ ९ ॥.... तत्र दिग्विजये साधनं बोधयति एते ते भ्रातर इति ।, एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसंभवाः.1: - जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः॥१०॥ तव एते भीमादिभ्रातरः लोकपालानां वाय्यादीनामंशैः संभयो-येपाम् , अनेन देवानां मनुष्यजयः सुगम इति दिग्विजयो निःसंदिग्धो निरूपितः । अनेनैव जगती- वशीकरणं च सिद्ध्यति । राजनिति संवोधनं प्राणामपि सेवकत्वात्तजये खजय एवेति सूचयितुम् । यज्ञावेशस्तु मनादिना न भवति, भगवद्रपत्वात् खतत्रत्वाच भगवतः । परमन्येनैवोपायेन यदि भगवान् वशे मवति सोपि तवास्तीत्याह जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहमिति । हृषीकशो हि भगवान् हपीकाणामत्यन्तजये जितो भवति तद्रपः । अनेनासिधाराव्रतं कृतमित्यन्यत्र प्रसिद्धम् । 'सलिंकरणोपेता भार्यकशयने यदा । शेते संवत्सरं पूर्ण खयं पुष्टस्तथाविधः ।। मनसापि न तां वान्छेत स्पृशन्नपि शिलामिव । असिधाराबतमिदं विष्णुप्रीतिकरं महत्' ।। इति । इयमेव आत्मवत्ता मर्यादामार्गे । अनेनैव प्रकारेण भगवजयः । अकृतात्मभिरजितान्त:- करणः ॥१०॥ कदाचिजयारम्भ भ्रातुः कस्यचिदभिमवे किं कर्तव्यमित्याशझायामाह न कश्चिदिति । न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद्देयोऽपि किमु पार्थिवः ॥ ११ ।। अहमेव परो नियन्ता स्वामी यस्स, तं कोप्यमिभवितुं न शक्तः । अमिमवस्त्रेधा भवति विपयातिक्रमण शरीरातिक्रमण यशोतिक्रमेण च । ततो विशेषणत्रयं तेजसा यशसा श्रियेति । तेजोमिमचे तं विभूयात् मानयेद्वा, यशोभिमये अकीर्या मृत एव;, श्रीविहलेशरापारमनश्रीवाभकृतलेराः । एतं ते इत्यत्र यज्ञायेशस्त्यिति । यो द्विविधो धर्मपर्मिमेदेन तत्र क्रिया- शक्तिरूपयनामिन्यकिर्मवादिना भवति, धर्मिरूपामिव्यक्तिस्तु भगवति वशीकृत एव मवतीत्यर्थः ॥ १०॥ १. यसरूप सः। .

·श्रीसुबोधिनी
श्रिया अमिभवे मानभङ्गः, साधारणानां त्रयम् । राज्ञां विशेषमाह विभूतिभिर्वेति ।
यथा आरण्यके घोषयात्रायामभिभवार्थमुद्यमः । त्रैलोक्यजयाकालायां त्रिलोकीमपि
जीयात् तत्र देवस्यापि जयः प्राप्नोति । तादृशे देवोपि तं नामिभवितुं शक्त इति वाक्य-
संभवः । पार्थिवो राजा पृथिवीविकारः कथं शक्त इति मत्परत्वान्मजयव्यतिरेकेण न
तजय इति ॥ ११॥
एवं भगवदाज्ञां प्राप्य तथा कृतवानित्याह निशम्येति ।
श्रीशुक उवाच-निशम्य भगवद्गीतं प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजः।
भ्रातृन्दिग्विजयेऽयुत विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२॥
गीतं भगवता सर्वेषां श्रुतिप्रियकर प्रोक्तम् । प्रीत्या उत्फलं मुखाम्बुज
यस्य । प्रीतिः संतोपः चिकीर्पितं सेत्स्यतीति । भगवत्स्पर्शाद्विष्णुतेजोपबृंहिता
भ्रातरः । पालकं हि तत्तेजो दैत्यनाशकम् ॥ १२ ॥
प्रत्येकं भगवता तेजःसमर्पितमिति ज्ञापयितुं विभागेन दिग्विजयार्थ प्रेषणमाह
सहदेवमिति ।
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत्सह सृञ्जयैः।
दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सब्यसाचिनम् ।
प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः ॥ १३ ॥
दक्षिणस्यां दिशि जया) सृञ्जयः क्षत्रियविशेषैः सह, सहदेवमादिशत्
खदेशात् प्रौढप्रकारेण दिग्विजयः । तथा नकुलं प्रतीच्याम्, अनन्तमुत्तरापथमिति
तत्र समर्थोर्जुनः । प्राच्यां जरासंधादयस्तिष्ठन्तीति, सेनाधिक्यं बलिष्ठस्य भीमस्य च
प्रेषणम् । कनिष्ठक्रमेण विनियोगो धर्म्यः उत्तमानामवावशेषात् ।। १३ ॥
तेंपां कार्यसिद्धिमाह ते निर्जित्येति ।
ते निर्जित्य नृपान् वीरा आजहुर्दिग्भ्य ओजसा।
अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥१४॥
ओजसा स्वपौरुषेण, न तु धर्माय लेहेन वा तैर्दत्तम् । नन्वेवं सर्वद्रोहकर्तुः
कथं यागाधिकार इत्याशक्षायामाह अजातशत्रव इति । आज्ञयैव तथा कृतवान् न तु
तस्स हृदये कथिच्छचुरस्ति । माणां वा वैपम्यामावाय, कृषीवलादिव राजम्यो द्रव्य-
समानयनं वद्रव्येणैव याग इति । यक्ष्यते अजातशत्रव इति तादर्यमुक्तम् ॥१४॥
धीविडलेशरामारमधीपालमतलेपः।
सहदेवमित्या उत्तमानामेवेति पलिष्ठानां जरासंधादीनां कनिष्ठेम्यस्निम्यः
सकागदवशेपानीमाय स्थापनादित्यर्थः ॥ १३॥

·.. . - .. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । श्रुत्वाऽजितं जरासंघ नृपतेायतो हरिः। आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५॥ तत्र ब्रह्मण्यं विष्णुतेजो नामिभवतीति जरासंघोन जितः। तस्याप्यजये यागो न भवेदिति नृपतेानं चिन्तारूपम् । पूर्वमेव भगवान् विनियुक्त इति तस्याप्यशक्यभावनया चिन्ता । तथापि तस्यापि दुःखनिवारको हरिः स्वस्मिन् तस्य लौकिको भावो जात इति उपायमेवाह तत्रापि उद्धवो यमुपायमाह । अन्यथा भगवान् कृत्रिमं वेषं न संपादयेत् ॥१५॥ भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रयः। जग्मुर्गिरिव्रज तात बृहद्रथसुतो यतः॥१६॥ अर्जुनस्य तदंशत्वात् नरनारायणयोधर्मावतारात् पूर्णत्वायार्जुनस्य गमनम् । अद्यदानी भगवतोपि तथा वचनमाश्चर्यम् । भगवान् सर्वरूप इति ब्रह्मलिङ्गधरत्वं न. दोषः, तथार्जुनोऽपि, पूर्वजन्मनि तथाभावात् । अत एव वासनया संन्यासिवेपः पूर्वमपि कृतः । अत एवोद्धवो भीमस्यैव वेपमाह । अनुवादे त्रयाणां वेपः क्रमेण निरूप्यते । वेपान्तरे समानशीलत्वं नोपपद्यत इति । अतो नूतनत्वाभीमसेनपुरःसराः गिरिव जग्मुः । इदानीं राजगृहमिति प्रसिद्धम् । यतो यस्मात्कारणात् तत्र वृहद्रथसुतो जरासंधः । यत इति सप्तम्यर्थे वा ॥ १६ ॥ गतानां कृत्यमाह तं गत्वेति । तं गत्वातिथ्यवेलायां गृहेपु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन्नाजन्या ब्रह्मलिङ्गिनः॥ १७ ॥ अतिथिवेला वैश्वदेवः अप्रत्याख्येयातिधिः । महाराजत्वात् कथमन्तःप्रवेश , इत्याशङ्कायामाह गृहमेधिनमिति । सर्वथा गृहस्थन्यायेन स्थितम् । तत्र हेतुः ब्रह्मण्यमिति । अन्यथा ब्राह्मणाः पराशुखाः गच्छेयुः । एतेऽपि ब्रह्मलिङ्गिनः प्रविष्टाः ॥१७॥ नटवद्याचनमपि कृतवन्तः सर्वथा अन्तत्वाभावाय राजनिति । राजन् विद्ध्यतिथीन्प्राप्तानार्थिनो दूरमागतान् । तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥१८॥ अतिथिशब्दो ग्रामब्राह्मणव्युदासार्थः। दूरमागतानिति बहुदानाय दयार्थ च । श्रीविट्टलेशरापारमनधीवरामकृतलेसः । श्रुत्वाऽजितमित्यत्र पूर्वमेवेति मगवानस्मामिः पूर्वमेव यागार्य विनियुक्तः यदि जरासंधवधोपायं जानीयात् तदेव वदेत्, अतो जायते मगवतोप्यशक्यो जरासंघ इति चिन्तेत्यर्थः ॥१५॥ ..

·. २४ श्रीसुबोधिनी अस्मदाने कीतिरपि भविष्यतीति , सूचितम् । अतः साधारण्येन वचनमाहुः तन्नः प्रयच्छेति । ब्राह्मणत्वज्ञापनाय मध्ये आशीः। मिथ्यावेश इति ' ब्राह्मणवाक्यस्याप्य- फलत्वम् । वस्तुतस्तु मोक्षपर्यवसानाद्रमेव । अथवा ते भद्रं प्राणादिरूपं कामयामहे तत् प्रयच्छेत्यर्थः ॥१८॥ ननु दानं धर्मत्वात्सुखार्थ भवति तयस्मिन् दत्ते महदुःखं भवेत्तिा विपद्येत न तहेयमिति कथं सामान्येन प्रार्थनायां दानप्रतिज्ञासंभव इत्याशमाह किं दुर्मर्प तितिक्षूणामिति । किं दुर्मर्प तितिक्षणां किमकार्यमसाधुभिः। किं न. देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥ : ... ये तितिक्षवः सर्वातिक्रमसहनशीलाः, अन्यथा ब्रह्मण्यता न स्यात् । तथा चेत् किं दुर्मपम्, महदुःखमपि सोढव्यमित्यर्थः । नाप्येवं मन्तव्यमेते महदुःखं न दास्य- न्तीत्यभिप्रायेणाहुः किमकार्यमसाधुभिरिति । असाधुभिर्वेषान्तरस्थैः साधवः सहजवेपा भवन्ति । अश्च सा सहितश्च धूञ् कम्पन इति धूर्वायुश्च त एते त्रयः । अथवा । किमित्येवमस्मभ्यं दुःखं दीयत इति आशङ्कायामाहुः किमकार्यमिति । दुर्भवद्भिर्जीवद्धिः किमकर्तव्यम् । यज्ञविघातमपि करिष्यन्तीति मारणमुचितमिति भावः । ननु दानं शास्त्रसिद्धं तद्येपामेव विधिर्भवति तान्येव दातुं शक्यन्ते न तु निषिद्धानि । 'आत्मा च धर्मदासश्च धर्मपत्नी तथैव च । सर्वस्वं च प्रपन्नश्च न देयानि विदुर्बुधाः' : इति विशेषनिषेधात्तत्राहुः किं न देयं वदान्यानामिति । वदान्या दध्यशिवि- प्रभृतयः । अयं साधारणानामेव विषयः न तु वदान्यविषयः ते ह्यात्मानमेव प्रयच्छन्ति का संदेहोऽन्येपु, अनेन तस्य स्तुतिरपि कृता । तथापि शत्रुभ्यो न देयम्, अन्यथा नीतिशास्त्रं विरुध्येत । हीनाः शत्रवो मरणं प्रार्थयेयुरिति तत्राऽऽहुः कः परः समदर्शिनामिति । समदर्शिनां सर्वत्र ब्रह्मदृष्टीनां कः परः शत्रुः सर्वस्यैवात्मत्वात् ॥ १९ ॥ तथापि देहाध्यासो दृढ इति देहव्यतिरिक्तं सर्वमेव दास्यामीत्याशङ्कायामाहुः योनित्येन शरीरेणेति । योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः ॥२०॥ अदाने अयशः नित्यम्, शरीरमनिसं दाने तु यशो नित्यं, शरीरमपि नित्यमेव । यशसा नित्यं दिव्यं शरीरमिति, अयशसा नारकिशरीरम् । एवं तारतम्यं ज्ञात्वा यः अनित्येन शरीरेण सतां गेयं वैकुण्ठादिशरीरजनकं यशः ध्रुवं निश्चलं च यशो नाचिनोति सर्वतोपगच्छन्न संचिनोति यथा वखाभासेन हीरकायन्धनं वस्ननाशो भविष्यतीति शङ्कया स्वयं समर्थो मूत्वा स याच्यः अस्मिन् लोके निन्यो मवति शोच्यम परलोके हीन- ·: श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । शरीरप्राप्त्या । एवकारेणोत्तमशरीरशङ्कां वारयति । यतः सोधुना यशःसंचयमकुर्वन् कथमन्यथा करिष्यति । न हि कदाचिदपि सोऽन्यथा भवति ॥२०॥ ननु तथापि यत्कैश्चिदपि न दत्तं तत्कथं देयमिति शङ्कायामाहुः हरिश्चन्द्र इति । हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिविर्वलिः । व्याधः कपोतो यहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः॥ २१ ॥ स हि सर्वस्वमपि दत्त्वा चण्डालत्वमङ्गीकृतवान् । रन्तिदेवः पिपासया 'नियमाणः पुक्कसायापि जलं दत्तवान् , तथोज्छवृत्तिः क्षुधा नियमाणः सर्वमेवान्नं दत्तवान् । शिविश्व स्वमांसं दत्तवान्, श्येनकपोतसंवादे । चलिः सर्वखं विष्णवे । व्याधो ब्राह्मणरक्षायां व्याण भक्षितः । कपोतः चोररूपातिथिसंतर्पणार्थं तदग्नौ स्वयं पतितः समायः । एवं बब एवाध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं फलं गताः ॥ २१ ॥ एवं दाने प्रोत्साहं प्राप्तः क एत एवं धर्मवक्तार इति तान् विचार्य निश्चित्य स्वमनस्याह स्वरैराकृतिभिरिति । श्रीशुक उवाच-खरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोप्टैाहतैरपि । राजन्यवन्धून विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२॥ प्रथमेन विमर्शः ततश्चतुर्भिर्वाक्यानि ततो निश्चित्य प्रतिज्ञा । स्वरा मेघगम्भीराः क्षत्रियाणामेव भवन्ति । आकृतयः आजानुवाहुरूपाः अन्तर्व हिधर्मास्तु क्षत्रियत्वनियामका उक्ताः । तत्कर्मपरत्वनियामकानाह प्रकोष्ठाहतरपीति । त्रिभिर्धमैरव्यभिचारिभिः राजन्यवन्धच एत इति ज्ञातवान्, प्रायेण तैः सह युद्धमपि कृतमिति दृष्टपूर्णत्वात् क एते इत्यचिन्तयत् । कथं क्षत्रिया एवंवेपेण समागता इति ॥ २२ ।। राजन्यवन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि विभ्रति । ददामि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥ खधर्मनिरतत्वाभावादू राजन्यवन्धुत्वं मन्यते, वन्धुशब्दो वा अप्रौढक्षत्रिये । आत्मा अदेयः । क्षत्रियाश्चेत्स्वजात्यभिमानं परित्यज्य ब्राह्मणवेपेण मद्याचका जाताः तदा अहं क्षत्रियाणां मानरक्षार्थ दध्य शिविवत् आत्मानं शरीरमपि ददामि तद्वस्तुतो दुस्त्यजम् ।। २३ ॥ कपटेन समागतस्य चलिरेव दातेति तस्य प्रशंसां खहृदये समागतां निरूपयति चलेर्नु श्रूयते कीर्तिरिति । यलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता विश्वकल्मपा। ऐश्वर्याद्भशितस्यापि विमव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ।। दैत्यांशवादैत्यकृतिरेव हृदये समायाति दिक्षु विततेति । तादृशी कीर्ति- स्तस्सामिलपितेति ज्ञापितम् । अकल्मपा शुद्धमावयुक्ता । आत्मदानमभिप्रेत्याऽऽद ऐश्वर्याद भ्रंशितस्यापि । संकल्पस्तु अंशात्पूर्वमेव जातः त्रैलोक्यपरिग्रहश्च । अंशो गुरो ·F श्रीसुबोधिनी वन्धनात्मकः । तत्राप्येवं विष्णुाह्मणरूपेणैव समागतः तेन मत्तुल्यता। अत- स्तद्धर्माणामनुवादः ॥२४॥ एतदर्थमेव ज्ञात्वा दानमनुवदति श्रियमिति । श्रियं जिहीपतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद्वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥ जिहीर्पत इन्द्रस्येति वक्तव्ये संधिरापः । इन्द्रस्यार्थे राज्यश्रियं जिहीर्पते विष्णवे जानन्नपि प्रादादिति संवन्धः । शुक्राचार्येण वार्यमाणोऽपीति । यदि मां कश्चिद्वारयिष्यति तदापि दास्यामीत्येतदर्थमुक्तम् दैत्यराडिति । राजधर्मः प्रजाभिरपि कर्तव्य इति निश्चयः ॥२५॥ ननु तथापि वाक्यात्तस्य तथा न निश्चयः प्रतिज्ञा च पूर्वमेव तेन कृता तव तु पलिनाशदर्शनात् प्रतिज्ञाभावाच कथं न निवृत्तिरित्याशङ्कायामाह जीवतेति । जीवताऽब्राह्मणार्थाय कोन्वर्थः क्षत्रवन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः ॥ २६ ॥ अब्राह्मणार्थाय ब्राह्मणप्रयोजनाभावाय प्रयोजनान्तराय वा जीवता क्षत्र- बन्धुना किम् । न किंचित् प्रयोजनमित्यर्थः । एवं जीवनवैफल्यमुक्त्वा देहवैफल्यमाह देहेनेति । स्वत एव पतमानेन यस्योपचयस्तस्यापचय इति विपुलं यशो नेहता न संपादयता ब्राह्मणार्थप्राणत्वं तस्य स्वाभाविकं यशःसंचयनं वेतैरेवोपादिष्टं बलि- धर्मास्तु स्मारिताः ॥ २६ ॥ एवं त्रिभिः कृत्वा दास्यामीति निश्चित्य प्रतिज्ञा कृतवानित्याह इत्युदारमतिरिति । इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा वियतां कामं ददाम्यात्मशिरोऽपि वः ॥ २७ ॥ एवं वलिधर्माभिनिवेशेन उदारमतिर्भूत्वा प्रत्येकं तान् ब्रियतामित्याह । दानसिद्ध्यर्थ तेषां ब्राह्मण्यं स्थापयति हे विप्रा इति । कामं स्वामिलपितम् । कदाचिदेते मया सह युद्धे अशक्ताः मच्छिरः प्रार्थयिष्यन्ति चेत्तदपि देयमित्याह ददाम्यात्म- शिरोज्पीति । वो युष्मभ्यं ब्राह्मणेभ्यः ।। २७ ॥ एवं सत्यप्रतिज्ञस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा कर्तव्यमूढयोर्भीमार्जुनयोः सतोः भगवांस्तन्मनोरथं भीकतु कापट्यं दूरीकृत्य सत्यमाह युद्धं नो देहि इति । श्रीभगवानुवाच-युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्व शो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नानकासिणः ॥ २८ ॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । वलेर्नु श्रूयत इत्यत्र संकल्पस्त्विति आत्मदानस्य बन्धनानन्तरं जातत्वेपि तत्संकल्पः पूर्वमेव जात इत्यर्थः ॥ २४ ॥ .

·श्राविट्ठलशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलखसमता । २७ युद्धप्रार्थना क्षत्रियस्य नापकर्षहेतुः । राजेन्द्रति क्षत्रियमानस्य राजेन्द्रेण सह वलेन सह युद्धार्थमागमनमनुचितमिति सूचितम् । तेन युद्धप्रार्थना सर्वथायुक्तेति भावः । किंच। युद्धविशेष प्रार्थयितुमागता इत्याह द्वन्द्वश इति । एको भवान् त्वं अस्मासु चैकः त्रयाणां मध्ये कोऽपि । एतदपि न छलवाक्येनाझीकारं कारयित्वा वदामः किंतु यदि मन्यसे कथंचिद्वन्द्वयुद्धे श्रद्धा भवतीत्यर्थः । न तु निबन्धेनायमर्थः खीकर्तव्यः अस्माकं तु युद्धखीकारे युद्धानन्तरं जयपराजयनिर्णयः । अस्वीकारे तु प्रथमत एवेति उभयथापि समीचीनम् । इदमत्यन्त खोत्कर्पख्यापकं वचनम् । किंच । जगति द्वन्द्वयुद्धं कोऽपि कर्तु न शक्त इति त्वत्समीपमागता इत्यभिप्रायेणाह युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता इति । देवदैत्य- रक्षसामन्यतरत्वे भयानाङ्गीकरिष्यतीत्याशङ्याह राजन्या इति । तर्हि ब्राह्मणवेपः किमर्थ कृत इत्याशक्याह नान्नकाशिण इति । ब्राह्मणो भोजनप्रिय इति, अन्नकाङ्गिणो ब्राह्मणा न भवामः । अन्नाथ वा न ब्राह्मणवेषः । किंतु महान् क्षत्रियः अल्पेन सह युद्ध न करोति ब्राह्मणेन तु सह तदिच्छापूर्वथ अल्पेनापि करोतीति ब्राह्मणवेप इत्यर्थः ॥ २८॥ यथा रूपमन्यथा तथा वागपि भविष्यतीत्याशय क्षत्रियत्वसिद्ध्यर्थ स्वनामान्याह असौ वृकोदर इति । असौ वृकोदरः पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥ वृको दशविधः प्राण उदरे यस्येति वलं च सूचितम् । पार्थ इति स्वसंवन्धार्थ कपटागमनार्थ वा न त्वप्रयोजकत्वाय । तस्यैव भ्राता पार्थः अर्जुनोयं द्वितीयः । हि युक्तश्थायमर्थः। आकृतिसाम्यात् । यदर्थमेतयोमातृनामा निरूपणं तदाह अनयो मातुलेयं मां कृष्णं जानीहीति । तर्हि प्रसिद्धाः कथं वेपेण समागता इत्याशक्याह ते रिपुमिति । रिपोः स्थाने कार्यपर्यन्तं वेपेणैव स्थातव्यमिति नीतिः ॥ २९ ॥ एवं भगवता पार्थे निरूपिते अतिथिश्रद्धायां गतायां वालभावेनैते समागता इत्यवहेलेव तेपूत्पन्ना तत आगमनमाश्चर्यमिव मत्वा प्रथमतो हास्यमुत्पन्नमित्याह एवमा- वेदित इति । एवमावेदितो राजा जहासोचैः म मागधः । आह चामर्पितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः ॥ ३० ॥ आवेदनं स्वरूपख्यापनम् । यतो राजा राज्यमत्तः उचर्जदासति कथमेते अकस्मा- च्छ गृहे पतिताः देवगत्येति । ननु भगवन्तं दृष्ट्वा मक्तिः कथं नोपना वस्तुसामर्थ्यात्, कयमवहेलेत्याशङ्कायामाह मागध इति । देशदोपान सद्बुद्धिः । तद्युपेक्षा भवितुमर्हती. साशमाह आह चेति । पूर्व भगवदतिक्रम श्रुत्वा अमर्पितः ततः क्रोधेन मारयि- प्यामीति विचार्य स्वप्रतिनां च स्मृत्वा उभयपापि मारणं संभवतीनि किमिनि प्रतिज्ञा ·। श्रीसुबोधिनी हातव्येति खस्य कार्यमुभयथापि समीचीनमेवेति तेपामेवोभयथाऽसमीचीनमिति ज्ञापयितुं मन्दा इति संबोधनमाह । अस्तु वा तेषां मन्दत्वं स्वप्रतिज्ञां तु पूरयाम्यवेत्याशयेनाह युद्धं तर्हि ददामि व इति । व इति बहुवचनात् त्रयोऽपि भवन्त एकतो भवन्तु अहमेकत इति सूचितम् ॥ ३०॥ तथापि द्वन्द्वतायां निर्वन्धो यदि तदाह न त्वयेति । न त्वयाऽभीरुणा योत्स्ये युधि विकृवचेतसा । मथुरां वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः ॥ ३१॥ त्वया न योत्स्ये अभीरणेति परमार्थः । च्याजेन भीरुणत्याह । भीरुत्वे कथमेवमागमनमित्याशङ्कयाह युधि विक्लवचेतसेति । युद्धे चेत् स्थिरता बुद्धर्भवेत् तदा क्षत्रियो युद्धसंभवभूमिं परित्यज्य युद्धरहितभूमौ न गच्छेत् इत्याशयेनाह मथुरां खपुरीं त्यक्त्वेति । आपत्खपि खदेशो न त्याज्य इति ज्ञापयितुं स्वपुरीमिति । मध्ये समुद्रस्थितिः समुद्रशरणागतिः दुर्गाश्रयवत् ॥ ३१॥ अर्जुन च निराकरोति अयमिति । अयं तु वयसाऽतुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः । अर्जुनो न भवेद्योद्धा भीमस्तुल्यवलो मम ॥ ३२ ॥ अयं तु योद्धा भवति परंतु वयसा अतुल्यः वयोऽत्र वलहेतुभूतम् , अन्यथ भीमोऽपि वयसा न तुल्यः भीमार्जुनयोर्वपत्रयव्यवधानात् तदेव ज्ञापयितुमाह नातिसत्त्व इति । यादृशे लग्ने उत्पन्ने तादृशं वलं भवति तद्भीमवलभद्रमद्रराजादीनामेव अत एव न मे समः। दैव्यं तु पलं ममापि ब्रह्मण्यत्वादधिकमेवेति न तन्मन्यते । कनिष्ठ इति । भीमस्यापि निराकरणे व्याजोत्तरत्वं भविष्यतीति तमङ्गीकरोति भीम- स्तुल्यबलो ममेति । वस्तुतस्तु नरनारायणौ परित्यज्य कालकन्यापुत्रत्वात् मुख्यप्राणं तुल्यं मन्यते सोपि दैत्यप्राणरूप इति 'जीव जीव'इति वाक्यात् ॥ ३२ ॥ एतेपां तु सर्वत्रैवाभ्यनुज्ञा, वलं तु भगवतः क्वापि संचारणीयमिति तदङ्गीकारे जरासंधकृत्यमाह इत्युक्त्वेति । इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराहहिः ॥ ३३ ॥ द्वन्द्वयुद्धं शरीरवलनिमित्तकमिति गदायामेव शरीरवलं योजयितुं शक्यमिति निरायुधेन युद्धं न युक्तमिति तस्मै महतीं गदां प्रादात् । द्वितीयां तत्तुल्या स्वयमादाय स्वरूपतः साधनतश्च फलरूपो भूत्वा स्थानवलं वगृहे स्वस्याधिकमिति खपुरं परित्यज्य युद्धार्थ पुरावाहिनिर्गतः ॥ ३३॥ , ..

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
२९
ततो युद्धप्रकार लौकिकमाह ततः समे खले इति ।
ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ ।
जन्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
कोमला भूमिः खलशब्देनोच्यते । असहायसमागमने हेतुः वीरौ इति ।
संयुक्तावितरेतरौ इति समारम्भे तुल्यता निरूपिता । वज्रकल्पाभ्यामिति
गदामाहात्म्यम् । रणदुर्मदौ इति तयोः ॥ ३४ ॥
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च ।
चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः ॥ ३५ ॥
मण्डलानि गदायुद्धे प्रोक्तानि सव्यं यथा भवति दक्षिणं यथा भवति ।
एवेत्युभयोरवधारणम् । चकारादुभयोरुभयं कदाचित् । एवं चरतोयुद्धं शुशुभे.
द्रष्टणां तद्युद्धं सुखदं जातमित्याह नटयोरिवेति । युद्धाभास एवायमनुकरणमिति शङ्काया-
माह रङ्गिणोरिति । रगोनयोर्वर्तत इति युद्धे रसयुक्तौ, न त्वाभासावित्यर्थः ॥ ३५ ॥
लोकानां रसजननान्यथानुपपत्त्या आभास एव भविष्यतीत्याशय युद्धे शब्द
वर्णयति ततश्चटचटाशब्द इति ।
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिप्पेपसंनिभः।
गदयोः क्षिप्तयोरेप दन्तयोरिव दन्तिनोः॥३६॥
वज्रनिप्पेपो वज्रपातस्तत्संनिभः तत्सदृशः। अन्योन्यं क्षिप्तयोर्गदयोरेपः,
शब्दादपि महद्भयं संभवति सर्वेषां तेपां प्रहारेऽपि न तदिति माहात्म्यम् । गदयोः परि-
त्यागशकामावाय अपरित्यागाय वा दृष्टान्तः दन्तयोरिव दन्तिनोरिति ॥ ३६॥
गदयोरेवान्योन्यं प्रहारो न तु देहयोरितिशकां वारयितुं प्रहारं वर्णयति ते वै
गदे इति ।
ते वै गदे भुजजचेन निपात्यमाने
अन्योन्यतोसकटिपादकरोरुजन् ।
चूर्णीयभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे
संयुद्ध्यतोद्विरदयोरिव तीवमन्योः ॥ ३७॥
गदापेक्षया देहोऽत्यन्तं कठिन इति देहस्पर्श गदानाश उच्यते । भुजजयेनान्ये-
नान्यस्योपरि निपात्यमाने अंसकटिपादकरोगजन् पडङ्गान्युपेत्य चूर्णी-
पभूवतुः । देहगदयोस्तारतम्यायं दृष्टान्तमाह यधार्कशाग्य हस्तिम्यां निक्षिसे ययार्क-
वृक्षशाखे । तदमावे युद्धाभावो भविप्यतीसाशमाह संयुद्धयतोरिति । साधनमवयवा
एवेति दृष्टान्तः द्विरदयोरिवेति । नन्ववयवस्य कयं साधना प्रहारे खसापि व्यया.
संभवादित्साशसाह तीवमन्योरिति । तीनो मनुमन्युर्ययोः ॥ ३७॥

·..
श्रीसुबोधिनी
एवं गदायुद्धमुपसंहृत्य मुष्टियुद्धमाह इत्थमिति ।
इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोवीरौ
क्रुद्धौ खमुष्टिभिरयःस्पर्शेरपिष्टाम् ।
शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासीन्
निर्घातवज्रपरुपस्तलताडनोत्थः ॥ ३८ ॥
तयोर्गदयोः प्रहतयोः सत्योः तथापि नृवीरौ क्रुद्धौ सन्तौ अयासदृशै-
मुंष्टिभिः अपिष्टां अन्योन्यशरीरं पेषयामासतुः । तत्रापि पूर्ववच्छन्दमाह शब्दस्तयो-
रिति । तयोर्दैहयोः संवन्धी शब्दः इभयोरिव गर्जनरूपो जातः । वीररसेन तयोरेव
वा वाक् शब्दः उभयोरपीत्येके । अन्योऽपि तत्र शब्दो जात इत्याह निर्धातवज्र-
परूपस्तलताडनोत्थ इति । निर्धातो निरभ्रविद्युत्पातः तादृशपातयुक्तो वनः ततोऽपि
यः परुपः तलताडनं चपेटः तेनोत्थानं यस्य । अनेन महाप्रहारो निरूपितः ॥ ३८॥
उपसंहरति तयोरेवमिति ।
तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षावलौजसोः।
निर्विशेषमभूयुद्धमक्षीणजवयोर्नुप ॥ ३९ ॥
समतायां हेतूनाह समशिक्षावलौजसोरिति । युद्धे पराक्रमो वलं शिक्षा च
हेतवः । तत्तुल्यत्वात् युद्धे विशेषाभावः । आवृत्त्यान्यबलक्षये युद्धे विशेपो भविष्यती-
त्याशङ्कयाह अक्षीणजवयोरिति । नृपेति संवोधनं विश्वासाय । आवृत्त्या जरासंधस्य
क्षीणता भविष्यतीत्यभिप्रेत्य आवृत्तिः कृता । तजरया निर्मितोऽयमिति सर्वस्मादलं
समाहृत्य जरास्मै प्रयच्छत्तीति न कदाचिदप्यस्य वलक्षयः, आसन्यत्वाद्भीमस्य नास्त्येव॥३९॥
एवं तुल्यत्वे प्रयोजनं न सिद्ध्यतीति भगवान् भीममधिकवलं कृतवानित्याह
शनोरिति ।
शत्रोर्जन्ममृती विद्वान्जीवितं च जराकृतम् ।
पार्थमाप्याययत्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः॥४०॥
शत्रोर्जरासंधस्स सिद्धफलाच्छकलभूताजन्म शकलभूतस्यैव, शकलयोश्चाक्षयत्वं
जराकृतसंधानेनैव च जीवितं शकलयोः स्वरूपतो नाशाभावात् विश्लेपादेव मरणं
अतिमलादेव च विश्लेपः संभवतीति पार्थ स्तेन तेजसा आप्याययत् । वकालशक्ति
तत्र स्थापितवानित्यर्थः । कालकन्यापेक्षया कालशक्तराधिक्यात् , ततस्तस्य वधोपायं
अचिन्तयत् । यतः सतां दुःखहती ॥ ४० ॥
संचिन्त्यारियघोपायं भीमस्यामोघदर्शनः ।
दर्शयामास विटपं पादयनिय संजया ॥४१॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
ततो विश्लेपमेवोपायं विनिश्चित्य भीमस्य दर्शयामास । चिन्तनमन्यथा न
भवतीति ज्ञापनार्थमाह अमोघदर्शन इति । भीमस्य वा ज्ञानार्थ विशेषेण दर्शनम् ।
स्वयं भीमसंमुखो भूत्वा विटपं कस्यचिच्छाखां मध्ये विपाटयन् संज्ञया अभिज्ञानेन
पाटयामास एवमयं पाटनीय इति ॥ ४१
तद्विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः ।
गृहीत्वा पादयोः शचं पातयामास भूतले ॥४२॥
एवं भगवत्कृपया ज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः प्रहरतां मध्ये श्रेष्ठः मल्लयुद्धमिषेण तं
भूमौ पातयामास । पूर्ववदेव यथा तस्य शशा नोदेति । नन्वेवं मारणमनुचितमित्या-
शक्याह शत्रुमिति । शत्रुः शातयिता यथाकथंचिद्वध्यः पादयोर्गृहीत्वा पातने
विकलता च जाता ॥ ४२ ॥
ततो मारणप्रकारमाह एक पादमिति ।
एकं पादं पदाक्रम्य दोामन्यं प्रगृह्य सः।
गुदतः पाटयामास शाखामिव महागजः ॥४३॥
पादौ त्वश्लिष्टौ एव अतो गुदतः पाटयामास । पूर्व तस्मिन् ब्राह्मणबुद्धि-
जीतेति कालशत्त्या गृहीत इति न प्रयत्नं कमपि कृतवानिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह
शाखामिवेति । अनायासे दृष्टान्तो महागज इति ॥ ४३॥
ततस्तस्य वधः सर्वजनीनो जात इत्याह एकपादेति ।
एकपादोरुपणकटिपृष्ठस्तनांसके ।
एकवाहक्षिभूकणे शकले ददृशुः प्रजाः ॥४४॥
एकपादः पादादिर्यस्य पादः अरुः वृपणः कटिः पृष्ठस्तनमंसः के
चेत्यष्टाङ्गानि द्वन्द्वरूपाणि भिन्नानि जातानि । द्वादशाङ्गेष्वप्यपराणि चत्वार्याह वाहु-
रक्षिः कर्णश्च एको ययोः । एतादृशे शकले सर्वा एव प्रजा ददृशुः॥४४॥
ततो यजातं तदाह हाहाकार इति ।
हाहाकारो महानासीनिहते मगधेश्वरे ।
पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युती ॥४५॥
महान् सर्वः कृतत्वात् वद्धानामपि यथा श्रवणं भवति । भगवान् तथा संपादित-.
वान् मगधेश्वरमरणानन्तरमेव तथा भवतीति बोधयितुं तदानन्तर्यमनूदितम् । ततो
मीमातेजो ग्रहीतुं व्याजेनालिङ्गनं प्रशंसां च कृतानित्याह पूजयामासतु ममिति ।
अर्जुनोऽपि भगवदंश इति द्वयोनिरूपणम् । स्तोत्रेण स्मये जाते तेजोपगच्छतीति स्तुतिः ।
जयोऽर्जुनः अच्युतश्च । उपयोगुणस्तस्मिन्न गच्छत्तीति तथापदम् ॥ ४५ ॥

·श्रीसुबोधिनी
सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावनः।
अभ्यपिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं विभुः।
मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये ॥४६॥
ततः अराजकराज्ये स्थितिरयुक्तेति अन्यस्तस्मिन् देशे स्थापयितुमयुक्त इति
अनुकूलस्तत्पुत्र इति सहदेवं तत्तनयं तत्रत्यानां भूतानामनुकम्पार्थमभ्यपिञ्चत् ।
* यतो भगवान् सर्वसमः । ननु शत्रु हत्वा तद्राज्यं स्वयं ग्राह्यं कथं तत्तनयाय दत्तवा-
नित्याशङ्कायामाह अमेयात्मेति । भगवान् हितमहितं वा करोतीति न कस्यापि मेयः
आत्मा यस्य । मगधानां स्वभावतोपि स पतिर्भवति तस्य विपरीतत्वेपि न काचित्
क्षतिरिति ज्ञापयितुमाह विभुरिति । यदर्थमेतावत् कृतं तदाह मोचयामासेति । ननु
येन निमित्तेन ते धृताः तदपगमाभावे कथं मोचनमित्याशायाह मागधेन संसद्धा इति ।
मागधस्यैव मृतत्वात् हेत्वपगमः सुतरामेव जात इत्यर्थः ॥ ४६॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे त्रयोविंशाध्यायविवरणम् ॥ २३ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ३३ , श्रीकृष्णाय नमः। चतुर्विंशोऽध्यायः। चतुर्विंशे विमुक्तानां ज्ञानेनाज्ञानमोचनम् । विपयात्मसमृद्धिं च प्राह कृष्ण इतीर्यते ॥१॥ खधर्मश्चेन पुष्टाः स्युनिरोधस्तयनर्थकः । अतः स्वासक्तिसिद्ध्यर्थ ज्ञानराज्ये ददौ हरिः॥२॥ पूर्वाध्यायान्ते निरुद्धा राजानो मोचिता इत्युक्तं तेषां मुक्तानां भक्याधिक्येन पूर्ववत् . स्थितिनिरूप्यते, तत्र प्रथमं निरोधस्थानान्निर्गमनमाह अयुते दे इति । श्रीशुक उवाच-अयुते द्वे शतान्यष्टौ लीलया युधि निर्जिताः । ते निर्गता गिरिद्रोण्या मलिना मलवाससः॥१॥ एकविंशतिसाहस्र वधस्तेषां हि संमतः । ततः शतद्वयन्यूनास्तेन पूर्व न मारिताः। एतज्ज्ञापयितुं संख्यामाह अयुते द्वे शतान्यष्टाविति । उलूखलवन्धनवदनापि शतद्वयन्यूनता । एतावतामेकत्र कथं स्थितिरित्यत्र हेतुमाह लीलया युधि निर्जिता इति । गिरिद्रोण्याः सकाशानिर्गताः मलिना असंस्कृतदेहाः । मलवाससोऽप्रक्षा- लितवाससः । अनेन बहिःस्थितिरधमा निरूपिता ॥१॥ अन्तःस्थितिं निरूपयति क्षुत्क्षामाः शुष्कवदनाः संरोधपरिकर्शिताः। ददृशुस्ते घनश्याम पीतकौशेयवाससम् ॥ २॥ क्षुत्क्षामाः रोगावभावेऽपि भक्ष्याभावात् कृशाः । अन्तःसन्तोपाभावात् शुष्क- वदनाः । इन्द्रियाणां पीडामाह संरोधपरिकर्शिता इति । परितः कर्शिताः क्लिष्टाः सर्वेन्द्रियेषु जातक्लेशाः । एवं बाह्याभ्यन्तरभेदेन परमापदमापन्नाः तत्क्षणादेव सर्व- श्रीविद्यलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः। कारिकायाम्-ज्ञानेनेति श्रियैश्वर्यमदोन्नाहदर्शनरूपेण खज्ञानेन हेतुमा तेपा- मज्ञानमोचनं प्राह विपयैरयत्नप्रावैरात्मनः समृद्धिः कर्तव्या इति च प्राहेत्यर्थः । अयुते द्वे इत्यत्र-उलूखलेति यथोलूखलप्रसङ्गे निसर्गेश्वरत्वनिसर्गदासत्व- रूपधर्मद्वयस्स पन्ध्ययन्धकनिष्ठस प्रतिवन्धकत्वाद्रज्जुगुलंन्यूना जातेत्युक्तम् । तथानापि पन्ध्यानां भगवदीयत्वेन बन्धकस्य चामुरत्वेनोमयनिष्ठधर्मद्वयस्य प्रतिवन्धकत्वान्तद्वय- न्यूनता । नहि भगवदीया अमुरकृतप्रमथनाथमसे हता भवन्तीत्यर्थः । ५ मुमो.

·। श्रीसुबोधिनी निवृत्त्यर्थ भगवन्तं दृष्टवन्त इत्याह ददृशुस्ते घनश्याममिति । यादृशमात्मानं भगवान् प्रदर्शितवान् द्वादशलक्षणोपेतं तादृशमनुवर्णयति घनश्यामादिभिः पदैः । मनसो हि द्वादश वृत्तयः क्लिष्टा इति सर्वक्लेशनिवृत्त्यर्थ द्वादशधर्मप्राकट्यम् । तत्र शुष्काणामाप्यायनाथ घनवत् श्याममिति । नीलमेघो छाप्यायकः । अनेन देहक्लेशो निवारितः । वाक्क्लेश- व्यावृत्त्यर्थमाह पीतकौशेयवाससमिति । पीतं वासो हि वेदात्मकं तत्रापि स्वकर्म- पद्धजीवकोशनाशेन प्रादुर्भूतम् । निवृत्तिबोधिका श्रुतिरिति यावत् । अनेन ज्ञानसहिता वागाविर्भवतीति सूचितम् ॥२॥ पद्महस्तं गदाशङ्खरथाइँरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाचितम् ॥३॥ ततो वसनक्लेशाभावाय अपामोषधीनां च रसरूपं पद्मं हस्ते प्रदर्शनार्थ यस्य । ततो ममेत्यहंकारस्त्रिविध इति तन्निवृत्त्यर्थं गदाशरथाङ्गै उपलक्षितं स्त्रीपुंनपुंसक- हेतिप्रयोगेण त्रिविधानामपि छेदनम् । एतावन्त एव हि ममताविषयाः । उपलक्षणत्वं तु सकृदेव निराकरणात् पुनः प्रयोजनामावं ज्ञापयति किरीटादिभिः पञ्चविधैरलङ्कारैः पूजितश्चक्षुरक्लेशाभावाय । पञ्चविधं हि रूपमिति नीलश्वेतपीतरक्तचित्रभेदाद् अन्ये- पामत्रैवान्तर्भावः ॥३॥ श्रीवत्सामिति । श्रीवत्साई चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ४॥ पादक्लेशाभावः ब्राह्मणपादक्लेशस्तत्रैव निवारितः । चतुर्यामिति हस्तयोः क्रियाया द्विगुणीकरणात् । पद्मगर्भवदरुणे ईक्षणे यस्येति मनसः क्लेशाभाका नासिकयो। चारु प्रसन्नं वदनं यस्येति सर्वकामनापूा कामक्लेशनिवृत्तिः । स्फुरन्मकरकुण्डल- मिति श्रोत्रस्य ॥४॥ भ्राजदरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया। पिचन्त इव चक्षुा लिहन्त इव जिह्वया ॥५॥ भ्राजप्रकाशमानो यो मणिः स ग्रीवायां यस्येति । ज्ञानक्रिययोर्मध्यस्थेन जीवो- कमलेशो निवारितः । निवीतं वनमालयेति व्यापिकया कीर्त्या त्वक्स्पर्शक्लेशो नि- वारितः । एतादृशं भगवन्तं दृष्ट्वा सर्वेन्द्रियाण्यहमहमिकतया रूपरसगन्धस्पर्शार्थ प्रवृत्तानि श्रीविहलेशरायास्मजश्रीवलभकृतलेखः । घनश्याममित्यत्र-देहक्लेश इति अहंतया स्वीकृतस्य देहस्य क्लेश इत्यर्थः । भाजद्वरेत्यत्र-जीवोत्क्रमेति चैत्यतत्त्वस्य ग्रीवायां स्थापितत्वात् तस्योत्क्रमे फेशो न भविष्यति । संघाते प्रविष्टस्य जीवखरूपस्याशुद्धत्वेन मलरूपत्वात्तदुत्क्रमस मठ- विमोकत्वेन विसर्गरूपत्वमिति भावः ।

·, । नन्वे- श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभक्तलेखसमेवा । ३५ इति वदन् तेपां भगवति सर्वभावप्रवृत्तिमाह पियन्त इव चक्षुर्ष्यामिति । चक्षुषा हि रूपलावण्यामृत पीयते, दर्शनं पहिःस्थितावेव, पानमन्तःप्रवेशनमिति विशेषः । उभाभ्यां पानं द्विहस्तभोजनवदत्यासक्तिं वालभाव का पोधयति । रसग्रहणार्थमाह लिहन्त इव जिह्वयेति गौर्वत्समिव । तथाभूतं भगवन्तं दृष्ट्वा तेपां तथाभावो जात इत्यर्थः ॥५॥ गन्धानुभवार्थमाह जिघ्रन्त इव नासाभ्यामिति । जिघन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभिः । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभिः पादयोर्चपाः ॥ ६॥ पूर्ववव्याख्येयम् । स्पर्शार्थमाह रम्भन्त इव वाहुभिरिति । रम्भणमालिङ्गानं परिरम्भ इति यावत् । अत्र बहुवचनं नानाविधस्पर्शग्रहणार्थमवयवगतमभिप्रेतं चतु- (जत्वलक्षणं सारूप्यदानं वा बोधयति । एवं लौकिकमावेन भगवन्तमात्मसात्कृत्वा तत- स्तृप्ताः सन्तः क्लेशनाशे ज्ञानोदये विदितभगवदैश्वर्याः 'नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितम्' इति शास्त्रानुसारेण कर्तव्यान्तराभावात् स्नेहपूर्वकं नमस्कारं कृतवन्त इसाह प्रणेमु- रिति । प्रशब्देन स्नेहं बोधयति । नमो नम इति वीप्सया स एवाभिप्रेत इति. तादृशी युद्धिः कथमेतेपां संजाता, तादृशा एवेति न मन्तव्यं निरुद्धत्वादित्याशङ्कथाह हतपाप्मान इति । दर्शनेन भोगस्मरणाभ्यां च त्रिविधमपि पापं नष्टं ततः शुद्धाः सन्तः खस्स ज्ञानरूपमात्मानं परब्रह्मण्यक्षरे भगवचरणारविन्दे योजयन्त इवान्तर्याम्यवतारमेदे- नोमयत्राप्यन्तर्वहिःसायुज्यार्थ पादयोः मूर्धभिरित्युक्तम् । नृपा इति विचक्षणाः । अनेनैव राज्यमोगार्थामावः सूचितः ॥६॥ ननु क्लेशाभावार्थ कथं न नमस्कृत इत्याशङ्कयाह कृष्णसंदर्शनाहादध्वस्त- संरोधनलमा इति । कृष्णसंदर्शनाबादध्वस्तसंरोधनलमाः। प्रशशंसुहेपीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः ॥७॥ सदानन्दस्यान्तःप्रवेशरूपेण दर्शनेन जातानन्देन सूर्योदये तम इव ध्वस्तः संरोधनलमः ग्लानिर्येषां एवं सर्वमावेन सिद्धसमस्तपुरुषार्थाः एतादृशासितिदायीर्थ भगवत्प्रेरणयैव भगवत्संतोपाथ भगवत्स्तोत्रं कृतवन्त इत्याह प्रशशंसुरिति । भग- वत्प्रेरिता वाक् यथासुखं तं स्तौति तेपां न कापि चिन्तेति बोधयति एपीकेशमिति । प्रालय इति चित्तशरीरसावधानता । नीतिज्ञानार्थमाह नृपा, इति संयोधनपक्षेऽपि तयोचितत्वं बोधयति ॥ ७ ॥ सगुणास्ते महात्मानो गुणातीतं हरि मुदा । नवमिः छोकयामासुनिर्गुणत्वाय सर्वशः।

·श्रीसुबोधिनी प्रार्थना मत्सराभावो गतराज्यानुमोदनम् । युक्तिस्तत्र स्वदोपोक्तिः स्वभाग्यस्याभिनन्दनम् ॥ वैराग्यमुपदेशस्य प्रार्थना खाधिकारिता । क्रमान्निरूपिता ह्यर्थी यतस्तान् सुष्टुबोधयत् ।। आदौ प्रार्थयितुं नमस्यन्ति नमस्त इति । राजान ऊचुः-नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नातिहराव्यय । प्रपन्नान् पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोरसंसृतेः॥८॥ तुभ्यं नमः । प्रार्थितदानसामर्थ्यार्थमाह देवदेवेश इति । देवानामपि देवाः कालादयस्तेषामपि नियन्तेति । विद्यमानेऽपि सामर्थे परदुःखप्रहाणेच्छा मृग्यत इति तामाह प्रपन्नातिहरेति । अनुभवसिद्धश्चायमर्थः । भक्तार्थ व्यापृतावपि भगवतो न काचित् क्षतिरित्याह अव्ययेति । प्रपन्नानामेवाति हरतीति । तस्य खभावमुक्त्वा खस्य प्रपत्ति- माहुः प्रपन्नान् पाहि नः कृष्णेति । रक्षणस्थानं निर्दिशन्त इवाहुः निर्विण्णान् घोरसंमृतेरिति । घोरत्वमनुभूतमेव । जन्ममरणपरंपरा संमृतिः ॥ ८॥ एवं पालनं प्रार्थयित्वा पूर्व भगवता कृतं मोचनं लौकिकं चेत्फलत्वेन मन्यन्ते तदा दुःखहानिवत्सुखमपि भगवान् लौकिकमेव दास्यतीति तन्निषेधार्थं दुःखदातरि मात्सर्याभावमाहुः नैनं नाथान्वसूयाम इति । नैनं नाथान्वसूयामो मागधं मधुसूदन । अनुग्रहो यद्भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो ॥९॥ एनं हतं पातितं जरासंधम् । ननु त्वदर्थमेवायं मारितः कथमेवमुच्यत इत्याशङ्काया- माह हे नाथेति । नायत्वादेव कृतं न त्वस्मत्प्रेरणयेत्यर्थः । असूया दोपारोपेण दर्शनं निर्दुणानस्मान् दोषयुक्तालकोदिति, दुष्टोऽध्यमिति । किंच मागधोऽयं देशदोगदम्याप्येवं बुद्धिः । तव च नायं पराक्रमः यतस्त्वं मधुसूदनः । असूयाभावे हेतुं स्पष्टयन्ति अनु- ग्रहो यद्यत इति । राज्ञां राज्यच्युतिः सन्निपातिनामिव सन्निपातनिवृत्तिर्भवतोऽ- नुग्रहः । न ह्यनुग्रहसंपादकः असूयार्हो भवति । नन्विष्टसाधनं राज्यं तस्मिन् गते कथ- मिट भविष्यतीत्याशशायामाहुः विभो इति ॥९॥ राज्यस्यानर्थहेतुत्वमाहुः राज्यश्चयेति । राज्यैश्वर्यमदोनदो न श्रेयो विन्दते नृपः। त्वन्मायामोहितो नित्या मन्यते संपदोऽचलाः॥१०॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीयठभकृतलेसः । नमस्त इत्यत्र रक्षणस्थानमिति स्थीयतेऽनेनेति स्थानं रक्षणस्य स्थितिहेतु. निर्वेद इत्यर्थ। राज्यस्याभिनन्दनम् ।

·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता.। ३७ राज्ये यदैश्वर्य ईश्वरोऽहं यथासुखं करिष्यामीति यो मदः तेन उन्नद्धीमत्तः यत् खस्य श्रेयो धर्मादिकं तन्न जानाति कदापि न प्राप्नोति वा । न च तस्य कामदशा सेति धर्मादिकं नास्त्येवेति मन्तव्यं यतो नृपः प्रजारक्षाधर्मवान् , तदपि न करोतीति तात्पर्यम् । नन्वर्थोऽपि श्रेयो भवति तत् संपादनं करोतीति कथमेवमुच्यत इत्यत आहुः त्वन्माया- मोहित इति । सत्सं संपदः श्रेयो भवति परं समूलाचेत् तासां मूलं धर्मादिः तदभावे अमूलाः सत्यः क्षणान्निवर्तन्ते एतादृशीः संपदः भगवन्मायामोहितः नित्या एव मन्यते अचलाश्च । अल्पनाशश्चलनं सर्वनाशोऽनित्यता तस्मान्मोहजनकत्वात् निर्मूलाः संपदः न समीचीनाः॥१०॥ किंच । संपदा सर्वथा दुष्टत्वं नास्ति किंतु निर्मूलानामेवेति निरूप्य सर्वथा दुष्टत्वं दृष्टान्तेनाः मृगतृष्णामिति । मृगतृष्णां यथा चाला मन्यन्त उदकाशयम् । एवं वैकारिकी मायामयुक्ता वस्तु चक्षते ॥११॥ दृष्टिमात्रेण संपदात्वं वस्तुतस्त्वर्थशून्यत्वादापदात्वमेव यथा मरुमरीचिकायां जल- बुद्धिः । प्रत्युत ग्रीष्मे धावनं कारयन्ती अनर्थहेतुरेव । तथापि बाला विवेकशून्याः . युक्त्या बाधितजलदेशेपि तां जलाशयमेव । मन्यन्ते एवमयुक्तास्त्वचरणारविन्दयोग- रहिताः वैकारिकी नानाविकाररूपां चाधितार्थामपि मायां वस्तु चक्षते । न ह्यात्मनि विकल्पो नानाविधत्वं वा भवति तथापि विकारजातं वस्तुत्वेन मन्यमानः मायामोहित एव भवति ॥११॥ ननु भ्रान्तानामेव संपदोनहेतवः न युष्माकमित्याशङ्कायामाहुः वयं पुरेति । वयं पुरा श्रीमदनष्टवुद्धयो जिगीपयास्या इतरेतरस्पृधः। नन्तः प्रजाः सा अतिनिघृणाः प्रभो मृत्युं पुरस्त्वावगणय्य दुर्मदाः ॥१२॥ श्रीमदेन नष्टा बुद्धिर्येपां वयं तु सुतरामेव पुरैव नष्टाः । यतः अस्याः पृथिव्याः जिगीषया इतरेतरस्पृधो जाताः । स्पर्धा ह्यात्मनो मुख्यो नाशहेतुः । न केवलं समानशीलेषु सधैव दोपः किंतु तदीयाः प्रजाः अतिनिघृणाः सन्तः नन्तो जाताः । वा अपि प्रजा वृथादण्डादिभिः । प्रभो इति संवोधनं तेपामप्रभुत्वं सूचयति । ननु राज्यदानसमय एव भगवता राज्यस्थिताः सर्व एव तेभ्यो दत्ता इति स्वकीया यथासुखं कुर्वन्तु को दोप इति चेत् तत्राहुः त्वां मृत्यु पुरः स्थितमवगणय्येति । सं हि मृत्युभगवान् किमयं करिष्यतीसग्रे निलीय तिप्रति अभ्ययाकृते मारयिष्यतीति ज्ञात्वापि तमवगणग्य स्थिताः । एवं मतिविनमे हेतुः दुर्मदा इति ॥१२॥ ।

·श्रीसुबोधिनी.. तर्हि भगवान् किमुपेक्षां कृतवान् मारितवान् वेत्याशङ्कायामाहुः त एवेति । त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तवीर्येण विचालिताः श्रियः। कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदोश्चरणौ स्मराम ते ॥१३॥ कृष्णेति स्नेहात् संवादेन जातघार्थ्यानां संबोधनम् । अयेति नैतत्परोक्षम् । किं जातमित्याकाङ्क्षायामाह गभीररहसा गभीररयेण कालेन श्रियः सकाशाद्वि- चालिताः। कालस्य सामर्थ्य तत्र द्वेपाभावे च हेतुः भवतस्तन्वेति । कालं वञ्चयितुं देशान्तरगमनं वारयति गभीररंहसेति । प्रतीकारं वारयति दुरन्तवीर्येणेति । ननु मम तन्वेति कथं निश्चितं तत्राहुः यतो राज्यभ्रंशानन्तरं भवतोऽनुकम्पया विनष्टदाः। गतदोषाः सन्तः चरणौ स्मराम ते । महान्तं गुणं प्राप्ताः यदि भगवानेव तथा न कुर्यात्तदा राज्यभ्रंशे सुतरामेव सद्बुद्धिर्न स्यात् भगवांस्त्वतिकृपालुः अनर्थात्त्याजयित्वा परमार्थे योजितवानिति कार्यानुरोधात् कालस्य तव शरीरत्वमध्यवसीयते ॥ १३ ॥ ननु दोपसहितानामेव राज्यमनर्थहेतुः यथा ज्वरसहितानामन्नम् । अतः सांप्रतं दोपस्स निवृत्तत्वात् राज्यं गृहन्त्वित्याशङ्कायामाहुः अथो न राज्यं मृगतृष्ण- रूपितमिति । अथो न राज्यं मृगतृष्णिरूपितं देहेन शश्वत्पतता रुजां भुवा । उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचकम् ॥ १४ ॥ अनेन इहामुत्र दोपप्रदर्शनपूर्वकं वैराग्यं निरूप्यते । अथो दोपगमनानन्तरं राज्यं न स्टहयामहे । राज्यस्य स्वरूपतो दोपमाह मृगतृष्णिरूपितमिति । अर्थशून्यमिति यावत् । अस्य करणं त्वतिदुष्टमित्याह देहेनोपासितव्यमिति । न हि राज्य- मात्मना सेव्यं किंतु देहेनैव देवस्तु विद्यमानदशायाम् । अग्रे च दुष्टमिति दोपद्वयमाह, शम्वत्पतता सर्वदा मृत्युग्रस्तेन, रुजां भुवा रोगोत्पत्तिस्थानेन अतः स्वतः परिकरतश्च दुएत्वात् वयं न स्पृहयामहे । एवमैहिकफले दोप उक्तः । पारलौकिकेप्याह मिया. फलं च प्रेत्य न स्पृहयामह इति । क्रिया यागादिस्तस्य फलं स्वादिः तदपि प्रेत्यैव मृत्व प्राप्तव्यं ठोका जातिग्रंशप्राप्यमपि न मन्यन्ते कयं मृत्युप्राप्यं बुधो मन्यते । तत्रापि कर्णमावरोचकं दूरात् समीचीनमिति श्रूयते न तु समीचीनं सर्धास्यामयादीनां तत्रैवाधिक्यात् ॥ १४ ॥ ."

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । एवमैहिकामुष्मिकंफलवैराग्यं निरूप्य ज्ञानोपदेशे खंयमधिकारी इति ज्ञापयित्वा प्रार्थयन्ते तन्नः समादिशोपायमिति । तन्नः समादिशोपायं येन ते चरणाजयोः। मतिर्यथा न विरमेदपि संसरतामिह ॥ १५॥ चरणस्मरणेनैवैतावद्दूरे समागतमिति निरन्तरस्मरणहेतुमेव प्रार्थयन्ते, उपायश्चेत् ज्ञायते तदैव साध्यं स्वाधीनं भवत्यतो यथा येनोपायेन ते चरणाजविपयिका मतिर्न विरमेत् । खतो मतिस्थापनमशक्यमिति वक्तुं तद्विघातकं निर्दिशति अपि संसरतामिह इति । संमृतिरेव जननमरणरूपा भगवञ्चरणस्मरणविस्मारिका । तर्हि तदभाव एव प्रार्थनीयः स्यात् कथं स्मरणोपायप्रार्थना तत्राहुः अपीति । संसरणं त्वभीष्टं भगवदीय- मार्गोपयोगित्वादिति भावः ॥१५॥ एवं प्रार्थयित्वा भगवतः पद्गुणख्यापकानि नामान्यनूय नमस्सन्ति कृष्णायेति । कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः॥१६॥... सदात्मकत्वात्कालरूपत्वाद्वा वैराग्यहेतुः। वासुदेवो ज्ञानहेतुः, शुद्धसत्त्वं वसुदेव इति । हरिः श्रीहेतुः बाह्यं दुःखं श्रियैव गच्छतीति । परमात्मा यशोहेतुः, सर्वोत्कर्ष एव यशः कारणम् । प्रणतानां क्लेशनाशो हेतुः वीर्यकार्यम् , गोविन्द इन्द्रत्वादीश्वरः, भादरे वीप्सा । आदरेण नमनं सर्वकार्यसाधकमिति सूचितम् ॥ १६ ॥ ततो यजातं तदाह संस्तूयमानो भगवानिति । • श्रीशुक उवाच-संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तवन्धनैः। तानाह करुणस्तात शरण्यः श्लक्ष्णया गिरा ॥१७॥ महान् स्तुतिप्रियो भवत्येव । अत उक्तं भगवानिति । महद्भिः स्तुतस्तुष्यतीति ज्ञापयितुं राजभिरिति । मोचनेन गतार्थतां वारयति मुक्तवन्धनै रिति सकृत्प्राप्तफलैर्वा । धार्थे क्रोधमकृत्वा वरदाने हेतुः करुण इति । तातेति परीक्षित्संवोधनमप्रतारणाय । शरण्य इति स तस्य सहजो धर्म इति । लक्षणा वाणी श्रवणमात्रेण सुखदात्रीति। शब्दोऽपि पञ्चमो विषयो निरूपितः ॥ १७ ॥ जिज्ञासाः तदधिकारे द्वयमस्तीति वै हरिः । सात्त्विकेभ्यो मुख्यशास्त्रं सगुणं प्राह योग्यतः ॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । तन्नः समादिशेत्यत्र भगवचरणेति भगवचरणस्मरणे जायमाने सति विमारिका चरणस्येति शेपः । संस्तूयमान इत्यत्र-शब्दोपीति 'पियन्त इव चक्षुर्म्याम्' इति श्लोके रूपरस- गन्धस्पर्शा निरूपिताः । अन शब्दोपि निरूपित इत्यपिशब्दः।

·श्रीसुबोधिनी खकीयान् पड्गुणान्प्राह पभिः सर्वत्र दुर्लभान् । भक्तिदानं बुद्धिशंसा राज्यदोषः कृपाकृतिः ॥ ऋणत्रयं निराकृत्य तत्र चिन्ता विरागता । एवं धमहरिप्राप्तिरिति वाक्यार्थसङ्ग्रहः ।। जरासंधवधेन तेषां शरीराणि मोचयित्वा तुत्या तुष्ट आत्मनो मोचयति अद्य- प्रभृतीति पभिः। श्रीभगवानुवाच-अद्यप्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे । सुदृढा जायतां भक्तिर्वाढमाशंसितं तथा ॥१८॥ आदौ तैर्यत्प्रार्थितं स्मृतिविच्छेदो मा मवत्विति तत्रोत्तरमाह अद्यप्रभृति वो . युष्माकं मयि सुदृढा भक्तिर्जायतामिति । अत्यन्तस्नेह एव नित्यं स्मरणमिति सिद्धान्तः प्रयोजनसाधकत्वं त्वौपाधिकं संस्मरणहेतुः, तदप्याह मयि आत्मनि अ- खिलेश्वर इति । अन्तर्वहिरावश्यकसेव्य इति । भूपा इति संबोधनं तारतम्यज्ञानार्थम् । बाद यथेष्टं इदं यथावदाशंसितमेव दत्तं न त्वपूर्वम् ॥ १८॥ तर्हि आशंसायां दोपो भविष्यतीत्याशङ्कय साध्वाशंसितमित्याह दिष्ट्या व्य. वसितं 'दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभापिणः। श्रियैश्वर्यमदोनाहं पश्य उन्मादकं नृणाम् ॥ १९॥ एतादृशो व्यवसायो न साधारणानां भवति । निरन्तरस्मरणोपायप्रार्थनाविषयः किंच । भवन्त ऋतभाषिणः राज्यस्यानर्थहेतुत्वभापणं भवतामन्तःकरणपूर्वकं सत्यमेव यतः अहमपि श्रियैश्वर्यमदोन्नाहं नृणामुन्मादकमेव पश्ये । श्रीसहित यदैश्वर्यं तेन यो मदोन्नाहः मदवन्धनं सर्वदा मदस्थितिः तत् नृणामुन्मादकं प्रान्ति जनयतीत्यर्थः । अत्र प्रमाणमहं पश्य इति ॥ १९ ॥ अत एव बहवो मया तस्मान्मदात्याजिता इसाह हैहय इति । हैहयो नहुपो वेनो रावणो नरकोऽपरे । श्रीमदाशिताः स्थानाद्देवदैत्यनरेश्वराः॥२०॥ यद्ययैव एत एव त्याजिताः स्युः तदा अविवेकदशायां मात्सर्यमपि भवेत् पूर्व- मप्येवंभावे तु 'न दुःखं पञ्चभिः सह' इतिवन्न दोपः संभवति सुतरां ते चेन्महान्तः अतस्तेषां महत्त्वसिद्ध्यर्थं नामानि गृह्णाति । हैहयः सहस्रार्जुनः । नहुपः ययातिपिता । परशुरामेण इन्द्राण्या च भ्रंशितौ। नो ब्राह्मणैः । रावणो रामेण । नरको मयैव । अपरे चैवंभूताः श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । कारिकायां सगुणमिति पहुणमतिपादकमित्यर्थः । भूपा इति ।

·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभवतलेखसमेता । हिरण्यकशिपुप्रभृतयः शतशः सन्ति श्रीमदात् स्थानाच च्याविताः राज्यं शरीरं च दूरीकृतमिति । देवा नहुपादयः दैत्या हिरण्यकशिपुप्रभृतयः नरेश्वरा अर्जुनादयश्चेति त्रिगुणा अपि स्थानभ्रष्टाः क्रियन्ते ॥ २० ॥ अतो मदे सति स्थानभ्रंशो भविष्यतीति निश्चित्य मदं परित्यज्य मदुक्तं कुरुतेत्साह भवन्त इति । भवन्त एतद्विज्ञाय देहाधुत्पाद्यमन्तवत् । मां यजन्तोऽध्वर्युक्ताः प्रजा धर्मेण रक्षथ ॥ २१ ॥ एतत् पूर्वोक्तं भ्रंशरूपमनुभवयुक्तिभ्यां विशेपतो ज्ञात्वा । देहादौ वैराग्यं कर्तव्य- मिति वदन् प्रथमं देहदोपमाह देहादि देहराज्यादिकम् । उत्पाद्यं केनचिदुत्पाद्यते न तु नित्यं सहजम् । अत एव अन्तवत् नश्वरं एतत् ज्ञात्वा देहरक्षायां शिथिलप्रयत्नाः सन्तः तेन स्वत एव दैववशात् विद्यमानेनाध्वर्यागी यजन्तः धर्मेण प्रजा रक्षथ । राज्ञः प्रजापालनं यज्ञाश्च धर्माः ॥ २१॥ साधारणं धर्ममाह वितन्वन्तः प्रजातन्तूनिति । वितन्वन्तः प्रजातन्तून् सुखं दुःखं भवाभवौ। प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ ॥ २२॥ गृहस्थस्यैवैप धर्मः सर्वत्रैव पुरुषार्थसिद्धिरिति वक्तुं नाश्रमान्तरमुपदिशति प्रजा- तन्तून् सन्ततिपरंपराम् , वितन्वन्तः विशेषेण संपादयन्तः, तदनन्तरं सुखं दुःखं भव उद्भवः, अभवो हानिः। एतच्चतुष्टयं साध्यसाधनरूपं दैववशात् प्राप्तं प्राप्त सकृत् क्लेशं प्राप्य निवृत्ते रोगे पुनरागते पूर्वानुभूतदुःखभयात्तन्निराकरणार्थ यत्नो न कर्तव्य इति सूचयितुं वीप्सा । चकारादन्यान्यपि सुखदुःखसाधनानि प्राप्तानि । सहने साधन मचित्ता इति कृष्णोऽस्ति मम, किमनेन समीचीनेनासमीचीनेन वेति निश्चित्स यथा- प्राप्तार्थानुमवः कर्तव्य इत्यर्थः ।। २२ ॥ एवं कृते यद्भविष्यति फलं तत्साधनसहितं निर्दिशति उदासीना इति । उदासीनाश्च देहादावात्मारामा धृतव्रताः । मय्यावेश्य मनः सम्यङ्मामन्ते ब्रह्म यास्यथ ॥ २३ ॥ खेषु धनवन्ध्वादिषु देहधर्मादिषु च उदासीना भवन्तु मा भवन्त्विति रागद्वेप- रहिताः । न केवलं पहिर्मुखताभाव एव प्रयोजकः कित्वात्मरमणमपि एतदुभयसिद्ध्यर्थ धृतभगवद्वताः। एवं साधनैर्यावजीवं मयि सम्यङ्मन आवेश्य अन्ते मरणसमये श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः । उदासीनाश्वेत्यत्र-मध्य इति प्रयत्लेन देहनाशे देहस्य चीज देहहेतुमृतं कर्म तिष्ठेदेव तदा जन्मान्तरं स्यादेवेत्यर्थः । ६ सुवो. - ·४२ श्रीसुयोधिनी ब्रह्मखरूपं मां यास्यथ गमिष्यथ । मध्ये देहनाशार्थ प्रयत्ने देहे वीजं तिष्ठत् , अतो देहान्तस्यैव प्रतीक्षा कर्तव्या । मत्स्मरणमेव कर्तुं शक्यं कार्यसाधकं च ततश्च मत्प्राप्तिरेच भविष्यति । मम ब्रह्मत्वात्तत्फलं मोक्ष एवेति फलं तत्स्तुतिश्चोक्ता ॥ २३ ॥ एवं निरभिमानस्थितिं प्रेमभक्ति निरन्तरस्मरणमन्ते मोक्षं च तेभ्यो दत्त्वा कृतार्थानपि लोकपुरस्कारार्थ लौकिक्या परिचर्यया संस्कृतान् कृतवानित्याह इत्यादिश्येति त्रिभिः श्रीशुक उवाच-इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वरः। तेपां न्ययुत पुरुपान् स्त्रियोमजनकर्मणि ॥ २४ ॥ यतः कृष्णः सदानन्दः भक्तसुखार्थमेव गृहीतावतारः । साधनसंपत्त्यर्थमाह भुवनानामीश्वर इति । तेषां प्रथमं मजनकर्मणि स्नानकर्मणि पुरुपान् स्त्रियश्च न्ययुत। श्रमापनोदः पुरुपैः सौष्ठवं स्त्रीभिरित्युभयविनियोगः। अमजनकर्मणि मजनकर्मणि वा येषु कर्मसु कृतेषु मजनममजनं वा प्राप्नोतीति श्मश्रुकर्मोन्मर्दनादिपु मजनं तिलका- दिष्वमजनमिति ॥ २४ ॥ सपों कारयामास सहदेवेन भारत । नरदेवोचितैर्वस्त्रैर्भूपणैः स्रग्विलेपनैः ॥ २५ ॥ ततस्ते राजानो गृहे समागता इति सहदेवेन जरासंधपुत्रेण कृत्वा तेषां सपर्या पूजां विधिवत्कारयामास । भारतेति धर्मकर्मणि विश्वासार्थम् । पूजायां प्रकारमाह नरदेवोचितैरिति । उत्कृष्टैः कञ्जकोष्णीपादिभिर्भूषणैः कुण्डलादिभिः 'स्त्रग्भिश्चन्द- नादिभिः ॥ २५ ॥ भोजयित्वा वरान्नेन सुलातान् समलङ्कृतान् । भोगैश्च विविधैर्युक्तांस्ताम्बूलाद्यैर्नृपोचितैः ॥ २६ ॥ ततो वरान्नेन पक्केन भोजयित्वा पुनः सायं सुनातान् समलङ्कृतान् वि- विधैभौगैर्नृत्यगीतादिभिर्युक्तान् चकार । नृपभोगे प्रथम ताम्बूलमिति अन्नवस्त्राणां सर्वसाधारणत्वाद् अवान्तरभेद एव भवति । तत्रापि नृपोचितैः॥ २६ ॥ भगवत्संस्कृतांस्तान् वर्णयति ते पूजिता इति । ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डलाः। विरेजुर्मोचिताः क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहाः॥ २७ ॥ पूर्वमन्यद्वारा संस्कृता अपि वाक्यैरुत्तमपदार्थदानैश्च मुकुन्देन पुनः पूजिताः सर्व एव राजानः मृष्टकुण्डलाः रत्नोज्ज्वलकुण्डलाः सन्तः राज्यलक्षणं प्राप्य विशेपेण रंजुः पूर्वावस्थापेक्षयापि । तन हेतुः क्लेशाद्विमोचिता इति । क्लेशभोगानन्तरं पुनः संस्कारे अधिका कान्तिर्भवति । अत्र दृष्टान्तमाह प्रावृडन्ते यथा ग्रहा इति ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता पूर्वापेक्षयापि मेघापगमे ग्रहाः शुक्रादयः सोज्ज्वला भवन्ति वृष्टया मेघगत्या च मध्ये स्थिताः भूरेणवः अपगच्छन्तीति मलिनानां व्यवधायकत्वाभावात् ग्रहा.उज्ज्वला भवन्ति । एवं पुरुषा अपि भोगेन पापनाशात् संस्कारेण वहिर्मालिन्यामावाच भूपणैरत्युज्ज्वला मवन्तीत्यर्थः ॥२७॥ ततो भगवान् स्वसङ्गे समानेष्यतीति शङ्कां वारयितुमाह स्थान् सदश्वानिति । रथान् सदश्वानारोप्य मणिकाञ्चनभूपितान् । प्रीणय्य सून्तर्वाक्यैः स्वदेशान् प्रत्ययापयत् ॥२८॥ सर्वे रथारूढाः कृताः । उत्तमाश्चाश्वा रथेषु योजिताः ते च रथाः मणिकाना- दिभिर्भूपिताः। ततः सूनृतैरपि वाक्यः तान् नृपान् प्रीणय्य। एवं कायवाश्मनोभिः तान्सर्वात्मना सुखिनः कृत्वा स्वदेशान् तत्तद्देशान् प्रत्ययापयत् प्रस्थापितवान् । प्रत्यापत्तिः निरोधे आवश्यकी सा च गृहस्थितिपर्यन्ता अन्यथा सामिकता स्यात् ॥२८॥ एवं भगवत्पुरस्कृतानां खदेशगमनमाह त एवमिति । त एवं मोक्षिताः कृच्छात्कृष्णेन सुमहात्मना। ययुस्तमेव ध्यायन्तः कृतानि च जगत्पतेः ।। २९ ।। लोके ये मोक्ष्यन्ते तेभ्यः प्रत्युत किंचिहहीत्वा अगृहीत्वा वा शृङ्खलादिभ्यः केवलं पृथक् क्रियन्ते न त्वेवं सर्वसुखसाधनैः संयुज्यन्ते एते त्वेवं मोक्षिताः तत्रापि कृच्छा- त्किंचिद्विलम्बे प्रमथनाथाय छिन्ना मवेयुरिति । यतः कृष्णेन सदानन्देन मोक्षे मोचक धर्मानुप्रवेशादेवमित्यर्थः । महात्मा परं खोपकारव्यतिरेकेणैव परं मुञ्चति अयं तु सुम- हात्मेति स्वतः सर्वदानं युक्तं अतस्तमेव ध्यायन्तो ययुः भगवत्कृतानि च सं- माननादीनि । एतच्च स्मरणं तेषां युक्तमेव भगवान् मर्तेत्यावश्यकत्वात् न बनेनापि कृत- निष्क्रिया इति ज्ञापयन्नाह जगत्पतेरिति ॥ २९ ॥ स्वगृहं गताः आश्चर्यामिनिविष्टेभ्यः स्वगृहस्थेग्यो जगुरियाह जगदुः प्रकृति- भ्यस्त इति । जगदुःप्रकृतिभ्यस्ते महापुरुपचेष्टितम् । यथान्वशासनगवांस्तथा चक्रुरतन्द्रिताः ॥ ३० ॥ एवमेव हि महापुरुपचेष्टितं भवतीति महापुरुपस्य भगवतश्चेष्टितम् । ततो निरभिमानतयैव पालन कृतवन्त इत्याह यधान्यशासदिति ॥ ३० ॥ धीविहलेसरायारमधीपष्ठमहतलेग ते पूजिता इत्पन-सोज्वला इति शुलादिवदुज्ज्वलशन्दोपि गुणगुणिनोर्वाचकः तथा चोज्ज्वलरूपयुक्ता इत्यर्थः । त पयमित्यन। महात्मेति परमिति । दूयं । तत्रैक पर लित्यय । एक परंशत्रु- मित्व।

·४४ श्रीसुवोधिनी एवं तेषां जीवन्मुक्तावस्थां निरूप्य जरासंधवधस्य मुक्त्युपयोगित्वमुक्त्वा भक्ति- धर्मोपयोगित्वं वक्तुमिन्द्रप्रस्थं प्रत्यागमनमुच्यते जरासंधं घातयित्वेत्यादिपञ्चभिः । श्रीशुक उवाच-जरासंधं धातयित्वा भीमसेनेन केशवः। पार्थाभ्यां संयुतः प्रायात् सहदेवेन पूजितः॥ ३१ ॥ भीमसेनेन करणेन जरासंघहननम् । ब्रह्ममहादेवयोः तद्रक्षाभावे हेतुः केशव इति । कश्च ईशश्च तयोर्मोक्षदातृत्वादुपजीव्य इति । ततः अक्षताभ्यां पार्थाभ्यां संयुतः सन् पितृवधमस्मृत्वापि सहदेवेन देवांशेन पूजितः प्रायात् । पूर्ववत् द्वेपं परित्यज्य प्रकर्षण निर्गत इत्यर्थः॥ ३१ ॥ एवं समागत्य दूरादेव स्वागमनं ख्यापितवन्त इत्याह गत्वा ते खाण्डव. प्रस्थमिति । गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शहान् दध्मुर्जितारयः। हर्षयन्तः खसुहृदो दुहृदां चासुखावहाः ॥ ३२ ॥ इन्द्रप्रस्थनिकटे खाण्डवदाहानन्तरं तत्र नगरं निर्मितमस्ति भगवता कौतुकाति- शययुक्तं तत्र गत्वा । इन्द्रप्रस्थस्थज्ञापनार्थं शङ्खान् दध्मुः पाञ्चजन्यं हृषीकेशः' इति श्लोकोक्तान् । यतो जितारयः उत्साहेन वादितवन्तः । तस्य वादनस्य खसुहृदां हर्ष- जननं प्रयोजनं दुहृदां दुःखजननं च । प्रायेण रात्रौ समागताः। . यदर्थ वादितवन्तः तआतमित्याह तच्छुत्वेति । तच्छ्रुत्वा प्रीतमनस इन्द्रप्रस्थनिवासिनः। मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथः ॥ ३३ ॥ इन्द्रप्रस्थ निवासिनः सर्वे प्रीतमनसो जाताः। शब्दं श्रुत्वैव मागधं शान्तं मेनिरे । राजा च प्राप्तमनोरथो जातः ॥ ३३ ॥ एवमानन्दयुक्तेषु पुरवासिषु पश्चान्नयनानन्दं दातुं समागता इत्याह अभिवन्द्याथ राजानमिति । अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुनजनार्दनाः। सर्वमाश्रावयाश्चक्रुरात्मना यदनुष्ठितम् ॥ ३४ ॥ त्रयोऽपि क्रमेण प्रस्तावनानुसारेण वृत्तान्तमाश्रावयाञ्चकुः । आत्मना भगवता श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । जरासंधमित्यस्याभासे जरासंधस्येति जरासंघवघस्सेत्सर्थः। व्याख्याने भीम- सेनेन करणेनेति 'वलपार्थभीमव्याजाह्वयन' इतिवाक्याद्भगवदावेशेन कार्यसाधन- स्योक्तत्वाच करणत्वमेव युक्तम् । तथा च घातयित्वेति निवृत्तप्रेषणाद्धन्तेर्हेतुमपिणच् ब्रह्म- महादेवयोरिति प्राण्यत्वान्महादेवोपासकत्वाचोभयो रक्षासंभावना । :

·४५
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
खेन वा । यद्यप्यर्जुनेन कृतं न स्पष्टं तथापि शास्त्रयुद्धादिसंप्राप्तौ रक्षा तेनैव कृतेति ज्ञात-
व्यम् । अनुष्ठितस्य साधारण्येन निरूपणात् ॥ ३४ ॥
एवं श्रावणे युधिष्ठिरस्य भगवति मतिर्जातत्याह निशम्येति ।
निशम्य धर्मराजस्तकेशवेनानुकम्पितम् ।
आनन्दाथुकणान् मुश्चन् प्रेम्णा नोवाच किंचन ॥ ३५॥
यतो धर्मराजः अधिकारी। एतत्सर्वं केशवेनानुकम्पितं कृपया कृतमिति
ज्ञातवान् न तु खम्रातृपौरुपमिति । ततः प्रेमातिशयादानन्दाश्रुकंणान्मुश्चन् वास्तम्भे
जाते प्रशंसाभिनन्दनादिकं किमपि नोक्तवानित्यर्थः ॥ ३५ ॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धोचरार्धविवरणे चतुर्विंशाध्यायविवरणम् ॥ २४ ॥

·, , श्रीसुबोधिनी श्रीकृष्णाय नमः। पञ्चविंशोऽध्यायः। पञ्चविंशे निरुद्धस्य राज्ञो धर्मों निरूप्यते । प्रतिवन्धविहीनस्य प्रेमगद्दचेतसः ॥१॥ आधिदैविकयज्ञोऽपि धर्मेत्र विनिरूप्यते । तत्रापि वाधकं कृष्णो न्यवारयदितीर्यते ॥२॥ मोचनादेव राज्ञां हि तत्सेवाऽत्र निरूपिता। ब्रह्मण्यत्वान्मागधस्स ब्राह्मणेप्वत्र संशयः ॥३॥ अतः सर्वेन ऋपयो निरूप्यन्ते स्वनामतः। आधिदैविकयज्ञस्य सर्वोप्युत्कर्ष उच्यते ॥ ४ ॥ आध्यात्मिकस्तु तच्छेपः प्रधानार्थो यतः परः । पूर्वाध्यायान्ते भक्त्यानन्दपूर्णो जात इति निरूपितम् । इदानी तादृशस्य मनोरध- सिद्धिनिरूप्यते । आदौ स भक्तो जात इति वक्तुं पूर्वमाज्ञापनेन भक्तविरुद्धकारी भूला सांप्रतं तत्परिहारं कृतवानिति निरूप्यते पञ्चभिः । तत्र दोपपरिहारार्थ प्रथममुद्यममाह एवं युधिष्ठिर इति । श्रीशुक उवाच-एवं युधिष्ठिरो राजा जरासंधवधं विभोः। कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥१॥ खधर्मनिष्ठो महान् भगवदुपकारं श्रुत्वा ज्ञातभगवन्माहात्म्यः। विभोःखामिनः कृष्णस्य भक्तिरूपं खस्मिंश्चानुभावं ज्ञात्वा नारदादिमुखतस्तनिर्धारं च श्रुत्वा कृतार्थता जातेति प्रीतः सन् पूर्वकृतस्खापराधनिवृत्त्यर्थं तं भगवन्तं प्रति किंचित् अब्रवीदित्यर्थः ॥१॥ आदौ भगवन्माहात्म्यमाह ये स्युरिति । युधिष्ठिर उवाच-ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकाः सहेन्वराः । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥२॥ त्रैलोक्यगुरवः त्रैलोक्ये उपदेष्टारः आज्ञापकाः ब्रह्मादयः वेदोक्तऋपयो वा । सर्वं च लोकाः पाणिनो भूराद्यमिमानिदेवा वा । सहेश्वरा इन्द्रादिसहिताः । एवं वेदलोकपराः भगवतः अनुशासनं स्वस्थानधिकारित्वेन दुर्लभं लब्ध्वा शिरसा वहन्ति अत्यादरेण कुर्वन्तीत्यर्थः ॥२॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । कारिकायाम्-आधिदैविकेति आधिदैविकयज्ञो भगवत्पूजा तस्यां बाधकः शिशुपाल इत्यर्थः । :

·. श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । किमतो यद्येवं तदाह स भवानरविन्दाक्ष इति । स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३॥ स एव सर्वेश्वरः पुरुषोत्तमोभवान् । भक्तानुकम्पार्थमरविन्दाक्षः दृष्यवाप्यायन- कर्ता जातः । एतादृशः दीनानां शोच्यानां तत्रापि ईशमानिनांदोषयुक्तानामनुशासनं स्वयं धत्ते । तस्कपटमानुपलीलाप्रदर्शनापेक्षयापि अत्यन्तविडम्बनमनुकरणम् ॥३॥ हीनानुशासनकरणस्य युक्तत्वं स्थापयित्वा अयुकं करोतीत्यप्ययुक्तमिति भूमोपि तद्युक्तमिति निरूपयति न टेकस्येति । न टेकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः। कर्मभिर्वर्धते तेजो हसते च यथा रवेः॥४॥ यदि वहवो भवन्यात्मानः तदा गौणप्रधानभावे अन्यधर्माश्रयणं निपिद्धं भवति, एकवे तु जघन्यस्याप्यधमाङ्गस्य उत्तमाझं सेवां करोतीति यथा पादप्रक्षालनं हस्तेन क्रियते तदा न विरोध इति भगवत एव जगत्येकस्य सत्त्वान्न विरोधः । युक्तिस्तु हिशब्दवाच्या निरूपिता । किंच यत्र द्वैतमिव भवति तत्रान्योन्यस्य हीनभावं मन्यते । अद्वितीयो भगवानेव सर्वत्र जगति वर्तत इति न भगवति किंचिद्रूपणमित्याह अद्वितीयस्येति । किंच । जीवानामयं धर्मः यत्कार्यप्रेरणं कार्यकारणं चेति न तु ब्रह्मणः शुद्धस्य । लीलया- न्यधर्मस्वीकारे तु क उत्कर्पापकर्ष इत्याह ब्रह्मण इति । किंच । सर्वेषां नियन्ता भगवान् परमात्मा प्रेरकः सर्वानेव यथासुखं सर्वत्र प्रेरयति तत्र किमुत्कृष्टमपकृष्टं वा सर्वस्यापि भगवदधिष्ठितत्वाविशेपात् अन्यधर्मसंवन्धेऽपि न काचित् क्षतिः । यथा आकाशे अभ्रतम प्रकाशाः तद्वद्भगवतीत्याशयेनाह परमात्मन इति । अत एव कर्मभिः खकीयैः कर्मरूपस्य परमकाष्ठापन्नस्य निर्लेपस्य तेजो न वा वर्धते न वा हसते अलौकिकत्वादृष्टान्तमाह यथा रवेरिति । उच्चनीचस्थाने किरणानां संवन्धेऽपि न काचिन्यूनता सर्वग्रहसंपन्धे वा न काप्युदयास्तमयौ ॥ ४॥ नन्वेवं सति कथं भगवान् सर्वेश्वरत्वमेव मन्यते न हीनभावं तथा सति जीवानामप. कर्पयुझ्या नायो भविष्यतीति चेत्तर्हि प्रकृतेऽपि तयेत्याशझायामाह न चै तेजित इति । न चै तेजितभक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिय वैकृता ।।५।। हे अजित कस्याप्यवश । ते भक्तानां ममाहमिति खामिमानः कदाचिदपि खोकर्पख्यापको न भवति, उत्कर्षस्तु जीवानां पाश्चभौतिकदेहयुक्तानां लक्ष्मीकृत एव भवति तस्सास्तु त्वमेव धयः । अतस्त्वयि को यामिमानो भविष्यतीति मावः । किंच तद्भक्तानां न कस्मिंचिदपि त्रिविधाद्वैतयुक्तानाम् । द्रव्यादिभेदाय त्वं तवेति च ·श्रीसुवोधिनी बुद्धिर्न भवति । 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इति शास्त्रार्थानुसारेण वद्रपा एव भवन्तीति तेषां सर्वात्मकता नित्यं स्फुरतीति न नानाधीर्मेंदबुद्धिर्भवति । नतु सर्वेषामेव बुद्धि- रयुक्ता को विशेषो भक्तानामिति चेत् तत्राऽह पशूनामिवेति । अयुक्तापि पहिर्मुखानां भवतीति नानाबुद्धभगवद्विपयत्वे न कोऽपि विशेष इत्याशझ्याह वैकृतेति । विकार- विषयिणी सा, न हि वस्तुतो नानात्वमिति भावः ॥५॥ एवं खापराधं भगवतः सर्वात्मकत्वादिधर्मेणानुसंधानतः परिहत्य निष्प्रत्यूहः सन् अभिप्रेतं राजसूयमारब्धवानित्साह इत्युक्त्वेति । श्रीशुक उवाच -इत्युक्त्वा याज्ञिये काले वने युक्तान्स ऋत्विजः। कृष्णानुमोदितः पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः॥६॥ कालस्य प्राधान्यात् याज्ञिये काल इत्युक्तम् । राजसूयस्यापि द्वादशाह- प्रकृतित्वात् माघे मास्येवारम्मः सांवत्सरिकाणामपि स एव कालः । युक्तान ऋत्विजः परंपरया प्राप्तान् अनिषिद्धान्वा प्रायेण सर्वानेव स्थविरान् विद्यातपोवृद्धान् अध्वर्वादिमावेन चत्रे । विघ्नशङ्कां वारयति कृष्णानुमोदित इति । पार्थ इति भगवतः साहाय्यं निश्चितं सूचितम् । ब्राह्मणानिति ब्राह्मणानामेवात्विज्यं सर्वक्रतुध्विति विद्यातपोवृद्धक्षत्रियव्युदासः । ब्रह्मवादिन इति ब्राह्मणानामयमुत्कर्षः ॥ ६॥ तान् गणयति द्वैपायन इत्यादिना । द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुगौतमोऽसितः। वसिष्ठश्चयवनः कण्वो मैत्रेयः कवपस्त्रितः॥७॥ विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिजैमिनिः क्रतुः। पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥८॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः। वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा चीरसेनोऽकृतव्रणः ॥९॥ त्रिंशपयोऽत्र गणिताः अकृतव्रणान्ताः । यद्यप्यत्र वहवो ब्राह्मणा मृग्यन्ते तथापि उत्तमा एतावन्त एवेति । सप्तदश ऋत्विजः, दश चमसिनः, एकधनिनस्त्रय इति दश दश उत्कर्पादिभावापन्ना वा उपलक्षणविधया गणिताः । एकादश प्रथमश्लोकोक्ताः ब्राह्मणा एव ब्रह्मविदः, विश्वामित्रादयो नव मध्यमाः, अथर्वादयो दश नव वा । रामो भार्गव एक इति । एते सर्वे महोपाख्यानाः ॥७॥८॥९॥ श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । न धै तेऽजितेत्यत्र त्रिविधाद्वैतेति भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतम्' इति त्रैविध्यं सप्तमस्कन्धान्तिमेध्याये स्फुटम् ।

·श्रीचिट्टलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । अन्येऽपि राजानः ब्राह्मणाश्च समाहूता इत्याहुः उपहृतास्तथा चान्ये इति । उपहूतास्तथा चान्ये द्रोण भीष्मकृपादयः। धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः ॥१०॥ भीष्मादयो बन्धुश्रेष्ठाः, द्रोणादयो गुरवः, कृपादयोऽपि मान्याः। सर्वमैत्री कृतेति ज्ञापनार्थं धृतराष्ट्रादीनामाकारणमाह धृतराष्ट्रः सहसुत इति दुर्योधनादि- सहितः । विदुरश्चापि शूद्रयोनिरपि महामतिरिति वीजप्राधान्येन स्मार्तज्ञानपूर्ण- त्वात्समाकारणमुचितम् ॥ १०॥ किं बहुना चत्वारो वर्णा जगति विद्यमानाः समाहृता इत्याह ब्राह्मणा इति । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्रा यज्ञदिदृक्षवः । तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥ यज्ञदिदृक्षायुक्ताः श्रद्धया अत्राधिकारो निरूपितः । न केवलमाकारणमा किंतु सर्वे समागता इत्याह तत्रेयुरिति । अन्येपां स्त्रियः समायास्यन्त्येव । राज्ञा नायास्यन्तीति तासां कथनं राज्ञां प्रकृतय इति । नृपेति संवोधनं सादरम् ॥११॥ ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणाः वर्णलाङ्गलैः। कृष्ट्वा तत्र यधाम्नायं दीक्षयांचक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥ राजसूयः साग्निचित्यो भवतीति 'इयं वा अग्नेरतिदाहादविमेत्' इत्युपाख्यानेन कर्षणं विहितम् । ततो देवयजनं देवा इज्यन्ते अस्मिन् स्थान इति तत्स्थानम् ब्राह्मणाः स्वयं वर्णलाङ्गलैः पङ्गवैदिशगवैर्वा कृष्ट्वा उत्पा च तत्रैव यथाम्नायं आग्नातानुसारेण दीक्षयाश्चक्रिरे दीक्षां चकुरित्यर्थः । अम्युत्सादयामित्यादिवत् अस्यापि 'आम्' प्रत्ययश्छान्दसः ।। १२ ।। यज्ञे पदार्थसमृद्धिमाह हेमा इति । हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिश्चिशिवसंयुताः ॥ १३ ॥ फिलेति, लोकोत्र प्रमाणम् । वरुणो निधिपतिरिति सोज्न दृष्टान्तीक्रियते । पुरेति तस्यापीदानी दुर्लम इति सर्वोत्कर्षः ।देवादयो लोकपालाः द्वीपान्तरस्या राजानश्च नागता भविष्यन्तीति तेपामाकारणमागमनं चाह इन्द्रादय इति । विरिचि- शिवाग्यां संयुताः॥१३ ।। सगणाः सिद्धगन्धर्या विद्याधरमहोरगाः। मुनयो यक्षरक्षांसि खगाः किन्नरचारणाः ॥१४॥ सगणाः सेवकसहिताः आदित्यविश्वादयो वा गणदेवाः । सिद्धगन्धर्यादयध । ७ मुयो.

·श्रीसुबोधिनी मुनयोऽधिकारिणः सप्तर्पिरूपाः । यक्षरक्षांसि कुवेरपुलस्तिविभीषणादयः । खगा गरुडादयः । किन्नराश्चारणाश्च ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहृता राजपत्यश्च सर्वशः। राजसूयं समीयुः स राज्ञः पाण्डुसुतस्य वै ॥१५॥ ततो द्वीपान्तरस्था राजानश्च समाहृताः चकाराद्राक्षणा वैश्यादयश्च । राज- पत्यश्च सर्वश इति । अगम्यस्थानेभ्योपि यतो राजसूयं समीयुः। स्मेति प्रमाणम् । राज्ञः पाण्डुसुतस्येति । महता क्रियत इति तत्रागमनं न लजायै ॥ १५ ॥ ननु सर्वेषां निःशङ्कमागमने को हेतुरित्याशक्य तमाह मेनिरे कृष्णभक्तस्येति । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिताः। अयाजयन् महाराज याजका देववर्चसः। राजसूयेन विधिवत् प्राचेतसमिवामराः॥१६॥ अन्यस्य देशादिशुद्धिर्न भवतीति सूपपन्नत्वम् । अत एवातिसमृद्धिमपि दृष्ट्वा अविस्मिताः। ततो याजका ऋत्विजः राजसूयेन महाराजमयाजयन् । देव- वर्चसः इति तेषां यज्ञाभिव्यक्तिसामर्थ्य सूचितम् । विधिवदिति नानुकल्पः कस्मिन्नप्यंशे । पूर्ववदेव दृष्टान्तः प्राचेतसमिवामरा इति ॥ १६ ॥ सुत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहितः॥१७॥ ततो मुख्ये सुत्येऽहनि 'माध्यंदिनसवने दक्षिणा नीयन्ते' इति 'यावन्तो वै सदस्यास्ते सर्वे दक्षिण्याः' इति च दक्षिणादानप्रस्तावे सुत्येऽहनि राजा याजकान् ऋत्विजः, सदसस्पतीन् सभ्यान , अन्यानपि महाभागान् अपूजयत् । यथा- वदात्रेयादिपूजाप्रकारेण । सुसमाहित इति क्रोधलोभादिरहितः ॥ १७ ॥ अत्राधिदैविकपूजार्थ मुख्योऽयमेव याग इति विचार आरभ्यते । सदस्येत्यादि ऋत्विग्भ्य इत्यन्तेन । सदस्याग्र्याहणाहं वै विमृशन्तः सभासदः। नाध्यगच्छन्ननकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥१८॥ सदस्याय्यार्थी बहुदक्षिणे यागे सुप्रसिद्धाः । यथा याज्ञवल्क्याय गोसहस्र- रूपा दत्ता । ब्राह्मणेषु ब्रह्मविदेव तदहतीति । यद्यत्र परब्रह्म न भवति मूर्ति धृत्वा तत्र जीवानां मध्ये तदभिज्ञोऽपि महान् भवति यत्र पुनर्भगवानेवाविलुप्तमहिमा मूर्तीः परिगृह्य तिष्ठति तत्र किं पूर्वन्यायेन अनुकल्प एव कर्तव्यः आहोखिद्भगवते देयमिति अनु- कल्पनापि समारम्भे तेनैव समाप्तिः कर्तव्येति । सर्वयागेपु ऋपिभिरनुकल्प एव समारब्धः तस्मादब्रापि- अमविदां मध्ये केनाप्यतिशयेन यो महान् भवति स एव पूजामहंतीति ·- - २ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । केचित् । तथा सति व्यासो वसिष्ठो वा भवति यज्ञानां सर्वत्र संस्थितेः उक्तत्वात । प्रक्रियान्तरे मुख्ये संभवति गौणकल्पनाया अन्याय्यत्वात् भगवानेवाहतीत्यन्ये । एवमपि व्यासस्योमयरूपत्वात् कुलवृद्धत्वात् पितामहत्वाच स एवाहतीत्यपरे। सर्वधर्माभिज्ञः भीष्मस्ततोऽपि ज्येष्ठ इति स एवाहतीति केचित् । तस्यापि गुरुः परशुराम इत्यन्ये । सर्वत्र . च नानाविधा युक्तयः प्रसरन्ति तत्र साधको हेतुः कोऽप्यव्यभिचारी नास्ति । ब्रह्मवित्त्वं भगवत्त्वं मान्यत्वं श्रेष्ठत्वमन्यद्वा साक्षात्परब्रह्मत्वं सर्वकलापूर्णत्वं सच्चिदानन्दविग्रहत्वं कृष्णस्य भगवतः कश्चिदेव जानाति । अतोऽशत्वमेव साधारणमिति न सर्वेषां प्रथमतः संमतिः । ततः श्रेष्ठत्वं विमृशन्तः सर्व एव सभासदः कमपि सर्वोत्कृष्टं नाध्यगच्छन् । तत्र हेतुः हेतोरनकान्त्यादिति । तत्र सहदेवः साक्षात्पूर्णपरब्रह्मत्वं सर्वदोपरहितं हेतुं मन्यमानः कृष्णे भगवति तत्साधयितुमब्रवीत् । स हि ज्ञानकलावतारः सर्वज्ञो द्वादशवार्षिकमेष्यं जानाति तथाप्यपृष्टो न वदति । अत्र. तु जिज्ञासायां सर्व एव पृष्टा भवन्तीति भगवत्प्रेरणया अब्रवीत् ।। १८ ।। आदौ साध्यं निर्दिशति अर्हति यच्युतः श्रेष्ठ्य मिति । अर्हति ह्यच्युतः श्रेष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पतिः । एप वै देवताः सर्वा देशकालधनादयः ॥ १९ ॥ तत्र हेतुर्भगवानिति । भगवत्वं व्यासादिष्वप्यस्तीत्याशङ्कयाह सात्वतां पतिरिति । अन्ये हि कार्यार्थ भगवदंशपुरुषनिर्मितप्रपञ्चैकदेशार्थसिद्ध्यर्थ केनचिदंशे- नावतीर्णाः कृष्णस्तु वैष्णवानां पतिरिति कालगृहे समागतान् कालं चञ्चयित्वानेतुमागत इति मर्यादारक्षार्थ पतित्वात् समागतः । अतो भगवदिच्छयैव कालसंवन्धिनो न तं जानन्ति । तस्मादयमव्यभिचारी हेतुः पूर्णभगवत्त्वमिति । ननु तथापि प्रकरणानुरोधेन पदार्थनिर्णयः कर्तव्यः प्रकरणमत्र देवानां प्रीतिः 'यक्ष्ये विभूतीः' इतिवाक्यात् न हि यत् सेवकेभ्यो देयं तत् खामिने दातुं शक्यते । लोकाः स्वामिदर्शनेऽपि न सेवकेभ्यः प्रयच्छन्तीत्याशङ्कायामाह एप वै देवताः सर्वा इति । यदि सर्वे देवाः प्रीणनीयाः तदा स्थानापेक्षया खरूपमुत्तममिति 'यावती देवताः' 'यस्यास्ति भक्तिभंगवत्यकिंचना' इति वाक्यानुरोधं परित्यज्य साक्षात्सर्वदेवतारूपं भगवन्तमेव पूजयन्त्वित्यर्थः । वै निश्चयेनेति उपचार- व्यावृतिरुक्ता । यथा 'अमिः सर्वा देवताः' 'आपो वै सर्वा देवताः' इति तत्र तत्रोपाख्याने सर्वदेवत्वं तेपां गौणमावत्वेन निरूपितम् । यथा 'देवासुराः संयत्ताः आसन् ते देवा विभ्यतोऽनि प्राविशन् तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवता' इति तयाग्निरपि अपः प्राविशत् । 'स निलायत सोऽपः प्राविशत्' इति । एवं केनचिनिमित्तेनैव सर्वेषां सर्वदेवतारूपत्वं श्रीविट्टलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेसः । अर्हति ह्यच्युत इत्यत्र गौणभावत्वतेति गौणो मावो येषां तादृशत्वेनेत्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी गौणमेव स्वभावत एव भगवान् सर्वदेवतारूपः 'कदाचित्सर्वमात्मैव भवति' इति पक्षे त एव देवा अत्र पूज्याः 'इन्द्रादयो बाहवः' इत्यादिवाक्याद्वा अधिदैविका एव यज्ञमाज इति । ननु तथापि कस्मिंश्चिदेशे कस्मिंश्चित्काले तन प्रवर्तमानस यागस्य ऋपीणां तदधीनत्वात तद्देशतत्कालाभिमानिनी देवतैव प्रकरणवशात् पूजामहतीत्याशक्याह देशकालेति । ननु तथापि योग्यं योग्येन संवध्यत इति प्राकृता धनादयः पदार्थाः कथं साक्षाद्भगवते दातुं शक्याः । लोकेपि विप्राय गुरवे स्वामिने नहि शूद्रः स्खकन्यां प्रयच्छति किंतु शूद्रायैवाधमायापि दातुं वाञ्छतीत्याशझ्याह धनादय इति । आदिशब्देन वस्त्राभरणानि गवादयश्वोच्यन्ते ॥ १९ ॥ एवं ब्रह्मत्वमङ्गीकृत्य तस्मिन् दानं समर्पितं ब्रह्मत्वं तु साधयति यदात्मकमिदं विश्वमिति । यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्व यदात्मकाः। अग्निराहुतयो मन्त्राः सांख्यं योगश्च यत्परः ॥ २० ॥ विश्वस्यैतदात्मकत्वे यशोदा प्रमाणं न केवलं लौकिकात्मत्वे ब्रह्मत्वमिति वेदार्थ- रूपत्वमप्याह क्रतवश्च यदात्मका इति । ऋतूनां तदात्मकत्वे वराहावतार एव प्रमाणम् । सर्वयज्ञस्वरूपत्वं प्रकटयन् तेन रूपेण प्रादुर्भूतो भगवान् । सर्वमग्नौ हूयत इति अग्निप्रीतिः कर्तव्येति प्रकरणपक्षेऽप्याह अग्निरिति । अयमेवामिः 'ब्रह्मा तर्हि अग्निः' इति श्रुतेः तादृश एव च होमः । योग्यत्वाय आहुतीनां भगवत्त्वमाह आहुतय इति । मत्राभि- मानिनी देवता प्रकरणवशान्मुख्येत्याशझ्याह मन्त्रा इति । तथापि शास्त्रानुसारेण यो महान् भवति स एव ग्राह्यो न युक्त्या किंचित् कर्तव्यमित्याशङ्कायामाह सांख्यं योगश्च यत्पर इति । चेदादीनि पश्यशास्त्राणि तत्र ब्रह्मवे यज्ञत्वे च सिद्धे वेदार्थः सिद्धः । सांख्यस्य खत्रैव तात्पर्य एतस्यैव सर्वात्मत्वं स्नेहानिश्चितम् । योगस्यापि ध्यानमूर्तिरयमेवेति आत्मेति च एतदर्थमेव चित्तवृत्तिरोधमिति 'आत्मन्येव वशं नयेत्' इति वाक्यात्तात्पर्यम् । चकारात्पशुपतिमतस्याप्यत्रैव । स्कन्दपुराणे महादेवेन स्कन्दं प्रत्युक्तत्वात् 'परमो विष्णुरे- वैकस्तज्ज्ञानं परमं मतम् । शास्त्राणां निर्णयस्त्वेपस्तदन्यन्मोहनाय हि' इति । वैष्णवसिद्धान्ते तु न सन्देह एव । अतः सर्वशास्त्राणामत्रैव तात्पर्यमित्यर्थः ॥२०॥ श्रीविडलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । यदात्मकमित्यत्र लेहानिश्चितमिति न पुत्रः पुत्राय प्रियो भवतीत्यात्मन एव लेहविपयत्वेन सर्वस्नेहविषयत्वात् सर्वात्मकत्वम् । असुराणामासुरब्रह्मविद्यायो देहात्मवादस स्थापितत्वात्तान्प्रति भगवत आत्मत्वेनास्फुरणान्न लेह इति भावः । चित्तवृत्तिरोधमिति कुर्यादिति शेपः ।

·11 " । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ननु तथापि ब्रह्मलक्षणाभावे कथं ब्रह्मत्वमिति चेत्तत्राह एकएवाद्वितीयोऽसाविति । एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः ॥२१॥ वेदान्तेषु एकं ब्रह्म अद्वितीयं ब्रह्मेति क्वचित् ब्रह्मलक्षणं क्वचिन्निर्णयशाने विश्व ब्रह्मेति अत एव विश्वमिति प्रथमनाम । किंच, 'स आत्मान५ स्वयमकुरुत' इति श्रुतेः। 'यो ह्यात्मानं स्वयं करोति स आत्मा ब्रह्मेति 'यस्त्वात्माश्रयः स ब्रह्मेति' 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतिभिः सृष्टिप्रलयकर्ता ब्रह्मैव यस्तु सर्वान्तर्यामी सर्वप्रेरकः स ब्रह्मेति 'अन्तरो यमयति' इति श्रुतेः । एवं बहुवाक्यानुरोधेन सर्वमेव धर्मजातं भगवद्गत- मित्यनुवदति । एक एवायं महतां दृष्टिरत्र प्रमाणं । ते हि सर्वत्र कृष्णमेव पश्यन्ति अद्वितीयश्च 'ज्योतीपि विष्णुः' इत्यादिवाक्यात् । तेपामनुभवोऽपि प्रमाणं सोऽन्यो भविष्यतीत्याशङ्कयाह असाविति । 'सर्वेषामेव भूतानां पिता माता स माधवः । तमेव शरणं यात शरण्यं कौरवर्षमाः' इति मार्कण्डेयवाक्यात् पर्णपुटे तेनायमेव दृष्ट इत्यभिज्ञानाच । किंच । ऐतदात्म्यमिदं जगत् दुर्वाससा आरण्यके पर्वणि निर्धारित अन्यथा शाकान्नमुष्टिभक्षणेन कथं ते तृप्ता भवेयुः। किंच । अयमेवात्मनात्माश्रयो भूत्वा जगत् आत्मस्वरूपं सृजत्यवति हन्ति स्वयं त्वजः। अत्र प्रमाणं सभ्या इति संबोधनं संमत्यर्थम् ॥ २१ ॥ विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते हृदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥ किंच । इहैव जगति विविधानि कर्माणि जनयन् यो वर्तते सर्वकर्माण्यय- मेवोत्सादयति योऽन्तः प्रविश्य मम वाचम्' इतिवाक्यानुसारेण । अत्रापि प्रमाण 'सम्या' इत्येव । किंच । साक्षी चायं यतः सर्वोऽपि लोकोऽस्मदादिः धर्मादिलक्षणं श्रेय ईहते यदवेक्षयैव, न हि भगवदवेक्षाभावे श्रेयः सिद्ध्यति । अत्र वयमेव प्रमाणम् ॥ २२॥ तस्मात्कृष्णाय महते दीयतां परमाणम् । एवं चेत्सर्वभूतानामात्मनचाहणं भवेत् ॥ २३ ॥ तस्मात् साक्षात्पूर्णपरमात्वात् सर्वानुपपत्त्यमावाच्च । कृपणायैव दीयतां पर- माणम् । तथाप्यस्मदपेक्षया कनिष्ठः मातुलेयः कथं दानमर्हतीत्याशङ्कायामाह महत इति । विश्वरूपप्रदर्शनात् 'पिता माता' इति वाक्याच महत्त्वं सिद्धं मोहार्थमेव च तस्यात्पत्वमिति, परंवल्पाहणं न देयं किंतु परमाणम् । नन्वेवं कृते को विशेषः अलौकिकं च भवति अतो व्यासादिरेव कश्चिरपूजा) भवत्वित्याशङ्कायामाह एवं चेदिति । अत्र बहवः एव समानास्तिष्ठन्ति सर्व एवैकदा पूजयितुमशक्याः तत एकपूजायागन्य- द्रोहो भवतीति प्रत्यक्षविरोधः। अथ 'योऽन्यां देवतामुपास्ते' इति श्रुतिविरोधश्च । + ·. श्रीमुबोधिनी अतस्तादृशाय देयं यस्मिन् दाने सर्व एव तृप्ता भवन्ति सोयमेवेत्याह एवं चेत्सर्व- भूतानामात्मनश्चाहणं भवेदिति ॥ २३ ॥ तत्र हेतुः सर्वभूतात्मभूतायेति । सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥ सर्वभूतभूतः आत्मभूतश्च। वेदव्यासव्यावृत्त्यर्थ कृष्णायेत्येकवचनकथनम् । ननु तथापि गृहीतावतारः कदाचिदपि आत्मानं परिच्छिन्नं मन्येत तदा दोपादानमनुचितं स्यादित्याशङ्कयाह अनन्यदर्शिन इति । न तस्य क्वचिदप्यन्यदर्शनमस्ति किंतु सर्व- मात्मत्वेनैव पश्यतीत्यर्थः । प्रसङ्गाद्दोपान्तरमपि वारयति शान्ताय पूर्णायेति । शान्तो दानपात्रं पूर्णश्च, लोलुपता क्रोधश्च दोपौ । एवं निर्दोषपूर्णगुणपात्रे दाने अनन्तं फलं भवति ॥ २४ ॥ इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत्तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्व साधु साध्विति सत्तमाः ॥२५॥ एवं युधिष्ठिरमुक्त्वा स्वयमुद्यममकृत्वा तूष्णीभूतः अन्यथा पूजार्थ खयमेव बलात्सामग्री संपादयेत् । तत्र हेतुः कृष्णानुभावविदिति । स्वयमेव भगवदनुभावः सर्वेषां हृदयं प्रेरयिष्यति यद्यभिप्रेतोौँ भविष्यति । अत्र भगवद्धर्माः प्रकटा भवन्तीति भगवदिच्छायां संदेहात् तूष्णीभावः । ततो भगवदिच्छया तद्वाक्यं सर्वसंमतं जात. मित्याह तच्छुत्वेति । सर्व एव सोऽर्थः सर्वयुक्तिसह इति साधुसाध्वित्युक्त्वा भगवन्तं सहदेवं तुष्टुवुः । दैत्यांशानां स्तोत्रं तेषां नाशप्रतिवन्धकमिति तत्र भगवदिच्छाभावात् सत्तमा एव तथोक्तवन्तः ॥ २५ ॥ ततः सर्वसंमतिं ज्ञात्वा शापादिभयं परित्यज्य भगवत्पूजार्थं प्रवृत्त इत्याह श्रुत्वा द्विजेरितमिति । श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्द सभासदाम् । समस्यद्दपीकेशं प्रीतः प्रणयविह्वलः ॥ २६ ।। सवैरेव द्विजैरीरितं राजत्वात्तेपां भावमपि जानाति तदाह ज्ञात्वा हार्द सभा- सदामिति । अत्र वादिनामविवादं मन्यन्ते सभासदः तत इन्द्रियप्रेरकमन्तर्यामिणं तत्प्रेरितः सन् समर्हयत् । प्रीत इत्यन्तःकरणेन पूजनम् । प्रणयविह्वल इतीन्द्रियैः । शरीरेण तु पूजयत्येव ॥ २६॥ तत्पूजाप्रकारमाह तत्पादाववनिज्येति । तत्पादावधानज्यापः शिरसा लोकपावनीः। सभार्यः सानुगामात्यः सकुटुम्बोवहन्मुदा ॥ २७ ॥ चरणोदकधारणमतिश्रद्धायोधकं अन्यथा 'अश्रद्धया' इति दानं व्यर्थ स्यात् । अतः ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । अप: लोकपावनीः शिरसा अवहत् । सभार्य इति संपूर्णः सानुगामात्य इति सेवकामात्यसहितः सकुटुम्बश्च । अनेन सर्वेषां श्रद्धा संमतिश्चोक्ता ॥२७॥ ततः पीताम्बरादिभिः पूजनमाह वासोभिरिति । वासोभिः पीतकौशेयैर्भूपणैश्च महाधनैः । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥ योग्यत्वाय पीतकौशेयैः पीतपट्टवस्त्रैर्महाधनभूपणैश्च पूजनम् , हर्पश्चान्तरस्थः । भत्त्या पूजनं नाङ्गविकलं भवतीति ज्ञापयितुमाह अर्हयित्वेति । अश्रुभिः पूर्णे अक्षिणी यस्येति भगवदर्शनेन चक्षुस्तेजःप्रसवसहितं जातमित्यर्थः । ततो यथामिलपितमपि न द्रष्टुं शक्त इत्साह नाशकत्समवेक्षितुमिति । दर्शनोपभोगेनापि तन्न व्ययितमिति तस्याधिदैविकसमाराधनं पूर्णमेव स्थितमिति सूचितम् ॥ २८ ॥ अयमुत्तमाधिदैविको धर्मों भवतीति ज्ञापयितुं सर्वसमाजनमाह इत्थं सभाजितमिति । इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः। नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः॥ २९ ।। कायवाभनोमिः स्तोत्रं मात्सर्याभावश्चोच्यते । प्राञ्जलय इति कायिको व्यापारः । नेमुरिति मानसः । जयेति वाचनिको, मात्सर्याभावश्च । न केवलं तत्रत्यानां किंतु दिविष्ठानामपीति ज्ञापयितुमाह निपेतुः पुष्पवृष्टय इति । अयं धर्मः सर्वोत्तमो जात इति ज्ञापनार्थम् ॥ २९ ॥ दैत्यांशस्यानमिनन्दनं प्रद्वेपो निन्दा च भगवतश्चामिप्रेतोर्थ इति खतस्तन्मारणं सर्वात्मकत्वात् तस्यापि भोगार्थ वाधकांशं निराकृत्य सायुज्यमपि निरूप्यते । तत्रादौ तद्दर्शनेन दैत्यक्षोममाह इत्थं निशम्येति । इत्थं निशम्य दमघोपसुतः खपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः । उत्क्षिप्य याहुमिदमाह सदस्यमी संश्रावयन् भगवते परुपाण्यभीतः ॥ ३०॥ श्रीविडलेशरायात्मजश्नीयलभकृतलेसः । वासोभिरित्यत्र तेजःप्रसवसहितमिति तेजसः सकाशात्प्रसवो यस्य तादृशं जलं तत्सहितं चक्षुर्जातमित्यर्थः । चक्षुपस्तेजोंशत्वादिति भावः । इत्थं निशम्येत्यस्यामासे स्वतस्तन्मारणमिति शिशुपालाद्धेतोरेव शिशुपालमारणं निरूप्यते । न तु भगवतः । तत्र हेतुः सर्वात्मकत्वादिति तस्याप्यात्मा तदुद्यमामावे कयं मारयेदित्यर्थः।

·श्रीसुबोधिनी सर्वेषामनुमोदनं स्तोन्नं च निशम्य विपरीतमदस्य दुष्टमदस्य यो घोपः सर्वलोकेषु घम्वारवः तदात्मको दमघोपः तत्सुतः वीजयोनिदोपेण दुष्टः खतोऽपि उपविष्टश्चयात्तदा सर्वोऽपि न ओष्यतीति खपीठादुत्थाय, भगवता स्वधर्मप्राकट्ये कृते सिंहासने भगवद्धर्मः प्रकटो जात इति स तत उत्थापित इति वस्तुस्थितिः । तस्यानधिकार सूचयति कृष्णगुणवर्णनेन जातो मन्युर्यस्येति । स एव दैत्यांशो ज्ञेयः यो भगवत्संवन्धिनमर्थ श्रुत्वा न सहते संतप्तश्च भवति, प्रतिकूलं च वदति ततश्च दैत्यसंधानं यज्ञे न युक्तमिति भगवत्प्रेरणयैव तस्यातथावचनम् । अन्यथा वध्यो न भवतिः देवा मनुष्याः पितर एकत्र, असुरा रक्षांसि पिशाचाश्चैकत्र, 'अपाहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषदः' इति मबलिङ्गात्सर्वथा निराकार्याः असुरादयः तत्रायं बन्धुवेपेण गुप्त इति अशक्यवधो भवति तदर्थमेतावन्निरूप्यते उत्क्षिप्य बाहुमिति । क्रियाशक्तिः खस्य महती इति सूचयति । इदं वक्ष्यमाणमाह सदसीति । तस्यापराधः सर्वजनीनो भवत्विति ज्ञापितम् । सदसि सर्वानेव भगवते परुपाणि अभीक्ष्णशः श्रावयन्निति सर्वेषामेव शत्रुरयमिति ज्ञापितम् । अभीत इति सर्वेपामशक्यवधः ॥ ३० ॥ तादृशस्य सर्वोपालम्भवाक्यमाह ईशो दुरत्ययः काल इति । ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः । वृद्धानामपि यहुद्धिर्वालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥ सदसस्पतयो हि सभायां युक्तायुक्तं विचारयन्ति, अतस्तान् प्रत्युपालम्भ उचितः । यदैत्यांशः समीपे स्थितोऽपि न निवार्यत इति । यदनानुचितं जायते धर्मस्थाने तत्र हेतुः काल एव । स हि कदाचिद्धर्ममङ्गीकरोति कदाचिदधर्ममिति द्विःस्वभावः स च ईशः कस्याप्यनुलक्ष्य इति कालमाहात्म्यवादिनी श्रुतिः सत्यैव । 'स कालो यद्वशे लोक' इति । कः कालस्य त्वया विपरीतो धर्मो दृष्ट इत्याकाङ्क्षायामाह वृद्धानामपि यहुद्धिरिति । उभयथापि सभासदो वृद्धाः निन्दापक्षे सहदेवो वालः स्तुतिपक्षे शिशुपालः नामा शिशुश्वासौ पालथेति । पलसमूहः पालः मांसराशिः न तु कश्चित्तत्र धर्महेतुरिन्द्रियवर्गों जीवो वा तिष्ठतीति पलाशानामेव योग्यः कालस्सैतद्विपरीतं यदेतद्वाक्येनापि वृद्धानामपि बुद्धिः भेदं प्राप्स्यतीति । स्वस्यानुगुणः काल इति एकोपि सभायां तथा विरुद्धं वदामीति ज्ञापितवान् । एतद्वितीयं सभासदां दूपणम् ॥ ३१ ॥ पुनः स्ववाक्यश्रवणार्थ तान् स्तौति यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा इति । यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभापितम् । सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत्संमतोहणे ॥ ३२॥ 'न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता' इति पात्रस्वरूपं ये जानन्ति ते पात्र- विदः तेषां श्रेष्ठाः पात्रसूक्ष्म विदः अत एव चालभापितं मम सहदेवस्स माजीकुरुत पालवाक्येन पात्रनिर्धारो न कर्तव्यः किंतु स्वबुद्ध्यैव कर्तव्यः । यतो यूयं सदसस्पतयः ·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। सभायां निवृत्तिप्रवृत्तिहेतवः तादृशा एव सर्वे भवन्त इत्यपि स्तुतिः । तादृशानामनु- चितांशमाह कृष्ण इति । कृष्णशब्दो दुष्टमुखान्निर्गतः मालिन्ययोगान्मलिनमेव वक्ति तथैव शिशुपालाभिप्रायश्च । ततो योगात् तादृशः शिशुपाल एव भवति तादृशोयं यद्यस्मात् अहणे समीपे संमतः तिष्ठत्विति संमतः इदं सभासदामनुचितमित्यर्थः । यतो यज्ञे कालविलम्बो भविष्यति ॥ ३२ ॥ ननु भवानपि क्षत्रियः सन्निहितबन्धुः ततश्च समीपस्थितौ को दोप इति चेत्तत्राह तपो विद्यावतधरानिति । तपोविद्याव्रतधराज्ञानविध्वस्तकल्मपान् । परमपन्ब्रिह्मनिष्ठान्लोकपालैश्च पूजितान् ।। ३३ ॥ निन्दापक्षे लोकप्रसिद्ध एवार्थः तपोविद्ययोः पात्रलक्षण एव साधनं स्पष्ट व्रतस्यापि हेतुत्वम् 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः' । व्रतशब्दो नियमवाचकः । किंबहुना भगवद्रतपर्यन्तं व्रतधारकाः अत्र सन्ति । पात्रगुणानुक्त्वा दोपाभावमाह ज्ञानविध्वस्त- कल्मपानिति । 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि' इतिवाक्यात् सर्वापेक्षया ज्ञानं पापनिवर्तकम् । एतावत्साधारणब्राह्मणेष्वपि संभवति यूयं तु परमर्पयः मन्त्रद्रष्टारः । अनेन पूर्व- काण्डप्रवर्तकत्वमुक्तम् । तत्रापि ब्रह्मनिष्टाः उत्तरकाण्डस्य प्रवर्तकाः । लोके च तथात्वेन संमता इत्याह लोकपालैश्च पूजितानिति । लोकपालानामपि फलं दातुं शक्ताः ॥३३॥ सदसस्पतीनतिव्रज्य गोपालः कुलपांसनः। यथा काकः पुरोडाशं सपयाँ कथमर्हति ॥ ३४॥ एतादृशान् सदसस्पतीन् अतिव्रज्येति । अतिक्रमदोपोऽप्युक्तः । तेपामेव समीपे स्थितिरुचिता न ममेति तत्र हेतुत्वेन खदूपणान्याह गोपाल इति । कुलपांसन इति । यथा काक इति च । पञ्च गुणाः सदसस्पतिपु । त्रयो दोपाः खस्य । इन्द्रियपालका भूपालको वा क्षत्रियाधमः 'दशवेश्यासमो नृपः' इति दोपश्रवणात् । तत्रापि कुलपसिनः कुलाधमः येन चैद्यवंशः सर्वोऽपि निन्दितः । ते तु आसहस्रात्पतिं पुनन्ति । किंच । यथा काकः पुरोडाशं यदि कृष्णशकुनिरुपरि अतिपतेदिति सामीप्येऽपि दोपश्रवणात् । स पहिःस्थितमेव चलिमर्हति न तु वेद्यां स्थितं पुरोडाशं तत् सामीप्येऽपि हविषो. नाशात्तथा अहं सपर्या पूजां सामीप्येन कथमामि । निन्दायां तु पाल्येऽन्यायवृत्तित्वं पश्चात्परस्त्रीहरणादिनाऽकीर्तिजनकत्वम् । यथा वा अकाकः पुरोडाशं नाईति के सुखमकं दुःखं उभयरहितः अकाकः शुकादितुल्यः स यथा पुरोडाशं कर्ममार्ग नाईति तथा अहमपि सपर्या नाहीमीत्यर्थः । वेदरक्षकः कुलपान् कुलपवित्रकरणदक्षान् कुलरक्षकान्या असेन नयतीति सत्परिपालकत्वं निरूपितम् । भौतिककर्माध्यक्षत्वं च नाहतीति भगव. परत्वेऽपि केचिद्योजयन्ति तच्छब्ददुष्टत्वादुपेक्ष्यम् ॥ ३४ ॥ ८ मुनो

·५८
श्रीसुबोधिनी
पुनः खनिन्दार्थ दूपणान्तरमाह ययातिनेति ।
ययातिनैपां हि कुलं शतं सद्भिवहिप्कृतम् ।
वृथापानरतं शश्वत्सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
ययातिना हि चत्वारः पुना निन्दिताः । एकः पूरुः स्तुतः । अथवा ।
ययातिना एषां पाण्डवानां कुलं शतं यत् पुत्रवयसा मातुः संभोगः कृतः। स कथं
परंपरयापि दोषसंवन्धात् कथं पूतो भवेत् । अत एपां गृहे कथं भगवान् सपर्यामर्हति
सद्भिश्च तेन वा हेत्वन्तरेण वा विगर्हितं शश्वदृथापानरतं च । एवमेतत्साधारण-
दूपणम् । तद्ययातिवंशोद्भवः सपर्या समीपं वा कथमर्हति ॥ ३५ ॥
कुलनिन्दा कृत्वा कुलोद्भवं निन्दति वर्णाश्रमेति ।
वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मयहिप्कृतः ।
खैरवर्ती गुणहीनः सपर्या कथमर्हति ॥ ३६॥
वर्णा आश्रमाश्च चत्वारः कुलं क्षत्रियत्वजातिः एतत्रितयेनाप्यपेतः भगवा-
नेव वर्णाश्रमकुलरूप इति तदपेतः शिशुपाल इति तस्य तथात्वम् । सर्वैरेव धर्भगवद्वै-
मुख्याहृहिष्कृतः । ततः खैरवर्ती खैर्वन्धुभिः सह वर्तनशीलोऽपि न भवति अन्यथा
स्नेहमेव कुर्यात् । अत एव गुणैः तपस्यादिभिर्विहीनः सपर्या समीपं वा कथमहतीत्यर्थः ।
केचिद्भगवत्पक्षेऽपि गुणातीत इति वर्णाश्रमकुलरहितत्वं देहाभावात् , धर्मराहिसं इन्द्रिया-
भावात् , खैरवर्तित्वं खेच्छावर्तित्वं तेनान्तःकरणाभावश्चेति तेन त्रितयरहितः त्रितयसहित-
योग्यसपर्या कथमर्हतीत्याहुः ॥ ३६ ॥
कुलस्वरूपनन्दे निरूप्य व्यवहारतो निन्दामाह ब्रह्मर्पिसेवितानिति ।
ब्रह्मर्पिसेवितान्देशान्हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् ।
समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः ।। ३७ ॥
ननु को दोपो भवत्खित्याशङ्कायामाह एते वयं ब्रह्मर्पिसेवितान् कुरुक्षेत्रादि-
देशान् विद्याद्यर्थमनाश्रित्य अब्रह्मवर्चसं समुद्रं मुद्रासहितं पाखण्डमाश्रित्य दस्यवो
भूत्वा प्रजा बाधन्त इति । अथवा । भगवत्सान्निध्यात् तान् स्तौति एते ऋषयः ब्रह्म-
पिंसेवितान् देशान् ज्ञानकर्मादिसहितान् परित्यज्य ब्राह्मणोऽपि वक़ दीप्तिर्यस्मात्
तादृशं समुद्र मुद्रासहितं भगवन्तं चक्रपाणिं दुर्गमाश्रित्य अदस्यवो भूत्वा इन्द्रिया-
दिद्वारा कस्यापि विषयस्य ग्रहणमकृत्वा प्रकर्पण जाताः इन्द्रियवृत्तीर्बलिष्ठाः बाधन्त इति
मगवदाश्रयस्खादेव भवन्तः कृतार्था इति तेषां स्तुतिः समुद्रस्याब्रह्मवर्चस्त्वं प्रदरत्वात्
शप्तत्वात् 'सिन्धोस्तटै चन्द्रमागाम्' इति वाक्यानुसारेण अब्रह्मवर्चखिस्थित्या वा ।
वस्तुतस्तु भगवन्मोहितः क्रीडार्थ स्वीकृतानिवान्यधर्मान् .खीकृत्य निन्दतीति खकीय-
सोपालम्भ इव महत्त्वख्यापका स्तुतिरेव भवति ॥ ३७॥

·- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लंभकृतलेखसमेता। ततो यजातं तदाह एवमादीनीति । एवमादीन्यभद्राणि बभापे नष्टमङ्कली। नोवाच किंचिङ्गगवान् यथा सिंहः शिवारुतम् ॥ ३८॥ अभद्राण्यमङ्गलवाक्यानि अन्तर्मङ्गलस्य नष्टत्वात् 'यदि मनसा ध्यायति' इति वाक्याच अमङ्गलवाक्यान्येवोक्तवान् । तदा भगवानप्येतच्छ्रुत्वा न किंचिदुवाच । प्रतीकारार्थ कायिकं वाचिकं वा न संपादितवान् । तूष्णींमावो वधानुकल्प इति केचित् । अवगणनायाः कृतत्वात् । 'वधानुकल्पः वद्रोहे' इति । वस्तुतस्तु । धर्मे तद्वाक्यानां पाधकत्वाभावात् कुबुद्धिरयमित्युपेक्षितः । ननु वाग्वाणाः वाणापेक्षया परुपाः इति कथमुपेक्षेत्याशक्य दृष्टान्तमाह यथा सिंह इति । न हि शृगालशब्द सिंहसमीपेऽपि जायमाने सिंहनिन्दारूपोर्थोऽस्ति अमिमानेन कल्पयित्वा तं च सदृशीकृत्यान्य एव भृगालः शब्दं करोति न तु सिंहः सिंहतुल्यो वा, सिंहपदेन मारको निरूप्यते वर्णविपर्ययात् अतो मारयिष्याम्यवैनम् । किं वाचनेनेति तूष्णीस्थितः । नापि तदुक्ता धर्मा भगवति सन्ति येन मर्ममेदः स्यात् । नापि निन्दितानर्थान् भगवान् परिगृह्णाति येन निन्दके क्रोधः सात् , अतो मान्तवाक्याटुपेक्ष्यमेव ॥ ३८ ॥ अन्ये पुनर्वहिर्मुखाः भगवन्निन्दनमेतदिति मत्वा तच्च खस्य निरुद्धत्वान्न श्रोतव्यमिति शापं दत्त्वा गतवन्त इत्याह भगवन्निन्दनं श्रुत्वेति । भगवनिन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः। कर्णी पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुपा ॥ ३९॥ तत्तु दुःसहं कर्णयोरपि कठिनं निन्दासहितसमायां ये स्थिताः ते कौँ खस्य पिधाय चेदिपं शिशुपालं रुपा शपन्तो निर्जग्मुः ॥ ३९ ॥ एवंकरणे धर्म इत्याह निन्दा भगवतः शृण्वन्निति । निन्दा भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा। ततो नापति यः सोऽपि यात्यघः स्वकृताच्युतः ।। ४० ॥ अपकर्पवाक्यं निन्दा । येनैव वाक्येन भगवत्यपकर्षप्रतीतिर्भवति तन्न श्रोतव्यं तया भगवद्भक्तस्स जनस्य अपकर्षप्रतीतिर्भवति, जनस्येति साधारणस्यापि । ततः कर्णा पिधाय नापयाति सोऽपि स्वकृताच्युतः सन्नधो याति । भगवटुकर्पज्ञानार्य हि सर्वोऽपि प्रयत्नः तदपक हृयागते विपरीतं जातमिति स्वकृतम्य धर्मस्य वृयानाशा- त्वयं विपरीतमानादधो याति । इदमशक्तविषयम् । यतानां तु धर्मप्यतुर्थे प्रतिपादितः । 'छिन्यात् प्रसघ स्रातीमसती प्रभुश्चेजिहामस्नपि ततो विजेत्स धर्मः' इति ॥ ४०॥ पाण्डवास्तु मत मारयितुं च समयी इति तन्मारणायं प्रवृत्ता इति ततः पाण्डसुता इति ।

·श्रीसुबोधिनी ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः। उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसया ॥४१॥ पितृनाम्ना शूरत्वाय व्यपदेशः । आदौ क्रुद्धाः अन्यथा मातृभगिनीपुत्रत्वा- लेहः प्रतिवन्धको भवेत् । मत्स्या विराटवंशोद्भवाः, कैकयाश्च भरतपूर्वजा वैष्णवाः, सृञ्जयाः द्रुपदवंशजाः। एते चतुर्विधा अपि उदायुधाः समुत्तस्थुः । स्वमरणसंदेह चारयति शिशुपालजिघांसयेति ॥४१॥ ततश्चैद्यस्त्वसंभ्रान्तो जगृहे खड्चमणी। भर्त्सयन्कृष्णपक्षीयान्राज्ञः सदसि भारत ॥ ४२ ॥ शिशुपालोऽपि क्रियाशक्ती सर्वाधिक इति 'जिघांसन्तं जिघांसीयात्'इति पाण्डव- वधार्थमसंभ्रान्तो भूत्वा खड्गचर्मणी जगृहे ततोऽन्यैः अनुचितं क्रियत इत्युक्तः तान् निर्भयन् कृष्णपक्षीया एत इति साक्षाद्वधसाधनं गृहीतवान् । स्वस्य च रक्षासाधनं राज्ञः सदसि इति नात्र ब्राह्मणशापशङ्कति सूचितम् । भारतेति विश्वासार्थम् ॥४२॥ ततो भगवान् एनं तदपेक्षया बलिष्ठं मत्वा अमोघवीर्यं च स्वार्थ यतन्त इति 'भक्तद्रोहे वधः स्मृतः' इति शास्त्रं पुरस्कृत्य खयं मारणार्थं प्रवृत्त इत्याह तांदुत्थायेति । तावदुत्थाय भगवान्खान्निवार्य खयं रुपा। शिरः क्षुरान्तचक्रेण चिच्छेदापततो रिपोः॥४३॥ भगवत्वात्स्वस्य पूर्णा शक्तिः अत एव स्वान् भक्तान् निवार्य स्वयं चक्रेण शिरश्चिच्छेद । सोऽपि भक्तः कथमेवं कृतवानित्याशङ्कायामाह रुपेति । भगवद्रोपधर्मेण स मारितः भगवद्भक्तेषु तस्य रोपजननात् तत्रापि शिरश्चिच्छेद । येन मार्गेण सा वाङ् निर्गच्छति । अलौकिकेन भगवत्सामर्थ्येन स मारित इति शकाव्यावृत्त्यर्थमाह क्षुरान्तेति । क्षुरान्तयत्तीक्ष्णेन । तथा सति लोके भगवन्माहात्म्यं न स्यात् ।साधनोत्कर्षस्तु कर्तुन पकर्ष संपादयति । आपततो रिपोरिति तस्सापराधो वधहेतुरुक्तः ॥ ४३ ।। गन्दः कोलाहलोऽप्यासीच्छिशुपाले ह्ते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैपिणः ॥ १४ ॥ ततस्तद्वधे महान् शब्दो जातः । कोलाहलय सवैः कृतः । शिशुपाले हत इति निमित्तं अनायासेन तन्मारणं चोक्तम् । ततस्तत्पक्षपातिनः दैत्यांशाः सर्व एव जीवरक्षाय युद्धमकृत्वैव जीवनाय दुयुः ॥ ४४ ॥ एवं पाय तम्य वधं निरूप्य स चेलीयो न मुक्तो भवेत्तदा स्मशानत्वं तस सानम्स गयेदिति तदोपपरिहाराय मुक्तिमाह पैद्यदेहोत्थितं ज्योतिरिति ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ६१ चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्युता ॥ ४५ ॥ हृदये स्थितं जीवाख्यं तज्योतिः भगवदिच्छया सहजक्रियायुक्तं वासुदेवं मोक्षदातारमुपाविशत् । भगवत्पादयोः प्रविष्टं वैकुण्ठात्मकं तत्पुनर्लोकाय अन्ति- कमित्यादिपदैः व्यापिवैकुण्ठस्यैव निरूपणम् । अन्यथा कृत्रिमवैकुण्ठात्त्याजनं व्यर्थं स्यात् । 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य' इति न्यायात् । एतदन्यथानुपपत्त्यैव आरामजीवपक्ष एव मुख्य इत्यङ्गीकर्तव्यम् । सात्त्विकशरीरांशशेषेणेति मतमसङ्गतं ज्योतिरिति वाक्यात् । अन्य- त्रात्मज्योति प्रकाराच 'गृहीत्वैतानि संयाति'इति वाक्यांत्तस्य सहजक्रियापि सिद्धा केवल- जीवस्य यथैतादृशं रूपं सिझ्यति तथोपपादितं निवन्धे । 'पश्यतां सर्वभूतानाम्' इति । सायुज्ये प्रमाणमुक्तं जीवस्वरूपनिर्धारश्च । प्रवेशः सर्वैर्न दृष्ट इति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह उल्केवेति । निर्गमनप्रवेशनयोः तस्यादर्शनं खात् आकाशाच्युता ॥ ४५ ॥ एवं निःशङ्कप्रवेशमुक्त्वा भगवन्निन्दाकर्तुः कथं सायुज्यमिति शझ वारयति जन्मनयेति। जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरम्भया धिया। ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६॥ वैकुण्ठात्पतितस्स हिरण्यकशिपुरावणशिशुपाललक्षणजन्मत्रये अनुगुणितमा वर्तितं यद्वैरं अपकारवधादिना तेन यः संरम्भः क्रोधसंरम्मः तद्युक्तया धिया वैरवुझ्या तं भगवन्तं ध्यायन् तन्मयतामेव यातः । तेन पेशस्कारिवत् भगव. ध्यानेन भगवद्रपो भूत्वा भगवति सायुज्यं प्राप्तवान् । अन्यथा जीवगावे भगवति स्थितजगत इव न सायुज्यं स्यात् । तस्मादिदं भगवद्पेण जन्म, तत्र कारणं भाव एव निरन्तरस्मरणमेव । यमेवार्थ निरन्तरं स्मरति स एव भवति ॥ ४६॥ एवं प्रसङ्गात् दोपनिवृत्तिं मोक्षं च निरूप्य प्रारब्धं यागं शिष्टं निरूपयति ऋत्विरभ्य इति । ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान्संपूज्य विधिवचक्रेश्वभृथमेकराह ॥ ४७ ।। श्रीविट्टलेशरयारमउधीवहमतलेसः । चैद्यदेहोत्थितमित्यस्सागासे स्मशानत्वमिति स्मशानत्वसंभावनाया उक्त- त्वाद्दाहोपि तत्रैव कृत इति ज्ञायते । सुपुप्तावपि जीवस्स राहित्यात्याणस्थित्यैव शरीरस्य शुद्ध्य शुद्धिविचार इत्यशुचित्वानि-प्राणशरीरदाहे स्थानस स्मशानवमन्यथा प्रज्वलितामा पुरुपदाहे गृहस स्मशानतं सात् । अत्र जीवस्य सायुज्यात्प्राणेन्द्रियादीनामव स्थितत्वासप्राणस्यैव शरीरस्य दाहः अतस्तन्मुत्युत्तया 'इहैव समवनीयन्ते' इति श्रुत्सा प्राणस शरीरे स्थितिसूचनात्सानस स्मशानवशक्षा निरस्तेति भावः ।

·श्रीसुबोधिनी ततो ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ततः सदस्येभ्यः यावन्तो वै सदस्या इति सर्वेभ्य एव । विपुलां वान्छितादप्यधिकामदात् । ततः सवनत्रयानन्तरं साधस्क्रद्विरात्र- सत्रानन्तरं सर्वानेव देवान् यज्ञभागभुजः तत्तत्स्थाने संपूज्य लौकिकानपि दानमाना- दिमिः । ततोऽवभृथस्नानं कृतवान् । एकराडिति एकराज्यं तस्य सिद्धमिति यांगफलस्यानुवादः॥४७॥ एवं सफलं यागमनूय भगवतैवैतत्सर्व कृतमिति भगवचरित्रमुक्त्वा उपसंहरन् भगवतः प्रयाणमाह साधयित्वेति द्वाभ्याम् । साधयित्वा क्रतुं राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः। उवास कतिचिन्मासान मुहद्भिरभियाचितः॥४८॥ राज्ञः क्रतुं राजसूर्य साधयित्वा कृष्णः फलात्मापि साधनसाधनत्वेन खवि- नियोगं कारयित्वा संमोहनमुत्पाद्य यथा न ज्ञातं तथा योगं साधयित्वा योगे- श्वराणामपीश्वरो दुर्जेयः । योगचर्या दुर्शेयेति सिद्धेऽपि यागे ते खात्मानं न ज्ञास्यन्तीति निश्चित्य कौतुकार्थमज्ञैः सुहृद्भिरभियाचितः सन् कतिचिन्मासानुवास ॥४८॥ ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वरः। ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः॥४९॥ ततो लीलान्तरं कर्तुं राजानमनुज्ञाप्य लेहवशादनिच्छन्तमपि ईश्वरत्वा- त्खातध्यमवलम्ब्य यथागतं सभार्यः सानुगामात्यः स्वपुरं ययौ । ननु भगवत्कार्य किमपि न सिद्धं महत्या संभृत्या किमित्यागतः किमिति गत इत्याशङ्कायामाह देवकीसुत इति । भक्तवात्सल्येन देवक्याश्च पुत्रो जातः तथेदमपि कृतवानित्यर्थः ॥ ४९ ॥ उपसंहरति वर्णितं तदुपाख्यानमिति । वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात्पुनः पुनः॥ ५० ॥ नन्वत्र शिशुपालस्य स्वरूपं न सम्यगुक्तं तदकथने कथा न रसवतीत्याशङ्याह मया पूर्वमेव चैकुण्ठवासिनोर्जन्म विमशापात्पुनः पुनर्जातमिति यहुविस्तरं यया भवति तथा तस्स शिशुपालस्योपाख्यानं मया वर्णितं तृतीये सप्तमे च ॥ ५० ॥ ततो राज्ञः सर्वपापक्षये महती शोभा जातेत्याह राजसूयावभृथ्येनेति । राजसूयावभृथ्येन लातो राजा युधिष्ठिरः। ब्रापक्षत्रसभामध्ये शुशुभे मुरराडिय ॥५१ ।। राजसूयस्स आवभृथ्यमव¥यकर्म तत्र लातो राजा सर्वपापक्षये जाते प्रत्यक्षत्रसभामध्ये सर्वेभ्यः अधिकं शुशुभे । समानजातीयोऽपि वासणाधीनोऽपि सर्वोत्कर्षेण मात इत्यत्र रटान्तमाह सुरराट् देवेन्द्र इवेति ॥ ५१ ।।

·--
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
६३.
राजसूयस्य सागस फलमनूय प्रत्यापत्तिं वदन् सर्वेषां राज्ञा प्रतियानमाह राज्ञा
सभाजिता इति ।
राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः।
कृष्णं ऋतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा ॥५२॥
सर्व सुरादयः सभाजिताः सात्त्विका राजसास्तामसाश्च । आधिदैविकमाध्यात्म
च उभयसमाराधनमध्ये अंशत्वेन प्रसाच स्वयं प्रीणिताः मुदा स्वधामानि
ययुः॥५२॥
राजसूयस्य फलं स्वाराज्यं सर्वसंतोपं चोक्त्वा भूभारहरणमपि तस्य प्रयोजनमिति
तस्यापि वीजं तत्र जातमिति निरूपयति दुर्योधनमृते पापमिति ।
दुर्योधनमृते पापं कलि कुरुकुलामयम् ।
यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
दैत्यांशाः पूर्वमेव निराकृताः। अयं संनिहितवन्धुत्वेन छन्नः अन्तः स्थितः तथापि
फले सिद्ध खदोपं प्रकटितवान् । ततो मानभङ्गं प्राप्य विमना गतः, यतः स पापरूपः
कलेरवतारः । तादृशः कथं वन्युरिति चेत्तत्राह कुरुकुलस्यामयमिति । ब्रह्मकल्पायेत-
त्पर्यन्तं कुरुवंशे यावत् पापमभूत् तदेवैकीमूतं दुर्योधनरूपेणाविर्भूतं अतस्तस्स बन्धुत्वं,
पापत्वं चाविरुद्धमित्यर्थः । आमयो रोगः प्राणिनां सहजः धात्वन्नवैपम्येण नित्यं भवति स
कदाचित् प्रवृद्धः रोगव्यपदेशं प्राप्नोति तथायमपि पापरूप इति मावः । तस्योदोधे किं
निमित्तमित्याकाङ्क्षायामाह यो न सेहे श्रियं स्फीतामिति । धर्मफलमधर्मो न
सहते यथा आमयो गुरुमोजनम् । दृष्टादृष्टोपायाभ्यां पाण्डुसुतस्य श्रीः स्फीता जाता
तादृशीं प्रसिद्धां न सेहे इति कुरुकुले रोगत्वम् ॥ ५३॥
एतदुपाख्यानश्रवणस्य फलमाह य इदं कीर्तयेदिति ।
य इदं कीर्तयेद्विष्णोः कर्म चैद्यवधादिकम् ।
राज्ञां मोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५४॥
प्रत्यहं पठेत् , किमित्येतत्पठिप्यतीत्याशक्षायामाह विष्णोः कर्मति । इदं तु
राजसूयाख्यं राज्ञः कर्म कथं मगवत्कर्मेत्यत आह चैद्यवधादिकमिति । शिशुपाल-
यधः आदिर्यस्स । ततःप्रभृति सर्व भगवत्कर्मव, तहिं तावदेव श्रोतव्यमित्याशमाह
राज्ञां मोक्षं चितानं चेति । अयमेतत् तामसं राजसं सात्विकं चेति एतत्कीर्तनेन
श्रवणेन च सर्वपापैः प्रमुच्यत इति । श्रवणादिफलं निरूपयन् तस्य धर्मसोत्तमत्वमाह
यया खरूपत उत्तमलं वर्ण्यते तया दृष्टफलसाधकलेनापि माहात्म्य मिति फलोक्तिः ॥५॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणमहात्मजश्रीपटमदीक्षितविरचिवायां
दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे पञ्चविंशाध्यायविवरणम् ॥ २५ ॥

·६४
श्रीसुबोधिनी
।
क
श्रीकृष्णाय नमः।
पड्विंशोऽध्यायः।
पड्विंशे राजसूयस्य भूभारहरणे यथा ।
कारणत्वं तदर्थ हि मानभङ्गो निरूप्यते ॥१॥
यथान्यद्भगवत्कर्म मुख्यं कंसवधादिकम् ।
राजसूयकृतिस्तद्वत् भूभारहतिकारणम् ॥२॥
स्वातव्ये तु हरेस्त्र गौणतेति निरूपणम् ।
हरेः कथायां तस्यात्र न युक्तमिति निश्चयः ॥३॥
लौकिक्येव समृद्धिर्हि तस्याभिमतिकारणम् ।
अतः सैवात्र पूर्वोक्तादधिका वर्ण्यते स्फुटा ॥४॥
तस्माद्भापा लौकिकीयं भावादन सर्वथा ।
न विरोधस्ततः पूर्वैर्नानिमैरपि वाचकैः ॥ ५॥
एवं पूर्वाध्यायान्ते 'दुर्योधनमृते पापम्' इत्युक्तम् । तत्र राजा विस्तारं पृच्छति
अजातशत्रोरिति द्वाभ्याम् । खयं सर्वं सावधानतया श्रूयत इति ज्ञापयितुं सार्धेन
पूर्वोक्तमनुवदति अजातशत्रोरिति ।
राजोवाच-अजातरात्रोस्तां दृष्ट्वा राजसूयमहोदयाम् ।
सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् देवा ये समागताः॥१॥
दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्पयः सुराः ।
इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥२॥
वैरे कारणाभावः तामलौकिकी राजसूयेन महानुदयो यस्या इति तां
समृद्धिं दृष्ट्वा । पुलिङ्गपाठो वा । तस्य सर्वाह्लादकत्वमाह सर्वे मुमुदिर इति । ब्रह्म-
वादिनो वाक्यं सत्यमिति संवोधनम् । सात्त्विका राजसा एव निरूपिताः । नृदेचा
इति नरश्य देवाश्चेति । राजानो ऋपयः सुराश्च इति विविधा लोकान्तरस्थाः ।
इति श्रुतमिति श्रुतं समर्थनीयमिति त्वत्त एव च श्रुतमस्ति नोऽस्माभिः सवैरेव ।
भगवन्निति ज्ञानार्थ प्रशंसा । दुर्योधनस्य वन्धोरपि कथं न मुत् तस्य सन्तोपामावे
कारणमुच्यतामित्यर्थः ॥१॥२॥
लौकिकसंपत्तिमाह पितामहस्यति ।
ऋपिरयाच-पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः ।
पान्धया परिचर्यायां तस्यासन्प्रेमयन्धनाः ॥३॥
संपन्धेन श्रयणप्रोत्साहो निरूप्यते, महात्मन इति महानुभावत्वात् । अन्येपां
परिचर्यायां न काचन ला, अत एव यान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् । यने
पहूनि कार्याणि तम प्रतिनियतकार्यकर्तृत्व सर्वेपी वक्तुं सामन्यतो निरूप्यते ॥३॥

·- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ६५ विशेषतो निरूपयति भीमो महानसाध्यक्ष इति । भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः। सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥४॥ स एव तत्र नियुज्यते यो यस्मिन् कर्मणि महत्येव प्रीतो भवति । तत्र बहुमक्षकत्वात् भीम एव महानसाध्यक्षः कृतः, स हि बहु पाचयति । तथा धनाध्यक्ष धनरक्षकः दुर्योधनः, स हि पद्महस्तः यमर्थं स्पृशति सोऽक्षयो भवति । सहदेचो ज्ञानवान् ब्राह्मणादि- पूजायां नियुक्तः। नकुलस्तु अश्विनीकुमारपुत्र इति द्रव्याणां गुणदोपामिज्ञत्वात द्रव्यसाधने द्रव्याणां विनियोगार्थ परीक्षायां नियुक्तः ॥४॥ सतां शुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने । परिवेपणे द्रुपदजा कर्णो दाने महात्मनः॥५॥ तथा सतां सेवायां जिष्णुरर्जुनः, स ह्युपासितवृद्धः सेवां जानाति । कृष्णः पादावनेजन इति । भगवतः अनङ्गवे दुर्योधनदृष्टौ सर्वोत्तमत्वं न स्फुरिष्यतीति ब्रह्मण्यत्वात्तत्र विनियोगो वर्ण्यते । इदमेव हि भगवत आधिक्यं भृगुपरीक्षायां निरूपयिष्यते।परिवेपणे द्रुपदजा द्रौपदी अमृतहस्ता। कर्णो दाने अत्युदारत्वात् । महात्मन इति बहुदानेऽपि राज्ञः संतोप एवेत्येतदर्थमुक्तम् ॥ ५॥ युयुधानो विकर्णश्व हार्दिक्यो विदुरादयः। चाहीकपुत्रा भूर्याद्या ये च संतर्दनादयः॥६॥ युयुधानादयः सर्व एव नानाकर्मसु वैषम्याभावार्थ नियुक्ताः । युयुधानः सात्यकिः यादवोऽप्यर्जुनशिष्यः। विकर्णादयोऽपि चान्धवाः । बाहीकः शंतनो- प्रीता, तस्य पुत्रा भूरिश्रवआदयः । संतर्दनादयश्च गोत्रजाः । सर्वेषां कथनं संभ्रमार्थम् ॥६॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा। प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्पवः ॥७॥ महायज्ञोऽयमिति आकारणप्रेषणद्रव्यसमानयनादिनानाकर्मसु नियुक्ताः सन्तः प्रवर्तन्ते स्म । राजसूयस्य परमधर्मत्वात् तत्कर्तुनःप्रीतिं सर्व एव कर्तुं प्रवृत्ताः । एवमारम्भे सर्वेपां यन्धूनां विनियोगलक्षणः महान् संम्रम उक्तः ॥ ७ ॥ अन्ते तु महानेव संभ्रमो जात इति वक्तुं मध्ये वैदिकं संक्षेपणाह ऋत्विक- सदस्येति । ऋत्विक्सदस्ययहुवित्सु महत्तमेपु खिष्टेपु सूनृतसमईणदक्षिणाभिः। चैये च सात्वतपतेश्वरणं प्रविष्टे चकुस्ततस्त्ववभृधरनपनं गुनद्याम् ॥८॥ मुमो- ·६ श्रीसुबोधिनी ऋत्विजः सदस्या बहुविदश्च विहितदानेन संतर्पिताः । सुहृत्तमास्तु लौकिकदानेन । खिष्टाः इच्छापूरणेन प्रीणिताः । सूनृतं वांचा तर्पणम् । समहणं कायिकम् । दक्षिणा द्रव्यकृता । मानसं त्वेभिरेव ज्ञायते । एवं मित्राणां संतोपं कृत्वा अमित्राणां च नाशव्याजनेष्टं कृतवानित्याह चैद्य च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्ट इति । चक्रुस्ततस्त्ववभृथस्नपनमिति । लौकिकोत्सवोऽवभृथे भवति । धुनदी यमुनव देवरूपित्वात् । इयमपि सूर्यमण्डलादेव समागतेति, वैदिकविरोधाभावे गङ्गायां वा गताः । अनेनालौकिकसामर्थ्य च घोतितम् ॥ ८॥ तत्र मृदङ्गादिवायानां वादनमाह मृदङ्गेति । मृदंङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखाः । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥९॥ लौकिकोत्कर्षार्थमेव वादित्राणां सिद्धानामपि वर्णनम् ॥९॥ अवभृथनिमित्तमाश्रित्य लौकिके उत्सवे उत्सवकार्य सर्वमेवाह नर्तक्यो नन्तुरिति । नर्तक्यो नन्तुर्दृष्टा गायका यूथशो जगुः । वीणावेणुतलोनादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥१०॥ हृष्टाः उत्सवासक्ताः । यूथशः समूहशः । वीणा वेणवश्च तलस्ताल: हस्ततलोनादो वा । दिवमस्पृशदिति लौकिकोक्तिः ॥१०॥ एवं निर्गमने संभ्रममुक्त्वा सर्वेषां राज्ञां युधिष्ठिरेण सह निर्गमनप्रकारमाह चित्रध्वजेति । चित्रध्वजपताकाध्यैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः। खलंकृतैर्भदैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः ॥ ११ ॥ गरुडादिचिह्निता ध्वजाः, जयपत्राङ्किताः पताका, आश्चर्यहेतुत्वं चित्रत्वं ध्वजानां पताकानां च । अग्र्याः श्रेष्ठाः। इभेन्द्राः स्यन्दनानि च अर्वाणश्च अश्वाः । एते स्वलंकृता भटाश्च । चतुरङ्गाणां अलंकरणमुक्तम् । तैः सह भूपा निर्ययुः । रुक्मालंकरणसमूहयुक्ताः । रुक्मं सुवर्णम् ॥ ११ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । ऋत्विक्सदस्येत्यन प्रीणिता इति । विष्टेप्विति यजधातोः कर्मणि क्तान्तम् । तथा च यज देवपूजायां देवपूजा देवत्वेन प्रीणनमेवेति भावः । वैदिकविरोधाभाव इति दीक्षितस्य दीक्षितविमिताद्गमनं 'गर्भो वा एप दीक्षितः' इत्यादिना निपिद्धम् । तथापि गङ्गाया लसच्छ्रीतुलसीविमिश्रकृष्णाद्विरेण्वभ्यधिकाम्बुसाहित्यात तत्र गमनमुचितमेवेति भगवन्मार्ग- मनुसृत्य तद्विरोधाभावे सतीत्यर्थः । अनेनेति गङ्गापर्यन्तं तावत् संभृत्यागमनकथनेनेत्यर्थः । . .

·६७ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । यदुसञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोसलाः । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर्यजमानपुरःसराः॥१२॥ यदुसृञ्जयादयः क्षत्रियावान्तरभेदाः तत्तत्कुलाभिमानयुक्ता अपि सह निर्ययुरि- युत्कर्षः । खखसैन्यैर्भुवं कम्पयन्तः। यजमानो युधिष्ठिरः पुरःसरोयेषाम् ॥१२॥ एवं केवललौकिकपराणां निर्गमनमुक्त्वा अलौकिकानामपि सह निर्गमनमाह सदस्येति । सदस्यविग्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोपेण भूयसा। देवर्पिपितृगन्धर्वास्तुष्टुवुः पुष्पवर्पिणः ॥ १३ ॥ त्रिविधा अपि ब्राह्मणाः ब्रमघोपेण सह निर्गताः। भूयसेति वाघापेक्षया ब्रह्मयोप- स्यैव निकटे जायमानत्वात् भूयस्त्वम् । अलौकिकपतौ देवानामप्यागमनमाह देवीति । देवादय उपरि गच्छन्तः पुष्पवृष्टिं स्तोत्रं च कृतवन्तः ॥ १३ ॥ ततः कामकलाभिः गच्छतामुत्सवमाह स्वलंकृता इति । खलंकृता नरा नार्यों गन्धस्रग्भूपणाम्यरैः। विलिम्पन्तोऽभिपिश्चन्तो विजहुर्विविधै रसैः ॥ १४ ॥ गन्धादिमिः स्खलंकृता विविधै रसैर्विलिम्पन्तः तैलगोरसादिमिहयाः सन्तः कामकलाभिर्विजहुः । याभिः सहलीलोपयुज्यते तास्ते च चिजहुरिति विमर्शः ॥१४॥ साधारणीनां भेदेनाह तेलगोरसेति । तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुमैः । पुंभिलिप्ताः प्रलिम्पन्त्यो विजहुरयोपितः॥१५॥ इदमध देहलीप्रदीपवत् । पुंभिविटैः प्रकण लिप्ताः खयमपि लिम्पन्न्यः। वारयोपितः वेश्याः । वराणां समूहो वारं तस्य योपित इति । धर्ममध्येऽपि लौकिक- भापात्वात् तयावर्णनं न दोपः ॥१५॥ ततो राजपत्नीनां निर्गमनविहरणमाह गुप्ता नृभिरिति । गुप्ता ऋभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेत- हेव्यो यथा दिवि विमानवरदेव्यः । ता मातुलेयसग्विभिः परिपिच्यमानाः सबीडहासचिकसद्वदना चिरेजुः ॥ १६॥ शत्रपाणिगिः पदातिभिर्गुप्ताः । एतदरभृयाख्यं कर्म । देव्यः राजस्त्रियः नरयानेनिर्गताः । नरयानानां तासां चोचमत्वं दृष्टान्तेनाह विमानवरदेव्य इति । तासामपि. टेपनादिलीलामाह ता मातुलेयसग्विभिरिति । मातुलेयः सखिमिश्च परिपिच्यमानाः । मातुलेया एव वा सखायः । मातुलेयस्स भगवतः सखीमिरित्य- ·- श्रीसुबोधिनी पव्याख्यानम् । सर्वराज्ञा स्त्रीणां प्रक्रान्तत्वात् मातुलेयपदं च तासामेव मातुलेयं गमयति । न भर्तुर्मातुलेयं ता देवरानुत सखीनित्यग्रे विरोधश्च । मातुलेयकन्यापरिणये ज्येष्ठस्य कनिष्ठा देवरा मातुलेयाश्च भवन्ति । मातुलेयपदं पैतृष्वस्रेयस्याप्युपलक्षणम् । देवरैः सह सखीनां परिहासविलासः लौकिकः सर्वदेशप्रसिद्धो न निपिद्धः । यथा राजभोग्याः पदार्थाः सर्वेषामुपयुज्यन्ते तथा स्त्रीणामपि वाह्या लीलाः सम्बन्धिनामपि युज्यन्ते । मातुलेयपदेन धर्यो विवाहो निराकृतः । धर्मविवाहवतीनां तु सुतरां पतिव्रतानां तु विलासा एव न भवन्ति सुतरामन्यैः सह । तस्मात्सुपूक्तं मातुलेयैः सखिभिश्चेति । तथापि संवृता इति सवीडहासविकसद्वदना इति पूर्वोक्ताम्यो विशेषः । परिपेचनं तु जलमध्ये न तु मध्येमार्ग तत्रैव कमलानीव विरेजुः ॥ १६ ॥ ता अपि प्रतियोगिनां सेचनं चक्रुरित्याह ता देवरानिति । ता देवरानुत सखीन्सिपिचुइतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः। औत्सुक्यमुक्तकबराच्यवमानमाल्याः क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः ।। १७ ॥ त एव मातुलपुत्रा देवराः। उतेति सखीनां भिन्नत्वाय। हतयः वंशचर्मकृताः। स्वयं च ताः क्लिन्नाम्यराः सूक्ष्मवत्रपरिधानाद्विवृतगात्राः। रसस्थानानामपि दर्शनार्थ विशेषतो निरूपणम् । कुचोरुमध्या इति शृङ्गारस्थानत्वाय तासां तथा वर्णनम्, मध्यं नाभिस्थानम् । क्रीडोत्सुक्येन मुक्तं कबरं यासाम् । अत एव च्यवमानमाल्याः । तासां दर्शनेन कन्दविर्भावो भवतीति तेन प्रकारेण विशेषो वर्णितः । दोपजनकत्वं व्यवस्थया परिहरति मलधियामिति । अजितान्तःकरणानामेव तदर्शनेन क्षोभः । अनेन कीर्तनश्रवणादावपि दोपः परिहतः । रुचिरैरिति रसाभासव्यतिरिक्तैः ॥ १७॥ ततो युधिष्ठिरस्य निर्गमनमाह स सम्राडिति । स सम्राथमारूढः सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव ॥१८॥ साम्राज्यं कर्मणा तेनैव प्राप्तमिति रथविशेषणम् । सदश्वं रुक्ममालिनमिति । सत्पदेन दान्तत्वमपि गम्यते । सुवर्णालंकारोपेतम् । खपत्नीभिः असाधारणीमिः, पूर्ववैलक्षण्यार्थमुक्तम् । तस्यालौकिकत्वमाह क्रियाभिः ऋतुराडिवेति । प्रकरणेन प्राप्त लौकिकत्वं परिहियते । ऋतुराडपि योगजदृष्टया दृश्यते । अभिव्यक्तिदशायां तु सवरेव क्रियाभिनित्याभिः ॥१८॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । स सम्राडिसन । सत्पदेनेति सन्तोश्वाः गजदन्तनिर्मित रथ एव योग्या भवन्तीति भावः। --- ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विजः। आचान्तं लापयांचक्रुर्गङ्गायां सह कृष्णया ॥ १९ ॥ ऋत्विजां वा यागा नानाशाखासु. प्रकारभेदेन भवन्तीति पत्नीसंयाजान्ताः संस्थाः साम्प्रतं प्रचरन्ति । स(ह)सान्ता वा, तस्मिन् पक्षे स्वतन्त्रतया पत्नीसंयाजाः पृथगेव क्रियन्ते जायन्यादिद्रव्यैः । आवभृथ्याश्च इष्टयः आवभृथ्यः कर्मभिः । चरित्वा चरणं कृतिः। ततस्ते एव ऋत्विजः आचान्तं कर्मसमात्यनन्तरं लापयांचक्रुः अमि- पेकविधिना । अभिषेको मुख्ययैवेति सह कृष्णयेत्युक्तं 'मुख्याभिपेक्री' इति वास्यात् । गङ्गायामिति अप्स्ववगाह्याभिपेकः ।। १९ ।। देवदुन्दुभयो नेदुर्नरदुन्दुभिभिः समम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः ॥ २० ॥ तस्य यागकृतिः सर्वसंमता जातेति ज्ञापयितुं देवदुन्दुभीनां वादनम् । नरदुन्दुभयः लौकिकाः । अभिलपितसमये नरदुन्दुभिवादनं तदैव देवदुन्दुभीनामपीति देवा इच्छानुसारिणो जाता इति ज्ञापयितुं सहभावो निरूपितः । देवत्वसंपादक- कर्मापेक्षयापि राजसूयो महानिति ज्ञापयितुं मुमुचुः पुष्पवाणीत्याह ॥ २०॥ सस्नुस्तत्र ततः सर्व वर्णाश्रमयुता जनाः। महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्विपात् ।। २१ ।। ततो राजसन्निधौ सर्व एव सरनुः । पतितपाखण्डानां तत्र प्रवेशाभावाय वर्णा- श्रमयुता जना इत्युक्तम् । माहात्म्यमाह महापातक्यपीति । सद्यः स्नानानन्तरमेव अकस्मात्समागतः अभ्यनुज्ञया साति चेत् ॥ २१ ॥ ततो राज्ञः लौकिकोत्कर्थिमलंकरणमाह अथेति । अथ राजाऽहते क्षौमे परिधाय स्खलंकृतः । ऋत्विक्सदस्यत्रमादीनान भरणाम्यरैः ॥ २२॥ एतावत्कालं त्वनलंकृतः नियमे न्यस्तभूपणत्वात् । अहते नूतने । क्षौमे 'सौम्यं वै क्षौमम्' इति सोमेन वरदत्ते इव परिधाय स्खलंकृतो जातः। ततोऽन्यानपि ऋत्वि- गादीन् स्वसमानवेपान् कृतवान् ॥ २२ ॥ यन्धुज्ञातिनृपान्मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः। अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः ।। २ ।। यथायोग्यं यन्धुज्ञातिनृपान् मित्रान् सुहृदश्च अन्यांश्च समागतान् सर्व- प्रकारेण पूजायामप्र कालो न नियामकः किंतु पुरुपा एयेति नापयितुमभीक्ष्णमित्यु- क्तम् । पूजयामासेति विधिरुक्तः न तु लौकिकम् । अनेनास्मिन् प्रकरणे रानः केवलस भारिट्टलगराया'मनायभानमः। पनीत्यत्र । प्रात्विजां येति क्रियामिरिति पूर्वानुवृत्तिः । .

·श्रीसुवोधिनी वैदिकी चेष्टा, अन्येषां तु लौकिक्येवेति । ननु विहिताः परिच्छिन्ना एव भवन्ति यागाङ्गभूताः किमिति सर्वानेव पूजयामासत्याकाङ्क्षायामाह नारायणपर इति । तस्य भगवत्पूजायामेव तात्पर्य तेन तदात्मकाः सर्व इति श्रद्धया सर्वपूजनम् । नृप- त्वात्समृद्धिः ॥ २३ ॥ राजपूजितानां सर्वेषां शोभामाह सर्व जना इति । सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्र- गुष्णीपकञ्चकदुकूलमहाय॑हाराः। नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दपुष्ट- वक्रश्रियः कनकमेखलया चिरेजुः॥ २४ ॥ अन्तर्बहिश्व दोपा निवृत्ताः । इच्छापूरणादामरणैश्च कान्त्या सुररुचो जाताः । तत्र हेतुभूतं विशेपणं मणिकुण्डलेति । मणियुक्त कुण्डले स्रजः उष्णी कञ्चकं दुकूलं मध्यबन्धनं महाय॑श्च हारो येपाम् । नार्यश्च तथालंकृताः । चकारण तद्धर्मोक्तिः । विशेषमाह कुण्डलयुगेनालकवृन्देन चं पुष्टा वक्रश्रीर्यासास् । सुतरां कनकमेखलया विरेजुः । एतदन्ता लौकिकी शोभा ॥ २४ ॥ अथ भिन्नप्रक्रमेण समागतानां निर्गमनमाह अथत्विज इति । अथविजो महाशालाः सदस्या ब्रह्मवादिनः। ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागताः ॥ २५ ॥ अग्रे वक्ष्यमाणमानभङ्गः प्रत्यापत्तिपर्यन्तं मध्ये केनाप्यंशेन न्यूनतायां तेनैव दुष्टानां संतोप इति न मात्सर्यं पुष्टं भवेदिति प्रत्यापत्तिपर्यन्तं वर्णना । महाशाला: श्रोत्रियाः। तेपामेवात्विज्यम् । सदस्यास्तु ब्रह्मवादिनः। त एव सर्वज्ञाः । एवमुभये अपेक्षितधर्मयुक्ता निरूपिताः । अन्ये विप्रादयः । तेपामागमनमेव प्रयोजक तदाह ये समागता इति ॥ २५॥ तथा देवादीनामपि । देवर्पिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः। पूजितास्तमनुज्ञाप्य खधामानि ययुनूप ॥ २६ ।। ते सर्वे पूजिताः सन्तः मुदा खधामानि ययुः । नृपेति संबोधनं समाप्तौ संतोपाय ॥२६॥ तेषां मानसं कायिकं चोक्त्वा वाचनिकमाह हरिदासस्येति । हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन्प्रशंसन्तः पिवन्मोऽमृतं यथा ॥ २७ ॥ राजः स्वधर्मनिरतस्य हरिदासस्य च प्रमाणप्रमेयवलपुष्टस्य । तत्रापि राज- सूयस्य तत्रापि महोदयम्, अत एव प्रशंसन्तः स्वयमेव नैवातृप्यन् । अन्येच्छया

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
वर्णनायां तदिच्छापूर्ती निवृत्तिरपि भवेत् । इदं तु खार्थमेवेति निरन्तरं प्रशंसा । प्रतिक्षणं
तु रुच्याधिक्याय दृष्टान्तमाह मयों मरणधर्मा, अमृतं स्वादिष्ठं मरणनिवर्तकं चेति ।
अनुभवपर्यवसानाभ्यामुत्कृष्टान्न निवर्तते । अत्रापि तदासक्त्या वर्णनायां 'यो यच्छ्रद्धः' इति
न्यायेन राजतुल्यत्वसंपादकत्वादनिवृत्तिर्युक्तेत्यर्थः ॥ २७ ॥
लौकिकं वन्धुपु विशेषतो वक्तव्यमिति साधारणतुल्यत्वे न शोभेति साधारणेषु गतेषु
वन्धून् स्थापयामासेत्याह तत इति ।
ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्संबन्धिवान्धवान् ।
प्रेम्णा निवासयामास कृष्णं च त्यागकातरः ॥ २८ ॥
भगवदिच्छैवैपा यतोऽनर्थोऽये भविष्यतीति । सुहृदो मित्राणि । संबन्धिनो
विवाह्याः । वान्धवा गोत्रिणः । प्रेम्णेति यागसमये वान्धवाः परिचर्यायामेव
व्यापृताः न सुखेन भोगं प्राप्तवन्तः । अतः संमर्दै निवृत्ते सहभोगेच्छया स्नेहेन
तेपां स्थापनमित्यर्थः । कृष्णं चेति विशेपार्थमुक्तम् । बहुकालं स्थापनं सूचयति
त्यागकातर इति ।। २८॥
सर्वे पान्धवा अविशेपात्तन स्थिताः, भगवतस्तु कार्यान्तरमप्यस्तीति कदाचिद-
स्थितिमाशयाह भगवानेवेति ।
भगवानेव तनाङ्गन्यवात्सीत्तत्प्रियंकरः ।
प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्यादींश्च कुशस्थलीम् ॥ २९ ॥
अङ्ग्रेत्यप्रतारणे तत्रैवावासीदिति । एवकारेण सभार्यस्य वसतिनिरूपिता ।
कार्यान्तरार्थ स्वप्रतिनिधितया अन्यान् प्रस्थापितवानित्साह प्रस्थाप्येति । भगवति
विद्यमाने रक्षा विलासश्च द्वारकायां भवेत् तत्रैकेन द्वयं न सिद्ध्यतीति रक्षार्थं यदुवीरान
विलासार्थ साम्बादींश्च प्रस्थापितवान् । तत्र स्वभावतः सभयं स्थानमाह कुशस्थली-
मिति । कुशो दैत्य इति तस्यां भूमौ दैत्योपद्रवसंभवः ॥ २९ ।।
यागपूर्व मध्ये अन्ते च यावदभीप्सितं तावद्राज्ञो जातमिति राजकृत्यमुपसंहरति
इत्थं राजेति ।
इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् ।
सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृपणेनासीगतज्वरः ।। ३० ।।
राजेति स्वधर्मवत्त्वम् । धर्मसुत इति वीजशुद्धिः । मनोरथ एव महानर्णवः
महत्त्वात् प्रतिवन्धकनक्रसद्भावाच । अत एव सुदुस्तरमन्यैः स्वस्यापि । परं कृष्णेन
समुत्तीर्य गतमानसज्वर आसीत् । यथा वैष्णवधर्मः ज्वरादिकं समुद्र निक्षिप्य
उत्तीर्णो विज्वरो.भवतीत्यर्थः ॥ ३०॥

·श्रीसुबोधिनी अतः परं भूभारहरणाख्यं भगवचरित्रं वक्तुं दुर्योधनमानभङ्गमाह एकदेति । एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्यद्राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः ।। ३१ ॥ दुर्योधनादिध्वपि भीष्मादयो ज्येष्ठा गृहे गताः । यैर्यागे कर्माणि कृतानि त एव स्थिताः । पूर्व यागावेशात् न मात्सर्योत्पत्तिः । पश्चात्तु सहजदोपाविर्भावात् मात्सर्य जातमित्याह तस्यान्तःपुरे श्रियं स्त्रीरूपां धनरूपां च दृष्ट्वा वैदिकोत्कर्ष राजसूयं च दृष्ट्वा । अच्युतात्मन इति भत्तयतिशयं च दृष्ट्वा मार्गत्रयसंपत्तौ खस्यापि युधिष्ठिरतुल्यत्वं मन्यमानः त्रितयमध्ये एकस्याप्यमावादतप्यत् ॥ ३१ ॥ तत्र धनकृतां श्रियं वर्णयति यस्मिन्निति । यस्मिन्नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्मी- नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपतृप्ताः । ताभिः पतिं द्रुपदराजसुत्तोपतस्थे यस्यां विपक्तहृदयः कुरुराडतप्यत् ॥ ३२॥ नरेन्द्रा मनुष्यराजानः तेषां संपत्तिर्मानुपी । दितिजेन्द्रा दैत्यश्रेष्ठाः तेषां संपत्तिरासुरी मायाप्रचुरा । सुरेन्द्रा देवश्रेष्ठाः तेषां संपत्तिरलौकिकी विचित्रा । ताः सर्वा अपि नानाविधाः ताः सर्वा एव राज्ञोन्तःपुरे विभान्ति । किलेति प्रमाणम् । ननु प्रतिनियताः कथं मनुष्ये सर्वा जाता इत्याशयाह विश्वसृजोपकृप्ता इति । भगवता नूतना रचिताः । तेन तत्तदपेक्षयाप्युत्कर्ष उक्तः । तामिः समृद्धिभिः सह स्वपति द्रुपदराजसुता उपतस्थे । ततः किमत आह यस्यां विपक्तहृदय इति । सर्वोत्कर्षोयमर्थः यथा कथंचित् प्राप्तः यथा पञ्चभिर्भुज्यते तथास्माभिरपि भोक्तव्यं । इति तस्येच्छा, अतस्तस्यां विपक्तहृदयः कुरुराट् तदतिशयसर्वविषययुक्तः अतप्यत् परमं कामसन्तापं प्राप्तवान् ॥ ३२ ॥ एवमायन्तौ दोपौ वर्णिती, मोहं वर्णयितुं भगवत्संबन्धिलीलां तत्र वर्णयति .. यस्मिन्निति । यस्तिदा मधुपतेर्महिपीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकै कणदशिशोभम् । मध्ये सुचारुकुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं चपलकुण्डलकुन्तलाढ्यम् ॥ ३३ ॥ तदा तदर्शनसमये मधुपतेर्भगवतः व्यामोहकस्स कोटिकन्दर्परूपस्य महिपी- सहस्रं वीक्ष्य इति पूर्वेणैव संवन्धः। भगवतोऽपि कामपूरकत्वेन बाहुल्याच मोहक- वं निरूपितम् । मोहककरणमिव विशेषणमाह श्रोणीभरणेति । नितम्बमारेण शनकैः कणन्ताबद्धी नूपुरादिमिः शोमा यस्स, नूपुरदर्शनं तच्छब्दो वा व्यामोहक ·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। इत्यर्थः । मध्ये सुचारु यत् कुचकुङ्कुमं अनेन प्रकारविशेषेण समर्पित कुचकुकुम निरूपितम् । मकरिकापत्रमध्ये कुङ्कुमं निरूपितमिति अतिसूक्ष्मवस्त्रव्यवधानं रसजनकमेव न दृष्टिप्रतिबन्धकं तेन मोहाथ वर्णनमुपपद्यते । तेन यः शोणो हारः कमलपत्राणीव तन्मध्ये श्रीमन्मुख कार्यावेशे भावार्थ वा चपलकुण्डलकुन्तलैः आढ्यं । मध्ये सुचार्विति भिन्नं वा, प्रान्तस्त्रिय अपेक्षयापि मध्यस्त्रीणां रुक्मिण्यादीनामत्युत्कृष्टत्वात् ॥ ३३॥. 'एवं स्त्रीणां ' मोहहेतुत्वमुक्त्वा नरदेवकृतमोहहेतुं संपाद्य दैत्यकृतं स्थानतो मोहहेतुमाह सभायामिति । सभायां मयक्लृप्तायां कापि धर्मसुतोऽधिराह । वृतीनुगैर्वन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुपा ॥ ३४ ॥ मयेन विशेपत एतदर्थमेव क्लृप्ता सभा। कापि कालस्यापि तयारूपे । धर्मसुतः अर्थादधर्मभङ्गं करिष्यतीति सूचितम् । अधिराडिति सामर्थ्यम् । वृतोनुगै- यन्धुभिश्चेति सहायः क्रियामयः । ज्ञानक्रियारूपं सहायमाह कृष्णेनापि स्वचक्षुपेति । अनेन दुर्योधनापेक्षयापि भगवतः सन्मानना भगवत्कृतमेव प्रमाणमिति च सूचितम् ॥३४॥ तस्य दुर्योधनप्रदर्शनार्थ विशेषतः सिंहासनस्थितिमाह आसीन इति । आसीनः काञ्चने साक्षादासने भगवानिय । पारमेष्ठ्यश्रिया पुष्टः स्तृयमानश्च वन्धुभिः॥३५॥ सुवर्णसिंहासने सर्वोत्कर्ष प्राप्य भगवानिव आसीनो जातः, साक्षादासन इति । आसनशक्तिस्तत्रैव स्थापिता । यागफलरूपपारमेष्ठ्यश्रियापि पुष्टः। वन्धुभिः स्तृयमान इति मानोन्नतिः ॥३५॥ एवंविधे समये दुर्योधनः समागत इत्याह तत्रेति । तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशदसिहस्तः क्षिपन्रुपा ॥ ३६॥ सोऽभिमानी मां सेवकं कर्तुं अक्षपीडां वा जनयितुं स्थापयतीति भ्रातृभिः सहितः असंमतं युद्धं वा करिष्यामीति वा निश्चित्य क्षिपन्नितस्ततः सर्वान् । किरीटमाली मूला असिहस्तः प्रायेण कंचिन्गारयितुमिव न्यविशत् । रुपैति लौकिकन्यायेनापि तस्यादर्शनहेतुरुक्तः ॥ ३६॥ ततस्तत्र पदार्येषु भ्रमो जात इत्याह स्थलेऽभ्यगृह्णादिति । स्थलेऽभ्यगृहाद्वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्यलेऽपतत् । जले च स्थलवद्वान्त्या मयमायाविमोहितः ॥३७॥ १. गुपो. . :

·..
.
७४
श्रीसुबोधिनी
काचादिमिः कृत्वा तथा कृतवान् ततः स्थल एव जलवुझ्या वस्त्रान्तं
खभावादभ्यगृह्णात् । तत्र हेतुः जलं मत्वेति । न केवलं वस्त्रग्रहणमानं कित्ये.
तन्निनस्थानमिति जले प्रविशन्निव स्थल एवापतत् । एवं जले च स्थलघुझ्या सवस्त्र
एव प्रविष्टः निम्नत्वात् पतितः । तत्र हेतुः स्थलवद्धान्त्येति । यथा स्थले पूर्व
जलश्रमो जातः । एवमत्रापि स्थले जात इत्यर्थः । तत्राप्रत्याख्येयहेतुमाह भयमाया:
विमोहित इति । यो हि दुष्टः सामिमानः क्रोधेन तं देशं प्रविशति तस्स भ्रमो भवतीति
काचिन्माया देवतारूपा तस्यां सभायां मयेन स्थापिता सा तथैव विरुद्ध प्रामयतीति
मायया विमोहितः ॥ ३७॥
ततो यजातं तदाह जहासेति ।
जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे ।
निवार्यमाणा अप्य राज्ञा कृष्णानुमोदिताः॥ ३८॥
तमन्धमिव दृष्ट्वा भीमस्तत्प्रतिकूलैकस्वभावः । स्त्रियः सर्वाः स्वभावतः । अपरे
नृपतयः ये न दुर्योधनसंवन्धिनः । ननु राजसभायां हास्यमनुचितमिति चेत् ।
तत्राह निवार्यमाणा अपीति । राज्ञा निवार्यमाणा अपि स्वतोऽनुचितस्य का
वाती। तत्र हेतुः कृष्णानुमोदिता इति । अन्तःकरणे बहिश्च । एतदर्थमेवैता-
वानुद्यम इति ॥ ३८॥.
ततो यजातं तदाह स ब्रीडित इति ।
स वीडितोऽवाग्वदनो रुपा ज्वलनिष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् ।.
हाहेति शब्दः सुमहानभूत्सतामजातशत्रुर्विमना इवाभवत् ।
बभूव तूष्णीं भगवान्भुवो भरं समुजिहीपुर्धमति स यदृशा ॥ ३९ ॥
अवाग्वदनो बहिः। ततोऽपमानेन जातो महान् रोपः तेन ज्वलन्निव तस्मात्
स्थानात् भीममर्त्सनमकृत्वैव तूष्णीं निष्क्रम्य तूष्णीं राजानं गमिष्यामीत्यननुज्ञाप्य
गजाह्वयमेव प्रययौ । यमुनामुत्तीर्य गत एव । ततो महान् वन्धुरेवं गत इति
हाहेति शब्दः सुमहानभूत सोऽपि सतामेव भूतानुकम्पिनाम् । राजा च
अजातशत्रुत्वाद्विमना अभवत् । इवेति भगवदनुमोदनात्किञ्चिदस्तीति
ज्ञातवान् । भगवांस्तु नोपहासं न वा विषादं किमपि कृतवानित्याह बभूव तृष्णीमिति ।
पुनः सन्माननायां भूभारहरणं न भवेत् तन्मारणे वा पाण्डवानां गर्यो न गच्छेदिति ।
भगवान् सर्वसमस्तूप्णीमास । यतो भुवो भार जिहीर्पः । नन्वेवं कृते कथं भूमारहरणं
भविष्यतीत्याशझ्याह यद्यस्मात् कारणात् भगवान् दृशा ज्ञानचक्षुपा ज्ञानेनैव सह
भ्रमति साध्यसाधनमावः सर्वोऽपि तस्य प्रत्यक्ष इत्यर्थः । स्मेति सर्वलोकवेदप्रसिद्धिरत्र
प्रमाणं निरूपितम् ॥ ३९ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
७५
उक्तमुपसंहरति एतत्तेऽभिहितमिति।
एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।
दुर्योधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाकतौ ॥ ४०.॥
राजनिति स्नेहान्महत्संवोधनम् । एतस्य चरित्रस्य निरोधोपयोगित्वं नास्तीति
शङ्काव्युदासाथ त्वया पृष्टं चेत् तदोक्तमित्याह यत्पृष्टोऽहमिह त्वयेति । त्वया
मानमङ्गे हेतुः पृष्टः । तत्र दुर्योधनस्य दौरात्म्यमेव मानभङ्गहेतुरित्युत्तरं दौरात्म्यं च
निरूपितमभिमानरूपम् । तच राजसूये समागतस्य कर्तुमनुचितं न हि धर्मार्थमागतो-
मिमानं करोति तत्रापि महाकतौ निरभिमानतयैव तन गन्तुमुचितमित्यर्थः ॥ ४० ॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धोतरार्धविवरणे पइविंशाध्यायविवरणम् ॥ २६ ॥

·श्रीसुबोधिनी श्रीकृष्णाय नमः। सेप्तविंशोऽध्यायः । सात्विकानां निरोधस्तु पभिरेवं निरूपितः । साधनांशः फलांशस्तु पभिरग्रे निरूप्यते ॥१॥ फलं तु त्रिविधं प्रोक्तं शत्रुनाशो यशस्तथा । अलौकिकी तथा संपद द्वाभ्यां द्वाभ्यां निरूप्यते ॥२॥ धन्धूनां च तथांशस्य मित्रसेति पृथक पृथक् । चन्धूनां कृष्णसद्भावान्नान्यत्रेच्छा कथंचन ॥३॥ सहागतस्य त्वंशस्य कीर्तिरेवेप्सिता भुवि । मित्रस्य लक्ष्मीवैमुख्यात् संपत्तिर्वाञ्छिता कचित् ॥४॥ परोक्षे दारदृष्टो हि मित्रत्वमुपयाति हि । अत्रादौ द्वारकास्थानां बन्धूनां च तथा क्वचित् ॥ ५॥ अनिवार्य दुःखमुक्तं द्वितीयेन निवार्यते । सप्तविंशे तथाध्याये यादवानां महद्भयम् ॥६॥ महादेवादिपुष्टेभ्यः शाल्वादिभ्यो निरूप्यते । अप्रत्याख्येयता सिधै प्रद्युम्नाय जयो महान् ॥ ७ ॥ निरूपितः समस्तानां यतः स्यात्तु महद्भयम् । स्वतत्रतया फलप्रकरणमारभते अथेति । श्रीशुक उवाच-अथान्यदपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं महत् । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हतः ॥१॥ तदैव निरुद्धानां भगवत्परता भवति । एतच्चरित्रमुत्तममिति श्रवणार्थ विशेपेण प्रेरयति अन्यदपि कृष्णस्य शृण्विति । यतः अद्भुतं कर्मेति । अस्माचरित्राद्भग- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । कारिकायां भगवन्मित्रस्य लक्ष्मीवैमुख्ये हेतुमाहुः परोक्षे इति । भगवतो दाराः लक्ष्मीः भगवत्परोक्षे लक्ष्यां दृष्टौ सत्यां मित्रत्वमुपयाति 'परोक्षे दारदर्शनम्' इति नीतिवाक्यसंमत्यर्थ हिशब्दः । अतो भगवत्संमुखः सन् तदत्ता सम्पत्तिरूपां लक्ष्मी गृहीत- वानित्यर्थः। तत्रादाविति एतत्प्रकरणादावित्यर्थः । द्वितीयेनेति इतो द्वितीयाध्यायेनेत्यर्थः । अथेत्यत्र । तदैवेति एतादृग्भये सत्सेवेत्यर्थः अत एवेति यतो विश्वस्मिन् नीवेनान्यार्थमारब्धमन्याथं भवत्सत एवेत्यर्थः । तदेव विवृण्वन्ति धर्मार्थमिति । अनापीति विपरीतफलेपि जगति फलरूपो भगवतः अनुभवः साक्षात्कारो वरसाधनत्वेन ·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । वतोऽद्भुतांनि कर्माणि बहूनिभवन्ति। इदं च चरित्रमद्भुतम् । तदेवाद्भुतं यदन्यार्थमारब्धमन्यार्थ भवति । अत एव विश्वमेवाद्भुतं चरित्रमिति भगवच्छास्त्रं, धमार्थ प्रयत्नं कुर्वन् अधर्म करोति, अर्थार्थमनथ, एवं पुरुषार्थान्तरेऽपि । किंबहुना सुखार्थ यतमानो दुःखं प्राप्नोति । एवं सर्वाश्रमादिधर्मेषु भगवदनुसन्धानन्यतिरेकेषु बोद्धव्यम् । अनापि फलं भगवदनुभवः साधनत्वेन मन्यते । तथा सर्व एव भगवत्सम्बन्धी पदार्थः । इदं रहस्यं सर्वदेव भगवदीयैरनुसन्धेयम् । अतो यद्यपि सर्वमेवाद्भुतं तथापीदं महत् । तस्याद्भुतत्वमुप- पादयति क्रीडानरशरीरस्येति । क्रीडार्थ नरशरीरमङ्गीकृतम् । यत्र क्रीडासंभावनापि नास्ति । नराणां सुखस्यैव नरकत्वात् तत्किमित्याकाङ्क्षायां निर्दिशति यथा-सौभ- पतिहत इति । मायिक पुरं सौभशब्देनोच्यते तस्य पतिः शाल्वः स चेत् प्रयत्नं न कुर्यात्, जीवेद्वा कियत्कालं दुर्योधनादिवत् । अयं तु शीघ्रमेव हतः ॥ १ ॥ तस्स हननार्थमुपाख्यानमाह शिशुपालसख इति । शिशुपालसखः शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगतः। यदुभिर्निर्जितः संख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥२॥ शपथपूर्विका तेन सह मैत्री । शिशुपालसखित्वेमैव प्रसिद्धः शाल्वः । अत एव रुक्मिण्युद्वाहे आगते उपस्थिते आगतो वा यदुभिर्निर्जितः। आगतं वा संख्य युद्ध तदा यदुभिनिर्जितः। न केवलमेकः किन्तु जरासन्धादयोऽपि तथा , मित्राणि निर्जिताश्च ॥२॥ एवं सर्वेष्वेव तथाभूतेषु सर्वहितान्वेपी यादवानां मारणं विचारितवान्- शाल्यः प्रतिज्ञामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवीं क्षमा करिप्ये पौरुपं मम पश्यत ॥ ३ ॥ ततस्तसिद्ध्यर्थं शाल्वः प्रतिज्ञामकरोत् । क्लेशेष्यनिवृत्त्यथं सर्वभूभुजां शृण्वतामकरोत् । प्रतिज्ञामाह-अयादवी मां करिष्य इति । यस्यां मायां यादवा न तिष्ठन्ति इति सबीजनिहरणमर्थः । किं ब्रह्मशापेनेव नेत्याह पौरुपं मम पश्यतेति । पश्यतेति पौरुपं खकीयं साक्षात्पश्यतेति ॥३॥ ततोऽन्यानप्याह- इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशुपति प्रभुम् । आराधयामास नृप पांसुमुष्टिं सकृद्रसन् ॥४॥ श्रीविठ्ठलेशरायामनश्रीयसभनलेसः । वर्तत इति जीवो मन्यते । वरं याचितुं भगवत्साक्षात्कारः संपादनीयः, तया फलरूपः सर्व एष भगवद्भजनोपयोगी पुष्पादिपदार्थः प्रीताद्भगवतः फलं याचयितुं फलमापनत्वेन संपादनीय इति मन्यत इत्यर्थः । इदं रहस्यमिति भगवदनुसन्धानव्यतिरेकेपु विपरीतमेव भवतीदं रहसमित्यर्थः । मूले महदद्भुतमित्युक्तं तसार्य एतदन्तेनोक्तः । - ·.. . श्रीसुबोधिनी इत्युक्त्वा मूढः असाध्यसाधनार्थं प्रवृत्तः भूमिर्यादवोपजीविनी कथं यादव- रहिता खरूपं लप्स्यत इति । तथापि मौड्यात्प्रतिज्ञाय तत्राप्यसमर्थं देवं सेवितवान् । यतः स पशूनामेव पतिः तत्रापि प्रभुः नत्वन्तर्यामी । यदि पुरुपोत्तममन्तर्यामिणं वा मजेत् भक्तो ज्ञानी वा भवेत् तदा जगजननसामर्थ्य विश्वोपसंहारसामर्थ्य वा भवेत् । विश्वामित्रस्येव तद्वहुकालसाध्यमिति मत्वा क्षिप्रप्रसादं स्वस्य पशुत्वात् प्रभुमाराधया- मास । तत्राराधनप्रकारः पांशुमुष्टिं सकृद्रसन्निति । भगवद्वैमुख्यात्वहस्तेनैव खमुखे धूलिप्रक्षेपः ॥४॥ ततो यजातं तदाह संवत्सरान्त इति । संवत्सरान्ते भगवानाशुतोप उमापतिः। चरेण छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥५॥ महादेवः कालप्रेष्यः, संवत्सरात्मकस्तु कालः, शाल्वो दुर्वृत्तः भगवद्विरोधार्थं यतते अस्मांश्च प्रार्थयते । तत्राद्भुतकर्मत्वाद्भगवदभिप्रायो न ज्ञायते । किमस्मा एप वरो देयो नवेति । तदर्थ संवत्सरप्रतीक्षा कृता । यदि संवत्सरेणायं मार्यते तदा खामिहितका संवत्सरेणैव कार्य सिद्धम् । अथ यदि केशमेव दत्वा जीवयिष्यति तदा मयापि क्लेशदानार्थमेव वरो देय इति विचार्य संवत्सरं तूष्णीं स्थितः । नन्वग्नेऽपि कथं न स्थितः तत्राह-आशुतोप इति । स परमदयालुः अल्पमप्यन्यस्य क्लेशं न सहते, तथाप्यस्थाने यत्न करोतीति तावद्विलम्यं कृतवान् । ननु तथापि स्वामिद्रोही उपेक्षणीय एव, किमिति वरो दत्त इत्याकाङ्क्षायामाह उमापतिरिति । उमापि तपःकुर्वाणा मया उपेक्षिता, सा पश्चात्तपसा पुष्टा सती गले पतिता, तथायमपि भविष्यतीति विचार्य ततो विधार्थमेव वरेण छन्दयामास । वरं ब्रूहीत्युक्तवान् । ननु तस्य को धर्मः येन वरार्थ छन्दयामास । तपस्तु नास्त्येव भगवद्वैमुख्यात्। नहि नारकिणो रोगिणो वा तपः कुर्वन्ति । किन्तु कर्मानुभव एव तेपो तादृशः तस्मादुपेक्षणीय एवेत्याशङ्कायामाह-शरणमागत- मिति । शरण्योपेक्षादोपभियेति ॥५॥ ततस्तस्यान्तर्यामिणैव बुद्धिनाशो जात इति यत्किचित्यार्थयते देवासुरेति । देवासुरमनुप्याणां गन्धपॉरंगरक्षसाम् । अभेद्य कामगं चने सयानं वृष्णिभीपणम् ॥६॥ देवासुरमनुप्याधिगुणप्रधानाः गन्धर्वारगराक्षसाः मिश्रगुणप्रधानाः । एवं पद्भिः सर्व एव सगुणाः परिगृहीताः । तेषां सर्वेषामेवाभेद्यं अस्मदधीनं च कामगमन्यथा श्रीविट्टलेशरापारमनधीपालभकृतलेसः । इत्युक्त्वेत्यत्र यादयोपजीविनीति गमिदुःखे निवेदिते तद्रक्षार्थ यदुष्वंशाव- तरणात् ज्ञापनस्स स्कन्धादों निरूपितत्वात् मियादवोपजीविकेत्यर्थः। ,

·:
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
समुद्रवदस्मात्पुरुषार्थाय न स्यात् । किश्च । यदर्थस्तु प्रयासः तदर्थ किञ्चिद्याचनीयमिति
तस यानस्सापरं धर्म प्रार्थयते-वृष्णिभीपणमिति । वृष्णीनां भयजनकम् ॥ ६॥
महादेवोऽपि भगवति न किञ्चिद्वाधकमिति तथेत्यङ्गीकृतवान् वरमात्रसिद्धो नित्यो
भविष्यतीति अनित्यत्वे कृतकत्वं प्रयोजकमिति मयं प्रत्याज्ञां दत्तवानित्याह तथेति ।
तथेति गिरिशादिष्टो मयः परपुरंजयः।
पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७॥
गिरिशादिष्ट इति । परपुरंजय इति । शत्रूणां. पुरजयशीलः । स हि जानाति
पुरं जेयमजेयं च । अतो यथा अजेयं तथा करिष्यतीत्यर्थः । अतस्तादृशं पुरं निर्माय
शाल्वाय प्रादात् । तस्य नामस्वरूपे आह सौभमयस्मयमिति । सुष्ठु मा येषां ते
सुभाः । तेषां सम्बन्धि पुरं सौमं उत्कृष्टलोहनिर्मितं दृढं भवति ॥ ७ ॥
ततः कृतार्थों भूत्वा युद्धार्थ द्वारका समागत इत्याह स लब्ध्वेति ।
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् ।
ययौ द्वारवती शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८॥
कामगं इच्छामात्रेणैवेष्टदेशप्रापकम् । तमोधाम अन्धकारप्रचुरं तस्मिन्नन्धकार-
स्तिष्ठतीति स न दृश्यते । दुरासदं च केनापि प्राप्तुमशक्यम् । एवं प्राप्तदेववरस्य
भगवद्विरोध एव फलमिति । द्वारवतीमेव ययौ । वृष्णिकृतं वैरं रुक्मिणीहरणात्मकं
शिशुपालवधात्मकं च पूर्व दृष्टं श्रुतं च स्मरन् ॥ ८॥
ततो वैरेण यत्कृतवांस्तदाह निरुध्येति
निरुध्य सेनया शाल्वो मह्त्या भरतर्षभ।
पुरी पभोपवनान्युद्यानानि च सर्वशः॥९॥
सौभमानं तु तस्य वरप्राप्तं सेना तु स्वाभाविक्यधिका अतस्तदा या पुरीं निरुध्य
उद्यानोपवनानि सर्वशो यभञ्ज ॥९॥
ततो दुर्गमध्येऽप्युपद्रवं कृतवानित्याह सगोपुराणि द्वाराणीति ।
सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाहालतोलिकाः।
विहारान्सविमानाट्यानिपेतुःशस्नवृष्टयः ॥१०॥
गोपुरद्वारसहितानि द्वाराण्यालक्ष्य शस्त्रवृष्टयो निपेतुरिति संपन्धः ।
बमोति केचित् । प्राकारा अदालास्तोलिकाश्च प्राकारस्था एवैताः तोलिका-
श्छिद्रपतयः यत्र स्थितैः पापाणाः क्षिप्यन्ते । प्रतोलिका वा शोमास्थानानि । विहारान्
विश्रामस्थानानि तानि विमानाट्यसहितानि तेषां भजनार्य तत्र स्थित पुरुपाणां पीडायं
वा शस्त्रदृष्टयो निपेतुः । साधारणमेतयुद्धम् ॥ १० ॥

·श्रीसुबोधिनी ... दैत्ययुद्धमाह शिला द्रुमा इति । शिला दुमाश्चाशनयः सर्पाः प्रासारशर्कराः। प्रचण्डश्चक्रवातोभूद्रजसाच्छादिता दिशः ॥११॥ पाषाणा वृक्षाश्च पहिरुत्पाटिताः अन्तः प्रक्षिप्ताः अशनयोऽपि तस्य वरप्राप्त्या आसुरमायया अशनयोऽपि तदधीनाः तथा साश्च प्रासारशर्कराः प्रकृष्य आसाररूपाः शर्कराः सूक्ष्मपापाणवृष्टिं कृतवन्तः, शिला गुमास्तामसाः अशनयः सात्विकाः सर्पप्रासारशर्करा राजसाः। एवं त्रैविध्येन सर्व एव प्रकार उक्तः । ततः कृत्रिममाह- प्रचण्डश्चक्रवातोभूदिति । भ्रमं जनयतीति भिन्नतया च निरूपितम् । चक्रवातो वात्या रजसा रेणुसमूहेन दिशः आच्छादिताः । एवं प्राकारतन्मध्यस्थितानां क्रियाविघातकं ज्ञान विधातकं च कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ११॥ तेपामुपद्रवेण जातं फलमाह इत्यद्यमानेति । • इत्यर्थमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । नाभ्यपद्यत शं राजंत्रिपुरेण यथा मही ॥१२॥ सौभेनाधमेन पीड्यमाना अतदर्हा यतः कृष्णनगरी अतिसुकुमारी शं नाभ्यपद्यत निरोधत्वात् न भक्तिमार्गविरुद्धं वर्णनम् । राजनिति विश्वासार्थम् । पीडाया इयत्तां वक्तुं दृष्टान्तमाह त्रिपुरेण यथा महीति ॥ १२ ॥ एवं महादेवप्रीत्यर्थ तस्योत्कर्षमुक्ला सर्वथा भनोपाय एव भगवत्परो भवतीति उपायान्तरं दूरीकर्तुं प्रद्युमादीनां रक्षार्थ युद्धमाह प्रद्युम्नेति । प्रद्युम्नो भगवान्वीक्ष्य वाध्यमाना निजाः प्रजाः । मा भैप्टेत्यभ्ययावीरो रथारूढो महायशाः ॥ १३ ॥ तस्य प्रथमतो गमने हेतुर्भगवानिति । भगवत्त्वात्स्वरूपज्ञानमुपायज्ञानं च निजाः प्रजा इति रक्षाभिनिवेशार्यमुक्तम् । आदौ मनसा रक्षां विचारितवान् । ततो वचनेनाप्याह मा भैप्टेत्यभयात् मुखतो मा भैप्टेत्युक्त्वा पश्चाद्रथेन युद्धदेशमभ्ययात् इत्यर्थः ॥ १३ ॥ , सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्योऽपरः सहानुजः। हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ तथा सात्यकिरपि चामदेणः प्रद्युमभ्राता, अवरो भ्रातृसहितः हार्दि- फ्पादयो यादवाः गदादयो भ्रातरः । शुकसारणी दृती पर मातरी ॥ १४ ॥ अपरे च महेप्यासा रथयूथपयूथपाः। निर्ययुर्दशिता गुप्ता रथेभाम्चपदातिभिः॥१५॥ अपरे घ यादवाः महेप्यासाः धनुर्धरा रषयूधपानामपि यूथपाः दंशिताः रयादिमियेष्टिना निर्ययुः। फलप्रकरणत्वालीकिको मापा फलं सर्वानुमप- ·श्रीविद्यलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। सिद्धत्वाल्लौकिकमेव । अतः स्वतो महान्तः साधनसहिता युद्धार्थ निर्गता इति खतः प्रतीकारार्थ प्रवृत्तिः तद्भगवान् दूरीकरिष्यति । लौकिकी भाषेयमिति न पूर्वविरोधः। पलभद्रो विद्यमानोऽपि महादेवप्रेरितोऽयमित्युपेक्षित इति केचित् क्वचिदन्यत्र गत इति च । तत उभयोः शूरत्वख्याफ्नाय युद्धं वर्णयति ततः प्रववृते युद्धमिति । ततः प्रववृते युद्ध शाल्वानां यदुभिः सह । यथासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥ शाल्वानामिति बहुवचनं प्राणभृन्यायेन प्रधानव्यपदेशन्यायेन वा । उभयेपां युद्धे दायमाह यथासुराणां विवुधैरिति । असुराणां यथा देवैस्तुमुलमधिकं लोम- हर्पणं प्रचण्डप्रहारयुक्तम् । यस्मिन् श्रुते रोमाञ्चो भवति ॥ १६ ॥ ततो मायया तैर्या विभीपिका प्रदर्शिता तां प्रद्युम्नो निवारितवानित्याह ताश्च सौभपतेर्माया इति । ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणीसुतः । क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगुः ।। १७ ॥ दिव्यास्त्रैराग्नेयादिभिः नारायणास्त्रेण पाशुपतेन वा मूले छेदमकृत्वा अर्धप्राकृत- बुद्धा युद्धं करोतीति अपरितोपेणाऽऽह रुक्मिणीसुत इति । यदर्थ कृतवान् तजात- मित्याह क्षणेन नाशयामासेति । नैशं तमो रात्रः संबन्ध्यन्धकारः सूर्यस्य सहज- निराकार्यः । तेन निरायासेन निराकरणमुक्तम् ॥ १७ ॥ ततो विशेषयुद्धमाह विव्याध पञ्चविंशत्येति । विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङरयोमुखैः। शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरैः सन्नतपर्वभिः ॥१८॥ पञ्चविंशतितत्त्वात्मकाः सर्वे सर्वभावेन विद्धा इति ज्ञापयितुं शाल्वस्य ध्वजिनी- पालं सेनापति शरैर्विव्याध । सुवर्णपुरिति प्रत्यञ्चातः शीघनिर्गमनार्थ । अयोमुखैरिति उत्तमवेधार्थ । मध्ये शराः सन्नतपर्वाणः ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतन्वाहनानि त्रिभिस्त्रिभिः ॥१९॥ ततः शतेन शाल्वमताडयत् । एकैकेन चास्य सैनिकान् दशभिः सारथीन् अश्वास्त्रिभित्रिमिः ॥ १९ ॥ एवमेकेन सर्वेषां प्रहारः अत्याश्चर्यत्वात् शत्रुमिरपि स्तुत इत्याह तत्तस्येति । तत्तस्य चाद्भुतं कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मनः । दृष्ट्वा तं पूजयामासुः सर्वे खपरसैनिकाः ॥२०॥ ११ सुरो ·.. श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ८३ अमुह्यत् । तहि पलायनं तेषां प्रार्थना वा कर्तव्येति तत्राह परेरितः। -शत्रुप्रेरिता एते वाणाः अतः शत्रुजयो मरणं वा उपायः नान्य इति मोहं प्राप्तवान् । एवं यादवानां पौरुपमुक्त्वा शाल्वस सैनिकानामपि पौरुपमाह तुल्यत्वाय शाल्वानीकपशस्त्रौधैरिति । शाल्वानीकपशस्त्रौघष्णिवीरा भृशार्दिताः। न तत्यजू रणं खं खं लोकद्वयजिगीपवः ॥२५॥ शाल्वस्याप्यनीपकाः सेनारक्षकाः तेषां च शस्त्रौधाः तैः सर्वशः पीडिता अपि वृष्णिवीराः खं खं रणं न तत्यजुः । अनेन भागकृत्या युद्धं जायत इति लक्ष्यते । अपरित्यागे हेतुः लोकद्वयजिगीपव इति । जये मरणे वा इहलोके कीर्तिः परलोके स्वर्ग इति अतो लोकद्वयजयार्थमपरित्यागः ॥ २५ ॥ एवं साधारणयुद्धमुक्त्वा प्रधानयुद्धमाह शाल्वामात्य इति । शाल्वामात्यो घुमानाम प्रद्युम्नं प्राक् प्रपीडितः। आसाद्य गदया मौा व्याहत्य व्यनदबली ॥ २६ ॥ अमात्यो मुख्यमधी शाल्वतुल्यः नामा द्युमान् कान्तियुक्तश्च - पूर्व प्रद्युम्ना- त्पीडितः सन् आसाद्य निकटे आगत्य मौा कृष्णलोहनिर्मितया तृणविशेपवद्धया वा गदया व्याहत्य ताडयिखा व्यनदच्छदं कृतवान् । जितं जितमिति । यतो वली गदायां वलं प्रधानं तेन महती पीडा जातेति सूचितम् ॥ २६ ॥ ततो यज्ञातं तदाह तं शुमदिति । तं शुमद्गदया शीर्णवक्षस्थलमरिंदमम् । अपोचाह रणात्सृतो धर्मविद्दारकात्मजः॥२७॥ शरीरस्यैव महती पीडा जाता । यः कश्चनावापकपः स सर्वोऽपि महादेवसन्मान. नार्थः। द्युमतः प्रसिद्धस्य गदया शीण वक्षस्थलं यस्येति । खमावतोऽप्यप्रयोजकत्वं पारयति अरिंदममिति । तदा रणस्थानात् तस्य सूतः अपोवाह दूरे नीतवान् । सोऽपि शत्रुपक्षपातीति शङ्खाव्युदासार्थमाह द्वारकात्मज इति । तस्य मयानयनं वारयति धर्मविदिति ॥ २७॥ ततः किं जातमित्याकालायामाह लब्धसंज्ञो मुहतेनेति । लब्धसंज्ञो मुहतेन काणिः सारथिमब्रवीत् । अहो असाध्विदं सूत यद्रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८॥ मुहूर्तमानं मून्छितः प्रद्युमस रुस्मिणीपुत्रत्वात् मातुलादिपक्षपाताद्वा । ततो भगवदनुग्रहात् मुहूर्तानन्तरं लन्धसंज्ञः यतः काणिः कृष्णपुत्रः अग्रे सारथिं दृष्ट्वा ·: ८२ श्रीसुबोधिनी अद्भुतमा आश्चर्यकर मत्रसामर्थ्यापितृसामर्थ्याद्वा एतदिति पक्षं वारयति महात्मन इति । खयमेव महानुभावः । अत एवाश्चर्यम् । खस्य परस्य शत्रोश्च सैनिकाः॥२०॥ ततः शाल्वः स्वयं युद्धं करिष्यतीति वक्तुं तस्य खरूपमाह बहुरूपैकरूपमिति । बहुरूपैकरूपं तदृश्यते न च दृश्यते । मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१॥ कदाचिहहुरूपं अनेकरूपं दृश्यते कदाचिदेकरूपं कदाचिद् दृश्यते कदाचिन्न दृश्यते इति प्रमाणप्रमेययोरपि वैलक्षण्यमुक्तम् । तत्र हेतुः मायामयमिति । तर्हि दिव्यास्त्रेण नाशं यास्यतीत्यत आह मयकृतमिति । तद्यन्यैस्तादृशैः सूक्ष्मेक्षिकया तन्नाशो- पायो ज्ञातो भविष्यतीत्याशङ्क्याह परैरन्यैर्दुर्विभाव्यं तर्कितुमशक्यमभू- दित्यर्थः॥ २१॥ तस्य देशोऽपि दुर्लक्ष्य इत्याह कचिद्भूमाविति । कचिद्भूमौ कचियोनि गिरिमूर्ध्नि जले कचित् । अलातचक्रवद्भाम्यत्सौभं तदुरवस्थितम् ॥ २२ ॥ लक्ष्यं दृष्ट्वा पश्वाच्छस्त्रप्रयोगः। तत् स्थिरे चरे च भवति । चरे च लक्ष्यभूमिः ज्ञातुं शक्या भवति । अस्य तु सर्वमेवाशक्यमिति क्षणमात्रव्यवधानेऽपि विरुद्धदेशान् वर्णयति आकाशभूम्योरतिव्यवधानम् । एवं गिरिमस्तकजलयोरपि अलातचक्रवद्भाम्यच भवति तेनाविद्यमानस्थलेऽपि दृश्यत इति, तन्निराकरणार्थं न शस्त्रप्रयोगः कर्तुं शक्यः ! केनचिन्मत्रादिना तयात्वे तत्प्रतीकारेण प्रतिकर्तव्य इति शहां वारयति तत्सौभं खभावत एव दुरवस्थितमिति ॥ २२ ॥ एवं माहात्म्यमुक्त्वा तादृशमपि यादः निराक्रियत इत्याह यत्र यत्रेति । यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभः सहसैनिकः। शाल्वस्ततस्ततोमुञ्चन शरान्सात्वतयूथपाः ॥ २३ ॥ उपलक्षणविधयापि यत्र प्रतीयेत ससौभः सशाल्वः सैनिकसहितश्च ततः । सात्वतयूथपाः शरानमुश्चन् । तत इति तस्माद्देशाच्छाल्वस्स गमनं सूचयति । अन्यया तत्र तत्रेत्युक्तं स्यात् ॥ २३ ॥ एवं सर्वतः शरप्रक्षेपे सूक्ष्मोपि गन्तव्यदेशो रुद्ध इति सौभं सैनिकाच शाल्वस पीडिता जाता इत्याह शरैरन्यर्कसंस्पर्श रिति । शरैरम्यर्कसंस्पशिशीविपदुरासदैः। पाटयमानपुरानीकः शाल्योऽमुद्यत्परेरितैः॥ २४ ॥ स्पर्श अग्यकाम्यां तुल्यता। पर्यवसाने आशीविपतुल्यता । अत एव दुरासदैः अप्रतीकार्यः शरैः पाट्यमानं पुरमनीकाः सैनिकाश्च यस्य एतादृशः शाल्वः ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ८३ अमुह्यत् । तर्हि पलायनं तेषां प्रार्थना वा कर्तव्येति तनाह परेरितैः। -शत्रुओरिता एते वाणाः अतः शत्रुजयो मरणं वा उपायः नान्य इति मोहं प्राप्तवान् । एवं यादवानां पौरुपमुक्त्वा शाल्वस सैनिकानामपि पौरुपमाह -तुल्यत्वाय शाल्वानीकपशस्त्रौचैरिति । शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिताः। न तत्यजू रणं खं खं लोकद्वयजिगीपवः ॥२५॥ शाल्वस्याप्यनीपकाः सेनारक्षकाः तेषां च शस्त्रौघाः-तैः सर्वशः पीडिता अपि वृष्णिवीराः खं खं रणं न तत्यजुः। अनेन भागलध्या युद्धं जायत इति लक्ष्यते । अपरित्यागे हेतुः लोकद्वयजिगीपच इति । जये मरणे वा इहलोके कीर्तिः परलोके स्वर्ग इति अतो लोकद्वयजयार्थमपरित्यागः ॥ २५ ॥ एवं साधारणयुद्धमुक्त्वा प्रधानयुद्धमाह शाल्वामात्य इति । शाल्वामात्यो घुमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक् प्रपीडितः। आसाद्य गदया मौा व्याहत्य व्यनवली ॥ २६ ॥ अमात्यो मुख्यमत्री शाल्वतुल्यः नाम्ना घुमान् कान्तियुक्तश्च - पूर्व प्रद्युम्ना- त्पीडितः सन् आसाद्य निकटे आगत्य मौा कृष्णलोहनिर्मितया तृणविशेपपद्धया या गदया व्याहत्य ताडयिस्खा व्यनदच्छन्दं कृतवान् । जितं जितमिति । यतो चली गदायां पलं प्रधानं तेन महती पीडा जातेति सूचितम् ॥ २६ ॥ ततो यजातं तदाह तं गुमदिति । तं ामद्दया शीर्णवक्षस्थलमरिंदमम् । अपोचाह रणात्सूतो धर्मविद्दानकात्मजः ।। २७ ।। शरीरस्यैव महती पीडा जाता । यः कश्चनानापकपः स सर्वोऽपि महादेवसन्मान. नार्थः। द्युमतः प्रसिद्धस गया शीण वक्षस्थलं यस्येति । स्वभावतोऽप्यप्रयोजकत्वं वारयति अरिंदममिति । तदा रणस्थानात् तस्य सूतः अपोवाह दरे नीतवान् । सोऽपि शत्रुपक्षपातीति शकाव्युदासार्यमाह दारुकात्मज इति । तस्स भयानयनं वारयति धर्मविदिति ॥ २७ ॥ ततः किं जातमित्याकाक्षायामाह लब्धसंज्ञो मुहर्तेनेति । लब्धसंज्ञो मुहर्तन काणिः सारथिमत्रवीत् । अहो असाध्विदं तूत यद्रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥ मुहूर्तमानं मूच्छितः प्रद्युमस्स रुक्मिणीपुत्रत्वात् मातुलादिपक्षपाता । ततो भगवदनुग्रहात् मुहूतानन्तरं लब्धसंज्ञः यतः कार्षिणः कृष्णपुत्रः अग्रे सारथि दृष्टा ·८४ श्रीसुबोधिनी अनभिप्रेतं पलायनमिति बोधयन्नब्रवीत् । अहो इति तस्य तिरस्कारवचनम् । इदं ममापसर्पणं अत्यन्तमसाधु सर्वत्र निन्दितम् । सूतेति संवोधनं परिज्ञानार्थम् ॥२८॥ ननु लोके पलायमाना अपि शूरा दृश्यन्ते तत्राह न यदूनां कुले जात इति । न यदूनां कुले जातः श्रूयते रणविच्युतः। विना मां क्लीयचित्तेन सूतेन प्राप्तकल्मपात् ॥ २९ ॥ रणविच्युत इति । रणस्थानादपसरणं न श्रुतपूर्व मरणं वा जयो वेति न तृतीयः पक्षः । नन्वद्य चेजातः तदापि च्याप्तिर्भग्नवेत्याशङ्कयाह विना मां कीवचित्तेन सूतेनेति । अहमेवैकः सोऽपि सूतेन तथा जातः सूतोपि अद्यैव तथा ज्ञातः क्लीयचित्त इति । अतः प्राप्तकल्मपोऽहम् ॥२९॥ ननु किमेतावता तत्राह किं नु वक्ष्य इति । किं नु वक्ष्येऽभिसंगम्य पितरौ रामकेशची । युद्धाद्धादपक्रान्तः पृष्टस्तन्त्रात्मनः क्षमम् ॥ ३०॥ पितरौ रामकेशवावभिसंगम्य । नु इति वितर्के किं वक्ष्ये । वचने प्रकारः 'कोऽपि नास्तीति । ननु प्रहार एवं वर्तते तत्राह युद्धाद्धादपक्रान्त इति । धर्मादनपेतं युद्धं अतस्तस्मादपक्रमः अधर्मों भवति । तर्हि तूष्णीं स्थातव्यमिति चेतबाह पृष्ट इति । तर्हि अशक्तिर्वक्तव्येति चेत् आत्मनः क्षममिति । न हि मया अशक्तिर्वक्तुं शक्या ॥ ३०॥ किश्च । सूतदोषेप्युक्ते कदाचित्पित्रा अङ्गीकर्तव्यम् । न तु भ्रातृपनीभिः हास्य- खभावाभिरित्याह व्यक्तं मे कथयिष्यन्तीति । व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामयः। क्लैव्यं कथं कथं वीर तवान्यैः कथ्यतां मृधे ॥ ३१॥ उक्तेप्युपाये विपरीतं ज्ञात्वा हसन्त्यो भविष्यन्ति यतो भ्रातृजामयः कुलस्त्रियः एवं च वक्ष्यन्तीत्याह क्लैब्यं कथं कथं वीरेति । हे वीर विपरीतार्थं संबोधनम् । अन्यैः सह ते क्लैब्यं कथं कथमिति श्रवणादरे वीप्सा । क्लैन्यं वा कथयिष्यन्ति । हानिकथनेप्युपहासः अन्यैः सह कथं कथमिति ॥ ३१ ॥ एवमुपालब्धस्स सूतस्य वचनं धर्म विजानतेति । सारथिरुवाच-धर्म विजानतायुष्मन्कृतमेतन्मया विभो । सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेद्रथिनं सारथिं रथी॥ ३२॥ धर्मस्वरूपमने वक्तव्यं । तर्हि मरणमस्तु किमित्यपसरणमिति चेत्तत्राह आयुष्म- निति । आयुर्वर्तते । एवं सत्युपेक्षा महद्दोपाय । अत आयुर्धर्म च विजानता - ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजचीवल्लभकृतलेखसमेता । मयैतत्कृतम् । धर्ममाह सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेदिति । ममाप्येवंभावे त्वया रक्षणीय इत्युपदेशार्थं वचनम् ॥ ३२॥ इदं त्वया कुतोवगतमित्याशझ्याह एतद्विदित्वा तु भवानिति । एतद्विदित्वा तु भवान्मयापोवाहितो रणात् । उपस्पृष्टः परेणेति मूच्छितो गदया हतः ॥ ३३ ॥ 'तु शब्दः अज्ञानादागमनं वारयति । एतद्धर्म ज्ञात्वैव भवान् रणादपो- वाहितः। किं मम जातमित्याकाङ्क्षायामाह उपस्पृष्टः परेणेतीति । इत्यमुना प्रकारेण हृदयविदारणरूपेण परेणोपस्पृष्टः शत्रुणा ताडितः । ताडनमाह गया हतः । ततो मूञ्छित इति । एतत्कृच्छ्रगमनम् । अतो धर्मकीर्तिविरोधे धर्मो रक्षणीय इति सिद्धान्तः ॥३३॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्द्धविवरणे सप्तविंशाध्याय विवरणम् ॥ २७ ॥ श्रीविडलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः । एतद्विदित्वेत्यस्यामासे इदं त्वयेति मम कृच्छ्रगमनं त्वया कथं ज्ञातमित्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी श्रीकृष्णाय नमः। अष्टाविंशोऽध्यायः। अष्टाविंशेतिपीडायां भगवत्सरणे कृते । तदुःखवारणं कृष्णश्चकारेति निरूप्यते ॥१॥ धुमतोपि वधं कृष्णश्चेत्कुर्यात्स्वयमागतः । तदा प्रद्युम्नदुःखस न निवृत्तिर्भवेत् कचित् ॥२॥ अतः प्रद्युम्नहस्तेन मारणं तस्य रूप्यते । भक्तानां दुःखदानं तु न युक्तमिति वै हरिः ॥३॥ मतान्तरेणाशक्यत्वं योधयामास वाक्यतः। अन्यथा श्रीशुको लीलां तादृशीं नैव वर्णयेत् ॥४॥ ताहग्लीलान्तरमिव वर्णितां वा न दुपयेत् एवं सिद्धान्तमज्ञात्वा लोको भ्राम्यति सर्वथा ॥५॥ कल्पान्तरे तथा चक्रे सूक्ष्मांशस्यावतारतः। निरोधे यदि नो ब्रूयात् सिद्धान्तो हि विरुध्यते ॥६॥ शास्त्रार्थे दोपनाशाय निराकरणमुच्यते । अतः स्कन्धार्थशास्त्रार्थों पक्षाभ्यामिह रूपितौ ॥ ७ ॥ श्रीविठ्ठलेदारायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । कारिकायां भक्तानामिति अतिभागिरोयसिद्धरुतत्वाशिरोधार्थमशक्यत्वं कोष- नीयं तथा सति भक्तानां माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहयुक्तानां माहात्म्यविरोधाद् दुःखं स्यात् तत्तु न युक्तमितिहेतोहरिर्मतान्तरेण शुकातिरिक्तमतसिद्धेनांशावतरणेन 'कथं राममसम्भ्रान्त मिति वाक्यतः शाल्वस्याशक्यत्वं बोधयामास । तथा च जातापीयं लीलां- शावतार प्रदर्शनार्थी न तु वस्तुतो भगवति पूर्णे ते भावाः सन्ति तथासति शुकः स्वमतेनैव वदेदिति ज्ञात्वा भक्तानां दुःखं न भवेत् पूर्णे भगवत्येवं नास्तीत्यंशावतारलीलां निरो- धार्थमुक्तवान् यत्र भगवतोपि कचिदवतारे एवं भावस्तवान्येषां का वातेति सर्वाशक्यत्व- ज्ञाने सर्वथा शरणागतिर्भवतीति निरोधसिद्धिः । सिद्धान्तो हीति । अस्मिन् स्कन्धे निरोधः साधनीयः तदर्थ भक्तिविरुद्धा अपि कामादिभावाः निरूपणीया इति सिद्धान्त इत्यर्थः । शास्त्रार्थ इति आनन्दरूपस दुःखहर्तुलीला, स्वयमप्युभयविधः शास्त्रार्थः इयं तु ठीला भक्तानां दुःखहेतुरिति दोष इत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
पूर्वाध्यायान्ते घुमतोपकर्षे पश्चात्तापों निरूपितः । प्रद्युम्नस्य तदानीं घुमद्वधार्थ
प्रवृत्तिरुच्यते स तुपस्टश्येति ।
श्रीशुक उवाच-स तूपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुकः।
नय मां द्युमतः पार्च वीरस्येत्याह सारथिम् ॥१॥
मूर्छानन्तरं तथा कर्तव्यमिति सलिलोपस्पर्शनमाचमनं स्नानमित्येके । ततः पुनः
दंशितो बद्धकवचः । नारायणकवचादिना लौकिकेन च । ततो धृतकार्मुकः । अनेन
पूर्व कवचरहित एव स्वपौरुपाभिमानात् गत इति लक्ष्यते । अत एव गर्वनाशार्थ
मङ्गोपि । ततः मां द्युमतः पाव नयेति सूतं प्रति वचनम् । शत्रोः प्रशंसामाह-वीर-
स्येति ॥.१.॥
स तु वञ्चितः सन् लजया आक्रोशेन मारित इति दोपव्यावृत्त्यर्थमाह विधमन्तं
स्वसैन्यानीति ।
विधमन्तं स्वसैन्यानि घुमन्तं रुक्मिणीसुतः।
प्रतिहत्य प्रत्यविध्यन्नाराचैरष्टभिः स्मयन् ॥ २॥
स्ववलघातकत्वान्मारणीय एवेत्यर्थः । तथाप्याक्रोशेन मारणादाह रुक्मिणी-
सुत इति । प्रतिहृत्य अन्विष्य भिियत्वा वा अष्टभिर्नाराचैः प्रत्यविध्यत् ।
ससामग्रीकं नाशितवानेवेत्यर्थः । स्मयनिति । अधुनास्य पलं द्राव्यमित्यर्थः ॥२॥
अष्टवाणानां विनियोगमाह चतुर्भिश्चतुरो चाहानिति ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहान्सूतमेकेन चाहनत् ।
दाभ्यां धनुश्व केतुं च शरेणान्येन वै शिरः ॥३॥
धुमतः शिरः अन्येनाप्टमेन । यानारुह्य येन प्रेरितो येन करणेन येन लब्ध-
प्रतिष्ठः तत्सर्वमच्छिनत् ॥३॥
ततोऽन्येपि प्रधाने मारितेतलं मारितवन्त इत्याह गदसात्यकिसाम्याचा इति ।
गदसात्यकिसाम्बाद्या जनुः सौभपतेर्वलम् ।
पेतुः समुद्रे सौभेयाः सर्वे संछिन्नकन्धराः॥४॥
गदया प्रद्युमो मारित इति खवलेन तत्सैन्यं मारितवन्तः । गदायामेव शौर्य बलं
च च्याप्तं भवति । ततःसौभेयाः सर्व अन्तरिक्षे युद्धार्थमागताः पलायमाना वा समुद्रे
पतिताः । संछिन्नकन्धराः सन्तः ॥४॥
एवं भगवत्प्रतीक्षार्थ यादवशात्वानां जयापजयरहितानां युद्धानुवृत्तिमाह एवं
यदूनामिति ।
एवं यदनां शाल्वानां निमतामितरतरम् ।
युद्धं त्रिणवरात्रं तदभूत्तुमुलमुल्यणम् ॥५॥

·श्रीसुबोधिनी इतरेतरं निम्नतामिति समता । त्रिणवरात्रं सप्तविंशत्यहोरात्रम् । तुमुल- मत्याक्रोशयुक्तम् । उल्वणं रं च ॥ ५॥ एवं यादवानां दुरत्ययं व्यसनं गतानां महदुःखं निरूप्य भगवत एवमुपेक्षाऽयुक्तेति दोपपरिहारार्थ मतान्तरमारभते इन्द्रप्रस्थं गत इति । श्रीशुक उवाच-इन्द्रप्रस्थं गतः कृष्ण आहुतो धर्मसूनुना । राजसूयेथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ मतान्तरे पूर्वोक्तन्यायेन न गमनागमनेनापि संभ्रमस्तथा । तदर्थ तत्रत्यां कथामेवाह धर्मसूनुना आहूतः खयमेकाकी इन्द्रप्रस्थं गतः पश्चादलभद्रोऽप्याहूतः । मान- मनस्तु तस्मिन् काले नास्ति । विद्यमानोऽपि प्रकारान्तरे वा भविष्यति । अतः वल- भद्रसद्भावोऽपि न दोपाय । ततो राजसूये निवृत्ते भिन्नप्रक्रमेण समाप्ते शिशुपाले च मृते तदनन्तरमेव ॥६॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन्द्वारवती ययौ ॥७॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य पुत्रसहितां पितृभगिनीं च पृष्ट्वा अपशकुनेषु जायमानेषु द्वारकाऽस्वास्थ्यज्ञापकेपु प्राप्तशङ्क इव घोराणि निमित्तानि पश्यन् द्वारवती -- ययौ ॥७॥ मध्ये गच्छतश्चिन्तामाह आह चेति । आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसंगतः। राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्युः पुरी मम ॥ ८॥ प्रथमतः अहमिह इन्द्रप्रस्थे समागतः पश्चादार्यमिश्रेण वलभद्रेण अभि- संगतो मिलितः । सहैव वा आगमनं । ततो रक्षार्थमवतीणीशद्वयमपि द्वारकायां नास्तीति चैद्यपक्षीया राजन्या दैत्याः नूनं मे पुरी हन्युः॥८॥ निमित्तदर्शनं चिन्ताभङ्गाश्चेति निरूप्यते । मतान्तरे दोषभावं मोहका वर्णयन्ति हि ॥ ततो यजातं तदाह वीक्ष्य तत्कदनमिति । वीक्ष्य तत्कदनं खानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशवः ॥९॥ अहोरात्रं युद्धलेश चीक्ष्य पुररक्षणमर्थादलभद्रं निरूप्य यथाकथञ्चित्कथाया अनुवादान्नात्रासमर्पकतादोपः नापि क्रियायाः क्रियान्तरोल्लङ्घनदोपः। सौभं च निरीक्ष्य शाल्वराजं च निरीक्ष्य खसारथिं दारुकं प्रति प्राह । स्वतः समर्थस्य सूतप्रेरणमयुक्त- मित्याशङ्कयाह केशव इति । यथा ब्रह्मशिवौ प्रेरयति तथैनमपीत्यर्थः ।

·८९ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तस्मिन् कल्पे सारथिःप्राकृत इति संयोधयति--रथं प्रापयेति । रथं मापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । संभ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम् ॥१०॥ संभ्रमो मयं । ते त्वया । यतः सौमराह मायांवीति तस्य स्तुतिः । पूर्व- प्रेरणायां दारुको विकलः स्थित इति ॥ १०॥ इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुका। विशन्तं ददृशुः सर्वे से परे चारुणानुजम् ॥ ११ ॥ एवं भगवता उक्तः भगवन्तं मानयामास तथैव करिष्यामीति भयं त्यक्त्वा प्रवृत्त इत्यर्थः । रथं सम्यगास्थाय यतो दारूणां शिरोरूपः सुखरूपो वा अतस्तदिच्छानुसारेण दारूणां चलनमुक्तम् । ततो रथस्य शीघ्रगत्या रेणुमिराच्छादने रथमदृष्ट्वैव सर्व एव:खे परे च अरुणानुज गरुडमेव विशन्तं ददृशुः॥११॥ ततः शाल्वेनैव कृष्णो दृष्ट इत्याह-शाल्वश्चेति । शाल्यश्च कृष्णमालोक्य हतप्राययलेश्वरः। प्राहरत्कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे ॥ १२ ॥ हतप्रायवलस्येश्वर: सोपि निरन्तरयुद्धेन क्लिष्टः । ततः क्रोधेन सूतेन रथः शीप्रमानीत इति कृष्णसूताय भीमरवां शक्तिं प्राहिणोत् । मृधे युद्धे साव- धानदशायाम् ॥ १२॥ ततस्त्रनिराकरणमाह-तामापतन्तीति । तामापतन्ती नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्ती दिशः शौरिः सायकैः शतधाच्छिनत् ॥१३॥ दर्शनेनापि भयजनकत्वायाह महोल्कामिवेति । रंहसा आपतन्तीमिति प्रतीकारान्तरं निराकृतम् । भासयन्ती दिश इति तस्या माहात्म्यं फलावश्यकत्वाय । ततो भगवान् सायकैः यहुभिरेव शतधा अच्छिनत् ॥ १३ ॥ ततः प्रहारकर्तुरपि प्रहारं कृतवानित्याह-तं चेति । तं च पोडशभिर्विद्धा पाणः सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसंदोहे: खं सूर्य इव रश्मिभिः ।। १४ ।। पोडशभिर्याणरष्टाझेपुद्वाम्यां द्वाम्यां वेधः । सौभं च पोडशमिः खेभ्रमदेव न तु स्थितं आदौ तं विद्या रक्षाया अमावे सौभं च अविध्यत् । तत्र तु शरसन्दोहा एव वहन एव उपर्यश्च । वेधार्थ दृष्टान्तः खं सूर्य इवेति । अनेनाकाशस्य पीडामार इव सौमसापि पीडामावो निरूपितः । महादेवप्रशंसेयम् ॥ १४ ॥ ततो महादेवभक्त्या सीमातिकमे कृते शात्वोऽप्यतिक्रमं कृतवानित्साह शाल्वः शौररिति। १२ मुबो.

·श्रीसुधोधिनी शाल्वः शौरेस्तु दोः सव्यं सशाङ् शाधिन्वनः । बिभेद न्यपतद्धस्ताच्छाईमासीत्तदद्भुतम् ॥ १५ ॥ तु शब्दः सिद्धान्तं वारयति । सव्यं दोः वामं वाहुं सायुधं च । यतोयं शाई- धन्वेति प्रसिद्धः । एवं प्रसिद्धहेतुसहितं महापराक्रमसहितं निराकृतवानिति महादेवप्रशंसा, हस्तात् न्यपतदित्यपि ॥ १५ ॥ हाहाकारो महानासीद्भूतानां तत्र पश्यताम् । विनद्य सौभराडुच्चैरिदमाह, जनार्दनम् ॥ १६ ॥ (तत्र पराक्रमसहित) तत्र पश्यतां भूतानां अभूतपूर्वत्वाद्धाहाकारः । एवं कायिकनिराकरणमुक्त्वा वाचनिकमाह विनयेति । जितं जितमिति. विनदनमुक्त्वा । ततः सौभराट् सौभे विराजमानः । जनार्दनमविद्याया अपि नाशकम् ॥ १६ ॥ भ्रान्तः सन्निदमाह यत्वयेति द्वाभ्याम् । यत्त्वया मूढ नः सख्युतुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्तः स सभामध्ये त्वया व्यापादितः सखा ॥ १७ ॥ तस्य वाक्यं निरूप्यते । अमूढेति छेदः । नः सख्युः शिशुपालस्य तव भ्रातु: मातृरूपसख्युर्वा ईक्षतामस्माकं सतामेवाकिश्चित्कराणामने हृता। अनेन खाभाविक- शौर्यात्तव महच्छौर्यमिति स्तुतिरुक्ता । न केवलं तद्भार्या आत्मसात्कृता किन्तु सोपी- त्साह प्रमत्तः स सभामध्य इति । सोऽपि समर्थः तथापि प्रमत्तत्वात्समायां त्वया व्यापादितः न तु युद्धे अतः स सखेति हेत्वर्थ पुनः कथनम् ॥ १७ ॥ ततः खकर्तव्यमाह तं त्वेति । तं त्वाद्य निशितैर्वाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्ति यदि तिष्ठेममाग्रतः॥१८॥ निशितैरिति स्वपौरुपख्यापनम् ॥ १८॥ भगवांस्तु वाक्येन शब्दातिकम निवारयति वृथा त्वं कत्थस इति । श्रीभगवानुवाच-वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुषं दर्शयन्ति म शरा न बहुभापिणः ॥ १९ ॥ अर्थस्स बाधितत्वादत एव मन्दत्वं प्रत्युत विपरीतं तवास्तीत्याह न पश्यसीति । अन्तिके मचाने तवान्तकोस्तीति इदमप्ययुक्तमिति जयापजययोः अव्यवस्थेति शूराणां खप्रशंसाकयनमयुक्तमिति तमुपदिशति पौरुपं दर्शयन्ति स्मेति । पौरुपं पुरुषशरीर- पलम् । शूराः क्षत्रियाः । ब्राह्मणानां तु वाग्यलमेव भवति इति तयुदासः ॥ १९ ॥ धीहिलेशरायारमनधीयामसलेपः। घृधा त्वं फत्यस इत्यत्र मचान इति मदिति पञ्चम्यन्तं लं मामतिवदसि मत्त- यामे तवान्तको पतते इत्यर्थः ।

·.
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
९१
एवमुक्त्वा खवाक्यसत्यत्वाय भगवान्खपौरुपं दर्शयामास इत्युक्त्वेति ।
इत्युक्त्वा भगवान् शाल्वं गदया भीमवेगया।
तताड जत्रौ संरब्धः स चकम्पे वमन्नस्सृक् ।
गदायां संनिवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत ॥ २०॥
यतो भगवान् समर्थः । भीमवेगयेसलौकिकं सामर्थ्य निरारुतम् । जत्रों
कण्ठमालास्थिनि । संरब्धः क्रोधेन कियावेशमानं वा । ततः स शाल्वः अमृग्वमन्
चकम्प । ततस्तस्य लोहितं दृष्ट्वा कृतकार्या गदा निवृत्ता तस्यां निवृत्तायां प्रहारान्तरेण
मरणं भविष्यतीति निश्चित्य असुरत्वाद्भगवद्रूपां मायां प्रार्थयितुमन्तरधीयत । तु शब्देन
महादेवपक्षो निवारितः॥ २० ॥
ततो भगवद्रूपमायाकृत्यमाह ततो मुहूर्त इति ।
ततो मुहूर्त आगत्य पुरुषः शिरसाच्युतम् ।
देवक्या प्रहितोमीति नत्वा प्राह वचो रुदन् ॥ २१॥
मुहूर्तानन्तरं कश्चित्पुरुषः समागतः । इदं मानसनिराकरणम् , तेन मनसा प्रार्थितेने-
श्वरेण क्रियत इति भगवतोऽपि मनस्येव काचिप्रतिभा सैव, स पुरुपो मायिकः तथापि
भगवदीय इति भगवत्समीपागमनेपि न तस्य नाशः । सोऽपि व्यामोहार्थमच्युतमव्यामुग्धं
देवक्या अहं प्रहित इति आत्मानं निवेद्य पश्चाद्भगवन्तं नत्वा रुदन्वचः प्राह ।
देवक्यन्तरगत्वख्यापनाय रोदनम् ॥ २१ ॥
तम्य वाक्यं कृष्ण कृष्णेति ।
कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल ।
यद्धापनीतः शाल्वेन सौनिकेन यथा पशुः ॥ २२ ॥
दुःखे वीप्सा । महायाहो इति क्रियाशक्तिसामर्थ्यम् । वाच्यमाह पिता त
इति । पितृवत्सलेति । अभिमानार्थ संवोधनम् । यद्धा अपनीत इति महत्यप-
मानना । स्वयमेव त्यक्ष्यतीति शङ्कामावाय दृष्टान्तमाह सौनिकेनेति । सूनायां प्रसिद्धः
मारक एव अतो मारणार्थ नीतवानित्यर्थः ॥ २२ ॥
निराकरणकार्य भगवति भातमित्याह निशम्य विप्रियमिति ।
निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषी प्रकृतिं गतः।
विमनस्को घृणी लेहाहभापे प्राकृतो यथा ।। २३ ।।
मानुपी मनुष्यस्वभावमलीकृतवान् । ततस्तत्स्वभावात् विमनस्कः घृणी पितरि
कृपापांश्च । ततः स्नेहाद्वक्ष्यमाणं यभापे ।। २३ ।।
'मनः पूर्व वागुत्तररूपम्' इति श्रुतेः । 'तस्य यजुरेव शिरः' इति मानसपुरुपस्स
शब्दप्रकृतिकत्वात् शोकशब्दामाचे मानसपीडा पूर्ण नोक्ता मवतीति शब्दोपि निरूप्यते
कथं राममिति ।
फथं राममसंभ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरैः।
गाल्येनाल्पीयसा नीतः पिता में पलवान्विधिः ॥ २४ ॥

·९२ श्रीसुबोधिनी रामो रक्षार्थ नियुक्तः स चासंभ्रान्तः अतिसावधानः समयविशेषात् । अति- क्रमस्तु तस्याशक्य इत्याह-सुरासुरैरजेयमिति । अयं सर्वोत्तमो भविष्यतीत्याशङ्कयाह शाल्वेनाल्पीयसा नीत इति । मे पितेति । भाग्यं वा तस्य कथं न रक्षकं जात- मित्यर्थः । सर्वातिक्रमस्य दृष्टत्वात् नित्येच्छो विधिरेव बलवान् ॥ २४ ॥ न केवलं नयनमात्रं तदा मानसः क्लेशः संदिग्धोपि भवेत् किंवनन्तरमपीत्याह- इति वाण इति । इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराष्ट्र प्रत्युपस्थितः। वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच सः॥ २५॥ प्रत्युपस्थितः आभिमुख्येन समायातः। ततो वसुदेवमिव मायिकं कंचन पुरुष समानीय कृष्णमिदं वक्ष्यमाणमुवाच । यतः स उपासितमायारूपभगवान् ॥ २५ ॥ तस्य वाक्यं एष ते जनिता तात इति । एप ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि । वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुमीशश्चत्पाहि पालिश ।। २६ ॥ भगवत्त्वादिन्द्रियप्रवृत्तिः । अजनिता अतात इति तु वस्तुस्थितिः । कृतेऽपि भू- भारहरणे स्थितिः पित्रथैति मन्यते यद्यप्यन्येषां स्थितिर्वहुकार्यार्था तथापि पितृभक्तस्य एतदेव कार्यमिति प्रकृते क्लेशाधिक्याय आरोपन्यायेन पितृभक्तत्वं वदन् खतः पीडां कर्तुमशक्तः तदभावे स्वत एव पीडितो भविष्यतीति तथोक्तवान् । अधिकक्लेशार्थमाह वधिष्ये इति । किया तु कर्तव्यैवेति । प्रतिज्ञाहान्यर्थं ईशश्चेत्पाहीत्युक्तवान् । खबुद्ध्या संवोधनं वालिनोऽपि शं यस्मादिति । स्वयमेव द्वेपिणामप्युपकारं करोपीति मारणेनास्मान् कृतार्थान् कुर्विति प्रार्थना । मतान्तरभापति पदार्थों नात्राभिप्रेत इति न पदानाम् ॥२६॥ अर्थान्तरं वर्ण्यते एवं निर्भय॑ मायावी खड्नानकदुन्दुभेः। उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत् ॥ २७ ॥ निर्भत्सनं अभिमानप्रच्यावनं तथाकरणे पलं मायावीति । 'मायेत्यसुरा' इति श्रुतेः । 'तं यथा यथोपासते तद्धतान् भूत्वावति' इति च भगवतेव भगवान् एवं क्रीडतीति न काप्यनुपपत्तिः । अतो भगवदावेशात् लीलाप्रदर्शक इव आनकदुन्दुभेः शिरः खन्नोत्कृत्य पुनर्योजनाभावाय खस्यं आकाशस्थितं सौभं मूलाश्रयं समा: विशत् ॥ २७ ॥ ततो मुहर्त प्रकृतावुपप्लुतः स्वयोध आस्ते स्वजनानुपगतः । महानुभावस्तदवुध्यदासुरी मायां स शाल्वप्रस्तांमयोदिताम् ॥२८॥ एतन्मुहर्तमानं । तृतीयेऽपि गुहू भगवान् इममर्थ चिन्तयन् तूप्णी स्थितः । अनेन यलमदूरक्षामावशशापि निवारिता । तदनन्तरं मुहूर्तमानं प्रकृतावेवोपप्लुतः सन् ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ९३ पश्वान्मानुपी प्रकृति परित्यज्य अन्यप्रवोधाभावेपि स्वबोध एव आस्ते । वज्ञानशक्ति प्रकटीकृतवान् । अत्रापि क्रियाव्यवहितेन सम्बन्धः। खंजनानुपङ्गतः प्रकृतावुपछुत ' इति अस्वजनानुपङ्गतो वा तस्य खजनानुपको नास्तीति मोहामावात् जिज्ञासया खवोधे स्थितिजीतेत्यर्थः । ननु तथाप्युपदेशाभावे कथं ज्ञाननिष्ठा तदाह महानुभाव इति । तदा तामासुरी मायामबुध्यत् । इदं ममैव रूपान्तरमिति । आत्मजिज्ञासायामेव आत्मा- वबोध इति । अनेन तस्मिन्नपि कल्पे भगवतः शुद्धब्रह्मत्वमित्युक्तम् । अज्ञत्वादिलीला सर्वावतारेविति न काप्यनुपपत्तिः । परमुपक्रान्ते भागवते कृष्णो नैवंविधइति अत्रापि साधारण्येन योजयतां दूपणमने वक्तव्यं सा माया कुत उत्पन्ना, किं निष्ठेति तद्वयं निर्दिशति शाल्वप्रसृतां मयोदितामिति । शाल्वे च्याप्तां मयेन च निरूपिताम् ॥२८॥ ततो चोधेन तद्रूपे उपसंहृते तत्कार्याणां लयो जात इत्याह-न तत्र दूतमिति । न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं प्रयुद्ध आजौ समपश्यदच्युतः । स्वामं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः॥२९॥ अनेनापि भगवत्त्वमेव साधितम् । अन्यथा मायिकोपसंहारे हेत्वमावः, दूतः पितुः शरीरं च पूर्व दृश्यमानमपि प्रबुद्धः सन् पश्चादाजी युद्धस्थाने न सम- पश्यत् । यतोऽयमच्युतः । रूपान्तरस्थितः-तथैवेति ज्ञापयितुं गूढोर्थोऽयमिति दृष्टान्त- माह-खामं यथेति । स्वप्नेऽपि खयमेव स्थितः परं रूपान्तरेणेति रूपान्तरस्वीकारे तस्यादर्शनं युक्तं । चकारेण मायामनोरयादिकमपि संगृह्यते-ततः अम्परचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य मारणपापेन महादेवभगवतोः उपेक्षणाद्रक्षकाभावात् निहन्तुमुद्यत इति पूर्वपक्षः ॥ २९ ॥ सिद्धान्तमाह एयमिति । एवं वदन्ति राज मुनयः केचनान्विताः। यत्ववाचो विरुध्येरनूनं ते न सरन्त्युत ॥३०॥ अस्य पूर्वपक्षत्वं युक्तिबोधेन वक्तव्यमेव प्रमाणबाधेनापि निरूप्यते । एवं मुनयो चदन्तीति मननेन संजातं यदार्पज्ञानं तेनोअक्षया एव ज्ञात्वा वदन्ति मूलविरोधे आप- ज्ञानमप्रमाणमिति शास्त्रमर्यादा उपजीव्यविरोधात् । यया प्रमाणयोधितधर्मेणैव आर्पज्ञानं वृत्तमिति प्रमाणविरोधेन निरूपितानि साहयादिमतान्यप्रमाणानि । एवं भगवदनुमाव- कृपान्यतिरेकेण प्रमेययठं बिना आर्पज्ञानं न भवतीति तेन ज्ञानेन भगवति दोपदर्शन खजन्मनि मातृव्यमिचारदर्शनमिव सर्वया पापितविषयत्वादुपेक्ष्यम् । तथापि धृष्टा नि- आ ये वदन्ति मूलभूतेपि भगवति दोपांस्तानुपहसति मुनयो वदन्तीति । ऋपय इत्यपि तया। राजर्प इति संवोधनं स्वपक्षपरपक्षामिनिवेशयोः विश्वामोपहासी योधयति । एतेषां मध्ये फेचनेवान्विताः युक्तवादिनः सर्वनिराकरणे अर्धनिराकरणं प्ररोचनार्थम् । नान्यिता इति पदन्दै सर्वनिराकरणं वा । उपहासे युक्तिमाह-यत्वयाचो ·श्रीसुबोधिनी विरुध्येरनिति । ते किं कल्पान्तरव्यवस्था योगवलेन ज्ञात्वा वदन्ति आहोखित् इदानीं- तनभगवब्यवस्थाम् । आधे नास्माकं कापि क्षतिः । द्वितीये तु 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति शास्त्रपालोचनया तदनुगुणा एव धर्मा वक्तव्या इति विरुद्धकथनात् ते नूनं न स्मरन्ति । अपि च । तादृशार्पज्ञानेन उत अपि पूर्वमपि स्मृतमप्रमाणमेव । ननु सर्वे- प्ववतारेषु अवतारधर्माः प्रवर्तन्ते अन्यथा वसुदेवसुतत्वादयोऽपि बाधितार्था इति न वक्तव्याः स्युः ॥ ३०॥ तस्मादवतीर्णस्य दोपवर्णनं न वाघितमिति शङ्कायामाह-कशोकमोही लेहो वेति। क शोकमोही लेहो वा भयं वा येऽज्ञसंभवाः । क चाखण्डितविज्ञानज्ञानेश्वर्यसुरेडितः ॥ ३१ ।। अयमवतारः नावतारान्तरवत् केनचिदंशेन अज्ञानशक्तिसहितो वा किन्तु साक्षा. पुरुषोत्तमस्यैव पूर्णशक्तिमतः ततश्च तत्र पूर्णरूपे प्रथमतो हीनभाव एव बोधयितुमनु- चितः भक्तोत्कर्षवोधनाभावात् तत्रापि पित्रथै शोकः मोहश्च । मायिके पितृत्वबुद्धि- स्तस्मिंश्च स्नेह इति । वेत्यनादरे । तदनुगुणं वचनं च 'पिता मे बलवान्विधिः' इत्यादि । एते कथं न भवन्तीत्याह अज्ञसंभवा इति । अज्ञानगृहीत एव चैतन्ये एतेऽन्तः- करणस्य धर्माः संभवन्ति । प्रकृतेऽप्येवमेवास्त्विति चेत्तत्राऽऽह क चाखण्डितविज्ञान- ज्ञानश्चर्य इति । भगवति सर्वदा त्रयं सिद्धं सर्वलीलावपि अखण्डितं विज्ञानमात्मानु- भवः, ज्ञानं सर्ववस्तूनां, ऐश्वर्य पूतनासुपयःपानप्रभृति सर्वत्र त्रयाणां निरूपणात्, यत्राज्ञानं वाल्ये सर्वजनीनं तत्र यदि नास्ति तदा कथमिदानी जीवानामपि विवेक- दशायां तत्संभवेत् । न च लोकास्तथैव चोध्यन्त इति पक्षः लोकानामपि भगवान्निरति- शर्यश्वर्य इति बुद्धिः । यतः सुरैरनुक्षणमीडितः । उपलक्षणमेतत् । पारिजातहरण- गोवर्द्धनोद्धरणकालियदमनादीनि पामराणामपि माहात्म्यज्ञापकानि भगवचरित्राणि सन्ति । अतः सर्वथास्मिन्नवतारे केनाप्यंशेनाज्ञानादिकथनं बाधितविषयमेव ॥ ३१॥ किंच। यद्यस्मिन्नवतारे कोऽप्यंशः अज्ञानकृतः प्रदर्शनार्थो वा भवेत् तदायमव: तार एव न भवेत् । मोक्षदानमेवास्यावतारस्य प्रयोजनम् । अन्यत्तु गौणमेव 'नृणां निःश्रेयसार्याय' इति वाक्यात् । अन्यथा कामादिभिर्भजने मोक्षो न स्यात् । 'भक्तियोग: विधानाय' इत्यपि पक्षे माहात्म्यविघटकत्वादिदं चरित्रमसमक्षसमित्यभिप्रेसाऽऽह यत्पाद. सेवोर्जितयात्मविद्ययेति । यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मानमनन्तमीश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्गतेः ॥३२॥ यस पादसेवया ऊर्जिता आत्मविद्या भवति । ब्रह्मविचरणसेवया उत्पन्ना भगवचरणसेवया पुष्टा भवति । वीजभावदेहभावयोलोंके महान् विशेषः । तथा गुरो. भगवतः सकाशाय जायमानज्ञान विशेषः । एवं यत्र चरणसेवकानामन्येपामेवं भवति । यम प गुरोरपि मोहो निवार्यते तत्र कथं भगवन्मोहसंमवः । किंच । न केवलं तेपा ज्ञान- ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ९५ मेवोत्पद्यते किन्तु तेन ज्ञानेन अनाद्यात्मविपर्ययग्रहं हिन्वन्ति नाशयन्ति । अनादि- र्योऽयमात्माग्रहः ततो .विपर्ययः देहादिबुद्धिः तत्र योयमाग्रहः समूलकमज्ञानकार्य नश्यतीत्यर्थः । न केवलं तावन्मानं किन्त्वज्ञाननिवृत्यनन्तरं आत्मानं भगवन्तमपि लभन्ते । ननु स्वात्मालब्ध एव को विशेष इति चेत्तत्राह अनन्तमीश्वरमिति । अपरिच्छेद ऐश्वर्ये आत्मना आत्मन्येव तत्रैश्वर्यं तचैवेति सर्ववादिसंमतं परिच्छेदस्तु केयांचिन्मते आविद्यकः । उभयथापि विशिष्टात्मा सायुज्य एव प्राप्तो भवति । ततश्चैकस्मिन्नेव जन्मनि चरणसेवामात्रेण निपिद्धप्रकारेणापि अविद्यानिवर्तकं ज्ञानं अनुपदमेव सायुज्यं च ज्ञान- मार्गेऽपि जन्मकोटिभिः साध्यं कथं लभन्ते । अतस्तेपामस्मिन्नप्यवतारे अज्ञानादिवर्णनं शास्त्रान्तरकरणज्ञानवदुपेक्ष्यमेव । ननु प्रदर्शनार्थ शिवतद्भक्तमाहात्म्यकथनार्थं वा तथा लीलाप्रदर्शनं भविष्यतीति चेत् । तत्राह परमस्य सद्गतेरिति । कालादेरपि परस्स को महादेवतद्भक्तानुरोधः सतां गतेश्च कथं मोहप्रवर्तकत्वम् । सन्त एव न मोहं प्रदर्श- यन्ति कुतस्तेपामपि गतिः । अवतारान्तरेऽपि भक्तैः सहलीलायामेव पराजयादिवर्णनम् 'मद्भक्तपूजाम्यधिका' इति प्रदर्शनार्थं तस्मात्प्रकृते मोहहेतोः कस्याप्यभावात् । नु इति निश्चये न कुतो मोहः ॥ ३२॥ तर्हि अत्र शाल्वयुद्धे किं जातमित्याकालायामाह तं शस्त्रपूनःप्रहरन्तमो- जसेति । तं शस्त्रपूगैः प्रहरन्तमोजसा शाल्वं शरैः शौरिरमोधविक्रमः। विध्वाच्छिनधर्म धनुः शिरोमणि सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह ॥३३॥ अन केचिन्मोहदर्शनप्रभृति सर्वमेव बाधितं किन्तु गृह एव विद्यमाने मगवति तस्मिन्नागते शस्त्रपूगैः प्रहरन्तं मारितवानित्याहुः । अन्ये विन्द्रप्रस्थादेवाऽऽगत्य खसैन्यं शस्त्रैः प्रहरन्तं दृष्ट्वा मारितवानिति, अपरे तु पाहुवेधादिमोहप्रदर्शनं जातमेव केवलं भगवति मोह एव निपिद्धः नत्वन्य इति पश्चान्मोहाभाव एव । पुनरागत्य शस्त्रैः प्रहरन्तमिति तत्र मतान्तरत्वात् कल्पान्तरे सर्वमेव यथार्थ भगवति तु तस्य सर्वस्यापि सप्रकरणस्य मोहस्स निपिद्धत्वात् । अष्टाविंशे दिवसे केवलं स्वयमागत्य मारितवानिति । एकः पक्षः सभार्यों वा समागत्य वा मारितवानिति । शस्त्रपूगैः शस्त्रसमूहैः अवान्तर- जातिभेदापनैः नानाशस्त्रोद्भवैर्वा ओजसा प्रहरन्तं शाल्वं शरैत्रिमिर्विध्या तैरेवा- च्छिनत् । वर्म धनुः शिरोमणि च, पुनरन्यैर्वाणैः सौभं चकारात्तं च। ततो निकटं समागतं सौभं पाणप्रहारैरानीतं गदया रुरोज । पीडां संपादितवान् । हेपाथर्ये ॥३३॥ ततो यजातं तदाह तत्कृष्णहस्तेरितयेति । तत्कृष्णहस्तेरितया विघूर्णितं पपात तोये गया सहस्रधा । विसृज्य तद्भूतलमास्थितो गदामुद्यम्य शाल्योऽच्युतमभ्यगाद्रुतम् ॥३४॥ प्रथमतः कालात्मा तत्रापि पूर्णा क्रियाशक्तिः । तया च प्रेरिता गदा अत आल्या. ..

·९६
श्रीसुबोधिनी
त्मिकादि सर्वरक्षकाणां निवृत्तत्वात् विघूर्णितं सत् गदया सह तोये सहस्रधा
भूत्वा पपात । गदयेत्यनुवादो वा । करणत्वं तु प्रहार एव । पुनर्हस्ते वा समागमनम् ।
ततः शाल्वस्त द्विसृज्य भूतलमास्थितः सन् गदामुद्यम्य भ्रान्तः सन् अच्युतम-
भ्यगात् । अच्युत एवायं किंगमनेन पराक्रमेण वा ॥३४॥
ततो यजातं तदाह आधावत इति ।
आधावतः सगदं तस्य वाहुं भल्लेन छित्वाथ रथाङ्गमद्भुतम् ।
वधाय शाल्वस्य लयार्कसंनिभं विभ्रतभी सार्क इवोदयाचलः ॥३५॥
भल्लेन हस्तच्छेदः क्रियाशक्तेः पृथक्करणार्थः । ततो रथाङ्गेन मोक्षदानार्थ अद्भुतं
रथाङ्गं लयार्कसंनिभं दर्शनेनैव मृत्युभयजनकं बिभ्रद्भगवान् बभौ । तावतैव सर्वेषां
प्रातःकाल इव महत्सुखं जातमित्याह सार्क इवोदयाचल इति । किञ्चित्कालं शस्त्रं
धृत्वा स्थितिः महादेवादिपरीक्षार्थी यद्यस्ति कश्चिदस्य रक्षकः तदा समायात्विति ॥३५॥
जहार तेनैव शिरः सकुण्डलं किरीटयुक्तं पुरमायिनो हरिः।
वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्द्रो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ ३६ ॥
ततः न कस्यापि समागमने तेनैव शिरथिच्छेद । अन्यार्थ चक्र धृतमिति तुच्छ-
स्वादस्य वधोऽन्येन भविष्यतीति तेनैवेत्युक्तम् । सकुण्डलमिति । सर्वदेवाधिष्ठितमपि
तत्रापि पुरमायिनः पुरलक्षणा मोहमाया यस्य, एतादृशस्यापि वधे हेतुः हरिरिति ।
सर्वदुःखहर्ता । एतस्यैव च मोक्षार्थम् । किश्च । यद्ययं जीवेत् तदा सर्वोपद्रवं कुर्यादिति
दृष्टान्तेनाऽऽह वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दर इति । तदा तदीयानां नृणां
हाहेति वचः अभूत् ।। ३६ ।।
तावतापि युद्धं न निवृत्तमिति वक्तुमाह तस्मिन्निपतित इति ।
तस्मिन्निपतिते पापे सौभेच गदया हते।
नेदुर्दुन्दुभयो राजन्दिवि देवगणेरिताः।
सखीनामपचितिं कुर्वन्दन्तवको रुपाऽभ्यगात् ॥ ३७॥
भगवानक्लिष्टकर्मा । तं न मारितवान् किन्तु पापेनैव पतितः पापेन सायुज्यामावो
वा । सौभे च गदया हत इति । मायानिर्मितत्वात् कदाचित् स्थितिर्भवेत् । तत-
स्तस्मिन्प्रविश्य वान्यो युद्धं कुर्यात्, अतः प्रधानानन्तरमपि सौभस्य पृथगनुवादः । तदा
दन्तवक्रः पूर्वमृतानां सखा खापचितिं कुर्वन् सखीनामर्थे रुपा क्रोधेन युद्धार्थ-
माभिमुख्येन समागतः अन्यैः सह युद्धेन क्लिष्टदशायां स्वस्य जयो भविष्यतीति ॥ ३७॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लमदीक्षित विरचितायां
दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे अष्टाविंशाध्यायविवरणम् ॥ २८ ॥

·। परिशिष्टम् । श्रीमद्भागवतदशमोत्तरसात्विकसाधनप्रकरणनिवन्धः। . सामर्थ्य विद्यमानेऽपि स्वयं ज्ञात्वाऽपि सर्वथा ।।३।। कृष्णाज्ञां वा साहाय्यं वा लब्ध्वैवेष्टपरो भवेत् । तदा तु हरिरागत्य हितं वक्ति करोति च ॥१॥ साधने सर्वथा नीतिः कर्तव्येति प्रबोधयन् । उद्धवं मुग्धभावेन पृच्छति स करोति च ॥ २ ॥ यावत्कर्तु हि जीवानां शक्यं तावद्वदत्ययम् । साहाय्यं वान कुरुते तावद्येन भवेक्रिया ॥३॥ इति बोधयितुं कृष्णः संभृत्या सर्वया गतः । सर्वभावेन पूजार्थ श्रद्धादीनां च वृद्धये ॥ ४ ॥ शत्रूणां दृष्टिदुःखाय भक्तमाहात्म्यसिद्धये । क्वचिदेकोऽपि वेपेण दृष्टादृष्टप्रकारतः ॥५॥ तथा भीमस्स सामर्थ्य दत्त्वा मृत्युश्च योधितः । प्रथमे तु मनःप्रीतिर्द्वितीये शत्रुमारणम् ॥६॥ तेनैव यज्ञदेहानां बन्धनं विनिवारितम् । श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुपोत्तमस्य दर्शिता योजना । अतःपरं चतुस्त्रिंशद्धिः साधनप्रकरणं विचारयन्तः समाख्याहेतुं सार्धेनाहुः सामध्ये इत्यादि, तथाच भगवदुक्तसाधनवोधकत्वादेवं साधनमर्यादापोधकत्ताय साधन- प्रकरणमिति समाख्येत्यर्थः । ननु सर्वज्ञस्य भगवतः कुत उद्धवं प्रति प्रश्नः समर्थस्स फुतश्च सर्वसंभृत्या तत्र यानमुन्यते इत्याहुः साधने सर्वधेत्यादि सार्धद्वयम्, तथा च साधनोपोद्धातरवेनेदमुच्यते तेनारस साधनप्रकरणीयत्वमित्यर्थः । सर्वपा गत इत्यत्र सर्वयेति पदच्छेदः इति प्रथमस उपोदातप्रकार उक्तः । इयमेश्वर्यलीला अग्रे द्वाम्यां वीर्ययशसोलीले उच्यते ते अपि प्रकरणे उपोदाततयैव प्रविशत इसाराये- नाहुः सर्वभायेनेत्यादि । दृष्टादृष्टप्रकारत इति पहुधा भवतीति शेषः । अदृष्ट- प्रकारो न स्फुट इति तमुदाहृत्य स्फुटीकुर्वन्ति तथेत्यादि । क्रमेणाच्यापार्यानाहुः प्रयम इत्यादि । तेनैव यज्ञदेहानामिति यनः प्रमथनायमखो जरासंधचिन्ति- तस्तदय देहा येषां राज्ञां तइन्धनं शशुमारणेनैव द्वितीयेऽच्याये निवारितमित्सर्यः । परि- ·परिशिष्टम् । ततो चोधनमेकेपां लौकिकं चापि कारयन् ॥७॥ साधनं कारयामास तथान्यत्रागतस्तथा । ततस्तु यज्ञसंसिद्धिस्तत्र दैत्यस्य सन्निधौ ॥ ८॥ न निम्शझं देववर्यास्तत्रोपायो हरेभजिः। तदेव प्रकटा दैत्याः स्वात्मानं दर्शयन्ति हि ॥९॥ अतः कृष्णस्य पूजायां शिशुपालो हतोऽसुरः। मानभङ्गस्तथान्येां दुर्योधनहितैपिणाम् ॥१०॥ पूर्व तु बलभद्रोन न यागार्थ समागतः । प्रद्युम्नप्रमुखास्तत्र समायाता महारथाः॥११॥ मुख्य यागे निवृत्ते तु तान् प्रस्थाप्य कुशस्थलीम् । पाण्डवानां प्रार्थनया कियत्कालं तथावसत् ॥ १२ ॥ दुर्योधनादिमानस भने तत्र समागतः। मिलितः कृष्णदेवेन रामो नोवाच किंचन ॥१३॥ अन्यथा पाण्डवान् सर्वान् हन्यादेवाविचारयन् । एतदर्थ स्थितः कृष्णः प्रार्थनां जनयन् हदि ॥ १४ ॥ महादेवाधिदैवस्तु कालस्तत्र सहायवान् । द्वारकायां यथा पूर्व ददौ क्लेशं सुदुःसहम् ॥१५॥ यावत्तत्त्वानि पुरुषव्यतिरिक्तान्यहानि हि । अत आज्ञां विना किंचिन्न कर्तव्यं कथंचन ॥ १६ ॥ , यतो रामे समायाते द्वारकात्यन्तपीडिता । योजना। तृतीयाध्यायार्थमाहुः तत इत्यादि । एकेपामिति राज्ञाम् । साधन मिति 'यथान्वशा- सत्' इत्यादिनोक्तम् । चतुर्थार्थमाहुः ततस्त्वित्यादि द्वाभ्याम् । तत्र दैयादिनोक्तं प्रमेयं प्रासङ्गिक शिक्षार्थमित्याशयोत्र योधितः । पञ्चमार्थमाहुः मानभङ्गस्तथेत्यादि तथा चामक्तसङ्गत्यागवोधनायेयं लीलेयर्थः । यज्ञानन्तरं भगवत इन्द्रप्रस्थ स्थितेः प्रयोजनमाहुः दुर्योधनादीत्यादि द्वाभ्याम् । एवं चात्र श्रीकार्य यज्ञसंसिद्धिः, ज्ञानकार्य मानभङ्गः, मूमारजिहीर्पया प्रयुक्तत्वात् । प्रार्थनामित्यादि पाण्डवानां हृदि बलदेवप्रार्थना- मुत्पादयन्नित्यर्थः । एवं पञ्चभिरध्यायैर्भगवदाज्ञप्तं सपरिकरमेकं साधनं निर्दिष्टमित्यर्थः । द्वाम्यामध्यायाभ्यामन्यत्साधनं वक्तव्यं तत्र स्फुटमित्यतस्तदुपपाद्याहुः महादेवेत्यादि सानिमिः । तत्र सहायवानिति तस्मिन्सौभे तिष्ठति । ततः शाल्वस्तत्स- हायवानित्यर्थः । अहानीति अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अत्र यत्साधनं सिद्धं तदाहुः अत इत्यादि । समायात इति इन्द्रप्रस्थाद् द्वारकायामायातः तस्थितिश्च 'कयं ·३ परिशिष्टम् । कालादेरनुरोधेन भगवांश्चापि मन्यते ॥ १७ ॥ आत्मानमन्यथाऽन्यत्र का शङ्का कार्यसाधने । एवं सप्तभिरुद्दिष्टं साधनं यद्धरिर्वदेव ॥ १८ ॥ अन्यथा सेवनं तस्य कर्तव्यमिति निश्चयः। अतः परं साचिकानां फलं सप्तभिरुच्यते ॥ १९ ॥ उभयोरैक्यसिद्धयर्थ कथाश्लेपो विधीयते । प्रद्युम्नस्य जयस्मृत्या भगवत्सरणादपि ॥२०॥ शाल्वे प्रविष्टो रुद्रो हि तेन प्रद्युम्नमारणम् । कामजेता यतः प्रोक्तस्तेनावाप्यभवजयः ॥ २१ ॥ प्रद्युम्नेऽभूत्तदावेशः प्रद्युम्नस्सापकपणे। अनेन तसिन् समये सर्वेषामेव रुद्रतः ॥ २२ ॥ पाण्डवानां यादवानां सर्वेषामेव कालतः । फलं तदैव भगवान् प्रयच्छति यदाखिलाः ॥ २३ ॥ अत्यन्तं तापमायान्ति नो चेत्स्वादु फलं न हि । इति केचिद्विचार्यात्र कृष्पोपि परमात्मनि ॥२४॥ योजना। राममसंभ्रान्तम्' इति भगवद्वाक्याज्ज्ञायते । मन्यते इत्यस्य 'आत्मानमन्यथाः इत्यनेन संवन्धः तेन भगवदाज्ञापालनमेव कर्तव्यमिति साधनमस्मिन् अपि संदर्भ सिद्धमित्यर्थः । प्रकरणसिद्धमाहु एवमित्यादि । तथा चाज्ञायां तत्करणं अनाज्ञायां भगवत्सेवन- मिति द्वयमवान्तरप्रकरणादन सिद्धमित्यर्थः । प्रकरणसमाप्तियोधनायाहुः अतःपरमि- सादि । नन्वत्र पूर्वाध्यायसमाप्तावुक्तस्य दन्तवागमनस्य प्रकार भारम्मे दृश्यते तेन तच्छेपत्वात्कथमितः प्रकरणान्तरारम्भ इत्याकाङ्क्षायामाहुः उभयोरित्यादि । दोषा- मावफलयोः सङ्कीर्णत्वज्ञापनार्थम् । तथा चैतावता न प्रकरणान्तरारम्मविघटनमित्यर्थः । ननु शाल्ववधप्रकरणस्य तात्पर्य अन्यथासेवनमित्यर्धेनोक्तं तत्र किं गमकमित्यत आहुः प्रद्युम्नस्येति । प्रद्युम्नस्य भगवत्पुत्रज्येष्ठस्य देवरूपस्य शंबरजेतुः कथं पराजय इत्यत आहुः शाल्वेत्यादि । प्रद्युम्न इत्यत्र धुमतीति पाठः प्रतिमाति । रुद्रत इति पराजय इति शेपः । एवं पप्ठे वैराग्यकार्यमुक्तं द्वारकामुपेक्ष्य मगवत इन्द्रप्रस्थे स्थानबोधनादित्यर्थः । सप्तमार्थमाहुः पाण्डवानामित्यादि । अत्र धर्मिलीला स्फुटैव तत्र रुद्रात्पराजय- संमवामावेन कयं तदानी हस्तात् शाङ्गपातादि इत्याकाहायामाहुः पाण्डवानामित्यादि सार्धम् । तया च फलस्य खादीयस्त्वसंपादनाय तथाकरणमन्ययामाहात्म्यज्ञानांशमयस्त्वे खेहन्यूनत्वेन तथा रसालता न सादिति । ननु यद्येवं तदा ऋपय अलौकिकार्य- द्रष्टारो मोहलीलां कुतोगीकुर्वन्ति कुतश्च शुकस्तन्मतं दृपयतीलाहुः इतीलादि । इतीति ·४ परिशिष्टम् । साक्षादुद्भूतरूपेऽपि प्राकृतत्वप्रतीतितः। अवतारान्तरे यंद्वत्तथा वक्तुं विचारणाम् ॥ २५॥ कुर्वन्ति लोकमोहाय तदर्थ तन्मतं वचित । फलात्पूर्व पूर्वपक्षरीत्योक्त्वा दूपयत्यतः॥ २६ ॥ शुकः परमतत्त्वज्ञः केचित्प्रक्षेपमूचिरे। पूर्वपक्षकथायां तु मोहलीलेति निश्चयः ॥ २७ ॥ महादेवस्य तोपार्थं कचित्कल्पे तथाभवत् । तत्स्मृतिर्योगधर्मेण तत आहुर्मुनीश्वराः ॥ २८ ॥ तच्चापि न शुको मेने भक्तियुक्ताच योगतः। हृदिस्थदुष्टभावेन सहितं सरणं तथा ॥ २९ ॥ न तु शुद्धेन योगेन तथा दृष्टमतो न हि । एतस्य कथनादेवं ज्ञापितं सर्वथा यदा ॥३०॥ कार्यावेशं वितनुते तदा मोहो भवेदिति । तेन केनापि लीलापि न कर्तव्या कथंचन ॥३१॥ तदाधिकारिणो देवा मन्यन्ते दुष्टभावनाम् । सच्यावतारपक्षे हि भवेदेतन चान्यथा ॥ ३२॥ योजना। रसालतासंपादनार्थत्वं विचार्य । उद्भूतरूप इति 'स्वशान्तरूपेपु' इति न्यायेन स्वेच्छया प्रकटे । यद्वदिति यथा सत्त्वांशे वा शुद्धसत्त्वे वा अवतरणं तथा तदर्थमिति तस्य पक्षस्य निवृत्तये । अत इति ल्यव्लोपे पञ्चमी । इदं साक्षात्राकट्यमनुसंधाय एवं तत्त्वार्थ न जानन्ति ये माध्वाधास्तन्मतमनुवदन्ति केचित्मक्षेपमूचिरे इति । सिद्धान्तमाहुः पूर्वेत्यादि । कचिदिति यस्मिन्कल्प पूर्णस्य नावतरणम् । ननु यद्येवं कल्पान्तरेऽभूत्तदा शुकेन कुत इदं नाङ्गीकृतमित्याशङ्कायामाहुः तचापीत्यादि सार्थेन । तया च 'विदूर- काष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम्' इति वाक्यान्न सर्वे योगिनो भगवल्लीलादिकं ज्ञातुं शकुवते किंतु 'मक्त्या मामभिजानाति' इति वाक्याद्भक्ता एव ज्ञातुं शक्नुवते शुकस्तु तादृश इति परम तत्वं विचार्य तन्मतं दृपितवानिति तथेत्यर्थः । नन्वेतत्कथोपनिवन्धनस्य किं प्रयोजनमत आहुः एतस्येत्यादि । चतुष्टयं किं ज्ञापितमित्यपेक्षायां तदाहुः सर्वधेत्यादि । कार्यादेशं वितनुते इति भगवान् जीवस्येति शेपः । इतीति इदं ज्ञापितमित्यर्थः । तेनेति हेतुना तथा चैतालीलानुकरणेप्यनिष्टं भवतीति तदपि तत्कार्यमिति ज्ञापितमित्यर्थः । नन्वनुकरणे देवानां कुतो हदि दोपदृष्टिरित्यत माहुः सत्त्वेत्यादि । यथेति ययावदेवं चतुविंशतिः साधनमकरणं विचारितम् ।

·परिशिष्टम् ।
निर्गुणस्तु हरिः कृष्णः खयमाविर्वभूव ह ।
संदेहे तस्य भक्तैस्तु निर्णयो ज्ञायतां यथा ॥ ३३ ॥
'तं शस्त्रपूगैः' इत्यादि शुद्धं नान्यत्ततोऽधिकम् ॥ ३४ ।।
श्रीघनश्यामभकृतप्रकरणविभागसूचिका ।
अधुना साधनप्रकरणम् । अत्रापि पूर्ववदेव क्रमः । साधनमर्यादाबोधकत्वात्साधन-
लमस्स प्रकरणस । प्रथमे, सर्वसैन्यसाहित्येन हस्तिनापुरगमनम् , तत्र गतस्य युधि-
ष्ठिरादिभिः पूजादिकरणम् , ऐश्वर्यम् । द्वितीये, युधिष्ठिरस्य दिग्विजयादिकम् , भीमद्वारा
जरासंधवधादिकं वीर्यम् । तृतीये, जरासंधरुद्धराज्ञां मोचनं तत्कृतस्तुत्या च यशः-
कार्यम् । चतुर्थे, शिशुपालवधेन तस्य शापरूपापन्निवारकत्वान्मुक्तिदानात् श्रीकार्यम् ।
पश्चमे, दुर्योधनस्य जलस्थलभ्रमे भीमादिहास्यं दृष्ट्वा भूभारहरणं भविष्यतीति ज्ञात्वा
भगवतस्तूष्णींभावो ज्ञानकार्यम् । पछे, शाल्लयुद्धे प्रद्युम्मस्य सारथिनापसर्पणे कृते युद्धे
मरणमधिकं मन्यमानस्य युद्धापसर्पणस्य शरीररक्षाहेतुत्वात्तन्निन्दनेन शरीरादौ विचिकित्सा
एव वैराग्यकार्यम् । सप्तमे, शाल्ववधादिना धर्मिकार्य स्फुटमेव ।
श्रीभागवतदशमोत्तरार्धसात्विकसाधनप्रकरणस्यभगवन्नामानि ।
(९७९-९८७) राजस्यादिमखकृत् संप्रार्थितसहायकृत् ।
इन्द्रप्रस्थप्रयाणार्थमहत्संभारसंभृतिः ।। १ ।।
जरासंधवधव्याजमोचिताशेपभूमिपः ।
सन्मार्गयोधको यज्ञक्षितिवारणतत्परः ॥२॥
शिशुपालहतिव्याजजयशापविमोचकः ।
दुर्योधनाभिमानाधिशोपयाणवृकोदरः ॥
महादेववरप्राप्तपुरशाल्व विनाशकः ॥ ३ ॥
त्रिविधनामावलीस्थसात्त्विकसाधनप्रकरणीयभगवन्नामानि ।
जीवधर्माववोधकाय नमः ॥१॥ हीनधर्मावलम्बनजीवकार्यकत्रे नमः ॥२॥
भक्तज्ञानहेतवे नमः ॥३॥ पुष्टिनिमित्तनापकाय नमः ॥ ॥ राजसूयादिप्रवर्तकाय
नमः ॥ ५॥ शिशुपालादिभक्तवैकुण्ठप्राप्तिहेतवे नमः ॥ ६॥ युधिष्ठिरादिमक्तगर्वनाशकाय
नमः ।। ७ ॥ प्रद्युमादियादवगर्वप्रहारकाय नमः ॥ ८॥ तपस्सादिसशाल्वादियातकाय
नमः ॥ ९ ॥ पुण्यादिहीनधर्मज्ञापनहेतवे नमः ॥ १०॥ मुख्यसिद्धान्तप्रवर्तकाय
नमः ॥ ११ ॥

·६ परिशिष्टम् । श्रीगोकुलरायभकृतदशमसात्त्विकसाधनप्रकरणार्थकथनम् । सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे नीतिपूर्व जानता समर्थेनापि भगवदाज्ञां साहाय्यं वा लब्धव्यं जनोद्योगे भगवता आगत्य हिते उपदिष्टे कृते च तदनुसारेणैव कृतस्य वैदिककर्मणो यज्ञादेः साधनत्वं ज्ञापयितुं युधिष्ठिरप्रार्थनया तन्मनप्रीणनाथ सर्व- सैन्यसाहित्येनेन्द्रप्रस्थं गतस्य भगवतो युधिष्ठिरादिकृतपूजादेरैश्वर्यवोधकत्वादैश्वर्यनिरूपण- मष्टषष्टितमेध्याये ॥१८॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे युधिष्ठिरेण यज्ञार्थ खमनोविचारितनिवेदने भगवता च यज्ञायाज्ञप्ते तद्भातृभ्यः खसामर्थ्य दत्त्वा तैर्दिग्विजयस्य पुनर्व्यायति युधिष्ठिरे उद्धवोक्तप्रकारमुक्त्वा भीमे स्वसामर्थ्यं दत्त्वा तेन जरासंधवधस्य च वीर्यकार्यत्वाद्वीर्य- निरूपणमेकोनसप्ततितमेध्याये ॥ ६९ ॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे जरासंधरुद्धराज्ञां मोचनस्य तत्कृतसत्कृतस्तेषां खाज्ञप्तलौकिकवैदिकसाधनकरणस्य च यशोरूपत्वाद्यशोनिरूपणं सप्ततितमेध्याये ॥७॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे साधनरूपयज्ञसंसिद्धेः श्रीकार्यत्वात् यज्ञे शिशु- पालादिदैत्यसन्निधौ देवानां निःशङ्कमागमनहविर्ग्रहणाद्यसंभवादेवशङ्कानिवृत्त्युपाये भगव- त्पूजने कृते दैत्यानां मतिक्षोभात् कृष्णगुणवर्णनजातमन्युना शिशुपालेन स्वपीठादुत्थाय प्रकटतया दैत्यस्वरूपे दर्शिते भगवन्निन्दने च कृते भगवता शिशुपालवधेन तच्छापरूपाप- त्तिनिवारणस्य च श्रीकार्यत्वात् श्रीनिरूपणमेकसप्ततितमेध्याये ॥ ७१ ॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे अभक्तसङ्गत्यागरूपं साधनं वक्तुं युधिष्ठिरस्य अलौकिकीं यज्ञसंपत्तिं लौकिकीमन्तःपुरसभासंपत्तिं च दृष्ट्वा तप्ते दुर्योधने पुनर्जलस्थलदृशि- भ्रमे मीमादिभिः कृतेन हास्येन भग्नमाने भृशं संतप्ते पाण्डवेषु वैरं निश्चित्य हस्तिनापुरं गते भगवतस्तूष्णींभावस्य भूभारहरणोपायज्ञानमूलत्वात् दुर्योधनमानभने समागतो रामोऽवि- चार्य पाण्डवान् हनिष्यतीति ज्ञात्वा तद्रक्षार्थ भगवतस्तन स्थितेरपि ज्ञानमूलत्वात् ज्ञान- निरूपणं द्विसप्ततितमेध्याये ॥ ७२ ॥ पहचत्वारिंशाध्यायेऽक्रूरोपदिष्टेन धृतराष्ट्रेण पुत्रादिमरणं भूभारहरणं जानतैव ज्ञानम् । विरुद्धकरणाद्धमिलीलात्वम् । अत्र तु दुर्योधनमीमादीनां तज्ज्ञानामावाद् भगवज्ञानानु- सारेणैव सर्वकरण मिति ज्ञानलीलात्वमिति विभेदः । सात्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे भगवदाज्ञोलनस्य अनिष्टहेतुवेनासाधनत्वं ज्ञापयितुं आनामुलधप द्वारकात इन्द्रप्रयं गते रामे द्वारकायां शावकृतात्यन्तपीडानिरू- पणे स्वपुत्रस प्रयुग्मस्य पराजये मूछायां च द्वारकामुपेक्ष्य भगवत इन्द्रप्रसे स्थितियोधनाद् पैराग्यनिरूपणं त्रिसप्ततितमेध्याये || ७३॥

·परिशिष्टम् । सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतसाधनप्रकरणे भगवदाज्ञायां सत्यां लौकिकं वैदिकं च कर्मापि भगवत्प्राप्तिसाधनम् । आज्ञाभावे तु भगवत्सेवनमेव परम भगवत्प्राप्तिसाधनमिति ज्ञापयितुं महादेववरप्राप्तपुरशाल्ववधप्रसङ्गे पूर्वपक्षत्वेन मतान्तरसिद्धमोहलीलोक्त्यनन्तरं सिद्धान्तकथने भगवत्पादसेवकानामूर्जितात्मविद्ययाऽविद्यानिवृत्तिपूर्वकमात्मीयानन्तैश्वर्य- लाभकथनात्कैमुत्येन शोकमोहादिरहितनिर्गुणकृष्णस्वरूपयोधनाद्धर्मिनिरूपणं चतुःसप्तति- तमेध्याये ।। ७४ ॥ श्रीभागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकसाधनप्रकरणानुक्रमणिका । जरासंधवधः स्तोत्रं राज्ञां सत्कृतिरेव च । राजसूये हरेः पूजा शिशुपालवधस्तथा ॥१॥ दुर्योधनाभिमानस्य भङ्गः प्रद्युम्नशाल्वयोः । युद्धं त्रिणवरानं च हरेरागमनं ततः ॥२॥ शाल्वस्य दन्तवक्रय वंशातुर्लीलया वधः ॥३॥ , उत्तरार्धसूचनिका। अध्यायो द्वाविंशः । श्लो. १. धर्मब्राह्मणावेव पुष्टिमार्ग बाधको । श्लो. ७. सोपवीतं वस्त्रद्वयसहितं ब्रह्मवेपः । अरूपिणः ब्रह्मशिवौ खड्गादिवन्निमित्तम् । श्लो. भगवद्यशो न नूतनमुत्पादनीयं सिद्धमेव यशः । श्लो. १०. भक्तिमार्गः सर्वेभ्योतिरिच्यते । सो. ३३. गृहमूनि स्थितहेमकलशैः । शो. ३८, अन्तःकरणशरीराणि तेषां भगवत्पराणि । श्लो. ४१. एवं प्रेम्णा विकलेपु सत्सु । श्लो. ४५. सर्वभावेन सेवा । श्लो. ४६. देवेवगिः प्रधानभूतः । अध्यायस्त्रयोविंशः। श्लो. ३. इन्द्र एव यष्टव्य इति मर्यादा तथापि परिच्छेदः समायातीति मगवदंशानामेव यागं निरूपयति । श्लो. ४. त्वां प्रपन्ना नैतादृशं चान्छन्ति तथापि यदि वान्छन्ति तदा प्रामुवन्तीति सिद्धान्तः । परिचरन्तीति कायिको च्यापारः, घ्यायन्तीति मानसः । चित्तमस्थिरं योगव्यतिरेकेण कथं ध्यानम्, एतत्प्रवर्तित एव सर्वापि संसार इति । एतस्परिचर्यायां न प्रमाणाम्यनुज्ञापेक्षेति । प्रथमप्रवृत्तम्यैव धना- दिहरणमन्यया सर्वसेव्यता न स्यात् । अग्रेपि किंचित् । श्लो. ९. भगवद्रपं हृदयात्प्रतिमा- यामिव । लो. १०. यावेशस्तु मघादिना न भवति । भगवान् हपोकागामत्यन्तजये नितो भवति । सो. ११. अहमेव परः स्वामी यम्स तं न कोप्यमिमवितुं शक्तः । को.१७. अतिपिवेला वैश्वदेवः । अध्यायः चतुविशः।लो. ५. इन्द्रियाणां सर्वभावप्रवृत्तिः अन्यदपि किंचित् । शो. ४६. अक्षरे भगवचरणारविन्दे । श्लो. ७, एवं सर्वभावेन सिद्धसमस्तपुरुषार्थाः । सो. १५. संसरणं सभीष्टं भगवदीयमार्गोपयोगित्वान् । शो. १८ ·८ परिशिष्टम् । अत्यन्तस्नेह एव नित्यस्मरणम् , अन्तर्बहिरावश्यकसेव्यः । श्लो. २१. देहादौ वैराग्यम् । श्लो. २२. सर्वत्रैव पुरुषार्थसिद्धिरिति नाश्रमान्तरमुपदिशति 'प्रजातन्तून् वितन्वतः' दुःखादिसहने साधनं मचित्तता । श्लो. २३. एवं निरभिमानस्थितिः प्रेमभक्तिनिरन्तरस्मर- णमन्ते मोक्षः । श्लो. २५. पूजायां प्रकारमाह स्नानकञ्चकोष्णीपत्रकचन्दनादिवरान्नानि पुनः सायं स्नानालंकारताम्बूलपुरःसरं नृत्यगीतादि । अध्यायः पञ्चविंशः। श्लो. १८. आधिदैविकपूजार्थं अयमेव मुख्यो यागः । श्लो. १९. स्थानापेक्षया खरूपमुत्तमं इति 'यावती देवताः' इतिवाक्यानुरोधं परित्यज्य सर्वदेवतामयं भगवन्तमेव पूजयन्त्वित्यर्थः । श्लो. २०. ब्रह्म तर्हि अग्निरिति अग्निपदं ब्रह्मपरम् । वेदार्थरूपत्वमप्याह योग्यत्वायाहुती- नां ब्रह्मत्वमाह वेदादिपञ्चशास्त्राणां पष्ठस्य कृष्ण एव तात्पर्य स्कन्दपुराणे । श्लो. २८. भत्त्या पूजनं नाङ्गविकलं भवतीति । अध्यायः पत्रिंशः । श्लो. १४ तैलगोरसगन्धो- दहरिद्रासान्द्रकुडमैलिम्पन्त्यः । श्लो. २३. तस्य भगवत्पूजायामेव तात्पर्य तेन तदात्मकाः सर्व इति सर्वपूजनम् । श्लो. २७. राजः स्वधर्मनिरतस्य हरिदासस्य च प्रमाणप्रमेयबल- पुष्टस्य । अध्यायः सप्तविंशः । श्लो. १. इदं रहस्सं भगवदीयैः सर्वदैवानुसंधेयम् । श्लो. १३. सर्वथा भनोपाया एव भगवदशे भवन्तीति । श्लो. ३३. अतो धर्मकीर्तिविरोधे धर्मों रक्षणीयः इति सिद्धान्तः । अध्यायः अष्टाविंशः। श्लो. २३. मद्भक्तपूजाभ्यधिकेति ।

·एतत्प्रकरणस्थकारिफाणामकारादिवर्णानुक्रमः। सृष्टम् । कारिका। अतः प्रद्युम्नहस्तेन अतः सर्वत्र पयः ... अनिवार्य दुःखमुक्तम् ... ... ... ... ७६ ... ... . ४६ पृष्टम् । कारिका। ८६ पञ्चविंशेऽनिरुद्धस्य ४६ | परोक्षे दारदृष्टो हि ७६ | पाण्डवानामिष्टतायै ८६ प्रार्थना मत्सराभाव: ४६ | फलं तु निविधं प्रोकम् ४६ | बन्धूनां च तथांशस्य ४० ब्रह्मण्ये तन कोऽमर्पः ३३ मतान्तरेणाशक्यत्वम् महादेवादिपुष्टेभ्यः ८६ मोचनादेव राज्ञां हि यथान्यद्भगवत्कर्म लौकिक्येच समृद्धिर्हि वैराग्यमुपदेशस्य शास्त्रार्थे दोपनाशाय १७ | पचिशे राजसूयस्य १७ | सगुणास्ते महारमानः | सहागतस्य त्वंशस्य ८६ साविकानां निरोधस्तु ८८ स्वकीयान् पहुणान् ७६ । स्वधर्मश्वेत पुशः १७ स्वातष्ठये तु हरेरन- अष्टाविंशतिपीडायाम् आधिदैविकयज्ञोपि आध्यात्मिकस्तु तच्छेपः ऋणत्रयं निराकृत्य एकविंशतिसाहले एका कृतिहरेरन करूपान्तरे तथा चके चतुविशे चिमुक्तानाम् जिज्ञासा तदधिकारे तदेव नाशनं युक्तम् तस्मानापा लौकिकीयम् ताग्लीलान्तरमिव त्रयोविंशे जरासंघ- विविधाः सात्विकाः द्वाविंशे धर्मरक्षार्थम् घुमतोपि वधं कृष्णः निमित्तदर्शनं चिन्ता- निरूपितः समस्तानाम् निरोधः सारिवकानांतु ६४ ... ... ... ... ... ... ... १ ७६ ७६ ४० ... ६४ एतत्मकरणस्थमूलश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमः। लोकः । एटा। ... ... ... ८० ... ११ एटाक्षः। ६४ अन्तःपुरजनैः प्रीत्या ६९ अपरे च महेप्यासाः अभियन्याय राज्ञानम् १८भयं नु पयसा शुल्पः ६ भयुने देशतान्यष्टी ७६ अर्जुनेन परिप्यनः २८ अहंति सप्युतः श्रेष्टयम् धमा पृकोदरः पा १० भस्माकं घमहानयः अजातसयोता दृष्ट्वा अय राजाहले शामे अपरिर्वजो महाशातः मचर्या कश्यपो धाग्यः अयादिवत् प्रयाणाय अचान्यदपि कृष्गर भयो न राज्यं गृग- अपो मुशियंदुपतिना अपममृति यो भूपाः २८ ... ५ ·परिशिष्टम् । श्लोकः। श्लोकः। पृष्ठाङ्कः। ७२ ... ... भाचार्यः कुलवृद्धैश्च आधावतः सगदं तस्य आनतसौवीरमरून् आसीनः काञ्चने साक्षात् आह चाहमिहायातः ८५ ... ha २१ ... २७ ९२ ... ... ... ... ९२ ९२ ... इति ब्रुवाणे गोविन्द इति मूढः प्रतिज्ञाय इत्थं तयोः महतयोः इत्थं निशम्य दमघोपमुतः इत्थं राजा धर्मसुतः इत्थं सभाजितं वीक्ष्य इत्यर्यमाना सौभेन इत्यादिश्य नृपान् कृष्णः इत्युक्तश्योदयामास इत्युक्तः प्रस्थितो दूतः इत्युक्त्वा भगवान् शाल्वम् इत्युक्त्या भीमसेनाय इत्युक्त्वा यझिये काले इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् इत्युदारमतिः प्राह इयुद्धवचो राजन इत्युदीरितमाकर्य इन्मपश्यं गतः कृष्णः ... पृष्ठाङ्कः। एकदा तु सभामध्ये १७ | एकदान्तःपुरे तस्य ९६ | एकपादोवृषण- का एकं पादं पदाक्रम्य ७३ | एतत्तेऽभिहितं राजन् ८८| एतद्विदित्वा तु भवान् एते ते भ्रातरो राजन् ९२ एवमादीन्यभद्राणि ७७ एवमावेदितो राजा ३०/ एवं निर्भर्त्य मायावी ५५ एवं यदूनां शाल्वानाम् ७१ एवं युधिष्टिरो राजा ५५/ एवं वदन्ति राजर्षे ८० एवं सुहृद्धिः पर्यस्तः ४२ | एप ते जनिता तातः ८९ क ८ कथं राममसंभ्रान्तम् कालिन्दी मित्रविन्दांच २८ किं दुर्मपं तितिक्षणां ४८ किं नु वक्ष्येऽभिसंगम्य कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य कृष्ण कृष्ण महावाहो ६ कृष्णसंदर्शनालाद. कृष्णाय वासुदेवाय ऋतुराजेन गोविन्द कचिद्भूमौ कचिद् व्योग्नि छ शोकमोही नेहो वा धुरक्षामाः शुष्कवदनाः ग गरया ते पाण्डवप्रस्थम् गदसात्यकिसाम्याचाः गायन्ति ते विशवकर्म गृहेषु गीतपादियघोपेण १३ गुप्ता नृमिनिरगमन् गोविन्दं गृहमानीय ६५ २०. पतुर्भिधतुरो पाहान् चिमापनपताकास्यः ... पैप्रदेशोधित पोतिः २४ ... ८४ ५४ ८६ ... २ इंशो दुरत्ययः कालः ... ९४ ... उ उदासीनाश्च देहादी उहीसदीप्सयलिभिः उपहतामया चान्ये उवास कनिचिन्मासान् ४४ ... ... ८७ १६ ऊ ९ अनुः प्रियः पथि ... का झरियाम्पः समदस्पेभ्यः हरिगदम्पयाविरमु ऋषीणा पितृदेवानाम् " एक पुरादिनीपोरी ...

·परिशिष्टम् । ११ श्लोकः। श्लोकः । पृष्ठाङ्कः। ... जगदुः प्रकृतिभ्यस्ते ... २३ ८९ धुमद्दया शीर्ण- ... ८३ जन्मत्रयानुगुणित- जरासंधवधः कृष्ण जरासंधं घातयित्वा जहार तेनैव शिरः जहास भीमस्तं दृष्ट्वा जिघ्रन्त इव नासाभ्याम् जीवताऽब्राह्मणार्थाय ७१ ... ... ९५ ... .. ... ... २२ पृष्ठाइः। तस्मिलिपतिते पापे ४३ | तस्मिन् सुसंकुल इभाश्व- तं गत्वातिथ्यवेलायां तं च पोडशभिर्विद्धा तं तं मातुलेयं परिरभ्य तं त्वाद्य निशितैर्वाणैः तं शस्त्रपूगैः प्रहरन्त- २६ ता देवरानुत मखीन् तामापतन्ती नभसि तावदुत्थाय भगवान् ३० ताश्व सौभपतेर्माया ४३ ते निर्जित्य नृपान्वीराः ८३ ते पूजिता मुकुन्देन ६० ते चै गदे भुजजवेन २९| सैलगोरसगन्धोद- ६०! त्वत्पादुके अविरतम् २९ द ३९ दिशि प्रतीच्या नकुलम् दिष्टया व्यवसितं भूपाः ६२ दुर्योधनमृते पापम् दुर्योधनं वर्जयिरवा ९२ दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदय- देवदुन्दुभयो नेदुः देवर्षिपितृभूतानि देयामुरमनुष्याणाम् दोभ्या परिप्वज्य रमामलालयम् ... ४२ ... त एव कृष्णाद्य गभीरंहसा त एवं मोक्षिताः कृच्छात् । ततः प्रववृते युद्धम् ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धाः ततश्चटचटाशब्दः ततश्चैद्यस्वसंभ्रान्तः ततः समे खले वीरी ततस्ते देवयजनम् ततो दृपद्धती तीवी ततोऽनुज्ञाप्य राजानम् ततो मुहूर्त आगत्य ततो मुहूर्त प्रकृती ... २२ ४० ... ६४ ... . ९ ... ... तच्छुत्वा प्रीतमनसः ... . ५० ९ ७१ हपायनो भरद्वाजः ५८ ६ द्वरथे स तु जेतव्यः ४ :: धर्म विज्ञानतायुप्मन् ७९ ८४ तत्कृष्णहरितया तत्तस्य चाडतं कर्म तत्पादायवानिज्यापः सतो युधिष्ठिरो राजा ततो रथद्विपभटसादि- रात्र तमोपसंगम्य रात्र दुर्योधनो मानी तथेति गिरिशादिष्टः तद्देवदेव भवतश्चरणार- तद्विज्ञाय महासरवः सनः समादिशोपायम् तपोविद्यामतघरान् समागतमुपायं तयोरेवं प्रहरतोः तर्पमित्वा साण्डयन ससात् कृष्णाय महते ... ... ... ९३ २८ ... ३१ न कश्चिन्मस्परं लोके ३९. न तन दूतं न पितुः ५. नया मीरणा योरसे १] न प्रह्मणः स्वपरभेद- ३. न यदूनां फुले जातः १५, नममे देवदेवेश ५३ नतंरयो नन्नुहटाः १९ ... ८४ ... ३६ ...

·१२ परिशिष्टम् । पृष्टाङ्कः। ... ... पृष्टाङ्कः। श्लोक ७ | मृगतृष्णां यथा याला ४७ | मृदङ्गशङ्खपटह- ४७ | मृदङ्गशङ्खपणव- ५९ मेनिरे कृष्णभक्तस्य ... ... ४ . श्लोकः। नरोष्ट्रगोमहिपसराश्वतर्यः-... नवैतेऽजित भक्तानाम् न टेकस्याद्वितीयस्य निन्दा भगवतः शृण्वन् निमित्तं परमीशस्य निर्गमय्यावरोधान् निरुध्य सेनया शाल्वः निरूपिता महायज्ञे निशम्य धर्मराजस्तत् निशम्य भगवद्गीतम् निदाम्य विप्रियं कृष्णः नृवाजिकाञ्चनशिबिकामिः नैनं नाथान्वसूयामः ... ... ... ... ... २ ६७ ... २ ... ६. य इदं कीर्तयेद्विष्णोः ७९] यत्वया मूढ नः सख्युः ..... ६५| यत्पादसेवोर्जितया ४५) यदात्मकमिदं विश्वम् २२ | यदुक्तमृपिणा देव ९१ यदुसृञ्जयकाम्बोज- ७| ययातिनैपां हि कुलम् ३६ यष्टयं राजसूयेन यस्मिन्नरेन्द्रदितिजेन्द्र- ६९| यस्मिंस्तदा मधुपते ३४ | यत्र यत्रोपलक्ष्येत ८० युद्धं नो देहि राजेन्द्र ६४ | युयुधानो विकर्णश्च १४ | यूयं पानविदां श्रेष्ठाः १४ | ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः १२. योऽनित्येन शरीरेण ७२ ७२ ८२ २६ ६५ ५६ ... :: २४ ... पतीसंयाजावभृथयैः पद्महस्तं गदाशङ्ख प्रद्युम्नो भगवान्वीक्ष्य पितामहस्य ते यज्ञे पितृस्वसुर्गुरुस्त्रीणाम् पृथा विलोक्य भ्रात्रेयम् प्राप्तं निशम्य नरलोचन- य यन्धुज्ञातिनृपान्मित्र- चलेर्नु श्रूयते कीर्तिः वलं वृहद्ध्वजपरच्छन्न- वहुरूपैकरूपं तत् महापिसेवितान्देशान् ब्रह्मवेपधरो गत्वा माह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः र ८९ ६ ६९ रथान्सदश्वानारोप्य २५. रथं प्रापय मे सूत ७ राजदूतमुवाचेदम् ८२ | राजन् विद्ध्यतिथीन् ५० राजन्यवन्धवो ह्येते ४ | राजसूयावभृथ्येन ४९ राजानश्च समाहूताः राज्ञा सभाजिताः सर्वे राज्यैश्वर्यमदोनद्धः ... २५ ६२ ६३ ३६ ५९ " ८३ ... भगवनिन्दनं श्रुत्वा भगवानेव तत्राम भवन्त एतद् विज्ञाय भीमसेनोऽर्जुनः भीमो महानसाध्यक्षः भोजयित्वा परान आजदरमपिनीयम् च ... ... ३७ ५८ ४१ लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन २३ ६५ वयं पुरा श्रीमदनष्टयुद्धयः ४२) यणाश्रमकुलापेतः ३४ वर्णितं तदुपाख्यानम् यासोमिः पीताशेयः २२९, पिजित्य नृपतीन् सर्वान् 101 निरान्वन्तः प्रजातन्तून् ५५ ... ... २० मण्डलानि पिचिमावि गानिसो मानयामारा ... ... ...

·परिशिष्टम् । १५ . ... . न वाक्यम् । पृष्ठाङ्कः। पाक्यम् । पृष्टाङ्कः। धर्मस्य वृथानाशात् स्वयं विपरीतज्ञाना- ४४ रिपोः स्थाने कार्यपर्यन्तं पेणैव स्थातव्य- दधोयाति ५९/२५ मिति नीतिः २१२२ ३० भगवानेव सर्वकर्ता इति किमाश्चर्यम् १३३२१ ४५ चेपान्तरे समानशीलत्वं नोपपद्यते २३।१४ ३१ महान् स्तुतिप्रियो भवत्येव ३९।२१ ४६ • शब्दादपि महद्भयं भवति सर्वेपाम् । तेपां ३२ यदनानुचितं जायते धर्मस्थाने तनहेतुःकालः प्रहारेपि न तद् इति माहात्म्यम् २९६१८ एव स हि कदाचित् धर्ममङ्गीकरोति कदाचि ४७ लक्ष्णा वाणी श्रवणमात्रेण सुखदात्रीति दधर्ममिति द्विस्वभावः ५६।१८ शब्दोपि पञ्चमो विपयः ३९।२४ ३३ यमर्थ नित्यं सरति स एव भवति ६२१ ४८ संपदः श्रेयो भवन्वि परं समूलाश्चेत् , तासां यशसा दिव्यं शरीरमयशसा नारकिशरीरम् मूलं धर्मादिः तदभाये भमूलाः सत्यः २१२७ क्षणानिवर्तन्ते, एतादृशीः संपदः भगवन्मा. ३५ यज्ञावेशस्तु मन्त्रादिना न भवति भगवद्रूप यामोहितो नित्या एव मन्यते भचलाश्च स्वात् स्वतन्त्रत्वाच भगवतः २१११२ तस्मान्मोहजनकत्वान्निर्मूलाः संपदः ३६ यदि वहयो भवन्त्यारमानस्तदा गौणप्रधान समीचीनाः अल्पनाशवलनं सर्वनाशो- भावे अन्याश्रयणं निपिद्धं भवति । एकरये नित्यता ३७१५ तु जघन्यस्याप्यधमाङ्गस्योत्तमा सेवां करो- ४९ संसरणं त्वभीष्टं भगवदीयमार्गोपयोगित्यात् तीति । यथा पादप्रक्षालनं हम्नेन क्रियते ३९।९ तदा न विरोधः । इति भगवत एव जगति | ५० संसृतिजननमरणरूपा भगवयरणसरणदि. एकस सत्वान्न विरोधः स्मारिका ३७ यद्यपि काययाङ्मनोमिस्त्यां प्रपन्नाः नेतादृशं ५१ संपदा सर्वथा दुष्टत्वं नास्ति किंतु निर्मूला- वान्दन्ति तथापि यदि वान्छन्ति तदा नामेव प्रामुवन्ति इति सिद्धान्तः १८/२० ५२ सर्वथा भग्नोपाय एव भगवत्परो भवति । २८ यसोपचपलसापचयः २६।१६ ८०.१७ ३९. युद्धे चेत् स्थिरता बुद्धर्भवेत् तदा क्षत्रियो ५३ स्थानवलं स्वगृहे स्वस्याधिकम् २८/२९ युद्धसंभवभूमि परित्यज्य युद्धरहितभूमी न ५४ स्पर्धा हि मात्मनोमुरायो नाराहेतुः ३७१२५ गच्छेत् २८९ ५५ स्वपरभेदमतिस्विविधानां भवति ये देवा- योग्यं योग्येन संबद्धनते इति प्राकृता धना- रमभायेन परिस्टिनाः, भोगसियर्थ बिए- दयः पदार्थाः कथं साक्षाद्भगवते दातुं येषु निपमदृष्टयः, ततो विषयमुसभोत्तारः शायाः। लोकेपि विप्राय गुरवे स्वामिने नहि १९।२७ शुदः स्वकन्यां प्रयच्छनि किंतु गदायैयाध- ५६ स एव हि दैत्यांतो जेयः यो भगवत्मयन्धि. मायापि दातुं वान्दति नमयं भुवान सहते मंततश्च भवति प्रतिपलं , युद्ध पराक्रमोयलं शिक्षाघ हेतवः ३०३५ पपति ५६६ १२ राजसूयो हि भूमेनिवरित्यं मंपादयति ५:२३ पीसो हि भगवान् हपीयाणागत्यन्तजये रामःमनापारनं यज्ञाच धर्मः तितो भवनि ४७/११ ... ... ... १० ५७ ४१1१२ ... २११४ .

·उपन्यस्तवाक्यानां सूचिपत्रम् । पृष्ठम्। २ चावयम् । कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः अभयं सर्वभूतेभ्यः मा भैप्टेत्यभयारावी तस्मान्मच्छरणं गोष्टम् एतद् व्रतं मम मायेत्यसुरा पंक्तिः। कुत्रत्यम् । १० भाग.४२११२६ ८ रामायण ६-१८-३३ भाग. १०.३५२८ १०२५.१८ ११ रामायण ६-१८-३३ ३ मुद्गलोपनिपत् २२३ २४ ६ ६ ३ २६ १६ भ.गी. १११ १८ ते. प्रा. १५२१११ २३ तै. सं. ७।११६ भाग.६।१११२२ १३ ४ तै. सं. ७ २१ २४ २८ १७ ૨૨ भाग.१०।२२।८ भाग. ५/३४ ४४ तद्वैतान भूत्वावति ये यथा मां प्रपद्यन्ते देवगृहा ये नक्षत्राणि शुद्धस्तु यज्ञेऽनवलप्तः पुंसां किलकान्तधियाम् एकान्तधियाम् तमाहरन्त तेनायजन्त सालंकरणोपेता आत्मा च धर्मदास धर्मपली तथैव च जीव जीव नमोगम इत्येतावत्सदुपशिक्षितम् ग दुःख पंचभिः सह पांचजन्यं हपीकेशः यो यद्धः स एव सः द्वयं का अमरतिदाहादविभेत् माध्यदिनसयने दक्षिणा नीयन्ते याचन्तो चै सदस्यास सर्वे दक्षिण्याः यक्ष्ये विभूनीः यावतीव देयताः यसानि भक्तिभंगवत्पकिंचना अति सर्या देवताः भापोप सयों देयताः देवामुराः संवता भासन् ग निलाया सोपः माविशत् काचिरमर्थमाप भनि इन्द्रादयो पादयः मलित भागमम्मेष पनपेत. १ ४८१७३ ४९ भग.गी. ११५ भ. गी. १७३ १६ ते.सं. ५/२११०२ ५८. तै. सं. २०६३ ५.० भाग.१०७२18 २४ तैः भा.श५॥ २३ भागः५११८१२ २६ ते.सं १९२११ २६ ते.सं. ५७।९।३ यः सं.48 २९ ११ नि.पा.३० २ भा.२२९ १. से. पा.11 २२ भ.गी. ६२१ ५२ ५२ ·परिशिष्टम् । •पृष्टम्। ५२ ५३ ५३ . ८ ५४ ५६ पंक्तिः। कुनत्यम् । २३ ६ तैत्तिरीयोपनिषत् २१० ६ तैत्तिरीयोपनिषत् ३।३।१ बृहदारण्य० उ०३१७१ विष्णु.पु.२०१२।३० महा. भा. घन.१८९/५५ भाग. ३१२९।३८ २८ भाग.१०1४३१४२ ३२ बृ.उ.१४१० ३२ भ.गी. १७।२८ ८ यजुःसं. २०२९ भाग.१९/१४ याज्ञ.स्मृ. भाचारा.२०० १५ वसिपस्मृति ६३ भ.गी.१३१ २३ मनु. ४१८५ भाग.१२।११३९ ८ ते.सं.२०५।११.५ नि.भा. १०१२१४ भाग.च.11१७ १ महा.शान्ति.राज. अ.३५ नि.भा. १०२१४ ६ न्यायः भग.गी. १५८ भाग.१०1७८/१० भाग.१०.७५३ २ भाग.१०७५1१७ ५७ वाक्यम् । परमो विष्णुरेवैकस्तज्ज्ञानं परमं मतम् सभात्मानं स्वयमकुख्त यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते अन्तरो यमयति ज्योतीपि विष्णुः सर्वेषामेव भूतानां पिता माता स माधवः योऽन्तः प्रविश्य मम बाचम् पिता माता योऽन्यां देवतामुपास्ते अदया हुतं दत्तम् अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषदः स कालो यद्वशे लोकः न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता आचारहीनं न पुनन्ति चेदाः ज्ञानाग्निः सर्यकर्माणि दशवेश्यासमो नृपः सिन्धोरस्तटं चन्द्रभागाम् यदि मनसा ध्यायति वधानुकल्पः स्वदोहे छिन्द्यात् प्रसह्य रुशतीमसती जिघांसन्तं जिघासीयात् भक्तदोहे वधः स्मृतः भक्षालनाद्धि पकस्य गृहीत्वैतानि संयाति पश्यतां सर्यभूतानाम् दुर्योधनमते यापम् ता देवरानुत सखीन् मुख्यामिकी मनः पूर्वरूपं यागुतररूपम् सस्प यजुरेव शिरः सं यया पयोपासते पिता मे पलवान्विधिः नृणां निःश्रेयसापर्याय भरियोगविधानार्थम् सौम्पं पे सोमम् १३ ५८ २९ ५९ ५९ ६० ६० । -- ८ ६४ ६८ ९१ ९२ ९४ ९४ अणुमाय.२।१४ ३. ते. उ. २१ २६ मुगलोपनिपत् भाग.10100१२४ १०।२९।११ २५ " 11८२० २३ से.सं. 10 ९४ ६९ ३ परि. * ·शुद्धिपत्रम्। -- पृ० १ शुद्धम्। मधित्वम् उत्पादयसि एवोत्पत्तिप्र- 'शूदस्तु यज्ञे अनवलप्स' ४ अशुद्धम्। मश्रित्वं उत्पादयसि- एघोत्पत्तिप्र० शूद्रस्तु यज्ञे अनवक्तः तमाहरत्तेन श्रिया अभिनवे ४ १७ तमाहरन् तेन २२ २८ अन्यथ २८ ५३ ५८ तत्तुल्या याहुरक्षिभूः 'यरवारमाश्रयः स वस' 'यो यात्मानं स्वयं करोति स ब्रह्म' कुलस्वरूपनन्दे अजातराम्रोस्तम् विव्याध संस्परौशशीविष अन्यथा वध्यो न भवतिः भा भैप्टेत्यभयात् इत्यर्थमानेति प्राप्तकल्मपात् पांशुमुष्टिम् दरवा श्रियोऽभिभवे अन्यथा तत्तुल्या बाहुरक्षिर्भूः यस्वारमाश्रयःस ब्रह्म यो यात्मानं स्वयं करोति स ब्रह्म कुलस्वरूपनिन्दे अजातशत्रोस्तम् विव्याध संस्पशैराशीविप अन्यथावध्यो न भवति मा भैप्टेत्यभ्ययात् इत्यर्धमाना इति प्राप्तकल्मप: पांसुमुष्टिम् दावा ७२ । ८.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। (श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकफलप्रकरणम् ।) (अध्यायाः २९-३५) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता । श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमद्गोखामिकुलतिलकश्रीमद्गोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'भूगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एल्एल्. सी., वकील, हाइकोर्ट' इत्येतेषां सुहृद्धिः संशोध्य 'निर्णयसागर'मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता । श्रीवहमान्दाः ४५२. संवत् १९८७. मूल्यं सामुद्रिका।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। Asm (श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकफलप्रकरणम् ।) (अध्यायाः २९-३५) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमद्गोखामिकुलतिलक श्रीमद्गोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'भृगुपुरस्य मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, वी. ए., एल्एल्. वी., वकील, हाइकोर्ट' इत्येतेषां मुहद्भिः संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता । श्रीवठमान्दाः ४५२. संवत् १९८७. मूल्यं सामुद्रिका।

·Printed by Ramchandra Yesu Shedgo, at tuo Nirnayn Sagar Press,
26-28, Kolbhat Lane, Bombay.
Published by Dhirajlal Vrajdas Sanklia, B. A., LL. Boy Advocate,
at Khakhar Building, C. P. Tank, Bombay 4.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीसुबोधिनी। (दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक-फल-प्रकरणम् ।) श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एकोनत्रिंशोऽध्यायः। बलभद्रस्य सत्कीर्तिरध्यायद्वितयेन हि । निरूप्यते ऋपिप्रोक्ता येनासी सुस्थिरीभवेत् ॥१॥ तीर्थाभिषेकाद् यज्ञाच ज्ञानस्याप्युपदेशतः । कीर्तिर्जातानुभावाच माध्यस्थ्याचेति वर्ण्यते ॥२॥ विजयोयं यथा रामस्ततोऽध्याये निरूपितः । रामस्य कीर्तिरूपे च तद्धाता च तथाविधः ।। ३ ।। अतो भगवतो भृत्यास्त्रय एकत्र रूपिताः । तत्र प्रथमं भगवतः क्रियाशक्तिसमाप्त्यर्थ दन्तवक्रवधो निरूप्यते । दन्तवकासापि भगवत्सेवकत्वात्तन्मुक्तिश्च भगवत्कर्तव्येति अवतारप्रयोजनत्वेन निरुप्यते, पूर्वाध्यायान्ते दन्तवक्रः समागत इत्युक्तं तत्किमर्थ केन प्रकारेणेति विस्तरेण निरूप्यते । श्रीविट्टलेशरायाग्मनीयसमटनदेयः । एकोननिशेध्याये कारिकायां येनासाविति । येन ऋपिकयनेनासो कीर्तिः मुन्थिरीभवेदित्यर्थः। माध्यस्थ्याचेति भीमदुर्योधनयोयुष्यतोर्माप्यस्थ्येन 'युवां तुल्यवली' इति वाक्यमुक्तवान् न तु जामातृत्वेन दुर्योधनपक्षं कृतवानित्यर्थः । विजयोयमिति अयं दन्तवको विजयपार्यदः । यथा रामः शेषरूपत्वाद्भगवत्यस्तया दन्तवक्रोपि भृत्यः ततो देतो रामम्य कीर्तिनिरूपकेध्याये निरूपितः । तदाता विदूर- योपि तथायिधः भृत्य एवेत्यर्थः । अस प्रसिद्ध्यमायपि 'ये च प्रटम्य' इति ठोके मुक्तपनी निरूपणात्तयालं नेयम् । रामम्स मक्तत्वात् तरकीर्तिः 'प्रियो परमा काठा' इतिन्यायन भगवत्कीतिरैवेति मायः।

·. श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. २९ श्लो. १-४ श्रीशुक उथाच-शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्डूकस्यापि दुर्मतिः। परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥१॥ यथा पत्नी भर्तृनिमित्तं प्रवृत्ता तन्मरणे खयमेव म्रियते तथा शिशुपालाद्यर्थ तन्मित्रम् , अयमपि जानन् मरणार्थमेवाऽऽगतः, न यस्मिन्मृते तेषामुपकारो भवति तथापि दुर्मतित्वात्तथा कृतवान् । तत्र शिशुपालो राजसः, दन्तवक्रस्तामसः, पौण्डूकः सात्त्विकः, एवंविधा पहव एव अपिशब्देन संगृहीताः । पतिव्रता च दुर्गतिं प्राप्ताना- मुद्धारार्थ मियत इति चेत्तत्राह परलोकगतानामिति । तेषां भगवद्धस्तेन मरणात् परलोकः सिद्धः । चकारादगतानामपि मुक्तानां वा । सौहृदं हि तैतिं तेषां सुकृतं भवति । प्रकृते तदभावेपि कृतवानित्याह पारोक्ष्यसौहृदमिति ॥१॥ एकः पदातिः संक्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन् । पयामिला महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत ॥२॥ मरणमेव चेद्वाञ्छितं किं सहायेनेत्येकः । तत्रापि पदातिः । क्रोधाभावे पलायनं च स्यादिति संक्रुद्धः । निकटे गदया युद्धं भवतीति शीघ्रं मरणपर्यवसायी । तथापि भगवान्न मारयिष्यतीत्याशक्य मारणार्थमिलां पद्भ्यां प्रकम्पयन इत्युक्तम् । महाराजेति तादृशो हन्यत इति चोधितम् । महासत्त्व इति तस्य युद्धार्थ प्रवृत्ती साहसम् ॥ २॥ ततो भगवान् धर्मयुद्धमेव कर्तव्यमिति खयमपि तथाविधो जात इत्याह तं तथा- यान्तमालोक्येति । तं तथायान्तमालोक्य गदामादाय सत्वरः। अवप्लुत्य रथात्कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात् ॥३॥ सत्वर इति आगमनेन तस्य क्लेशाभावार्थमुक्तम् । अवप्लुत्येति, दर्शनानन्तरं न कोऽपि विलम्बः कृत इति वक्तुं रथादुत्प्लवनमुक्तम् । यतः कृष्णः कालरूपः । अतः सर्वयादवमारणार्थं प्रवृत्तं सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात् प्रतिधानं कृतवान् ॥ ३ ॥ शीघ्रं भगवति समागते कदाचिद्भगवान् शाल्वस्य अयं पदातिः कश्चिदिति अवहेलया मुक्ति न दद्यादिति स्वप्रयोजनप्रवृत्तिस्वरूपाणि निर्दिशति गदामुद्यम्य कारूप इति । गदामुद्यम्य कारूपो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः। दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गतः ॥४॥ श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । एका पदातिरित्यत्र शीघमिति मरणे पर्यवस्थति तादृशो दन्तवनः । 'व्यदृश्य- त' इति मूलस्थक्रियया अन्वयः । १. मत्कृती। . ,

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
स हि करूपदेशाधिपतिः । मुकुन्दं मोक्षदातारम् । गदामुद्यम्य खाधिकार
प्रदर्शयन् द्वारपालकत्वं वा ख्यापयन् उत्तमाधिकारी, स्नेहेनैव सायुज्यं प्रामुं योग्यः
विरोधेन प्राप्तुमिच्छतीति दुर्मदः । अत एव विरुद्धमाह दिष्ट्या दिष्ट्येति । एता-
वानर्थः उभयत्रापि तुल्यः । मम दृष्टिपथं गत इति यदेतन्मम भाग्येन यस्तु मनोरथ-
प्रकारेणान्विष्यते स जात इति ॥ ४ ॥
आत्मानं स्थापयन् भगवत्संवन्धमाह त्वं मातुलेय इति ।
त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्रध्रुमां जिघांससि ।
अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया ॥५॥
नोस्माकं शिशुपालादीनाम्, मातुलेयः सुतरां नोस्माकम् । कृष्णेति स्नेहात्संबो-
धनम् । मित्रधुगित्युपालम्भः । वस्तुतस्तु कृष्णमित्राणि द्रोग्धीति सर्वसखा शिक्षक
इत्युक्तम् । अत एव मां जिघांससि । अहमपि कृष्णमित्रमिति अपराधव्यतिरेकेण न
मारयिष्यतीति प्रथममहमपराधं करिष्यामीत्याह अतस्त्वां गदयेति । अमन्देति
छेदः । हनिष्ये प्राप्स्यामि । गदया सुपुम्णया । वज्रकल्पया । यथा वज्रेण वृत्रस्त्वां
प्राप्तवान् ॥५॥
तानृपयमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः।
बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधि देहचरं यथा ॥६॥
एवं सति 'तत्रानृणो भूतबलिं विधाय' इतिवत् मित्राणामतृणो भविष्यामि ।
यतोऽहं मित्रवत्सलः वं वा अमित्रवत्सलः दैत्येष्वपि कृपाकरणात् , मित्रवत्सलो वा
सर्वेषामेव मित्रत्वात् । किं कृत्वा अनृणो भविष्यसीत्याकासायामाह बन्धुरूपमरिं
हत्वेति । वन्धुरूपो देहः वन्धो रूपमिष रूपं यस्स हितकर्तृत्वात् वस्तुतस्त्वरिः
'सृष्ट्वास्स बीजम् ।' इति न्यायात् । नन्वात्मतया स्वीकृतः कथं मारणीय इति चेत्तत्र
दृष्टान्तमाह व्याधि देहचरं यथेति । अयं स्तुतिपक्षो व्याख्यातः । निन्दापक्षस्तु
स्पष्टः । वन्धुरूपं मातुलपुत्रत्वात् मारकत्वादरिम् ॥६॥
एवं रूक्षैस्तुदन्वाक्यैः कृष्णं तोत्रैरिव द्विपम् ।
गदया ताडयन्मूर्ध्नि सिंहवयनदच सः ॥७॥
निन्दायां रूक्षता । तुदन् मर्ममेदं कुर्वन् । कृपणं तुदन्निति स्तुती खदोप
दूरीकुर्वन् । तोत्रं अकुशपृष्ठभागस्तेन यथा अग्रे गमनाय प्रेर्यते द्विपः एवं कृष्णोऽपि
शीनं कर्तुं मारयितुं मृत्यु वा दातुं प्रेर्यत इति । एवं वाक्यापराधं कृत्वा कायिकापराचं
कृतवानित्याह गदयेति । मूर्ति समीपे सुषुम्णया प्रसरन्ध्रमेदनं वा, ततः सिंहव-
ध्यनदत् । आत्मानं कृतार्थ मन्यमानः यतः स पूर्वोक्तप्रकारेण मक्तः शूरो वा ॥७॥
गदया निहतोप्याजी न चचाल यद्वहः ।
कृष्णोऽपि तमहन्गुा कौमोदक्या स्तनान्तरे ॥८॥

·, श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं. १० उ, अ. २९ श्लो. ५-१२ एतावता स्वकृतकृत्यता जातेति गदया निहतो वा आजौ क्रोधो भवतीति प्रहारस्य क्रूरत्वं दर्शितम् । यदृवह इति यादवलीला स्वीकृतेति तथा वर्ण्यत इत्यर्थः । एवमपराधं तस्योक्त्वा ततोऽपराधशान्त्यर्थ भगवतः कृपामाह कृष्णोऽपीति । गुव्र्येति साधनमाहात्म्यम् । कौमोदक्येति खकीयया प्रसिद्धया । तेन मोक्षः सुप्रसिद्धः । तत्रापि स्तनान्तरे, यथा जीवस्य निर्गमने पट्चक्रभेदनक्लेशो न भवेत् ॥ ८॥ ततो यजातं तदाह गाढनिभिन्नहृदय इति । गाढनिर्भिन्नहृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् । प्रसार्य केशयात्रीन्धरण्यां न्यपतत् व्यसुः ॥९॥ मुखतो मधिरोद्वमनं वाक्पारुष्यदोपपरिहारार्थम् । ततो दयोत्पत्त्यर्थमिव केशान् बाहृमींश्च प्रसार्य, धरण्यां भगवञ्चरणारविन्दे विशिष्टासुर्विगतासुर्वा न्यपतत् । आदौ तत्रैव समवनयनम् , द्वितीये भोगापेक्षाभावात् प्राणानां परित्यागः ॥९॥ ततस्तस्य सायुज्यं जातमित्याह ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिरिति । ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम् । पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप ॥ १०॥ आत्मज्योतिः कृष्णं भगवञ्चरणारविन्दम् । अत्र सर्वे साक्षिण इत्याह पश्यता- मिति । यथा चैद्यवध इति चैद्यवधे तत्तेजः दश दिशो भासयद् भगवन्तं प्रविवेश, एवमयमपीत्यर्थः ॥ १०॥ तस्य सायुज्यं दृष्ट्वा तद्भाता विदूरथोऽपि तथा कर्तुं प्रवृत्त इत्याह विदूरथस्त्विति । विदूरथस्तु तभाता भ्रातृशोकपरिप्लुतः। आगच्छदसिचर्मभ्यामुच्छ्रसंस्तजिघांसया ॥ ११ ॥ अक्षरच्युतकालंकारः । विदूरथ इति विकटो भवति दूरादेव रथ इति माहा- स्म्यम् । तदाता दन्तवक्रमाता । भ्रातृशोकेन परितः प्लुतः मनः सन् , असि- चर्मभ्यामुच्छसन्नागतः । अनेन सर्प इव तस्य क्रोधो निरूपितः । तजिघांसयेति आगमनाभिप्रायः । प्रान्तोऽपि प्रवर्तकः ॥ ११ ॥ तस्य चापततः कृष्णश्चक्रेण क्षुरनेमिना । शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम् ॥ १२॥ ततः स भृत्यसंवन्धीति आपतत एव प्रहारात्पूर्वमेव चक्रेण शिरो जहार । क्षुरनेमिनेति खालौकिकसामर्थ्याभावः । जहार दूरीकृतवान् । सकुण्डलं सकि- रीटमिति देवाधिष्ठानं तेन मुक्तियोग्यता निरूपिता ॥ १२ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । विदूरथस्त्वित्यत्र भ्रान्तोपीति प्रान्तवाटुपेक्षणीयोपि सर्वान् युद्धार्थ प्रवर्तपन्यतो मारणीय इत्यर्थः । 1 ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। मारितान् सात्त्विकराजसतामसान् उपसंहरति एवं सौभमिति । एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विपहैरन्यैरीडितः सुरमानवैः ॥ १३ ॥ चकारस्तत्सेनापरिग्रहार्थः । शात्वे चकारः तन्मायादेवतांवरनाशार्थः । दन्तवको विदूरथसहितः दुर्विपहरन्यैः शरैः सह तेपि मारिता इति । हत्वा स्थित ईडित इति क्रियाध्याहारोऽपि अर्थाद्भवति । सुरैर्मानवैश्च दुर्विपहै। अन्यैरिति यादववाचकत्वं वा ॥१३॥ मुनिभिः सिद्धगन्धर्वविद्याधरमहोरगैः। अप्सरोभिः पितृगणैर्यः किनरचारणैः ॥१४॥ उपगीयमानविजयः कुसुमैरभिवर्पितः। वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालंकृतां पुरीम् ॥ १५ ॥ तथा मुनिप्रभृतिभिरपि । कुसुमैरभिवर्पित इत्यन्तं महती स्तुतिः भगवतो युद्धलीला समाप्यत इति संतोपात्कृता, श्रोतृणां युद्धलीलाभिनिवेशो भवविति । ततो भगवतः पुरप्रवेशमाह वृतश्च वृष्णिप्रवरैरिति । हत्वा स्तुतः विवेशेति तस्य क्रियात्रयं निरूपितं त्रिगुणम् ॥ १४ ॥ १५ ॥ भगवतः क्रियालीलामुपसंहरन् दोपाभावमाह एवं योगेश्वर इति । एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान जगदीश्वरः। ईयते पशुष्टीनां निर्जितो जयतीति सः॥१६॥ योगेश्वरत्वात् ये योगभ्रष्टास्ते मोचिता इति एकं प्रयोजनम्, कृष्णवाद- भूमारो हृत इत्परम् , भगवानिति सामर्थ्यम् , जगदीचर इत्यावश्यकत्त्वम् । एवं क्रियाकरणे हेतूनुक्त्वा लौकिकवुझ्या प्राप्तान हेतून् निन्दति ईयते पशुदृष्टीनामिति । पशुष्टिमिनिर्जितो भगवान् जयतीति ईयते ज्ञायते, कदाचिन्निर्जितः कंचिजय- तीति । एतदुमयमपि पूर्वापरानुसंधानरहितानामेव । त एव पशवः, यतः स पुरुषोत्तमः । न तु केनाप्यंशेन भावान्तरं प्राप्त इत्यर्थः । अत्र भगवतः शस्त्रसंन्यासः पुराणान्तरे निरूपितः। स एवात्रोपसंहारेणापि सूचितः ॥ १६ ॥ एवं भगवतः क्रियाशक्तिमुपसंहत्य घलमद्रसापि कीर्तिसिद्ध्यर्थ धर्मक्रियामाह श्रुत्या युद्धोद्यममिति । श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डयः । तीर्धाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययों किल ॥ १७ ॥ यत्रानर्थपर्यवसानं तत्परित्याग एव आदी धर्मः तत्रापि तद्व्याजेन तीर्याचरणं मुतरामेव । अतो युद्धोचमं श्रुत्या भगवान्पाण्डवपक्षपातीति खम्स कौरवपक्षपाते

·६
श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. २९ श्लो. १३-२१
अन्योन्यमेव विरोधो भवतीति तीर्थाभिपेकव्याजेन, वस्तुतस्तीर्थयात्रा नाभिप्रेतेति
निमित्ताभावात्तद्व्याजेनैव । उभयोर्मध्यस्थः प्रययौ, तीर्थदेशानेव । किलेति प्रमाणम् ।
जीववत्तस्य तीर्थाचरणं भगवत्त्वविरोधीति स्वतः अनुक्त्वा किलेत्युक्तं हृदये व्याजेऽपि
लोकप्रतीत्यर्थम् ॥१७॥
प्रभासे गत्वा संकल्पं कृत्वा ततो निर्गत इत्याह लात्वा प्रभास इति ।
लात्वा प्रभासे संतर्य देवपिपितृमानवान् ।
सरस्वती प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः॥ १८ ॥
भगवता सात्त्विकप्रकरणे धर्मः कर्तव्यः स च प्रवृत्त्यात्मकः स धर्मों यज्ञस्तीर्थानि
च । तदुक्तम्, 'यज्ञास्तीर्थानि च पुनः समानि हरिणा कृताः' इति यज्ञाः कृताः तीर्थानि
च पुनस्तत्समानानि च कृतानि तत्र वसुदेवः जीवतीति न खतो यागकरणं संभवतीति
सुतरां राजसूयादिकरणं ततो भगवान् साहाय्यमेव कृतवान् । बलभद्रस्तु तीर्थयात्रां यज्ञ-
समानां मन्यत इति तामेव कर्तुं प्रवृत्तः व्याजेन करणं धर्मो न भवतीति पश्चाद्भगवान्
निमित्तं संपादयिष्यति अन्यथा अनधिकारिणा कृतमकृतमिति धर्म एव न भवेत् । प्रभासे
अनिकुण्डे संगमे वा लात्वा, ततो देवपिपितृमानवान् ब्राह्मणभोजनादिना संतl
सरस्वतीतीरे तीर एव प्रतिस्रोतं यथा भवति तथा ययौ, ब्राह्मणसंवृत इति तत्पू.
र्त्यर्थम् । ब्राह्मणाभ्यनुज्ञाव्यतिरेकेण तीर्थपूर्यभावात् ॥ १८ ॥
पृथूदकं विन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् ।
विशालं ब्रह्मतीर्थ च चक्रं प्राची सरस्वतीम् ॥ १९ ॥
यद्यपि प्रतिस्रोतोगमने क्रमेण पृथूदकादीनि तीर्थानि न सन्ति तथापि तीर्थ-
माहात्म्यं पुरस्कृत्य तेषां गणना तस्मिन् कल्पे वा तथा संनिवेशः। पृथूदकादीनि पद
तीर्थानि सर्वत्र प्राची सरखती एवं प्लक्षजाता सरस्वती यावत् ॥ १९॥
यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत ।
जगाम नैमिषं यन्त्र ऋपयः सत्रमासत ॥ २० ॥
ततो यमुनां प्राप्य अनुस्रोतन्यायेन प्रयागे समागतः । ततो गङ्गामनु हरि-
द्वारपर्यन्तं पद्रिकाश्रमपर्यन्तं वा गतः । ततः पुनः गोमतीतीरे नैमिपपर्यन्तं समागतः ।
तत्र विलम्वे कारणमाह यत्र ऋपय इति । सत्रं यत्किंचिदासत ॥ २० ॥
ततो यजातं तदाह तमागतमभिप्रेत्येति ।
तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिणः।
अभिनन्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन् ॥ २१ ॥
मुनयः अग्रेस्मात् ज्ञानोपदेशो भविष्यतीत्येष्यज्ञानयुक्ताः । अत एव तदर्थ
दीर्घसत्रिणः तस्यागमनमभिनन्य यथान्यायं यथा क्षत्रियोत्तमे समागते कर्तुमुचितं
या कृतवन्तः । ततो भगवढुझ्या प्रणम्य उत्थाय च आर्चयन् ॥ २१ ॥

·--
श्रीविठ्ठलेगरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
सहि व्याजेन प्रवृत्तः मुख्यखाम्यभिप्रायाभावात् भगवच्छानपर्यालोचनाभावाच
स्मृतिन्यायेन धर्ममप्यधर्म ज्ञाला धर्मस्थाने अधर्मों न युक्त इति तेषां सत्कारफलसिद्ध्यर्थ
उपकारमिव कुर्वन् सूतनिराकरणार्थ तं दृष्टवानित्याह सोऽर्चित इति ।
सोऽर्चितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः ।
रोमहर्पणमासीनं महः शिष्यमैक्षत ॥ २२॥
सपरीवारः ब्राह्मणसहितः। कृतः आसनपरिग्रहो येन, स्थिरतायै उपदेश-
योग्यत्वायाभिमानाय चोक्तम् । रोमहर्पणः सूतः । ब्राह्मणानामग्ने उच्चासने स्थितः न
वायं पालः यतो महः शिष्यः ॥ २२ ॥
एवमपि स्मृतिविरुद्धं करोतीति तस्मिन् क्रोधं कृतवानित्साह अप्रत्युत्था-
यिनमिति ।
अमत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रवणाञ्जलिम् ।
अध्यासीनं च तान्विप्रांश्चकोपोद्वीक्ष्य माधवः ॥ २३ ॥
वस्तुतो ब्राह्मणातिक्रम एव तस्य दण्डे हेतुः । तथापि ब्राह्मणैः केनचित्प्रकारेण
तस्य दोपोऽङ्गीकृतः तस्य मात्सर्याजनकत्वात् अप्रत्युत्यानमेव हेतुं मन्यते । यद्यस्य
महत्त्वं केनापि प्रकारेण जातं तथापि ब्राह्मणोत्तमादधिकं भवति । ब्राह्मणाश्चेदम्युत्थाना-
दिकं कृतवन्तः तत्रास्याम्युत्याने कः सन्देहः अतो नास्मिन् धर्मः मार्गामावात् । अतः
पापण्डे केनचिल्लोमादिना पुष्टः धर्मामासः गर्वजनकत्वाद् अपकार्येव जात इति ।
तस्मिन् विद्यमानं धर्म पापण्डत्वेनाभिप्रेत्य क्रोधं कृतवान् । सूत इति जात्या हीनः । न
कृतः प्रहणार्धमञ्जलियन । व्रतस्थेनाप्येतावत्कर्तव्यमिति द्वितीयो दोप उक्तः । तृतीय-
माह अध्यासीनं चेति । आधिक्येनोचासनेन ब्राह्मणान् हीनान् कृत्वा आसीनः ।
ते च विप्राः विशेषेण पूरकाः सर्वसुहृदः अतस्तेषां तूप्णीमावो न दोपायेति । स्वयं
दण्डाधिकृत इति मोघोपपत्तिरुक्ता । माधवो मधुवंशोत्पन्नः ॥ २३ ॥
तस्सालोचनमाह कस्मादिति ।
कस्मादसापिमान्विमानध्यास्ते प्रतिलोमजः।
धर्मपालांस्तथैवामान्वधमर्हति दुर्मतिः ॥ २४ ।।
असाविति नास्मिन् तेजो दृश्यत इति नापितम् । इमान् विमानिति तेजो-
दर्शनं, न चायमपि महान् यतः प्रतिलोमजः, अनेन ज्ञानाधिक्यादुपविष्ट इति पक्षो
निराकृतः । विप्राणामेव बानतो ज्येष्ठपमिति भावः । किंच । धर्मपालांस्तथैवारमा-
निति ऐहिकमपमामुप्मिकमयं च नास्त्यस्मिन् इति दूयं निरूपितम् । तत्र दण्डो पप
एवेत्याह वधमहतीति । ननु योपनीय एवायं किमिति वपः क्रियत इत्याशमाह
दुर्मतिरिति दुष्प्युद्धिः, उक्तमपि न प्रदीप्यति ॥ २४ ॥

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. २२ श्लो. २७ । नन्वयमनुपासितवृद्धः चालवत्प्रबोधनीय एवेति चेत्तत्राहि ऋपर्भगवतो भूत्वेति । ऋपेर्भगवतो भूत्वा शिष्योधीत्य यहूनि च । सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ २५ ॥ ऋपिर्मचद्रष्टा तस्य शिष्योऽप्यलौकिकार्थज्ञो भवितुमर्हति तत्रापि भगवत: सानुभावस्य । न केवलं शिष्यत्वमानं किंतु बहन्यधीत्येति । चकारादध्यापनाभ्यासौ । वेदाध्ययनं शङ्कितं भविष्यतीति तन्निराकरणार्थमितिहासपुराणानीत्याह, इतिहास- श्रवणेन नीतिज्ञानं भवति, तदभावे केवलधर्मेऽप्यनर्थः स्यात् गजेन्द्रवत् । पुराणाध्यय- नात्साभिप्रायधर्मज्ञानम् । धर्मशास्त्रैः देशकालकुलादिधर्माः आधुनिका अपि सर्व एव ज्ञाता भवन्ति । सर्वश इति तत्तदभिप्रायोऽपि बहूनां मुखादवगतः ॥ २५ ॥ ननु विद्यया कथमस्य गुणा नोत्पादिताः कथमयमेतादृशो जात इत्याह अदान्तस्येति । अदान्तस्याविनीतस्य वृथापण्डितमानिनः। न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः॥ २६॥ विधा गुणोत्पादिका आश्रयदोपाभावे भवति । तत्र अजितेन्द्रियत्वं महानाश्रय- दोपः 'पराश्चि खानि व्यतणस्वयंभूः' इति सहजवहिर्मुखानि, विद्या ह्यन्तर्मुखं कर्तु- मिच्छति । तदिन्द्रियाणां प्रतिवन्धे न भवतीति इन्द्रियजयो मृग्यते । किंच । विद्याग्रहणे विद्यावाधकधर्माभावो हेतुः 'विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽयताय न मा या वीर्यवती तथा स्याम्' इति । अविनीतस्य विद्या निर्वीर्येति न गुणजननसामर्थ्यम् । किंच । वृथापण्डितमानिन इति । विद्या बुद्ध्या गृहीता सती खकार्य करोति तदभिमानात्तस्याग्रहणमेव यस्तु पाठव्यतिरेकेणापि मन्यते पण्डितोऽहमिति स प्रयोजनाभावात् स्वार्थ विद्यां न ग्रहीष्यत्येव कथं विद्याफलं जनयेत् अतो न गुणाय भवन्ति पुराणादीनि । किंच नटस्येवेति परप्रदर्शनार्थमेव यो विद्यां गृह्णाति तस्य न विद्यातः फलं यथा नटस्य । किंच । अजितात्मनः अन्तःकरणजयाभावे उत्पादिता अपि गुणाः तामसीवैस्तिरोहिता भवन्ति अतोस्य सर्वमेव वर्तत इति दोपपञ्चकसद्भावान्नास्मिन्विद्याफलम् ॥ २६ ॥ नन्वस्स दोपेणायमेव नष्टो भवतु किं तव । यथास्य विनयो धर्मः एवं तव क्षमापि तदभावे तवापि दोप एवेत्याशझ्याह एतदर्थ इति । एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः। वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोधिकाः ॥ २७ ॥ इदं नाधिकारिभिः कर्तुं शक्यमन्यथाधिकारखीकारो व्यर्थः स्यात्, यथा परमहंसानां सर्वातिक्रमसहनं युक्त एवं राज्ञोऽपि चेत्तदा सर्वनाशः स्यात् 1 एतदर्थमेव मम अवतारः येन धर्मो रक्षितो भवति । अतस्तदेव मम कर्तव्यम् | धर्मे च प्रतिपक्षा ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । निराकर्तव्याः । तत्राधर्मकारिभ्योपि धर्मध्वजिनो दुष्टाः - अन्यानपि नाशयन्तीति तेपां दोपाधिक्यमाह ते हि पातकिनोऽधिका इति । ते अधिकाः पातकिनः साक्षान्निपिद्धाचरणमधर्मः, - तस्योत्कर्पो महापातकम् , तेभ्योऽपि धर्मध्वजिनः अधिकाः । 'विधर्मः परधर्मश्च' इति वाक्ये एतन्निरूपितम् । उपधर्मास्ते तद्धर्मनिवृत्तीच्छायामपि न निवर्तन्ते नापि प्रतीकारार्थमिच्छामपि कुर्वन्ति अतोस्मिन्विद्यमाने अधर्मानुवृत्तिर्भवि- ष्यतीति वधावश्यकता निरूपिता ॥ २७ ॥ ततो यत्कृतवांस्तदाह एतावदुक्त्वेति । एतावदुक्त्वा भगवानिवृत्तोसद्धादपि । भावित्वात्तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत्प्रभुः ॥२८ ।। स हि सङ्कल्पमारभ्य असद्वधादपि निवृत्तः। व्रतिनो वध्यवघोपि निपिद्ध इति तथापि क्षोभाधिक्यात् , तथैव भाचित्वात्, धर्मपरीक्षार्थ लौकिकं शस्त्रं परि- त्यज्य तत्रापि खहस्तस्थितं सूक्ष्ममेव कुर्श मारणार्थं गृहीतवान् । हस्तस्थितौ तस्मिन् क्रियाशक्त्यध्यासः । मरणे तथा मारणे च हेतुः प्रभुरिति ॥ २८॥ यद्यपि तन्मारणं धर्मः तथापि धर्मप्रवर्तकानां नाभिप्रेतः, अतस्ते खिन्ना जाता इत्याह हाहेति । हाहेतिवादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः । ऊचुः संकर्पणं देवमधर्मस्ते कृतः प्रभोः ॥ २९ ॥ सर्व एव स्वामिलपितनाशात् हाहेतिवादिनः । ते हि भगवत्कथां शृण्वानाः तद्विघातो जात इति खिन्नमानसा जाताः। यतो मुनयः। श्रुतो हि भगवान् मन्तव्यो भवति । साक्षाद्गुरोः सकाशादध्ययनव्यापारे मननं बाधितं भवेत् । अतोयं प्रसङ्गागृहे समागतः सर्व श्रावयतीत्यनायासेनाभिलपितसिद्धिः तन्नाशान्मनःखेदः । तथापि जात एवानर्थ इति तूष्णी स्थातव्यं किमित्युपालम्भः क्रियत इति तत्राह संकर्पणमिति । स धन्यधर्म- मन्यत्र प्रयोजयितुं शक्तः द्रादृश्ययोर्मेलकत्वात् । तत्रापि देवः अलौकिकमपि योजयेत् । अतः स वक्तव्य एवेत्यूचुः । ते त्वया अधर्मः कृत इति । अयमधर्मस्तवैव जातो नास्माकमयमभिप्रायः । प्रभोरिति सामर्थ्यमेव त्वया प्रकटितं न तु ज्ञानमिति सूचितम् ॥ २९ ॥ कथमधर्म इत्याशझायामाह अस्य व्रत्मासनं दत्तमिति । धीविहलेशरायारमनप्रीवसुभकृतस्टेसः। हाइतिवादिन इत्यत्र द्रष्टदृश्ययोरिति द्रष्टा भगवान्, उदयः प्रपयः संदारेण वयोमेलक इत्यर्थः। २ मुषो.

·१० श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.२९ श्लो.२८-३२ अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन । आयुश्चात्माक्लमं तावद्यावत्सत्रं समाप्यते ॥३०॥ अन्यस्मारकथाश्रवणं दोपायेति ब्रह्मासनं दत्तवन्तः । यावदयमासने उपविश्य तिष्ठति तावद्राह्मण एवेति अत एवानेन नोत्थितम् , तैस्तु खब्रह्मत्वमत्र स्थापितमिति तेषामु. त्यानेप्यस्यानुत्थानं न हि ब्राह्मणः क्षत्रियं मन्यते, धर्मस्तु अयुक्ते ब्रह्मत्वं स्थापितमिति वधे सानुकूलः । अस्माभिरिति स्वसामर्थ्य ख्यापयति । यदुनन्दनेति ब्राह्मण- हृदयानभिज्ञत्वम् । 'पितापुत्रौ विजानीयाद्'ति वाक्यात् क्षत्रियः पुत्रो भवति । ततः पितुरभिप्रायाज्ञानं तव युक्तमिति गूढोऽभिप्रायः। किंच । अस्मद्वाक्यमपि त्वया नाशित- मित्याह आयुश्चेति । यद्यपि ब्राह्मणानां कृतिः अन्यथापि भवेत् तथापि वाकू मृया भवितुं नार्हति । अस्माभिश्च अल्पायुरयं ज्ञात्वा अस्मा आयुर्दत्तम् । यावत्सत्रं समाप्यते तावदस्मदायुरत्र तिष्ठति अतोस्माकमायुपोपि क्षयो जातः । सूर्यो धर्मादिकरणदशायां आयुर्न गृह्णाति इत्यवोचाम । किंच। आत्माक्लमं च आत्मनो देहस्य क्लमाभावः। अतः स्वकीयदानमलौकिकदानं च स्वयं नष्टमित्याक्रोशो जातः ॥३०॥ तर्हि किं पर्यवसितं जातमित्याकाङ्क्षायामाहुः अजानतैवाचरित इति अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा । योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोपि नियामकः॥ ३१ ॥ यथा ब्रह्मवधः तथास्य वध इति महापातकसमत्वम् । अज्ञानात्कृतमिति प्राय- श्चित्ताहता, कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विवक्षितेति । तर्हि किं कर्तव्यमित्याकाङ्क्षाया माह योगेश्वरस्येति । यो हि जीवः तस्यैव कर्मणा गुणदोपौ भवतः भवांस्तु योगेश्वरो ब्रह्म । अतो भवतो नियामक आम्नायोऽपि न भवति, वेदेन हि सर्वार्थो नियम्यते । अतो यद्यपि तव न वधदोपः प्रकारान्तरेण धर्माभीप्सितमप्युक्तम् ॥ ३१ ॥ तथापि प्रायश्चित्तं कर्तव्यमित्याहुः यद्येतद्ब्रह्महत्याया इति । यद्येतद्ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपावन । चरिप्यति भयाँलोकसंग्रहोनन्यचोदितः ।। ३२॥ एतादृशवमहत्यायाः पावनं प्रायश्चित्तं तदा तव लोकसंग्रहः नान्यथा, अन्यथोक्तः लोकसंग्रहो न भवति अस्मद्विरोधात् । ननु मास्तु लोकसंग्रह इति श्रीरिट्टलेशरायारमनश्रीयाउभष्कृतलेसः। आयुश्चेत्यत्र । ननु स्वायुपोन्यत्र स्थापने एतेषां कथं जीवनमित्यत आहुः सूर्यो धर्मादीति । एकमायुर्वण सूर्यो गृहाति पुण्यपापाम्यां वृद्धिहासावपि भवतः । तया घ सप्रारम्भे यदायुम्तम्य सप्रकरणदशायां क्षयामापातेन जीवन मिति भावः । ॥ एकोनविंशाध्यायल्याख्या समाप्ता ।।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । चेत्तत्राहुः लोकपावन इति लोकपाविन्यार्थमेव त्वया समागतमिति । यथा वधाभावे त्वया अवतारवैयर्थ्यमुक्तं तथा प्रायश्चित्ताकरणेऽपि लोकोपकाराभावादवतारवैयर्थ्य मिति मावः ॥३२॥ ऋषिप्रोक्तं प्रायश्चित्तं कर्तव्यमिति निश्चित्य पृच्छति चरिष्य इति । श्रीवलदेव उवाच-चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया । नियमः प्रथमे कल्पे यावान्स तु विधीयताम् ॥ ३३ ॥ वधनिर्वेशो वधप्रायश्चित्तम् । लोकपावनोपपत्तिमङ्गीकृत्याह लोकानुग्रह- काम्ययेति । ततश्चानुकल्पं परित्यज्य मुख्यकल्पमेव वदन्वित्याह नियमःप्रथमे कल्प इति । मुख्यकल्पे यावद्वतं तावद्वेदो न वदतीति सोचं परित्यज्य स विधीयताम् ॥३३॥ अथान्यदप्यभिलपितं भवतां करिष्यामीत्याह दीर्घमायुरिति । दीर्घमायुर्यतैतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च । आशंसितं यत्तत साधये योगमायया ॥ ३४॥ यथैतस्य दीर्घमायुः सत्त्वं वलं इन्द्रियसामर्थ्य च । चकारादन्यदपि यदेव किंचिद्भवतामाशंसितंचकारात्पूर्वमनाशंसितं च तत्सर्वं योगमायया सापयिष्यामि ३४ तदा संतुष्टा अपय ऊचुः परीक्षार्थं संदिहाना विरुद्धद्वयमस्माभिर्वक्तव्यम् , तत्र यदि समाधानं ज्ञास्यति तदा अस्योक्तं मविष्यतीति तादृशमाहुः अस्त्रस्येति । ऋपय ऊचुः-अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च । यथा भवेद्वचः सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ ३५ ॥ चत्वारोत्र व्यापृताः अस्त्रं, तव वीर्यम्, मृत्युर्वयं चेति तत्र तस्य जीवने त्रयं याषितं भवेत्, अजीवने तु वयं चकारात्तव वाक्यं च । यथैतचतुष्टयमपि सत्यं भवेत् तथा राम विधीयतामिति ॥ ३५ ॥ एकेनैव चतुणी दूपणानां निर्धारमाह आत्मा चै पुत्र उत्पन्न इति । श्रीवलदेव उवाच--आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् । तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रियवीर्यवान् ॥ ३६॥ 'अङ्गादगात्समवसि हृदयादमिजायसे आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्' इति । यद्यप्ययमनुकल्पः तथापि मुख्यामावे विधीयते यतो वेदानुशासनम् । तस्मादस्य पुराणस वक्ता आयुरिन्द्रियवीर्यवान् अयमेव मवेत्तदा अनस, मम वीर्यस तमादस्य मृत्योश्च न पाधा मयति । सामान्यात्प्रतिनिधिस्तद्धर्मजः सादिति न्यायात् । असापि तथाविधा मवत्विति घोधितम् ॥ ३६ ।। किंच । ययपीदं भवतां सर्वया नामिप्रेतं तयाप्येतत्प्रतिनिधित्वेनान्यदकव्य- मित्याह र्फि य: कामो मुनिष्टा इति ।

·१२ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.२९ श्लो.३३-४० किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा बेताहं करवाण्यथ । अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां वुधाः॥ ३७॥ अथ तदनन्तरं शीप्रमेव तत्करवाणि । तर्हि खेच्छयैव किंचित् कर्तव्यमिति चेत्तत्राह अजानतस्त्वपचितिगिति । विधाय यथा यथावत् । यतो भवन्तो बुधाः। अतः अपचितिमपराधदूरीकरणोपायं चिन्त्यताम् , तदनूच्यतामित्यर्थः ॥ ३७॥ तदाहुः इल्वलस्येति । ऋपय ऊचुः-इल्वलस्य सुतो घोरो वल्वलो नाम दानवः । स दूपयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि ॥ ३८॥ समानमेव निष्कृतिहेतुर्भवति । इल्वलोऽपि ब्रह्मवेषधरो भवति ऋषिवेषेणैव क्वचित् स्थित्वा 'अगस्त्यायातिथये पेचे वातापिम्' स इल्वलः, तस्स सुतो पल्वलः । स खभावतोऽपि वध्य इति ज्ञापयितुमाह दानव इति । किमतस्तत्राह स दूपयति न: समिति । पर्वणि पर्वणि पूर्णमास्यां सुत्यादिवसे ॥ ३८ ॥ एवं तस्यापराधमुक्त्वा कर्तव्यमाह तं पापं जहीति । तं पापं जहि दाशाह तन्नः शुश्रूषणं परम् । पूयशोणितविण्मूत्रसुरामांसाभिवर्पणम् ॥ ३९ ॥ पापत्वादवश्यं मारणीयः। दाशार्हति खस्य शरणागतत्वं तस्य तत्पालकत्वं च योधितम् । तदेव नः शुश्रूपणम् , अपेक्षितत्वादुःखनिवारकत्वाच । . यद्यपि पाद- संवाहनादिकमपि भवति शुश्रूपण तथापि तत्परम् । तस्य दूपणप्रकारमाहुः पूयशोणिते- ति । परशुश्रूपणत्वायैतदग्ने कथितम् । पूयादिपण्णामभितो वर्पणम् यस्मादिति ।।३९॥ एवं स्वामिलपितमुक्त्वा तत्करणेनास्मत्संतोपे सुगममेव प्रायश्चित्तं त्वया कर्तव्य- मित्याह ततश्च भारतं वर्पमिति । ततश्च भारतं वर्प परीत्य सुसमाहितः। चरित्वा द्वादशान् मासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसे ॥४॥ भारतवर्पस्य संपूर्णस्य परिभ्रमणं कर्तव्यम् । अयं मुख्यः कल्पः । तत्र प्रकारः सुसमाहित इति । द्वादशान्मासान् व्रतं चरित्वेति शूद्रहत्याव्रतमुपदिष्टम् । ततः वर्षपर्यन्तं तीर्थसानेनान्तिमेन वा विशुध्यसे शुद्धो भविष्यसि । यात्रा प्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्तं भवति, कालस्तु शूद्रहत्यायाः, अस्मत्संतोपो चल्वलवधेन, वाक्यादीनां सत्यता प्रतिनिधिस्थापनेनेति सर्व यथास्थितं जातमिति विशुध्यसे ॥४०॥ इति श्रीमागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणमट्टात्मजश्रीवछमदीक्षितविरचिवायां दशमस्कन्धोत्तरार्द्धविवरणे एकोनविंशाध्यायविवरणम् ॥ २९ ।। .

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १३ श्रीकृष्णाय नमः। त्रिंशोऽध्यायः। कीर्त्यभावे सुसंसिद्धे कीर्तिहेतून् बलः खयम् । त्रिंशत्तमे तथाध्याये चकारेति निरूप्यते ॥१॥ तत्र प्रथमं वल्वलवधार्थ कालप्रतीक्षा कृता । ततो वल्वलसमागमनमाह ततः पर्वण्युपावृत्त इति । श्रीशुक उवाच-ततः पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्डः पांशुवर्पणः। भीमो वायुरभूद्राजन्पूयगन्धस्तु सर्वतः ॥ १ ॥ दानवा अदृश्या एवेति तत्कार्यमेव दृष्टं वर्णयति ततः प्रचण्डः पांशुवर्पणः पांशुवृष्टिं वर्पन भयानको वायुराविर्भूतः । एतत्तेषां प्रथमकार्यम् । राजनिति संबोधन महती सेना पश्चात्समायातीति ज्ञापनार्थम् । ततः पूयगन्धश्च सर्वतो जातः । वृष्ट्यर्थ सुरामांसादीनामानयनात् ॥१॥ ततोऽमेध्यमयं वर्ष घल्वलेन विनिर्मितम् । अभवद्यज्ञशालायां सोन्वदृश्यत शूलधृक् ।। २ ।। ततो यज्ञशालायाममेध्यमयं वर्षमभूत्तेन स एवोपद्रव इति निश्चितम् । ततः सोप्यन्वदृश्यत।शूलधृगिति युद्धार्थ महादेवालब्धवरत्वं ख्यापयितुम् ॥२॥ ततो पलदर्शनेन तस्य स्वरूपं वर्णयति तं विलोक्येति । तं विलोक्य वृहत्कार्य भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाइमझुं दंष्ट्रोग्रभृकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ आदौ मूर्तिस्थौल्यं दृष्ट्वापि भयजनकम् । बलाधिकत्वं च । वर्णनापि तथात्व- माह भिन्नाझनचयोपममिति । अमनचयोजनपर्वतः प्रसिद्धासनपर्वतादिन्नश्चे- न्मूर्तिमानसनपर्वतो भवति । तस्याधिदैविकः पृथक पर्वतः स्थितः तदायं तत्तुल्यो भवति । एवं तस्मिन् तामसमावमुक्त्वा तथा सति बडो भविष्यतीत्याशक्य तस्य स्वरूपे वर्णे च राजसं भावमाह तप्तताम्रशिखाश्मश्रुमिति । अमितप्तताम्रवच्छिखाः केशाः श्मश्रूणि च यस्य तम् । दंष्ट्राभिः उग्रभृकुट्या च सहितम्, मुखं च भृकुटीसहितम्, मुखं दंष्ट्रामिरुग्रं वा अयं सर्वथा वध्य एवेति ॥३॥ श्रीविट्टलेशरायास्मनश्रीवल्लभकृतलेसः । त्रिंशेध्याये कारिकायां कीर्त्यभाव इति । तीर्थयात्रामीमदुर्योधनमाध्यस्थ्य- यज्ञादयो धर्माः कीर्तिहेतवः । तथा च पूर्वाध्याये कीर्ल्समावः, एतदघ्याये कीति- स्थापनमित्यर्थः। ।। प्रिंशाध्यायव्याख्या समाप्ता ।

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३० श्लो. १-८ समार मुसलं रामः परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतुः ॥४॥ खशस्त्रं मुसललाइलात्मक द्वारकायां स्थितं पाताले वैकुण्ठे वा स्थित सस्मार यतो रामः सर्वेषां रतिजनकः पूर्ववद्विशेषणम् । परसैन्यविदारणमिति शत्रुसेना- विनाशक हलं च तादृशम् । चकारेण तद्धर्मानुत्कर्पः स्मरणानन्तरमेव बलभद्रमुप- तस्थतुः तत्समीपमागते ॥४॥ ततो लीलायाः कर्तव्याभावात् एकेनैव प्रहारेण तं मारितवानित्याह तमाकृष्येति । तमाकृष्य हलाओण बल्वलं गगनेचरम् । मुसलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मगुहं बलः ॥५॥ गगनेचरं दूरे वर्तमानमपि । भगवत्वेऽपि क्रुद्धत्वान्मारणम् । क्रोधे हेतुः ब्रह्मद्रुहमिति । वल इति सामर्थ्यम् ॥ ५॥ न तस्य पराक्रमः कोपि जात इति वक्तुं शीघं तस्य पतनमेवोच्यते सोपतदिति । सोपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोसक्समुत्सृजन् । मुश्चन्नार्तखरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुणः ॥ ६॥ भुवीति तस्यापि मुक्तिः । निर्भिन्नललाटत्वं प्रहारज्ञापकम् । असृक् समुः त्सृजनिति महाप्रहारः । प्रतीकाराकरणे ज्ञापकः आर्तस्वरं मुञ्चन्निति । मुक्त्यर्थं खस्मिन् दया ख्यापिता । तादृशोपि हन्तव्य एवेति दृष्टान्तमाह शैलो यथा वनहत इति । अरुणः अरुणवर्णः पर्वतः ॥६॥ ततः इष्टस्य सिद्धत्वात् मुनयः स्तोत्रादिकं कृतवन्त इत्याह संस्तुत्येति । संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिपः। अभ्यपिञ्चन्महाभागा वृत्रनं विवुधा यथा ॥७॥ स्तोत्रं वसंतोपख्यापकम् । ततः प्रीतानां सत्याशीदानम् । ततः सर्वपुरुषार्थ- सिद्ध्यर्थ अभ्यपिश्चन् कीय पापनिवृत्त्ययं वा । परमदयालुतस्थः कथमेवं कृतवा- नित्याशङ्कां वारयितुं महत्या प्रार्थनया केवलं मारितवान् । न तु स्वत एवेति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह वृत्रा विवुधा यथेति । वृने हते यथा देवा इन्द्रागिपेकं चरित्यर्थः । अनेन तस्स सर्वपापक्षयो निरूपितः ॥ ७ ॥ वैजयन्ती दुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् । रामाय वाससी दिव्ये दिल्यान्याभरणानि च ॥८॥ ततः कील्युपचया वैजयन्ती मालां ददुः । आपादलम्पिनी वैजयन्ती, श्रीधामेति स्थिरलक्ष्मीत्वम् । अम्लानेति दोपामावः । पहाजेति गुणाः । ततो ·१५ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । रामाय सर्वरमणरूपाय, दिव्ये वाससी दिव्यानि चाभरणानि लौकिक- शोमातिशयार्थ ददुः॥८॥ अथ तैरभ्यनुज्ञातः कौशिकीमेत्य ब्राह्मणैः। लात्वा सरोवरमगाद्यतः सरयुरास्रवत् ॥९॥ अनुस्रोतेन सरयुं प्रयागमुपगम्य सः। लात्वा संतप्यं देवादीञ्जगाम पुलहाश्रमम् ॥१०॥ एवं लौकिकालौकिकशोभातिशयसंयुक्तः सन् तदाज्ञापालनार्थ तैरभ्यनुज्ञातः तीर्थयात्रार्थमाज्ञप्तः ब्राह्मणैः सह कौशिकी नदीं ययौ। तत उत्तरभागे या कोटा- आमादायाति सा कौशिकी तत्र स्नात्वा तेनैव मार्गेण मानससरोवरमगात् । तस्मात्सरोवरात् बढ्यो नद्यः प्रसृताः । ततः सरयुरपि प्रस्ता। अतस्तत्सङ्गे अनु- स्रोतेन सरयुमयोध्यापर्यन्तमागत्य पश्चात्प्रयागे समागतः । सरयुशब्दः सरयूशब्दश्च । सर इत्युदकनाम सरो युनक्तीति । ततस्तीर्थराजः प्रयाग इति तत्र विशेपस्नानादिकमाह लात्वा संतप्येति । तत उत्तरभागे पुलहाश्रमं हरिक्षेत्रं गतः ॥ ९ ॥१०॥ गोमती गण्डकी लात्वा विपाशां शोण आप्लुतः । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमम् ॥ ११ ॥ गमनमध्य एव गोमती गण्डकी लात्वा । विपाशा काचित् क्षुद्रा पञ्चनद्यां प्रविष्टा हरिक्षेत्रनिकट एव, अन्या तु विपाशा काश्मीरदेशे, ततः शोणे समागतः । गङ्गामुत्तीर्य सोऽपि महानद इति शोणे आप्लुत इत्युक्तम् । ततो गयां गत्वा सामान्य- पितृनिष्ट्वा पितामहपित्रादीन्वा, केवलगयाभिगमनं जीवस्पितृकस निपिद्धम् । यात्रायां तु न निपिद्धमिति विभागः । ततो गङ्गासागरसङ्गमं गतः । सर्वत्र खानतर्पणादि ॥११॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्री रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरी वेणां पम्पां भीमरथीं ततः ॥ १२ ॥ ततो मध्ये तदानीं पुरुषोत्तमस्थानं स्थानमा न भगवानस्तीति तदनुक्त्वा महेन्द्रादि गतः । तत्र परशुरामं दृष्ट्वा अभिवाद्य च ज्येष्ठत्वात् । ततः सप्त- गोदावरी गतः । यत्र सप्तधा गोदावरी समुद्रं गता । ततः कृष्णवेण्यां तस्या अपि संगमं गतः । ततो देशमध्ये समागत्य निवृत्तिसंगमे पाण्डुरङ्गे वा भीमरथीं गतः । पम्पांच सरः विद्यानगरसमीपे ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेपु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं चेकट प्रमुः॥१६॥ तत्रैव स्कन्दं दृष्ट्वा ततः श्रीशैलं गतः । अनेन देशमध्ये परिम्रमणं कृत्वापि , .

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३० श्लो.९-१७ सर्वाणि तीर्थानि कृतानीत्युक्तम् । ततः पूर्वभागे श्रीशैले किमिति गतमित्याकाहाया- माह गिरिशालयमिति । तत्र महादेवं दृष्ट्वा द्रविडदेशेषु महापुण्यजनकं वेङ्कटादि भगवद्पं ददर्श । स हि पर्वत एव विष्णुरूपः । यथा नारायणः॥ १३ ॥ कामकोणी पुरी काञ्ची कावेरी च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र संनिहितो हरिः॥ १४ ॥ ततः कामकोणी कामाक्षी शिवकाञ्चीति प्रसिद्धा ततः काञ्ची पुण्यकोटिः ततः कावेरी श्रीरङ्गस्थाने । तत्र श्रीरङ्गं च महापुण्यहेतुं ददर्श । सर्वायतना- पेक्षया श्रीरङ्गे विशेषमाह यत्र संनिहितो हरिरिति ॥ १४ ॥ ऋपभादि हरेः क्षेत्र दक्षिणां मथुरां तथा । समुद्रसेतुमगमन्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥ ततः पभाद्रिः । तस्यैवापरभागे तच्छिवक्षेत्रं विष्णुक्षेत्रं वेति सन्देहे निर्णया- र्थमाह हरेः क्षेत्रमिति । ततो दक्षिणमथुरां गतः । यामानमथुरेति प्रसिद्धा । ततः समुद्रसेतुमगमत् । सेतुबन्धे गतः । तस्य माहात्म्यमाह महापातक- नाशनमिति तदत्यन्तं पुण्यतममिति ॥ १५ ॥ तत्रायुतमदाद्धेनूाह्मणेभ्यो हलायुधः। कृतमाला ताम्रपर्णी मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्र धेनूनामयुतं प्रादात् । तीर्थवासिभ्यो दानशङ्कां वारयितुमाह ब्राह्मणे- भ्य इति । यद्यपि तत् स्थानं स्वकृतमेव ततश्च न ज्ञातवानिति ख्यापयितुं हलायुध इत्युक्तम् । ततः कृतमाला अग्रे दक्षिणसमुद्रसमीपे । ततस्ताम्रपर्णी तत्रैव मलयः कुलाचलः यत्रागस्त्यस्थानम् ॥ १६ ॥ ततस्तत्राऽऽगत्य अगस्त्यनमस्कारं कृतवानित्याह तत्रागस्त्यमिति । तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीभिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गा देवी ददर्श सः ॥ १७ ॥ समासीनं तपः कुर्वाणं स्थिरासनं वा भगवचिन्तकम् । नमस्कारः माहास्य- ख्यापकः । साष्टाझं अमिवादनं नामोच्चारणपूर्वकम् । चकारात्तस्य स्तोत्रमपि कृतवानिति • ज्ञायते । अतस्तेनाशीभियोजितः । ततोऽप्यनुज्ञातः दक्षिणसमुद्रस्थान गतः । यत्र कन्याकुमारी तिष्ठति । ततस्तामपि दृष्टवानित्याह तत्र कन्याख्या दुर्गामिति । लक्ष्म्यंशत्वं वारयितुं दुर्गापदम् । सा च देवी देवतारूपा पूर्व मानुष्यपि देवतारूपा जाता ॥१७॥ ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १७ ततः फाल्गुनमासाद्य पश्चाप्सरसमुत्तमम् । विष्णुः संनिहितो यत्र लात्वास्पर्शगवायुतम् ॥ १८॥ ततः फाल्गुनं अनन्तशय्यां गतः । तत्रार्जुनस्य पश्चाप्सरसां पादगृहीताना- मुद्धारणात्तन्नाम्नैव तत्प्रसिद्धं जातं तदाह पञ्चाप्सरसमिति । उत्तमं स्थानमेव तत्, तस्य स्थानस्य माहात्म्यमाह विष्णुः संनिहितो यन्त्रेति । तत्रापि स्लात्वा सेताविव गवामयुतं दत्तवान् ॥ १८ ॥ ततोतिव्रज्य भगवान् केरलान् स्तोक्यगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सांनिध्यं तत्र धूर्जटेः ॥ १९ ॥ ततोतित्रज्य शीघ्रं तद्देशोल्लानार्थमतिब्रजनम् । यतोऽयं भगवान् । तत्र देशे भेदत्रयमाह केरलान् स्तोक्यान् गर्तकाश्चेति । स एव मलिवार इति प्रसिद्धः । ततोग्रे गोकर्णाख्यं रावणेन नीयमानो महादेवः तत्र स्थापितः नोद्धर्तुं शक्य आसीत् ततं उत्पाट्यमानः गोकर्णाकृतिर्जातः तच्छिवक्षेत्रम्। तत्र धूर्जटेः सांनिध्यं सर्वदैव॥१९॥ आर्या द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगावलः । तापी पयोष्णी निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ तत आर्या नदी द्वैपायनस्य तपःसंयन्धिनीम् । ततः शूर्पारकस्थान कृष्णवेण्याम् । ततस्तापी नदी पयोप्णी निर्विन्ध्या च ततस्ततः। ततो दण्डकारण्य प्रविष्टः ॥ २०॥ प्रविश्य रेवामगमद्यत्र माहिष्मती पुरी। मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ।। २१ ॥ तत्र च रेवां नर्मदामगमत्। यत्र मण्डपाचलनिकटे माहिष्मती नाम पुरी पूर्व प्रसिद्धा । ततस्तीरे गच्छन् मनुतीर्थमुपस्पृश्य समुद्रसंगमपर्यन्तमागत्य पुनः प्रभास- मागमत् । एवं मण्डलेन भारतवपस्य परिभ्रमणमुक्तम् । एतावतापि वो न पूर्णः ॥२१॥ श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे । सर्वराजन्यनिधनं भार मेने हृतं भुवः ।। २२ ।। ततोप्यने पुनर्भमणाय गच्छन् कुरुक्षेत्रनिकटे गतः । तत्रत्सर्द्विजैः कथ्यमानं कुमपाण्डवानां संयुगे तत्संबन्धिनां सर्वेषां राज्ञां निधनं श्रुत्वा भुवो भारं हृतं मेने ॥ २२ ॥ ततस्तैरेव गदायुद्धमपि जायत इति श्रुता मुमारस्तु हृत एव उद्देशान्तर नास्तीति यथा पञ्चपाण्डवा जीवन्ति एवमेको दुर्योधनोपि जीवतां किं मरणेनेति निधित्य विनशनप्रदक्षिणां कुर्वन् तत्र समागत इत्याह स भीमदुर्योधनयोरिति । स भीमदुर्योधनयोगदाभ्यां युध्यतोर्मधे । वारयिप्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दनः ।। २३ ।। . ३ गुपो.

·श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३० श्लो.१८-२७ स रामः । भीमदुर्योधनयोः गदाभ्यां युध्यतोः सतोः युद्धं वारयिष्यन् विनशनं कुरुक्षेत्रमागतः । इदानीमागमने पक्षपातशङ्का नास्तीति तस्यागमनम् । यतो यदुनन्दनः यदुरिव विचारितार्थकर्ता, स्नेहादिना पक्षपातरहितः ॥ २३ ॥ ततः सर्वेषां शङ्का जातेत्याह युधिष्ठिरस्त्विति । युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि । अभिवाद्याभवंस्तूष्णी किं विवक्षुरिहागतः ॥ २४ ॥ तं रामम् । तुशब्देन साधारणानां विद्वेपिणां च सुखं जातमिति सूचितम् । युधि- ष्ठिरप्रभृतीनां तु ततोन्यथेति अन्यपक्षो व्यावर्तितः । यमौ नकुलसहदेवौ । सर्व एवाभिवाद्य तूष्णीमभवन् । तपामालोचनमाह किं विवक्षुरिहागत इति । क्रियाप्रयोजनं तु निवृत्तं वाङ्मात्रमवशिष्यत इति तस्यैवोत्प्रेक्षा ॥ २४ ॥ ततः खयमेव स्वागतं प्रकटीकृतवानित्याह गदापाणी उभाविति । गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैपिणौ । मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत् ॥ २५ ॥ युद्धार्थ हस्ते गदा उभयोरपि । अतः साधनमाह संरब्धाविति । अनिवृत्त्यर्थं कामनामाह विजयैपिणाविति । तदर्थं यत्नमप्याह मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविति । नद्येवं प्रवृत्तौ कदाचिस्वतो निवृत्तौ भवतः । तस्माज् ज्ञानेनैव निवृत्ति- रिति ज्ञानोपदेशार्थमागतः इदं वक्ष्यमाणमन्त्रवीत् ॥२५॥ उभयोरादौ प्रशंसामाह युवां तुल्पबलाविति । युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन हे वृकोदर । एक प्राणाधिकं मन्ये उतैक शिक्षयाधिकम् ।। २६ ।। उभयोभिन्नतया संवोधनं हे राजन् हे वृकोदरेति । राजनिति संयोधना- देकोपि जीवितः राज्यमेव प्राप्स्यतीति निश्चितम् । ननु भीमश्च क्लभद्रश्चेति वाक्यात कयं भीमसमो दुर्योधन इति चेत् तबाह एकं प्राणाधिकं मन्य इति । एक भीमं प्राणेन चलेन द्वितीयादधिकं मन्ये । अपरं राजानं मीमापेक्षया शिक्षया मयैव कृतया अधिकं मन्ये ॥ २६ ॥ तवं सति किं भविष्यतीत्याशझायामाह तस्मादेकतरस्येति । तस्मादेकतरस्येह युवयोः समवीर्ययोः । न लक्ष्यते जयोन्यो वा विरमत्वफलो रणः ॥ २७ ॥ पलांशः शिक्षांशेन समो भविष्यतीति अतः एकतरस्यापि युक्योर्मध्ये पात्समवीर्यता जातेति जयः, अन्यः पराजयो वा न लक्ष्यते । अतो निष्फलः मयं क्लेशको रणः पिरमतु निष्फलत्वात् ॥ २७ ॥ ।

·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । एवमुक्तावपि न निवृत्तावित्याह न तद्वाक्यं जगृहतुरिति । न तद्वाक्यं जगृहतुर्वद्धवैरी नृपार्थवत् । अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुप्कृतानि च ॥ २८ ॥ दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ । उग्रसेनादिभिः प्रीतैातिभिः समुपागतः ॥ २९ ॥ यतो बद्धवैरौ । यद्यप्यर्थवत् आन्तरमनिवर्तकं वायो निवर्तक इति । ततो रामः तत्तेपामनिवर्तनं दिष्टं भाग्याधीन इति मन्वान:, यथामाग्य -मविष्यतीति खयं यात्रां कुर्वन्नेव द्वारवतीं ययौ । वलभद्रे वहुकाले गृहागते नष्टलब्धधना इव उग्रसेनादयः समागताः तं गृहे निन्युः ॥ २८॥ २९ ॥ ततो यात्राया अनिवृत्तत्वात् पुन मिपे समागतः । एतावता वर्षः पूर्णः । तं पुन मिपं प्राप्तमृपयोऽयाजयन्मुदा। ऋत्वक्रतुभिः सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥३०॥ ततः पयस्तं मुदा अयाजयन् । सर्वैरेव ऋतुभिरग्निहोत्रादिमिः । ऋत्वङ्गमिति पित्रादिपु जीवत्सु कथं सर्वे यागाः कृता इति शङ्का व्युदस्ता । यतोऽयं त्वङ्गः क्रतवः अङ्गानि अङ्गेपु वा यस्येति, तमयाजयन् , फ्रात्वङ्गं वा भगवन्तम् । तस्मिन् पक्षे याजने रामः कर्म, यजने भगवानिति । तोरङ्गमिति यजमानम् 'पुरुषस्य च कर्मार्थत्वात्' इति न्यायात् । यक्ष्य इति सङ्कल्पे कृते पश्चाद्याजितवन्त इत्यर्थः । नन्वयं भूतदयारहितः संकर्षणः प्रलयकर्ता कथं यज्ञकर्ता सर्वमैत्रीकरणानन्तरमेव यज्ञाधिकारादत आह निवृत्ताखिलविग्रहमिति । निवृत्तः अखिलैः सह विग्रहः कलहो यस्य ॥ ३०॥ ततो दक्षिणावेन तेम्यो ज्ञानं दत्तवानित्याह तेभ्यो विशुद्धविज्ञानमिति । तेभ्यो विशुद्धविज्ञानं भगवान् व्यतरद्विभुः। येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदुः॥३१॥ 'दक्षिणा ज्ञानसंदेशः' इति वाक्यात् 'आत्मलाभान्न परं विद्यते' इति श्रुतेश्य 'आत्मदक्षिणं चै सत्रम्' इति च 'आत्मानमेव दक्षिणां नीत्या स्वर्ग लोकं यन्ति' इति च ज्ञानदक्षिणेच दक्षिणा । विशुद्ध ज्ञानमनुभवरूपं निरुपाधिकम् । ननु कर्मासक्तानां तेषां कथमकस्मात् ज्ञानमभूत् तत्राह भगवान व्यतरद्विभुरिति । भगवत्त्वात् तादृश- ज्ञानवत्वं वितरणं च । वितरणे नहि दानपात्रापेक्षा, विभुत्वात्सर्वसामय॑म् । तस्मिन ज्ञाने प्राप्ते तेषां काक्सा जातत्याकाहायामाह येनैवात्मन्यदो विश्वमिति । परोक्षमपि विश्वमात्मन्यपश्यन् विश्वस्मिथात्मानं तदाह आत्मानं विश्वगमिति ॥ ३१ ॥ ततो दक्षिणादानानन्तरं यज्ञसमाप्तिं च कृतवन्त इत्याह खपत्येति । खपत्यावभृयरनातो ज्ञातियन्धुसुहद्धृतः। रेज सज्योत्स्नयेवेन्दुः सुवासा: सुप्लंकृतः ।। ३२॥ . :

·२० श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं, १० उ.अ. ३० श्लो.२८-३४ रेवती रामस्य पत्नी तया सह अवभृथे लातः। स्वान एव ज्ञात्यादिभिर्वृतः। पश्चाद्वा शोभार्थं निरूप्यते शोभायां पत्नी च हेतुभूता जातेत्याह रेजे स्वज्योत्नयेवेन्दु- रिति । अन्यथा दिवसे धूसरश्चन्द्रो न शोभते । तस्यावभृथादुत्तीर्णस्य परमशोमां प्राप्तस्य पश्चाल्लौकिकवस्त्राभरणानि प्रतिपत्त्यर्थं निरूप्यते सुवासाः सुष्ठलंकृत इति ॥ ३२ ॥ उपसंहरति ईग्विधानीति । ईदृग्विधान्यसंख्यानि बलस्य बलशालिनः। अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामय॑स्य सन्ति हि ॥ ३३ ॥ यथा तीर्थयात्रात्मकमिदमेकं चरित्रं एवंविधान्यसंख्यातानि तस्य चरित्राणि । यतोयं बलशाली वलकार्य बढेव करिष्यतीति । न च तचरित्रं पराजयात्मकम् । यतोयमनन्तः। तर्हि कथं नोच्यत इतिचेत् तत्राह अप्रमेयस्येति । नन्वयमवतीर्ण इति देहग्रहणानन्तरं चरित्रं विचार्यते न तु परमार्थभूतस्य, अन्यथा सर्व एव तथा भवे- दित्याशङ्याह मायामर्त्यस्येति । स्तुतिपरत्वं वारयति सन्तीति । युक्तश्चायमर्थः । अवतारो हि किंचित्कार्थिः केपांचिद्धम साधयेत् । अन्येषामन्यदन्येपामन्य इति, अन्यथा अवतारवैयर्थ्यापत्तेः । तस्माद्रन्थविस्तरभयात्परं न लिख्यन्ते किंतु सन्ति ॥ ३३ ॥ बुद्धिरेकत्र स्थिरीभूता दृढा भवतीति । बलभद्रचरित्रस्य श्रवणादेः भगवद्भजनो- पयोगित्वमाह शृण्वन् गृणनिति । शृण्वन्गृणंश्च रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मणः। सायं प्रातरनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥ श्रोतरि सति गृणन्नित्यादि व्याख्येयम् । गृणन्नित्युचरन् स्वयमेव । ननु भगवद्भक्तः किमिति श्रोष्यति भावान्तरापन्नस्य तत्राह अद्भुतकर्मण इति । अद्भुतत्वाच्छ्रवणम् दुर्योधनादय एवं मन्यन्ते यथा पाण्डवानां पक्षे कृष्णः एवमस्मत्पक्षे वलभद्र इति ततो वयं तुल्या जेष्याम इति । इयं बुद्धि भारहरणार्थ वलभद्रेणैव संपाद्यते । यथार्थं वदन् तथैव साहाय्यं च कुर्वन् तथापि मारयत्येव । कृष्णरामयोरेकभावादिति अद्भुतकर्मत्वम् । खतवतया श्रवणादौ तत्रैव भक्तिर्भविष्यतीति कर्माङ्गत्वार्थमाह सायं प्रातरिति । अनन्तस्य शेपस्य । विष्णोः पुरुषोत्तमस्य । स श्रवणादिकर्ता भगवतः प्रियो भवेत् । अयमस्मत्सेवकसेवक इति प्रपौत्रवत्प्रियः । एवमुपसंहृत्य फलकथनात् तचरित्रं समापितमिति सूचितम् । कीर्तिस्तस्य सर्वप्रकारेण स्थिरीकृता निरूपिता ॥ ३४ ॥ इति श्रीमागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणमट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धे त्रिंशाध्यायविवरणम् ।। ३० ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । २१ १ श्रीकृष्णाय नमः। एकत्रिंशोध्यायः। संपत्तिर्भगवन्मित्रे द्वाभ्यामत्र निरूप्यते । लोकावगतहेतूनामभावात्केवले हरेः॥१॥ एकत्रिंशे तथाध्याये कृष्णमित्रस्य सर्वथा । संपत्त्यभावो वाक्याच स्थाप्यते सविशेषतः ॥२॥ अङ्गत्वेन बलस्थान श्रुत्वा लीलां विचक्षणः। निर्विण्णो भगवल्लीलां विशेपेणात्र पृच्छति ॥३॥ पूर्वाध्याये वलभद्रलीलां श्रुत्वा भगवल्लीलायां जातस्पृहः पृच्छति भगवन यानि चान्यानीति चतुर्मि:- राजोवाच-भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः। वीर्यापयनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामहे प्रभो ॥१॥ भगवन्निति संयोधनं भगवचरित्रे श्रद्धां ज्ञानं च सूचयति । यानि प्रसिद्धानि चरित्राणि चकारादप्रसिद्धानि च । अन्यानि ग्रन्थान्तरेपूक्तानि तत्संबन्धिचकाराद- नुक्तानि च। न चैवं चरित्रवाहुल्यं नास्तीति च शङ्कनीयम् । यतो मुकुन्दस्य चरित्रवाहु- ल्याभावे सर्वेषां मुक्तिन सिद्धा भवेत् । देशकालव्यवहितानां सर्वेषामेव चरित्रश्रवणा- दिनैव मोक्षसिद्धेः। मम खेतावती श्रद्धा तानि सर्वाण्येव चरित्राणि श्रोतव्यानीति, न केवलं मोक्षार्थित्वेनैव किंतु महत्वार्थिन आत्मार्थिनश्च तत्रापि वीर्याणि पराक्रमरूपाणि । तत्रापि बाहुल्यमाह अनन्तवीर्यस्येति । श्रोतुमिच्छामह इति श्रवणेच्या सर्वेषां निरूपिता । प्रभो इति एतावता श्रवणेच्छापूर्तिनस्त्वयैव कर्तुं शक्या नान्येनेति ॥१॥ ननु श्रुतान्येव बहुचरित्राणि पुनः कथमाका ति चेत्तत्राह को नु श्रुत्वेति । को नु श्रुत्वाऽसकृद्रह्मन्नुत्तमश्लोकसत्कथाः। विरमेत विशेपज्ञो विपण्णः काममार्गणैः ॥ २॥ असकृद्वारंवारमपि श्रुत्वा श्रवणाद्विरमेत। प्रमन्नित्यस्मिन्नर्थे सर्वज्ञत्वा- संमतिरुक्ता । तत्राप्युत्तमश्लोकस्य सत्कथाः । उत्तमैः लोक्यत इसविगानं कथाच धीगिट्टलेशरायारमनश्रीयछमकृतलेयः । एकत्रिंशे कारिकायां, केवलेति यत्र भगवता ऐश्वर्यादिकं न स्थापित केवलं मित्रत्वमेव स्थापितं तादृशे मित्रे । लोकायगतानां लक्ष्मीहेतूनां राज्यादीनाममायादि- त्यर्थः । संपत्त्यभाव इति संपत्यभावः 'कययांचक्रतुः' इति शोकमारभ्य भगवडाक्या- विशेषतः स्याप्यने । तत्र संपत्वमावपूर्वकं गुमशुपाया एव व्यवस्थापनात्संपत्त्यमाव एतदप्याये, अठीकिकतत्संपादनं द्वितीयाध्याये इनि विमागः ।

·. २२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३१श्लो.१-३ सद्रपाः । स्वतोपि पुरुषार्थपर्यवसायिन्यः । एवं सर्वप्रकारणोत्तमाभ्यः को वा विरमेत । ननु सत्कथाः बह्वय एव सन्ति बहूनां भगवतश्च ततश्च श्रुतानामे- वानुवृत्तिः कर्तव्या किमपूर्वश्रवणेनेत्याशङ्कायामाह विशेषज्ञ इति । यदेकं चरित्रं श्रुतं तदा यावान् रसः तदपेक्षया द्वितीयचरित्रश्रवणे शतगुणः, ततस्तृतीयेपि ततः शतगुणाधिक्यम् । एवमुत्तरोत्तरं श्रोतॄणां रसाधिक्यमनुभवसिद्धम् । अतो विशेषज्ञः को वा विरमेत । पूर्वचरित्रेणान्तःकरणमालिन्ये निवृत्ते उत्तरोत्तरमधिकचरित्रवरूपज्ञानात् विशेषज्ञता युक्तैव । तत्र कदाचित्संसारे व्यापृतः अन्यधर्मेन्द्या गृहीतः विरमेतापि यस्तु पुनर्विरक्तः स कथं न गृह्णीयात् । वैराग्ये उपपत्तिमाह विषण्णः काममार्गणैरिति । कामा नानाविधाः मार्गणत्वादन्तःस्थिताः भित्त्वा बहिनिर्गच्छन्ति । वहिःस्थिताश्चान्तः प्रविशन्तीति तत उपायो जातः यतोयं काममयः पुरुषः अतः सर्वतो भिन्नः सर्वानन्दहेतो- श्चरित्रात् कथं विरमेतेत्यर्थः ॥ २॥ एवं जीवस्य स्वतः भगवञ्चरित्रादविरतिमुक्त्वा विरक्तौ न केवलमात्मन एव कामै- नाशः किंतु सर्वेन्द्रियाणामपि वैफल्यमिति वदन् इन्द्रियवत्त्वं भगवञ्चरित्रादेवेसाह सा वागिति द्वाभ्याम्- सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरी मनश्च स्मरेद्वसन्तं स्थिरजङ्गमेष शृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः ॥ ३ ॥ वाग्देवतारूपा । अनेनान्येषां दैत्यरूपाचागिति तेषामिन्द्रियाणां वागादिपदप्रयोगो भाक्तः। आभासा वा वागादयः, अन्यथा भगवतः सकाशात् उत्पन्ना वागादयः कथ- मन्यपरा भवेयुः । अथवा । 'द्वया ह प्राजापत्या' इत्यत्र देवपक्ष एवं 'ते ह वाचमूचुः' इत्यादिना वाकूशब्दव्यवहार उक्तः । असुराणां तु सर्वेन्द्रियाणामासुरत्वमेव न वागा- दित्वम् । अथवा । इन्द्रियाणां द्वेधा उत्पत्तिः श्रुती निरूपिता । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति । 'पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूः' इत्यादि च । पुराणादिष्वहं- कारादपि तेपामुत्पत्तिः । तत्र ये भगवद्योग्याः तेषां भगवदीयैव सामग्री तत्रैव वागादि- व्यवहारः । ब्रह्मनिर्मितेऽहंकारनिर्मिते वा इन्द्रियवर्गे नायं व्यवहारः राजसतामसव्यव- हारात्, अतः सात्त्विका निर्गुणा वा भगवदीया भवन्तीति भगवत्कृतेन्द्रियसंवन्ध एव तेपांतत्र परीक्षार्थमिदमारभ्यते सावागिति। अभिप्रेता वाक् सैव यया तस्य गुणान गृणीते गृणनं नोचारणमात्रं किंतु नितरां गृ निगरण इत्यनुशासनात् । भगवतः कथा- श्रीविट्टलेशरायारमनधीचठभकृतलेसः । सा वागियन वेधोत्पत्तिरिति साक्षाद्भगवतः अन्यद्वारा चेत्यर्थः । तत्र य इति ये भगवद्योग्याः पुरुषास्तेषां तत्र द्विविधेन्द्रियमध्ये या भगवदीया सामग्री तत्रैव यागादिन्पयहार इत्यर्थः । ब्रम्मेति कालप्रकरणे 'चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गः' इत्य- नेन कार्योपयोगित्वेनोक्तो नाम निर्मितः। राजसाहंकाराजातोहंकारनिर्मित इत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। २३ मात्र कदाचिदन्योपि वदेत् । उत्कर्षाधायकानां तु तेन प्रकारेण नितरां भक्तिपूर्वकमुच्चा- रणं भगवत्कृतवाच एवेति न काप्यव्याप्त्यतिव्याप्ती । इदमेव चाभिज्ञापकम् । एवम- ग्रेपि ज्ञातव्यम् । करौ च तत्कर्मकरौ । कर्म लौकिकं परिचर्यात्मकं भगवत्त्वेन ज्ञात्वा, यज्ञकृतौ तदपि भवति । तच्छब्देन पुरुषोत्तमो वा ! यज्ञस्तु पुरुपस्य कर्मेति न तत्रातिव्याप्तिः । चकारादहिर्मुखानामपि सेवकसेवकानां करौ संगृहीतौ । गुणानुवर्णनं तु न तेषामान्तरं शक्यं वाह्यं तु प्रसङ्गाद्भवेदपि । मनश्च तत्र चकारः पूर्वकर्मसंग्रहार्थः । न तु सेवकानां । स्थिरजङ्गमेषु वसन्तं भगवन्तं स्मरेदिति । अनेन द्वितीयस्कन्धे सुक्ष्मधारणायां यदुक्तं 'धारणया स्मरन्ति' इति तत्र विशेपो निरूप्यते स्थिरजङ्गमेषु वसन्तमिति । तत्र तु 'स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे' इति । अन्यदपि रूपद्वयं सामान्यवचनात्सं- गृह्यते । आधिदैविकमन्तर्यामिरूपं च तत्राप्युत्तमत्वादिभेदः कल्पनीयः । उत्तमास्तु पूर्वोक्ताः सर्वत्र भगवद्दर्शनं तु भगवत एव तथानुगृहीतस्य वा भवति । तादृशस्य स्मृतिनिवर्तत एव सर्ववानुभव एव । कर्णयोस्तु विशेषमाह शृणोतीति । तत्पुण्यस्य जीवहितकरणरूपस्य कथाः पुण्यजनिकास्तु प्रकरणविरोधान्न ग्रायाः। कर्ण इत्येकवचनं वामाभिप्रायम् । उत्तरो देवहूः स्मृत' इति वाक्यम् । अथवा । यः कर्णों भक्तिजनिकां कथां शृणोति स सर्वसंमत इति तं परित्यज्य योपि पुण्यकथाः शृणोति स कर्णः स एव कर्णः पूर्वोक्तो वा ॥३॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । अत इति इन्द्रियाणां मात्राणां च राजसतामसत्वात् भगवदीयानां सात्त्विकत्वनिर्गुणत्वात् भगवदीयेषु तादृशेन्द्रियवर्गों न संभवतीति तेषां भगवत्कृतेन्द्रियसंवन्ध एव भवतीत्यर्थः । परीक्षार्थमिति लौकिकेषु प्रसिद्ध एव व्यवहारः एतेषु तु मध्ये का वाक् के च करादयः इति परीक्षार्थं तत्तल्लक्षणमारभ्यत इत्यर्थः । तत्र गुणकथने करणं वाक, कर्मकृतौ करणं करौ, एवमग्रेपि लक्षणानि ज्ञेयानि । अभिप्रेतेति यथा गुणान् गृणीते सैव वाक् तेनाभिप्रेता, प्रसिद्धेर्नियामकत्वाभावात् करादीनामपि वाक्वं स्यात् तयावृत्त्यर्थमेवकार इति । न काप्यव्याप्यतिव्याप्ती इति ब्रह्माहंकारनिर्मितवाची लक्ष्यत्वाभावादव्यातिन, निरन्तरकथनस्य लक्षणत्वादतिव्याप्तिश्च नेत्यर्थः । इदमेव चेति चकारालक्ष्यापि भगवत्कृतवागेवेत्यर्थः । तदपि भवतीति देवकमपि कर्म लक्षणं भवती- त्यर्थः । न तेपामिति सेवकानां गुणानुवर्णनं न शक्यमित्यर्थः । पूर्वोक्ता इति द्वितीय- स्कन्धोक्तधारणावन्त इत्यर्थः । तथानुगृहीतस्येति ज्ञानमार्गेनुगृहीतस्पेत्यर्थः । तत्पुण्य- स्येति जीवानां हितकरणरूपं यद् भगवतः पुण्यं सचरित्रं तप्रतिपादिकाः कथा इत्यर्थः। प्रकरणेति प्रकरणं हि भगवदीयेन्द्रियवर्गस्य तस्य पुण्यजनकत्वेन कथाश्रवणं न युक्त कर्ममार्गीयत्वामावादित्यर्थः । उत्तर इति दक्षिणस्य पितृहृत्वमुक्तमित्यर्थः । पुण्यकथा इति अस्मिन् पक्षे पुण्यजनिका कया इत्येवार्थः । पूर्वोक्तो वेयनेन पुनस्तस्यानुवादः प्रथमपक्षस्यैव मुख्यत्वज्ञापनाय ।

·२४ । श्रीसुयोधिनी [भा.रकं.१०३.अ.३१श्लो.४-६ इन्द्रियाणां निरूप्य अङ्गानि निरूपयन् उत्तमाझं निरूपयति । शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानमेत्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः। अङ्गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि वहन्ति नित्यम्॥४॥ वहन्ति, शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानमेदिति । उभयं स्थावरजङ्गमात्मकं लिङ्गं यस्येति, अन्यत्तु भारात्मकत्वेन पूर्वमेव निरूपितम् । तुशब्दस्तद्यावर्तयति । एतयेन संभवति तदप्यन्द्रियकार्य तथापि फलदशायामुपयुज्यत इति तदाह तदेव यत्पश्यतीति । सर्वमेव जगत् तल्लिङ्गत्वेनैव यदा पश्यति तदैव चक्षुर्भवति । अत्रायं साधनक्रमोपि निरू- पितः मार्गान्तरानुसारेणैव गुणोत्कीर्तनपर्यन्तमधिकारे सिद्धे पश्चात्कीर्तनं भगवदीयानां प्रथमं साधनम् , ततः सेवारुच्या सेवा, ततो ज्ञानोदये सर्वत्र भगवदनुसन्धानम् , तादृशस्य पहिापारे तत्साधकपुण्यकथाश्रवणम् , तस्य पुण्यैः नारदादिभिः वा कथा. श्रवणम् , ततः सर्वत्र भगवत्साक्षात्कारः, ततो नमनमिति । एवं क्रमसिद्ध्यर्थं सर्वापेक्षया पूर्वमेव कर्तव्यं आवश्यकफलसाधकमिति भगवञ्चरणोदकस्य पश्चादपि साधकत्वमिति सर्वान्ते निरूपयति अङ्गानि विष्णोरिति । तान्येवाङ्गानि यानि विष्णोः पादोदकं गङ्गां वहन्ति । अथ भिन्नप्रक्रमेण विष्णोः शालग्रामादौ । तज्जनानां च नित्यं वहन्ति अङ्गात्प्रथममागमनं भिन्नप्रक्रमः । नित्यवहनं त्रिपवणं अहरहः तदेकपानादिना वा । एवं भगवदीयत्वेनैव सर्वपुरुषार्थ इति कथं कथातो विरतिरिति ॥४॥ एवं भगवदुत्कर्षे वर्णिते श्रवणेन शुकोपि भक्त्यानन्दे निमग्नः कथारम्भं कृतवा- निति सूतः शौनकादीन् प्रत्याह विष्णुरातेन संपृष्ट इति । सूत उवाच-विष्णुरातेन संपृष्टो भगवान् बादरायणिः। वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥५॥ स हि भगवता एतदर्थमेव रक्षितः शुकोपि परमभगवच्छूद्धया भगवान् यतो बादरायणिः तपःपरायणाद्भगवत उत्पन्नः । अत एव वासुदेवे सत्त्वान्तःकरणाविर्भूते निमग्नहृदयः सन् ततो गूढ भगवञ्चरित्रं गृहीत्वेवानचीत् । इदं सख्यचरित्रं एकादशा- ध्यायैर्वक्तव्यम् । अतो निममहृदयत्वादिकं साधनत्वेन निरूपितम् ॥५॥ कथामाह कृष्णस्यासीदिति । श्रीशुक उवाच-कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः। विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । शिरस्त्वित्यत्र । अङ्गनिरूपणे चक्षुरिन्द्रियनिरूपणस्य हेतुमाहुःतदपीति उभय- लिङ्गत्वेन दर्शनमपीत्यर्थः । सेवारुच्या सेवेति स्मरणं श्रवणं च सेवान्तःपात्येव 'सेवायां वा कथायां वा' इति साहचर्यादिति भावः । मूले पूर्व नमनमुक्तं ततो दर्शनं तथाप्यार्थ- क्रमो बलीयानित्याशयेनाहुः ततो ज्ञानोदय इति । ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। स पूर्वमपि कृष्णस्यैवासीत् । इदानीं तुं सखा पाल्ये मित्रम् । कश्चिदिति विशेपतो देवांशत्वनिराकरणं किंतु केवलं सजीवः । तर्हि तेन सह कथं सख्यमासी- तनाह ब्राह्मणइत्यादिसप्तविशेषणानि । येन पढ्गुणैश्वर्ययुक्तो मगवांश्च तत्र प्रतिष्ठितो भवति । ततो भगवानेव भगवतः सखा भवतीत्युक्तं भवति । तत्र ब्राह्मणः श्रियो रूपं ब्रह्मानन्दत्वालक्ष्म्याः । अयं च ब्रह्मणः संवन्धो ब्रह्मसंवन्धयोग्यतामेव संपादयति न जीवसंवन्धमिति प्रकरणाद्वाह्मण्यं निरुक्तम् । अनेन एतादृशभावे यददृष्टं भगवदिच्छा वा तेनैवास सख्यं जातमित्युक्तं भवति। ब्रह्मविदां मध्ये श्रेष्ठः ब्राह्मण्योत्कर्षः परमोयम् । ज्ञानस्यैतद्रूपम् । विरक्त इति इन्द्रियाणामर्थेषु सहजेपु रागामायः वैराग्यस्य रूपम् । भकर्पण शान्तः आत्मा यस्येति । त्रितयानन्तरं धर्मी निरूपितः । ततो जितेन्द्रियः ऐश्वर्ययुक्तः॥६॥ यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी। तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा ॥७॥ यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानः वीर्यवान् इदं त्वतिसहन परमवीर्यकार्यम् । गृहा. श्रमी गृहस्थः, एतत्कीर्तिरूपम् । नन्वेतादृशस्य गृहस्थाश्रमो न युक्त इति शक्कां वारयितु- माह तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधेति । पूर्व परमहंसगृहस्थ- निर्णये ययेतादृशी भार्या लग्येत तदा गार्हस्थ्यमुत्तममेतदभावे पारमहंस्यमिति । अन्यथा पुरुपोर्धवृगल इति पुरुषार्थसाधने खण्डः स्यात् । कुचैलस्येति तस्यां रागामायो निरू- पितः । रागिणां प्रथमतो वस्त्रालंकरणमिति । तस्यां रागाभावे अस्यापि हेतुमाह क्षुत्क्षामे- ति । सर्वथा क्षुधा क्षामा कृशा, तदपेक्षया तस्याः व्रतमधिकमिति पदार्थोत्पत्तावेक एव प्रकारः, तत्रापि शेपभोजनादाधिक्यम् । चकारात्तद्धर्मयुक्तापि तथाविधा कुचैला । अनेन तस्मिन्नपि तस्या रागाभावो निरूपितः ॥७॥ तस्याः कामनायां प्रथमतो हेतुमाह पतिव्रतेति । पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रा सीदमाना सा वेपमानाभिगम्य च ॥८॥ पतिरेव व्रतं यस्याः। यथावती खनतोत्कर्ष वाञ्छति तथा सापि मर्तुः सर्वसमृद्धिं वान्छ- तीति । पतिव्रतात्वादेव नान्यतस्तत्संपादनमतः पति प्राह म्लायता यदनेनेति दैन्य- श्रीविहरेशरापारमजीवाभातलेसः । विष्णुरातेनेत्यत्र इदं सख्यचरित्रमिति इत आरभ्य स्कन्धसमासिपर्यन्तं सख्यचरित्रमित्यपि पक्ष इत्याशयेनैकादशाध्यायरित्युक्तम् । तस्य भार्यत्सव तस्या रागाभावो निरूपित इति । फुचठमापीयाः सर्व- व रागाभाव इति भावः । ४ मुपो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३१श्लो.७-१०
ख्यापनम् । ननु मनसि कामामावे दैन्यं कपटरूपमिति पातिव्रत्यविरुद्धम् । विद्यमाने तु तथा-
विधत्वं नास्तीत्याशङ्कायामाह सेति । सा पतिव्रता व्रतार्थ तत्साधनमिति न दोप इति भावः ।
खतः स्वोत्को नास्तीति ज्ञापयितुमाह दरिद्रा सीमाना सेति । दारिद्यात् दुर्गतेः
न कोप्यर्थः । तत्राप्यवसादं शरीरेण प्राप्नोति । ततः प्रथमत एव देहवियोगे व्रतभङ्गोपि
भविष्यतीति भयात्तथाकरणम् । यतः सा पूर्ववत् । तर्खेतावत्कालं कथं नोक्तवती तबाह
वेपमानेति । भयादिति केचित् । शरीरं पतनदशापन्नमिति । अतः परं कालो विलम्ब न
सहत इति आभिमुख्येनागत्य, चकारात्तन्मनःप्रीतिं कृत्वा स्तोत्रं वा वक्ष्यमाणमाह ॥८॥
तस्याः वाक्यानि निरूपयति नन्विति साढैत्रिभिः ।
ननु ब्रह्मन्भगवतः सखा साक्षाच्छ्यिः पतिः।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान्सात्वतर्पभः॥९॥
सर्वथा अवसादे ईश्वरोपसर्पणं विहितम् । अत आपद्धमत्वात् सा बोधयति ।
नन्विति कोमलसंवोधनम् । ब्रह्मन् इत्यविकृतत्वाय । सिद्धदशैषा तब विषयभोगेपि
न स्वरूपनाशः । किंच । भगवता स्वस्य रूपं त्वयि समर्पितम् । अतो भगवतस्तव
सखा भगवान् साक्षात् । अनेन प्रतिग्रहस्तद्दोपश्च निवारितः । तस्याप्यस्मत्तुल्यत्वे
व्यर्थमुपधावनमिति शङ्काव्युदासाथ सख्यपदेनैव भगवत्त्वं प्राप्तमिति साक्षाच्छ्रियः पति-
रित्याह । मूर्तिमत्याः आधिदैविक्या लक्ष्म्याः पतिस्तेन सर्वाः संपदः तदधीना इत्युक्तम्
तथाप्यस्मभ्यं कथं दास्यतीत्यत्र हेतुमाह ब्रह्मण्य इति । चकारात्स्वतोप्युदारः । किंच।
शरण्यश्च यः शरणं गच्छति तस्मै च सर्व प्रयच्छति अशरणगतावपि गमनमात्रेणैव
दास्यतीति चकरार्थः । नन्वेवं सति सर्वेभ्यो दाने पदार्थक्षयः अल्पावशेपे वा खार्थ
स्थापयतीति शहां वारयति भगवानिति पूर्णसर्वशक्तिः । सेवकाः प्रतिबन्धं करिष्यन्ती.
त्यत आह सात्वतर्पभ इति । सात्वतानां परमभक्तानां ऋपभः स्वामी ॥९॥
किमतो यद्येवं तत्राह तमुपैहीति ।
तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् ।
दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥
तन्निकटे गच्छेति प्रार्थना । ननु महाभाग्यव्यतिरेकेण कथं भगवत्समीपगमनं तद-
भावश्च दारिद्यादेवावसीयते तबाह महाभागेति । पातिव्रत्येन तद्भाग्यं प्रादुर्भूतं
पश्यन्ती तथा संबोधयति । अनेनाल्पद्रव्येपि भाग्यरहितः कथं सर्वपुरुपार्थनिधि प्राप्स्यतीति
परिहतम् । इदानीमेव प्रादुर्भावात् । किंच । साधूनां च परायणं ये खभावत एव
दरिद्राः परमसाधवः तेषामपि परमयनम् । चकारो युक्त्यन्तरमिदमिति ख्यापयितुम् ।
नन्वेवमपि को वेद दास्यति न वेति शकाव्युदासार्थमाह दास्यति द्रविणं भूरीति ।
तत्र हेतुः सीदते ते कुटुम्बिने इति । सीदत्कुटुम्बी पात्रम् । तत्रापि भवान् सर्व:
गुणसंपन्नः॥१०॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। कदाचिद्भगवानन्यत्र गत इति शङ्कां व्युदस्सति आस्तेधुनेति । आस्तेधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः । स्मरतः पादकमलमात्मानमपि यच्छति । किन्वर्थकामान्भजते नात्यभीष्टान् जगद्गुरुः ॥११॥ तस्य कार्यान्तरवैयग्र्याभावाय ऐश्वर्य निरूपयति भोजवृष्ण्यन्धकानामीश्वर इति । त्रिगुणप्रधानास्त्रयो निरूपिताः । तथापि 'दाता जगति दुर्लभः' इति न्यायेन कदा- चिन्न दद्यात्तत्राह स्मरतः पादकमलमिति । यः स्मरति तस्मै बहु प्रयच्छति । किंबहुना ब्रह्मानन्दं किंबहुना आत्मानन्दमपि । तत्र किं वक्तव्यं भजते अर्थकामान् ददातीति। . नन्वर्थकामावेव चेत्तस्याभीष्टौ तदा न दद्यादित्यत आह नात्यभीष्टानिति । अनभीष्टं वह्वेव दीयत इति लोके प्रसिद्धम् । सर्वथा अनभीष्टं सख्ये न दास्यतीत्यत आह नातीति । किंचिदभीष्टत्वं वर्तत एव । अतः प्रथमं दत्त्वा पश्चादूरीकरिष्यतीति भावः । ननु पात्रं प्राप्य कदाचित्रं दास्यतीति शकां वारयति जगद्गुरुरिति । सर्वेषां हितोपदेष्टा कथमन्यथा कुर्यादित्यर्थः । अनभीष्टत्वे वा हेतुः । अन्यथा जगद्गुरुत्वं न स्यादिति स्वयं विषयासक्तः न ह्यन्येभ्यो वैतृप्ण्यं योधयितुं शक्नोति ॥ ११॥ एवं तस्या वाक्यान्युक्त्वा तेपामावृत्त्या तस्यापि मनः किंचित्तथाजातमित्याह एवं स इति । एवं स भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मुहुः। अयं हि परमो लाभ उत्तमश्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ ननु स्वत एव कुतो न गतः किमिति भार्यया प्रार्थितः यतो भगवद्दर्शनं सर्वेपामेवा- मीष्टं तबाह विप्र इति । यहुशो बहुप्रकारेण उक्तसदृशेन । मुहुः एकस्मिन्नपि दिवसे वारं वारं भर्ने रोचत इति । ततः तस्य गमनार्थमालोचनमाह अयं हि परमो लाभ इति । उत्तमश्लोकस्य दर्शनं ब्रह्मभावादपि दुर्लभम् । यतो ब्रह्मणोपि तद्वान्छितम् ॥ १२ ॥ इति संचिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्परत्युपायनं किंचिगृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥ एवमेकं कार्यमुभयं साधयिष्यतीति संचिन्त्य, इदं गोप्यं भार्यायै न वक्तव्यमिति मनमेत्युक्तम् , अन्यथा साप्यागच्छेत् । ततो गमनाय मतिं दधे । ततो गमनसामग्री विचारयन् 'रिक्तहस्तो न पश्येत' इत्युपायनं याचितवान् । याचनावाक्यमाह अप्यस्तीति । अपीति संभावनायाम् । कल्याणीत्वात् कदाचित् कुतश्चित् प्रामुयात्, गृहेऽस्तीति प्रश्नः । नास्तीत्युक्ते कदाचिद्गमनप्रतिवन्धकमेतदेव भवेत् इति तूप्णी स्थिता । ततः अप्रति- पिद्धमनुमतं भवतीति ज्ञात्वा याचयति दीयतामिति ॥ १३ ॥ मीनिहलेसरायरममधीयतमकृतलेसः । किमर्थकामानित्यत्र तस्याभीष्टाविति । तस्य भगवत इत्यर्थः ।

·२८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३१श्लो.११-१८ याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् । चलखण्डेन तान्बद्धवा भत्रे प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥ सा च पतिव्रता भर्तृवाक्यं प्रतिपालयितुं चतुरो मुष्टीन् पृथुकतण्डुलान् धान्यचिपिटान् , ते मध्ये भक्षयितुमपि शक्यन्त इति तानेव याचयित्वा चैलखण्डेन खवस्त्रखण्डेन तान् बद्धा खभर्ने उपायनं प्रादात् । एतद्भगवते देयमिति । अथवा दाने कदाचिदन्यस्मै प्रयच्छेत्पातयेद्वा ॥ १४ ॥ ततो भगवन्तं प्रति सोपायनस्य गमनमाह स तानादायेति । स तानादाय विप्राग्यः प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसंदर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥१५॥ किलेति प्रमाणम् । मध्ये यो गच्छति स स्वाभिलपितं चिन्तयति ततोयमपि चिन्तयन् गच्छति। तत्किं धनं दर्शनं वेति संदेहे तन्निवृत्त्यर्थमाह कृष्णसंदर्शनमिति । न तु कथं कियद्वा धनं प्राप्यामीति ॥ १५॥ ततः दुर्गत्वात् रक्षकास्तत्र तत्र स्थिताः ते कमपि न प्रवेशयन्ति अज्ञातचरम् । तत्र कथमयं गत इति शङ्का निवारयति त्रीणि गुल्मान्यतीयायेति । त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च स द्विजः। विप्रो गम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्दिजः । विवेशकतमं श्रीमद्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥ गुल्मानि सेनाभेदाः। कक्षाः प्राकारभेदाः । गुल्मशब्देन गुल्मकृतवनदुर्गाणि वा। निःशङ्कगमने हेतुः स द्विज इति । द्विजैः सहितः, स एव वा द्विजः । द्विजलं साधारण- मिति विशेपेण पूरणत्वं च वदन् विप्रत्वमाह अन्धकवृष्णीनाम् । अच्युतधर्मिणां वैष्णवानां परितो व्याप्तानां गृहेषु मध्ये हरेः यष्टसहस्राणां महिपीणां गृहेषु च मध्ये । द्विजः अप्रत्याख्येयः । एकतमं गृहं विवेश । भगवानत्र स्थास्यतीति । तत्र हेतुः श्रीमदिति शोभासंपत्त्यतिशययुक्तम् । तत्र गमनमात्रेणैव तस्य यावस्था तामाह ब्रह्मा- नन्दं गतो यथेति । द्वारकायां वैकुण्ठावेशात्तस्य च ब्रह्मत्वात् तन्मध्ये भगवद्गृहस्स च आनन्दांशत्वात् तत्र प्रविणे ब्रह्मानन्दं प्राप्नोत्येव । यथेति प्रकारभेदार्थमुक्तम् ॥१६॥१७॥ ततः परितो विलोकनसामर्थ्यरहितः आनन्दानुभवेन निमीलिताक्ष इव भगवता इष्ट इसाह तं विलोक्येति । तं विलोक्याच्युतो दूरात्प्रियापर्यकमास्थितः। सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोभा पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १८॥ मियापर्यङ्के लक्ष्मणापर्यवे, विरतिवेलायां चतुर्थप्रहरे रात्रौ या प्रियापर्य के भग- ·, श्रीविद्यलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। वानुपविष्टः । सा“लक्ष्मणा चिहेन लक्ष्मीभवति । ततः सहसोत्थाय अग्रे समागत्य दोभ्यां पर्यग्रहीत् । अनेन तुल्यता निरूपिता । मुदेसान्तरो भावः । यथा भगव- संवन्धे तस्य हर्पः एवं तत्संबन्धे भगवतोपि, भक्तत्वादिति ज्ञापितम् ।। १८॥ तत आनन्दापूरित इव लीलां कृतवानित्याह सख्युः प्रियस्येति । सख्युः प्रियस्य विप्रर्ररङ्गसङ्गातिनिर्वृतः । प्रीतो व्यमुश्चदव्यिन्दुन्नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ॥ १९॥ सखित्वात्तस्य यथा जातं तथैव भाव्यम् । भगवतोपि सुतरां प्रियस्य स प्रीति- विषयः पूर्वत्र हेतुरपि भवति । ततोपि विप्रर्पिः ब्राह्मणोत्तमः अलौकिकः परमानन्दो. प्यस्मिन् प्रादुर्मूत इति । तत्स नातिनिर्वृतः अन्तःसुखं प्राप्तवान् । ततः प्रीत्या मनस्त द्रष्टुं वहिरागतमिव नेत्राभ्यां अव्यिन्दून् व्यमुश्चत् । पुष्करेक्षण इति कृपालु- त्वमुक्तम् , हेतुत्वेन । ततो भार्याकृतवैलक्षण्यमावश्यकमिति तेनैव सख्यं न्यूनं भविष्यतीति शाया- माह अथोपवेश्य पर्यत इति । अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समहणम् । उपाढत्यावनिज्यापः पादौ पादावनेजनीः ॥२०॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाल्लोकपाचनः। व्यलिम्पद्दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमैः ॥ २१ ॥ धूपैः सुरभिभिर्मिनं प्रदीपावलिभिर्मुदा। अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२॥ ततः सख्युः समहणं स्वयं कृतवान् । अस्य पादाववनिज्य समर्हगसाधना- न्युपाहृत्य पादावनेजनीः अपः शिरसाग्रहीत् । पौयमिति नात्र दूपणम् । लोकशिक्षार्थ च धर्मकरणम् । राजनिति संमत्यर्थम् । विशेषतः चरणोदकधारणे अमि- पायान्तरमाह लोकपाचन इति । स हि सर्वलोकात्मकः प्राणेपि स्वयं स्थित इति पूर्वमुक्तं तेन खचरणारविन्दोदकेन लोकान्पावितवानित्युक्तम् । नैतावता त्वपकर्षः यतो भगवान् । ततः पूजामाह व्यलिम्पद्दिव्यगन्धेनेति । पूजया प्राप्तदेवत्वं वारयति मित्रमिति । प्रदीपावलिभिराराविकः । अनेन तस्य मुखं तथा यद्यपि न भवति तथापि मुदा कृतवान् । ततः पुष्पैः शिरसि अर्थित्वा ताम्बूलं निवेद्य गां च विधि- परिपालनार्थम् । पश्चात्स्वागतमब्रवीत् ।। अत्र वृपभो गौः ॥ २० ॥ २१ ॥२२॥ प्रीविहलेशरापारमधीवहभागलेगः। सख्युःप्रियस्येत्यत्र पूर्वत्रेति सल्यदाने प्रियत्वं हेतुरित्ययः । यहिरागतमिवेति नेत्रद्वारा मनसो पहिरागमने नेत्रयोः श्रमात्म्वेद इवान्विन्दय इलधः ।

·३ श्रीसुघोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३१श्लो.१९-२६ ततो भार्यापि पतिव्रतात्वान्मात्सर्यादिकमकृत्वा तं पूजितवतीत्याह कुचैलमिति । कुचलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसंततम् । देवी पर्यचरच्छेब्या चामरव्यजनेन वै॥ २३ ॥ मलिनभन्नस्थूलवस्त्रं शरीरसंस्काररहितम् । दुर्बलं, धमनिभिः शिराभिः संततम् । तथापि द्विजं ब्राह्मणस्यैपैव शोभा । तादृशमपि देवी देवतारूपा लक्ष्म्यावे- शात्, शैव्या लक्ष्मणा चामरव्यजनेन पर्यचरत् । पूर्वं भगवति चामरव्यजनं कुर्वाणा स्थिता । पश्चाब्राह्मणपूजायामपि तथैव कुर्वाणा स्थितेत्यर्थः ॥ २३ ॥ एवमुभाभ्यां पूजितं दृष्ट्वा तत्रत्या आश्चर्ययुक्ता जाता इत्याह अन्तःपुरजन इति । अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना। विस्मितोभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४ ॥ कृष्णेन सभाजितमवधूतं दृष्ट्वा विस्मितोभूत् । अनेन भगवत्यपि अप- को भाव्यतामिति शङ्काभावायाह अमलकीर्तिनेति । तत्राप्यतिप्रीत्या । तत्रापि सोवधूतः मलिन एवं अन्यद्वारा मलापकर्षणं कृत्वा पश्चात्पूजापक्षो निवारितः ॥२४॥ विस्मितानां वाक्यमाह किमनेनेति । किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन्गर्हितेनाधनेन च ॥ २५ ॥ ते सर्वे पुण्यफलमेव शुभं मन्यन्ते अदृष्टपूर्वत्वात् । किमित्याशङ्का । किंचित्तथा भविष्यतीति चेत्तत्राहुः अवधूतेनेति पञ्च विशेषणानि । यद्यस्य . धर्मों भवेत् तदा प्रथमं धर्मोत्पादितं शरीरं भवेत् । तत्र च पापकार्यरूपं रजो न श्लेयं प्राप्नुयात् । अयं चावधूतः। किंच । यद्यस्य धर्मों भवेत् देहोत्पत्त्यनन्तरं देहपोपार्थ सदन्नं भवेत् । तदपि नास्ति यतोयं भिक्षुः । किंच । यद्यस्य धर्मों भवेत् , देहे कान्यतिशयो भवेत् , अयं च श्रिया हीनः लौकिकी संपत्तिश्च अनेनैव समुचिता । किंच । यद्यस्य धर्मों भवेत् । तदा लोके कीर्तिर्भवेत् , अयं च लोके गर्हितः । अस्मिन्निति वयमेवान प्रमाणम्। इह- लोकवत् परलोकोपीति सूचितम् । किंच । धर्मे विद्यमाने तत्कार्यमस्य धनं भवेत् । अयं चाधनो दरिद्रः । अधम इति वा कचित्साठः । तदा संस्कारसामग्र्यभावात्तयोक्तिः । चकारादन्येपि लक्षणादयः संगृहीताः ॥ २५॥ ननु किमस्य जातं येनैतावदुच्यत इति तत्राह योसाविति । योसी त्रैलोक्यगुरुणा श्रीनिवासेन संभृतः। पर्यस्यां श्रियं हित्वा परिप्वक्कोग्रजो यथा ॥ २६ ।। श्रीविहलेसरापारमाधीपणमसलेगा। योसौत्रैलोक्पगुमणेति । परमकाष्ठापन्न इति श्रियाः पर्यकसत्वादिति भावः।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभवलेखसमेता । ३१ त्रैलोक्यगुरुणा । भगवान् हि लोकशिक्षार्थ कर्माणि करोति । लोके यद्येतादृशे- नापि सख्यं वोधयेत् तदा नीचैरपि लोकाः सख्यं कुर्युः । किंच । भगवान् श्रीनिवासः यदि पुण्यरहितोऽपि लक्ष्म्या संयुज्येत तदा कोपि दरिद्रो न भवेत् । एतादृशेन संभृत इति किंचित्पुण्यमस्तीति ज्ञायते । किंच । धर्मसमये चेदयमागच्छेत्तदा.धर्मार्थ करोतीति ज्ञायते । अयं तु कामसमये समागतः तमपि परित्यज्य परिष्वक्तश्वेत्तदा महानस्य धर्मोऽ- स्तीति ज्ञायते काम्यश्च परमकाष्ठापन्नः। किंच । महता आदरेण परिष्वक्तः। अनेनान्तरो- पि भावोस्मिन्वर्णितः । तं भावं निरूपयितुं प्रान्तमाह अग्रजो वलभद्रो यथेति । कदाचिद्देशान्तरादलभद्रः समागच्छेत्तदा भगवानेवमादरं करोतीत्यर्थः। पूजात्वधिका ॥२६॥ एवं कायिकमानसिकसंतोषजननमुक्त्वा वाचिकसंतोषजननमाह कथयांचक्रतुरिति । कथयांचऋतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः । आत्मनो ललिता राजन्करी गृह्य परस्परम् ॥ २७ ॥ गाथा: पूर्वकथानिवद्धाः श्लोकाः । याः पूर्व गुरुकुले सतोः संवन्धिन्यः ताः कथयांचऋतुः कथानिमित्तं वा स्मृत्वा कथयामासतुः । ता आत्मनो ललिताः खस्यैव प्रियजनिकाः । राजनिति सावधानार्थम् । परस्परं फरौ गृहीत्वेति तुल्यतामा- पाद्य ये श्लोकाः या वा श्रुतयः ताः परस्परसंतोपाथ प्रथमं पठितवन्तः ततो भगवानाह । समुदायानुवादो वा ॥ २७॥ तत्र प्रथमं भगवद्वाक्यानि पोडशभिराह अपि ब्रह्मन्निति वाक्यैः । तस्य संपत्त्य- भावोपि स्थिरीक्रियते । अन्यथा वर्णनार्थमेव तथा वर्णितः स्यात् । तत्र प्रथमं वियो- गावधि यजातं तत्पृच्छति अपीति त्रिभिः- श्रीभगवानुवाच-अपि ब्रह्मन्गुरुकुलागवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सहशी न वा ॥ २८ ॥ विद्यासमाप्तिस्तदैव जाता तदनु नैष्ठिकब्रह्मचर्य वा समावर्तनेन विवाहो वा कृत इति वक्तव्य तदर्थ पृच्छति । ब्रह्मन्निति संवोधनात विद्यासिद्धिः सूचिता । गुरुकुलात् अमचर्य गुरुकुले अदृष्टार्थमपि स्थित्या भवति । गुर्वभावे तत्पन्यां तत्पुत्रे तगोत्रे वा ब्रह्मचर्य- मिति ज्ञापयितुं कुलपदम् । 'गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया' इति सानाख्यं समा- वर्तनं दक्षिणादानानन्तरं भवति । तदनन्तरं च 'चतुर्थमायुपो भागमुपित्वायं गुरौ द्विजः। द्वितीयमायुषो मागं कृतदारो गृहे वसेत्' इति तदनन्तरं विवाहः । तत्राह गुरुकुलाब्ध. श्रीविहरेशरायामनश्रीपाइभक्तलेखः । कथयांचऋतुरित्यन ये श्लोका इति । गाधाखपि या आत्मनो ललितास्ताः पूर्वमुक्तवन्तः। महत्त्वविवक्षया द्विवचने पहुवचनम् । ततस्तदनन्तरं भगवानपि प्रमन्नित्या. दिवास्यान्याहेत्यर्थः । समुदायेति तदा ललिता इति विशेषणं न च्यावतकं किंतु गन्धवती पृथ्वीतियत् स्वरूपबोधकम् । तया च सर्वा एष गाया ललिता इत्यर्थः । - .

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३१श्लो.२७-३० दक्षिणात्समावृत्तेन । तदनन्तरं समावर्तनसंस्कारेण संस्कृतेन । हे धर्मज्ञ धर्मरहस्या- भिज्ञ । सदृशी खस्य सर्वतः समा भार्या ऊढा न चा ॥ २८ ॥ ऊति तस्य भावं स्वीकृत्य रागविद्वेषयोर्विवाह इति निन्दायां प्राप्तायां तनिषेधार्थ- माह प्रायो गृहेष्विति । मायो गृहेषु ते चित्तमकामविहतं तथा । नैवातिप्रीयते विद्वन्धनेषु विदितं हि मे ॥ २९ ॥ ते चित्तं गृहेषु कामविहतं प्रायेण न भवति । अन्यथा कथं परिग्रह इति विशेपमाह तथेति । यथा लोकानां तथा कामैन हतमित्यर्थः । अत एव गृहेषु नैवाति- प्रीयते अतिप्रीतियुक्तं चित्तं न भवति । तत्र हेतुं संबोधनेनाह हे विद्वन्निति । ज्ञानो- दयाच्छरीराध्यासाभावात् तत्प्रीतिकरे गृहे न प्रीतिः । ननु धनाभावादपि गृहे पुरुषो न प्रीयते 'अन्तरं नैव पश्यामि निर्धनस्य मृतस्य च इति वाक्यात्तत्राह धनेविति। तव चित्तं नानाप्रकारधनेष्वपि न प्रीयते गोभूहिरण्यादिभेदेन धनं वहुविधं तथा गृहा अपि स्त्रीभेदेन विलासभेदेन च । अत्र प्रमाणमाह विदितं हि म इति । युक्तश्यायमर्थः । यो हि महापुरुपः स एतादृश एव भवेदिति ॥ २९ ॥ ननु विरक्तस्य संन्यास एवाधिकारः 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्' इति श्रुतेः। अतः कथं विवाह इति चेत्तत्राह केचित्कुर्वन्ति कर्माणीति । केचित्कुर्वन्ति कर्माणि कामरहतचेतसः। त्यजन्तः प्रकृतीदेवीर्यथाहं लोकसंग्रहम् ॥ ३०॥ 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः' इति । 'इन्धानास्त्वा शतं हिमाः' इति च श्रुतेः । यावजीवं कर्म कर्तव्यं अत एव अग्निहोत्रादौ यावजीवाधिकारः । तत्र विरक्तावि- रक्तभेदेन परित्यागकर्मणां व्यवस्थां मन्यमानान प्रति भगवान् प्रकारान्तरेण व्यवस्थामाह । एके तु यथा त्वयोक्तास्तथैव व्यवस्थापयन्ति । केचित्तु कामैरहतचेतसोऽपि निष्कामा अपि कर्माण्येव कुर्वन्ति । ननु कपायपक्तिः कर्माणीति कर्मणां न साक्षात्पुरुपार्थसाधक- त्वम् । किन्त्वन्तःकरणशोधकत्वमेव । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हृदि श्रिताः' इति कामाभावे मोक्षः संनिहित इति कर्मणां कोपयोग इति चेत्तत्राह त्यजन्तः प्रकृती- देवीरिति । खभावविजयार्थ कर्मणां करणं, स्वभावो हि दुर्जयः । अत एव भगवानाह 'प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति' इति । ताश्च प्रकृतयः स्वभावरूपाः देशकाल- पीजयोन्यादिभेदेनानेकविधा भवन्ति । ताश्चेत्पुरुषं त्यजन्ति तदा मूलप्रकृतिमपि त्यक्त्वा खस्यो भवति । तदभावे कामोऽनयोजकः कामाभावेऽपि संसारस्य निरूपितत्वात् । ननु ताः प्रकारेणेव जेतच्याः । तत्र कर्मणां किं प्रयोजनं तबाह देवीरिति । ता देवतारूपाः अतो धैदिककर्मभिरेव तासां निवृत्तिरिति कर्मकरणम् । ननु कषायपाकार्थमेव कर्मणां विनि- योगः श्रूयते वीयर्थ वा । न तु सभावजयार्थ ततश्य केवलयुक्त्या तदर्थ कर्मकरण·me श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। मिति चेत् तबाह यथाहं लोकसंग्रहमिति । अहं च कर्माणि करोमि लोकसंग्रहार्थ तत्र युक्तिरेव मूलं 'मम वानुवर्तन्ते' इति न चैवं क्वचिदपि वाक्यमस्ति . लोकसंग्रहार्थ- मीश्वरेण कर्तव्यानीति । तस्मात्फलनिर्णयः युक्त्यापि भवतीत्यर्थः॥३०॥ एवं स्वतो ज्ञातमप्यर्थ प्रश्नव्याजेन विरक्ततया गृहाश्रमे तिष्ठतीति कृतमुक्त्वा तथा- करणस्य प्रयोजनं खमावाद्वासनया केवलं कृतवानिति श्रुतेपि दोपे 'नानुभूय न जानाति जनो विषयतीक्ष्णताम्' इति मनःप्रत्ययजननार्थ विवाहं कृतवान् । यत इच्छा निवर्तते तत इच्छायामपि निवृत्तायां गले पतिता भार्येति उपहसन्निव कृतमभिनन्ध तेन सह सख्य स्मारयितुं गुरुकुलवासं बोधयति कच्चिद्गुरुकुले वासमिति चतुर्भिः । कचिद्गुरुकुले वासं ब्रह्मन्स्मरसि नौ यतः। द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमनुते ॥ ३१॥ स वै सत्कर्मणां साक्षादू द्विजातेरिह संभवः । आद्योऽयं यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः ॥ ३२॥ आदौ गुरुकुलवासस्य प्रशंसा निरूप्यते । सफलत्वेन महत्त्वे स्मरणं भवति । ब्रह्म- निति संवोधन तत्प्रसादादेव जातमिति योधयति । नौ आवयोः गुरुकुले वासं किं स्मरसि । अनेन वाद्याभ्यन्तरभेदेन यत्किचिदनुमूतं गुरुकुले तत्स्मरणेन कृतार्थता मव- तीति ज्ञापितम् । गुरुकुलस्य प्रतिष्ठामाह द्विजो विज्ञाय विज्ञेयमिति । विज्ञेयमात्मानं प्रमाणं च विज्ञाय ज्ञात्वा, तमसः पारं भगवन्तमश्नुते। 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्' इति श्रुतेः । किंच गुरुकुलवासो द्विजन्मनां द्वितीयं जन्म तच्च साक्षात्कर्मणां संवन्धि सम्यक् मवो यत्रेति । तत एव कर्माण्युत्पद्यन्ते । 'जायमानो वै ब्राह्मणनिमिणवान् जायते' इति श्रुतेः । किंच । यत्राथमिणामाद्यो मवति गुरुकुले स्थितो ब्रह्मचारी भवति, आश्रमाः पुरुषार्थसाधकाः तेपामाद्योऽयं तदभावे कोप्याश्रमो न भवेदिति । साधनसाधकत्वेन गुरोरुपयोगमुक्त्वा साक्षाज्ञानसाधकत्वेन पुरुषार्थोपयोगित्वमाह यथाहं ज्ञानदो गुरुरिति । गुरोः भक्तेरनुभवपर्यवसायित्वात् खतुल्यता ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ननूमयोः कथं कारणत्वमनुगमादित्याशब्याह नन्वर्थकोविदा इति । नन्यर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यसो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥ अर्थ पुरुषार्थे ये कोविदाः पण्डिताः शीमं पुरुषार्यसिद्धिर्मवत्विति विचारयन्ति ते तयैव । ये मया गुरुणा वाचा वाट्माणैव अजः अनायासेन भवार्णवं तरन्ति तरिप्याम इति निथित्य गुरुमेव मजन्ते त एव अर्थकोविदा इत्यर्थः । ब्रमन्निति संयो- धनं संमत्यर्थम् । साधनान्तरव्युदासार्थमाह वर्णाश्रमवतामिति । अनेन वर्णधर्मा मानमधर्माय न सापका इत्युक्तं भवति ॥ ३३ ॥ ५मुमो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३१ श्लो.३१-३७.
एवं प्रसङ्गात् ये केचन संसारतरणोपायाः गुरुसेवातिरिक्ताः तान् निपेढुं गार्हस्थ्यवान-
प्रस्थसंन्यासानां मुख्यधर्माणां मत्प्रीतिहेतुत्वं नास्तीत्याह नाहमिज्याप्रजातिभ्यामिति ।
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा।
तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूपया यथा ॥ ३४ ॥
इज्या यागः, प्रजातिः संततिः, उभयं गार्हस्थ्यधर्मः ऋणापाकरणरूपः। तप:
वनस्थस्य, उपशमः परमहंसस्य । एवं त्रिभिरपि अहं न तुष्येयम्। तत्र हेतुः सर्वभूता-
त्मेति । सर्वभूतेषु आत्मा यस्य । यागेन जीवानां नाशः, प्रजात्या उत्पत्तिः, तेनोत्पत्ति-
प्रलयौ कुर्वन्मम संतोपं न जनयति । उत्पादनेनापि जीवः क्लिष्टो भवतीति । तपसा शरीर-
क्लेशः । उपशमेन देहेन्द्रियादीनामतःक्लेशकरत्वान्मम न संतोपः । गुरुशुश्रूपायां तु स्नेह-
सेवया सेवकस्यानन्दः गुरोश्चेति । अतोऽहं तुष्येयम् । वेदाध्ययनस्यैव ऋणापाकरणरूपत्वा-
सेवा अधिकैव । यद्यप्याभावेनैव सेवाया विनियोगः तथापि भक्त्या कृतः मन्त्रीतिहेतुरपि
भवति संयोगपृथक्त्वन्यायेन ॥ ३४ ॥
एवं गुरुकुलावासं स्तुत्वा तं स्मारयित्वा आवयोर्वासः सेवार्थ परमक्केशं संपादित-
वानिति सेवाविशेपं स्मारयति अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन्निति नवभिः ।
अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ ।
गुरुदारैः प्रेरितानामिन्धनानयने कचित् ॥ ३५ ॥
त्रिगुणकार्यमेतदिति नोऽस्माकं संवन्धि वक्ष्यमाणं स्मयते। अपीति संभावना-
याम् । ब्रह्मन्नित्यनसूयार्थम् । गुरौ निवसतां व्रतस्थानां गुरुवाक्यवत् गुरुपुत्रगुरुपनी-
वाक्यमपि कर्तव्यमिति । अत एव गुरुदारैः प्रेरितानामिन्धनानयने अरण्यादिन्धन-
मानीयतामिति । कचित्कदाचिद्विपमसमये ॥ ३५ ॥
प्रविष्टानां महारण्यमपौ सुमहद्विज ।
वातवर्पमभूत्तीव्र निष्ठुराः स्तनयित्नवः ।। ३६ ॥
तत उत्कृष्टेन्धनाथ महारण्यं प्रविष्टानां अपतौं वातिरिक्तकाले शिशिरे ।
द्विजेति संयोधनं जन्मभूमिः सेति ज्ञापनार्थम् । सुमहद्वातवर्पमभूत् निष्ठुराश्च स्तन-
यिनयः गर्जितानि । नैष्ठुर्य कीसदत्वम् ॥ ३६ ॥
सूर्यश्चास्तंगतस्तावत्तमसा चावृता दिशः।
निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ३७ ॥
एतस्मिन्नन्तरे सूर्यश्चास्तंगतः तमसा दिशश्यावृताः। तथापि कथं नागत-
मित्याकाळायामाह निग्नं फूलं जलमयमिति । नद्याः कूलं सर्वमेव जलमयं, कियती
नदी कियती भूमिरिति ज्ञातुमशक्यम् । ततः क्षिप्रोत्तरणार्थ न प्राज्ञायत कमप्युपायं न
मातवन्तः ॥ ३७॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ततस्तत्परपार एव रात्रौ स्थिता इति क्लेशस्थिति स्मारयति वयं भृशमिति । वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभिर्निहन्यमाना मुहुरम्बुसंप्लवे। . दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं बने गृहीतहस्ताः परिवभ्रिमातुराः ॥३८॥ वयं त्रयोपि तत्रैवारण्यप्रदेशे अत्यन्तं महानिलाम्बुभिः नितरां हन्यमानाः। उपवेशनार्थमपि भूमिर्नास्तीत्याह अम्बुसंप्लव इति । ततो दिशोऽप्यविदन्तः एवं जाते किं कर्तव्यमिति विचार्य । अथ भिन्नप्रक्रमेण अतः परं गमनार्थ प्रयत्नो न कर्तव्यः किंतु कालक्षेप एवेति विचार्य अन्योन्यविलेपाभावाय गृहीतहस्ताः सन्तस्तस्मिन्वने आतुरा दीनाः क्षुधिताः सन्तः परिवभ्रिम इतस्ततो भ्रमणमेव कृतवन्तः ॥ ३८॥' तर्हि निर्दयो गुरुः कथं तत्र वासः कृत इति चेत्तत्राह एतद्विदित्वेति । एतद्विदित्वाऽनुदिते रवी सांदीपनिर्गुरुः । अन्वेपमाणो नः शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ ३९॥ गुरोरपि हृदये अयमस्मक्लेशो भात एव अत एवानुदित एव रवी सांदीपनि- गुरुहान्निर्गतः । नः अस्मानन्वेपमाण आतुरान् वेपमानानपश्यत् ॥ ३९ ॥ ततो दया परमा तस्योत्पन्नेत्साह अहो इति । अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदुःखिताः। आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्पराः॥४०॥ एतदर्थमेव भगवतैवैवं संपादितम्। विधा हि वैधन्यायेन गुरौ स्थिता अतिमथनात्यादु- भूता शिष्ये समायाति । तत्र मथनस्थानीया परमा दया । अहो इत्याचर्यम् । हे पुत्रका इति दयया जातस्नेहासंवोधनम् । पुत्रकाः पुत्रप्रायाः । अनेन भवतामेव गृहमिति खार्थमेवैतत् क्रियत इत्याश्वासनमप्युक्तम् । तेषां दुःखं निरुक्तं गच्छत्तीत्यनुवदति अस्मदर्थ- ऽतिदुःखिता इति । ननु व्रतं क्रियते कथं दुःखमिति चेत् तत्राह आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठ इति । 'द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं वलीयः' इति न्यायेन शरीरव्रतयोविरोधे शरीरमेवादरणीयम् । तत्रापि स्नेहपात्रं विधिस्नेहयोः स्नेहो बलिष्ठ इति। एवं वैदिकलौकिक- न्यायोलधनमपि कृत्वा यतो मत्परा जाताः । तदाह आत्मा देहः प्राणिनामति प्रेष्ठः तमनादृत्य मत्परा जाता इति ॥ ४० ॥ तर्हि विरुद्धाचरणात् कथं भवान् प्रसन्न इत्याशयाह इयदेव हीति । इयदेव हि सच्चिप्पः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद्वै विशुद्धभावेन सर्वार्धात्मसमर्पणम् ॥४१॥ धारिलेशरापारमधीवाहमहनटेगः । पपं भृशामित्यत्र वयं त्रयोपीति सयं भगवान, यलदेवः सुदामा.चेति प्रयः। का ·३६ . श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ. ३१ श्लो.३८-४४ सच्छिष्यैरलौकिकैः इयदेतावदेव । गुरुनिष्कृतं गुरोः प्रत्युपकारः । तदाह यदिशुद्धभावेन सर्वस्यार्थस्य आत्मनश्च समर्पणम् । वै निश्चयेन ॥४१॥ तुष्टोहं हे द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः। छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥४२॥ न तु केनचित् व्याजेन तद्भवद्भिः कृतमित्यहं तुष्टः यावच्छक्यं निष्कपटतया कृतमिति । संयोधनेनैव तोषफलमाह हे द्विजश्रेष्ठा इति । श्रेष्ठयं भवतु व्रतस्य सर्वोत्कर्षः संपद्यतामित्यर्थः । यदर्थ च व्रतं कृतं तद्दानमाह सत्याः सन्तु मनोरथा इति । पठितानां विद्यानां च अयातयामत्वमाह छन्दांस्ययातयामानीति । 'आनायात्तु विनिर्मुक्ता अनध्याये तथा स्मृताः । अयाज्ये योजिताश्चैव निषिद्धाय च पाठिताः ॥ फलार्थ योजिता दृष्टा यातयामा भवन्ति हि । अन्यथा ज्ञातरूपाश्च अन्यथार्थप्रचोधिताः॥ अव्रतैः शूद्रसंकाशैः पातित्याद्याकुले स्थले । अधीताः सर्वथैवैते यातयामा भवन्ति हि' । तेष्वपि समयेषु मत्प्रसादादयातयामा भवन्त्विति वरः । इह परति परलोकार्थ- मिहलोकार्य च खार्थ स्थापिताः परलोकार्थं भवन्ति । विनियुक्तास्त्वैहिकफलाः । भवतां तूभयत्रापि फलसाधका भवन्त्वित्यर्थः । चकारात्सर्वकर्मस्खपि ॥ ४२ ॥ इदमेकं फलसाधनरूपं चरित्रमुक्त्वा नैतदेवेत्याह इत्थंविधान्यनेकानीति । इत्थंविधान्यनेकानि यसतां गुरुवेश्मसु । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये ॥४३॥ गुरुवेश्मसु वसतां भवन्ति । गुरुवासस्स नित्यत्वमाह गुरोरनुग्रहेणैवेति । न केवलं वासेन पुमान् पूर्णो भवति । सर्वार्थः प्रशान्त एव भवति । स्वाभाविकाः कामादयः तदुत्पन्नैर्न शान्ता भवन्ति किंतु गुर्वनुग्रहेणैव भगवता कृतस्मरणेन वा । प्रशा- न्तये पूर्णः समर्थः । एवमुपाख्यानैः सर्वे पुरुषास्त्विया साधिता न वेति प्रश्नः ॥४३॥ तत्रोत्तरमाह किमसाभिन निवृत्तमिति । मामण व्याप-किमस्माभिर्न निर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो। भवता सत्यकामेन येपां वासोऽभवद्गुरौ ॥४४॥ धीविठदेशरायारमजीवाठमहतलेराः। इत्थंविधानीत्यत्र तदुत्पन्नरिति । समावोत्पतेः शमादिमिरित्यर्थः । पुमान गुरोरनुग्रहेण प्रशान्तये कल्पते इति शेपः । तदा पूर्णी भवतीति मूठेन्वयः । भग- वतेवि मस्मिन् पक्षे गुरोरनु पयाहो मगपकृतं ग्रहणं स्मरणमित्यर्थः ।

·1 श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभ कृतलेखसमेता। को वा पुरुषार्थोऽस्माभिर्नोत्पादितः। परं विशेषोस्तीत्याह भवता सह येषां गुरौ वासोऽभवदित्यर्थः । गुरुगृहवासानन्तरं तत्प्रसादे च जाते पश्चात्सर्वे पुरुषार्थाः साधयितुं शक्यन्ते । अस्माभिस्तु गुरुकुल एव सर्वपुरुषार्थस्वरूपेण त्वया संगतम् , अतो गुरुकुलवासोऽस्माकमेव सफलो जातः, न त्वन्येपामिति अस्माभिः किं न निवृत्तम् । नापि तत्तन्मयदेवतानां तृधिःप्रयोजिका मृग्यते यतो भवानेव देवदेवः) नापि गुरुप्रसादो मृग्यते यतो भवानेव जगद्गुरुः । किंच । भवान् सत्यकामः अस्मत्सोऽध्ययनयुक्ताना- मस्माकं च लोकन्यायेन सर्वे पुरुषार्थाः सिद्धा भवन्विति भवतः कामः स सत्य एव भव- तीति भवदिच्छयैवास्माकं सर्वे पुरुषार्थाः सिद्धा इत्यर्थः। अतस्त्वया सह गुरुगृहवासः पुरुषार्थस्तत्साधनं च ॥ ४४ ॥ किंच यदुक्तमस्माकं सर्वेषां गुरुगृहवासं स्मरसीति तत्र स्वामिनस्तव वासः अनु- करणार्थमेव भवतीत्याह यस्य छन्दोमयं ब्रह्मेति । यस्य छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभोः। श्रेयसां तस्य गुरुयु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ४५ ॥ वेदात्मकं ब्रह्म शब्दब्रह्मेति यं विदुः तत्तव देहः । यदध्ययनार्थ गुरुगृहवासोऽ- पेक्ष्यते । ननु कथं मम देहः जीवविशेष एव कश्चित्तत्राधिष्ठितो भवेदिति तबाह विभोरिति । भवानेव तमधिष्ठातुं शक्तः देशकालपुरुपानन्त्येष्वधिष्ठितस्य तस्य फलदानं व्यापकाधिष्ठानन्यतिरेकेण न भवतीति तस्यैव फलसाधकत्वमाह श्रेयसामावपन- मिति । श्रेयांस्यस्मिन्नासमन्तादुप्यन्त इति एतादृशदेहवतस्तव गुरुपु वासोऽत्यन्तं वि. डम्बनमनुचितानुकरणमित्यर्थः॥ ४५ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचिवायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे एकत्रिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३१॥ किममाभिरित्यन गुरुकुल एवेति पुरुषार्याः सापिता इति शेषः । तत्र हेतुः सर्यपुरुपार्थेति । || एफनिशाध्यापच्याख्या.समाता.॥

·३८ श्रीसुवोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अ. ३२ शो. १ श्रीकृष्णाय नमः। द्वात्रिंशोऽध्यायः। द्वात्रिंशे भगवानस्य पुरुषार्थतयोदितः । खकर्तव्यं विदित्वैव कृतवानित्युदीर्यते ॥१॥ मर्यादया प्रेरिता तु लक्ष्मीः स्थैर्य मिहाश्नुते । अतोत्र भगवांस्तस्य पृथुकानप्यभक्षयत् ॥ २॥ दानेपि तेजोहानिः स्यात् भार्यादत्तमुपायनम् । तस्या एवं फलं भूयादिति जग्धुं समुद्यतः॥३॥ मुष्टिरेको जगत्तृप्त्यै वनवासे निरूपितः । सर्व फलं सर्वतया परलोके तथापरः ॥४॥ तृतीये देवतां दद्यादात्मानं च ततः परे । एवं बुद्ध्या तया दत्तास्ते चेनिर्विविशुहरिम् ॥५॥ चतुर्थाशः सिद्धिमेतु तथा नाधिकमित्युत । लक्ष्मणायां प्रविष्टा श्रीः प्रतिवन्धं चकार ह ॥६॥ पूर्वाध्यायान्ते मनःप्रीतिमुक्त्वा तदिष्टं पूरयित्वा तद्भार्येष्टं पूरयितुं पूर्वमुपसंहरन्नाह . स इत्थमिति । श्रीशुक उवाच-स इत्थं द्विजमुख्येन सह संकथयन् हरिः। सर्वभूतमनोभिज्ञः सयमान उवाच ह ॥१॥ जीवेन सह कथं संकथेत्याह द्विजमुख्येनेति । ब्रह्मभावाजीवोपि आवेशी भवतीति संकथनं न दोषापेत्यर्थः । किंचा हरिः सः सर्षपुरुषार्थरूपो भगवानेवेति । तस्य निश्चयात्सर्वमावेन चेद्भगवांस्तधीनो न स्यात्तदा तस्य मनःपीडा न गच्छेदिति तथाकृतवा- नित्यर्थः । ततो भार्याहृदयं ज्ञात्वोवाचेत्याह सर्वभूतमनोभिज्ञ इति । हेतुत्वार्थ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । द्वात्रिंशेध्याये कारिकासु वनवासेति आरण्यके शाकानशेपभक्षणेन संघस्य तृप्तिरुक्ता तत्र मुष्टया जगत्तृप्तौ किमाश्चर्यमिति भावः । निर्विविशुहरिमिति । तदा पूर्ण कार्य भवेदिति शेपः। स इत्थमित्यस्याभासे पूर्वाध्यायान्त इति शुकः पूर्वाध्यायान्ते 'किमस्माभिर- निर्वृत्तम्' इत्यादिना सुदामो मनःप्रीतिमुक्त्वा पूर्ववाक्यमुपसंहरन् भगवान् पूर्वाध्याये सुदाम्न इच्छा पूरयित्वा एतस्मिन्नध्याये तगार्येष्टं पूरयितुं किमुपायनमानीतम्' इत्यादि- वाक्यान्याहेति शेपः । इति शुक आह इत्यर्थः । इति संकथयन् अग्रिमं वाक्यमाहेत्युक्ते 'उत्तरस्यादिना पूर्वस्योपसंहारः' इतिन्यायेन पूर्वोपसंहारः प्राप्त एवेति भावः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।. ३९ साधारण्येन निरूपयति स्मयमानः भार्यासंबन्धात् तेन सह परिहासंचिकीर्षुः । हेत्याश्चर्ये । न हि पूर्णो भगवान् अदत्तं स्वयं गृह्णातीति ब्राह्मणस्तु जानन्नपि लज्जया न दत्तवान् ॥१॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन खलु सतां गतिः ॥ २ ॥ तथापि भगवान् ब्रह्मण्यः ब्राह्मणानां हितकर्ता । सोपि ब्राह्मणः। स्वयं च कृष्णः तदर्थं चावतीर्णः, अन्यथा भगवान् कथमागच्छेत् । प्रहसन्निति गोप्य करोतीति । तं प्रति तथाकथने हेतुः प्रियमिति ॥ २ ॥ सार्धाभ्यामाह भगवद्वाक्यं किमुपायनमानीतमिति । श्रीभगवानुवाच-किमुपायनमानीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तः प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोपाय कल्पते ॥३॥ ब्रह्मन्निति संयोधनाद् धर्मज्ञानं सूचितम् । तेन उपायनानयनं निश्चितम् । मे मह्यम् । मध्ये शास्त्रार्थत्वाय गृहीतं तु न मे सुखायेति विशेपमाह गृहादिति । ननु पूर्णस्य तव किमुपायनेन अस्मदर्थ तु अस्माभिरेव दत्तं स्यादतो व्यर्थ ग्रहणमिति चेत्तत्राह अपवप्युपाहृतमिति । भुर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोपाय कल्पते एतत्सर्वं प्रायेणाभक्तैरुपाहृतम् । पृथुकतण्डुला एव भक्तोपाहृताः सर्वस्यामपि द्वारकायाम् । भक्ताहृतत्वे को विशेष इति चेत् प्रेम्णा अण्वपि भक्तोपाहृतं भूर्येच मे भवेत् ।। प्रेमान्तःकरणधर्मः यो हि स्वापेक्षया अधिकमानयति तत्तस्याधिकं भवति । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति । मम चायं नियमः प्रेम्णा समानीतं हृदयानीतं भवति हृदयमणु- मात्रम् , तण्डुलास्तु मुष्टिचतुष्टयात्मका: अहं च हृदयरूप एव तद् गृह्णामि । अतः अण्वप्युपाहृतं मत्समानत्वात् भक्ष्यं न्यूनपरिमाणमेव युक्तमिति मे मूर्येव भवेत् । अमक्तेन तूपहृतं वहिर्दृष्ट्या उपहृतं भवति पहिश्च ब्रह्माण्डमिति तद्हणे अहमपि तथा । अतो यथाकथंचित् सर्वसामर्थेनापि समाहृतं मम तृप्तिहेतुर्न भवतीति अल्पत्वान्न मे तोपाय कल्पते । अथवा । 'मत्यैव तुष्टिमन्येति' इति वाक्यात् प्रेम्णैव तुष्यति न त्वन्यथेति, प्रेम तु साधारणमेव मत्संनिधौ समायातीति तस्या देहोऽन्यायमेव विनि- युक्त इति लिङ्गशरीरं च तेनैवावरुद्धमिति तण्डुलाश्रितैव मक्तिरत्रागता । अतो मक्ति- सहमावः पदार्यानां निरूप्यते । अभक्तेन रूक्षेण । लोकेऽपि घृतादिप्लुतं भक्ष्यं तोपाय श्रीविठ्ठलेशरायारमनधीवलभकृतलेसः । ब्रह्मण्य इत्यत्र स्वयं चेति । ब्रह्मण्य इति शेपः । कृष्ण इत्यनेनान्वये तदर्थ चेति चकारो नोच्येत । अण्यप्युपाहतमित्यत्र पतत्सर्वमिति द्वारकास्यं सर्य मगवदैश्वर्यवशादिन्द्रादिमिः समानीतं न तु मक्त्येत्यर्थः। देहोन्यार्थमेवेति देहो धर्माय विनियुक्तः प्रेमैव मगवद्विषयक . .

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३२ श्लो. २-५ न तु रूक्षम् । विधौ द्वयं प्रयोजक अधिकारविशेषणं करणं च । निषेधे तु विशेषमाह करणं तु सिद्धमेवेति । अभक्तस्य भक्तिरप्यभक्तिरेवेति वा ॥३॥ एवं पदार्थस्थितिमुक्त्वा स्वस्स बलादिव ग्रहणे हेतुमिव वसंकल्पमाह पत्रं पुष्पमिति । पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भत्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥४॥ पत्रं तुलस्यादि, पुष्पं लवङ्गादि, फलमानादि, तोयं गङ्गाजलादि, एतचतुष्टय मविकृतमनुपहतं च अन्यत्पाकादिना उपहतं भवेत् अग्निसंस्काराद्यभावात् । वनस्थानां दरिद्राणां परमहंसानामुपलक्षणविधया तेपामर्थे चतुष्टयमुक्तमिति केचित् । ब्राह्मणद्वारा त्वन्यदपि भक्षयतीति 'नाहं तथामि'इति वाक्यात् । अविकृतमुत्तमसंस्कारण संस्कृतमिति विचारकाः । एकेन त्वाहृतमेक एव भक्षयामि न हि कस्यचिदपि चतुष्टये श्रद्धाधिक्यं भवति । अत उद्दिष्टानां विकल्प इति ख्यापयितुं तदित्याह तत्पत्रादीनामन्यतरत् । अहमिति पुरुषोत्तमः मदर्थ संपाद्य खाधिकारानुसारेण यत्र कचिनिवेदयतु तत्रैवाई भक्षयामीत्यर्थः । दानसमये भक्त्यैव दानं, यथेष्टं पुत्राय कश्चित्प्रयच्छति मम तु ततोऽपि विशेष इत्याह भत्त्युपहृतमिति । तत्स्थानादुद्धरणप्रभृतिमत्समीपानयनपर्यन्तं लेहस्या- विच्छेदोऽपेक्ष्यते । स्मरणसहितस्नेह इति केचित् । किंच। तचेद्रव्यं प्रयतात्मनो भवति प्रकर्षेण नियतान्तःकरणस्य कामादिसर्वदोषरहितस्य चेत्पत्रादिकं भवेत्तदा अवश्यमनामि। अशनं यथाक्रियोपलक्षकम् । वस्तुतस्तु सर्वमेतचतुष्टयमध्ये निविशति । अन्नवस्त्रादिकमपि फलमेव, दुग्धेक्षुरसादिकं तोयं, ताम्बूलादिकं पत्राणि । सुवर्णरत्नादिकं पुष्पाणीति । अन्तःप्रवेशनं च भोजनम् । यत्र क्वचित् स्थापितमात्मसात्करोतीत्यर्थः ॥ ४॥ इत्युक्तोऽपि द्विजस्तस्मै वीडितः पतये श्रियः।" पृथुकप्रसूतिं राजन्न प्रायच्छदवाडूमुखः॥५॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इत्यर्थः । विधाविति पूर्वार्धे विधौ भक्तिरधिकारिविशेषणत्वेनोक्ता तस्सा एव च करणत्वं प्रेम्णेत्यनेनोक्तम्, उत्तरार्धे निषेधेऽभक्तिरधिकारिविशेषणत्वेनोक्ता करणत्वं तस्याः पूर्वोक्तरीत्या शुद्धमेवान्तःकरणं नोक्तमित्यर्थः । पत्रं पुष्पमित्यत्र एतचतुष्टयस्याविकृतत्वानुपहतत्वे हेतुमाहुः अग्नीति । दुग्धादिकमग्निसंवन्धे उपहतमेव भवति, तण्डुलादिकं विकृतमपि भवति । अन्य- दपीति विकृतमुपहतमपीत्यर्थः । एवं सति सति खमार्गविरोध खमार्गविरोध इत्याशक्या- विकृतपदार्थमाहुः उत्तमेति । उत्तमो भत्त्या संपादितो यः संस्कारस्तेनेत्यर्थः । उपहतत्वमात्रं न दोषावहमिति भावः तथा चैतच्चतुष्टयमविकृतोपलक्षकत्वे- नोक्तम् । एवमपि सति भक्त्येत्युक्तत्वाचतुष्टयकथनं व्ययमित्यरुच्याहुः वस्तुत इति । , - ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता 1. एवं भार्यया प्रहितं त्वया भक्तेन भत्त्या चाहृतं देयमित्युक्तोऽपि द्विजः सोचाविष्टोऽल्पबुद्धिः श्रियः पतये तस्मै पृथुकप्रसूति मुष्टिचतुष्टयात्मकं प्रसूतिः सेरमात्रं भवतीति न प्रायच्छत् । लजया चाधोमुखो जातः, किं मया समाहृतमिति, अतिसाधारणानामेवैतद्भक्ष्यम् । ततो भगवान् विचारितवान् , अयं तु न प्रयच्छति तथापि आद्यं न चेति । तदर्थ चैतद्विचारयति किमस्मै संपदो देया न वेति । कामितं दोपरहितं भगवांस्तु प्रयच्छति । अलौकिकत्वात्संपत्तेर्दोषाभावः सुनिश्चितः ॥१॥ कामाभावस्त्वस्य सिद्धो न देयं तत्कथंचन । खत आगमनं तस्य न भवत्येव भार्यया ॥२॥ प्रेषितस्यागतिस्त्वस्य भार्यागतिरियं मता। प्रतिवन्धकता त्वस्य दाने लज्जादिदोपतः । तस्मात्तस्या गृहीत्वैतत् तस्मै दास्यामि निश्चितम् ॥ ३॥५॥ एतद्वदन्नस्य दोपाभावमाह सर्वभूतात्मदृगिति । सर्वभूतात्मदृक् साक्षात्तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ सर्वभूतानामात्मानमन्तःकरणं पश्यतीति । एतस्य तस्या अपि हृदयं जानाती- त्युक्तम् । साक्षात्तस्य आगमनकार्य भार्यार्थमेव । प्रासङ्गिकं तु खार्थ एतद्विज्ञाया- चिन्तयत् । अवार्थः संदिग्ध इति संदेहमेवाह नायं श्रीकाम इति । मां च पुरा अभजत् । ततोऽयं भक्तो निष्कामः । अतोऽस्मै स्वरूपमेव देयम् ॥६॥ पन्या मे पितायातः सखा प्रियचिकीर्पया। प्राप्तो मामस्य दास्यामि संपदोऽमर्त्यदुर्लभाः ॥ ७ ॥ सांप्रतं च पत्या स प्रेषितः आयातो मत्समीपम् । सन्धिरापः । तर्हि का संदेहः इदानीं तस्या एवार्थे देयमिति चेत्तत्राह मे सखेति । तथापि मम मित्रम् । मम च प्रियकरणार्यमागतः । अतः किमेतद्धितं कर्तव्यम् , तस्या हितं वा । भोगः किमेतद्दामी तद्गामी या । एतनामी चेन देयं तद्नामी चेद्देयमिति आये अस्स भोगात्स्वरूपात्प्रच्युतिः । द्वितीये तु प्रासङ्गिको भोग इति स न नाशकः । तस्याश्च प्रासङ्गिको मोक्षोऽपि भविं. प्यति । अत एतदर्थ पृथुकमक्षणमावश्यकम् । अस्मै चेदानं स्यात् तदैवमेव दद्यात् न हान्येभ्यो प्राह्मणेभ्यः किंचिगृहीत्वा प्रयच्छति, अतो द्वितीयपक्षमाह प्राप्तो मामस्य दास्यामीति । मन्त्रीत्यर्थमेव मां प्राप्तः । अस्यति संबन्धमा न तु संप्रदानम् । एवं विचार्य देयोत्कर्षमाह संपदोऽमर्त्यदुर्लभा इति । अमानामपि दुठभाः । यदा भगवान् समिन्द्रोऽभूत् तदा या संपत् तां दत्तवानिति पायान्तरादवगम्यते । मुषो.

·४२ श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३२ श्लो. ६-१० "सुदामरकमक्तार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवः' इति । अत्र चामर्त्यदुर्लभा इति । अतो देवव्यति- रिक्तेन्द्रो भगवानेवेति ॥७॥ इत्थं विचिन्त्य वसनाचीरवद्धान द्विजन्मनः। स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥८॥ एवं निश्चित्य वसनाच्छादितात् तेन प्रावृतात्तत्प्रावरणं दूरीकृत्य चीरेण वस्त्रखण्डेन यद्वान् । द्विजन्मन इति । यदायमसावधानः कर्मकरणार्थ व्यग्रो वा तदा स्वयं जहार । हरणसमयवाक्यमाह किमिदमिति ॥ ८॥ पश्चान्मोचयित्वा पृथुकतण्डुलान् दृष्ट्वा भगवानाह नन्वेतदुपनीतमिति । नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुकतण्डुलाः ॥९॥ एतदुपायनं परमप्रीतिजनकम् । सखित्वात्सङ्कोचाददीयमानमपि ग्राह्यम् । पृथुकतण्डुलानां माहात्म्यमाह तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमिति । एते उपस्थिता भत्त्या संवलिताः ॥९॥ एवं विचार्य मुष्टिमात्रं गृहीत्वा भक्षितवानियाह इति मुष्टिमिति । इति मुष्टिं सकृजरध्वा द्वितीयं जग्धुमाददे । तावच्छ्रीजगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिनः ॥ १० ॥ सर्वमेव जग्धुं द्वितीयं मुष्टिमाददे । तदा लक्ष्म्या प्रतिबन्धः कृत इत्याह तावच्छीजगृहे हस्तमिति । लक्ष्मणाभिनिविष्टा । प्रतिवन्धे तस्या . अभिप्रायमाह तत्परेति । सा हि भगवत्परा सर्व चेद्भक्षयिष्यति तस्मै सर्व दास्यति । ततो मां दास्यति । अहमेव सर्वमिति । अहं तु भगवत्परेति न तत्र गमिष्यामीति तात्पर्यम् । किंच । अर्धेपि दत्ते आमुष्मिकमपि फलं सेत्स्यतीति तस्य मर्यादा ब्रह्माण्डमेव सर्वमिति सांप्रतं ब्रह्माण्डविग्रहो भगवानेवेति द्वितीयमुष्टावेव विघ्नं कृतवती तदाह परमेष्टिन इति । भगवतः पुरुषरूपत्वे लक्ष्मीरपि तथा जाता ॥१०॥ तत्र ब्रह्माण्डविग्रहस्यैव संवन्धिनीति सुदाम एव तथात्वे पुनरनिष्टं स्यात् । तस्याः फलमात्रप्रतिवन्धकत्वशङ्कायां सा स्वाभिप्रायं निरूपयति एतावतालमिति । श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तावच्छीरित्यत्र तथाजातेति ब्रह्माण्डाधरूपा जाता.इत्यर्थः । सुदाम्न एव तथात्व इति सुदानो ब्रह्माण्डफलवत्त्वे तदर्धरूपा लक्ष्मीरपि तदधीना स्यात् तत्पुनस्तस्या अनिष्टमित्यर्थः। भगवत्सङ्गे सेवां करोत्येव दत्ते तु फले तदधीनैव सादिति पुन:पदम् । भगवतोपि तदधीनत्वमिति सुदाम एव ब्रह्माण्डाधिपस संपतेत्येवकारः।.

·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसंपत्समृद्धये । अस्मिल्लोकेऽथवामुग्मिन् पुंसस्त्वत्तोपकारणम् ॥ ११ ॥ एतस्यै दित्सितमल्पं मुष्टिमात्रस्यापि बहुदानसंमवाद, अत उक्तमतावतेति । अन्यथा एतावदलमिति वदेत् । न च वक्तव्यं सर्वमेव दास्यामीति यतस्त्वं विश्वात्मा । अन्येभ्यः किं दास्यसि । अन्ये च तवावश्यका इत्यर्थः । सर्वा या धनादिसंपदः तासां समृद्धये । ननु मुष्टिमात्रेण ऐहिकी सर्वा संपत् सिद्ध्येत् न त्वामुष्मिकी तबाह अस्मिन् लोकेऽथवामुनिन्निति । लोकद्वये न तस्य भोगापेक्षा उत्तमाधिकारात् । किंचित् कचिद्भोगापेक्षा तदिहलोके परलोके वा मक्तु । तत्र एक एव मुष्टिः प्रयोजकः समुच्चयस्तु न तस्यापि संमत इति । ननु मुष्टिमात्रेण कथं सर्वा संपत्तिस्तत्राह त्वत्तोपकारणमिति । एकमुष्टिमक्षणे प्रयत्न आरब्धः संपूर्णगिलनपर्यन्तमनुवर्तते तावता तद्रसेन तृप्यति । मुष्टयन्तरे पुनः प्रयत्न आरम्भणीयस्तेन च प्रीतिरन्या पुनर्भविष्यति । फलं च देयमेकं अतस्तव संतोपो द्वितीय एवमेव तिष्ठेदिति द्वितीयो नोत्पादनीय एवेत्यर्थः ॥११॥ एवं भगवलक्ष्म्योः संवादमुक्त्वा एकं फलं भविष्यतीति विनिर्धार्य ग्राह्मणस्य तत्फलप्राप्त्यर्थं स्वगृहगमनं वदन् भगवत्संनिधौ तस्य स्वाभिलपितमानन्दमाह ब्राह्मण- स्तां तु रजनीमिति । ब्राह्मणस्तां तु रजनीमुपित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १२ ॥ अच्युतमन्दिरे उपित्वा तत्रैव वासं कृत्वा । भुक्त्वा पीत्वा नानाविध- रस्यानि अमृतादीन्यपि । अलौकिकमोगसमर्थो मूत्वा । मेने आत्मानं खर्गतं स्वर्गत एव अमृतपानादिकं प्रामोति । भगवान् पूजार्थं किंचिदामरणं वस्त्रादिकं गां च दत्तवानिति लक्ष्यते । यावता सुवेपेण गृहं गच्छति । ततः प्रातःकाले ततो निर्गत इत्याह श्वोभूत इति । श्चोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिनन्दितः। जगाम स्सालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दितः ॥१३॥ समक्षादाने हेतुः विश्वभावेनेति । विश्वस्मिन्नेवानुमावो यस्य यत्रैव गमि- प्यति तत्रैव सर्वाविवि संमयति किमर्थमितो नयनम् । सख्यमेव पुरस्कृतमिति सखा यहु न ददाति । गच्छामीत्युक्ते अभिनन्दितः गन्तव्यमिति । ततः स्वालयं गतः । भगवान् पुनः पथि उदकान्तमागत्य नन्दितः संतोपं प्रापितः ।। १३ ॥ भीविहलेशरापारमनप्रीवलमहतलेसः। एतावतालमित्यत्र इच्छितमिति इच्छा संजाता असति विपयता पष्ठययः इच्छाविपय इत्यर्थः। श्योभूत इत्यत्र भगवान्पुनरिति आ उदकान्तं जलपरिखापर्यन्तमागतो मगवान् पुनः परावृत्त्य खालयं गत इति पूर्वेणान्वयः । एवमनुव्रज्येत्यस्यार्यों विवृतः । मगवता पथ्यनुयज्य नन्दित इति मूळेऽन्वपः ।

·४४ श्रीमुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ.३२ श्लो.११-१७ मध्ये तस्य भार्याभयाचिन्ता जाता तामाह स चालब्ध्वेति । स चालव्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान्स्वयम् । खगृहान् वीडितोऽगच्छन्महद्दर्शननिर्वृतः ॥१४॥ खतो भगवता न दत्तमिति धनमलब्ध्वा स्वयं च न याचितवान् सख्युः सकाशात् । तत उभयथापि लजितः खगृहानगच्छत् । महद्दर्शनेन निर्वृतः सुखित एव जातो न तु धनाभावेन दुःखितो जात इत्यर्थः ॥ १४ ॥ ततस्तस्य मनोरथो यथा जातस्तमाह अहो ब्रह्मण्यदेवस्येति पड्निः । अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद्दरिद्रतमो लक्ष्मीमाश्लिष्टो विभ्रतोरसि ॥१५॥ धर्मिणा तु सिद्ध एवार्थः । धमैः कृत्वा सन्देह इति ब्रह्मण्यदेवोपि अवसर- विशेषे ब्राह्मणस्य हितं करोति । अस्य तु अनवसरेपि तथाकरणादाश्चर्यम् । मयैव ब्रह्मण्यता दृष्टा तदाह यद्दरिद्रतम इति । लक्ष्मीमुरसि विभ्रता भगवता दरिद्रतमः द्रष्टुमप्ययोग्योहं आश्लिष्टः ॥ १५ ॥ एतदेव विशदयति काहं दरिद्र इति । काहं दरिद्रः पापीयान् क कृष्णः श्रीनिकेतनः। ब्रह्मवन्धुरिति माहं वाहुभ्यां परिरम्भितः॥ १६ ॥ अत एव पापीयान् दारिद्यव्याप्तदेहः दारिद्येण वा अनुमितपापवान् । कुत्र वा भगवान् श्रीनिकेतनः। अतः सखित्वसंभावनापि नास्ति अतुल्यत्वात् । तर्हि कथमालिङ्गानं कृतवानित्यत आह ब्रह्मवन्धुरिति । स्मेति प्रसिद्धे । ब्राह्मणो माननीय इति ॥ १६ ॥ स हि ब्रह्मणो भावः स्वयं विष्णुरिति तुल्यतया आलिङ्गनं सर्वभोगदानं च कृतवानित्याह निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यत इति । निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजितः श्रान्तो बालव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥ स्वस्थाने खयमेव योग्यो भवति न त्वन्यस्तत्रोपवेशनीयस्तत्राह भ्रातरो यथेति । अनेनानौचित्यमेव परिहृतम् । उपचारास्तु कृता एवेत्याह महिष्या वीजित इति । अदृष्टार्थतां निवारयति प्रान्त इति । वालव्यजनहस्तयेति राजोपचारः॥१७॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । स चेत्यस्यामासे तामाहेति गृहगमनं पूर्ववाक्य एवोक्तमिति तदनुवादेन ब्रीडाहेतु-. मूतचिन्तैव वाक्यार्थ इति भावः । निवासितः प्रियाजुष्ट इत्यत्र अनेनेति भ्रातृदृष्टान्तोऽनौचित्यपरिहारमात्रे न तूपचारेषु तथा सति महिष्या वीजितो न भवेत् । नहि मातृपु महिपी वीजनं करोतीत्यर्थः ।

·. श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । , ततो भगवतापि ब्राह्मण इति पूजित इत्याह शुश्रूषया परमयेति । शुश्रूपया परमया पादसंवाहनादिभिः। पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥१८॥ पादसंवाहनमेवादियपामिति ते उपचाराश्चतुःपष्टिः नृत्यगीतायाः । ननु किमाधिक्यमेतावता तत्राह देवदेवेनेति । देवाः पूज्याः तेषामपि देवो भगवान् तेनापि पूजितश्चेत् किमवशिष्यते । ननु भगवान् हीनभावं किमित्यवलम्यते तत्राह विप्र- देवेनेति । विप्रा एव देवा यस्येति । देववदित्यणुमात्रमपि खव्यापारस्तत्र निवा- रितः, सानादिकमपि भगवतैव कारितमिति ज्ञापितम् ॥ १८ ॥ एवं भगवन्तं स्तुत्वा धनादानात् अन्यथावचनं प्राप्नोति तन्निराकरणार्थ हेत्वन्तर- मेवात्र स्थापयति स्वर्गापवर्गयोरिति । वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि संपदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ १९ ॥ पञ्चधा हि फलं जगति प्रसिद्ध लोकत्रयसुखं, मोक्षः, अणिमादिसिद्धयश्चेति । तेषां एकमेव हरेः पादसेवनं कारणम् । पुंसां सर्वेषामेव न तु कस्यचिदपि देवान्तरोपासकस्स हेत्वन्तरमस्तीति । मूलं मुख्यकारणम् ॥ १९ ॥ नन्विदानी चरणसेवार्थ गतस्तदा कथं न दत्तवान् पूर्व चरणसेवा न कृतेति चेदि- दानी चरणसेवा कृतेति तस्याः कारणतैव न स्यात् । तत्राह अधनोऽयं धनं प्राप्येति । अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यन्नुचैन मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मे भूरि नाददत् ॥ २० ॥ धनेनावश्यं मदो भवेत् मदेन च विस्मृतात्मा मां सुतरामेव न मरेत् । ततः स्मरणाभावे सर्वनाशः । इति कारुणिको भगवान् मे भूरि धनं नाददत् अल्पं तु दत्तवानिति सूचितम् ॥ २०॥ उपसंहरन्नग्रिममाह इति तचिन्तयन्निति । इति तचिन्तयन्नन्तः प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसंकाशैविमानः सर्वतो वृतम् ।। २१ ।। तत्प्रमेयं चिन्तयन् निजगृहस्यान्तिकं प्राप्तः । अपूर्व दृष्टवानित्याह सूर्या- नलेन्दुसंकाशैरिति द्वाभ्याम् । उपरि परितो मध्ये च वर्णयति । सूर्यस दिवसे- प्रकाशः, अमेः सन्ध्यायां, चन्द्रस्य च रात्री, विमानानि तु कालत्रयेऽपि शोमायुक्तानि । एतादशैमनोमिलपितसुखावहः सर्वतो व्याप्तम् ॥ २१ ॥ : .

·४६ श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३२ श्लो. १८-२५ ततः परितः शोभामाह विचित्रोपवनोद्यानैरिति । विचित्रोपवनोद्यानैः कूजहिजकुलाकुलैः। प्रफुल्लकुमुदाम्भोजकल्हारोत्पलवारिभिः॥२२॥ उपवनं फलप्रधान, उद्यानं पुष्पप्रधानम् । अवान्तरभेदपरिग्रहार्थ वहुवचनम् । कूजविजानां कूजविहङ्गानां कुलानि जातिविशेषाः तैराकुलानि । फलपुष्पसमृद्धि- निरूपिता । तामसराजसमावान्निरूप्य सात्त्विकान् भावानाह प्रफुल्लानि कुमुदानि येषु वारिपु तैः पुष्करिणीस्थैः सर्वतो वृतम् । कुमुदं रात्रिविकासि अव्यवस्थित, अम्भोज- कल्हारोत्पलानि दिनसन्ध्यारात्रिविकासयुक्तानि नियतानि । मध्यं वर्णयति जुष्टं खलंकृतः पुम्भिरिति । जुष्टं खलंकृतैः पुम्भिः स्त्रीभिश्च हरिणाक्षीभिः। किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥ स्त्रीभिश्च हरिणाक्षीभिः परमसौन्दर्ययुक्ताभिः। एवंविधं गृहान्तिकस्थानं दृष्ट्वा गन्धर्वनगरादिशङ्कया अलौकिकं किंचित्संभावयति किमिदमिति । इदं परिदृश्यमान गन्धर्वनगरमायावैभवादीनामन्यतरत् आहोखिद् सत्यमेवेति । ततः स्थिरता पदार्थानां दृष्ट्वा खस्यैव भ्रमात् स्थानान्तरगमनं संभावयति कस्य वा स्थानान्तरमिदमिति । ततोऽपि परितो भागान् दृष्ट्वा मदीयमेवैतत् स्थानमिति निश्चित्य तदतिहीनमस्मदृह इमेतादृशं कथमभूदिति चिन्तितवान् ।। २३ ॥ एवमाश्चर्याविष्ट एव तस्मिन् तन्निर्णयार्थ कौतुकान्तरमाह एवं मीमांसमान- मिति । एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभाः। प्रत्यगृह्णन महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४ ॥ पूजितविचारवचनो मीमांसाशब्दः एवमुत्कृष्टार्थविचारकं पुरुषा नार्यश्च गीत- वाद्येन भूयसा प्रत्यगृह्णन् । नन्वयं पिशाचसदृशः, गीतवाद्यादिकं कथं भजते योग्यत्वाभावादित्याशझ्याह महाभागमिति परमभाग्ययुक्तम् । तस्मिन् भगवत्स्वरूप- देवेन्द्रावेशो जातः । अतो योग्यरूप एव सन् नृत्यादिभिः पुरस्कृतो जात इत्यर्थः ॥ २४ ॥ पतिमागतमाकर्य पत्युद्वऽतिसंभ्रमात् । निश्चक्राम गृहात्तूर्ण रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५ ॥ ततः पूर्व तस्मिन्नेव स्थाने अमरावती प्रादुर्भूता, तसां च इन्द्रपल्याविर्भावः तेन परमसौन्दर्य प्राप्तवती, ततो भगवता चिपिटभक्षणोत्तरक्षण एव तादृशीमवस्थां प्राप्ता, कदा पतिरायास्यतीति पतिमेव चिन्तयाना इदानी पतिमागतमाकर्य पनी तदेकनिष्ठा उद्धोत्फुलनयना अतिसंभ्रमात्सर्वाभरणभूषिता सबैश्वर्ययुक्ता तूर्ण गृहान्नि- ·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। श्वकाम । निष्कामन्ती तां स्थानं च वर्णयति रूपिणी श्रीः आलयादिचेति । क्षीरसमुद्रात् कमलालयाद्वा रूपिणी श्रीः कृतावतारा लक्ष्मीः यथा निर्गच्छति ॥ २५ ॥ पतिव्रता पति दृष्ट्या प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना। मीलिताक्ष्यनमहुद्ध्या मनसा परिपखजे ॥ २६ ॥ ततः पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा मदर्थ भी क्लेशः प्राप्त इति चिरात् दूरादागत इति प्रेमोत्कण्ठा सती अथुलोचना जाता । ततो लावशादपशकुनभयाद्वा मीलिताक्षी जाता । ततो यथोचितपूजां कृतवतीत्याह वुद्ध्याऽनमदिति । विवेकवत्या बुद्ध्यैव भर्तृनमस्कारं कृतवती । मनसा चालिङ्गनमेतावदेव च कर्तव्यम् ॥ २६ ॥ ततो ब्राह्मणः पत्नीं दृष्ट्वा विस्मितो जात इत्याह पत्नी दृष्ट्येति । पत्नीं दृष्ट्वा प्रस्फुरन्ती देवीं वैमानिकीमिव । दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मितः ॥ २७ ॥ पूर्वापेक्षया प्रकर्षण स्फुरन्ती देवी देवतामिव वस्त्रालंकरणादिभिः पूजितां तस्यां तेजोविशेपं भावादिकं दृष्ट्वा तामुत्प्रेक्षते चैमानिकीमिवेति । यथा विमानस्था अप्सरा भवति । ततोप्यतिशयमाह वासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीमिति । दासीनां विशेषणं रसस्त्रीत्वाय । तासां मध्ये विभान्ती शोभमानामेतादृशीं दृष्ट्वा, स ब्राह्मणो विस्मितः, भगवचरित्रमेतादृशमलौकिकमिति ॥ २७॥ प्रीतः स्वयं तया युक्तः प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥ ततो भगवता कृपयैतदत्तमिति निश्चित्य प्रीतः सन् तया युक्तो निजमन्दिर प्रविष्टः । तन्मन्दिरं वर्णयति मणिस्तम्भशतोपेतमिति । एकमेव भवनं मणि- स्तम्भशतेनोपेतं यत्र पन्या सह स्थितिः । एवं लोकोत्तरं तदित्युक्त्वा सामान्यतः परमोत्कर्षमाह महेन्द्रभयनं यथेति ॥ २८ ॥ तमत्यान् पदार्यान् वर्णयति पयःफेनेति त्रिभिः । पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः। पल्यका हेमदण्डानि चामरब्यजनानि ग॥ २१॥ शयनोपयोगीनि आसनोपयोगीनि गृहोपयोगीनि च वस्तूनि वर्ण्यन्ते पय:- फेननिभाः शुमाः उत्तुनाः शय्याः। दन्तनिर्मिताः पल्यवाः रुक्मपरिच्छदाः मुवर्णेन दन्ता मध्ये योजिताः। हेमदण्टानि चामरत्र्यजनानि चकारादन्यान्यपि शयनसापनानि ॥ २९ ॥ जासनानि च हेमानि मृदपस्तरणानि च । मुक्कादामयिलम्यीनि वितानानि घुमन्ति प॥३०॥ पासनान्युपवेशनसानानि, हैमानि मुवर्गमयानि, मृदुपट्टमनदानि आस्तर- . - ·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३२ मो. २६-३४ णानि च मृदुपट्टनिर्मितानि चकारादन्यानि सिंहासनोपयोगीनि । तदुपरि मुक्तादाम- विलम्बीनि चन्द्रातपानि, शुमन्ति च विचित्राणि कान्तियुतानि ॥ ३०॥ गृहभित्तीवर्णयति अच्छस्फटिकुडयेष्विति । अच्छस्फटिककुड्येपु महामारकतेषु च । रत्नप्रदीपा आभान्ति ललनारनसंयुताः॥३१॥ स्फटिकमया मित्तयः महामरकतमयाश्च तेषु सर्वत्र रत्नप्रदीपा आभान्ति । ललना स्त्रियो रत्नसंयुताः चित्रमया रविरचिताः सत्यः स्त्रिय एव वा ॥ ३१ ॥ एवं दृष्ट्वा · ब्राह्मणस्य या बुद्धिस्तामाह विलोक्य ब्राह्मण इति । विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धीः सर्वसंपदाम् । तयामास नियंग्रःखसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥ किं सर्वसंपदा समृद्धीदृष्ट्वा तस्य हेतुं तर्कयामास । नियंग्रः सावधानः । ननु हेतुः प्रसिद्ध एव भवति किमिति चिन्तनं तनाह खसमृद्धिमहैतुकीमिति ॥३२॥ लोकावगतहेत्वमावात् तत्र वहून् हेतून् उत्प्रेक्ष्य निराकरोति नूनं यतैतदिति । नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतुः। महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ ३३ ॥ भगवदिच्छा, अदृष्टं, कालो, ग्रहाः, भगवानेव वेति । तत्रान्ये बाधितविषया इति भगवानेव दृष्टः कारणमिति निर्णयमाह एतत्परिदृश्यमानं मम दुर्भगस्य कथम् । बतेति हर्षे । कदाचिद्भाग्योदयेन भवतीति चेत्तत्राह शश्वद्दरिद्रस्येति । सर्वदा दरिद्रोऽहं कथमेकदैव सुसमृद्धो जातः न यकस्मादेवं भाग्यानि भवन्ति । अतो महा- विभूतेभंगवत एवावलोकनादृते अन्यो हेतु वोपपद्येत । लोकेष्वेवं श्रूयते । अकस्मालक्ष्म्या दृष्टो महासमृद्धो जात इति भगवांश्च महाविभूतिः महत्यो विभूतयो लक्ष्मीसदृश्यो यस्येति । अत्रोपपत्तिमप्याह यदूत्तमस्येति । यादवाः पूर्वमत्यप्रयोजकाः स्थिताः इदानीं भगवदृष्टया अतिसमृद्धाः, दृष्टा उपपत्तिर्यदूत्तम इति ॥ ३३ ॥ ननु'भगवांश्चेद्दद्यात् तर्हि कथं न वदेत् अतः संदेह इति चेत्तत्राह नन्व- बुषाण इति । नन्ववाणो दिशतेऽसमक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोजः। पर्जन्यवत्तत्वयमीक्षमाणो दाशाहकाणामृपभः सखा मे ॥३४॥ नन्विति निम्बये । भगवानेव याचिष्णवे एतद्विशते आदिशति प्रदर्शयति प्रयच्छति इत्यर्थः । परमसमक्ष अनुवाणश्च इदं प्रयच्छामीति नोक्तवान् , स्वसमक्षं च न दत्तवान् । एतावान् परं विशेष इत्यर्थः । नन्वेतादृशं दातृखरूपं न काप्युपलक्षितमिति -चेत्तत्राह पर्जन्यवृत्तत्वयमीक्षमाण इति । यथा पर्जन्यः कृषीवलानासैकशरणान् .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकतलेखसमेता। ४९ निदांघपीडितान् दृष्ट्वा कदाचिच्छयानेष्वेव तेषु तत्सस्सं सर्वमेवाप्याययति । एवं भगवानपि मां तथाविधमेवमाप्यायितवान् तद् भक्तानां खरूपं खयमेवेक्षमाणः । ननु तथापि यावदपेक्षितं तावदेव दद्यात्कयं बहु दत्तवानित्याशङ्कयाह भूर्यपीति । यतः स्वयं भूरि- भोजः । ननु केचित्स्वयं मोक्तारोऽपि परस्मै न बहु प्रयच्छन्तीति चेत् तबाह दाशार्हकाणामृपम इति । दाशार्हका दाशाहीः यादवविशेपाः ते सेवकसमृद्धि- वान्छायुक्ताः तेषामधिपः स्वसेवकान् दाशाहाँस्तथा कृतवानिति । ननु ते तस्य संवन्धिन इति चेत् तथाहमपीत्याह सखा म इति ॥ ३४॥ अन्यदपि भगवद्गुणं स्मृत्वा धीरोदात्तो भगवानेवैवं दातुं समर्थ इति निश्चिनोति किंचित्करोतीति । किंचित्करोत्युर्वपि यत्स्वदत्तं सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी। मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत्प्रीतियुतो महात्मा ॥ ३५ ॥ यो ह्यल्पं प्रयच्छति स लज्जया अनुक्त्वा प्रयच्छति । तथा प्रकृते अनुक्त्वा प्रयच्छन्नल्पत्वं ज्ञापयति, अतः स्वदत्तमुर्वपि किंचित्करोति। सुहृत्कृतमस्मन्नीतं तु 'तर्पयत्यङ्ग मा विश्वम्' इत्यादिवाक्यैः फल्ग्वपि मुष्टिचतुष्टयात्मकमुपायनं भूरिकारी। तत्प्रकटीकरोति मयोपनीतमिति । भगवानिन्द्रादिमिरप्यानीतमेवममृतं न भक्षयति यया पृथुकानामेकमुष्टिं मक्षितवान् । अतोऽमृतापेक्षयापि पृथुकानां मानदानला- गुरिकारित्वम् । तत्रापि प्रीतियुतः परमापेक्षितपदार्थ प्राप्त इव । स्वयं तु महात्मा कौटिनशाण्डनायकः ॥ ३५ ॥ तस्मादेवं भक्तवत्सलः कोऽपि नास्तीति तत्संवन्धा मम बहवो भवन्विति प्रार्थयते तस्यैच मे सौहृदसख्यमैत्रीति । तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री- दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विपजतस्तत्पुरुपप्रसनः ।। ३६॥ प्राणिनो देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणानि चतुर्विधानि भवन्ति । तत्र हृदयस्य संवन्धः सौहार्देन भवति सौहार्देनैव स्मरणम् । सख्यं प्राणस्य, स हि सर्वत्र जीवमुपयाति सखायमेवानुगच्छति । मगवांधेन्मत्राणानां सखा मवेचदा तमेवानुगच्छेयुरिति तात्पर्यम् । श्रीविट्ठलेशरायामजीवारामटेसः । तस्यैव मे इत्यम तत्यारम्य स्मरणमित्यन्तेन सौहार्दस हृदयधर्मवं साधि- तम् । प्राणस्येति धर्म इति शेषः। ॥ द्वात्रिंशाम्पापन्याख्या प्रमाता ॥.. ... पुणे.

·श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१०.अ.३२लो.३५-३८ इन्द्रियाणां मैत्री, तानि मित्रानुगुणमेव कुर्वन्ति । दास्यं देहस्य । एतचतुष्टयं मम पूर्व स्थितमेव, अन्यथा भगवत्संवन्धः कथं भवेत् । पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यादिति प्रार्थना । यत्र याचनामावेपि समृद्धिमेतावती दत्तवांस्तत्र किं न दद्यादिति गृहे प्रविष्टो याचते । नन्वेकस्मिन् जन्मनि एकेन सह जातम्, जन्मान्तरे शिवेनान्येन वा प्रार्थ्यता कोयं निर्बन्ध इति चेत् तत्राह महानुभावेन गुणालयेनेति । स हि महानुभाव: तत्सेवकसेवकेष्वपि न संसारादिधर्मा भवन्तीति । किंच । गुणालयेन गुणानां स एव एक आलयः आकरः । ननु तत्र सख्याथै जन्मादिप्रार्थनायां तत्र विपयैः सह आसङ्गः सात् तदा अनर्थों भवेदित्याशझ्याह विपज्जतस्तत्पुरुपप्रसङ्ग इति । तदा भगवद्भक्तैः सह सङ्को भवतु तेनैवासङ्गदोपो निवर्तिष्यत इत्यर्थः ॥३६॥ ननु तस्मिन् जन्मनि धनराज्यादिसंपत्तौ न भगवद्भक्तैः सह सङ्गः न वा निस्तार इति चेत् तत्राह भक्ताय चित्रा इति । भक्ताय चित्रा भगवान् हि संपदो राज्यं विभूतीनं समर्धयत्यजः। अदीर्घयोधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन्निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥ ३७॥ भगवान् विचित्रा बुद्धिव्यामोहिकाः संपदः भक्ताय न समर्धयति । तथा राज्यं विभूतीरैश्वर्याणि च । तत्र हेतुः अज इति स्वयं न जातः । अनेन 'पद्भावविकारा निराकृताः । अतः खार्थ सेवकानां समृद्धिं न करोतीत्यर्थः । तेपामेवाथै करिष्यतीति पक्षं दूपयति अदीर्घबोधायेति । यतः संपदादयः अदीर्घबोधाय भवन्ति । दीर्घबोधाभावाय नाशाय वा । अतो भक्तानां दीर्घबुद्धिर्न भविष्यतीति, जाता वा नाशं यास्यतीति न समर्धयति । नात्रान्यकथनापेक्षा यतः स्वयमेव विचक्षणः । कदाचिद्विस्मरणे का गतिरिति चेत्तत्राह पश्यन्निपातं धनिनां मदोद्भवमिति । धनिना धनमदपातदर्शनमेव भगवत्स्मारकमित्यर्थः ॥ ३७॥ एवं भगवति सख्यादिकमेव निश्चित्य तत्परो भूत्वा त्यागार्थ विपयोपभोग कृतवानित्याह इत्थं व्यवसितमिति । इत्थं व्यवसितो वुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन् वुभुजेऽनतिलम्पटः ॥ ३८॥ एवं बुद्धया निश्चीय स्वयं च जनार्दने भक्तो भूत्वा जायया सह तदर्थ- 'मेव एतावजातमिति कियत्कालानन्तरं तान् विषयांश्च त्यक्षामीति अनतिलम्पट किंचिल्लम्पटो भूत्वा अन्यथा रसो न भवतीति बुभुजे ॥ ३८॥ । एवं तस्य चरित्रमुक्त्वा भगवतोऽयं मह्मण्यत्वगुण उक्त इति ज्ञापयितुं स्तौति तस्य वै देवदेवस्येति ।

·::::.:.:. श्रीविट्टलेशंशयात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता। तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपते प्रभोः। ब्राह्मणाः प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९॥ पूज्यो दुःखप्रहर्ता च कर्माध्यक्षः प्रभुस्तथा । चतुर्विधो महान् लोके तादृशोपि द्विजप्रियः।। तदाह तस्य प्रसिद्धस । देवानामपि देवस्य । सर्वदुःखहर्तुः यज्ञभोक्तु- नियन्तुः एतादृशस्यापि ब्राह्मणाः प्रभवः दैवं च । आज्ञां करोति पूजयति चेत्यर्थः । किंच । भगवतो विचारे न तेभ्यः किंचिदुत्तमं वर्तते । अनेन दाक्षिण्यात्तान्मानयतीति पक्षो निवारितः। शुद्धास्त एव वक्तारो माहात्म्योक्तौ विचक्षणाः निःस्पृहा ज्ञानसंयुक्ता मोक्षयोग्या हरिप्रियाः ॥ ३९ ॥ एवं ब्रह्मण्यत्वं गुणं स्थापयित्वा ततः सुदामः किं जातमित्याकाङ्क्षायामाह एवं स विप्रो भगवानिति । एवं स विप्रो भगवान् सुहृत्तदा दृष्ट्वा खभक्तैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्रथितात्मवन्धनस्तद्धाम लेभेऽचिरतः सतां गतिम् ॥ ४०॥ भगवदावेशात् भगवान, भगवतः सुहृच । भगवत्सुहृद्वा । अजितं सर्वैरपि, भक्तैः पराजितं सर्वावश्योऽपि भक्तवश्य इति सर्वेश्वरे वशे जाते सर्वपुरुषार्थाः करस्थिता इति । तद्ध्यानवेगोथितात्मवन्धन इति तस्य ध्यानवेगेनैव उदयिताः आत्मानः सर्व एव अविद्यादिवन्धाः यस्येति तथाविधो भूत्वा भगवचिन्तनेनैव तद्धाम लेमे वैकुण्ठं प्राप्तवान् । ततः 'अचिरतः शीघ्रमेव सतां गति भगवन्तमपि, पश्याच सायुज्यं प्राप्तवानित्यर्थः ॥ ४० ॥ एवं सुदाम उद्धारमुक्त्वा तस्य पश्चादपि ठोके कीर्तिर्मवत्विति एतदुपाख्यानस्य श्रवणफलमाह एतद्रमण्यदेवस्येति । एतद्ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः । लब्धभावो 'भगवति कर्मयन्धाद्विमुच्यते ॥४१॥ एतदित्यव्ययम् । इमां ब्रह्मण्यतां श्रुत्वा नरो भगवति लब्धभावो भवति नराणामहिके दृढा दृष्टिरिति तद्भगवान् करोतीति मगवद्भावो दो भवति । ततः कर्मयन्धाद्विमुच्यते यत्रैतच्छ्रोतुरपि मोक्षः तत्र सुदामो मोक्षे कः संदेहः । एवं भुक्तिमुक्तिप्रदो भगवानेवेत्युक्तम् । अन्यदपि फलं मगवान्प्रयच्छतीति च । एवं निरुद्धानां फलदाता निरूपितः ॥४१॥ इति श्रीमागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणमट्टात्मनश्रीवछमदीक्षितविरचिवायां. दशमस्कन्धोचरार्घविचरणे द्वात्रिंशाध्यापविवरणम् ।। ३२ ।।

·..' . Pras . 'श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ. ३२ मो.३९-४१ श्रीकृष्णाय नमः। त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। साच्चिकप्रक्रियायां तु पद्भिः पद्भित्रयं जगौ । प्रमेयसाधनफलं धर्मास्तत्र निरूपिताः॥१॥ धर्मिणोऽत्र यो वाच्यास्तत्राध्यायत्रयं मतम् । साचिके तु प्रमेये हि धर्मी यादृग्विधो मतः ॥२॥ त्रयस्त्रिंशे तथाध्याये प्रथमं स निरूप्यते । सर्वाभीष्टः सर्वसाक्षी सर्वप्रियहितपणः॥३॥ तीर्थंकगम्यो ज्ञानात्मा गुरुर्मोक्षप्रदः परः। साच्चिकानामेकमेव साधनं गुणवर्णनम् ॥४॥ सरसस श्रुतिश्चापि तदने विनिरूपितम् । ततः फलात्मा स हरिः सर्वाभीष्टप्रपूरकः ।।५।। देशकालौ तथा चाङ्गं ततस्तत्रैव तत्रयम् । तामसा राजसाः प्रोक्ता राजसाश्चैव साचिकाः॥६॥ ततोऽध्याये प्रमेयेच सर्वे साविकतां गताः। प्रमेयमेतदेवात्र यदा सर्वेऽत्र साविकाः ॥७॥ तदा प्रमेयो भगवान्नान्यथेत्युच्यते स्फुटः। इदानीमध्यायत्रयेण भगवत्साक्षात्कारः । भगवदीयानां साधनं तेषां फलं च क्रमेण निरूप्यते । तत्र प्रथमं सात्त्विकानामपि सर्वोत्कृष्टानां ग्रहणादिकालविशिष्टे कुरु- क्षेत्रादावेव भगवदर्शनं नान्यत्रेति निरूप्यते । तदर्थ कुरुक्षेत्रयात्राप्रसङ्गः । तीर्थमपि गृहं चेत्तदा न फलतीति मथुरातो द्वारकातश्च सर्वेपां गमनम् । श्रीविठ्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखः । ब्रयस्त्रिंशेध्याये कारिकासु सरसस्येति रससहितस्य चरित्रस्य । श्रुतिः श्रवणं तथा च कीर्तनं अवणं च साधनमित्यर्थः । तदन इति एतस्मादग्रिमाध्याये इत्यर्थः । तत इति तदनन्तरं फलात्मा हरिनिरूपितस्ततो हेतोस्तत्रैवाध्याये तत्रयं निरूपितमित्यर्थः । त्रयं विशदयन्ति देशेति । अङ्गं यज्ञरूपा क्रियाशक्तिरित्यर्थः । 'तस्मिन्नयाजयन् क्षेत्रे' इत्यनेन देशः 'अथविंग्भ्योऽददात् काले' इत्यनेन कालः 'मखैः' इत्यनेन यज्ञश्च निरूपितः । तामसा इति तामसत्वं निवर्य राजसलं, राजसत्वं निवर्त्य सात्त्विकत्वं चोक्तमेवेत्यर्थः । तदा प्रमेय इति सर्वेषां सात्विकत्वे सति भगवान् प्रमातुं योग्यो भवतीत्यर्थः।

·C श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। तत्र कालस्य प्राधान्याप्रथमं सूर्यग्रहणमाह अथैकदेति । श्रीशुक उवाच-अयैकदा द्वारकायां वसतो रामकृष्णयोः। सूर्योपरागः सुमहानासीत्कल्पक्षये यथा ॥१॥ राहुग्रस्तदिवाकरान्नान्यो मुख्यः कालः स च कालः सर्वनाशक इति भगवति विद्यमाने कदाचिन्न भवेदित्याशझ्याह रामकृष्णयोारकायामेव वसतोः । यथा कल्पक्षये कल्पक्षयनिमित्तं तत्सूचकः सूर्योपरागः सर्वग्रासात्मको भवति । एवं भगवति विद्यमानेपि जातः भूभारहरणं सूचयिष्यति ॥ १॥ ततः किमत आह तं ज्ञात्वेति । तं ज्ञात्वा मनुजा राजन पुरस्तादेव सर्वतः । स्थमन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयोविधित्सया ॥२॥ ज्योति शास्त्रप्रामाण्यात् पूर्वमेव माघे मासि ग्रहणं जायत इति श्रुत्वा स्यमन्त- पञ्चकं क्षेत्रं कुरुणा निर्मितं देशानां मध्ये मुख्यम् । श्रेयोविधित्सया तत्र गत्वा श्रेयः संपादयिष्याम इति निश्चित्स तस्मिन् समागताः ॥२॥ ननु तत्रैव श्रेयःसंपादनं कुत इति चेत्तत्राह निःक्षत्रियां महीं कुर्वन्निति । . निःक्षत्रियां महीं कुर्वन् रामः शस्त्रभृतां वरः । नृपाणां रुधिरोघेण यत्र चक्रे महाहदान् ॥३॥ पूर्व रामेण क्षत्रियाणां सर्वेयामेव नाशार्थ संकल्पः कृतः । ततः क्षत्रियाः सर्वान्मारयिष्यतीति निश्चित्य क युद्धेन मृते मोक्ष प्राप्स्याम इति विचार्य 'कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा' इति 'धर्मक्षेत्रे' इति कुरुणा महता कप्टेन तत् स्थानं तथाकृतमिति तत्रैव मोक्षो भविष्यतीति निश्चित्य परशुराममारणसमये सर्व एव तत्र समागताः । ततो रामेण ते सर्वे हताः तेषां रुधिरौघेण नव हृदांश्चक्रे तान्येव तीर्थानि जातानि गङ्गातोऽप्य- पिकानि । अनेन तस्योत्को निरूपितः । शस्त्रभृतां वर इति स्वधर्मनिष्ठया तस्य सम्यग्देशज्ञानं निरूपितम् ॥३॥ किंच । न केवलं क्षत्रियाणामेव तत्रोकपः संपादितः किंतु खस्यापीत्साह ईजे च भगवान् राम इति । शीविट्ठलेतरायारमनधीवाठमवलेशः। निःक्षनियामित्यत्र अनेनेति यावतां रुधिरोपण हुदा मवन्ति तायन्तो वधमल्लीकृत्य यत्र मोक्षनिमयेन मर्तमुपता इति तस्य देशस्योत्कर्षः रुपिरोपहदकयनेन निरूपित इत्यर्थः । सम्यग्देशज्ञानमिति अत्र मारणे वघदोपो न भविष्यतीति ज्ञानमित्यर्थः । इदमप्रिमोके स्फुटम् ।

·५४ : ... . श्रीसुबोधिनी श्रीसुबोधिनी . .[भा. स्कं. १० उ.अ.३३ श्लो.१-७ ईजे च भगवान रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा। लोकं संग्राहयन्नीशो यथान्योऽधापनुत्तये ॥४॥ प्रायश्चित्तार्थ यज्ञांश्च तत्रैव कृतवान् प्रायश्चित्तं तु पापसंवन्धे भवति तथा च तस्मिन् क्षेत्रे पापमप्युत्पद्यत इति शङ्काव्युदासार्थमाह यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणेति । यद्यपि भगवत्वेनापि न कर्मसंवन्धस्तथापि तत्र देशमाहात्म्यादेव न कर्मसंवन्ध इति ज्ञापयितुं यत्रेत्युक्तम् । अन्यथा चकारादपि पूर्वस्थानमायाति । तर्हि यागस्य किं प्रयोजनमित्याशक्याह लोकं संग्राह्यन्निति । ननु किमित्येवं मन्यते तत्राह ईश, इति । ननु ईशस यज्ञाधिकार एव नास्ति कथं कृतवानिति चेत्तत्राह यथान्य इति । फलार्थतां वारयति अघापनुत्तय इति पापक्षयार्थम् ॥ ४॥ एवं देशकालयोर्माहात्म्यमुक्त्वा तत्र सर्वासां प्रजानां समागमनमाह मह्त्यां तीर्थयात्रायामिति । महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन्भारतीः प्रजाः। वृष्णयश्च तथाऽक्रूरवसुदेवाहुकादयः॥५॥ एतादृशे निमित्त तीर्थयात्रा महती भवति । महत्त्वं सर्वेषां गमनात्फलाधिक्याच । अत एव भारती: भारतवर्पोद्भवाः प्रजाः सर्वा एव तत्रागमन् । तत्र महतां नामानि संक्षेपणाह वृष्णयश्चेति । आदौ वृष्णयः समागताः तत्रापि मुख्या एव समागता इति वक्तुं अक्रूरवसुदेवाहुकादय इति सात्त्विका महान्तो राजानश्चोक्ताः ॥ ५ ॥ तेपामन्यत्र गमनं वारयितुमाह ययुस्ते भारतं क्षेत्रमिति । ' ययुस्ते भारतं क्षेत्रं खमघं क्षपयिष्णवः। गदप्रद्युम्नसाम्बाश्च सुचन्द्रशुकसारणैः ॥ ६॥ भरतवंशोद्भवेन निर्मितं क्षेत्रं वृष्णीनां सर्वश्रेयांसि गृह एवेति भगवदवज्ञालक्षणं पापं संभवतीति तस्यान्यत्र निष्कृतिमलभमानाः खमसाधारणमघं क्षपयिष्णवः तत्रागता इत्युक्तम् । त्रिविधा एव समागता इति शङ्काव्युदासार्थ अन्यानपि, गणयति गदप्रद्युम्नसाम्बाश्चेति ॥ ६॥ सर्वेषामेवागमने द्वारकायां · कः स्थित इत्याकाङ्क्षायामाह आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायामिति । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः । ते रथैर्देवधिष्ण्याभैहयैश्च तरलप्लवैः ॥७॥ श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। ईज इत्यस्यमासे उत्कर्षः संपादित इति युद्धे मरणं क्षत्रियाणामुत्कर्ष इत्यर्थः । इजे चेससामासे ते रथैरित्यत्र रक्षेति युद्धार्थ रथा इति तैः सेनारक्षा भवतीति भावः । केचिदिति तीर्थगमन रथारोहणं निषिद्धमित्यस्वारस्यमुक्तम् । ............ ."

·.. .. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । अनिरुद्धो योगपतिरिति योगाभ्यासपरस्याप्यनींगमनमुक्तम् । कृतवर्मा च यूथप इति । तस्य सेनापतिरित्यर्थः । योऽपि तस्योत्तरसाधकः सोऽपि नागच्छेदिति यद्यपीयं यात्रा सर्वसाधारणा तथापि भगवचरित्रस्य प्रकरणित्वात् मुख्यतया यादवा वर्ण्यन्ते । ये समागतास्ते किं यात्रानियमेन आहोखिच्छोमयेति संदेहे निरूपयति ते रथैर्देवधिष्ण्याभैरिति 'कृत्वा काटिक वेपम्' इति नियमः यात्रायां देशमात्रप्राधान्ये स नियमः, कालप्राधान्ये तु न नियम इति । चतुरङ्गसेनया महत्या सहितास्ते व्यरोचन्तेति रक्षा शोमाविषयश्च निरूप्यते । रथादयो वाहनरूपा इति केचित् । देवधिष्ण्यानि विमानानि । जगन्नाथादिदेवस्थानयात्रानिमित्तदेवासनरथसदृशा वा नानालंकरणोपेताः तैय॑रोचन्तेत्यग्रिमेण संवन्धः ते गदादयः सर्व एव वा लोकाः तथा हया अपि तरल- वत्तरङ्गवत् प्लवः प्लवनं गतिर्यपाम् । हयानां गतिरेव गुणः ॥ ७॥ गजैनदरिभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभिः। व्यरोचन्त महातेजाः पथि काञ्चनमालिनः॥८॥ गजाश्च नदन्तः, अभ्राभाः अत्युच्चाः, नादेनान्तस्तोपो मत्तता वा निरूप्यते । नृभिः पदातिमिः दोलावाहकैर्वा, तेपां कान्तिर्विद्याधरसदृशी । ते हि नानाविद्यया नानारूपा भवन्ति अलंकृताश्च । प्रतिक्षणमन्यथान्यथारूपमिति ज्ञापयितुं विद्याधर- कान्तितुल्यता । खयमपि महातेजा महत्तेजो येपामिति समासान्तोत्र टचू । तेन टिलोपान्महातेज इत्यकारान्तो भवति । अनेन सहजोत्कर्पस्तेपामुक्तः । आगन्तुकमाह पथि काञ्चनमालिन इति । अनेन सर्वदेशवास्थ्यं सर्वनिर्मलचित्तता च निरूपिता । अन्यथा सामरणा निर्मयाश्च सर्वे सर्वतो नागच्छेयुः ॥ ८॥ दिव्यनग्वस्त्रसंवाहा इति । दिव्यस्रग्वस्त्रसंवाहाः कलत्रैः खेचरा इव । तत्र लात्वा महाभागा उपोप्य सुसमाहिताः॥९॥ दिव्यान्यलौकिकानि लोके माथर्यकराणि वनादीनि संवाहा अश्वाः, सन्नाहा वा कवचादयः । सर्व एव सस्त्रीकाः प्रवृत्ती सहितानामेवाधिकार इति, महत्त्वख्यापकं वा । स्त्रीणां याहुल्यं शोमातिशयं च ज्ञापयितुं दृष्टान्तः खेचरा इवेति । एवं सर्वेपामागमनमुक्त्वा अमावास्सायां ग्रहणदिवस एव यावतामागमनं संमवति तानुक्त्वा पश्चात्तीर्थस्नानादिकं कृतवन्त इत्याह तन लात्वेति । महाभागा इत्यनेन तीर्थप्राप्तिमाग्यं दानायथं च निरू- प्यते । ततो प्रस्तास्तमयः सूर्य इति तस्मिन् दिवसे सर्वेषामुपवासः न तु तीर्थप्राप्तिनिमित्तः, कुरुक्षेत्रे तनिषेधात् । सुसमाहिता इति सर्वमोगनिवृत्तिः क्रोधादिसर्वदोपनिवृत्तिया९॥ : ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धनूसानग्रुक्ममालिनीः। रामहदेषु विधिवत्पुनराष्टुत्य वृष्णयः॥१०॥ '.- ·...... श्रीसुबोधिनी . .[भा.कं. १० उ. अ.३३ सो.१-७ इंजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा। लोकं संग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥४॥ प्रायश्चित्तार्थ यज्ञांश्च तत्रैव कृतवान् प्रायश्चित्तं तु पापसंवन्धे भवति तथा च तस्मिन् क्षेत्रे पापमप्युत्पद्यत इति शकाव्युदासार्थमाह यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणेति । यद्यपि भगवत्त्वेनापि न कर्मसंवन्धस्तथापि तत्र देशमाहात्म्यादेव न कर्मसंवन्ध इति ज्ञापयितुं यत्रेत्युक्तम् । अन्यथा चकारादपि पूर्वस्थानमायाति । तर्हि यागस किं प्रयोजनमित्याशङ्कयाह लोकं संग्राह्यन्निति । ननु किमित्येवं मन्यते तत्राह ईश इति । ननु ईशस्य यज्ञाधिकार एव नास्ति कथं कृतवानिति चेत्तत्राह यथान्य इति । फलार्थतां वारयति अघापनुत्तय इति पापक्षयार्थम् ॥ ४॥ एवं देशकालयोर्माहात्म्यमुक्त्वा तन सर्वासां प्रजानां समागमनमाह महत्यां तीर्थयात्रायामिति । महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन्भारतीः प्रजाः। वृष्णयश्च तथाऽक्रूरवसुदेवाहुकादयः॥५॥ एतादृशे निमित्ते तीर्थयात्रा महती भवति । महत्त्वं सर्वेषां गमनात्फलाधिक्याच । अत एव भारतीः भारतवर्षोद्भवाः प्रजाः सर्वा एव तत्रागमन् । तत्र महतां नामानि संक्षेपेणाह वृष्णयश्चेति । आदौ वृष्णयः समागताः तत्रापि मुख्या एव समागता इति वक्तुं अक्रूरवसुदेवाहुकादय इति सात्त्विका महान्तो राजानश्चोक्ताः ॥ ५ ॥ 'तेपामन्यत्र गमनं वारयितुमाह ययुस्ते भारतं क्षेत्रमिति । ययुस्ते भारतं क्षेत्रं खमचं क्षपयिष्णवः । गद्प्रद्युम्नसाम्बाश्च सुचन्द्रशुकसारणैः ॥६॥ भरतवंशोद्भवेन निर्मितं क्षेत्रं वृष्णीनां सर्वश्रेयांसि गृह एवेति भगवदवज्ञालक्षणं पापं संभवतीति तस्यान्यत्र निष्कृतिमलभमानाः खमसाधारणमघं क्षपयिष्णवः तत्रागता इत्युक्तम् । त्रिविधा एव समागता इति शङ्काव्युदासार्थ अन्यानपि, गणयति गदप्रद्युम्नसाम्याश्चेति ॥ ६॥ सर्वेपामेवागमने द्वारकायां · कः स्थित इत्याकाङ्क्षायामाह ‘आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायामिति । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः। ते रथैर्देवधिष्ण्याभैहयैश्च तरलप्लवैः ॥७॥ 'श्नीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। ईज इत्यस्यमासे उत्कर्पः संपादित इति युद्धे मरणं क्षत्रियाणामुल्कप इत्यर्थः । इजे चेत्यस्यामासे ते रथैरित्यत्र रक्षेति युद्धार्थ स्था इति तैः सेनारक्षा भवतीति मावः । केचिदिति तीर्थगमन रथारोहणं निषिद्धमित्यखारस्यमुक्तम् । " ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकुतलेखसमेता। ५७ ततस्तेषामन्योन्यसंभाषणादिकं लौकिकभापया निरूपयति अन्योन्येति । अन्योन्यसंदर्शनहर्परंहसा प्रोत्फुल्लहवक्रसरोरुहश्रियः । आश्लिष्य गाढं नयनैः नवजला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १५ ॥ भगवद्भक्तैः सह साक्षात्परंपरया वा सर्वेपामासक्तिरस्तीति सर्वे भगवदीया एवेति प्रमेयत्वं तेषाम् । अन्यथा तन्निरूपणे अधर्मः स्यात् । प्रकरणं च विरुध्येत । अतस्त- टुक्तार्थमेव अन्योन्यदर्शनेन प्रेमाधिक्यं निरूप्यते । हर्प आन्तरः तस्य तादृशो वेगः यो वहिरपि खानुभावं प्रकाशयति । अतो हृद्वक्रसरोरुहयोः उत्फुल्लयोः श्रीउँपां दूरा- दर्शनस्यैतावत् । आश्लेयस्य ततोऽप्यधिकमित्याह आश्लिष्येति । कायवाङ्मनसां सर्वेन्द्रियाणां च भाव उत्पन्न इति निरूपयति । तत्र प्रथमं सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थ हृष्य: स्वच इति कायिकः संतोपः रुद्धगिर इति वाचिकः । मुदं ययुरिति मानसः ॥१५॥ एवं पुरुषाणामन्योन्यं स्त्रीणामप्याह स्त्रियश्च संवीक्ष्येति । स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गशोऽभिरेभिरे । स्तनैः स्तनान्कुङ्कुमपवरूपितान् निहत्य दोभिः प्रणयाथुलोचनाः ॥१६॥ तासां भावः प्रकटो जात इति ख्यापयितुं स्मितामलापाङ्गनिरूपणम् । अति- सौहृदमान्तरं, स्मितं मध्यस्थम् , अमलापागा वाद्याः, एतत्सहिता दृष्टयो यासाम् । अभितः आन्तरमानसव्यवधानराहित्येन रमणं वाचनिकम् । स्तनैः स्तनानिति । कायिको गाढालेपः । प्रणयेनानुलोचना इति सर्वेन्द्रियसंश्लेपः । एवमुभयेपामेकता निरूपिता ॥१६॥ अतः सर्व एव भगवदीयाः भगवदीयाश्च भगवानिति प्रमेयं भगवानेव निरूपितो भवतीति तेपामर्थाद्भगवदीयत्वं निरूप्य साक्षान्निरूपयति ततोऽभिवायेति । ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्टेरभिवादिताः। स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथां मिथः ॥१७॥ श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीवलमकृतलेसः। अन्योन्यस्येत्यस्याभासे लौकिकभापयेति अन्योन्यसंमापणमादिपदेन परि- रम्मणादिकमेवमन्योन्यकार्ये लौकिकी भाषा न तु भगवटुपदेश इति भावः। व्याख्याने अतस्तदिति तत्सर्वेषां निरूपणं भगवदीयत्वनिरूपणार्यमेवेत्यर्थः । स्त्रियश्चेत्या रमणं वाचनिकमिति चिरमिलिता रुदन्यः तन्नाम गृहीलाऽऽ- लिप्यन्तीति लोकप्रसिद्धिः। मुमो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ. ३३ श्लो.८-१४ ततो ग्रहणसमये ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूः वासांसि स्रजश्च रुक्ममालाच यासु सर्वालंकरणोपेता दत्ता इत्यर्थः । तत्र मुख्यमेकं सरः अन्ये च हदा नव । ते रामहदाः 'शोणितौघान् हृदानव' इति वाक्यात्ततो रामहृदेष्वपि विधिवत्फल- साधकत्वात् स्वानं कृतवन्तः ॥१०॥ ददुः वर्ण द्विजाग्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति । खयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥११॥ तत्रापि खर्ण ददुः सानपूर्वर्थम् , दानाभावे लानं विकलं स्यात् । कामनामाह कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति । तीर्थसुवर्णदानयोरुभयोरपि सार्वकामिकत्वात् । एतत्यानं द्वितीयदिवस एवेति केचित् । पुनःपदाद्वितीयदिवसेऽपि दानं च । ततो ब्राह्मणा- नुज्ञया कृष्ण एव देवता येषाम् ॥ ११ ॥ भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्गिपानिपु । तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्संबन्धिनोऽपरान् ॥ १२ ॥ तत्र तीर्थे कृष्णं पूजयित्वा मोजनार्थमुपविष्टे भुक्ते वा भगवति भगवता वानुज्ञाताः लिग्धच्छायाप्रयुक्तेष्वकिपेषु भुक्त्वा समुपविविशुः । एतावत्पर्यन्तं तीर्थवैयग्र्या- लोकदर्शनार्थ नावकाशः। ततो यादवाः स्वयमन्यत्रागत्वैव भगवांस्तत्र वर्तत इति तत्रैव समागतान् सर्वान् ददृशुरित्याह तत्रागतांस्ते ददृशुरिति । सुहृदो मित्राणि संव- न्धिनः विवाह्यान् अपरानुदासीनांश्च भगवदर्शनार्थमागतान् , नृपानिति वा ॥ १२॥. नानादेशस्थास्ते इति देशभेदान्निरूपयति मत्स्येति । मत्स्योशीनरकौसल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान्मद्रान्कुन्तीन्नारदकरलान् ॥ १३ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान्परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्वोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १४ ॥ नारददेशः कोंकणदेशः । अन्ये तु प्रसिद्धाः एकादश निरूपिताः । तत्तन्मनो वृत्तिप्राधान्यख्यापनाय । अनुक्तसमुच्चयार्थमाह अन्यांश्चैवेति । परान् शत्रुपक्षीयान् । शतश इति शत्रुपाहुल्यं सूचितम् । तेपि द्रमु समागता इति भगवतोऽचिन्त्य- सामय निरूपितम् । एते सर्वे क्षत्रिया एव सजातीया निरूपिताः । विजातीयान् निरूपयन् प्रथमं नन्दादीनपश्यन् । गोपान् गोपीश्च उत्कण्ठिता इति । भगव- द्विपयिणी उत्कण्ठा भगवदीयान्वा सर्वान् सुसमृद्धान् एतावान् भगवतो विलास इति द्रुऐ तासामुस्कण्ठा । उत्कण्ठायामेव चिरमिति विशेषणम् ॥ १४ ॥ भीयिट्टलेसरापारमनीयछमकृषलेखः । तमागतांस्ते इत्यत्र नुपानिति चेति 'यदुमिस्तेचिंता नृपाः' इत्यमे कथना- दिति भावा ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। ततस्तेपामन्योन्यसंभाषणादिकं लौकिकभापया निरूपयति अन्योन्येति । अन्योन्यसंदर्शनहर्परंहसा प्रोत्फुल्लहृद्दभसरोरुहश्रियः। आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १५ ॥ भगवद्भक्तैः सह साक्षात्परंपरया वा सर्वेपामासक्तिरस्तीति सर्वे भगवदीया एवेति प्रमेयत्वं तेपाम् । अन्यथा तन्निरूपणे अधर्मः स्यात् । प्रकरणं च विरुध्येत । अतस्त- दुक्तार्थमेव अन्योन्यदर्शनेन प्रेमाधिक्यं निरूप्यते । हर्प आन्तरः तस्य तादृशो वेगः यो वहिरपि स्वानुभावं प्रकाशयति । अतो हृद्वक्रसरोरुहयोः उत्फुल्लयोः श्रीर्येपो दरा- दर्शनस्यैतावत् । आश्लेपस्य ततोऽप्यधिकमित्याह आश्लिप्येति । कायवाङ्मनसां सर्वेन्द्रियाणां च भाव उत्पन्न इति निरूपयति । तत्र प्रथमं सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थ हृप्य: स्वच इति कायिकः संतोपः रुद्धगिर इति वाचिकः । मुदं ययुरिति मानसः ॥१५॥ एवं पुरुषाणामन्योन्यं स्त्रीणामप्याह स्त्रियश्च संवीक्ष्येति । स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- मितामलापाङ्गशोऽभिरेभिरे । स्तनैः स्तनान्कुङ्कुमपङ्करूपितान् निहत्य दोभिः प्रणयानुलोचनाः ॥१६॥ तासां भावः प्रकटो जात इति ख्यापयितुं स्मितामलापाङ्गनिरूपणम् । अति- सौहृदमान्तरं, स्मितं मध्यस्थम् , अमलापाङ्गा वाह्याः, एतत्सहिता दृष्टयो यासाम् । अभितः मान्तरमानसव्यवधानराहित्येन रमणं वाचनिकम् । स्तनैः स्तनानिति । कायिको गाढाक्षेपः । प्रणयेनाथुलोचना इति सर्वेन्द्रियसंश्लेपः । एवमुभयेपामेकता निरूपिता ॥ १६ ॥ अतः सर्व एव मगवदीयाः भगवदीयाश्च भगवानिति प्रमेयं भगवानेव निरूपितो भवतीति तेपामाद्भगवदीयत्वं निरूप्य साक्षान्निरूपयति ततोऽभिवाद्येति । ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्टैरभिवादिताः। स्वागतं कुशलं दृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथां मिथः ॥ १७ ॥ श्रीविट्टलेशरायारमनश्रीपमहतलेसः । अन्योन्यस्येत्यस्सामासे लौकिकभापयेति अन्योन्यसमापणमादिपदेन - परि- रम्मणादिकमेवमन्योन्यकार्ये लौकिकी मापा न तु भगवदुपदेश इति भावः। व्याख्याने अतस्तदिति तत्सर्वेषां निरूपणं भगवदीयत्वनिरूपणार्यमेवेत्यर्थः । स्त्रियश्चेत्यत्र रमणं वाचनिकमिति चिरमिलिता रुदन्यः तन्नाम गृहीलाss. लिप्यन्तीति लोकप्रसिद्धिः। ८ मुबो.

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ. ३३ श्लो.१५-२१ वृद्धाभिवादनं धर्मः कीर्तनाङ्गं, यविष्टैरभिवादिता इति हीनानां परिग्रहः । एवमुच्चनीचार्थं परिगृह्य सर्वोपकारार्थं कृष्णकथां मिथः चक्रुः । एतदेव परमवैष्ण- वलक्षणं 'तेन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि' इति वाक्यात् ॥१७॥ एवं साधारणानां निरूप्य असाधारणानां खभावत एवासक्तियुक्तानामन्योन्य- वैमनस्यलक्षणं दोपं परिहर्तुमुपालम्भपरिहारौ निरूप्यते पृथा भ्रातृनिति । पृथा भ्रातृन्खसृर्वीक्ष्य तत्पुनान्पितरावपि । भ्रातृपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ संकथया शुचः॥ १८॥ . भ्रातरो वसुदेवादयः । खसारः श्रुतदेवाद्याः । तत्पुत्राः वलशिशुपालादयः । पितरौ मारिपाशूरौ । भ्रातृपत्नीः देवक्याचाः । मुकुन्दः सर्वेषां मोक्षदानार्थमागतो भगवान् । चकारात्तस्य सर्वसंवन्धो निरूपितः । एवं संकथया शुचो जहौ । सामान्य- प्रश्नेनैव शोकलक्षणो दोपो निवृत्तः ॥१८॥ . विशेषनिराकरणार्थमुपालम्भमाह आर्य भ्रातरिति । कुन्त्युवाच-आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिपम् । यद्वा आपत्सु मद्वाता नानुस्मरथ सत्तमाः॥१९॥ सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि । नानुस्मरन्ति खजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ २० ॥ दुष्टस्तु न पृच्छत्येव त्वं त्वार्यः । तथापि न पृच्छसि इत्याश्चर्यम् । तत्र खयमेव हेतुं कल्पयति अमात्मानमेव अकृताशिपं अल्पभाग्यं मन्ये । न कृताः आशिपो भाग्यहेतुयुक्ता इति । न तु त्वामुपेक्षकं मन्ये । भाग्याभावे वन्धूनां प्रश्नाय- भावः लोकेऽपि सिद्ध इति तं निरूपयति सुहृद इति । अस्माकं तु आपत्सु एकस्या अपि चाता नानुस्मरन्तीति किमाश्चर्यम् । यस्य दैवमदक्षिणं तं सुहृदादयः केऽपि न स्मरन्ति सर्वदैवापदेत्यापखवेति न वक्तव्यम् । दैवमदृष्टाभिमानिनी देवता । अदक्षिणं प्रतिकूलम् ।। १९ ॥ २० ॥ उपालम्भं परिहरति वसुदेव अम्वेति । वसुदेव उवाच अम्ब मास्मानसूयेथा देवक्रीडनकानरान् । ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यते हि वा ।। २१ ।। कनिष्ठमगिनी सेहान्मातृनासा संबोधयति । अस्मान् मात्रादीन् मा असूयेथाः दोपारोपणेन मा द्राक्षीः । तत्र हेतुः देवक्रीडनकानिति । देवोऽत्र कालः स श्रीपिलेशरापारमनध्रीयमकृतलेराः । मुहदो ज्ञातय इत्यत्र अम्माकमिति, अस्माकं मध्ये एकस्सा अपीत्यर्थः । आयर्यमावं साधयन्ति यस्य देवमिति । एतस्मात्पूर्व यत इति शेपो ज्ञेयः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्गजश्रीवल्लभकृतलेखसगेता ।
५९
एवावतीर्णः अतो देवपदम् । तत्रापि नरान् । मनुष्याः सर्वसेवका इति कथमेवमिति
चेत्तत्राह ईशस्य हि वशे लोक इति । प्रयोजककर्तृत्वे साक्षात्कर्तृत्वे च ईशस्स
नियन्तुः कालस्यैव वशे। युक्तश्चायमर्थः । तदुदर एवोत्पन्नत्वात् । यो हि यस्य गृहे
उत्पद्यते स तस्य वशे भवति । हीति समुच्चयाथें । वेत्यनादरे । सर्वाः क्रियास्त-
दधीना इत्यर्थः ॥ २१॥
एवं सामान्यतः पराधीनत्वमुक्त्वा विशेषतोऽप्याह कंसप्रतापिता इति ।
कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् ।
एतर्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ २२ ॥
प्रर्पण तापं प्रापिताः सर्व एव यादवाः दिशं दिशमष्टदिक्षु याताः एतयैव
इदानीमेव भोगेन कालो न स्मृतः । ततः कंसवधं सांप्रतमेव जातमिति मन्यते ।
पुनः स्थानं यथा प्रतापनात्पूर्व देवेन भगवता कालेनासादिताः। खस इति
संबोधनमप्रतारणाय ॥ २२ ॥
एवं दोपपरिहारमुक्त्वा गुणान्वक्तुं प्रथमतो मानसमाह वसुदेवोग्रसेनाद्यैरिति ।
श्रीशुक उवाच-वसुदेवोनसेनाधैर्यदुभिस्तेर्चिता नृपाः।
आसन्नच्युतसंदर्शपरमानन्दनिर्वृताः ।। २३ ।।
वसुदेवोऽलौकिको महान् । उग्रसेनो लौकिकः तौ आदिभूतौ येषां यदूनां
तैरग्रे वक्ष्यमाणाः सर्व एवार्चिताः सन्तः महत्पुरस्कारेण गतमूलदोपाः । अच्युत-
संदर्शनेन यो जातः परमानन्दः तेन निर्वृता आसन् , निर्वृतिमानसी ॥ २३ ॥
तान् गणयति भीष्म इति त्रिभिः ।
भीप्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा ।
सदाराः पाण्डवाः कुन्ती सृञ्जयो विदुरः कृपः॥ २४ ॥
सात्त्विका राजसास्तामसाश्च क्रमान्निरूपिताः । अम्बिकापुत्रो धृतराष्ट्रः । ससुता
दुर्योधनादिसहिताः। तथेति तस्याः सात्त्विकत्वसंदोहव्युदासः । नव मेदाः सात्त्विकाः॥२४॥
तथैव नवविधान् राजसान् निरूपयति कुन्तिभोज इति ।
कुन्तिभोजो विराटश्च भीप्मको नग्नजिन्महान् ।
पुरुजिट्ठपदः शल्यो धृष्टकेतुः सकाशिराह ।। २५ ॥
दमघोपो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ ।
युधामन्युः सुशर्मा च ससुता वाल्हिकादयः ॥२६॥
महानिति नगजितो विशेपणम् । दमघोपादयस्तामसाः मद्रदेशाधिपतिः
केकयदेशाधिपतिश्च । ससुता इति भूरिश्रवादयो भिन्नतया निरूप्याः । अतस्तेऽपि
नवविधाः ॥२५॥ २६॥

·६० श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ. ३३ श्लो.२२-३० निर्गुणान्परमसात्त्विकान्वा संबन्धाभावान्निरूपयति राजान इति । राजानोन्ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः। श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः ॥ २७ ॥ अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक्प्राप्तसमहणाः। प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीकृष्णपरिग्रहान् ॥ २८ ॥ अन्ये पूर्वोक्तव्यतिरिक्ताः चकारातत्संबन्धिनश्च । नन्वेते संबन्धिनस्ते त्रिगुणा जाताः अन्ये कथं निर्गुणाः परमसात्त्विका वा जातास्तत्राह युधिष्ठिरमनुव्रता इति । परमवैष्णवसङ्गात् तच्छीलेन शिक्षिताः । एवं चतुर्विधा अप्येते श्रीनिकेतं भगवतो . वपुदृष्ट्वा विस्मिताः । इदं वपुर्ध्यानगम्यं कथं दृश्यत इति ध्यानगम्ये नियामक श्रीनिकेतमिति । सस्त्रीकमिति सहजभार्यायां विद्यमानायां पुनरन्यासां परिग्रहोऽप्या- श्चर्यमिति । तासामैकमयं कान्त्यतिशयं वा दृष्ट्वा विस्मितानां निरन्तरस्मरणन ज्ञानो- त्पत्तौ मुक्तिः स्यादिति तत्सांप्रतमनभिप्रेतमिति कृष्णरामाभ्यां तेषां पूजा समारब्धा । सम्यक् प्राप्त समहणं येषामिति । ततो भगवदिच्छया भक्ता एव भूत्वा भगवत्स्तोत्रं कृतवन्त इत्याह प्रशशंसुरिति । मुदा युक्ता इत्यन्तस्तोपः केवलवाचिकत्वं व्यावर्तयति । भगवांस्तु सवैरेव स्तूयते । ते विरलाः ये भगवत्परिगृहीतान् स्तुवन्ति । अतः कृष्णपरिगृहीतान् वृष्णीन् प्रशशंसुः॥२८॥ प्रशंसामाह त्रिभिः सात्त्विकादिभावेन अहो इति । अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत्पश्यतासकृत्कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २९ ॥ भगवदर्शनं दुर्लभं मत्वा तत्तेपामनायासेन जायत इति हे भोजपते राजन् यूयमेव जन्मभाजः सुतरां नृणां मध्ये । वैकुण्ठवासिनां तु कदाचिद्भवतीति । योगः कदाचित्परिपकः सकृद्दर्शयति । भवन्तस्त्वसकृद्वारं वारं पश्यत । पश्यथेति पाठे तादेशामावश्छान्दसः ॥२९॥ एवं भगवदर्शनं स्तुत्वा भगवतो गुणश्रवणादीन् धर्मान् स्तुवन्ति यद्विश्रुतिरिति । यदिश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्व शास्त्रम् । भूः कालभर्जितभगापि यदद्धिपद्म- स्पॉत्वशत्तिरभिवपति नोऽखिलार्थान् ॥ ३०॥ विश्रुतिः कीर्तिः श्रुतिमिः सबैरेव वेदैर्नुता । अनेनाधिक्यं माहात्म्यं चोक्तम् । श्रुतिमिः श्रोनेन्द्रियैर्वा नुता अतिरसालत्वेनात्यादरं गृहीता। इदं जगदेवात्ययं पुनाति । भगवत्कोतः विपयत्वेन मगवत्संवन्धः न तु साक्षात् । तादृश्यपि घेत्पुनाति तदा ·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । साक्षात्संबद्धो भगवान् किं वक्तव्य इति माहात्म्यं निरूपितं भवति । कीर्तिः सात्त्विकी । गङ्गा राजसी । शास्त्रं ततोऽन्यदिति । सर्वेषां तुल्यत्वायाह. पादावनेजनपयः । शास्त्रं वचो गीता भागवतं च । एतद्द्यमप्यलं पुनाति । एवं कीर्त्यादिद्वारापि भगवन्माहात्म्यमुक्त्वा प्रकारान्तरेण पुनः साक्षादेवाह भूरिति । कालेनातिवलिष्ठेन भर्जितभगापि गतदृष्टादृष्टसागापि यदविस्पर्शमानेणैव उत्थाः उत्थिताः सर्वा एव शक्तयो यस्याः तादृशी भूत्वा नोऽस्मभ्यं सर्वानेवार्थान् वर्षति । अनेन कालग्रस्तस्यापि भगवचरणस्पर्शे पुनः प्रत्यापत्तिनिरूपिता । पूर्वस्माचाधिक्यं सर्वोपजीव्यत्वं च निरूपितम् ॥ ३०॥ एवं दर्शनस्पर्शनस्य माहात्म्यमुक्त्वा तादृशदर्शनादिकं सर्व येषां मिलितं भवति तेषां भाग्यं किं वक्तव्यमित्याह तदर्शनेति । तदर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्याशनासनसयौनसपिण्डवन्धः। येपां गृहे नरकवर्त्मनि वर्ततां नः खर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः॥३१॥ तादृशं दर्शनं, स्पर्शनमनुपथं सहचलनं, प्रकृष्टजल्पाः इष्टकथाः, शय्या शयनं, अशनं भोजनम् , आसनमुपवेशनम्, सयौनं स्वीकृतः संवन्धः, सपिण्डो गोत्रसंबन्धः। एवंविधैनवविधैर्वन्धो यस्स साक्षात्संपन्धो भगवता सहास्तीति । सगुणस्तु संवन्धो दुर्लभ इति स एवोक्तः । किंच । येपां भवतां नरकवर्मनि गृहे वर्ततां नरक आवश्यकः । साधारणगृहमात्रमेव नरकसाधनम् । सुतरां मर्यादा- रहितानामस्माकं, वो वा। खयमेव विष्णुः सर्वसंदेहनिवारकः । य एव संवन्धो नरकहेतुरन्येषां स एव भवतां विष्णुर्जात इति । ततोऽपि किमित्याशङ्कां वारयितुं विष्णोः प्रकृतोपयोगिगुणमाह खर्गापवर्गयोरपि विगतरमणरूपः । भगवति दृष्टे न कोऽपि खर्गे मोक्षे वा रमत इति । विरामो वा । तावदेव स्वीपवर्गों प्रामोति यावद्भगवानेवं संपद्धो न प्राप्यते । एवं तान् स्तुत्वा परमभक्त्याविष्टाः तूष्णी स्थिताः ॥ ३१ ॥ एवमेकविधानां भगवत्परत्वं निरूपितम् , प्रमेयत्वाय द्वितीयानामाह नन्दस्तत्रेति । श्रीशुक उवाच-नन्दस्तत्र यदून प्राप्तान् श्रुत्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद्भुतो गोपैरनःस्थाथैदिक्षया ॥३२॥ स दूरे स्थितः पूर्वमागे, ते तु पश्चिममागे स्थिताः अतः पश्चाच्छुत्वा सर्वः श्रीविदेशरायरमजश्रीवलमकृतलेखः । नन्दस्तनेत्यस्यामासे एफविधानामिति सजातीयानामित्यर्थः । द्वितीया- नामिति विजातीयानामित्यर्थः । , ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ. अ.३३ श्लो.३१-३६ सहितस्तंत्र गतः। तत्र कुरुक्षेत्रे यदून प्राप्तान कृष्णपुरोगमान भगवानेव पुरोगमो येपामिति भगवदैश्वर्यं तत्र द्रष्टव्यमिति । गोपैरनोभिश्च सर्वसामग्या वृतः भगवन्तं द्रष्टुं तत्रागतः ॥३२॥ तस्मिन् यादवानां पूर्वीपेक्षया विशेषानुवृत्तिमाह तं दृष्ट्वेति । तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्वः प्राणमिवोत्थिताः। परिषस्खजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः॥३३॥ दर्शनमात्रेणैव सर्ववृष्णयो हृष्टाः तेषां मनःप्रीतिर्जाता । ततो देहेनापि मन:- प्रेरणरहितेनापि उत्थिता इत्याह तन्वः प्राणमिवोत्थिता इति । यथा प्राणेषु समा- गतेपु करचरणाद्यवयवाः खयमेवोत्थिता भवन्ति । अनेनैतावत्कालं यादवा मूञ्छिता इव स्थिता इत्युक्तम् । अतः परिपस्खजिरे क्रमेण यथालाभम् । किंच । चिरदर्शनेन वहुकालजातदर्शनेन कातराश्च जाताः । कदाचिदस्मान् त्यक्त्वा गमिष्यतीति ॥ ३३ ॥ एवं साधारणानामुक्त्वा पूर्ववद्वसुदेवस्य विशेषमाह वसुदेवः परिष्वज्येति । वसुदेवः परिष्वज्य संप्रीतःप्रेमविह्वलः। स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३४ ॥ सम्यक् प्रीतः अन्तः प्रेम्णा च वहिविह्वलो जात इति तस्यैतावत्येवावस्था निरू- पिता । विह्वलतायां हेतूनाह स्मरन्कंसकृतान क्लेशानिति । पुत्रमारणादीन् गोकुले कृष्णवलभद्रयोः स्थापनं च ॥ ३४ ॥ ततो नन्दस्य साक्षाद्भगवद्दर्शनमाह कृष्णरामौ परिष्वज्येति । कृष्णरामी परिष्वज्य पितरावभिवाय च । न किंचनोचतुः प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ।। ३४ ।। उभौ प्रथमं परिप्वज्य पितरावित्यभिवाद्य आविर्भूतप्रेम्णा साश्रुकण्ठौ भूत्वा न किंचनोचतुः तूष्णीं स्थितौ । नन्दे कायिकमानसिक एव व्यापारो भगवता प्रदर्शितः । न तु वाचनिक इति । कुरूद्धहेति विश्वासार्थं संबोधनम् ॥ ३५ ॥ ततो नन्दकृत्यमाह तावात्मासनमिति । तावात्मासनमारोप्य याहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः ॥ ३६॥ . 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति न्यायेन यशोदानन्दी बालभावेनैव भगवद्भावना कुरुत इति तयोर्यालत्येनेवोपस्थिती, अतः सूक्ष्मत्वात्स्वकोडे उपवेश्य आत्मैवासन- मिति । ततो पाहुभ्यां परिरभ्य चकारादाप्राणादिकमपि कृत्वा शुचः शोकाभूणि पिजहतुः शोकं वा सतवन्तौ ।। ३६ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
एवं पुरुषाणामन्योन्यसंवन्धमुक्त्वा स्त्रीणामाह रोहिणीति ।
रोहिणी देवकी चाथ परिप्वज्य व्रजेश्वरीम् ।
स्मरन्यौ तत्कृतां मैत्री वाष्पकण्ट्यौ समूचतुः ।। ३७॥
अथ पूर्वाभ्यो भिन्नप्रक्रमेण । चकारात्तत्संबन्धिन्योपि । नन्वसमा कथं परिष्वक्ते-
त्याशङ्कयाह ब्रजेश्वरीमिति । प्रजस्य सर्वगोधनस्य प्रभ्वीम् । अतो देवतारूपत्वात्
असमेत्यर्थः । ततस्तत्कृतां मैत्री स्मरन्त्यो बाष्पकपठ्यौ भूत्वा समूचतुः।
अनयोः कायिकादित्रयव्यापार उक्तः ॥३७॥
तयोर्वाक्यं श्लोकद्वयनाह को विस्मरेतेति ।
को विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां ब्रजेश्वरि ।
अवाप्याप्यन्द्रमैश्वर्य यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३८ ॥
वां युवयोनन्दयशोदयोः । अनिवृत्तां निवृत्तिरहितां प्रत्युपकाररहितामिति
यावत् । ब्रजेश्वरीति माहात्म्याथ संवोधनम् । नन्दोऽपि निकट एव तिष्ठति । क्षत्रि-
याणामेव दूरे व्यवहारः । कदाचित्प्रत्युपकारसमर्था अपि यादवाः प्रत्युपकारं न कृत-
वन्त इति यशोदाया हृदये कृतघ्नता भासेत तन्निवृत्त्यर्थमूचतुः अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्य-
मिति । ऐन्द्रमप्यैश्वर्यं प्राप्य को वा विस्मरेतेति । यशोदानन्दाभ्यां यावानों दत्तः
सः खर्गादौ नास्त्येव । स एव विस्मारको भवेत् यो महान् भवेत् । अथ प्रत्युपकारः
कर्तव्य इति तस्मिन्नपि पक्षे ऐन्द्रेऽपि पदे दत्ते न प्रत्युपकार इति इन्द्रपदकीर्तनम् ।
यस्याः मैन्याः इह जगति प्रतिक्रियैव नास्ति । अनेन सर्वयादवाः भवद्भ्यां मैन्या
क्रीता इति निरुक्तं भवति ॥ ३८॥
तां मैत्री स्मारयति एतावदृष्टपितराविति ।
एतावदृष्टपितरौ युवयोः म पित्रोः
संपीणनाभ्युदयपोपणलालनानि ।
प्राप्योपतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो-
यस्तावकुत्र च भयौ न सतां परस्वः ॥ ३९ ॥
वाल्ये दर्शनमदर्शनमित्यदृष्टपितृत्वम् । युवयोरेव पित्रोः पितृभ्यां सं-
प्रीणनादिकं प्राप्य युवयोरेवोपतुः । सम्यक् प्रीणनमलौकिकदानहिताचरणादिभिः ।
अभ्युदयः शान्तिकादिभिः । पोपणं नवनीतादिभिः । लालनं स्तुतिचुम्बनादिभिः ।
एतच प्राप्य यथा अक्षणोः पक्ष्म तथालमिति
भवतीति संवोधनम् ।
हे भवति त्वमनयोरक्ष्णोः पक्ष्मेव रक्षिकेति यशोदाया अधिका स्तुतिः । अत एव
युवयोन्य॑स्तावेतावकुत्रभयौ । अत एव पूतनादीनां भयं निवृत्तमिति भावः । नन्वेवं
रक्षा खकीयस्यैव क्रियत इति कृष्णोऽस्माकमेव अस्माभिश्च नेतन्य इति शङ्कायामूचतुः
न सतां परस्त्र इति । परस्व इत्यसद्बुद्धिः सतां कदापि न भवति ॥ ३९ ॥

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.३३ श्लो.३७-४० एवं द्वितीयानामुक्त्वा तृतीयानामाह गोप्यश्चेति । श्रीशुक उवाच-गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिपु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिहृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ४०॥ गोपीनां कृष्ण एव संभाष्यः न तु देवक्याद्याः तादृश्यः कृष्णमुपलभ्य सम्यग्दृष्ट्वा दृशि स्थितं भगवन्तं दृग्भिरेव हृदिकृत्य अन्तःकरणे समागतमात्मनैव देहादिव्यवधानरहितेनालमत्यर्थं परिरभ्य सर्वा एव तद्भावं कृष्णभावं प्राप्ताः । अन्तर्गते भगवति आलिङ्गनाथ प्रवृत्ताः स्वजीवात्मानं तत्र संयोज्य भगवता सह ऐक्यं प्राप्ताः लिङ्गशरीरमपि तिष्ठतीति जीवधर्मापेक्षया भगवद्धर्मा बलिष्ठा इति जीवभावं परि- त्यज्य भगवद्भावं प्राप्ता इत्यर्थः । चिरादभीष्टमिति । सर्वभावेन प्राणानां तत्समीपगमने हेतुरुक्तः । अभीष्टतायाः परमसीमामाह यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्तीति । 'जड उदीक्षतां पक्ष्मकृदृशाम्' इति । अक्षिरक्षार्थ पक्ष्मकरणं भगवद्दर्शनदशायामक्ष्युप- घातकशङ्काभावात् पक्ष्म व्यर्थं प्रत्युत व्यवधानं करोतीति बाधकमतो ब्रह्मा भगव- दर्शनयुक्तानां पक्ष्म कुर्वन् दर्शनरसानभिज्ञो जड एवेति वदन्त्यः भगवत्प्रेक्षणे दृशिपु यः प्रक्ष्मका तं शपन्ति । एवं दर्शनरसाभिज्ञाः ततो हरिभहदीकृतं भगवन्तं बहिः शङ्कया आलिङ्गनवाधाद् अन्तरेव परिरभ्य तद्रूपा जाताः । अयं भावस्तासां कामेन जातः तत्राप्यनायासेन । साधनसहस्रस्यापि एतदशक्यमित्याह नित्ययुजामपि दुरापमिति । निरन्तरयोगरतानामप्यप्राप्यम् । असूयादिसर्वदोपपरिहारार्थ भगवान् उपायान्तरमलभमानः खभावं दत्तवान् । नतु तासां स्वभावे काचित्प्रतीतिरस्ति । अत एव श्रूयते । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । गोप्यश्चेत्यस्याभासे एवमिति । विजातीया द्विविधा 'पित्रोनों प्रीतिमावह' गोपीनां मद्वियोगाधिम्' इति वाक्यद्वयेन निरूपिताः । ते सजातीयगणनया द्वितीयतृतीया इत्यर्थः । व्याख्याने न तु देवक्याचा इति ब्रजात्कृष्णस्य नयनादिति भावः । लिङ्केति । तिष्ठत्तीत्यस्यानन्तरं तथापीति शेषः । तिष्ठतीति हेतोः प्राप्त जीवभावं परित्यज्येत्यन्वयः। लिङ्गस्याप्यन्तर्विद्यमानत्वाजीवभावो युक्तस्तथापि भगवद्भाव प्राप्तास्तत्र हेतुः जीवेति । जीवधर्मो लिङ्गशरीरं, भगवद्धर्मा आनन्दादयः, तथा च तदपेक्षया ते बलिष्ठा इति हेतोः प्रधानन्यपदेशन्यायेन तथेत्यर्थः । प्रमाणानामिति इन्द्रियान्तःकरणानामित्यर्थः । तथा च तैरपि पाह्यानुसंधानं नेत्युक्तम् । कामेन जात इति 'उदारहासद्विजकुन्ददीधितिः' इत्यत्रोक्तेन भगवत्संपादितेन कामेन जात इत्यर्थः । . .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। 'गोमति मतिमति किमिदं हरि हरि हरिणा कथं सङ्गः । जातं पीतं वसनं मेचकमङ्गं गतोऽङ्गनाभावम्' इति । अतः पूर्वविस्मरणार्थ भगवानेवं कृतवानिति तृतीयकक्षास्थानामत्युत्कर्ष उक्तः॥४०॥ ततो भगवान् तद्भावदायार्थ किंचिदुपदेष्टुं तत उत्थाय एकान्ते गत्वा यथोचितं कृतवानित्याह भगवानिति । भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसंगताः। आश्लिप्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निद्मव्रवीत् ॥ ४१ ॥ खयमेवान्तवर्तत इति यदेव करिष्यति तदेव ता अङ्गीकरिप्यन्तीति विविक्ते एकान्ते उपसंगताः समीपमागताः गोपीः वहिः स्वयमेवाऽश्लिप्य पहिर्धर्मानपि खकीयांस्तासु यहिः स्थापयित्वा पश्चादनामयं पृष्ट्वा खवचनं स्मृत्वा प्रहसन्निदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् ॥४१॥ खलीलां तासु स्थापयन्निवाह अपि स्मरतेति । अपि स्मरत नः सख्यः स्वानामर्थचिकीर्पया । गतांश्चिरायितान् शत्रुपक्षक्षपणचेतसः॥४२॥ हे सख्यः । अपीति संभावनायाम् । नोऽस्मान् किं स्मरत । अस्मरणं तु भवतीनामेव दोष इति परिहासोक्तिः । स्वस्सापराधं परिहरति स्वानामर्थचिकीर्पया गतानिति । किं कर्तव्यायं गतं मधुरायां तत्र बन्धूनां हितकरणार्य प्रवृत्तौ भूयान् कालो जातः । तेनैवानागमनं चित्तं तु भवतीप्वेवेत्यर्थः । चिरकालावस्थितौ हेतुमाह शत्रुपक्ष- क्षेपणचेतस इति । शत्रूणां पक्षाः सर्व एव नाशनीया इति । अन्यथा समूला न नश्य- न्तीति । स्त्रीभिः सह परिहासभापया एतद्भगवतोक्तम् ॥ ४२ ॥ यस्तु मर्मान मिज्ञः स एतदङ्गीकरोति । न त्वभिज्ञ इति । अभिज्ञा गोपिका- भगवान् वञ्चयतीति भगवति अवध्यानयुद्धयो भवन्ति, अतस्तद्दोपपरिहारार्थ भगवानाह अप्यवघ्यायथेति । अप्यवध्यायथास्मान्विदकृतज्ञा विशङ्कया। नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥४३॥ ध्यै चिन्तायामित्यस्य भवोपसर्गसहितस्य लोटि तादेशरहितस्य मध्यमपुरुपवचनं अवध्यायथेति । अवध्यान विरुद्धध्यानम् । अपीति संभावनायाम् । अस्मान् श्रीविठ्ठलेशरायरमजीवहमकृतलेखः । नूनंभूतानीत्यत्र प्राणिन एवेति । तथा चैतासां भगवति मानुपबुद्धिरिति स्वीकृत्येदं वचनमिति भावः । सुयो ·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १०७. अ.३३ श्लो.४१-४६ बलभद्रोद्धवादिसाहित्येनावध्यानप्राप्ति सूचयति अपि स्विदिति । अकृतज्ञा एते इति या विशिष्टशङ्का विरुद्धशङ्का वा खाधीनत्वे दोपोऽयं भवेत् । पराधीनं त्वेतदित्याह नूनं भूतानि भगवानिति । युनक्ति कदाचित् वियुनक्ति वियोजयति च ॥४॥ यस्मिन् पक्षे भगवति जारबुद्धिः तदैवं वचनं प्राणिन एव जारा भवन्तीति कथं कालेन संयोगवियोगौ क्रियते इति चेत् तत्राह वायुर्यथा धनानीकमिति । वायुर्यथा घनानीकं तृणं तृलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४४ ॥ यथा वायुः मेघसमूहं वियोजयति योजयति च । यथा तृणसमूह वात्या- रूपः । तृलं च कापीसपिण्डं, रजो भूरेणुः, तृणादीनि राजससात्त्विकतामसानि निर्गुणा मेघाः, चतुर्विधा अपि वायुना खेच्छया नीयन्ते स्थाप्यन्ते वा। तथा भूतानि चतुर्वि- धान्यपि भूतानि । भूतकृतू कालः । योजयति वियोजयति च । अतः कालाधीनत्वात् योगवियोगार्थ कोपि नोपालभ्यः ॥४४॥ परमार्थबुद्धियुक्ताश्चेत्तत्राह मयि भक्तिर्हि भूतानामिति । मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्लेहो भवतीनां मदापनः ॥४५॥ भक्तिः शास्त्रीया आन्तरप्रेमसहिता सेवादिः, इन्द्रियाणामहमहमिकया खाभा- विकी वृत्तिवी । अमृतत्वाय मोक्षाय । भूतानामिति नात्रावान्तराधिकारभेदो वक्तव्यः यथा मर्यादायां ब्राह्मण एव मुच्यत इति न तथा भक्तिमार्गे । कल्पत इति असहायैव भक्तिमोक्षं दातुं समर्था न तु ज्ञानमिव कर्मापेक्षते अन्तःकरणशुद्धिं वा । अतो भक्तानां मोक्षः नात्यन्तं दुष्प्राप्यः । भवतीनां तु ततोपि विशेष इत्याह दिष्ट्या यदासीन्मत्लेह इति । स्नेहो लौकिकः स तु कामकृतो भवति 'काममयः पुरुषः' इति सहजोऽपि कृत्रिमो वैधः सहजो भगवद्विषयको न भवतीति असंव्यवहार्यत्वाद्भगवतः । प्रकृते तु दैवगत्या मद्विपयो जातः तस्य च फलं मदापन इति मामेवापयति प्रापयतीति मद्भाव मत्सायुज्यं वा करोतीत्यर्थः । अमृतत्वं ब्रह्मभावः, पुरुषोत्तमभावो मद्भावः । तद्वैलक्षण्यं पूर्वमेवावोचाम ॥ ४५ ॥ कीदृशो भगवान् यादृशं नेहः प्रापयतीसाकासयामाह अहं हीति । अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुज्योतिरङ्गनाः ॥ ४६॥ स्नेहस्य मत्प्रापणे आवरणनिराकरणमेव साध्यम् । न तु प्रयासान्तरमस्तीति वक्तुं भूतानां पूर्वीपरवाह्याभ्यन्तरभेदेन प्रदेशचतुष्टये स्वस्यावस्थानं निरूप्यते । युक्त- 1. अहंपूर्विकया इत्यर्थः।

·६७ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। श्चायमर्थः । व्यापको हि परिच्छिन्नस्य एवमेव भवति । आदिरन्त इति उत्पत्तेः पूर्व नाशानन्तरं च अहमेवेति कालपरिच्छेदे । उभयतः स्थितिमाह अन्तरं बहिरिति । देशपरिच्छेदे . । . संघाताभिप्रायमेतदणुजीवाभिप्रायेऽपि । तत्र पञ्चमहाभूतानि दृष्टान्तीकरोति भौतिकानामिति । खमाकाशं वार्जलं तामसराजसभावनिरूपणार्थ आकाशजलयोः क्रमो निरूपितः । तथैव भूवाय्वोः सृष्टिप्रलयभेदेन क्रमद्वयं निरूपितं भवति । मध्ये सात्त्विकं तेजः आद्यन्तयोस्तामसौ तत्संलग्नौ राजसौ मध्ये सात्त्विकमिति यथा सर्वतो व्याप्तं शरीरं तत्संलग्ना इन्द्रियप्राणाः मध्ये चैतन्यमिति ज्ञापनार्थम् । अङ्गना इति संबोधनं उत्तभागवत्त्वेन विश्वासार्थम् ॥ ४६ ।। एवं परितो वेष्टनमात्रतया स्वस्य जीवानां जगतो वा भेदो निरूपितः तन्निराकुर्वन् केवलात्मप्रतिपत्तिमाह एवमिति । एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मतया ततः । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४७ ॥ अनेन प्रमेयं भगवानिति समर्थितं भविष्यति । पूर्वश्लोके भूतानि परितो निरू- पितानि । भौतिकानां कालपरिच्छेदे देशपरिच्छेदे च मध्यभावस्तु न निरूपितः । मध्य- भावस्तु किमात्मक इत्याकासायामाह मध्येऽपि भूतान्येव भौतिकेषु वर्तन्ते । नदी- निमग्नघट इव स्थिता भविष्यन्तीति पिण्डकारणत्वेन च स्थिता भविष्यन्तीति न जला- स्मता घटस्य भविष्यतीति विशेषमाह आत्मात्मतयेति । आत्मनां भूतशब्दवाच्यानां • घटपटादीनामात्मतया खरूपत्वेन महाभूतानि भौतिकेषु भवन्तीत्यर्थः । अनेन पञ्चमहा- भूतात्मकत्वं जगतो निरूपितम् । ततः परमुभयविधस्य कार्यकारणभावापन्नस्य भूतजातस्य भगवानाद्यन्तयोरन्तर्बहिः तद्रपश्चेति निरूपयति तत उभयं मयीति बोधनार्थम् । तत इति क्रमः आनन्तर्यार्थी निरूपितः । एतन्मयीति वचनं ब्रह्माण्डान्तर्वतिभूतभौतिकपक्षे पुरुपपरं ब्रह्माण्डपक्षे तु कालपरम् । अथ तदनन्तरम् । कालसहितस्य सर्वस्यापि कार्यजातस्य पूर्ववन्मयि परे अहं तेपामाधन्तान्तरवर्तीत्यादि । एतावदूरे खरूपं निरूप्य तस्यानुभव कारयति पश्यतेति । किं द्रव्यमित्याकाङ्क्षायां क्रमनिरूपणं परित्यज्य फलमाह अक्षरे आभातमिति । अनेन ब्रह्मात्मभावोपि निरूपितो भवति । जीवानामप्यतिरिक्तभावस्य निराकृतत्वालेहस्य मदापनजनने अधिकार इव निरूपितः ॥४७॥ तेन को वाधिकारः संपन्न इत्याकासायामाह अध्यात्मशिक्षयेति । श्रीशुक उवाच-अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः। तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥४८॥ अध्यात्मशिक्षा आत्मनो ब्रह्मत्वज्ञानबोधाय युक्तिपूर्वकनिरूपणं तेन गोप्य एवं भगवता शिक्षिताः ब्रह्मभावापन्ना अपि बोधकस्य भगवतः अनुस्मरणेन ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३३ लो.४७-४९ बोषितार्थानुस्मरणेन वा ध्वस्तजीवकोशाः सत्यः व्यवधायकं स्वकीयमुपाधिरूपं लिङ्गशरीरं परित्यज्य तमेवाध्यगन् भगवद्रूपा एव जाताः यथा भगवान् । तेनान्तः- पूर्णो भगवानेव जातः । कोशस्थानीयो भगवानाधिदैविकः । सहजसर्वशक्तिर्वा देहस्त्वव- शिष्यते व्याप्तभगवदंशः॥४८॥ तस्य प्रतिवन्धकत्वाभावाय भगवन्तं विज्ञापयामासुः आहुश्चेति । आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्द योगेश्वरैहृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः। संसारकूपपतितोत्तरणावलम्ब गेहंजुपामपि मनस्युदियात्सदा नः॥४९ ।। भक्तानामेवं स्थितिः उत्तमा एवंभावश्च, ब्रह्मात्मभावोऽस्माकं जात एव । इन्द्रियवर्गश्चातीतः । अतः आधिदैविके मनसि तवावतीर्णस्य पुरुषोत्तमस्य पादयुगलं मनसि सर्वदा स्फुरतु । तावता इयमवस्था स्थिरा भविष्यति । एतदभावे ब्रह्म- भावापन्नस्यापि सर्वे दोषाः संभविष्यन्तीत्याशयेनाहुः हे नलिननामेति । पद्मनाभ- त्वादयं ब्रह्मादीनामुत्पादकः तदनुवृत्त्यैव जीवानां स्थितिवां ब्रह्मभावेन स्तब्धतायां कृतघ्नता भवतीति तदभावार्थ प्रार्थित इत्यर्थः । उपायेनाविर्भावं संपादयन्त्विति चेत् तत्राहुः योगेश्वरैर्हदि विचिन्त्यमिति । अगाधबोधैर्ज्ञानपूर्ण हिर्योगरूपसाधनयुक्तैरपि हृदि विचिन्त्यमेव । नन्वेतादृस्याविर्भावे किं प्रयोजनमिति चेत् तत्राह संसारकूप- पतितोत्तरणावलम्बमिति । संसारकूपे निर्गमोपायरहिते यः पतति दूरादुच्चैः स्थितः पातककर्मणा नीचत्वं प्राप्नोति तस्य वैकुण्ठपदारोहणे अवलम्बनं भवति । कर्म ज्ञानादिकं ऊर्ध्वगमनं तन्निरालम्बने न साधकमिति सर्वथालम्बनं मृग्यते । स्वस्य बाधा- न्तरसंभावनामाहुः गेहंजुपामपीति । देहो वर्तत इति देहभागिनः गृहे योजयिष्यन्ति । ततो गृहासत्त्या पूर्ववदेव प्राकृतत्वं भविष्यति । अयमेव च कूपे पातः । अपीति कदा- चित्त्वत्कृपया देहसंवन्धो न भवेत् तदा न काचिचिन्ता इत्यपि सूचितम् । मनसि स्वयमेवोदियात् । नोऽस्माकं सर्वासाम् । एवं निष्कामतया गोप्यो मुख्या भक्ता जाताः । कामनिवारणार्थं च ज्ञानोपदेश इति निरूपितम् ॥४९॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे त्रयस्त्रिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३३ ॥ थीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। आहुश्चेत्यत्र कर्मेति इदमेवोर्ध्वगमनमिष्टदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः तदूर्ध्व- गमनं निरालम्वे मार्गे साधकमिष्टदेशप्रापकं नेत्यर्थः । ॥ इति त्रयस्त्रिंशाध्यायव्याख्या समाप्ता ॥

·.. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ६९ श्रीकृष्णाय नमः। चतुस्त्रिंशोध्यायः । चतुस्त्रिंशे साधनानां मुख्यसाधनमीर्यते । कीर्तनं सरसत्वाय स्त्रीभिः स्त्रीणां निरूप्यते ॥१॥ सर्वसाधनसंपत्तिः कृष्णानुग्रहपूर्विका । तदभावे नैव सिद्धयेदित्यनुग्रहवर्णनम् ॥२॥ अनुग्रहस्य स्थिरता सदुद्ध्यैव हरौ भवेत । माहात्म्यज्ञानतः पुष्टा स्तुत्या कार्यक्षमा भवेत् ॥३॥ सर्वशक्तियुतः कृष्णः श्रोतव्य इति सिध्यति । शक्तीनामप्यभीष्टश्च सज्ज्ञानस्तुतिभावितः॥४॥ पूर्वाध्याये गोपीनामुपदेश उक्तः प्रार्थना च । अनुग्रहस्त्ववशिष्यते । तदत्र तासा- मनुग्रहं कुर्वन् प्रसङ्गादन्येपामप्यनुग्रहं कृतवानित्याह तथानुगृह्येति । श्रीशुक उवाच-तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गतिः। युधिष्ठिरमथापृच्छत्सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥१॥ तथा तैर्यथा प्रार्थितं तथैव तत् हृदये खचरणारविन्दं स्थापयित्वा युधि- ष्ठिरमथापृच्छदिति संवन्धः । भगवतस्तथानुग्रहे हेतुमाह गोपीनां स एव गुरुः गतिः फलं च । फलसाधनरूपत्वात्तासामन्य उपायो नास्तीति स्वचरणारविन्दं स्थापितवानित्यर्थः । गोपिका उत्तमाधिकारिण्यः परं पुष्टिस्थाः । तदनु मर्यादायां युधिष्ठिरः श्रेष्ठः अतस्तदनन्तरं युधिष्ठिरोऽनुगृहीतः । ततः सर्वांश्च सुहृदः अव्ययमपृच्छत् । अव्ययशब्देन कुशलं ज्ञानमप्युच्यते । तेन पूर्व मनसा तेभ्योपि ज्ञानमुपदिष्टमिति लक्ष्यते । तस्य पुनः प्रश्नः स्थिरीकरणार्थः । अनेनोत्तमादयः सर्वे एवानुगृहीता इत्युक्तम् ॥१॥ ततस्ते स्वाधिकार प्रकटयन्तः प्रत्युत्तरमुक्तवन्त इत्याह त एवमिति । त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः। प्रत्यूचुर्हष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः॥२॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजधीवल्लभकृतलेखः । चतुस्त्रिंशे कारिकासु माहात्म्येति भगवानेवंप्रकारेण विवाहं कृतवान् इति माहात्म्यज्ञानात्पुष्टा बुद्धिः स्तुल्या कृत्वा कार्येनुग्रहस्थैर्यसंपादने क्षमा समर्था भवेदित्यर्थः । सर्वत्रानुग्रहं निरूप्य तत्स्थैर्यहेतुमूतायाः सदुद्धेः पोपार्थ माहात्म्यमुच्यते इति निर्गलितोर्थः। तथानुगृह्येत्यत्र तेभ्योपीति वचसा गोपीभ्यो ज्ञानमुपदिष्टं, मनसा तेन्यो- प्युपदिष्टमित्यपिशब्दः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३४ श्लो.१-३ प्रश्नेनापि महान् संतोषी जात इति ज्ञापयति लोकनाथेन परिपृष्टा इति । महतः प्रश्नमात्रमपि संतोपजनकं प्रकृते त्वधिकमप्यस्तीत्याह सुसत्कृता इति । आसनादिकृतः सत्कारः, अनेन कायिकपूजा निरूपिता । ततः प्रत्यूचुः । पूजितवाणी निरूपितवन्तः । कायवाचनसां गुणमुक्त्वा दोपाभावमाह तत्पादेक्षाहताहस इति । भगवचरणारविन्ददर्शनेन हतपापाः ॥२॥ यद्भगवता पृष्टं कुशलमस्तीति तत्रोत्तरमाहुः कुतोऽशिवमिति । कुतोऽशिवं त्वचरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं कचित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥३॥ अशिवसंभावनायां कुशलप्रश्नः संगच्छते । अन्यथा निःसन्दिग्धे प्रश्नो व्यर्थः स्यात् । यद्यपि संसारित्वेनाकुशलं संभवति तथापि सर्वाकुशलनिवर्तकसाधनस्य निरन्तरमनुष्ठानात् कथमशिवमित्यभिप्रायेणाहुः कुतः अशिवमिति । तल्कि साधनमित्याकाङ्क्षायामाह त्वचरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतमिति । परमानन्दस्य तव चरणो भक्तिमार्गप्रवर्तकः । अम्बुजं इति सुखसेव्यः । तत्रत्यो मकरन्दरसः रसात्मको भगवान् सर्वत्रैव वर्तत इति । ब्रह्मानन्द एव मार्गान्तरेण समानीतः देहाद्यभिमानवतामपि देहादिविस्मारकत्वेन आसवशब्दवाच्यो भवति स खभावत एव परमानन्दरूपो दोपान्तरनिवर्तकश्च । तत्रापि यदि ततोऽप्युत्कृष्टरसेन संमिलितो भवेत् । तदा किं वक्तव्यं रसान्तरेण पुष्टः सन् परमानन्दं प्रयच्छतीति वक्तुमाह महन्मनस्त इति । अत्र भक्तिमार्गस्यायं सिद्धान्तः । ब्रह्मानन्दः खेच्छया वस्त्रमिव सङ्कुचितात्मा शतगुणित इव घनीभूतः परिणतदधिवदन्यूनः आनन्दघनो भवति तदात्मको भगवञ्चरणः स यदा भक्तिमार्गेण गृहीतो भवति तदा भगवद्भक्तानां कायवाङ्म- नोमिदं गृहीतः रसात्मकत्वाद्भक्तानामानन्दरूपं सवति । स भक्तिरस इत्युच्यते । श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । कुत्तोऽशिवमित्यत्र चरणस्य रसवत्त्वमुपपादयन्ति रसात्मक इति । यतो भगवान् रस आत्मनि स्वरूपे यस्य तादृशः। अतस्तस्य सर्वत्रैव रसो न त्वधरादिनियम इत्यर्थः । मार्गान्तरेणेति भक्तिमार्गेण समानीतो ब्रह्मणो भगवचरणस्यानन्दो भक्तानां सेवोपयोगिदेहाभिमानस्य विद्यमानत्वात्तद्विस्मारकत्वेनासवशब्दवाच्यो भवति । ज्ञानिनां तु देहाभिमानाभावात् न तत्र आसवशब्दवाच्यतेत्यर्थः । स इति स ब्रह्मानन्दः खभावत एवैतादृशो न त्वधरादिरस इवाधिष्ठानतस्तादृशस्तत्राप्युत्कृप्टेन भक्तिरसेन मिलितश्चेत् किं वक्तव्य इत्यर्थः। दोपान्तरेति देहादिविस्मरणातिरिक्ता ये दोपाः प्राकृताः कामादय- स्तनिवर्तक इत्यर्थः । रसान्तरेणेति भक्तिविशेषेण कीर्तनेन पुष्टो भक्तिरस इत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। सोपि शब्दब्रह्मणि मागवतादावुद्धृतः थटोद्धृतजलमिव महतां श्रवणस्मरणकीर्तना- दिभिः इन्द्रियाघातैः तच्छिद्रद्वारा खरसो हृद्भदे विनिविशति । स तु भक्तिरसापेक्षयापि पुनर्मक्तेन्द्रियैः पावितत्वात् निर्गलितः ततोप्यधिकरसः । एवं सति यदा यदा वारं वारं भगवद्गुणान् कीर्तयति चरणारविन्दमकरन्दरूपान् भक्तिमार्गानुसारेण गूढार्थरूपान तदा महन्मनस्तः महन्मनसि स्थित्वा मुखनिःसृतं भवति । कचिदिति अत्यन्तभक्तसङ्गे रसाविभीवे च कदाचिदेव वदतीति, तद्ये अलं कर्णपुटैरुत्तमितकर्णैः अलमत्यर्थ पिवन्ति । ननु दुर्लभोऽयं रसः कथं बहुपानसमर्थो भवेत्तत्राह प्रभो इति । स हि सर्वसमर्थः तादृशा भक्ताः कोटिशो भवन्ति, यथा सरघाभिः महता क्लेशेन पुष्परसो- ऽणुप्रमाणेन क्वचित्स्थाप्यते । प्रभूणां तु मधुपूरिताः कलशाः कोटिशो भवन्ति । अतो भगवदाश्रये भूयानेव तादृशो रसः पीयत इति । अशुभसंभावनापि का । अशुभं धर्मादेव निवर्तते । ततो ज्ञानं ततः सवासनाऽविद्यानिवृत्तिः ततः केवलात्मा भगवन्निष्ठो भवति, तदा आनन्दघनो भगवान् प्रकटो भवति । तत्र भत्तया भक्तिरसः सर्वदोषनिवर्तकः नित्यं संसारविस्मरणहेतुः प्रादुर्भवति । सोपि पूर्वोक्तप्रणालिकया नित्यं पेपीयमानानामशुभसंभा- वनापि बाधिता, किंच, देहाभिमाने विद्यमानेपि प्रयत्नमात्रेण गृहीते देहकी या स्मृतिः तामपि छिनत्तीति मूले गते देहकृतसंभावनापि निरस्ता ॥ ३॥ एवं प्रश्नोत्तरमुक्त्वा भगवति खचिकीर्पितं विज्ञापयन्ते हित्वेति । हित्वात्मधाम विधुतात्मकृतव्यवस्थ- मानन्दसंप्लवमखण्डमकुण्ठयोधम् । कालोपसृष्टनिगमावनआत्तयोग- मायाकृति परमहंसगतिं नताः स्म ॥४॥ श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । शतेति यथा महदपि वस्त्रं संपुटीकरणेन शतगुणितं क्रियते तथायमित्यर्थः । परिणतेति निष्पीडितेत्यर्थः । आनन्दस्य धनीभूतत्वाद् दृष्टान्ते निष्पीडितत्वमुक्तम् । स यदेति यथा निष्पीडित दधि जलेन मिलितं द्रुतं भूत्वा वस्त्रेण दृढं गृहीतं सत् रसं स्रवति तथा ब्रह्मानन्द- रूपश्चरणो भक्तिमिलितो दृढं कायादिभिहीतः सन् परमानन्दं सवतीत्यर्थः । हृद् हद इति भक्तानां हृदयरूपे हद इत्यर्थः । नन्विति अयं रसो दुर्लभः अतः पुरुषो पहुपानसमर्थः कथं भवेदित्यर्थः । तादृशा इति यथा मधुयुक्ताः कलशाः कोटिशः प्रभूणां, तथा तादृश- रसयुक्ता भक्ताः कोटिशो भगवत इत्यर्थः । अंत इति भगवन्निकटे तादृशरसयुक्तानां वहूनां विद्यमानत्वादित्यर्थः । अशुभमिति तथा चाशुभनिवृत्तिः पूर्वकवेति भावः । पेपीयमानानामिति यङन्तस्यात्मनेपदित्वात्कर्तरि शानच् । देहकत्रीति भगवद्विस्मरणेन देहसंबन्धो भवतीति खव्यापारे हि कर्तृत्वम्' इतिन्यायेन करणस्यापि कर्तृत्वम् ।

·७२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ. ३४ श्लो.४-५ आत्मधाम स्वगृहादिकं हित्वा देहं वा । परमहंसगति त्वां नताः स्म इति संबन्धः । यथा कश्चित्पूर्वभाव परित्यज्य उत्तरभावग्रहणार्थं तदातारं नमस्यति हि त्वा इति पदद्वयं वा । आत्मनोऽपि धाम तेजोरूपं त्वां तस्मिन् पक्षे दोपामावः पूर्वोक्त एवानुसंधेयः । नन्ववस्थात्रये विद्यमाने किं भगवन्नमनेनेत्यत आह आत्म- कृताः अन्तःकरणकृताः तिस्रोऽवस्थाः विधुताः दूरीकृता येन । यत्राहंकारमेव दूरीकरोति तत्र तत्कृतानि स्थानानि दूरीकर्तुं का प्रयासः । न केवलमवस्थानि- वर्तकत्वमात्रम् । तथा' सति धीजभावेपि तदवस्थाभाव इति भगवतः को विशेपः स्यात् तत्राह आनन्दसंप्लवमिति । आनन्दस्य संप्लवः महापूरो यस्य । सोपि चेत्सरिच्छिन्नः स दोपस्तदवस्थ इति चेत् तत्राह अखण्डमिति । तथापि लोके अज्ञातः परमानन्दो न पुरुषार्थ इति । सुपुसौ तथोपालम्भादपुरुषार्थों मवेदित्याशङ्याह अकुण्ठयोधमिति । न कुण्ठितोऽकुण्ठः बोधो यस्येति । अनुभूयमानानन्दरूप एवेत्यर्थः । नन्वेतादृशः श्रुत्यैकमात्रसमधिगम्यः स्वानुभवप्रकटः ब्रह्मानन्द एव भवति न तु परिदृश्यमानो भगवानिति चेत्तत्राह कालोपसृष्टनिगमावने आत्तयोग- मायाकृतिमिति । कालेन वेदानां नाशे तत्प्रतिपाद्यधर्माणां तत्संवन्धिनां सर्वेषामपि अवने रक्षार्थ आत्ता योगमायया आकृतिर्येन स एव धर्मरक्षार्थमेव आविर्भूतो न त्वन्य इत्यर्थः । तर्हि कथं न सवैस्तथा ज्ञायत इति चेत् तत्राह परमहंसगतिमिति । ये संसारादात्मनः पृथग्भावं जानन्ति कर्तुं च शनुवन्ति ते इंसाः ततोऽपि ये जीवानां गतिं भगवद्गतिं च विवेचितुं जानन्ति ते परमहंसाः । तेपामेव गतिर्गम्य इत्यर्थः । अतः खभजनानुकूलतया कियन्तो धर्मा ज्ञाता इति तथाभूताः भगवद्भावार्थं त्वां नता इत्यर्थः । एवं पुरुषाणां सर्वभावप्रपत्तिमुक्त्वा स्त्रीणामपि साक्षाद्भगवत्प्रपत्त्यर्थं पुरुषद्वारा जातायामपि तादृशी प्रतिपत्तिभंगवत्स्त्रीषु दृश्यत इति तस्या मूलकारणं प्रष्टुं सर्वाः स्त्रियो मिलिताः ततस्ताभ्यः श्रुत्वा स्वयं च तथाजाता इति । सर्वाः स्त्रियः पुरुषवदेवेति यदु- पाख्यानवृत्तं तदुपक्षिपति इत्युत्तमश्लोकेति । ऋपिरुवाच-इत्युत्तमश्लोकशिखामणिं जने- प्यभिष्टुवत्स्वन्धककौरव स्त्रियः। समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं- स्त्रिलोकगीताः शृणु वर्णयामि ते ॥५॥ श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेखः । हित्येत्यत्र यत्रेति आत्मतेजस्त्वकथनेनाहंकारदूरीकर्तृत्वमुक्तम् । क:प्रयास इति अपेक्षित इति शेपः । तथा च प्रयासकर्मिकापेक्षणक्रियार्थकत्वं स्थानदूरीकरणस्यात- स्तुमुन् । चीजभावपीति चीजरूपो भावो भक्तिवर्द्विन्यामुक्तस्तस्मिन्नपीत्यर्थः । - ·... ... ... श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । उत्तमः श्लोक्यत इति उत्तमानां तदेव प्रयोजनमिति । ततोप्युत्तमत्वमेव कर्तव्य- मिति उत्तमश्लोकशिखामणि भगवन्तमेव स्तुवन्ति सर्वे जनाः । स्त्रीणां पुनस्तदमि- ज्ञत्वाभावात् तज्ज्ञानार्थ अन्धकानां यादवानां कौरवाणां च स्त्रियःसमेत्य मिथः गोविन्दकथाः अगृणन् ; तास्ते' वर्णयिष्यामीति प्रतिजानीते । ननु तावता किं स्यादित्याशङ्ख्याह त्रिलोकगीता. इति । ताः कथा लोकत्रयेपि गीताः, अतः सावधानतया शृष्विति सात्त्विकसाधन मिति नियोगः। तत्र प्रथमं द्रौपयाः प्रश्नमाह हे पैदर्भीति । द्रौपावाच-हे वैदय॑च्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौसले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैव्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥६॥ अष्टस्त्रीणां प्रत्येकमन्यासां समुदायेन च संवोधनम् । सर्वमावेन भगवद्गुण- ज्ञानार्थम् । मूला प्रकृतिः लक्ष्मीः, ततोऽटप्रकृतयो रुक्मिण्याद्याः, ततः पोडशविकाराणां सहस्रशः कार्यप्रकृतयः। सर्वासु भगवतो या लीलाः यथावा तासां परिग्रहः तदनुसंधानेन कृतार्थता भविष्यतीति तथा प्रश्नः । अच्युत इति सर्वाखपि रममाणो न च्युतो भवतीति जीववैलक्षण्यं निरूपितम् । हे भद्रे हे जाम्बवति हे कौसले हे सत्य- भामे हे कालिन्दीति हे शैव्ये मित्रविन्दे । पोडशसहस्रनीपु मुख्या रोहिणी । सैवाटमहिपीष्वपि कल्पान्तरे । अत एव क्रमदीपिकासु सैव गृहीता ॥६॥ हे कृष्णपन्य एतन्नो ब्रूत वो भगवानयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥७॥ हे कृष्णपन्य इति साधारणीनां संवोधनम् । एतदनुपदमेव प्रष्टव्यम् । नोज- स्मभ्यं ब्रूत । तत्किमित्याकाङ्क्षायामाह भगवान् अयं यथा उपयेंम इति । आन्तरं भावमुत्पाद्य विवाहं कृतवानिति चेत्तत्राह यथा लोकमनुकुर्वन्निति । लोकानुकरणं बाह्यप्रकारेण । ननु सर्वान्तरो भगवान् कथं बाह्यप्रकारं करिष्यतीति चेत्तत्राह स्व- माययेति । असाधारणमायया पहिरपि स्वमावं प्रकटयतीत्यर्थः । . श्रीविठ्ठलेशरायारमजधीवल्लभकृतलेखः। .हे वैदर्भासन रुक्मिण्याद्या इति रुक्मिणी आद्या. यासामित्यतद्गुणसं- विज्ञानो. बहुव्रीहिः तथा च रुक्मिणीभिन्नाः - रोहिणीमादायाप्टौ : मिन्नास्ता : अपि मूलप्रकृतय इत्यर्थः। १० सुवो. ..'

·८. ७४ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ. ३४ श्लो. ६-९ तत्र प्रथमं वैदर्भी खविवाहप्रकारमाह चैद्याय मार्पयितुमिति । रुक्मिण्युवाच-चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकामुकेषु राजखजेयभटशेखरिताविरेणुः । निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथा- त्तच्छीनिकेतचरणोस्तु ममार्चनाय ॥ ८॥ राजा मत्पिता भ्राता वा । यावद्दास्यति ततः पूर्वमेव नेष्यतीति तन्निराकरणार्थ- मुद्यतकार्मुका राजानो जाताः । ततश्चैद्याय मामर्पयिष्यति राजद्वारा एवं स्थिते अजेयभटशेखरिताडिरेणुः भगवान्निन्ये । न जेयो भटोपि येप ते अजेयभटाः। भटः पदातिः कीर्तिवक्ता दूतरूपो वैतालिको वा । तेषां शेखरितः मुकुटेष्वधिरूढः अधिरेणुर्यस्य । तादृशं भगवन्तं जेष्यन्तीति दूरापास्तमत एव मां निन्ये । निःशङ्का- र्थमाह मृगेन्द्र इवेति । एवमावश्यकनयने हेतुः भागमिति । अन्येपामप्रयोजकत्व- माह अजावियूथादिति । अजानामवीनां च समूहात् । येपि सात्त्विका येपि राजसाः ते उभयेप्यप्रयोजकाः । एवं पुरुषोत्तमत्वं प्रकटितमिति । मम सर्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थ तचरणो ममार्चनायास्तु । प्रत्यक्षमेव तत्र सर्वपुरुषार्थसत्त्वमित्याह श्रीनिकेतेति । स्वभागत्वात् शरीरं स्वयमेव मोक्ष्यति । तत्र प्रसङ्गादागतो जीवः भगवद्भक्तिमेव' वान्छ- तीति निरूपितम् ॥८॥ यद्यपि द्रौपदी परिगणनां व्यत्यासेन कृतवती । तथापि क्रमेणैव ताः स्त्रियः खवृत्तान्तं निरूपयन्ति । अतस्तदनन्तरभाविनी सत्यभामा खवृत्तान्तमाह यो मे सनाभीति। सत्यभामोवाच-यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमाटुंमुपाजहार। जित्वक्षराजमथ रत्नमदात्स तेन भीतः पितादिशत मां प्रभवेपि दत्ताम् ।। ९ ।। सनाभिः सोदरो भ्राता तस्स वधो यद्यप्यन्यत्र जातः तथापि तद्वधेन तप्तहृदयः मत्पिता तेन अविचायव भगवति लिप्तोभिशाप: तमपमार्ट ऋक्षराज जित्वा । अथ भिन्नप्रकारेण स्वयं प्रतिगृह्य पारिवहतया दत्तं रत्नं तस्मै मत्पित्रे उपाजहार । ततो श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । चैचायेत्यत्र.। चरणस्य श्रीनिकेतत्वं व्युत्पादयन्ति तत्रेति, लक्ष्म्या देहो भोगार्थ वक्षसि तिष्ठति तत्र वक्षसि देहप्रसङ्गादागतो जीवो भक्त्ययं चरणे स्थिति वाञ्छति तथा च देहसं वक्षसि स्थितावपि अन्तःकरणं चरण एव तिष्ठतीति चरणस्य श्रीनिकेतत्वमित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ७५ भीतो मत्पिता तेन रत्नेन सह मामादिशदत्तवान् । यद्यपि तस्य भार्याः सिद्धाः। तथापि प्रभुरिति । अन्यस्मै दत्तामपि वाग्दत्ताम् । 'दत्तामपि हरेत्कन्यां श्रेयांश्चेदर आ- व्रजेत्' इति । क्षत्रियविपयमेतत् । नैतत्पूर्वर्पयश्चकुर्न करिष्यन्ति चापरे । यदन्यस्याप्य- नुज्ञाय पुनरन्यस्य दीयते' इति मनुवाक्यं प्रामणविपयं ऋषिपदप्रयोगात् । किंच । विवाहे धन्धूनामैकमयं मृग्यते तदैवाधिकारः। ततोधिकारसंपादनार्थमेव मां दत्तवान् । अतः प्रायश्चित्तार्थ दत्ताहं दोपनिर्घातार्थ जातेति स्वार्थ नावशिष्टेति न किंचित्कामये इत्यर्थः । अत एव भगवतः सां प्रिया । पित्रर्थमेव च व्यामृता । अत. एव 'तस्याः स्खों नास्तीति पारिजातापहरणं खर्गे च नयनम् । जाम्बवतीत्साह प्राज्ञायेति । जाम्बवत्युवाच-प्राज्ञाय देहकृदमुनिजनाथदेवं सीतापति त्रिणवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् । ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदहणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी॥१०॥ अज्ञाय अज्ञात्वा प्रकर्पण अज्ञात्वा प्राज्ञाय कश्चिन्मनुष्य इति भगवन्तं ज्ञात्वा मम देहकृत् कन्यापिता । महता पापेनैव कन्यापितृत्वं भवतीति । अत एव दुःखायैवेति शास्त्रम् । अतो भगवन्तं न ज्ञातवान् । अमुमित्यग्रे प्रदाह वस्तुतस्त्वयं निजः आत्मा नाथ: स्वामी दैवं पूज्यश्च । ननु तादृशो राम इति चेत्तत्राह सीतापति- मिति । पूर्व सीतायै महदुःखं दत्त्वा ततस्तां बहुधा अवतार्य तदर्थं वयमप्यागत इत्यर्थः । अज्ञानं तावदेव यावद्भगवतः सांनिध्यं न भवति । तत्र त्रिगुणानां भेदाः सप्तविंशति- तत्त्वानीति तत्तद्यवधानात् भगवदज्ञानमिति । तन्निराकरणार्थममुनाभ्ययुध्यत् । ततो व्यवधानेपु गतेषु परीक्षिते परीक्षायां जातायां भगवानेवायमिति ज्ञात्वा अहणं पूजायोग्यं मां पादौ प्रगृह्य मणिना सह उपाहरत् । एवं विवाहमुक्त्वा कामनामाह अहममुष्य दासी । यो हि स्वतम्रो भवेत् स कामयेत । अहं तु दासी दास्य- व्यतिरेकेणान्यदस्याः कामिकं न भवति ॥१०॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लमपुतलेखा। यो म इत्यत्र प्रायश्चित्तार्थमिति । विवाहस्य भोगार्यकत्वामावात् न कापि कामनोक्तेत्यर्थः । अत एवेति निःकामत्वादेवान्याभ्यः सकाशादतिमिया प्रारम्भे पितुर्दोप- निवृत्त्यर्थकत्वादन्ते पित्रर्थमेव व्यापृता 'सत्यमामा च पितरं हतं वीक्ष्य' इत्यादि बहु- व्यापारं कृतवतीत्यर्थः । व्यापतेति कर्तरि क्तः । अत एवेति अवतारसमाप्तौ सकामानां क्रममोक्षस्तेन स्वर्गादिलोकमोगो भवति निःकामानां तु सद्योमुक्तिरिति न खर्ग इत्यर्थः । प्राज्ञायेत्यत्र अज्ञायेति नपूर्वकत्वेपि छान्दसो ल्यप् । निणवेति निरावृत्ता नव छन्दसः कृत्वसुजभावः ततो हानीत्यनेन छान्दसं पररूपम् । .

·-- n श्रीसुबोधिनी-: [भा.स्कं.१०उ.अ.३४श्लो.१०-१३ ततः प्राप्ता कालिन्दी खवृत्तान्तमाह तपश्चरन्तीमिति । कालिन्युवाच तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया। • 'सख्योपेत्याग्रहीत्पाणिं याहं तद्वहमार्जनी ॥११॥ अर्जुनादिप्रेषणं व्याजार्थम् । वस्तुतस्तु स्वयमेवाज्ञाय संख्या सह उपेत्य पाणिमग्रहीत् । एवं विवाहमुक्त्वा कामनामाह .याहं तद्गृहमार्जनीति । मम तु कामना नास्ति स्वभावत एवाहं कालिन्दी तगृहस्स मथुरायाः मार्जनी शोधिका । तह वा सूर्यमण्डलं ततः शोधयित्वा.वा निर्गता । - अथवा । गृहदासीत्वं स्वस्याः कामितमेव जातमिति निरूपयति ॥ ११॥ ततोऽनन्तरा मित्रविन्दा स्ववृत्तान्तमाह यो मामिति । : भद्रोपाच-यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपा- निन्ये श्वयूथगमिवात्मवलि द्विपारिः। भ्रातृ॑श्च मेऽपकुरुतः.खपुरं श्रियोक- स्तस्यास्तु मेनुभवमङ्यवनेजनत्वम् ॥ १२॥ खयंवरे उप्रेत्येति । पूर्व स्वत एवासक्तापि भ्रात्रा निवार्य स्वयंवरे ,योजिता ततः खयंवरे खयमुपेत्य सर्वानेव विजित्य पैतृष्वज्ञेय्येवाहमिति खमागत्वादन्यभागमन्यो गृह्णन् या भवतीति श्वयूथगमिव द्विपारिः सिंहः धर्मभूरक्षकानपि राज्ञो जयतीति.। एवं मे भ्रातृनपकुरुतः विजित्य । यद्यपि विन्दानुविन्दौ द्वावेव प्रतिकूलौ तथापि . तत्पक्षपातिनोन्येपि गोत्रजा इति प्रावृनिति बहुवचनम् । चकारादन्येपि प्रतिकूला: सूचिताः । ततः स्वपुरं निन्ये द्वारकां मां नीतवान् । अनेन मध्ये विनो निवारितः । श्रियीक इति पुरस्य सर्वसमृद्विरुक्ता । ततः कामितमाह तस्य अङ्घयवनेजनत्वं अनुभवं जन्मनि जन्मनि भवतु गायवनेजनी पादप्रक्षालनकीं। एतत्कामितम् ॥१२॥ नामजिती वाह.सप्तोक्षण इति । सत्योपाच-सप्तोक्षणोतियलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् चीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् पवन्ध ह यथा शिशवोज्जतोकान् ॥ १३ ॥ अतियलं वीयं पराक्रमः सुतीक्ष्णे शृङ्गे च येषां तान् सप्त व्यसनात्मकान्। अत एव क्षितिपवीर्यपरीक्षणार्थ पित्रा कृतान् । यो हि व्यसनग्रस्तो भवनि स फुतो पीविहलेभारायारमजश्रीपाठ महालेराः । समोक्षण इत्यत्र अतिपलमिति इदमर्थकयनं विग्रहस्तु अतिपलसहित वीर्य येषां ते अतिपलयीताशाम,ते सुतीक्ष्णतामेति । तथानिरूपिता इति पळपीर्यतीश्नगायुक्ता निरूपिता इत्यर्थः । - - ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । '७७ भोक्ता भविष्यतीति स्वकन्याया मोगः सिध्यत्विति पित्रा ते कृताः। व्यसनानि च त्रिगुणा- मकानि । अतो पलीवास्तथानिरूपिताः। वीर्य सात्त्विकं, वलं.तामसम् , शृङ्गे राजसे। किंच । व्यसनानि धर्मादिभिर्निराकर्तुमशक्यानीति ज्ञापयितुं तेपां विशेषणम् । वीरदुर्मद- हन इति वीराः शूरा राजानः वीर्य धर्मस्थानीयमुक्तं तथापि दुरभिमानजनकत्वात् न व्यसननाशने समर्थमित्यभिप्रायेणाह . दुर्मदेति । वीराणां दुष्टं मदं मन्तीति दुर्मदहनः । अतस्तरसा शीघ्रमेव निगृह्य यतो व्यसनानामेव . व्यसनं भवति । ततः क्रीडन्निव लौकिकव्यापारेणैव तन्निग्रहं कृत्वा । हेयाश्चर्ये । वैदिकैरपि दुर्निवार्य कथं लौकिकेन निवारितवानिति लौकिकेपि प्रयासाभावायाह यथा शिशवोजतोकानिति । स्थूलाः अजवालकान् विभ्रतीति घालका एवं बन्धनाथ विम्रतीति । तथाप्येकेन न भवतीति बहुवचनम् । व्यसनशान्त्यर्थं सप्ततन्तुं यज्ञं वालकाः कुर्वन्तीति ध्वनितम् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान्निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥ ततः खामिलपिते सिद्धे पित्रैव दत्तां मां वीर्यमेव शुल्कं यस्याः। दासीभिः सहिताम् । राजन्यांस्तेषां चतुरङ्गिणी सेनां च पथि जित्वा मां खगृह निन्ये । कामनामाह तद्दास्यमस्त्विति ॥ १४ ॥ ततो भद्रा निरूपयति पिता म इति । भद्रोवाच-पिता मे मातुलेयाय कृष्णे कृष्णाय दत्तवान् । तचित्तां भ्रातृभिर्दत्तामक्षौहिण्या सखीजनैः॥१५॥ मम.मातुलेयो भगवान् श्रुतकीर्तिकन्येयम् । हे कृष्णे द्रौपदि कृष्णार्थ वा । विशेषतो दानहेतुः तच्चित्तामिति । भ्रातृभिर्दत्तामिति वाग्दानार्थ मातर एव द्वारकां गता इति ज्ञेयम् । इदं तु दानं सक्कल्पपूर्वकम् । अक्षौहिणी सख्यश्च दाने सहभावमापन्नाः ॥१५॥ कामनामाह अस्य मे पादसंस्पर्श इति । अस्य मे पादसंस्पर्शी भवेजन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्धाम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मनः ॥ १६ ॥ जन्मनि जन्मनि भवेदिति । यदा यदा भगवानवतीर्णो भविष्यति तदा तदा लक्ष्मीवदहमप्यागमिष्यामीति । ननु स्वयमेव तच्छक्तित्वाद्भविष्यति किमिति प्रार्थ्यत इति चेत्तत्राह कर्मभि म्यमाणाया इति । जीवभावात्कर्मसंपन्धः अन्यथ श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। स्थूला इति महान्तः पुरुषास्त्वजवालकान् विप्रति उत्थाप्यान्यत्र नयन्ति न तु तेषां वन्धनप्रयासापेक्षा वालका एवोत्थापनसामर्थ्याभावायथा कथंचिद्धृत्वा घन्धनं कुर्वन्ति तथा भगवानपि तावत एव प्रतिज्ञातत्वात् बन्धनमात्रमेव कृतवानित्यर्थः । .

·, 7 - श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३४श्लो.१४-१८ अन्यसंबन्धिनी कथं भवेयम् । किमतो यद्येवं तबाह येन पादस्पर्शेन तत्प्रसिद्धं ब्रह्मा- नन्दात्मकं श्रेयो भवति । आत्मनः स्वस्यात्मगामि वा । सप्तैता भक्तिभेदाः। अर्चनात्मा रुक्मिणी साच्छ्रवणं तदनन्तरा । सर्वपापक्षयः पूर्व यस्मादत्र निरूप्यते । एकान्ते च प्रदत्तेति तृतीया स्मृतिरुच्यते । चतुर्युव चतुर्थी स्यात् द्वितीया पञ्चमी मता । सर्वान्धलवतो दुष्टान् विनिवार्य कीर्तयेत् । पष्ठी तु सप्तमी प्रोक्ता सप्तमी तद्विपर्ययम् । नमने पादसंस्पर्शः प्रतिवारं भवेदिति । सख्यरूपा त्वष्टमीयं महती विनिरूप्यते ॥१६॥ लक्ष्मणा खवृत्तान्तं द्रौपद्यभिमाननाशायाह ममापीति । लक्ष्मणोवाच-ममापि राज्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह। चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृतः सुसंमृश्य विहाय लोकपान् ॥ १७॥ सा हि खविवाहमुत्कृष्टं मन्यते । राधावेधो हि दुर्लक्ष्यो भवति ततोप्यधिक- श्थेद्भगवत्कृतोपि भवेत् । ततो भर्तृसख्यं विहाय भगवत्सखी भवेदिति सा प्रथमं खमनः- प्रीतिमाह । स एव सख्यं प्राप्नोति यस्य जन्मप्रभृति जन्मान्तरेषु वा भगवत्येव चित्तं भवति । हे राज्ञीति सावधानतया श्रवणार्थ संवोधनम् । अच्युतत्वं भजनीयले मुख्यो हेतुः । जन्म भक्तोद्धारार्थमेव । कर्म तु मक्तकार्यार्थमेवेति श्रुत्वा कुलशीले वा । मुहुर्ना- रदगीतमिति निर्धारार्थ प्रमाणावृत्तिरुक्ता । मुकुन्दे चित्तमासेति । तदेकप्रवणं जातम् । अच्युतत्वादैहिकसुखदातृत्वं मुकुन्दत्वान्मोक्षदातृत्वमिति । तथापि योगिगम्यः कथं स्त्रीमात्रस्य वरणीयो भवेत् तत्राह पद्महस्तया किल घृत इति । पन हस्ते यस्या इति दीपमिव गृहीत्वा सर्व दृष्ट्वा विचार्य ग्रहणं निरूपितम् । ननु तावता किं त्वयान्यो ग्राह्य इति चेत्तबाह विहाय लोकपानिति । अन्ये लोकपालाः अप्रयोजकाः सुदुष्टा इति ज्ञापितम् ॥ १७॥ ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सलः। वृहत्सेन इति ख्यातस्तथोपायमचीकरत् ।। १८॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमगधीपाठमखलेगा। अस्य म इत्यत्र जीवभावादिति मानुषभावस्वीकारात् कर्मसंयन्पोपि स्वीकृत इत्यर्थः । अन्यसंयन्धिनीति पिनादिसंबन्धिसंपन्धिनीत्यर्थः । जनने सत्येव पिमाघ- पेशेति मायः । द्वितीया पत्रमीति पयमी मित्रविन्दा द्वितीया कीर्तनरूपेत्यर्थः ।

·७९ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता। यत्परं मनस्तस्मै देयमिति खयं दाने लजा. भवतीति साधारणखयंवरे च यः कश्चिद्रहीष्यतीति पणवन्धो महान् कर्तव्य इति । मम पिता मन्मतं ज्ञात्वा दुहित- वत्सलः यथा भवति तथोपायं कृतवानित्यर्थः ॥ १८॥. तमुपायमाह यथा खयंवर इति । यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः। अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम् ॥१९॥ पार्थेप्सया अर्जुन एव गृह्णात्विति । ततोपि मदीयो विशिष्ट इत्याह अयं तु पहिराच्छन्न इति । स तु पहिर्दश्यते परं जले । जले तस्य प्रतिच्छाया उपलभ्यत इत्यर्थः । मदीयस्य तु जलेप्युपलम्मो नास्ति । सर्वथा पहिराच्छन्न एव । अतः पार्थ- स्थाप्यगम्यं भविष्यतीति पितुरभिप्रायः ॥१९॥ ततः सर्वे घलोन्नद्धाः समागता इत्याह श्रुत्वैतदिति । श्रुत्वैतत्सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितुः पुरम् । सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्रशः॥ २० ॥ आगमने तेपांचलमाह सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञा इति । अनशस्त्रयोपैदिकलौकिकयोः क्षेपाक्षेपरहितयोर्वा तत्वं सरूपं अत्र स्थित्या प्रक्षेपे एवं लक्ष्यं भवतीति अस्मिन् वा शस्त्रे योजिते लक्ष्यवेध इति । अकस्माद्विस्मरणे समाकम्पे वा सोपाध्यायाः सहस्रश इति । एकस्य भने अपरो ग्रहीष्यतीति स्वतस्तेभ्य आदानेपि प्रतिष्ठा न भवतीति ॥ २० ॥ पित्रा संपूजिताः सर्वे यथावीर्य यथावयः। आददुः सशरं चापं चेद्धं पर्पदि मद्धियः॥ २१ ॥ समागताः सर्व एव पित्रा संपूजिताः। परं तारतम्यानुसारेण तत्र तरतमभावे नियामक वीर्य वयच मिलितम् । अन्यथा तदुपाध्यायानामेव पूजनं स्यात् । तत्रैव भगवन्मघ्रामिमत्रितं धनुः सरं च तत्रैव स्थापितं ते समाददुः । आदाने हेतुः चेद्धम् । पदि समायाम् । यतो मद्धिय इति मत्कामाः ॥२१॥ ततस्तेषां मङ्गप्रकारमाह आदाय व्यसृजनिति । आदाप व्यसृजन्केचित्सजीकर्तुमनीश्वराः। आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेमुना हताः॥२२।। तत्र हेतुः सज्जीकर्तुमनीश्वरा इति । केचित्पुनः वेधमानमेव पणीकृतमिति सजीकरणमप्रयोजकमिति । अन्यैर्वहुभिर्वा सजीकृतमेव धनुः । आदाय कोठपर्य ज्यामाकृप्य अमुना धनुपा हताः सन्तः पतिताः । कर्णान्तं ज्यांकर्पणं कर्तव्यं कोष्ठप्रदेशे तु ज्या तिष्ठत्येव । तस्यैवान्ते समीपे कयंचिदानीतवन्तः तावतव पलक्षयो जात इति । तथैव पतिताः । तदनन्तरं स्वोपरि पतितेन धनुपा हता इत्यर्थः ।। २२ ॥

·८० श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ.३४श्लो.१९-२७ : : एवमप्रसिद्धानां स्वरूपमुक्त्वा.प्रसिद्धानामाह सज्यं कृत्वेति । :. ..सज्यं कृत्वाऽपरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः। भीमो दुर्योधनः कर्णो नाविदुस्तदवस्थितिम् ॥ २३ ॥ अपरे पूर्वोक्तभ्यः अन्ये । मागधो जरासन्धः। अम्यष्ठो भगदत्तः हस्तिप- त्वात् । चेदिपः शिशुपालः तथैव भीमो दुर्योधनः कर्णश्च तथापि तस्य मत्स्यस्य अवस्थितिं न विदुः क तिष्ठतीति ॥ २३॥ मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् । : पार्थों यत्तोऽसृजवाणं नांच्छिनत्पस्पृशे परम् ॥ २४ ॥ ततोर्जुनः'आच्छादनसहितस्य जले प्रतिविम्वं दृष्ट्वा जलाभासं तत्र ज्ञात्वा अमुक- स्थाने तिष्ठतीति निश्चित्य यत्तः सन् पार्थःयाणमसृजत् । तावतापि लक्ष्यं नाच्छिनत् । परं पस्पृशे स्पर्शमेव संपादितवानिति । नरनारायणयोरेतावदन्तरं शक्तिद्वयमकस्य पूर्णम् । अपरस्सैका कथंचिदिति ॥ २४ ॥ एवं साधारणप्रसिद्धातिप्रसिद्धनिराकरणे जाते सर्व एव - निवृत्ता इत्याह राज- न्येपु निवृत्तेष्विति । राजन्येपु निवृत्तेषु भग्नमानेपु मानिषु । भगवान्धनुरादाय सजं कृत्वाथ लीलया ॥२५॥ . तस्मिन्संधाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृजले । छित्त्वेपुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि । देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुहर्पविह्वलाः॥२७॥ ततः कृष्णः किं करिष्यतीति शशां वारयितुं भगवानित्याह लीलया च सज्ज कृतवान् ।. अनेनादित आरभ्य स्वयमेव · सर्व कृतवान् न त्वन्यशेषः स्थापित इति ज्ञापितम् । लीलया मत्संतोपार्थम् । तस्मिन् संधाय विशिखमिति लौकिक- न्यायेनैव मारितवानिति ज्ञापितम् । ततोर्जुनसंतोपार्थ सकृन्मत्स्यं जले वीक्ष्य. इपुणा छिच्या जलेऽपातयत्। तस्मिन्नेव समये अभिजिलग्नं तेनैव सर्व दोपाः परिहता इति लौकिक एप.प्रकार उक्तः । ततो भगवता सर्वजीवाशक्यं कृतमिति इदमेकं चरित्रं लोके सगुत्पन्नमिति संतोपादिवि दुन्दुभयो नेदुः जयशब्दाश्थ,। भूमावपि नरदुन्दुमयो जयशब्दा। ततो देवानां भगवान् स्वोत्कप प्रकटीकृतेषान् । अतः परं दैत्यवधं, करिष्यतीति सतोपाइयांचकारादन्येपि सिद्धादयः फुसुमासारान् मुमुचुः हर्पण विहलाच जाताः ॥२५ ॥ २६ ॥ २७ ॥.... ... १.शान कियामा २ज्ञानम् । .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ततः पणः सिद्ध इति मया वृत इत्साह तद्रङ्गमाविशममिति द्वाभ्याम् । तद्रगमाविशमहं कलन् पुराभ्यां पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्वलरत्नमालाम् । नूने निवीय परिधाय च कौशिकाग्ये सबीडहासवदना कवरीधृतसक्॥२८॥ आत्मानं वर्णयत्येकेन । द्वितीयेन खक्रियाम् । विपयाः पञ्चविधाः शब्दादयः पश्चापि मयि सन्तीति पञ्च विशेषणानि । तादृशी अहं तद्रणस्थानं प्रविष्टा यत्र विवाहो- त्सवः। कलनपुराभ्यामिति सशब्दान्याभरणानि निरूपितानि, एतादृशपयामुप- लक्षिता । कनकोज्वलरत्नमालामिति रूपसंपत्तिनिरूपिता । सा माला भगवतः कण्ठे देयेति खतुल्यतां निरूपयन्ती स्वस्यैव रूपातिशयं निरूपयति । ततः कौशिकाग्ये पट्टवस्त्रद्वयम् , एकं निवीयोपरि धृत्वा, अपरं परिधाय, चकारात् कञ्चुकवदपि कृत्वा, अनेन स्पर्शात्को निरूपितः । सवीडहासवदनेति रसः । ब्रीडा आन्तरभाव- सूचिका। हासो बहिर्मोहजनकरूपः। कयाँ धृताः स्रजो ययेति गन्धः ॥ २८॥ उन्नीय वक्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्वि- इण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षः। राज्ञो निरीक्ष्य परितःशनकमुरारे- रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥२९॥ एवं सर्वगुणपूर्णा मुरारेरंसे स्वमालां निदधे । अग्ने रसशसाव्यावृत्त्यर्थं राज्ञा निरीक्षणं कृतवती वनमुन्नीय । वस्योन्नयने हेतुः उरुकुन्तलकुण्डलत्विद्गण्ड- स्थलमिति । उस्कुन्तला यस्मिन्मुखे, तेन कुन्तलानां प्रतिवन्धव्यावृत्त्यर्थमुन्नयनम् । कुण्डलत्वियुक्तगण्डस्थलमिति समदर्शने विद्युताहते इव नेत्रे कुण्डलकान्याघाताद् विषयदर्शने न समर्थे । अनेन प्रदर्शनार्थ मुखवर्णनापि कृता। किंच। यथा तेपां प्रतिघातकत्वं म भवति तथा दृष्टवती तदर्थमाह शिशिरहासकटाक्षमोक्षरिति । शिशिरः सर्वतापहारी यो हासः उत्पन्न एव सर्वाहादकरः तत्सहिता ये कटाक्षमोक्षाः एकेन वशीकरणमपरेण हननमिति । आदौ दर्शनं न दोपाय । सर्वानेव राज्ञो निरीक्ष्य श्रीयिट्टलेशरायारमननीयउभसलेसः । तद्रगामित्यत्र । ननु कनकोवलेत्यनेन माठाया रूपं वर्णितं न तु स्वस्सेत्सत आहुः सा मालेति । मालायाः कनकवर्णतया स्वतुल्यलेन तद्पनिरूपणेन स्वस्यैव रूपं निरूपितमित्यर्थः । उग्नीयेत्या । अग्र इति अन्यानदृष्ट्वा वरणे अन्यस स्वगुणशीलदर्शनशश्या मार्गे रसशक्षा स्यादतः सर्वानिरीक्ष्य तेषां हीनलं योधयन्ती मगवन्तं वृतवतीत्यर्थः। " सुमो.

·८२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्क.१०उ.अ.३४.लो.२८-३२ परितः शनकैदृष्टिं प्रसारयन्ती तत्र भगवन्तं दृष्ट्वा तस्स मुरारेरंसे अनुरक्तहृदया सती मनोमालां दत्त्वा खमाला खप्रतिकृतिरूपां रत्नमालां च अंसे निदधे ॥ २९॥ तन्मम वरणं सर्वसंमतं जातमिति ज्ञापयितुं तदानीमुत्सववाद्यान्याह तावन्मृदङ्ग- पदहा इति । तावन्मृदङ्गपटहाः शङ्ख भेर्यानकादयः। निनेदुर्नटनर्तक्यो नऋतुर्गायका जगुः॥ ३० ॥ पञ्चैतानि मङ्गलवाद्यानि नित्यानि । गीतवाद्यनृत्यानि वक्तव्यानीति वाद्यान्युक्त्वा नृत्यमाह नटनर्तक्यो नन्तुरिति । गानं चाह गायकाच जगुरिति ॥ ३० ॥ ततो यजातं तदाह एवं घृते भगवतीति । एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपाः। न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धिनो हृच्छयार्दिताः ॥ ३१॥ भगवत्त्वात्सर्वसंपत्तिः ईशत्वादावश्यकः । अन्ये नृपयूथपा इति नृपाणां यूथपत्वं शूकरत्वं निरूपितम् । एकचरो हि सिंहः । यूथचरास्त इति तेषां वध्यत्वं निरूपितम् । ततो न सेहिरे । अनेन तेपामन्तःकरणदोषो निरूपितः । याज्ञसेनीति विश्वासार्थ संबोधनम् । यज्ञरूपा सेना यस्य स यज्ञसेनः तस्य कन्या याज्ञसेनी । यज्ञादेवो- त्पन्नेति । यतः स्पर्धिनः भगवता सह स्पर्धायुक्ताः । मदर्थ हृच्छयेन कामेनार्दिताः। एवमन्यकृतो दोपः स्वभावकृतश्च निरुक्तः ॥ ३१ ॥ ततो भगवता यत्कृतं तदाह मां तावद्रथमारोप्येति । मां तावद्रथमारोप्य हयरनचतुष्टयम् । शामुद्यम्य संनद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुजः ॥३२॥ तावता कथं निस्तार इति शङ्कां वारयितुमाह हयरत्नचतुष्टयमिति । 'स्यमन्तकः कौस्तुमश्च स्पर्शश्चिन्तामणिस्तथा । चत्वारो मणयः प्रोक्तास्तत्तुल्याः कृष्णवाजिनः' ।। ततः शाहमुद्यम्य कवचेन सन्नद्धः आजौ सङ्ग्रामे चतुर्भुजः सन् तस्यौ। 'साधनस्य च रक्षायाः क्रियायाः सर्वरूपतः । कालस्यापि स्वचेष्टायाः परिग्रह इहोदितः ॥ ३२ ॥ धीविट्टलेशरायारमनीयमकृतलेसः । मां तापदित्यत्र । साधनस्य चेति असिश्चम वाणा धनुश्चेति क्रमः । ॥ चतुसिंशाध्यायव्याख्या समाप्ता ।।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । विभीषिकार्यमेतत्परिगृहीतवान् न तु तेषां मारणार्थ तथा सति भुम्यर्थं मारणं न स्यात् । अत एव दारुकेण भगवत्प्रेरितेन रथो द्वारकायामेव नीत इत्साह दारुक- श्वोदयामासेति। दारुकश्चोदयामास काश्चनोपस्करं रथम् । मिपतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३ ॥ काञ्चनोपस्करत्वेन लघुता शीघ्रगमने बन्धनाभावश्च सूचितः। मिपतांभूभुजा- मिति तेपामपि क्रियाशक्तिः भगवतैव चतुर्भुजत्वेन स्वीकृतेति ज्ञानशक्तिरेवावशिष्टेति । राज्ञीति परिज्ञानार्थम् । किंच । ते रूपाद्याश्चर्येणैव व्यामोहिता इति -ज्ञापयितुं दृष्टान्त- माह मृगाणां मिपतामेव सतां यथा मृगराड् हरतीति ॥ ३३॥ ये तु दूरे स्थिताः दर्शनानन्दं न प्राप्तवन्तः ते केचित् समागता इत्साह तेऽन्व- सज्जन्तेति । तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निपेढे पथि केचन । संयत्ता उद्धृतेप्यासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥ केचन मूर्खाः दूरे स्थिताः अन्वसज्जन्त भगवन्तमन्वसजन्त । पथि नयन- निपेषं कर्तुं पथि प्रान्ताः । संयत्ताः सावधानाः । उद्धृतेष्वासाः धपि विस्फूर्य । अनेन भगवत्तुल्यता सामग्र्या निरूपिता । तथापि शब्दमात्रता तेषु । अर्थस्तु भगवत्ये- चेति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह ग्रामसिंहा इति । सिंहवाच्यतुल्यत्वेपि यथा ग्रामसिंह- सिंहयोरन्तरम् ॥ ३४ ॥ ततो यजातं तदाह ते शाङ्गच्युतयाणौधैरिति । ते शाच्युतवाणीधैः कृत्तयाहृद्धिकंधराः। निपेतुःप्रधने केचिदेके संत्यज्य दुद्रुवुः॥ ३५ ॥ एकोपि शाई योजितः तस्माच् च्युतश्चेद्वाणीघतामापद्यते । अत एकेनैव याणेन कृत्तयाङ्गिकंधराः पोढा छिन्ना भवन्ति । ततः प्रधने निपेतुः । एके तु संत्यज्य दुद्रुवुरिति प्राणमानयोश्छेदो निरूपितः ॥ ३५॥ ततः समार्यस्य द्वारकाप्रवेशमाह ततःपुरीमिति । ततःपुरी यदुपतिरत्यलंकृतां रविच्छदध्वजपदचित्रतोरणाम् । कुशस्थली दिवि मुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत्तरणिरिच सकेतनम् ।। ३६॥

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३४.श्लो.३३-३९ अयं विवाहः सर्वसंमत इति ज्ञापयितुं ततः यदुपुर्यामुत्सवो निरूप्यते । आदौ सर्वैव पुरी अत्यलंकृता । रविच्छध्वजपटचित्रतोरणा रविमपि छादयन्तीति ध्वजपटाश्चित्तोरणानि च उपरि मध्ये च शोभा निरूपिता । अलंकरणं त्वधः लेपादिना । कुशस्थलीमिति स्थानस्य सर्वाभेद्यत्वं निरूपितम् । दैत्यसंवन्धेन निन्दितत्वमा- शझ्याह दिवि भुवि चाभिसंस्तुतामिति । गुप्ततया प्रवेशं वारयति तरणि- रिवेति ॥३६॥ एवं स्वस्थान्तनिर्वाहमुक्त्वा तत्र गत्वा पिता सर्वमेव विवाहयोग्यं कृतवानित्याह पिता मे पूजयामासेति। पिता मे पूजयामास सुहृत्संवन्धिवान्धवान् । महाहवासोलङ्कारैः शय्यासनपरिच्छदैः॥ ३७ ॥ सुहृदादयो भगवदीयाः । महार्हा अमूल्याः वासःप्रभृतयः । शय्या आसनानि परिच्छदाश्च गृहोपकरणानि ॥ ३७॥ ततः पारिवहदानमाह दासीभिरिति । दासीभिः सर्वसंपद्भिर्भटेभरथवाजिभिः। आयुधानि महाणि ददौ पूर्णस्य भक्तितः॥३८॥ सर्वाः संपदो यासु वस्त्राभरणरूपाद्याः । भगवदर्थमेव वा अन्याः संपदः । तथा भटेभरथवाजिनश्च सेनाङ्गानि । अमूल्यान्यायुधानि च दत्तवान् । तत्र प्रयोजनमाह भक्तित इति । हेत्वन्तरं वारयति पूर्णस्येति ॥ ३८॥ कामनामाह आत्मारामस्येति । आत्मारामस्य तस्येमा वयं च गृहदासिका। सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्वा तपसा च यभूविम ॥ ३९ ॥ सर्वाभिर्दास्यमुक्तं नोपपत्तिरिति स्वयमुपपत्तिं चाह आनीताः परं सर्वाः रमयति प। स्वयं त्वात्मन्येव रमते । अस्मिन्नर्थे प्रमाणं प्रसिद्धिस्तस्येति । इमा रुक्मिण्याद्याः । चयमिति मुख्यतया निरूपिताः चकारादन्याश्च । सर्वा एव गृहदासिकाः भगवदर्थे- नोपयुज्यन्त इति । इदमप्यत्यन्तदुर्लममित्याह सर्वसङ्गनिवृत्येति । पूर्वजन्मनि सर्वसङ्ग- निवृत्तिं कृत्वा तपश्च कृत्वा इमामवस्यां प्राप्ता इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ महिप्यः एकमावापन्नाः रोहिणीप्रमुखाः स्ववृत्तान्तमाहुः भौमं निहत्येति । मदिप्य ऊचुः-भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाय नः क्षितिजये जितराजकन्याः।

·- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ८५ निर्मुच्य संमृतिविमोक्षमनुस्मरन्तीः पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकामः ॥४०॥ · सगणं सेवकसहितं तद्रक्षकदेवसहितं वा । युधीति न चौर्यादिना तद्वधः । ततः तेन रुद्धा नः अस्मान् ज्ञात्वा निर्मुच्य पादाम्बुजंस्मरन्तीः परिणिनायेति संवन्धः । अथ भिन्नप्रक्रमेण निर्मुच्येति संसारादेहात् चिन्तातश्च मोचनं निरूपितम् । तासां निरोधहेतुमाह क्षितिजये ये जिता राजानस्तेपां कन्या इति । भगवतो देहेन निर्मोचनं किमाश्चर्यम् । यस्य पादाम्बुजं संमृतिविमोक्षं संसृतरपि मोक्षो यस्मादिति चेद्वयं स्मरामः तदास्माकं का चिन्तेति साधनं निरूपितम् । अत एव परिणिनाय । खार्थतां वारयन्ति य आप्तकाम इति ॥४०॥ खस्स कामनामाहुनिभिः न वयमिति । न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भोज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम् ॥४१॥ हे साध्वीति संवोधनं मात्सर्यकटाक्षामावाय। साम्राज्यं सार्वभौमम् । खाराज्यमात्मारामता, अनेन सर्वदुःखामावो निरूपितः।अपीति सर्वभोगा विद्यादयोपि संगृहीताः । उत पुनर्भाज्यं इदानीं तु भगवता सह भोज्यं कामयामह एव । वैराज्यं ब्रह्माण्डरूपत्वम् । पारमेष्ट्यं ब्रह्माण्डाधिपत्यम् । वेत्यनादरे । आनन्त्यं मोक्षः । हरेः पदं सायुज्यादि ॥११॥ एवं लोकसिद्धानि फलान्यनूय निषेधन्ति कामयामह इति । कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः। कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्धा वोढुं गदाभृतः॥४२॥ पूर्वोक्तान् न कामयामहे । अग्निमं तु कामयामहे । तकिमित्याकाहायामाह एतस्य भगवतः श्रीयुक्तचरणरजः । तद्रजो वर्णयन्ति श्रियः कुचकुडमगन्धाढ्य मिति । तर्हि यया श्रीः स्ववक्षसि चरणस्थापनं कामयते एवं किं भवतीमिरपीति चेत् तत्राह मूर्भा चोदुमिति । नन्वेतदसंगतं प्रतिमाति चरणश्चेन्मूनि तिष्ठति तदा तद्रजो निरन्तरं तिष्ठति । स विपमे कथं तिठेदित्याशवाह गदाभृत इति । अस्मामु चेकिंचिन्न कर्तव्यं तदा गदामवलम्न्य स्थास्यति । इतरया गदया समं करिष्यतीति वा भावः। स . हि कठिनेपि तिष्ठतीति ज्ञापनार्थ वा यया प्रमशिलायां स्थितः ॥ ४२ ॥ ननु कामनाओत्यक्तव्याः सर्वा एव त्यक्तव्याः किं रजःकामनया इत्याशझाद ग्रजखियो यद्वान्छन्तीति । ब्रजस्त्रियो यद्वान्दन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीम्यः। गापधारयतो गोपाः पादस्पर्श महात्मनः ॥ ४३ ।।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३४.श्लो.४०-४३
तदेव सर्वोत्तममिति ज्ञातव्यं यं नीचोपि लोकः प्रसिद्धं परित्यज्य चेद्वाञ्छति ।
यथात्यन्तं क्षुधितः प्राप्तमपि भोजनं परित्यज्य यद्यन्यद्वाञ्छेत् तदा तद्भोजनादुत्तम-
मित्यध्यवसेयम् । तृप्तश्चेद्वाञ्छति तदा नैवमतो नीचान्नीचमेव दृष्टान्तीकुर्वन्ति । व्रज-
स्त्रियो हि लोकोत्कृष्टं न दृष्टवत्य इति कदाचिदैन्द्रपदं वाञ्छेयुः तेपि चेत्तत्परित्यज्य
रज एव वाञ्छन्ति । ततः पुलिन्द्योपि ततो नीचाः तथा तृणवीरुधोपि 'आसामहो
चरणरेणुजुपाम्' इति वाक्ये निरूपितम् । तथा गावोपि वाञ्छन्ति ता एव चारयतो
भगवतः खयं तुल्या अपि गोपाः पादस्पर्शमेव वाञ्छन्ति । कात्रोपपत्तिरिति चेत्
तबाह महात्मन इति । महानेवात्मा इत्थंभूतानुभाव इत्यर्थः। युक्तिस्तु पूर्वमेवोक्ता ।
भगवदीयशरीरं तेनैव भवतीति 'भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः' इति च ॥ ४३।।
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे चतुस्त्रिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३४ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ८७ श्रीकृष्णाय नमः। पञ्चत्रिंशोध्यायः। पञ्चत्रिंशे सात्त्विकानां फलोत्को निरूप्यते । सन्मानसंग्रही चैव ऋणापाकरणं तथा ॥१॥ निरुद्धानां हि लोकैसिन् दुर्लभं चेति रूप्यते । तदीयत्वं फलं नान्यदिति चोक्तं समासतः ॥२॥ आत्मीयानां निरोधं हि हरिरत्र करोति हि। अतः फलं पूर्वमेव सिद्धरीत्या तु बोध्यते ॥३॥ अद्भुता भगवल्लीला निरोधः फलसूचकः । फलं तु फलतासिये किमाश्चर्यमतः परम् ॥४॥ पूर्वाध्याये भगवतः स्वीयकरणलीला सर्वापि निरूपिता, दृष्टा अदृष्टा च, दृष्टा भगवत्कृतिः, अदृष्टं चरणरज इति, उभयोः संपत्तौ भगवदीयत्वं सेत्स्यति अतस्तासां स्त्रीणामत्याश्चर्य भगवचरित्रं श्रुत्वा भगवति सहानुवन्ध आश्चर्य च जातमित्याह श्रुत्वेति । श्रीशुक उवाच-श्रुत्वा पृथा सुबलपुन्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपल्य उत स्वगोप्यः । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्या पिसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्यः॥१॥ द्रौपदी प्रसङ्गं परं कृतवती । उपविष्टास्तु श्रवणार्थं सर्वा एव । अतो मुख्या: नामत उच्चार्यन्ते। सुबलपुत्री गान्धारी। याज्ञसेनी द्रौपदी। माधवी सुभद्रा । अथ क्षितिपपत्यः इतरराजस्त्रियः । उत खगोप्यश्च । अथद्वयमुतेति च स्त्रीणां श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवलमकृतलेखः । पञ्चत्रिंशे कारिकासु। फलोत्कर्प इति तदीयत्वरूपः फलोत्कर्षः। ऋषीणां सन्माननं यज्ञार्य तेषां संग्रहणं यज्ञेन ऋणापाकरणं च निरूप्यत इत्यर्थः । पूर्व निरूपित- स्यापि तदीयत्वस्य पुनर्निरूपणे हेतुमाहुः निरुद्धानामिति । अस्मिन् लोके निरुद्धानां लौकिकैः कामैः सर्वतो यद्धानां तदीयत्वं दुर्लभमिति हेतोः प्रथमश्लोके तदीयत्वं निरूप्यते भगवत्कृपया सुलभमपि भवतीति चकारः। फलमिति तदीयत्वादन्यत्फलं नेत्यपि सूचित. मित्यर्थः । आत्मीयानामिति निरोधस्स स्कन्धार्थत्वान्मुख्यत्वेन स एव विधयो भवति अतस्तदीयत्वरूपं फलमनुवादरीत्या योध्यत इत्यर्थः । फलसूचक इति ताटक्फलवतां निरोधकयनेन तेपु तादृक् फलवत्वं सूच्यत इत्यर्थः । फलं त्विति अब विधीयमानेन सन्मानसंग्रहमणापाकरणरूपफलेन निरोषस्य सफलता नास्ति किंतु तदीयत्वरूपफलेनैव सफलतेत्यर्थः।

·८८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३५:श्लो.१-५ चतुर्विधत्वमुपपादयति । सात्त्विक्यो राजस्थः तामस्सो निर्गुणाश्चेति । एताः सर्वा एव कृष्णे परमानन्दे सर्वेपामात्मभूते सर्वदोपनिवर्तके प्रणयः स्नेह एव अनुबन्धो यासाम् । भगवत्पत्नीनां तु विवाहादिरूपो बाह्योऽपि संवन्धोऽस्ति । अस्माकं तु साक्षात्संबन्धः प्रणय एव । अतः कथं भगवदीया भविष्याम इति । कथं चेयमवस्था च भविष्यतीति सर्वा एव विस्मयं प्राप्ताः । स्मेति प्रसिद्ध । कदाचिद्विस्मयो बायोपि भवतीति क्रियान्तरमप्याह अश्रुकलाकुलाक्ष्य इति । अश्रूणां कलाभिः आकुलानि अक्षीणि यासां । कलाशब्दः शोकं वारयति । आकुलत्वं ज्ञानक्रियायाः व्यापृतत्वं बोधयति ॥१॥ एवं पूर्वोक्तसाधनस्य फलाकाहां निरूप्य भगवानेव फलमिति ज्ञापयितुं साधनाना- मेतच्छेपत्वं प्रतिपादयन् मुनीनामागमनमाह इत्थं संभापमाणाखिति । इत्थं संभापमाणासु स्त्रीभिः स्त्रीपु नृभिः । आययुर्मुनयस्तत्र रामकृष्णदिदृक्षया ॥२॥ स्त्रीभिः स्त्रीषु नृभिषु सर्वेपामेव भगवत्संवन्धिनां भगवत्परता निरूपिता भवति । येन संमर्देपि मुनीनामागमनं न विरुध्येत। अत एव तत्र मुनयः आययुः। यत्रैव यस्याभीष्टं फलं तत्रैव तस्यागमनम् । अतो रामकृष्णावत्र वतते इति तद्दिक्षया मननेन ज्ञात्वा मननं साधनमपि परित्यज्य समागता इत्यर्थः । इदानीं बाह्यक्रिययैव प्राप्यत इति भावः ॥ २॥ तान् गणयति द्वैपायन इति त्रिभिः । द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसितः। विश्वामित्रः शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतमः॥३॥ रामः सशिष्यो भगवान्वसिष्ठो गालवो भृगुः। पुलस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो वृहस्पतिः॥४॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिराः । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥५॥ अनापि सात्त्विकादिभेदाः। गौतमान्ता नव सात्त्विकाः । तत्रापि भेदत्रयम् । उत्तमौ द्वौ, मध्यमाः पद, एकश्चापर इति । रामादयोऽपि नव राजसाः । रामः श्रीविद्यलेशरायास्मजीवछमकृतलेसः। श्रुत्येत्सत्र । ज्ञानक्रियाया इति चाक्षुपज्ञानजनिका दर्शनक्रिया भगवत्येव व्यापतेत्यर्थः। इत्थमित्यस्यामासे एचमिति श्रुत्वा विस्मिता इत्युक्त्या पूर्वाध्यायोक्तस्य श्रवणरूपस्स साधनस्य फलाकाहा निरूपितेति भावः । साधनानामिति मननादिसाधनवतामपि भगवदर्शनार्थमागमनेन सापनानां भगवच्छेपत्वं निरूपितं तेन भगवानेय फल- मिनि सिद्धमिति मायः।

·। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । परशुरामः स भगवानेव तथापि तच्छिष्यास्तत्थानीयाः । यां लीलां प्रकाशयति सा निरूप्यते । द्वितादयो यहव एव । ब्रह्मपुत्रः पुलहः । अङ्गिरसो वा विशेषणम् । एते प्रकारनिरूपकाः ॥३॥४॥५॥ ततो यजातं तदाह तान् दृष्ट्वेति । : तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादयः। पाण्डवाः कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥६॥ लोके तद्गुणाः प्रसिद्धा इति तेषां बुद्धिमनुसृत्य व्यवहार वा समाश्रित्य सन्माननां कुर्वन्ति सर्व एव । सहसोत्थायेति । अत्रापि भेदत्रयं साधारणाः भक्ताः भगवांश्चेति । तत्र सर्व एव प्रणेमुः। तत्र हेतुर्विश्ववन्दितानिति ॥ ६॥ तानानचुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्याय॑माल्यधूपानुलेपनैः ॥७॥ ततस्तानानचुः । यथा यथावत् । सर्व एव । यथा वा लोकस्थाः सर्वे भगव- न्मार्गानभिज्ञास्तथाऽभिज्ञा अप्यानचुरित्यर्थः । यदि भगवान् न पूजयेत् तदा द्वैविध्य- मापद्यतेति सहरामः अच्युतोऽप्यर्चयत् । आर्चयदिति सन्धिरापः । अडागमाभावो वा । अर्चनाप्रकारमाह स्वागतासनेति ॥ ७ ॥ स्तोत्राभावे कायिकं सर्वं नटवद्भवतीति स्तुतिमाह उवाच सुखमासीनानिति । उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुत् विभुः। सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वतः ॥ ८॥ यतो भगवान् कर्तव्यं जानाति । भगवतोऽपि तादृशकथने हेतुः धर्मगुविति । तावतापि न काचित्क्षतिरिति विभुरिति । धर्मगुप्तनुरिति माठे धर्मरक्षार्थमेव तनुर्यस्येति । मुनिस्तोत्रादिकमपि अवतारकार्यमेवेति सूचितम् । यस्मिन् स्थाने स्तोत्रे कृते लोकप्रसिद्धि- भवति तादृशमिदं स्थानमिति ज्ञापयितुमाह सदसस्तस्य शृण्वत इति । महत इति माहात्म्यं प्रकृतोपयोगि । यतवाच इति सावधानता च तथा । पञ्चमिमंगवानाह स्तोत्रं तेपां महात्मनाम् । तन्मुखान्निर्णयं वक्तुं पूर्वपक्षोक्तिरूपतः ॥ ८॥ आदौ मगवान् तेपां दर्शनं स्तौति अहो वयमिति । श्रीभगवानुवाच-अहो वयं जन्मभृतो लब्धं काल्यैन तत्फलम् । देवानामपि दुःप्रापं यद्योगेश्वरदर्शनम् ॥९॥ अहो इत्याश्चर्ये । वयमिति श्लाघायाम् । जन्मभृतो वयमेव सफलजन्मान इत्यर्थः । कथमित्याकाहायां जन्मफलं जातमिति निरूपयति लब्धं कारपन तत्फल- मिति । जन्मफलं ज्ञानादिकमपि भवति धर्मश्च परं कालयेन फलम् । तस दुर्लमलमाह १२ मुबो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३५ श्लो. ६-११ देवानामपि दुःप्रापमिति । यस्माद् योगेश्वराणां दर्शनं देवानामपि दुर्लभम् । यत इन्द्रो महतापि कष्टेन बृहस्पतेर्दर्शनं न प्राप्तवान् । तदुक्तं षष्ठे ॥ ९॥ केवलं दर्शनस्य दुर्लभतां निरूप्य तत्संवन्धिनां सर्वेषामेव निरूपयन् अस्स फलत्वे तर्कमाह किं स्वल्पतपसामिति । किं खल्पतपसां नृणाम यां देवचक्षुपाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रहपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥ देवादीनां महत्तपो भवत्येव । मनुष्याणामेव न भवतीति ज्ञापयितुं नृणामित्यु- क्तम् । अल्पतपस्त्वे हेतुः अर्चायां देवचक्षुपामिति । अर्चा प्रतिमा आदौ जडाजड- प्रकृतिः तत्रापि पामरैः कृता तादृशी स्वस्य चेतनस कथं देवता भवेत् । आकृतिरस्तीति चेत् तर्हि नटेन किमपराद्धं, स्थैर्य नास्तीति चेत् तर्हि जडा आकृतिः, चैतन्य गुणाश्च राशिद्वयं कृत्वा विचार्यताम् । किं चैतन्यं गुणाः देवता आहोखिदाकृतिमात्रमिति विशिष्टेन सन्देहः, आकृतिरप्रयोजिका अभगवत्त्वाद् अन्यथा तगृहाकृतिः तदेहाकृतिश्च सर्वेष्वेव वर्तत इति तत्परित्यज्य कुशकाशावलम्बनेन बुद्धिस्थैर्य कुर्वाणा अल्पतपसो भवन्ति । मुनिषु तु दर्शनं, स्पर्शनं पादयोस्ततः प्रश्नः, ततो विनयः, ततः पादार्चनम् । एतदादि सर्व किं भवति चेतनधर्माश्चैते ॥१०॥ नन्वेवं सति कथं सर्वोपि लोकः प्रवर्तत इति चेत्तत्राह न धम्मयानि तीर्थानीति । न यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः। ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः ॥ ११ ॥ तीर्थशब्देन यच्छोधकं स्वच्छं तदुच्यते, तजलमपि भवति, महान्तोपि भवन्ति । अतो जलमयानि कि तीर्थानि न भवन्ति भवन्त्येव अपां शोधकत्वस्य दृष्टत्वात् । परं या शुद्धिः ज्ञानरूपा महद्भिर्भवति सा न भवत्येव । तथैव देवा अपि मृण्मयाःशिलामयाश्च । केपांचिन्मते स्थानमेव देवः, प्रतिमा त्वप्रयोजिका । तस्मिन् स्थाने या काचित् प्रतिमा श्रीविट्टलेशरायारमजीवालभकृतलेसः। अहो चयमित्यत्र कारुन फलमिति एतादृशं फलं दर्शनमेवेत्यर्थः । यद्योगेश्वरदर्शनं दुःप्रापं तत्कारुन फलमस्मामिलन्धमित्यन्वयः । किं स्वल्पेत्यस्सामासे फेवलमिति दर्शनमात्रस्य फलत्वं निरूप्य योगेश्वरसंय- न्धिनां सर्शनस प्रश्नपदपादार्चनादीनां सर्वपामेव फलत्वं निरूपयन् दर्शनस्य फलत्वे तर्फ तादृशानां नृणां प्रतिमायां दर्शनादिकमेवंप्रकारकं किं भवतीति युक्तिमाहेत्यर्थः । प्यास्याने स्वैर्य नास्तीति नटे आकृतेः सैय नास्तीत्यर्थः । वर्तत इति इति हेतो- राकृतिरप्रयोजिकेति पूर्वेगान्वयः । .

·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । स्थापिता सैव देवो भवति न त्वन्यत्र । अतो मृण्मया एव देवाः शिलामया वा यत्र स्थानं न प्रसिद्ध शिलारूपलक्षणम् । अष्टविधानां स्थिराः शिलामया एव भवन्तीति वा । तर्हि लोकप्रसिद्धं किं निन्द्यते नेसाह ते पुनन्त्युरुकालेनेति । साधवस्तु दर्शनमात्रेणैव । नहि निन्दा निन्दितुं प्रवर्तते अपि तु विधेयं स्तोतुमिति पूजायां प्राप्तायां मृण्मयाद्यपेक्षया साधवः पूज्याः । तीर्थगमनापेक्षया साधव एवामिगन्तव्या इति न तु लोकसिद्धं निन्धत इत्यर्थः ॥ ११॥ नन्वेतदपेक्षया सूर्यादयः प्रत्यक्षदेवाः सन्ति त एव कथं न पूज्यन्त इति चेत् तत्राह नाग्निन सूर्य इति । नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारकाः न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मनः। उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो नन्ति मुहूर्तसेवया ॥१२॥ अग्निरनिहोत्रादिपु प्रसिद्धः । सूर्योऽप्युपासनायाम् , चन्द्रोपि व्रतादौ, तारका अपि ग्रहादिपूजायां बुधादिरूपाः अश्विन्यादिरूपा वा, भूमिश्च विश्वंभरा उपासनादौ, तथा जलम् , तथैव हृदयाकाशः । तथैव प्राणायामरूपो वायुः श्वसनः । अथ भिन्न- प्रक्रमेण वाक् सरस्वती । तथा मनश्च योगादौ 'मनोवशेऽन्ये ह्यमवंश्च देवाः' इति । एते सर्वे भगवगुझ्या पूजिताः अघं हरन्ति पापक्षयमेव कुर्वन्ति न त्वधिकम् । तत्र हेतुः भेदकृदिति । भेदमङ्गीकृत्य हि सः प्रवर्तते । यो ह्यखण्डं भिनत्ति स कथं कृतार्थों भवेत् । विपश्चितस्तु भेदं दूरीकुर्वन्ति तदाह विपश्चितो प्रन्ति मुहूर्तसेवयेति । तावतैव ज्ञानोदयः सर्वपापक्षयः अनायासेन भवति 'नालं कुर्वन्ति तां शुद्धिं या ज्ञान- कलया कृता' इति वाक्यात् ॥ १२ ॥ एवं परमार्थमुक्त्वा एतव्यतिरिक्तान् सर्वान् एकीकृत्य निन्दति यस्यात्मबुद्धिरिति । यस्यात्मबुद्धिः कुणपे विधातुके स्वधीः कलत्रादिपु भौम इज्यधीः । यत्तीर्थधुद्धिः सलिले न कर्हिचि. जनप्वभिज्ञेपु स एव गोखरः ॥१३॥ कुणपे देहे । चैतन्यरहितो देहः कुणपमित्युच्यते । न हि चेतनस जडः आत्मा भवति । तत्र मूलविचारेणापि दोपमाह विधातुक इति । वातपित्तश्लेप्मप्रकृतिकोऽयं देहः, श्रीविहलेशरायारमनप्रीयछमकृतलेसः । नाग्निरित्यत्र एते केपि न पूज्याः यतोघमेव हरन्ति न त्वधिक, भेदनिराकरणं कुर्वन्ति । विपश्चितस्तु गुहूर्तमात्रेण मेदं मन्तीत्यन्वयः। मूले विपश्चितो मन्ति भेदमित्यर्थात् । .

·1 . - ९२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३५सो.१२-१५ आत्मा चेतनप्रकृतिकः । अतोस्स देहस्य धातव एव आत्मानो भवितुमर्हन्ति न त्वात्मा । आत्मनो वायं भवति । एवमात्मबुद्धिन्तेति निरूप्य आत्मीयबुद्धिरपि भ्रान्तेत्याह खधीः कलत्रादिष्विति । आत्मीयास्त एव भवन्ति ये स्वस्योपकुर्वन्ति ते सन्त एव, कलत्रादयस्त्वपकुर्वन्ति । तथा भगवानेव आत्मनामात्मा सद्रूपः। भौमे भूविकारे इज्यधीः खदेहस्यापि भूमिजत्वात् । तीर्थवुद्धिश्च सलिले । एवं बुद्धिचतुष्टयं यस्य स न कहिचिदपि अभिज्ञेषु जनेषु मन्तव्यः किंतु मूर्खेष्वेव मन्तव्यः । किं वहुना स एव गौर्बलीवर्दः खरो वा । बलीवर्दानां तृणानयनार्थ खरो वा । पशुप्राया गृहस्थाः तेपां निर्वाहक इति । एवं मुनिस्तोत्रार्थ लोकप्रसिद्धाः पदार्थी निन्दिताः ॥ १३॥ तेषां पूर्वं भगवानेव स्तोत्रं कृतवान् वेदादिद्वारा अतो विरुद्धमुभयमपि तन्निर्णयार्थं मुनीनां संदेहो जात इत्याह निशम्येत्थं भगवत इति । श्रीशुक उवाच-निशम्येत्थं भगवतः कृष्णस्याकुण्ठमेधसः। वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धियः॥ १४ ॥ एवं भगवतो वचो निशम्य भ्रमद्धियो भूत्वा तृष्णीमासन्निति संवन्धः। ननु संदेहः कथं, भगवद्वाक्यप्रामाण्ये निश्चय एव, अन्यथा पूर्वसिद्ध एवार्थः तबाह अकुण्ठमेधस इति । अकुण्ठा मेधा यस्येति को वेद केनाभिप्रायेण एवं वदतीति संदेह इत्यर्थः । ननु निश्चय एव कुतो नोत्पद्यते तत्राह दुरन्वयमिति । अन्वयो लोकसिद्धार्थ- समर्पकः तद्विरुद्धत्वात् दुरन्वयः । अत एव भ्रमद्धियः ॥ १४ ॥ ततस्तेपां निर्णयो जात इत्याह चिरं विमृश्येति । विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसंग्रह इत्यूचुः स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५॥ मुनय इति मननं विचारे साधकम् । विचारितमर्थमाह ईश्वरस्येशितव्यता-- मिति । ईश्वरस्य सर्वसमर्थस्स ईशितव्यता सेवकता या सा जनसंग्रहः, जना एवं बुद्ध्या संगृहीता भवन्तीति । यथा खयं चेदेवं ब्रूयाद् अन्योऽप्येवं वदेदिति । ततो भगवद्वाक्याभिप्राय ज्ञात्वा, स्मयन्तो हसन्तः तं जगद्गुरु सर्वहितोपदेष्टार प्रति किंचिदूचुः॥१५॥ तत्र मुनयः द्वेधा निर्णयं वदन्ति किमद्य भगवान् अस्मान् व्यामोहयितुं वदति आहोखिदन्येपामुपकाराय । यद्यस्मान्प्रति वदति तदोत्तरमुच्यत इत्याहुः यन्माययेति । मुनय ऊचुः--यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वराः। श्रीविट्ठलेशरायारमजीवलमकृतलेसः । यन्माययेत्यस्याभासे तदोत्तरमिति ईशितव्यसदृशचेष्टितस्योत्तर कार्यमस्म- दादीनामपि व्यामोहनं सिद्धमित्युचत इत्यर्थः । -- ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यदीशितव्यायति गूढ ईहया' अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम् ॥१६॥ तत्वविदां मध्ये उत्तमाः साक्षात्कारतद्वोधनसमर्थाः । अनेन ज्ञानशक्ति- निरूपिता विश्वसृजामधीश्वरा इति विश्वसृजः कश्यपादयःये सर्वदा विश्व सृजन्ति तेपामपि वयमधीश्वराः उपदेष्टारो नियन्तारो वा तेपि वयं विमोहिताः। विमोहन- माहुः यद्यस्माद्भगवान् गूढः सन् स ईशितव्यायति ईशितव्यवदाचरति सेवकभावं संपादयति । ईहया चेष्टया। तथा चेष्टां प्रकटयति यथा लोकः ईशितव्यं जीवमेव मन्यते न त्वीशम् । एतादृशं भगवञ्चरित्रं श्रुत्वा आश्चर्याविष्टा आहुः अहो विचित्रं भग- वद्विचेष्टितमिति । भगवद्विचेष्टितत्वम् । तथा करणे अकरणे च हेतुरिति विचित्रता । भगवांश्चत्किमित्येवं करोति कुतो वा न करोति इत्युभयत्रापि भगवत्वस्य हेतुत्वात् अ- नीशितृत्ववद् अल्पेशितृत्वमपि भगवति नास्ति, नापि भगवता एवं कर्तव्यमेवं न कर्तव्यमिति क्वचिनिर्धारोऽस्ति, तस्मादलौकिकत्वात्सर्वमेव भगवचरित्रं विचित्रम् ॥ १६ ॥ सर्वस्यैवालौकिकत्वाय सहजमपि भगवचरित्रं परस्परविरुद्धमित्याह अनीह इति । अनीह एतद्वहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैहि भूमिबहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७॥ लोके ईहासहित एव घटादिकं सृजति मञयोगादिनापि सृजन मानसीं क्रियामनु- संधत्ते । भगवांस्तु अनीह एव तत्राप्येकः । एतच्चान्येन मनसाप्याकलयितुमशक्यं तच्च बहुधा ब्रह्माण्डकोटिपु विसदृशानेव सृजतीति । तत्राप्यात्मनैवाविक्रियमाणेन एवमपि कुर्वन् तेन कर्मणा न बध्यते करोति च यथा विकृतम् । अन्यथा सा सृष्टिस्तादृशीत्येवेति नाश्चर्य स्यात् । तदर्थगाह यथा भौमैर्हि भूमिः, भौमेरेव विकारैर्भूमिबहुनाम- रूपिणी मवति । तया भगवान् स्वयमेव नानाविषत्वमापयते। अधिकृतत्वादयस्त्व- धिकाः । अत एव भगवतः अनुकरणमपि विचित्रं सर्वमेवानुकरणं वा ॥ १७॥ एवमघटमानत्वमुपपाद्य श्रोन् प्रत्युपदेशपक्षे वक्तुमुचितमिति समर्थयन्ते अथापीति । अधापि काले स्वजनाभिगुप्तये विभर्पि सत्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं पुरातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुषः परो भवान् ॥ २८ ॥ काले तत्तदवसरे खजना मक्तजनाः तेपामभिगुप्तये रक्षार्थ सत्त्वं विभर्पि। यद्यपि सर्वजनपालनार्थ सत्त्वं धृतमेव तथापीदं तस्मादतिरिक्तं येनावतारा जायन्ते । पूर्वमेय गुणानां भेदा निरूपिताः सचिदानन्दस्य, प्रकृतेः, अहद्वारस्य, बुद्धः, कालम्स चेति । तयेदं श्रीनिहटेगारापारमनधीपाठमटतटेगा। अधापीत्यत्र गुणानां विभेदमाहुः सचिदानन्दस्येति । क्रमेणेतेषां धीः सत्वरज- .

·९४ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अ.३५ श्लो.१६-२० सत्वं सद्रूपस्य तेनैव च भक्ता रक्षिता भवन्ति । किंच । खलनिग्रहाय च । दैत्यानां नाशाय सर्वपालकं तु तेषां न नाशकं किंतु पालकमेव । चकारादन्यान्यपि भक्तिप्रवर्तना- दीनि संगृह्यन्ते । तस्य सत्त्वस्य स्वरूपे स्थितस्य खरूपधर्मस्य कथं ग्रहणमित्याकाङ्क्षाया- माह स्वलीलयेति । किंच । तेन सत्त्वेन वर्णाश्रमात्मा भूत्वा पुरातनं वेदपथं पालयसि बिपि वा । रक्षार्थ हेतुः पुरातनमिति । नूतननिर्माणे बह्वन्यथा कर्तव्यं स्यात् । ननु वर्णाश्रमात्मा पुरुषः 'ब्राह्मणोस्य मुखमासीत्' इति श्रुतेः भवानेव पुरुषः, यतः परः । अनेन ब्राह्मणानां त्वद्रूपत्वात् स्वस्य स्वयं सर्व भवतीति वचनं समर्थितम् ॥ १८॥ एवं साधारण्येन वर्णाश्रमाणामुक्त्वा ब्राह्मणे विशेषमाहुः ब्रह्म ते हृदयमिति । ब्रह्म ते हृदयं शुक्ल तपःस्वाध्यायसंयमैः। यत्रोपलब्धं सयक्तमव्यक्तं च ततः परम् ॥ १९॥ ब्रह्म ब्राह्मणजातिः । ते हृदयमन्तरङ्गा शक्तिः । ताश्च शक्तयस्त्रिविधा भवन्तीति विशेषमाह शुक्लमिति । तस्य माहात्म्यमाह तपःस्वाध्यायसंयमैः तदङ्गैः कृत्वा । यत्र शुक्ले हृदये सदभिव्यक्तं सद्रपं ब्रह्म अभिव्यक्तं भवति । अव्यक्तं च जगत्कारणभूतं अक्षरात्मकम् । चकारादात्मस्वरूपं च । ततः परं पुरुषोत्तममानन्दरूपं वा । तपो वानप्रस्थे, स्वाध्यायो ब्रह्मचर्य, संयमः पारमहंस्ये, आश्रमत्रय एव सदायभिव्यक्तिरिति नियमः सूचितः ॥१९॥ किमतो यद्येवं तत्राह तस्माद्रह्मकुलमिति । तस्माद्ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोने त्वमात्मनः। सभाजयसि सद्धाम तद्ब्रह्मण्याग्रणीभवान् ॥ २० ॥ त्वं ब्रह्मकुलं सभाजयसि तत्रैको हेतुः सदामेति । सदादीनां धाम स्थानम् । यदुक्तं यत्रोपलब्धं सब्यक्तमिति । धाम स्फूर्तिराश्रयो वा । ब्रह्मन्निति संवोधनं तद्रपतया हेत्वन्तरमात्मानमेव पालयसीति । पुनरन्यं हेतुमाह शास्त्रयोन इति । शास्त्रस्य वेदस योनिः कारणं वेदा उत्पादितास्तेपामाधारो ब्राह्मण एवेति तद्रक्षा . धीविडलेशरायारमजश्रीवलमकृतटेसः । स्तमांसि प्रकृतेर्गुणाः, गुणावतारैस्तत्तत्कार्यार्थ गृहीताः । अहंकारस्य गुणाः, मनस इन्द्रियाणां भूतानां चोसतिदेतवः । युद्धेर्गुणाः 'सत्वात् संजायते ज्ञानम्' इत्यत्रोक्ताः । कालस्स गुणा, युगावतारेपु मसिद्धाः । नन्विति वर्णात्मत्वं 'प्रद्याननम्' इत्सादावुक्तम् । आश्रमात्मत्वं 'गृहाश्रमो जपनतः' इत्यत्रोक्तं स एव वेदपथपालको भवति स तु पुरुष एवेत्यर्थः । मालत इत्यत्र ताश्चेति वर्णरुपाःशक्तयः शुक्ललोहितकृष्णमेदेन त्रिविधाःतम मझगः सात्त्विकलान्सत्त्वम् । क्षमस्स राजसत्वाश्यस रजःप्रधानत्वालोहितत्वम् । शुद्रस्स वामसखारकृष्णत्वम् । अत एव 'अदिनितकृष्णवर्णः' इत्यत्र शूद्रस्य कृष्णवर्णत्वमुक्तम् ।

·. श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ९५ कर्तव्येत्यर्थः । शास्त्रयोनेरात्मन इति वा । तथा सति साधनफले निरूपिते, शास्त्रं साधनमात्मा फलमिति । किंच । तस्मात् ब्रह्मण्याग्रणीभवान् । यद्यप्येतत्सर्वमन्यथा भवति तथापि त्वं ब्राह्मणानां हितकार्येव ॥२०॥ एवं ब्राह्मणानां भगवतो हितकारित्वं ज्ञात्वा संतुष्टाः सन्तः खरक्षकनिधिरय प्राप्त इति खकृतकृत्यतामाहुः अद्य नो जन्मसाफल्यमिति । अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृशः। त्वया संगम्य सङ्गत्य यदन्तःश्रेयसां परः ॥२१॥ सजन्म ऋपिवंशे तस्य च फलं ब्रह्मप्राप्तिः साध संपन्नेति । विद्याः सर्वाः तासां फलं सर्वज्ञता तदितराभिज्ञत्वं पूर्वमपि सिद्धम् भगवल्लीलापरिज्ञानं तु न जातमिति । तदद्य जातमिति विद्यायाः फलं, तपसा हि परंज्योतिर्भगवन्तमघोक्षजं साक्षात्करोति तचाचैव जातमिति सर्वथा कृतार्थता । अनघेति संयोधनपाठे न विद्यते अपं यस्मादिति । हे सर्वपापनिवारकेति फलान्तरमपि सूचितम् । अपहतपाप्मत्वेन वा अस्मत्संवन्धेन वा न काचित् क्षतिरिति । अत एव त्वया संगम्य जन्मसाफल्यादिकं जातम् । कथंभूतेन त्वया सद्गत्य सतां गतिः प्राप्यफलम् । स्वरूपस्सैव फलत्वमविकृतत्वं च ज्ञापयितुं स्त्रीलिङ्गपदप्रयोगः। साफल्यं साधयन्ति यदन्तः श्रेयसां पर इति। यद्यस्मात्कारणा- च्छ्रेयसामन्तः परिसमाप्तिः परः एतदेव । न ह्यस्मादन्यच्छ्रेयोऽस्तीति ॥ २१ ॥ एवं साक्षान्निर्दोपपूर्णगुणत्वं भगवतो निरूप्य श्रद्धातिशयात्तं नमस्सन्ति नम- स्तस्मै भगवत इति । नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । वयोगमाययाच्छन्नमहिने परमात्मने ।।२२।। स एव कृष्ण इति कृष्णाय । ननु ब्रह्मवादे सर्व एव साक्षाद्भगवान् को विशेष इति चेत् तबाह अकुण्ठमेधस इति । न कुण्ठा मेधा यस्येति । अन्यत्र रूपा- न्तरमावे मेधाया अपगमोऽस्ति पश्चात् प्रत्यापत्ती योजितपटवत् वैलक्षण्यं भवति । भगवति तन्नास्तीति अकुण्ठत्वं नैतजीवेषु भवतीति साक्षादविकृतब्रह्मत्वमित्यर्थः । नन्वेवं चेत् कयं सर्वे न विदुः तत्र हेतुमाहुः स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्न इति । खस्स सापनत्वेन खीकृतया मायया आच्छन्नो महिमा यस्येति । मायापिहितदृष्टयो भगवन्माहात्म्यं न पश्यन्तीत्यर्थः । धीविट्टलेशरायारमधीवलमकृवटेराः। अयेत्यत्र स्वरूपस्यैवेति स्त्रिया मोहकत्वात् तत्स्वरूपसैव फलत्वं पुंस्पेवेन्द्रियादि- विकारा जायन्ते न तु नियामतोऽविकृतत्वं चेत्यर्थः ।

·m श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३५श्लो.२१-२४ विपयाच्छादनं खार्थ चेतने नोपपद्यते । अन्यार्थमेव तद्युक्तमात्मस्थे विषयेऽपि च । ननु सर्वात्मकत्वाद्भगवतः आत्मानमेव प्रति कथं तिरोधानमिति चेत् तत्राह 'परमात्मन इति । यथा गङ्गातदधिष्ठातृदेवतयोरन्तरमेवमात्मपरमात्मनोवैलक्षण्यम् । यथा जले दृष्टेपि गङ्गादेवता न दृष्टा, भवति जलाच तिरोधत्ते तद्वदित्यर्थः ॥ २२ ॥ अत एव न केपि जानन्तीत्याह न यं विदन्तीति । न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णयः। मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥ अमी विद्यमाना भूपाः यदि जानीयुस्तदा नैवं व्यवहारं कुर्युरिति । तेपां सङ्गो नास्तीति न वक्तव्यं यत एकारामाः। चकाराजन्मप्रभृति सर्वाः क्रियाः एकत्रेति निरूपितम् । वृष्णयश्च तथात्वेन प्रसिद्धाः। तथापि न विदन्ति । तत्र हेतुं स्मारयन्ति 'मायाजवनिकाच्छन्नमिति । पुत्रोयं भ्राता पितेत्यादिबुद्धिहेतुभूतया मायया नाट्ये आवश्यकरूपया जवनिकया आच्छन्नम् । ननु ते हीनाः खभावत एव भगवन्तं न ज्ञास्यन्ति किमाच्छादनेनेति चेत् तत्राह आत्मानमिति । अनेन तेषां संसारोपि न भवेदिति लीलावाधोपि निरूपितः । किंच। कालोयं यद्यात्मानं ज्ञापयेत् तदा ते मारिता न भवेयुरिति । किंच । ईश्वरोऽयम् । ईश्वरास्तु गुप्ता एव तिष्ठन्तीति ॥ २३ ॥ नन्वात्मत्वे व्यवधानाभावात् कथमेते न ज्ञातवन्तस्तत्राह यथा शयान इति । यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वक् । नाममानेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ यथा निद्रा आत्मज्ञाने व्यवधायिका तथा अविद्या माया वा भगवदीया तेपा- मात्माज्ञाने हेतुरिति वक्तुं मायाजवनिकाच्छन्नत्वेन निरूपितमपि प्रकारभेदेन निरूपयितु- मिदमुच्यते । यथा शयानः पुरुप आत्मानं नाममात्रेन्द्रियेष्वेव आभातं चेद न तु ततः परम् । तत्र हेतुः गुणतत्त्वद्दगिति । गुणेषु स्वप्नप्रतिभातविषयेषु तत्त्वदृक् परमार्थबुद्धिः । यदि जानीयादेते अपरमार्थाः इदानीमनुभूयमानदेहक्रियासहिताः तदा जानदवस्थमात्मानं जानीयादेव । नन्वात्मानुभवस्तत्राप्यस्तीति चेत् सत्यम् । तथापि नाम तदानींतनं देवदात्तदिरूपं, मात्रा विपयाः, इन्द्रियाणि च तेप्वेव आभातः। श्रीविदेशरायारमजीवछमकृतलेसः । नमस्तस्मै इत्यत्र ननु स्वनिष्ठमहिम आच्छादनं खशक्त्या कथं भवतीत्यत आहुः विपयाच्छादनमिति । चेतने पुरुपे स्वार्थ विपयाच्छादनं नोपपद्यते । अन्यार्थमेवात्मस्थेपि विपये आच्छादनं युक्तमिति चेतनो भगवान् खशक्त्या स्वमहिम आच्छादनं खं प्रति न करोति किं तु अन्यं प्रति येनान्यस्य माहात्म्यनानं न भवतीत्यर्थः ।

·श्रीविटुलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। त एव अहंतया गृहीता इति आत्मामासप्रतीतिरेव न त्वात्मप्रतीतिरित्यर्थः । उभयं निषेधयन्ति न वेद रहितं परमिति । पूर्वोक्तनामादिरहितं तदवस्थातोऽपि च परं न वेद ॥ २४॥ एवं दृष्टान्तमुपपाद्य दान्तिके योजयति एवं त्वाऽयमिति । एवं त्वाऽयं जनो ब्रह्मन् नाममानेन्द्रियेहया। मायया विभ्रमञ्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ।। २५ ॥ यथा स्वप्नसंघातस्यायं संघात आत्मा तथास्य भगवान् । अत एव भगवतः अज्ञानं न च वक्तव्यं स्वप्ने अयं देहो न स्थितः ततो वैलक्षण्यमिति । तर्हि व गतः तत्रैवाधारे तस्य प्रपञ्चस्योत्पन्नत्वात् अन्यथा तचालने तदपगमो न स्यात् । तथापि न स पृथग्भासते इति चेत्तस्य परिच्छिन्नत्वात् तत्स्थानीयमन्यच खीकृतवानिति । असमर्थत्वात्तस्या- भानम् । भगवतस्तु व्यापकत्वात् सर्वसमर्थत्वात् पृथगप्यामानमेतावान् विशेषः । अज्ञानं तु तुल्यमेव तदाह नाममात्रेन्द्रियेया नाममात्रेन्द्रियेषु चलनादन्यथावुद्धिकारिण्या आत्मबुद्धिमुत्पादयन्त्या विशेषण भ्रमचित्तः त्वा परमार्थत आत्मानं न वेद । अनेनात्मपरमात्मभावमेदानङ्गीकारेपि भगवदज्ञानं समर्थितम् । नन्वनादिसिद्धत्वात्संसारस्य गुरुशास्त्रतपोभिः कदाचिद्भगवदनुभवः संभवति आत्मानुभवो वा । तत इदानीं भगवन्तं दृष्ट्वा सोयमिति कथं न प्रतीतिस्तत्राह स्मृत्युपप्लवादिति । जन्ममरणादिना स्मृतिनाशात् ॥ २५॥ तादृशोयमद्य दृष्ट इति खकृतार्थतामनूध कृपां प्रार्थयन्ते तस्यायेति । तस्याद्य ते ददृशिमाशिमघौघमर्प तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपकयोगैः । उत्सित्तभत्त्युपहृताशयजीवकोशा आपुर्भवद्गतिमधोनुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥ यः कदाचिदपि नोपलब्धः यः फलं सर्वं च स दृष्ट एव । तत्रापि यथा सर्वदा दर्शनं भवति तेनोपायेन सहितो दृष्ट इति ज्ञापनार्थ तस्याड्रिं दद्दशिमेत्युक्तम् । चरणस्स सर्वदा साक्षात्कारहेतुत्वे प्रकारमाह अघौघमर्पमित्यादिनिमिविशेषणैः । मलापकर्षणं पूर्व शुद्ध्यादिगुणयोजनम् । ततश्च फलरूपं च योगसाधनमावितम् । अघौघस्य पापसमूहस्स मपं मृपावं यस्मात् , मर्पणं शोधनं वा । किंच । तीर्थास्पदं गङ्गादीनामुत्पत्ति- स्थानं ततो योगसिद्धैर्हदि फलत्वेन कृतं, एतादृशं चेत् प्राप्ताः तदा क्रमेण हृदि स्थितो भविष्यतीति तेनाग्रे सर्व सेत्स्सतीति स्वमाग्यामिनन्दनम् । ननु कथमने भवन्तो मुक्ता भविष्यन्तीति चेतं प्रकारमाहुः उत्सित्तेति । उसिक्ता या मक्तिः मर्यादामुलपय अधिका जाता तया कृत्वा उपहृता भगवते समर्पिता आशयजीवकोशाः १३ मुनो.

·९८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३५.श्लो.२५-२९ अन्तःकरणात्मसंघाताः यैः । संघातादात्मा तदुपाधिश्च पृथक्कृत्य निरूपितौ आन्तरत्वज्ञापनाय। आशय एव वा जीवकोशः एवमुपाधिसमर्पणे केवला वयं भगवद्गतिमापुः। 'आशंसायां भूतवच' इति प्राप्स्याम इति लटि प्रयोक्तव्ये लिट्प्रयोगः। अथ अस्मा- त्वदीया एवेति भक्तान् अस्मान् अनुगृहाण आत्मसात्कुर्विति प्रार्थना ॥ २६ ॥ एवं प्रार्थयित्वा तूष्णीमेवाङ्गीकारे कृतार्थत्वं ज्ञात्वा गन्तुमारेभिर इत्याह इत्यनुज्ञाप्येति । श्रीशुक उवाच-इत्यनुज्ञाप्य दाशार्ह धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे खाश्रमान गन्तुं मुनयो दधिरे मनः ॥ २७॥ दाशाह सेवकप्रियं ततो भक्तैरप्यनुज्ञाता इत्याह धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरमिति । वृद्धभक्तौ निरूपितौ । विश्वासार्थ संवोधनम् । ततः स्वाश्रमान गन्तुं मनो दधिरे ॥२७॥ एवं निवृत्तिपराणां फलसिद्धिमुक्त्वा प्रवृत्तिपराणामपि फलसिद्ध्यर्थं प्रक्रियान्तरमार- भते तद्वीक्ष्येति। तद्वीक्ष्य तानुपत्रज्य वसुदेवो महायशाः। प्रणम्य चोपसंगम्य बभापेदं सुयन्नितः ॥२८॥ वसुदेवो हि तानुत्कृष्टान् जानाति अतः स्वकृतार्थत्वाय तान् प्रष्टुं यतते । अतस्तानुपव्रज्य । तस्यैवं खनिस्तारार्थ यत्ने पूर्वसिद्धं हेतुमाह महायशा इति । महद् यशो यस्येति कथनार्थ दृष्टमप्युपायं कृतवानित्याह प्रणम्येति । चकारात्स्तोत्रमपि कृत्वा । उपसंगम्य निकटे समागत्य । सुयन्त्रितः सन् वक्ष्यमाणमिदं बभापे । सन्धिरापः ॥ २८॥ विज्ञापनामाह नमो वः सर्वदेवेभ्य इति । वसुदेव उवाच-नमो वः सर्वदेवेभ्य ऋषयः श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिहोरो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥ यद्यप्येते ऋषयः तथापि सर्वे देवा येष्विति 'यावती देवताः' इत्यादिश्रुतेः सर्वदेवत्वम् । अनेन देवा भवदधीना इति स्तुतिरप्युक्ता । हे ऋपयः अलौकिकद्रप्टारः अतो मत्स्वरूपं जानन्तीति विज्ञापितम् श्रोतुमईथ । तदेवाहुः कर्मणा कर्म- निहार इति । अयमाशयः । ज्ञानेन कर्मनाशः सुप्रसिद्धः 'ज्ञानामिः सर्वकर्माणि' इति वाक्यात् । कर्म तु सजातीयं न व्यावर्तयति । यद्यपि प्रायश्चित्ते कर्मनाशकत्वं निरूपितं तथापि न तत्कर्म । अकर्म कर्म नाशयति विपरीतं वा । निपिद्धं विधिवलाद्विहितं नाशयति यथा प्रायश्चित्तं यया या नखाम्बु पूर्वपुण्यं नाशयति तथापि सजातीयस्य न सजातीय- नायकत्वम् । नखादिपु नखाम्बुप्रभृतिषु कर्मनाशः अधर्मजननद्वारा तेन स नाशः दुःखमेव ·.. श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ९९ संपादयति न संसारनिवृत्तिम् । अन्यथा महान्तो ज्ञानवत्तत्रापि यतेरन् । अतस्तादृशी कर्मनिवृत्तिरपेक्ष्यते यस्यां जातायां संसार एव निवर्तते । यदि संसारनिवृत्तिमेव प्रार्थयेत् तदा ज्ञानादिकमेवोपदिशेयुः । ज्ञानं तु न गृहस्थस्येति मन्यते 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' इति वाक्यात् । अतः कर्मणैव केनचित्प्रकारेण कृतेन यथा संसारहेतुभूतकर्मनाशः तथा वक्त- व्यमित्याह नस्तदुच्यतामिति । अत्र पुनः ऋषीणां पूर्ववत्संदेह उत्पन्नः। यथा भगवान् ईश्वरः सन् विपरीतवाक्यमुक्तवान् । तस्य च भावो यथाकथंचिद्वर्णितः । एवं वसुदेवोपि मुक्त एव सिद्धसमस्तपुरुषार्थ एव विपरीतवत् पूर्व कर्मनिहींरं पृच्छति । केनाभिप्रायेणेति किमस्मज्ज्ञानं परीक्ष्यते आहोस्विदन्यथेति ॥ २९ ॥ एवं ऋषीणां संदेहं ज्ञात्वा नारदः स्वयमाह नापि चित्रमिदं विमा इति । नापि चित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्नः पृच्छति श्रेय आत्मनः ॥ ३० ॥ इदं वसुदेववाक्यं, नापि चित्रम् । अपिशब्दाद्गम्भीरार्थमपि न । विप्राः इति भवन्तः पूरका इति स्वपूर्यर्थमेव तदाह चुभुत्सयेति । ननु वुभुत्सामात्रं चेतायोजनं तदा कृष्णः किं न पृष्ट इति चेत् तबाह कृष्णं मत्वार्भकं यन्न इति । खोत्पन्नः खाज्ञातं कथं ज्ञास्यतीति । किंच । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति न्यायेन वसुदेवदृष्टौ वालक एव प्रतिभाति । अत एव नोऽस्मान् स्थूलान् पण्डितानिति ज्ञात्वा पृच्छति ॥ ३० ॥ ननु जानाति भगवान् सर्वेश्वर इति तनाह सन्निकर्पोत्र मानामिति । संनिकौत्र मानामनादरणकारणम् । गाझं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥ अनादरे संनिकर्प एव कारणम् । मानामिति । मरणधर्माणः ते जानन्ति सर्व एव मशः को विशेप इति । आत्मवत्सर्वदर्शनादनादरः । असंभावितं मत्वा दृष्टान्तमाह गाङ्गं हित्वेति । तत्रयो जनः गङ्गातीरस्थः । शुद्धय इति गङ्गातीरे संमर्दै सातः अशुद्धोऽहं जातः गृहे सास्यामीति मत्वा यथा पुनः गृहे साति तदुक्तं शुद्धय इति, स हि गाजलमपि जलत्वेनैव मन्यते न तु तन्माहास्यं वेद ॥ ३१ ।। धीविट्टलेशरायारमनप्रीवलमकृतलेसः। नमो व इत्यत्र तथापि तत्कर्मेति । तत्प्रायश्चितरूपं कर्म कर्तृ सयमकर्मरूपं सत् निपिद्धं कर्म न नाशयति किंतु स्वयं कर्मरूपमेव, तथा च कर्मणां प्ररोहखभावत्वात कर्मान्तरमुत्पद्यत एवेत्यर्थः । विपरीतं वेति नाश्यं कर्म अकर्मरूपं कृत्वा न नाशयति किं तु तत्फलमोगे विलम्ब संपादयति, तथा च कर्मनिहारो न जात इत्यर्थः । निपिद्ध- मिति विहितं प्रायश्चित्तरूपं कर्म कर्तृ निषिद्धं नाशयतीत्यर्थः ।

·। श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३५.श्लो.३०-३३ खयं भगवन्माहात्म्यमाह यस्यानुभूतिरिति । यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्पत्त्यादिनाऽस्य वै । खतोऽन्यस्माच गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२॥ ऋपयस्तु शास्त्रादिना संजातज्ञानाः तथापि छिन्नयोजितपटवत् न तज्ज्ञानमुत्कृष्ट भगवतस्तु ज्ञानस्य न कदाचिदपि विच्छेदः । तमेवाह कालेन प्रलयेन । यस्यानुभूति- रनुभवः । न रिष्यति न नश्यति । प्रलयमध्येऽपि नाशसंभवात् तानपि हेतून् निये- धति लयोत्पत्त्यादिनेति । यदा प्राणी प्रियते. तदा पूर्वानुभवो नश्यति, यदापि उत्पद्यते तदापि लोकान्तरानुभवो नश्यति । एवं महाव्याध्यपस्मारादिनापि पूर्वानुभव- नाशः तदेकमपि भगवति न संभवति । कदाचित्खतोऽप्यनुभवो नश्यति यदा संस्कार नोत्पादयति । कार्यकारणयोरभेदात् एवं वचनम् । अन्यसात् द्रव्यान्तरशापादिना । चकारात्कालविलम्बेन विरोधज्ञानाविभीवेन च । गुणतो रजस्तम प्रादुर्भावात् । अनु- क्तपरिग्रहार्थं न कुतश्चनेति ॥ ३२॥ एवं भगवन्माहात्म्यमुक्त्वा तन्न जानातीति वसुदेवदोपमाह तं क्लेशेति । तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याकृतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभिः खविभवरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागैः॥ ३३ ॥ तं प्राणादिभिः स्वविभवैरुपगूढं प्राणादिभिर्वशीकृतं जीवं मन्येत । स हि अध्यासं कारणत्वेन न जानाति किंतु पदार्थसंचन्धमात्रम् । यथा कारागारे बद्धोपि वन्धकोपि ईश्वरोऽपि तिष्ठति, प्रान्तः सर्वास्तुल्यानेव मन्यते । भगवतः देहाद्यध्यासहेतु - स्तीति वक्तुं दोपाभावगुणानाह क्लेशेति । शास्त्रान्तरसिद्धाः 'अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनि- वेशाः पञ्च क्लेशाः' इति अन तु संसारदुःखानुभव एव क्लेशः तत्साधकं कर्म, मतान्तरे तु तत्साध्यं, तस्य 'परिपाकः जात्यायुभोंगाः' देहसंबन्धो वा । तत्र यो गुणप्रवाहः उत्पत्ति- स्थितिप्रलयपरंपरा । अज्ञानमारभ्य संसारप्रवाहपर्यन्तं निरूपितम् । एतैः सर्वैरपि अव्याकृतः अनुभवो यस विशेषेण आ सर्वतः करणं व्याकरणं स्वाधीनकरणं स्वरूप- नाशनमिति यावत् । अनुभवोऽत्र स्वरूप, ज्ञाननाशाभावः पूर्वमेव निरूपित इति तस्यैव वा श्रीविट्ठलेशरायामजीयलभकृतलेसः । तं क्लेशेत्यत्र अविद्यासितेति । अस्मि इति अहमर्थे विमक्तिप्रतिरूपकम- व्ययम् । अस्मिता अहंतेत्यर्थः। तत्साध्यमिति अविद्यादिक्लेशपश्चकसाध्यमित्यर्थः । जात्यायुरिति जातिमाह्मणत्वादिः, आयुः शतवादिः, भोगचैते कर्मपरिपाकरूपा इत्यर्थः, तति सतीति शेपः । .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । अनुवादः । अनाशे हेतुः ईश्वरमिति । नहीश्वरानुभवं कश्चिन्नाशयितुं शक्नोति । तादृशो- न्यस्ततोऽप्यधिकःनाशयेदिति चेत् तत्राह अद्वितीयमिति । असमोल मित्यर्थः । एतादृश- मपि प्राणेन्द्रियान्तःकरणदेहैः स्खविभूतिमिः आधिदैविकैः आनन्दमयैः स्वयमेव वा तथाभूत इति स्वरूपभूतैर्वा तैरुपगूढं लीलार्थमावेष्टितमन्यो भ्रान्तोस्मदादिजीवः स्वतुल्यं मन्येत कीदृशं मन्यत इति शङ्कायामाह सूर्यमिवेति । यथा सूर्य, मन्यन्ते मेघराच्छन्नं हिमेन निष्प्रभ उपरागेण ग्रस्तमिति तथा अविद्यया ग्रस्तं तृष्णादिना निष्प्रभ शरीरेण छन्नमिति । वस्तुतस्तु मेघादिभिः संवन्ध एव सूर्यस्य नास्ति बहुव्यवधानात् । तथाप्यन्यो वस्तुतो नाविद्याभिः प्रस्तादिः। कुतो वा भगवान् भविष्यति भगवतस्तु प्रकार उक्त एव ॥३३॥ एवं तस्य प्रान्तत्वमुक्त्वा तादृशं खनिस्तारार्थ सत्यमेव प्रार्थयत इति समर्थिते निःशङ्काः सन्तः उत्तरं दातुं प्रवृत्ता इत्याह अथोचुरिति । अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाप्यानकदुन्दुभिम् । सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयोः॥ ३४ ॥ मुनित्वात् ज्ञानम् । राजनिति सावधानार्थ संवोधनम् । आभाष्येति हे वसुदेव सावधानं शृण्वित्युक्त्वा । यतोऽयमानकदुन्दुभिर्महान् । सर्वपां शृण्वतामिति । अनेन तेषां कथने उत्साहः सूचितः। तथैवाच्युतरामयोरिति । युक्तिपूर्वकं सर्वसि- द्धान्ताविरुद्धं भगवान् शृणोतीति निरूपयिष्यन्तीति ज्ञापितम् ॥ ३४ ॥ कर्मनिर्हारप्रकारमाहुः कर्मणेति सप्तभिः । कर्मणा कर्मनिहार एप साधुनिरूपितः । यच्छूद्धया यजेद्विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखैः ॥ ३५॥ आदी प्रकारमाहुः। कर्मणा कर्मनिहारः। एप अग्रे वक्ष्यमाणः सवरेव सिद्धा- न्तिमिः साघु निरूपित इति प्रमाणम् । स कः प्रकार इत्याकाहायामाह यच्छूद्धयेति । श्रद्धा सर्वाङ्गं विष्णु यजेदिति कर्मनिहारकं कर्म तत्र विष्णुशन्दः इन्द्रियापिष्ठातृपरो- पीति गुरुग्राह्मणादिचरणपूजयापि परंपरया विष्णुयागो भवतीति तन्निवृत्त्यर्थमाह-सर्व- यज्ञेश्वरमिति । सर्वयज्ञानामीश्वरो विष्णुरवामिप्रेतः यो यज्ञवराहरूपेणाविर्भूतः । 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेः । यज्ञेन यज्ञमयजन्त' इति द्वितीयान्तवाच्यो यज्ञोज्यामिप्रेतः । स तु श्रीविटेशरायारमननीयखमकृतलेषः। अथान्योपीति सूर्यादन्योऽस्मदादिरपि मेपादिमिः सूर्य इवाविद्यादिमिर्वस्तुतो न प्रस्तादिः अवियादिना न ग्रस्तः तृष्णादिना न निष्प्रमः शरीरेण न छनः आत्मनो निर्लेपत्वात् तब भगवान् कुतो वा ग्रस्तो निष्प्रमच्छन्नो वा मविप्यतीत्यर्थः । कर्मणेसन ईश्वरपदेनेति सर्वयज्ञानां तृतीयान्तानामीपरो नियोगकती तृतीया- न्तयन विधायको द्वितीयान्तयज्ञरूप इर ·२०२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३५.श्लो. ३४-३७ यज्ञरेवेष्टो भवतीत्याह मखैरिति । ईश्वरपदेन यज्ञेष्वेव भगवतो नियोग इति भगवदाज्ञा- परिपालनमिति प्रमाणमपि सूचितम् ॥ ३५ ॥ ननु परिचर्यादिरपि पञ्चरात्राद्यागमे निरूपितः उत्सवाश्च । ततो वैष्णवमार्ग परि- 'त्यज्य कथं श्रौत एव मार्गों निरूपित इति चेत् तबाह वित्तस्येति । वित्तस्योपशमोऽयं वै कविभिः शास्त्रचक्षुपा। दर्शितः सुगमो योगो धर्मश्चात्मसुखावहः ॥ ३६॥ अयं प्रकारो विद्यमाने वित्त कविभिनिरूपितः । वैष्णवमार्गस्तु प्रायेणाकिंचनाधि- कृत एव योस्माभिनिरूपितो यागादिरूपः स तु वित्तस्यैवोपशमजनकः । शरीरं तु तद्वारा उपयुज्यते । एषा युक्तिरप्रमाणमिति चेत् तत्राह कविभिः शास्त्रचक्षुपेति । कर्तुः साधनस्य चोत्कर्षों निरूपितः । किंचं । अयं सुगमो योगः । शरीरक्लेशापेक्षया बहिरङ्ग- त्वात् । किंच । अयमस्माभिधर्मों निरूपितः । न तु भक्तिः । 'तानि धर्माणि प्रथमान्या- सन्' इति श्रुतेः । एतस्य कर्मनाशकत्वमग्रे वक्तव्यम् । धर्मत्वे किं स्यादित्याशङ्कायामाह आत्मसुखावह इति । आत्मसुखमावहतीति, एतस्य कर्मनिरिकत्वं प्रतिज्ञातमिति । 'आत्मसुखजनकत्वमधिकमित्यधिकं ज्ञातव्यम् ॥ ३६ ॥ नन्वन्येष्वपि मार्गेषु विद्यमानेषु कथमयं निरुक्त इति चेत् तबाह अयं वस्त्य- यनः पन्था इति । अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातेग़हमेधिनः । यच्छूद्धयाप्तवित्तेन शुढेनेज्येत पूरुपम् ॥ ३७॥ गृहस्थस्यायमेव मार्गः स्वस्त्ययनः अन्ये तु सर्व एव मार्गा गार्हस्थ्यभञ्जकाः । 'यदनुचरितलीला' इत्यादिपु निरूपिताः । अतोयमेव मार्गों गृहस्थं गृहे स्थापयति । किंच। द्विजातिमात्रस्यात्राधिकारः अन्यत्र वन्यदपि वीजसंस्कारादिकमधिकारिविशेषणं मृग्यते । एवं साधयित्वा निश्चितं विशिष्टमनुवदति यच्छूद्धयेति । आप्तेन खयं प्राप्तेन, वित्तेन अनाशकेन हितका, शुक्लन सन्मार्गप्राप्तेन, पूरुपं यज्ञपूरुपं श्रद्धया यजेत इति यत् अयमेव पन्था इति संवन्धः ॥ ३७॥ श्रीपिलेशरायात्मनध्रीवलमकृतलेसः। वित्तस्येत्यत्र । अन्यापेक्षयेति चित्तवृत्तिरोधो मुख्ययोगः तत्र चित्तक्लेशा- पेक्षया शरीरकेशरूपो योगो पहिरगत्यात्सुगम इत्यर्थः । अयं वस्त्यपन इत्यत्र यीजसंस्कारादिकमिति । ज्ञाने पञ्चाग्निविद्यासाधितो देदो भक्तावलौकिकदेदो मृग्यत इत्यर्थः । अनाशकेनेति 'रयिरिति मनुप्याः' 'तद्धतान् भूलायनि' इतिश्रुनेः पित्तपदेन रक्षकत्वं हितकर्तृवं चोन्यत इत्यर्थः ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १०३ नन्वेतस्य कर्मनिहरकत्वं कथं तबाह वित्तेपणामिति । वित्तेपणां यज्ञदानहेर्दारसुतेपणाम् । आत्मलोकेपणां देव कालेन विसृजेद्धः।। ग्रामे त्यक्तेपणाः सर्वे ययु(रास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥ ईपणात्रयपरित्यागः कर्मवन्धाभावज्ञापकः । कर्माणि हि ईपणाद्वारैव वनन्ति । ईपणाभावे तु कर्माभावः सिद्ध एव । लोके ईपणात्रयं वित्तेपणा दारेपणा लोकेपणेति याणां परित्यागप्रकार उच्यते वित्तेपणां यज्ञदानैरिति । यस्य वित्त महतीच्छा भवति तेन वित्तोपार्जनं कृत्वा यज्ञदानानि कर्तव्यानि ततो वित्तस्य बहुधा व्यवहृत- त्वात् तदिच्छा निवर्तते । अदृष्टद्वारापि तद्यज्ञदानादिकमन्तःकरणशुद्धिमुत्पाद्य निवर्तयती- त्यवगन्तव्यम् । ततो दारसुतेपणा गृहस्थाश्रमैरीकर्तव्या। गार्हस्थ्ये तासां संव्यवहारो बहुधा भवतीति दारसुतानांव्यवहृतत्वात् तदिच्छापि निवर्तते । आत्मनां लोकानां स्वर्गा- दिलोकानामीपणा देव कालेन देवैः सह क्रीडया बुधः पण्डित एव विसृजेत् । तत्र वैराग्यस्य ज्ञानकसाध्यत्वात् , अत एव वेदे स्वर्गार्थमेव यज्ञा निरुक्ताः । अन्यत्तु द्वयं प्रसङ्गादेव सेत्स्यति । स्त्रीवित्तव्यतिरेकेण यज्ञाभावात् , अत एव स्त्रीणामधिकारशरीरे प्रवेश उक्तः । धनस च क्रियायाम् । अन्यथा मानसा एव यज्ञा वेदे उक्ताः स्युः। अन्यथा 'श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाद्' इति वाक्याद् द्रव्ययज्ञानामधमत्वे तत्प्रतिपाद्यो वेदो विरुद्ध्येत । इदमेव वेदस्य तात्पर्य मन्यन्ते मुनयः अत एवात्मसुखावहो धर्म इति स्वर्गात्मकयज्ञार्थमेव यागाः कर्तव्या इति यथाश्रुतैव श्रुतिः समर्थिता । अत एवाश्रमधर्माणामपि विधिरिति वक्तुं गार्हस्थ्यविधेरेतदेव प्रयोजनमित्याह ग्रामे त्यक्तेपणाः सर्व इति । ग्राम एव स्थित्वा ईपणाविनिर्मोकः कर्तव्यः । अनेनैतज्ज्ञापितं पूर्व यागे कृते खर्गे च जाते ततो लोकविरागं प्राप्य पुनरागस गार्हस्थ्य एवाङ्गत्वेन पूर्व व्यवहृतसुवर्णस्करण टोकाकासामावात् प्राधान्येन व्यवहारं कृत्वा तत् ईपणात्रयं परित्यज्य तथा चित्तशुद्ध्यमावे विक्षिप्तमपि मनः धैर्य प्रापयित्वा सम्यक् चित्तशुद्ध्यर्थं पुनर्गमनक्लेशं परित्यज्य तपोवनमेय विविशुः। तपसा सम्यक् चित्तशुद्धिर्भविष्यतीति ये लेकजन्मपरतयैव सर्व व्याचक्षते ते चिन्याः । देवेति वसुदेवसंवोधनम् । कालेनेत्यनुपायं चाहुः तेपां लोकेपणाया अनिवृत्तत्वा- श्रीविट्टलेशरायारमनधीयाडमहतलेसः । वित्तेपणामित्सन अन्यथेति यज्ञानामीपणापरित्यागार्धकत्यामाये इत्यर्थः । अन्यथेति एतस्यैव "विवरणं श्रेयानिसारग्याधमले इत्यन्तम् । तत्प्रतिपाद्य इति ते द्रव्यमया यनाः प्रतिपाया यत्रेत्यर्थः । ग्रामेत्यक्तेपणा इत्यत्र मतान्तरमाहुः ये लिन्यारभ्य आहुरित्यन्तेन । दूपयन्ति तेपामिति । बुधपदसूचितज्ञानेन लोकेपणापरित्यागेन समाधानमाशश्न तुल्ययुक्तिमाः ·१०४ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३५.श्लो.३८-४१ कथं सर्वेषणापरित्याग इति । वुध इत्यनेन ज्ञानेनैव तन्निवृत्तिः अन्यत्रापि तुल्या। किंच पूर्व यागानां कर्तव्यता ईपणापरित्यागार्थमुक्ता तद्वारा कर्मनिहरणार्था भवति ॥३८॥ इदानीं तु ऋणापाकरणार्थमेव यज्ञाः कर्तव्या इत्याह ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जात इति । ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्पिपितॄणां प्रभो। यज्ञाध्ययनदानस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन्पतेत् ॥ ३९ ॥ 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिणवान् जायते' इति श्रुतेः । ब्राह्मणो जायमानः उपनीयमानः। तानि ऋणानि गणयति देवर्षिपितृणामिति 'ब्रह्मचर्येण ऋपिन्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य' इति श्रुतेः अत्र तु पित्रर्णपरित्यागं दानेनाह यज्ञा- ध्ययनदानैरिति । दानमत्र संततिदानमेव, पिण्डदानमित्येके । तत्पुत्राणां कर्तव्य- मिति फलतो निरूपितम् । येषां पुनः ईपणाविनिर्मोको जात एव तेपामपि ऋणविमोको न जात इति मुख्यपक्षे गार्हस्थ्यानन्तरमेव संन्यास इति मतमाश्रित्याह अनिस्तीर्य त्यजन् पतेदिति 'ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य तांस्त्रींस्तु मोक्ष- मिच्छन् ब्रजयधः' इति मनुवाक्यात् । ननु 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्' इत्यादिश्रुतेः का गतिः । उच्यते । ईपणाभाव ऋणाभावश्च मोक्षात्पूर्वभावी । एकमधिकारिविशेषणं, द्वितीयः प्रतिवन्धकाभावः । अधिकारिविशेषणं तु मृग्यमेव । प्रतिवन्धकामावे तु भगवद्ध- जनोत्तम्भकसद्भावेपि कार्यं भवति । यथा तदवदानैरेवावदयत इति अङ्गावदानेनापि ऋणत्रयमपागच्छति । एवं खाध्यायेनापि केवलेन पूर्व बहुधा ऋणापाकरणं कृतम् । 'यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति' इति । 'प्रावृणामेकजातानाम्' इति वाक्यन्यायेन भ्रातृपुत्रेण पितृऋणनिवृत्तिसंभवे अन्यैवी दत्तादिभिः 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्' इति वाक्यं सिद्ध भवति । तस्माद्यो मुख्यः प्रथमाधिकारी तेन ऋणापाकरणमीपणानिवृत्तिश्च कर्तव्येति ऋपिभिः साधूक्तम् ॥३९॥ एवं ऋणापाकरणकर्तव्यतामुक्त्वा ऋणत्रयमध्ये ऋणद्वयमतीतं ऋणमानमवशिष्यत इत्याहुः त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यामिति। त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋपिपित्रोमहामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निणोऽशरणो भव ॥ ४०॥ वसुदेव भवान्नूनं भत्तया परमया हरिम् । जगतामीश्वरं मार्चः स यदां पुत्रतां गतः॥४१ ।। वेदाः पठिताः पुत्राथोत्पादिता इति ऋपिपित्रोः प्रणाम्यां भवान् मुक्तः महा मत इति यज्ञाधिकारो निरूप्यते अजडलाय । अतो यज्ञवर्णमुन्मुच्य निणः, धीविदेशराचारमनधीपालमतलेराः । अन्यत्रापि तुल्येति वित्तेपणादारसुतेपणयोरपि ज्ञाननिवर्सत्वं तुत्यमेवेत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेखसमेता। सन् पश्चादशरणः सर्वपरित्यागे युक्तो भवेत्यर्थः । मिक्षर्हि अननिरनिकेतनों भवति । एवं प्रकारत्रयेण यज्ञकरणमुपदिष्टं कर्मनिहस्रार्थमीपणापरित्यागार्य ऋणापाकरणाथै चेति । भगवान् भवदीयो जात इति भगवत्पूजार्थं च कर्तव्यमित्यग्रिमलोकेनोच्यत इत्येके । अन्ये तु तव देवादिऋणमेव नास्ति त्वं यतो जगतामीश्वरं प्रार्चः अतस्तव यागस्यान्यत्र विनियोगामावात् कर्मनिर्हारार्थमेव तव यज्ञो भविष्यतीत्याहुः वस्तुतस्तु त्वं कृतार्थः । तव कर्मनिर्हारादिकं नापेक्ष्यत इति मूलप्रश्ने उत्तरमुक्तं भवति । परमया भक्त्या पूजितश्चेद्भगवान् परमप्रीत्याश्रयः स्वयमपि जात इति स पुत्रतां गत इत्यर्थः । एवं यज्ञाः कर्तव्या इत्युक्तं भवति ॥ ४० ॥४१॥ ततो ब्राह्मणानामेवालिज्यमिति देवानामपि कुरुक्षेत्रमेव वेदिरिति भाग्यतो भापयः समागता इति तेषां वचनं कृतवानित्याह इति तद्वचनं श्रुत्वेति । श्रीशुक उवाच-इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामनाः। तापीऋत्विजो चने मूनिम्य प्रसाद्य च ॥ ४२ ॥ महामनाः यज्ञकरणे प्रोत्साहयुक्तः । तानेव पूर्वोक्तानपीन् । ऋत्विक्त्वेन वने। ओदनं पचतीतिवत् वरणेन तान् ऋत्विजः कृतवानित्यर्थः। मूर्धानम्येति नमनेनैव वशीकृताः । अस्माभिरुक्तं कर्तव्यमिति कयमस्माभिरेव यागः कर्तव्य इति तेयां संकोचा- मावः कारित इत्याह प्रसाद्येति । चकारात् स्तोत्रादिकमपि कृत्वा ॥ ४२ ।। ततः सोमप्रवाककृतवरणे जाते द्वैपायनादयः तं याजयामासुरित्याह त एनमिति । त एनमृपयो राजन्यता धर्मेण धार्मिकः । तस्मिन्नयाजयन्क्षेत्रे मरुत्तमकल्पकैः ॥ ४३ ॥ धर्मण न तत्कोचनादिकं कृत्वा यतो धार्मिकः सः। यादवाः वैदिकधर्मेण प्रशस्ता इति वसुदेवे विशेष उक्तः । तसिन्नेव क्षेत्रे अयाजयन् । मखैः संबैरेख । उत्तमः कल्पो येषां न काप्यनुकल्पः कृत इत्यर्थः ॥४३॥ एवं वैदिकसमृद्धिमुक्ला लौकिकसमृद्धिमाह तद्दीक्षायां प्रवृत्तायामिति । सद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्करनजः। लाताः सुवाससो राजन्नाजानः सुचलंकृताः ॥४४॥ सर्व एव पृष्णयः कमठमाठायुक्ता जाताः । अनुवादो वा। अनेन भगवत्सारूप्यं निरुपितम् । ततः लाताः अभ्यरेन, सुवाससो जाताः अलंकृताय ॥४४॥ तन्महिष्पक्ष मुदिता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः। दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता पस्तुपाणयः ॥४५॥ तथैव तन्महिप्यः । अन्तम्तोपमाह मुदिता इति । पुरुषादिशेपमाह निष्क- कण्या सुवासस इति इदं पसमुपरि परिपेयम् । तत मन्दनादिलिसाः उपापनदखा। सत्सः यस गाठायां दीक्षा ता तामुपाजामुः पनीनां दर्शनार्थम् ॥ ४५ ॥ ४.

·-- १०६ 1. श्रीसुबोधिनी...[भा.कं.१०.०३५श्लो.४२-५० एवं मनुष्यसंभ्रममुक्त्वा वाद्यादिसंभ्रममाह नेदुरिति । नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादयः। नन्तुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवुः सूतमागधाः। जगुः सुकण्ठ्यो गन्धर्व्यः संगीतं सहभर्तृकाः ॥ ४६॥ वाचनृत्यगानानि निरूपितानि मध्ये सूतमागधबन्दिनां स्तोत्रं च । अत्र रसाधि- क्याथ मुख्यतया स्त्रीणां गानमुक्तम् । ताश्च केवला निषिद्धा इति सहभर्तृका उक्ताः ॥४६॥ एवं लौकिकसंभ्रममुक्त्वा यांगप्रकारमाह तमभ्यपिञ्चन्विधिवदिति । तमभ्यषिञ्चन्विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विजः। पत्नीभिरष्टादशभिः सोमराजमिवोडुभिः॥४७॥ ताभिर्दुकूलवलयैहरिनूपुरकुण्डलैः। खलंकृताभिर्विवभौ दीक्षितोऽजिनसंवृतः॥४८॥ दशदीक्षासु अलनमभ्यजनं च । ततः तं अभ्यपिश्चन् पावनानन्तरम् । विधि- चत् कल्पोक्तप्रकारेण । तस्याष्टादशपत्यः न कापि तस्य भोगस्त्रीः तदर्थमाह,पत्नीभिर- टादशभिरिति । यथा चन्द्रस्य राजसूये बहुपत्नीकप्रयोगः तथात्रापि कृतवन्त इति वक्तुं दृष्टान्तमाह सोमराजमिवेति । तास्त्वलंकारसहिताः स्वयं त्वनलंकृत इति ।.यतो दीक्षितः अजिनेन कृष्णाजिनेन च संवृतः। विमवैः सवरेव दुकूलवलयादिमिः खलंकृताः स्त्रियः॥४७॥४८॥ ततस्तस्य ऋत्विजां शोमामाह तस्यत्विज इति । तस्यत्विजो महाराज रत्नकौशेयवाससः। ससदस्या विरेजुस्ते यथा घृत्रहणोऽध्वरे ।। ४९ ॥ कर्मकरा.इति कदाचिदनलंकरणम् । ततोलंकारो निरूप्यते । सदस्यसहिताः सर्व एव ऋत्विजो विरेजुः । वृत्रवधानन्तरमिन्द्रो पहुदक्षिणाश्वमेघ कृतवान् । तत्र ऋत्वि- जोऽपि समृद्धा जाताः तद्वदनापीत्यर्थः ॥ ४९ ॥ एवं इन्द्रवरुणादिसाधारणोस यज्ञ इति साधारण्यं निरूप्य सर्वतो विशेषमाह तदा रामश्च कृष्णति । तदा रामश्च कृष्णश्च स्वैः स्वैन्धुभिरन्वितो। । रेजतुः खसुतैारीवेशी स्वविभूतिभिः॥५०॥ उचसंपन्धिनो पहव इति पकारद्वयम् । स्वैः स्वः पन्धुभिः अन्विता: मुतादारामतः सदिती रामकृष्णौ । एको जीवः अपर ईशः। उमौ वा जीवानां नियन्तारौ । पूर्वोका दारादयो वितिरूपा अपवा मिना विभूतयः तामस्सः सात्तिक्योति ॥५॥ - ·-::....... श्रीविठ्ठलेशरायाम॑जश्रीवल्मकृतलेखसमेता । एवं संम्रममुक्त्वा एवंप्रकारेण बहवो यज्ञाः कृता इसाह ईजेऽनुयज्ञमिति । ईजेज्नुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणैः । प्राकृतैर्वैकृतैर्यद्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥५१॥ अनुयज्ञं विधिना ईजे। अग्निहोत्रादिनामान्येव लक्षणानि येषाम् ।प्रा. कृतमग्निहोत्रं प्रसिद्धम् । वैकृतं तु कुण्डपायिनामयनस्यं पयसाग्निहोत्रं द्रव्यान्तराग्निहोत्रं यो । तथैव सर्वा इष्टयः दर्शपूर्णमासव्यतिरिक्ताः । निरूढव्यतिरिक्ताः पशवो वैकृताः। एवं सोमेष्वपि सर्वत्र प्रकृतिविकृतिमावोस्ति सर्वैरपि यज्ञैः मगवन्तमेव ईजे । तनं हेतु द्रव्यमाधिमौतिकं, ज्ञानमाधिदैविकम्, क्रिया आध्यात्मिकी, एतत्रितयस्यापीश्वरों भगवान् । अत एव तत्रितयेन भगवानेव पूज्यत इति युक्तम् । अनेन सामान्ययंज्ञा एवं तेन कृताः न तु प्रसिद्धाः राजसूयादय इति निरूपितम् ॥ ५१॥ {" ततो दक्षिणामाह अथविरभ्य इति । अत्विग्भ्योऽददात्काले यथाम्नायं स दक्षिणाः। खलंकृतेभ्योऽलंकृत्य गोभूकन्या महाधनाः॥५२॥ पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्पयः । सलू रामहदे विमा यजमानपुरःसराः॥५३॥ दक्षिणादानमुत्कर्पहेतुरिति लोकप्रसिद्धत्वात्स्यगुच्यते । काले तत्तदवसरे । यर्था- नायं ययोदितम् । स्वलंकृतेभ्य इति पूर्व यज्ञार्थमलंकृता अपि पुनर्दक्षिणाङ्गत्वेन अलंकृताः । कचिदमिर्दक्षिणात्वेनोक्ता । उर्वरा प्रतिष्ठिताय देयेति । तथा दैवविवाहे 'ऋत्विजे कर्म कुर्वतः' इति । महाधनाः अन्याः काश्चन दक्षिणाः । ततः पूर्ववत् पृथक पत्नीसंया जावभृथ्यकर्मणां करणम् । महर्षयः कारयन्तीति न काप्यनुशयः । ततः अवभृयस्त्रानं रामहदेष्वेव कृतवन्तः । सिद्धार्थत्वात् । यजमानः पुरःसरो येपाम् ॥५२॥५३॥ सानोत्सवमाह नानालंकारवासांसीति । नानालंकारयासांसि पन्दिभ्योऽदात्तथा निया। ततः खलंकृतो वर्णानाश्वभ्योऽनेनापूजयत् ॥५४॥ श्रीविट्ठलेशरायारमनधीयछमकृतटेसः । अधविम्य इत्यत्र मूले गोमूकन्यानां दानमुक्तम् । तत्र गा अलंकृत्य दचाः । भूमिदानं विवृण्वन्ति फचिदिति । कन्यादानमाहुः तथेति । ऋत्विजे कन्या देया इति दैयो विवाह उक्तः । पूर्ववदिति युधिष्ठिरराजसूयवदित्यर्थः । :: ॥ इति पञ्चविंशाध्यायन्याख्या समाप्ता ।। - . .

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३५लो.५१-६० वन्धून्सदारान्ससुतान्पारिवहण भूयसा । विदर्भकोसलकुरून्काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५॥ सदस्यविक्सुरगणान्नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्तः प्रययुः क्रतुम् ॥ ५६ ॥ अदाद्यजमानः तस्त्रियोऽपि ततः अवभृथादुत्तीर्य स्वयं खलंकृतः सन् सर्वाने- वापूजयत् । आश्वम्यः अन्नेनापूजयत् । बन्धूंश्च पारिवहेण । बन्धून गणयति विद- मैति । तथा सदस्यत्विक्सुरगणानित्यपूजयदिति पूर्वेणैव संवन्धः । अन्नैरपूजय- दिति पाठः । ततस्ते श्रीनिकेतं भगवन्तमनुज्ञाप्य क्रतुं शंसन्तः प्रययुरिति प्रत्यापत्तिनिरूपिता ॥ ५४॥ ५५॥५६॥ साधारणानां गमनमुक्त्वा प्रसिद्धानामाह धृतराष्ट्र इति । धृतराष्ट्रोऽनुजः पार्था भीष्मो द्रोणः पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यासः सुहृत्संवन्धिवान्धवाः॥१७॥ बन्धून्परिष्वज्य यदून्सौहृदाक्लिन्नचेतसः। ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जनाः ॥५८॥ अनुजो विदुरः। पार्थाः पाण्डवाः। यमौ नकुलसहदेवौ । एते क्षत्रियाः संवन्धिनः । ततो देवऋष्यादीन् संबन्धिन आह नारदो भगवान् व्यास इति । सर्व एव यदून परिष्वज्य स्नेहेन क्लिन्नहृदयाः स्वखदेशान् ययुः । विरहक्लेशेन सहिता एव ।। ५७॥५८॥ एवं सर्वेषां गमनमुक्त्वा नन्दस्य भगवद्विरहादगमनं भगवता सह वा गमनं भविष्यतीति शङ्कायां वसुदेवो मनोमार्जनं कृत्वा नन्दं प्रेपयित्वा भगवन्तं स्थापितवानिति वक्तुं तसंवादो निरूप्यते । आदौ नन्दस्य खतो गमनाभावमाह नन्दस्त्विति । नन्दस्तु सह गोपालवृहत्या पूजयार्चितः। कृष्णरामोग्रसेनाद्यय॑वात्सीद्वन्धुवत्सलः॥ ५९ ॥ यज्ञानन्तरं गोपालैः सहितः बृहत्या पूजया अर्चितः प्रथमत एव वा। ततः कृष्णरामोग्रसेनाः सहावात्सीत् । यादववत्सोऽप्येकः पन्युवत्सलत्वान्न वैषम्यम् ॥ ५९॥ ततः संवादार्थ प्रसङ्गमाह वसुदेवोऽजसोतीयेति । वसुदेवोऽअसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहद्वृतः प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६०॥ मनोरथ एवं यज्ञः कयं मयिष्यतीति यज्ञरूपः मदानेवार्णवः विशनक- संभयात् । ततः सुहगीतः प्रीतमनाः सन् करे स्टशन् नन्दमाह हखसर्शन सपर्मखग्रारोपितस्तेन सामिलपितं स करिष्यतीति सूचितम् ॥ ६॥ ..

·. श्रीविहलेशरायात्मज़श्रीवल्लभकृतलेखसमेना । १०९ आदौ तत्स्तोत्रं वक्तुं स्वस्मिन्नन्दकृतसौहृदं स्थापयति भ्रातरीशकृतः पाश इति । वसुदेव उवाच-भ्रातरीशकृतः पाशो नृणां यः लेहसंज्ञितः। तं दुस्त्यजमहं मन्ये देवानामपि योगिनाम् ॥ ६१ ॥ अत एवं लेहः सुदुस्यजः । भोगामिनिवेशिनो, ज्ञानिनो, देवाः, मोक्षसाधनामिनि- विष्टा योगिनः तेषां स्नेहामावः संभवति । इदानी स्वानुभवादेव ज्ञायते तेषामपि स्त्यजमिति । अतस्त्वया बन्धुत्वात्लेहः क्रियते न त्वस्य प्रतीकारः कर्तव्य इति मावः ॥११॥ मैत्रीमपि अप्रतीकायाँ निरूपयति अंमास्त्रप्रतिकल्पेयमिति । अस्माखप्रतिकल्पेयं यत्कृताज्ञेषु सत्तमैः। मैव्यर्पिताऽफला वापि न निवर्तत कर्हिचित् ॥१२॥ सत्तमैर्मवद्भिरस्मासु मैत्री या अर्पिता सा अज्ञेषु अप्रतिकल्पाप्रतिकल्पर- हिता । प्रतिकल्पः प्रत्युपकारः । अतः अफला । वा शब्दः अनादरे । सफला वा। अफला सफला वा भवतु परं न निवर्तेत ॥ २॥ एवं प्रत्युपकारामावं मैत्री च स्थापयित्वाह भागकल्पास्तु कुशलमिति । प्रागकल्पास्तु कुशलं भ्रातो नाचरामहि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्यामः पुरः सतः ॥ ३ ॥ क्रियाप्रतिकल्पाभावेऽपि खशक्त्यनुसारेण प्रत्युपकारः कर्तव्यः तस्याप्यकरणे हेतुरुच्यते पूर्व यदा कंसो न हतः द्वारकायां वा न गतं तदा वयमेवाकल्पाः। तत एव हे भ्रातः वः कुशलं नाचरामहि । संयोधनात्कुशलावश्यकत्वं योधितम् । अधुना पुनः प्रातराया.फल्मा अपि श्रीमदेनैवान्याः सन्तः पुरः सत्तोऽपि विद्यमालान न पश्यामः। धर्मिदर्शनानन्तरं हि तत्र प्रतिकर्तव्यसमावना ।। ६३ ॥ तर्हि किं युक्तमित्याकाक्षायां निर्णयमाह मा राज्यश्रीरभूदिति । मा राज्यश्रीरभूत्पुंसः श्रेयस्कामस्य मानद ।। सुजनानुत यन्धूंश्च न पश्यति ययान्धक् ।। ६४ ॥ यद्यप्युभयत्रापि प्रतिकर्तव्यता नास्ति तयाप्यकल्पावस्यैव समीचीना ज्ञानशक्ति- क्रियाशक्योः ज्ञानशक्तिसहितस्यैव सद्भावत्वात् क्रियाशक्तिस्तु संपत्ती विद्यमानापि ज्ञान- शस्यमावादप्रयोजिका । अत एवमन्तरं वर्तते इति पुंसः श्रेयस्कामस्य राज्यश्री. माभूत् । मानं ददातीति मानदः ।यनेन त्वं सर्वथासाकं मानमेव प्रयच्छसि को दोपः राज्यस्येति चेत् सुजनानुत यन्यूंश्चेति । यया श्रिया कृत्वा अन्धा दृष्टिर्यस्य गतष्टि- रित्ययः । सत्पुरुषान् यन्यूंच न पश्यति ।। ६४ ॥ .

·- J ११० श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अ.३५ श्लो.६१-६९ 8 : . . एवं स्वदोषख्यापनं नन्दगुणप्रकटीकरणं च कृत्वा स्नेहेन रोदनं कृतवानित्साह एवमिति । श्रीशुक उवाच-एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभिः । रुरोद तत्कृतां मैत्री स्मरन्नश्रुविलोचनः ॥६५॥ रोदनमुक्तार्थस्य स्थापकम् । अन्यथा मुखत एव वदतीत्यपि शङ्का स्यात् । सौहृदेन शैथिल्यं यस्य चित्तस्य तादृशं चित्तं यस्य । यतोयमानकदुन्दुभिः अतिसुबुद्धिः कंसा- द्भगवन्तं रक्षितवान् । नन्दात्स्वगृहनयने का प्रयास इति भावः । तंत्कृतां मैत्री भगव- परिपालनरूपाम् । अश्रूणि विलोचनयोर्यस्खेति दुःखस्य सहजत्वं निरूपितम् ॥६५॥ नन्दस्तु सख्युः प्रियकृत्प्रेम्णा गोविन्दरामयोः । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन्यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥६६॥ ...... एवं स्नेहानुवन्धं प्राप्य नन्दः सख्युः प्रियकर्ता गोविन्दरामयोःप्रेम्णा अयं गमिष्यामि श्वो गमिष्यामीत्येवं वदन् बीन् मासान् अवात्सीत् । प्रत्यहमेव यदु: भिर्मानितः मासत्रयं स्वभावत एव स्थितः । ततोद्य श्व इति वदन् मासत्रयम्॥६६॥ ततः कामैः पूर्यमाणः सव्रजः सहबान्धवः । परायाभरणक्षीमनानानग्रंपरिच्छदैः॥ ६७ ॥ एवं माघादापाढपर्यन्तं स्थित्वा ततः कामै नाभिलपितैः भगवता पूर्यमाणः सव्रजः गोपालसहितो वान्धवसहितश्च । काम्यपदार्थान् गणयति परायेति । अमूल्यान्या- भरणादीनि, क्षौमाणि पट्टवस्त्राणि, अनर्घ्यपरिच्छदाः दिव्यगृहोपकरणानि ॥६॥ एतानि प्रत्येकं बहुभिर्दीयन्त इति तान् गणयति वसुदेवेति । वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धववलादिभिः। दत्तमादाय पारियह यापितो यदुभिर्ययौ ॥८॥ पञ्च मुख्यतया गणिताः । उग्रसेनो राजा । वसुदेववत्सोपि भगवता मोचित इति । उद्धवोपि पहुकालं तहहे स्थित इति। यलो वलमद्रः आदिशब्देन देवक्यादयोपि गृह्यन्ते। एतैर्दत्तं पारिवहमादाय दूरे समागत्य यापितःसन् ययौ ततो निर्गतः॥६८॥ नन्वयं सर्व गृहीत्वैव गच्छति न किंचित्स्वयं दत्तवानित्याशळ्याह नन्दोगोप्यश्चेति । • . नन्दो गोप्यश्च गोपाश्च गोविन्दचरणाम्बुजे। . .मनः क्षिप्तं पुनहर्तुमशक्ता मथुरां ययुः॥ ६९॥ नन्दः गोप्यश्चैका कोटिः । गोपास्त्वपराः । उमयेपि गोचिन्दचरणाम्बुजे समृद्ध्ययं क्षिसं मनः अतिपुष्टत्वात् पुनहर्तुमशक्ताः । माथुरानेव देशान् ययुः । मनोनिमिचं हि सर्व दीयते नन्दादीनां तु मनो मगवत्येव । अतो नन्दादीनामेव यहुद्रव्यमत्र स्थितमित्यर्थः॥ ६९ ॥ .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमैवा ।
१११
ततो यजातं तदाह बन्धुषु प्रतियातेष्विति ।
बन्धुषु प्रतियातेपु वृष्णयः कृष्णदेवताः।
वीक्ष्य प्रावृपमासन्नां ययुरवती पुनः॥ ७० ॥
सर्वेष्वेव खवदेशं गतेषु स्वयमेकाकिनोऽपि बहुकालं स्थिताः । तत्र निःशङ्कस्थिती
हेतुः कृष्णदेवता इति । कृष्ण एवालौकिकप्रकारेण रक्षको येषाम् । तर्हि कथं गता
इत्याकाङ्क्षायामाह वीक्ष्य प्रापमासन्नामिति । दिनचतुष्टयदशकव्यवहिताम् ॥ ७० ॥
ततो ये नागतास्तेपामयं महोत्सवो न जात इति शङ्कां वारयितुं वृत्तान्तकथनमाह
जनेभ्यः कथयांचक्रुरिति ।
जनेभ्यः कथयांचक्रुर्वसुदेवमहोत्सवम् ।
यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्संदर्शनादिकम् ।। ७१ ॥
वसुदेवस्य यज्ञमहोत्सवम् । यच्च सुहृत्संदर्शनादिकं तदप्येवं सात्त्विकानां
निरुद्धानां परमोत्सवलक्षणं फलं दत्तवानिति ॥ ७१ ॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे पञ्चत्रिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३५ ॥

·परिशिष्टम् । श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धसात्त्विकफलप्रकरणनिवन्धः । आदौ त्रिविधदुष्टानां वधोऽत्र विनिरूप्यते । शाल्वस्य हरभक्तस्य दन्तवक्रस्य चात्मनः। तद्धातुश्च द्वितीयस्य राजसस्य वधः स्मृतः॥१॥ एवं दोपप्रणाशो हि फले पूर्वमुदीरितः। तेनैव यादवानां हि सर्वव्यसननाशतः ॥२॥ कृष्णात्मकं फलं सिद्धं यत एवं करोति हि। ततः सर्वसुखार्थाय बलदेव विनिर्गमः ॥३॥ तीर्थे खधर्मनाशाय दोपे याते सुखं स्वतः। स्वयं तु पाण्डवानां हि दुःखनाशं चकार ह ॥४॥ एवं त्रिभिरिहाध्यायैर्दुःखनाशो निरूप्यते । स्पष्टास्पष्टविमेदेन त्रिविधानां विशेषतः॥५॥ कालदोपात्तु ऋपयो वक्तारं मेनिरेऽधमम् । अतो ज्ञात्वैव रामेण सूतो धर्मार्थमाहतः ॥६॥ संतोपार्थमृपीणां च स्वावतारं विधाय हि । तत्र तं स्थापयामास कार्य भागवते स्थितम् ॥ ७॥ शुकोक्तमन्यथा वाक्यं हृदयं न विशेत्कचित् । श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुपोत्तमस्य दर्शिता योजना। अतः परं सार्थपञ्चाशदिरः फलप्रकरणं विचारयन्ति आदापित्यादिमिः । अतः परं सा- लिकानामिति कारिका इतःपूर्वस्येति प्रतिभाति । कथाक्षेपं स्फुटीकुर्वन्ति आदाचित्यादिमिः पादोनैत्रिमिः । अत्रेति कथाशेपे। आत्मन इति मक्तस्येति शेषः । राजसस्येति तद्धातु- विशेषणम् । श्रीपलदेवतीर्थयात्राकथाप्रयोजनसंगतिरित्याहुः यत्त इत्यादि । तेन सुखप्रकार- माहुः तीर्थ इत्यादि । खधर्मनाशाय दोप इति वर्णाश्रमधर्मनाशाय विद्यमाने दोपे याते निवारिते । दुःखनाशमिति दुःखानुत्पत्तिम् । त्रिभिरिति साधनप्रकरणीयान्तिमा घ्यायसहितैसिमिः। असाएदुःखमन्येषां पाण्डवानां च ज्ञेयम् । ननु सूतवधः कुतः प्रकरणविरुद्ध उच्यत इत्सत माहुः कालेत्यादि । तहि पुत्रः कुतः स्थापित इत्सव आहुः संतोपेत्यादि । विधायेत्या विचार्येतिपाठः प्रतिभाति । तमिति पुत्ररूपिणम् । कयं स्थितमिलपे. झापामाटुः गुफेत्यादि । अन्यथेति तदासने उग्रश्रवसः अनिवेशने परीक्षित्समायां तस्स ·परिशिष्टम् । बल्बलय वधो मुख्यो दोपस्तेपां च नाशितः॥८॥ वल्यलो दोपस्तौ च त्रयोत्र विनिवारिताः । ज्ञानोपदेशो लीलार्थो यथा तीर्थाटनं तथा ॥९॥ शुद्धिस्तीर्थस्तथा यज्ञैर्ज्ञानेनाऽपि भवेद्धवम् । ऋषीणां त्रितयं शुद्धमग्रे मोहनिवृत्तये ॥१०॥ ज्ञानोपदेशोऽनन्यार्थो दोपा एवं विनाशिताः। द्वाभ्यां पश्चभिरग्रे तु गुणैर्दोपनिवारणम् ॥११॥ दारिद्यनाशः संपन्या द्वाभ्यां तत्र निरूप्यते । त्रिभिश्च त्रिविधानां च पूर्वोक्तानां च सर्वशः ॥ १२ ॥ सुदामा ब्राह्मणः कश्चिदधं च ऋपिसंमतः । भार्या तु ब्राह्मणी तस्य नी दारिद्यदर्शनात् ॥ १३ ॥ विरुद्धमुभयं कालाचत्रैकस्य निवारणम् । तत्र कृष्णः पुष्टिमार्गे स्त्रीणां चैव हिते रतः॥१४॥ अतोऽर्धजरतीयं तं भक्तं चक्रे स्वसङ्गिनम् । यथा हि भगवानत्र पूर्णकामोऽपि तिष्ठति ॥ १५ ॥ तत्सङ्गिभिस्तथैवान स्थैयमित्येव निश्चितम् । नाशो न कोऽपि भविता ऋपीणां चापि मोचकः ॥ १६ ॥ योजना । श्रोतृत्वेनाप्रवेशात् । एवं साधारणदोपनाश उक्तः । मुख्यदोपनाशमाहुः यल्वलस्येत्यादि । ज्ञानोपदेशप्रयोजनमाहुः ज्ञानेत्यादि द्वाभ्याम् । एतेन प्रथमे धर्मिलीला द्वितीये ज्ञानलीलेति ज्ञापितम् । यथाक्रम वा । अनिमेषु दोपनाशफलयोः भवनाप्रकारं दर्शयन्ति पञ्चभिरि- त्यादि । तत्रावान्तरप्रकरणविमागमाहुः दारिद्येत्यादि । त्रिभिरघ्यायैश्च पूर्वोक्तानां त्रिविधानांतामसादिप्रकरणत्रयोक्तमक्तानामेव सर्वप्रकारेण दोषनाशपूर्वकं फलमुच्यते तथा चैवमत्र द्विप्रकरणी तेन सप्ताध्याय्यां पूर्वाभ्यां सह त्रिप्रकरणीत्यर्थः। प्रकरणानि विमज्य पञ्चखाद्ययोरर्थमाहुः सुदामेत्यादि । नाम तु पुराणान्तरे प्रसिद्धम् । अर्धमिति ग्रामवासादिति प्रतिमाति । ननु मूले तथाविधत्वेन कधनात् कथं नीत्यत आहुः दारिद्मदर्शनादिति । कालादित्यादि । मूले भगवन्निकटगमनप्रार्थनाया पहुशः उक्तत्वात् भगवत्सखित्वादियदृच्छ- योपपन्नेन वर्तमानत्वात्तद्धर्मवतः तत्र गमनाभावस्य कालकृतत्वेन एकस्यर्पित्वस्य कालान्निवारणं प्रतिवन्ध इत्यर्थः। तत्रेति कालिके प्रतिवन्धे । अत इति पुष्टौ तस्याङ्गीकृतत्वात् स्वस्य स्त्रीस- हितत्वाच । अर्धजरतीयमिति ऋपित्वात् ऋषित्वानृपित्वोमयधर्मवन्तम् । निश्चितमिति अनेन कयोपनिवन्धनेन निणीतमित्यर्थः । ननु गगवान् मोचको पन्धहेतुभूतां संपत्तिमेता- दृशाय कुतो दत्तवानित्यत आहुः नाशो नेति । नाशः परलोकहानिः । इयमेव लीला १५ सुमो.

·११४ परिशिष्टम् । अलौकिकं च प्रददौ न दूपणमिहाण्वपि । खतुल्यत्वाय तु कथा पूर्वजाता निरूपिता ॥१७॥ समक्षं भगवाँस्तं तु ऋपिमेवाऽकरोत्खतः। अतो न किंचित्प्रददौ भार्यायै तत्र दत्तवान् ॥१८॥ अनभिप्रेतपक्षे हि दानाभावो विशिष्यते । अतोऽदाने तस्स तोपो गच्छतो वर्ण्यते पथि ॥ १९ ॥ सांसर्गिकस्य दोपस्य निवृत्त्यै भगवत्परः। भक्तिमार्गानुसारेण विषयान् बुभुजेऽवशः ॥ २० ॥ एवं ऋपित्वं भक्तत्वं धनं दारिद्रमेव च । विरुद्धं स्थापयामास खकीयत्त्वप्रसिद्धये ॥२१॥ त्रिभिरग्रे तु भगवान् पूर्ण फलमुदीर्यते । द्वाभ्यां द्वाभ्यां विभिश्चैव फलत्रयमुदीरितम् ॥ २२ ॥ दुःखाभावसुखोत्कर्षः कृष्णश्च त्रिविधस्तथा । सर्वेषां चाञ्छिताकारः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः॥ २३ ॥ ऋपिदेवपितॄणां च लौकिकालौकिकत्वतः । फलदाता सर्वभावैः सर्वतोऽत्र निरूप्यते ॥ २४ ॥ तत्कालस्थाः सर्व एव वर्णा एके च मानुपाः। सर्वतस्ते समागत्य कृष्णसांनिध्यदर्शनेः ॥ २५ ॥ शुद्धसाविकभावं ते प्राप्ता रोधनमागताः। योजना। बृहदारण्यके 'अन्नादो वसुदानः' इत्यनेन श्राविता । ननु यद्येवं न दोपलेशः तदा 'प्रायो गृहेषु ते' इत्याधनिच्छानुपादस्य किं प्रयोजनमत आहुः स्वतुल्यत्वेत्यादि । तर्हि समक्षं कुतो नादात् इत्यत आहुः समक्षमित्यादि । ननु धनार्थमागताय धनदानेन तस्य खाभिप्राय प्रकटीकृतवान् इत्युमयार्थ समक्षादानमित्याहुः अनभीत्यादि । तस्येति धनस्य । एवं नयमिः द्वयोरॉनूक्तः । अग्निमत्रयाणां वक्तुं तसिद्धस्स फलस्य स्वरूपमाहुः निभिरित्यादि । विप्रकरणीसिद्धं फलं योघसौकर्यायानुवदन्ति द्वाभ्यामित्येकेन । एतदध्यायत्रयोक्तं भगवत्स्वरूपौविध्यं स्फुटीकुर्वन्ति सर्वेपामित्यादि सार्थेन । सत्व इत्यादि । सात्त्विकान् विचार्य प्रथमाध्यायसिद्ध सर्ववाञ्छिताकारत्वं स्फुटीकुर्वन्ति तत्कालस्था इत्यादिमि- नवमिः । अत्र सार्याम्यां साधारणानां वान्छिताकारत्वरूपं फलं योधितं तय 'आसनच्युत- संदर्शपरमानन्दनिताः' इत्यनेनोक्तं वान्छिताकारत्वं विना तद्दर्शने आनन्दामावादित्यर्थः । तामसाना राजसमावस्स पूर्वमुक्तलादिदानी सात्विकत्वं तेषां वक्तुमन्ते ब्रजवानां ·- परिशिष्टम् । ११५ देहादिकं जगत्सर्व विस्मृत्य भगवत्पराः ॥२६॥ जाता इति फलं तेपां हरिरेव न संशयः। अन्ते च गोपिकाः प्रोक्ताः शुद्धसत्वप्रसिद्धये ।। २७ ॥ निरोपवापि तासां हि सर्वभावेन रूपितः । तदन्ताः सर्व एवैते तत्फला इति निश्चितम् ॥ २८॥ संसारो भगवांश्चैव विरुद्ध द्वितयं फलम् । उभयर्यत्सुखं तद्धि तासां पुष्टयाऽभवत्तदा ॥ २९ ॥ तथैव प्रार्थितं वाभिः संमतं चापि पै हरे। न ज्ञानं न च वैराग्यं यतः प्राह हरिः स्वयम् ॥ ३० ॥ योजना। कोत्साहुः अन्ते चेत्यादि । शुद्धसत्त्वप्रसिद्धये इति सत्त्वस्य प्रमितिजनकत्वेन तस्य शुद्धौ भगवत्स्वरूपयाथात्म्यावगतिरिति तदर्थमित्यर्थः । ननु तस्याः किं प्रयोजनमित्याका- झायामाहुः निरोध इत्यादि । ननु खरूपसंवन्धात्मकफलावधिनिरोध एतासां सर्वभावेन प्रागेव सिद्ध इति पुनः 'किं नु तत्कथया' इत्याहुः तदन्ता इत्यादि । एते सर्वे एव सात्विकप्रकरणमारभ्य पदप्राप्यन्ता उपायाः। तत्फला ज्ञानसहितसर्वभावपूर्वकनिरो- धफलाः । तथा च पूर्व सर्वमावे सत्यपि तत्तदुत्तरं परोक्षोपदेशेन ज्ञाने जातेपि यावत् प्रत्यक्षं न भवति तावत्सर्वभावदााभावात् न सम्यङ् निरोधः सिद्धः सर्वमावानुमवाभावात् । एतत् कथया इदं निश्चितमित्यर्थः । तदेतद्विविच्य दर्शयन्ति संसार इत्यादिभिः सार्धेश्चतुर्भिः अभवदिति सर्वात्मकेन भगवतामवत् । अत्र गमकमाहुस्तथैवेत्यादि । 'आहुश्च ते नलिन- नाम' इति प्रार्थनावाक्ये तथासिद्धेरित्यर्थः । ननु भगवत्संमत्यभावे प्रार्थनामात्रं न गमकं इत्यपेक्षायामाहुःसंमतमित्यादि । यतो हेतोः भगवानेकादशे 'जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु । वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेप्यनीश्वरः। ततो मजेत मां मक्त्या श्रद्धा- लुदृढनिश्चयः। जुपमाणश्च तान् कामान् दुःखोदकांश्च गर्हयन् । प्रोक्तेन मक्तियोगेन भजतो 'मासकृन्मुने । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते । मिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेखिलात्मनि । तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह' इति संदर्मेण खस्मिन् जात- श्रद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मकवैदिकसर्वकर्मसु जातारुचेरैहिककामस्वरूपज्ञानेपि तत्त्यागाशक्तस्य खस्मिन् श्रद्धोत्कर्षपूर्वकं ममेदं कर्तव्यं नान्यदिति निश्चयदायपूर्वकं कामगर्हापूर्वकतनो- गपूर्वकं मत्या श्रवणादिनवकावृत्तिं विधाय असकृद्विचारे तया मजने च क्रियमाणे ताशहृदये स्वस्स स्थितिं तया हार्दसर्वकामनाशं ततः फलस्य जातखे साधनमूतज्ञानवै- राग्यप्रयोजनाभावात् तयोरश्रेयस्त्वमुक्तवान् । तेन सर्वात्ममावपूर्वकमजनस्य सर्वात्मक- भगवत्साक्षात्कारात् खदर्शनं तेन हृदयग्रन्थिमेदं सर्वसंशयच्छेदं चोक्तवान् ततोखिलात्म- ܀ ܀ ·परिशिष्टम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं यतः सर्वाणि चोक्तवान् । जीवतश्च स्थितिम॒ग्या तथा वृत्त्यादि सर्वथा ॥३१॥ स्वाभाविकं न दुःखाय परत्रेह च निश्चितम् । लोकद्वयेप्टदं तुल्यं हरेर्नाऽन्यत्परं सुखम् ॥ ३२॥ विरोध्यन्योन्यमत्रोक्तं याचितं तेन तद्विधम् । अतिदेशार्थमन्येषां निकटे कथनं मतम् ॥ ३३ ॥ स्त्रीणां खस्खपतौ स्नेहः सहजस्तनिवृत्तये । कृष्णस्त्रीणां विवाहानां कथा त्वत्र निरूप्यते ॥ ३४ ॥ लोकाद् द्वयं गोपिकाभिः पूर्वमेव निवारितम् । पुरुषोत्तमभावेन चैदिकं च निवारितम् ॥ ३५ ॥ उत्कर्षे तु श्रुते स्त्रीणां पूर्वभावो विनश्यति । पश्चात्तापश्च जायेत विवाहख्यापनं ततः ॥३६ ॥ कृष्णे कामाद्यभावाय दास्सं सर्वत्र वर्ण्यते । सर्वभावेन सर्वासां विवाहकरणे क्षमः ॥ ३७॥ योजना। कभगवत्साक्षात्कारस्ततो भजनानुवृत्तिश्च सिद्ध्यति । तदत्र 'मयि भक्तिर्हि' इत्यारम्य 'पश्यतामातमक्षरे' इत्यन्ते वरप्राप्तवत्सिद्धं तदेव शुकेन जीवकोशात्मकतत्प्रतिबन्धकध्वंस- पूर्वकमनूदितम् । न चान ज्ञानान्ततामात्रं भगवदभिप्रेतं गीतायां 'अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहयद्भिरवाप्यते' इत्यनेन तत्फलापकर्पोक्तिपूर्वकं 'ये तु' इति संदर्भेण स्वस्सैवोत्कर्पस्य फलत्वस्य च कथनात् । अत एवं ज्ञायते यदुक्तप्रनाडिसिद्धवंप्रकारकखदर्शनोत्तरभा- वितादृशानुसंधानपूर्वकनिरोध एवात्र फलत्वेनामिप्रेत इति तदेवमुक्तं न ज्ञानमित्या- रम्योक्तवानित्यन्तेन । ननु कोशध्वंसस्योक्तत्वात् विदेहकैवल्यमेव फलत्वेनाभिप्रेत न निरोध इति शशायामाहुः जीवत इत्यादि 'आहुश्च ते' इत्यारम्य 'ततः कामैः पूर्यमाणः सबजः सह्यान्धयः' इत्यन्तग्रन्येन तेषां देहस्थित्तेरवगमान्न तथा किंतु निरोध एव विवक्षितरूपः फलमित्यर्थः । ननु यद्येवं तर्हि देहानामेतादृशनिरोधस्य सिद्धत्वात् प्रार्थनायाः किं प्रयोजनमित्यत आहुः स्वाभाविकेत्यादि । स्वाभाविकमिति मात्मतर्मय तुल्यमिति सामाविकमिन्नस्वादुःखजनकम् । अन्यत्रेति एवं प्रकारकविरोधरहितस्थले । एवं सार्धाष्टभिः निमिः प्रथमो विचारितः । द्वितीयं विचारयन्ति अतिदेशार्थमित्यादि । अध्यायारम्भे तयेति पदाद् गोपिकावद्यु- धिष्ठिरादीनां सीणां च ययाधिकार निरोधनार्थमनुवादपूर्वकं कथनं मतमित्यर्थः । खस्वपतिरोदनिवृत्ती प्रासम्म लोकवेदविरोधदोपस परिहारायाहुः लोकादित्यादि ।

·परिशिष्टम् । ११७ सुतरां भक्तियुक्तानां लक्ष्मणायाः कथा तता। द्रौपदी पुष्टिमार्गस्था ततः पृच्छति यत्नतः ॥ ३८॥ तदुत्कण्ठापराः सर्वा रुक्मिण्यादिवदेव ताः। जाता इति पुरा प्रोक्ताफलादेतद्विशिष्यते ॥ ३९ विस्मयाविष्टचित्तानां भविष्यति तथा हरिः। पूर्वोक्तानामपि तथा क्रमवृद्धा क्षणे क्षणे ॥४०॥ महिपीणां यथा भावस्तथा साधु भविष्यति । लौकिकानखिलानेवं समुद्धृत्य मनीपया ॥४१॥ चैदिकानृपिदेवांश्च पूर्वभावस्य सिद्धये । ततः प्रभृति पूज्यन्त इति न्यायेन वै हरिः॥४२॥ स्तोत्रं तेषां चकाराऽऽद्य निरोधार्थ तु ते पुनः । विपरीतं सर्वमाहः शास्त्रार्थोऽयं हि पुष्टितः॥४३॥ सांनिध्यादेव सर्वेषां हृद्येवं समुपागतम् । अनेनैवोपदेशोऽभूत्फलं चापि स्वसंमतम् ॥४४॥ प्रमेयवलमासाद्य यादवानां फलं पुनः। कृतं संदेहजननात्प्रमाणेनोच्यते पुनः॥ ४५ ॥ वसुदेवस्य संप्रश्नस्ततो यागार्थमुच्यते । ईशलीलां सुदुर्योधां मत्वा ते संशयं गताः ॥ ४६ ॥ योजना। विशिष्यत इति तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम्' इति पूर्वाध्यायवाक्यादन्यत्रापि तदतिदेशस्य समानन्यायासत्वात्तथा इत्यर्थः । साधनाभावे एतासां कथमेवं भावः इत्यत आहुः विस्मयेत्यादि । तदुक्तमग्रिमारम्भश्लोके 'श्रुत्वा पृथा' इत्यादिना शेषग्रन्थ उत्तानार्थः । एवमष्टाभिर्द्वितीयो विचारितः । तृतीयं विचारयन्ति लौकिका- नित्यादि । मनीपयेत्यस स्तोत्रं चकार इत्यनेनान्वयः । पूर्वभावस्येति पूज्यत्वस्य । न्यायस्तु भारते पाप्मादिपु प्रसिद्धः । तुः पूर्वपक्षनिरासे । अयमेवात्राभिप्राय इत्यत्र गमकमाहुः ते पुनरित्यादि । हिहेतौ। तेनान्यदपि कार्यं भगवता साधितमित्याहुः अनेनेत्यादि । उपदेश इति सभासत्प्रभृतीनां फलं चापि स्वसंमतं इति यथाधिकारो निरोधः। ननु एवं सर्वेषां पूर्णे फले कथिते पुनः किमवशिष्टं येन वसुदेव- यज्ञकथावतारितेत्याकासायां तत्प्रयोजनं वक्तुं प्रथमतः प्रश्नप्रयोजनमाहुः प्रमेयेत्यादि । एतत्प्रकरणीयप्रमेयप्रकरणे प्रमेयवलमासाद्य यादवानां दोपाभावरूपं फलं नित्या- लम्पेन संदेहजननात् पुनः सदोष कृतं तत्पुनः प्रमाणेनोच्यते ततो हेतोः संप्रश्न इत्यर्थः । कृतमित्यत्र गतमित्यर्थः प्रतिभाति । ते इति सात्त्विका यादवाः ।

·परिशिष्टम् । नारदः पूर्ववत्प्राह सर्वसंदेहवारकः । साविकप्रक्रियायां हि प्रमाणं न हि दर्शितम् ।। ४७॥ ततः कृष्णकृतं सर्व लौकिकं मेनिरेऽखिलाः। अतो यागोत्सवो जावो लौकिकं चैदिकं तथा ॥४८॥ एकीभूयाऽभवद्भक्तो तेन सर्वेऽभवन्समा:। सर्वेपां सर्वभावो हि फलादपि हरिः फलम् ॥ ४९ ।। सात्त्विक प्रक्रियायां हि सर्व एव निरूपिताः। निर्गुणत्वं समापन्ना निरोधोऽत्रैव रूपितः ॥५०॥ योजना। ननु तावन्मात्रेण कथमेवं संशयः इत्यत आहुः सात्त्विकेत्यादि खला इति 'यदवो नितरामपि' इतिवत् । संशयनिवृत्तिप्रकारमाहुः अत इत्यादि । अत इति एतस्य संशयस्य निवृत्त्यर्थं अभवद्भुतौ इति भत्त्यर्थमभवत् । फलितमाहुः तेन सर्वेऽभ- वन् समा इति सर्वस्य लौकिकवैदिकस्य भक्त्यर्थत्वभवनेन सर्वे राजसा यादवाः निवृत्तचित्तवैपम्यास्तुल्यरूपाः सात्त्विका अभवन् तथा चैवं राजसाहीनामैक्यरूपभव- नस्यावशिष्टत्वात् तदर्थमेव कथावतरणमित्यर्थः । एवं सर्वमाफलं निरूप्य उपसंहरन्तो निगमयन्ति सर्वेपामित्यादि । तथा च छान्दोग्योक्तरीतिकाहंकारादेशात्मादेशान्यां यदुक्तं तदत्र निष्पन्नं यदा तदात्र निरोधः स्कन्धप्रतिपाद्यः पूर्णः सिद्ध इत्यर्थः । एवं त्रयोदशा- धिकेन शतेन सात्त्विकप्रकरणं विचारितम् । श्रीघनश्यामभकृतश्रीभागवतदशमस्कन्धसात्विकफलप्रकरण- विभागसूचिका। अतः परं सात्त्विकानां फलप्रकरणं सप्तभिरध्यायैर्निरूप्यते । अनापि पूर्ववदेव क्रमः, प्रथमे दन्तवावधादिचरित्रमैश्चर्यम् । बलदेवेन सूतवधादि पुनस्तस्य स्थापनं च ब्रह्म- शापान्मोचनमन्यथाकर्तुं सामर्थ्यम् । द्वितीये वल्वलवधादिकं वीर्यम् , आवेशकार्य- खात् । तृतीये सुदामो दरिद्रस्य लक्ष्मीसहितेन सत्कारकरणं यश एव । चतुर्थे एकमु- टितन्दुलदानमात्रेण सर्वसंपदानं मुक्तिदानं च श्रीकार्यम् । पञ्चमे कुरुक्षेत्रयात्रायां गतान् प्रति रहसि भगवतो ज्ञानोपदेशवाक्यानि ज्ञानकार्यम् । पष्टे भगवन्महिपीवास्ये भगवदास्यप्रार्थनायां संसारे वैराग्ययोधनं भगवत एव वैराग्यकार्यम् । सप्तमे भगव- दर्शनार्य द्वैपायनादीनामृषीणामागमनं तान् प्रति भगवझ्यानादिकं धर्मिकार्यम् ।

·. परिशिष्टम् । श्रीभागवतदशमस्कन्धोत्तरार्धसात्त्विकफलप्रकरणस्थ- भगवन्नामानि । दन्तवक्रवधव्याजविजयाघौघनाशकः । (९८८-१००२) विदूरथप्राणहर्ता न्यस्तशस्त्रास्त्रविग्रहः ॥१॥ उपधर्मविलिप्ताङ्गः सूतघाती वरप्रदः। वल्बलपाणहरणपालितर्पिश्रुतिक्रियः ॥२॥ सर्वतीर्थापनाशार्थतीर्थयात्राविशारदः। ज्ञानक्रियाविमेदेष्टफलसाधनतत्परः ॥३॥ सारथ्यादिक्रियाकर्ता भक्तवश्यत्वयोधकः । सुदामरकभार्यार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवः ॥ ४॥ रविग्रहनिमित्ताप्तकुरुक्षेत्रकपावनः । नृपगोपीसमस्तस्त्रीपावनार्थाखिलक्रियः ॥५॥ ऋपिमार्गप्रतिष्ठाता वसुदेवमखक्रियः। त्रिविधनामावलिस्थसात्त्विकफलप्रकरणीयनामानि । दन्तवऋविदूरथादिमुक्तिहेतवे नमः॥१॥ क्षत्रियधर्मनाथ्योपसंहारकाय नमः ॥२॥ न्यस्तशस्त्राय नमः॥३॥ वलदेवतीर्थयात्राप्रवर्तकाय नमः॥४॥ सूतघातकाय नमः॥५॥ पार्थसारथये नमः ॥ ६॥ अव्यक्तगीतामृतमहोदधिप्रवर्तकाय नमः ॥ ७॥ कौरववला- न्तकर्ने नमः ॥ ८॥ इतरपक्षपातनाशकाय नमः ॥९॥ सुदामरकभार्यार्थभूम्यानीतेन्द्र- वैभवाय नमः ॥१०॥ हेतुस्थापकाय नमः ॥ ११॥ देशकालादिधर्महेत्वनुसारिणे नमः॥ ॥१२॥ वाचोत्सवप्रवर्तकाय नमः ॥ १३ ॥अखिलनयनामृताब्धिपूरकाय नमः ॥१४॥ गोपिकादिसाक्षात्कारहेतवे नमः ॥१५॥ रुक्मिण्यादिभक्तिस्थापकाय नमः ॥१६॥ सन्मार्गस्थापकाय नमः ॥ १७ ॥ वसिष्ठादिसेवितचरणाय नमः ॥ १८॥ वसुदेवयज्ञ- महोत्सवकत्रे नमः ॥ १९ ।। इति साधनप्रकरणम् । श्रीगोकुलरायभकृतदशमसात्त्विकफलपकरणार्थकथनम् । सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे सप्टदुःखाभावरूपफलदानार्थ कृष्णेन विविध- दुष्टहननानन्तरं पुरप्रवेशे सुरमानवमुन्यादिभिः कुसुमवर्षिभिरुपगीयमान विजयत्वस्यैश्चर्ययोध- कत्वाद्भगवति न्यस्तशस्ने यादवानामाज्ञाकारित्वस्याप्यैश्वर्यबोधकत्वात् , रामेणापि अधमे वक्तरि सति श्रोतृणां पापसंभवज्ञानानुदयरूपस्य स्पष्टस्य दोपस्य सर्वसाधारणस्य निवारणार्थ ऋपिमिः कलिकालदोपेण अधमस्य वक्तृत्वेन स्थापितस्य सूतस्य वधानन्तरमृपीणां संतोपार्थ सर्वसामर्थ्यवन्तं श्रीमागवतश्रवणकयनाधिकारिणं स्वावतारं विधाय तत्पुत्रस्थापनस्यैश्वर्य- योधकत्वावधनिर्वेशेन लोकसंग्रहस्य मुनीनां वरेण छन्दनस्स चैश्वर्यवोधकत्वादैश्वर्यनिरूपणं पञ्चसप्ततितमेऽध्याये ॥ ७५ ।।

·१२० परिशिष्टम् । सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे अस्पष्टदुःखाभावरूपफलदानार्थमगृहीतशस्त्रेणैव कृष्णेन पाण्डवेषु स्वसामर्थ्य स्थापयित्वा सर्वसाहाय्यकरणस्य वीर्यबोधकत्वात् रामेणापि ऋषीणामसाधारणदोषस्य बल्वलस्य हननानन्तरं तीर्थाभिपेकेण तीर्थेपु विद्यमानानां दैत्यसंबन्धेन वर्णाश्रमधर्मनाशकानां दोषाणां निवारणस्य वीर्यकार्यत्वात् , ऋषीणां ज्ञानो- पदेशेन श्रीभागवतश्रवणेऽनन्यत्वरूपाधिकारसंपादनस्य च वीर्यकार्यत्वात् वीर्यनिरूपणं पट्सप्ततितमेध्याये ॥ ७६॥ भगवता त्रिविधदुष्टहननेन त्रिगुणकृतदोपनिवृत्या दुःखाभावः यादवानां पाण्डवानां च स्पष्टास्पष्टदुःखनिवारणं, रामेणापि सूतवघेन कालदोपनिवृत्त्या, बल्वलवधेन तीर्थाभिषेकेण च देशदोपनिवृत्त्या यज्ञैर्ज्ञानेन चात्मदोपनिवृत्या दुःखाभावः सूतवधेन ऋषीणां स्पष्टदुः- खहेतुनिवारणम् , यज्ञदूषकवल्वलवधायज्ञसंपादनेन ज्ञानोपदेशेन च ऋषीणामस्पष्टदुः- खहेतुनिवारणम् । तीर्थाभिषेकेण दैत्यसंबन्धनिवारणात्, सर्वलोकानामस्पष्टदुःखहेतुनिवा- रणमित्यध्यायद्वयविभेदः, सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे सुखोत्कर्षरूपफलदानार्थ सुदामो ब्राह्मणस्य अर्ध ऋपेर्दरिद्रस्य पूर्णऋपित्वभक्तत्वरूपालौकिकसंपत्तिसंपादनाय श्रीनिकेतेन भ्रातृवत्संमाननसंभाषणादेर्यशोरूपत्वाद्यशोनिरूपणं सप्तसप्ततितमेध्याये ॥ ७७ ॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे सुखोत्कर्परूपफलदानार्थ तण्डुलैकमुष्टिं जग्ध्वा परोक्षं ब्राह्मणभा-यै लौकिकसर्वसमृद्धिदानात् श्रीनिरूपणमष्टसप्ततितमेध्याये ॥ ७८॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे सर्वेषां वान्छिताकारेण कृष्णेन कुरुक्षेत्रे आगतानां सर्वजनानां सांनिध्यदर्शनादिभिः शुद्धसात्त्विकभावं संपाद्य देहादिकं जगत्सर्व विस्मार्य निज- परत्वमपि संपाद्य यथाधिकार स्वरूपात्मकं फलं दातुं सर्वलोकप्रसिद्धं तादृशं कालं निमित्ती- कृत्य कुरुक्षेत्रे सर्वजनानयनस्य खगमनस्य च सर्वजननिरोधोपायज्ञानमूलत्वात् , गोपीनां सर्वमावेन निरोधार्थमन्ते साक्षाज्ञानोपदेशाच ज्ञाननिरूपणमेकोनाशीतितमेध्याये ॥ ७९ ॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे स्त्रीणामत्यन्तवल्लभस्य कृष्णस्यैव फलत्वं ज्ञापयितुं सर्वस्त्रीणां स्वस्खपतौ विद्यमानस्य सहजलेहस्य निवृत्तये पूर्वकृतौ पश्चात्तापपूर्वकं कृष्णे स्नेहवृद्धये च द्रौपदीपृष्टामिः कृष्णमहिपीमिः लोकतो वेदतश्च भगवदुरकर्पज्ञापकखस्व- विवाहप्रकारकथनानन्तरं साक्षाद्भगवत्सेवोपयोगिदेहसंपादकदास्यप्रार्थनया चरणरजःप्रार्थ- नया च कृष्णे कामावभावज्ञापनाद् वैराग्यनिरूपणमशीतितमेध्याये ॥ ८ ॥ सात्त्विकप्रकरणान्तर्गतफलप्रकरणे सर्वसाधनवतामृपीणां भगवदर्शनार्थमागमनकय- नेन तत्कर्तृकमगवत्स्तुत्या स्तुती चात्मसमर्पणकथनेन च ऋषिदेवपितॄणां चात्यन्तवलमस्य कृष्ण खरूपस्यैवफलत्वकयनात् , यादवानां सात्विकत्वभगवदीयत्वभवनार्य संस्कारमात्रेण स्थितस्स राजसत्वदोपस्य प्रमेययलेन भगवता निवारणे कृतेपि उद्धवप्रश्नरूपनीत्यालम्पनात् पुनर्यादवानां संदेदोत्पत्या कृष्णे लौकिकयुद्ध्युदये भगवदीयत्वपूर्वकसर्वमावेन पूर्ण निर्गुण- ·परिशिष्टम् । १२१ तासंपादकनिरोधाभावात्पुनः प्रमाणवलेन दोपनिवारणार्थ तदनन्तरं च सात्त्विकत्वमगव- दीयत्वपूर्वकं सर्वभावेन पूर्णनिर्गुणतासंपादकनिरोधार्थं च वसुदेवपृष्टैमुनिभिः प्रमाणमूतैः नारदेन निवृत्तसंदेहैर्वसुदेवे कर्मनिहारेपणापरित्यागऋणापाकरणरूपयज्ञफलासंमवात् कृष्ण- स्यैव यज्ञफलरूपत्वे घोधिते तदर्थमेव यज्ञेपु कारितेषु च लौकिकवैदिकसाधनानां सफल- सिद्धावेकीभावानिवृत्तदोषाणां यादवानां सात्त्विकत्वे भगवदीयत्वे च संपन्ने सर्वभावपूर्वक पूर्णनिरोधेन निर्गुणत्वे च संपन्ने सात्त्विकप्रकरणे निरूपितानां सर्वेपामप्यवभृथस्नानेन पूर्वोक्ते संपन्ने खरूपेणैव परमोत्सवलक्षणफलदानाद्धर्मिनिरूपणमेकाशीतितमेध्याये ॥८॥ श्रीभागवतदशमस्कन्धोत्तरार्धसात्त्विकफलप्रकरणानुक्रमणिका । तीर्थयात्राथ रामस्य मध्ये सूतवधस्ततः। यात्रा समस्ततीर्थानामृपिभिर्याजनं बलात् ॥ भक्तानां जन्मसाफल्यं पृथुकाख्यानमेव च । सूर्योपरागे निखिलैः कुरुक्षेने समागमः ॥ वन्धुभिर्वसुदेवस्य गोपिकापरिसान्त्वनम् । कृष्णभार्या विवाहानां कथनं विसयो नृणाम् ।। ऋपीणां गमनं तत्र कृष्णेन प्रतिपूजनम् । वसुदेवस्य संप्रश्नो नारदोक्तिरथोत्तरम् ।। याजनं तस्य ऋपिभिः प्रमोदोखिलदेहिनाम् । उत्तरार्धसूचनिका। एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः । श्लोकः २५ इतिहासश्रवणेन नीतिज्ञानं भवति । श्लोकः २६ अवनीतस्य विद्यां निर्वीर्येति । दोपकपञ्चकसद्भावान्नास्मिन्विद्या- फलम् । श्लोकः ३० खल्पायुर्ज्ञात्वायुर्दत्तमित्यादि । त्रिंशतमोध्यायः। श्लोकः ९ प्रभृति श्रीरङ्गमुख्यतीर्थानि । एकत्रिंशत्तमोध्यायः। श्लोकः ३-४ इन्द्रियवत्त्वं भगवचरित्रादेव । कर्म लौकिकं परिचर्यात्मकं भगवत्त्वेन ज्ञात्वा यज्ञकृतौ तदपि भवति । शिरस्तु तस्सोभयलिङ्गमानमेत् । विष्णोः शालिग्रामादौ इत्यादि । श्लोकः ६ भगवानेव भगवतः सखेत्यादि । श्लोकः ११ यः स्मरति तस्मै बहु प्रयच्छतीत्यादि । श्लोकः २२ पूजायामारात्रिकैः । श्लोकः २४ अन्यद्वारा मलापकर्षणं कृत्वा पश्चात्पूजापक्षो निवारितः । श्लोकः ३० ईन्धानास्वाशतमित्यादिना कमविचारः खमावविजयाथ कर्मकरणम् । शोका ३१ आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् इति । श्लोकः ३२ गुरोभक्तेरनुमवपर्यवसायित्वात्व- तुल्यता । श्लोकः ३३ ये गुरोरानन्दः यद्यपि अङ्गमावेन सेवायाः । तथापि मत्प्रीतिहेतु- रित्यादि । श्लोकः ३६ सेवाविशेषस्मारणं नवमिः । श्लोकः ४१ यद्विशुद्धमावेन सर्व- स्पार्थस्सात्मनश्च समर्पणमित्यादि.। श्लोकः ४२ छन्दसामयातयामत्वलक्षणम् । श्लोकः ४५ १६ मुबो.

·१२२ परिशिष्टम् ।। शब्दब्रह्मशरीरत्वं कृष्णस्य । द्वात्रिंशत्तमोध्यायः । श्लोकः ३ अण्वप्युपाहृतं भूरि, अभक्तोपहृतं, पत्रं पुष्पं फलं प्रेम तु साधारमेव मत्समीपे समायाति, इत्यादि । श्लोकः १८ पादसंवाहनमादिय॒पां ते च चतुःपष्टयुपचाराः । श्लोकः १७ वालव्यजनहस्तयेति महाराजोपचारः। श्लोकः ३५ सख्यं प्राणस्य दास्यं देहस । श्लोकः ३८ यज्ञभोक्तुनियन्तुः । श्लोकः ४० तस्य ध्यानवेगेनैवोद्रथिता अविद्यादिवन्धा यस्येत्यादि । त्रयस्त्रिंशत्तमो- ध्यायः। श्लोकः १७ एतदेव परमवैष्णवलक्षणं येन्योन्यतो भागवताः । श्लोकः ३० शास्त्रं वचो गीताभागवतम् , श्रवणादिधर्मस्तुतिः श्लोकः ३६ यशोदानन्दौ वालभावेनेव भावनां कुरुत इत्यादि । श्लोकः ४० भगवन्तं दृम्भिरेव हृदीकृत्येयादि । श्लोकः ४४ मयि भक्तिर्हि भक्तिः शास्त्रीया आन्तरप्रेमसहितसेवादिः । श्लोकः ४८ आध्यात्मिक- शिक्षात्वं पूर्वोक्तस्य । चतुस्त्रिंशत्तमोध्यायः। मुख्यसाधनं कीर्तनं । गोपिका उत्तमाः परं पुष्टिस्थाः मर्यादायां श्रेष्ठो युधिष्ठिरः । श्लोक ३ अन भक्तिमार्गस्यायं सिद्धान्तः इत्यादि भक्तिरसः । श्लोकः ४ एवं 'पुरुषाणां सर्वभावप्रपत्तिः । श्लोकः १६ अर्चनात्मा रुक्मिणी- त्यादिना सप्तभक्तयः सख्यरूपा त्वष्टमीयं स एव सख्यं प्राप्नोति यस्य जन्मप्रभृतीत्यादि अच्युतत्वं भजनीयत्वे मुख्यो हेतुः। श्लोकः ३५ भगवदीयशरीरं तेनैव भवति भगवदी- यत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः । पञ्चत्रिंशत्तमोध्यायः । श्लोकः १ दृष्टादृष्टलीला दृष्टा भगवत्कृतिः अदृष्टं चरणरजः उभयोः संपत्तौ भगवदीयत्वम् । श्लोकः १०।११।१२।१३ किं खल्पतपसां नृणां अर्चायां देवचक्षुपाम् । न ह्यम्मयानि नाग्निर्न सूर्यो लोकप्रवृत्त्या- रुच्या द्वितीयः प्रत्यक्षदेवपूजानिराकरणाय तृतीयः न हि निन्दान्यायेनोक्तं भेदकृतः सगुणभक्तिमार्गीयस्य निषिद्धम् । विपश्चितो विहितं खटाङ्गवत् इति ध्येयम् । भौमे खदेहादावित्यादिना भेदकृत्सगुणविपश्चिन्निर्गुणातिरिक्तानेकीकृत्य निन्दा । श्लोकः १४ दुरन्वयं वचः । श्लोकः १५ खयं चैवं ब्रूयात् अन्योप्येवं वदेदिति । श्लोकः १६ ईहा- सहितो घटादिकं सृजति भगवांस्तु निरीहः सृजति इत्यादि । श्लोकः १८ तेन सत्त्वेन वर्णाश्रमात्मा भूत्वा पुरातनं वेदपथं पालयसि विमर्पि वा । श्लोकः १९ हृदयेऽक्षरब्रह्म पुरुपोत्तमाविर्भावादि । श्लोकः २१ विद्याः सर्वास्तासां फलं सर्वज्ञत्वादि । तपसः फलं साक्षात्कारः । श्लोकः ३६ उरिसक्तभक्तिः मर्यादामप्युल्लयाधिका जाता अनया समर्पिता आशयजीवकोशा अन्तःकरणात्मसंघाताः। श्लोकः ३५ कर्मणा कर्मनिहारः यो यज्ञवराहरूपो विष्णुरिति श्रुतेः यज्ञेन यज्ञमयजन्त । श्लोकः ३६ ननु परिचर्यादिरपि पञ्चरात्राधागगे उत्स- वाश्य वैष्णवमागों योगादिरूपः इत्यादि । अन्ये तु सर्वे मागी गाईस्थ्यमलकाः। श्लोकः ३८ अत एव वेदे स्वर्गानिरुक्तिः अन्यथा मानसा एव पक्षाः अन्यथा श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् । सोका ४८ कल्पोकेन प्रकारेण । लोकः ५० तस्यविजः एवं इन्द्रवरुणसाधारणोस यजः । शोकः ५२ अमिहोत्रादि द्रव्यमाधिभौतिकं ज्ञानमाधिदैविक क्रिया आध्यात्मिकी एत- पितयेन भगवान् पूज्यते । श्लोकः ६८ नन्दो गोप्यम्य एका कोटिगोपाश्चापरा ।

·एतत्प्रकरणस्थसुबोधिनीकारिकाणांवर्णानुक्रमसूची. पृष्ठम् श्लो० सं० पृष्ठम् लो० सं० फारिका । अङ्गत्वेन बलस्यान अतों भवन्तो भृत्या ૩૮૧ ५२१२ ... ... ... ... ७८ अता भगवल्लीला अनुग्रहस्य स्थिरता ७८ ८७२ ८७19 ८२19 ... ... ... ... ४१०३ ... ... ... ... ... ... कारिका। २१३ द्वात्रिंशे भगवानस्य १४ धर्मिणोन यो वाच्याः ... ८७४ नमने पादसंस्पर्शः ६९३ | निरुद्धानां हि लोके सिन् पञ्चत्रिंशे साविकानाम् . ८७३ | पञ्चभिर्भगवानाह २१२ पूज्यो दुःखमहर्ता च मेपितस्यागतिस्त्वस्य बलभद्रस्य सत्कीतिः मर्यादया प्रेरिता तु ४१११ मुष्टिरेको जगत्तृप्यै रामस्य कीर्तिरूपेच ३८६ विजयोयं यथा रामः ६९/१ विपयाच्छादनं स्वार्थम् ५२४७ शुद्धास्त एव वक्तारः ५२१८ संपत्तिर्भगवन्मिन्ने ४१४ सरसस्य श्रुतिश्चापि ५२।४ सर्वशक्तियुक्तः कृष्णः १२ | सर्वसाधनसंपत्तिः ३८०५ | सर्वान् बलवतो दुष्टान् ५२।३ | सात्विकप्रक्रियायां तु ३८१३ साधनस्य च रक्षायाः ५२।६ स्यमन्तकः कौस्तुभश्च ... अर्चनारमा रुक्मिणी भारमीयानां निरोधे तु एफनिशे तथाध्याये एकान्ते च प्रदत्तेति कामाभावस्त्वस्य कामितं दोपरहितम् कीर्त्यभावे सुसंपन्ने चतुर्थाशः सिद्धिमेतु चतुस्त्रिंशे साधनानाम् ततोध्याये प्रमेयेत्र तदाप्रमेयो भगवान् तस्मात्तस्या गृहीत्वैतत् तीर्थैकगम्यो ज्ञानात्मा तीर्थाभिपेकाद्यज्ञाच तृतीये देवता दद्यात् त्रयस्त्रिंदो तथाध्याये दानेपि तेनोहानिः देशकालो तथाचागम् ३८)२ ३८॥४ १1३ ११३ ९६१ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २१११ ५२।५ ६९६४ ६९।२ ७८1० ५२११ ८२10 ८२/० ... एतत्प्रकरणस्थमूलश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची । श्लोकः । ... ... १०१ २० अग्रहीच्छिरसा राजन् अच्छस्फटिककुड्येषु अजानतैवाचरितस्त्वया अथ ते रामकृष्णाभ्याम् अथ तैरभ्यनुज्ञातः अथविग्भ्योऽददात् भथापि काले स्वजनाः पृष्टाङ्कः। श्लोकाः। अयैकदा द्वारवत्याम् २९ अयोचुर्मुनयो राजन् ४८ | अथोपवेश्य पर्य? १० | अदान्तस्याविनीतस्य अद्य नो जन्मसाफल्यम् १५ अधनोयं धनं प्राप्य १०७ | अध्यात्मशिक्षया गोप्यः ९३ | भनीह एतबहुधैक ४५ ६७ ·१२१ परिशिष्टम् । . श्लोकः। पृष्ठाङ्क: ... ... ... ... ... ७२ पृष्ठाङ्कः। १५ | इत्थं संभाषमाणासु २४ | इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हम् ५६ इत्युक्तो द्विजमुख्येन ५७ | इत्युक्तोपि द्विजः । ३५ | इत्युत्तमश्लोकशिखामणिम् . २८ | इयदेव हि सच्छिष्यैः ६५ इल्वलस्य सुतो घोरः ६५ ईजे च भगवान् रामः ५८ इंजेनुयज्ञं विधिना १०२ | इंग्विधान्यनेकानि ... ... ... १२ ... ई . ... ... श्लोकः । भनुस्रोतेन सरयुम अन्तापुरजनो दृष्ट्वा अन्यश्चिवारमपक्षीयान् अन्योन्यसंदर्शन अपि नः सर्यते ब्रान् अपि ब्रह्मन् गुरुकुलात् भपि सरत नः सख्यः भयवध्यायथासान् अमत्युथायिनं सूतम् भरब मासानसूयेथाः भयं स्वस्त्ययनः पन्थाः असावप्रतिकल्पेयम् अस्त्रस तव वीर्यस्य भस्य ब्रह्मासनं दत्तम् अस्स मे पादसंस्पर्शः अहं हि सर्वभूतानाम् महो प्राण्यदेवस्य भहो भोजपते यूयम् अहो घयं जन्मभृतः महो हे पुग्नका यूयम् ५४ ... ... ... १०९ उ. ... ... ७७ उन्नीय वक्रमुरुकुन्तल उपगीयमानविजयः उपस्पृश्य महेन्द्राद्री उवाच सुखमासीनान् ... ... ... ६६ ४४ ८९ ... ... ... ... १०४ ... ८९ ऋणैस्तिभिर्द्विजो जातः ५० ऋपभाद्रिं हरेः क्षेत्रम् पेर्भगवतो भूत्वा ... ... ८ आ. ८४ ... ... २ पुत्र उत्पन्न ... ८ ... आत्मारामस्य तस्येमाः आरमा ये भादाय व्यसृजन् केचित् आर्य भ्रातरहं मन्ये आयर्या द्वैपायनी दृष्ट्या मासनानि च हेमानि भास्तेधुना द्वारवत्याम् मास्तेऽनिरुदो रक्षायां माहुते नलिननाम ... ... ... ४३ ... ... ९ ... ... ५४ ... ... ... ९७ ... ... एकः पदातिः संक्रुद्धः एतदर्थो हि लोकेस्सिन् एतद्रहाण्यदेवस्य ५८ एतद्विदित्वानुदिते एताचतालं विधारमन् ११। एतावदुयत्वा भगवान् एतावदृष्टपितरी एवं स्वायं जनो ग्रह्मन् एवं मीमांसमानं तम् एवं योगेश्वरः कृष्णः ४५ | एवं स्वैस्तुदन पाक्यः ४२ | एवं वृते भगवति १३ एवं स मायया विप्रः १०५ एवं स विमो भगयान् १२ | एवं सौमं च शाल्वं च ५३ एवं सौदरीविष्य ५. पुपं येतानि गूनानि ... ... ... ... ... ३ १२ इति तचिन्तयन्तः इति मुष्टिं सहनाया पनि संपिन्य मनसा इनि सपनं शुरया इयं विचिन्त्य पसनात पंविधाम्पनेकानि एपंपपसितो पुधा ... ... ५ ... ... ... ... ... ... ... ...

·परिशिष्टम् । श्लोकः। जुष्टं स्वलंकृतैः पुंभिः स्त्रीभिः पृष्ठाः। पृष्ठा ४६ ... ३३ | ज्ञात्वा मम मतं सावि ... ७८ ... त. ... १०५ ... ७ ... ... ११० ... १३ ... ... ... १२ ... १ ... १९ ... ... १२ ... ... लोकः। क. कचिद्गुरुकुले वासम् कथयांचफतुर्गाथाः कंसमतापिताः सर्वे कर्मणा कर्मनिहारः करसादसाविमान कामकोणी पुरी कांचीम् कामयामह एतस्य किमनेन कृतं पुण्यम् किममामिन निवृत्तम् किमुपायनमानीतम् किंचित्करोत्युर्व पि भूरि किं . फामो मुनिश्रेष्ठाः किं स्वल्पतपसाम् फुचलं मलिनं क्षामम् कुतोऽशिवं त्वचरण कुन्तिमोजो विराटश्च कृष्णरामी परिप्वज्य कृष्णस्यासीरसखा केचिरकुर्वन्ति कर्माणि को नु श्रुरवा सकृद्रह्मन् को विसरत वा मैत्रीम् । काहं दरिद्रः पापीयान् ग. गजैनददिराभैः गवया निहतोप्याजी गदापाणी उभी दृष्ट्वा गदामुघम्य कारूप: गाढनिर्मिनहृदयः गृहं परसहस्त्राणाम् गोप्यश्च कृष्णमुपळम्य गोमती गण्दी नारवा १३ १६ ... ... ... ५९ ... ६९ ... ... ... ... ... १०५ ... ... त एनमृपयो राजन् १०१ स एवं लोकनाथेन ततः कामैः पूर्यमाणः ततः पर्वण्युपावृत्ते ततः पुरी यदुपतिः ३० ततः फाल्गुनमासाय तत्तश्च भारतं वर्षम् ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः ततोतिवन्य भगवान् सतोभिवाद्य ते वृद्धान् ततोऽमेध्यमयं वर्षम् तनागस्त्यं समासीनम् तनायुतमदाढेनूः ६२ तथानुगृह्य भगवान् २४ तदा रामश्व कृष्णश्च तदर्शनस्पर्शनानुपथ ३२ तद्दीक्षायां प्रवृत्तायाम् तद्वीक्ष्य तानुपग्रज्य ६३ तङ्गमाविशमहं कल तन्महिष्यश्च मुदिताः तं केशकर्मपरिपाक ५५ | तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् ३ तं तथा यान्तमालोक्य तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टाः २ | तं पापं जहि दाशार्ह तं पुनमिपं प्राप्तम् २८ तं विलोक्य वृहस्कायम् तं विलोक्याच्युतो दूरात् सपश्चरन्तीमाशाय तमम्यपिञ्चद्विधिषत् तमाकृष्य हलाप्रेण ९२ | तमागतममिप्रेत्य ७४ | तमुपैहि महामाग तानृण्यमुपैग्यज्ञ 11 | उमादेवरस्येह ९८ ... ... ८१ ४४ ... ... ... १०० ... ... ... ... २ ૧૨ १२ ४ ... ... ... २८ ... ७६ ... ७७ चरिष्ये पनिशम् चिरं विमृश्य मुनयः वैवाय मामिसुमुपत ... ३ सनेम्या कथयाच ... ...

·१२६ परिशिष्टम् । पृष्ठाङ्कः। पृष्ठाकः। ... नन्दस्तु सह गोपालैः ... ८० ... ३३ ... ... ... ... ... ... ९५ ... ८९ ९६. ... ८९ श्लोकः। तसाद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् तस्मिन् संधाय विशिस्खम् . तस्य चापततः क्षोणीम् सस्थविजो महाराज तस वै देवदेवस्य तस्याद्य ते ददृशिम तस्यैव मे सौहृदसख्य वान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय तानानचुर्यथा ताभिदुफूलवलयः तावन्मृदङ्गपटहाः तावात्मासनमारोप्य तुष्टोहं हे द्विजश्रेष्ठाः तेऽन्वसजन्त राजन्या: तेभ्यो विशुद्धविज्ञानम् ते शाझंच्युतवाणोधैः त्रीणि गुल्मान्यतीयाय त्वं स्वद्य मुक्को द्वाभ्याम् स्वं मातुलेयो नः कृष्णः ... ९० ... ८२ ... १०७. ... ... ४४ ... ९२ ... ... १०६ द. नन्दो गोप्यश्च गोपाश्च नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् १०६ / नन्वेतदुपनीतं मे ५ नन्वयुवाणो दिशते ९७ / नमस्तस्मै भगवते ५९ | नमो वः सर्वदेवेभ्यः न यं विदन्त्यमी भूपाः न वयं साध्वि साम्राज्य न यम्मयानि तीर्थानि नाग्निन सूर्यो न च चन्द्र ६२ | नानालंकारवासांसि ३६ | नापि चित्रमिदं विनाः ८३ नाहमिज्याप्रजातिभ्याम् १९ / निःक्षत्रियां महीं कुर्वन् ८३ | निवांसितः प्रियाजुष्टे २८/ निशम्येत्थं भगवतः १०४ | नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य ३ / नेदुर्मंदङ्गापटह. प. ५६ | पतिमागतमाकर्ण्य ५९ पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा ८३ | पतिव्रता पति माह पत्नीं दृष्ट्वा प्रस्फुरन्तीम् पनीसंयाजावभृध्यैः पल्या में प्रेपिताचातः पत्रं पुप्पं फलं तोयम् ११ पयःफेननिभाः शय्याः पिता मे पूजयामास पिता मे मातुलेयाय पिना संपूजिताः सर्व पृथा मावन स्वसूर्वीक्ष्य पृथदर्फ पिन्दुसरः १०८ प्रविश्य रेवामगमत् प्रविष्टानां महारण्यम् प्रागयरूपातु पुवायम् प्राशाय देवहरगम् मापो गृहेषु से चिराम् प्रोसः स्वयं सपा पुषः ४६ ... २५ ८४ ८० ... ददुः स्वर्ण द्विजाम्येभ्यः दमघोपो विशालाक्षः दारुकश्योदयामास दासीमिः सर्पसंपद्भिः दिवि दुन्दुभयो नेदुः दिव्यस्रग्वनसंवाहाः दिष्टं बदनुमन्यानी दीर्घमायुर्वतेतस्य द्वितरितश्चकता द्वैपायनो नारद ५१ ... ... ४० १७ ... ८८ ८८ ७९ ... ... धूपैः मुरभिििमत्रम् मृतराष्ट्रोनुजः पार्याः ६५ ... ... न. ... ३५ न सदापयं गगृहाः मनु मझन् भगवतः मन्दमन पद प्राप्तान् मम्मतु सण्युः प्रियहर ... ... ... ४७ ·परिशिष्टम् ।। १२७ श्लोकः। पृष्टाई। दृष्टाङ्कः। श्लोकः। यस्यानुभूतिः कालेन याचिया चतुरो मुष्टीन् युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा ૨૮ ... ... ... ... १०८ | युधां तुल्ययली पीरी ... ९४ बन्धुपु प्रतियातेपु पन्धून् परिवज्य बन्धून्सदारान् ससुतान् महा ते हृदयं शुकम् प्रापयो ग्राह्मणं कृष्णः ब्राह्मणस्तां तु रजनीम् ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूः यो मां स्वयंवर उपेत्य यो मे सनाभिवधतात. योऽसौ त्रैलोक्यगुरुगा ३९ ... ... र. ... ... ... ८० k ५० राजन्येषु निवृत्तेषु राजानोन्ये च राजेन्द्र रामः सशिप्यो भगवान् रोहिणी देवकी चाथ .. ... ८८ २१ ... ... ६५ ... ... भक्ताय चित्रा भगवान् भगवन् यानि चान्यानि भगवांस्तास्तथाभूता भीमो द्रोणाधिकापुत्रो भुक्त्वोपविविशुः भीमं निहत्य सगणं भ्रातरीशकृतः पाशः ... ... ... १०४ ... ८४ ... ... ५९ ... ... म. १०८ ... घयं भृशं तन महानिलाम्बु... वसुदेव भवानूनं वसुदेवः परिवज्य १०९ वसुदेवोग्रसेनाधैः वसुदेवोनसेनाम्याम् ८० धसुदेवोञ्जसोत्तीर्य ५६ | वायुर्यथा धनानीकम् विचित्रोपवनोद्यानः ६६ / वित्तस्योपशमोर्य वै ५४ | वित्तेपणां यज्ञदानः १०९ विदूरथस्तु तद्राता ८२ | विलोक्य ब्राह्मणस्तन ५ | विष्णुरातेन संपृष्टः धैजयन्ती ददुर्मालाम् प्रजस्त्रियो यद्वाञ्छन्ति ६६ ४६ मत्स्याभासं जले वीक्ष्य मत्स्योशीनरकौशल्य ममापि राज्यच्युतजन्म मयि भक्तिहि भूतानाम् महत्यां तीर्थयात्रायाम् मा राज्यश्रीरभूत् पुंसः मां तावद्रथमारोप्य मुनिभिसिद्धगन्धः ... १०२ १०३ ... ४ ... ४८ ... ... २४ १४ य. ... ८५ ... २४ २ ४५ य इत्थं वीर्यशुल्का माम् यथा शयानः पुरुषः यथा स्वयंवरे राज्ञि यहरव्योपपोन यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलम्... यद्येतद्रह्महत्याया: यन्मायया तत्वविदुत्तमाः यमुनामनुयान्न्येव ययुस्ते भारतं क्षेत्रम् यस छन्दोमयम् यस्यात्मबुद्धिः कुणपे ७९ | शिरस्तु तस्योभयलिङ्ग २५ | शिशुपालस्य शाल्वस्य ६० शुधूपया परमया शृण्वन् गृणश्च रामस्य ९२ त्या द्विजैः कथ्यमानम् श्रुत्या पृथा मुबलपुन्यथ श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः ३७ / श्रुत्वैतत्सर्वतो भूपाः ४ ८७ ५ ... ७९ ·१२८ श्लोकः। पृष्ठाक: ... ... ... ... परिशिष्टम् । पृष्टाङ्कः। श्लोकः। सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् ३० | सोचिंतः सपरीवारः २९ सोपतद्भुवि निर्मिन ४४ संस्तुत्य मुनयो रामम् ८० | स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः स्नात्वा प्रभासे संतर्य १०८ स्वपल्यावभृथस्नातः ९९ | स्वर्गापवर्गयोःपुंसाम् ७६ | स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोति. १४ ... ... ... १४ ... ... २८ ... ६ १९ ... ... स इश्यं द्विजमुख्येन सख्युः प्रियस्य विप्रर्षे स चालब्ध्वा धनम् सज्यं कृरवापरे वीरा स तानादाय विप्रायः सदस्यविकसुरगणान् संनिकपत्र मानाम् सप्तोक्षणोतिबलवीर्य समीमदुर्योधनयोः सर्वभूतात्मरक्साक्षात सवै सत्कर्मणां साक्षात् ससार मुसलं रामः सा वाग् यया तस्य सुहृदो ज्ञातयः पुनः ... ... १५ ... १७ ह. ११ ९ ... ३३ | हाहेति वादिनः सर्वे १४. हित्वात्मधाम विधुतात्म २२/हे कृष्णपत्य एततः ५८ हे वैदर्यच्युतो भन्ने ... ... ७३ ...

·एतत्प्रकरणीयश्रीमदाचार्यवाङ्मुक्तावलिरकारादिवर्णानुक्रमेण । ... ... २ ... ... ... ९ वाक्यम् । पृष्टाङ्कः। वाक्यम् । पृष्टाङ्कः। , भज्ञानं तावदेव यावद्भगवतः सांनिध्यं न भगवन्निष्टोभवति, तत आनन्दघनो भगवान् भवति । प्रकटो भवति, तत्र भक्त्या भक्तिरसः सर्व- अन भक्तिमार्गस्यायं सिद्धान्तः, ब्रह्मानन्दः दोपनिवर्तकः नित्यं संसारविसरणहेतुः स्वेच्या वस्नमिव संकुचितारमा शतगुणित प्रादुर्भवति । ७१ इव धनीभूतः परिणतदधिवदन्यूनः भानन्द- ८ असहायैवभक्तिर्मोक्षं दातुं समर्था न तु ज्ञान- घनो भवति तदा भगवद्भकानां कायवा मिव कर्मापेक्षते अन्तःकरणशुद्धिं वा। ६६ सानोभिः दृढं गृहीतः रसात्मकत्वात् भक्का ९ आत्मीयास्त एव भवन्ति ये स्वस्योपकुर्वन्ति नामानन्दरूपं स्रवति,स भक्तिरस इत्युच्यते। ते सन्त एव । कलत्रादयस्त्वपकुर्वन्ति । ९२ सोपि शब्दब्रह्माणि भागवतादावुद्धृतः घटो- १० इतिहासथवणेन नीतिज्ञानं भवति तदभावे मृतजलमिव महतां श्रवणसरणकीर्तना- केवलधर्मप्यनर्धः स्याद् गजेन्द्रवत् । पुरा- दिभिः इन्द्रियाघातैः तच्छिद्रद्वारा स्वरसो णाध्ययनात्साभिप्रायधर्मज्ञानं धर्मशास्त्रैः हृद्भदे विनिविशति । स तु भक्तिरसापेक्षयापि देशकालकुलादिधर्माः आधुनिका अपि सर्व पुनः भक्तेन्द्रियैः पावितत्वात् निर्गलितस्ततो. एव ज्ञाता भवन्ति । प्यधिकरसः। ११ उपधर्मास्ते तद्धर्मनिवृत्तीच्छायामपि न ३ अन्तःकरणजयाभावे उत्पादिता अपि गुणा- निवर्तन्ते। स्वामसैर्भावैतिरोहिता भवन्ति । १२ तीर्थमपि गृहं चेत्तदा न फलति इति । ५२ अविनीतस्य विद्या निर्वीयेति । अर्चा प्रतिमा आदौ जडाजडप्रकृतिः तत्रापि | १३ तीर्थशब्देन यच्छोधकं स्वच्छं तदुच्यते वन- लमपि भवति महान्तोपि भवन्ति । अतो पामरैः कृता तादृशी स्वस्य चेतनस्य कथं जलमयानि किं तीर्थानि न भवन्ति भवन्त्येव देवता भवेत् । आकृतिरस्तीति चेत्तर्हि नटेन अपां शोधकरवात् परं या शुद्धिः ज्ञानरूपा किमपराधम् । स्थैर्य नास्तीति चेजडा महद्भिर्भवति सा न भवत्येव । भाकृतिः । चैतन्यं गुणाश्च राशिद्वयं कृत्वा विचार्यताम् । किं चैतन्यं गुणा देवता माहो-/१४ देहो वर्तते इति देहभागिनः गृहे योजयि- विदाकृतिमात्रमिति विशिष्टेन संदेहः आकृ- प्यन्ति ततो गृहासक्त्या पूर्ववदेव प्राकृतत्वं तिरप्रयोजिका अमगवत्वात् । अन्यथा तद्- भविष्यति । अयमेव कूपे पातः । कदाचिव- हाकृतिः तद्देहाकृतिश्च सर्वेष्वेव वर्तते इति स्कृपया देहसंबन्धो न भवेत् तदा न तत्परित्यज्य कुशकाशावलम्बेन बुद्धिस्थैर्य काचिञ्चिन्ता । ६८ कुर्वाणा अल्पतपसो भवन्ति । १५ धनेनावश्यं मदो भवेत् मदेन च विस्मृतारमा ६ अशिवसंभावनायां कुशलप्रश्नः संगच्छते । मां सुतरामेव न सरेत् ततः सरणभावे अन्यथा निःसंदिग्धे प्रश्नो व्यर्थः स्यात् । सर्वनाशः। यद्यपि संसारित्वेनाकुशलं संभवति तथापि १६ नरनारायणयोरेतावदन्तरं शक्तिद्वयमेकस्य सर्वाकुशलनिवर्तकसाधनस्य निरन्तरमनुष्टा- पूर्णमपरस्यैका कथंचित् । मात् कुतः अशिवम् । पञ्चधा हि फलं जगति प्रसिद्ध लोकत्रयसुखं ७ भशुमं धौदेव निवर्वते, ततो ज्ञान, ततः मोक्षः अणिमादिसिद्धयश्च तेपामेकमेव हरेः सवासना अविद्यानिवृत्तिः, तवः केवलारमा पादसेवनं कारणम् । १५ सुबो. १ ५ ... ९० ... ९० ... ४५ ८० ७. १७ ·१३० परिशिष्टम् । ८ ...४९/५० ... १९ ... वाक्यम्। पृष्ठाङ्कः। वाक्यम्। पृष्ठाङ्कः। १८ प्राणिनो देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणानि चतु- २४ यथा परमहंसानां सर्वातिकमसहनं युक्तमेवं विधानि भवन्ति, तत्र हृदयस्य संबन्धः राज्ञोपि चेत्तदा सर्वनाशः स्यात् । सौहार्दैन भवति, सौहार्देनैव स्मरणम् , सख्यं | २५ यदेकं चरित्रं श्रुतं तदा यावान् रसः तदपे- प्राणस्य, स हि सर्वत्र जीवमुपयाति सखाय क्षया द्वितीयचरित्रश्रवणे शतगुणः । तत- मेवानुगच्छति । भगवांश्चन्मत्प्राणानां सखा स्तृतीयेपि ततः शतगुणाधिक्यम् । एवमुत्त- भवेत् तदा तमेवानुगच्छेयुरिति तात्पर्यम् । रोत्तरं श्रोतृणां रसाधिक्यमनुभवसिद्धं पूर्व- इन्द्रियाणां मैत्री तानि मित्रानुगुणमेव चरित्रेणान्तःकरणमालिन्ये निवृत्ते उत्तरोत्तर- कुर्वन्ति दास्यं देहस्य । मधिकचरित्रस्वरूपज्ञानात् । २२ ब्रह्मानन्दः एव मार्गान्तरेण समानीतः देहा- | २६ ये संसारादात्मनः पृथग्भावं जानन्ति कतुं च चभिमानवतामपि देहादिविस्मारकत्वेन शक्नुवन्ति ते हंसा ततोपि ये जीवानां गति आसवशब्दवाच्यो भवति। स स्वभावत एव भगवद्गतिं च विवेचितुं जानन्ति ते परमानन्दरूपो दोपान्तरनिवर्तकश्च तत्रापि परमहंसाः। यदि ततोप्युत्कृष्टरसेन संमिलितो भवेत् | २७ यो हि स्वतम्रो भवेत् स कामयेत । तदा किं वक्तव्यं रसान्तरेण पुष्टः सन् परमा २८ विद्या बुद्ध्या गृहीता सती स्वकार्य करोति नन्दं प्रयच्छतीति । तदभिमानात्तस्याग्रहणमेव यस्तु पाठव्यति- महता पापेनैव कन्यापितृत्वम् । अत एव रेकेणापि मन्यते पण्डितोह मिति स प्रयोज- दुःखायैवेति शास्त्रम् । नाभावात् स्वार्थ विद्यां न ग्रहीप्यत्येव पर- २१ मार्गान्तरानुसारेणैव गुणोत्कीर्तनपर्यन्तम- प्रदर्शनार्थ यो विद्यां गृह्णाति तस्य न विद्यातः फलं यथा नटस्य। धिकारे सिद्धे पश्चात् कीर्तनं भगवदीयानां प्रथमं साधनं ततः सेवारुच्या सेवा। ततो २९ विद्या हि अन्तर्मुखं कर्तुमिच्छति तदिन्द्रियाणां ज्ञानोदये सर्वत्र भगवदनुसंधानं तादृशस्य प्रतिवन्धे न भवति इति इन्द्रियजयो मृग्यते किंच विद्याग्रहणे विद्याबाधकधर्माभावो यहिापारे तत्साधकपुण्यकथा श्रवणं ततः हेतुः। सर्पन भगवरसाक्षात्कारस्ततो नमनमिति। २५ स एव सख्यं प्रामोति यस्य जन्मप्रभृति २२ मूला प्रकृतिलक्ष्मीः सत्तोटप्रकृतयः रुक्मि- जन्मान्तरेपु वा भगवत्येव चित्तं भवति।७८ प्याद्याः ततः पोटशविकाराणां सहस्रशः ३१ साक्षाग्निपिद्धाचरणमधर्मः तस्योरको महा- कार्यप्रकृतयः सर्वासुभगवतो या लीला यथा- पातकं तेभ्योपि धर्मध्वजिनोऽधिकाः । या तासां परिग्रहः तदनुसंधानेन कृता- ३२ नेहस्य मस्प्रापणेभावरणनिराकरणमेव साध्यं न तु प्रयासान्तरमम्ति। ६६ २३ गृण्मपापेक्षया साधवः पूज्याः तीर्थंगमना.३३ स्वयं विपयासतः न यन्येभ्यो पैतृष्पयं पेक्षया साधय एवाभिगन्तव्याः ।... योधयितुं शमोति । ७० ... ... ... ८ ८ ९ धता। ... ... ...

·उपन्यस्तवाक्यानां सूचिपत्रम् । पंक्तिः। ९ १५/२२ ८ कुवत्यम् । भाग. ६/१११८ भाग. ११।९।२६ नियन्धसर्वनि. २५६ कठ, ११ मुक्तिकोपनि. ५१ भाग. ७११५.१२ महा. भा. उद्योग ३५/१६ १०.१६३१६ भाग. ६।१८1१५ पू. मी. भ. ३१६ आपस्तम्यधर्मसूत्रम्. ९ ४ ७ २५ १९ २३ २४ २३ १९ भाग. ११११९।३९ वृहदारण्यक. १३७ " ११ मुण्डक. २०१३ भाग. ।।८ भाग. १२।८ भाग. ४॥२९॥१२ २३ याक्यम् । पृष्टम् । समानृणो भूतयलिं विधाय सृष्ट्वास्य पीजमवसीदनि ३ यज्ञातीर्थानि च पुनः समानि० ६ पराशि खानि व्यतृणत् स्वयंभूः २२१८ विद्या हवै ग्राह्मणमाजगाम विधर्मः परधर्मक्ष पितापुरी विजानीयात् अनादगात्संभवसि हृदयादमिक योऽगस्त्यायातिथये पेचे वातापिम् १२ पुरुषस्य च कर्मार्थत्वात् आत्मलाभान पर विद्यते आत्मानमेव दक्षिणां नीत्वा स्वर्ग लोकं यन्ति दक्षिणा ज्ञानसंदेशः द्वया ह प्राजापत्याः २२ ते ह वाचमूचुः २२ एतस्साजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च २२ धारणया सरन्ति केचित् स्वदेहान्तहदयावकाशे २३ उत्तरो देवहूः स्मृतः २३ दाता जगति दुर्लभः २७ रिकहस्तो न पश्येत गुरवे तु वरं दत्त्वा सायीत तदनुज्ञया चतुर्थमायुपो भागमुपित्वाद्यं गुरौ द्विज । ३१ अन्तरं नैव पश्यामि निर्धनस्य मृतस्य च यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबजेत् ३२ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः ३२ इन्धानास्त्वा शतं समाः ३२ यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हृदि स्थिताः ३२ प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ३२ मम वर्मानुवर्तन्ते नानुभूय न जानाति जनो विषयतीक्ष्णताम् आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ३३ जायमानो ह वै ब्राह्मणखिभित्रणवान् जायते द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं बलीयः आम्नायात्तु विनिमुक्ता अनध्याये तथा स्मृताः नाई तथाभि यजमान ८ ९ 1 ६ २७ १५ याज्ञवल्क्यस्मृति. ३३६१ मनुस्मृ. ११ ११ २७ जाबाल.४ ईशावास्य २ तै.सं. १५७ क.६।१४ वृह. १४७ भग. गीता. ३३३३ भग. गीता. ३।२३ भाग.६३५/४१ श्वेता.श्लोक. ३२८ ते.सं. ६३।१०१५ न्याय. २ - ४७ ९९ २२ १० भाग.३।१६१८ ·१३२ परिशिष्टम् । पंक्तिः ४२ कुत्रस्यम् । पु. स. नाग्निनामेदम् भाग.१०1८१४९ १९ भग. गीता, निस्थलीसेतो पुराणवचनम् ३ भाग.९1१६११९ भाग. ३२२६।३४ १ २ ३ ९४ वाक्यम् । पृष्ठम्। सुदामरङ्कभार्यार्थ भूम्यानीतेन्द्रवैभवः तपयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते ४९ कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्र कृत्वा कार्पटिकं वेपम् शोणितौघान् इदानव तेऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य गोमति मतिमति किमिदं ६५ दत्तामपि हरेत्कन्यां श्रेयांश्चद्वर आमजेत् नैतत्पूर्वपयश्चकुनै करिष्यन्ति चापरे यदन्यस्याप्यनुज्ञाय पुनरन्यस्य दीयते मनोवशेऽन्ये झभवंश्च देवाः नालं कुर्वन्ति तां शुद्धिं या ज्ञानकलया कृता ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् कर्मण्येवाधिकारस्ते ९९ ये यथा मां प्रपद्यन्ते अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः १०० तस्य परिपाकः जात्यायु गाः यज्ञेन यज्ञमयजन्त १०१ तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् १०२ यदनुचरितलीला श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् १०३ जायमानो हवै ब्राह्मणस्तिभित्रणवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋपिभ्यः यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति भ्रातृणामेकजातानाम् तदवदानरेवावदयते ऋत्विजे कर्म कुर्यतः याज्ञवल्क्यस्मृति. ३६६ मनुषाक्यमित्याचार्याः भाग.१११२३३१६ भान०११.१९/४ पुरुपसूक्त. भग. गीता. २०१७ गीता.११ पाताल. २।३ २०१३ ते. भारण्यक. ३२१२२७ २१ " २५ ११ " भाग.१०१४७११८ भग. गीता. ૪૨૨ तै. सं. ६।३।१०१५ १०४ ७ १०४ तै.सं. ६।३।१०५ ७ १०४ १३ १०४ १०४ मनु. ६।३५ जाबालोपनि. ४ तै. भारण्यक २११५.१५ मनु. ९/१८२ तै. स. ६।३।१०५ मनु.३।२८ १०४ १०४ १७ १०७ ·शुद्धिपत्रम् । ८ अशुद्धम् । भा. स्कं. १० उ. भ. २२ श्लो. २७ १२ अपचितिगिति १२ ऋपियोनव १५ सम्मम् २४ विष्णोः शालग्रामादी '२० किमर्यकामान् (ले०) ३. पूजाविधिका ३९ साधारणमेव आरमानः भा. स्कं. १० उ. अ. ३२ श्लो. ३९४१ ६३ तथात्वमिति ६५ सयमेव ६५ नूनं भूतानि भगवानित्यग्न शुद्धम् । भा. स्कं. १० उ.भ. २९ श्लो.२२-२७ अपचितिमिति ऋपियेपेणैव संगमम् विष्णोः शालिग्रामादौ किन्वर्थकामान् पूजा त्वधिका साधारमेव आत्मनः भा. स्कं. १० उ. भ. ३२ श्लो० ३३११ तथा त्वमिति स्वयमेव अयं लेखः 'वायुर्यथा' इत्यस्य आभासीयः इति सः ६६ तमपत्राधो भागे स्थातुं योग्यः अन्यथा, पूर्वपत्रान्तिमभागे निवेशाहः भन्न श्लोकद्वयपि चिह्न नापेक्ष्यते अलंकारः 'तदवदानरेवावदयते' ७८ अन्यथ अस्य मे इत्यत्र इति लेखः ८२ स्यमन्तक इत्यारम्य कृष्णवामिन इत्यन्तः ८२ साधनस्येत्यारभ्येहोदित इत्यन्तः ८४ अलङ्कारः १०४ तदवदानैरेवावदयते ·Editors' Note. By the Grace of God, wo are ablo to put boforo thc public tho nitq94, and thus continue the work so ably begun by our departed friond Mr. Mulchandra Tolivala in his life-timo. In editing the present work, we have made use of five Manuscripts. Out of these, threo vero obtained from Shri Tilakayita Nabaraja of Nathadwara. Ono of these is dated 1989, Samvat, but it is incorrect ** ly written; the second ono dated 1742 Samvat, is very correct, and seems to have been intended for the uso of riterasoft-grandson of faed. In cases of doubt, we havo followed this manuscript. The third Mss. is undated, and seems to be as old as tho other two. The remaining two Mss, are from the collection of Taariuz cica गठूलालाजी, and one of these seems to have been used by श्रीपुरुषोत्तमजी, author of 149417 &c., who has made marginal notes. The other one also is tolerably correct. As stated in a previous प्रकरण, a comparison of the सात्त्विकफलप्रकरण with a4442U1, will immediately show the superiority of the Intter over the former. In fact, there is THE TE, and the most of the first 32 Breatar: are so enchanting as to be of a different type altogether. However, from a synthetical point of view, it is well that IHESHTARË has commented on the whole of THE FIT. In the whole field of Sanskrit literature, Vedic and modern, stampa holds the first place, and the भागवतार्थप्रकरण of निवन्ध and श्रीमुबोधिनी show clearly that it is not an ordinary ग्रन्थ, but it contains आनन्दस्य हरेः नित्यलीलाः which are inseparable from हरि Himself. For अलौकिकमनःसिद्धि there can be no better साधन, for a मुक्त soul there can be no higher फल, श्रीहरिरायजी is quite justified in his remark that "न च दृष्टा सुबोधिनी......वृथा तज्जन्म भूतले". We have tried to correct the readings of gas in conformity with singalfaat. As before, portions of party and at of this 9470r have been printed in the appendix, together with अनुक्रम, अध्यायार्थ, विभागसूचिका &c. Indices of tals and 1978 have been given for ready reference, quotations have been traced to their sources as far as possible, and notable passages from the street have been given at the end, showing the views of the author on many important questions, and we have tried to make the work as useful as possible. Our thanks are due to tritacarest of Bombay for giving the press-copy of the work to Mr. Teliwala, the use of which has greatly facilitated our labour. We have to express our deep debt of gratitude to गोस्वामितिलकायित श्रीगोवर्धनलालजी of नाथद्वार and his enthusiastic son श्रीदामोदरलालजी- trained for continuing to give financial help for the publication of the work. As before, trent terorf flat has rendered us great help in editing the work and carrying it through the press and our special thanks are due to him. With feelings of joy_we offer this fruit of our labour of love at the Lotus feet of Lord Shri Krishna. Dhirajlal V. Sanklia. Shravan sud 11, Jamgadas Kanji Morparja. 1987. Govardhandas Pragji. Purushottam Kaoli Morparia Bombay, Hiralal Moolji.

·} रु..१-०-० रु.३-०-० रु.२-०-० रु.२-०-० रु.२-०-० मुद्रितपुस्तकानि.। १ सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । २ निरोधलक्षणम् । पविवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । रु.१-०-० ३ संन्यासनिर्णयः अष्टविवरणसमेतः। गुर्जरानुवादसमेतश्च । जलमेदः । चतुर्विवरणसमेतः । ४२ पञ्चपद्यानि । विवरणद्वयसमेतानि । सेवाफलम् । विवरणत्रययुतम् । ५ भक्तिवर्धिनी । चतुर्दशटीकासमेता। ६ सिद्धान्तमुक्तावली । अष्टविवृतिसमेता । गुर्जरानुवादसमेता च । ७ सिद्धान्तरहस्यम् । एकादशविवरणसमेतम् । गुर्जरानुवादसमेतं च । ८ पुष्टिप्रवाहमर्यादा । चतुर्विवरणसमेता। ९ नवरत्नम्-पञ्चविवृतिसमेतम् । गुर्जरभापानुवादसमेतं च । १० श्रीसुबोधिनी । दशम-पूर्वार्ध-तामस-फलप्रकरणम् । २१ श्रीसुबोधिनी । दशम-पूर्वाध-राजस-प्रमेयप्रकरणम् । रु.३-०-० १२ थीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-राजस-साधनप्रकरणम् । १३ श्रीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-राजस-फलप्रकरणम् । १४ श्रीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक-प्रमेयप्रकरणम् । १५ श्रीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक-साधनप्रकरणम् । रु.१-८-० १६ श्रीसुबोधिनी । दशम-उत्तरार्ध-सात्त्विक-फलप्रकरणम् । रु.१-८-० २७ श्रीमती टिप्पणी ।श्रीमद्विट्ठलेश्वरप्रणीता। १८ रासपञ्चाध्यायीप्रकाशः। श्रीपीताम्बरप्रणीतः। १९ दशमतामसफलप्रकरणयोजना । श्रीलालूभट्टकृता । २० भागवतार्थनिवन्धः । प्रकाशावरणभङ्गसमेतः। आधस्कन्धद्वयम्। २१-२४ भावप्रकाशिका । ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । श्रीकृष्णचन्द्रकृता । २५ प्रथमस्कन्धसुवोधिनीप्रकाशः । श्रीपुरुषोत्तमप्रणीतः । २६ घेदान्ताधिकरणमाला । श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीता। रु.१-०-० २७ पत्रावलम्बनम्।श्रीपुरुषोत्तमकृतविवृतिसमेतम्। २८ श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । नामचन्द्रिकायुतम् । रु. ०-१०-० २९ त्रिविधनामावली। टीकासमेता । रु.१-४-० ३० तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्।श्रीजयगोपालभट्टकृतम् । गुर्जरानुवादयुतम् । रु. १-०-० ३१ थीमधुराष्टकम् । पशिवरणसमेतम् । ३२९ प्रेमामृतम् । श्रीविठ्ठलेश्वरकृतविवृतिसमेतम्। परिवृढाएकम् । श्रीगोपेश्वरकृतीकासमेतम् । ३३ शृङ्गाररसमण्डनम् । श्रीविठ्ठलेश्वरप्रकटितम् । गुर्जरानुवादसमेतम् । रु. २-८-० ३४ रसाब्धिमहाकाव्यम् । श्रीदेवकीनन्दनकृतम् । रु.१-०-० ३५ मनोदूतं हदयदूतं चे। गुर्जरानुवादसमेतम् । ३६ श्रुतिरहस्यम्-सप्रकाशम्-गुर्जरानुवादसमेतम् । ३७-४० थीमदणुमाप्यस्य प्रकाशरश्मिपरिहितस्य तृतीयाध्यायः संपूर्णः। २.५- ०-० ४१-४२ श्रीमदणुभाम्यस्य प्रकाशरश्मिपरिहितस्य चतुर्थाध्यायः संपूर्णः। रु. ४-८-० ४३धीमदणुमायस्य प्रकाशरश्मिपरि हितस्य द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादःर. १-८-० ४४थीमदणुमाप्यस्य प्रकाशरश्मिपरिहितस्य द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः रु. १-८-० 45 Discuss how far S'ankaricharya truly represents the view of the author of the Brahma-Satras. 46 An exam, of Sankara's Refutation of Sankhya Thcory. Ro. 1- 0-0 पंटित गढूलालाजीनी पाठशाला, फेपिडूलस्ट्रीट, भूलेश्वर, मुंबई. रु.०-८-० रु.२-४-० । रु. ०-४-० अमूल्यम् । रु. ०-८-० Ro. - 0-0 ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-दशमोत्तरार्ध-गुण-प्रकरणम् ।) (अध्यायाः ३६-४१) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमद्गोखामिकुलतिलकश्रीमदोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'प्राप्तभगवत्पद भृगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, वी. ए., एल्एल्. पी., वकील, हाइकोर्ट' इत्येतेषां सुहृद्भिः संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता । श्रीवलमान्दाः ४५४ संवत् १९८९. मूल्यं सार्धमुद्रिकाइयम् ।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीसुबोधिनी। (श्रीमद्भागवत-दशमोत्तरार्ध-गुण-प्रकरणम् ।) (अध्यायाः ३६-४१) श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विद्याविलासिश्रीश्रीनाथद्वाराधीशश्रीमगोखामिकुलतिलकश्रीमदोवर्धन- लालजीमहाराजचरणानां द्रव्यसाहाय्येन 'प्राप्तमगवत्पद भूगुपुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, पी. ए., एलएल्. पी., वकील, हाइकोर्ट' इत्येतेपी सुहृद्भिः संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृता । श्रीरामान्दाः ४५४. संवत् १९८९. मूल्यं सामुद्रिकादयम्।

·Printed by Ramohandra Yesu Shedge, at the 'Nirnaya 'Sagar' Press,
28-28, Kolbhat Lano, Bombay.
Published by Dhirajial Vrajdas Sanklia, B. Aj LL. D., Advocate,
at Khakhar Building, C. P., Tank, Bombay. 4.

·Editor's Note: By the Grace of God we are able to put before the public, the final six Adhyayas of the Tenth Skandha, which'technically constitute the mouth. The Tenth Skandha is the. AdaFart and is divided into five divisions or Prakaranas - viz FA, dhe, 157, affat & गुणप्रकरण, all tending to accomplish the party of various types of 78. Four Adhyayas constitute the front. The twenty-eight following Adhyayas deal with तामसप्रमाण, तामसप्रमेय, तामससाधन & तामसफल each of seven Adhyayas. The following twenty-eight similarly describe the राजसप्रमाण, राजसप्रमेय, राजससाधन and राजसफल. - In the case of giftains, 5914 is not 'necessary, they being themselves so imbued as not to need for any longer. There are thus twenty-one Adhyayas of this 3570T, divided into three groups of seven Adhyayas each called सात्विकप्रमेय, सात्विकसाधन and सात्त्विकफल respectively. It should be noted here that this subdivision of are, try and 97 is peculiar only to Shree Vallabhacharya, based on the different kinds of ata of the towards seus and is quite distinct from the generic terms of the oth of the EA, generally known as such in Vedanta literature. 1 The last six Adhyayas, the subject-matter of the present volume, depict Shree Krishna the निरोधकर्ता possessed of sis गुणs viz:-एश्वर्य, वीर्य, श्री, यशः, ज्ञान and वैराग्य and thereby accomplish the निरोध of the भक्त by His Leela in which the particular guna preponderates. The AT: of 1917 is depicted through the medium of the yas and this constitutes a separate sub-division by itself known as ataga. We hare based the readings in the present volume on the following manuscripts available to us : 1. Dated Sam. 1689 from the collection of the ladier of ft1961, a very incorrectly written Miss. 2. Dated Sam. 1742 also from the collection of the scaletta ett of offertare said to hinre been prepared for "At the grand-son of Shrco Vitthalesuwar. This is a very neatly written manuscript and is very reliable, 1 ·3. A manuscript without date, appearing to be recent, corrected by the late Shastri iglasite of Nathadwar containing marginal notes, from other Mss. and readings. 4-5. Two manuscripts out of the collection of TCHINS isa sfintenzit. One of these appears to have been very intelligently read and punctuated, and from the notes made, seems to confirm the inference that the reader thereof is श्रीपुरुषोत्तमजी the erudite writer of प्रकाश on अणुमाय. 6. A manuscript without date belonging to Mr. Mohanlal of Dabhoi which is a fair written manuscript and tolerably correct. As before we have made use of the press-copy of the present Arcut out of the collection of Goswami Shri Gokulnathji Maharaj which was kindly left with our departed colleague. Our thanks are therefore due to the said H, H. Shri Gokulnathji Maharaj, In the present volume as before, we have included the relevant portions from निबन्ध etc. and have also printed a खतन्त्रलेख on पीतशेष गदाभृतः, occuring in the 36th (85) Adhyaya, which has been made available to us from the collection of ai. HT. . Tamart. The indexes and the fråreytirales are also printed, the latter with a view that the reader may at a casual glance know the remarkable views of श्रीवाल्लभाचार्य. Our thanks are due to गोखामितिलकश्रीगोवर्धनलालजीमहाराज of Nathadivar, who has kindly furnished funds for bringing out the present volume. The learned Shastri Kalyanji Kanji has considerably assisted us in carrying out this edition through the press and our hearty thanks are due to him. With feelings of joy we offer this fruit of our labour of love at tho Lotus Feet of Lord Shri Krishna. रामनवमी Dhirajlal Vrajdas Sanklla. Jamnadas Kanji Morparia. Heeraial Moolji. Govardhandas Pragji Merchant. Purushottam Kanji Morparia.

·.. श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीसुबोधिनी। (दशम-उत्तरार्ध-गुण-प्रकरणम्।) पत्रिंशोध्यायः। श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं निरोधः सर्वेषां भगवत्कृत ईरितः । स किं साक्षात्सर्वयुक्या भगवानन्यथापि वा ॥१॥ अन्यथा चेत्कृतोप्येष निरोधो निष्फलो भवेत् । तसात्कृष्णय सर्वोच्या भगवचं तु साध्यते ॥२॥ अतोऽग्रे भगवान् व्यासः पड़ध्यायीं चकार है। ऐश्वर्यादिप्रसिद्ध्यर्थ सङ्गतिस्त्वियमेव हि ॥३॥ तत्रादी भगवद्भावसिद्ध्यर्थ युक्तिपूर्वकम् । ऐश्वर्यादीन् पडर्थान् हि पडघ्याय्यां निरूप्यते ॥४॥ पतिशे तु तथाध्याये कृष्णस्यैश्वर्यलक्षणः । अलौकिको लौकिकच क्रियाज्ञानविमेदतः॥५॥ निरूप्यते यतः पित्रोरैश्वयं हृद्गतं भवेत् । अनुभावात्पुरैश्वर्य तयोर्हदयसंहितम् ॥ ६॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अतोऽग्रे इति अत्र व्यासस्य कर्तृलोक्या समाधी पौर्वापर्येणैव लीलां हटवान् , इति सुचितम् । कथानुरोधमकृत्वा विमर्शप्राधान्येन निरूपणात् व्यासस भगवत्वमुक्तम् । संगतिस्त्विति तुशन्देन कंयासंगतिव्यावृत्तिः तत्र पडध्यायेप्वादी प्रथमाध्याये क्रमानुसारेणैश्वयं निरूपणीयमियमेव संगतिः। तथा चोपोद्वातसंगतिनिरूपिता न त्ववसर- संगतिः । कथातो विमर्शस मुख्यत्वं युक्तमिति हिशब्दः । भगवद्भायेति युक्तिपूर्वकं भगवत्यसिझर्यमित्यर्थः । निरूप्यते इति, दिवादेराकृतिगणवपक्षेण श्यन्, व्यासो निरूपयतीत्यर्थः । ऐश्वर्यलक्षण इति, भगवद्भाव इति शेषः।

·श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ. ३६ श्लो. १-२ येन स्तुतिः कृता ताम्यां कृष्णवाक्यात्तु निर्णयः । तीर्थयज्ञसदुक्त्या हि शुद्धान्तःकरणो भवेत् ॥७॥ ततः कृष्णगुणज्ञाने तसेच्छाभूदितीर्यते । तथैव देवकी देवी ज्ञात्वा माहात्म्यमुत्तमम् ॥ ८॥ ऐश्वर्यस्य परीक्षार्थ पुत्राहृतिमुवाच ह । एवमेतावद्भिरध्यायैत्रिविधानां निरोधो निरूपितः। अथ भगवतः षड्गुणाः षद्भिरध्याय- निरूप्यन्ते क्रमेणैव । ऐचर्य लोकवेदातिशायि । स ईश्वरः यः अलौकिकं करोति, यो वा वेदस्याप्यशक्यं करोति सोऽत्र निरूप्यते । पित्रे पुत्रत्वं स्थापयित्वैव ज्ञानोपदेशं यत्करोति, यच्चाप्यखण्डं, तथा बाल्ये मृतानां कालेन परमाणुसात्कृतानां पुनः कालमुल्लक्ष्य यथास्थानं प्रापयित्वा तत्समानयनं, ततोऽपि स्वपदप्रापणमपि । एवं वेदकालोलङ्घनं न पुरुषोत्तमा- दन्यस्य शक्यम् । फलप्रकरणस्य संनिधान एव गतत्वात् पित्रोरभिलपितं च करोतीत्य- ध्यायसंगतिः । कथायाः पौर्वापर्य नाभिलपितमिति भिन्नक्रमेणारभते अथेति । श्रीशुक उवाच-अर्थकदात्मजौ प्राप्ती कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या संकर्षणाच्युतौ ॥१॥ एकदा प्रसन्नसमये, खयमेवात्मजी प्राप्ती लालनसमये । ततः कृतपादाभि- वन्दनौ जातौ । ततो चसुदेवोऽपि तत्कृतमभिनन्द्य लौकिकप्रीतियुक्त एव ज्ञानार्थ- मुवाच संकर्पणमच्युतं च । सर्वमेतज्ज्ञाने पूर्वाङ्गं श्रुतिविरुद्धम् । स्वयं गुरोगहे गत्वा नमस्कारानन्तरं गुरुणाभिनन्दितः एकं स्तौतीति मर्यादा ॥१॥ तत्रापि पूर्व तत्कामनया तदर्थं न प्रवृत्तः किं तु प्रासङ्गिकस्मरणेन तथा कृत- वानित्साह मुनीनां तद्वचः स्मृत्वेति । मुनीनां तद्वचः स्मृत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् । तवीर्यैर्जातविश्रम्भः परिभाष्याभ्यभापत ॥२॥ 'यस्यानुभूतिः कालेन' इत्यादि मुनिवाक्यं, तस्य चाकस्मात्स्मरणं, तय पुत्रयोर्धाम तेजः स्वरूपं वा सूचयति । केवलवाक्यं स्मृतं वा चेत् ज्ञानं जनयेत्तदापि न काचि- चिन्ता । किंच । संवादात्तस्य प्रामाण्यमवधृतमित्याह तद्वीयैर्जातविश्रम्भ इति । गोवर्द्धनोद्धरणादीनि वीर्याणि, तैर्जातो विश्वासो ऋषिवाक्ये यस्य । ततः हे कृष्ण हे रामेत्युक्त्या अभ्यभापत स्तुतिं कृतवानित्यर्थः ॥ २॥ थीविट्टलेशरापारमजीवाहमकृतलेपः । तीति तीर्थयज्ञयोर्मध्ये वा सतामुक्तिस्तयेत्यर्थः। तथैवेति तीर्थयज्ञसदुत्त्या शुद्धान्तःकरणवेत्यर्थः । मुनीनामित्यत्र फेवलवाक्यमिति पुत्रत्वधर्मपुरस्कारं विना प्रहालमात्रमोधक यारस्पमित्ययः।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ३ स्तोत्रं चक्रेऽष्टादशभिः सर्वविद्यानिरूपकैः । शरणागतिपर्यन्तमुभयोरात्मनस्तथा ॥ खरूपमाह सर्वासां विद्यानामभिवान्छित्तम् । आदौ जगत्कारणत्वमाह कृष्ण कृष्णेति । कृष्ण कृष्ण महायोगिन् संकर्पण सनातन । जाने वामस्य यत्साक्षात्प्रधानपुरुपौ परौ ॥३॥ आदरे वीप्सा । महायोगिन्निति । महानपि ज्ञातुमशक्य इत्यत्र हेतुरुक्तः । संकर्पणस्य नाममात्रेण संवोधनमुक्त्वा तदर्थापरिज्ञानात् तत्स्वरूपमेवाह सनातनेति । अनेन नित्यार्थवाचकत्वमेव तस्यापि वक्तव्यमिति निरूपितम् । सम्यक् कर्पणात्मक प्रकृतेरिति तं प्रकृतिदेवतां मन्यते, अतआह जाने चामिति । अस्य जगतः साक्षात्संपूर्णस्य, कार्यकारणाभेदोपचारेण तथात्वं वारयति उभयोः प्रधानपुरूपत्वम् । उपचारादङ्गीकारत्वं वारयति पराविति अक्षरादुत्पन्नौ मूलभूतावित्यर्थः ॥३॥ जगत्कारणत्वमुक्त्वा जगद्रपतामाह यति । यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद्यद्यथा यदा। स्यादिदं भगवान्साक्षात्प्रधानपुरूपेश्वरः॥४॥ लोके पट्टारकाणां प्रकारसहितसर्व विभक्तीनां यावान् वायोर्थः स सर्वोऽपि भवानेव, तत्कारणं प्रधानपुरुपी च, तस्यापि कारणमीश्वरः कालः, तयोरपि नियन्ता पुरुषोत्तम एवेति कृष्ण एवोक्तः । उभयोरेकत्वेन मूलमेव सर्व भवतीति च। एतादृशो भगवांस्त्वमेवेत्यर्थः ॥४॥ एवं स्वरूपकारणले निरूप्य उत्पत्तिं निरूप्य स्थिति निरूपयति एतन्नानाविध मिति। एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज । मात्मनानुप्रविश्यात्मा प्राणो जीवो विभय॒जः ॥५॥ भिन्नामिन्ननथमायाचनेकप्रकारं आत्मनैव सृष्टम् । सर्वेष्येय प्रकारेषु भगवानेव की । अधोक्षजेति सर्वकर्तृत्वं तस्याज्ञातं बहिर्मुखैरिति निरूपितम् । सीपिहलेशरायारमनधीयलभकृतलेराः । उभयोरिति कृष्णरामयोरित्यर्थः, आत्मन इति जीवस्सेत्यर्थः । कृष्ण कृपणेत्यत्र अनेनेति सनातनत्वकथनेन संकर्पणपदस्थापि नित्यसंकर्षण- कर्तृत्वरूपार्थवाचकत्वमित्यर्थः । कार्यति जगतः प्रधानपुरुषात्मकत्वं कार्यकारणा. भेदोपचारेण तथा भगवतोपि तथात्वं प्रधानपुरुषात्मकत्वं स्यात्त्या च जगत इव भगतोपि प्राकृतत्वं शोत । अत उभयोः पृथक पृयश प्रधानपुरूपत्वमुक्तम् । एकस पुरुषत्वमेकस प्रधानत्वमित्यर्थः । जगतस्तूमयामकस्यामिति मारः। उपचारादिति विकृत कार्यरूपे कारणरूपप्रधानपुरुषत्योपचारः, तथा च कार्यरुपप्रधानपुरुषात्मकस्यमेष सादित्यर्थः।

·४ . , श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३६.श्लो.३-६ ततः 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इतिवत् अन्तःप्रविश्य, प्रवेशे केवलमात्मनैव प्रविश्य, पश्चात्तत्रानकरूपो जात इत्याह । आदौ आत्मा तत्सर्वं व्याप्य स्थितः, पश्चाजीवरूपेण प्राणरूपेण च जातः । प्राणशब्देनेन्द्रियाण्यपि संगृहीतानि । 'सच सच्चाभवत्' इति श्रुत्यर्थों निरूपितः । ततः सर्वमेव जगच्छरीरादिकमपि बिभर्पि । धारकशक्तिमपि तत्रैव योजितवान् । अन्तर्यामी वा तदर्थमधिकः प्रविष्टः सर्वे श्रुत्युक्ताः प्रकारा अत्र संगृह्यन्ते॥५॥ एवं स्थितिमुक्त्वा तस्याधिदैविकमपि रूपमाह प्राणादीनामिति । प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो याः परस्य ताः। पारतव्याद्वैसादृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम् ॥ ६॥ प्राणादयः सर्वे स्वक्रियाशत्तया विश्वमेव सृजन्ति । कर्मेन्द्रियैरेव सर्व सृज्यत इति विश्वसूकप्रयोगः । एतेषां या शक्तयस्ताः परस्यैव आधिदैविकस्यैव, न त्वाध्यात्मि- कस्य आधिभौतिकस्य वा । यथा आत्मप्रयत्न एव इन्द्रियाणां शरीरस्य च भवति । नन्वेतेषां सहजाः शक्तयः कुतो नाङ्गीक्रियन्ते किमित्याधिदैविकमधिकं कल्प्यत इति शङ्कां परिहरति पारतच्यादिति । एते आध्यात्मिकाः परतत्राः कथं स्वतत्रतया कार्य करिष्यन्ति अन्यथा सर्वदैव कथं कार्य न कुर्युः तस्माद्यदैव शक्त्याधानं तदैव कार्यं कुर्वन्ति नान्यदेति सर्ववस्तूनां वस्तुखरूप आधिदैविकापरपर्यायः । 'चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः' इत्यादिश्रुतिवाच्यो भगवानेवेत्यर्थः । ननु जीवोऽङ्गीकर्तव्योऽवश्यमिति अन्तर्यामी जीवो वा स्वशक्तयाधानं करोतु किमन्तर्गडुना रूपान्तरेणेति चेत् तग्राह वैसाश्या- दिति । सर्ववस्तूनामात्मा विसदृशः चेतनत्वादन्येषां जडत्वात्, यदि विसदृशोऽपि खशक्तिमादध्यात् , अन्धादिपु श्रोत्रादिष्वपि चक्षुःशक्तिं कुतो नादध्यात् । अतः प्रतिनियत- पदार्थसिद्ध्यर्थं तत्तत्स्वभावापन्नं अतिरिक्तमेव रूपमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः । किंच । यदेतदुक्त- माध्यात्मिकमाधिभौतिकं च ताभ्यामेव कार्य सिध्यत्विति । तत्रोच्यते । द्वयोरपि तयोश्चेष्टैव तृणादीनामिव, न तु प्रेरकत्वं कर्तृत्वं वा संभवति । कुतः एतत् इत्या- काङ्क्षायां देहलीप्रदीपन्यायेन अग्रे योजयित्वा निरूपयति चेष्टव चेष्टतामिति । चेष्टतां कियावतां चेप्टैच धर्मों भवितुमर्हति, न तु प्रेरकत्वं कदाचिद्वा चेप्टाभावः, तस्मा- दाधिदैविकरूपमवश्यमङ्गीकर्तव्यमिति भावः । की सर्वप्रविष्टात्मा नानारूपस्तथा परः । चतुर्धा वेदरक्षार्थ चतूरूपो निरूपितः ॥१॥६॥ श्रीनिलेशरायारमधीयहमतलेराः। प्राणादीनामित्यत्र प्राणस्य विश्वकर्तृत्वमुपपादयन्ति कर्मेन्द्रियरेवेति, तथा च क्रियायाः प्राणधर्मत्वात् प्राणस्यैव कर्तृत्व सिद्धमित्यर्थः । अन्धादिप्यिति अन्तर्यामी जीयो या अन्धादिपुरुपेपु श्रोत्रादीन्द्रियेषु च दर्शनसामर्थ्य कुतो नादध्यादित्यर्थः ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। विभूतिरूपं निरूपयति कान्तिस्तेज इति । कान्तिस्तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्यकक्षविद्युताम् । यत्स्थैर्य भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥७॥ सर्ववस्तुषु या कान्तिः । सौन्दर्य, तेजः दीप्तिः मण्यादिष्विव प्रभा परम- काशिका, सत्ता वस्तुस्थितिः । यद्यप्येतचतुष्टयं सर्ववस्तुपु विद्यमानं भवानेव, तथापि तद्धर्मा येषु प्रसिद्धास्तान् गणयति कान्तिश्चन्द्र, तेजः सूर्ये, प्रभा अग्नौ ऋक्षाणां च, विद्युतां सत्ता । यथा भगवद्व्यतिरेकेण विद्युतां न कापि स्थितिः एवमेतेपामपि भग- वतैव कान्त्यादिक नान्यथेत्यर्थः । धर्मरूपोऽयं निरूपितः । सोऽपि भगवानिति ज्ञापयितुं पड्धर्मपर्वथ पुनर्धीवाह यद्भूभृतां स्थैर्य यच भूमेर्गन्धः। तदुमयमपि त्वमेव । तत्र सर्वत्र हेतुः अर्थत इति, कार्यतः सुखादिकार्याणि जनयन्ति। यदि सुखजनकत्वं धर्मिणि स्यात्तदा धर्माणामपि स्यात् । 'कारणगुणा हि कार्यगुणमारभन्ते' इति यत्सामर्थ्य धर्मिणो नास्ति तद्धर्माणां युक्तिवाधितमपि । अथापि धर्मेषु कार्यातिशयो दृश्यते तेन ज्ञायते ते धर्मा भगवद्र्पा इति । एवं कार्येष्वपि कारणातिरिक्तसामर्थ्यं यत्र दृश्यते तद्भगवानिति ज्ञातव्यम् । अनेन तेजोभूम्योः धी भगवद्रूपा निरूपिताः ।। ७ ।। प्रसङ्गादन्येषामपि महाभूतानां धर्मा भगवद्पा इति निरूपयति । तत्र प्रथम जलस्याह तर्पणमिति । तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रसः। ओजः सहो बलं चेष्टा गतियोस्तवेश्वर ॥८॥ यदकस्मात्पीते जले काचित्तृप्तिर्जायते । सा तृप्तिन जलस्य अन्यथा जलस्य शोपो न भवेत् । प्राणानामप्याप्यायनं जायते तिष्ठन्ति तेन प्राणाः, एवं सति जले मग्नः पुरुपो न म्रियेत । तस्मान्न जलस्य धर्मः प्राणनं किं तु भगवानेव । किं च । जलस्य देवत्वं श्रूयते गङ्गादिपु 'आपो वै सर्वा देवताः' इति श्रुतिश्च, अन्यथा पापक्षयादिजनकत्वं न स्यात् । किं च । ताश्चापः कूप्यादिभेदभिन्नाः । तासां दृष्टादृष्टादिफलभेदा दृश्यन्ते । तद्भगवत्त्व एवोपपद्यते । किं च । तद्रसोऽपि नानाविधः । कथमेकविधाजलादनेकविधो रसो भवति । भूमावपि तत एव रस इति तत्रापीदं दूपणम् । वायोराह ओज इति । ओज इन्द्रियाणां सामर्थ्य, सहोऽन्तःकरणस्य, बलं शरीरस्य । एतद्वायुकार्यमिति लोकः, तथा सति वायुव्याप्तस्यैतदाधिक्यं भवेत् । तस्माद्वायुधर्मत्वेन प्रसिद्धावपि भगवानेवेत्यर्थः । किं च । या काचिचेष्टा तृणादिपु या वा जङ्गमानां गतिः, सापि पूर्वोक्तन्यायेन भगवानेव । वायोस्तवेति वायुरपि त्वमेवेत्युक्तम् । वायुमेदाच शतशः । ईश्वरेति वायोः सूत्रात्मक त्वाभावोऽपि भगवानेवेति निरूपितम् ॥८॥ श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृत लेखः। तर्पणमित्यत्र चायुब्याप्तस्येति वात्सायां स्थितस्पेसर्थः । ३ ·, ६ श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३६.श्लो.७-११ आकाशस्याह दिशामिति । दिशां त्वमवकाशोऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः । नादो वर्णस्त्वमोंकार आकृतीनां पृथकृतिः ॥९॥ प्राग्भागे गतस्य तत्रापि महानवकाशो दृश्यते दिग्भेदश्च तदाह दिशः खमिति । ब्रह्मवादे दिग्धर्म आकाशः तत उक्तं दिशश्च सर्वत्र नानाविधा भवन्तीति । सर्वत्र सर्व भगवतः एव भवतीति दिशोऽपि त्वमेव । तंत्र यः स्फोट: सोऽपि, अन्यथा शब्दे अर्थस्फुरणं न स्यात् । स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति । आकाशस्य श्रुतावाश्रयः श्रूयते दिशां च । पूर्वभागे सः दक्षिणभागे स इति । अत आश्रयोऽपि भवानेवेत्यर्थः । बाह्यमुक्त्वा आन्तरमाह नादो वर्णस्त्वमोंकार इति । अनुरणनात्मकः आन्तरो नादः, स एव साकारत्वमापन्नो वर्णः, स एवान्तःकरणे आवेष्टित ओंकारः, ततो वैखरीप्रकारेण निर्गताः पञ्चाशद्वर्णाः तेपामाकृतय आकारा भिन्नाः तेषां करणान्यपि भिन्नानि कण्ठादीनि । कथमेकस्मात्कारणादनेकप्रकारवर्णा अनेकस्थानप्रकारा भिन्ना भवेयुः । अत आकृतीनां वर्णानां पृथकृतिः पृथक्रिया भवानवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ एवं महाभूतान्युक्त्वा इन्द्रियाण्याह इन्द्रियमिति । इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रहः । अवयोधो भवान्बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृतिः सती ॥१० ।। सर्वेपामिन्द्रियाणां यदिन्द्रियं तदेकं सर्वानुस्यूतं वर्तत इति वक्तव्यम् । तत्सं- बन्धादेव शरीरावयवविशेपाणामिन्द्रियत्वम् । 'इन्द्रियं वीर्यं पृथिवीमनुव्यार्छत्' इति श्रुतिरपि संगच्छते तद्भवानेव । अत एव तस्य ओपधिवीरुषत्वं नानारूपत्वं च । इन्द्रियाधिष्ठातृदेवा अपि त्वमेव । चकारात्तत्संबन्धः । तेपामनुग्रहोऽपी- न्द्रियेपु । अन्तःकरणस्याह अवयोधो भवान् बुद्धेरिति । युद्धे डाया अपि योऽवयोधः विपयप्रकाशरूपः स भवानेव । जीवस्यापि जीवात्मनः या अनुस्मृतिः पूर्वापरानुसंधानं स भवानेव । अनुभव एव ब्रह्मणः स्मृतिर्जीवस्य, इन्द्रियद्वारा अनुभवस्तु कृत्रिमः । अत एवेन्द्रियैरपि जनितोऽनुभवः आत्मार्थ संस्कारमेव जनयति । यथा स्मृत्युद्गमयोग्यो भवत्यात्मा, सापि जीवस्य भगवानेवेत्यर्थः । सा दोपवशात् कदाचित् प्रकारान्तरेणापि स्फुरति, यथा शुक्तिका रजतत्वेन । तां वारयति सतीति ॥ १० ॥ एवं सर्वकार्यधर्माः भगवानिति निरूप्य कारणता भगवानेवेति निरूपयति भूतानामसि भूतादिरिति । भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तेजसः। वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनाम् ॥ ११ ॥ पचमहाभूतानां कारणं भूतादिरइंकारः, इन्द्रियाणामपि तैजसो राजसः, धीपिशापामजीपमतलेराः । भूतानामसीत्या भूतादिरिति तामस इत्यर्थः ।

·. श्रीविठ्ठलेशेरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तथा विकल्पानां संकल्पविकल्परूपमनसः कारणं चैकारिक: सात्विकोऽहंकारः । अनुशायिनां महत्तत्त्वादिजीवानां कारणं प्रकृतिर्भवान् ॥ ११ ॥ एवं कारणस्य कारणतामुक्त्वा कार्यस्यापि कार्यता भवानेवेत्याह नश्वरेष्विह भावेविति । नम्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरः। यथा द्रव्यविकारेपु ह्यन्यदा व्यावहारिकः ॥ १२ ॥ नाशप्रतियोगि कार्यम् । ततश्च कार्यस्य नाशे कार्यता नोपपोत, कार्यस'नष्टत्वात् । अतः कश्चन पदार्थों वक्तव्यः । यः कार्यः कार्येषु स्थिरो भवति यस्य नष्टत्वं धर्मः । कार्यस्सेति संबन्धश्च, स अनश्वरः सर्वदा स्थिरः स एकः सर्वकार्यानुस्यूतो वक्तव्यः । तमेवाश्रित्य कश्चिदाह 'नासन् घटादिर्न घटादिः' इति । ननु नश्वरेपु भाषेषु कोऽप्यनवरो न दृश्यते को वा भगवान् भविष्यतीति चेत्, तत्र दृष्टान्तमुपपादयति यथा द्रव्यविकारेविति । द्रव्यविकारेषु घटपटादिषु सोऽन्यो घटपटादिरूपो वर्तते । तद्वत्सर्वेष्वपीत्यर्थः । ननु स एव नास्ति को दृष्टान्तेन साध्यत इति चेत्, तत्राह अन्यदा व्यावहारिक इति । घटाभावसमये यस्तु घटव्यवहारं साधयति, अन्यथा सद्व्यवहारः बाधितार्थविषयकः कथं स्यात् । स घटो भग्नः भूतले घटो नास्ति । पञ्च घटा भन्ना इति । एवं धर्मधर्मिव्यवहारः सद्विषयक एवेति सोऽवश्यमङ्गीकर्तव्य इति हिशब्दार्थः ॥१२॥ एवं कार्यकारणरूपत्वं निरूप्य सर्वाधारत्वं निरूपयन् तत्कृतगुणदोषाभावार्थ- माह सत्त्वमिति । सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तवृत्तयश्च याः। त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥१३॥ सत्त्वादयो गुणाः तद्वृत्तयः अहिंसाद्याः एकादशस्कन्धोक्ताः ते सर्वं त्वय्येव ब्रह्मणि । परे शन्दब्रह्मवाच्ये तवैव योगमायया तत्र कल्पिताः अतस्तदाधार- त्वेऽपि न तद्दोपसंपन्ध इत्यर्थः । ब्रह्मणीत्यपहतपाप्मत्वमुपपत्तिरुक्ता । उपपत्त्यन्तरं पर इति । नियामकत्वाच तदाज्ञयैव तन्न स्पृशन्तीत्यर्थः । योगमाया च तादृश्येव, यथा योगेन नाधारं स्पृशेयुः ॥ १३ ॥ श्री विट्टलेशरायारामजधीवल्लभकृतलेखः । नश्वरेष्वित्यत्र कारणता कारणानामेपां धर्म इत्यर्थः । न ह्यसन्निति, घटादिरिति व्यवहृतोपि घटादिरसन्नेत्यर्थः । द्रव्येति मृद्विकारे घटे पूर्वमेव मृत्तिकायां सिद्धो घटोऽन्यो वर्ततेऽन्यथा असतः सत्ता स्यादिति भावः । स एयेति दृष्टान्तीमत एव नास्त्युपलन्थ्यमावात् तथा च तस्याभावात् तेन साध्यः को वा भवतीत्यर्थः । न ·श्रीसुपोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३६ श्लो.१२-१६ . ननु विधमानाः कथं नस्पृशन्तीत्याशझायामाह तस्मान्न सन्त्यमी भावा इति । तस्मान सन्त्यमी भावा यहिं त्वयि विकल्पिताः। त्वं चामीघु विकारेघु येऽन्यदा व्यावहारिकाः ॥१४॥ पर्हि त्वयि विकल्पिताः। त्वत्तो मिन्नतया निरूपिताः । तदा तेषां पृथक्- सत्त्वामावात् न सन्त्येव अविकल्पितास्तु सन्ति, न' तु विकल्पिता इति स्थितिः । अतो दोपाभावार्थ तेषां विकल्पो योगमायारन्धत्वं च निरूप्यते । नहि मायया छिद्य- मानः पटः छिन्नो भवति । मायिकपटधर्मा वा कदाचित्संबन्धिषु भवन्ति । ननु तेषा- मंगावे भगवान् कथं सर्वाश्रय इति चेत्, तत्राह त्वं चामीषु विकारेषुन वर्तस इत्यर्थः । विकारित्वमेव हेतुः । नन्वेवं सति कथमसद्भिर्व्यवहार इति चेत्, तबाह येऽन्यदा व्यावहारिका इति । यथा अन्यदा एते व्यावहारिकाः तथा विद्यमान- दशायामपि व्यावहारिका भविष्यन्ति को दोप इत्यर्थः ॥ १४ ॥ एवं भगवतो निर्दोषपूर्णगुणत्वं निरूप्य एतत् सिद्धान्तं ये न जानन्ति तान्निन्दति । यतोऽस्य ज्ञानस्य मोक्षसाधकत्वं भविष्यतीत्याशयेनाह गुणप्रवाह एतस्मिन्निति । गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मनः । गति सूक्ष्मां न जानन्तिं संसरन्तीह कर्मभिः॥१५॥ गुणानामयं प्रवाहः । अनेन मायाकल्पितपक्षो निरुक्तः । तत्र सत्यबुझ्या ये प्रवर्तन्ते ते अवुधाः, तुंशब्दः तेषां बुधत्वपक्षं सिद्धान्तान्तरसिद्धं वारयति । ननु विषयाणामसत्यत्वे यद्यन्यः समीचीनो भवेत् तदा स आत्मार्थं गृह्येत । तदभावादगत्या विषयेष्वेव स्थातव्यमिति चेत्, तबाह अखिलात्मनः गतिं सूक्ष्मां न जान- न्तीति । भगवान् सर्वात्मा स च पूर्णानन्तगुण इति पूर्वमेवोक्तम् । अत आत्मनो भगवत्त्व- सिद्धौ तेनैव कृतार्थतेति किं विपयैः । किं च । तस्य च सूक्ष्मा गतिरस्ति भक्तिमार्गानुसा- रिणी । सा वा ज्ञातव्या । उभयाबोधे इह कर्मभिः संसरन्ति । अखिलात्मनः अबोधेन संसरन्तीति योजना । गति सूक्ष्मां वा अबुध्वेति विपरिणामः कर्तव्यः । तस्मात्स्वार्थ द्वयं निरूपितम् , भगवानात्मत्वेन ज्ञातव्यः, भक्तिर्वा कर्तव्येति ॥ १५ ॥ एतदुभयाज्ञाने दोपमाह यदृच्छया नृतां प्राप्येति । यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर ॥ १६॥ अज्ञानाविष्टाः बहून्येव कर्माणि कुर्वन्ति । तेन नानाविधेऽपि संसारे प्रवाहन्यायेनं कदाचिदैवगत्या नृतामपि प्राप्नुवन्ति । तत्रापि सुकल्पां भगवद्गजनादिपु समर्थाम् । इहास्मिनिःसारे संसारे दुर्लभाम् । एवं पुरुषार्थसाधनीभूतं दुर्लभशरीरं प्राप्य, स्वार्थे ज्ञाने मक्तौ वा, यः प्रमत्तः विराकान्तः उमयविरोधिवशं गत इत्यर्थः । तादृशस्वल्पे पुरुषार्थ- १. गति सूक्ष्मामयोधेन। २.सस्प।

·, - " श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ९ साधनीभूते देहे वय एव प्रयोजकम्, तस्मिन् गते जरठः किं साधयिष्यति । एतादृशं वयस्त्वन्मायया गतं भोगेच्छया । ईश्वरेति समर्थत्वज्ञापनाय ॥ १६ ॥ न केवलं भोगेच्छा किं त्वन्येऽपि दोपा जाता इत्याह असावहमिति । असावहं ममैवते देहे चास्यान्वयादिषु । लेहपाशैर्निवनाति भवान्सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥ असौ देहः वसुदेववाच्यः । अहमित्यस्मिन् या बुद्धिः । एते च पुत्रवित्तादयः ममैव, न त्वहमेतेपामपीति । एवमहममताभ्यां व्याप्तः नाशं गच्छामीत्येको दोपः।: द्वितीयमाह देहे चास्यान्वयादिग्विति । अस्स देहस्यान्वयः वंशः पुत्रादिः । आदिशब्देन स्त्रीश्वशुरायाः । न केवलं तेष्वेव किंतु देहे च चकारात्तत्संबन्धिपु पित्रा- दिष्वपि । स्नेहपाशैर्निबध्नातीति । न केवलं मामेव किं तु सर्वमेव जगत् ॥१७॥ अत्रैकोऽर्थः संदिग्धः । अहं किं विपयत्वेन त्वां वनामि, अथवेश्वरत्वेन एवं जगदपि तत्राह युवां न नः सुताविति । युवां न नः सुतौ साक्षात्प्रधानपुरुपेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्थों तथात्थ ह ॥ १८ ॥ विपयत्वेन चेद् वनासि तदोपकारोऽपि भवेत् वस्तुखभावात् । परं विपयतैव नास्ति । तयो युवां न नः सुतौ । एवं विषयत्वेन चन्धनं दूरीकृत्य प्रकारान्तरेण बन्धने सामर्थ्यमाह साक्षात्मधानपुरुन्धराविति । प्रधानपुरुपयोरीश्वरी कालपुरुषोत्तमौ । तादृशयोः कथमागमनमिति चेत् तत्राह भूभारक्षत्रक्षपणे अवतीर्णाविति । किमत्र प्रमाणमिति चेत् तत्राह तथात्थ हेति । यथा 'ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदितः' इति ग्रन्थे अनुक्तमपि प्रेरणं अस्मादेव वाक्यादवगम्यते । एवमत्रापि भूमाररुपक्षत्रियहननार्थ अवतीर्ण इति भगवतैव कदाचिद्भुक्तमिति ज्ञातव्यम् । हेयाश्चर्य- जनकम् । अनेनान कल्पना निवर्तिता ॥ १८॥ तहि किमद्योच्यत इत्याशङ्कायामाह तत्ते गतोऽस्म्यरणमयेति । तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द- मापन्नसंमृतिभयापहमार्तयन्धो। एतायतालमलमिन्द्रियलालसेन मात्महक त्वयि परे यदपत्यबुद्धिः॥ १९ ॥ ते पदारचिन्दमहं शरणं गतोऽस्मि । अनेन पूर्व मवान् पानातीत्यनिष्टमुक्त तनिवृत्तिरयीत्सून्यते । चरणारविन्दशरणागतेः को विशेष इत्साशशायामाह आपन्नसंमृति- भयापहमिति । आपन्ना ये शरणागतास्तेषां भयमपहन्तीति तया । अतस्त्वयि विलम्पमानेऽपि चरण एव वा मृतार्य करिष्यतीति चरणानुसूतिः । भगवतोऽपि यया सेदो भवति तदाह आर्तपन्धो इति । एतावता खसातसं पूर्वमेवोक्तमित्यध्यवसीयते । २मु.पो.

·भीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३६लो.१७-२१ ननु विषया भुज्यन्तां किं वैराग्येणेत्यत आह एतावतालमिति, इन्द्रियलालसेन एतावता अलम् । इन्द्रियलालसं इन्द्रियलालसा सा पूर्यतामित्यर्थः । इन्द्रियलालसेन वा मया एतावता एवमवस्थां प्रापितेन अलमिति । अतः परमियमवस्था मा भवत्वित्यर्थः । किं च । मात्मगिति द्वितीयो दोपः । त्वयि परे यदपत्यबुद्धिरिति, तृतीयः । भोगेच्छा देहाभिमानः भगवति चान्यथाबुद्धिरिति अचिकित्स्यस्त्रिदोपः । एतं दूरी- कुर्वित्यर्थादुक्तं भवति ॥ १९ ॥ नन्वेतत्सर्वं त्वया कुतोऽवगतमिति चेत् तबाह अस्मिन्नर्थे त्वमेव गुरुरिति- सूतीगृहे ननु जगाद भवानिति । सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ संजज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुस्यै । नानातनूगगनवद्विदधजहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥२०॥ किं जगादेत्यत आह नौ आवयोः अज एव संजज्ञ इति । देवकीवसु- देवयोः पूर्वदृष्ट एवाहं जात इति । तत्र मम संदेहः । किमस्मदर्थमेव भगवान् जातः, आहोखिदनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै जायमान इति । ननु धर्मरक्षार्थं जनने त्वद्गृहे कथं जायेत । अतस्त्वदर्थमेव जात इति चेत् तत्राह गगनवद्विदधजहासीति । आकाशो हि सर्ववस्तुभिः स्वाकारं करोति घटवत् पटवत् पुरुपवचेति । तस्मात् स्थानात् तस्मिंश्चापगते फलान्तरे रूपाणि गृह्णन्नेव पूर्वरूपाणि जहाति । एवं भवानप्यविकृतः देवकीगृहे प्रादुर्भूतः तत्रत्यमायां दूरीकृत्य प्रादुर्भूतो निश्चल एव । ततः प्रदेशान्तरगमने पूर्वस्थाने माया संवृता । स्थलान्तरस्थापगतेति प्रतिक्षणं रूपान्तराणि भवन्तीति गगनवदेव भगवतोऽपि देहग्रहणपरित्यागौ । इयांस्तु विशेषः । उपाधिवशात्तस्य देहग्रहणम् । मग वतस्तु मायाजवनिकापगमादिति । अत एव किमस्मदर्थमागतः अन्यार्थ वा समागत इति प्रतिक्षणं गृहीतरूपाणां प्रयोजनवत्त्वमेव दुर्निरूपं प्रयोजनविशेपस्य का वार्तेति भावः । तस्मिन्नर्थे सिद्धान्तो ज्ञातव्य इति चेत् तबाह हे उरुगायेति । सवेरेवं गीयत इति गानार्थमेव करोपीत्यर्थः । विशेषतो वक्तव्ये न ज्ञायत इत्याह विभूतिरूपां मायां को घेदेति ॥२०॥ एवं स्तुतिप्रपत्ती निरूप्य अचिन्त्यरूपत्वे निरूपिते भगवान् प्रसन्नः खण्डज्ञानं तस्स जातमिति अखण्डवोधार्थ प्रवृत्त इत्याह आकर्येत्थमिति । श्रीगुफ उवाच-आफ]त्थं पितुर्वाक्यं भगवान्सात्वतर्पभः । प्रत्याह प्रश्रयानम्रः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥ पितृवाक्यत्वात् स्वामिवल् लीलाप्रदर्शनमयुक्तम् । अतः प्रश्रयानम्रः सन् अग्रेऽपि मोहाय प्रहसन् चित्तसंतोपार्थ लक्ष्णया गिरा, सात्वतर्पभो वैष्णव- ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। पतिरिति । एवं प्रपत्तिकथनेऽपि तूष्णी स्थिती वैष्णवानां दुःखं भविष्यतीति 'युवां मां पुनभावेन' इति वाक्ये निर्णयस्योक्तत्वात् प्रयोजनामावाद्वाक्येन बोधं हास्येन मोहं च कुर्वन् आहेत्यर्थः ॥ २१॥ आदौ तदुक्तममिनन्दति वचो वः समवेतार्थमिति । श्रीभगवानुवाच-वचो वः समवेतार्थ तातैतदुपमन्महे । यन्नः पुत्रान्समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः॥ २२॥ अस्मिन् वाक्ये अर्थः समवेतोऽस्ति । एतद्वाक्यं तथा उपमन्महे । स कोऽर्थ इति चेत् तत्राह यन्नः पुत्रान् समुद्दिश्येति । इयं स्तुतिन भवति किं तूप- देशः, यथा तत्त्वमस्यादिवाक्यमेवमिदमपि ब्रह्मात्मभावमित्यर्थः । अङ्गीकारे दोषः स्यात् अनङ्गीकारे च । अतोऽन्यथा वर्णनम् ॥ २२ ॥ एवमुक्तस्य प्रकारमुक्त्वा तस्य सर्वदुःखनिवृत्त्यर्थ पूर्ण योधमुपदिशति अहं यूयमिति । अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकसः। सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृश्याः सचराचरम् ॥ २३ ॥ यथा मां जानासि तथा सर्वानेव जानीहि । 'अखण्डं कृष्णवत्सर्व यथा तत्तु निरूपितम्' इतिवत् सर्वस्य शुद्धभगवत्त्वे ज्ञाते न किंचिदवशिष्यत इति भगवांस्तदेवो- पदिशति समुदायपर्यवसानव्यावृत्त्यर्थं प्रत्येकमनुवदति । अहमिति दृष्टान्तानुवादः । यूयमिति पितुरेव बहुवचनम् । असावार्यों वलभद्रः, इमे च द्वारकावासिनः, अन्ये च ब्रह्माण्डस्थाः सर्व एव एवमेव विमृश्याः साक्षाद्भगवानेवेति । सचराचर- मिति स्थावरजङ्गमेऽपि यथा मयि तथा बुद्धिः कर्तव्येत्यर्थः ॥ २३ ॥ यथेच्छां भगवान् विष्णुः पुरस्कृत्याभवत्स्वयम् । एवं सर्वत्र तत्तत्स्यामिति जातः स्वयं हरिः ।। नन्वेवं सति ब्रह्मानन्त्यं स्यात् ब्रह्मबुद्धिपरत्वे तु आरोपितज्ञानविपयत्वेन अनित्यफल- साधकता स्यादिति शङ्कां दूरीकुर्वन् आधाराधेयमावं च दूरीकुर्वन् सर्वत्रात्मप्रतीतिसिद्ध्यर्थ च अखण्डात्मत्वं बोधयति आत्मा ह्येकः स्वयंज्योतिरिति । श्रीविठ्ठलेशरायारमधीवल्लभकृतलेसः। वचो वः इत्यत्र ब्रह्मात्मभावमिति ब्रह्मण आत्मभावो यस्मातादृशं वाक्यमित्यर्थः । अङ्गीकारे इति तत्र पितृत्वस्थापनात् तद्वाक्यस्य स्तुतित्वेनाङ्गीकारे दोपः स्यादित्यर्थः । अनङ्गीकारे चेति पितृत्वादेवानङ्गीकारे दोप इत्यर्थः । आत्मा धेक इत्यस्यामासे ब्रह्मानन्त्यमिति ब्रह्मानेकत्वमित्यर्थः । अनित्येति प्रतीकज्ञानस्यानित्यफलकत्वं 'अप्रतीकालम्पनानयति' इति सूत्रे निरूपित, एतच्छमादूरी- करणार्य प्राण आत्मत्वमखण्डं बोधयति । प्रयोजनान्तरमाहुः सर्वत्रेति, अत्रात्मपदेन जीवस्तया च सर्वत्र स्वात्मत्वेन प्रतीतिसिद्धपय जीवस्यात्मत्वमखण्टं पोधयति । अखण्डात्मत्वं पोषयति जीवग्रह्मणोरिति शेपः । पूर्वप्रयोजनार्थ ब्रह्मणः ·श्रीसुबोधिनी भा.स्कं.१०उ.अ.३६श्लो.२२-२४ आत्मा ह्येकः स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणैः । आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥ अतति व्याप्नोतीत्यात्मा। परिच्छेदे आत्मत्वमेव भज्येत । एकेनैव कार्यसिद्धौ द्वितीयकल्पना व्यर्थी । भोगस्य तु न व्यवस्थापकत्वं ईश्वरेच्छयैव व्यवस्थासंभवात् । या किया यदीयव्यधिकरणगुणाजन्या सा तत्संयोगासमवायिकारणिकेति व्याप्तिर्वाधितैव । ईश्वरेच्छायाः सर्वत्र कारणत्वात् तत्संयोगः जीवात्मसु न संगच्छते । अजसंयोगस्या- नङ्गीकारात् । तस्माद्भोगस्यान्यथाप्युपपत्तरेक एवात्मा । युक्तश्चायमर्थः । 'एकमेवा- द्वितीयम्' 'अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः' 'नित्यः सर्वगतः' इत्यादिवाक्यसहस्रैः आत्मन एकत्वमेव निर्णीतम् । 'नानात्मानो व्यवस्थातः' इति सूत्रमकारप्रश्लेपेणापि योज- नीयम् । अव्यवस्था अविचार इति । ननु जीवस्य नानात्वे परिहतेऽपि जीवब्रह्मणो- आंदोऽङ्गीकर्तव्यः, अन्यथा ज्ञानोपदेष्ट्रभावात् मोक्षो न स्यात् , अत आह स्वयंज्योति- रिति । स हि स्वप्रकाशः नास्यात्मप्रकाशार्थ कश्चिदपेक्ष्यते । मोक्षार्थं वा । अन्यत्त्वात्म- चैलक्षण्यं नास्तीत्युक्तमेव 'पुरुपेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि' इति । तस्य नानात्वाज्ञाने श्रीविठ्ठलेशरायात्मजधीवल्लभकृतलेखः । द्वितीयप्रयोजनार्थ जीवस्य चाखण्डमात्मत्वं बोधयतीत्यर्थः । व्याख्याने आत्मन एकत्वाङ्गीकारे हेतुमाहुः एकेनैवेति । नन्वेवं सति किंचिदवच्छिन्ने आत्मनि सुखं. किंचिदवच्छिन्ने दुःखमिति न स्यात् पापपुण्यकर्तुरेकत्वात् । अतो भोगेन हेतुनात्मनो नानात्वमवस्थाप्यते इत्यत आहुः भोगस्य त्विति । यत्र सुखं दित्सितमीश्वरस्य तत्र सुखं, यत्र दुःखं दित्सितं तत्र दुःखमिति व्यवस्थासंभवादित्यर्थः । ननु भोगे ईश्वरे- च्छाया न हेतुत्वं वक्तुं शक्यं कृप्तव्याप्तिविरोधादिति वक्तुं तां व्यातिमाहुः या क्रियेति । या क्रिया यन्निष्ठेन स्वव्यधिकरणगुणेन यत्नादिना जन्या तत्र क्रियायां तत्संयोगोऽसमवायि- कारणत्वेनापेक्षित इत्यर्थः । बाधितैवेति अत्रेति शेपः । अत्र हि क्रिया लक्ष्या मोगस्त्व- नुभवात्मा ज्ञानरूपः । अतस्तस्य लक्ष्यत्वाभावादियं व्याप्तिरत्राप्राप्तवेत्यर्थः । ईश्वरेच्छाया इति भन्यथेति शेपः। भोगस्यापि लक्ष्यत्वेऽनेन प्रकारेण व्याप्तिरेव न सिद्धयेदिति भावः । तस्मादिति ईश्वरेच्छाया भोगव्यवस्थापकत्वाद्भोगस्येश्वरेच्छया अप्युपपत्तिरित्यर्थः । ननु तर्हि गौतमो नानात्वं कथमवोचदित्याशय 'कणादादिमुनिश्रेष्ठाः' इति वाक्यात्तद्वचनस्य च्यामोहकत्वे सिद्धान्तितेपि तुप्यतु दुर्जनन्यायेन सूत्रव्याख्यानमाहुः नानात्मान इति जीव- प्राणो भेदेपि अखण्डात्मत्वं न सिक्ष्यतीति तद्भदोपि निराकृतः । अयं ब्रह्मवादाविरोधि- सांख्यसिद्धान्त उक्त इत्याशयेनाहुः पुरुपेश्वरयोरिति । अविरोधस्तु समष्टिरूपः 'चिति तन्मात्रेण' इति पक्षे जीवप्रवेशाधिकरणत्वेनोक्तः सचिदानन्देषु मध्ये चिद्रूप एकः तस्माध्यष्टिरूपा विस्फुलिङ्गन्यायेन निर्गलिता जीवा अणवो नानेति, तथा च विस्फुलिङ्गानां नानात्वेप्योरखण्डत्वमेव तथेति ज्ञेयम् । तस्येति जीवस्येत्यर्थः । नानात्वाज्ञाने इति • ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अग्रे निरूपयिष्यते । वास्तवस्त्वयमर्थः । कालेन वप्रकाशनिवृत्तिमाशङ्ख्याह नित्य इति, सदैकरूप इत्यर्थः । तर्हि काल एवायं स्यात् तत्राह अन्य इति, काला- दन्यः। यस्य चेष्टा कालः इति 'चेष्टामाहुः' इति वाक्यात् । ननु तादृशः परमात्मा पुरुषोत्तमः । न तु जीव इति चेत् तत्राह निर्गुण इति । अयमेव जीवो गुणातीतः न तु ततोन्योऽस्ति कश्चित् । नन्वेवं सति नानात्वमुच्चावचत्वं कथं घटत इति चेत् तत्राह आत्मसृष्टैर्गुणैः । तैरेव गुणैः कृतेपु देवतिर्यमनुष्यादिदेहेषु भूतशब्द- वाच्येषु आधारवशाद अग्निरिव बहुधा ईयते ॥ २४ ॥ एवमेकस्यानेकधा भानप्रकारमुक्त्वा नानात्वमपि व्यवस्थया आह खं वायुरिति । खं वायुज्योतिरापोभूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तारोऽल्पभूर्यको नानात्वं यात्यसावपि ॥२५॥ पश्चमहाभूतानि तत्कृतेपु भौतिकेपु आशयमनुलक्ष्य आविस्तारोऽल्पभूर्यक इति एतान्येव भूतानि कचिद्विस्तारं प्राप्नुवन्ति हस्त्यादिशरीरे ! कचिदल्पत्वं मशकादौ । कचिहुरूपत्वं चित्रपटमयूरादौ । क्वचिदेकत्वं कोकिलादौ धात्वादौ वा । एवं परिमाणरूपादिवलक्षण्यात् पृथिव्यादीनां नानात्वम् । एवमात्मनोऽपि तत्तदुपादानोप- लम्मकतया नानात्वमित्यर्थः । उच्चनीचत्वं देहकृतं, नानात्वं परिमाणधर्मकृतमिति । वस्तुतः स्वरूपमेकमेवेत्यर्थः । यथा सर्वत्र भौतिकेषु पृथिव्यादिरेक एव । न तु कार्य- वैलक्षण्येन कारणभूतायाः पृथिव्याः नानात्वं वैलक्षण्यं वा कल्प्यते पृथिवीगुणत्वेनैव तसिद्धेः । एवं सचिदानन्दधर्मतारतम्येन ऐश्वर्यादितारतम्येन श्यादितारतम्येन वा नानात्वमात्मन उपपद्यत इति न स्वरूपे भेदस्तदनुरोधेन कल्पनीयः । उपाधिकृत- वैलक्षण्यमिति सर्व सुस्थम् । असावप्यात्मापि । अपिशब्देन भूतानि संगृहीतानि । अतः खेच्छया स एव सर्वरूपेण तिष्ठतीति विचारप्रवणं चित्तं कृत्वा यथा मां जानासि तथैव सर्व मां जानीहीत्युपदेशः । एप एवाखण्डाद्वैतवादः ॥ २५ ॥ एवं भगवता उपदिष्टः ऐश्वर्यभावप्राकट्याद् चोधितमर्थ भावान्तरमापन्नोऽपि गृहीतवानित्साह एवं भगवतेति । श्रीशुक उवाच -एवं भगवता राजन्वसुदेव उदाहृतम् । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तृष्णी प्रीतमना अभूत् ॥ २६ ॥ उदाहृतं सिद्धमेव । विनष्टा नानावुद्धिः पञ्चविधापि यस्य । ततो वक्तव्या- धीविहलेसरायारमनश्रीवछमकृतलेसः । द्वितीया द्विवचनान्तम् । निरूपयिष्यते शुक इति शेपः । वास्तवस्त्विति नानाखाज्ञाने त्वोपाधिके इति भावः। खं वायुरित्यत्र विस्तारं मर्यादीकृत्य वर्तत इत्याविस्तारःखंचाय्यादिरित्यर्थः । एवं भगवतेत्यत्र पञ्चविधापीति । 'अहं यूयमसावार्यः इमे च द्वारकौकसः' सचराचरं सर्वेपि, इति पञ्चविधापि नानाबुद्धिभगवता नाशिता इत्यर्थः । ..

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ.३६ श्लो.२५-२९ भावात्स्वस्मिन्नपि तथा स्फुरणातूष्णीभूत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ एवमेकस्य ज्ञानोपदेशो निरूपितः स्वज्ञानशक्तिप्राकट्येन क्रियाशक्तिप्राकट्यार्थमुपा- ख्यानान्तरमारभते अथ तत्रेति । अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता। श्रुत्वाऽऽनीतं गुरोः पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७॥ कुरुश्रेष्ठेति क्रियाधिक्यं तस्य हृदये समायास्यतीति संवोधनम् । वसुदेवः कृतार्थो जात इति स्वस्यापि हृदये, भगवता कृतार्थत्वं प्राप्तापि पूर्वसंजातदुःखवासनाया अनिवृत्त- खात् तन्निवृत्त्यर्थं भगवन्तं प्रार्थयते । वाक्येन तु न तन्निवर्तते । नाट्येन निवर्तनेऽपि तेषां जीवानाममुक्तत्वात् ज्ञानोत्तरं सर्वज्ञत्वे सिद्ध भगवता वञ्चितमिति प्रतिभायात् । पुनस्तदुद्धारार्थ चिन्तापि स्यादिति तेष्वेव समागतेपु तहुःखं गच्छति नान्यथेति निश्चित्य तदर्थ भगवतः सामर्थ्य पुत्राणां स्वरूपप्रतिपत्तिश्च संभावितेति दृष्टान्तेनावगता तामेवाह श्रुत्वाऽऽनीतं गुरोः पुत्रमिति । खस्यैवात्मजाभ्यां रामकृष्णाभ्यां स्वरूप प्रापयित्वा आनीतं श्रुत्वा सुष्ठ विस्मिता जाता ॥ २७ ॥ ततो वस्तुनिधीरं ज्ञात्वा भगवन्तं याचितवतीत्याह कृष्णरामाविति । कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान्कंसविहिंसितान् । मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादथुलोचना ॥ २८ ॥ सम्यगाश्राव्य सावधानं शृण्वित्युक्त्वा कंसविहिंसितान पुत्रान् स्मरन्ती कृपणं यथा भवति तथा माह। तेनैव स्मरणेन वैक्लव्यादथुलोचना च जाता ॥२८॥ एवं कायवामनोवैकल्यमुक्तं तन्निराकरणार्थमादौ भगवन्तं स्तौति राम रामेति निमिः । देवपयुवाच-राम रामाऽप्रमेयात्मकृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुपौ ॥ २९ ॥ भगवान् शरणागतानामेव दुःखं दूरीकरोतीति प्रथमतः स्वस्यापि शरणागतिः कर्तव्या। तत्र यदि फलं न कीर्तयेत् तदा मोक्षार्थ सा भवेत् । भगवतो वा तन्निवारणे सामर्थ्य न मवेत् । स्वयं वा न जानीयात् तथापि सर्व विशकलितं भवेदिति प्रथमतो भगवतः सामध्यं स्वस्स ज्ञानं चाह । देवक्याः कृष्णरामयोः अवान्तरपरिज्ञानं नास्तीति ज्येष्ठानुक्रमेण स्तौति । चीप्सा आदरे । अप्रमेयात्मन्निति त्वं सर्वसमर्थस्तथापि श्रीपिलेशरायाममधीवालमतलेखः । अथ तत्रेत्यत्र नाट्यनेति । मायिकान् कल्पयित्वा प्रदर्शनेन दुःखनिर्वतकत्येपी- त्ययः । तेप्येवेति न तु मायिकेप्वित्सेवकारः । तामेवाहेति अवगतिमेवादेत्यर्थः ।

·, श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। १५ लोको न जानातीति साधनान्तरे यतते । नहि कश्विचिन्तामणि प्राप्य पुनरन्यत्साधनमङ्गी- करोति । भगवतस्तथात्वाज्ञाने हेतुर्भगवत्स्वरूपधर्म एव । यथा परमाणोः अप्रत्यक्षतायाम् । एवं प्रमातुमयोग्यमेव भगवत्स्वरूपमित्यर्थः । कृष्णस्यापि संवोधनमाह निकटे शृणोति सावधान इति सकृदेव संवोधनम् । योगेश्वरेश्वरेति सर्वसाधनसंपत्तिः । एवमुभयो- र्माहात्म्यमुक्त्वा अध्यारोपापवादनिराकरणार्थ स्वस्यापि याथार्थ्यज्ञानमनुवदति चेदाहं वां विश्वसृजामिति । वां युवामहं जाने । केन प्रकारेण जानासीत्याकाहायामाह विश्वसृजामीश्वराविति । ब्रह्मादीनामपि नियन्तृत्वेन कालव्युदासाथ पुरुषोत्तमत्वेनापि जानामीत्यर्थः ॥ २९ ॥ तादृशस्य कथमागमनमिति शङ्काव्युदासायाह कालविध्वस्तसत्त्वानामिति । कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् । भूमे रायमाणानामवतीणों किलाद्य मे ॥३०॥ भूभाररूपराज्ञां वधार्थ भगवानवतीर्ण इत्यर्थः । ननु राजानः सात्त्विकाः कथं भाररूपा जाता इत्याह कालविध्वस्तसत्त्वानामिति । कालो हि कदाचित् सत्पदार्थान् दूरीकरोति, कदाचिदसत्पदार्यान् । यथा पुरुषः शिष्टागमनमालक्ष्य दुष्टागमनं वा, तथा कालोऽपि सर्वेषां सत्त्वगुणं विवेकादिकं च हृतवान् । अत एव उच्छास्त्रवर्तिनोजाताः । राजत्वेन सामथ्र्य सत्त्वाभावे सामर्थ्यं सर्वेषां दुःखदमिति भूमे रायमाणा जाताः । मशकार्य धूमवत् तेषामर्थे भगवानवतीर्णः । किलेति प्रमाणम् । मे मत्तः ॥ ३०॥ ननु भूभारहरणार्थमेव जातः न त्वन्यार्थमिति तत्रैव मम सामर्थ्यमिति चेत् तबाह यस्यांशांशांशभागेनेति । यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया। भवन्ति किल चिश्वात्मस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥ यस्य पुरुपोत्तमस्य, अंशः अक्षरं तस्याप्यंशः प्रकृतिः, तस्यांशा गुणाः, तेपां भागेन विश्वस्योत्पत्तिलयोदया भवन्ति । किलेति प्रसिद्ध । अनेन सामर्थ्यमुक्तम् । करणावश्यकत्वायाह विश्वात्मन्निति सर्वस्यापि स्वकृत्यमावश्यकमिति । अतस्तादृशं त्वां स्वकार्यसिद्ध्यर्थ शरणं गता ॥ ३१ ॥ तत्कार्य साधकपूर्वकमाह चिरादिति द्वाभ्याम् । चिरान्मृतसुताऽऽदाने गुरुणा किलनोदिती। आनिन्यधुः पितृस्थानाद्गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ यया गुरुवाक्यं कर्तव्यम्, एवं ममापि । यथा गुरोः पुनः निरन्वयं गतः तथा प्रकृतेऽपि । यथा दक्षिणा अवश्यं देया, एवं मत्कामनापि पूरणीया । अतो दृष्टान्तः । . .

·, श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३६ श्लो.३०-३५ चिरान्मृतस्य सुतस्साऽऽदाने आदानार्थ दक्षिणात्वेन गुरुणा प्रेरितौ । किलेति प्रमाणम् । तदा पितृस्थानं गत्वा यत्र पुरुषाणां जीवतां गमनागमने न स्तः । तादृशस्थानादपि गुरवे गुरुदक्षिणां धर्मार्थं आनिन्यथुः, पदव्यत्ययश्छान्दसा, आनीतवन्तौ ॥ ३२॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान्पुत्रान्कामये द्रष्टुमागतान् ॥ ३३ ॥ तथा मे ममापि कामं कुरुतं अपमृत्युमृतत्वात् प्रायेण तत्रैव गताः । सामर्थ्य सूचयति युवां योगेश्वरेश्वराविति । योग एव कामना पूरयति तत्रापि तस्येश्वरः किं वक्तव्यः । भगवांस्तु ततोऽप्यग्ने योगश्चेत् कदाचिद्वदेत् मत्प्रवर्तको नाज्ञापयतीति सोऽपि चेद्वदेत् ममान्तर्यामी न प्रेरयेदिति तन्निरासार्थमेतावदुक्तम् । खकामनामाह भोजराजहतान् पुत्रानिति । आगतान् द्रष्टुं कामये । यस्सामवस्थायां स्थिता मत्तो गताः तादृगवस्थायुक्ता एव द्रष्टव्या इति भावः ॥३३॥ ततो भगवत्कृतमाह एवं संचोदिताविति । श्रीऋपिरुवाच-एवं संचोदितो मात्रा रामः कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ॥ ३४ ॥ गुर्वर्थेनान्वेपणार्थं गताविति पूर्वमप्युक्तम् । तथात्रापि सिद्धवत्कारेण जानीत इति सुतलमेव गतौ । गमनमार्गमाह योगमायामुपाश्रिताविति अष्टाविंशति- तत्त्वेभ्योऽधस्ताद्योगमाया तस्यां प्रविष्टौ स्वगृहदेशे मध्ये व्यवधायकाभावात् सुतल एव प्रादुर्भूतौ ॥ ३४ ॥ ततो दैत्यः कदाचिदाज्ञां न करिष्यतीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थ पलिकृतां पूजामाह तस्मिन् मविष्टाविति चतुर्भिः। तमिन्प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराविश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मनः । तद्दर्शनाल्हादपरिप्लुताशयः सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः ॥ ३५॥ तस्मिन् सुतले प्रवेशमात्र एव दैत्यानां खामी शीघ्रनिवेदकैदैत्यैः भगवदागमन- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवलभकृतलेसः । चिरादित्यत्र पदव्यत्यय इति आनपत्यस्य दक्षिणार्थत्वेनात्मगामिफलकत्वादा. त्मनेपदं प्राप्तं तव्यत्यय इत्यर्थः तथा मे इत्पत्र योगश्चदिति योगमात्ररूपश्थेद्भगवान् स्यात् तदा एवं वदेदित्यर्थः । एवमित्यम गुर्वर्थ इति तदा समुद्रे गमनं तत्र स्थितांशग्रहणार्थ न तु अज्ञाने- नान्वेपणामिति तत्र निरूपितमित्यर्थः । स्वगृहदेश इति गदापाणिर्भगवान् यलिद्वारि तिष्ठति तत्प्रदेशे पलिगृहदेशे सुतल एव प्रादुर्भूतावित्यर्थः ।

·. "-- श्रीविठ्ठलेशरांयात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । मुपलभ्य सद्यः समुत्थाय ननामेति संवन्धः । पूर्व मंगवता बंद्ध इति कदाचिद- द्वैपाद्भयाद्वा · संमुखो न भवेदित्याशङ्कयाह विश्वात्मंदैवमिति, विश्वस्यात्मा दैवं च भगवान् तेनात्मत्वान्न भयम् , आराध्यत्वान्न द्वेष इत्यर्थः । यत्र भगवान् .जगत एव एवंविधः साधारणस्यापि भयद्वेपसमावनारहितः तत्र स्वस्य महतः कथमेवं भवि- ध्यतीत्यर्थः । न च वक्तव्यं विश्वस्य भगवान्नापकारं करोतीति । यतः सर्वस्योत्पत्ति- प्रलयकी स एव । तथा ज्ञानं नास्तीति चेत् तर्हि ज्ञानं गुणो जीत इति ज्ञानवता- मधिक एव पूज्य इत्याह सुतरां तथात्मन' इति । किंच । पूर्व संसारख्यावृत्त्या अनिर्वृतः स्थितः । इदानीं सुतले स्वर्गाधिके सुखेन तद्भावनया तिष्ठतीति स्मृतिसंजातया भक्त्या पूर्णान्तःकरण एव तद्दर्शनालादेन अधिकेन परिपूतांशयों जाती अतं आलस्यादिधर्मेपु लीनेपु सद्यः समुत्थाय ननाम। तत्पुत्रस्य चाणस्य बाहुच्छेदो भगवता कृत इति कदाचिदनमनं स्यात्तत आह सान्वय इति, पुत्रपौत्रादिसहितः॥ ३५॥ ततः पूजामाह तयोः समानीयेति । तयोः समानीय घरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयोः। दधार पादाववनिज्य तजलं सवृन्द आब्रह्मपुनद्यदम्यु ह ॥ ३६॥ मुदेत्युभयत्र संपन्धः । आसनस्याग्रहणे पुनर्भयं संभावितं स्यात्, अत आह निविष्टयोस्तत्रेति, तत्रासने उपविष्टयोः सतोः। महात्मत्वात् निःशकतया तत्रोप वेशनम् । अन्यथा पद्धस्य गृहे प्रभुः सशको भवति । तदा तत्पादाववनिज्य चरणोदकं सकुटुम्बः दधार । तस्य माहात्म्यमाह यदम्बु गङ्गारूपमाब्रह्म- ब्रह्मा: लोकमारम्य पातालपर्यन्तं पुनातीति आब्रह्मपुनत् । हेयाश्चर्ये । कथमन्यस्स शेपभावं प्राप्त अन्यस्य शोधकमिति ॥ ३६ ॥ समस्यामास स ती विभूतिभिर्महावस्त्राभरणानुलेपनैः। स्रग्धूपदीपामृतभक्षणादिभिः स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च ॥३७॥ ततः पुप्पादिमिः समर्हयामास । महाहणि वस्त्राण्याभरणानि च अनु- लेपनानि च चतुःसमादीनि तथा स्रग्धूपदीपाः । अमृतममृतमयानि वा भक्ष्याणि । आदिशन्देन ताम्बूलाद्युपचारा गृह्यन्ते । नैतायता साधारणधर्मेण, भगवास्तुप्यतीति स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणं च कृतवान् । आत्मीयाः धनं देहथेति त्रितय एवं सर्वानुप्रवेशः ॥ ३७॥ धीविट्टलेशरापारमधीपष्ठमयतलेसः । तयोः समानीयत्यस्सामासे पूजामाहेति, कायिकीमिति शेपः । पर्यटोकेन मानसी पूजोक्ता, एतान्यां कायिकी, अग्रिमेण याचनिकी इति चतुणी लोकानां पतंत्र वास्यार्थ इति पूर्वसोकामासे निरूपितम् । ३ मुगो. - " ·१८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३६.श्लो.३६-४० ननु दैत्योऽयं कथमेवं भगवद्भक्त इति चेत् तबाह स इन्द्रसेन इति । स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं विभ्रन्मुहुः प्रेमविभिन्नया धिया। उवाच हानन्दकलाकुलेक्षणः प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥ इन्द्रस्येव सेना यस्येति । इन्द्र उत्तमसत्त्वांशः, तस्येन्द्रियादिसामग्री अत्यन्तं भगवत्परा, तथास्यापीत्यर्थः । बाह्यसेनापि तथैवेति ज्ञातव्यम् । महत्त्वमपि सूच्यते । तादृशोऽपि भगवत्पदाम्बुजं विनद्धस्तद्वयेन, पश्चान्मुहुः प्रेमवि- भिन्नया धिया च विभ्रदुवाच । वचनस्यान्यानीन्द्रियाणि सहायभूतान्याह आनन्दकलाकुलेक्षणः, प्रहृष्टरोमा, गद्गदाक्षरः, इन्द्रियाणां, देहस्य, वाचश्च वैकल्यं निरूपितम् ॥ ३८॥ एवं परमभक्तियुक्तः भगवतः पद्गुणप्रतिपादकैः भगवत्प्रतिपादकेन च सप्तभिः स्तुत्वा प्रार्थयते नमोऽनन्तायेत्यष्टभिः श्लोकैः । आदौ भगवत ऐश्वर्य स्मृत्वा नमस्यति नमोऽनन्तायेति। बलिरुवाच-नमोऽनन्ताय बृहते नमः कृष्णाय वेधसे । सांख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९॥ ईश्वरः स एव यो न केनापि परिच्छिद्यते । अयं च देशकालापरिच्छिन्नः । किं च । स एव समों यो महान् भवति तदाह बृहते इति । बलभद्रनमस्कारो वा । अयमनन्त इति शेषः प्रादुर्भूतः । स एव बृहत् ब्रह्मेति । स एवेश्वरो यो नित्यानन्दः स कृष्णः । यश्च जगत्कर्ता तदाह वेधसे इति । जगत्कर्तृ मुख्यं ब्रह्मेति भगवत एव विशेषणम् । शास्त्रयोनित्वमपि ब्रह्मलक्षणमिति विशेषसिद्धान्तप्रतिपादकत्वेन माहात्म्यमाह सांख्ययोग- योर्वितानाय विस्तारहेतवे । तत्र हेतुमिव वदन् सिद्धान्तान्तरकर्तृत्वमाह ब्रह्मणे परमात्मन इति । ब्रह्मत्वाद्वेदतदर्थरूपत्वम् । परमात्मन इति वैष्णवशैवसिद्धान्त- प्रवर्तकत्वं तदर्थप्रतिपादकत्वं च । सांख्या ज्ञानप्रधाना इति ब्रह्मपराः । योगिनस्तु परमात्मध्यानपरा इति तद्वितानकर्तृत्वं सिद्ध्यति । अनेन शास्त्रदृष्टया ज्ञानम् , ध्यानेन च ज्ञानं भगवतः ॥ ३९ ॥ न तु भगवरसाक्षात्कारः कस्यचिद्भवति । स मम जात इति केवलं भगवतीर्येणैव तद्भवतीति भगवदीयं समर्थयन्नाह दर्शनं वां हि भूतानामिति । दर्शनं वां हि भूतानां दुःप्रापं चातिदुर्लभम् । रजस्तमाखभावानां यन्नः प्राप्ती यहच्छया॥४०॥ श्रीयिट्टलेशरापारमजीवछमकृतलेखः । स इन्द्रसेन इत्यस्यामासे ननु दैत्योऽयमिति । अयंपदस्सार्थ उक्तः वाक्यार्यस्तु पूजारूपः पूर्वमुक्त एवेति भावः । वचनस्येति आनन्दकलाकुलेक्षणपदस्सार्योयं न तु पदप्रयस, ईक्षणपदमन्येन्द्रियाणामुपलक्षकम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ये उत्पद्यन्ते प्रवाहे तेपामुत्पत्तिविरोधित्वाद्भगवद्दर्शनं दुर्लभम् । वां ब्रह्मपरब्रह्मणोः । खक्रियया प्राप्यं दुःखेनापि यन्न भवति तदुःप्रापम् । देवादिवरेणापि यन्न लग्यं तद् दुर्लभं चकारात्सर्वसाधनैरप्यलभ्यता निरूपिता । तत्र हेतुः रजस्तम:- खभावानामिति । राजसानां दुःप्रापम् । तामसानां दुर्लभम् । राजसानामपि केपांचिद् दुर्लममिति चकारः । एतादृशावपि नोऽस्माकं रजस्तमःस्वभावानां यद्यकस्मात् प्राप्तौ । तत्र हेतुर्यदृच्छैव ॥ ४० ॥ कथं राजसतामसानां दुर्लभमित्यत्र हेतुमाह श्लोकद्वयेन दैत्यदानवगन्धर्वा इति । दैत्यदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याध्रचारणाः। यक्षरक्षापिशाचाश्च भूतप्रमथनायकाः॥४१॥ दैत्यदानवगन्धर्वा इति राजसे गुणभेदः। सिद्धविद्याध्रचारणाश्च द्वितीयाः तामसराजसाः । यक्षरक्षःपिशाचास्तामसाः । भूतप्रमथनायकास्तामसतामसाः । प्रमथा महादेवगणाः, तयोर्वा नायकास्तृतीयाः॥४१॥ एवं सर्वान् गणयित्वा तेषां खरूपमाह विशुद्धसत्वधानीति । विशुद्धसत्त्वधान्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं नियद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः॥४२॥ भगवत आत्मत्वेऽपि उपाधिगुणेनैव विरोधः । किंच । भगवान् वेदादिशास्त्रं कृतवान् । ते च लोकप्रधानाः अत उभयेषां विरोधो युक्त इत्याह शास्त्रशरीरिणीति शास्त्रैकसमधिगम्यशरीरयुक्ते । अत एव नित्यं निबद्धराः, ते पूर्वोक्ताः, वयं च । यद्यप्यस्माकमिन्द्रियादिवर्गः सात्त्विका तथापि देहो राजस एवेति भिन्नतया गणयति । अन्ये च तथा ब्राह्मणाः । चकारातत्संबन्धिनश्च ॥ ४२ ॥ ननु ते चेद् द्वेपिणस्तदा तेपां नरकपात इति 'आसुरी योनिमापन्नाः' इति वाक्या. नुसारेण कदाचिदप्यमुक्तौ कथं भगवान् सर्वात्मेति चेत्, तत्र मुख्यं सिद्धान्तमाह केचनोहवरेणेति । केचनोहवरेण भत्तया केचन कामतः। न तथा सत्त्वसंरब्धाः संनिकृष्टाः सुरादयः॥४३॥ त्रिविधा लोकाः लौकिकाः । तत्र तामसाः उद्धवैरेण त्वां जानन्ति प्राप्नुवन्ति वा । सात्त्विका भत्त्या, राजसाः कामतः, तया वैदिकाः सात्त्विकाः सत्वेन संरब्धाः सत्त्वगुणेन साहंकारेण कर्मखाविष्टचित्ताः सुरादयोऽपि ॥४३॥ इदमित्थमिति । इदमित्यमिति प्रायस्तय पोगेम्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां फुतो यपम् ॥ १४ ॥ .

·२४ ६ . श्रीसुबोधिनी ..भा.स्कं.१०उ.अ.३६.श्लो.४१-४६ :: प्रायेण ते योगमायां न विदन्ति कुतो वयं न लौकिका न वैदिकाः निषिद्धभावनयाधःपतिताः ।. योगेश्वरेश्वर इति संबोधनात् भोगाभिनिविष्टाः देवा मा जानन्तु । योगेश्वरा ज्ञास्यन्तीति तान्निधति योगेशा अपि ॥४४॥ एवं भगवतो माहात्म्यं स्वस्थानाधिकारं च निरूप्य अनधिकारिणा भगवदाज्ञा व्यतिरेकेण परित्यागः कर्तुमशक्य इत्याज्ञां प्रार्थयते तन्नः प्रसीदेति ।। तन्नः प्रसीद निरपेक्षविमृग्य युष्म- त्पादारविन्दधिपणान्यंगृहान्धकृपात् । निःक्रम्य विश्वशरणाझ्युपलव्धवृत्तिः शान्तो यथैक उत सर्वसखश्चरामि ॥४५॥ ननु किमिति परित्यागः प्रार्थ्यते तत्राह हे निरपेक्षविमृग्येति । निरपेक्षा ये सर्वतः तेपामेव विमृग्येति । अनेन गृहे स्थितस्य शूद्रस्येव वेदोचारणमिव भगवदन्वेषण निपिद्धमिति ज्ञापितम् । साक्षादपि गृहस्थस्य भगवदन्वेषणं नास्तीत्याह युष्मत्पादार- विन्दधिषणान्यगृहान्धकूपादिति युप्मत्पादारविन्दे धिपणा येषां तेभ्यो ये अन्ये तेपामेव गृहं तदन्धकूपप्रायमेव भवति । भगवच्चरणारविन्दस्मृतिप्रकाशाभावात् । अत एव तस्माद्विनिःक्रम्य तादृशमस्मद्गृहं दैत्याक्रान्तमिति । चरामीति प्रार्थना । नन्व- नायभावात् कथं चरणं सेत्स्यतीति चेत् तत्राह विश्वशरणाङ्युपलब्धवृत्तिरिति विश्वस्यापि शरणभूते अङ्गी येषां येषां परिभ्रमणेन सर्व एव संसारिणः गृहं त्यक्त्वा क्षणमप्यन्यत्र गन्तुमशक्ताः तेऽपि कृतार्था भवन्तीति सन्तो विश्वशरणाङ्कयो भवन्ति तैः कृत्वा लब्धा उपजीविका वृत्तिर्भवति, 'ता ये 'पियन्त्यवितृपो नृप गाढेकर्णैः' इति प्रकारेण । एवं सद्भिर्वाधायां निवृत्तायामान्तरदोपोऽपि निवृत्तो भविष्यतीत्याह शान्त इति । यथा यथावत्.एकः परमहंसो यथेति वा तथा भविष्यामि, बाह्याभ्यन्तरदोषस्य निवृत्तत्वात् । एवं कियत्कालं परिभ्रमणेन उत सर्वसखोऽपि भविष्यामि यथा-संन् । एतत्सर्वं गृहपरित्यागव्यतिरेकेण न भवतीति गृहे उद्विमो भगवन्तं प्रार्थयते । एतत्काला। न्तरकृत्यम् ॥४५॥ सांप्रतं किं कर्तव्यमिति विज्ञापयति शाध्यस्मानिति । शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान्कुरु नः प्रभो। पुमान् यच्या तिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६॥ । ननु यथाशास्त्रमेव कर्तव्यम् । अभ्यागता वयं कथमाज्ञापयिष्याम इति चेत् तबाह हे ईशितव्येशेति ईशितव्या एव वयं सर्वे जीवाः तेपां त्वमेवेशा, अत- स्त्वया आज्ञापनीयाः । ननु विशेपतः किमिति प्राय॑ते, तत्र चीजमाह पुमान् यच्छूद्धया तिष्ठन्निति । चोदनाया विधिनियोगान्निवर्तत इत्यर्थः ॥ ४६॥ 3 ·.. *:-......::: श्रीबिटुलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । - प्रथमवाक्ये. अनङ्गीकारमिव. ज्ञापयन् द्वितीयस्योत्तरं वक्तुं प्रसङ्गमाह.आसन् मरीचेः-पट् पुना इति । श्रीभगवानुवाच -आसन्मरीचे पट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे। देवाः कं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम् ॥ ४७॥ प्रथमकल्पे अतीतब्रह्मकल्पे, मरीचेः ऊर्णा नाम पत्नी अभूत् । यथेदानी कला । तस्याः पडिन्द्रियदेवा इब पुत्रा जाताः । प्रथमकल्पे यदन्तरं मन्वन्तरं, त एवैत इति वक्तुं तेषामपराधमाहं देवाः कं जहसुर्वीक्ष्येति । 'वाचं दुहितरं तन्वीम्' इति यनिरूपितं तेन प्रकारेणं सुतां यभितुं संभोक्तुमुद्यतं कं ब्रह्माणं जहसुः॥४७॥ कामो भगवान् तेन प्रेरितः तत्सेवार्थ वा प्रवृत्तो निकपटः शुद्ध एव । परं ये त- सिद्धान्तानभिज्ञाः ते तत्रोपहासं कुर्वन्तः भक्तोपहासका इवासुरी योनि प्राप्नुवन्ति तेनेति । तेनासुरीमगन्योनिमधुनावद्यकर्मणा । ; हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥४८॥ देवक्या उदरे जाता राजन्कंसविहिंसिताः। सातान् शोचत्यात्मजान स्वास्त इमेऽध्यासतेन्तिके ॥४९॥ तेनेमामासुरी योनि प्राप्ताः | तावतापि भगवदपराधो न शान्त इति अधुना आसुरयोनौ उपहासफलत्वेन प्राप्तायामवद्यं कर्म कृतवन्तः । तेनावद्यकर्मणा हिरण्यकशिपोर्मगवद्विमुखात् कस्यांचिजाताः । ततस्ते योगमायया देवक्या उदरे विद्यमानमरिपवर्ग दूरीकर्तुं 'दोपेणैव दोपो हन्तव्यः' इति योगमायया देवक्या उदरे नीताः । राजनिति राजसत्वाचवाज्ञानं न दोषाय । ततः कंसन वि- हिंसिताः विशेषेण मारिताः । एवं तेषां वारप्रयं दण्डो जातः, त्रिसत्यो भगवानिति । इदानीमस्मन्माता तान् दोपहारकान्, अत एव खान् आत्मजानिति पुत्रा एते ममेति तान् शोचति । ते पुनरत्रैव हिरण्यकशिपुवंशत्वात् ते अन्तिके आसते ॥४८॥४९॥ एवं तेषां वृत्तान्तमुक्त्वा तत्र कर्तव्यमाह इत एतान् प्रणेप्याम इति । इत एतान्मणेप्यामो मातृशोकापनुत्तये । ततः शापविनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वराः॥५०॥ प्रयोजनं मातृशोकापनुत्तिः । प्रसङ्गात्तेऽप्युद्धर्तव्या इत्याह ततः शापवि. निर्मुक्ता इति । अस्मन्मातुः शोकापहरणानेपा शापापनोदः .। ततो विज्वराः सन्तो अपिलोकं यास्यन्ति ॥ ५० ॥ तेपां नामान्याह स्मरोगीधश्चेति । म्मरोहीयः परिप्वगः पतनः क्षुद्रभूदृणी। पदिमे, मत्मसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥५१॥ .::, ·२२. श्रीसुयोधिनी [भा. रफं. १० उ. अ. ३६.श्लो.४७-५५ एकभावापन्नौ द्वौ स्मरो मानसः, उद्गीथो प्राणः, परिष्वङ्गः श्रोत्रम्, पतको नेत्रम् , क्षुद्रभृजिहा, घृणिः स्पर्शः । ततो घृणा संजायते इति । चक्षुपा वा व्यत्यासः। पडिमे स्वकर्मणा नष्टा अपि मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१ ॥ अत एतान् देहीत्यनुक्त्वैव सेवकत्वं तस्य स्थिरीकृत्य तान् गृहीत्वा खयमेव निर्गत इत्याह इत्युक्त्वेति । इत्युक्त्वा तान्समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ। पुनरवतीमेत्य मातुः पुत्रानयच्छताम् ॥५२॥ इन्द्रसेनत्वात् पूजां कृतवान् । येन मार्गेण गतौ तेनैव द्वारवतीमेत्य मातु: पुत्रान् तान् माने अयच्छताम् ॥ ५२ ॥ तान्दृष्ट्वा बालकान्देवी पुत्रलेहलुतस्तनी। परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्यजिघ्रभीक्ष्णशः॥५३॥ ते च गुरुपुत्रन्यायेन पूर्वावस्था प्रापयित्वा समानीता इति तान् बालकान् दृष्ट्वा पुत्रस्नेहेन स्नुतस्तनी जाता । ततः परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूस्य जिघ्रत् । अत्यन्तं स्नेहोभिव्यक्तः । अभीक्षणश इति स्नेहे विह्वलितत्वं सूचितम् ॥ ५३ ॥ अपाययत्स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्रुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टिः प्रवर्तते ॥५४॥ ततः स्तनमपाययत् । चालभावं दृढं कुर्वती प्रीता गतदुःखा, न केवलं दुःख निवृत्तिरेव किंतु सुखमपि जातमिति ज्ञापयति सुतस्पर्शपरिस्रुतमिति । सुतानां स्पर्शेन परितः सर्वाङ्गेभ्यः सुतम् । ननु भगवत्पुत्रयोः कथमेवमन्यत्र लेहः तत्राह मोहिता मायया विष्णोरिति । कथमन्यथा सृष्टिः प्रवर्तते । केचिदियमेव पूर्वमूणे- साहुः ततः पूर्ववासनया तेषु स्नेहाधिक्यम् ॥ ५४॥ स्तनपानानन्तरं तेषां विवेकाधुत्पत्त्या स्खलोकगतिमाह पीत्वामृतमयमिति द्वाभ्याम् । पीत्वामृतमयं तस्याः पीतशेषं गदाभृतः । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शनाः॥५५॥ अमृतमयत्वं भगवदर्थं देवैस्तत्रामृतं स्थापितमिति । पीतशेष गदाभृत इति पानं तु पूर्व स्थापितम् । यदैव भगवन्तं स्मरति तदामृतं भगवानेव पिवतीति इत एव वा श्रीविट्टलेशरायास्मजश्रीवलभकृतलेखः । पीत्वामृतमयमित्यत्र देवैरिति । स्तन्योत्पादकैः भगवद्विपयकस्लेहांशैरित्यर्थः । पूर्व स्थापितमिति । नियन्धे इत्यर्थः । तद्विशेषयन्ति यदैवेति ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यदा प्रथम समागतः । एतेपां खपदप्राप्तौ ज्ञानं हेतुः । तस्स हेतुत्रयं भगवदुच्छिष्टपानं, अमृतपानं नारायणाङ्गसंस्पर्शश्च । अत्र नारायणपदं धर्मावतारनारायणांशानिरुद्धचरित्रं ख्यापयति । तेन प्रतिलब्धमात्मदर्शनं येपाम् ॥ ५५ ॥ ततो ज्ञानशक्तिवत् क्रियाशक्तिरपि तेषामाविर्भूतेत्याह ते नमस्कृत्य गोविन्दमिति । ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिपतां सर्वभूतानां ययुर्धाम विहायसा ॥५६॥ आदौ स्वामिनं पश्चान्मातापितरौ तदनु बलभद्रं भगवत्साधनभूतम् । एवं चतु- मूर्तिमिव भगवन्तं नमस्कृत्य सर्वसाक्षिकं विहायसा खधाम ययुः । एवं खतो गमन जातमित्यर्थः ।। ५६।। ननु देवकीकामनापूर्व) भगवता ते समानीताः । सा.च कामना न क्षणमात्रेण पर्यवस्पति । अत एवं शीघ्रं तेषां गमने को हेतुरिति चेत् तत्राह तं दृष्ट्वेति । तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥५७।। तेषां पुत्राणां पूर्वमृतानामागमनं तदनन्तरमेव च निर्गमं दृष्ट्वा विस्मिता सती सर्वमेव कृष्णचरितं मेने । एतज्ज्ञानसिद्ध्यर्थमेव समानीताः न तु पुत्रतया स्थापयितुम् । अन्यथा कंसद्वारा भगवत्कृतवधो व्यर्थः स्यात् । भगवचरित्रज्ञानेनैव कामनापूर्तिः। मोहान्तरानुसत्त्यर्थ विशेषणं देवीति । तत्रापि मायां मेने तेनासत्यतापि पदार्थानामभिज्ञाता । नृपेति संयोधनमाश्चर्ये मनोभिनिवेशनार्थम् ॥ ५७ ॥ एवं चरित्रद्वयमुक्त्वा ऐश्वर्य एतदेव द्वयमिति कदाचिच्छका भवेत् तदर्थमन्यान्यपि सूचयति एवंविधानीति । एवंविधान्पश्रुतानि कृष्णस्य परमात्मनः । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥५८ ॥ भगवचरिणत्वे ज्ञापकम्, अद्भुतानीति । यान्येवाड़तानि भगवचरित्राणीति तानि । भगवानपि किमर्थमेवं करोतीत्याशच्याह कृष्णस्येति । अवतीर्णत्वात्करोतीत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमप्याह परमात्मन इति । सर्वेपामात्मनामात्मा' इति तत्संग्रहार्थमेवं करोतीत्यर्थः । अत एव वीर्याण्यनन्तानि सन्ति । तथाकरणे सामर्थ्यमनन्तवीर्यस्येति। भीविहलेगरायारमजीपमहतलेखः । तं दृष्ट्वेत्यत्र तत्रापीति वपादिकं सर्व कृष्णचरित्रमेव न तु कंसकृतमिति मेने । कृष्णचरिणत्वेपीदं मापारूपमाश्चर्यजनकमित्यर्थः । तेनाधर्यरूपत्वनाने ते वधादिपदायी असत्या निःप्रयोजनका लीलया प्रदर्शिताः यस्तुतस्तु शापयशादेवं भावन्ततो मोक्ष इति मानमित्यर्थः।

·२४ श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३६.श्लो.५६-५९ ननु वीर्याणामनन्तत्वात् कथं सर्वसंग्रह इति चेत् तबाह सन्तीति' संदा:सन्ति नित्यानीत्यर्थः । भारतेति विश्वासार्थ संबोधनम् ॥ ५८॥ एवं भगवचरित्रस्य नित्यतां स्थापयितुं तच्छ्रवणादेःफलमाह य इदमनुश्रूणोतीति । सूत उवाच-य इदमनुशृणोति श्रावयेद्वा मुरारे- श्चरितममृतकीतर्वर्णितं व्यासपुत्रैः। जगदधभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूर भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९॥ श्रद्धया अनु गुरूचारणमनु यः शृणोति श्रावयेद्वा । ननु किमर्थ शृणोति श्रावयति तदर्थमाह मुरारेरिति । मुरो हि विनात्मकः दोपात्मकंश्च । किंच अमृत- कीर्तरिति अमृतरूपा कीर्तिर्यस्येति । चरित्रं श्रवणेऽपि सुखजनकम् । अत एवं व्यासपुर्वर्णितम् । इदं चरित्रमनन्तरूपो भूत्वा शुको वर्णितवानतो बहुवचनम् । सर्वैरेव व्यासशिष्यैः पुत्रैश्चेति वा । शिष्याणामपि पुत्रत्वात् । सवेरेव श्रोतव्यमित्येतदर्थं बहून्येव फलान्याह । जगदधभिदिति सर्वपापनाशकम् । किंच । अलमत्यर्थं, सतां कर्णपूरं कर्णाभरणम् । अनेन सतां निरन्तरं सेव्यता निरूपिता । अतो य एव नित्यं कर्णे स्थापयति स एव सन्नित्यपि सूचितम् । प्रयोजनान्तरमप्याह भगवर्ति कृतचित्त इति । भगवति तस्य चित्तं स्थिरं भवति । ऐहिकमुक्त्वा पारलौकिकमाह याति तत् क्षेमधामेति । धाम यातीत्येव फलम् । धामप्रशंसाथ क्षेमेति । एवं विघ्ननिवृत्तिमारभ्य भगवत्स्वरूपप्राप्तिपर्यन्तं भगवद्वीर्यश्रवणफलान्युक्तानि भगवत ऐश्वर्य स्थापयन्ति, अतो भगवान् कृष्णः सर्वेश्वर इति स्थितम् ॥ ५९॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे पत्रिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३६॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । य इदमित्यत्र क्षेमेति धामविशेषणं न च्यावर्तकं तथा सति, अक्षेमरूपमपि किंचिद्धाम स्यात किं तु स्वरूपवोधकमित्याशयेनाहुः धामप्रशंसार्थमिति । ॥ इति पत्रिंशाध्यायव्याख्या समाप्ता ॥

·श्रीकृष्णाय नमः। सप्तत्रिंशोऽध्यायः। सप्तत्रिंशे हरेर्वीय त्रेधा प्राह सुनिश्चितम् । सर्वेपां सर्वकार्याणि कृतवानित्युदीर्यते ॥१॥ तदेव भगवद्वीय यन्न शक्यं हि लौकिकैः । नह्यन्यो भगिनी दातुमेवं शक्तो हरिं विना ॥२॥ नापि स्वयं यस्य कस्य गृहे स्थातुं विभूतये । नापि धर्म वहीनार्थमन्यः कथयितुं प्रभुः ॥३॥ अनाहूतः स्वयं कापि गच्छतीत्यपि नो मतम् । यथा ग्रन्थानुसारेण प्रसङ्गोत्र विचारितः॥४॥ क्रमपाठादिभेदेपु तथा व्याख्यानमिप्यते । उदासीनो हरिया॑सः फलसिद्धेरशक्यतः॥५॥ ग्रन्थारम्भे तथैवासान् बोधयामास माधवः । राजा परीक्षित् पूर्वाध्यायान्ते भगवद्वीर्याणामुपसंहृतत्वात् स्वसंदिग्धानान् पृच्छति श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। गृहे स्थातुमिति खयं गहान् यस्य कस्यचिदल्पस्य गृहे स्थातुं न शक्त इति पूर्वेणान्वयः । स्वरूपस्य हीनत्वमर्थः प्रतिपाद्यं यत्र तादृशं धर्म विभूतये खविभूतिरूपाय ब्राह्मणाय 'न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतचतुर्भुजम्' इत्यादिवाक्यैः कथयितुमन्यो न प्रभुः शक्तः। ननु व्यासेन विमीर्थ व्युत्क्रमेण निरूपणेपि स्वयं व्याख्यानं कथाक्रमेणैव कर्तव्यम् । यथा तैत्तिरीयशाखीयमत्रब्राह्मणानामृपिग्रहणक्रमेणैव पाठेपि वेदभाष्ये व्याख्यान पूर्वक्रममनुसृत्यैव, तथेत्याशङ्याहुः यथेति । कथाक्रमः शुकाध्यापनं पाठः आदिपदेन लीलाक्रमः एतद्भेदेषु सत्सु व्यासेनान प्रसङ्गो यथा विचारितस्तथा ग्रन्थानुसारेण व्याख्यानमपीप्यते। व्यासस्यैवं निरूपणे हेतुमाहुः उदासीन इति । अशक्यत इति भावप्रधान, फलसिद्धिर्न स्वशक्या किंतु भगवदधीनेति फलसंपादन उदासीनो व्यासः, अतः 'साधनं च फलं चैव सर्वस्याह श्रुतिः स्फुटम् । न प्रवर्तयितुं शक्ता' इति न्यायेन लीलास्वरूपं विमृश्याह फलसंपादनाग्रहे तु शिष्याणां वोधाय कथाक्रममेव वदेदिति भावः । पूर्वोक्तदृष्टान्तरीतिमपहाय स्वस्य च्यासोक्तरीत्या व्याख्याने हेतुमाहुः ग्रन्धारम्भे इति । 'अर्थ तस्य विवेचितुम्' इति श्लोके व्यासवदाज्ञां दत्त्वा इत्युक्त्या व्यासोक्तक्रमेणैव व्याख्यानं कर्तव्यमित्याज्ञापनसूचनादिति भावः । ४ सुबो.

·श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३७ श्लो.१-३ तत् प्रसङ्गाच्छुकोऽन्यदपि वक्ष्यति । व्यवहारे भगवतीर्यान्यथाभायो यत्र प्रतीयते स प्रष्टव्यः। वैदिकविरोधः सोऽपि भजनीयविरोधश्च । एतत्क्रमेणाध्यायत्रयेण प्रष्टव्यम् । यादृशश्च प्रसङ्गः शुकोक्तौ हेतुः स तत्र तत्र वक्ष्यते । कथापक्षे त्वियं संगतिः, विचारे तु पूर्वोक्त इति क्षत्रियो हि वलादेव विवाहं करोति 'गान्धर्वो राक्षसथेति वाक्यात् । भगवांश्च सर्वाजेयः, अतो विरुद्धत्वात् सुभद्राया विवाहं पृच्छति उस्मन्वेदितुमिच्छाम इति । राजोवाच-ब्रह्मन्वेदितुमिच्छामः खसारं रामकृष्णयो। यथोपयेमे विजयो या ममासीस्पितामही ॥१॥ रामकृष्णयोः स्वसारमिति अजेयत्वे हेतुः । यथा यथावच शास्त्रोक्त- प्रकारेणोपयेमे । दैन्येन विवाहं वारयति विजय इति । या ममासीत्पितामहीति सैव वंशजननी जाता । तादृश्या विवाहः नान्यथा भवितुमर्हतीति भावः ॥ १॥ उभयसमर्थनार्थ शुकः प्रकारमाह अर्जुनस्तीर्थयात्रायामिति । श्रीशुक उवाच--अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनी प्रभुः। गतः प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मनः ॥२॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सुः स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥३॥ वस्तुतः खयं नरः जीवकलात्मकः । सा च मायाशक्तिः या पूर्व यशोदायां जाता सा देवक्या स्नेहात्परिगृहीतेति देवकीस्नेहवशात् कंसह्स्ताद्विनिर्मुक्ता स्थानाटकमिव देवकीमपि प्राप्ता सुभद्रेति व्याख्याता । स्त्रीभावेनैव मोहः संभवतीति अर्जुनस्यैव स्त्री भवितुमर्हति । अत एव तया व्यामोहितः कलौ तस्या एव वंशः स्थास्यतीति प्रचार्ज स्वीकृत्य वञ्चयित्वा कन्यां हृतवान् । चौर्याधर्मवेपौ क्षत्रियस्य निषिद्धौ तथापि हृतेति पितृभ्यां च दत्तेति तीर्थयात्रायां कृत्रिमवेपो न निषिद्ध इत्युभयात्मकत्वात् द्वयं समर्थितं भवति । अत्र तीर्थयात्राप्रसङ्गो भारते निरूपितः । द्रौपदीविवाहानन्तरं पञ्चानामेका वैषम्यहेतुर्भवतीति प्रचेतसामिवैक्यभावाभावात् कामो दुर्लङ्घः उद्यतः क्षणमात्रमपि प्रति- वद्धश्चेत् प्रतिबन्धकीरं हन्तीति नारदः सुन्दोपसुन्दकथामुक्त्वा प्रत्येक वर्षमात्रभोगाय कालव्यवस्था निरूपितवान् । तन्मध्ये यद्यन्येन भुज्यमानामन्यः पश्येत्तदा स वर्षमानं श्रीविट्ठलेशरायात्मज श्रीवल्लभकृत्तलेखः । तत्प्रसङ्गादिति अपृष्टं जनकश्रुतदेवप्रसङ्गमपि वक्ष्यतीत्यर्थः । स प्रष्टव्य इति सः अर्थ इति शेपः । यत्र पैदिकविरोधः सोप्यर्थः प्रष्टव्यो भजनीयविरोधश्च यत्र सोप्यर्थः प्रष्टव्य इत्यर्थः । अर्जुन इत्यत्र द्वयमिति, चौर्यानिषिद्धत्वं पितृभ्यां दानाद्विहितत्वं चेत्यर्थः । एवं करणे हेतुः उभयात्मकत्वादिति, नरोहि ऋपिभगवदंशधारकश्चेति, ऋषित्वात्पित्रोरनु- मत्या ग्रहणं, भगवत्त्वान्निपिद्धप्रकारेण ब्रह्मणि विधिनिषेधस्पर्शाभावादितिभावः । - - .

·, श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। २७ तीर्थयात्रां कुर्यादिति । ततः कदाचित् कश्चिद्राह्मणः चौरैरपहृतगोधनः अर्जुनं प्रोवाच मदीया गावः संरक्ष्या इति । ततः शस्त्रागारे युधिष्ठिरो द्रौपद्या सह स्थितः । ततः कार्यस्यावश्यकत्वात् विलम्बासहिष्णुत्वाच व्यवस्था जानन्नपि शस्त्रगृहे प्रविष्टः रममाणी दृष्ट्वापि शस्त्राणि गृहीत्वा चोरान् हत्वा ब्राह्मणाय गा दत्तवान् । ततो युधिष्ठिरेण निवारितोपि 'कामादेव दर्शने दोपः' इति सत्यवाक्यत्वात् भगवदिच्छया तीर्थयात्रार्थ प्रवृत्तः तदाह अर्जुनस्तीर्थयात्रायामिति । ततः अवनी पर्यटन् । प्रभुः समर्थः हरणे, एकाकिपर्यटने वा । प्रभासं गतः किंचिदशृणोत्तदाह मातुलेयीमिति । मातुलस्येव योपा भागस्ते पैतृष्वसेयी वपामिव'इति श्रुतेः । स्वभागमन्यो नेष्यतीति आत्मनो मातुलेयीम् । रामो दुर्योधनाय दास्यतीति सोऽपि कलित्वात् अधर्म- हेतुरिति तस्यापि लौकिक एव भविष्यतीति प्रसह्य कन्याहरणत्वे शुद्धधर्मत्वं च भविष्यतीति भोगार्थमेव तां लिप्सुः यतिर्भूत्वा यत्र कस्यापि कामसंभावनैव न भवति पर्वणि क्षौर विधाय पीठादिद्वात्रिंशत्पदार्थपरिग्रहं कृत्वा त्रिदण्डी सन् द्वारकामगात् ॥२॥३॥ तत्र वै वार्पिकान्मासानवात्सीत्स्वार्थसाधकः । पौरैः सभाजितोभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः ॥ ४॥ ततो वपीकाले यतेः पर्यटनं निपिद्धमिति चार्पिकान्मासानयात्सीत् । ननु कृत्रिमे वेपे किं धर्मकरणेनेत्यत आह खार्थसाधक इति यथैव तस्याः हरणं संभवति ततः अज्ञैरेव सर्वः पौरैः सभाजितः अभीक्ष्णं एक एव पहुवारं मिक्षार्थ कथयति । रामेण च नरमायया मोहितेन भगवदिच्छया च अजानता सभाजितः लौकिके 'चक्षुःप्रीतिः प्रथमम्'इति तदर्थ परिचयार्थ पश्चाद्धरणसिद्ध्यर्थं च तस्याज्ञानं निरूप्यते । चलभद्रो हि परमहंस तं ज्ञात्वा तत्र हेतुभिर्विचारो न कर्तव्य इति शास्त्रमेवावलम्ब्य तूष्णीं स्थितः । अतस्तत्राधर्मजिज्ञासा नोत्पन्ना । सादृश्यं प्रतिभातमपि धर्मज्ञानस्य बलिष्ठत्वात् न प्रत्यभिज्ञासाधकं जातम् ॥ ४ ॥ अत एव तस्य भक्त्या समाजनमाह एकदा गृहमानीयेति । एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं वलेन बुभुजे किल ॥५॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्नीवल्लभकृतलेखः । दुर्योधनायेत्या । तस्यापीति कलिरूपत्वाद् दुर्योधनस्यापि विवाहो लौकिक एव भविष्यति न तु प्रसह्य हरणरूपः क्षात्रधर्मसिद्धः । अतोऽविशेषान्मयैव लौकिको विवाहः कर्तव्यः इत्यर्जुनस्याशयः । स्वयं प्रसव कन्याहरणाभावे हेतुमाहुः प्रसद्येति । वै वार्पिकान इत्यत्र अजानतेत्यस्य वचनं विपरिणामेन पौरविशेषणत्वम- पीत्याशयेनाहुः अझैरेवेति । लौकिके इति, निःकपटवेपे ज्ञाते महतां चक्षुः कथ- मनुरज्येतेत्यर्थः । तदर्थमिति चक्षुःप्रीत्यर्थमित्यर्थः । तस्येति वलस्येत्यर्थः ।

·२८ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३७ श्लो. ४-९ निकंटे गच्छन्तं प्रसङ्गाहे समानीय पश्चादातिथ्येन निमन्त्रणं कृत्वा पकि- सिद्धिपर्यन्तं बहुकालं स्थापयित्वा यथा निलीय दर्शनं भवति कन्यायाः स्थित इत्यर्थात् तमातिथ्येन निमध्य स्थित इति ततस्तेनैव बलभद्रेण श्रद्धयोपहृतं भैश्यं बुभुजे। अयमों महतः वक्तुमनुचित इति किलेत्युक्तम् ॥ ५॥ तत एतस्यापि दर्शनमाह सोऽपश्यदिति । सोऽपश्यत्तत्र महती कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥ ६॥ महतीं स्थूला, अर्जुनाद्वर्पमात्रन्यूनाम् । यस्या रूपेण वीराः प्राणानपि त्यजन्ति सा चीरमनोहरा । ततस्तस्या दर्शनेन तद्दर्शनसहितेन प्रीत्या कृत्वा उत्फुल्लेक्षणो जातः । तावता कामवशं गतः भावक्षुब्धं मनो दधे ॥६॥ अकामाया ग्रहणं न संभवति इति तस्या अपि भावो निरूप्यते सापि तं चकम इति । सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती बीडितापाङ्गी तन्यस्तहृदयेक्षणा ॥७॥ सौन्दर्येणैव तस्या मनोहरणम् । प्रथमतो हसन्ती ततो वीडितापाङ्गी तस्मिन्नेव न्यस्तं हृदयमीक्षणं च यया । एवं तया वृतः ॥७॥ तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुनः। न लेभे संभ्रमच्चित्तः कामेनातिवलीयसा ॥८॥ महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः ॥९॥ ततो भिक्षां विस्मृत्य तामेव ध्यायन हरणार्थमन्तरप्रेप्सुर्जातः । तादृशोऽप्यन्तरं न लेभे, अप्रमत्तैः संरक्ष्यमाणत्वात् । अत्र भारतोक्तमधिकमपि ज्ञातव्यम् । भगवता नीतो देवकीवसुदेवसमक्षं ततस्ताभ्यां सा कन्या दत्ता । ततः अतिवलीयसा कामेन संभ्रमचित्तो जातः । ततो भगवान् दयालुः यात्रां कल्पयित्वा पुरादहिस्तां निःसारित- वान् । ततो महत्यां सर्वेपामुत्सववैयग्र्ये पूर्वोक्तन्यायेन पित्रोरनुमतः कृष्णस्य च ततो महारथः अज्ञनिराकरणे समर्थः । दुर्गनिर्गतां रथस्थां तामहरत् ॥ ८॥ ९ ॥ श्रीविट्टलेशरावारमननीयहमकृतलेसः। सोऽपश्यदित्यत्र वर्षमात्रन्यूनामिति 'कन्यां चैवानुवत्सरम्' इति याक्यात् गगवदपेक्षया वर्षमात्रन्यूनामिति । भगवानर्जुनश्च वयसा समानावत एवमुक्तम् । तद र्शनसहितेनेति वीरमनोहरत्वात् साप्येनं पश्यति तथा च मुभद्राकर्तृकदर्शनसहितेन मुभद्राकर्मकदर्शनेनेत्यर्थः । एवमन्योन्यदर्शनेन प्रीतिजीतेति भावः ।

·२९ श्रीविट्टलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता । ततो हरणार्थ तस्य पराक्रममाह रथस्थ इति । रथस्थों धनुरादाय शूरांश्वारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥१०॥ आसमन्तात् रुन्धत: रक्षकभटान् विद्राव्य सह समागतानां चन्धूनां आक्रोशतां सतामेव अज्ञानादाक्रोशं कुर्वन्तीति खमागत्यादुपेक्षा निपिद्धति मृगराडिव समर्थः। जहारेति पूर्वेणैव संबन्धः ॥१०॥ ततो हृतायां तस्यां पलभद्रेण श्रुतो वृत्तान्तः पारिवहनपाणार्थमयमुद्यमो निरूप्यते। तच्छुत्वा क्षुभितो रामः पर्वणीव महार्णवः । गृहीतपादः कृष्णेन सुहृद्भिश्वान्वशाम्यत ॥११॥ ततो रामः तद्वचनादिकं श्रुत्वा क्षुभितस्तद्वधार्थमेव प्रवृत्तः । दृष्टान्तेन तस्य महत्त्वं समयश्च तादृश इति सूचयति । ततो भगवता परिसान्त्वितः वाक्यैरनेकविधैः । अस्माकं सर्वथा देया हृता नान्यैश्च गृह्यते । वधे भर्तृविहीना स्यात् योग्यश्चायं विशेषतः ॥ १॥ कार्यार्थ वञ्चनं तस्य न दोपायेति मे मतिः । अज्ञानं खस्य दोपो हि कृत्रिमो न हि बाधकः ॥२॥ ततो गृहीतपादश्च तेनैवाभूलः खयम् । तथा सुहृद्भिरपि गृहीतपादोऽन्वशाम्यत ॥११॥ ततो भगिन्यां स्नेहात् पारिवाणि प्राहिणोत् तान्याह । माहिणोत्पारिवहणि वरवध्वोच्दा धलः । महाधनोपस्करेभरथाश्वानरयोपितः ।। १२ ।। महाधनेति । गृहोपकरणानि चतुरङ्गिणी सेना दास्पश्च प्रस्थापितवान् । भक्ताय भगवान् कृष्णो भगिनीं दत्तवानिति । किमाश्चर्य यतः कर्मज्ञाननिष्ठामवासयोः । स्वयं गत्वातिमहता समाजेन समावृतः । विप्रक्षत्रिययोः प्रीत्या स्वात्मानं दत्तवान् स्वयम् ॥ यथाभिलपितं ताभ्यां सुखं प्राप्तं हरेमहत् । कृतार्थावपि संजाती पुनरागमनं ततः ॥ १२ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखः । तच्छुत्वेत्यत्र कार्यार्थमिति 'खकार्य साधयेत्प्राज्ञः' इति न्यायेन कार्यार्थं कृतं. वञ्चनमर्जुनस्य न दोपाय कित्वस्माभिरर्जुनो न ज्ञात इत्यस्माकमेव दोप इत्यर्थः । ननु निदण्डिना हृतेति दोष इत्याशङ्याह कृत्रिम इति । अयं वेपः कृत्रिमो भवति, अतोन बाधकः । उभयत्र संमत्यर्थ हिशब्दौ ।

·३० श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३७श्लो.१०-१४ अतोपमाननप्रस्तावे भगवान् भक्तार्थमेवागतः ज्ञात्वैव अमानी मानद इति सर्व करोतीति कैमुत्यन्यायेन मार्गान्तरभक्तयोरपि खापमानेनापि हितं करोतीति निरूपयति कृष्णस्यासीविजश्रेष्ठ इति । श्रीशुक उवाच-कृष्णस्यासीविजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः । कृष्णकभत्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविरलम्पटः ॥१३॥ प्रामणत्वादयं प्रकरणी, क्षत्रियस्तु प्रासङ्गिकः, अत एव मध्ये निरूपितः । अतो नोपक्रान्तक्रमविरोधः । कृष्णस्य संबन्धी आसीत् , भगवदीय आसीदित्यर्थः । तथा- भवने तस्य साधनमाह द्विजश्रेष्ठ इति । तदेवोपपादयति श्रुतदेवः श्रवणे देववत् प्रज्ञावान् । तत्त्वेन च विख्यातः । ततः कृष्ण एव या एका भक्तिः तयैव पूर्णार्थः । एतत्तस्य दारिद्यदोपाभावाय निरूप्यते। विद्यमानायां इच्छायां भत्त्या विषयाभावो न युक्तः । अत आह शान्त इति । आन्तरोऽयं गुणः । कविर्विचारकश्च । स्वभावतोऽपि तस्येन्द्रियाणि न बहिर्मुखानीत्याह अलम्पट इति । भगवत्संबन्धे तस्य पडणा निरूपिताः । तत्र द्विजश्रेष्ठत्वमैश्वर्य, नाम कीर्तिः, भक्तिः श्रीः, शान्तिर्ज्ञानं, कविर्वलं, अलम्पटो वैराग्यमिति तदीयस्तत्तुल्यो भवति इति निरूपितम् ॥ १३ ॥ ततस्तादृशस्य सात्त्विकदेशे स्थितिर्युक्तेति मिथिलायां स्थितिमाह स उवास विदेहेष्विति । स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीया गताहार्यनिवर्तितनिक्रियः॥१४॥ विदेहाः देशाः, यत्र स्थितानां देहाभिमानो न भवति, तत्रापि मिथिलायां गतदेहाभिमानकृतायाम् । अभिमानाभावे इतराश्रमेभ्योपि गृहस्थाश्रम एव मुख्यः, तत्र दोषाणां निरभिमानस्यासंभवात् । अतः गृहाश्रमी । तत्र वृत्त्यभावे धर्मो न फलतीति तस्य मुख्यां पृत्तिमाह अनीहया गताहार्य इति । स्वप्रयत्नव्यतिरेकेण भागतमाहार्य भैक्ष्यादिकं यस्य तेनैव निवर्तिता क्रिया येन ताश्च क्रियाः निजाः न परधर्माः । अत एवायं कर्ममार्गानुसारी मक्तः ॥१४॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमनधीवलमकृतलेसः । कृष्णस्यासीदित्यम अतो नोपक्रान्तेति अध्यायारम्भे यत्र वीर्यान्यथाभावः प्रतीयते तत्कयनं प्रतिज्ञातं, वीर्यान्यथागावस्तु ब्राझणगृहगमने प्रतीयेत न तु राजगृहगमन इति विरोधः क्षत्रियस्य प्रासङ्गिकत्वान्नेत्यर्थः । स उपासेत्स्यत्र गतदेहाभिमानकृतायामिति 'मिथिलो मयनाआतः' इति पाक्यादिति भावः । तत्रेति तत्र गृहस्थाश्रम निरभिमानस्य पुरपस्स. दोपाणामसंभवादित्यर्थः ।

·.
अत
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
अनीहया कदाचित् अन्नाभावात् क्रियाविच्छेदः स्यांदित्याशङ्कयाह यात्रा-
मात्रमिति ।
यात्रामानं त्वहरहदैवादुपनमत्युत ।
नाधिकं तावता तुष्टः क्रियाश्चके यथोचिताः॥ १५ ॥
यात्रा शरीरनिर्वाहः सकुटुम्बस्य, तचाहरहः तदपि दैवादुपनमति ।
ईश्वरेच्छया कदाचिच्छरीरे चले विद्यमाने एकादश्युपवासादौ वा नोपनमयतीत्यपि
सूचयति उतेति । अधिकं तु नोपनमति । कदाचिदपि तावतैव संतुष्टः, अन्यथा
दोपः स्यात् । अत एव यथोचिताः क्रियाश्च चक्रे ॥ १६ ॥
एवं नाणं निरूप्य क्षत्रियं निरूपयति तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्केति ।
तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः।
मैथिलो निरहमान उभावप्यच्युतमियौ ।। १६ ॥
भगवद्भक्तवासात् सोऽपि भक्त्यङ्गे प्रविष्ट इति तथेत्युक्तम् । यतस्तस्य विदेह-
राष्ट्रस्य पालः । अङ्ग्रेत्यप्रतारणार्थ संयोधनम् । बहुला अश्वा यस्पेति क्रियाशक्ति-
निरूपिता । स तु मिथिलवंशोद्भवत्वात् मैथिलः । अस्स तु षड्गुणाः । राज्ञस्त्वभिमाना-
भाव एव । यथा कर्मनिष्ठः प्रियः तथा ज्ञाननिष्ठोऽपि भगवरिप्रयः ।
आह उभावप्यच्युतप्रियाविति । यथा धर्मनिष्ठः प्रियः एवं ज्ञाननिष्ठोऽपि ।
एतावदर्णनम् भगवता तयाभूतौ तौ स्मृताविति भगवन्मानसक्रियाविपयत्वात् भगवच्च-
रित्रत्वेन निरूपितौ ॥ १६ ॥
अत एव तद्गुणान् स्मृत्वा भगवान् तयोरिष्टसिद्ध्यर्थं तद्गृहं गत इत्याह तयोः
प्रसन्नो भगवानिति ।
तयोः प्रसन्नो भगवान्दारुकेणाहृतं रथम् ।
आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान्मययौ प्रभुः ॥ १७ ॥
नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः ।
अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयच्यवनादयः॥१८॥
पूर्व गमनयोधनाभावात् लौकिकाभावेनोत्सवाभावाच्च कदाचित्समागमनार्थ
दारुकेण समानीतं रथमारुह्य विदेहानेव प्रययौ । नन्वेकाकी सर्वाननुक्त्वा च
कथं प्रस्थित इति चेत्, तबाह प्रमुरिति । मुनिभिः साकमारुह्य विदेहान्
प्रययौ । तौ हि भगवन्तं मुनिसहितं भावयतस्तत्रापि राजा मुनीनपि भगवद्रपानेव
जानाति, प्राधणस्तु मुनिरूपान् । अत एव स्वयं मुनिरूपधारी राजगृहे गमिष्यति.
मुनिभिः सहितस्तु ब्राह्मणगृहे । उभावपि कालात् परभूतं भगवन्तं ज्ञात्वा कालावयव-
भूतान् मुनीन् जानीतः । अतो द्वादशमुनीन् नाना परिगणयति, प्रकारपरत्वाय च
आदिपदप्रयोगः । कृष्णो वेदव्यासः । रामः परशुरामः । अहं शुकः ।
आदिशब्देन गौतमादयः ॥ १७ ॥१॥

·३२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३७लो १५-२१ गुप्ततया अलौकिकन्यायेन गमनं व्यावर्तयितुं : सर्वानुभवार्थ मध्ये पूजामाह तत्र तत्रेति । तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृपं । उपतस्थुः सार्घहस्ता ग्रहै। सूर्यमिवोदितम् ॥ १९॥ सार्घहस्ता उपतस्थुः । प्रत्येक पूजाग्रहणे कालविलम्बो भवेद् अग्रहणे तु दोपः स्यादित्युभयथापि दोपं व्यावर्तयितुं दृष्टान्तमाह ग्रहै। सूर्यमिवोदितमिति । ग्रहस्थानीया ऋषयः । नहि सूर्यः सर्वेपामय गृह्णाति । निरीक्षणेन च गृह्णायपि एवं भगवानपीत्यर्थः ॥ १९॥ मध्यस्थान् देशान् द्वादश नामा निरूपयति आनर्तति । आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य- पाश्चालकुन्तिमधुकेकयकोसलार्णाः। अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- लिग्धेक्षणं नृप पपुशिभिर्टनार्यः ॥ २० ॥ अन्ये च अप्रसिद्धाः प्रसिद्धाश्च । भगवतोमुखसरोज पपुरिति तेषामुपासनाफलं निरूपितम् । सरोजत्वेनामृतपानं दृष्टमेव प्रयोजनं स्यादिति मुखं विशिनष्टि उदारहास- स्निग्धेक्षणमिति । उदारः सर्वपुरुषार्थदायी हासः स्निग्धं चेक्षणं माया बहिर्मुखत्वेऽपि संपादिते सर्वपुरुषार्थान् साधयति । ज्ञानं तु भगवत्संवन्धिनं करोति । अतः अदृष्टमपि फलं प्रयच्छतीति निरूपितम् । एतादृशं नरा नार्यश्च सर्वेधिकारिणो ह्योति न्यायेन पपुः ॥ २०॥ ततो भगवान् फलरूपेणापि भजने फलान्तरं प्रयच्छन् ततोऽप्यने फलपरंपरा- सिद्ध्यर्थमुपायं कृतवानित्याह तेभ्य इति । तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रहरभ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । शृण्वन्दिगन्तवलं स्वयशोऽशुभप्नं गीतं सुरभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ॥ भगवद्गीक्षणेन विनष्टं तमः अज्ञानं यस्य । तादृशदृष्टियुक्तेभ्यः वस्तुसामर्थ्या- देव दोपे निवृत्ते स्वयमधिक क्षेमं दत्तवान् । लन्धस्य परिपालनं क्षेमः । यथेयं मूर्तिः सर्वदा दृष्टी सन्निहिता भवति तथा वरं दत्तवानित्यर्थः । तदैवेदानी प्राप्तस्य परिपालनं भवति । ननु मध्ये विषयान्तरदर्शनस्यावश्यकत्वात् कथमेतस्यैव दर्शनं निरन्तरं भवेदि- धीविहशारापारमनश्रीपालमतलेसः । आनर्तत्यत्र हासः ईक्षणं उभयत्रापि योति शेपः, बहुव्रीहिद्वयानन्तरं कर्मधारयः।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लमकृतलेखसमेता। साशझ्याह :त्रिलोकगुरुरिति । निलोकस्य स. एव गुरुः यत्रान्तर्यामिप्रेरणया सर्वेषां सद्बुद्धिरुत्पद्यते । पहिर्वाक्यं त्वप्रयोजकं व्यभिचारात् । अतो यदैवान्यदर्शनं प्राप्नोति तदैव तनिषेधार्यमुपदेशं करोतीत्यर्थः । किञ्च अर्थदृशं च यच्छन् सर्वत्र ते यथा अर्थरूपं भगवन्तमेव पश्यन्ति सर्ववस्तुपु वस्तुखरूपम् । अतो यत्किञ्चिदपि ते पश्यन्तो भगवन्तमेव पश्यन्तीति पूर्वदत्तक्षेमस्य न कापि प्रच्युतिः । चकारात्तत्र स्थितमपि भगवन्तं द्रष्टुं सामयं दत्तवानित्यर्थः । नन्वकस्मात्कथमेतावत्फलं प्रयच्छतीति शङ्का व्यावर्तयन् तेन दत्तं फलं सर्वदैव स्थास्यतीत्यपि ज्ञापयति शृण्वन्दिगन्तधवलं स्वयश इति । तेषां मुखेभ्य एव शृण्वन् । मध्ये कालादिवशात् जाताधर्मेण प्रतिवन्धमाशयाह अशुभत्रमिति । कदाचित्तत्कीर्तिविस्मरणे साधनाभावमाशझ्याह गीतं सुरैनुभिरिति । ये देवरूपा मनुष्याः तैर्गीतम् । सुरैर्नृभिश्च गीतमिति वा । तेन कीर्तेरक्षयत्वं निरूपितम् । एवं मध्यस्थेभ्य एतावत्प्रयच्छति यदर्थ तु गच्छति तेभ्यः किं दास्यतीति शङ्कामुत्पादयन्नेव उद्देश्यदेशान् गतः शनकैरिति मध्ये तेषु लेहो निरूपितः ॥२१॥ उद्देश्यदेशस्थानां भगवति स्नेहादिकमाह तेऽच्युतं प्राप्तमिति । तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुमुदितास्तस्मै गृहीताहणपाणयः ॥ २२ ॥ पुरवासिनो देशवासिनश्च । नृपा इति पाठे भगवास्तत्र गच्छतीति भगवद्दर्शनार्थ प्रथमत एव सर्वे गताः । तेऽपि भगवति पुरवासिवजाता इति त्रिविधा निरूपिताः । तेषां कायिकादिभावमाह आभिमुख्येन ईयुरिति कायिकं, मुदिता इति मानसं, गृहीताहणपाणय इति धनद्वारा ममतास्पदेनापि भजनमुक्तम् ॥ २२ ।। तत ऐन्द्रियकमाह दृष्ट्वा तमिति । दृष्ट्वा तमुत्तमश्लोकं प्रीत्युत्फुल्लाननाशयाः। कैधृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजा इति । भगवदर्शनं तादृशं येन भगवानन्तः प्रविशति प्रविष्टोतिप्रीतिमुत्पाद्य उत्फुल्लान्याननानि वहिः आशयांश्चान्तःकरोति । ततः कर्मस्तकै ताञ्जलिभिः सर्वापराधक्षमापकैः भगवन्तं नेमुःमुनींश्च । विशेषानभिज्ञत्वात् तथा नमनमिति शङ्का व्यावर्तयति श्रुतपूर्वानिति ॥ २३ ॥ श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीयल्लमकृतलेखः । तेभ्य इत्यत्र यत्रेति यत्रोपदेशे कृते सत्यन्तर्यामिप्रेरणया सर्वेषां सद्बुद्धिरुत्पद्यते ताध्योपदेशकर्तेत्यर्थः । तत्रस्थितमपीति 'तदेवानुप्राविशत्' इति श्रुतेः सर्वत्रानु- प्रविष्टमित्यर्थः। ५ सुपो.

·। ४ . श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ अ.३७.श्लो.२२-२६ साधारणानां प्रतिपत्तिमुक्त्वा मुख्ययोराह खानुग्रहाय संप्राप्तमिति । खानुग्रहाय संप्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । 'मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः ॥ २४ ॥ ननु सर्वदा भगवान् दृश्यत एव सेव्यते च तथा सति को विशेष इति शङ्का वारयति जगद्गुरुमिति । किमस्माभिर्यस्क्रियते तदेव कर्तव्यमाहोखिदन्यद्वा, एतन्निर्णय भगवानेव करिष्यतीति विशेषतः समागमनमित्यर्थः । अत एव पादयोः पेततुः । अनेन ब्राह्मणस्यापि नमस्कारः अनिषिद्ध इति निरूपितम् । प्रभोः समर्थस्य । चरण- नमनमात्रेणैव सर्वमेव स्वहितं करिष्यति । नाधिकं स्वार्थमपेक्षते फलदानार्थं वेति सूचितम् ॥ २४ ॥ तत उभावपि खखगृहे समानयनाथ निमन्त्रणं कृतवन्तावित्याह न्यमन्त्र- येतामिति । न्यमन्त्रयेतां दाशाहमातिथ्येन सह द्विजैः। मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली ॥२५॥ भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद्नेहमुभाभ्यां तदलक्षितः॥ २६॥ खगृहे समायास्यतीत्यत्र हेतुः दाशार्ह मिति । सह द्विजैरिति भागशो निमन्त्रणं वारयति । उभयोस्तु कर्तव्यमेव तत् । लोके त्वशक्त्या कालमेदेन भागभेदेने वा लौकिका- स्तथा कुर्वन्ति भगवांस्तु प्रभुरिति सर्व संपादयिष्यति । राजत्वान्मैथिलः प्रथम निर्दिष्टः । चकारः राजसमत्वं बोधयति । श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली इति कालभेदव्या- वृत्त्यर्थमुक्तम् । ततो भगवान् तयोरभिप्राय ज्ञात्वा भगवतो वैभवं च ज्ञातुं भगवतोऽशक्यं किमपि नास्तीति तत्तथैव संपादनीयमिति भगवानुभयोरपि गृहे गतः । तत्र प्रकारमाह उभाभ्यां तदलक्षित इति । भगवान् समूहद्वयं जातः । तत उभयोहे गतः । यस्मिन् देशे मार्गभेदोस्ति ततो भगवन्माहात्म्ये तथागते तथा रसो न भविष्यतीति ताम्यामलक्षित एव गतः । (जनकगृहे स्वस्खांशेन आगतः।) मुनीनामपि तथात्वं श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीयठभकृतलेसः। न्यमनयेतामित्यत्र उभयोस्त्विति हितमिति शेपः । स्वशक्त्येति स्वस शक्तिमूतं मुख्यसेवकमेकस्य गृहे प्रेपयन्तीत्यर्थः । ततो भगवानिति अग्रिमशोकस्य प्रतीकमिदं, ततस्तदनन्तरं भगवानिति शोक उन्यत इति शेषः। व्याख्यानमाहुः तयोरिति भगवतो वैभवं, चकारात् सामथ्यं च ज्ञातुं तयोरभिप्रायो वर्तते इति ज्ञात्वेत्यर्थः । मूले उभाभ्यांवरूपाम्यामित्यर्थः। राजनि मुनी. नामिति राज्ञो ज्ञाननिष्ठत्यान्मार्गे च 'विद्याविनयसंपन्ने' इति वाक्यात सर्वत्र तुल्यदृष्ट्या .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। जातमिति केचित् । राजनि मुनीनां विशेषाभावात्सर्वत्र भगवदुद्धस्तुल्यत्वात् 'ये यथा. मां प्रपद्यन्ते' इति वाक्याच श्रुतदेवगृह एव मुनिमिः सहितो गतः । राजगृहे तु स्वयमेव गतस्ताग्ररूप इति विमर्शः ॥ २५ ॥ २६ ॥ . सतस्तस्मिन् देशे राजा मुख्य इति प्रासङ्गिकत्वाच राजवृत्तान्तमाह श्रोतुम- प्यसतामिति । श्रोतुमप्यसतां दूराजनकः खगृहागतान् । आनीतेष्वासनाम्येषु सुखासीनान्महामनाः ।। २७ ।। प्रवृद्धभत्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षणः। नत्वा तदवीन्प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः ॥२८॥ सकुटुम्योऽवहन्मूी पूजयांचक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घगोवृपैः ॥ २९ ॥ वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगती विष्णोः संस्पृशन् शनकैर्मुदा ॥३०॥ ये असन्तस्तेपां श्रोतुमपि दूरे । एते मुनिमावापन्नाः भगवन्तः तादृशाः स्वगृहे समागता इति महदन्तरम् । असत्वं तु देहाभिमानात्सर्वेपामविशिष्टम् 1 अतः स्वगृहा- गतान् दृष्ट्वा खस्य सिंहासनसदृशानि आसनानि स्वमित्रेभ्यः समानीतवान् । ततस्तेष्वा- सनाग्येषु सुखासीनान् कृत्वा कथमेतावती पूजां करिष्यामीति चिन्तां परित्यज्य महामना भूत्वा तेषु या प्रवृद्धा भक्तिः तया उद्धपं ऊर्ध्वहर्षयुक्तं यत् हृदयं तेनास्रयुक्ते आविले अक्षिणी यस्य तादृशो जातः । अनेन देहे पूजा निरूपिता। ततो बाह्यद्रव्यैः पूजामाह नत्वा तदङ्गीन प्रक्षाल्येति । नत्वेति पूर्वेण संबध्यते । तेन पूजासमाप्तिः आन्तरेण सूचिता । वाद्यार्थमनुज्ञां च प्रार्थयते । आदौ तदङ्गीन्प्रक्षाल्य तदपोलोकपावनीगङ्गारूपत्वात्, सकुटुम्बो मूर्धा अवहत्। ततः पूजायोग्यो भूत्वा पूजयांचवे सर्वानेव ईश्वरान् न तु जीवेश्वरान् । पूजासाधनानि गन्धमाल्यादीनि । गोवृपैरिति शास्त्रार्थसिद्धये । स हि मर्यादया प्रवृत्तो न तु भक्त्या । अतो यथा- वाक्यमेव करोति । गोनिवेदनं च मुख्यम् । ततो मधुरया वाचा इदमने वक्ष्यमाण- श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । मुनिसंवन्धिविशपो राजनि नास्तीत्यर्थः । तादृग्रूप इति तावन्मुनिरूप इत्यर्थः । प्रास- हिकत्वाचेति उपक्रमोपसंहारयोः प्रकरणनिर्णायकत्वात् प्रासङ्गिकस्स मध्ये कयनमित्यर्थः । श्रोतुमप्यसतामित्यत्र नन्वसतां दूरे अयं तु सन्नतः एतहागमने किमाश्चर्य- मित्यत आहुः असत्त्वं त्विति जडस्स देहस्सात्मत्वेन खीकारात्सव तैरात्माऽविद्यमानः । कृत इति सर्वेपामेव देहामिमानिनामसत्त्वमित्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३७ -श्लो.२७-३३ माह अन्नतर्पितानिति । भोजनताम्बूलविश्रामशयनान्तं कृत्वा पश्चात् स्तोत्रं कृतवान् । अन्नेन तृप्तिस्तदैव भवति यद्यन्नमुद्वेजकं न भवेत् । तत्ताम्बूल विश्रामशयनसहितमेव । तत्रापि विशेपमाह पादावङ्कगताविति । विष्णोर्मुख्यत्वेन समागतस्य, सर्वत्र विष्णु- बुद्धिरैक्यबुद्धिश्चेति विशेषाभावात् वा । शनकैः संस्पर्शः अभ्यनुज्ञार्थः । जाते स्पर्श संतोपाविर्भावः ॥ २७-३०॥ स हि यादृशं भावयति तादृशं वदन् भगवत्त्वज्ञापनाय पद्धिः स्तौति भवानिति । राजोवाच-भवान्हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदग्विभो। अथ नस्त्वत्पदाम्भोज स्मरतां दर्शनं गतः॥३१॥ स हि सर्वदा सर्व भगवत्कार्यमेवेति मन्यते । सर्व च भगवद्पमिति । तादृशस्य कथमिदानी विशेषतो वाक्यं संभवति । विरुद्धं च न वक्तव्यम् । अतः पूर्वावस्थामनूध विशेष बोधयति । यद्यपि। भगवान् सर्वरूपेण आत्मरूपेण च दृष्टः तथापि भक्तिमार्गानु- सारेण यादृशो भाव्यते तादृशोऽद्यैव दृष्ट इति । युक्तश्चायमर्थः । सर्वभूतानामात्म- त्वात् सर्व भगवानेव । साक्षित्वात् खात्मा साक्षिचैतन्यं वा । तत्रापि वहा खप्रकाशः, अनेन तत्प्रकाशार्थमपि नान्यापेक्षेति निरूपितम् । विभो इति संबोधनं सर्वसामर्थ्य सूचयति । तेनास्माकं हृदये तथा प्रतीतिजननं नान्येपामिति सर्व संपद्यते । तथापि. त्वत्पदाम्भोज भक्तिमार्गेण त्वां स्मरतामद्यैव दर्शनं गतः ॥ ३१ ॥ नन्वस्य दर्शनस्य कोपयोगः । न हि दर्शनार्थ चिन्तनं करोति किन्तु स्वतः पुरुषार्थत्वेनैव तत्राऽऽह स्ववचस्तदृतं कर्तुमिति । खवचस्तदृतं कर्तुमस्मदृग्गोचरो भवान् । यथात्धैकान्तभक्तान्मे नानन्तः श्रीरजामियः ॥ ३२॥ को नु त्वचरणाम्भोजमेवंविद्विसृजेत्पुमान् । निकिञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः ॥ ३३॥ तद्भगवतः प्रसिद्धं वचः ऋतं सत्यं कर्तुं भवानस्सदृग्गोचरः । ननु कि तद्वच इति चेत् । तत्राऽऽह यदात्थेति । 'न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिन शङ्करः । न च सङ्घर्षणो न श्री वात्मा च यथा भवान्' इति । एतद्भगवद्वाक्यम् । अत्र यथा एकान्तभक्तो मम प्रिय इति वक्तव्ये दृष्टान्तार्थ यथा भवानिति उक्तवान् । अनाजशन्देनैव शङ्करोऽपि गृहीतः । गुणावतारत्वेन श्रीघिडलेशरायारमनश्रीयशुभकृतलेखः । • भवान् हीत्यत्र स्वात्मत्वादिति मुष्ठु आत्मरूपत्यादित्यर्थः । तत्र हेतुः सरवादिति ।

·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ३७ तस्याप्यजत्वात् , आत्मापि तत एव । अत एतत्संगच्छते एकान्तभक्तादिति । प्रियत्वं तदैव भवति यदि गत्वा दृश्यते । अतः प्रियवान्यथानुपपत्त्या भगवान् स्वयमागस दृष्टवानित्यर्थः । एवं भगवद्गुणं ज्ञात्वा आत्मत्वसाक्षित्वयोरपि सिद्धत्वादधिकमेवं करोतीति सुगमत्वादुत्तमत्वाच एवंवित्को वा त्वां विसृजेत् । ननु प्राप्तात्मभावस्य भत्त्या सर्व सिद्ध्यति यस्य त्वात्ममावो न जातः तस्य तदर्थं परित्याग इति चेत् तबाह नि:किश्चनानां शान्तानामिति । ब्रह्मात्ममावे साधनत्रयम् । आदौ नि:किञ्चनत्वं सर्वपरित्यागः। तदनन्तरं शमः। एवमन्तहिर्विक्षेपरहितः मननं कुर्यात् । ततो ब्रह्मभावः तदुक्तं नि:किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां त्वमात्मद इति ।। ३२ ।। ३३ ।। नन्वेतादृशो भगवान्नाहमित्याशझ्याह योऽवतीयेति । योऽवतीर्य यदोशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै बैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥ स एव भगवान् सर्वेषां मोक्षार्थमेव यदोशे अवतीर्य संसरतां नृणां संसारदुःखदर्शनेन जातकरुणः तन्निवृत्त्यर्थ यशो वितेने । तस्य कथं संसारनिवर्तकत्व- मित्याशा स्पष्टमेव द्वारमाह त्रैलोक्यवृजिनापहमिति । पापवशावहिर्मुखतादिसर्वे दोपाः, संसर्गिदोपाद्वा । यशस्तु सर्वेषामेव दोपनिवर्तकम् । अतः स्पष्टमेव तस्य संसारनिवर्तकत्वमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ एवं जगत्कृतार्थत्वायावतीर्णः स्वकृतार्थस्वाय च समागत इति निरूप्य कर्तव्यान्तरा- भावान्नमस्सति नमस्तुभ्यमिति । नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय झपये संशान्ततपईयुपे ॥ ३५ ॥ तुभ्यमित्यपरोक्षत्वाय । अन्यो भगवान् भविष्यतीति उपचारव्यावृत्त्ययं कृष्णा- येति । साक्षाद्भगवत्त्वे हेतुः अकुण्ठमेधस इति । न कुण्ठा कुण्ठिता मेधा यस्येति । सर्वस्यापि भगवत्वे एतेनैव वैलक्षण्येन अस्य तथात्वात् । साम्प्रतं येन रूपेण समागत- स्तनिर्दिशति नारायणाय ऋपय इति । नारायण एवायं तृतीयलीलां करोतीति स एव ऋषिः । अनेन ब्रह्माण्डविग्रहो नारायणः दंशो वेति पक्षो निराकृतः, विशेषरूप- निर्वचने य उत्कर्षहेतुस्तनिर्दिशति संशान्तलपईयुपे इति । सर्वप्राणिनां सुखजनक स्वस्याप्यक्षोमकं एतादृशं तपः तन्नारायण एव करोतीति ।। ३५ ॥ श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः । नमस्तुभ्यमित्यत्र एतेनैवेति यद्यपि सर्वसव भगवत्वं तथाप्यकुण्ठमेधस्त्वेनैव वैलक्षण्येन भगवतस्तथा मुख्यतया नमस्यत्वमित्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३७ श्लो.३४-३९ एवं भगवत्खरूपमुक्त्वा कर्तव्यं च कृत्वा किश्चित् प्रार्थयते दिनानि कति- चिद्भूमन्निति । दिनानि कतिचिद्भूमन्गृहान्नो निवसविजैः। समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमः कुलम् ॥ ३६॥ द्विजैरेतैः सह पादरजसा निमे कुलं पुनीहि । यद्यपि सेवा कापि नास्ति तथापि पादरजः निमिकुलसंचारस्थाने पतिष्यतीति कुलपावित्र्यार्थमेव तदुच्यते । तेन सर्व एव • कुलोत्पन्नाः कृतार्था भविष्यन्तीति तद्वंशसम्बन्धनिःक्रयै स्थितिप्रार्थनेति सूचितम् ॥ ३६॥ तथैव भगवान् कृतवानित्याह इत्युपामन्त्रित इति । इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवाँल्लोकभावनः। उवास कुर्वन्कल्याणं मिथिलानरयोपिताम् ॥ ३७॥ तत्र हेतुः लोकभावन इति । लोकानेवानुभावयति तत्र निमिकुलानुभावने का प्रयास इत्यर्थः । भगवान् स्वयं स्थितः खधर्म तत्र योजयति । अतोऽनुभावः संपद्यते । तदर्थमत्रापि स्थितः । प्रयोजनान्तरमप्याह मिथिलानरयोपितां कल्याणं कुर्व- निति । ज्ञानिनस्ते नात्यन्तमुत्सवं जानन्ति । अतस्तेपामुत्सवसिद्ध्यर्थ कियत् कालं तत्र स्थितः ॥ ३७॥ प्रासङ्गिकं निरूप्य प्रस्तुतं निरूपयति श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तमिति । श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्त खगृहाजनको यथा । नत्वा मुनीन्सुसंहृष्टो धुन्वन्वासो ननत ह ॥ ३८ ॥ नन्वहं दरिद्रः कथं भगवन्तं नयामीति न विचारितवान् किन्तु यथा जनकः तथैव जातः । किञ्च । अधिकोऽपि जात इत्याह मुनीन् नत्वा मुनीश्च प्राप्तान् दृष्ट्वा वासो धुन्वन् ननर्त आनन्दात् । खस्सात्युपकारो जात इति ज्ञापयितुं नमनम् । आगमनेनैवान्तः परमानन्दश्च प्रवृत्तः । इदं भक्तानां कार्य शास्त्रानुसारिणाम् ॥ ३८॥ ततो यथासम्भवं पूजां कृतवानित्याह तृणपीठपीस्विति । तृणपीठवृषीप्वेतानानीतानुपवेश्य सः। स्वागतेनाभिनन्द्याहीन्सभायाँऽधनिजे मुदा ॥ ३९ ॥ भगवदासने सहृदयमेव मन्यते । मुनीनां च सिंहासनापेक्षया तादृशान्येव प्रियाणि, न हि तपोयुक्तानां ग्राम्याः पदार्याः प्रियहेतवो भवन्ति । अतस्तृणपीठादिकमेव तेषां श्रीविदेशरायारमजश्रीमलमतलेए । तृणपीटेत्या अचनिजे इति निनिजे इति वक्तव्ये सवणे वर्णटोपो व्याकरणान्तरसिद्धः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। प्रियम् । केपांचिदर्थे तृणान्येव दत्तवान् । केपांचित्पीठानि । केपांचित् बृपीः । ऋषीणा- मासनं वृषीति । कोमलकुशैः चतुरस्र पश्चालम्बमानपुच्छाकारं क्रियते । तेपु .आ- नीतानुपवेश्य ततः खागतेनाभिनन्द्य सभार्यः अङ्गीन् अवनिजे ॥३९॥ राजवदुपचारं कदाचिन्न करिष्यतीत्याशङ्कया पुनरुच्यते ब्राह्मणत्वात् । अतः पुनराह तदम्भसेति । तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् ।. लापांचक उद्धो लब्धसर्वमनोरथः॥४०॥ स्त्रीपुत्रादिसहितमात्मानं लापयांचके । तस्य धर्मजनकत्वात्संतोपजनकत्वं न भविष्यतीत्याशङ्ग्याऽऽह उद्धर्प इति । उद्तो हों यस्येति । फलार्थमेवं करोतीति चेत तत्राह लब्धसर्वमनोरथ इति । चरणोदकप्राप्त्यैव सर्वे मनोरथाः प्राप्ता इति ॥ ४० ॥ ततः समाराधनमाह फलाहणेति । फलाहणोशीरशिवामृताम्बुभि- मुंदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः। आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्वविवर्धनान्धसा ॥४१॥ फलान्यहणसाधनानि । तानि फलाहणानीत्युच्यन्ते। उत्तमानि फलानीत्यर्थः । उशीराणि च सुगन्धानि तत्सहितं शिवामृताम्बु पर्यवसानसुखदं अमृतं मिष्टं च । ततो हस्तपादप्रक्षालनार्थ मृत्सुरभिः परिमलयुक्ता ततः पूजार्थं तुलसीकुशाम्बु- जानि तैः यथाशास्त्रमाराधयामास पूजां कृतवान् । यथोपपन्नया सपर्ययेति एत- साधनमपि न क्लेशेन कृतवान् किन्दनायासेनैव सिद्धैव सामग्री । किञ्च । पूजानन्तरं तादृशमन्धः अन्नं दत्तवान् । येन सत्त्वगुणो वर्धते । शिलोच्छवृत्त्या संपादित- नीवाराधोदनम् ॥ ४१॥ एवं पूजां कृत्वा दुर्लभं भगवदर्शनं मम कथं जातमिति मानसिकपूजार्थ तस्या- लोचनमाह सतर्कयामासेति । स तर्कयामास कुतो ममान्वभूत् गृहान्धकूपे पतितस्य संगमः । यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः कृपणेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः ।।४२॥ साधने सति साध्यं भवति । गृहान्धकूपे पतितस्य मम साधनसम्पत्तिः सुवर्णशृङ्खलावत् सात्त्विकमपि गृहमन्धकूपप्रायमेव । स्वपरासगृहात् । तदेव निस्तारक यनेदबुद्धिनिवर्तकं अतो गृहान्धकूपे पतितस्य कृष्णेन मुनिमिर्वा कथं संगमः।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३७ श्लो.४०-४४ कृष्णस्य दुर्लभत्वं सर्ववादिसंमतम् । मुनीनामपि तथात्वमाह यः सर्वतीर्थास्पदपाद- रेणुभिरिति । ब्राह्मणपादरेणुपु सर्वाणि तीर्थानि वसन्तीति । न केवलमेतावानेवोत्कर्षः किन्वरस भगवतः आत्मनः निकेतनरूपाः आश्रयभूता ये भूसुराः ब्राह्मणाः भूमा- वेव देवभावं प्राप्ता इति फलम् । भगवस्थानत्वेन साध्योत्कर्षः तीर्थत्वेन साधनो- कपश्चेति ॥४२॥ ततो भगवन्तं स्तोतुं उपक्रान्तवानित्याह सूपविष्टानिति । सूपविष्टान्कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः । सभार्यः स्वजनापत्य उवाचाञ्जयभिमर्शनः ॥४३॥ सत्त्वसाधकत्वात् अस्यान्नस्याग्रे दुःखजनकत्वाभावात् सम्यगुपवेशनमात्रेणैव पूजा- समाप्तिः सूचिता । तदेवाऽऽह कृतातिथ्यानिति । कृतमातिथ्यं येभ्यः तानुपसमीपे स्थितः सभार्यः सर्वथाप्यरक्षितसूक्ष्मांशः 'खजनाः अपत्यानि च यस्येति भार्या- खजनापत्यसहितः ततो भगवतः अङ्यवमर्षणः चरण स्पृशन् वाचा स्तोत्रं कृतवानित्याह ४३ राजवदयमपि पद्धिर्भगवन्तं स्तौति अद्य नो दर्शनं प्राप्त इत्यादिभिः षड्भिः श्रुतदेव उवाच -अद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपूरुषः। यींदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥४४॥ यथा राजा निरूपितवान् तथैव प्रथममयं निरूपयति । दर्शनं त्वयैव प्राप्तवानसि । नाथ नो दर्शनं प्राप्त इति पाठः क्वचित् । अद्यैव दर्शनं प्राप्तः नोऽस्माकम् । किन्तु । यदैवात्मसत्तया सर्वत्र प्रविष्टः तदैव सर्ववस्तुपु दर्शनं प्राप्तवान् । हि युक्तश्चा- यमर्थः । एतादृशमेव सर्वत्र त्वां पश्यामीति । अथवा। दर्शनं चक्षुपा अद्यैव, शास्त्रतस्तु यः शक्तिभिः सृष्ट्वा आत्मसत्तया प्रविष्टः स कीदृश इति मनोरथ एव स्थितः । नतु कदाचिदृष्टः अद्यैव परं स दृष्ट इति ॥ ४४ ॥ नन्वेकस्य सर्वत्र कथमनुप्रवेशः संभवति । सूर्यकिरणवदनुप्रवेशे वा कथमन्योन्या- ननुसन्धानम् । तादृशस्य वा कथं सत्यत्तमिति शङ्काव्युदासार्थमाह यथा शयान: पुरुष इति । श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः । सूपविष्टानित्यत्र स्वजना इति यस्य स्वजना अपत्यानि च अपरक्षितानीति शेपः । भगवतः सकाशान्न गोपितानि इत्यकथनं न तु बहुव्रीहिः । चरणमिति चरणं कायेन स्पृशन् स्तोत्रं वाचा कृतवान् इति शुक उवाचेति पदेनाह एतस्यैव पदस्सार्थकयनं न त्वप्रिमोकामासः।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यथा शयान: पुरुषो मनसैषात्ममायया। सृष्ट्वा लोकं परं वाममनुविश्यावभासते॥४५॥ एक स्वप्नमेव एक एव पश्यति । यानपि जीवतः स्वप्ने पश्यति तेपामप्यनुसंधानं नास्ति खामश्च मायिक इति सिद्धम् । ततश्च स्वप्ने यावन्तो गजतुरगादयो दृश्यन्ते तेपामपि चैतन्यान्तराभावात् द्रष्टुरेव चैतन्यं संक्रान्तमिति मन्तव्यम् । श्रुतौ भगवञ्चैतन्य- मित्युक्तम् । प्रकृते जीवब्रह्मणो_लक्षण्यं न निरूप्यत इति पदार्थनिरूपणे जीववादो वा ब्रह्मवादो वा नातिरिच्यते, दोपनिरासगुणाधानभेदेन मतद्वयस्य समर्थितत्वात् । अतो जीवः खयमेव स्वामं सृष्ट्वा तत्रानुप्रविष्टः खात्मानमेकदेशवं मन्यते, अन्योन्यानभिज्ञम्य भवति परमेतावान् विशेषः, तदज्ञानसृष्टं इदं ज्ञानसृष्टमिति । अतो भगवान् जानाति, जीवस्तु न जानातीति प्रकारस्तुल्य एव । तदाह यथा शयानः पुरुपः आत्म- मायया सामग्या मनसैव करणेन इमं च लोकं परं च सृष्ट्वा अस्माल्लोकात्परं मिन्नं स्वामं ततस्तमेवानुविश्य, अवभासते देवतिर्यगादिरूपेण । अनेनैक एव भगवान् सर्वन भासते । परं सोचैव दृष्ट इति ॥४५॥ ननु दर्शनसाधनानि यहूनि श्रूयन्ते को विशेष इति चेत्, तबाह शृण्वतां गृणतामिति । शृण्वतां गृणतां शश्वदर्चतां त्वाऽभिवन्दताम् । तृणां संवदतामन्तहदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६ ॥ ये पञ्चविधा भक्तिं कुर्वन्ति तेषां हृदये भासते न तु यहिः, मम तु घहिरपीत्या- धिक्यम् । संवदतामिति स्मरणं, सम्यग्वदतामिति कीर्तनं वा । तदा गृणन् उचारयन् । सर्वदा भगवन्नामोचारणं कर्तव्यमिति । शश्वदित्युमयत्र संपध्यते । नामि दूयं रूपे च दूयमिति । उभयविधस्स संवदनं पञ्चमी । तेषां हृदि अन्तः तत्रापि सूक्ष्मतया भासि । ननु को विशेषः सर्वत्र वर्तसे तथापि तेपामेव हृदये मासीति तत्राह अमलात्मनामिति । विद्यमानोऽपि मलिनदर्पण इव न प्रकाशसे । श्रवणा- दीनां तु चक्षुःसंस्कारकलं चित्तसंस्कारकत्वं च । यथा केचन गुणाः दर्पणशोधकाः । श्रीविट्ठलेशरापारमनीयमहतलेसः । यथा शयान इत्यस्याभासे अन्योन्याननुसंधानमिति मयविष्टमेव भगवाएं यज्ञदते प्रविष्टमिति देवदत्तो न जानाति तथा देवदत्ते प्रविष्टं यज्ञदन इत्पर्यः । ताशस्य वेति अन्योन्यमज्ञानस्य प्रवेशस्येत्ययः । व्याख्याने तेपामपीति खामिक देवदत्तादिषु अन्योन्यं चैतन्यैश्यानुसंधानं नास्तीत्यर्थः । चैतन्यैक्यं विवृण्वन्ति स्वमन्येसारभ्य अन्योन्यानभिज्ञक्ष भवतीत्यन्तम् । शृण्यतामित्यत्र श्रवणादीनां त्विति दर्पणखानीये चित्ते सितं मगवन्तमा. तरक्षुपा पश्यति अत उमयसंस्कारकत्वमुक्तम् । ६ पुगे. .

·४२ श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३७ श्लो.४५-४८ केचन दृष्टिशोधका इति । तदुभयमत्रोक्तम् । अमलात्मनामिति रूपस्य दृष्टिशोधकत्वं नामोऽन्तःकरणशोधकत्वमिति निर्णयः ॥ ४६ ।। अन्येषां तु हृदये वर्तमानोऽपि न भासस इत्साह हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ इति । हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यभ्युपेतगुणात्मनाम् ॥४७॥ कर्मणा विक्षिप्तं चित्तं येपाम् । न हि जलप्रतिबिम्बो जले चलति दृश्यते । यथातिदूरस्थो न दृश्यते तथा न दृश्यत इति धर्मसाम्याय दूरस्थत्वं, अन्यथा दूरस्थोऽपि दृश्यत इति भगवद्दर्शनमुक्तं स्यात् । ननु कर्मविक्षेप को दोपः संपद्यते येन हृदिस्थो न दृश्यत इति चेत्तत्राह आत्मशक्तिभिरग्राह्य इति । यद्यपि अन्तःकरणादिपु भगवच्छक्तय एव भगवद्वाहिकाः सन्ति ताश्चेस्थिरा भवन्ति तदा भगवन्तं पश्यन्ति, कर्मविक्षेपे तु शक्तीनामन्यत्र विनियोगाद्भगवद्दर्शनं बाधितमित्यर्थः । तदा आत्मशक्तिभिर- ग्राह्यो भवतीति हेतुः । शुद्धानामपि कर्मविक्षेपे भगवददर्शनमुक्तम् । नन्वेवं सति जडानां कर्मविक्षेपरहितानां भगवद्दर्शनं स्यादित्याह अभ्युपेतगुणात्मनामिति । आभिमुख्येना- भितः सर्वतो वोपेताः खीकृताः गुणा एव आत्मा येन । भगवान् गुणाश्चेति कोटिद्वयम् । सत्त्वादीनामात्मत्वे जडो भवति जडात्मखीकारात् । भगवत आत्मत्वग्रहणे चेतनो भवति । अतो पैजडात्मता स्वीकृता तेषामप्यग्राह्य इत्यर्थः॥४७॥ एवं भगवतो दुर्लभं दर्शन मिति समर्थयित्वा तस्मिन् जाते प्रत्युपकारार्थं बहु कर्तव्य- मिति विचार्य अन्यस्साशक्यत्वात् नमस्कारमेव करोति नमोऽस्तु त इति । नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुपे स्वमायया संवृतरुद्धदृष्टये ॥४८॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । तदुभयमिति, चित्तचक्षुषोः शोधनममलात्मनामिति पदेनोक्तं तथा चामला- त्मनामित्यत्रात्मपदेन चित्तमात्मगामि परावृत्तं चक्षुश्योच्यत इति भावः । हृदिस्थ इत्यत्र न हीति चचले जले प्रतिविम्यो न दृश्यते तथा कर्मणा चित्तस्य विक्षिप्तत्वात् चित्ते सितोपि न दृश्यते । धर्मसाम्पार्थमिति यथा दूरस्थोऽदृश्यस्तथा भगवानपीत्यदृश्यत्वधर्मेण भगवतो दूरस्थपुरुषस्य च साम्यं वर्तत इति एतावन्मात्रयोधनार्य दूरस्थत्वमुक्तम् । तथा च भगवानदृश्यत्वधर्मेण दूरस्थमप्यतिकान्तो दूरस्थादप्यधिकोऽदृश्य इत्यर्थः । अन्यथेति अतिदस्यपदस्सादृश्यत्वपर्यायार्यकत्सामावे इत्यर्थः । आत्म- शक्तिभिरिति विक्षिप्तचेतसांमात्मनो विक्षिप्तस्यान्तःकरणस्य याः शक्तयस्तामिरनाथ इत्यर्थः । तदाहेति आत्मशक्तिमिरमायो भवति इत्यदर्शने हेतुः कर्ता भगवदर्शनस्या- पापितत्वं कर्माद्देत्यन्वयः। 1 ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। कीदृशो भगवानिति संदेहे नमस्करणीयनिर्धारमाह अध्यात्मविदां परात्मन इति । ये अध्यात्मविदः ब्रह्मात्मत्वैकत्वविदः तेपामात्मानुभवयुक्तानां पर उत्कृष्टः आत्मा आत्मनामात्मेति ननु ब्रह्मविदामात्मनामात्मा चेद्भगवान् तदा भगवतोप्यन्य आत्मा स्यादत आह अनात्मन इति । न विद्यते अन्यः आत्मा यस। एवं ये ज्ञाननिष्ठाः तेषामात्मत्वेन प्रकाशमानत्वमुक्त्वा ये न ज्ञानिनः तेपामयमेव कालरूपेण मृत्युं प्रयच्छती- साह स्वात्मविभक्तमृत्यव इति । स्वात्मन्येव ये विभक्ताः आत्मभेदं कृत्वा स्थिताः तेषां मृत्युः । 'ब्रह्म तं परादात्' इत्यादिश्रुतिभिः ब्रह्माक्षत्रादिरूपत्वादात्मनः आत्मघाती दण्ड्य इति तादृशस्य वधं करोतीति युक्तमेव । ज्ञानिनां तु ज्ञानोत्तरं पूर्वकृतदोषनिवृत्तिः । मक्तावपि भगवत्स्मरणादिना तन्नाशः । ननु भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तथाङ्गीकर्तुः को दोप इति चेत् तत्राह सकारणाकारणलिङ्गमीयुप इति । एक एव भगवान् नित्यमनित्यं च जगद्रपं शरीरं गृह्णाति । कालादयो नित्याः, घटादयो अनित्या इति । उमयमपि भगवच्छरीरम् । नन्वेवं सति कथं सर्वो न प्रतिजानीते तत्राह स्वमायया संवृतरुद्धदृष्टय इति । स्वमायया कृत्वा उभयशक्तिरूपया कृत्वा आत्मा संवृतः, ज्ञानशक्तिश्च रुद्धा, यथेन्द्रियं पिधत्ते, घटं चाच्छादयति । अन्यथा आत्मप्रकाशेनैवाति- पुप्टेन पिहितेपि ज्ञाने प्रकाशः स्यात् । ज्ञानापिधाने वा पिहितमप्यात्मानं पश्येत् । अत उमयं मायाकार्यम् ॥ ४८॥ एवं भगवत्स्वरूपमुक्त्वा नमस्कृत्य तादृशं प्रार्थयते स त्वं शाधीति । स त्वं शाधि स्वभृत्यान्नः किं देव करवाम ते । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्भवानक्षगोचरः॥४९॥ स्वभृत्यानित्याज्ञापनावश्यकत्वम् । शास्त्रद्वारा कर्तव्यमुपदिष्टमिति चेत् , तबाह किं देव करवाम त इति तुभ्यं किं करवाम । शास्त्रे तु खार्थं निरूपितम् । ननु खार्थमेव क्रियतां कि मदर्थेनेत्याशझ्याह एतदन्तो नृणां क्लेश इति । एतादृश- दर्शनान्त एव प्राणिनां दुःखानुमवः । न हि प्रसन्ने भगवति दृष्टे कस्यचिद्दुःखं संमवति । अतः स्वार्थ नापेक्ष्यत इति दासत्वात्स्वामिकार्यमेव कर्तव्यमत आज्ञापयेत्यर्थः ॥ ४९ ।। भगवांस्तु तस्सेच्छालक्षणदुःखदूरीकरणार्य स्वस्य सेवां निरूपयतीत्याह तदुक्तमिति । श्रीविठ्ठलेशराधारमनश्रीवलमकृतलेसः । नमोस्तु त इत्यत्र स्वमायया संवृतेति स्वमायया कृत्या संवृता रुद्रा दृष्टिनेति मूले विग्रहः। संवृते आत्मनीति शेपः । स्वमाययेत्यस्य संवरणे रोधे चान्वयः । तदुक्तमित्यस्सामासे इच्छालक्षणेति यस्मात्सुखं मन्यते तं इच्छतीत्याशयेन इच्छायाः मुखधर्मत्वमुक्तं, परमार्थ विचारे तु विषयासंपत्ती जायमानत्वात् । इच्छापि दुःखमेव न छाप्तकामः किंचिदिच्छति, अत एव श्रुतौ अकामरूपस शोकान्तरत्वमुक्तम् । येन सेवेच्छा उक्ष्यते तादृशं दुःखं मुनिसेवया दूरीमविष्यतीत्यर्थः । स्वस्येति खकीयस गुन्यादेरित्यर्थः। , ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३७श्लो,४९-५२ श्रीशुक उवाच-तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान्प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥५०॥ गृहीत्वा पाणिना पाणिमिति स्वतुल्यता निरूपिता। ततो यत्स्वकर्तव्य तदेवोपदेश्यति न सेवककर्तव्यमिति लक्ष्यते । प्रहसन्निति कृतकृत्यत्वात् न तव किंचित् कर्तव्यं, येनैतावत्वं जातं कर्तव्यं चेत् तदेव कर्तव्यम् । इदं च फलम् । तथापि यत् पृच्छति, तदा यथा मया लोकसङ्ग्रहार्थ क्रियते व्यामोहाथ वा तथायमपि करोत्विति भावः । हेत्याश्चय । एतादृशमपि भगवान् स्वसेवायां न प्रेरयतीति स्वसेवाया दुर्लभत्वं घोतितम् ॥५०॥ अत्र भगवानिति मन्यते । समागता ब्राह्मणाः तांश्चायमात्मतुल्यान् मत्वा तथा न मन्यते तदा समागतानां क्षोभो भवेत् , स मा भवत्विति तेषां संबोधयति । समता तु खस्मिन्नेव स्थापिता । अतोऽहं परं तथा न पूजनीयः किन्त्वेत एव पूजनीया इत्युप- दिशति ब्रह्मस्तेऽनुग्रहार्थायेति सप्तभिः । श्रीभगवानुवाच–ब्रह्मस्तेऽनुग्रहार्थाय संप्राप्तान्विद्ध्यमून्मुनीन् । संचरन्ति मया लोकान्पुनन्तः पादरेणुभिः ॥५१॥ यावान् धर्मः खस्य सर्वश्रुतिप्रतिपाद्यः तावान् ब्राह्मणेपु निरूप्यते । तद्रपोऽपि भगवानिति वाक्यं न चाधितविषयम् । इमान् मुनीन् तेऽनुग्रहार्थाय समागतान् विद्धि न तु प्रसङ्गात् , अन्यार्थं ते वा समागताः । ननूभयोः समागमनं प्राधान्येन कथमेकस्मिन्कार्ये संभक्तीति चेत्तत्राऽऽह संचरन्ति मया लोकानिति । मया सह एते लोकान् संचरन्ति । तेन सहभावो मम प्राधान्यमेतेपामेवेति निरुक्तम् । एतेषां पावन- प्रकारमाह पादरेणुभिरिति ॥ ५१ ।। नन्वन्यान्यपि लोके पावनानि सन्ति क एतेषामेवाग्रह इति चेत्तत्राऽऽह देवाः क्षेत्राणीति। देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनैः। शनैः पुनन्ति कालेन तदप्यहत्तमक्षया ॥५२॥ देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि च त्रयो लोके पावनहेतवः । कालस्याप्येतच्छेपेणैव पावनजनकत्वम् । स्नानान्त एव सूतकादावपि शुद्धः द्रव्याणां देश एवान्तर्भावः । कर्तारस्तु प्रकृताः मप्रकर्मणोरपि देवतास्वन्तर्मावः तादात् । एवं शुद्धिहेतूनां पण्णा• मपि अयान्तीपात् प्रय एच निरुक्ताः । ते दर्शनस्पर्शनार्चनैः पुनन्ति । दर्शनं सर्वेषां, दर्शनसर्शने तीर्थस्य, मितयं देवतायाः, एवमप्येते शनैरेव पुनन्ति ।

·, श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तत्र हेतुः कालेनेति । कालो हि पृथक् शुद्धिहेतुः । अन्यया दशाहादागपि तीर्थ- सानादिना पुरुषः शुद्धो भवेत् । तस्मात् यावता कालेन शुद्धिर्भवति तावत्लालेनैव तीर्यादिना शुद्धो भवति । ब्राह्मणास्तु सद्यः शुद्धिहेतवः, तेषां वाक्यात् अत्यन्त- निकृष्टमपि शुद्धं भवति । 'आकरस्यं सदा शुचिः' 'स्नेहपकं न दुष्यति' 'प्रयतेन शूद्रेणाप्या- हृतं भोज्यम्' इत्यादिवाक्यानि निर्विचिकित्सं सर्वेषां शुद्धिप्रतिपादकानि । तस्मात् क्षेत्रादिभ्यो ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः । किंच, तदपि तीर्थादिकृतमपि अर्हत्तमस्पेक्षया दृष्टयैव भवति । सर्वत्र ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् । 'अभ्यनुज्ञाविहीनं हि ब्राह्मणानां विशेषतः । सर्व निःफलतां याति व्रतदानार्चनादिकम्' इति ॥ ५२ ॥ ननु ब्राह्मणस्योत्कर्षहेतुर्यः स चेदन्यत्रापि भवेत् किं ब्राह्मणेनेत्याशश्वाह ब्राह्मणो जन्मना श्रेयानिति । ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान्सर्वपां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युतः ॥५३ ॥ उत्पन्न एव ब्राह्मणः सर्वेम्यो वर्णेभ्योऽतिरिच्यते। सर्चपां प्राणिनां पूज्यो भवति । तत्रापि तपसा विद्यया तुष्टवे इति तुष्ट्या । एवं त्रिभिरेव महत्त्वं सिद्ध्यति । तपसा देहमाहात्म्य, विद्यया चेन्द्रियाणां, तुष्ट्या त्वन्तःकरणस्येति । अनेन गुणत्रयमपगच्छति । सर्वोत्कृष्टमपरं हेतुमाह किमु मत्कलयेति । मत्कला मगवदीयत्वं भक्तिर्वा । तद्युक्तः श्रेयान् भवति किं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ५३॥ ननु तथापि त्वत्सेवकाः त्वामेव भजन्ते, उत्कर्षांपकर्प न मन्यन्ते यथा स्त्री खपतिमेवोत्कृष्टमपकृष्टं मन्यते न त्वन्यं महान्तमपि । तस्मात्कयं ब्राह्मणा मक्तानां सेव्या इति चेत् , तत्राह न ब्राह्मणान्मे दयितमिति । न ब्रामणान्मे दयितं रूपमेतचतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम् ।। ५४ ॥ मत्सेवकैर्मद्वितं कर्तव्यं, मम तु प्रीतिः खस्माद्ब्राह्मण एवाधिका तत्र हेतुः, 'सर्व- देयमयो विष्णुः सर्ववेदमयो विप्र इति । सर्वे वेदा ब्राह्मणे तिष्ठन्ति, देवास्तु मयि । प्रमेयाच प्रमाणमधिकम् । मानाधीना मेयसिद्धिरिति । अनेनान्तर्हदयमपि ज्ञापितम् । प्रमेयवठं मया क क प्रकटीकर्तव्यं, अतः प्रमाणभूता एत इत्येतदनुरोधः क्रियत इति युक्तथायमर्थः ॥ ५४ ॥ ये तु पुनर्नामणातिक्रमं कृत्वा गुरूपदेशं विनय स्वतः पूजां कर्तुं वाम्छन्ति तेतिदुर्घद्धय इत्याह दुःप्रज्ञा इति । दुःमशा अयिदित्वैवमवजानन्त्यस्यवः । गुळ मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यदृष्टयः॥५५॥ .

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०.अ.३७श्लो.५३-५८ एवं मदभिप्राय सिद्धान्तं चाविदित्वा ब्राह्मणवाक्येष्वसूयां कृत्वा तानव- जानन्ति । तत्रापि मुख्यो गुरुः तदवज्ञाने न पूजा फलति । यतः सोऽहमेव । अहं च पूजकस्सात्मस्वरूपम् । तेनात्मैवावज्ञात इति । स्वार्थत्वात्सर्वस्य कथं तत्कर्तारः उत्तमा भवेयुः । अर्चादौ । अर्चा तीर्थक्षेत्रादिषु इज्यदृष्टयः पूज्यदृष्टयः व्यवस्थ- यैवा दिपु पूजा कर्तव्या, नत्वव्यवस्थयेति भावः । 'स्नानालंकरणं प्रेष्टम यामेव' इति व्यवस्था ॥ ५५॥ ननु तथापि भगवत्सांनिध्यलक्षणो गुणः अर्चादावेव वर्तत इति जीवान्तर- संबन्धेनाभिमानश्च नास्ति इति दोषाभावसहितगुणस्य विद्यमानत्वात् अचैव ब्राह्मणा- दुत्कृष्टेति चेत्, तत्राह चराचरमिति । चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः। मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ।।५६ ।। ब्राह्मणे सर्वमस्ति । स हि स्वात्मनि सर्व विश्वं ज्ञानेन मन्यते । मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् । मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माक्षरमव्ययम् ॥ 'अणोरणीयानहमेव विष्णुः' इत्यादिश्रुतेः 'यावतीनै देवतास्ताः सर्वा वेदविदि प्राह्मणे वसन्ति' इति च। तदाह इदं चराचरं विश्वं अस्य च मूलभूताः ये भावाः एतत्कार्याणि वा। ये चास्य हेतवः कारणभूतानि तत्त्वान्येतानि सर्वाण्येव भगवद्रूपा- णीति चेतसि विप्रः आधत्ते । अत एव विप्रः विशेषेणाऽऽत्मानं पूरयतीति प्रा पूरण इति । तत्रापि मदीक्षया मम ईक्षा भगवत्साक्षात्कारः भगवन्तं स्थापयित्वा भगवद्रूपाण्यपि स्थापयति । अथवा । आदौ मत्साक्षात्कारे जाते स्वात्मनि यन्मां । पश्यति तत्र मयि चराचरं च पश्यतीति ब्राह्मणे चराचरं सर्वमेव वर्तत इत्यर्थः ॥५६॥ एवं बामणोत्कर्षमुक्त्वा कर्तव्यमाह तस्माद्ब्रह्मऋपीनेतानिति । तस्माद्ब्रह्मऋपीनेतान्ब्रह्मन्मच्छूद्धयाऽर्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः॥ ५७॥ एते च तादृशा ब्राह्मणाः काण्डद्वयनिष्णाता इति ज्ञापयितुं ब्रह्मर्पिपदम् । ब्रमन्निति त्वमपि ताश एव । अतस्त्वया चेन्नाङ्गीक्रियते तदान्योऽपि नाङ्गीकरिष्यतीत्यपि ज्ञापितम् । किंच । एकस्मिन् ब्राह्मणे यथाकथंचिदर्चिते अहं नानाविभूतिभिः अर्चितो मविष्यामि ॥ ५७॥ एवमुपदिष्टस्तयैव कृतवानित्याह स इत्थं प्रभुणादिष्ट इति । भीशुक उवाच-स इत्थं प्रभुणादिष्टः सहकृष्णान्द्विजोत्तमान् । आराध्यकान्तभावेन मैथिलचाप सद्गतिम् ।। ५८॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। प्रमुत्वान्नान्यथा कर्तुं शक्यम् । ततः सहकृष्णान् भगवत्सहितान् तान् अधिष्ठानरूपान् स्वभावतोप्युत्तमान् द्विजोत्तमान् एकान्तभावेन अनन्यभक्त्या आराध्य सद्गतिमवाप । सतां या गतिस्तां भगवत्सायुज्यं प्राप्तवान् तदानीमेवान्यदा वा मैथिलश्च देहान्ते भगवत्सायुज्यं प्राप्तवान् । चकारात्तत्संवन्धिनोऽपि तथातथा प्रवृत्ताः ॥ ५८॥ एवं भगवचरित्रमुक्त्वा चरित्रान्तरकथनार्थ पुनर्भगवतः प्रत्यापतिमाह एवं खभक्तयोरिति । एवं स्वभक्तयो राजन्भगवान्भक्तभक्तिमान् । उपित्वादिश्य सन्मार्ग पुनीरवतीमगात् ॥ ५९॥ राजनिति विश्वासार्थम् । भक्तपु भक्तिमानिति, खतो गत्वा करणे हेतुः । मैथिलवाक्यान्मैथिलगृहे उपित्वा श्रुतदेववाक्यात् तस्मै सन्मार्गमादिश्य सतां गतिभंगवान् तत्र मार्गभूता ब्राह्मणा इति तेषां भजनमादिश्य पुनः स्वस्थानमागत इत्यर्थः ॥ ५९॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणमट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे सप्तत्रिंशाध्यायविवरणम् ।। ३७ ।।

·. श्रीकृष्णाय नमः। अष्टत्रिंशोऽध्यायः। शब्दार्थयोरुत्तमयोः संवन्धो यादृशो मतः । तं विवेचयितुं कृष्णः श्रुतिगीतं चकार ह ॥१॥ प्रमाणं मामणः प्रोक्तः प्रमेयमपि चै वृहत् । स एव भगवान कृष्णस्ततो भजनमीरितम् ॥ २॥ तत्रोपपत्तिः प्रष्टव्या वाच्यवाचकनिर्णये । अतो राजा श्रुतीनां वै निर्णयार्थमपृच्छत ॥३॥ सगुणं चेद्वेदवाक्यं ब्राह्मणास्तत्र च स्थिताः । ततोऽत्र भगवानेव पूज्यो नान्यः कथञ्चन ॥४॥ श्रीविद्यलेशरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । अष्टत्रिंशेऽध्याये कारिकासु शब्दार्थयोरिति । उत्तमयोः वेदब्रह्मरूपयोः शब्दार्थयोः संबन्धो वाच्यवाचकभावलक्षणो यादृशो मतः शक्तिगौणीतात्पर्येति प्रकारत्रये यत्प्रकारको मतो महतां संमतः तत्प्रकारकं संबन्धं विवेचयितुं प्रकारान्तर- संबंधेभ्यः पृथक्कारयितुं कृष्णो व्यासः श्रुतिगीतं चकार । एतदध्यायग्रन्थस्य 'श्रुतिगीतम्' इति नाम । श्रुतिभिर्भगवतो रमणान्ते स्वस्यापि तथादर्शनेनानन्दोद्रेकात् प्रकटीकृतमित्यर्थः । विवेचयितुमिति हेतुमपिणच अस्मदादिविविनक्ति पासो विवेचयति, एतेन व्यासस्य विवेकः सिद्ध एव किंत्वस्मदादीनां विवेकसिद्ध्यर्थमिदं चकारेत्यर्थः । ईक्षत्यधिकरणमत्र समर्थितं भविष्यति । संगतिमाहुः प्रमाणमिति । ब्राह्मणः श्रुतदेवः 'सर्ववेदमयो विप्रः' इत्युक्तत्वात् प्रमाणप्रधानत्वात् प्रमाणरूपः स पूर्वाध्याये प्रोक्तः। प्रमेयं वृहत् 'यावती देवताः' इति श्रुतेः प्राह्मणस्य प्रमेयत्वमपि इत्यपिशब्दः। तदस्मिन्नध्याये निरूप्यते इति वाक्यशेपः। तया च 'मानाधीना मेयसिद्धिः' इतिन्यायेन प्रमेयस्य प्रमाणोपजीवकत्वात् उपजीव्योप- जीवकभावसंगत्सेदं निरूपितमित्यर्थः । अन्यश्लोके भजननिरूपणे हेतुमाहुः स एवेति । तत्रेति तेषु प्रमाणप्रमेयभजनेषु मध्ये वाच्ये प्रमेये ब्रह्मणि चाकचस्य प्रमाणस्य यो निर्णयस्तत्रोपपत्तिः प्रष्टव्या इत्यर्थः । एतनिर्णयस्य प्रयोजनमाहुः सगुणं चेदिति । वेदवाक्यं भगवतोऽनन्तगुणप्रति- पादकं चेद्भवेत् ब्राह्मणाश्च तत्र भगवत्येव स्थिताः परिनिष्ठिता भवेयुः ततो भगवानेच पूज्यो मवेदित्यर्थः । - ·- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ४९ मतान्तरोक्तिरेपा हि सिद्धान्ते चैदिके तथा । अनन्तगुणपूर्णो हि हरिब्रह्म श्रुतिस्तथा ॥५॥ त्रयमेकं स्वशक्तिं हि त्रेधा स्वसिनिधाय हि । फलप्रमेयमानत्वं सचिदानन्दतां गतम् ॥ ६ ॥ तथापि साक्ष्यसिद्धान्ते तथा वदुपजीवके । वैष्णवेन्यत्र वा वाच्यं श्रुतिसंग्रहणं यथा ॥७॥ अष्टत्रिशे श्रुतीनां हि यथा वाच्यं वृहद्भवेत् । तदर्थ पूर्वपक्षादिसिद्धान्तफलमीयते ॥ ८॥ राजा भगवद्गुणविरोधे परिहते प्रमाणविरोधमाशङ्कते ब्रह्मन्निति । श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । मतान्तरोक्तिरिति । हि युक्तोयमर्थः । गूढार्थकथने महतां संमतियुक्तेति सनन्दनमतलेनोतिन त्वियं मतान्तरमापा 'इत्याद्यमृपिम्' इतिश्लोके व्याससंमतेर्वक्ष्य- माणत्वादिति भावः । वैदिके सिद्धान्ते तथाभूतैपा मतान्तरोक्तिः हि युक्तैवेत्यर्थः । अनन्तेति । हि यतः अनन्तगुणपूर्णः सर्वसमर्थो हरिः । अतो हरिः कृष्णः, ब्रह्म अक्षरं, श्रुतिश्चेति त्रयमेकमेव कर्तृफलप्रमेयप्रमाणभेदेन सच्चिदानन्दमेदेन च प्रेधा स्थितां स्वशक्तिं स्वस्मिन्निधाय स्वीकृत्य फलप्रमेयमानत्वं सचिदानन्दतां च कर्म, गतम् । गतमिति कर्तरि क्तः । एकमेव खरूपं फलत्वं गतं सत् कृष्णः, प्रमेयत्वं गतं सद् ब्रह्म, मानत्वं गतं सच्छ्रुतिः सचिदानन्दतामिति प्रतिलोमक्रमः । आन- न्दांशस्य प्राधान्येन स्वीकारे कृष्णः, चिदंशस्य प्राधान्येन स्वीकारे ब्रह्म, सदंशस्य प्राधान्येन खीकारे श्रुतिः सचिदानन्दानां खरूपधर्मत्वेन मुख्यत्वात् शक्तित्वं युक्तमिति हिशन्दः । स्वरूपधर्मत्वादेव तत्स्वीकारोपि युक्त इति द्वितीयो हिशब्दः । नन्वेवं स्वरूपैक्ये श्रुतिपु चन्दिदृष्टान्तकथनं न युक्तमित्यत आहुः तथापीति । सायसिद्धान्ते तदुपजीवके सगुणे वैष्णवे सिद्धान्ते, अन्यत्र मुख्यमक्ति- सिद्धान्ते वा श्रुतीनां संग्रहणं तथा भक्तलेन वाच्यम् । सांख्यस्य सगुणपक्षस्य च भेदसहिष्णुत्वात् । मक्तिसिद्धान्तेपि 'आनन्दादयः प्रधानस' इति सूत्रे आनन्दादीनां भगवत्येव व्यवस्थापितत्वात् । अत एव श्रुतीनां गोपिकात्वमिति भावः । ज्ञानमार्ग एव तुल्यत्वेन व्यवहारः । अतोत्र पन्दिदृष्टान्तो युक्त इति भावः । पूर्वपक्षादीति पूर्वपक्ष आदिर्यस्पेति तद्गुणसंविज्ञानो पहुचीहिः तादृशः सिद्धान्तः फलं चर्यते तेन वाच्यत्वप्रकारनिर्णयः सेत्स्सतीत्यर्यः । भगवद्गुणेति पूर्वाध्याये वीर्यवतो मगिन्याहरणंन संभवतीत्याशशयां भगवतो वीर्य न लोकप्रकारक किंवलौकिकमिति समाहितम् । ततोऽलौकिकवीर्यकयनेन भगवतः पुरो. ८ ·५० श्रीसुबोधिनी [भो. स्कं.१०३.अ.३८ श्लो.१ परीक्षिदुवाच-ब्रह्मन्ब्रह्मण्यनिर्देश्य निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे ॥१॥ ब्रह्मणि साक्षात्कथं श्रुतयश्चरन्तीति प्रश्नः। अत्र श्रुतीनामेकवाक्यता- मङ्गीकृत्य पृच्छति अर्थकत्वादेकं वाक्यमिति । तत्र किं वृहदुवेदानां तात्पर्यार्थः, आहो- खिद्वाक्यार्थ इति । अखण्ड एव वाक्यार्थ इति मतमज्ञात्वा पृच्छति । पदार्थाः करणता- मापन्नाः स्वसंसर्ग वाक्याथ बोधयन्तीति मन्यते । 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति च श्रुतिस्मृतिभ्यां सर्ववेदानामेकार्थप्रतिपादकत्वं च श्रूयते । श्रुतयश्च भगवतः क्रियाशक्ति ज्ञानशक्तिं च प्रतिपादयन्ति नानाविधाम् । शक्तिं च गुणमयीं मन्यन्ते । अतः सगुणाः श्रुतयः, पदानां सङ्केतः लौकिक एवेति, अलौकिके सङ्केताभावात् । तैर्भगवत्संबन्धिनः पदार्थाः अलौकिकाः कथं स्मारयितत्याः । लौकिकत्वे ब्रह्मणो लौकिकत्वापत्तिस्तत्संबन्धात् । अतः पूर्वपक्षे साधनपरत्वमेव वेदानाम्, अतः स्वप्रकाशमेव ब्रह्म स्वानुभववेद्यं प्रसन्नं सत् कृतार्थतां करिष्यतीति प्रमेयवलेनैव कार्य- सिद्धिः नं प्रमाणबलेनेति पूर्वपक्षः । ब्रह्मणोऽलौकिकत्वार्थ हेतुमाह अनिर्देश्य इति । श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । अलौकिकत्वे ज्ञाते तादृशे प्रमाणानां चक्षुरादीनां श्रुतीनां च सगुणत्वात् प्रवृत्ति कथमित्याशक्षा मवतीत्यर्थः । ब्रह्मन्नित्यत्र । ननु न सर्वासां श्रुतीनां धर्मप्रतिपादकत्वं किंतु कासांचित् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादीनां स्वरूपप्रतिपादकत्वमपि । अंतः सर्वासां गुणवृत्तित्वमङ्गीकृत्य प्रश्नो नोपपद्यते इत्याशङ्कयाहुरत्रेति । एकवाक्यता तु प्रतिपावैक्ये भवति । अतः सर्वासा- मेव गुणप्रतिपादकत्वमिति भावः । तत्रेति एकवाक्यत्वे सतीत्यर्थः । वाक्यार्थत्वमाद्य- विशेषणयोः तात्पर्यार्थत्वं चान्त्यविशेषणे निराकरिष्यते । पदार्था इति स्मर्यमाणां इति शेपः । पदार्थास्तत्स्मृतिर्वा स्यादितिवाक्यादिति भावः । खसंसर्गमिति खेपा पदार्थानी संसगै वाक्यप्रतिपायमित्यर्थः । तथा चाखण्डवाक्यार्थमतमज्ञात्वा पृच्छति यतः पदार्थसंसर्ग संखण्डमेव वाक्याथं मन्यत इत्यर्थः । पूर्वपक्षहेतोः संशयस्सैका कोटिमाहुः वेदैश्चेति । तथा च ब्रह्मण एव वाक्यार्थत्वमित्यर्थः । इतरां कोटिमाहुः श्रुतयश्चेति । तथाच सगुणत्वात् निर्गुणप्रतिपादनेऽसमर्था इत्यर्थः । शक्तेर्गुणमयत्वे उपपत्तिमाहुः पदानामिति । वाक्यार्थ- ज्ञाने पदार्थज्ञानं करणम् । भगवदीयाः पदार्याः लोकविलक्षणाः। यथा पूर्वाध्याये एवं भगिनी. दानलक्षणं वीर्य सर्वथा लोकविरुद्धमुक्तम् । अतोऽलौकिकाः पदार्थास्तैहीतलौकिक- सकतेः पदैः कथं मारयितव्याः सहशस्सैव स्मारकत्वादतो वेदप्रतिपायाः शक्तयो गुण- मय्यो लौकिक्य इत्यर्थः । लौकिकत्व इति मगवत्संबन्धिपदार्थानामिति शेषः । साधन- परत्वमेवेति गुणमयशक्तिप्रतिपादकरयमेवेत्यर्थः । पूर्वपक्षे प्रक्षणो निर्धर्मकत्वात् न लोक- वर्मनिरूपणेन पर्मिसिद्धिरिति भावः । अत इति वेदप्रतिपायत्वामावादित्यर्थः । कार्य- - ·श्रीविहलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ५१ निर्देशो लौकिकबुद्धिविषयीकरणं अयं घटोऽयं पट इतिवत् । बृहत्त्वबृहणत्वयोगोऽपि विचारे क्रियमाणे लौकिकधर्मातिरिक्तत्वेन ब्रह्मणि फलिप्यतीति न ब्रह्मपदानुपपत्तिः । 'अवाच्यः सर्वशब्दानां बुद्ध्या वाच्यो निगद्यते । ततः समानधर्मेण व्यवहारो निरूप्यते ॥ इति । किश्च । निर्गुणे निर्धर्मके श्रुतयश्च पदशो गुणवृत्तयः धर्मप्रतिपादकत्वात् । अन्यथा संसर्गप्रत्यायकत्वं न स्यात् । सर्वत्रैकार्थत्वप्रत्यायकत्वात् । ब्रह्मणश्च धर्माङ्गीकारे अद्वैतहानिः । अतः साक्षान्निधर्मके ब्रह्मणि कथं श्रुतयश्चरन्ति । ननु कार्यकारण- भावं स एवापन्न इति तत्प्रतिपादनद्वारा तत्र पर्यवसितास्तद्वारा धर्मिणि पर्यवस्यन्तीति लक्षणया गोण्या तात्पर्यवृत्त्या वा ब्रह्मपरत्वं भविष्यतीत्याशझ्याह सदसतः पर इति । कार्यकारणवानिमिञ किं तस्य स्वानन्दपूर्णस्य कार्येण कारणेन वा प्रयोजनम् । अतः संबन्धाभावात् गुणाभावादज्ञानादेव तात्पर्याभावाच न केनापि प्रकारेण श्रुति- प्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ १ ॥ सिद्धान्तमाह बुद्धीन्द्रियेति । श्रीशुक च्याच चुद्धीन्द्रियमन:प्राणाञ्जनानामसृजत्प्रमुः। मात्रार्थ च भवार्थ च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥२॥ अत्र पूर्वपक्षवादी प्रष्टव्यः । किं ब्रह्म श्रुतिसिद्धं श्रुतिद्वारा त्वया अवगतं विचार्य- त्वेन निर्दिश्यते आहोखित् स्वबुद्ध्या परिकल्पितम् । आधे प्रतिपाद्यत्वे न संदेहः प्रकार- श्चिन्तयिष्यते । द्वितीयपक्षस्त्वप्रामाणिकः सनिरुपेक्ष्यः । ब्रह्म च यादृशं वेदान्तेष्ववगत तादृशमेव मन्तव्यम् । तत्र मूलमूतं सर्वव्यवहारातीतमपि खयमेव स्वशक्तिरूपेण खधर्म- श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लमकृतलेखः । सिद्धिरिति ब्रह्मज्ञानसिद्धिरित्यर्थः । अन्यथेति पदशो ब्रह्मप्रतिपादकत्व इत्यर्थः । संयन्धाभावादिति अनिर्देश्यत्वेन घटादिवद्वाच्यवाचकभावाभावादित्यर्थः । अज्ञाना- दिति कार्यकारणवार्तानभिज्ञत्वादित्यर्थः । बुद्धीन्द्रियेत्यत्र । उत्तरे पुद्धिसर्गकयनेन युद्ध्यैव वेदमालोचनीयमिति सूचि- तत्वात् आलोचनमाहुः अत्रेति । प्रकार इति खण्डशो वाक्यानां तात्पर्यवृत्त्या प्रमाप्रतिपादकत्वमभिषया मगवद्भावप्रतिपादकत्वमेवं महावाक्यस मगवत्प्रतिपादकत्वमिति प्रकार इत्यर्थः । तत्रेति वेदान्तेष्वित्यर्थः । अनिर्देश्यादिविशेपणत्रयं निराकुर्वन्ति स्वशक्तीति अयण । व्यवहाराविषयलं खस्स ज्ञात्वा स्वशक्तिरूपेण स्वयं जातं तथा चालौकिकज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वेन वैदिकशब्दनिर्देशसमयानानिर्देश्य प्रक्ष । तया 'पूर्ववद्वा' इति न्यायेन स्वधर्मरूपेण स्वयं जातम् । अतो न निर्गुणं प्रद्य । द्वैतदोपस्तु 'उमयन्यपदेशाददिकुण्डलवत्' इति सूत्रत्रयप्रकारेण खस्सैव धर्मरूपत्वात् परिवर्तव्यः ।

·५२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८ श्लो.२ रूपेण स्वकार्यरूपेण च जातमिति श्रुतिः प्रतिपादयति । स्वयमेव च वक्ति । अतः सर्व- सैव श्रुत्यैकसमधिगम्यत्वात् सङ्केतश्चादूरविप्रकर्पण लोकधर्मसाम्येन वैदिकपरम्परयैव जायत इति सर्वस्यैव भगवद्भावस्य खण्डशः प्रतिपादकत्वात् संपूर्णवाक्यस्य तादृशं ब्रह्मेति ब्रह्मपरत्वं सेत्स्यति । स च वाक्यार्थः अपूर्वः । यथा लोके लौकिकबुद्धिविषयः पश्चा- तद्वाक्यविषयः तदभिप्रेसोर्शीपकः । एवमीश्वरबुद्धिविषयः तद्वाक्यप्रतिपाद्यः तज्ज्ञानेच्छु बोधयतीत्येवं निश्चित्य शुको भगवता कृतां चतुर्धा सृष्टिं प्रतिपादयति । भगवानादौ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तथा लोकरीत्या व्यवहार्यों भविष्यामीति ईक्षया स्वकार्यरूपेण . जातमतो न सद सद्वार्तातीतं ब्रह्म । त्रिष्वपि स्वपदेन ब्रह्मण एव ज्ञानक्रियाशक्तिब्रह्मरूपा न त्वस्मदादीनां जन्या व्यावहारिकी । ब्रह्मण एव धर्मा ब्रह्मरूपाः न त्वस्मद्धर्मा अनीशत्वादयः । ब्रह्मण एव कार्यं ब्रह्मरूपं न त्वविद्याकार्य मरुमरीचिकास्वप्नसृष्टवादिकम् । एवं ब्रह्मस्वरूपविचारेण निराकृत्य श्रुतिखरूपविचारेण निराकुर्वन्ति खयमेव चेति । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इत्यादिवाक्यैः खयमेव श्रुतीनां ब्रह्मप्रतिपादकत्वं वक्ति । अतः श्रुतयो न गुणवृत्तयः । अत इति श्रुतीनां ब्रह्मप्रतिपादकत्वश्रवणात् सर्वस्यैव शक्त्या- दिरूपत्रयस्य मूलरूपस्य च श्रुत्यैकया तर्करहितया समधिगन्तुं योग्यत्वात् यादृर्श वेदान्तेष्ववगतं तादृशमेव ब्रम मन्तव्यमिति पूर्वेणान्वयः । पदानां संकेत इत्यनेन शक्तेर्गुणमयत्वे उपपत्तिरुक्ता तत्राहुः संकेतश्चेति । लोकधर्मसाम्याददूरं सामीप्यमित्यर्थः । साम्यस भेदसहिष्णुत्वात् लोकभिन्नत्वेन विप्रकों दूरमित्यर्थः । तथाच लोकधर्मसाम्येन हेतुनाऽदूरविप्रकणसंकेतो वैदिकपरंपरयैव जायत इत्यर्थः। सर्वस्यैवेति कर्तरि पष्ठी, वेदस्वेत्यर्थः । भगवद्भावस्येति कर्मणि षष्ठी। तथाच संकेतो वैदिकपरंपरयैव जायते इतिहेतोः सर्व एव वेदः खण्डशो भगवद्भावं भगवद्धर्म प्रतिपादयति । अतो महावाक्यार्थों ब्रवेत्यर्थः । अपूर्व इति वेदोक्तो भगवद्भावो ब्रह्म च वाक्यार्थोऽपूर्वः। नतु तत्र लोक- सिद्धानुवादः। 'शब्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणे तथोक्तेः । अनुवादत्वे लौकिकप्रतिपादकत्वेन श्रुतीनां सगुणत्वं स्यादिति भावः । ननु वाक्यार्थस्यापूर्वत्वे तद्वोधः कथं स्यादित्याशङ्य दृष्टान्तेन साधयन्ति यथेति । चैत्रो घटं करोतीत्यत्र घटकृतिरूपो वाक्यार्थः लौकिकस्य वक्तुषुद्धिविषयः पश्चात्तद्वाक्यविषयः सन् घटकर्तृजिज्ञासुं पुरुपं घटकर्तारं बोधयति, तया वैदिको जगत्कृतिरूपो वाक्यार्थः प्रलये वेदस्येश्वरवुद्धिस्थत्वादीश्वरवुद्धिविषयः पश्चादीश्वरवाक्यविपयः सन् जगत्कर्तृजिज्ञासु पुरुपं जगत्कर्तारं योधयतीत्यर्थः । एवं निश्चित्य शुक इति । अत्र पूर्वपक्षवादीत्यारभ्य वोधयतीत्यन्तोक्तं सिद्धान्तं निश्चित्येत्यर्थः । यतोऽयमेव सिद्धान्तः 'स्वसृष्टमिदमापीय' इति विशेपोत्तरे सनन्दनेन वक्तव्यः प्रलये अन्याभावात् सर्वव्यवहारातीतविषयत्वेनानिर्देश्यादिरूपमेव प्रझ, ततः सर्वभवनेच्या स्वशक्यादिविरूपभवनात् निर्देश्यं सधर्मकं सदसद्रपंच जातं ..

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । बुद्धिमुत्पादयति, तत इन्द्रियाणि, ततो मनः, ततः प्राणानिति । सर्वेषां जनानां करण- चतुष्टयं जनयति । जीवसंवन्धित्वेन तचतुष्टयमुत्पादयतीत्यर्थः । तत्र सामर्थ्य प्रभुरिति । प्रत्येकं चतुर्णामुत्पादने प्रयोजनमाह । तत्र बुद्धेः प्रयोजनं मात्रार्थमिति मीयन्ते त्रायन्त इति मात्राः ज्ञानक्रियोपयोगिनो विपयाः सर्वमेव जगत् । ते विशकलिताः शब्देनापि बोधिताः पुरुषस्य ज्ञानक्रियाविषयोपयोगिनो न भविष्यन्तीति बुद्धिमुत्पादितवान् । सा बुद्धिः सर्वानेव संगृह्णाति । यथा चिन्ने सर्वपदार्थस्फूर्तिः तथा बुद्धौ सर्वजगत्स्फूर्तिरिति । ततस्तयां बुद्ध्या यत् किञ्चित् ज्ञेयं कार्य वा तत् सर्व कर्तुं शक्यत्त इति मात्रार्थ बुद्धि- निर्माणम् , अनेन वेदानामपि खण्डशोऽर्थप्रतिपादकानां बुद्ध्या महावाक्यार्थज्ञानं भवतीति तात्पर्यतो ब्रह्मप्रतिपादकत्वं सेत्स्यति । चकारादग्रे यत् त्रयं प्रतिपाद्यं फलत्वेन तदर्थ च बुद्धेर्निर्माणं निरूपितम् । भव उद्भवः, सर्वे प्राणिनः बुद्ध्यैव सर्वोत्कर्ष प्राप्नुवन्ति तथैवात्मने । बुद्ध्यैव भगवन्निष्ठा आत्मनिष्ठाश्च भवन्ति भगवत्सेवां च कुर्वन्ति । अकल्पनाय च । बुद्ध्यैव ज्ञाननिष्ठा भवन्ति । नानाविधपदार्थध्यानाथ कल्पनामपि कुर्वन्ति, तस्मात्सर्वं यथा सेत्स्यति, सर्वा चानुपपत्तिः सर्वेपां परिहृता भवति, तदर्थ बुद्धिमुत्पादितवान् । अनेनार्य पूर्वपक्षोऽपि बुद्ध्यैव परिहर्तव्य इति सूचितम् । तथा भवार्थ- मुद्भवार्थ जन्मान्तरसिद्ध्यर्थ वा इन्द्रियाणि कृतवान् । बुद्धिसिद्ध्यर्थमिति विमर्शः । यथा बुद्धेः उद्भवो भवति तदर्थमिन्द्रियाणि सृष्टवान् । इन्द्रियैः कर्मकरणे च तैः कर्मभिरु- द्भवो जन्मान्तरं च भवति । चकारादन्यान्यपि प्रयोजनानि इन्द्रियाणां सूचयति । विपयास्तैरेव ज्ञायन्ते क्रियन्ते च । इन्द्रियैरेव भगवत्सेवा भवति । इन्द्रियैरेव च , श्रीविद्यलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तदा बोधयांचकुरिति तदर्थः । जीवसंबन्धित्वेनेति । तथा च जीवानामालोचनसिद्ध्यर्थ तथेत्यर्थः । तत्रेति चतुणां जीवसंवन्धित्वकरणे इत्यर्थः । मात्रा इति मीयन्ते इति माः प्रायन्त इति त्राः, उभयत्रापि चाहुलकात् कर्मणि किप, आकारान्तौ शब्दो, ततो माश्च नाथेति द्वन्द्वः । ज्ञानक्रियेति ज्ञाने क्रियायां च विषयत्वेनोपयोगिन इत्यर्थः। फलत्वेनेति भवादित्रयं युद्धेः फलं मात्रासंग्रहणकार्यमित्यर्थः । कल्पनाय चेत्यत्राकारप्रक्षेपामाव- माश्रित्याहुः नानाविधेति । बुद्धिसिद्धयर्थमिति इन्द्रियसृष्टेः केवलं भवार्थत्वेन कयन- मप्रयोजनकं स्यात् अत उत्तरोत्तरं सापेक्षत्वं ज्ञायते, तथा हि बुद्धिविचारायं बुद्धिसृष्टिः बुद्धर्ज्ञानेन्द्रियजन्यत्वेनेन्द्रियसापेक्षत्लादिन्द्रियष्टिः, इन्द्रियाणां मनःसहकृतानामेव कार्य- क्षमत्वेन मनःसापेक्षवान्मनःसृष्टिः, 'अनेन प्राणाः' इति श्रुतौ मनसः परंपरया प्राणपोपित. त्वकयनेन प्राणसापेक्षत्वात् प्राणष्टिः, अतो बुद्धिसिद्ध्यर्थमिति विमर्श इन्द्रियादिविमर्श इत्यर्थः । भस्मिन् पक्षे भवाय युयुद्धयार्थमित्यर्थः । इन्द्रियाणामुद्भवार्यकत्वं जन्मान्तर- सिद्धार्थकत्वं चोतं तद्विशदयन्ति इन्द्रि रिति । अन्यान्यपीति मात्रासंग्रहः आत्मरुप- ·५४ , श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ.३८ श्लो.२ नानाविधकल्पना भवति, मोक्षश्च योगादिद्वारा । तथा आत्मने आत्मार्थ मनः सृजति । 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन' इति श्रुतेः । इन्द्रियाणां च प्रवृत्त्यर्थं मनसः सृष्टिः । प्राणानां प्रयोजनमाह अकल्पनायेति । प्राणा हि कल्पनां दूरीकुर्वन्ति । सर्वमेकतामापादयन्ति । यदि प्राणा न भवेयुः तदानादिपरिणामप्रदर्शनेन सर्वस्यापि जगतः प्रलये एकताबुद्धिर्न स्यात् । क्रियाशक्तिश्च तत एवेति सर्वत्र हेतुभूताश्च । 'भन्नेन प्राणाः प्राणैर्वलम्' इत्यत्र 'प्राणैर्मनो मनसश्च विज्ञान विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः' इति निरूपितम् । स क्रमोनापि ग्राह्यः । एवं सर्वोपयोगार्थ यतो भगवांश्चतुष्टयमुत्पादितवान् । अनेनैव सर्वानुपपत्तिः परिहर्तव्येति शुकहृदयम् ॥ २॥ । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भगवत्सेवा अकाराप्रश्लेपप्रश्लेषाभ्यां नानाविधकल्पना मोक्षश्चेत्यर्थः । इन्द्रियाणां च प्रवृत्त्यर्थमिति अयमपि विमर्श इत्यर्थः । तस्मिन् पक्षे आत्मना इन्द्रियाणामावृतचक्षुषां बुद्धिद्वारा खात्मनि प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । एवं मनःपोषार्थं प्राणसृष्टिः आत्मदर्शनार्थ मनःसृष्टिरुक्ता, तच्चात्ममात्रगामित्वे भवति । अतो मनसः आत्ममात्रगामित्वार्य प्राणसृष्टिरित्या- शयेनाहुः प्राणा हीति । एकतापादनेन मनसः कल्पनां दूरीकुर्वन्ति, तदा बलादिक्रमेण मनीपासिद्ध्या मनः सर्वकल्पनारहितं पुष्टं सत् आत्मगामि भवति, तदा अकल्पनाय कल्पनाराहित्यायेत्यर्थः । सर्वमिति । सर्वं सर्वगामि मनः एकतामापादयन्त्यात्मगामि कुर्वन्तीत्यर्थः । अन्नादीति । अन्नं पृथिवी । तथाच पृथिव्यादीनां ये परिणामा घटपटा- दयस्तेषां प्रदर्शनेन तत्तद्विपयकमनोवृत्त्या मोक्षदायां सर्वस्यापि जगत: आत्यन्ति- कप्रलये सत्येकतावुद्धिरात्ममात्रविषयिणी बुद्धिर्न स्यादित्यर्थः । सर्वत्रेति भुक्तौ मुक्तौ चेत्यर्थः। भुक्तिसाधकत्वं व्युत्पादयन्ति क्रियाशक्तिश्चेति प्राणेभ्य एव क्रियाशक्तिरतो मोग- साधका इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षऽकारप्रक्षेपाभावेन कल्पनाय सामर्थ्यायेत्यर्थः । मुक्तिसाधकत्वं प्रमाणेनाहुः अन्नेनेति । अस्मिन् पक्षे अकल्पनाय न कल्पना यत्र तादृशाय मोक्षायेत्यर्थः । अनेनैवेति प्राणपोषित्तमनःप्रवृत्तेन्द्रियोद्भूतबुझ्या पर्यालोचनेनेत्यर्थः । आलोचनं त्वत्र पूर्व- पक्षवादीत्यारग्य बोधयतीत्यन्तेनोक्तमेव । युक्तिस्तु लौकिकत्वान्न वक्तव्येत्येवकारः । इदमेव नियन्धे निरूपितं 'लौकिकं चेद्युक्तिसिद्धं कर्तृत्वादि भवेद्धरेः । अलौकिकस करणायशो जातमलाकिकम्' इति । हरेः कर्तृत्वादि लौकिकं लोकसिद्धप्रकारकं चेद्भवेत्तदा युक्तिसिद्धं युक्तिगम्यं भवेत् , तदा तत्र युक्तिर्वक्तव्या मवेत् इत्यर्थः । अलौकिकस्य स्वरूपस्यैव सर्वरूपेण भवनरूपालौकिकप्रकारकस जगतः करणादलौकिकं वेदातिरिक्तप्रमाणागम्यं यशो जातम् । ठौकिकप्रकारेण करणालौकिकं यशः स्यात्तदा युक्त्या काव्यवत्तनिरूपणं स्यात् । अलौकिक- प्रकारेण करणादलाकिकं यशो जातं तच वेदातिरिक्तप्रमाणागम्यमतो योनिरूपकेऽस्मिन्न- ध्याये श्रुतिवाक्यशेप एव 'जय जय जयजाम्' इत्यादयोऽाविंशतिः निरूपिता इतिमावः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अयमर्थः खेनैव परिहत इति कदाचिच्छवा स्यात् तत्परिहारार्थमाह सैपा युप- निपनामीति । सैपा थुपंनिपंद्राह्मी पूर्वपां पूर्वजैधृता। श्रद्धया धारयेद्यस्ता क्षेमं गच्छेदकिंचनः॥३॥ इयमुपंनिपत् ब्रह्मविद्याप्रतिपादिका श्रुतिः । ब्राह्मी ब्रह्मणैवं प्रतिपादिता । अत्र प्रमाणं सा प्रसिद्धा । युक्तश्चायमर्थः । न ह्यन्य इममय परब्रह्मणो निर्वक्तुं शक्नोति । उपनिपच्छब्देन च ब्रह्मविद्या निरूप्यते । 'उपोपसर्गः सामीप्ये तत् प्रतीचि समाप्यते । त्रिविधस्य पदर्थस्य निशब्दोऽपि विशेषणम्' ।। 'षद विशरणगत्यवसादनेपु' इत्यनुशासनात् । जीवात्मानं परब्रह्मनयनाथ पूर्वभावाद्विशीणं कृत्वा ततः संघातात्केवलंमुद्धृत्य ब्रह्म प्राप- यित्वा तत्रैव तमवसादयतीति । यथा सर्वोऽप्यशः विशीर्णो भवति । यथा वा सर्व- भावेन तं प्राप्नोति । यथा वा कदाचिदपि ततो न निवर्तते से निशब्दार्थः । एतादृशी ब्रह्मविद्यैव भवति । तथात्रापि सर्वानुपपत्तिपरिहारं कृत्वा वेदान् ब्रह्मप्रतिपादकान् कृत्वा ब्रह्मणि संयोज्य तत्रैव पर्यवसितान् करोतीति । इदं वाक्यं तादृशार्थप्रतिपादकत्वेनानु- पपत्ति परिहत्य सिद्धान्तं स्थापयतीत्युपनिपत्प्रतिपादकखादुपनिपत् । तर्हि मदन्तःकरण- श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवलमकृतलेखः। सैपेत्यस्यामासे आहेति परम्पराकथनपूर्वकमस्य क्षेमप्राप्तिसाधनत्वमाहेत्यर्थः । स्वक- पोलकल्पितत्वेऽनेन क्षेमप्राप्तिर्न स्यादितिभावः । सैपेत्यत्र । इयमिति पूर्वलोके अत्र पूर्वपक्ष- वादीत्यारम्य पोधयतीत्यन्तार्थसूचकं शुकस्यान्यस्य वा वाक्यमित्यर्थः। उपनिपद्विशेपणत्वा- स्त्रीत्वम् । अत्रेति ब्रह्मणा प्रतिपादितत्वे इत्यर्थः । अयमर्थ इति प्राप्रतिपादितत्वरूपोर्चा युक्तश्च । तब हेतुः न घन्य इति ब्रह्मणोन्य इत्यर्थः । उपनिपच्छन्देन चेति उपनि- पत्वेन ब्रह्मविद्यात्वमपि पूर्वोक्ते प्रमाणमिति चकारः । तया च तच्छब्देन हिशब्देन उपनि- पन्छन्देन च प्राशीत्वे प्रमाणमुक्तमित्यर्थः । तत्मतीचीति तत्सामीप्यं प्रतीचि प्रत्यगात्मनि समाप्यते तत्र पर्यवसन्नं भवति प्रत्यगात्मनः समीपे इत्यर्थः । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्' इति कठंश्रुतेरितिभावः । परब्रह्मनयनार्थमिति परब्रह्मणि तत्समीपे नयनार्यमित्यर्थः । सप्तमी शौण्डैरिति योगक्मिागात् समासः । तधात्रापीति श्रुत्यर्थरूपा श्रुतिपु विद्यमाना ग्रमविया जीवस्य पदधात्वर्थवयं करोति तथास्मद्वाक्येपि विद्यमानो वाक्यार्थो वेदानां पद- यात्वर्थप्रयं करोति । अनुपपत्तिपरिहारादिकमस्मान् योधयतीति ज्ञानकर्मा करोति पट फरोतीत्सनापि 'नासतो विद्यते मावः' इतिवाक्यान्मृत्तिकायां विद्यमानमेव घटमस्मदज्ञान- विपर्य करोतीत्यर्थः । तथाच घटज्ञानं करोतीत्येव पर्यवसन्नमिति मायः । वाक्यस्योप- निपत्त्वमुकं साधयन्ति इदं वाक्यमिति । सिद्धान्तमिति वेदानां प्रद्यणि संयोननं तव पर्यवसानं घेत्यर्थः। तद्दीति उपनिपदो प्रमप्रतिपादितत्वे प्रक्षण एवान्तःकरणे स्थिता ·'श्रीसुबोधिनी [भा.कं.१०२.अ.३८लो.३-४ स्थिता इयमनुपपत्तिः कथं गच्छत्तीत्याकाङ्क्षायामाह पूर्वेपां पूर्वजैर्धतेति धारणे संमतिः । एतादृशीं श्रद्धयायोधारयेत् स त्वकिञ्चनःसन् क्षेमं गच्छेत् सर्वसन्देह- निवृत्त्या भगवन्तं प्रामुयात् । अतः सर्वे संदेहाः उपनिपदर्थविचारेणैव निराकर्तव्या इति सिद्धान्त उक्तः ॥३॥ स विचारो राज्ञा कर्तुमशक्य इति सर्वश्रुत्यालोडनं महतामपि दुर्घटमिति कृपया खयमेव पूर्व विस्तरेण निर्णीतमिममर्थ वक्तुं प्रतिजानीते अत्र ते वर्णयिष्यामीति । अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादमृपारायणस्य च ॥४॥ गाथा पूर्ववृत्तान्तप्रतिपादिका वाक्यपरम्परा, साश्रुतिगीतारूपा। तत्रापि प्रमाणमाह नारायणान्वितामिति । आदिनारायणेन लक्ष्मीभुजान्तरगतेन उदारगुणवारिधिना संस्थापितोदरजगता शयानेनान्विता । तत्प्रयोधनार्थमेव प्रवृत्तेति । अयमप्यर्थः कुतो ज्ञात इत्याकाङ्क्षायामाह नारदस्य च संवादमृपेर्नारायणस्यचेति । अत्र ते वर्ण- यिष्यामीति पूर्वेणैव संवन्धः । महता कृते निर्णये निरुक्ते च सर्वेषां संदेहनिवृत्ति- भवति । न तु येनकेनचिदुदाहृते । अत एतदर्थं संवादं च कथयिष्यामि । चकारात्तेन प्रोक्तं जनलोकसंवादं चोदाहरिष्यामीति ज्ञापितम् ॥ ४॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । सती तदन्तःकरणस्थितामनुपपत्तिं परिहरिष्यति मदन्तःकरणस्थितानुपपत्तिस्तु ब्रह्मणोपदिष्ट- स्वाभावात्कथं गच्छतीत्याशक्य ब्रह्मणः सकाशादन्येषामपि धारणमाहेत्यर्थः । तथाच । पूर्व ब्राह्मी ततोऽन्यैधृता एवं परम्परया स्वय्यपि सैवागताऽनुपपत्तिपरिहारं करिष्यतीति भावः । धारण इति एतदुपनिपद्धारणे सति श्रुतीनां संमतिर्भवति । एकवाक्यता ज्ञाता भवती- त्यर्थः । एवमुपनिषदः परंपरासिद्धत्वमवान्तरवाक्यार्थ उक्तः । महावाक्यार्थमाहुः एता- दृशीमिति । स त्विति धारकः, अकिंचनो न विद्यते भगवट्यतिरिक्तं किंचन यस्य तादृशः सिद्धान्तपरिज्ञानाद्भवति । अतः क्षेमं गच्छेत् । अधारकस्तु बुद्धिपरिभ्रमणात्तथा न भवति इति तळ्यावृत्त्यर्थं तुशब्दः । अत इति धारकस्य संदेहनिवृत्तिद्वारा क्षेमप्राप्तिकथनादित्यर्थः । स्वयमेवेति प्रतिजानीत इत्यनेनान्वयः । विस्तरेण निर्णीतं सनन्दनादि- मिरिति शेपः। अत्र ते इत्यत्र । तत्रापीति वक्ष्यमाणश्रुतिगीताया गाथात्वे प्रमाणं भगवद्वो- धनार्य प्रवृत्तत्वं पूर्ववृत्तान्तवोधकवाक्यैरेव भगवत्प्रयोधो भवतीति भावः । वक्ष्यमाणग्रन्थस्य श्रुतिगीतेति रुढं नाम ज्ञेयम् । लक्ष्मीति स्वसृष्टमिदमिति श्लोके शक्तिसाहित्यगुणकरणक- पोधनजगत्यानशयनानामुक्तत्याद्विशेपणचतुष्टयमुक्तम् । संस्थापितेति संस्थां लयं प्रापितं उदरस्थितं जगधेनेति समासः । उदरस्सं जगत्सूक्ष्मरूपं कृतमित्यर्थः ।

·श्रीविट्टलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । संवादार्थ कथाप्रस्तावनामा एकदा नारदोलोकानिति । एकदा नारदो लोकान्पर्यटन्भगवत्प्रियः। सनातनमृपिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५॥ लोकपर्यटनेनास्याः श्रवणे अधिकारनिरूपिका शुद्धिर्भवतीति सूचितम् । एकदेति कालस्तत्र न नियामकः । नारदस्य पर्यटने हेतुमाह भगवत्प्रिय इति । क भगवतो माहात्म्यं ज्ञातं . भवति क भगवानिति प्रियान्वेपणार्थं परिभ्रमतीत्यर्थः । एवमेव च परिभ्रमणं कर्तव्यं यथा कौण्डिन्येन कृतम् । ततो भगवद्रूपं भगवत्प्रतिपादकं च नारा- यणमपिं पदरीनाथं द्रष्टुं नारायणाश्रमं ययौ पदरीस्थाने समागतः ॥ ५॥ स्थानस्याप्युत्कर्षमाह यो वै भारतवर्पऽस्मिन्निति । यो ये भारतवर्षेऽस्मिन्क्षेमाय खस्तये नृणाम् । :: धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः ॥ ६ ॥ अस्मिन् भारते कर्मभूमौ एकेनापि तादृशं कर्म क्रियते येन जगदेव प्रलयं याति । अतस्तस्य रक्षा दुर्लभेति स्वयं तत् क्षेमाय उत्तरोत्तरकल्याणसिद्धये च सर्वेपा- मेव नृणां आकल्पात् कल्पप्रभृति तप आस्थितः ॥ ६॥ तत्रापि तपःकुर्वाणं कार्यान्तरव्यग्नं एकान्तस्थितं प्रष्टुमशक्त इति सुगमावस्या निरूपयति तत्रोपविष्टमृपिभिरिति । तत्रोपविष्टमृपिभिः कलापग्रामवासिभिः। परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥७॥ उपविष्टत्वादवैयग्र्यं कलापग्रामः सर्वविद्यानिधानभूतः कलाः पातीति ग्रामस्तेपामपि समूहरूपः सर्व एव कलापा इति । तैर्वेष्टित इति बहिःसत्त्वावस्था प्रति- श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः। एकदेत्यत्र । भगवत्प्रतिपादकमिति भगवान् वेदस्तत्प्रतिपादकम् । मबद्रष्टा- रमिति ऋषिपदस्सार्थ उक्तः । यो वे इत्यस्यामासे स्थानस्यापीति दृश्यस्य नारायणस्य तदाश्रमस्स सानस चेत्यपिशब्दः । तत्क्षेमायेति ताशकर्मणः सकाशाद्रक्षा क्षेमः, उत्तरोत्तरकल्याणसिद्धिः स्वस्तिरिति मूलोक्तक्षेमस्खस्त्योविभेद इति भावः । एताशनारायणस्साश्रम इति स्थानोको वाक्यतात्पर्यायः आमास उक्तः सोन्यते तत्रापीति स्थानोकपि सतीत्यर्थः । कार्यान्तरव्यग्रमिति लोकानां क्षेमखस्तिसंपादने व्यामित्यर्थः । ... तमोपविष्टमित्या उपविष्टत्यादयग्यम् । ऋपिमिः परीतलादेकान्ता- भायः भाषीणां कलापमानयासितफयनाचारशवेष्टितत्वकयनेन सत्तस पहि-प्राकट्यप्रति- - सुपो.

·५८ श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८. श्लो. ५-९. पादिता । ततः स्वयं प्रणतः सन्नपृच्छत् । इदमेव यत्त्वया पृष्टम् । कुरूद्वहेति विश्वासार्थ माहात्म्यम् ॥७॥ तस्मै यवोचद्भगवा-पीणां शृण्वतामिदम् । यो ब्रह्मवादः पूर्वेपां जनलोकनिवासिनाम् ॥८॥ अत एव तस्मै नारायणो वृत्तान्तमवोचत् । ऋषीणां शृण्वतामिति अति- प्राकट्यात् निःसन्दिग्धता निरूपिता । तस्मा अपि भगवानिदमेव पूर्व निरूपितवान् ॥८॥ ततः संक्षिप्तत्वात् यदा नारदस्यापि सन्देहो न गतः तदा नारायणः पुरावृत्तमाह स्वायम्भुवेति । श्रीभगवानुवाच-खायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत्पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९॥ पूर्व जनलोके ब्रह्मसनमासीत् । यथा कर्मसत्रं सप्तदशावरास्तुल्यफला- स्तुल्यसाधनाश्च अहमहमिकया प्रधानगुणभावमाश्रित्य कर्म कुर्वन्ति, एवं निःसन्दिग्ध-. ब्रह्मज्ञानार्थं सर्व एव निर्णयार्थ प्रवृत्ताः तेषां विचारो ब्रह्मसत्रम् । तन्जनलोके आसीत् । महापर्यन्तं कर्मफलमेवेति शुद्धब्रह्मविचारो न भवतीति जनलोकग्रहणम् । वायम्भुवेति संयोधनं विश्वासार्थम् । न स्थानोत्कर्षमात्रेण विचारः समीचीनो भवतीति विचारकाणां जन्मकर्माद्युत्कर्षमाह तत्रस्थानामिति, तत्रैव तिष्ठन्तीति कर्मसंवन्धिदोपाभावस्तेपा- मुक्तः । मानसानामिति ब्रह्मणो मनसा उत्सन्नानां सनकादीनाम् । अनेन जन्मोत्कर्षः सूचितः । तेषां कर्माह मुनीनामिति मननशीलानाम् । ऊर्ध्वरेतसामिति ब्रह्मविद्याया अधिकारः॥९॥ नन्वहं कथमिममर्थं न ज्ञातवान् तत्राह श्वेतद्वीपं गतवतीति । श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । पादनात्तपोवस्थामाव उक्तः । सत्त्वस्यान्तःस्थितावुपदेशादिकं रजःकार्य न स्यादत एव तपोवस्थायां नोपदेशादिकमिति भावः । कुरूद्धहेतीति । विवक्षितार्थविश्वासार्थ राज्ञो माहात्म्यं कुरूद्वहेतिपदेनोक्तमित्यर्थः । अत एवेति । विश्वासस्स दुर्लभत्वादेवेत्यर्थः । उत्तरार्धार्थमाहुः तत इत्यारम्याह इत्यन्तेन । ब्रह्मणो निर्झरार्थं वादो यत्र तादृशो विचारः पुरावृत्तस्तमाहेत्यर्थः, तथा च मूले 'भगवानिदमवोचत् तावता संदेहानिवृत्ती यो ब्रह्मवादः पुरावृत्तस्तमवोचदित्यर्थः । वायम्भुवेत्यत्र सप्तदशेति 'चतुर्विंशतिपरमाः सप्तदशावरौ' इति श्रुतेरिति भावः । जन्मकर्माद्युत्कर्पमिति जन्मकर्मणोरादिभूतं दोपामावरूपमुत्कर्पमित्यर्थः । .

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते । तत्र हायमभूत्पश्नस्त्वं मां यं परिपृच्छसि ॥१०॥ क्षीरोदस्थानं भगवतोऽनिरुद्धस्य क्रीडासाधनम् । तत्र श्वेतद्वीपपतिं द्रष्टुं त्वयि गते ब्रह्मवादः सुसंवृत्त इति संवन्धः । अनेन सर्वे स्ववस्थामे यदा स्थिताः तदा ब्रह्मवादोऽजायत इत्यपि सूचितम् । पूर्वलोकानां स्थितत्वात् कर्मिणः सुखिनः । भक्तो अपि भगवदर्शनं कुर्वाणाः यदा सुखिनः तदा ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः ब्रह्मनिरूपणार्थ वादो वीतरागा कथा यत्र तादृशो विचारः सम्यनिष्पन्न इत्यर्थः । ननु तदपि स्थानं स्थाना- न्तरतुल्यमिति कथं तत्र निर्णय इति चेत् तबाह श्रुतयो यत्र शेरत इति । श्रुतयः सर्वत्र भ्रमणं कृत्वा शयनार्थं तत्र गच्छन्ति । अतस्तासामपि विश्रामस्थानमिति तत्र स्थिताः श्रुतयः स्वाभिप्रायं निवेदयन्तीति श्रुत्यमिमानिनीनां देवतानां मूर्तिधराणां श्रुतीनां वा विचारे वाक्यं संवादीति तबत्यो निर्णयः अवाधितः । ननु तत्रत्यानां श्रुत्यभिप्रायपरिज्ञानान्निःसन्देहानां विचार एव कथं घटत इति चेत् तबाह तत्र हायमभूत्पन्न इति । तत्रैव ह निश्चयेन अयं प्रश्नोऽभूत् तथाप्ययं विचारः अपेक्षित इति विचारस्योत्तमत्वमुक्तम् । यन्मां त्वं परिपृच्छसि 'कथं चरन्ति श्रुतयः' इति । अत एव प्रश्नो न निरूपितः॥ १० ॥ ननु प्रश्ने अज्ञोधिकारी उत्तरे च सर्वज्ञ इति कथं तत्र संवाद इति चेत् तबाह तुल्यश्रुततपाशीला इति । तुल्यश्रुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः। अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूपवोऽपरे ॥ ११ ॥ तुल्यमेव श्रुतं अध्ययनं तपः शीलं च येपाम् । त्रयं समानमदृष्टजनकम् । श्री विट्टलेशरायाएमजश्रीवल्लभकृतलेसा । श्वेतद्वीपमित्यत्र पूर्वलोकानामिति । 'यो ये भारतवर्षे' इत्यनेन लोकानां स्थिति- सूचनात् भगवत्संपादितक्षेमेण पूर्वलोकानां स्थितत्वाद्रक्षितत्वात् तत्र कर्मकुर्वाणाः सुखिन उत्तरोत्तरस्वस्तिमन्त इत्यर्थः। भक्ता अपीति एतच्लोके नारदस्य भगवद्दर्शन- कपनादिति भावः । ज्ञानिनां वधुना निर्णयस्साजातत्वान सुखमिति द्वयोरेव सुखमुक्तम् । पीतेति तत्त्वबुभुत्सोः कथावाद इत्युक्तरिति भावः । तत्र हायमित्ससामासे तबाहेति तत्र इति संदेदे सति तादृशानां विचारमाह तेन ताशानां विचाराधिकारसूचनेन विचारसोत्तमत्वमुक्तं भविष्यतीति मावः । तुल्येत्यस्सामासे तन्नेति तुल्येविसर्थः । व्याख्याने अष्टजनकमिति अग्रिमविशेषणोक्तमावजनकमित्यर्थः, तया च विशेषणयोतुहेतुमद्भाप इति भावः।

·- श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.३८ को.१०-११ एकतराभावेऽपि । शिष्टमप्रयोजकं स्यात् । तुल्यस्त्रीयारिमध्यमा इति । अन्तःकरण- शुद्धिर्ब्रह्मज्ञानौपयिकी । एवं दृष्टादृष्टप्रकारेण येऽधिकारिणः तेषां मध्ये एकं प्रवचन- कारं चक्रुः। प्रकर्पण वचनं सिद्धान्तनिरूपणरूपं वचनं यस्येति । अपरे च शुश्रूपवो जाताः । 'भावृत्तिरसकृदुपदेशात्' इति न्यायेन ब्रह्मविचारावृत्ति कुर्वन्तो जाता इत्यर्थः ॥११॥ तत्र सनन्दनो वक्ता सनकादयः श्रोतार इति । सनन्दन आह । संदिग्धार्थनिर्णयार्थ श्रुतीनां वचनानि । तत्तस्य च प्रसङ्गार्थ खयमाह द्वाभ्याम् । वेदवाक्यैरेव वेदार्थनिर्णय इति मतम् । संदिग्धेषु वाक्यशेषादिति न्यायात् सर्वेषु वेदेषु तत्त्वनिरूपणप्रकारेणाप्टा- विंशतिधा भिन्नेषु तत्तत्संदेहनिवृत्त्यर्थ वाक्यशेपरूपाः एतेष्टाविंशतिश्लोकाः । तेषां प्रकरणं नास्तीति तत्तत्प्रकरणेषु न पठिता इति अनारभ्याधीतानामपि निर्णायकत्वात् सर्वतत्त्वरूपे भगवति शयाने शुद्धरूपेणास्फुरणदशायां मुख्यस्फुरणार्थ तत्त्वमेदनिर्णयान्वदन्तः प्रकृते तात्पर्यरहिता चोधनमेव तात्पर्यविपयं ज्ञातवन्तः । नटा इच रसाभिनयेन अर्थनिरूपको शब्दार्थरूपी वेदभगवन्तौ यथोचतुः तनिरूपयितुं तादृशीमवस्थां निरूपयति । श्रीविडलेशरायामनश्रीवल्लभकृतलेखः । आवृत्तिरिति कथं संवादः संभवतीत्याभासोक्ताशङ्कायामिति न्यायोक्तप्रकारेण संभव- तीत्युत्तरं पर्यवसन्नं तथा च मूल एवं चक्रुः आवृत्त्यर्थमिति शेपः । तत्तस्य चेति । तदस्म- दुक्तमेव सिद्धान्तमाहेत्यन्वयः । तस्य निर्णयस्य प्रसङ्गार्थ चेत्यर्थः । तत्त्वेति तत्त्वानि भग- वद्भावरूपाणि भगवत्कारणतारूपाणीति व्यवस्थापितम् । तथा च भगवत्कर्तृत्वनिरूपक- त्वात् वेदा अष्टाविंशतिविधा इत्यर्थः । तेपां प्रकरणमिति तत्प्रकरणं तेषां नास्ति तद्देशे पाठे प्रयोजनं नास्तीति यावत् । अतस्तद्देशे न पठिता इत्यर्थः । असंनिहितानां कथं तच्छेपत्वमित्यत आहुः अनारभ्येति । प्रकरणे पाठाभावेपि तत्तत्संदेहनिवृत्त्यर्थत्वेन तत्तद्वा- क्यशेपत्वं वर्णताया इव त्वर्थत्वमित्यर्थः । सर्वेति सर्वाणि तत्त्वानि रूपेखरूपे यस्य तादृशे शयाने सतीत्यर्थः । अधुना तत्त्वानि स्वरूपनिष्ठान्येव जातानीति भावः। शुद्धति कारण रूपेणेत्यर्थः । हेतौ तृतीया। कार्यरूपमापीयकारणरूप एव जात इति हेतुनाऽस्फुरणमित्यर्थः । मुख्येति जगत्कर्तृत्वस्य मुख्यलक्षणस्य स्फुरणार्थमुद्दोधार्थ तत्त्वभेदनिर्णयान् वदन्तो वाक्यशेषात् एवं ज्ञातवन्तः इत्यन्वयः । प्रकृते इति विधेरिव स्वार्थे तात्पर्यासंभवात् बोधन एव तात्पर्य जानन्ति अस्माभिरेवं तद्धर्मनिरूपणेनोरोधितो भगवान् सृष्टिं करिष्यति तदर्थ स्वप्रतिपाया कारणता भगवते वोधनीया । श्रुतिषु तु सा प्रतिपाद्यत्वेन सिद्धैवास्ति इति स्वार्थे तात्पर्यरहिता इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः नटा इवेति । यथा नटा रसाभिनयेन द्रष्टुं टनिष्ठरसयोधने तात्पर्ययुक्ता न तु स्वस्य रसानुभवे तेषां तात्पर्य, तथा वाक्यशेपा अपि भगवतः स्वप्रतिपाद्यार्थयोधने तात्पर्ययुक्ता न तु स्वार्थे इत्यर्थः । वेदभगवन्ताविति वेदानां ·.. 1 श्रीविठ्ठलेंशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। नाप्येतावता सर्ववेदसन्देहनिवृत्तिः किन्तु केपांचिदेव परार्थ प्रवृत्तानां वेदानां चोधक- मेतदिति ज्ञापनार्थ वेदानां वैतालिकत्वं भगवतो राजत्वं च दृष्टान्तेन - निरूप्यते । तेन निर्णायका अपि अदूरविप्रकणैव स्वप्रकरणसन्देहं वारयन्ति न तु भगवन्तं दृष्ट्वेति सूचितम् । वेदतत्त्वानां निवृत्तिरूपत्वं वक्तुं भगवतः पूर्वावस्था निरूप्यते वसृष्टमिदमापीयेति । सनन्दन उवाच-स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः। तदन्ते वोधयांचक्रुस्तल्लिङ्गः श्रुतयः परम् ।। १२ ।। सृप्टेरनादित्वं वक्तुं स्वसृष्टमिति । इदं जगत् परिदृश्यमानं तस्य सर्वतः पानं पूर्व- सृष्टान् सर्वान्मुक्तान् विधायाने स्वस्य कर्तव्यामावमिव ज्ञापयन् शयान एव भगवान् स्थितः, ततो वेदाः सृष्टौ तत्वभेदं विस्मृत्य तिष्ठतीति सदुक्तिभिः निःसन्देहप्रतिपादकै- बोधयन्त इव जाताः । ननु कालात्मिकैव शक्तिः प्रबोधिका वर्तते किं वैदैरिति चेत् तबाह शक्तिभिः सहेति । ततस्तदन्ते शयनान्ते प्रबोधसमये, अन्यथा चोधनमपराधायेति । ततल्लिङ्गः तत्त्वान्येव भगवतो लिङ्गानि तानि वीर्यापरनामानि भगवन्तं लीनमर्थ गमयन्तीति तैरेव योधयांचक्रुः। यत एताः श्रुतयः श्रवणमात्र- '.. .. - श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेखः । सदशत्वात् केवलानां वचनासंभवेन तत्प्रतिपाद्यरूपो भगवानप्यभिमानिव्यपदेश इतिन्यायेन चाक्यान्युक्तवानिति भावः । तन्निरूपयितुमिति वेदभगवतोर्वाक्यं निरूपयितुमित्यर्थः । अग्रिमश्लोकार्थमाहुः नापीति । परार्थमिति स्वार्थे तात्पर्यरहितानां सिद्धार्थ- प्रतिपादकानामुपनिपदामित्यर्थः । बोधकमिति राजा प्रबुद्ध्य जगत्पालनं करोत्वित्याशयेन वैतालिकाः प्रबोधयन्ति, पालनं तु राजाधीनमित्यर्थः । निवृत्तिरूपत्वमिति सृष्टिवन्ध- मोक्षभेदेन द्विविधा इति तृतीयस्कन्धे व्यवस्थापितम् । शक्तिभिः सह शयानो भक्तसहितो भगवान् मोक्षोपयोगिनीं सृष्टिं करिष्यतीति वेदप्रतिपादितानामेपां तत्वानां निवृत्तिरूपत्वं मोक्षोपयोगिसृष्टिनिरूपकत्वमित्यर्थः । खसृष्टमिदमित्यत्र नन्विति । तत्राहेति शक्तिसाहित्यमाहेत्यर्थः । शक्तिभिः सहितो लक्ष्मीभुजान्तरगतो भगवान् कालेन प्रयोधयितुमशक्यः किं तु श्रुतयो यया ययु- रित्यत्र श्रुतीनां मनोरयान्तानन्दप्राप्तिकथनादत्यन्तर दैरेव चन्दिभिरिव प्रबोधनीय इति भावः । कालस्यापि प्रलय कयने तदा वेदानामपि स्थितिर्न स्यात् , तदन्ते प्रबोधसमय इत्यनेन कालस स्थितिकथनाय । तानीति वीर्यापरनामानि तत्त्वानि प्रयोजककणि ब्रह्मणि लीनं जगद्रपमध प्रयोज्यकर्तारं भगवन्तं कर्म गमयन्ति । भगवद्वीयैरव जगतो भगवत्प्राप्तिर्भवतीति यावत् । इति हेतोर्मोक्षमृष्टयर्थं तैरेय प्रयोधनमित्यर्थः । श्रयणेति ।

·: श्रीसुपोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ श्लो.१२-१३ रूपाः, नंतु प्रत्यक्षदर्शिन्यः। तत्रापि न साक्षाद्वोधनं किन्तु चोधकमेवोपस्थापयन्ति ॥१२॥ एतासां श्रुतीनां पुनः स्वतत्रतयान्यार्थप्रतिपादकत्वे एतद्विचारोऽपि कर्तव्यो भवेदिति नैपां प्रकरणरूपेण योधनमिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह यथा शयानमिति । यथा शयानं सम्राजं घन्दिनस्तत्पराक्रमः। प्रत्यूपेऽभ्येत्य सुश्लोकैर्योधयन्त्यनुजीविनः ॥ १३ ॥ तेपामनुवादकत्वात् न खातव्येण प्रतिपादकत्वम् । तथैताः श्रुतयो भगवन्तमेव तत्कृतान् पराक्रमान् श्रावयन्ति । तत्र हेतुमाह पन्दिन इति । प्रबोधनाधिकारिणस्ते विद्योपजीविनश्च । तत्त्वविद्या उपजीव्यैव अधिकफलनिर्णयार्थ प्रवृत्ताः । प्रबुद्धो भगवान् कदाचित्साक्षात्कृतो भवेत् कदाचित्स्वानन्दं वा प्रयच्छेदिति तासामप्यमिलापा । ताः पूर्ववृत्तान्तमेव जानन्ति नानिमवृत्तान्तमिति ज्ञापयितुं त्रिंशन्मुहूर्ते अहोरात्रे मुहूर्त- . द्वयात्पूर्वमेव समागताः तावदेव बोधयन्ति । यतस्ते अनुजीविनः सेवकाः तदप्रबोधे तासां खरूपनाश एव स्यादिति सूचितम् । श्रुतयश्च प्रथमनिःश्वासोद्गता इति केचित् । न दृष्टान्तादिना विरुध्यते परं ताः पृथगेव तिष्ठन्ति दृष्टान्तानुरोधेन निरूप्यते ॥ १३ ॥ एवं प्रसङ्गमुक्त्वा वाक्शेषरूपेषु प्रथमं प्रकृतिप्रतिपादिकाः श्रुतयः किं स्वतन्त्रतया प्रकृति प्रतिपादयन्ति तथा सति शक्तेदैवताया वा प्राधान्यं स्यात् । आहोखिद्भग- वद्रूपां भगवत्त्वेन निरूपयन्ति, आहोखिजीवधर्मरूपेयं प्रकृतिरिति तेपामेव प्रयत्नेन खरूपज्ञानेन वा निवर्तनीयेति निरूपयन्ति, आहोखिन्निःस्वभावा शशविपाणवत् प्रति- भासत इति, आहोखिदन्तरङ्गा इयं भगवच्छक्तिलक्ष्मीरूपा सत्या, अतस्तस्यामेव स्थितियुक्तेति प्रपञ्चनिःप्रपञ्चयोस्तुल्यतया प्रतिपादयन्ति । एवमनेकविधसन्देहोत्पत्तौ प्रकृतिप्रतिपादिकानां श्रुतीनां निर्णयार्थमाह जय जयेति । श्रीविठ्ठलेशरायास्मश्रीवल्लभकृतलेखः । भगवतो गुणश्रवणमात्रनिरूपकास्तत्संपादिका इत्यर्थः।मात्रपदव्यावर्त्यमाहुः नत्विति प्रत्यक्षदर्शनेन साक्षात्सेवाकयों न वित्यर्थः । तथा सति चरणसंवाहनादिना प्रचो कुर्युरिति भावः । योधकमिति भगवद्वीर्यगुणमुपस्थापयन्त्युद्बोधयन्तीत्यर्थः । एतेन श्रुतयस्तलिङ्गभगवन्तं बोधयन्त्यतो नानिर्देश्यादिविशेषणकं ब्रह्म नापि श्रुतयो गुणवृत्तयः 'इत्युत्तर पर्यवसन्नम्। स्वतन्त्रतयेति एतासां वाक्यशेषत्वमेवेति भावः । यथाशयानमित्यत्र तेपामिति बन्दिनामित्यर्थः। श्रुतीनां विद्योपजीवित्वं विशद- यन्ति तत्त्वेति । उपजीव्यैव श्रुतीनामिति शेषः । अधिकेति । यथा बन्दिनोऽधिक- द्रव्यादिग्रहणार्थ प्रबोधयन्ति तथैता अपीत्यर्थः । अत्राधिकफलखरूपमाहुः प्रवुद्ध इति । 'जय जयेत्यस्यामासे आहेति । एको वाक्यशेपः प्रकृतिप्रतिपादकश्रुतिनिर्णयार्थ .

·भीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। श्रुतय ऊचुः-जय जय जयजामजित दोपगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः। अगजगदोकसामखिलशत्त्यववोधक ते कचिदजयात्मना च चरतोऽनुचरेनिगमः ॥१४॥ यथा 'शर्करा अक्ता उपदध्यात्' 'तेजो घृतम्' इति घृतपदश्रवणेनैव तैलमधुक्षीरादि- निवृत्तिः, एवं भगवत्समीपे मायाखरूपगुणप्रतिपादन श्रवणेनैव सन्देहो निवृत्त इति न पुनस्तत्तत्समनिराकरणा) युक्तयो वक्तव्याः। तथाप्युच्यन्ते । तत्र आदौ प्रकृतिनिराकरणार्थ भगवतः खरूपेण स्थितिं प्रार्थयन्ते । जय जय सर्वोत्कण वर्तखेति वीप्सया सर्वदा सर्वोत्कर्पप्रार्थना, अन्यथा अस्मस्तित्संवन्धिनो हन्युः । अन्यदपि प्रार्थयन्ते जयजा मिति निद्रां सज । ततस्तां मूलतो नाशय येन सम्यक् प्रबोधो भवतीति भावः । ननु तथैवाई एतावत्कालं चशे नीतः कथं हन्तुं शक्येति चेत् तत्राहुः हे अजितेति । वं न केनापि जितः । योगनिद्रा त्वया लीलयैव गृहोता, न तु जीव इव निद्रया अभिभूतः । मगवन्निद्रा माया सैव प्रकृतिरिति खरूपत्रयं एकमेव । अत एव मार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मणा योगनिद्रा स्तुता । अनेन तस्सा जगत्कर्तृत्वं सुतरामेव निवारितम् । स्वमसृष्टिः परं तयां सृज्यते न तु सत्या अग्रे सत्यसृष्टेः उत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यति । नन्वेपा कथं हन्तव्या : यतो गुणवती सुपुप्तौ परमानन्दलक्षणं गुणं प्रयच्छतीति चेत् तबाह दोपगृभीत- गुणामिति, दोपार्थमेव स्वरूपाज्ञानार्थमेव गृहीता गुणा यया । इयमेव खशक्तिद्वारा जीवान् व्यामोहयति । तेषामपि निद्रालस्यादिरूपेण व्यामोहिका वर्तते । तत आह अगजगदोकसामिति स्थावरजङ्गमदेहस्थितानां जीवानामर्थे जीवानां संबन्धिनी वा । थीविट्ठलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेसः । प्रकृतिस्वरूपमाहत्यर्थः । व्याख्याने यथेति शर्करास्तैलायन्यतमेन केनचिदक्ताः कर्तव्याः इतिप्राप्तावनुत्तोपि तैलादिनिरासस्तेजो घृतमितिवाक्यशेपे घृतपदश्रवणेनैव सिद्धस्तथा प्रकृतिस्वरूपं पूर्वोक्तेष्वन्यतममिति प्राप्ती अनुत्तोपि पक्षान्तरनिरासो भगवत्समीपे प्रकृति- खरूपगुणप्रतिपादनश्रवणेनैव सिद्ध इत्यर्थः । अन्यथेति कालान्तरे मगवदुत्कपीमावे प्रकृतिसंवन्धिनो जना उच्छला वेदान्न मन्येरनित्यर्थः । शयनान्तस्सोक्तत्वात् यत्किञ्चिन्नि- द्रात्यागस्तु सिद्ध एवेत्यत आहुः मूलतो नाशयेति । अनेनेति सृष्टेः पूर्वमेव तत्त्यागप्रा- धनया करणत्वस्यैवासंमतत्वे कर्तृत्वं मुतरामेव निराकृतमित्यर्थः । दोपेति पदस्थामासे गुणं प्रयच्छति जीवानामिति शेषः । अतः सर्वानन्ददातृत्वातिष्ठस्विति मायः । व्याख्याने खरूपाज्ञानार्थम् , जीवानामिति शेषः । ननु जीवेषु क्षुद्रा जीवशक्तयो दोषमुत्पादयन्ति नत्वियं मायेत्यत आहुः इयमेवेति ता अपि व्यष्टिरुपा एतस्सा एव शक्तयः इति मायः ।

·६६. श्रीसुबोधिनी .... [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.१४ ननु ममाप्येषा सुखदायिनी अतस्तिष्ठत्विति चेत् तत्राहुः त्वमसीति । यद्यस्मा- कारणात् त्वमात्मनैव समवरुद्धसमस्तभगोऽसि । स एव क्षुद्रादिसुखमपेक्षते निद्रालस्यप्रमादोत्यं यस्य स्वरूपानन्दः सात्त्विकानन्दो न संभवति । योधकत्वं तु तस्या निवर्तितमेव अजितेति पदेन । इष्टसाधकत्वं तु निराक्रियते । त्वमात्मनैव तदपेक्षाव्यति- रेकेणैव सम्यगवरुद्धाः समस्तभगाः अणिमादिसुखानि स्वरूपानन्दाश्च यस्य । अत एव तदपेक्षा केत्यर्थः । ननु सेवार्थ जीवा अपेक्ष्यन्ते तेषां चेन्द्रियवर्गः प्राकृतो भवति तत्प्रकृतिविनाशे सर्वमेव विनश्येतेति बाधकमिति चेत्, तबाह अगजगदोकसामिति स्थावरजङ्गमानामखिलेन्द्रियाणां शत्तयववोधकस्त्वमेव, न प्रकृतिरिति । किञ्च । सुतरां ये ते स्थावरजङ्गमास्त्वदीयाः तेपां त्वमेवोद्बोधकः । प्राकृतानां तु विचारोऽप्यस्ति । ननु प्रकृतेःशे तत्पुरःसरतया वेदा मदोधने प्रवृत्ताः कथं प्रवर्तिष्यन्त इति चेत्, तबाह कचिदिति । निगमो वेदः वामनुचरेदेव । कचिदेवाजया चरतः, सर्वदा आत्मनैव चरतः । चकारादजया चरणदशायामपि आत्मनैव चरसीति सूचितम् । अत एतदर्थमपि अजा न संरक्ष्या । निगम इत्येकवचनात् कश्चिदेव वेदः अजासंबन्धपुरःसरं बोधयति, तत्रापि स्वरूपस्थितस्यैव । नन्वेतादृशमेव वेदो बोधयतीति कुतो नोच्यते । मैवम् । अरूपमस्पर्शमित्यादिश्रुतयः तत्संबन्धाभावमेव प्रतिपादयन्ति, तथान्या अपि श्रुतयः स्वरूपानन्दचोधिकाः सृष्टिप्रतिपादकाश्य केवलनमपरा इत्यग्रे वक्ष्यते । अतो मोहिको शक्तिं नाशयेति प्रार्थना । प्राकृताः श्रुतयः सर्वा भगवन्तमधोक्षजम् । स्तुवन्ति दोपनाशाय तत्राविष्टो भवेद्यथा ॥१॥१४॥ श्रीविट्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इयं माया चिदंशस्य समष्टिरूपस्य शक्तिरत्र श्लोके प्रतिपादितेति ज्ञेयम् । क्षुद्रादिसुख- मिति क्षुद्रादिभिः शक्तिमिः कृतं निद्राथुत्थं तामसम् , आदिपदेन विषयकृतं विपयेन्द्रिय- संयोगजनितं राजसं सुखमित्यर्थः। भगवति मायया दोषोत्पादनासामर्थ्याद अगजगदो- फसामितिपदं देहलीदीपन्यायेनोभयत्राप्यन्वेति न तूत्तरत्रैवेत्याशयेनेदं पदं पूर्वान्वयेन घ्याख्यातम् । अगजगदोकसामर्थे तत्संचन्धिनी वा तेषु दोपोत्पादकत्वात्यजेत्यर्थः । अग्रेप्यन्वयार्थमाभासमाहुः नन्विति । अगानि जगन्ति च-शरीराण्योको येपामिति विग्रहः तादृशजीवा इति पूर्वान्वयेऽर्थः । तादृशानीन्द्रियाणीत्युत्तरान्वयेऽर्थः । एवमत्र श्लोके भगवतः सर्वोत्कर्पण स्थितिरजात्यागश्च वाक्यार्थः । त्यागावश्यकत्वाय दोपोत्पादकत्वमजाया निरूपितम् । तात्पर्यार्थ कारिकयाहुः प्राकृता इति अजात्यागकथनेन तत्स्वीकारस्य कादाचि- कत्ववोधनाद् वेदस सर्वस चैकार्यप्रतिपादकत्वात् प्रकृतिप्रतिपादिका अपि श्रुतयः तथाभूत-भगवन्तमेव स्तुवन्ति । साक्षात्खरूपं विहाय तथाभूतस्तुती हेतुमाहुः अधो ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ततो ब्रह्मप्रतिपादनार्थ प्रवृत्ताः श्रुतयः, 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संमूतः' इति मध्ये भूतभौतिकसृष्टिं संपादयन्ति ब्रह्मनिरूपणार्थम् । तासां किं ब्रह्मपरत्वं सृष्टिपरत्वं जगतो वा ब्रह्मत्वप्रतिपादकत्वं अध्यारोपापवादेन ब्रह्मावयोधस्थिरीकरणार्थ माहात्म्यप्रतिपादनार्थं वेत्यादि नाना- सन्देहे तन्निर्धारार्थमाह बृहदुपलब्धमेतदिति । वृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मुदि वाऽविकृतात् । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५॥ यदा विश्वस्य ब्रह्मत्वं सिद्धं श्रुत्यनुभावाभ्यां तदा अन्याः श्रुतयः तदेकवाक्यतया योजिता एव भवन्तीति भगवन्माहात्म्यप्रतिपादनद्वारा सिद्धार्थप्रामाण्याः साक्षाद्भग- वत्प्रतिपादिका इति फलिष्यति, तदर्थं प्रथमं जगतो ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते । एतदुपलब्ध चराचरं जगत् बृहदित्येवावयन्ति प्राविदो वेदाश्च । नन्वेतदनित्यानात्मदुःखात्मक, ब्रह्म तु तद्विपरीतमिति युक्त्या बाधात् प्रत्यक्षविरोधाच कयं अहात्वमिति चेत् तत्राह अवशेपतयेति । अवशिष्यत इत्यवशेषः । तस्य भावस्तत्ता लोके यदवशिष्यते श्रीविहले शरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । क्षजमिति । साक्षात्स्वरूपं श्रुतीनामपि स्वसामर्थ्येन ज्ञातुमशक्यमित्यर्थः । दोपनाशा- येति अजात्यागायेत्यर्थः । यथा अजात्यागेन तत्र जगति आविष्टोऽनुप्रविष्टो भवेत् , अतो अजात्यागार्थ भगवन्तं स्तुयन्तीत्यर्थः । अस्मिन् वाक्यशेपे अजात्यागकथनादेतच्छेपिभूता- खपि श्रुतिष्वजात्याग एव तात्पर्यविषयः। तेजो घृतमिति वाक्यशेषेणासननिर्णयवदवापि निर्णय इति मावः । ब्रह्मपरत्वमिति जगत्कर्तृत्वेन मुख्यलक्षणेनाभिधयैव ब्रह्मप्रतिपादकत्व- मित्यर्थः । तेन निमित्तकारणत्वं सिद्ध्यति । विवर्तपक्षमाहुः सृष्टिपरत्वमिति अभिधया राष्टिप्रतिपादकत्वं तनिषेधद्वारा ब्रह्मप्रतिपादकत्वमित्यर्थः । सृष्टिकथनप्रयोजनसंदेहमाहुः अध्यारोपेति । वृहदुपलब्धमित्यत्र सिद्धार्थेति सिद्धोऽर्थः प्रतिपाद्यो भगवान् यत्र तादृशत्येन प्रामाण्यमासामित्यर्थः । तद्विपरीतमिति सचिदानन्दात्मकमित्यर्थः । विकारयुक्तस्स जगतो निरवशेषतामाशयाहुः यत इति । यतो हेतोः विकारयुक्तस्य जगतो अह्मण एवो- दयस्तस्मिन्नेव चास्तमयः अतो मृदादिदृष्टान्तेन प्रभावशेष इत्यर्थः । अस्तं गच्छत्यस्तम- यति अस्तमयनमस्तमयः विकारयुक्तस्पोत्पत्तिलयकथने विशेषणस्योत्पत्तिनाशी पदार्थस्य प्रशत्वमिति वदिप्यन्त आहुः नन्विति । यथा घटस्य लये विकारस्य नाशः पदार्थस मृत्त्वं तथेति भावः । मूले विकृतिपदेन विविधा कृतियस्सेति व्युत्पत्त्या परिच्छेदविशिष्ट जगदुच्यते । तया च यतो हेतोः विकृतेरेवोत्पतिनाशावतः पदार्थस्सावशेष इत्यर्थः । गुपो. .

·श्रीसुयोधिनी [भा.स्फं.१० उ.अ. ३८ श्लो. १५. तस्यैव व्यपदेशः । यथा काचादिसहिते सुवर्ण यदेवावशिष्यते तस्यैवं मूल्यादी व्यपदेशः । यथा वा घृतार्थिनः तन्दुलार्थिनो वा दुग्धधान्यादिपु यदेवावशिष्यते तत्त्वेनैव व्यवहारः क्रयविक्रयादिः। तथा विकारसहिते जगति विकारेष्यपगतेपु प्री- वावशिष्यत इति । ब्रह्मत्वेनैव व्यपदिशन्ति धान्यमन्नत्वेनैव । नन्वशेप एव कथं ब्रह्मणो निरवशेपतयापि नाशसंभवात् । न ह्यग्निना जले आवर्त्यमाने सर्वशोपे किश्चिदवशिष्यते । तस्मात्कथं ब्रह्मेति चेत् तत्राऽऽह यत उदयास्तमयाविति । 'यतो वा इमानि' इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्मण एव जगदुत्पद्यते, ब्रह्मणि च लीयते । अतो मृदादिदृष्टान्तेन ब्रह्मावशेषोऽङ्गीकर्तव्यः । यथा सुवर्णाजाते कुण्डले सुवर्ण च लीने अवश्यं सुवर्णमेवावशिष्यते । अतः सुवर्णमेव कुण्डलमिति लोका जानन्ति । ननु जगत उदयास्तमयावेव न स्तः । जनी प्रादुर्भाव इति जननस्याविर्भावात्मकत्वात् 'णश अदर्शन' इति नाशस्यादर्शनरूपत्वाच दर्शनादर्शनरूपत्वमाविर्भावतिरोभावरूपत्वं वा जगतोऽवगन्तव्यं । उत्पत्तिप्रलययोः । नत्वसतः सत्ताध्वंसो वाङ्गीकर्तुं शक्य इति चेत् तत्राऽऽह विकृतेरिति । अस्तु धर्मिणो वार्ताविकाराः सर्वे पूर्वमविद्यमाना एव आश्रयमाश्रित्य उत्पद्यन्ते इत्यवगन्तव्यम् । अन्यथा ते अविकृता एव स्युः ब्रह्मत्वात् । अत उदयास्तमयावेव विकारजातस्याङ्गीकर्तव्यौ । तथा विकारेयु गतेषु ब्रह्मेवावशिष्यत इति । तत्र दृष्टान्तमाह मृदि वेति । यथा मृदवशिष्यते यथा वा पार्थिवमुपलब्धं मृदेव । ननु मृदेव कथमवशिष्यते कपालादीनामवशेपदर्शनादिति चेत् तत्राऽह अविकृतादिति । अविकाराद्धेतोः न हि विकृतं स्थिरं भवति, ततः कपाल- स्यापि विकृतत्वादविकृता मृदेवावशिष्यत इत्यर्थः । कुण्डले द्रव्यान्तरसंबन्धोऽपि कदाचिद्भवेदिति मृदेव दृष्टान्तीकृता । नतु किमतो यद्येवमेवमेतदित्याह अत ऋपयो श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । ध्वंसो वेति सत इति शेषः । तत्राहेति अङ्गीकृत्योत्तरमाह सत्यं, परंतु विकारस्योत्पत्ति- नाशौ स्त्र इत्यर्थः । अस्त्विति धर्मिणः कार्यभूतस्याविर्भावतिरोभावावेव । परंतु कार्ये प्रतीयमानस्य विकारस्योत्पत्तिनाशावेवेत्याहुः विकारा इति । लोके मृदो विकारानन्तरं कार्यभावः, ब्रह्मणस्त्वविकृतत्वात्स्वत एव धर्मरूपजगद्भावस्ततो जगति कार्ये विकाराः परिच्छेदादयः कालकृताः प्रतीयन्ते इति विशेषो धर्मिग्राहकप्रमाणादवगन्तव्यः । अत एव निवन्धे निरूपितम् 'सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वात्परिच्छेदकरः स्वयम् । इदं कालस्य कालत्वमा विर्भावादिकं खतः' इति । पूर्वमिति कार्यभावात्पूर्वमित्यर्थः । आश्रयमिति कार्य- मित्यर्थः । अन्यथेति विकाराभावे ते आश्रयाः कार्यरूपाः अविकृताः स्युः । तथा च कार्य- मावानन्तरं परिच्छेदादिविकारा जायन्ते इति कार्यस्य विकृतत्वं कारणभूतस्याविकृतत्वमिति भावः । अत इति कार्यभावानन्तरं जातवादित्यर्थः । तथेति परिच्छेद गते अपरिच्छिन्नं प्रौय तदित्यर्थः । यथेति वृहत्त्वे अवशेपत्वे च मृदो दृष्टान्तः । अविकृता मृदेवेति, , । .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमता । ६७ दधुरिति । ऋपयो वेदास्तद्रष्टारो वा त्वय्येव मनोवचनाचरितं दधुः । यत्किञ्चिन्म- नसा विभाव्यं यत्किञ्चिद्वाचा अनूयं तत्सर्वं त्वय्येव विषये भवति इति त्वय्येव दधुः । मनस्तु मनोरथं भावयतीति मिथ्याविषयमेव भवति तथा वागपि । अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोतीति 'अनृतं वै वाचा वदति अनृतं मनसा ध्यायति' इति श्रुतेः । यत्र वामनोविपयस्यापि ब्रह्मत्वं तत्र कालवैनाभिव्यक्तस्य जगतो ब्रह्मत्वे कः सन्देह इत्यर्थः । तेन ब्रह्मविदां सर्व व्यवहारा ब्रह्मपरा एवेति न केनापि कर्मणा तेपा लेप इति सिद्ध्यति । नन्वसत्यस्य कथं ब्रह्मत्वमिति चेत् तत्राऽऽह कथमयथा भव- न्तीति । यत्र कचित्स्थापितानि पदानि भुवि कथमयथा भवन्ति । भूमि न व्यभि- चरन्तीत्यर्थः । भूमावेव पतन्ति भ्रमादपि स्वीकृतो विषयः परमार्थतो भगवानेव भवतीत्यर्थः । भ्रमप्रतीतपदार्थानामपि ब्रह्मत्वात् तत्त्वेनैव तस्य भानात् । नहि ब्रह्मा- तिरिक्तो भासते । तन्तुभ्यः पटरूपेणाविर्भावे शुक्तिकायां वा रजतरूपेणाविर्भावे भगवदिच्छायां कश्चन विशेपोस्ति कार्यस्यापि प्रावरणस्य सुखस्य वा तुल्यत्वात् । अतो मूलभूतस्य सत्यत्वादन्यथाबुद्ध्यापि मनोवचनस्थापनं ब्रह्मविषयमेव भवतीत्यर्थः । सत्यो हरिः समस्तेषु भ्रमभातेप्यपि स्थिरः । अतः सन्तः समस्ताथै कृष्णमेव विजानते ॥२॥१५॥ श्रीविट्ठलेशरापारमधीपलभकृतलेसः । परिच्छेदे गते निवृत्तकपालादिविकारा सती मृदवशिप्यते इत्यर्थः । अविकृतादित्यत्र मृत्पक्षे ध्वंसो ननः । भावेक्तः । ध्वस्तो यो विकारस्तस्माद् विकारनाशादित्यर्यः । नहि कपाले सर्वया विकारराहित्यं भवतीति भावः । कुण्डले इति कुण्डले रत्नादिसंपन्धोऽपि जायत इति रत्नादिकमप्यवशेषः स्यान्नतु सुवर्णमेवेत्यर्थः । नन्विति विकारविशिष्टस्यापि प्रदात्व- मवशेषेण साधितमतः किमित्याशप विकृतविषयकस्यापि ब्रह्मविट्यवहारस ब्रह्म- विषयकत्वं सिझ्यतीत्याहेत्यर्थः । मूले अत इति यतो हेतोविकारविशिष्टमपि वस्तुतो मौवातः सर्व विकृतविषयकं मनोवचनाचरितं ब्रह्मण्येव दधुः । तत्रैव पर्यवसितं जान- न्तीत्यर्थः । मनोवचनाचरितस्स विकृतविपयकवं साधयन्ति मनस्त्विति । भामासे एवमेतदित्यनेनोक्तमर्थ स्पष्टयन्ति तेनेति विकारवैशिष्टयेप्यवशेषाद्धतीविषयस्य प्रा- खेनेत्यर्थः । ब्रामपरा एवेति ब्रह्मपरत्वेन ज्ञाता इत्यर्थः । ननु उपलब्धं सर्वमेव बृह- दिति प्रतिज्ञातम् । तर प्रमाविषयम्स घटादेवशेपेण प्रसत्वं साधितम् । प्रमविषयम्स रजतादेस्तु कयं प्रात्वमित्याहुः नन्यसस्यस्येति । तत्येनयेति प्रात्येनेय हेतुना अमप्रतिपजस मानमित्यर्थः । नहीति प्रशातिरिक्तत्वे न भासेत मानम्य प्राधर्म- स्यादिति भावः । भगयदिच्छापामिति परिन्छिसपटरूपेण रजतरुपेणाविर्मा गग- यदिन्छायां कोपि विशेपो नास्तीत्सर्यः । कार्यान्यभिचारो गगयदिच्छाया लक्षणं स तूमयनापि तुत्य इत्याहुः कार्यस्थापीति । कारिफायां समस्ताय इति अमविषये ·६८ श्रीसुवोधिनी [भा. स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.१६ एवं प्रकृतिप्रतिपादिकाः पुरुषप्रतिपादिकाश्च श्रुतयो निरूपिताः । साधनप्रति- पादिकास्तु 'शान्त उपासीत' इत्याचाः किमहङ्कारप्रतिपादिकाः तद्वारा आत्मप्रतिपादिका वेत्यादिसन्देहे निर्णयमाह इति तव सूरय इति । इति तच सुरयत्यधिपतेऽखिललोकमल- क्षपणकथामृतान्धिमवगाह्य तपांसि जहुः । किमुत पुन: खधामविधुताशयकालगुणाः परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १६ ॥ 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः' 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत्' इत्यादिश्रुतयः अहङ्कार- मेव प्रतिपादयन्ति, अन्यथा जीवस्य कर्तृत्वाभावात् एकस्य कर्मकर्बभावात् आत्मनः स्वप्रकाशत्वाच यो ब्रह्मविदमात्मानं मन्यते तस्याहङ्काराविष्टस्य वाक्यार्थध्यानकर्तुः मनोच्यापारोनूयते । शान्त इत्यत्रापि मनश्याम्बल्यनिराकरणं प्रयत्नसाध्यमपि साह- कारस्यैव तत्कृत्यम् । न हि निरहङ्कारः शान्तो भवति दान्तो वा । अन्तःकरणादाव- ध्यासाभावात् । न हि पुत्ररहितः पण्डितपुत्रवान् भवति । तस्मादेतासां श्रुतीनां श्रीविठ्ठलेशरायारमजधीवलभकृतलेखः । प्रमाविषयेप्यर्थे वस्तुत्वेन कृष्णमेव जानन्तीत्यर्थः । कृष्णस्यैव वस्तुत्वेन कथना- देतस्य वाक्यशेषस्य ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकश्रुतिनिर्णायकत्वं प्रतिज्ञातं सिद्धमितिभावः । अहंकारमतिपादिका इति विधानपक्षे साहंकारस्यैव कर्तृत्वसंभवादहं- कारप्रतिपादकत्वमित्यर्थः । अनुवादपक्षे साहंकारस्य शान्त्यादिकं चहुकर्तव्यं पततीति तत्क्लेशानुवादेन निरभिमानस्य स्वत एवात्मस्फूर्तिर्भवतीति स्वप्रकाशत्वरूपात्मस्वरूप प्रतिपादकत्वमित्याहुः तद्द्वारेति अहंकारानुवादद्वारेत्यर्थः । आदिपदेन पूर्वमीमांसा- सिद्धान्तेनार्थवादत्वमित्यर्थः । इतीत्यत्र अनुवादपक्ष एव सिद्धान्त इत्याशयेनाहुः शान्त इति । प्रति- पादयन्त्यनुवदन्तीत्यर्थः । विशिष्टस्य कर्तृत्वकथनेपि तत्कर्तृत्वं विशेषण एव पर्यवस्थती- सेवकारः । दर्शनांशेप्यनुवाद एवेति साधयन्तस्तत्र हेतुमाहुः एकस्येति । कर्मकत्रि- तिभावप्रधानम् । कर्मत्वं कर्तृत्वं चैकस्य न भवति, अतो द्वितीयान्तात्मपदेन भगवान् । तस्यापि वप्रकाशत्वादर्शनं विधातुं न शक्यमित्याहुः आत्मन इति । अतोनूद्यत एवेत्यर्थः । मनोव्यापार इति दर्शनं मनोव्यापार इत्यर्थः । शान्त इत्यत्रापीति शान्तिरनूयत इति पूर्वणान्वयः । प्रयत्नेति पूर्वोक्तहेतुना दर्शनस्साविधानेपि शान्तिः प्रयनसाध्यत्वाद्विधातुं युक्ता, तथापि साहंकारस्य कृत्यं तद्भवति, अतस्तस्या अप्यनु- वाद एवेति शेषः । अध्यासाभावात् निरहंकारस्पति शेषः । इदं दृष्टान्तेन साधयन्ति नहीति । तथान्तःकरणरहितः शान्तान्तःकरणो न भवतीत्यर्थः । तस्मादिति .

·श्रीविटुलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ६९ न शमादिविधौ तात्पर्यम् । किन्तु साहङ्कारस्य महान् क्लेश इति तक्लेशमनूय निर- भिमानस्य स्वत एवाऽऽत्मस्फूर्तिरिति साधनश्रुतीनामपि भगवत्परत्वमेव । अस्मिन्नर्य हेतुमाह इत्येवं विनिश्चित्य सूरयस्तपांसि जहुरिति साधनक्लेशांस्त्यक्तवन्त त्यर्थः । तर्हि कथं मोक्षसिद्धिरिति चेत् - तत्राऽऽह अखिललोकमलक्षपण- कथामृताब्धिमवगाह्येति । ननु कथावगाहनमात्रेणैव कथं कार्यसिद्धिः तत्तदंश- भागिनां देवानां प्रीत्यभावात् , अतो विघ्नाभावाय तेषां प्रीत्यर्थं साधनानुष्ठानमपि कर्तव्यमिति चेत् तत्राऽऽह त्र्यधिपत इति । ननु वेदेन शमादिविधयः प्रति- पादिता इति अपेक्षाभावेऽपि विधिवलादपि शमादयः कर्तच्या इति चेत् तत्राऽऽह सूरय इति । ये अविद्यावन्तः तानेवोद्दिश्य श्रुतिः शमादिकं विधत्ते, न तु सूरीन् । अतः सूरयः परमानन्दरूपं साधनं गृहीत्वा साधनदशायामेव कृतार्थाः सन्तः दुःख- साधनेभ्यो निवर्तन्त इति । ननु विद्वांसोऽपि साधनेषु प्रवर्तन्त इति चेत् तत्राऽऽह तव सूरय इति त्वदीयास्तु न प्रवर्तन्त इत्यर्थः । इतीति । पूर्वोक्तसर्वनह्मत्वपक्षेऽपि साधनादीनां ब्रह्मत्वात् यदि सर्वमात्मैवाभूदिति न्यायेन साधनविवृत्तियुक्ता । तस्मि- पक्षे तूत्तरत्रासङ्गतिः । तापाभावात् । तव च पण्डिताः त्वं च त्रिलोकाधिपतिरिति श्रीविद्वलेशरायारमधीवल्लभकृतलेखः । यतः शान्त्यादिकमपि साहंकारस्य कृत्यम् । साहंकारस्य तु भगवद्दर्शनं साधनवलेन न संभवतीति तदनुवादेन शमो विधातुं न शक्यः किंतु कृपया तादृशमप्युद्धरे- दिति तस्याप्यनुवाद इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे इति शमादीनामविधेयत्वनिर्णये सूरीणां साधनत्यागो हेतुः । शमादीनां विधाने सूरयः शमादीन्न त्यजेयुरिति भावः । इत्ये- वमिति साहंकारस्स क्लेशसूचनार्थ साधनान्यनूयन्ते न तु विधीयन्ते इति निश्चि- येत्यर्थः । तथाचैतेषां साधनत्यागेनायमों निर्णीत इति भावः असिलेति अखिललोकमलः संसारः । तस्य कथामृतेन क्षपणे मोक्षः सिद्ध एवेति भावः । तत्तदंशेति तमभायंशभागिनामित्यर्थः । वेदेनेति 'शमेन शान्ताः शिवमाचरन्ति' इत्यादिनेत्यर्थः । ये अयिद्यावन्त इति अविद्यावतां तावान् क्लेश आवश्यक इति तानुदिश्य तम विधानम् । सूरीनुद्दिश्य त्यत्रानुवाद एवेति भावः।दुःखसाधनेभ्य इति दुःखयन्तीति दुःखानि तादृशेभ्यः साधनेम्य इत्यर्थः । शान्तो दान्त इत्यारम्य भगवत्परत्व- मेयेत्यन्तेनोक्तो निर्णय इति शम्दस्वार्थ उक्तः । इतिशब्दस्य पूर्वोक्तवाचकत्वपक्षमाहुः इतीति । पूर्वोक्तति । अत्रारुचिमाहुः तस्मिन्निति । तादृशज्ञानिनां तापासंमवात् तपांसि जहुरित्सनेन तापजनकत्वात् सापनत्यागकपनमसंगतं सात् । भक्तानां तु सेयोपयोग्यध्यासस्थापनात् तापसंभावनेति भावः । 'तावत्कर्माणि कुर्वीत' इति वाक्येन साधनत्यागो मार्गदयेप्युक्तः परंतु वानमार्गऽनावश्यकत्वात्यागः । मक्ति- मार्गे तापजनकत्वाचत्याग इति विमागः । तथाच तव सूरय इत्यनेन भगवति समर्पित- ·" श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ श्लो. १६ तेषां निर्भयत्वमुक्तं । भगवत्संवन्धिनामपहतपाप्मत्वात् य एव कथादिपु संबध्यते तस्यैव पापं दूरीकरोतीति अखिललोकमलक्षपणत्वम् । तवेत्यत्रापि संबध्यते । कधैव अमृतान्धिः । कथाया अमृतत्वं तव कथामृतमित्यत्र निरूपितम् । कथायास्त्व- धित्वं एकस्यां कथायां हृदि स्थितायां ततो भगवदीयाः कथाः सहस्रं भवन्ति । तत एवोत्पद्यन्ते । यथैकस्य वाक्यस्य बुद्धिमतां सहस्रार्थस्य स्फूर्तिः । यथा कस्यचिद- चनम् । यस्य कस्यापि पद्यस्य शतमर्थान् प्रचक्ष्महे । हठादुक्तस्य तस्यैव सहस्र संप्र- चक्ष्महे । एवं यस्य हृदये सहस्रशो भगवत्कथास्फूर्तिः स समुद्रो विवक्षितः तत्रा- वगाहन निरन्तरं येयां हृदये भगवत्कथानन्त्यं स्फुरति तयैव निर्वृत्या पूर्णाः केशान् जहुरित्युक्तम् । एतादृशा एव गुरवो भवन्तीति 'अथ ह वाव तब महिमा समुद्रविग्रु- पा'इत्यत्रापि गुरूपदेशलक्षणः विग्रुट वर्णितः । अत्र तु कथामात्रमिति समुद्रावगाहनोक्तिन विरुद्ध्यते । सिद्धान्तान्तराद्वा । अत्र तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी । ततोऽपि क्लेशोक्तिर्न श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। सर्वत्वेन स्वत्वाभिमानरहिता भक्ता उच्यन्ते । खार्थमध्यासाऽस्थापनात् तानुद्दिश्यापि न विधिरिति भावः । कथाया लोकमलक्षपणत्वं साधयन्ति । भगवत्संबन्धिनामिति पदार्थानामिति शेषः । अतः कथाया अप्यपहतः पाप्मा यया तादृशत्वमतः स्वसंबद्धस्य पापं कथा दूरीकरोतीति हेतोः कथाया अखिललोकमलक्षपणत्वमित्यर्थः । तवे- सत्रापीति तवेतिपदं सूरिपदेन संबद्धमुक्तमखिलेत्यत्रापि संवध्यते । तव यः कथा- मृतान्धिरित्यर्थः । स समुद्र इति तस्य हृदय इति शेपः । यस्य हृदये अनन्त- कथारूपतरङ्गस्फूर्तिस्तस्यैव हृदये तादृशतरङ्गजनकः पूर्वोक्तः कथासमुद्रोपि विवक्षित इत्यर्थः । यथैका गोचारणकथा । स समुद्रः । ततस्तदवान्तरभूता अनन्ताः कया भवन्ति ते तरङ्गा इति ज्ञेयम् । स्फुरतीति येषां हृदये तत्स्फुरति तेषां तत्स्फुरणमेवावगाहनमित्यर्थः । क्लेशानिति साधनक्लेशानित्यर्थः । एतादृशा एवेति स्फुरत्कथानन्यहृदया इत्यर्थः । इति हेतोरुपदेशो विगुट्, हृदये समुद्रः, उपदेशस्तु विग्रुडेवेत्यर्थः । कथामात्रमिति मात्रपदं कास्य इति ज्ञेयम् । अत एव तत्र विस्मारितेत्युक्तम् । शिष्यस्य विस्मारितेत्यर्थः । सिद्धान्तान्तरादिति । तत्र विग्रुपोपि ताशत्वे अधिकस्य किं वाच्यमिति कैमुत्येन सिद्धान्तः समर्थितः । अत्र तु स्वरूपतः सिद्धान्त उक्त इति सिद्धान्तान्तरत्यमन्यदप्याहुः अत्रेति । तपांसि जहुरित्यत्र ताप- जनकत्वात्साधनत्यागकथनेनोक्ता तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी पुनस्तापो नोत्पद्यते इत्येवं- रूपा, अतस्तदर्थ समुद्रावगाहनमुक्तम् । तत्र तु विग्रुपा विस्मारितदृष्टश्रुतसुखलेशामासा इत्यनेन विस्मारणोक्त्या कदाचित्तसुखस्मरणे सांसारिकतापोपि भवेदित्याहुः ततो- पीति । तति शेषः । विद्युडास्वादनानन्तरमपि - क्लेशोक्तिर्दोपाय न भवति । पिन्दोः .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । दोपाय । तपःप्रभृतिसाधनानीति विमर्शः । अयं भगवत्परोक्षे स्थितस्य साधनविचार उक्तः । यः पुनरपरोक्षे तिष्ठति वैकुण्ठस्थ इव उद्धव इव वा तस्स किं वक्तव्यमित्याह किमुतेति । प्रसङ्गादनवगतमाहात्म्या यथा यादवाः समागताः ते चरणसेवका अपि पुष्टिविचारेण कृतार्थाः मर्यादायामकृतार्थी उच्यन्ते । यथा यदवो नितरामिति । तद्व्यावृत्यर्थमाह खधामविधुताशयकालगुणा इति । खस्यैव धाम स्फूर्तिः । तेनैव विधुताः दूरीकृताः आशयगुणाः कालगुणाश्च यैः। आशयगुणाः कामादयः कालगुणा जरादयः । यथा भगवत्कृपया कालगुणाभावो निरूपितः तथा स्वस्फूर्क्सव येपामाशयकालगुणनिवृत्तिः ते मुख्या भगवत्सेवकाः मुक्तोपसृप्यो भगवानिति । । ननु किं तेषां भजनेनेत्याशक्याऽऽह परमेति तेपामप्युत्तमः । यथा तेपामपि फलं भवति तादृश इत्यर्थः । अत एव ते अजनसुखानुभवरूपं पदं भजन्ति । अन्तर्याम्यवतारादिरूपे पादत्वमित्यन्तरेव तं ब्रह्मानन्दमनुभवन्तीत्यर्थः । कथानत्योक्तिहृदयाः साधनानि न कुर्वते । साक्षात्ते पादसंश्लिष्टास्ते किं याच्या महाशयाः ॥३॥ १६॥ एवं साधनविधीनां निर्णयमुक्त्वा ये देवतान्तरोपासनादिविधयः कर्मविधयो वा तेषां निर्णयो निरूप्यते । सूत्रात्मको महानिति । तेषां करणं किं विधिसामर्थ्यात् नियोगन्यायेनाहोस्विकामनायां सत्यामभ्यनुज्ञामानं क्रियते, आहोस्विनिपेधार्थ- श्रीविहलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । समुद्राच्यूनकार्यजनकताया युक्तत्वादिति भावः । तपासीत्युपलक्षणमित्याहुः तप:- प्रभृतीति । सधामेति विशेषणं यादवादिव्यावृत्त्यर्थमित्याहुः प्रसङ्गादिति । यथा भगवत्कृपयेति 'तत्र प्रवयसोप्यासन् युवानोतिबलीयसः' इत्यत्र भग- वत्कृपया कालगुणजरामावो निरूपितः । तथैतेपां ज्ञानेनैव तन्निवृत्तिर्न तु भगवत्कृपा तदर्थमुपक्षीणा । अतोनुपक्षीणा कृपामुख्यफलेऽकुण्ठशक्तिर्भयत्यतो मुख्या इत्यर्थः । कृपैव सर्वसंपादिकेति तु पुष्टिमार्गे इति न खसिद्धान्तविरोधः। मुख्यगतिमार्गे मुक्केरनमिलपितत्वकथनाजरादिनिवृत्तिरपि नापेक्षितेत्याशयाहुः मुक्तोपसृप्य इति भगवान् मुख्यतया मुक्तैरेवोपसृप्यः इति स्वरूपयोग्यतार्थ मुक्तिरपेक्षितैव परमफलत्वेग नापेक्षितेति भावः । कारिकायां कथानन्त्येति कयाया आनन्त्येनोक्तिः तस्यां हृदयं येपामित्यर्थः । अनिमवाक्यशेपस्स महत्तत्त्वप्रतिपादकत्वं साधयन्ति सूत्रात्मक इति । देवाः सर्वं वायुभेदा इति त्रिदेवतानिर्णये निरुपितम् । कर्माण्यात प्राणकार्यान्यव, प्राण एव नामसृष्टिहेतुभूतः । सूत्रं तदेव रूपगृष्टिदेतुभूतं महत्तत्त्वम् । अत एव सूर्य महांस्तया प्राण इत्यनेन त्रयाणामेकत्वं नियन्धे निरूपितमतो देवान्तरोपासनविधीनां कर्मविधीनां च महत्त्वप्रतिपादकत्वमित्यर्थः । तेपामिति आत्मातिरिक्तदेवोपासनाना D ·श्रीसुवोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ श्लो.१६ तेषां निर्भयत्वमुक्तं । भगवत्संवन्धिनामपहतपाप्मत्वात् य एव कथादिपु संबध्यते तस्यैव पापं दूरीकरोतीति अखिललोकमलक्षपणत्वम् । तवेत्यत्रापि संबध्यते । कथैव अमृताधिः । कथाया अमृतत्वं तव कथामृतमित्यत्र निरूपितम् । कथायास्त्व- ब्धित्वं एकस्यां कथायां हृदि स्थितायां ततो भगवदीयाः कथाः सहस्रं भवन्ति । तत एवोत्पद्यन्ते । यथैकस्य वाक्यस्य बुद्धिमतां सहस्रार्थस्य स्फूर्तिः । यथा कस्यचिद- चनम् । यस्य कस्यापि पद्यस्य शतमर्थान् प्रचक्ष्महे । हठादुक्तस्य तस्यैव सहस्र संप्र- चक्ष्महे । एवं यस्य हृदये सहस्रशो भगवत्कथास्फूर्तिः स समुद्रो विवक्षितः तत्रा- वगाहन निरन्तरं येषां हृदये भगवत्कथानन्त्यं स्फुरति तयैव निर्वृत्या पूर्णाः क्लेशान् जहुरित्युक्तम् । एतादृशा एव गुरवो भवन्तीति 'अथ ह वाव तव महिमा समुद्रविग्रु- पा'इत्यत्रापि गुरूपदेशलक्षणः विग्रुट वर्णितः । अत्र तु कथामात्रमिति समुद्रावगाहनोक्तिन विरुद्ध्यते । सिद्धान्तान्तराद्वा । अत्र तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी । ततोऽपि क्लेशोक्तिर्न - श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। सर्वत्वेन स्वत्वाभिमानरहिता भक्ता उच्यन्ते । स्वार्थमध्यासाऽस्थापनात् तानुद्दिश्यापि न विधिरिति भावः । कथाया लोकमलक्षपणत्वं साधयन्ति । भगवत्संबन्धिनामिति पदार्थानामिति शेपः । अतः कथाया अप्यपहतः पाप्मा यया तादृशत्वमतः स्वसंबद्धस्य पापं कथा दूरीकरोतीति हेतोः कथाया अखिललोकमलक्षपणत्वमित्यर्थः । तवे- सत्रापीति तवेतिपदं सूरिपदेन संबद्धमुक्तमखिलेत्यत्रापि संबध्यते । तव यः कथा- मृताब्धिरित्यर्थः । स समुद्र इति तस्य हृदय इति शेषः । यस्य हृदये अनन्त- कथारूपतरङ्गस्फूर्तिस्तस्यैव हृदये तादृशतरङ्गजनकः पूर्वोक्तः कथासमुद्रोपि विवक्षित इत्यर्थः । यथैका मोचारणकथा । स समुद्रः । ततस्तदवान्तरभूता. अनन्ताः कथा भवन्ति ते तरङ्गा इति ज्ञेयम् । स्फुरतीति येषां हृदये तत्स्फुरति तेषां तत्स्फुरणमेवावगाहनमित्यर्थः । क्लेशानिति साधनक्लेशानित्यर्थः । एतादृशा एवेति स्फुरत्कथानन्त्यहृदया इत्यर्थः । इति हेतोरुपदेशो विद्युत्, हृदये समुद्रः, उपदेशस्तु विग्रुडेवेत्यर्थः । कथामात्रमिति मात्रपदं कारूये इति ज्ञेयम् । अत एव तत्र विस्मारितेत्युक्तम् । शिष्यस्य विस्मारितेत्यर्थः । सिद्धान्तान्तरादिति । तत्र विग्रुपोपि तादृशत्वे अधिकस्य किं वाच्यमिति कैमुयेन सिद्धान्तः समर्थितः । अत्र तु स्वरूपतः सिद्धान्त उक्त इति सिद्धान्तान्तरस्वमन्यदप्याहुः अति । तपांसि जहुरित्यत्र ताप- जनकत्वात्साधनत्यागकथनेनोक्ता तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी पुनस्तापो नोत्पयते इत्येवं- रूपा, अतस्तदर्थ समुद्रावगाहनमुक्तम् । तत्र तु विघ्रपा विस्मारितएश्रुतसुखलेशामासा इत्यनेन विस्मारणोत्त्या कदाचित्तत्सुखसारणे सांसारिकतापोपि भवेदित्याहुः ततो- पीति । तति शेषः । विगुडाखादनानन्तरमपि · क्लेशोक्तिर्दोपाय न भवति । पिन्दोः ·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अ.३८ सो.१७ मनुवाद इति । अथ 'योन्यां देवतामुपास्ते' इत्यादिपु तेपां निर्णयार्थमाह दृतय इव श्वसन्तीति । हतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽपडमसृजन्यदनुग्रहतः। पुरुपविधोऽन्वयोन चरमोऽन्नमयादिपु यः सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववशेपमृतम् ॥ १७ ॥ ये लौकिकाः कामनया प्रवृत्ताः तदर्थ श्रुतिय॑र्थेति साधनसंपन्धमानसार्थ- कत्वेऽपि इतरवैयर्थ्यांपत्तेः नियोगपरतया तत्करणं मन्यन्ते । ते उभयेऽपि दृतय इव श्वसन्ति । एके प्राणपोषकाः तत्पोपार्थं श्रुत्युक्तं कुर्वन्ति । अत्र केवललौकिकाः प्रकरणेनैव निषिद्धा अत एव नोच्यन्ते । ब्रह्मविदामेव विचारविषयत्वात् । वैदिकाः सर्व एव ब्रह्मवादिनो भवन्तीति कामनापरत्वं विधिपरत्वं वा ये मन्यन्ते वेदानां ते निन्द्यन्ते प्राणपोषका इति प्राणोपाधिग्रस्ता इति च । तयो हि अतवानेव सर्वान् एव धातून तप्तांन् कुर्वन्ति । अतस्ते परतापकर्तारः वहिर्मुखाः समर्थाः सन्तः अन्या- नेव पीडयन्तीति । सुतरां पशुघातकाः । 'यो नः शपादशपतः' 'यो नः सपत्नः' 'यो मां द्वेष्टि जातवेद' इत्यादिश्रुतिभिः अलौकिकप्रकारेणापि सर्वोपद्रवकर्तारः ते मृतप्राया एव श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । कर्मणां चेत्यर्थः । इत्यादिष्विति इत्यादिपु निषेधार्थमिति पूर्वेणान्वयः। आदिपदेन पूर्वविद्वांसो अग्निहोत्रं न जुहवांचकुरित्यादिषु कर्मनिषेधार्थ कर्मणामनुवाद इति । दृतय इत्यत्र ये लौकिका इति पशुपुत्रस्वर्गादिकामनया ये सन्मार्गे प्रवृत्तास्तेषां तदर्थ स्वकामनापूर्वथ तत्करणमुपासनायाः कर्मणो वा करणं ये मन्यन्ते इत्युत्तरेणान्ययः । एतेन द्वितीयपक्षस्था उक्ताः। प्रथमपक्षस्थानाहुः श्रुतिय॑थैति तथा सतीति शेपः । कामनाया अधिकारिविशेषणत्वे सति श्रुतिर्व्यथा स्यात् । वैयर्थ्य साधयन्ति साधनेति । यद्यपि कामिमात्रे साधनसंबन्धबोधेन सार्थकत्वं तथा- पीतरस्मिन् निःकामे पुरुषे वैयर्थ्यं स्यादेवातस्तथाकथने श्रुतिया स्यादिति हेतोर्ये नियोगपरतया सर्वथाकर्तव्यत्वेनोपासनाकर्मकरणं मन्यन्ते इत्यर्थः । तृतीयपक्षस्तु सिद्धान्तः । पूर्व कामनानुवादेनोपासनां कर्म चाभ्यनुज्ञाय निन्दया तनिषेधेन निःकाम- तया यज्ञं भगवद्रूपं ज्ञात्वा तत्सेवाभावनया कर्म कर्तव्यं देवांश्च भगवदावरणानि ज्ञात्वोपासना कर्तव्येति बोधयतीति भावः । वैदिकाः कर्मिणोपि स्वर्गात्पञ्चाग्नि- प्रकारणागत्य ब्रह्मवादिनो भवन्तीत्याशयेनाहुः सर्व एवेति । उभयोईतिसाम्यमाहुः पहिर्मुखा इति कर्मिण उपासकाश्चेत्यर्थः । एते उपासनया समर्था भूत्वा खैश्वर्य- पलेनान्यान् पीडयन्त्येव । कर्मिणस्तु पशुघातकत्वात् सुतरां पीडयन्त्यत उभयपि ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । सेत्स्यति तस्यापि कालान्तरे नाशसंभवात् घृतादिवत् । अतो हेत्वन्तरमुच्यते ऋतमिति । एवं पञ्चहेतवो निरूपिताः स्तुतौ निन्दायां च । कृष्ण एव सदा सेव्यो निर्णीतः पञ्चधा बुधैः । शरीरदः प्रेरकश्च सुखदः शेषसत्पदः ॥ ४॥ १७ ॥ एवं देवतान्तरकर्मान्तरविधीनां निर्णयमुक्त्वा भगवदुपासकानामेव बहुविधानां तारतम्येन फलनिर्णयमाह उदरमुपासत इति । उदरमुपासते य ऋपिवर्त्मसु कूर्पदृशः परिसरपद्धति हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥१८॥ भगवदुपासकास्त्रिविधाः कर्मिणो योगिनो ज्ञानिनश्चेति । तत्र ज्ञानिनः श्रेष्ठाः अन्ये तु प्रथममध्यमा इति । 'एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्' इति पाक्याद्भगवद्भजनं बहुधा संभवति । केचिदिदं पद्यं योगपरत्वेनैव योजयन्ति तच्छु- तिनिर्णये विरुद्धमिव प्रतिभाति । ऋपिवर्त्मसु वेदोक्तमार्गेयु ये उदरमुपासते कर्मोपासत इत्यर्थः । वेदस्योदरं कर्मेति उदरपर्यवसानाच उदरशब्दस्योभयथापि लक्षणा । मणिपूरकचक्रपरत्वे कर्मपरत्वे वा पण्णां चक्राणामत्रानिरूपणात् प्रात्यभावश्च । पश्चात्मक विचारेऽपि उदरं सोमो भवति निन्दार्थ चोदरपदम् , शिश्नोदरपरायणा लोके निन्दिता भवन्तीति । ते कृर्पदृशः स्थूलदृष्टयः । शर्कराः कूर्पशब्देनोच्यन्ते । अति स्थूलदृष्टय इत्यर्थः । कूर्पापेक्षया न्यूनं न पश्यन्ति । अथवा कच्छपपृष्ठं कूपं तत्र रेखाकारा भवन्ति ता दृष्टिवन्निरूप्यन्ते । तेन किमपि न पश्यन्तीत्युक्तं भवति 'एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते' इति वचनात् निन्दा श्रूयत इति । एवं प्रथमस्थितानुक्त्वा मध्यमानाह परिसरपद्धति हृदयमिति । परितः सरन्तीति परिसरा नाव्यः तासां पद्धतिः मार्गो हृदयमनेन तत्र स्थिता योगाम्यासेनापश्चार्य च सर्वानेव मार्गान् शोधयन्ति । एवं योगिनः हृदये भगवचिन्तका निरुक्ताः । ते आरुणयः अरुणवदल्पप्रकाशयुक्ताः । अरुणस्य पुत्रः आरुणिः। दहरमिति अल्पं छिद्रमिति केचित् । दहरशन्दोऽपवाचको वेदे निरुक्तः 'दहरं वै सा पराम्यां दोहाम्यां दुहः' इति । अल्पप्रकाशाः खल्पं चोपासत इत्यर्थः । एवं सर्वात्मकस्य भगवतः केचन उदरं केचन हृदयं चोपासते । कर्मयोगी गीतायाम् । योगप्रशंसा तु योगशाम्नत्वात् पहि- श्रीविट्टलेशरापारमनधीवडमकृतलेसः। अनुसतव्यमनुसरन्तीति स्तुतिः, नानुसरन्तीति निन्दा । अननुसर्तव्यं नानुसरन्तीति स्तुतिः अनुसरन्तीति निन्दा। उदरमित्यत्र आमणय इति अरुणसदृशत्यात्तत्पुत्रा इवेत्यर्थः । फेचिदिति अभियुक्ता इत्यर्थः । अतोयं पक्षः ससंमत इत्याशयेन दीकुर्वन्ति दहरशब्द इति । - ·७४ श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ शो. १७ यश्चरम इति । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयेपु चरम आनन्दमयः स तु सर्वान्तरः आनन्दमयत्वादेव न तस्य प्रयोजनमन्यदस्ति । अन्यं च नापेक्षत इति सूचितम् । अन्तःस्थितो ह्याकारसमर्पको भवति । तस्य पुरुपविधतामित्यत्र प्रकृतः . पष्ठचन्तेनोच्यते तस्यैव पूर्वोक्तत्वात् पूर्वोक्त एव हि परामृश्यते । स वा एप पुरुपविध एव' इति पूर्ववाक्यम्, अयमिति सर्वत्रान्नमय एव ग्राह्यः । अनन्तरोक्तो वा, न तु पूर्वपुरुपविधत्वेनोत्तरस्य पुरुषविधत्वमिति कदाचिदपि मन्तव्यम् । भगवांश्चा- ऽऽनन्दमयः । अत्र केचित् कोशप्रतिपादकाः स्वार्थ शोकप्रतिपादका एव । आनन्दमयस्य त्यागे शोकस्यैवावशेपात् । मयत्प्रत्ययानुपपत्तिश्च सूत्रकारेणैव परिहृता प्राचुर्यादिति । 'चश्छन्दसि' इति व्याकरणेऽपि विकारे आनन्दशब्दात् त्र्यचः मयडिधानाभावः, तस्मात्साकारब्रह्मद्वेपादेव कैश्चित्तथा व्याख्यातम् । ब्रह्म- पदश्रद्धया वा । 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन ब्रह्मनिरूपणात् । 'हंसाकृतित्वकथने पुच्छत्वं परमात्मनः' इति सिद्धान्तापरिज्ञानात् । अन्यथा ज्ञान- भक्तिमार्गयोरेकफलत्वं न स्यात् । भगवञ्चरणस्याब्रह्मत्वादित्यलं विस्तरेण । भाष्ये विस्तरस्योक्तत्वात् । अतः योऽन्तःस्थितः आनन्दं संपादयति पुरुषत्वं चैतादृशं ये न मन्यन्ते ते कृतघ्ना, इति किं वक्तव्यम् । ये वा भजन्ते तेषां युक्तमिति वा किं वक्तव्यमित्यर्थः । किंच । यत्किचिजगति कार्य तस्य सर्वस्य त्वमेव नियन्ता तदाह सदसतः परं त्वमिति । यत् सदसतः कार्यकारणयोः परं नियन्तृत्वेन विचारितं ब्रह्म तत् त्वमेवेत्यर्थः । किंच । न केवलं नियामकत्वमानं किंतु भिन्नप्रक्रमेण भेदं परिहत्य एतद्रपलेनैवोत्तरमुच्यते यदेष्ववशेषमिति । अवशिष्यत इत्यवशेषः । एतत् पूर्वमुपपादितम् । यथा सर्ववस्तुष्वयं भगवानवशिष्यत इति । अतः पर्यवसानन्यायेन तस्यैवानुसरणं कर्तव्यं सर्वत्र नान्यस्य नश्वरस्येति हेतुरुक्तू उभयत्रापि । किंच । यदेपु ऋतं तद्भगवानेव इत्यर्थः । अवशेषमात्रेण न कार्य श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इत्यर्थः । सर्वान्तरान्वयाभावे तस्य पुरुपविधत्वाभावेनान्येषामपि पुरुषविधत्वं न स्यादित्याहुः अन्त:स्थितो हीति । कोशप्रतिपादका इति आनन्दमयोपि कोश एव न तु भगवानिति प्रतिपादका इत्यर्थः । शोकस्यैवेति अधिकान्वयेषणायानन्दमयोपि त्यक्तः तदा तदभावरूपस्तु शोक एवेति । स एव तेपामर्थेऽवशिष्ट इत्यर्थः । अन्यथेति परमात्मनः पादत्वपुच्छत्वाभावे इत्यर्थः । उत्तरमुच्यत इति सदसतोवशेषरूपमुत्तरं खरूपम् । भेदं परिहत्यैतद्रूपत्वेनैवोच्यते । उभयत्रापीति स्तुतौ निन्दायां चेत्यर्थः । १. पाठ्यन्तेन प्रकृतपरामर्श युक्तिमाहुस्तस्यैवेत्यादि । अग्रिमार्थमाहुः पूर्वेत्यादि । तथा च तत्र तत्र प्रकृतस्य प्राणमयादेरेवान्योन्तरात्मा इति निर्दिश्य 'तेन एप पूर्णः' इत्पन्नमयादेः पूर्णत्वाय तेन इत्यनेन प्रकृतं प्राणमयादि परामृश्य तदाकार उच्यते स वा इत्यादिना । अतस्तथेत्यर्थः । (श्रीपुरुषोत्तमाना हस्ताक्षरेण लिखितेयं टिप्पनी)।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। सेत्स्यति तस्यापि कालान्तरे नाशसंभवात् धृतादिवत् । अतो हेत्वन्तरमुच्यते ऋतमिति । एवं पञ्चहेतवो निरूपिताः स्तुतौ निन्दायां च । कृष्ण एव सदा सेन्यो निर्णीतः पञ्चधा बुधैः । शरीरदः प्रेरकश्च सुखदः शेषसत्पदः ॥ ४॥ १७ ॥ एवं देवतान्तरकर्मान्तरविधीनां निर्णयमुक्त्वा मगवदुपासकानामेव बहुविधानां तारतम्येन फलनिर्णयमाह उदरमुपासत इति । उदरमुपासते य ऋपिवर्त्मसु कूर्पदृशः परिसरपद्धति हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥१८॥ भगवदुपासकास्विविधाः कर्मिणो योगिनो ज्ञानिनश्चेति । तत्र ज्ञानिनः श्रेष्ठाः अन्ये तु प्रथममध्यमा इति । 'एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्' इति वाक्याद्भगवद्भजनं बहुधा संभवति । केचिदिदं पद्यं योगपरत्वेनैव योजयन्ति तच्छु- तिनिर्णये विरुद्धमिव प्रतिभाति । ऋपिवर्त्मसु वेदोक्तमार्गेषु ये उदरमुपासते कर्मोपासत इत्यर्थः । वेदस्योदरं कर्मति उदरपर्यवसानाञ्च उदरशब्दस्योभयथापि लक्षणा। मणिपूरकचक्रपरत्वे कर्मपरत्वे वा पण्णां चक्राणामत्रानिरूपणात् प्राप्त्यमावश्च । पश्चात्मकविचारेऽपि उदरं सोमो भवति निन्दार्थ चोदरपदम् , शिश्नोदरपरायणा लोके निन्दिता भवन्तीति । ते कूर्पदृशः स्थूलदृष्टयः । शर्कराः कूर्पशब्देनोच्यन्ते । अति स्थूलदृष्टय इत्यर्थः । कूर्पापेक्षया न्यूनं न पश्यन्ति । अथवा कच्छपपृष्ठं कूपं तत्र रेखाकारा भवन्ति ता दृष्टिवनिरूप्यन्ते । तेन किमपि न पश्यन्तीत्युक्तं भवति एवं अयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते' इति वचनात् निन्दा श्रूयत इति । एवं प्रथमस्थितानुक्त्वा मध्यमानाह परिसरपद्धति हृदयमिति । परितः सरन्तीति परिसरा नायः तासां पद्धतिः मार्गो हृदयमनेन तत्र स्थिता योगाभ्यासेनापथोवं च सर्वानेव मार्गान् शोधयन्ति । एवं योगिनः हृदये भगवचिन्तका निरुक्ताः । ते आरुणयः अरुणवदत्पप्रकाशयुक्ताः । अरुणस्य पुत्रः आरुणिः। दहमिति अस्पं छिद्रमिति केचित् । दहरशब्दोऽत्पवाचको वेदे निरुक्तः 'दहरं वै सा पराभ्यां दोहाभ्यां दुहः' इति । अल्पप्रकाशाः स्वल्पं चोपासत इत्यर्थः । एवं सर्वात्मकस्य भगवतः केचन उदरं केचन हृदयं चोपासते । कर्मयोगी गीतायाम् । योगप्रशंसा तु योगशास्त्रत्वात् पहि- सीविट्टलेशरापारमनधीपालमहतलेसः । अनुमर्तव्यमनुसरन्तीति स्तुतिः, नानुसरन्तीति निन्दा । अननुसर्तव्यं नानुसरन्तीति स्तुतिः अनुसरन्तीति निन्दा। उदरमित्या आमणय इति अरुणसशत्वात-पुत्रा इवेत्यर्थः । फेचिदिति अमियुक्ता इत्यर्थः । भतोयं पक्षः खसंमत इत्याशयेन रदीकुर्वन्ति दहरशन्द इति । ..

·७६ श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८श्लो.१८-१९ मुखोद्देश्यत्वाद्वा । तर्हि मुख्याः के इति जिज्ञासायामाह तत उदगादिति । तव धाम शिरः परमं 'तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम' इति वाक्यात् । भगवतो बहूनि स्थानानि तेवप्यक्षरं परमम् । अक्षरपदप्रयोगादेव . परमत्वं ज्ञातव्यम् । अतस्त्रैलोक्यात् कालादपि शिरः ऊर्ध्वमेवोदगात । तस्यैवाधि- भौतिक रूपं ब्रह्मलोक इति तस्य शिरस्त्वम् । पूर्वात् फलतः तस्योत्कर्षमाह पुनरिह यत्समेत्येति । यत् भगवत्स्वरूपं प्राप्य प्राणिनः कृतान्तमुख्ने न पतन्ति । 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इति । अतो ज्ञानिन एवोत्कृष्टा इत्यर्थः । कर्मरूपं हरि केचित् सेवन्ते योगरूपिणम् । तेभ्योऽप्यक्षररूपस्य सेवकाः संमताः सताम् ॥ ५॥ १८ ॥ एवमुपासनाभेदनिर्णयमुक्त्वा अनुप्रवेशश्रुतीनां निर्णयमाह स्वकृतविचित्र- योनिष्विति । खकृतविचित्रयोनिपु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत्स्वकृतानुकृतिः। अथ वितथाखमूष्पवितथं तव धाम समं विरजधियोऽन्वयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९॥ 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' 'स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः' इत्यादिश्रुतिः प्रवेशः श्रूयते । ‘गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनाद्' इति न्यायेनापि निीतः । स च प्रवेशः सर्वथा बहिःस्थितस्य आहोस्विदन्तरेव स्थितस्य प्रकाशे लोकास्तत्र पश्यन्तीति लोकप्रतीतिमाश्रित्य प्रवेशोऽनुद्यत इति भवति विचारः । तत्र वहिःस्थितस्यैव प्रवेशे आत्मसृष्टिविरोधः अद्वैतविरोधश्च, निरवयवत्वशब्दकोपश्च । प्रवेशेऽपि उभयोः प्रवेशो न्यायेन निरूपितः । क्वचित् प्रविष्टस्य जीवब्रह्मभावः । पूर्व तु भेदे कारणामावादतो द्वयं निर्णतव्यम् । किं बहिःस्थितः प्रविशति उभौ वा प्रविशत इति । एतदत्र क्रमेण श्लोक- द्वयेन निर्णयं करिष्यति । खेनैव कृतेषु विचित्रयोनिपु भगवान् हेतुतया तत्र स्थित एव विशन्निव चकास्ति । अनेन दृष्टानुवादिका प्रवेशश्रुतिरिति निरूपितम् । कार्य कारणस्यानुप्रवेशः पृथग्वतते इति केचित् । अन्यथा तत्र प्रतीतिर्न स्यादिति । अत श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृत्तलेखः । स्वकृतेत्यत्र कचिदिति उक्त प्रवेशपक्ष एव पक्षद्वयमिदम् । प्रवेशान्तरं तथाभावे हेतुमाहुः पूर्व स्विति । उभौ वेति तुल्यतयेति शेषः । यथा भगवान् तत्तत्समः प्रविशति तथैव जीवः प्रविशत्युताणुरित्यर्थः । एतेन जीवप्रवेशविचार उक्तः । किंबहि:- स्थितः प्रविशतीत्यनेन पक्षद्वयविशिष्टः प्रवेशपक्षोन्तःस्थितिपक्षश्वेत्येवं ब्रह्मप्रवेशविचार उक्त इति ज्ञेयम् । एतदित्यव्ययम् । प्रतीतिनं स्यादिति प्रविष्टत्वेन प्रतीतिरित्यर्थः।

·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। उभयसंग्रहार्थं इवेत्युक्तवान् । 'परस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन् समन्वयात्' इति । भागवतेऽपि कारणस्य कार्य प्रवेश उक्तः । अतो हेतुतया उपादानत्वेन स्थितोऽपि पुनः ' प्रविशति । एवं प्रवेशमुक्त्वा 'सच त्यच्चाभवत्' इत्यादिभिः प्रविष्टस्स बैलक्षण्यधुनेः । तस्यापि निर्णयमाह तरतमतश्चकास्सीति । देवतिर्यमनुष्यादिभावेन राजसादिभावेन च । नन्वेक एवान्तःप्रविष्टः कथं नाना भासते तत्राह अनलवदिति । अनेन जीवकृतं वैलक्षण्यमिति पक्षो निराकृतः । भगवांस्त्वन्तर्यामी सर्वत्रैकविध एवं जीव- चैलक्षण्येन देवादिभेद इति । यथाग्निः सर्वत्र काठेपु स्थित एव पुनस्तत्र प्रविशन् वर्णभेदं स्थूलसूक्ष्मभेदं दीर्घवक्रादिकं च तनुते न त्वन्येन तस्य वैलक्षण्यमित्यर्थः । ननु दृष्टान्त- मात्रमुक्तं न तूपपत्तिरिति चेत् तत्राह स्वकृतानुकृतिरिति । सर्वत्र भगवान् खकृतमनु- करोति । यथा शिक्षकः शिष्य विद्यामनुकरोति । एवं जगद्रूपेण भगवान् क्रीडितुं सर्वत्रानु- प्रविष्टः तत्तद्रपो जात इत्युक्तम् । तथा सति ये दोपास्तान् वारयति अथेति । 'अमूपु वितथाखपि अवितथं तव धाम' । पाश्चभौतिकानां वितथले खस्स चावितथत्वे हेतुमाह सममिति । विपमाः पृथिव्यादयः उत्तरोत्तरदशगुणत्वात् प्रवेशे तेपां न समता संभवति । कठिनविरलावयवत्वेन वैपम्यावश्यभावात् । आकाशस्याप्यनित्यत्वात् वैपम्यमेव परं सूक्ष्मत्वात् तदाकलयितुं न शक्यते । भगवांस्तु सम एव सर्वत्र प्रविष्टः 'निर्दोपं हि समं ब्रह्म' इति । ज्ञानादितारतम्यं तु जीवनिष्ठमित्युत्तरश्लोके वक्ष्यते । सर्वसमत्वमन्न विवक्षितम् । यत्र प्रविशति तत्समो भूत्वा तत्र प्रविशति । 'समः प्लुपिणा समो मशकेन समो नागेन' इत्यादिश्रुतेः । भगवतस्तुल्यांशप्रवेशे तु सर्वसमत्वं नोपपयेत । श्रीविठ्ठलेखरायारमजीवलभकृतलेखः । कारणानां जलादितन्मात्राणां रसादीनां पृथिव्यां प्रतीतिराधाराधेयभावेन पृथिव्यां रसादि- रिति, अतस्तथेति भावः । अनेनेति अनलदृष्टान्तकथनेनेत्यर्थः । तस्य यथा स्वयोनि- दारुकृतमेव वैलक्षण्यम्, तथान्तयामिणोपि स्वाधिष्ठानभूतदेवादियोनिकृतमेव चैलक्षण्यं न तु जीवकृतम्, तत्तदेहे प्रविष्टोन्तर्यामी तत्तदनुरूपतयैव तत्तजीयं प्रेरयतीत्यर्थः । अन्यथा तस्यैव देहान्तर्गतौ तदनुरूपत्वं न स्यादिति भावः । निराक्रियमाणं पक्षं विशदयन्ति भगवाँस्त्विति भेद इतीयन्तेन देयादिपु भेदस्तत्तदनुरूपप्रेरणं जीववलक्षण्येन । जीयानामेव तथातयाविधत्वेन तयातथा प्रेरणं संपद्यते अन्तर्यामी वेकविध एवेत्यर्थः । देवकृतत्वकयने जीवानां समत्वेनान्तर्यामिण एव विशेषतो नानाविधप्रेरणकयनात् नाना- विधत्वं स्वादिति मावः । न त्वन्येनेति खयोनितोन्येनेत्यर्थः । तव धामेति धाम तेजः वरूपमित्यर्थः । भगवत इति नागे यापानंशस्तावान् मशके इति न किंतु .

·. ७८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.१९ नन्वेवं सति कथं समता न प्रतीयते । अन्यथा भगवत्कार्येष्वपि चैपम्यप्रतीतिर्न स्यात् । भगवत्कार्याणि च 'योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्ताम्' इत्यादिना निरूपितानि तत्राह विरजधियोऽन्वयन्तीति । ये विरजधियः रजोगुणरहिताः ब्रह्म- दृष्टयः त एव तद्वैलक्षण्यं जानन्ति । यथा यो रत्नपरीक्षकः स एव कृत्रिमं सहज च जानाति । अनु भगवत्स्वरूपमन्वयन्ति जानन्तीत्यर्थः । ननु तेषामेव तदभिज्ञाने को हेतुस्तत्राह अभिविपण्यव इति । अभितः सर्वतः इह लोके परलोके च विगतपण- युक्ताः सर्वव्यवहारातीताः । यो हि यदन्यासं करोति स तं पश्यति । यथा व्यवहारनिपुणाः तोलनादिना दृष्टया वा पदार्थसमतां विषमतां वा जानन्ति । तथा ये व्यवहारं परित्यज्य सर्वथा ब्रह्मानुचिन्तकाः ते सर्वत्र ब्रह्मैव पश्यन्ति न तु विकारजातं तच्च सममेव । ननु ब्रह्मैव पश्यन्तुनाम सममेव पश्यन्तीत्यत्र को हेतुः । ब्रह्म सममेवेति चेत् एतदेव विचार्यते समं विपमं वेति । तस्मात्समतायां हेतुरतिरिक्तो वक्तव्य इति चेत् तत्राह एकरसमिति । रसस्त्वनुभवगम्यः सर्वत्रैव च तेषां रतिः समा । अन्यथा अनुभवविरोधे दृष्टिः समा न स्यात् । लोके रसवैलक्षण्याभिज्ञाः विलक्षणरसेपु पदार्थेषु तुल्यरूपेष्वपि विषमदृष्टय एव भवन्ति । 'ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने' इति वाक्ये समदृष्टे- निरूपितत्वात् । अतो भगवान् सर्वसम एव सर्वानुस्यूतः प्रविष्ट इति जगद्रपेण प्रविश्य क्रीडन्नपि निर्दुष्ट इति निरूपितम् । सर्वत्र भगवांस्तुल्यः सर्वदोपविवर्जितः। क्रीडार्थमनुकुर्वन् हि सर्वत्रैव विराजते ॥६॥ १९ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । नागे नागसमः मशके मशकसम इत्यर्थः । तत्तत्स्वभावगुणैः साम्यं तत्तत्समत्वेन प्रवेशे हेतुरित्याशयेन पृथिव्यादीनां विषमत्वमुक्तमिति ज्ञेयम् । नन्विति समतायां सत्यां तत्प्रती- त्यभावः कथमित्यर्थः । तदभावं साधयन्ति अन्यथेति । भगवतः समताप्रतीतौ भगवत्कार्य वैषम्यं न प्रतीयेत तेनार्थापत्त्या समताऽभावः साधितः । उदाहरणमाहुः भगवत्कार्याणि चेति । अन्तःप्रवेशेन वाक्संजीवनं भगवत्कार्यम् । तत्तत्समत्वेनैव प्रवेशे तद्धेतुस्वभाव- गुणैरपि साम्यं स्यात्तथा च प्रसुप्तवाचि पुरुषे प्रसुप्तवाक्येनैव प्रवेशः स्यान्न तु वाक्सं- जीवनमित्यर्थः। तदैलक्षण्यमिति प्रवेशेपि क्वचित्तथैव स्थितिः क्वचिदधिककार्यकरणमिति वैलक्षण्यम् । तदनुभवगम्यमतो नात्र युक्तिर्वक्तव्येति भावः । एवमनुपपत्तिः परिहता, एकरसमित्यनेनोत्पत्तिरुत्तेति ज्ञेयम् । पश्यन्तीत्यत्रेति ते समं पश्यन्तीत्येवमस्माकम- भिज्ञाने को हेतुरित्यर्थः । 'ब्राह्मणे पुल्कसे' इति वाक्यं तेषां समदृष्टौ प्रमाणत्वेन वक्ष्यन्तीति ज्ञेयम् । विलक्षणरसेविति न्यूनाधिकरसेवित्यर्थः ।

·७ ९ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं प्रवेशप्रसङ्गेन भगवतो दोपान् परिहत्य द्वयोः प्रवेशस श्रुतत्वात् द्वितीयस्य का वार्तेति शङ्कां वारयितुमाह स्वकृतपुरेष्विति । खकृतपुरेष्वमीष्ववहिरन्तरसंवरणं तव पुरुष वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासंतेऽभिमभवं भुवि विश्वसिताः ॥२०॥ भगवत्कृतेष्वेव देवतिर्यमनुष्यादिशरीरेषु भगवदंशः पुरुपो जीवः यहिरन्त:- संवरणरहित एव तत्कृतगुणदोपरहित एव, अंशेन कृत इति विषमो भवति । अय- मर्थः । जीवो नाम भगवतश्चिदंशः अत्यन्तं विरलात्मा स सर्वेषु पुरेषु प्रविशन् अन्तर्वहि- थैतन्यगुणपूर्ण एव तिष्ठति तेन खभावतः सोऽप्यविपम एव । तथाप्यंशेन विपम- भावापन्नेन तिरोहितानन्देन कृत इति स्वानन्दापेक्षार्थ पुरेपु प्रवर्तते । तत्र च सुखम- प्रामुवन् विपम इव भवति इति । इयानेवार्थोऽत्र निर्णीतो भगवति जीवे च वैलक्षण्यहेतुः। भगवांस्तु आनन्दपूर्णः कस्मादप्यानन्दं न वाञ्छति । जीवस्तु तिरोहितानन्द इति यतः कुतश्चिदानन्दमपेक्षते तेन विपम इव भवतीति । अंशकृतपदेन चायमर्थः सूचितः। एवं जीववैलक्षण्यं ये जानन्ति ते भगवन्तं भजन्ते न त्वन्य इत्याह इति गतिं विविच्येति । आनन्दार्थमेव जीवस्य प्रवृत्तिः, आनन्दश्च भगवत्येवास्ति नान्यत्र । 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एप ह्येवानन्दयाति' इति श्रुतेः । यत्र जीवानामेवानन्दस्तिरोहितः तत्र जडानामानन्दगन्धोऽपि नास्ति परं मरुमरीचिकावदत्यन्तनिर्जलभूमौ यथा जलप्रतीतिर्धान्तानामेवं स्रक्चन्दना- दिष्वपि आनन्दोऽस्तीति भ्राम्यति लोकः । सर्वो हि स्वस्मिन् विद्यमानं प्रयच्छति, नत्वविद्यमानम् । अतः पण्डिता इममर्थ ज्ञात्वा भगवत एवाशिमुपासते आनन्द निधिम् । ननु परमानन्दो भगवति भवतु नाम वाघानन्दस्त्वन्यत्रापि भवित प्यतीत्याशमाह निगमावपन मिति । निगमाः आसमन्तादुप्यन्ते अस्मिन्नताविति । श्रीविट्टलेशरायास्मननीयहमकृतलेसः । स्वकृतेत्यत्र । विरलात्मेति विरलः सर्वदेहव्यापिचैतन्यगुण आत्मा स्वरूप यस्वेत्यर्थः । अपहिरन्तरसंघरणमित्यस्साधमाहुः चिदंशपूर्णा इति चिया एवेति यावत् । देहनिष्ठगुणदोपसंवन्धाभावायैवकारः । स्वभावत इति स्वचैतन्यगुणत इत्यर्थः । अचिपमो देहसम एवेत्यर्थः। चिपम एवेति मुखाघ देहापेक्षाया विधमानत्वात् स्वरुप तम्त तोन्यूनोऽपुरेयेत्यर्थः। अंशेनेत्यभेदे तृतीया, अंशप्रकारेण कृतोंशरूपः पूत इति यावत् । भयं तु देहात्मुखाकाही देहसमत्वे तु देहे साशे अयं भृतः स्सान तु देहसुखमस्मिन्ना- गन्द्रदतततोन्यूनोऽणुरेवति भावः। अपिलशक्तिधृत इत्यस्सार्यमाहुःभगवांस्त्यिति। .

·- श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.३८शो.२०-२१ 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति श्रुतेः। वेदानां प्रतिपाद्यो भगवदतिरेव स च फलसाधन- रूपः अतो यागा अपि चरणरूपाः स्वर्गोऽपीति मुख्यः सिद्धान्तः । 'अस्यैवानन्दस्यान्यानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतेः । तथा सति' एप एवानन्दयाति'इत्येवकारोऽपि संगच्छते । अतो वेदोक्त्यापि भगवचरणारविन्दादन्यत्र नानन्द इत्यर्थः। नन्वस्याप्युत्पत्यादिना विरुद्धधर्मसमवायात् जीववदानन्दतिरोभावो भविष्यतीति चेत् तत्राह अभवमिति । 'कदाचिदप्युत्पत्त्यादिरहितं प्रत्युत अन्येपामपि तन्निवर्तकमित्यर्थः । खर्गादौ सामग्री- दर्शनात् विशेषादर्शनाच आनन्दशङ्कापि भवेत् , भुवि तु संभावनापि नास्तीत्याह भुवि विश्वसिता इति । तीर्थादिसंभावनया या शुद्धान्तःकरणाः सन्तः भूमौ भगवति विश्वास कुर्वन्ति, अन्यत्र भोगामिनिवेशात् न विश्वासो जायत इत्यर्थः । गुप्तानन्दा यतो जीवा निरानन्दं जगद्यतः। पूर्णानन्दो हरिस्तस्माजीवैः सेव्यः सुखार्थिमिः ॥ ७॥ २० ॥ एवं प्रवेशश्रुतिप्रसङ्गविचारेण जीवानां स्वरूपमुक्त्वा तेषां आनन्दाकाहायां भगवत्सेवैव कर्तव्येति निश्चित्य तत्रासंभावनाविपरीतभावनाव्युदासार्थ भगवत्यपि कदाचिदानन्दो न भवेदिति को वा भगवान् यः पूर्णानन्द इति च संदेहद्वयं वारयितुमाह दुरवगमात्मतत्त्वनिगमायेति । दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो- श्चरितमहामृताधिपरिवर्तपरिश्रमणाः । न परिलपन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजईसकुलसङ्गाविसृष्टगृहाः॥ २१ ॥ भगवत्यानन्दोऽस्ति न वेति शङ्कापि न कर्तव्या नापि को वा भगवानिति, नापि जीववजनेन आनन्दतिरोभावः शङ्कनीयः । यतोऽवतीर्णस्य कृष्णस्य चरित्र- मात्रश्रवणेऽपि तादृश आनन्दो जायते येन विचारकाः अपवर्गमपि परमानन्द- प्रापकं न परिलपन्ति कदाचिदपि न वाञ्छन्ति । न हि दृष्टे अनुपपन्नं नाम व्याघातात् । एतस्याप्यभिज्ञापकमन्यदस्तीत्याह चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्ट- गृहा इति । गृहे हि महत्सुखं भवति । तत्सिद्धं विद्यमानं तदपि परित्यजन्ति । यदि भगवति सहस्रांशेनाऽप्यानन्दसंदेहो भवेत् तर्हि विद्यमान को वा त्यजेत् । अतो श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । दुरवगमेत्यत्र 'तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रहरभ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन्' इति पूर्वाध्याय उक्तत्वात्तदात्मतत्त्वनिगमायात्ततनुवं कृष्णस्येत्याशयेनाहुः अवतीर्णस्य कृष्णस्येति । एतस्यापीति वाञ्छाभावस्य अपिशब्दात् संदेह्य- भावस्पेत्यर्थः । गृहत्यागः संदेहाभावस्याभिज्ञापकः। चरणसरोजहंसकुलसङ्गोऽपवर्ग- घान्छामावस्याभिज्ञापक इति विभेदः पूर्णानन्दो भगवान् का, कृष्णोऽन्यो वेति संदेह ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ८१ भगवति आनन्दे कोऽपि संदेहो न कर्तव्य इत्यर्थः । अवतारोऽपि भगवतो ज्ञानार्थ इति विपरीतार्थतां वदन् संव्यवहार्यस्यापि पूर्णानन्दत्वमिति स्थापयति दुरवगमो य आत्मा केनापि ज्ञातुमशक्यः यश्चक्षुष्मान्न पश्यति तत्रोपायः कठिनः । यः खात्मानमेव न जानाति तं को वा बोधयेत् । तथापि न बुध्यते खात्मा एवं सति कीदृशोऽयमात्मेति भवति संदेहः । तस्य च तत्त्वमपि दुर्जेयं किंरूपं तस्य परमार्थ- भूतमिति । एतादृशस्य ज्ञानं यदि लोके प्रसिद्धं स्यात् तदैतावता कालेन सर्वे मुक्ताः स्युः अत आत्मतत्त्वज्ञानार्थ लोकावगतं कारणं नास्तीति भगवानाविभूतः नितरां गमो ज्ञानम्, देहग्रहणमज्ञानकार्य भगवतश्चेदमद्भुतचरित्रं अज्ञानकार्यसदृशं गृहुन् प्रकटीकुर्वन् सर्वेपां ज्ञानं संपादयतीति । अतोऽद्भुतकर्मणो भगवतश्चरित्रमेव महान- मृताब्धिमहत्त्वं लोकसिद्धसमुद्रापेक्षयाप्यधिकमिति । अयं समुद्रः कथंचिच्छोपं पानं वन्धनमुलचनं वा प्राप्नोति स तु न केनाप्येतत्कर्तुं शक्य इति । अधित्वं तूपपादितमेव अमृतत्वं च । तत्र परिवर्तनं परिवर्तः बहुधा आलोडनं तदर्थ परितः श्रमो येषाम् । येषां तादृशचरित्रालोडने सामर्थ्य भवति ते महारसपानमत्ता इव स्वयं प्राप्त केनचिद्दीयमानं वा अपवर्ग न गृह्णन्तीति किं वक्तव्यम् । बहुधा प्ररोचनायामपि तेपा- मिच्छापि नोत्पद्यत इत्यर्थः । ईश्वरेतिसंवोधनात् त्वया दीयमानमपि न गृह्णन्तीति सूचि- तम् । ननु परमानन्दस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् कथासमुद्रे अवगाहनक्लेशाधिक्यात् किमि- त्यपवर्ग न वान्छन्तीति चेत् तत्राह ते चरणेति । यथा लोके एकाकी यथा रसानुभवं करोतीति तदपेक्षया सर्योग्यैः सह रसानुभवः सुखाधिक्यहेतुर्भवति एवं परमानन्दोऽपि । ते चरणसरोजैकाश्रया ये हंसास्तेपां कुलं समूहस्तेषां सङ्गार्थ विसृष्टं खगृहं यस्तैः सह परमानन्दो बहुधा भोक्तव्य इति मोक्षापेक्षयापि भगवत्कथाश्रवणरसोऽधिको निरूपितः । गृहस्य प्रतिवन्धकत्वात् भगवत्सेवकानां च संमत्यभावात्त्यागः । कृष्णे हरौ भगवति परमानन्दसागरः। वर्तते नात्र संदेहः कथा तत्र नियामिका ॥ ८॥२१॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। निराकरोति अवतारोपीति ज्ञानार्थमज्ञानकार्यसदृशग्रहणमिति वैपरीत्यं कथयन् व्यवहा- यस्य निरानन्दत्वेन प्रतीयमानस्य पूर्णानन्दत्वं महामृतचरित्रकरणमित्यपि वैपरीत्यं स्थाप- यन्तीत्यर्थः । तथापीति यद्यपि स्वात्मा तथापि न बुद्ध्यत इत्यर्थः । एवं सतीति अवोधे सतीत्यर्थः । तदर्थ परित इति यैस्तदवगाहनार्थ साधनाश्रयः कृतः साधनश्रमेण यैश्चरितामृतावगाहनं फलत्वेन संपादितं 'दानव्रततपोहोम' इति वाक्यादितिभावः । परिलपन्तीत्युपसर्गस्वार्थमाहुः बहुधेति । तैः सहेति हंसैः सहेत्यर्थः। कारिकायाम् नियामिति अभिज्ञापिकत्यर्थः । भगवति परमानन्दामाचे तत्कथायां परमानन्दो न स्यादितिभावः । ११ सुचो. .

·८२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ. ३८ श्लो. २२ एवं जीवानां परमानन्देप्सूनां भगवानेव सेव्य इति निरूप्य तत्सिद्ध्यर्थ तत्प्रतिवन्धकं विशेषतो निर्दिशति त्वदनुपथमिति । त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव- चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न चत रमन्यहो असदुपासनयात्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः॥२२॥ स्वाभिलपितस्यैव प्रतिवन्धकत्वं नान्येपामिति वक्तुमन्येषां प्रतिबन्धकतां निराक- रोति । तत्र प्रथमं शरीरप्रतिवन्धकता निराफियते । शरीरं हि सर्वदोपदुष्टं असमर्थ- मालस्ययुक्तं च । अतो भगवद्भजने इदं प्रतिवन्धकं भविष्यतीति शङ्का निराक्रियते तव अनुपथं अनुगुणं सेवकरूपं सर्वेन्द्रिययुक्तं बलविवेकादियुक्तं च । इन्द्रियवत्त्वमेवाधिका- रिविशेषणमिति तादृशे चेद् अहन्ताममता हढा वा स्यात्.तया भगवदर्थं व्याप्तं न कुर्या- दिति तदर्थमाह कुलायमिति । कुलायः पक्षिणां नीडं पक्षयोः समागतयोः तत्र ते न तिष्ठन्ति । शरीरं पुत्रादिभ्यश्च भिन्नं तथा यैः खशरीरं ज्ञातमस्ति केवलमिदं गृहरूपं तत्राप्यविवकिनामेव हितकारीन्द्रियादिभ्योऽपि भिन्नं विवेके जाते सर्वदा त्यक्तव्यमिति थैरवगतम् । तत्रापि स्त्रीदेहश्चेत् सेवकदेहो वा भिन्नखभावेन द्वेपिदेहो वा भवेत् तदा कार्यं न सिद्ध्यतीत्याह आत्मसुहृत्प्रियवञ्चरतीति । आत्मवत् सुहृद्वत् प्रियवचेति । आत्मा खाधीनो भवति । तेनास्य स्त्रीदेहवत् सेवकदेहवद्वा न भवतीति निरूपितम् । तत्तु पराधीनम् । तथापि धर्मकार्ये चेद् असहिष्णुन क्षमं भवेत् तथापि कार्य न सेत्स्यति तदर्थमाह सुहृद्वन् मित्रवत् । मित्रं हि स्वस्य हितमेव करोति तथेदमपि धर्मकार्यादि- समर्थम् । किंच। प्रियो यथा स्नेहविपयो भवति एवं स्नेहपात्रम् । नतु महापातक- युक्तमिव द्विष्टम्, चण्डालादिदेहवन्मनःपीडाजनकम् । एवं देहस्य प्रतिबन्धकता निवा- रिता। कदाचिद्भजनीयो भगवान् प्रतिवन्धं कुर्यात् तदा का गतिरिति चेत् तत्राह तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि चेति । भगवानपि ब्राह्मणादिदेहमुत्पाद्य खसेवार्थ कदा मत्सेवां करिष्यतीत्युन्मुग्वोऽस्ति । किंच । हितकारी यदा तस्य देहस्य विघातकं किंचिदापतति प्रमादात्तदा पालयति सुहृत्कृत्यमेतत् । तथा भगवान् प्रियः श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । त्वदनुपथमित्यत्र तत्प्रतिवन्धकमिति असत्सङ्गमित्यर्थः। प्रतिवन्धकज्ञाने ततः सावधानो भवेदिति भावः । स्वाभिलपितस्यैवेति असत्सङ्गस्येत्यर्थः । तत्रापि स्त्रीदेहश्चेदिति स्त्रियाः सेवकस्य च देहो भनधीनोपि भर्तुरात्मरूपो न भतवीत्यर्थः । भिन्नेति समानखभावेन सुहृत्, 'अयं भिन्नखभावेन धर्मकार्यविमुखो भवेदित्यर्थः । द्वेपीति अशुचित्वेनात्मनो पिदेहो भवेदित्यर्थः । पराधीनमिति भाजीवाधीन: मित्यर्थः । अनुशययुक्ता इति स्थितियुक्तास्तनिष्ठा इत्यर्थः ।

·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेवा । ८३ प्रीतिविषयः न हि प्रियकार्य कुर्वन् कश्चित् खिन्नो भवति । आत्मा चास्य देहस्य सर्वेपामात्मा आवश्यक इति । एवं साधने सेव्ये चानुगुणे यो न सेवते तत्र हेतुः असदुपासनयेति । असतामुपासनया, दुष्टसङ्गान्न भजतीत्यर्थः । उपासनापदेन च बाह्यदेवताः परिगृहीताः तेपामपि सकृदपि सङ्गे भगवद्भजनं न नश्यतीति ज्ञापितम् । नन्वसत्सङ्गं सर्वपुरुषार्थनाशकं किमिति कुर्वन्ति इत्याशवाह आत्महन इति । ते पूर्वकृतपापादात्महनो जाता यदशादसत्सङ्गस्तेपां जात इति । असतामिन्द्रियाणां वा उपासना । ततः किमत आह यदनुशयाः यस्मिन्नसत्सङ्गे अनुशययुक्ताः । उरुभये संसारे कुशरीरं प्राप्य अनेकजन्मसु परिभ्रमन्ति । न तु कदाचिदपि सुखलेशं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ २२ ॥ असत्सङ्गो न कर्तव्यो भकिमार्गस्य वाधकः। देहे घनुगुणे कृष्णे नेन्द्रियाणां प्रियं चरेत् ॥९॥२२॥ एवं भगवद्भजनमेव जीवानामवश्यकर्तव्यमिति निरूपितं तत्र केन प्रकारेण भगवान् भजनीय इति विशेपजिज्ञासायां निर्णयार्थमाह निभृतमरुन्मनोक्षदृढयोगयुज इति । निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि यन् मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् । निय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियो वयमपि ते समाः समदृशोऽभिसरोजसुधाः॥२३॥ 'तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' इति भगवचरणपरतैव प्रयोजिका नतु प्रकारविशेपः प्रयोजक इति वक्तुं मर्यादामार्गेण, निषिद्धमार्गण, पुष्टिमार्गेण, प्रवर्तक- मार्गेण वा ये भगवदुपासकास्ते सर्वे भगवद्विचारेण समा एवं साधारणधर्मस्य प्रयो- जकस्य सर्वत्र विद्यमानत्वातत्र विहितमर्यादामार्गेण ये सेवन्ते तान् प्रथमतो निर्दि- शति नितरां भृतः मरुद्वायुः मनः अक्षाणि च, प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यान चोक्तम् । एवं त्रिभिः कृत्वा ये दृढयोगयुजः योगेन निरन्तरं भगवञ्चिन्तकाः । हृदि भगवन्तं मानसपूजादिना उपासते भगवति दृढं मनः स्थापयन्ति । तदेव भगव- रखरूपं तदरयोऽपि स्मरणाद्ययुः । सर्वात्मना यत्रैव मनो निविशते तदेव प्राप्नु- यन्तीति विहितानां निषिद्धानां च तुल्यैव गतिरुक्ता । अनेन भगवति प्रमेयचलमेव मुख्य न प्रमाणवलमित्यपि सूचितम् । उभयेपामेपामन्तर्मुखता वर्तत इति । पहि- मुखानप्याह स्त्रिय इति । उरगेन्द्रस्य शेपस्य भोग इव काय इव यौ वाहू तत्र च विपक्ता धीर्यासां तादृश्यो गोप्यः अतिवहिर्मुखाः वयं च श्रुतयः अन्तर्मुखाः श्रीविट्ठलेशरायारमजीवल्लभकृतलेसः । निभृतेत्यत्र साधारणधर्मस्येति अविसरोजसुधात्वस्खेत्यर्थः । धारयन्तीति इदं धानोर्थ कथनं विग्रहस्तु सुठु दधतीति ज्ञेयः । , ·" श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.२३-२४ सर्वादरणीयाः । एवं पुरुषाः स्त्रियश्च सर्व एव ते समाः। यतो भगवान् समकं सर्वानेव स्वकीयान् समत्वेन मन्यते । साधारणं तेषां धर्ममाह अधिसरोजं सुष्टु धारयन्तीति । मुनीनां चरणधारणं स्पष्टम् । द्वेपिणां तु मारणार्थं समायातीति भावनायां चरणदर्शनमेव दृढं भवति । समागमनमेव तेषां भावनीयमिति । गोपिकानामपि तथा अभिसारप्रेप्सूनां, वयं च श्रुतयः । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति । सर्व एव हरेभक्तास्तुल्या यान्मन्यते हरिः। अतः कृष्णो यथास्मीयान्मन्यते भजनं तथा ॥ १० ॥ २३ ॥ एवं भक्तानां तुल्यता निरूपिता तत्र शास्त्रविरोधमाशय परिहरति क इह. नु घेदेति। क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसर यत उदगापिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥२४॥ ननु 'ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्' 'चतुर्विधा भजन्ते माम्' इत्युप- क्रम्य 'तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते' इति ज्ञानिनः प्रशंसाश्रवणान्मुनीनां स्त्रीणां द्विष्टानां श्रुतीनां च कथं तुल्यतेति चेत् तबाह क इह नु वेदेति । इयं ज्ञानप्रशंसा यो जानामीति मन्यते तद्बुद्धिमाश्रित्य निरूपिता न तु परमार्थतः कश्चि- जानाति तत्र हेतुः इहास्मिन् संसारे को वा भगवन्तं जानाति यतो वयमपि न जानीमः । अत एव श्रुतिः 'यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः' इति । ननु कथमज्ञानं प्रमाणस विद्यमानत्वादिसाशकवाह अग्रसरं, सर्वप्रमाणात् पूर्वमेव सिद्धम् । ज्ञाता च अवरजन्मलयः मध्य एवोत्पद्य गतः । भगवान् प्रथमत एव सृष्टिमुत्पाय तिरोहितो जातः, मध्ये सृष्टौ जीवा उत्पन्नाः श्रान्ताच, पश्चात् प्रलयार्थं समाया- स्पति । यदि वा अयं प्रथमत एव स्थितः स्यात्, प्रलयपर्यन्तं वा तिठेत् , तदा सृष्टे- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । क इह नु इत्यत्र कथं तुल्यतेति अशेषविशेषज्ञानं न कस्यापि यत्किंचि- ज्ज्ञानं तु मुन्यादिचतुर्णामप्यतस्तुल्यतेति समाधानं भविष्यतीति ज्ञेयम् । प्रथमत एवेति सृष्टिमुत्पाद्य सृष्टानां प्रमाणसंबन्धात्प्रथमत इत्यर्थः । उत्पन्ना इति देहसंवन्धेन प्रमाणसंवद्धा इत्यर्थः । श्रान्ता इति प्रमाणवियुक्ता इत्यर्थः । पश्चादिति प्रमाण- वियोगानन्तरं तेषां खस्मिन् प्रकर्षण लयार्थं समायास्यति आविर्भविष्यतीत्यर्थः । पूर्वार्धार्थमाहुः यदि वेति । स्थितः स्यात् देहसंपन्धेन प्रमाणसंबद्धः स्पादित्यर्थः । ब्राह्मणोप्युत्पादकत्वात् सर्वाग्रसरोऽत अवरजन्मा न जानातीत्यर्थः । उत्तरार्धार्थमाहुः प्रलयेति । तर्हि न सन्नित्यनेन प्रलयानन्तरं ज्ञात्रभावकथनेनापि प्रलयान्न जानातीत्यर्थः ।

·'श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । य॑वधायकत्वाभावात् भगवन्तं जानीयात् , 'न तं विदाथ ये इमा जजानान्यद्युष्माक- मन्तरं वभूव' इति श्रुतेः । अतः सृष्टयवधाकत्वान्न कश्चित्सृष्टावुत्पन्नो भगवन्तं ज्ञातुं शक्तः। यत उदगादिति यतः त्वत्तः ऋपिब्रह्मा उत्पन्नः । तं ब्रह्माणमनु उभये आध्यात्मिका आधिदैविका देवगणा उत्पन्नाः । ननु प्रलयानन्तरं व्यवधायकत्वाभावात् कथं न ज्ञायत इति चेत्, तबाह तर्हि न सन्न चासदिति । यहि भगवान् सर्वमेवावकृष्य शयीत तर्हि ज्ञानसामग्री कापि नास्ति, प्रथमतो न सत् सन्वा ज्ञाता, नासत् ज्ञापकमिन्द्रियादि कार्य वा हेतुभूतम् । नाप्युभयम् इन्द्रियसंनिकपः व्यापारो वा, उभौ यातीत्युभयम्, सदसदात्मकं मनो वा 'नासदासीनो सदा-सी त्तदानीम्' इति मन्त्रव्याख्याने उभयात्मकं मनो निरूपितम् । तथैवाग्निरहस्से उभयात्मकं मनो निरूपितम्। केचिदुभयात्मकं जगदित्याहुः 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति प्रयो- जकस्य मनसा निषेधः । कालवेगोऽपि मात्राखरादिनियामकः सत्त्वगुणप्रेरको वा यो ज्ञानमुत्पादयति । न वा किमपि शास्त्रं वेदपुराणादि । यतः सर्वमवकृप्य शयनं करोति । अतो ज्ञानसामग्र्याः सर्वस्या एवाभावात् कस्यापि नापरोक्षं भगवज्ञानमित्यर्थः । कदाचिद्भगवत्साक्षात्कारस्तु तावन्मात्रज्ञापको नापविशेष बोधयति । अवतारे तु मर्यादायादी आनन्दमयं देहं मन्यते । आत्मसाक्षात्कारे तु न भगवद्वैभवपरिज्ञानम् , योगजधर्मजनितत्याच स्वमवन्न तस्य वस्तुनियामकत्वं, प्रमाणसंवादस्तु नानाविधानु- गवान्न निर्षिचिकित्सं ज्ञानमुपपादयति तस्मात्सृष्टिदशायां प्रलयदशायां वा सर्वथा श्रीविटलेशरापारमजश्रीवाठभकृतलेसः । ध्यवधायकत्वाभावादिति सृष्टिस्तु ब्रह्मरूपा कारणरूपेण तिष्ठत्येव किं तु तस्या व्यवधायकलं नास्तीत्यर्थः । अत इति सृष्टयुत्पत्या भगवत्तिरोमावात् सृष्टेर्व्यवधाय- कलं तिरोधायकत्वमित्यर्थः । प्रलयपर्यन्तमित्यनेनोक्तमेवार्थ विशदयन्ति ननु प्रलया- नन्तरमिति । मात्रास्वरादीति एतेषांमूलकालत्वेनाभिज्ञानकथनादिति भावः ।। यो ज्ञानमिति सत्त्वस्यैव ज्ञानजनकत्वमिति नियन्धे व्युत्पादितम् । ननु तर्हि 'कश्चि- दीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्' इति कथमित्सत माहुः कदाचिदिति अशेषविशेषज्ञानं न गवत्तीत्यर्थः । आनन्दमयमिति सत्त्वरूपं देहं पुरुषोत्तमावेशादानन्दमयं मन्यते तया घ सत्वयैव प्रमाणावेयत्वं जातं न भगवत इति भावः । निरावृत्तप्राकटयं तु पुष्टया भवनीति मर्यादावादीयुक्तम् । आत्मेति जीवसाक्षात्कारे इत्यर्थः । ननु शास्त्र- मालोटा निद्धारः कर्तव्य इत्यत बाहुः प्रमाणेति । प्रमाणस संबादः कयनमित्यर्थः । नम्मादिनि गृष्टेय॑वधायकत्यादित्यर्थः । कारिफायाम् । भ्रान्तिमूलेनि वयं मर्पया भगवन्तं नासाम इति पुझ्या प्रवृत्तिरतो मान्तिन्नादृशं ज्ञानं मूलं यम्सैतादो भानस मार्गनियापक आत्मानुचिन्तनादित्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८ श्लो.२५ ज्ञानसामग्र्यभावान्न कोऽपि ज्ञाता । प्रशंसा तु प्रवर्तिका यथाकथंचिचित्तशुद्ध्यर्थ प्रवर्तयति । ततः शुद्धो भगवद्भजनं कुर्यादिति भावः । ज्ञानमागाँ भ्रान्तिमूलस्ततः कृष्णं भजेदुधः। प्रवर्तकं शानकाण्डं चित्तशुद्ध्यै यतो भवेत् ॥ ११॥ २४ ॥ एवं ज्ञानकाण्डस्यापि भगवद्भजनपरत्वं निरूप्य येऽन्ये वादिनः भगवद्वजनं न सहन्ते अन्यथा च शास्त्रं वदन्ति तान्निधति जनिमसत इति द्वाभ्याम् । जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदा विपणमृतं सरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः। . त्रिगुणमयः पुमालिति भिदा यदयोधकृता त्वयि न ततः परन स भवेदववोधरसे ॥ २५ ॥ ते प्रतिकूला द्विविधाः अर्धवैनाशिकाः सर्ववैनाशिकाश्च । तत्र प्रथममर्धवै- नाशिकान्निराकरोति, ते चत्वारो वादिनः । नैयायिकाः, वैशेपिकाः, मीमांसकाः, सांख्यै- कदेशिनश्चेति, तन्मतं हसन्य इव श्रुतयो निरूपयन्ति, तत्र नैयायिकाः असत एवं घटादेः जनिं वदन्ति । असन्नेव पश्चाजननेन सद्भवतीति । एतदसंगतम् । सत्तायाः संबन्धस्य च नित्यत्वे कथं घटस्यासत्त्वं स्यात् सत्वासत्त्वयोर्विरोधात् । नाप्य- सत्त्वस्य जातित्वं तत्समवायो वाङ्गीक्रियते येन कालव्यवस्थया घट उभयं प्राप्नुयात् । अतः केवलमदर्शनमात्रेणासत्त्वं वदन्तो भ्रान्ता एव नैयायिकाः । एवं सति भक्ति- मार्गो विरुध्यते । भगवत्कृपादीनां नित्यत्वे भजनेन कृपा न स्यात् । इच्छादीनामपि नित्यत्वादिच्छयावतारो न स्यात् । परमान्दस्य च सुखत्वेनानित्यत्वात् पूर्णानन्दो भगवान्न स्यात् । अत इदं मतं निराक्रियते । वैशेपिकादयस्तु सतो मृतिमाहुः । श्रीविद्यलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । जनिमसत इत्यत्र केवल मिति आविर्भावतिरोभावास्वीकारेणेत्यर्थः । एतन्मत- निराकरणस्यावश्यकत्वमाहुः एवं सतीति । शक्तिद्वयास्वीकारे सतीत्यर्थः । विरोधं विशद- यन्ति भगवत्कृपादीनामिति । भगवद्धर्माणां नित्यत्वमनित्यत्वं वा नित्यत्वपक्षे कृपाया नित्यसिद्धत्वाद्भजनेन सा न स्यात् तथा सति भजनं निःप्रयोजनकं स्यात् कृपायाः खतःसिद्धत्वात् । इच्छाया अपि नित्यत्वात्सर्वदैवावतारः स्यात् तथा सत्यवतारार्थ भक्तानां प्रार्थना न स्यात् । अनित्यत्वपक्षे तु परमानन्दस्यापि सुखत्वेन धर्मरूपत्वेन भगवतः पूर्णान- न्दत्वं न स्यात् किं तु कालपरिच्छिन्न आनन्दः स्यात् , अत इदं मतं निराकर्तव्यम् । आवि र्भावतिरोभावौ खीकर्तव्यौ तथा सति कृपाया नित्यत्वेपि सा भजनेनाविर्भवति अतो भजन कर्तव्यम् । इच्छाया नित्यत्वेपि सा भक्तानां प्रार्थनयाविर्भवति तदा भगवानवतीर्णो भवति अतः प्रार्थना कर्तव्या । परमानन्दोधर्मरूपोपि नित्य एवातः पूर्णानन्दो मगवान् तथा च शक्ति- द्वयस्वीकारे जगतोप्याविर्भावतिरोभावौ स्वीकर्तव्यौ न वसतो जननं स्वीकर्तव्यं पंहुदोप- ·.. , श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । संघातः सन्नेव पश्चाम्रियते तथा सति तस्याग्रे परलोकचिन्ता न. कर्तव्या । संघातस्यैव देवदत्तशब्दवाच्यत्वात् । बाह्यानां मुख्योऽयं सिद्धान्तः । भोगव्यवस्था तु तादृशान्येव तानि भूतानि खभावादेव भवन्ति । एतत्पक्षे तु ज्ञानभक्त्यादि- मार्गाः सर्व एव तिलापःकृताः । अत एतन्निराकर्तव्यम् । संघातादिन्द्रियवर्ग- सहितः आत्मा उत्कामति 'उत्क्रामन्तं स्थितं वापि' इति वाक्यात् ब्रह्मविदा- मनुभवोऽस्त्येव । जातिस्मराणामपि लोके संभवात् , अन्यथा तेषामप्यहिंसादिविधि- य॑थः स्यात् । ज्योतिःशास्त्रप्रामाण्याच संवादित्वेनापि तन्मतं व्यर्थं स्यात्, 'अनन्त नाम' इति श्रुतेः । अर्थाश्रयत्वश्रवणाच नित्यसिद्धोऽर्थः देवतारूपो वा आधिदैविको वा देवदत्तशब्दवाच्यः । एतदुष्पादितं चतुर्थे कर्मनिर्णये देहस्योपलक्षकत्वमेव न तु विशेषणत्वमिति । यथावस्थान्तरेण पाकादिसाधनमुत्पाद्य पुनरन्यावस्थापन्नः पुनरन्य- झोगं करोतीति सिद्धम् । नामकरणं च तत्रयात्मन एव न तु देहसहितस्यैव शास्त्रीयत्वात् । केशादिवद्वस्त्रादिवद्वा देहस्यापि सहभावमानत्वात् । अतः सत आत्मनः मुख्यसंघातस्य वा परलोकायन्यथानुपपत्त्या न मृतिः, तस्मिन् सति पूर्वोक्तन्यायेन भक्तिमार्गः सेत्स्यति । मीमांसकादयः आत्मनां जीवानां भेदमङ्गीकुर्वन्ति आत्मनीश्वरे यज्ञादिरूपे वा, तथा सत्येक ईश्वर इति पक्षो न संगच्छते । अन्यथा एकश्वेदीश्वरः श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । प्रस्तत्वादिति भावः । संघातादिति स्थूलदेहादित्यर्थः । वैशेपिकनिराकरणे अन्यथेति । परलोकामाये इत्यर्थः । ज्योतिःशास्त्रेति तत्रैतादृशेपु ग्रहेषु एतादृशे लोके गच्छतीति फल- स्सोक्तत्वादित्यर्थः । संवादित्वेनापीति अङ्गत्वेन ज्योतिःशास्त्रस्य प्रामाण्यं सिद्ध- मेवास्ति परं तु बाह्यानां तन्नादर्तव्यं भवति इति संवादित्वेन दृग्गणितेनैक्येनापि हेतुना प्रमाणत्वेन स्वीकृतं ज्योतिःशास्त्रमतं तदुक्तार्थानङ्गीकारे व्यर्थं स्यादित्यर्थः । श्रवणाचेति 'निसे शब्दार्थसंबन्धे' इत्यादिपु नामोश्रियत्वं श्रूयतेऽतः पूर्वोक्तश्रुते च नित्यो योर्थ- संघाताभिमानिदेवतारूप आधिदैविकः सूक्ष्मसंघातो वा स तद्वाच्य इत्यर्थः । उपलक्ष- फत्वमिति सूक्ष्मदेहरूपं धर्मान्तरमुत्थाप्य ब्यावर्तकत्वमित्यर्थः । नामकरणं चेति आत्मन एव देवदत्तादिनामकरणमित्यर्थः । देहेति देहविशिष्टस्यैव न । तत्र हेतुः शास्त्रीयत्वादिति नाम इति शेपः । तया सति देहे गते तन्नाम तस्य न स्यात्तदा श्राद्धादिषु तदुचारो न साजन्मान्तरे तथाव्यवहारामावस्तु तस्यैवेदं जन्मान्तरमित्यज्ञाना- दिति मायः । मुख्यसंघातस्येति सूक्ष्मसंघातस्सेत्यर्थः । तस्मिन् सतीति आत्मनो लिस या मरणाभावे सतीत्यर्थः । पूर्वातति परलोकस्य विद्यमानत्वात्तचिन्तया मत्तया- दिकं कर्तव्यं भवदित्यर्थः । जीवानां भेदमिति मगवतः सकाशाद्भदमित्यर्थः । चारमनीत्यस्सार्यान्तरमाहुः आत्मनीति । यनादिरूप एवेश्वर आत्मपदेनोच्यते इत्यर्थः । तथा सतीति कर्मरुप ईश्वरे सतीत्यर्थः । मिन्नेम्वरपक्षं दूपयन्ति अन्यथेति । .

·: -नीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अं.३८ भो.२५ कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थः स कथं विपमं जीवेभ्यः फलं दद्यात् कुतो वा विपमें कर्म कारयेत् । कारयिष्यन्वा वैपम्पनैपुण्ये वा कथं न प्राप्नुयात् । तस्मादीश्वर एवं नास्ति कर्मातिरिक्तः । स चानेक इति प्रतिनियतं कर्मव कर्तव्यमिति मन्यन्ते । तन्मतमपि निराकर्तव्यम् । अन्यथेश्वराभावे कस्य प्रणिधानं स्यात् । तेऽप्यारोपादेव तथा मन्यन्ते । कर्म कुर्वाणाः फलं प्राप्नुवन्ति । दातारं तु न पश्यन्तीति । अन्याधीने फले अवश्यं दातुरपेक्षा । साक्षादजन्यफलेषु राजभित्तिनिर्माणादिपु तथा दर्शनात् । न हि यागः खर्ग पाक ओदनमिव साधयति येनेश्वरापेक्षा न स्यात् । स्वर्गश्च ब्रह्माण्डाधिपत्यधीनो लोकात्मकः । सुखसाधनान्यपि तदधीनानि । अन्यथा तदानीमेव खर्गः कुतो न भवेत् । अत ईश्वरे अवश्याङ्गीकर्तव्ये एकेनैव महाराजवत् कार्यसिद्धौ प्रतिनियतेश्वरकल्पना व्यर्था, गौरवात् । जीवानां तु भेदो नाबोद्दिष्ट इति प्रतिभाति एकवचनप्रयोगात् प्रकृतानुपयोगाच । जीवभेदः प्रत्युत भक्तिसाधकः न तु वाधकः । सोऽपि वहुधा निराकृतो निराकरिष्यते च । अन्ये पुनः सांख्यैकदेशिनो योगिनश्च विपणं कर्मफलं नित्यं मन्यन्ते 'योगेन साधितो योऽर्थः स नित्यो हि निगद्यते । वैदि- केनाप्यक्षयात्मा लोकः स्यान्नित्यकर्मणा' तस्मिन्नपि पक्षे नेश्वरप्रयोजनम् । स्वसाध्येनैव कार्यसिद्धेः तदपि निराकर्तव्यम् । आरोपैरेव प्रशंसावाचकशब्दानां सत्यत्वारोपक- बुद्ध्यैव तत्संभवात् । 'अपाम सोमममृता अभूम' इति सोमप्रशंसावाक्यम् । 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतम्' इति तु सुकृतप्रशंसा। तस्माद्भमसिद्धान्ता एत इति नैतद्वाक्यानुरोधेन पूर्वोक्तसिद्धान्ते दूपणमाशङ्कनीयमिति भावः । ननु भक्तिमार्गोऽपि त्वदुक्तन्यायेन न संगच्छते विष्णुर्हि सेव्यः शिवो ब्रह्मा वा एते गुणाभिमानिनः प्रतिनियतकार्यकर्तारः खस्वाधीनमेव खमक्ताय कार्य कुर्वन्ति । अतस्त्रिगुणमयोऽयं पुरुषः नारायणो ब्रह्माण्डाभिमानी गुणैः कृत्वा सत्त्वरजस्तमोभिः भिन्नः सन्नुपाधिभेदेन जीवभेदेन वा स्थित्यादिकं करोतीति अल्पदातृत्वात् किं भक्तिमार्गेणापि गुणमयत्वाच सोऽपि तिरोहितानन्द इति राजसेवकवदन्योन्योपधावनमपेक्षते । दृश्यते च तथा पुराणे लोके चेति यत्स्मार्तानां मतं तदपि निराकर्तव्यम् । अन्यथा पूर्वोक्तमार्गों न सिद्ध्येदिति त्रिगुणमयः पुमानिति । यो भजनीयभेदः सोऽपि यदयोधकृतः भगवत्स्वरूपाज्ञानादेव जायते यतः । स्म प्रसिद्ध्या आताः स्मार्तशब्दवाच्याः । ते श्रीविद्धलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । न पश्यन्तीति अतः कर्मण्येवेश्वरत्वमारोपयन्तीत्यर्थः । मिन्नेश्वरपक्षं साधयन्ति अन्याधीने इति । आत्मनां जीवानामित्यनेनोक्तं प्रथमपक्षं निराकुर्वन्ति जीवानां त्विति । सोपीति द्वैतपक्षोपीत्यर्थः । उपाधिभेदेनेति विष्णुः स्थिति, रुद्रः संहारं, ब्रह्मा सृष्टिं करोतीत्यर्थः । जीवभेदेनेति सात्विकानां स्थित्यादिकं विष्णुस्तामसानां रुद्रो राजसानां ब्रह्मा करोतीत्यर्थः । मूलभूतस्येति कर्तरि पष्ठीयम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यमाचक्षते सा त्वेका भगवद्विभूतिः । न तु तावन्मानो , भगवान् भक्तिमार्गप्रतिपाद्यः किंतु पुरुषोत्तम इति बहुधा निरूपितम् । ननु पुरुषोत्तमत्वपक्षेऽपि यद्यज्ञानं स्यात् मूलमूतस्य तदा स दोपस्तदवस्थः । अत एव केचिन्मूलभूतमेव ब्रह्म अज्ञानाश्रयो विषयश्चेत्साहुः। 'आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः' इति । 'अयमपि पक्षो निराकर्तव्यः । अन्यथा भक्तिमार्गः परमार्थपर्यवसायी न स्यादतो निषेधति त्वयि न ततः परत्र स भवेद्ववोधरस इति । त्वयि पुरुषोत्तमे स अयोधः कथमपि न प्रवर्तते । तत्र हेतुद्वयम्, ततः परत्रेति अवयोधरस इति च । 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्' 'यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः' इति 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति 'खप्रकाशश्विदात्मा'इत्यादिश्रुतिसहस्रैः अज्ञानसंवन्धो निराक्रियते । ज्ञानस्यापि यो रसः परमानुभवरूपः स एव आत्मा वरूपं यस्येति । अतो मतान्तराणां भ्रान्तिमूलत्वात् निर्दुष्टत्वाच भगवन्मार्गस्य भगवान् सेव्य इति सिद्धम् । भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः। न तद्विरोधात् कृष्णाख्यं परं ब्रह्म त्यजेद्बुधः ॥ १२ ॥२५॥ एवं सिद्धान्तान्तराणि परिहृत्य भक्तिमार्गे स्थापितेऽपि जगत्कर्तृत्वसर्वाश्रय- वादिधर्माणां माहात्म्याथमङ्गीकरणे तद्गतो दोपः प्रसज्येत । तत्र परःसहस्रं दूपणानां संमवेऽपि दूपणद्वयं मुख्यं जगदाश्रयत्वेन जगत्संवन्धिदोपसमूहः उपादानत्वाच भगवत्येव भवति, जीवस्य च भगवत्वे कामक्रोधादिसर्वे दोपाः भगवति भवन्ति । एतदुभयपरिहारार्थमाह सदिव मन इति । सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेपमिदमात्मतयात्मविदः। न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ।। २६॥ श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवलमकृतलेसः । सदिवेत्यस्याभासे जगदाश्रयत्वेनेति सर्वाश्रयत्वे शरीरोपादानत्वं च सिद्धम् । तत्र शरीरोपादानले इदं दूपणमुक्तम् ।जीवोपादानत्वे दूपणमाहुः जीवस्य चेति । व्याख्याने असतोऽविद्यमानस्य मावकमतोऽसदित्यर्थः । मनुष्यपर्यन्तमावने तया, देवादि- मावने तु तेषां सर्वत्र संनिधानसामर्थेन भावनायां विद्यमानत्वात् नाविद्यमानमावकत्वेना- सत्वमिति वक्ष्यन्ति । कदाचिद्विद्यमानमपि भावयतीति सत्त्वमप्यागन्तुकत्वेनोक्तम् , कदाचिद देवादयोपि संनिहिता न भवन्तीति तदाऽसत्त्वमित्याशयेन तदा क्वचिदसदिवेति वक्ष्यन्ति । १२ मुयो.

·९० श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ शो.२६ भादौ जीवभावे यानि दूपणानि तानि परिहियन्ते । मनस एव ते दोपाः न तु जीवस्य तचासदेव विशेपतो निरूपयितुं न शक्यत इति । 'नासदासीनो सदासीत्' इति मन(स)स्तादृशं रूपं सदसदात्मकमिति । तत्रापि तस्यासत्त्वं सहजम् । सत्त्वं तु आगन्तुकमिति श्रुत्यादिना ज्ञायत इति सदिवेत्युपमया निरूपितम् । तस्योभया- स्मकत्वे हेतुमाह त्रिवृदिति गुणत्रयवेष्टितम् । तत्र सत्त्वांशे सत्त्वं संभवति, अंशद्वये त्वसत्त्वमिति । एतादृशस्य प्रकाशः न जीवसंवन्धात् किंतु त्वय्येव विभाति । 'मनसो वशे सर्वमिदं बभूव नान्यस्य मनो वशमन्वियाय । भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान्' इति श्रुतिः मनसो माहात्म्यमाह । न तन्माहात्म्यं जीवाश्रयत्वे घटते । नन्वस्तु भगवदाश्रयत्वेनैव तस्य माहात्म्यं तथापि तद्दोपसंवन्धः स्यादेवेति चेत् तबाह आमनुजादिति । मनुष्यपर्यन्तमेव परिभ्रमणे तस्य मनसः स स्वभावः तृणस्तम्बमारभ्य महत्तत्त्वपर्यन्तं जीवगणाः । तत्र मनुष्यो मध्यस्थः । मनश्च सर्वेपामर्थे भगवता नियुक्तं सर्वत्र परिभ्रमति । यथा तस्य परिभ्रमणं संभवति तथांशभेदाः सामर्थ्य वा कल्पनीयम् । उत्पत्तौ तस्यैकत्वप्रतिपादनात् । अतो मनुष्यपर्यन्तमेव यावत् परि- भ्रमति तावद् असत् सदिव प्रतिभाति । अग्रे तु सदिव क्वचिदसदिव प्रतिभाति । तस्मा- कामादिदोपाणां मनोमूलत्वात् मनसश्च तत्स्वाभाविकं न भवतीति न तद्दोपेण भगवति दोपः। द्वितीयं परिहरति सदभिमृशन्तीति । अभिमझे ज्ञानम् । आत्मविदो- ऽत्यन्तं प्रमाणभूताः । इदमशेपं जगत् सर्वं नानाप्रकारेण भ्रान्तदृष्ट्या भासमानमपि आत्म- तयैव सदेवेत्यभिमृशन्ति सर्व ब्रह्मेत्येव जानन्ति । मनसोऽप्यत्र दोपः परिहृतः । यथे- न्द्रजालिकस्य अन्यथाप्रदर्शनसामर्थ्य गुणः न तु दोपो भवति तथा मनसोऽपि कामादिभासनं गुण एव कौतुकार्थत्वात् । वस्तुतस्तु ब्रह्मैव । आत्मविद इति वचनात् तेषां ज्ञानमात्मनि पर्यवसितम् । अत आत्मा परमार्थसत्यः स एव यदि सर्वं कथमसत्यता आशयेतेत्यर्थः । तथापि युक्तिर्वक्तव्येति चेत् तत्राह न हि विकृति त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतयेति । कनकस्य विकृतिं कुण्डलादिकं कनकार्थिनो वणिजः किं यजन्ति अपि तु गृह्णन्त्येव । तत्रापि हेतुस्तदात्मतयेति श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । असत्त्वं सहजमिति असद्भावकत्वादित्यर्थः । तृणस्तम्बमिति देहजीवाभेदविवक्षया तृणादयोपि जीवाः परं स्थावराः महत्तत्त्वमपि 'चित्तेन हृदयं चैत्यः' इत्युक्तजीवप्रवेशाजीव एवेत्यर्थः । एकत्वप्रतिपादनादिति मनो दूरदेशे गच्छति तदा तदंशास्तावत्पर्यन्तं गच्छन्तीति वक्तव्यम् । मनसोणुत्वात्तावतोऽशाः कथमिति चेत्तादृशं सामर्थ्य कल्पनीयं न तु तद्देशपर्यन्तं पूरितानि यावन्ति भवन्ति तावन्ति मनांसि कल्पनीयानीत्यर्थः । अग्रेविति मनुष्यादने यदा देवादीन् भावयति तदेत्यर्थः । मनसश्च तदिति कामादिदोपवत्त्वमि- सर्थः।प्रमाणभूता इति प्रमातार इत्यर्थः । द्वितीयस्कन्धे 'अत्र प्रमाणं भगवान् परमेष्ठी ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । कनकात्मतया । ननु कनकमुपादानमिति मध्ये द्रव्यान्तरापूरित विकृते कनकतया ग्रहणं युक्तम् । जगत्तु 'जडोपादानकं जीवसामय्या पूरितं कथं भगवानिति चेत् तत्राह खकृतमनुप्रविष्टमिदमिति । खेनैव कृतं आत्मोपादानकं स आत्मानएखयमकुरुत' इति श्रुतेः । खेनैव चानुप्रविष्टं 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति । अतो जगत्तत्र स्थिता च सामग्री भगवानिति । इदं सर्वमात्मतयैवावसितम्। ततः सर्वस्यापि ब्रह्मत्वात् कस्स दोपः कुन भवेनू मतान्तर एव दोपाणां दोपत्वं ब्रह्मवादे तु ब्रह्मत्वमेवेति सर्वमविरुद्धम् । जीवानां ब्रह्मरूपत्वाद्दोपा अपि च मानसाः। जगच सकलं ब्रह्म ततो दोपः कथं हरौ॥ १३ ॥२६॥ एवं भगवति दोपान् परिहृय भक्तिमार्गे भगवानिर्दुष्टो निरूपितः । इदानीं फलतो दोपं परिहरन्त्यः भक्तानां दोपं निराकुर्वन्ति तव परि ये चरन्तीति । तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो नितेः। परिवयसे पशनिव गिरा विवुधानपि तां- स्त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः ॥२७॥ ये त्वां परिचरन्ति उत त एव नितेम॒त्योः शिरः पदा आक्रमन्ति । तत्रापि नाज्ञानात् किंतु ज्ञात्वैवाविगणय्य । अनेन भगवतो दानं तिष्ठतु सेवा- मात्रेणैव मृत्योर्जयो भवतीत्युक्तम् । सर्वस्यापि दूयमभीष्टं दुःसहानिः सुखावाप्तिश्चेति । तत्र सुखं भगवतैव सिद्ध्यति नान्यथेति निरूपितम् । दुःखहानिरपि भगवत्सेवयैव नान्यथे- ति निरूप्यते । दुःखानामवधिर्मत्युः स कर्मानुसारेण प्राणिभ्यो दुःखं प्रयच्छति । सर्वकर्मापेक्षयापि दुःखदातुरवज्ञा महांश्चातिक्रमः शिरोमर्दनरूपः बहेव दुःखं प्रयच्छति । तदपि चेत्तेपां भगवद्भजनसाधनं ततः कुतस्तेषां दुःखम् । सष्टमेव मृत्योर्मूर्ध्नि पददानं ध्रुवे निरूपितम् । ये हि निरन्तर सेवां कुर्वन्ति ते सेवार्थ वैकुण्ठेऽप्यपेक्ष्यन्त इति देहान्तरादिनिर्माणे कदाचित्संस्कारनाशो विलम्बश्च भवेदिति तदेव शरीरं गृहीत्वा ते सेवार्थ हुतं गच्छन्ति तदा मध्ये प्रतिबन्धकत्वेन मृत्युश्चेदायाति तदा तं दृष्ट्या श्रीविट्टलेशरायारमनधीवालमकृतलेसः। इति लोके प्रमाणशब्दः प्रमातृवाचको निरूपितः । जगत्विति शरीरं तु जडो- पादानकम् , जडः समष्टिरूपो विराट्देहः उपादानं यस्येत्यर्थः । आत्मोपादानक मिति ब्रह्माण्डमणि भगवद्रूपमेवेति भावः । . तव परीत्यस्यामासे फलत इति । अन्येपामपि मृत्स्वतिक्रमणफलसाधकः स्वयं निर्दुए एवेत्यर्थः । दोपं निराकुर्वन्ति दुःखामावं प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । अनेनेति खत एवाक्रमणकयनेनेत्यर्थः। निरूपितमिति इति नृगतिम्' इत्यादिनेति शेपः। अवक्षेति दुःखप्राचौ महान हेतुरिति शेपः। भुवे साक्षान्मूर्ध्नि पददानमाधिदैविकव्यवस्सोका। आधि- .

·९२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.२७ अभीता एव तस्यावगणनां कृत्वा आरोहे निःश्रेणिकामिव तच्छिरस आक्रमणं कुर्वन्ति । मृत्योः शिरो महासाहसानि तेषां करणं पदा शिरसोधिरोहणम् । आधिभौतिकव्यव- स्थैपा । आध्यात्मिके तु देहदैहिकवैदिकादिधर्मान् सर्वानुलक्ष्य विरुद्धानपि कृत्वा भगवत्सेवां कुर्वन्तीत्यर्थः । सेवायां विशेपमाह अखिलसत्त्वनिकेततयेति । बहिर्मुखानां सेवा निवारिता । अखिलसत्त्वेपु निकेतः स्थानं यस्य, सर्वत्र भगवान- स्तीति ज्ञात्वा सर्वाविरोधेन ये परिचरन्तीत्यर्थः । 'सर्व तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोपितो ह्यसौ' इति वाक्यात् तथा दर्शनमपि तोपहेतुर्भवति अन्यथा दोपश्रवणाच 'कुरुतेर्चा- विडम्वनम्' 'भस्मन्येव जुहोति सः' इत्यादिवत् । तवेति षष्ठया त्वत्संवन्धिनं पदार्थ यं कंचन परिचरन्ति परं सर्वात्मभावोऽपेक्ष्यते 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति भेददर्शन एव मृत्युपराक्रमश्रवणात् । ननु सर्वातिकमे कथं दोपो न स्यात् । तेषां वा क्रोधो धर्मरक्षकाणां तबाहुः परिवयस इति । तान् प्रसिद्धानपि विवुधान् पशून इव परिवयसे वनासि । यत्र स्वस्खामी मृत्योरपि श्रेष्ठान् देवान् वध्नाति । तत्र तत्सेवकानां मृत्योरवगणनायां का शङ्केत्यर्थः । किंच । गिरा भगवान् बध्नाति साक्षात्तु वन्धनं तत्सेवका एव कुर्वन्ति, यथा राजाज्ञया राजसेवकाः । अतस्तेषां तदतिक्रमः अभ्यासप्राप्त इति न शङ्कामुत्सादयति । पशूनिवेति यथा पशवः शकटादिपु योज- नार्थ निरूप्यन्ते तत्र सेक्का एव निरूपकाः । तान् भगवत्सेवायां योजयन्ति । अतः सेवां प्राप्य कृतार्थी एव ते भविष्यन्तीति न तेपां कोऽपि मनःक्लेशः । अतः सेवकानां देवापेक्षयाप्युत्को निरूपितः । ननु तथापि सेवकानाममर्यादत्वान् निन्दितत्वमशुद्धत्वं च स्यादित्याशङ्कयाह त्वयि कृतसौहृदा इति । त्वय्येव कृतसौहृदाः जग- त्पुनन्ति नतु तपखिनोऽन्ये वा धार्मिकाः यतस्त्वयि विमुखाः । अयमर्थः । शुद्धि- ििवधा । दोपनिहरणात्मिका गुणाधानकी च । तत्र गुणानामुत्कर्षः भगवत्सेवावधिः 'यस्सास्ति भक्तिभंगवत्सकिंचना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुराः' इत्यत्र निरूपितम् । दोपाणामवधिभगवदवज्ञा। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भौतिकव्यवस्थायां शिरःपदार्थमाहुः महासाहसानीति । महासाहसानि कर्माणि मृत्योः शिरस्तादृशकर्मकरणं तदधिरोहणं तथा च महासाहसानि कर्माणि कुर्वन्ति तथापि तेषां समीचीनमेव भवतीत्यर्थः । आध्यात्मिकव्यवस्थायां दैहिकेत्यादि । विरुद्धकर्माणि मृत्योः शिरः तादृशकर्मकरणं तदधिरोहणमित्यर्थः । परिचरन्तीति बहुवचनेन त्रयोपि भक्ता उक्ता इति त्रयाणां व्यवस्थोक्तेति भावः । सर्वातिक्रम इति त्रिविधस्यापि मृत्योः शिरसो- तिक्रमे इत्यर्थः । तानिति त्रिविधानपि मृत्यूनित्यर्थः । महासाहसं च कर्म विरुद्धं च कर्म भगवत्सेवार्थ कुर्वन्तीति भावः । १. देहेन चरन्तीति देहिकाः प्राणेन्द्रियादयः ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ९३ 'ब्रह्महत्यासहस्रस्य पापं शाम्येत्कथंचन । न पुनस्त्वय्यवज्ञाते कल्पकोटिशतैरपि' इति वाक्यात् । ततश्च ये गुणवन्तो भवन्ति तैरेव गुणलेशैः निवर्तितदोपाभासाश्च त एवान्येपां दोषान् दूरीकृत्य गुणाधाने समर्था भवन्ति । न तु ये दोपपूर्णाः तदशैरेव निवर्तितसर्व- गुणाः ते शुद्धिं कर्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । खल्विति प्रमाणम् । सर्वथा सर्वतः शुद्धा भक्ता एव न चापरे । अतः शुद्धिमभीप्सद्भिः सेव्या भक्ता न चापरे ॥ १४ ॥ २७ ॥ एवं भजनीयदोपान् भक्तदोपान् परिहत्य भजने स्थिरीकृतेऽपि प्रातीतिकदोपैर- भजनमाशय निराकरोति त्वमकरण इति । त्वमकरणः खराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव वलिमुबहन्ति समदन्त्यजयानिमिपाः। वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः ॥ २८ ॥ ननु भगवानवतारे इन्द्रियवान् प्रतीयते तानि चेन्द्रियाणि नान्यार्थकृप्तानि भवन्ति तथा सत्यधर्मत्वं तत्कार्यवाधश्च स्यात् । नापि मुक्तानां जीवानां न्याय- सिद्धान्त इव तानि खीकर्तुं शक्यानि 'बायनसि संपद्यते' इत्यादिश्रुतिमिर्लयश्रवणात् 'वागनिरभवत्' इति आधिदैविकभावाच तस्मादवैदिकैरेव तादृशः सिद्धान्तः श्रोतुं शक्यः । अत ईश्वरस्पेन्द्रियाणि तन्नियतानि नित्यानि । जीवानामदृष्टैर्वा कृतानि सर्वथा तानीन्द्रियाणि भगवदीयानि भगवदर्थमेव कृतानि प्रतिनियतानीति मन्तव्यम् । ततस्तैः सह स्वाभाविको वा, आध्यासिको वा संवन्धो वक्तव्यः । ततस्तद्वारा दोपसंभव इति चेत् तत्राह त्वमकरण इति । तव करणानीन्द्रियाणि कथमपि न सन्तीत्यर्थः । ननु तथा सति कथमिन्द्रियकार्याणीति चेत् तत्राह खराडिति खेनैव राजते । सर्वसमर्थ स्वरूपमेव तस्य, अन्यथेन्द्रियाणां तत्सामर्थ्य कुत आगच्छेत् । मूलभूते- न्द्रियकल्पनायां त्वद्वैतविरोधः । किंच। अखिलकारकशक्तिधरस्त्वम् । सर्वेषां श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । त्वमकरण इत्यत्र नान्यार्थमिति । जीवादृष्टजनितत्वाजीवफलसंपादनार्थ नेत्यर्थः । तत्कार्येति इन्द्रियाणां कार्य स्वाधारे ज्ञानक्रियाजननं न त्वन्यत्र तस्य कार्यस्य वाधः स्थादित्यर्थः । नापीति मुक्तानां जीवानामिन्द्रियाणि भगवति प्रतीयन्ते इत्यपि नेत्यर्थः । निषेधे दृष्टान्तः न्यायेति । तेपामपि मते मुक्ताविन्द्रियाणां ध्वंस इत्यर्थः । वाड्मनसीति तेपां तु इन्द्रियाणां लयो वर्तते न तु थितिरत इन्द्रियसत्त्वे विषयमोगः स्यादेव तथासति दोपसंवन्ध इति भावः । नियतानीति स्वखकार्यकर्तृणीत्यर्थः । मूलभूते- न्द्रियेति इन्द्रियाणि मूलभूतानि खत एव समर्थानि न तु खरूपसापेक्षाणीत्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्क.१०उ.अ.३८ श्लो.२८ कारकाणां पण्णामप्याधारादिशक्तयः तेषां शब्दाश्रयत्वादनित्यत्वात् 'जातिवन्नियत- शक्तिमत्त्वे कार्यान्तरानुदयात् सर्वशक्तिमत्त्वे एकेनैव सर्वकार्यसंमवात् शुद्धब्रह्मत्वापत्तेः अनेककृतिवैयर्थ्याच्च सर्वाः शक्तीः कारकाणां भगवानेव सर्वदा विभर्ति । तत्तदवसरे तां तां तत्र स्थापयतीति च मन्तव्यम् । अस्मिन्नर्थेऽन्यथानुपपत्तिरूपं हेतुमाह तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिपा इति । यदि अनिमिपाणां खतः शक्तिः स्यात् स्वाधीना वा । तदा भगवते वलिं दत्वा तच्छेपं स्वयं न गृह्णीयुः । सृष्टौ तथा प्रार्थना च श्रूयते । 'यावद्वलिं तेऽज हराम काले' इति वाक्ये । किंच । अजया व्याप्तास्ते प्रकृत्या वशीकृताः कथ स्वतत्रा भवेयुः । लोके हि अजारक्षका अपि स्वामिने सेवां कुर्वन्ति । अजामात्रपरिग्रहा वा एते अत्यल्पाः । यत्रेन्द्रियखामिनामप्येया गतिः तत्रे- न्द्रियशक्तयः कथमिन्द्रियेपु स्थास्यन्तीत्यर्थः । एतदल्पानां कृत्यमित्याशङ्कय विश्वसजां महता- मप्येतदिति ज्ञापयितुं अल्पान्तररूपं दृष्टान्तमाहुः चर्पभुजोऽखिलक्षितिपतेरिवेति । नव वर्षाणि जम्बूद्वीपे तथान्येपु सप्त सप्त वाणि । तत्र एकैकोऽधिपतिर्भवति । ते सार्व- भौमस्य सेवां कुर्वन्ति स्वनिर्वाहार्थम् , तथैकैकेन्द्रियवामिनः सर्वसंघाताधिपतेः सेवां कुर्वन्ति । नाप्येते अप्रयोजकाः किंतु विश्वसृजः। किंच । वर्षाधिपतयः कदाचित्स्वतत्रा अपि भवन्ति । एते तु केवलं त्वदधीना एवेत्याहुः विदधति यत्र ये त्वधिकृता इति । सुतरां भगवतः सकाशाद्रीताः सन्तः तथा तथा कुर्वन्ति । अन्यथा अनभिप्रेते न प्रवर्तेरन् । 'दुर्गन्धे दुष्टशब्दे च विरसे च भयनाके । खरस्पर्शे दुःखपुजे वर्तन्ते खानि यद्भयात्' । सुतरां मलोत्सर्गादौ लोकनिन्दिते अधिकारं न गृह्णीयुः । सुवर्णप्रतिमेवासौ सर्वानन्दमयोऽधिराट् । सर्वसेव्यो नियन्ता च निर्दष्टः सर्वथैव हि ॥ १५ ॥ २८ ॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । एवं खराट्त्वेन खरूपस्यैवेन्द्रियकार्यकर्तृत्वमुक्तम् । कैगुत्सेनाप्याहुः किंचेति कारककार्य- मपि स्वयं करोति तत्रेन्द्रियकार्यकरणे कः संशय इति भावः। आधारादीति-भावेन धञ् आधारादिकारकाणां स्वस्मिन् धारणादिशक्तय इत्यर्थः । तेपामिति करणत्वादयः शब्दनिष्ठाः शब्दस्तु न क्रियाकारी अतस्त्वमेव तथेत्यर्थः । अर्थाश्रयत्वमाशङ्कयोभयसाधारणं दूपणमाहुः अनित्यत्वादिति एकत्र कर्मणोऽन्यत्र कर्मवादित्यर्थः। नियतेति यथा जाति- नियता तथाधारादिशक्तयोपि तत्र तत्र नियता इत्यर्थः । एकनैवेति सर्वेषां सर्वशक्तिमत्त्वे गौरवमत एकस्यैव तावच्छक्तिमत्त्वं बोध्यम् । तदा तदेव ब्रह्मेत्यर्थः । अस्मिन्नर्थ इति खरूपस्यैव सर्वशक्तिरूपे इत्यर्थः । विश्वसृजामिति विश्वस्मृज इतिपदेन विश्वसृजां कृत्यमुक्तं तदल्पानां तेषां भविष्यतीत्याशय महतामप्यतत्कृत्यमिति ज्ञापनार्थमल्पेभ्यो यदन्तरं भेदस्तन्निरूपकं दृष्टान्तमाहुरित्यर्थः । कारिकायां सर्वानन्दमय इति सर्वत्र सर्वाशे सचितोर्विद्यमानत्वेप्यानन्दः प्रचुर इत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं धर्मधर्मिप्रकारेण भजनार्थ दोपाभावमुक्त्वा कार्यद्वारा प्राप्त दोष निराकुर्वन्ति स्थिरचरजातयः स्युरिति । स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः। न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवे- द्वियत इवापदश्च तव शून्यतुलां दधतः ॥ २९ ॥ ननु यदि भगवान् पूर्णानन्दः सर्वदोपविवर्जितस्तर्हि किमर्थं तदंशाः नानाविधां योनि प्रामुवन्ति । अतो ज्ञायते भगवानेव तानुसादयति स्वहितार्थम् । अन्यथा तेपा- मुत्पत्तिन घटेतेति चेत् तत्रोच्यते । यदि तव विहरः विहारः खानन्देन क्रीडा, यथा राज्ञः खगृहे रममाणस्यापि तदानन्दोद्रेकात् वहिर्गमनेच्छा भवति तथा भगवतोऽपि कदाचिद्विहारः। तदा स्थिरचरजातयः स्थावरजङ्गमभेदाः खयमेवोत्पद्यन्ते यथा वर्षाकाले जीवाः । नहि पर्जन्यः वर्षणादधिकं किंचित्कार्य करोति जीवानामुत्पत्त्य- र्थम् । तथा भगवानपि केवल एव विहरति । ततश्चेष्टायामुद्गतायां स काल इति तेन प्रकृत्यादिशक्तयः प्रेरिता भवन्ति । यथा राजनि निर्गते सेवका अप्रेरिता अपि कार्येषु प्रवर्तन्ते तथा कालो गुणक्षोभं कृतवान् । तथा प्रवलानौ उद्गते विस्फुलिङ्गा इव जीवा अपि निःसरन्ति । ततः कालेन क्षुब्धा गुणाः साक्षात्परंपरया च सर्वमेव कार्यजातमुत्पादयन्ति । ततस्ते जीवाः भगवतः सकाशान्निर्गताः प्रकृतिमुपगूद्य यन्त्र कंचित्कामवशात् निमित्तं, कर्म, अज्ञानं वा समाश्रित्य नानाविधयोनीः प्राप्नुवन्ति । यथा विस्फुलिङ्गा अमेर्निर्गताः वायुमालिङ्ग्य तेन यतःकुतश्चिन्नीयमानाः तृणादिपु पतिता उद्भवं प्राप्नुवन्ति । जले पतिताः निर्वीर्या भवन्ति । भूमौ पतिताः मध्य- भावेन तिष्ठन्ति । नत्वत्र मूलभूतो वह्निः कमपि विस्फुलिङ्गं क्वचिद्योजयति । तथेदमिति निरूपयन्ति अजया प्रकृत्या उत्थिताः सन्तः तयैवोत्थितं कर्मापि निमित्तं युञ्जत इति । विहार एव तत्र निमित्तम् । केवल क्रियाशक्तेनिमित्तत्वमाशक्य ज्ञान- शक्तिमप्याहुः उदीक्षयेति । यदा उद्गता ईक्षा भवति तया सहितश्च विहारः ज्ञानपूर्विका कीडेत्यर्थः । ननु विहारोऽप्यजया भवतु तथासति प्रकारान्तरेणापि दोपः स्यादत आह परस्येति । अजायाः परो नियामकः । ननु भार्ययैव तया मोहोऽस्तु आसक्तिर्वा तस्याम् । हे ततो विमुक्तेति । तया सह संबन्ध एव नास्ति । यतः श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । स्थिरचरेत्यत्र अत इति तादृशस्यांशानां स्वतो योनिप्राप्तेः प्रयोजनाभावा- दसंभवतोऽतो भगवानेव स्वक्रीडार्थ तानुत्पादयति तया च वैपम्यनैघृण्ये इति भावः। अज्ञानं चेति निर्गमनानन्तरं धर्मरूपचितिरोभावादज्ञानाश्रयणमित्यर्थः । कर्मापीति अपिशन्देनाज्ञानम् । तया सहितम्येति चकाराच्या जनितश्च ।

·। , , श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८लो.२९. सा किंचिदपि कार्यं कुर्यात् । यथा राज्ञः प्रेरिका क्षुद्रा दास्यो न भवन्ति क्वापि विहारे । ननु मा भवतु प्रकृतिगुणाः कालो वा अन्या एवान्तरङ्गाः शक्तयस्तोरिका भवन्तु ताभिरेव दोपसंवन्धः स्यादत आह न हि परमस्येति । परमस्यातिपरस्य अक्षरादप्यग्रे स्थितस्य लोकवार्तानभिज्ञस्य कश्चिदपि पदार्थः अपरः हीनः पर उकृष्टो वा न भवेत् विहारार्थमेव राजदृष्टान्तः न तु प्रेरणार्थः तं प्रेरयति कश्चित् यस्य प्रेर्यो विषयो भवति यथान्तःकरणं चक्षुःश्रोत्रे बोधनार्थ ततोश्वशस्त्रादिक्रियार्थ, तत्रान्तरङ्गः सामग्रीसंपादकः प्रेरको वा भवति । यस्तु केवल एवानन्दः सर्वसंवन्धरहितो भवति तं कथं कश्चित्प्रेरको भवेत् । तत्र भगवतः सामय्यभावमाह, सामग्री पञ्चविधा स्वरूपं, स्थानं, विशेयाकृतिः, उत्कर्यापकर्यभावापन्नाः पदार्थाश्च ते केऽपि भगवति न सन्ति यतः सर्वेभ्यः परम उत्कर्षापकर्पभावरहितः सर्वविलक्षणः । अत एव तस्य कोऽपि नावरः परोपि न । नकारद्वयं पृथगेव निर्दिशति । सर्वनिषेधानां स्वतःसिद्ध्यर्थं अपदश्च स्थानरहितोऽपि भवति । चकारात्तत्सामग्रीरहितश्च । ननु पदार्थः सर्वोऽपि साधारो भवतीति कथमयं निराधार इति चेत् तत्र दृष्टान्तमाह वियत इवेति । आकाश- सदृशस्य कयापि क्रियया अव्याहतस्य, अनेन सर्वविशेषरहित उक्तः । स्वरूपमपि न कस्यचित्प्रत्यक्षमित्याह शून्यतुलां दधत इति । शून्यवादव्युदासाय तुलापदम् । एतदेवाहुः 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' 'अरूपमस्पर्शम्'इत्यादिश्रुतयः । केवलम् 'अस्तीत्येवोप- लब्धव्यः' अत एतादृशं को वा जानीयाद् यतः प्रेरयेत् । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । लोकवार्तानभिज्ञस्येति । जगत्कर्तृत्वेप्येकं भगवद्रपं न तु तावानेव भगवा- निति भावः । न भवेदिति हीन उत्कृष्टो वा प्रेरकः स्यात् भगवतस्तदभावाको वा प्रेरको भवेदित्यर्थः । नहि सार्वभौमापेक्षया क्षुद्रतमस्य हीनत्वमपि वक्तुं शक्यमिति भावः । तं प्रेरयतीति भोग्यविषयो यस्य प्रेयों भोगार्थमुपगमनीयो भवति तं कश्चितो. रयतीत्यर्थः । यथेति यथा राजा विषयस्य वोधनाथ दर्शनश्रवणरूपज्ञानार्थमन्ताकरणं चक्षुःश्रोत्रे प्रेरयति संपादयति समीचीनविषयं द्रष्टुं श्रोतुं वोधुक्तो भवतीति यावत्, तादृशे राश्यन्तरङ्गसेवको वाटिकागानादिरूपसामग्रीसंपादको भवति ततोश्वारोहणशस्त्र- ग्रहणादिक्रियार्थमन्तःकरणं प्रेरयति संपादयति । तकियार्थमुद्युक्तो भवतीति यावत् तादृशोन्तरको अश्वशस्त्रादिरूपसामग्रीसंपादको भवति सामग्री सिद्धा चेत्प्रेरको वा भवति भगवतस्तु विपयो भोग्यो न भवतीति न काप्यन्तरङ्गा शक्तिस्तस्य विहारे प्रेरिकेत्यर्थः । केवल एवेति इन्द्रियरहित एवेत्यर्थः । सर्वति सर्वविषयसंवन्धरहित इत्यर्थः । तमिति प्रतीति शेषः । तं प्रति प्रेरकः कथं भवेदित्यर्थः । तत्रेति निमित्तसप्तमी । प्रेरणाभावसाधनार्थमित्यर्थः । सामग्रीति प्रेरणहेतुभूतभोगसंपादिका. सामग्रीत्यर्थः । सर्वेति पञ्चविधसामग्रीतोऽन्येषामपि पदार्थानां. निषेधाः .खतः सिद्धा. नकारद्वयेनोक्ता ..

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । सर्वभावनिविर्मुक्तः पूर्णः क्रीडार्थमुद्गतः। निमित्तं तं समाश्रित्य जायन्ते जीवराशयः॥ १६ ॥ २९ ॥ एवं जीवानां नानाविधयोनिसंवन्धेन प्राप्तो दोपः परिहतः, अधुना प्रसङ्गाद भगवतो माहात्म्यसिद्ध्यर्य जीवानां भगवदधीनत्वं स्थापयितुं स्वातन्त्र्यपक्षमनूध निराकुर्वन्ति अपरिमिता ध्रुवा इति । अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता- स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा। अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवे- त्सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥३०॥ जीवानां व्यापकत्वे वरूपतो भगवन्नियम्या न भवेयुः । भोगमोक्षदुःखाभावार्थं तद- पेक्षा व्यापकत्वे न भविष्यतीति अग्रे वक्तव्यम् । अतो यदि श्रौत एव न्यायः विस्फुलिङ्गरूपः अङ्गीक्रियते तदैव नियम्यनियामकभावो भवति न स्मार्तपक्षे व्यापकत्वे, तदर्थ व्यापकता निराक्रियते । केचन नैयायिकादयः जीवं व्यापकं मन्यन्ते । तेपामयमभिप्रायः, नित्यः अणुर्वा व्यापको वा मवति । नावान्तरपरिमाणवान् अवान्तरपरिमाणमनित्यत्वेन व्याप्तम् । अणुपरिमाणत्वे सर्वशरीरव्यापिचैन्तयोपलम्भो न स्यात् । किंच । देशान्तरे यद्रव्यमस्मद्भो- गायोत्पद्यते तत्रास्गददृष्टं कारणत्वेन वक्तव्यम् । अत उत्पत्तिदेशे अदृष्टवदात्मसंयोगः कारणं वर्तत इत्यात्मनो व्यापकत्वसिद्धिः। तेन आत्मानो देशपरिच्छेदरहिताः । धुवा इति कालपरिच्छेदरहिताः। यद्यात्मा अनित्यः स्यात् । अनिर्मोक्षः स्यात् ।व्यापकस्य चानित्यत्वम- सिद्धम् । किंच । सर्वगतास्ते सर्वत्र तेपां सकलमूर्तद्रव्यसंयोगो वक्तव्यः । अन्यथा तेपां भोगसाधनाय तानि द्रव्याणि न भवेयुः। न धनादिसंसारे कश्चित्पदार्थः कस्यचिन्न भवतीति श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । इत्यर्थः । अनेनेति दृष्टान्तेन निराधारत्वमुपपादितं पञ्चसामय्युक्तविशेषाकृतिनिधश्च कृत इत्यर्थः । केवलमिति अस्तित्वमेव मन्तव्यं न तु स्वरूपं तद्धर्मा वा पराग्मिरिन्द्रि- यैर्ज्ञातुं शक्या इत्यर्थः । कारिकायाम् । निमित्तं तमिति क्रीडारूपकालकृतं गुणक्षोममाश्रित्य जीवराशयो जायन्ते विस्फुलिङ्गवदुद्गच्छन्तीत्यर्थः । अपरिमिता इत्यस्याभासे प्रसङ्गादिति दोपामावे निरूपिते माहात्म्यमपि स्मृतं भवतीत्यर्थः । व्यापकस्य चेति परममहत्परिमाणवत इत्यर्थः । किं चेति अपरिमिता इति पदे इयत्ता तद्राहित्येन परममहपरिमाणमुक्तम् । सर्वगता इतिपर्दैन सर्वसंयोग उक्त इति विभेदः । स्वमते व्यापकस्य नित्यस्यापि ब्रह्मणः संयोगः केनापि नास्ति निर्लेपत्वात् असङ्गश्रुतेश्यातः स्वमतवासनया सकलमूर्तद्रव्यसंयोगो मिन्नतया साधितः । तन्मतरीत्या तु परममहत्परिमाणसाधनेनैव स सिद्धो भवतीति ज्ञेयम् । न भवेयुरिति तददृष्टजन्यत्वामावादित्यर्थः । ननु यः पदार्थः कस्यापि भोगाय न भवति तस्स किमदृष्टे- नोत्पत्चिरित्याशा तादृशः पदार्थो नास्तीत्साहुः नहीति । १३ मुषो.

·. श्रीसुयोधिनी - [भा.स्कं. १० उ. अ. ३८ श्लो. ३० सिद्धम् । एवमात्मनः परिच्छेदद्वयाभावः सकलमूर्तद्रव्यसंयोगश्च अवश्यमङ्गीकर्तव्य इति तन्मतमनूध परिहरति तनुभृतो यदि सर्वगतास्तहिन शास्यतेति नियमः। अत्र शासनं न कर्मनिमित्तं तत्तु यमादिकार्य किंतु दासस्वामिवत् नियम्यनियामकभावः । व्यापकत्वे जीवानां दासत्वं न स्यादित्यर्थः । तथासति नेश्वरश्च सेत्स्यति प्रयोजनाभावात् । सर्वत्रात्मनः कारणत्वेन विद्यमानत्वात् खमोगस्तेनैव संपादयितुं शक्यते, अदृष्टनिया- मकं तु कर्मैव भोगस्त्वदृष्टनियम्यः, कर्म प्रयत्ननियम्यमतो जीवार्थमीश्वरापेक्षाया अभावान्नेश्वरोऽपि सेत्स्यति नियम्यनियामकभावो दूरे । यच्छ्रुतय एवमाहुः नियम्यनिया मकभावो न सेत्स्यतीति । तासामयमभिप्रायः भोगनियामकः परमेश्वर एवं । अन्यथा भोगनियमो न स्यात् । दृश्यते च भोगनियमः बहुपु विद्यमानेष्वेकस्मिन् शरीरे सर्वे. पामेव संवन्धस्य तुल्यत्वात् एकशरीरे आम्रफले मक्षिते कथमेकस्यैव सुखं भवेत् । तददृष्टेन जनितमिति चेत्तस्यैव तददृष्टं नान्यस्येत्यत्र को नियमः । आत्मसंयोगस्य तुल्यत्वात् ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामपि तुल्यत्वापत्तिः । नचेश्वरव्यतिरेकेण कश्चिदन्यो नियां- मकोऽस्ति येन प्रतिनियतभोगदर्शनस्य नियमः सिद्ध्येत् । ईश्वरे तु नियामके- ऽङ्गीक्रियमाणे एक एव भुतां नान्य इति ईश्वरनियमनात् नियमः संगच्छते । तथा अटेऽपि । अतोऽवश्यं भोगनियमार्थ ईश्वरो नियामको वक्तव्यः । तच व्यापकत्वे ने संगच्छते । महत्त्वेन तस्याभिमानात् तुल्यत्वाच न भगवन्तं मन्यते । ईश्वरेणैव घेद्भोगः सेत्स्यति प्रतिनियतस्तर्हि व्यापकता न वक्तव्या । अणुपरिमाणस्यापि आदेहव्यापी चैतन्यगुणः संभवति गन्धवत्, आश्रयाविच्छेद एव गन्धस्य युक्तो दृष्टत्वात् यत्र निरन्तरोत्पत्तिर्मन्यते । अन्यथा आश्रयमपि परित्यज्य पत्रपुष्पादिवदन्यत्र गच्छतीत्येव श्रीविट्टलेवारयात्मनश्रीवल्लभकृतलेखः । कर्मनिमित्तमिति यादृशं कर्म तादृशं शासनमतः कर्मनिमित्तं यत्र तादृशं शासनं नात्र विवक्षितमित्यर्थः । तथासतीति व्यापकत्वे सतीत्यर्थः । ननु तहिं मूले ईश्वरसिद्ध्य- भाव एव दूपणं कुतो नोक्तमित्यत आहुः यच्छ्रुतय इति । अणुत्वपक्षः साधनीयो न तु वितण्डा कर्तव्येतीश्वरमङ्गीकृत्य तन्नियम्यत्वेन व्यापकतां दूपयित्वाऽणुत्वं स्थापयन्तीत्यर्थः । अयमभिप्राय इति नियामको वक्तव्य इत्यन्तोभिप्राय इत्यर्थः । नन्वणुत्वे सर्वदेहव्यापि- चैतन्योपलम्भः कथमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन साधयन्ति गन्धवदिति । यत्र देशेऽन्यैर्वादिभिः गन्धस्स दूरदेशगमनाय गन्धवतोवयवानां तावद्देशपर्यन्तमन्तररहितोत्पत्तिर्मुग्यते तत्र देशे गन्धस्य आश्रयविच्छेदमात्रं मन्तव्यमाश्रयावच्छिन्नः सन् तं विहाय दूरदेशपर्यन्तं गन्ध एव गच्छतीत्यर्थः तथा च गुणो गुणिनं विहाय न गच्छतीति नियमे गुण्यवच्छिन्नस्तिष्ठतीत्यर्थों ज्ञेयः । अन्यथेति अवयवोत्पत्तिस्वीकारे यथा वृक्षादुत्पन्न पत्रपुष्पादिकं खाश्रयं वृक्षं परित्यज्य ग्रामान्तरं गच्छति तथावयवास्तत्सझेन गन्धोपि वायोर्गन्धवहनस्य प्रकर्षण सिद्ध्यर्थ खाश्रयं विहाय ग्रामान्तरं गच्छतीति मन्तव्यं स्यात्तथा च प्रत्यक्षविरोध इति ·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवहभपतलेखसमेवा । मन्तव्यं : वायोर्गन्धवाहत्वप्रसिद्ध्यै ।. 'यथा वृक्षस्य .संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वाति' इति श्रुतेश्च । अवयवगतिकल्पना तु योजनगन्धायां वाधिता । यादृशः प्रकटो गन्धः पुष्पाणां सन्निधौ भवेत् । एकस्मिन्नपि तत् पुष्पे तथा प्राणगते न हि ॥ तस्माद्गन्धवञ्चैतन्यमपि सर्वदेहव्यापि तिष्ठति लोके च परिच्छिन्न एव नियम्य- नियामकभावः । ननु नियामकोपि परिच्छिन्नोऽस्तु को दोप इति चेत् तत्राह हे ध्रुवेति यो निश्चलः स व्यापक एव भवति । प्रकारान्तरेण ध्रुवता तु भूम्यादावपि न दृश्यत इति ईश्वरो व्यापक एव । 'तस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्च' इति श्रुतेः । 'आराग्रमानो ह्यपरोऽपि दृष्टः' इति 'नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात्' इति न्यायाच । इतरथा जीवस्य व्यापकत्वे भगवतः अणुत्वे एकदेशस्याप्यन्यथात्वे वा नियम्यनिया- मकभावो नोपपद्यत इति भावः । नन्वत्र न काचिदृढोपपत्तिः व्यापकत्वमप्यस्तु निष- म्यत्वमप्यस्तु को दोषः । अल्पेनापि बालकेन सिंहेन महागजो नियम्यते । सूक्ष्मेणापि राज्ञा सर्वे लोका नियम्यन्ते, सूक्ष्मेणाप्यग्निकणेन सर्वे गृहा दधन्ते इति न स्थूल- परिमाणवान् नियामक इति, नापि सूक्ष्मपरिमाणवान् नियम्य इति । अतो व्यर्थ आग्रह इति चेत् तत्राह अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेदिति । यद् यन्मयमजनि तदविमुच्य तदत्यक्त्वा नियन्त किं भवेत् अपि तु न भवेदेवे- त्यर्थः। बाध्यबाधकमावो दाह्यदाहकभावश्चान्यः नियम्यनियामकभावस्त्वन्यः, राज्योत्पन्नाः श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । भावः । अवयवोत्पत्तिकल्पनामावे श्रुतेरपि संमतिमाहुः यथेति । नन्ववयवानामुत्पत्तिास्तु सिद्धा एवावयवास्तावद् दूरं गच्छन्तामित्याशझ्याहुः अवयवेति । नहि द्रष्टुमप्यशक्याः सूक्ष्मावयवा योजनपर्यन्तं गन्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । दूपणान्तरमाहुः यादृश इति पुष्पाणां बहूनां संनिधिमात्रेण यादृशो गन्धो भवेत् तादृशो गन्धो प्राणसंलग्न एकस्मिन्नपि पुप्पे सति न जायते चेत् तदा तदवयवेष्वतिसूक्ष्मेषु गन्धः कुतः स्यादित्यर्थः । नन्विति लोकदृष्टान्तेन नियम्यस्य परिच्छिन्नत्वे साधिते लोके नियामकस्यापि परिच्छिन्नत्वदर्शना- दियमाशङ्केति ज्ञेयम् । यो निश्चल इति भगवान् निश्चलो नियामकः ठौकिक- राजादिस्त्वध्रुव इति नियामके न तद्दृष्टान्त इति भावः । ननु ध्रुवत्वमपि लौकिक- राजवत्कादाचित्कमस्तीत्यत आहुः प्रकारान्तरेणेति । कादाचित्की ध्रुवता तु भूम्या दावपि नास्ति भूमिरपि नित्यं ध्रुवा तथा च लोकदृष्टपदार्थस्य नित्यध्रुवत्वं चेद्भगवतस्तु नित्यध्रुवत्वं ततोधिक व्यापकत्वं च वाच्य मिति भावः । यद्यन्मयमिति यद्यन्मयं भवे- त्तदत्यक्त्वा नियन्तृ भवेत् तदेव नियन्तृ मवेदित्यर्थः । तथा च भगवन्मयत्वात् ·१०० श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३८को.३० प्रजा राज्यमया भवन्ति । राज्यं च राज्ञोऽङ्गमिति राजमया एव प्रजाः। तथा जीवा अपि भगवन्मयाः व्यापकाश्चेत् कथमपि न तन्मया भवन्ति । नियतान्वये विद्यमानेऽपि अप्रयोजकत्वं वदन् साहसी भवति । तस्मात्तन्मयत्वान्यथानुपपत्या न व्यापकत्वं जीवस्येति सिद्धम् । ननु वेदान्तिनोऽपि आत्मैकत्वं वदन्तः नियम्यनियामकभावं नाली- कुर्वन्ति सर्वत्र तुल्यदर्शनात् । अतो वेदान्ते नियम्यनियामकभावो नास्तीति ये वदन्ति तदनूय परिहरन्ति सममनुजानतां यदमतमिति । ये सर्वत्र. ब्रह्म सम- मनुजानन्ति । 'बामणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके। अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक्पण्डितो मतः' इति ।। ब्रह्मविदः समदृश इति । तेपामप्येतदननुमतं तेऽपि नियम्यनियामकभाव- मङ्गीकुर्वन्येव । अन्यथा भगवान् मुक्तोपसृप्यो न स्यात् । 'चतुर्विधा भजन्ते माम्' इति ज्ञानिनोऽपि भजनश्रवणाच । नन्वस्त्वनियम्यता ज्ञानमार्गे को दोप इति चेत् तत्राऽऽह मतदुष्टतयेति । मते ब्रह्मवादे अयमों दुष्ट इति । 'एप सर्वेश्वर एप लोकपाल एप भूताधिपतिः' इति । सर्वत्रोपनिपत्सु भगवतो नियामकत्वश्रवणात् । 'एत- स्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठतः' इत्यादिश्रुतिभिः स्पष्टमेव प्रशासन दृश्यते 'सा च प्रशासनात्' इति न्यायेन च निीतः। तस्माद्भगवतः प्रशासनं सर्ववादिसंमतं तच व्यापकत्वे न घटते । अतन्मयत्वप्रसङ्गादिति । नियन्ता जीवसंघस्य हरिस्तेनाणवो मताः। जीवा न व्यापकाः क्वापि चिन्मया शानिनां मताः॥१७॥३०॥ एवं भक्तिसिद्ध्यर्थ नियम्यनियामकभावो निरूपितः। तत्र हेतुश्च तन्मयत्व- मुक्तम् । तेन यन्मयं यत् तत्तस्य नियम्यं भवतीति फलति । एवं सति देहादिसंघा- ताविष्टे जीवे जडांशस्य प्रकृतिमयत्वाचिदंशस्य पुरुषमयत्वाच प्रकृतिपुरुपनियम्यतैव युक्ता न पुरुषोत्तमनियम्यतेत्याशका परिहरति न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुष- योरजयोरिति । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भगवनियम्यत्वमुच्यते भगवन्मयत्वं तु व्यापकत्वे न संभवत्यतोऽणव इत्यर्थः । निय- तान्वय इति नियतमीश्वरेण समन्वयो वर्तते तथापि भोगेऽदृष्टमेव प्रयोजन त्वीश्वर इति कथने तु पूर्वोक्तप्रकारेणेश्वर एव न सेत्स्यति अत इदं कथन वादिनः साहसकार्यमित्यर्थः । एतदनंनुमतमिति एतद्व्यापकत्वं मझविदामप्यननुमतमसंमतमित्यर्थः । तत्र हेतुः तेऽ. पीति । निर्णीत इति । भगवतो नियामकभाव इति शेषः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृत्तलेखसमेता। १०१ न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुपयोरजयो- रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलवुहुदवत् । त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेपरसाः॥ ३१॥ तदात्मकता तदा घटते यद् यद्रूपेणाविर्भवितुमर्हति । जीवास्तु विस्फुलिङ्गः न्यायेन भवन्तीति तदात्मकता युक्ता । संघातस्तु न प्रकृत्यात्मकः नापि पुरुषात्मकः नाप्युभयात्मकः उभयोरप्यजत्वेन कार्यरूपाविर्भावाभावात् । तदाह न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुपयोरजयोरिति । तर्हि कथं संघातोत्पत्तिरिति चेत् तत्राह उभययुजा भवन्त्यसुभृत इति । उभययुजा उभययोगेन प्रकृतिपुरुपसंवन्धेनासुभृतः संवाता देवतिर्यगादयो भवन्ति । ननु यत्केवलान्यां न जायते तत्तत्संयोगे सति कथं जायत इति तत्राह जलयुडुदवदिति । न केवलं जलेन वायुना वा बुद्बुदा जायन्ते उभययोगेन तु जायन्त इति तथा प्रकृतिपुरुषसंयोगेन संघाता जायन्त इति न काप्यनुपपत्तिः । किमतो यद्येवम् । एवमेतदित्याह त्वयि त इम इति । असुभृतः इमे परिदृश्यमानाः सर्वे ततः कारणात्त्वय्येव । अयमभिप्रायः, अजयोः संयोगो नेप्यते । उभयोरप्यजत्वेन व्यापकत्वेन च क्रियावत्त्वाभावात् संयोगाभावः । तादृशयोः संयोगः अघटमानः सन् भगवद्पो वा भगवता वा सिद्धो भवति । अद्भुतकर्मा भगवानेव श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । न घटत इत्यत्र यद्रूपेणेति मृत्खरूपेण घट आविर्भवति अतो मृदात्मको घट इत्यर्थः । ब्रह्मवादे ब्रह्मात्मकमेव जगत् प्रकृतिस्तु योनिरूपा निमित्तकारणमिति भावः । तदात्मकतेति पुरुषात्मकता युक्ता भवेदपीति शेषः । संघातस्य प्रकृत्युपादानकता- निराकरण इदमपि निराकृतं भविष्यति । प्रकृत्यात्मक इति प्रकृत्युपादानक इत्यर्थः । यदि संघातः प्रकृतिरूपेणाविर्भवेत् तदा प्रकृत्यात्मकः स्यात् तथाविर्भावस्तु न संमवति प्रकृतेरजत्वादित्याहुः कार्यरूपेति । ब्रह्मणस्त्वजत्वेपि अचिन्त्यशक्तिमत्त्वेन समाधान वक्ष्यन्ति । तहीति प्रकृतेस्तत्त्वरूपत्वात् सा सृष्टौ प्रकारभूता तथा च तदुपादान- कत्साभावे केन प्रकारेण संघातोत्पत्तिरित्यर्थः । प्रकृतीति अनेन प्रकार उक्तः यथा भूमिजलसंयोगेन धान्यमुत्पद्यते परं तत्स्वचीजोपादानकमेव न तु तदन्यतरोपादानकं तया प्रकृतिपुरुषसंयोगेन ब्रह्मोपादानकः संघातो जायते न तु स तदन्यतरोपादानकस्तयो- रजत्वादित्युक्तमेव । मूमेनिर्गतस्स संघातस्य धान्यस भौमत्वमिव प्रकृतेनिर्गतस्स संघातस्स प्राकृतत्वं, प्रकृतिराहित्येन ब्रह्मण एव सकाशानिर्गतस्याप्राकृतत्वमिति विवेकः । जलयुद्बुददृष्टान्तः संयोगांशे न तु बुद्रुदस्स जलोपादानकत्वांश इति नेयम् । फिमत इति प्रकृत्यात्मकतानिराकरणात् किं सिद्धमित्याशन भगवदात्मकतासिद्धे- साइत्यर्थः । त्वय्येवेति त्वदुपादानका इत्यर्थः । . भगवद्रूप इति मगवति रूपं स्वरूपं ·- श्रीसुयोधिनी [भा,स्कू.१०७.अ.३८लो.३१-३२ भवतीति, अतो भगवदात्मकतैव सर्वेषां संघातानामतो भगवत्येव ते सर्वे . पर्यवसिता भवन्ति नान्यत्रेति निर्णयः। किंच । विविधनामगुणैरिति । एकरूपाश्चेत्संघाताः भवेयुः तदा कथंचित् प्रकृतिपुरुपात्मकतापि कल्प्येत तत्तु नास्ति । किंच विविधानि नामानि रूपाणि गुणाश्च परस्परविलक्षणाः सर्वेषां भवन्ति । अतस्तैीयते भगवत एव भवन्ति । अचिन्त्यशक्तिरनन्तमूर्तिश्च भगवानेवेति । नन्वर्वाचीनयोरपि प्रकृति- पुरुपयोः कथं नानन्तशक्तितेत्याशायाह परम इति । परम एव ते धर्मा नान्यस्येति सिद्धान्तादित्यर्थः । किंच । त एव तदात्मका भवन्ति ये यत्रैकतामापद्यन्ते यथा सर्वाः सरितः अर्णवे भवन्ति । अर्णवादेव मेघद्वारा उत्पद्यन्ते अर्णवे च प्रविशन्ति । ततोऽर्णवस्य जलात्मकस्य नद्योऽपि जलात्मिकास्तदात्मिका भवन्ति । न तु पर्वता- त्मिका भूभ्यात्मिका वा । अतः सच्चिदात्मका एते सचिदात्मके भगवति एवं प्रतिष्ठिता भवितुमर्हन्ति नान्यत्रेत्यर्थः । ननु यदि भगवदात्मकं विश्वं भवेत्तर्हि भगवति विश्वं प्रतीयेत । यस्य यस्य भगवत्साक्षात्कारो भवति तस्य तस्यानुभवे विश्वस्फूर्तिः स्यात् । ततश्चानीक्षापि प्रसज्येतेति चेत् तत्राह मधुनि लिल्युरशेपरसा इति । यथा अशेपरसाः मधुनि लीना भवन्ति तथापि भिन्नतया न प्रतीयन्ते । अयममुकपुष्पस्य रसो- ऽयममुकपुष्पस्य रस इति, कित्येकतामापन्ना मधुत्वेनैव प्रतीयन्ते तथा भगवत्सपि सर्वे सूक्ष्मरूपेण तिष्ठन्ति न तु भिन्नतया प्रतीयन्त इत्यर्थः । नामरूपप्रपञ्च हि देवतिर्यरात्मकम् । कृष्णादेव समुद्भूतं लीनं तव तन्मयम् ॥ १८ ॥ ३१॥ एवं नियम्यत्वाय भगवदात्मकता प्रत्येकसगुदायाभ्यां जीवसंघातयोनिरूपिता । तेनावश्यं भजनीयत्वं निरूपितम् । एवं भजनीयत्वे ज्ञातेऽपि भजनार्थ प्रवृत्तावपि भक्त्युन्मुखान् कालम्बेदक्षयेत् तदा भजनं कथं सिद्ध्ये दिति शक्कां निराकर्तुमाह नृपु तव माययेति । नृषु तव मायया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् । कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भुकुटि: सृजति मुहुस्त्रिणेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । यस्वेत्यर्थः । . भगवतो विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वादिति भावः । तथाप्यन्योन्यं तेषा सामानाधिकरण्यं भवतु न तु संयोग इत्यत आहुः भगवता वेति । ननु तयोरेव ख- संयोगसंपादनसामर्थ्य कल्पनीयमित्याशां परिहरन्ति ब्रह्मणोप्यजत्वात् । कार्यरूपेणाविर्भावः कथमित्याशङ्कामपि परिहरन्ति अद्भुतकर्मेति तथात्वं नान्यस्येति । भगवानेवेत्येवकारः अन्यस्स तथात्वस्वीकारे सर्वेपि ब्रह्मधर्मास्तत्रैव स्वीकर्तव्यास्तदा तदेव ब्रह्मेति भावः । अनीक्षापीति विश्वस्य सिद्धत्वात् 'स ईक्षां चक्के' इत्यनेनोक्तेक्षा न स्यादित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । भगवान् सृष्टयादौ कालं मायां च सृष्टवान् । ये मायया मुग्धा भविष्यन्ति तान् कालो असिष्यति । ये तु लोकान् भगवन्मायाग्रस्तान् ततः कालेन ग्रस्तानीलोक्य मायापगमे निस्तारे च भगवद्भजनमेव गतिरिति ये भगवन्तं सेवन्ते तेपां पुनर्मायामोहः सर्वथा न संगच्छते । ततः कालपासामावोऽपि सिद्धः । यदि कथंचिद्भक्तिमार्गे विषयाणां विद्यमानत्वात् कदाचिन्मोहः स्यादपि तदापि कालग्रासो न भवेत् । तत्र हेतुः कथमनुवर्ततां भवभयमिति । तत्रापि हेतुः यस्मात्कारणात्तवैव भृकुटिः अभवच्छ- रणेपु भयं सृजति। अतो भक्तिमार्गस्य सर्वथा कालनाशकत्वं मनुष्याधिकारित्वाच्छास्त्रस्य कर्माधिकारादन्येषां मोगदेहित्वात् मनुष्यशरीरानन्तरमेव पुनर्नानाविषयोनिसंबन्धः । 'खर्गापवर्गयोार तिरश्चां पुनरस्य च' इति वाक्यात् । अतो नृणां भ्रममित्युक्तम् । अतो ये सुधियः खयमपि नरत्वं प्राप्ताः यदि प्रमत्ता भवेयुः तदा पुनः कालचक्रेण हीन- त्वमुत्तमत्वं वा प्राप्ताः कृतार्था न भविष्याम इति निस्तारार्थ यतमानाः तादृशं गुरुमेव भजन्ते । स च गुरुमंगवानेव भगवानेव वा गुरुः । शक्तिद्वयं तत्रैव ज्ञातमिति प्रवर्तकत्वं भजनीयत्वं च । ननु 'यो यच्छ्रद्धः स एव सः' इति न्यायेन कालान्तरे तत्त्वं सिद्ध्यति । श्रीविठ्ठलेशरापास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। नृपु तवेत्यत्र ये विति । मूले भ्रमो भ्रमणं नानाविधयोनिषु भ्रमणमित्यर्थः। तन्मायामोहजनितकालग्रासेन भवतीति व्याख्याने ग्रस्तानालोक्येत्युक्तं भृशमित्यस्या- वगत्येत्यनेनान्वयः तथा च भ्रमणं यथा न भवति तथावगत्येत्यर्थः । तं प्रकारमाहुः मायापगम इति । तत इति मायामोहाभावादित्यर्थः । एवमवगत्य भजन कुर्वन्तीत्येतावत्कथनेनैव भजनस्य कालग्रासनिवर्तकत्वं सिद्धं भवतीति- कथमनु- वर्ततामित्यनेन पुनस्तत्साधनमप्रयोजनकमित्याशश्च किंचिदधिकसूचनार्थमित्याहुः यदीति । भवभयं कालग्रास इत्यर्थः । चतुर्थचरणे तथा व्युत्पादनादिति भावः । भ्रमणस्य तिर्यगादिसाधारण्येपि नृष्विति कथने हेतुमाहुः मनुप्येति । नृणामिति सप्तम्यर्थ एव पष्ठयन्तेन विवृतः तथा च पूर्व नरस्यैव जातत्वात् नरस्यैवान्यत्र भ्रमणमित्यर्थः । अत इति ये सुधियस्तेऽतो नृणां भ्रमणावगमाद्धेतोगुरुं भजन्त इत्यग्रेन्वयः । भवे- युरियस पूर्वेणाप्यन्वयः यदि प्रमचा भवेयुस्तदा खयमपि नरत्वं प्राप्ता भवेयुर्न त्वमवः सिद्ध्येत् । तदेति नरत्वप्रासावित्यर्थः भविष्याम इत्यन्तेन यनहेतुभूतज्ञानं विवृतम् । इति ज्ञात्वेति शेपः । तादृशामिति अमवमित्यर्थः। भजनेन 'यो यच्छूद्धः' इति वाक्यात्तत्वे सिद्धे वयमप्यभवा भविष्याम इति भावः। मूले त्वयीतिपदस गुरुवाचकरवं व्युत्पादयन्ति स च गुरुरिति अयं भिन्नगुरुपक्षः गुरुमुद्दिश्य भगवत्त्वमनेनोच्यते बने मगवन्तमुद्दिश्य गुरुत्वं विधीयत इति-विमेदः। मिन्नगुरुपक्ष आहुः नन्विति । तत्त्वं ·१०४ श्रीसुवोधिनी [भा.रफ.१० उ.अ.३८ मो.३२-३३ . सोऽपि चेत्पुनरुत्पधेत तदा को विशेष इति शक्षायामाह अभव इति । मिन्नगुरुपक्षेऽपि भगवदीयत्वान्न तस्यापि भवः । ननु कियत्प्रभृति भगवद्भजनं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह अनुप्रभवमिति । प्रकृष्टो भवो बुद्धिसहितं जन्म यदैव भगवति सद्बुद्धि- भवति । तत आरभ्यैव भगवति भावः कर्तव्य इत्यर्थः । अनुवृत्तिश्च कर्तव्या । कालो हि बाह्यः न केवलमान्तरेण भावेन पीडातो निवर्तते अपि तु पीडयत्येव । अत एव ज्ञानिनामान्तरभक्तानां पहिर्मुखातू क्लेशः स च जडभरते वर्णितः । तेन क्लिष्टाः कदा- चिन्मुग्धा अपि भवेयुरिति प्रथमत एव बाह्याप्यनुवृत्तिः कर्तव्या । एवं बाह्याभ्यन्तर- भेदेनानुवर्तमानान् वस्तुतः सेवकभूतान् जीवान् कामात् सेवामकुर्वतः शिक्षार्थमेव दण्ड कुर्वाणः कालः कथं भयं तेषां कुर्यात् हन्याद्वा । कालस्य भूरूपत्वं पूर्व वर्णितम् । ननु कालेनाल्पो दण्डः कर्तव्यः ततो लौकिकभयवत्सोऽप्यल्पमिति कथं भजनं सिद्ध्येदि- त्याशङ्कयाह मुहुरिति । ननु कालो न दृश्यते दृष्टादेव हि लोका विम्यतीत्यत आह त्रिमिरिति संवत्सरात्मकः प्रत्यक्ष एव कालः । यस शीतातपवर्षाख्यास्त्रयो नेमयः तल्लोके प्रकटीकुर्वन् स्वपराक्रम ज्ञापयतीत्यर्थः । न विद्यते भवान् शरणं येपा 'ये यथ मां प्रपद्यन्ते' इति शरणत्वेन न स्वीकृतवन्त इत्यर्थः । नृणां दुर्गतिमालोक्य ये सेवन्ते दृढवताः। कृष्णं तद्भुकुटिः कालो न तान् हन्ति कदाचन ॥ १९ ॥ ३२ ॥ एवं भजनमुपपाद्य योगादिना भजनं न कार्यसाधकम् । योगशेषत्वादिति स्वतन्त्र- मेव भक्तिमार्गानुसारेण भजनं कर्तव्यमित्यभिप्रायेण योगपक्षं निन्दति विजितहृषीक- वायुभिरिति । विजितहपीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति पन्तुमतिलोलमुपापविदः। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । गुरुत्वम् । सोपि चेदिति गुरुरपि सन्नित्यर्थः । गुरोर्भगवत्त्वं 'संबन्धादेवमन्यत्रापि' इति सूत्रेऽन्यत्र च निरूपितम् । कियत्प्रभृतीति कियदारभ्येत्यर्थः । बुद्धिसहितं जन्मेत्यस्य जन्मनो बुद्धिसाहित्यं यदवधीत्यर्थ इत्याशयेनाहुः यदैवेति सविशेषणे हीतिन्यायादिति भावः । उत्तरार्धार्थमाहुः अनुवृत्तिश्चेति । पीडात इति पीडा- संपादनादित्यर्थः । सेवामकुर्वत इत्यस्याग्रे वीक्ष्येति शेषः । सोप्यल्पमिति कालोप्यल्प- भयं कुर्यादिति शेषः । ये यथेति भगवतः शरणभावनामावे तत्कृतखीकाराभावो हेतु- रित्यत्रेयं प्रतिज्ञाहेतुरित्यर्थः । विजितेत्यस्याभासे योगादिनेति तन्मार्गानुसारेणेत्यर्थः । योगशेपत्या- दिति तन्मार्ग भजनस्य योगार्थत्वात् तच्छेपत्वम् 'शेपः परार्थत्वात्' इति लक्षणा- दित्यर्थः । अत एव चित्तवृत्तिनिरोधसिद्धौ ‘तचापि चित्तवडिशं शनकैवियुले' इत्यनेन १. बहिर्महान् । -- ·१०५ श्रीविदुलेशणयात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। व्यसनशतान्विताः समपहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥ पूर्वश्लोके गुरुद्वारा भजनं निरूपितम् । तदेव फलपर्यवसायि । योगस्तु सर्वथा-न कस्यापि सेत्स्यति । स्वतः प्रवृत्तस्य मनसः प्रतिवन्धकत्वात् । मनो यसत् भगवता लब्धशक्ति ईश्वरगुरुप्रसादयुक्तश्चेत् किं योगेन, साधनेनैव कृतार्थत्वसंभवात् । अतो लौकिका इव योगिनोऽपि संसार एव परिभ्रमन्ति न कृतार्था भवन्तीति निरूप्यते । ननु योगमार्गः कथं कृत इति चेदुच्यते । अणिमादिसुखार्था ये ये चात्यन्तपहिर्मुखाः । क्लेशकार्यरता ये च तदर्थ योग उच्यते ॥१॥ परंपरासाधनं वा फलार्थ वा निरूपितः । योगः साक्षान मोक्षाय निषेधाझ्याससूत्रतः । 'एतेन योगः प्रत्युक्तः' प्रशंसार्था फलश्रुतिः ॥२॥ अतः स्वतत्रयोगस्य निपेधार्थमिदमुच्यते । विशेषेण जितानि हपीकाणीन्द्रि- याणि वायुश्च यैः । अनेन प्रत्याहारपर्यन्तं सिद्ध्यतीति निरूपितम् । अन्यथा योगाङ्गेपु श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भजनत्याग उक्तः । व्याख्याने फलेति अभवपर्यवसायीत्यर्थः । स्वतःप्रवृत्तस्येति कर्मणि पष्ठी गुरूपदेशमाने जातेपि पूर्वश्लोकोक्तरीत्या गुरुं भगवन्तं भगवन्तं गुरुं वा अप्रसाद प्रवृत्तस्पेत्यर्थः । मनस इति कर्तरि पष्ठी प्रतिवन्धो विसामग्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः, अतो विसामनी स्पष्टयन्ति मनो ह्यसदिति । असद्भावकं तथा चासद्भावनं चित्तवृत्तिनिरोधे विसामग्रीत्यर्थः । तर्हि भगवत्मसादे कथं तदसंपादकत्वमित्यत आहुः भगवतेति । तत्सामर्थ्य भगवदत्तमिति 'सदिव मनः' इति लोके निरूपितम् । अतो भगवत्प्रसादेन प्रभवतीत्यर्थः। तर्हि प्रसाद्य योगः कर्तव्य इत्याशा तदा सोन्यथासिद्ध इति आहुः ईश्वरेति । साधनेनैवेति अमवसाधनेन । पूर्वलोकोक्तमजनेनेत्यर्थः । उच्यत इति नेदं मूलव्याख्यानं किं त्वस्माभिः समाधानमुच्यत इत्यर्थः । परंपरेति अत इति शेषः । प्रथमेपु परंपरासाधनं योगः अणिमादिसिद्धी सर्वत्र गमनसामयं न महता अपीणां सङ्गे सति ज्ञानेन मत्या वा मोक्षः सिझ्यतीत्यर्थः। द्वितीयतृतीयेषु फलार्य निरूपितः तादृशेषु किंचित्सुखमन्ते जनयन्तीत्यर्थः । तदुक्तं 'योगसांस्ये धर्महीने विमार्ग- परिपोपिते । नरकायैव भवतः पद्यात् किंचित् मुखं भवेत्' इति । अनेनेति विजित. हपीकत्वकयनेनेत्यर्थः । इन्द्रियनिग्रहस्स प्रत्याहारपदार्थत्यादिति भावः । विजितदपीक- पायुभिः पुरुषः हेतुमिः यतन्ति तान् दृष्ट्वा यतन्तीत्यर्थः । अन्यथेति प्रत्सादारपर्यन्तं १४ भुगो.

·श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ. ३८ श्लो.३२-३३ . सोऽपि चेत्पुनरुत्पयेत तदा को विशेष इति शङ्कायामाह अभव इति । भिन्नगुरुपक्षेऽपि भगवदीयत्वान्न तस्यापि भवः । ननु कियत्प्रभृति भगवद्भजनं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह अनुप्रभवमिति । प्रकृष्टो भवो बुद्धिसहितं जन्म यदैव भगवति सद्बुद्धि- भवति । तत आरम्यैव भगवति भावः कर्तव्य इत्यर्थः । अनुवृत्तिश्च कर्तव्या । कालो हि बाह्यः न केवलमान्तरेण भावेन पीडातो निवर्तते अपि तु पीडयत्येव । अत एव ज्ञानिनामान्तरभक्तानां पहिर्मुखातू क्लेशः स च जडभरते वर्णितः। तेन क्लिष्टाः कदा- चिन्मुग्धा अपि भवेयुरिति प्रथमत एव बाह्याप्यनुवृत्तिः कर्तव्या । एवं बाह्याभ्यन्तर भेदेनानुवर्तमानान् वस्तुतः सेवकभूतान् जीवान् कामात् सेवामकुर्वतः शिक्षार्थमेव दण्डं कुर्वाणः कालः कथं भयं तेषां कुर्यात् हन्याद्वा । कालस्य भूरूपत्वं पूर्व वर्णितम् । ननु कालेनाल्पो दण्डः कर्तव्यः ततो लौकिकमयवत्सोऽप्यल्पमिति कथं भजनं सिद्धयेदि- त्याशक्याह मुहुरिति । ननु कालो न दृश्यते दृष्टादेव हि लोका बिभ्यतीत्यत आह त्रिणेमिरिति संवत्सरात्मकः प्रत्यक्ष एव कालः । यस्य शीतातपवख्यास्त्रयो नेमय: तल्लोके प्रकटीकुर्वन् स्वपराक्रमं ज्ञापयतीत्यर्थः । न विद्यते भवान् शरणं येषां 'ये यथ मां प्रपद्यन्ते' इति शरणत्वेन न स्वीकृतवन्त इत्यर्थः । नृणां दुर्गतिमालोक्य ये सेवन्ते दृढव्रताः। कृष्णं तद्भुकुटिः कालो न तान् हन्ति कदाचन ॥ १९ ॥ ३२ ॥ एवं भजनमुपपाद्य योगादिना भजनं न कार्यसाधकम् । योगशेषत्वादिति खतन्त्र- मेव भक्तिमार्गानुसारेण भजनं कर्तव्यमित्यभिप्रायेण योगपक्षं निन्दति विजितहृषीक- वायुभिरिति । विजितहपीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः। श्रीविटलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । गुरुत्वम् । सोपि चेदिति गुरुरपि सन्नित्यर्थः । गुरोभगवत्त्वं 'संवन्धादेवमन्यत्रापि' इति सूत्रेऽन्यत्र च निरूपितम् । कियत्प्रभृतीति कियदारभ्येत्यर्थः । बुद्धिसहितं जन्मेत्यस्य जन्मनो बुद्धिसाहित्यं यदवधीत्यर्थ इत्याशयेनाहुः यदैवेति सविशेषणे हीतिन्यायादिति भावः । उत्तरार्धार्थमाहुः अनुवृत्तिश्चेति । पीडात इति पीडा- संपादनादित्यर्थः । सेवामकुर्वत इत्यस्याग्रे वीक्ष्येति शेषः । सोप्यल्पमिति कालोप्यल्प- मयं कुर्यादिति शेपः । ये यथेति भगवतः शरणभावनामावे तत्कृतस्वीकारामावो हेतु- रित्सनेयं प्रतिज्ञाहेतुरित्यर्थः। विजितेत्यस्याभासे योगादिनेति तन्मार्गानुसारेणेत्यर्थः । योगशेपत्या. दिति तन्मार्गे भजनस्स योगार्थत्वात् तन्छेपत्वम् 'शेपः परार्थत्वात्' इति लक्षणा- दित्यर्थः । अत एव चित्तवृत्तिनिरोधसिद्धौ तचापि चित्तयटिशं शनकैपियुक्ते' इत्यनेन १. बहिर्महान् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। व्यसनशतान्विताः समपहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥३॥ पूर्वश्लोके गुरुद्वारा मजनं निरूपितम् । तदेव फलपर्यवसायि । योगस्तु सर्वथा न कस्यापि सेत्स्यति । स्वतः प्रवृत्तस्य मनसः प्रतिवन्धकत्वात् । मनो ह्यसत् भगवता लब्धशक्ति ईश्वरगुरुप्रसादयुक्तश्चेत् किं योगेन, साधनेनैव कृतार्थत्वसंभवात् । अतो लौकिका इव योगिनोऽपि संसार एव परिभ्रमन्ति न कृतार्थी भवन्तीति निरूप्यते । ननु योगमार्गः कथं कृत इति चेदुच्यते । अणिमादिसुखार्थी ये ये चात्यन्तवहिर्मुखाः । क्लेशकार्यरता ये च तदर्थ योग उच्यते ॥१॥ परंपरासाधनं वा फलार्थ वा निरूपितः । योगः साक्षान्न मोक्षाय निषेधान्याससूत्रतः । 'एतेन योगः प्रत्युक्तः' प्रशंसा फलश्रुतिः ॥२॥ अतः स्वतत्रयोगस्य निषेधार्थमिदमुच्यते । विशेषेण जितानि हपीकाणीन्द्रि- याणि वायुश्च यैः । अनेन प्रत्याहारपर्यन्तं सिद्ध्यतीति निरूपितम् । अन्यथा योगाङ्गेषु श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भजनत्याग उक्तः । व्याख्याने फलेति अभवपर्यवसायीत्यर्थः । स्वतःप्रवृत्तस्येति कर्मणि पष्ठी गुरूपदेशमाने जातेपि पूर्वश्लोकोक्तरीत्या गुरुं भगवन्तं भगवन्तं गुरुं वा अप्रसाध प्रवृत्तस्येत्यर्थः । मनस इति कर्तरि पष्ठी प्रतिवन्धो विसामग्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः, अतो विसामनी स्पष्टयन्ति मनो यसदिति । असद्धायकं तथा चासद्भावनं चित्तवृचिनिरोपे विसामग्रीत्यर्थः । तर्हि भगवत्प्रसादे कथं तदसंपादकत्वमित्यत आहुः भगवतेति । तत्सामर्थ्य भगवद्दत्तमिति 'सदिव मनः' इति श्लोके निरूपितम् । अतो भगवत्प्रसादेन प्रमवतीत्यर्थः । तर्हि प्रसाद योगः कर्तव्य इत्याशा तदा सोन्यथासिद्ध इति आहुः ईश्वरेति । साधनेनैवेति अभवसाधनेन । पूर्वलोकोक्तमजनेनेत्यर्थः । उच्यत इति नेदं मूलव्याख्यानं किं त्वस्माभिः समाधानमुच्यत इत्यर्थः । परंपरेति अत इति शेषः । प्रयमेषु परंपरासाधनं योगः अणिमादिसिद्धी सर्वत्र गमनसामर्थ्य न महतां ऋषीणां सङ्गे सति ज्ञानेन भक्त्या या मोक्षः सिझ्यतीत्यर्थः। द्वितीयतृतीयेपु फलार्थ निरूपितः तादृशेषु किंचित्सुखमन्ते जनयन्तीत्यर्थः । तदुक्तं 'योगसांख्ये धर्महीने विमार्ग- परिपोपिते । नरकायैव भवतः पश्चात् किंचित मुखं भवेत्' इति । अनेनेति विजित- हपीकत्वकयनेनेत्यर्थः । इन्द्रियनिग्रहस्य प्रत्याहारसदार्यत्वादिति मावः । विजितहपीक- पायुभिः पुरुषः हेतुमिः यतन्ति तान् दृष्ट्वा यतन्तीत्यर्यः । अन्पति प्रत्याहारपर्यन्तं मुमो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.३३. प्राथमिकेष्वसिद्ध्यमानेषु प्रवर्तमानस्य शङ्का स्यात् । अतो बोध्यते पञ्चाङ्गान्येव सेत्स्यन्ति नाधिकानीति बोधयति । मनसो निग्रहाशक्यत्वे हेतुमाह अदान्तेति । स्वभावत एव अदान्तम् । प्रतिनियतेन्द्रियपक्षे येषां मनः स्वभावतो दान्तं सात्त्विकप्रकृति तेषां योगः सिद्ध्येदपीति ज्ञापितम् । येषां त्वदान्तमेव मनः तदपि तुरगरूपम् । तस्मिन्नारूढो जीवो भवति मनोविलासाकाड्डी तस्स त्वशक्य एव निग्रह इति ज्ञापितम् । खयं च इह लोकानुसारेणैव स्थितो यन्तुं वाञ्छति । ननु तुरगोऽपि कथंचिन्नियम्यते तद्वन्मनोनिय- मनमपि भविष्यतीति चेत् तत्राह अतिलोलमिति । प्रयत्नेन ग्रहीतुमेवाशक्यम् । ननूक्तं 'यतो यतो निःसरति गनश्चञ्चलमस्थिरम्' इति चञ्चलस्यापि निग्रहे साधनमुक्तमिति चेत् तत्राह उपायखिद इति । उपाय एव खेदं प्राप्नुवन्ति । योगशास्त्रे ततः पूर्व पञ्चाङ्गानि निरूपितानि । तान्येव मनसोऽतिचाञ्चल्ये साधयितुमशक्यानि । नहि विक्षिप्ते मनस्यासनं सिद्ध्यति यमादिकं वा । अतः सर्वथाऽदान्ते योगारम्भ एव न कर्तव्यः । किंच । महता कालेन यमादिसाधनानुष्ठाने चित्तशुद्धौ सत्यां कदाचित्साधनान्तरं सिद्ध्ये- दपि तदपि नास्तीत्याह व्यसनशतान्विता इति । उत्पन्नस्य प्राणिनो विक्षिप्तमनसः प्रतिक्षणमनेकानि व्यसनानि भवन्ति । ननु प्रथमं व्यसननिराकरणाय साधनान्तरं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह समपहाय गुरोश्चरणमिति । आदौ व्यसनापगमे गुरुरेवैकं साधनं 'एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या' इति वाक्यात् सम्यक त्यागः साधनत्वेनापि । गुरुसेवायां तु तेनैव कृतार्थत्वाद् योगो व्यर्थ इति भावः । ततस्तेषामुभयभ्रंशमाह वणिज इवाज सन्तीति । सांयात्रिकाः कर्णधारमप्यकृत्वा जलधावेव सीयमाना भवन्ति । न तु कार्येऽ- प्यसिद्धे गृहमागच्छन्ति । जलधित्वात्तत्र महान् क्लेशः सूचितः । तथा योगे शरीरशोधन कृत्वा स्थितः महान्तं क्लेशमेव प्राप्नोतीत्यर्थः । अदान्ते मनसि ज्ञाते योगार्थ न यतेदुधः । गुरुसेवापरो भूत्वा भक्तिमेव सदाभ्यसेत् ॥ २० ॥ ३३ ॥ एवं भजने प्रकारान्तरं निराकृत्य वैराग्यमोहापगमाभावे भक्तिन सेत्स्सतीति वैराग्य- मुपदिशन्त्य आहुः खजनसुतात्मेति । श्रीविहलेशरायारमनश्रीवलभकृतलेखः । सिद्धनिरूपणामावे श्रुतिपु अनाप्तत्वशक्षा स्यादित्यर्थः । प्रतीति उत्तरमीमांसामते इन्द्रियाणि मनश्च प्रतिजीवं भिन्नानि तत्पक्ष इत्यर्थः । तस्य त्विति कर्तरि पष्ठी अनारूढो निगृहात्सपि आरूढो हि विलासाकाही सर्वन गमनार्य प्रेरयत्येव न तु निगृहातीत्यर्थः । पशाहानीति यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारा इत्यर्थः । गुरसेवायां विति योगसाधनेनापि गुमसेयावश्यकी तस्सां सत्यां तु योगो व्यर्थः ।

·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। खजनसुतात्मदारधनधामधराऽसुरथै- स्त्वयि सति किं नृणां यत आत्मनि सर्वरसे। इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति कोन्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥ खजनानां प्रयोजनमावश्यकं तदर्थ खजनानामपेक्षा कर्तव्यैव । अपेक्षापरि- त्यागस्तु खात्मस्थितिव्यतिरेकेण न भवति । अतो ज्ञानोत्तरमेव वैराग्यं स पक्षः प्रकृते नोपपद्यते । अतः प्रयोजनमङ्गीकृत्यैव साधनान्तरेण तत्सेत्स्यतीति पूर्वसिद्धसाधनान्येच निराकुर्वन्ति । यथाकथंचिल्लोकसिद्धसाधननिवृत्तौ प्रयोजनं भगवता क्रियमाणमलौ- किकमेव भवतीति मुख्यतुल्यमेवैतदपि वैराग्यम् । खजनानामिह लोके उपयोगः । ऐहिकप्रतिष्ठादिस्तैरेव सिङ्ग्यतीति । सुतस्य परलोकोपयोगः । आत्मनो देहस्य तु पर- लोकसाधककर्मकरणार्थमैहिकभोगार्थ चोपयोगः । दाराणां बाधककामनिवृत्त्यर्थं सुखार्थ' चोपयोगः। ततो धनधामधराः धनगृहभूमयः सुखस्थितिनिर्वाहकाः। एत एव असवः प्राणभूताः । एतद्विघाते प्राणांस्त्यजन्तीति । अश्वरथैरिति वा पाठः । गतिसाधनान्येतानि सुखकरणानि । अष्टविधान्येतानि यावन्तं उपकारं करिष्यन्ति स सर्वोऽप्युपकारः कोटि- गुणितो भगवता कियते । यदि सुखमेवापेक्षते तदा खयमेव सुखं प्रयच्छति । यदि साधनपुरःसरमपेक्ष्यते तदा घलौकिकानि साधनान्यपि प्रयच्छतीति भावः । नृणामिति काममयत्वं विवेकवत्त्वं च प्रतिपादितम् । ननु कदाचिद्भगवान्न कुर्यात्तदा का गति- रिति चेत् तत्राह अयत आत्मनीति । यस्त्वाश्रयते तस्यात्मत्वेनैव प्रकाशते । यथा खस्य हितं स्वयं करोति तथा भगवानपि करोतीत्यर्थः । ननु विषयांश्चेद् भगवानपि दद्यात् तदोपस्थितपरित्यागे किं कारणमिति चेत् तत्राह सर्वरस इति । सर्वे रसाः कीर्त्यादयो भगवत्येव भवन्ति । एते च रसाः प्रकटा एव न तु मधुनीवाव्यक्ताः । ननु किमत्र युक्तं भगवति विद्यमाना रसाः किं भोक्तव्याः स्वसिद्धा वेति । तत्रावश्यकत्वाला- घवाद् भार्यादिमिः सहैव भगवद्भजनं कर्तव्यं नतु सर्वपरित्यागेनेति चेत् तत्राह इति सदजानतामिति । अत्र पूर्वोत्तौ न भगवान् स्वजनाश्च समतया निरूपिताः । कित्येते दुःखदाः भ्रमादेव सुखाभाससंपादकाः। भगवास्तु निर्दोपानन्दसंपादक इति । एवं वैलक्षण्ये ज्ञाते संदेह एव नोपयते । अतो वैलक्षण्यज्ञानार्थं सुतादीनां स्वरूप श्रीयिट्टलेशरायारमजश्नीवलभकृतलेखः । खजनेत्यत्र खजनानामिति खजनकृतं प्रयोजनं फलं तत्कृतोपकार इत्यर्थः । सुखेति सुखसाधकाः स्थितिसाधका निर्वाहकाचैते अय इत्यर्थः । सुखस्थितिभ्यां सह निर्वाहो यैरिति विग्रहः । गतीति एतान्येव सप्ताश्वरूपाणि गतिसाधनानीत्यर्थः। रयरूपाणि च सुखकरणानीत्यर्थः । कीर्त्यादय इति स्वजनानां कीर्तिसाधकत्वस्य पूर्व- मुक्तत्वादिति भावः । .

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.३४-३५ निरूपयन्ति । इत्येवं प्रकारेण सत् परमार्थतत्त्वं ये न जानन्ति स्वजनादेर्भगवतश्च तार- तम्यम् । रतये च मिथुनतश्चरन्ति ग्राम्यसुखाय सर्वत्र मिथुनीभूय चरन्ति । यथा खोप- वेशनार्थ कश्चित् स्थूलं मञ्चकं नयति पथिकः । तथेमे निमिपार्धमात्ररत्यर्थं सर्वथा शृङ्खलाबद्धा इव तया सह चरन्ति । एवमतिक्लिष्टानां को वा अर्थः सुखयेत् । नात्यन्त- पीडित विषयाः सुखयन्ति । खजनानां तु सुखजनितवार्तापि दूरे । साधनान्तरेणापि भगवतापि तेषां सुखं न भवतीत्यर्थः । नु इति वितर्के । अस्माभिः सर्वमन्विष्टं तादृशस्य कापि न सुखदातोपलब्धः । किंच । कश्चित्सुखं दास्यतीति शङ्का न कर्तव्या । यतोऽ- स्मिन् जगति स्वत एव विहते पतितगृह इव विशीर्णे । तत्रापि निरस्तभगे उत्कृष्ट- पदार्थरहिते शून्ये अमेध्यादियुक्त इव को वा सुखदातापि तादृशे स्थाने सुखं ददाती- त्यर्थः । अत्र परित्यागावस्था अधिकरणत्वेन विवक्षिता । जगत्पक्षेऽपि भगवत्सेवकः यत्र कचिदपि सेवमानो वैकुण्ठे एव सेवते । न तु जगतीति ज्ञातव्यम् । पुत्रादीन संपरित्यज्य कृष्णः सेव्यो न तैः सह । तत्सुखं भगवान दाता ते तु क्लिष्टेतिदुःखदाः ॥ २१॥ ३४ ॥ एवं सर्वपरित्यागेन भगवद्धजनं कर्तव्यमिति निरूपितम् । तत्र प्रथम किं कर्तव्यमि- त्याकाङ्क्षायां क्रमं निरूपयन्त्य आहुः भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनानीति । भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृपयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदनिजलाः । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुपसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥ आदौ भूमिसमाश्रयणं कर्तव्यम् । भूमिहि भगवचरणारविन्दरूपा । तत्र मनक- पादुकादिपरित्यागेन भूमावेव निरन्तरं तिठेत् । अनेन सर्व एव मोगा व्यावर्तिताः । ततस्तीर्थाश्रयणं कर्तव्यं विशेपतचरणारविन्दस्फूर्त्यर्थम् । गङ्गा सर्वतीर्थानां मुख्या चरणारविन्द एव तिष्ठतीति गङ्गातीरे चरणारविन्दस्फुतिः आधिदैविकपक्षे आवेश- पक्षे च स्फुटा । तमापि पुरुपुण्यानि तीर्थानि सेव्यानि कुरुक्षेत्रादीनि । न केवलं तान्येव तीर्थानि सेव्यानि किंतु गुरुरूपाण्यपीत्याह तीर्थसदनानीति । तीर्थानां गुरूणां सदनानि गृहाणि भुवि वर्तन्ते । अतस्तानि सेन्यानीत्यर्थः । ननु के ते इत्याका• श्रीविहलेपारायारमजश्रीवलमकृतलेसः । मुवि पुगपुण्येत्या आधिदैविकेति 'अत्रैव देवतामूर्तिभत्त्या या दृश्यते कचित्' इत्पत्र तयानिरूपणादाधिदैविकी भगवद्रपा तस्सास्तीरे तचरणप्राकट्यं भवत्ये- वेत्यर्थः । आवेशेति कृष्णातिरेवम्यधिकाग्युगमायामाविष्टमिति पक्षे इत्यर्थः । तीर्थ- पदम्यावृत्तिरभिप्रेता । तनापीति भुव्यपीत्यर्थः । प्रापय इति ते गुरवो विमदा ऋषयः उत पुनर्भपत्पदाम्बुजहदोपभिदनिजलायेति मूलेन्वयः अतस्तत्सदनानि .

·। श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेतां । १०९ हायामाह ऋपय इति । ते हि मचद्रष्टारः । तदुद्धारकालौकिकप्रकार जानन्ति अतस्तेषु गत्वा मघायलौकिकं भगवद्भजनसाधनं शिक्षणीयमित्यर्थः । ननु तेषु को विशेष इति चेत् तत्राह विमदा इति । मदो गर्वः येन खपरज्ञानं न भवति । अनेन ऋषी- णामभिज्ञानमपि निरूपितम् । ननु केवलं मदाभावे सात्त्विकाः कर्मिणोऽपि सेव्या मवेयुः देवतान्तरोपासका वा तत्राह ते पुनः भवत्पदाम्बुजहृदो भवन्ति । तेपामन्तवहिर्माहात्म्यं निरूप्यते । अन्तस्तेषां हृदये भगवान् भवति भक्तिमार्गप्रकारेण पहिश्च ते भगवदाज्ञाकारिणो भवन्ति । सर्वलोकोपकारार्थ कृष्णेन सहितास्तु ते । परिभ्रमन्ति लोकानां निस्ताराय महाशयाः ।। अत एव सर्वेपामघं भिनत्ति यदद्भिजलं तादृशं येपाम् । ततस्तचरणारविन्दजलेन पापक्षयः । तदुपदेशेन तद्धृदयस्थभगवचरणारविन्दं सङ्क्रामतीति सूचितम् । ननु तत्सेवायां कृतायां भगवति च हृदये निविष्टे यदि शीघ्रमेव देहपातो मवेत्तदा न काचिचिन्ता । यदि विलम्बः तदा कालादिना घुद्धिभ्रंशे पुनर्गहासक्तिः सात् ततः कृतं सर्व व्यर्थ भवेदित्याशयाह दधति सकृन्मन इति । ये गुरूपदेशादिना त्वयि सकृदपि मनो दधति । यथा कामिनां स्त्रीविशेपे सकृचित्तं तत्सर्वधा अननुभूय न निवर्तते । तथा स्नेहे जाते भगवद्रसाभिनिवेशे यदा भगवति चित्तं भवति तादृशः कदाचिदपि गृहं न सेवते । अष्टपूर्वः सेवेतापि दृष्टपूर्वस्तु न सेवत एवेत्यर्थः । ननु तादृशः पूर्थिः गृहेऽपि समागतः भगवन्तं न त्यक्ष्यतीति गृहे समागते को दोप इति चेत् तत्राह पुरुषसारहरावसथानिति । विवेकधैर्यादिकं पूर्वावस्यां च सर्वमेव गृहा हरन्तीत्यर्थः । परिम्रमन् तीर्थनिष्ठो गुगलम्घरिस्मृतिः । न सेयते गृहान् दुपान् सद्धर्मात्यन्तनाराकान् ॥ २२॥ ३५॥ एवं सर्वप्रकारमंगवद्भजनं निरूप्य सम्यग्मार्गानुसारेण स्थिरीकृत्य भजनीयनिदी- रायं यतमानाः सचिदानन्दो भगवान् मजनीय इति वक्तुं लोके सचिदानन्दा धर्मा एकत्र म सन्तीति किं वक्तव्यम् । प्रत्येकमपि कचिदपि धर्मा न सन्तीति कथनार्थ पहिशोक द्वाम्याककस लोके जड़े सत्त्वम् । चेतने पित्वं स्वर्गादायानन्दवं च नास्तीति निरा. फुर्वन्ति । तम प्रथमं दाम्यां जगति सत्वं निराक्रियते अन्यथा भगवानेव सन्नित्ययों धीगिरोगरापामापीछमहारेराः । समाश्रयणीयानीति रोपः । अन इति अलौकिकपकारनातृत्वादित्ययः । अदृष्टपूर्व पूर्व यनेति प्यधिकरणपदो परमादिः येन पूर्व भगवान दृष्टो मनसा न घ्यात- मारा इत्यर्थः।

·११० श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८श्लो.३५-३६ नोपपद्येत । भजनीयनिधीरे गौणसत्त्वस्याप्रयोजकत्वात् । ज्ञानार्थं दोपाभावार्थ वा तदुपयोगः । असत्सेवया पूर्व नाशो निरूपितः । सत्सेवया कृतार्थता च । यदि जगत्यपि सत्त्वं स्यात् तदा तत्रापि भजनं भवेत् । भजने वा दोपो न स्यादिति । तदवश्यं निराकर्तव्यम् । तत्र जगतः ये सत्त्वं वदन्ति तन्मतं वादमुद्रया निराकुर्वन्ति तत्रैवं संशयः। सत इदमुत्थितं सदिति चेन्न नु तहत व्यभिचरति क च क च मृपा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोन्धपरंपरया भ्रमयति भारती त उरवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६॥ यदस्य जगतः सत्त्वमुच्यते तत्किं प्रतीत्यनुरोधात् आहोखिद्यवस्थापकं कारणमस्ति आहोखित्प्रमाणमस्तीत्याशक्य निराकुर्वन्ति । प्रथमतः कारणवशादस्य सत्त्वमिति पक्षो निराक्रियते । तदा जगतः सत्त्वं अनुमानात्सेत्स्यति । तत्र पूर्वपक्षे अनुमानं इदं जग- त्सदेव सत उत्पन्नत्वात् । यो यादृशादुत्पद्यते स तादृश एव भवति । यथा सुवर्णा- दुत्पन्नं कुण्डलं सुवर्णमेव भवति । तथा ब्रह्मणोऽप्युत्पन्नं जगत्सदेव । 'कथमसतः सजा- येत' इति श्रुत्या सतः कारणत्वे कार्यमपि सदेव भवतीति निरूपितम् । तद्रूपयति इति चेन्नेति । दूपणे प्रमाणं दूपणं चाह । नु इति वितर्के । अनेन तर्कवाध उक्तः । यतः श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। सत इदमुत्थितमित्यस्याभासे जडे सत्त्वमिति यथा ज्ञानस्वरूपस्य जीवस्य ज्ञानधर्मज्ञानतिरोभावादज्ञत्वं तथा सत्वरूपे जडे सत्त्वतिरोभावादसत्त्वमिति ज्ञेयम् । आनन्दत्वमिति धर्मरूप आनन्द इत्यर्थः । लोकपक्षे स्वर्गादौ स्वर्गादि: स्त्रीपु भोग्ये उपस्थविपये इत्यर्थः । गौणसत्त्वस्येति ब्राह्मणादिः संन् शूद्रादिरसन्निति ब्राह्मण्यादिगुणयोगाआतस्य सत्त्वस्येत्यर्थः । ज्ञानार्थमिति तादृशस्य सेवया ज्ञानदोपामावो वा भवतीत्यर्थः । उत्कृष्टत्वं धर्मरूपसत्त्वपदार्थ इत्याशयेनाहुः अस- त्सेवयेति । वादमुद्रयेति वादप्रतिवादरीयेत्यर्थः । आशङ्खयेति पूर्वमत इति शेपो ज्ञेयः । एवं संशयः अत आशय निराकुर्वन्तीत्यर्थः। कारणवशादिति द्वितीयः पक्षः प्रथमतो निराक्रियत इत्यर्थः । सदेवेति सत्त्वयुक्तमित्यर्थः । सत इति सत्त्वयुक्तादित्यर्थः । सुवर्णादिति सुष्ठ वर्णो यस्य तादृशाद्धेन उत्पन्नं कुण्डलं समीचीनवर्णयुक्तमेव भवतीत्यर्थः । ब्रह्मणोपीति सत्वयुक्तादिति शेपः। सदुत्पन्नत्वप्रमाणिकां श्रुतिमाहुः * कथमिति । तद्पयन्तीति तन्मतमसंभावनादोपयुक्तं करोतीत्यर्थः । इति चेन्न न संभवतीत्यर्थः । दूपण इति पदद्वयस्यान्यासोऽयं असंभावनारूपपणे प्रमाजनकं विरु- मृतक 'नु' इतिपदेनाह तेन विरुद्धतर्केण पूर्वतर्कस घाधः तन्मते दूपणं तर्कहतपदेना- हेत्यर्थः । वितर्फ इति विरुद्धत इत्यर्थः । अनेनेति तर्कहतपदेनोक्तस्तयाधो अनेन - ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । पूर्वपक्षिणापि व्याप्तिपलं प्राप्तेन तर्केणैव पदार्थों निर्णीयते तर्कः शशावधिरिति तदेवाह 'तर्कहतमिति । अयमर्थः यजगति सत्त्वं साध्यते तक्किं कारणसत्त्वमेव कार्ये समायाती- त्युच्यते । आहोखिदारम्भन्यायेन कार्य सत्त्वान्तरं जन्यते । तत्र नाद्यः पक्षः साधीयान् । यतस्तर्केण हन्यते । यदि कारणसत्त्वं कार्ये समागच्छेत् । कारणमसत्स्यात्. स्वनाशे आशयमाने कार्यमपि न जनयेत् । अतः स्वसत्त्वनाशशङ्कया मगवान् जगदपि न कुर्यात् । नापि सत्त्वलक्षणो गुणः क्वचित्कारणे स्थितः कार्ये समागत इति आवयोः : संप्रतिपत्तिरस्ति तस्मादहुतर्कपराहतत्वात् न कारणसत्त्वं कार्ये समायातीत्यर्थः । अयं द्वितीयः पक्षः सत्त्वान्तरमारम्यत इति । तदप्यसत् । व्यभिचारित्वात् सतोऽप्यङ्गाद्वेनः असन्नेव जातः । न च वक्तव्यं तत्रासदंशः संघाते स्थित इति । तथा सति तावन्मात्रमेव कार्येऽप्यसत् स्यात् न तु स्वभावादिः अतिरिक्तोऽपि । ननु चीजे स एव संक्रान्त इति चेत्तर्हि ततः पृथोराविर्भावो न स्यात् । तस्मात्कार्यकारणयो_लक्षण्यात् न कारणसत्त्वेन नियमेन कार्य सत्त्वमुत्पाद्यते । ननु न कारणमात्र कार्ये सत्त्वमुत्पादयति किंतु समवायिकारणमेव । वीजं तु निमित्तकारणम् । तत्र योनिदोपात्स्वभावदोपाच स तथा जातः । बीजं तु श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । 'नु' इतिपदोक्तविरुद्धतर्केण भवतीत्यर्थः । विरुद्धतर्केण यदि कार्ये सत्त्वमागच्छेत् तदा कारणमसत् स्यात् इत्याकारकेण पूर्वपक्षिणोमिमतस्य तर्कस्य यदि सन्न स्सात्तर्हि सदुत्पन्नं न स्यात् इत्याकारकस्य वाघ इत्यर्थः । ननु प्रमाणमार्गे तर्केण कथं निर्णयः क्रियते इत्यत आहुः यत इति तर्कः शक्षायां अवधिः शानिवर्तक इति हेतोः पूर्वपक्षिणापि तर्केणैव निर्णयः कियते अतोस्मामिरपि कण्टकन्यायेन तर्केण निर्णय उक्तः । वस्तुतस्तु प्रमाणसिद्धत्वादेव तथोच्यत इति भावः । तदेवाहेति तर्केण पूर्वतर्कयाधनं तन्मते दूपणमाहेत्यर्थः । प्रमाणं 'नु' इतिपदेनोक्तमित्येवकारः । अयमर्थ इति मूले तयाधो व्यभिचारथेवि दूपण- यमुक्तम् । तत्र पक्षद्वयं संभाव्य प्रथमपक्षे तयाधोपि दूपणं व्यभिचारस्तु पक्षद्वयेपि दूपणमिति व्याख्येयमित्यर्थः । तर्कमाहुः यदीति । तेन तर्कान्तरमाहुः खनाश इति । ननु प्रत्यक्षत एव सत्त्वमुपलभ्यते का तर्कापेक्षा इत्यत आहुः नापीति । सत्त्वमात्र प्रत्यक्ष-. सिद्धं तदेव सत्त्वमत्रागतमिति तु प्रत्यक्षमपि नास्तीत्यर्थः । यहुतर्केति तर्कोनाम खो- मेक्षिता युक्तिः । तथाच तादृशप्रत्यक्षाभावात् तन्मतस्य युक्तिभिः पराहतत्वमित्यर्थः । पी त्यिति रेत इत्यर्थः । रेतोन्तस्थितास्तदवयवास्तदष्टवशादागताः समवायिकारणमन्यया योनी पतितारसर्वस्मादेव रेतसः कार्योत्पत्तिः स्यात्, एकस्मादेव रेतसः कथिदौरः कथि- न्छयाम इति च न स्यात्, अत एव 'पुंसो रेतःकणाश्रयः' इतिवाक्यं तया च सम. वाप्पसमयायिमिन्नत्वात् निमित्तकारणमेव रेत इत्यर्थः । ननु यथा योनिदोपः संक्रान्तस्तथा तुत्यत्वादीनगुण एव फुतो न संक्रान्तस्त माहुः पीजं त्विति । गुणा भूताः स्थिता यत्र ·११२ श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अ. ३८ श्लो.३६ गुणभूतमपि वलवता दोपेण तिरोहितम् । समवायिकारणं तु तत्तदवयवा भिन्ना एवेति न व्यभिचार इति चेत् तबाह क च मृपेति । शुक्तिकातः भ्रान्तप्रतिपन्नं रजत- मुत्पद्यते । शुक्तिकायाः सत्त्वेऽपि न तत्सत्यं भवति शुक्तिकाश्रयत्वात् तद्रजतस्य शुक्तिकैव समवायिकारणं तस्माब्यभिचारः सिद्धः । ननु न केवला शुक्तिस्तत्रोपादानं किंतु दोपसहिता । चाकचक्यादिदोपाद्विशेषादर्शनसहकृतात्तद्रजतं जायते । न तु केवलाश्रयात् । ननु तथापि एकांशेन रजतं सत्यं स्यान् न तु सर्वथा असत्यं तदाह नेति । ननु सदंशो दोपवशात्तत्र तिरोहित इति चेत् तर्हि प्रकृतेऽपि तथा प्रतीय- ताम् । मनोदोषेण जगदन्यथा प्रतीयत इति । अन्यथा जगत् सच्चिदानन्दरूपेण कथं न भासते । किंच न केवलं ब्रह्मकारणवाद एव सर्वत्र वक्तव्यः किंतु प्रकृतिपुरुष कारणवादोऽपि अत उभययोगात् जगत् सदसदात्मकं न केवलं सदित्यर्थः । एवं हेतुं स्वरूपासिङ्ख्या व्यवहारेण च दूपयित्वा हेत्वन्तरमाशय निराकुर्वन्ति व्यवहृतये विकल्प इपित इति । इदं जगत् सत् सत्त्वेन प्रतीयमानत्वात् । ब्रह्मवदित्यनुमानं तदपि दूपयन्ति अयं विकल्पो विशिष्टकल्पना जगतः सत्त्वरूपा प्रातीतिकी न तु परमार्थरूपा व्यवहारमात्रत्वेनापि प्रतीतिसिद्धौ वास्तवसत्यत्वकल्पनायां प्रयोजनाभावात् । नन्वनादिरयं संसारः सर्वेषां चात्र सद्बुद्धिः अतो ज्ञायते सदेवेति तबाह अन्ध- श्रीविठ्ठलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । तादृशं पीजं तथापि योनिदोषस्य तंतो घलवत्त्वात् तेन तिरोहितं तिरोहितशक्तीत्यर्थः । तबाहेति अत्र व्यभिचारनिराकृति संभाव्य तत्संभावनारहितमुदाहरणमाहेत्यर्थः । द्वधा हि वेदान्तानां वोधनप्रकार इति निवन्धे निरूपितं तत्र विकाराणां वाचारब्धत्वपक्षमाश्रियेदं सर्वमुच्यते विकाराणां ब्रह्मत्वपक्षे शुद्धब्रह्मवादे त्वन्यख्यातिस्वीकारानेदं दूपणमिति भावः । वादी समाधत्ते नन्विति । अर्धाङ्गीकारेण तन्मतं दूपयन्ति ननु तथापीति । तदाहेति सत्त्वासत्त्वयोरंशभेदो नास्ति किंतु मृपैवेत्याहेत्यर्थः । मूले न तथा अतः सत्यं नेत्यर्थः । तत्रेति रजत इत्यर्थः । प्रकृतेपीति सत्त्वस भगवदिच्छया तिरोभावादसत्त्वेन प्रतीयता- मित्यर्थः । तर्हि सत्त्वं कथं प्रतीयते इत्यत आहुः मनोदोपेणेति । अन्यथा प्रतीयत इति मिन्नसत्तया प्रतीयत इत्यर्थः । मनोदोपाभावे मिन्नसत्ता न प्रतीयेत । अत एवं ज्ञानिनां तथेति भावः । मनोदोपसत्त्वे प्रमाणमाहुः अन्यथेति । उभययुगित्यस्वार्थमाहु- किंचेति । उमययोगात्सत्त्वमा साधयितुमशक्यमित्यर्थः । एतदन्तेन द्वितीयपक्षो निराः कृतः प्रथमपक्षे प्रतीत्यनुरोधात्सत्त्वमुक्तं तस्य निराकरणमधुनोच्यते इत्याशयेनाहुः एवं हेतुं वरूपासिद्धयेति । उमयोत्पनत्वात् सदुत्पन्नं हेतुः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । शुक्ति फातो रजतोपत्तेटत्याझ्यवहारेण साध्यच्याप्तिरहित इत्यर्थः । प्रयोजनाभावादिति तया प प्रतीतिरुपो हेतुः सत्यसाधनेऽप्रयोजकः रजते तथाप्रतीतावपि सत्याभावात् तेन पिनापि भयमित्यर्थः।

·.. श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । परंपरयेति । अन्धपरंपरापि परंपरा न चान चक्षुष्मत्परंपरेति प्रमाणमस्ति । प्रत्युत हतां बुझ्या असदेवेदमित्याभासते । ननु वेदानुरोधाजगतः सत्त्वमङ्गीक्रियते तत्राह मयति भारतीति । भारती वेदरूपा त्वदीया वाणी उक्थजडान् कर्म- रान् भ्रामयति । भ्रामणप्रकारस्तु द्वितीयस्कन्धे निरूपितः 'वेदोहि ब्रह्मगतमेव सर्वमाह ओकः परं भ्राम्यति जगद्गतम्' इति । क्रियासक्ताः पदार्थान न विचारयन्तीति क्थजडा उक्ताः। सद्बुद्ध्या सर्वथा सद्भिर्न सेव्यमखिलं जगत् । भ्रान्त्या सद्बुद्धिरत्रेति सन्तं कृष्णं भजेदुधः ॥ २३ ॥ ३६॥ ननु जगतः सत्यत्वं मास्तु । तेन विशेषतः सेवमाना न सेविष्यन्ति । ये तु पुनः खभावतः सेवन्ते तेषां निषेधः केन वा सिद्ध्येत् । सत्त्ववद् असत्त्वस्यापि जगत्यभावात् । यथा सत्त्वमस्य साधयितुं न शक्यं तथा असत्त्वमपि तैरेव हेतुभिः । तस्माजगत्सदसद्विलक्षण- मेवास्तु ततस्तत्सेवायां न गुणो नापि दोपः । ततो जगत्परित्यागः कथं सिद्धयेदित्या- शवाह न यदिदमन आसेति । न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृपैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- र्चितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः ॥ ३७॥ यद्यसत्त्वसाधकमत्र न भवेत् तदैवं वक्तुं शक्येतापि । असत्त्वसाधकं तु वर्तते । इदं जगदसत् कादाचित्कत्वाद् यन्नैवं तन्नैवं यथा ब्रह्मेति । केवलव्यतिरेकी हेतुरस्तीति निरूपयति न यदिति । कादाचित्कत्वमेव निरूप्यते । यद्यस्मादिदं जगदने सृष्टेः पूर्व नास । न वा अतो निधनात्प्रलयानन्तरं च भविष्यति । अतो मध्ये कदाचिदेव जातं तेन ज्ञायते असदिति । यद्धि सत् तत्कालत्रयेऽपि भवति । नहि सत् कदाचिदस- द्भवति अन्यथा कदाचिद्धटोऽपि पटः स्यात् तस्मादान्तरालिकत्वाद् असज् जगत् । नन्वनेन हेतुना सत्त्वाभाव एव सेत्स्यति न त्वसत्त्वम् । व्यतिरेकिणापि तदभाव एव श्रीविट्ठलेशरायात्मजन्नीवल्लभकृतलेखः । न चात्रेति इयं चक्षुष्मपरंपरेत्यत्र प्रमाणं नास्ति अन्धपरंपरात्वे तु प्रमाणं वर्तते इत्याहुः प्रत्युतेति । सर्वमाहेति पदार्थजातं ब्रह्मगतं कर्मोपयोगित्वेनाह । 'तत्साधनं च स हरिः प्रयाजादि सुगादि यत्' इति सिद्धान्ताज्ञानाजडा भ्राम्यन्तीत्यर्थः । न यदिदमित्यत्र अतो निधनादित्यत्र विद्यमानावस्थेदंपदवाच्या ज्ञेया । भवतीति सदेवेति शेषः । अन्यथेति स्वरूपस्य कालभेदेन भिन्नल इत्यर्थः । व्यति- रेकिणेति धर्मान्तरसाधने तु असत्त्वरूपधर्मामाववति कादाचित्काभावोपेक्षितः स च + १५ मुपो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.३७ साध्यते न तु धर्मान्तरमिति चेत् तत्राह अनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृपेति । इदं जगन्मृपैव भाति । तत्र हेतुस्त्वयीति । यद्धि यस्मिन् विद्यमाने अति- रिक्तं भासते तत्त्वेन तन्मिध्येति सिद्धम् । यथा शुक्तिकायां रजतं तथा सर्वमिदं ब्रह्म श्रुत्या ब्रह्मविद्भिश्च निर्णीतम् । तथापि यदन्यथा भासते जगत्त्वेन तन्मृषैव भवितुमर्ह- तीत्यर्थः । हेत्वन्तरमप्याह अनुमितमन्तरेति । प्रत्यक्षे तु रजतं न दृश्यते इन्द्रिया- र्थसन्निकर्षस्य शुक्तिविषयत्वात् । नहि रजतेन सह सन्निकर्पोऽस्ति । सतोरेव संयो- गात् । 'सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्' इति प्रत्यक्षलक्षणम् । रजतं तु तदनन्तरं बुद्ध्या जन्यते विषयीक्रियते च । तत्र सा बुद्धिरेव करणम् । तेन ज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमानमिति रजतमनुमितिविपयो भवति । किंच । अन्तरा विभाति । इन्द्रियार्थयोर्मध्ये भाति तन्मृपा । तथात्रापि प्रमातृचैतन्यब्रह्म- चैतन्ययोर्मध्ये जगद्धातीति । यावदेतयोन सम्यक् परीक्षा तावत्प्रतिभासते । अतोऽ- न्तरैव विभाति । एतस्मिन्नुभयस्मिन् विचारिते तत्त्वमसीति वाक्ये अवगते पश्चात्सर्वत्र ब्रह्मैव भासते । किंच । एकरसे त्वयि यन्नानाप्रकारेण भाति तन्मृपैवेति ज्ञातव्यम् । यथैकस्मिन् चन्द्रे द्वैतप्रतीतिभ्रन्त्या । ननु तथाप्यसत्त्वं कथं सेत्स्यति नह्यसतः प्रतीतिरस्तीति चेदत आह अत उपमीयत इति । असत्सादृश्याजगदसदित्युप- मीयते । यथा द्रविणजातिविकल्पमार्गः पदार्थी उपमीयन्ते यथा गोसदृशो गक्य इति वाक्यं श्रुत्वा अरण्ये गवयं पश्यन् सादृश्यं वाक्यावगतं स्मृत्वा तद्वये पश्यन् गवयोऽयं गोसदृशत्वादिति मन्यते । द्रविणानां गवादीनां या जातिः गोत्वादिस्तासां विकल्पोऽवान्तरभेदः स एवोपमाने मार्गः अन्यथा गौरित्येव प्रतीयेत । एतस्मादेव श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। नास्ति असत्याभाववति सदसद्विलक्षणे कादाचित्कत्वाभावाभावाद् अतः सत्त्वाभाव एव साधनीयः तदा सत्त्वाभावाभाववति ब्रह्मणि कादाचित्कवाभावस्य सत्त्वाद् व्याप्तिः संभवति तथा च जगतः सदसद्विलक्षणत्वमेव सेत्स्यति रजतवदिति भावः । तत्त्वेनेति तथा च विकाराणां चाचारब्धत्वपक्षेऽन्यथाख्यातिरेव स्वीकर्तव्या न वनिर्वचनीयख्यातिः । अतः सदसद्विलक्षणपदार्य एव नास्तीति भावः । अनुमितिविपयमिति ब्रह्मवादे परोक्षज्ञाने ऽनुमानव्यवहारस्सोक्तत्वात् परोक्षज्ञानविपयमित्यर्थः । विषयपदादर्श आयचि टापि कृते विपयापदं भवति विपयिणीत्यर्थः । अनुमितिविपया विपयिणी यस्येति विग्रहः । नाघसत इति विचारे कृते यथा रजतम्यासत्त्वेन प्रतीतिस्तथा जगतोऽसत्त्वेन प्रतीतिनास्तीत्यर्थः । अत आहेति विचारे कृते असत्त्वेन प्रतीतिमाहेत्यर्थः । तं विचारमाहुः असत्साहश्यादित्यारम्य निश्चीयत इत्यन्तेन । विचारे कृतेऽसत्त्वेन प्रतीतिविपयत्वं सादृश्यपदार्य इत्यने वक्ष्यन्ति साध्यमसत्य, धर्मान्तररूपं या रजतादी सादृश्यं गृहीतं तत्रासत्त्वं सत्त्वामावरूपं, भतो पैजात्यादुपमितित्वम् । देती साध्यव्याप्तिग्रहस्तु सदसद्विलक्षणपदार्यनिराकरणेन सिद्ध ·ते श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेंता । ११५ विशेषान्नानुमानविपयता । वह्निस्तु व्याप्त्यादौ सर्वत्रैकजातिरेव । सादृश्यज्ञानं तु मिन्न- जातीयं ज्ञापयति । तथा ये असन्तो दृष्टाः ते विचारे क्रियमाणे न संभवन्तीत्येतद्धर्म- साम्याजगदप्यसदेवेति निश्चीयते । भानं तु शशशृङ्गस्यापि भवतीति नासत्त्वं निराक- रोति । सत्त्वमपि भासते । असत्त्वमपि भासते । परं विचारसहिष्णुगुणयुक्तप्रमाणेन सद् भासते । विचारासहिष्णुदोषसहितकरणेन असदिति विशेषः । ननु वैदिकानां महता- मपि जगति सद्बुद्धिः अन्यथास्यासत्त्वे स्थैर्याभावाद् विश्वम्भेण सर्व व्यवहारा न भवेयुः । तस्मात्सत्त्वं सदसद्विलक्षणत्वं वा वक्तव्यमिति चेत् तत्राह वितथमनोविलास- मिति । इदं जगत्सर्व वितथमेव मिथ्याभूतमेव यतो मनोविलासम् । यो हि जगति मनसा यद्यथा मन्यते तं प्रति तत्तथा प्रतिभाति, इष्टं द्विष्टं शुद्धमशुद्धमात्मीयं परकीयं चेति । नहि निसर्गतः जगति कश्चित्पदार्थः एवंभूतोऽस्ति यः सर्वान् प्रति प्रियो भवति । अतो मनोविलासकृतमेवैतदिति मनोरथवन्मिध्याभूतमेव । एतादृशमपि ये सत्यमिति मन्यन्ते अबुधाः न पण्डिताः, विचाररहिता इत्यर्थः । खपुष्पादिसमत्याद्धि मिथ्याभूतं जगद्यतः। अधिष्ठानाच सद्भानं तं कृष्णं नियतं भजेत् ॥ २४ ॥ ३७ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेसः । इति ज्ञेयम् । वहिस्त्विति व्याप्तेरादौ महानसीयवहिज्ञानेपि वहिरेव । उपमाने तु व्याप्तेरादौ गोज्ञानं तत्र गवयाद्भिन्नजातीया गौरिति विभेदः । असन्त इति रजतादय इत्यर्थः । न संभवन्तीति । सत्वेनेति शेपः। एतदर्मेति विचारसत्यत्वेन प्रतीति- विषयत्वरूपधर्मेण साम्यादित्यर्थः। सत्त्वमपीति भीआयच् सत्त्वयुक्तं शुक्त्यादीत्यर्थः । असत्त्वयुक्तं रजतादीत्यर्थः । इदमेवाग्रे सदसत्पदेनोच्यते तथा चास्मदिन्द्रियाणामविद्या- दोपयुक्तत्वात् तद्धानविपयस्यासत्त्वमेव युक्तमित्यर्थः । नन्विति यथा चास्मदिन्द्रियः दुष्टैः सत्त्वेन मानविषयत्वादसत्त्वं तथा महतामिन्द्रियैर्गुणयुक्तैरपि सत्त्वेन मानविषय. वात्सत्त्वं भवेदुभयसाधने सदसद्विलक्षणत्वं वा भवेदित्यर्थः । अन्यथेत्यस्पैच विवरण- मस्यासत्त्व इति । कारिकायां खपुष्पादीति । रजतं वादिमते अनिवर्चनीयं खपुष्पं तु तन्मतेप्यसदित्ययं दृष्टान्त उक्तः । मिथ्याभूतमिति एतस्माद्धेतोमिथ्या स्वयं सत्त्वरहितं तयापि भूतं जातं यया खपुष्पं खादिनसचाकं न, तया जगदपि प्रदाणो मिन्नसत्ताकंन, वाचारम्भणवाक्यादित्यर्थः । स्वाधिष्ठाने सत्वप्रत्यायनसामग्रंमाकाशे नास्ति अतीन्द्रियत्वात् भगवतस्त्वतीन्द्रियत्वेपि भगवति सर्वसामर्थ्यमस्तीनि स्वाधिष्ठेयं भगवानेय सत्वेन प्रत्याययतीत्यर्थः । मेदवादे जगदिन्नसत्ताकमतः सत् , ब्रह्मवादे कारणगतेय सत्ता मतो जगत् सत्, मायावादेऽनिर्वचनीयं जगदिति विभेदः । ननु तर्हि बसतः सत्वेन मान कयं नहि सपुप्पं सत्त्वेन मासते तत्राहुः अधिष्टानादिति । यया कलशवमपि सत्तैव तयापि पटवाद्भिदा न भवतीति कलश न जातिरित्युन्यते तथा जगदपि सदेव परं ब्रह्मणः ·- 3 .. श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.३८ एवं द्वाभ्यां भजनार्थमन्यत्र सत्यत्वं निराकृत्य तत्त्वेन सत्यत्वे तदेव भजनीयमिति सदशं विचार्य द्वाभ्यां चिदंशं विचारयन्ति स यदजयेति । स यद्जया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुपन्- भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः। स्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेप्टगुणितेऽपरिमेयभगः ॥ ३८॥ चित्सेव्येति पक्षेऽपि भगवानेव सेव्यो न तु जीवाः । स्वरूपस्थितो हि सेव्यः जीवास्तु स्वरूपात् प्रच्युताः । तत्र हेतुमाह स एव भगवद्रूपोऽपि जीवः यदा यद्य- स्मात्कारणाद्वा अजया भगवन्मायया कृत्वा, अजामविद्या प्रकृति वा, अनुशयीत तामनुसृत्य जीवभावं प्राप्नुयात् तदा तस्या गुणान् जुपन् स्वानन्दं परित्यज्य जडेभ्यः आनन्द प्राप्स्यामीति यदा जडानुभवं करोति तदा खयमपि स्वचैतन्यं परित्यज्य सरूपतां भजति जडभावं प्राप्नोतीत्यर्थः । एवमविद्यासंबन्धादानन्दांशश्चिदंशोप्यपगच्छति केवलं जडतामापद्यते । जडस्योपास्यता पूर्वमेव निपिद्धा । ननु जडभावे को दोपः । रत्ना- देर्महतोपि जडभावात् तत्राह तदनु मृत्युमपेतभग इति । कालोहि जडान् गुणान् क्षोभयति अन्नप्रायांश्च भक्षयति । तथा एनमपि कालो भक्षयतीति, तदनु जडतामनु मृत्युमपि प्राप्नोति । नाप्येतावदेवानिष्टम् । यथा राजा यावजीवं सुखं जीवति अन्ते मृत्युं प्राप्नोति । ततोप्यस्य जीवस्याधिकं दुःखमित्याह अपेता भगा ऐश्वर्यादिभाग्यानि श्री विट्ठलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेखः । सकाशाद्भिन्नसत्ताकं न भवतीत्यसदुच्यते यद्यप्येतदृष्टान्तेन ब्रह्मणोऽसत्त्वं जगतः सत्त्वमपि संभवति तथापि ब्रह्मणः सत्त्वस्य प्रमाणसिद्धत्वाजगदेवासद् ब्रह्माभिन्नसत्ताकमिति भावः । खपुष्पाधिष्ठानं खमपि परमार्थतोऽसत् जगदधिष्ठानं ब्रह्म तु प्रमाणवाक्यैः परमार्थतः सत्, अतस्तदधिष्ठेयस्यापि सत्त्वेन भानमित्यर्थः । मायावादिना व्यावहारिकी सत्तास्तीति रजतदृष्टान्तः । स्वमते तु व्यवहारेपि कारणगतैव सत्ता यथा व्यवहारेऽपि घटसत्तापि मृत्स. तैव तथेति । यद्यपि श्रौतो घटदृष्टान्त एव वक्तव्यः तथाप्यविवकिनां तत्र घटसत्तैव प्रतीयते इति स्पष्टार्थ खपुष्पदृष्टान्त उक्तः । सत्त्वभानसमाधानं तु अधिष्ठानादित्यनेन कृतमेव । पूर्वश्लोकेन भेदवादो जगतः सत्त्वसाधको निराकृतः । अनेन मायावादो जगतोऽनिर्वचनीयत्वसाधको निराकृत इति ज्ञेयम् । यतः कृष्णादेतादृशं जगजातं यतः कृष्णादधिष्ठानाच सद्भानं तमुभयविधसामर्थ्यवन्तं कृष्णं भजेदित्यन्वयः । स यद्जयेत्यत्र जडभावमिति देहभावमित्यर्थः । केवलमिति चित्त्व- मपि विस्मृत्य देह एवाहमिति जानातीत्यर्थः। अन्नमायानिति गुणक्षोमेण प्रशिथिला- ययवानोदनसदृशान् . देदानित्यर्थः । एनमपीति देहभावापन्नं जीवमपीत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभेकृतलेखसमेता। ११७ यस्य । एवं लोप्टप्रायो मृत्युग्रस्तश्च यो जातः स कथं सेव्यो भवेदित्यर्थः । ननु भग- वतोपि मायासंवन्धोस्ति 'मम माया दुरत्यया' इतिवाक्यात् । ततः सोपि तथा भवे- दित्याशङ्याह त्वमुत जहासि तामिति । त्वं तु तां मोहिका जहासि 'जहासेनां भुक्तभोगामजोन्यः' इति श्रुतेः । इदमेव जीवाद्वैलक्षण्यम् । एतन्मूलकमन्यदाह आत्त- भग इति । ऐश्वर्यादिभगाश्च स्वीकृता एव भवन्ति । नाशककारणाभावात् । ननु -तया- सह किर्मीरितः स्थितः तां चेत्त्यजेंद विशिष्टं तस्य स्वरूपमेवापगच्छेदिति कथं तां जह्यात्तत्राह अहिरिव त्वचमिति । सर्पाः कालेन कृत्वा जीर्यन्तो मन्यन्ते । ततः कसीरस्तेपां मुख्यः काव्येयः कांश्चिन्मत्रान् भूमिर्भूना'इत्यादीन् दृष्ट्वा तैः सर्वेसर्पा जरातो विमोचिताः ततः सर्वे सर्पा जीर्णास्तनूरपानत तथा भगवानपि सहजसंबद्धामपि त्वग्रूपां अखण्ड एवं स्वैश्वर्येण स्थितपूर्वावस्थः तां जहातीत्यर्थः । ननु सणां त्वपरित्यागेपि न कोपि विशेपो जायते । तथा भगवतोपि मायाग्रहणपरित्यागावस्थयोः कोपि विशेपो न स्यात् । ततः परित्यागो व्यर्थ इति चेत् तत्राह महसि महीयस इति । महसि पूर्ण तेजोरूपे अटेश्वर्यसहिते महीयसे विराजसे । सत्यं तस्यां विद्यमानायामविद्यमानायां वा कोप्युपचयापचयो वा सर्वदैव खरूपानन्दे परमप्रकाशमाने अप्रैश्चर्ययुक्ते विराजस्व तथापि लोकदृष्टया तत्संबन्धे दोपप्रतिभाने एतदुच्यते तां जहासीति । वस्तु- तस्तु ताः सर्वा भगवत्येव वर्तन्ते न ताभिः कापि क्षतिः पृथग्भूतानामेव ताभिर- निष्टश्रवणात् । त्वं तु अपरिमयभगः मातुं योग्या हि क्रियया निवर्सन्ते, अमेयास्तु क्रियाशत्त्यापि किं नष्टा भवेयुः । तस्मात् । सर्वसद्गुणमाहात्म्यः सर्वदोपविवर्जितः । भगवानेव सेव्यो हि न तु जीवाः कदाचन ॥ इत्यर्थः ।। 'कालादितृणपर्यन्ता न सेव्या मुक्तिमिच्छता । दोपत्याजनशक्तो हि सेभ्यो दाता गुणस्य च ॥ २५ ॥ ३८ ॥ ननु भगवत्सेवापेक्षया जीवमजनमेव मुख्यं जीवे भगवानप्यस्ति जीवोप्यस्ति अतः सांशो भगवांस्तत्र वर्तत इति तं परित्यज्य निरंशः केवलः कथं सेव्य इति चेत् तत्राहुः यदि न समुद्धरन्तीति । श्री विठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः । एतन्मूलकमिति अजात्यागो मूलं यस्येत्ययः । अजात्यागे सति भगाः स्थिताः अन्यथा जीववदपेता भवेयुरिति भावः । ष्ट्रति स्वत्वचं त्यक्तवानिति शेषः । तदनन्तरं तैर्मनः सपि विमोचिता इत्यर्थः । पृथग्भूतानामिति भगवतः सकाशात् पृथग्भूतानां जीवानामित्यर्थः । कालादीति तृतीयस्कन्धे कालसृष्टयनन्तरं मुक्तजीवसृष्टिनिरूपिता तया च काल आदिउँपां मुक्तजीवानामित्यतद्गुणसंविज्ञानः । तथा च मुक्तजीवानारग्य पदि न समुद्धरन्तीत्यस्साभासे निरंश इति विस्फुलिङ्गवन्निर्गता अंशा जीवा यस्मात्ताश इत्यर्थः । केवल इति जीवरूपांशरहित इत्यर्थः । व्याख्याने तृणपयन्ता जीवा इत्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.३९ यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । असुतपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगव- ननपगतान्तकादनधिरूढपदाद्भवतः॥ ३९ ॥ . यत्रांशा प्रकटः भगवांश्च प्रकटः तत्र तथैव । अत एव पूर्व पुरुषेप्वेव भगवंदा- राधनमुक्तम् । यत्र पुनः स्वरूपं जडतामापन्नं भगवांश्च सर्वथा न प्रकटः तत्र किं स्यात् । न हि काष्ठे वह्निरस्तीति शीतनिवृत्त्यर्थ होमार्थ वा काठं सेव्यते । तस्मादप्रकटभगव- त्वरूपाः सर्वथैव न सेव्याः । ननु कथं हृदि विद्यमानः स्वप्रकाशो भगवान् न प्रकाशते तबाह यतयोऽपि यदि हृदि स्थिताः कामजटा न समुद्धरन्ति तर्हि तेषामपि दुरधिगमः । यथा निखातोपरि वृक्षेष्वारोपितेषु तदुन्मूलनव्यतिरेकेण यथा खाता उद्घाटयितुं न शक्यन्ते, एवमन्तःस्थितो भगवान् मायाजवनिकाच्छन्नः तदुपरि अविद्यया आच्छादितः ततो वासनाकामक्रोधादिवृक्षैः सर्वथा लुप्ताभिज्ञानः कथं दृश्येत । तवाप्य- सतां देहाभिमानिनाम् । ननु तथापि वस्तुसामर्थ्यात् तत्र भगवानस्तीति फलं भवि- प्यतीति चेत् तत्राह अस्मृतकण्ठमणिरिति । न स्मृतश्चासौ कण्ठमणिश्च तद्पो भगवानित्यर्थः । यथा कण्ठमणिः कण्ठे स्थितोपि तं न सुखयति प्रत्युत विस्मृत्या खरूपमात्रे स्मृते दुःखमेव प्रयच्छति तथा मगवानपि तमेव न सुखयति तत्पूजकं कुतः सुखयेत् प्रत्युत यतीनां दुःखदोपि जातः । यथा विस्मृतमणेस्तदन्वेपणपरस्य दुःखं भवति तथा आत्मान्वेषणार्थं सर्वस्वपरित्यागं कृत्वा गतानां यतीनां परमदुःखदो भवति । एतदामरणान्तं परित्यागधर्मपरिपालकानाम् । ये तु पुनः बहिरात्मोपलम्माभावाद अतिदुःखसाधनैः क्लिष्टाः यथाकथंचित्प्राणपोषणं कुर्वन्ति ते ह्यसुतपाः पूर्वं योगिनश्च । असुतर्पणार्थमेव योगिनो वा, कृतेन सर्वेणापि जीवनमेव संपादयन्तीत्यर्थः । तेपामुभयतोऽप्यसुखं तदुभयं निर्दिशन्ति अनपग- तान्तकाद्भवतश्चेति । धर्मपरित्यागाद्यमसहितः कालोपि तेभ्यो दुःखं प्रयच्छति । .. श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । पुरुपेविति 'विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुपाख्यान्यथो विदुः' इत्यत्रोक्तेष्वित्यर्थः । एतानि त्रीणि पुरुषाख्यानि रूपाणि प्रकटांशरूपाणि प्रकटभगवन्ति च अवताररूपाणीति यावत् । कथं दृश्यतेति स्वप्रकाशकस्य प्रकाशापेक्षा नास्ति प्रतिवन्धकामावस्त्वपेक्षित एव । नहि स्वप्रकाशोपि सूर्यादिः मेघाच्छादितो दृश्यते भगवांस्तु ततोपि बहुधाच्छादितोऽतः कथं दृश्येतेत्यर्थः । ननु तथापीति काष्ठवह्निदृष्टान्तो वोधनार्थ स्वयमुक्तो मूलव्याख्याने वाशकास्थितैवेत्सत उच्यते एतदिति मरणान्तं दुःखं ततो भगवत्प्रातिरित्यर्थः । कालो .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ११९ नरकं मृत्युं च प्रयच्छतीत्यर्थः । अस्मृत्या भगवांश्च दुःखं प्रयच्छति । तेन जीवन- दशायामपि दुःखम् । ननु भगवान् कथं दुःखं प्रयच्छेत् । अप्राप्तः परं भवेदित्याशक्याह अनधिरूढपदादिति । अनधिरूढं पदं यस्येति । भगवत्पदं तैर्नारूढमिति चिन्ताकुलाः क्लिश्यन्तीत्यर्थः । जीवेपु भगवानात्मा संछन्नस्तेन तत्र न । भजनं सर्वथा कार्य ततोऽन्यत्रैव पूजयेत् ॥ २६ ॥ ३९ ॥ एवं चिदंशा न पूज्या इति निरूप्य लौकिका आनन्दा अपि न सेव्याः किंतु भगवदानन्द एव सेव्य इति निरूपयति द्वाभ्याम् त्वदधगमीति । त्ववगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो- गुणविगुणान्वयांस्तहि देहभृतां च गिरः। अनुयुगमन्वहं सगुणगीतपरंपरया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः ॥ ४० ॥ स्वमावत एव स्मृत्यादिषु सर्व एव आनन्दा निपिद्धाः । यथेह साधारणस्त्रियो न सेव्यास्तथा अप्सरसोपि, यथात्र कालादिनियमव्यतिरेकेण भोगेषु भुज्यमानेषु सर्वश्रुति- स्मृतिविरोधो भवति एवं स्वर्गलोकेप्वपि ज्ञातव्यम् । यथानापकीर्तिस्तथा तत्रापि । अतः सर्व एव सुखानुभवो निपिद्धः । ततो निषिद्धाचरणे सर्वथा दुःखमिति सर्वमेव सुखं दुःखानुविद्धमतः कथं सेव्यं स्यात् । भगवदानन्दस्तु सर्वैः सेव्यः न तन पूर्वोक्ता दोपाः संभवन्ति यतोऽत्रैव भगवत्स्वरूपज्ञाने भोगादिनापि न दुःखनिन्दाचिन्तादयो भवन्ति तदाह त्वदवगमी त्वत्स्वरूपाणिज्ञः भवदुत्थशुभाशुभयोस्त्वनिमित्तं प्राप्त- सुखदुःखयोः यदि गुणविगुणान्वयान्न वेद । यथा परमस्निग्धे जारे तदर्थ क्लिष्टापि कामिनी न क्लेशं युध्यते । यथा वा राजसेवकः कस्तूर्यादिना राजोदर्तने खयं लिप्तोपि न सुख मन्यते । एवं भगवतो महावैभवं सह सेवकत्वेनानुभवं कुर्वन्नपि तत् सुखं न मन्यते । यथा सेवार्थ महदपि दुःखं प्रामुवन् तदपि न मन्यते यदि तदा विधि- निपेचिन्तापकीर्त्यादिप्रतिपादकवाक्यान्यपि न प्रामोति । यस्तुतस्तानि वाक्यानि देहभृतां भवन्ति । अत इह लोक एव मगवत्संवन्धे तस्य सर्वोपद्रवनिवृत्तिरुक्ता । अन्यस्स तु धीविट्टलेशरायारमनधीवाभालेराः। पीति पूर्वोक्तपु कालो न प्रभवति किंतु भगवानेवास्मृत्या मरणान्तं दुःखं संपाच ततः प्रासो भवति । एतेषु तु सोपीत्सपिशब्दः । जीवनदशायामपीति अपिशब्दान्मरणानन्तर- मपि भगवान् दुःखद एवेति पूर्वेभ्यो विशेषः । कारिकायां अन्यत्रैवेति प्रकटांशांशि- प्ववतारेवियर्थः। त्वदयगमीत्यय भगवत्स्वरूपति सेवायां मगयरम्वरूपानुमये मति तदुप.

·१२० श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३८ शो.४०-४१ साधारणेपि सुखदुःखानुभवे रागद्वेपयोर्जायमानत्वात् प्राणिनां संवन्धिविधिनिषेधवाक्यान्यपि तस्य भवन्तीति स्पष्ट एव भगवत्संवन्धे एव सुखं नान्यथेति स्पष्टम् । ननु कथं वा त्वदवगमी सुखदुःखयोः रागद्वेषौ न प्राप्नोति । कथं वा तस्यापकीर्त्यादिकं न भवती- याशङ्कायामाहुः अनुयुगमन्वहमिति । मनुजैरनुयुगमन्वहं त्वं श्रवणभृतः यतस्त्वम: पवर्गगतिः । अयमर्थः । भगवद्गुणानुश्रवणं निसं कर्म । देशकालविशेषनियमाभावात् । यत्कालोपाधिना प्रवर्तते तत्सर्व काम्यं कर्मेति पूर्वमेवोक्तम् । अतो भगवतः गुणगी- तपरंपरा गुणानां यानि गीतानि व्यासादिभिः कृतानि तेषां परंपरया तच्छ्रवणद्वारा भगवान् श्रवणे भृतः तेनान्यं निपेधादिकं न शृणोति भगवतैव श्रवणस्य पूरितत्वात् नित्यकर्मणा भगवता च . सर्वपापक्षयान् न दुःखजनकमपकीर्त्यादिकं प्रामोति । यतो भगवान् मोक्षद इति मोक्षस्तस्य सिद्ध एव सर्वदैवायं धर्म इति न कालधर्मा चाधन्ते । भगवांश्च सुप्रसिद्धः भक्तहितकर्ता । मनुजैः सवैरेव भगवान् धृत इति भगवत्सेवका भगवदैक्यं प्राप्ता इति न कोपि निन्दां करिष्यतीति । अतो भगवत्सेवक एव निर्दोप- सुखभोक्ता न त्वन्य इति निरूपितम् । सुखसेवापरो यस्तु स आनन्दं हरिं भजेत् । अन्यथा सुखसंप्रेप्सुः सर्वथा दुःखमामुयात् ॥ २७ ॥ ४०॥ किंच । तदेव सुखं सेव्यं यन्नश्वरं न भवति । सुतरां देशकालपरिच्छिन्नं न सेव्य- मिति वक्तुं भगवदानन्दस्य देशकालापरिच्छेदमाह छुपतय एव ते न ययुरिति । द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः। ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यछुतय- स्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः॥४१॥ घुपतयः स्वर्गपतयो देवेन्द्रादयः ते सुखतारतम्यं जानन्ति तेपि भगवतः स्वरूपानन्दस्य अन्तं न ययुः । ब्रह्मानन्दपर्यन्तस्यापि शतसङ्ख्या आनन्दपरिमाणस्य श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भुक्तभोगादिनापि दुःखादयो न भवन्तीत्यर्थः । अनुयुगमित्यस्य तात्पर्यमाहुः सर्वदैवेति नात्र कृतादियुगनियम इत्यर्थः अन्वहमित्यस्य तात्पर्य नित्यं कर्मेत्यनेनोक्तम् । गीतपदतात्पर्यमाहुः सुप्रसिद्ध इति भगवद्गुणप्रतिपादकवाक्यानां व्यासादिभिः कृतत्वाद् भगवान् सुप्रसिद्ध इत्यर्थः । धुपतय एवेत्यस्याभासे सुतरामिति पूर्वमत इति शेषः । अनश्वरस्यैव सेवितु- महत्वात् एतादृशं सुतरां न सेव्यमित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता। १२१ ज्ञातवादानन्दमयस्सैव परमन्तो न ज्ञायते । नन्वन्तोस्ति चेत् किमज्ञानेन । ज्ञातो वाऽज्ञातो वा विद्यमानः खसमाप्तौ दुःखानुभवं कारयत्येवेसाशझ्याह अनन्ततयेति । विद्यमाने अन्ते यदि न जानीयुस्तदैवेदं दूपणं तेपामसार्वज्ञं च तदेव तु नास्ति । किंच। त्वमपि न वेत्सि । नापि सर्वज्ञो भगवान् कथं न जानातीति मन्तव्यम् । विद्यमान- वैवाज्ञानं सार्वज्ञप्रतिबन्धकं न लविद्यमानस्य । एवं कालापरिच्छेदमुक्त्वा देशापरि- च्छेदमाह यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणा इति । यस्य भगवतः अन्तः मध्ये आण्डनिचया अण्डसमूहाः अन्तरा अण्डनिचया वा तेपि सावरणाः प्रकृतिपर्यन्त- मुत्तरोत्तरं दशगुणावरणयुक्ताः । अनेनैकस्य ब्रह्माण्डाधिपतेह्यानन्दो गणित इति भगवदा- नन्दस्य अनन्तता समर्थिता। ननु तथापि ब्रह्माण्डानां संख्यावत्त्वे आनन्त्यं नोपपद्यत इति चेत् तत्राह ख इव रजांसि वान्तीति । यथा जालार्करश्मिपु कोटिशो रेणव उत्पतन्ति । एवं भगवद्रोमकूपेषु ब्रह्माण्डानीति केचित् । वस्तुतस्तु एक रोमकूपस्थान अतिविशालमाकाशवत् तत्र यथा भूरेणवः कोटिशो वान्ति तथा ब्रह्माण्डानि परिभ्रमन्ती- त्यर्थः । ननु तर्हि कालो महान् भविष्यतीत्याशझ्याह वयसा सहेति । काला अपि तत्र कोटिशः परिभ्रमन्तीत्यर्थः । वायुस्थानीयो वा कालः । ननु तथापि प्रमाणेन परि- च्छेदो भविष्यति अनन्तादिशब्दवाच्यादित्याह यदन्तरा श्रुतयोऽपि यद्यस्मा- दान्ति । ब्रह्माण्डानन्त्यवद् वेदानन्त्यमपि । तेनैकस्यैव ब्रह्माण्डस्य वार्तामेको वेदो वदतीति न वेदैरपि परिच्छेत्तुं शक्यते । ननु एवं सति सर्वप्रमाणानामगम्ये भगवति तादृशानन्दे किं प्रमाणमिति चेत् तत्राह त्वयि हि फलन्तीति । श्रुतय एव प्रमाणं, परं पर्यवसानवृत्त्या न तु वाच्यवृत्त्या । यथा अनन्तवृक्षा भूमौ फलन्ति तत उच्चस्थिता- न्यपि फलानि भूमावेव पतन्ति, एवं सर्वे वेदाः खखरीत्या खशक्यं माहात्म्यं भगवतो वदन्ति । तानि ज्ञानानि फलान्युच्यन्ते । तेषां क्वापि पर्यवसानामावाद्भगवत्सेव पतन्ति पर्यवसिता भवन्ति । एवमनन्तवृक्षाणामनन्तानि फलानि भूमौ पतन्यपि भूमेः सह- श्रीविटटेशरायात्मनश्रीवलमकृतलेसः। केचिदिति एतन्मते जालान्ताकाशं तदिव रोमकूपः तदा रोमकूपो ब्रह्माण्डैः परित इव भवति । वस्तुतस्त्यिति मते तु रोमकूपस्यातिविशालत्वमायातीति भावः । ननु तधापीति । शब्दवाच्यादिति भावप्रधानम् । तयाच प्रमाणेन वेदेन प्राणोनन्त- शब्दवाच्यत्वात् शब्देन परिच्छेदो मविप्यतीति हेतोराह श्रुत्यगम्यत्तमिति शेपः । ततिरिक्ततामिति नहि तावानेव भगवान् किंतु ततः सहसगुणाधिक इति योध- यन्तीत्यर्थः । पदार्थनिषेधकैरिति तायन्माननिषेधकै रित्ययः । निपेयस्येति निषेधस्तु सायधिर्भवति अतोवधिज्ञानमपेक्षते अन पावधिगतम्य पदार्थम्स परिवानामावः। Mal निपेधस्य पर्यवसानाभायादित्यर्थः । अनिर्देश्येपीति पूर्वमनियमपि शक्तिरूपे ८ १६ गुरो ·, १२२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.४१-४२ खांशमपि न पूरयन्तीति मेरुसर्पपन्यायेनार्थाद भगवन्माहात्म्यं ज्ञापयन्तीत्यर्थः । एवं विधिमुखतया भगवत्स्वरूपयोधकत्वमुक्त्वा निषेधमुखेनापि भगवद्वोधकत्वमाहुः अत- निरसनेन भवन्निधना इति । यत्किंचिद्वेदप्रतिपाद्यं तत्सर्वमनूद्य योऽस्मात्सर्वस्मा- स्पर इति भगवतस्तदतिरिक्ततां चोधयन्ति 'न तदनोति कश्चन' 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतिसहस्रैः प्रतिपाद्यपदार्थनिषेधकैः, निपेघस्य सावधित्वेन पर्यवसाना- भावात् पदार्थस्य चावधिभूतस्य परिज्ञानाभावात् वाचकशक्तौ कुण्ठितायां अप्रमाण- भावमिव प्राप्नुवत्यः भगवत्येव निधनं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । तस्मादेतादृशः परमानन्दरूपः कृष्ण एव सेव्यो नान्य इति सर्वेषां वेदानां पर्यवसितोर्थ इति सूचितम् । वेदाश्च तमेवं योधयन्ति । एवं ज्ञातुं भगवता बुद्धिरुत्पाद्यत इति सूक्ष्मेक्षिकया सर्वे वेदा एवं भगवन्तं प्रतिपादयन्तीति जानीयादिति अनिर्देश्येपि ब्रह्मणि गुणवृत्तीनामपि साक्षात्प्रतिपादन मिति निरूपितम् । अन्न सर्वत्र श्रुतयो मूलभूताः स्वयं द्रष्टव्याः। विवादविपयाश्च अतिविस्तर- शङ्कया न लिखिताः । एवं श्रुतिभिः प्रतिपादितोर्थः गूढोऽप्युपनिवद्धः । कृष्णानन्दः परानन्दो नान्यानन्दस्तथाविधः । वेदा अपि न तच्छक्काः प्रतिपादयितुं स्वतः ॥ २८ ॥४१॥ इत्येवं श्रुतिगीतायाः संक्षेपेण निरूपितः । अर्थराशिः समुद्रो हि यथाङ्गुल्या निरूप्यते ॥ श्रुतिभिरुक्तानि चाक्यानि, सनन्दनोऽनुवादमानं कृतवान् । ततो व्याख्यानव्यति- रेकेण तदर्थावगतिरस्ति न वेति संदिर औत्पत्तिकमनीपर्यतज्ज्ञायत इति ज्ञापयितुं तस्सार्थस्सा- वबोधमाह इत्येतदिति । श्रीभगवानुवाच-इत्येतद्ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानचुः सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥ ४२ ॥ नारदं प्रति नारायणवाक्यम् । श्रोतारो ब्रह्मणः पुत्राः । संपूर्णश्रुतिगीतायाः संक्षेपेणार्थमाह आत्मानुशासनमिति । आत्मनां जीवानामनुशासनमुपदेशः । भग- वानेव सेव्य एवेति च । एतावानेव श्रुतिगीतार्थः । स तेषां हृदये समागत इति गुरोः पूजनं कृतवन्त इत्याह सनन्दनमिति । अथेति भिन्नप्रक्रमेण । पूर्व समाः स्थिताः 'तुल्यश्रुततपःशीलाः' इति वाक्यात् । इदानीं तु श्रुतिगीतारूपोर्थः तेनैव विशेषतो ज्ञायत इति प्रवचनाधिकारे दत्ते यत्सर्वैने ज्ञायते तदेव वक्तव्यमितीदमुपाख्यानमु- श्रीविडलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । 'गाविभीवानन्तरमंशतो निर्देश्यम् । श्रुतयश्च गुणवृत्तयो भगवद्गुणमात्रवृत्तित्वेन यावत्व- रूपप्रतिपादनासमा अपि तेपां गुणानामपि सगुणत्वामावान्न सगुणवृत्तयः किं तु निर्गुण- प्रतिपादका एवातोंशतो भगवद्गुणान् पर्यवसानवृत्त्या च स्वरूपं बोधयन्तीत्यर्थः । .

·१२३ • . श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लंभकृतलेखसमेता । क्तवान् । यदि तेषामयमों न ज्ञातः स्याद् विशेषांकारेण तदा 'श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् इति न्यायेन विशेषाज्ञानात् विशेपतः पूजां न कुर्युः । अतोऽयमर्थः अपूर्वः जनवासिनामपि दुर्लभः केवलमिदानीमेव प्रकट इति ज्ञापितम् । ततः सिद्धाश्च जाताः । नातः परं श्रोतव्यमस्ति । पूर्वमपि तैरात्मा ज्ञातः परं तस्य गतिरेतादृशी केवलं भगवानेव सेव्यो नान्योऽस्त्युपाय इति इदानीमेव ज्ञातवन्तः । अतः सिद्धा इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ नारदस्यात्रैवं जिज्ञासा उत्पन्ना । एतादृशोर्थोन्योपि भविष्यतीति तबाह इत्यशे- पसमाम्नायेति । इत्यशेपसमाम्नाय पुराणोपनिपद्रसः। समुद्धृतः पूर्वजातैव्योमयानैर्महात्मभिः ॥४३॥ अर्थः स्थलत्रये गूढः पुराणोपनिषच्छ्रुतौ । सर्वतः सारमेतद्धि समुद्धृतमिहोच्यते ॥ अतो नान्योस्ति सारांश इति वक्तुं निरूपयति । अशेषाः सर्व एव वेदाः पुराणानि उपनिषदद्य तेषां निर्मथनेन अयमों निर्गलित इति रसः । स पूर्व तत्रैव थितः पश्चात्पूर्वजातैर्महात्मभिर्योमयानैः सनकादिभिस्ततः समृद्धृत्य पृथक स्थापितः। नन्वेतत्समुद्धारे किं प्रयोजनमिति चेत् तत्राह महात्मभिरिति । महा- न्तस्ते सर्वोपकारकाः॥४३॥ एवं श्रुतिगीताया माहात्म्यमुक्त्वा नारदे विशेपमुपदिशति त्वं चैतद्ब्रह्म- दायादेति । त्वं चैतद्ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽत्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥४४॥ ब्रह्मणः पुत्रो ब्राह्मदायादो भवति । अत्र तु ब्रह्मण्येव दार्य प्राप्तवानिति विशे- पतो वचनम् , अधिकारनिरूपणार्थं वा । यस्तु ब्रह्मणि दायमाक् तस्य हृदये अयमर्थः स्फुरति । अतः अद्वया आत्मानुशासनं तवात्यन्तोपदेशपूर्वकं रुपमतो धारयन इममय सर्वदा विचारयन्, गां घर सर्वत्र परिभ्रमणं कुरु । परित्यागेनैवास शाम्रार्थस्य धीविट्टलेशरायारमनप्रीयमकृतलेसः । इत्येतदित्यत्र आमासोक्तं वाक्यार्थं व्युत्पादयन्ति यदि तेपामिति । पूजाकथनस्स प्रकृतोपयोगमाहुः अत इति विशेषपूजाकथनादित्यर्थः । इत्यशेपेत्यत्र सर्व एव चेदा इति त्रिविधा अपि मत्रा इत्यर्थः । उपनिपदो माक्षण- मागे अन्येपु प्रामणेषु मघाणामेव विनियोगकयनात्तदकयनमिति मावः । त्वं चैतदित्यय प्रादायादेत्यस ग्रयरुपं दायमादत्ते इति विग्रहो नेयः। आत्मा- नुशासनमित्यस्यात्मनः स्वस नारदस्सानुशासनमित्यर्थ इत्याशयेनाहुः तयाल्य. न्तेति । शास्त्रार्थस्येति एतन्यानप्रतिपापमजनसेत्यर्थः । .

·१२४ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३८श्लो.४४-४६ संभवात् । आत्मानुशासनेनैव निरन्तर भगवत्स्मरणं प्राप्तम् । नारदस्य सिद्ध- मप्यस्ति । एकमेव बाधकं महतो भगवत्स्मरणे काम इति । 'कश्चिन्महान् तस्य न काम- निर्जयः' इति वाक्यात् तस्यैतत्कामभर्जनसाधनं, कामानामिति पहुवचनं सर्वाकाङ्क्षा- निवतर्कमिदमिति सूचयति । नृणामिति मनुष्याणां विशेपहितकारीत्युक्तम् ॥४४॥ अयमुपदेशो नारदस्य हृदये समागत इति ज्ञापयितुं तस्य कथामाह एवं स गुरु- णादिष्टमिति । श्रीशुक उवाच-एवं स गुरुणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्णः श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनिः ॥४५॥ यद्यपि वहून्येव व्याख्यानानि श्रुतानि तथाप्यत्र विशेषतः श्रद्धावान् जातः। आत्म- वानित्यधिकारी । पूर्ण इति तस्यार्थावबोधो जात इति सूचितम् । श्रुतधर इति श्रवण- मात्रेणैव शब्दतोर्थतश्च धारयतीति नित्यस्मरणमुक्तम् , अभ्यासापेक्षा च निवारिता । राज- निति । अयमों ग्राह्य इति षोधनार्थ, सोर्थस्तेनेति ज्ञात इति ज्ञापयितुं गुरुं प्रति किंचिदाह यतो वीरव्रतः वीरवद्रतं यस्येति । वीरः सकृदेव कार्य करोति । न तु विलम्ब सहत इति । एवं क्रियाशक्त्याधिक्यमुक्त्वा ज्ञानशक्त्याधिक्यमाह मुनिरिति ॥ ४५ ॥ स्वगुरुं नमस्यति नमस्तस्मै भगवत इति । नारद उवाच--नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलमूर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानामभवायोशती कलाः ॥ ४६॥ नारायणस खरूपं कृष्णः, कृष्ण एव नारायणरूपेणावतीर्ण इति- कृष्णो मूलं भवति । यद्यपि लोके नारायणस्यैवांशः कृष्ण इति प्रसिद्धिः । 'ताविमौ वै भगवतो हरेरेशाविहागतौ' इति वाक्यात् । तथापि श्रुतिगीताशिक्षया विपरीतं ज्ञातवान् । तत्र हि 'स्त्रिय उरगेन्द्रमोगभुजदण्डविपक्तधियः' इति श्रुतितुल्या निरूपिताः । तादृश्यः कृष्ण एव भवन्ति गोपिकाद्याः, नान्यावतारेष्विति स एव भजनीयः श्रुतिगीतासु निरू पित इति ज्ञातवान् । माहात्म्यं बहुधा ज्ञात्वा जीवानां च गतिं पराम् । सर्व त्यक्त्वा विधायैतन् नित्यं कृष्णं स्मरंश्चरेत् ।। एतावानेवोपाख्यानार्थ इति ज्ञात्वा कृष्णमेव नमस्सति अवतारेण दोपप्रतिभानं वारयति अमलमूर्तय इति । अमलेषु या मूर्तिर्यस्येति । भगवत्प्राप्त्युपायो वा निरूपितः । नन्वयं साक्षागुरुनारायणस्तस चावतारस्तं प्रत्यक्षं विहाय तस्मा इति परोक्षः कृष्णः कथं नमस्कृत इति चेत् तपाइ यो धत्ते सर्वभूतानामिति । स एव भगवानस्मदादिसर्वभूतमोक्षार्थ उशतीः कला धत्ते । स एवैतपेणास्म- दुद्धारा समागतः तथा सत्ययं मूलभूतो न भवतीति तस्यैव चायमुपकार इति स एवं नमस्कृत इत्यर्थः ॥ ४६॥ ..

·१२५ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ननु गुरोर्नमस्कारः कर्तव्यः स कथं न कृत इति चेत् तबाह इत्याद्यमृपि- । मानम्येति । इत्याद्यमृपिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः। ततोज्गादाश्रमं साक्षापितुद्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥ इत्येव स नमस्कृतः यतः स आद्यो ऋषिः । स्वखरूपं जानाति कृष्णोऽह- मिति तच्छिष्याश्च तं जानन्ति यतो महात्मानः वस्तुस्वरूपं जानन्ति न तु वहिर्मुखा इत्यर्थः । केवलपरमतत्वव्युदासाय व्याससंवन्धमाह ततोऽगादाश्रममिति । यद्यपि च्यासस्य बहून्येव स्थानानि सन्ति तथापि साक्षात्तदेव स्थानम् । ननु व्यासः साक्षाद्भगवान् कथं खतो न ज्ञातवांस्तत्राह द्वैपायनस्येति ॥ ४७॥ सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः। तस्मै तद्वर्णयामास नारायणमुखाच्छुतम् ॥४८॥ ततस्तेन सभाजितः महता पूजितः सन् आसनं च तद्दत्तं गृहीत्वा नारायण- मुखाच्छ्रुतं यद्गुढं तद्वर्णयामास । ततः परंपरया प्राप्तं मयापि ते वर्णितमिति । एतद्विचार- प्रकारेणैव यथा निर्गुणे मनः प्रविशति तथा कर्तव्यम् । भगवता चेत्तादृशी बुद्धिस्त्वयि कृता तदा तया मनः प्रवेक्ष्यतीति भावः ॥४८॥ इत्येतदर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९ ॥ एतदर्थानववोधात्पृष्टमन्यदुत्तरं चान्यदत्तवानिति न मन्तव्यमित्येतदर्थमाह यः प्रश्नः नोऽस्मान् प्रति त्वया कृतः तस्यैवैतदुत्तरमिति । वेदास्तु निर्गुणं प्रतिपादयन्ति तत्केन प्रकारेणेति संदेहे अनेनैव प्रकारेण प्रतिपादयन्तीति ज्ञातवतः निर्गुणेऽपि प्रसणि मनश्चरेत् ॥ ४९॥ शुकोऽपि श्रुतिगीताप्रतिपाद्यमर्थ पुनः स्वयं संक्षेपेणाह प्रतिपत्तिसौकर्याय योस्यो- त्प्रेक्षक इति । योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋपिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः। यं संपद्य जहत्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥५०॥ श्रीविदेशरायारमनीयमकृतलेराः । इत्याद्यमित्सन केवलेति यद्यपि सनन्दनोक्तत्वात् परमतं भवति तयापि व्यास- संमतमतो न मतान्तरमापेति भावः । द्वैपायनस्येतीति दिर्गता आपो यस्मिन् तादृश- मयनं यस्येति बुद्धरपि कदाचिद् द्विधाभावः सुच्यते इति भावः ।

·१२६ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०.अ.३८लो.५० माहात्म्यं ज्ञात्वा, भगवन्तं भजेदिति, अर्थद्वयं श्रुतिगीतार्थः माहात्म्य भजनं चेति । तत्र भजनप्रतिपादिकाः सर्वा एकीकृत्याह ध्यायेदजसमिति । अन्तर्भगवन्तं स्थापयित्वा तत्र सेवां कुर्यादित्यर्थः । तस्य फलत्वायाह अजस्रं सुखरूपं सर्वदुःखहर्तारं चेति । तत्र भगवतो माहात्म्यं गुणरूपं दोपाभावरूपं च । तत्र गुणरूपं द्वादशधा निरूपयति । यो भगवान् अस्य सर्वस्यापि जगतः उत्प्रेक्षकः ऊर्च प्रेक्षते । कथमेते जीवसंघा निस्तीर्णा भविष्यन्तीति विचार्य एवं भविष्यन्तीति तेपां हितं चिन्तयतीत्यर्थः । अयमेको भजनीयगुणः । आवश्यकत्वाय गुणत्रयमाह अस्य जगतः आदिमध्यावसानरूपः एवं चतुष्टयमेकं सृष्टिकारणरूपम् । माहात्म्यत्रयमाह यः अव्यक्तं प्रकृतिः जीवः पुरुषः ईश्वरः कालो नियन्ता त्रितयरूप इत्यर्थः । एवं सप्त गुणा निरूपिताः । अवशिष्टान् पञ्च गुणानाह यो भगवानिदं सृष्टुत्येकम् । अनुप्रवेशो द्वितीयः । ब्रह्माण्डं सृष्ट्वा ब्रह्माण्डमध्ये प्रविष्ट इत्यर्थः । ततो ऋपिणा वेदेन मुख्यजीवेन वा सहितो जात इत्यर्थः । ततो देवतिर्यगादिपुरश्चके चतुर्थोऽयं, शासिता इति पञ्चमः । दोपत्रयाभावमाह यं संपद्येति । जीवा अपि संप्राप्य मनसा भावनयापि लब्ध्वा अजां जहति अविद्या दूरीकुर्वन्ति । ननु स्मरणेनैव तर्हि मुक्ताः स्युः तथा सति पुनर्देहग्रहणं न स्यात् । तबाह सुप्तः कुलायं यथेति । नहि सर्वात्मना अजापरित्यागः कित्वेवं भगवतो माहात्म्यं निरूप्यते यत्संवन्धमात्रेणैव अजां सकार्यां पुरुषो जहाति सर्वथा न स्मरती- त्यर्थः । यथा सुप्तः पुरुपः शरीरं न स्मरति एवं परंपरयापि दोषाभावो निरुक्तः । साक्षादाह कैवल्येन केवलभावेन निरस्ता योनिः कारणभूता येनेति । सर्वमेव भगवानिति योनिरधिका कुतः स्यात् । अभयमिति । अभयमिति तृतीयो दोपो निवार्यते । स्वयं भयरहितः सर्वेषामपि भयनिवर्तक इति । एवं निर्दोषपूर्णगुणरूपो भगवानिति स्वत एव परमानन्दं प्रयच्छति दुःखं च दूरीकरोतीति तमेव - सर्वोऽपि भजेदित्यर्थः ॥५०॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणमट्टात्मनश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोचरा विवरणे अपविशाध्यायविवरणम् ॥ ३८ ॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। योस्योत्प्रेक्षक इत्यत्र सेवां कुर्यादिति चेतस्तत्प्रवर्ण सेवा' इत्यनेन चेतसो भगवद्गामित्वं सेवालक्षणमुक्तमतो ध्यान सेवेति भावः । चतुष्टयमेकमिति भज- नीयत्वसाधकमित्यर्थः । योनिरधिकेति प्रकृतिखीकारपक्षे सापि भगवद्रुपैवांतो नाधिकेति भावः । ॥ इति अष्टनिंशाध्यायः॥ .

·श्रीकृष्णाय नमः। एकोनचत्वारिंशाध्यायः। एवं कृप्णय मूलत्वे संदिहानस संशयः । निवारितोतियतेन येन कृप्णः परः स्मृतः॥१.॥ व्यवहारस्तथैवात्र'कृष्णे पर्यवसानतः । सर्वेन्द्रियाणां ग्राह्यत्वं श्रुतीनां हि यथोदितम् ॥२॥ भजनीयगुणे त्वत्र संदेहः कश्चिदुद्गतः। तन्निवारयितुं प्रश्नः पुना राज्ञा निरूप्यते ॥३॥ पूर्वाध्यायो यशोव्यक्त्यै श्रियै चायमुदीरितः। अतः श्रियं सदा कृष्णे नित्यामाहाव्ययां क्वचित् ॥ ४॥ यधानन्दो न सर्वत्र तथा श्रीरपि देवता । तथात्वं दृपणं लोके भ्रान्तयुद्धी निरूपितम् ॥ ५॥ अतोऽत्र भजनीयार्थ लक्ष्मीनिर्णय उच्यते । एकोनचत्वारिंशे च तत्प्रसङ्गात्कथान्तरम् ॥ ६ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । एकोनचत्वारिंशे कारिकासु एवं कृष्णस्येति पूर्वाध्याये सुभद्राहरणादिकार्याणां वीर्यविरुद्धानां दर्शनात् कथं कृष्णस्य मूलत्वमिति संशयोऽलौकिकत्वकथनेन निवारितः । ततस्तादृशे श्रुतयोपि न चरन्ति कुतस्तरां चक्षुरादिग्राह्यत्यमत्र तु प्रमाणानि चक्षुरा- दीनि संचरन्त्यतः कथं मूलत्वमिति प्रमाणद्वारा संशयः, सोपि श्रुतिप्रतिपाद्यत्वकथनेन निवारितः। अतियनेन अतिसूक्ष्मेक्षिकयेत्यर्थः । येन संदेहनिवारणेन कृष्णः परत्वेन स्मृतः मानसानुभवपूर्वकं ज्ञातो भवतीत्यर्थः । सिद्धमर्थमाहुः व्यवहार इति। अत्र कृष्णे चक्षुरादिमिर्व्यवहारस्तथैव तद्रप एवेत्यर्थः । ननु श्रुतिप्रतिपाद्यत्वकथनेन चक्षुरादिव्यव- हार्यत्वं कथं सिद्धं भवतीत्यत आहुः पर्यवसानत इति । यथा पर्यवसानतो हेतोः श्रुतीनां ग्राह्यत्वं भगवत्युदितं तथा पर्यवसानादेव हेतोरिन्द्रियग्राह्यत्वमप्युदितं, यथाऽलौकिकः शब्दो भगवत्येव पर्यवसन्नः तथाऽलौकिकानीन्द्रियाण्यपि भगवत्येव पर्यव- सन्नानीत्यर्थः । अत एव गोपिकानां चक्षुपि परिभ्रमन्ति सर्वत्र विषयीकुर्वन्ति भगवन्मुख- 'लावण्यामृतमेवेति निरूपितम् । तथाच श्रुतिप्रतिपायत्वमलौकिकप्रमाणमात्रग्राधत्वोपलक्षक- मिति भावः । इन्द्रियाणां श्रुतीनामिति कर्तरि षष्ठी आवृत्तचक्षुपा दर्शनस्य श्रुतिसिद्धत्वाद- -लौकिकप्रमाणग्राह्यत्वं युक्तमवेति हिशब्दः । एवं पूर्वाध्यायार्थमनूय विवक्षितमर्थमाहुः भजनीयेति। कचिदिति अपीति शेषः क्वचिदपि व्ययरहितामित्यर्थः । देवतेति न सर्वप्रेति पूर्वेणैवान्वयः । तथात्वमिति श्रियश्चाचल्यादिदोपयुक्तत्वात् तत्संवन्धिलं भगवत्यपि ·3 १२८ । श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं. १० उ. अ.३९ श्लो.१ शिवादिसर्वदेवानां दातृत्वमविचारतः । विचारेण तु दातृत्वं कृष्णस्यैव विशेषतः ॥७॥ अविचारितदानेन स्वयं दातापि नश्यति । संप्रदानस्य का वार्ता तमाच्छ्रीशो न तत्पदः॥८॥ दुष्टैव श्रीरन्यगता शुद्धा कृष्णैकतत्परा । कृष्णमेव ततो चाञ्छन् न श्रियं बुद्धिमान् कचित् ॥९॥ पूर्वाध्याये परब्रह्मरूपे भगवति प्रमाणविपयदोपान् परिहत्य प्रमेय विषये भगवदोष- परिहारार्थमध्यायान्तरमारभते । तत्र राजा भगवति दातृत्वे संदिहानः अदातृत्वस्य च लोके निन्दाश्रवणान् निर्णयार्थ पृच्छति देवासुरमनुष्येष्विति द्वाभ्याम् । राजोवाच-देवासुरमनुप्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पति हरिम् ॥१॥ त्रिविधा जीवा उपासनसमर्थास्तेषां भगवदुपासनं विधीयते अन्योपासनव्यावृत्ति- पूर्वकम् । तत्रान्येपामैहिकदातृत्वे कथं व्यावृत्तिः स्यादिति महादेव उपक्षिप्यते । त्रिविधेषु जीवेषु ये अशिवं लक्ष्मीकृतशोभारहितं नामा शिवं कल्याणरूपं वा ये भजन्ति ते प्रायेण धनिनः । ज्ञानार्थिनस्तु ततो धनं न वाञ्छन्ति इति प्रायेणोक्तम् । भोजा भोक्तारश्च । दानभोगक्षमं धनं शिवः प्रयच्छतीति, यदि भगवानपि प्रयच्छेत् तदोक्तं दूषणं न संगच्छत इति प्रकृते निषेधति न तु लक्ष्म्याः पतिमिति विद्यते लक्ष्मीः स्वयं परदुःख- हती च ये लक्ष्मीपतिमुपासते न ते धनिनो न वा भोजा इत्यर्थः । गुणानां तारतम्यमत्र विचार्यते इति तुल्यता ॥१॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमनश्रीवल्लमकृतलेखः । दूपेणमित्यर्थः। श्रीनिर्णयमाहुः दुष्टैवेति । शुद्धा चाचल्यादिदोपरहिता तथाच भगवन्निष्ठायाः श्रियोऽदुष्टत्वात्तत्संबन्धित्यं भगवति न दूपणम् । अन्यनिष्ठायास्तु चाञ्चल्या- दिदोपयुक्तत्वात् तत्संवन्धित्वमन्यत्र दूपणं भवत्येवातो न ददातीति भावः । प्रमाणेति कृष्णस्य प्रमाणविपयत्वे ये दोपाः सगुणत्वादयः प्राप्ताः तान् निर्गुणस्यैव प्रमाणविषयत्व कयनेन परिहत्येत्यर्थः । तदा प्रमेयरूपविषयत्वे सति प्रमाणगम्यश्चेद्दोपपरिहाराय विचारोपि कर्तव्य इति भगवति प्रतीता ये दोपा अदातृ त्वादयस्तत्परिहारार्थमित्यर्थः । देवासुरेत्यत्र पश्चादीनामकथने हेतुमाहुः उपासनसमर्था इति । अत एवं 'श्रुती 'प्रया ह प्राजापत्याः' इत्यत्र प्रयाणामेव प्रजापतिसमीपे गमनमुक्तम् । तेपामिति अवाध्याय इति शेपः । तत्रेति अन्योपासनव्यावृत्तौ वक्तव्यायामित्यर्थः । दान- भोगेति भुजन्तीति मोजाः पचाच भुन पालनाग्यवहारयोः तथाच धनदानेन सर्वान् पालयन्ति सयं च धनमभ्यवहरन्ति तमोगं कुर्वन्तीत्यर्थः । ननु भगवाननन्तगुणपूर्णः .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । । नन्वेवमेव स्वभाव इति चेत् तत्राह एतद्वेदितुमिच्छाम इति । एतद्वेदितुमिच्छामः संदेहोऽत्र महान्हि नः । विरुद्धशीलयोः प्रभवोविरुद्धा भजतां गतिः ॥२॥ एतदत्रयं संदेहनिवर्तकं यतोऽत्र महान् संदेहः । हि युक्तश्यायमर्थः ।। वक्तवाद्भजनीयगुणसंदेहो वारणीय इति । नोऽस्माकं सर्वपामेव । यतोत्र कौतुकावि- ग्रनामपि संदेहनिवृत्त्यर्थं प्रयत्न इति ज्ञापयितुमाह विरुद्धशीलयोः प्रभवोरिति । एको उक्ष्म्या सहितः । अपरो विहीनः । तत्सेवकस्तु लक्ष्मीरहितः सहितश्चेति । यस्स-हि यद्रोचते स समक्ताय तत् प्रयच्छति, प्रकृते तु तदभाव इत्यर्थः । अत्र संदिग्धः प्रष्टव्यः शिवः कथं. स्वयं न भुले कथं प्रयच्छतीत्यत्र किं विपया राज्यादय उत्कृष्टाः आहोखिंदपकृष्टा इति । उत्कृष्टाश्चेच्छिवः कथं वयं न भुते, अपकृष्टाश्चेत् कथं प्रयच्छतीति । तत्रोत्तरमपकृष्टा एवेति । अतस्तस्य भोगाभावः समर्थितः । तादृशं कथं ददातीति चेद उपासकानामेवं दोपादिति वक्तुं ये धनार्थ शिवमुपासते ते साहकाराः सन्तः अहंकाराभिमानिनमेव शिव- मुपासते । नतु शैवतन्त्रसिद्धं सदाशिवं वा साधारगत्वा ज्ञानाधिकाराभावाच ॥२॥ अतस्तान् प्रति शिवस्तादृशमेवेति तन्निरूपयति शिवः शक्तियुत इति । श्रीशुक उवाच-शिवः शक्तियुतः शश्वन्निलिङ्गो गुणसंवृतः । चैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥३॥ अहंकाराभिमानेऽपि शिवस्य तादृशत्वे हेतुः शक्तियुत इति । 'शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः' इति वाक्यात् । प्रलयकी शक्ति यदि शिवः शान्तात्मा क्षणमपि परित्यजेत् तदा सा प्रलयं कुर्यात् । यदि वा कण्ठे कालकूटं न स्थापयेत् . तदा सर्ववस्तूनां दोपस्याधिदैविक रूपमिति तत्परित्यागे सर्ववस्तुपु दोपोद्गमे सर्वोऽप्यन्नादि- भक्षणेन प्रियेत । यदि या सान्न धारयेत् तदा सर्व एव पुरुषाः कुण्डलिनीव्याप्ताः तयैव हताः स्युः । तदाधिदैविकान्निरुद्ध्य स्थापयतीति न कुण्डलिनी कमपि हन्तीति सूचितम् । श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। शिवस्तु तामसस्तदंशो भक्त इति का तुल्यत्वशङ्का तत्राहुः गुणानामिति । सात्विक- कले भगवदाविष्टस्य विष्णोः सत्वगुण इतरयोश्च रजस्तमसी इति गुणानां तारतम्यं विचार्यत इत्यर्थः । कृष्णचरित्रप्रसङ्गे तत्स्वरूपविचारस्य गुणप्रकरणार्थत्वेन विष्णोरप्रसङ्गेपि सात्त्विककल्पे विष्णोर्भगवदाविष्टत्वेन भगवत्त्वमभिप्रेत्य प्रश्नोत्तरे उक्ते तुल्यता तु गुणमान- शिव इत्यत्र । अहंकाराभिमानेपीति अहंकाराध्यासो जीववन्नास्ति किं. त्यमिमानमात्रमेव तथापि शक्तिसाहित्यात्तादृशत्वमुपासकानुरूपफलदातृत्वमित्यर्थः । शक्तिसाहित्येन स्थिती हेतुमाहुः प्रलयेति । प्रसझादन्यदप्याहुः . यदि वेत्यादि । १७ सुनो. विचारेणेति भावः।

·१३० श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०उ.अ.३९श्लो.२-४ एवमर्धारणं अन्यथा सर्व दहेदिति । एवं चन्द्रमसोऽपि । अन्यथा सर्व क्षीणं कुर्यादिति । वस्त्राणां सर्वदेवतामयत्वात् न वाधकत्वमिति न तद्धारणम् । शार्दूलचर्म तु 'मृत्योर्वा एप वर्णों यच्छार्दूलम्'इति श्रुतेः प्राणिनां मृत्युनिवारणार्थं बिभर्ति गङ्गां च विभर्ति । सापि स्पर्शमात्रेणैव पूर्वदेहं दोपरूपं निवर्य भगवदीयं देहं संपादयति । जटाश्च विभर्ति । अन्यथा वायुना हृता मेघा गच्छेयुरेव न त्वागत्य वृष्टिं कुर्युः । एवं सर्वेषां प्रयोजनानि शैवतन्त्रे निरूपितानि निदोपपूर्णगुणविग्रहनिरूपणप्रस्तावे । एवं परमकृपालुरपि उपासकानुरोधात् त्रिलिङ्गो जातः । ततो गुणैरपि सत्त्वरजस्तमोभिः संवेष्टितः । ननु तस्य त्रिलिङ्गले वा गुणवेष्टनत्वे वा को हेतुरिति चेत् तत्राह वैकारिकस्तैजसश्चेति ।वैकारिकः सात्त्विकः । तैजसो राजसः । अहमहंकारस्तदधिष्ठाता जात इति तस्य त्रिलिङ्गत्वाद गुणसंवृतः त्वाच स्वयं चापि तथा जातः ॥३॥ ततः सहिता शक्तिः पुरुपसंयन्धात् प्रलयकर्तृत्वं परित्यज्य सृष्टिं कृतवतीत्याह ततो विकाराअभवन्निति । ततो विकारा अभवन्पोडशामीपु कंचन । उपाधावन्धिभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम् ॥४॥ भूतानीन्द्रियाणि च विकाराः पोडश, महादेवः पोडशरूपो जात इत्यर्थः । 'पोडशकलोऽयं पुरुपः' इति श्रुतेः । ततः अमीयु भगवन्मूर्तिपु कंचनापि महादेवं उपा- धावन सर्वासामेव विभूतीनां गतिमश्नुते। यतः स विभूतिपतिः ऐश्वर्याण्यक्षयरूपाणि कृत्वा विभर्तीति । अनेन तस्य विभूत्यभावो निराकृतः ॥ ४ ॥ एवं महादेवे दोपं निराकृत्य भक्तानुरोधेन विकारजातं प्रयच्छतीति निरूपितम् । भगवति च वादी प्रष्टव्यः । किं लक्ष्मीरूपा विषया उत्तमा अधमा वेति । उत्तमत्वे कथं न प्रयच्छति । अधमत्वे कथं स्वयं भुक्त इति संदेहः । तत्र हिशब्दः पूर्व- 'पक्षोक्तं प्रकार वारयति । लक्ष्मीरूपविषया उत्तमाः । अतो भगवान् विभीति श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । सापीति गङ्गाया निरोधाभावे सापि सर्वेषामेव भगवदीयदेहं संपादयेत् अधिकारिनियमो न स्यादित्यर्थः । जटाश्चेति अम्बुवाहाः केशा इतिवाक्यात् जटानां मेवरूपत्वमित्यर्थः । एतेषां सर्वेपामेव नियमे ईश्वरेच्छानुरूपं नियतमेव कार्यं कुर्युरिति भावः । निर्दापति भगवद्धर्मा अपि निर्दोपपूर्णगुणा इत्यानन्दधर्मतमोरूपशिवोपि निर्दोषपूर्णगुणविग्रह इति भावः । वैकारिक इति अहंकारस्य विविधत्वात् तत्तदधिष्ठातापि त्रिविध इत्यर्थः । ततो विकारा इत्यत्र । भूतानीति तामसाहंकारकार्याणि भूतानि पञ्च, राजसाई- कारकार्याणि दशेन्द्रियाणि, सात्विकाहंकारकार्य मन एकमेवं पोडशेत्यर्थः । ऐश्वर्याणीति हो तिमूतिपतिलादैश्वर्याणि पोपयतीत्यर्थः । अपकृष्टत्वात्स्वयं न मुझे इति भावः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । युक्तम् । दोषरूपपक्षस्थापनार्थ भगवता शिवरूपमेव कृतमिति . नान पुनः तत्पूर्व- पक्षाः समायान्ति । तत्र.मक्तेभ्यः कथं न प्रयच्छतीत्याशङ्कायामाह हरिरिति । हरिहि निर्गुणः साक्षात्पुरुपः प्रकृतेः परः।। स सर्वगुपद्रष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेत् ॥५॥ प्रयच्छत्येव न तु दुःखरूपान् । यथा हरिगजेन्द्राय पूर्वावस्थास्थितदेहभायैश्वर्या- दिकं याजयित्वा परमानन्दरूपान् तानेव दत्तवान् । हि युक्तश्चायमर्थः । ननु शिववत् कथं न प्रयच्छतीति चेत् तत्राह निर्गुण इति । गुणार्थं तदेव रूपं जातमिति तेनैव रूपेण तत्कार्य सिद्ध्यतीति खयं गुणातीतः स्थितः । अत्र रूपे गुणग्रहणे प्रयोजनं नास्तीत्याह साक्षात्पुरुप इति । अयं सर्वेषामुपासकानामात्मा अतस्तद्धितमेव विचारयति न तूपा- सनानुरोधं करोति । किंच अस ताशी कापि शक्तिर्नास्ति यदनुरोधातां परिगृह्य सगुणो भवेत्। ननु पुरुषत्वात्प्रकृतिरायातीति चेदत आह प्रकृतेः पर इति । ननु तथापि भक्तक्लेशं दृष्ट्वा कथं न संपादयतीति चेत् तत्राह स सर्वदृगिति । स प्रसिद्धः आत्मा हितकारी। सर्वस्यापि सर्व पश्यति । किंच । अन्तर्यामित्वानिकटेऽपि स्थितः पश्यति । ततो यदैव यद्विना कार्य न भवतीति जानाति तदैव तत्प्रयच्छतीति भावः । अत एवैतादृशं परमविचक्षणं भजन स्वयमपि निर्गुण एव भवेद् गुणप्रयोजनाभावात् । भगवांश्च तेनैव रूपेण प्रकट इति न भक्तोपेक्षते नापि भगवान् प्रयच्छतीत्यर्थः ॥५॥ प्रत्युत दोषरूपान् विपयान् भक्तेपु पश्यन्नपहरतीति वक्तुमुपाख्यानमाह निवृ. त्तेवश्वमेधेविति। .. निवृत्तेष्वश्वमेधेपु राजा युप्मपितामहः । शृण्वन्भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ॥ ६ ॥ स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूपवे प्रभुः। नृणां निःश्रेयसाय योऽवती! यदोः कुले ॥७॥ अश्वमेधत्रयं कृत्वा पश्चादन्ते धर्मश्रवणस विहितत्वाद्भगवद्धर्मान् शृण्वन् मगवान् भक्तानां संपदो न प्रवर्धयतीति तत्र संदिहानः इममेवा) अच्युतमपृच्छत् । स च भगवांस्तत्रैव स्थितः स्वधर्मान् शृणोतीति प्रीतः सन् गुह्यमपि सिद्धान्तं शुश्रूपवे प्रभुत्वात्तन्निःशङ्कमाह । ननु व्यासादयोऽपि भगवद्रपास्तिष्ठन्तीति । अतः कथमेवमुक्तवान् इत्याशङ्कयाह नृणां निःश्रेयसार्थायेति । व्यासस्यापि ,शास्त्रद्वारा निःश्रेयससाधकत्वमाशय योऽवतीर्ण इति । रामव्यावृत्त्यर्थं पूर्वपदम् ॥ ६ ॥७॥ श्रीविट्ठलेशरायारमनप्रीवछमकृतलेखः । हरिहीत्यत्र । गुणातीत इति विष्णुः सात्विकोप्यावेशेन भगवत्त्वात्तथेति भावः। आवेशममिप्रेत्यैवाहुः साक्षादित्यादि । अस्येति पुरुषोत्तमस्सेत्यर्थः । लक्ष्मीस्तु निर्दुष्टा . स्वरूपमतैवेति भावः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ. ३९ श्लो. ५-१० भगवानाह यस्याहमनुगृह्णामीति । श्रीभगवानुवाच--यस्याहमनुगृह्णामि हरिप्ये तद्धनं शनैः। अतोऽधनं त्यजन्त्यस्य खजना दुःखदुःखितम् ॥ ८॥ केवलं यमनुगृह्णामि तं तु ततोऽन्यत्र नीत्वा भक्तैः संयोज्य कृतार्थमेव मुख्य करोमि । न तत्र हरणादिप्रयासः । यस्य तु संवन्धिनः सर्वानेवानुगृह्णामि सर्वापकारि- त्वात्तस्य धनं हरिष्ये । क्षिप्रवचने लट् । तत्रापि शनैः यद्यल्पे हियमाणे वियेको भवेत् तदा न हरिष्यामीति ज्ञापयन् । ननु धने हृते किं स्यादत आह अतोऽधनं तस्य जनाः संबन्धिनस्त्यजन्ति । तत्र हेतुः दुःखदुःखितमिति । अधनत्वेऽपि समर्थश्चेन्न त्यजन्ति तदीया दुःखिताः तेभ्योऽप्ययमत्यन्तं दुःखित इति तेभ्यश्चेदन्नादिकं वाञ्छतीत्यर्थः । . सर्वथा अप्रवृत्तस्येयं व्यवस्था, चीजसंस्कारश्च यस्य जातः ॥८॥ ननु वन्धुपरित्यागे किं स्यादत आह स यदा वितथोद्योग इति । स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया । मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥९॥ यदा स त्यक्तबन्धुस्तदा धनमुपायं वन्धून् वशीकरिष्यामीति निश्चित्य धनार्थ यतते ततस्तस्य धनवद्धनकारणमपि नाशयामीत्याह वितथोद्योग इति । वितथा उद्योगा: धनार्जनोपाया यस्य । तदा केवलधनेहया उपायरहितया क्लिष्टः सन् निर्विण्णो भवति विरक्तो भवति । तदा योग्यं योग्येन संवध्यत इति मत्परैः कृतमैत्रो भवति । तदा मत् मत्त एव स्वत एवाहं अनुग्रहं करिष्ये ॥ ९ ॥ कोऽनुग्रह इति चेत् तत्राह तदस्मेति । तब्रह्म परमं सूक्ष्म चिन्मानं सदनन्तकम् । अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान्भजते जनः ॥१०॥ ममानुग्रहो ब्रह्ममावः पश्चान्मत्सेवया सर्वसुखमिति । अत्राय क्रमः, प्रथमतः सेवकैः सह मैन्या सेवकसमानशीलव्यसनत्वे सेवकतुल्यता । ततस्तैर्मया अन्येन वा तस्य ज्ञानो- दयः, ततो ज्ञानपूर्णः केवल एव मां भजते । शब्दब्रह्मव्यावृत्त्यर्थ परमम् । कार्यव्यावृत्त्यर्थ सूक्ष्मम् । सगुणव्यावृत्त्यर्थं चिन्मात्रम् । असजीवभावच्यावृत्त्यर्थ सदिति । सजीव- व्यावृत्यर्थ अनन्तमिति । एवं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति यल्लक्षणमुक्तं तत्वं करोमीत्यर्थः । नन्येवं कृते कः पुरुषार्थः सिद्ध्येत् कथं ज्ञानमेव प्रथमतो नोपदिश्यते । सत्यम् । अन्यदपि प्रयोजनमस्तीत्साह अतो मां सुदुराराध्यमिति । स्वयं न प्रयच्छति स्थितमपि हरति । मुक्तिमेव प्रयच्छति । नवैहिकं प्रार्थ्यमानमपि इति दुराराध्यता । अत एव ऐहिका मां श्रीविलेपारायारमगधीयामहरा टेसः । तहरमेत्यत्र ब्रामभावः ततः संसारदुःसस निवृत्तिर्मयोधनम्' इति न्यायो भवतीत्यर्थः । - ·। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । हित्वा अन्यान् भजन्ते । अन्यथा मद्भक्ता नानाविधाः दुष्टाः शिष्टा अपि. भवेयुरिति तघ्यावृत्त्यर्थं तथाकरणमित्यर्थः ॥१०॥ अन्योऽप्येवं चको विशेप इत्यत आह तत इति । ततस्त आशुतोपेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः। मत्ताः प्रमत्ता वरदान्विस्मरन्त्यवजानते ॥११॥ सर्वे वाह्या आशुतोपाः यथा यथा सूक्ष्मो बाह्यस्तथा तथा शीघ्रं परितुप्यतीति लोकसिद्धोऽयमर्थः । ततस्तेभ्यो राज्यादिकं लब्ध्या राज्यश्रिया उद्धताः सन्तः आदौ मत्ता भवन्ति स्वात्मानमेव न जानन्ति । ततः प्रमत्ताः असावधानाः सन्तः धर्मादि- कार्येषु विमुखा भवन्ति । तत उपजीव्यानपि न गणयन्तीत्साह वरदान विस्मरन्तीति । स्मरन्त्येव न । अब यदि प्रसादात्खयमेव स्मृतिपथारूढा भवेयुः वरदास्तदाप्यवजानते। तस्मादने अनर्थः पर्यवस्यतीति भगवान् प्रथमत एव निवर्तत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ आस्तां धनादिवार्ता शापप्रसादावेव भगवान्न करोति आत्मत्वात् । दानवार्ता दूर इति निरूपयितुमुपाख्यानान्तरमारभते शापप्रसादयोरिति । श्रीशुक उवाच-शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः। सद्याशापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः ॥१२॥ अत्यन्तापराधेऽपि कृते भगवान् शापं न प्रयच्छति । यथा शिशुपालाय । आत्मत्वं तत्र हेतुः, अत्यन्तसेवायां वरमपि न प्रयच्छति, सुखरूपत्वं तत्र हेतुः, न हि कामिनी उपभोगेन सेवमाना कदाचिदपि वरं प्रयच्छति । तस्माद्भगवत्सेवैव परमपुरुपार्थरूपेति । नन्वसमर्थो भविष्यतीति चेत् तत्राह शापप्रसादयोः ब्रह्मविष्णुशिवादयः सर्व एव ईशाः । आदिशब्देन दुर्गागणेशादयोपि । सामर्थेऽपि विद्यमाने सद्यःशापप्र- साददः शिवो ब्रह्मा च, अत्रैकस्य दकारस्य लोपश्छान्दसः, अङ्केति पाठे। अन्यदा तु शापप्रसाददस्तु शिवो ब्रह्मेत्येव । अच्युतस्तु नैवंविधः स हि पुरुपस्य खरूपं स्वभावमग्रे कार्य सर्व विचायैव शापं वरं वा प्रयच्छति नत्वन्यथा ॥ १२ ॥ अत्राविचारदानं वक्तुं उपाख्यानमुपक्षिपति अब चोदाहरन्तीममिति । अन चोदाहरन्तीममितिहासं पुराविदः । घृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाऽप संकटम् ॥१३॥ इयमपि परमतभाषा अत आह पुराविद् इति । अविचारदानस्य संक्षेपेण फलमाह वृकासुरायेति । गिरिशो महादेवः खयमेव वरं दत्त्वा पश्चात्संकट परगकेश प्राप्तवान् ॥ १३॥ श्रीविट्टलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेसः । अत्र चोदाहरन्तीममित्सत्र । इयमपीति पूर्वाध्याये सनन्दनोक्तापि कथा मतान्तरोक्तिरित्यपिशब्दः । परमध्यायान्ते तस्याः व्याससंगतत्वमप्युक्तगिति विशेषः । ।

·... १३४ श्रीसुबोधिनी भा. स्कं.१० उ.अ.३९श्लो.११-१७ कथमित्याकाङ्क्षायां सर्वमेव वृत्तान्तमाह वृको नामेति । वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् । दृष्ट्वाशुतोपं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः ॥१४॥ स आदिदेश गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यति । सोऽल्पाभ्यां गुणदोपाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥ कर्मणापि वृक इति तस्य वृक एव नाम । शकुनेः हिरण्याक्षपुत्रस्य पुत्रः। स हि दुरात्मा सर्वान् देवान् मूलतो नाशयिष्यामीति विचार्य तेषां मूलभूतात्रय इति तन्निरा- करणव्यतिरेकेण निराकर्तुमशक्या इति ते चैकस्यापि वाक्यं सर्वे मन्यन्त इति तत्कृतो- पायेनैव ते मारणीया इति निश्चित्स तेषामन्यतरं प्रसाथैतमर्थ साधयिष्यामि इति तदभिङ्गं नारदं पप्रच्छ । सोऽपि नारदो देवसूत्रकर्ता । पथि दैवगत्या मिलितः । त्रयाणां मध्ये क आशुतोप इति पृष्टः सन् गिरिशमादिदेश । स च दुर्मतिकः । न हि नारदः कदाचिदपि देवनाशोपाय उपदेक्ष्यति नाप्यज्ञः । एवं ज्ञात्वापि पृष्टवानिति दुर्मतिरेव । नारदस्स वाक्यमुपाधाव आशु सिध्यतीति । सेवां कुरु शीघ्रमेव फलसिद्धिर्मविष्यतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह सोऽल्पाभ्यामिति । स शिवः अल्पाभ्यामेव गुणदोपाभ्यामल्पेन गुणेन तुष्यति, अल्पेनापि दोपेण कुप्यति ॥ १४ ॥ १५ ॥ त्वदभिलषितं जानामीति ज्ञापयन् दृष्टान्तमाह दशास्यवाणयोस्तुष्ट इति । दशास्यवाणयोस्तुष्टः स्तुचतोर्यन्दिनोरिव । ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसंकटम् ॥ १६ ॥ का तेपामुपासनेसाकाङ्क्षायामाह स्तुवतोरिति । स्तोत्रमात्रेणैव संतुष्टस्तदपि स्तोत्रं नैव भक्त्या किंतु जिघृक्षयेति वक्तुं दृष्टान्तमाह बन्दिनोरिवेति । यथा वैता- लिकाः स्तुवन्ति । ततस्तयोरैश्वर्यमतुलं दत्त्वा ततः खदत्तैश्वर्येणैव संकटमाप । तयोः पुरपालो जात इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं स्वहितं श्रुत्वा तथा कृतवानित्साह इत्यादिष्ट इति । इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत्स्वगात्रतः। केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥ तं महादेवम् । असुरः स उपाधायत् । उपाधायनमेवाह स्वगात्रतः खशरीरादेय स्सस्स फव्यं मांसमुद्धृत्य अनी महादेवं मप्रेण भावयित्वा फेदार अति- शुद्धे हिमालये अग्निमुखं ऋयेणोपाधावदित्यनेन महादेवोदेशेन स्वांसमजुहोदिति मापितम् ॥ १७॥ एवं सप्तदिनपर्यन्तं कृतवान् । महादेवः कोऽपि भगवत्प्रतीक्षया सदिवसा- नातीनपन्ती।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
१३५
देवोपलब्धिमप्राप्य निदात्सप्तमेऽहंनि ।
शिरोऽवृश्चत्वधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥१८॥
ततो भगवान् फलदो जात इति निश्चित्स देवस्याप्युपलब्धिमप्राप्य सप्तमे-
हनि मरणं वा फलं वा साधयिष्यामीति निश्चित्य स्खधितिना खशिरः अवृ-
श्वत् । संकल्पपूर्वकं तथा कृतवानिति ज्ञापयितुमाह तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजमिति ।
तत्र केदारोदकती प्रसिद्धम् । यस्मिन्पीते उदरे लिङ्गानि भवन्ति । तेन क्लिन्ना मूर्धजाः
केशा यस्य ॥१८॥
एवं तस्य साहसं दृष्ट्वा महादेवो मूलकारणाच्छसितमनाः प्रसन्नो जात इत्याह तदा
महाकारुणिक इत्यादि।
तदा महाकारुणिकः स धूर्जटि-
यथाऽयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् ।
निगृह्य दोभ्यां भुजयोथंधारयत्
तत्स्पर्शनाद्भूय उपस्कृताकृतिः॥१९॥
परदुःखं दृष्ट्वा यो दुःखितो भवति स कारुणिक इति । भगवांस्तु परमकारुणिकः
दुःखोत्पत्तिसंभावनायामपि दुःखितो भवति । तत्र हेतुभूतं विशेषणमाह स धूर्जटि-
रिति । स्मशाने वृथामृतान् दृष्ट्वा दुःखितः तत्पांशुपु लोटनासरवर्णी जटा जाता इति ।
यथायमिति आह्वयमाहानम् । आगच्छ रुद्र इमं चलि गृहाण खाहेत्यत्र यदैव
शीप्रमागच्छेत्साहानं कृतं तदैव समागतः । संदेहाभावाय प्रत्यक्षदृष्टं दृष्टान्ती-
करोति अग्निरिवेति । चकारान्मनसाह्वानसंभावनेनैव समागत इति ज्ञापितम् ।
तदा भगवानालिङ्गनेन निष्पीड्य न्यवारयत् । शिरश्छेदनं न कर्तव्यमिति । नन्वेवं
चेद्दया, प्रथम गावच्छेद एवं कथं न निवारित इति चेत् तबाह तत्स्पर्श-
नाद्भूय उपस्कृताकृतिरिति । महादेवस्य स्पर्शमात्रेण भूयः उपस्कृता पूर्व-
वत्पुष्टा आकृतिदेहो यस्य । स्पर्शमात्रेणैव पूर्ववजात इत्यर्थः । एवं सति तस्य
अधिकं दातुमाह तमाहेति ।
तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे
यथानिकामं वितरामि ते वरम् ।
प्रीये यतो येन नृणां प्रपद्यतां
अहो त्वयात्मा परितप्यते वृथा ॥ २० ॥
श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः ।
देवोपलब्धिमित्यत्र अवृश्चदिति । अग्रे निवारणेन - फलस्थासंपत्तावपि
व्यापारस्तुसंपन्न एवेति भावः ।
*.
..
प्रत्यापत्तिरुक्ता ॥ १९॥

·श्रीसुवोधिनी [भा. स्कं.१० उ. अ.३९ श्लो. १८-२२ वचनेनापि निराकृतवानित्यर्थः । तदेव वचनमाह हे अङ्ग अलमलमिति । मे मत्तो वृणीष्व । यथानिकामं यथेच्छं ते तुभ्यं वरं वितरामि दास्यामि । ननु किमिति दास्यसीति चेत् तत्राह यतः पीये प्रीतो भवामि । प्रीतावेव किं कारण- मिति चेत् तत्राह नृणां प्रपद्यतामिति । येन कारणेन प्रपन्ना भवन्ति प्राणिनस्तत- स्तेन कारणेन प्रीय इत्यर्थः । प्रपत्तिः प्रीतिहेतुनिरूपिता । ननु प्रपत्तिमात्रेण कथं वाञ्छितं दास्यसीत्याशङ्कायामाह अहो इति । न तादृशी प्रपत्तिः कचिदृष्टा वर्तते । अत आश्चर्य- रूपत्वात्सीत इत्यर्थः । एवं प्रसादानन्तरमपि क्लेशं कुर्वन् वृथैव आत्मालया परितप्यते। आत्मा देहो वृथैव खेदं प्राप्यते । आत्मपदेन आत्महानमपुरुषार्थ इतिवत् , ज्ञापितम् । त्वयैव केवलमेवं क्रियते नत्वन्येनेति ॥ २० ॥ एवं स्वामिलपितं सिद्धमिति वरं याचितवानित्साह देवं स चत्रे इति । देवं स वने पापीयान्वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्षिण धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥ नन्वन न खस्य सुखं नापि दुःखाभावः किमित्येवं प्रार्थयतीति चेत् तत्राह पापीयानिति पापिष्ठः पापमेव निरन्तरं कर्तुं वाच्छति । तत्र वधादिरूपं पापं क्लेशेनैव सिद्ध्यतीति । अक्लेशाथ मारणजनितदोपसंपादनाय तादृशं वरं याचितवानित्यर्थः । वरस्य श्रवणमात्रेणैव भूतानां भयमावहति । वरस्य स्वरूपमाह यस्य यस्य करं शीर्षिण इति । स्थापनमात्रेणैव प्रयत्नान्तरव्यतिरेकेणापि स म्रियतामिति ॥ २१ ॥ ततो महादेवस्य शङ्का उत्पन्नेत्साह तच्छुत्वेति । तच्छ्रुत्वा भगवाजुद्रो दुर्मना इव भारत । ओमिति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा ॥ २२ ।। यतो रुद्रः प्राणिनो दुःखं दृष्ट्वा रोदितीति । ततो दुर्मना इव जातः । ततः किं कर्तव्यमिति विचार्य वरे दत्ते किं भविष्यतीत्यग्रिम विचारितवान् । ततो भगवान्, परमे- श्वरेणायं वञ्चयित्वा मारणीय इति अग्रिम सूत्रं विचारितवान् । ततः ओमिति तथैव भवत्विति प्रहसन्नाह । अन्यानिष्टं विचारयन् त्वमेव मरिष्यसीति । भारतेति विश्वा- साथ संवोधनम् । ननु दानमात्रेणैव स्वानिष्ट करिष्यतीति किमज्ञात्वा दत्तवानित्याह अहेरमृतं यति । 'अहेरिव पयःपोपः पोपकस्याप्यनर्थकृत्' इति । वानिष्टं ज्ञात्वापि दत्तवानित्यर्थः ॥२२॥ श्रीपिदृस्टेशरामारमशश्रीयभकृतलेसः । तहत्येत्यस्यागासे महादेवम्य शहरोत्पनेति हेतोः शनापूर्वकं वरदानं शुक आहेत्यन्ययः । व्याख्याने भगवत्पदस्यार्धमाहुः परमेश्वरेणेति । .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवहभकृतलेखसमेता। ततो यजातं तदाह स तद्वरपरीक्षार्थमिति । स तदरपरीक्षार्थ शंभोर्मूर्ध्नि किलासुरः। खहस्तं धातुमारेभे सोऽविभ्यत्वकृताच्छिवः ॥ २३ ॥ किलेति महतोऽनिष्टं न वक्तव्यमिति । न करिष्यतीति शङ्कां वारयति असुर इति । अतः सहस्तं धातुमारेभे उद्योगं कृतवानिति । ततस्तस्योद्योगं ज्ञात्वा स अधि- देवः देवानामधिपतिरपि शिवः अविभ्यत् अविभेत् भीतवान् । शिवत्वात् परमार्थतो भयं न भविष्यतीत्यर्थः ॥२३॥ ततः पलायित इत्याह तेनोपसृष्ट इति । तेनोपसृष्टः संत्रस्तः पराधावत्सवेपथुः। यावदन्तं दिवो भूमेः काष्ठानामुदगादुदक ॥ २४ ॥ तेन वृकेण उपसृष्टः निकटे समागतः, तदा संत्रस्तो जातः ततोऽत्यन्तमधा- वत् । ततः कम्पमानोऽपि जातः । ततः दिवो यावदन्तं भूमेश्च यावत्काष्ठानामपि पूर्वमूर्ध्व निर्गमः ततोर्वाक् ततो दिकूचतुष्टये गत्वा व्याधुख्य पश्चादुदग्दिर्श प्रति गतः । तस्य खेदार्थ तावत्परिभ्रमणम् ॥ २४ ॥ ननु तत्रत्यैः कथं महादेवसाहाय्यं न कृतमिति चेत् तत्राह अजानन्तः प्रति- अजानन्तः प्रतिविधि तूष्णीमासन्सुरेश्वराः। ततो वैकुण्ठमगमद्भाखरं तमसः परम् ॥ २५ ॥ सुरेश्वरा अपि तूष्णीमेव स्थिताः । ततो महादेवो वैकुण्ठमगमत् । इदं वैकुण्ठस्थानं बदर्या नारायणपर्वतपश्चिमभागसं प्रसिद्धमेव । तत्र तस्यापि मूलवैकुण्ठ- धर्मसंबन्धमाह भाखरं तमसः परमिति । वैकुण्ठावेशात् तत्रापि भाखरवं प्रकृतेः . विधिमिति । परत्वं च ॥ २५ ॥ तल्कि वैकुण्ठस्थानमित्याकाङ्क्षायामाह यत्र नारायणः साक्षादिति । यत्र नारायणः साक्षात्यासिनां परमा गतिः। शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गतः ॥२६॥ नारायणो बदरीनाथः साक्षात्संन्यासिनां परमा गतिः । वैणवदण्डादिधार- णेन परमहंसत्वात् साक्षान्यासिनामाधारभूतो भवति सजातीयत्वाच । किंच । शान्तानां न्यस्तदण्डानां अन्तर्वहिःसाधनयुक्तानां विशेषतः परमा गतिः। तत्रापि पूर्ववदेव भविष्यतीत्याशङ्कयाह यतो नावर्तते गत इति । तत्र गतस्ततो नावर्तते । अनेन कोऽपि नावर्तिप्यत इति सूचितम् ॥ २६ ॥ ततो यजातं तदाह तं तथाव्यसनं दृष्ट्वैति । तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान्वृजिनार्दनः। दुरात्मत्युदियाद्भूत्वा यडको योगमायया ॥ २७॥ १८ सुषो. ..

·. १३८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३९ श्लो.२३-३० 'अशक्ये हरिरवास्ति' इति भगवतैव तत्कर्तव्यमिति भगवान् यतो वृजिनार्दनः सर्वदुःखनाशकः । अतो महादेवस्थापि दुःखं दूरीकरिष्यामीति दूरादेव प्रत्युदियात् आभिमुख्येन गतः । ननु क्रूरस्याने कथं गत इत्याशझ्याह योगमायया घटुको भूत्वेति । अल्पो घटुर्बटुकः अतिसूक्ष्मब्रह्मचारी भूत्वा पूर्वविद्यां स्मृत्वा माययैव दैत्या मारणीया इति योगमायाकृतत्वात् मोहमेव प्राप्स्यति न तूपद्रवं करिष्यति इति प्रत्युद्गतः ॥ २७॥ भगवतो पं वर्णयन् वाक्यैर्मोहितवानित्याह मेखलाजिनदण्डाक्षैरिति । मेखलाजिनदण्डास्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिविनीतवत् ॥ २८ ॥ मेखला मौली। अजिनमुत्तरीयं । दण्डः पालाशः । अक्षमाला जपार्था । एतैः कृत्वा अन्तःस्थितेन तेजसा च साक्षादग्निरिव सर्वप्राणिनामधृष्यः ज्वलन् देदीप्यमानः कुशपाणिभूत्वा तं हिरण्याक्षपौत्रमतिश्रोत्रियं विनीतवदभिवादयामास । अभि; वादनेन तस्य आयुर्हतवान् , कुशैस्तत्पुण्यं, मेखलादिभिश्चतुर्विधपुरुषार्थान् , तेजसा तत्तेजः, अग्मितुल्यतया तद्गतबलादिकम् ॥ २८॥ एवं सर्वं हत्वा वाक्येन बुद्धिं मोहयति शाकुनेय भवानिति द्वाभ्याम् ।। श्रीभगवानुवाच-शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः। क्षणं विश्रम्यतां पुंसामात्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥ हे शकुनेः पुत्र भवान् व्यक्तं श्रान्तः, प्रस्वेददर्शनात् । भनेन दुःखानुवादेन कुशलमिवापृच्छत् । किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह किं दूरमागत इति । किं धावता दूरे समागते प्रयोजनाभावाद्ध्यर्थमागमनमित्यर्थः । प्रश्नो वा । अस्तु यदर्थ तदर्थ अस्मदाश्रमे क्षणं विम्यताम् । ननु शीघ्र खकार्य कर्तव्यमिति चेत् . तबाह पुंसां स्वतचाणां प्राणिनामयमात्मा देहः सर्वकामधुक । श्रमेण देहः पतिष्यतीति प्रतिभाति गते च देहे किं कार्य सेत्स्यति । अतः कार्य परित्यज्य शरीररक्षार्थ विश्रामः कर्तव्य इति भावः ॥ २९ ॥ किं कार्यमेतादृशं येनैतादृशः श्रमो जात इति पृच्छति यदि नः श्रवणा: यालमिति । यदि नः श्रवणायालं युप्मयचसितं विभो। भण्यतां पुरुपव्याघ्र पुम्भिः स्वार्थान् समीहते ॥ ३०॥ गुप्तं चेत् न वक्तव्यम् । अस्मच्छ्यणाय योग्यं चेत् तदा युप्मयवसितम् श्रीपिहसेशरापारमगभीयालभहतटेसः। मेखलाजिनेत्यम्रो अभियादनेनेति । अस्यासुरत्वेन तअनकैस्ततमाश इति गायः।

·श्रीविठ्ठलेशरायामेजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं प्रयत्नेन कर्तुमभीष्टं भण्यताम् । पुरुषव्याघ्रति स्तुत्या संवोधनं कथनार्थम् । ननूक्ते किं भविष्यतीति चेत् तत्राह पुम्भिः खार्थान् समीहत इति । सर्वोऽपि पुरुषः खमित्रैः पुरुपैः खकार्य साधयतीत्यर्थः ॥ ३०॥ श्रीशुक उवाच-एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्पिणा । गतश्रमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ॥ एवमाकृत्या विनयेन वचनैश्च तोपं प्रापितः, भगवद्वाक्यसामर्थ्यादेव गतश्रमो भूत्वा स्वाभिप्राय स्वश्रुतं च भगवान् मित्रमिति बुद्धा तस्मै अब्रवीत् । यथापूर्व नारद- प्रश्नप्रभृति । अनुष्ठितं तपस्यादि ॥ ३१ ॥ ज्ञातार्थ एव भगवान् तं विश्वस्तं कृत्वा पश्चान्मदुक्तं ग्रहीष्यतीति निश्चित्य महादेव- मोक्षार्थमुपायमाह एवं चेदिति । श्रीभगवानुवाच -एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात्पैशाच्यं प्राप्त प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२॥ अस्माभिर्जातं किंचित्कार्यान्तरं महदस्तीति । एवं चेन्महादेववाक्यपरीक्षामा कर्तव्यं चेत् तदापि मयापि उपाय उच्यते । यदि मद्वाक्ये विश्वासस्तदा तद्वाक्यं न किंचिद्भविष्यतीत्यर्थः । अनेन दत्तोऽपि वरः भगवता निषिद्ध इति भवति । तथा सति न तस्य मरणं न वा लोके अनिष्टम् न वा महादेवस्य पीडा । यदि वृकोऽ- श्रीकुर्यात् एवं निश्चित्याह न वयं श्रद्दधीमहीति । ननु महानयं महादेवः कथम- श्रद्धेय इति चेत् तत्राह यो दक्षशापात्पैशाच्यमिति । पूर्व दक्षः शापं ददौ । देवैः सह भाग न लभताम्' देवगणेषु अधमश्च भवतु । तत्र पिशाचा एव अधमाः अतः पैशाच्यं प्राप्तः। दृश्यते च पैशाच्यं स्मशानादिषु परिश्रमणात् । किंच। प्रेतपिशाचराट् । स्वभावतोपि प्रेतानां पिशाचानां राजा । पिशाचराजः पिशाच एव मवति । अतस्त्वमपि चेन् मद्रुझ्या गृहीतमङ्गीकरिष्यसि तदा तस्य दत्तो वरः मिथ्याभूत इति अनङ्गीकृत्य निश्चिन्तो भव ॥ ३२ ॥ अथ यदि तव विश्वासस्तदा मदुक्तप्रकारेण परीक्षा कर्तव्या इत्याह यदि वस्तत्र विश्रम्भ इति । यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ । तहङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥ घ इति गौरवार्थ बहुवचनम् । हे दानवेन्द्रति संवोधनं च । एवं पुरस्कृतः खमाहात्म्यमेव स्मरति । न तु परमाहात्म्यमिति । विश्वासे हेतुं चाह जगद्गुराविति । तर्हि विश्वासे किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह तीङ्गेति । मद्विश्वासे तव जीवनं वा भविष्यति महादेवविश्वासे तु नाशमेव यास्यसीति भावः । अङ्गेति संयोधनं विश्वा- ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३९श्लो.३१-३६ साय । आशु शीघ्रमेव विचारमकृत्वा खशिरसि हस्तं न्यस्यं प्रतीयतां सत्यं वा मिथ्या वेति ॥३३॥ सत्यत्वे तव परीक्षा उत्तमैव भविष्यति । असत्यत्वे तु दण्डं करिष्यामीत्याह यद्यसत्यमिति । यद्यसत्यं वचः शंभोः कथंचिदानवर्षभ । तदन्ते जयसवाचं न यद्वक्तानृतं पुनः॥ ३४॥ कथंचित्केनाप्यंशेन । यस्य यस्येति वीप्सया । अन्यश्चेदभिप्रेतः स्यात् मया वा नाङ्गीकृतमिति तदा असत्यं भवति । दानवर्पभेति पूर्ववद् अपराधव्यतिरेकेण मार यितुं न शक्यत इति । असत्यवादित्वेनापराधे जाते तदन्ते अपराधान्ते, असद्वाचं जहि । तथा सति तव वधदोपोऽपि नास्तीत्याह न यद्वक्तानृतं पुनरिति । यद्य- स्मात्पुनरयमनृतं न वक्ता । यहोपात्पुरुपोऽधो याति । अनेन 'तद्वधस्तस्य हि श्रेयः' इति तत्पक्ष उक्तः ॥ ३४ ॥ ततो यजातं तदाह इत्थमिति । इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभिः स सुपेशलैः। भिन्नधीविस्मृतः शीणि खहस्तं कुमतिय॑धात् ॥ ३५ ॥ भगवतश्चिन्त्रैर्वचोभिरिति दृष्टादृष्टप्रकारेण वचनानां मोहकत्वमुक्तम् । खरूप- तोऽपि मोहकत्वमाह सुपेशलैरिति । यथा कश्चित् रूपविशेपे मुह्यति एवं भगव- द्वाक्यसौन्दर्येणापि मुग्धः । स्वतो भिन्नधीभूत्वा भगवद्वाक्यमनृतमपि भविष्यतीत्यपि पक्षः तद्धृदये स्फुरितः । अतः पक्षद्वये बुद्धिापतेति मिन्नधीत्वम् । ननु द्वितीयपक्षे खक्रिया व्याघातः । यदि महादेववाक्यं शतांशेनाप्यनृतं स्यात् तदा खयमेतादृशं क्लेशं कथं कुर्यात् । ततश्च कथं तस्य बुद्धिभेदो जात इति चेत् तबाह विस्मृत इति । पूर्वमा विस्मृतवान् , विस्मित इति वा । भगवद्वाक्यात् । 'न वयं श्रद्दधीमहि' इति कथमुक्तवान् इति । अतः स्वशीपर्येव हस्तं व्यधात् । ननु पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इति द्वितीयपक्षे खनाशलक्षणो महान् दोप इति कथमेवमङ्गीकृतवानिति चेत् तत्राई फुमतिरिति ॥ ३५॥ ततो यजातं तदाह अधापतदिति । अधापतद्भिन्नशिरा वज़ाहत इच क्षणात् । जयशब्दो नमःशब्दः साधुशब्दोऽभवदियि ॥ ३० ॥ मिनं शिरो यस्य तादृशो भूत्वा भूमाघपतत् । अथेति मिन्नप्रक्रमः । ग मगवद्वाफ्यानुसारेण तद्वाक्यस्सानृतत्वम्, नापि संदेहः किंतु सत्यमेव जातमिति । ननु भगवान् भक्तवत्सलः किमित्येवं कृतयानित्याशसाद पाहत इयेति । यत्रेणाहता पर्वत इस पूर्णीमूनो या । जगदपकारित्वात् मारित इत्यर्थः । सतो गगवदनुमायं गया .

·.
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
जयशब्दः, महादेवो मोचित इति नमःशब्दः, भगवतो मोहकवाक्यानि स्मृत्वा साधु-
शब्दः, एवं त्रिविधः शब्दो दिव्यभवत् राजससात्त्विकतामसानां । दिवीति देवानु-
मोदनेन वचनेन मारणम् । महादेवनिन्दा खयं न मन्यत इसन्यथावचनं च न दोपाय
भवतीति सूचितम् ॥ ३५॥
कायिकमाह मुमुचुः पुष्पवणीति ।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे ।
देवर्पिपितृगन्धर्वा मोचितः संकटाच्छिवः ॥ ३७॥
देवर्पिपितृगन्धर्वाः सर्व एव देवगणाः । नन्वत्र भगवञ्चरित्रं किं जातमित्या-
शङ्कायामाह मोचितः संकटाच्छिव इति स्वस्याजरामरत्वं स्ववाक्येन विरुध्यत इति ।
तन्मध्ये पतितो महादेवः संकटे पतितः। यत्रैव पक्षद्वयमपि विरुद्धं तत्संकटस्थानमिति
वदति लोकः, इतो व्याघ्रस्ततो दरीतिवत् ॥ ३७॥
ततो भगवान् महादेवस्य लजया खेदो भविष्यतीति तन्निवारणार्थ महादेव स्तौती-
याह मुक्तं गिरिशमभ्याहेति ।
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान्पुरुपोत्तमः।
अहो देव महादेव पापोऽयं स्खेन पाप्मना ॥ ३८ ॥
हतः को नु महत्वीश जन्तुवै कृतकिल्यिपः।
क्षेमी स्यात्किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९॥
पुरुपोत्तमत्वादतुल्यातिशयः ततो न केनापि कर्मणा न्यूनो भवतीति सूचितम् ।
मगवतः स्तोत्रमाह अहो देव महादेवेति । अमरत्वं सर्वपूज्यत्वं च वदन् तस्य मृत्यु-
संभावनामेव निराकृतवान् । उपकारेण स कदाचियाप्तो भवेदिति तन्निराकरणार्थ अन्य-
यैव तन्मरणं निरूपयति पापोऽयमिति । अयं केवलपापरूपः अतः स्खेनैव
पाप्मना हतः। किंच । सर्व पापमेकत्र, ईश्वरावज्ञा चैकवेति तत्कृतवानित्याह को नु
महत्सु कृतकिल्विषःक्षेमी स्यात् । महादेवसेवकेष्यप्यपकारकर्ता न क्षेमं प्रामोति ।
ईशेति संयोधनातं भवानेव हन्तीति सूचितम् । यत्र सेवकातिकमेऽप्येवं तत्र स्वाम्यति-
क्रमे किं वक्तव्यमित्याह किमु विश्वेशे कृतागस्क इति । जगद्गुरावित्सदृष्टोपायेनापि
हननं सूचितम् ॥ ३८॥ ३९ ॥
मतान्तरत्वादस्य चरित्रस प्रकृतोपयोगिवं कैमुतिकन्यायेन यदन् चरित्रश्रवणादेः
फलमाह य एवतिति ।
य एवमव्याकृतशक्त्युदन्यतः
परस्य साक्षात्परमात्मनो हरेः।
गिरिप्रमोक्ष कधयेच्छृणोति या
पिमुच्यते संमृतिभिस्तथाऽरिभिः ॥१०॥

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३९ श्लो.३७-४० अव्याकृतीनां शक्तीनां उदन्वान् समुद्रो भगवान् । तेनानन्तशक्तेश्चरित्राणामा- नन्त्यं सूचितम् । तस्यैकमेतत् गिरित्रमोक्षलक्षणं चरित्रं न केवलं शक्तिसंव- न्धादेव भगवञ्चरित्रं किंतु गुणातीतस्यापि चरित्रानन्त्यमस्तीत्याह परस्येति प्रकृतेरपि नियन्तुः । भगवान् चरित्रकरणेन महानित्येव न किंतु सर्वेपामात्मापीत्याह परमात्मन इति । एवं प्रकारत्रयेण हितमेव करोतीत्येव न किंतु हरेः सर्वेषां दुःखमपि दूरीकरोति । शास्त्रदृष्टया सर्वेषामपि परमात्मत्वमस्तीत्याशङ्कयाह साक्षादिति । वृकाद्विरित्रस्य मोचनं न तु लोकसिद्धमोक्षः । तं यः शृणोति कथयेदा श्रावयति वा स संसारबन्धनैरपि विमुच्यते अज्ञानवासनाभिः, तथा अरिभिः कामादिभिः शत्रुभिर्वा । अहंकाराधिष्ठाता भगवान् सः अहंकारनिवर्तनद्वारा सर्वान्मोचयति । सोऽपि चेत्संकटान्मोचितः तदा तच्चरित्रं महादेवादप्यधिकं कथं संसाराच्छत्रुभ्यो वा न मोचयेदिति । भगवतो विवेक- निधेः श्रीप्रस्तावे दानस्वरूपं निरूपितम् । लोकानां दाता महादेवः तेनानर्थे जाते तस्यापि मोक्षदो भगवानिति ॥ ४० ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे एकोनचत्वारिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३९ ॥ :- ·श्रीकृष्णाय नमः। चत्वारिंशोऽध्यायः। एवं दातृत्वसंदेहः कृष्णस्य विनिवारितः । अनेनैव महत्त्वं च हरौ निर्धारितं भवेत् ॥१॥ तथापि स्पष्टमध्याये चत्वारिंशे निरूप्यते।। माहात्म्यं द्विविधं लोके प्रमाणाच प्रमेयतः ॥२॥ वेदानां मूलरूपेण प्रथमं विनिरूप्यते । द्वितीयं च प्रमेयेण हरिणैव निरूपितम् ॥३॥ ज्ञानशक्तिश्च पूर्णात्र क्रियापर्यवसायिनी। मूलत्वात्सर्वसहनं जनकस्येव रूप्यते ॥४॥ यदा गुणा भगवतश्चत्वारो विनिरूपिताः । तदावशिष्टद्वितयं खयमेवावदच्छुकः॥५॥ महत्त्वलक्षणज्ञानशक्तिनिरूपणार्थ शुकः खयमेव पूर्वसिद्धनिर्णयरूपां कथामारभते सरस्वत्यास्तट इति । श्रीशुक उवाच-सरस्वत्यास्तटे राजन्नृपयः सत्रमासत । वितर्कः समभूत्तेपां त्रिष्वधीशेपु को महान् ॥१॥ सरखतीतीरे पूर्व पयः सत्रं कुर्वाणा जाताः ।देशाधिकारिकर्मणां प्रासहिकाना- मुत्को निरूपितः । तदा तेषां कर्मफलसमर्पणार्थ जिज्ञासा उत्पन्ना । क कर्मफलं समर्प- णीयमिति । ततः पितृत्वात् ब्रह्मणि समर्पणीयमिति केचित् । यज्ञात्मकत्वाद् विष्णौ समर्पणीयमित्यपरे । ज्ञानोपदेष्टुत्वाद गुरौ महादेवे समर्पणीयमित्यपरे । ततः प्रयोजकानां प्रयाणां एकशेपनिर्णयः कर्तुमशक्य इति महत्त्वं व्यवस्थापितं प्रयोजकत्वेन । तच महत्त्वं सद्गुणैर्भवतीति सद्गुणानां मध्ये सर्वावस्थासु क्षोमाभावो महानिति । को वाऽक्षोम्य इति विचारार्थ महत्त्वसाधनाय वितर्को जात इत्याह वितर्कः समभूदिति । वितर्कशरीरमाह विष्यधीशेपु को महानिति ॥१॥ तर्हि एतन्महत्त्वं कथं ज्ञातव्यमिति जिज्ञासायां विचारेणैव तज्ज्ञानं भवतीति निधिस श्रीचिट्ठलेशरायारमनधीवालमतलेपः । चत्वारिंशेध्याये सरस्वत्या इत्यत्र ततः प्रयोजकानामिति फले प्रयो जकानां प्रयाणां मध्ये एकस कस शेपभूती दी इत्येकशेपत्वस निर्णयः कर्तुमशक्य इति देतोः प्रयोजकत्वेन निर्णयहेतुत्वेन महत्त्वं व्यवस्थापितमित्यर्थः ।

·१४४ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.१-४ विचारार्थ प्रत्यक्षमेव प्रमाणमङ्गीकृतवन्तः । ततः प्रत्यक्षसंवादी योऽर्थः स एव निर्णायक इति तदर्थ प्रवृत्ता इत्याह तस्य जिज्ञासयेति । तस्य जिज्ञासया ते वै भृगु ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञप्यै प्रेषयामासुः सोऽभ्यगाह्मण सभाम् ॥ २॥ सर्वेषां ब्रह्मशक्तिः ज्ञानामिका महत्त्वागौ समारोपिता। तदा भृगुः साक्षात्पर- ब्रह्माविष्टो जातः । ततो विस्मृतदेहसंबन्धः । अक्षोभ्यपरीक्षार्थ सवैाह्मणैः प्रेपितः । आदौ ब्रह्मसःभामगात् ॥२॥ स चेदक्षोभ्यः स्यात् पितापि भवति, ब्रह्मशब्दवाच्योऽपि भवति, सर्वप्रवर्तकोऽपि भवतीति तावतैव निवृत्तो भविष्यामीति निश्चिय तत्राल्पमेवातिक्रमं कृतवानित्याह न तस्मै प्रहणं स्तोत्रमिति । न तस्मै प्रहणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । तस्मै चुक्रोध भगवान्प्रज्वलन्स्लेन तेजसा ॥३॥ पूर्व यावन्तः समायान्ति ते नमस्कृत्य स्तुत्वा अवतिष्ठन्ते । भृगुस्तु तं गुणं न कृतवान् । अनेन मानसी अवज्ञा सूचिता । ननु कर्तव्यं न कथं कृतवान् तबाह सत्त्व- परीक्षयेति । ब्रह्मशब्दवाच्योपि तस्य सत्त्वं विवेकधैर्यादिकं परीक्षणीयमिति । अतः स्वभावतः अकरणं न भवतीति न तस्य दोषः । प्राप्तसेवापरित्यागो द्वेपमूलमिदं स्मृतम्' इति न्यायात् ब्रह्मणः क्रोधो जात इत्याह तस्मै चुक्रोधेति । ननु ब्राह्मणः सोऽपि महान् तबाह भगवानिति । नन्विदं तत्रापि तुल्यम् । प्रज्वलनिति वेदगर्भवात् ब्रह्मतेजसा प्रज्वलन्नास्ते । भृगावपि एवमस्तीति चेत् तत्राह खेन तेजसेति भृगौ तु प्राह्मणैः स्वखतेजः स्थापितमिति विशेषः ॥३॥ ततः सहजकृत्रिमयोः रूपं तुल्यमिति ब्रह्मास्त्रयोरिव खत एव तत्तेजः शान्तमित्याह स आत्मन्युत्थितमिति । स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभुः। अशीशमद्यथा वहि वयोन्या वारिणात्मभूः ॥४॥ आत्मजोऽपि खत उत्पन्नः मन्युरपि । अतस्तुल्यवलत्वेन कलहः परं भविष्यतीति ! एतावन्मानं विचार्य आत्मनैव खेनैव खतेजः अशीशमत् । एवं करणे सामर्थ्य मभुरिति । एतत्तु ममणो मनोरथमात्रम् । वस्तुतस्तु भृगुतेजसैव तच्छान्तमिति वक्तुं दृष्टान्तमाह वयोन्या चारिणेति । यथा वह्नि कधिच्छामयति वहेरेवोत्पनेन जलेन । 'भमेरापः' इति श्रुतेः । कारणेन कार्यनाशः प्रायेण सर्वत्र खतो धर्मतो वा ॥ ४ ॥ धीविहलेपारायारमनधीपलमहरालेसः। तस्य जिज्ञासयेत्या परव्रामाविष्ट इति मूले एतज्ज्ञापकपदामा परप्राणः सर्व प्रकाशत्वात् तदापेशामापे तत्परीक्षा न सादित्यर्यापत्यययुक्तम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरोयामजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १४५ ततः कैलासमगमत्सतं देवो महेश्वरः। परिरब्धं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥५॥ एवं तस्य क्षोमं दृष्ट्वा अयं महान्न भवतीति निश्चित्य महादेवो लोकानां ज्ञानोपदेष्टा कदाचिदेवं भविष्यतीति तजिज्ञासाथ भगवन्तं भोगाविष्टं मत्वा तं परित्यज्य प्रथमतः कैलासमगमत् । तस्य भ्रातृत्वेन तुल्यत्वात् तूष्णींभावो न क्षोभक इति वाचनिकोड- पराधः कृत इति वक्तुं तस्य प्रसङ्गमाह स तं देवो महेश्वर इति । तुल्यत्वेऽपि तस्य तेजो दृष्ट्वा देवोऽपि ज्ञानशक्तियुक्तोऽपि ऐश्वर्ययुक्तोऽपि सन्माननार्थ परिरन्धु समारे भे । तत्राप्युत्थाय । तत्रापि मुदा । अनेन मानसः कायिकः ऐन्द्रियकश्च पुरस्कार उक्तः ॥६॥ अतिक्रममाह नैच्छदिति । नैच्छत्त्वमस्युत्पंथग इति देवश्चकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचनः । पतित्वा पादयोर्दैवी सान्त्वयामास तं गिरा ॥६॥ इच्छाभावो मानसः तेन सहितं वाचनिकमाह त्वमुत्पथगोऽसीति । एवं वाच- निकातिकमे जाते देवत्वात् स्वच्छन्दचारित्वं न दोपायेति चुकोप । हेयाश्चर्ये ज्ञानिनः कथमेवं क्रोध इति । ततः पूर्वापेक्षया अस्य दण्डोऽप्यधिको जात इत्याह शूलमुद्यम्येति । तिग्मानि लोचनानि यस्येति ज्ञानशक्तितिरोभावः । तदा पार्वती ज्ञानशक्तिः तत्स्वरूपं ज्ञात्वा सक्रियया तद्दण्डे प्रतिवन्धरूपा जातेत्याह पतित्वा पादयोरिति । गिरा जिज्ञासाप्रवृत्तिरूपया ॥६॥ एवं तत्तद्गुणपुरःसरं उभयोः स्थाने गत्वा खरूपेणैव मिन्नप्रक्रमेण विष्णोः स्थाने गत इत्याह अथाजगामेति । अथाजगाम चैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः। शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् ॥७॥ स हि जामाता भृगोर्भवति लक्ष्मीपतिः । अतो द्वारपालैररुद्ध एव श्रिय उत्सङ्गे शयानं परमेश्वर अत्यन्तातिक्रम पूर्वापेक्षयापि कुर्वाणः वक्षसि पदा अताडयत् ॥७॥ स हि परीक्षार्थमागतः विलम्ब न सहते, मगवांश्च शेते शयाने न कोऽप्यस्मादन्यः अतिक्रमो भवति । अतः अयोधनमतिक्रमं च सहैव कृतवान् । अयं कायिकोऽतिक्रमस्तत्रापि महान् । देशकालावस्थासन्निधिकरणक्रियाफलानां पण्णामपि दुष्टत्वात् । यदि भगवान् गुणः श्रीविठ्ठले शरायारमननीयमहतलेखः ।. अधाजगामेत्यस्यामासे तत्तद्गुणेति भृगुस्तत्र तत्र रजस्तमश्च पुरस्कृत्य गतः । स्वरूपेणैवेति सत्त्वस्स गुणत्वेपि धामत्वात् स्वरूपत्वमेवेत्यधशब्देन सूचित मिति भावः । व्याख्याने मियाफलानामिति व्यापारः फलं चैकपदोपात्तत्वादेकमेवेति पपणामित्युक्तम् । १९गुरो

·...
श्रीसुबोधिनी [भा.स्क.१० उ.अ.४० श्लो.५-११
प्रत्येकेन मिलिता भगवान स्यात् तदा क्षोभं प्राप्नुयादेव भगवांस्तु खभावतो भगवा-
न्मूलभूतः अतः सहजान् स्वपहुणान् तत्र प्रकाशयामासेत्याह तत उत्थायेति चतुर्भिः।
तत उत्थाय भगवान्सह लक्ष्म्यां सतां गतिः ।
खतल्पादवरुह्याशु ननाम शिरसा मुनिम् ॥ ८॥
आह ते स्वागतं ब्रह्मनिषीदानासने क्षणम् ।
अजानतामागतान्वः क्षन्तुमर्हथ नः प्रभो ॥९॥
अतीव कोमलौ तात चरणी ते महामुने ।
इत्युक्त्वा विप्रचरणौ. मर्दयन्खेन पाणिना ॥१०॥
मानसान् पङ्गुणानादौ ततः काये सुसंस्थितान् ।
ततो वाचनिकानाह पूर्णोऽतो भगवान् हरिः ।।
प्रथममक्षोभ्यत्वाय मानसान् पगुणानाह यतो भगवान् , अत ऐश्वर्यविरुद्ध
मारणानन्तरमुत्थानं कृतवान् , तत्रापि सह लक्ष्म्या । वीर्यविरुद्धमेतत् । न हि
सामर्थ्य विद्यमाने कश्चित्सुखं परित्यजति । यशोविरुद्धं चैतत् । यतः सतां गतिः।
एवं सति सन्तः कथं भजेरन् अपकर्षख्यापनात् । खतल्पावरुह्येति श्रीविरुद्धम् ।
तस्याः शोमायास्तिरोधानात् । आश्विति विकलतया विरोधः समर्थितः। ननामेति
ज्ञानविरुद्धम् । हीनो हि नमस्करोति तत्रापि शिरसा । शिरो हि ब्रह्मादीनामपि
स्थानम् । वैराग्यविरुद्धं चैतत् । मुनिमिति मुनित्वादयं क्रोधं करिष्यतीति तदभावापेक्षा
सापेक्षा न विरक्ता इति ॥ ८॥
कायिकभगवद्धर्मविरुद्धानाह आहेति । ते स्वागतम्, कुशलेनागमनं किं
वृत्तमिति कुशलप्रश्नः । समतामापादयन् ऐश्वर्यविरुद्धो भवति । ब्रह्मन्निति तस्योत्कर्षण
संबोधनं वीर्यविरुद्धं च । अनासने क्षणं निपीदेति प्रार्थना कीर्तिविरुद्धा क्षण.
मित्यतिदैन्यात् श्रीविरुद्धा च । अजानतामागतान् व इति स्पष्टो ज्ञानविरोधः ।
नोऽपराधं क्षन्तुमर्हथेति । अपराधक्षमापनं सापेक्ष्यत्वं ख्यापयतीति वैराग्यविरुद्धम् ।
प्रभो इति संयोधनं स्वगुणान् भगवांस्तत्र स्थापयतीति सूचयति । अमानी मानदो
भगवान् इति परीक्षायां निर्णयः सिद्धो भविष्यति । एवं वचसा स्वापकर्प ख्यापितवान्
अपराधकर्तुः स्तोत्रं च ॥९॥ १० ।।
यसैव कायिकान्पूर्ववद्विरुद्धान् प्रतिपादयति पुनीहीति द्वाभ्याम् ।
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांच मद्गतान् ।
पादोदकेन भयतस्तीर्थानां तीर्थफारिणा ॥११॥

·• • श्रीविठ्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। परमपवित्ररूपो भगवान् , पावित्र्ये परमैश्वर्य प्राप्तः । अत एव नखोदकरूंपायां गङ्गा- यामाज्ञया पावित्र्यं स्थापितवान् । अन्यथा कथं शास्त्रनिपिद्धे पावित्र्यं भवेत् । तद्विरुद्ध- मेतत् पुनीहि मामिति । लोकसहितत्वेन सुतरां खस्यापावित्र्यख्यापन विरुद्धम् । भगवान् स्वधर्मान् तत्र स्थापयित्वा तद्धर्मान् स्वयं गृहीत्वा सर्वमेवमाह, अन्यथा ब्राह्म- णस नाशो भवेत् । प्रमेयवलेन सन्मार्ग एव नाशितः स्यात् । यथा महति राजद्रोहे कृते राजकीयास्तन्नाशयेयुरेव स चेद्राजा तमपराधकर्तारं स्खसिंहासने निवेशयेत्तदा वाधकाः सर्वे साधका मूत्वा न पीडां कुर्युः । अन्यथा यथाकथंचिदपि तं नाशयेयु- रेव । अतो भगवाने प्रघट्टकेन स्तोत्रं करोति । खधर्मान् स्थापयितुं तुल्यत्वाभावाय च तद्धर्मान् गृह्णाति । मोहिकैपा लीला हीनत्वप्रतिपादिका ज्ञातव्या । अतिदैन्यं ख्यापयन् वीर्यविरुद्धमाह मद्दतान् लोकपालांश्च पुनीहीति । खस्मिन्वियमानानां तस्य संपन्धाभाव एव, पावनं रे । तत्रापि पादोदकेन पावनं सुतरां कीर्तिविरुद्धम् । तीर्थानां तीर्थकारिणति गङ्गादीनामप्यनेनैव तीर्थत्वमिति सहेतुकं तस्य पावनकर्तृत्वं निरूपितम् ॥११॥ लक्ष्मीविरुद्धमाह अद्याहं भगवल्लभम्या आसमेकान्तभाजनमिति । अयाहं भगवल्लभम्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहताहसः॥१२॥ नित्यसिद्धा भगवति लक्ष्मीराधिदैविकी । इयं चाधिमौतिकी सापि नित्या । ततश्च लक्ष्मीखरूपेण खखरूपेण चैतद्विरुझ्यते । ज्ञानविरुद्धमाह वत्स्यत्युरसि मे भूति- रिति । नहि क्रियाशक्तिनिपूर्णे तिष्ठति । तत्राप्यन्तरङ्गा भूत्वा वत्स्यतीत्याशंसनात् वैराग्यविरोधोऽपि । भवत्पादहताहस इति । त्वचरणारविन्दसंवन्धेन सास पाप- क्षयकथनं धर्मिविरुद्धमपि । एवं सधर्ममात्मानं तत्र स्थापयित्वा तदीयं स्वस्मिन् गृहीत्वा तथोक्तवान् । अनेनैव तस्स प्रायश्चित्तमप्युपदिष्टम् । यदा कदाचिन्मचरणसेयां करिष्यसि तदा तव पापक्षयो भविष्यतीति । एवं अमानित्वं मानदत्वं च स्वस्थ प्रकटीकुर्वता भगवता सन्मार्गः समर्थितः ॥१२॥ ततो यजातं तदाह एवं ग्रुवाण इति । भीगुफ उयाप-एवं त्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा। नितस्तर्पितस्तूष्णी भक्त्युत्कण्ठोऽधुलोचनः॥ १३ ॥ स तु परीक्षार्थमागत इति तेन भगवति हीनभावो न मतः । किंतु गुणत्वेन काय- श्रीविशारापारममधीयमहतलेगः । अधाहमित्यत्र आधिदैविकीति मद्यानन्दरुपेत्यर्थः । इयं घेति विष्णोः शक्तिरूपेत्यर्थः।

·१४८ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४०सो.११-१५ वामनश्चरित्रं स्वीकृतवान् । अत एव सर्वभावेन संतुष्ट इत्याह, आदौ तन्मन्द्रया गिरा निर्वृतः भगवता च तर्पितः स्वधर्मारोपणेन । अतः सनकादिवत् प्रत्युत्तरसंदेहादिकं न कृतवान् किंतु तूष्णीमास । किंच । भगवानद्भुतकर्मा भक्तिविरुद्धकर्मणा तस्मै भक्ति दत्तवानित्याह भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन इति । भक्त्या प्रेमलक्षणया भगवति परमो- त्कण्ठावान् जातः । अहो भगवचरित्रमित्याश्चर्येण अश्रुलोचनोऽपि ॥ १३ ॥ भगवन्माहात्म्यं ज्ञात्वा निर्णयकथनार्थमागत इत्याह पुनः खसत्रमाव्रज्येति । पुनः स्वसत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन्भृगुरवर्णयत् ॥१४॥ मुनीनां ब्रह्मवादिनामिति ज्ञानक्रियावैशिष्टयं तेन विश्वासो ज्ञानं च भविष्य- तीति । अतो निःशहू अशेषप्रकारेण स्वानुभूतमवर्णयत् । उपसंहारे भृगुपदं तस्य वैष्णवत्वं ख्यापयति ॥ १४॥ ततोऽपि किं पुनः संदेहः स्थितो न वेति शङ्काव्युदासपूर्वकं निःसंदेहं ख्यापयितुमाह तन्निशम्येति । तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः। भूयांसः श्रद्दधुर्विष्णुं यतः शान्तियतोऽभयम् ॥ १५॥ आदौ भगवञ्चरित्रश्रवणाद्विस्मिताः । अल्पोत्कर्पज्ञानार्थ प्रवृत्ताः परमोत्कर्ष ज्ञातवन्त इति । ततो मुक्तसंशयाः। भगवानेव महानिति निश्चयात् । एवमपि सति भूयांसो विष्णुमेव श्रद्दधुः। अयमेव महानिति पदार्थे श्रद्धां कृतवन्तः। ये तु पुनः पितृत्वेन गुरुत्वेन वा अन्यत्रापि श्रद्धायुक्तास्तेपामन्याभिनिविष्टानां प्रमाणमपि चोधयि- तुमसमर्थमिति ते स्वसेच्यसदृशमेव भगवन्तं ज्ञातवन्त इति तन्युदासार्थ भूयांस इत्यु- क्तम् । सन्मार्गे भगवानेवोत्कृष्टो मन्तव्य इति ख्यापयितुं सन्मार्गोपयोगिनः सर्वानेवं गुणान् भगवत्याह यतः शान्तिरिति । 'तत्तीर्थसाधनम्' इत्यन्तेन आदौ सन्मार्गे गुण- क्षोभनिवृत्तिरपेक्ष्यते ततो भगवद्धर्माः मार्गरक्षा चेति । तत्रापि पढ्गुणा भगवांश्च वक्तव्यः! एवं पोडशकलो भगवान् मार्गे निरुक्तो भविष्यति । शान्तिरान्तरो धर्मः, इन्द्रियाणां रजोगुणक्षोमाभावः अनेन भवति । यतोऽभयं भयाभावः सत्त्वक्षोमनिवृत्तिः ॥१५॥ श्रीविट्टलेशरायारमननीयष्ठभकृतलेपः। तन्निशम्येत्यत्र यतः शान्तिरित्यत्र तत्रापीति मार्गरक्षायामपि पहुणा धर्मी चाधिकः । पूर्व भगवद्धर्माः पहुक्ता इत्यपिशब्दः । ततः पूर्व गुणक्षोमनिवृत्तित्रिविधा, गुणानां विविधत्वात् । एवं पोडश जाता इत्याहुः पोडशेति ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
१४९
धर्मः साक्षाद्यतो ज्ञान वैराग्यं च दयान्वितम् ।
ऐश्वर्य चाप्टधा यस्माद्यशश्चात्ममलापहम् ॥१६॥
धर्मस्तामसाभावः। ततो भगवद्धर्माः। यस्मात्सर्वेषां प्राणिनां साक्षाज्ज्ञानं निरु-
पाधिकं वैराग्यं च तद्विधमेव । दयान्वितमित्युभयत्र विशेषणम् । ज्ञानेन वैराग्येण च
प्राणिनां पीडा संभवतीति तदर्थमेतदुक्तम् । दयाभावार्थ हि भगवानर्जुनमुपदिदेश ।
वैराग्येण स्वकीयानां पीडालोकसिद्धा तदन्वितमिति क्वचित्पाठः। तदाज्ञानसहितं वैराग्यम् ।
न तु मर्कटवैराग्यमित्यर्थः । यतो भगवतः सकाशात् अष्टधा ऐश्वर्यं भवति अणिमा-
दिप्रभेदमिन्नं यशश्च भवति । आत्मनोऽन्तःकरणस्य मलं दूरीकरोतीति यशसो विशे-
पणम् । अनेन असत्प्रकारेण नटविटादिभ्यो दानेन यद्यशस्तठ्यावर्तितम् । श्रीः वीर्यं च प्रकृते
तया नोपयुज्यत इति दयायां वीर्यस्यान्तर्भावं, अष्टधा ऐश्वर्ये श्रियश्च मन्यते ॥ १६ ॥
एवं मगवतः सकाशात् प्राणिनामेवं भवतीति निरूप्य मार्गानुसारिणि भगवति
मार्गसिद्ध्यर्थ गुणानाह मुनीनामिति त्रिभिः ।
मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् ।
अकिंचनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ १७ ॥
यस्तु भगवान् पङ्गुणयुक्तानामपि परमा गतिः फलरूप इत्यर्थः । आहुरिति
प्रमाणम् । परमत्वं यतो नावर्तते यस्मादने गन्तव्यं च नास्ति । पहुणान्मुनीनां वर्ण-
यति तेपामेव भगवान् फलमिति ज्ञानार्थम् । मननं ज्ञानसाधनम् । तेन ज्ञानसिद्धिः ।
दण्डन्यासो वैराग्यम् । शान्तिः कीर्तिः। समचित्तता श्रीः। अकिंचनानामिति वीर्य
समवति, अपेक्षायां च तदग्रहणात् । साधूनामिति सदाचाराणाम्, भनेनैश्वयं निरूपितम् ,
लौकिकसामय्या वैदिकत्वसंपादनात् । एवं फलरूपता एको गुणः सन्मार्गे ॥ १७ ॥
साधनोकपमाह सत्वं यस्य प्रिया मृर्तिरिति ।
सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तियात्मणास्त्विष्टदेवताः।
भजन्त्यनाशिपः शान्ता यं वा निपुणवुद्धयः ।। १८ ॥
सत्वगुण एव भगवनिरूपकः । सत्वोत्पादका अपि तन मुलमा इत्याह ब्रामणा-
स्त्विष्टदेवता इति । यस्य मगवतः इष्टदेवता ब्राह्मणाः। अनेन प्रमाणप्रतिबन्धकता
निवारिता । किंच । यस्मिन् मार्गे गुणत्रययुक्ता भजन्ति । अनाशिपः फलाकाहा-
रहिताः । शान्ताः साधनदोपरहिताः। निपुणवुद्धयः विवेकज्ञानयुक्ता इति साध्यो-
स्कपः । येत्यनादरे । भगवद्भजने निपुणा युद्धिर्नात्यन्तं प्रयोजिकेति । एवं गुणचतुष्टयं
निरूपितम् ॥ १८॥
द्वयमाह निविधाकृतय इति ।
प्रियिधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुराः सुराः।
गुणिन्या मायया सृष्टाः सत्यं तत्तीसाधनम् ॥१०॥

·१५० श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.४० श्लो. १६-२१ भगवतः आकृतयः रूपाणि त्रिविधानि । तानि गणयति राक्षसास्तामसाः। असुरा राजसाः । सुराः सात्त्विकाः । अनेन सर्वरूपो भगवानिति सर्वत्र भगवद्बुद्धिरेको गुणः । तत्रापि सत्त्वं तीर्थानां पवित्रहेतूनां साधनमिति । इदं वैराग्यस्थानीयम् । ततः पूर्व ज्ञानस्थानीयम् । भजनं श्रीः। ब्राह्मणाः कीर्तिः । सत्त्वं पलम् । गतिरैश्चर्यमिति । यस्मादिति, भगवान् इति धर्मी निर्दिष्टः । तस्मात्कृष्ण एव महान् सर्वप्रकारेणेति निरूपितम् ॥ १९॥ एतत्प्रासङ्गिकमुक्त्वा निर्णयकर्तृणां किं जातमित्याकाङ्क्षायामाह इत्थं सारखता विप्रा इति । श्रीशुक उवाच-इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्दतिं गताः॥२०॥ सरस्वतीतीरस्था मुनयः प्रमाणोत्कर्षमापन्नाः वाक्यमात्रेण नृणां संशयो न गच्छतीति संशयनिवृत्त्यर्थं स्वयं भजनं कृत्वा ततस्तयैव सेवया तयैव गन्तुं योग्य भगवन्तं गताः। 'भत्त्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित् । स एव मुक्तिदाता च भक्तिस्तत्रैव कारणम्' इति वाक्यात् ॥ २० ॥ एवमुपाख्यानस्य फलपर्यन्ततामुक्त्वा तस्य च फलं सर्वदेव भवतीति ज्ञापयितुं सूतः फलश्रुतिमाह इत्येतदिति । सूत उवाच- -इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूपं भवभयभित्परस्य पुंसः। सुश्लोकं श्रवणपुटैः पिवत्यभीक्षणं पान्थोऽध्यभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २१ ॥ इतीति कथासमाप्तिः सूच्यते । एतदित्यनुवादः। यतः कुतश्चिदपि श्रुतं भगवचरित्र कार्य साधयत्येव । फलरुपता तु साधारणानामपि भक्तमुखश्रवणादेव भवतीति ज्ञापयितुं विशेषणं मुनितनयास्यपद्मगन्धपीयूपमिति ।मुनितनयत्वेनान्यथा ज्ञानं निवर्तयति । आस्यपद्ममिति पाने फ्लेशाभाव उक्तः । अधःस्थितपमे तु निमतासंपादनक्लेश इति । गन्धयुक्तं पीयूपमिति भक्तिरसालोडितं चरित्रमुक्तम् । अनेन स्वतःपुरुपार्थता निरू पिता । साधकत्वमप्याह भवभयभिदिति । संसारभयं निवर्तयति । भवपदं मयस्सा. निवर्त्यत्वं ज्ञापयति । कीतरेतत्साधकत्वे हेतुमाह परस्य पुंस इति । नहि प्रकृतिमध्य- स्थितस्य चरित्रमेतादृशं गवतीति । शब्दतोऽप्युत्तमतामाह सुश्लोकमिति । शोभनाः शोका व्यासादिकृता यस्मिन् । श्रवणपुटैरिति उत्तभितकर्णपुटैरिति यहुवचनेन परत्वेन प्रातः । 'विपत्म्य कर्णायुतम्' इति वाक्यात् । एवं यः पान्थो मूत्वा अभीक्ष्णं पियति तस्स साधनदशास्सितावपि शो निवर्तत इत्यर्थः ।। २१ ॥

·१५१ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । एवं प्रमाणवलेन भगवतो ज्ञानशक्तिनिरूपिता । प्रमेयवलेन निरूपयितुमुपाख्याना- न्तरमारमते शुकः स्वयमेव एकदेति । इतीदृशानीत्यन्तेन । श्रीशुक उवाच-एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्याः कुमारकः । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २२ ॥ प्रमेयबले पूर्वपक्षे कालस्यापि वलं निरूपणीयं ततो न देशादीनां बलेन सह विरोधः एते दश लीलारूपाः प्राणरूपा वा। निर्गुणया भक्त्या सह भक्तिरूपा वा, येपामर्थे भगवान् गच्छतीति । तेजसः प्रत्यापत्तिरपि कर्तव्येति भगवतो गमनमित्येके । अनिरुद्धचरित्रत्वादर्जुनेन सह गमनम् । अर्जुने सर्वदेवतानामस्त्राणि वर्तन्त इति तत्सामर्थ्ये निराकृते सर्वेषामेव सामर्थ्य निराकृतं भवतीति ज्ञापयितुं तत्कथा। एकदा यस्मिन् काले भगवतः स्वसामर्थ्यप्रदर्शनेच्छा। तुशब्दो चैकुण्ठे कथमेवमिति शहा- व्यावृत्त्यर्थः । कस्याश्चिद्विप्रपन्याः कुमारकः पुत्रः जातमात्र एव तदानीं कालो भूमौ तिष्ठतीति भूमिस्पर्शमात्रेणैव मृतः । किलेति प्रसिद्ध्या शुकः स्वदोपं परिहरति । भार- तेति विश्वासार्थम् ॥ २२॥ गृहीत्वेति । ततो ब्रह्मणः अभूतपूर्वोऽयमर्थ इति भगवता कालस्य पूर्वभोगोऽपि व्यावर्तित इति । विद्यमानेऽपि मगवति यत्पुत्रमरणं तच्छम्धुकन्यायेन जातमिति प्रत्यापत्तिर्मविष्यतीति राजदोषेणैवैवं जातमिति तान् ज्ञापयन् पालकं गृहीत्वा राजद्वारि गत इत्याह विप्रो विमो गृहीत्वा मृतक राजद्वार्युपधाय सः। इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानसः॥ २३ ॥ उपचारव्यावृत्त्यर्थ मृतकमिति । राजद्वारि स्थापयित्वेति विचारार्थ शवयाहकस्य वचनं निषिद्धमिति उपधाय इदं प्रोवाचेत्साह । विलपन्निति कृत्रिमताव्युदासाय वाह्यो भाव उक्तः । दीनमानस इत्यान्तरः ॥ २३ ॥ बोधनार्थमाह ब्रह्मद्विप इति द्वाभ्याम् । ब्रामद्विपः शठधियो लुब्धस्य विपयात्मनः । क्षत्रबन्धोः कर्मदोषात्पश्चत्यं मे गतोऽर्भकः ॥ २४ ॥ प्रकृताप्रकृतभेदाद् द्वारकायां यादृशो राजा मृग्यते तादृशोऽयमुग्रसेनो न भव- श्रीपिलेशरापारमनप्रीयामाततेसः । विमो गृहीत्येत्यस्यामासे शम्बुकन्यायेनेति कमलादियुक्त मानसेपि सरमि जलदोपाच्छुक्तयोपि जायन्ते तथा भगवत्सहितदेशेपि राजदोपादेयं जातं परं गगयतो विय- मानस्यात् प्रत्यापतिर्भविष्यतीत्यर्थः । १. रामराग्य सम्युरारुपादनाकरन यथा मासनासम्मरण सभामासः ।

·१५२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४०श्लो.२२-२७ तीति तद्दोपः प्रायेण भविष्यतीत्याशयेनाह राज्ञो दोषत्रयं महत् । ब्रह्मद्वेपो जडबुद्धिः लोभश्चेति । विषयात्मकता चतुर्थः साधारणः । चतुर्विधोऽपि प्रायेणायं राजा । ब्रह्म- द्वेपेण तस्य धर्माभावः । शठवुद्ध्या नार्थः । लोभान कामः । विषयासक्त्या न मोक्ष इति स राजा सर्वपुरुषार्थवश्चितो भवति । तादृशस्य कर्माणि तस्य पुरुषार्थाभावात् तत्रापकारं कर्तुमसमर्थानि मदुपरि पतितानीत्साह पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक इति । चतुष्वं स एव गतः तस्यैव पञ्चत्वे क्षत्रवन्धुत्वाद्रक्षा न भविष्यतीति ब्राह्मणास्तदीया इति तेपु पतति ॥ २४ ॥ ननु पुरोहितविपयमेतत् 'गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च' इति वाक्यात् । साधारणश्च ब्राह्मणस्त्वं तादृशः कथं दुःखी जात इति चेत् तत्राह हिंसाविहारमिति । हिंसाविहारं नृपतिं दुःशीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः ॥ २५॥ राज्ञो महान् विदोपः सर्वानेव व्यागोति राज्यस्थितान् । निपिद्धस कर्ता विहित- स्याकर्ता दुष्टपोपकश्चेति दोपत्रय क्रमेणाह । हिंसायामेव विहारो यस्य । दुष्टं शीलं यस्य । न जितानीन्द्रियाणि येनेति तादृशं नृपतिं भजन्त्यः प्रजाः क्रमेण तत्तदोष प्राप्नुवन्ति । आदाववसादं हिंसाफलम् । मृतप्राया भवन्तीत्यर्थः । दुःशीलत्वात् धर्माभावाद् दरिद्रा भवन्ति । ततः शत्रुजयाभावान्नित्यदुःखिताः । एवमुपदेशार्थमुत्तवा वालक गृहीत्वा गच्छति ॥ २५॥ एवमेकवारकथामुत्तवा पर्यायान्तरेष्वतिदिशति एवं द्वितीयमिति । एवं द्वितीयं विप्रर्पिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विमृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २६॥ तृतीयमप्येवमेव । चालकमानीयैव वदति । ततो लोकानां प्रतीतिजीतेति पथ्यात् पद पुत्रा नानीताः, परं स्वयमेवागस वाक्यं वदति । तृतीयं तु तत्रैव त्यक्तवानिति लक्ष्यते । द्वारकायां भगवान्मुख्यः स तूष्णीं तिष्ठति । तत्रत्याः सर्व एव तूष्णीं तिष्ठन्ति । यथा कायिकोऽपराधः ब्राह्मणस्य सोढः । एवं वाचनिकोऽपीति । यथा ब्रह्मविचारार्थ प्रवृत्तस्य तथेति ब्रह्मणः कार्यम् । तथानापि भगवता नीयन्त इति तूष्णींमावः ॥ २६ ॥ ततो भिन्नस्वभावः जीवभावमेवापन्न इति द्वारकायामपि गतो लौकिकबुद्ध्या विट्पतिरहमिति साभिमानः किंचिदुवाचेत्याह तामर्जुन इति । तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हि चित्केशवान्तिके । परेते.नवमे याले ब्राह्मणं समभापत ॥ २७ ।। धीविहरेशरापारमनधीपलभराटेसः । एवं द्वितीयमित्यत्र तृतीयं त्विति। तत्र तुशन्देन पूर्वव्युदाससूचनादिति भावः । - .

·. श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १५३ केशवान्तिक एवोपविश्य । उपश्रुत्य ब्राह्मणं समभापतेति संवन्धः । मगवान् भक्तार्थमेव सर्व करोतीति ज्ञापयितुं तत्र विलम्बाभावाय परेते नवमे बाल इत्युक्तम् । गुणानां कार्ये जाते अहंकारदेवता असहमाना तथा प्रोवाच । दशैव पुत्रा मर्यादायामेकस्याम् ‘दशास्यां पुत्रानाधेहि' इति श्रुतेः । अत एक एवावशिष्यते । अतो विलम्बमकृत्वा ब्राह्मणं समभापत ॥ २७ ॥ अर्जुनो ह्येवं मन्यते मृत्युरेनं नयतीति । स मृत्यु ह्मणक्षत्रिययोर्मित्रं तदुप- पादितम् 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इत्यत्र तुल्य. व्यसनत्वान्मित्रत्वम् । तत्रोभौ खधर्मपरी मृग्येते न तु जातिमात्रपराविति तदाह किंस्त्रिास्त्वनिवास इति । किंखिद्रह्मस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धरः। राजन्यवन्धवो ह्येते ब्राह्मणाः सत्रमासते ॥ २८॥ त्वं यत्र निवससि तत्र कश्चिद्धनुर्धरो राजन्यः किं नास्ति । ननु सन्त्येव बहवः सर्व एवैते सभायां स्थितास्तत्राह राजन्यवन्धवो ह्येते इति । एते नोत्तमाः क्षत्रियाः एतेपां पूर्वजाः परं राजन्याः सिता इत्यर्थः । ननु ब्राह्मणानामेवं दोषः कुतो न भवतीत्याकासायामाह ब्राह्मणास्तु सत्रमासत एव ॥ २८ ॥ अतः अलौकिकदोपेण न चालकानां मरणं किंतु क्षत्रियाणामेव दोपेणेत्साह धनदारात्मजापृक्ता इति । धनदारात्मजायता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः । ते वै राजन्यवेपेण नटा जीवन्त्यसुंभराः॥२९॥ धनदारात्मजैः सर्वथा अपेक्षितैः अपृक्ता रहिता । एकाकिन इत्यर्थः । यत्र ब्राह्मणाः एवं दुःखं प्राप्नुवन्ति । ते वै निश्चयेन राजन्या नटा एव । राजन्यवे कृत्वा लोकेम्योऽन्नं प्राप्य जीवन्तीत्यसुंभराः ॥ २९ ॥ ब्राह्मणश्चेद्रक्षितो भवेत् सोऽन्यं रक्षयेन्न त्वात्मानं स पालयितुं शक्तः । तया सति क्षत्रियनिर्माणं व्यर्थ स्यात् । अतो बन्योन्यमात्मानं ग्रस क्षत्रं च रक्षतः' 'ताणा. यासृजचास्मान्' इति च तस्मादेवश्यमत्र क्षत्रियेण रक्षा कर्तव्या। अतोऽहं करिष्यामी. साह अहमिति । अहं प्रजां वां भगवत्रक्षिप्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽनिं प्रवक्ष्ये इतकल्मपः ॥ ३०॥ यां स्त्रीपुरुपयोः तस्मिन् रक्षिते उमयोपकार इति । तसादयायत्वं सूचयितु- श्रीविट्टलेशरापारमनपीपमहत देगः । तामर्जुन इत्सम भगवतस्तावत्सहने हेतुमाहुः भगवानिति । निगुणकार्यमेव करोनीति नवमे परत न विलम्पः इत्यर्थः । २. मु.

·पद पुत्रा नानीताः, परं स्वयमेवागत्य वाक्यं वदति । तृतीयं तु तत्रैव सक्तवानिति यथा कायिकोऽपराधः ब्राह्मणस्य सोढः । एवं वाचनिकोऽपीति । यथा ब्रह्मविचारार्थ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४०श्लो.२२-२७ तीति तद्दोपः प्रायेण भविष्यतीत्याशयेनाह राज्ञो दोपत्रयं महत् । ब्रह्मद्वेषो जडबुद्धिः , लोभश्चेति । विपयात्मकता चतुर्थः साधारणः । चतुर्विधोऽपि प्रायेणायं राजा । ब्रह्म- द्वेपेण तस्य धर्माभावः । शठबुद्ध्या नार्थः । लोमान्न कामः । विषयासक्त्या न मोक्ष इति स राजा सर्वपुरुषार्थवचितो भवति । तादृशस्य कर्माणि तस्य पुरुषार्थाभावात् तत्रापकारं कर्तुमसमर्थानि मदुपरि पतितानीत्याह पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक इति । चतुष्टं स एव गतः तस्यैव पञ्चत्वे क्षत्रवन्धुत्वाद्रक्षा न भविष्यतीति ब्राह्मणास्तदीया इति तेपु पतति ॥ २४ ॥ ननु पुरोहितविषयमेतत् 'गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च' इति वाक्यात् । साधारणश्य ग्राह्यणस्तं तादृशः कथं दुःखी जात इति चेत् तत्राह हिंसाविहारमिति । हिंसाविहारं नृपतिं दुःशीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः ॥ २५ ॥ राज्ञो महान् त्रिदोषः सर्वानेव व्यामोति राज्यस्थितान् । निपिद्धस कर्ता विहित स्साकर्ता दुष्टपोपकश्चेति दोपत्रय कमेणाह । हिंसायामेव विहारो यस्य । दुष्टं शीलं यस्य । न जितानीन्द्रियाणि येनेति तादृशं नृपति भजन्यः प्रजाः क्रमेण तत्तदोष प्राप्नुवन्ति । आदाववसादं हिंसाफलम् । मृतप्राया भवन्तीत्यर्थः । दुःशीलत्वात् धर्माभावाद दरिद्रा भवन्ति । ततः शत्रुजयाभावान्नित्यदुःखिताः । एवमुपदेशार्थमुक्त्वा बालक गृहीत्वा गच्छति ॥ २५॥ एवमेकवारकथामुत्त्वा पर्यायान्तरेष्वतिदिशति एवं द्वितीयमिति । एवं द्वितीयं विप्रर्पिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विस्मृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २६॥ तृतीयमप्येवमेव । बालकमानीयैव वदति । ततो लोकानां प्रतीतिर्जातेति पश्चात् लक्ष्यते । द्वारकायां भगवान्मुख्यः स तूष्णीं तिष्ठति । तत्रत्याः सर्व एव तूष्णीं तिष्ठन्ति ! प्रवृत्तस्य तथेति ब्रह्मणः कार्यम् । तथानापि भगवता नीयन्त इति तूष्णींमावः ॥ २६ ॥ ततो भिगम्वभावः जीवभावमेवापन्न इति द्वारकायामपि गतो लौकिक्युझ्या विट्पतिरहमिति साभिमानः किंचिदुवाचेत्याह तामर्जुन इति । तामर्जुन उपश्रुत्य कहिचित्केशवान्तिके। परेते.नवमे याले ब्राह्मणं समभापत ॥ २७ ।। भीविहारापारमनधीयतलेराः । एवं द्वितीयमित्यत्र तृतीयं त्यिति । तत्र तुशन्देन पूर्वव्युदाससूचनादिति भावः। .

·, श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। केशवान्तिक एवोपविश्य । उपश्रुत्य ब्राह्मणं समभापंतेति संबन्धः। मगवान् भक्तार्थमेव सर्व करोतीति ज्ञापयितुं तत्र विलम्घाभावाय परेते नवमे याल इत्युक्तम् । गुणानां कार्ये जाते अहंकारदेवता असहमाना तथा प्रोवाच । दशैव पुत्रा मर्यादायामेकस्याम् 'दशास्यां पुत्रानाधेहि' इति श्रुतेः । अत एक एवावशिष्यते । अतो विलम्यमकृत्वा ब्राह्मणं समभापत ॥ २७ ॥ अर्जुनो ह्येवं मन्यते मृत्युरेनं नयतीति । स मृत्यु ह्मणक्षत्रिययोर्मित्रं तदुप- पादितम् 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इत्यत्र तुल्य. व्यसनत्वान्मित्रत्वम् । तत्रोभौ खधर्मपरी मृग्येते न तु जातिमात्रपराविति तदाह किंखिद्रास्त्वनिवास इति । किंस्विद्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धरः । राजन्यवन्धवो ह्येते ब्राह्मणाः सत्रमासते ॥ २८॥ त्वं यत्र निवससि तत्र कश्चिद्धनुर्धरो राजन्यः किं नास्ति । ननु सन्त्येव पहवः सर्व एवैते सभायां स्थितास्तत्राह राजन्यवन्धवो खेते इति । एते नोत्तमाः क्षत्रियाः एतेषां पूर्वजाः परं राजन्याः स्थिता इत्यर्थः । ननु ब्राह्मणानामेवं दोषः कुतो न भवतीत्याकाङ्क्षायामाह ब्राह्मणास्तु सत्रमासत एव ॥ २८ ॥ अतः अलौकिकदोपेण न बालकानां मरणं किंतु क्षत्रियाणामेव दोपेणेत्याह धनदारात्मजापृक्ता इति । धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः । ते वै राजन्यवेपेण नटा जीवन्त्यसुंभराः ॥ २९॥ धनदारात्मजैः सर्वधा अपेक्षितैः अपृक्ता रहिता । एकाकिन इत्यर्थः । यत्र ब्राह्मणाः एवं दुःखं प्राप्नुवन्ति । ते वै निश्चयेन राजन्या नटा एव । राजन्यवेपं कृला लोकेम्योऽन्नं प्राप्य जीवन्तीत्यमुंभराः ॥ २९ ॥ मासणश्चेद्रक्षितो भवेत सोऽन्यं रक्षयेन त्वात्मानं स पालयितुं शक्तः । तथा सति क्षत्रियनिर्माण व्यर्थ स्यात् । अतो बन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षतः' 'तत्राणा- याजचास्मान्' इति च तस्मादवश्यमन्त्र क्षत्रियेण रक्षा कर्तव्या । अतोऽहं करिष्यामी- अहं प्रजांचां भगवत्रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मपः ॥ ३०॥ वां स्त्रीपुरुषयोः तस्मिन् रक्षिते उभयोरुपकार इति । तस्यादयावत्त्वं सूचयितु- श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः । तामर्जुन इत्यत्र भगवतस्तावत्सहने हेतुमाहुः भगवानिति । निर्गुणकार्यमेव करोतीति नवमे परेते न विलम्यः इत्यर्थः । २. सुबो. साह अहमिति ।

·, १५४ श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.२८-३४ माह दीनयोरिति । ननु त्वद्वाक्ये को विश्वास इति चेत् तंत्राह अनिस्तीर्णप्रतिज्ञ इति । नन्वग्निप्रवेशे किं साद् चालकस्तु न जीविष्यत्येवेत्याशयेनाह हतकल्मप इति । तदा तस्स पापं न भवति, क्षत्रियदेहस्य परित्यागात् ॥३०॥ तदा प्राह्मणस्तमुपदिशति, अझं मत्वा मित्रत्वात् संकर्षणो वासुदेव इति । ब्राह्मण उवाच-संकर्पणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः। अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शकुवन्ति यत् ॥ ३१ ॥ चतुर्मूर्ति भगवन्तं सर्वथा' स्वभावतोऽपि रक्षकं निर्दिशति 'संकर्षण इति । धन्विनां वर इति लौकिकमपि सामर्थ्य सूचितम् । पूर्वयोस्तु' सामर्थ्य दृष्टचरम् । अनिरुद्धस्त्वप्रतिरथः, न केनापि रुद्ध इति सार्थकता तस्य निरूपिता । एवं मिलिता अपि अस्मत्पुत्रं त्रातुं न शक्नुवन्ति । यस्मात्कारणादस्ति किंचित्कारणं येन तेऽपि न शक्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ तावता किमित्यत आह तत्कंथमिति । तत्कथं नु भवान्कर्म दुष्करं जगदीश्वरैः। चिकीर्पसि त्वं बालिश्यात्तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३२ ॥ एते जगदीश्वराः भगवदवतारत्वात् । असाध्यं बाल एव वदतीति त्वं बालिशः। अंतस्तव वाक्यं न श्रद्दध्महे ॥ ३२॥ अर्जुनस्त्वेवं मन्यते । चतुमूर्तिभगवान् प्रतिनियतकार्यकर्ता । तदंशोऽपि तत्रैव निविशते । यस्तु तदनंशोऽपि भूत्वा विशेषकार्यार्थ उत्पन्नः सं एवं कर्तुं शनोतीति । अतो निषेधति नाहं संकर्षण इति । अर्जुन उवाच -नाहं संकर्षणो ब्रह्मन्न कृष्णः कार्षिणरेव चा । अहं चा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनुः ॥ ३३ ॥ जगदीश्वरत्वमप्रयोजक प्रतिनियतकार्यकर्तृत्वस्य प्रतिवन्धकत्वात् । काणिः प्रथुम येत्यनिरुद्ध अनादरः स्वस्यानिरुद्धांशाद्वा न साक्षानिषेधं करोति । अन्यथा अन्तः वादी स्यात् । अहं वै निश्चयेन अर्जुनः । येन गावः प्रत्यानीताः मम चासाधारणं साधनं कार्य चेत्याह गाण्डीवं यस्य वै धनुरिति साधनोको निरूपितः ॥ ३३ ।। मायमंस्था मम ब्रह्मवीर्य त्र्यम्बकतोपणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेप्ये ते प्रजां प्रभुः ॥ ३४ ॥ श्रीपिलेशरायारमधीयानुभकृतलेयः । अहमित्यत्र तस्येति । दीनयोः कार्याकरणादग्रसेनस्सादयावत्त्वमित्यर्थः । नाई संकर्पण इत्यस्याभासे तदनंशोपीति संकर्षणादिवत्तसंततायप्रविष्टोप्पई विशेषकार्यार्थमुत्पत्नस्यात् कर्तुं शक्त इत्यर्थः । ..

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
त्र्यम्बकतोपणमिति कार्योत्कर्षः । स हि मृत्युंजयः नह्यन्येन मृत्युजेतुं शक्यः ।
सोऽपि चेन्मवीर्येण तुष्यति तदा मम मृत्युजये कः संदेह इति भावः । यदि मृत्युः
प्रार्थितम्वेदास्यति तदान काचिचिन्ता । यदि वा कलहं करिष्यति तयापि प्रधने
मृत्यु विजित्य ते प्रजां आनेप्ये यतोऽहं प्रभुः॥ ३४ ॥
एवं सोपपत्त्या निरूपणे ब्राह्मणस्य विश्वासो जात इत्याह एवं विश्रम्भित इति ।
एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परंतप ।
जगाम खगृहं प्रीतः पार्थवीर्य निशामयन् ॥ ३५॥
एवं विश्रम्भो विश्वासः यतोऽयं विप्रः 'विप्राः पश्चिमबुद्धयः' इति । परंतपेति
विश्वासार्थ संबोधनम् । फाल्गुनपदं लोके विद्युन्निवारकत्वेन प्रसिद्धमिति तद्वाच्यः कथं
मृत्यु न निवारयेदिति विश्वासः । ततो ग्राममध्ये सर्वत्र पार्थवीर्य श्रावयन् खगृहं
गतः ॥ ३५॥
ततो वर्षपर्यन्तं प्रीतः स्थितः । ततो यजातं तदाह प्रसूतिकाल आसन्न इति ।
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः।
पाहि पाहि प्रजा मृत्योरित्याहार्जुनमातुरः ॥ ३६॥
द्विजसत्तमो महान् अन्यथा शापं दद्यात् । मृत्योः सकाशात्प्रजा पाहि ।
आतुर इति शरीरेऽपि दैन्यं प्रतिभातीत्युक्तम् ॥ ३६ ॥
ततोऽर्जुनस्य रक्षाप्रकारमाह स उपस्पृश्येति ।
स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
दिव्यास्त्राणि च संस्मृत्य सज्ज गाण्डीवमाददे ॥ ३७॥
अर्जुनो महादेववलेन सर्व करिष्यामीति सर्वदेवाविष्टस्तथा करोति । उपस्पर्शनम्
देवतासान्निध्यार्थम् । शुच्यम्भइति मत्रपूतम् । देवताप्रार्थनार्थ नमस्कारः । दिव्यास्त्राणां
सर्वेषां संस्मरणं सर्वत्र सर्वसंबन्धार्थम् । सजं आरूढप्रत्यञ्चं गाण्डीवमादद इति
तस्स दृष्टसामग्री निरूपिता ॥ ३७॥
न्यरुणसूतिकागारं शरैर्नानानयोजितः।
तिर्यगूमधः पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३८॥.
नानानयोजितैः शरैरिति देवतान्तराप्रवेशाय । ततः सर्वतः शरपञ्जरं
चकार ॥ ३८॥
'ततः कुमारः संजातो विप्रपन्या रुदन्मुहुः ।
सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ॥३१॥

·-१५४ श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.२८-३४ माह दीनयोरिति । ननु त्वद्वाक्ये को विश्वास इति चेत् तंत्राह अनिस्तीर्णप्रतिज्ञ इति । नन्वनिप्रवेशे किं स्याद् वालकस्तु न जीविष्यत्येवेत्याशयेनाह हतकल्मष इति । तदा तस्य पापं न भवति, क्षत्रियदेहस्य परित्यागात् ॥ ३०॥ तदा प्रापणस्तमुपदिशति, अज्ञं मत्वा मित्रत्वात् संकर्षणो वासुदेव इति । ब्राह्मण उवाच-संकर्पणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः। अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३१॥ चतुर्मूर्ति भगवन्तं सर्वथा' स्वभावतोऽपि रक्षक निर्दिशति संकर्षण इति । धन्विनां वर इति लौकिकमपि सामर्थ्य सूचितम् । पूर्वयोस्तु सामर्थ्य दृष्टचरम् । अनिरुद्धस्त्वप्रतिरथः, न केनापि रुद्ध इति सार्थकता तस्य निरूपिता । एनं मिलिता अपि अस्मत्पुत्रं त्रातुं न शक्नुवन्ति । यस्मात्कारणादस्ति किंचित्कारणं येन तेऽपि न शकुवन्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ तावता किमित्यत आह तत्कथमिति । तत्कथं नु भवान्कर्म दुष्करं जगदीश्वरैः। चिकीर्पसि त्वं बालिश्यात्तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३२॥ एते जगदीश्वराः भगवदवतारस्वात् । असाध्यं वाल एव वदतीति त्वं पालिशः। अतस्तव वाक्यं न श्रद्दध्महे ॥ ३२॥ अर्जुनस्त्वेवं मन्यते । चतुमूर्तिभंगवान् प्रतिनियतकार्यकर्ता । तदंशोऽपि तत्रैव निविशते । यस्तु तदनंशोऽपि भूत्वा विशेषकार्यार्थ उत्पन्नः सं एवं कर्तुं शमोतीति । गतो निषेधति नाहं संकर्षण इति । अर्जुन उवाच-नाहं संकर्षणो ब्रह्मन्न कृष्णः कार्षिणरेव वा। अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य चै धनुः ॥ ३३॥ जगदीश्वरत्वमप्रयोजकं प्रतिनियतकार्यकर्तृत्वस्य प्रतिबन्धकत्वात् । फाणिः प्रद्युमः, वेत्यनिरुद्ध अनादरः स्वस्यानिरुद्धांशाद्वान साक्षान्निषेधं करोति । अन्यथा अनृतः वादी स्यात् । अहं वै निश्चयेन अर्जुनः । येन गावः प्रत्यानीताः मम चासाधारणं साधनं कार्य चेत्याह गाण्डीवं यस्य वै धनुरिति साधनोत्को निरूपितः ॥ ३३ ॥ मावमंस्था मम ब्रान्चीयं त्र्यम्बकतोपणम् । मृत्यु विजिस्य प्रधने आनेप्ये ते प्रजां प्रभुः ॥ ३४ ॥ धीविदेशारापारमगधीपमहतदेखा। आमित्यत्र तस्यति । दीनयोः कार्याकरणादुमसेनसादयायत्त्वमित्यर्थः । नार संफर्पण इत्यस्सामासे तदनंशोपीति संकर्षणादिवतसंततापप्रवियोप्य रिशेपकाथिमुपास्यात् फर्नु आफ इत्पर्यः ।। .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। त्र्यम्बकतोपणमिति कार्योत्कर्षः । स हि मृत्युंजयः नद्यन्येन मृत्युर्जेतुं शक्यः । सोऽपि चेन्मवीर्येण तुष्यति तदा मम मृत्युजये कः संदेह इति भावः । यदि मृत्युः प्रार्थितवेदास्यति तदा न काचिचिन्ता । यदि वा कलहं करिष्यति तथापि प्रधने मृत्युं विजित्य ते प्रजां आनेष्ये यतोऽहं प्रभुः ॥ ३४ ॥ एवं सोपपत्त्या निरूपणे ब्राह्मणस्य विश्वासो जात इत्याह एवं विश्रम्भित इति । .एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परंतप । जगाम स्वगृहं प्रीतः पार्थवीर्य निशामयन् ॥ ३५॥. एवं विश्रम्भो विश्वासः यतोऽयं विप्रः 'विप्राः पश्चिमवुद्धयः' इति । परंतपेति विश्वासार्थ संबोधनम् । फाल्गुनपदं लोके विद्युन्निवारकत्वेन प्रसिद्धमिति तद्वाच्यः कथं मृत्यु न निवारयेदिति विश्वासः । ततो ग्राममध्ये सर्वत्र पार्थवीर्य श्रावयन् खगृहं गतः ॥ ३५॥ ततो वर्षपर्यन्तं प्रीतः स्थितः । ततो यजातं तदाह प्रसूतिकाल आसन्न इति । प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः । पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुरः॥३६॥ द्विजसत्तमो महान् अन्यथा शापं दद्यात् । मृत्योः सकाशात्मजां पाहि । आतुर इति शरीरेऽपि दैन्यं प्रतिभातीत्युक्तम् ।। ३६ ॥ ततोऽर्जुनस्य रक्षाप्रकारमाह स उपस्पृश्येति । स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । दिव्यास्त्राणि च संस्मृत्य सजं गाण्डीवमाददे ॥ ३७॥ अर्जुनो महादेववलेन सर्वं करिष्यामीति सर्वदेवाविष्टस्तथा करोति । उपस्पर्शनम देवतासान्निध्यार्थम् । शुच्यम्भ इति मत्रपूतम् । देवताप्रार्थनार्थ नमस्कारः। दिव्यास्त्राणां सर्वेषां संस्मरणं सर्वत्र सर्वसंवन्धार्थम् । सजं आरूढप्रत्यञ्चं गाण्डीवमादद इति तस्स दृष्टसामग्री निरूपिता ॥ ३७॥ न्यरुणसूतिकागारं शरैर्नानानयोजितः। तिर्यगूर्ध्वमधः पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३८ ॥. नानास्त्रयोजितैः शरैरिति देयतान्तराप्रवेशाय । ततः सर्वतः शरपक्ष चकार ॥ ३८॥ ततः कुमारः संजातो विप्रपन्या रुदन्मुहः । सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ।। ३९ ॥

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४० श्लो.३५-४३ ततः पञ्जरमध्य एव कुमारः संजातः । विप्रपन्याः सकाशाद् भूमिस्पर्शा- भावात् । कठिनमार्गेण गच्छामीति सद्योऽदर्शनमापेदें । सशरीर एव आकाशमार्गेण गतः । आकाशं भित्त्वा कालं मायां च भगवत्स्थाने गत्वा भगवता सह लोकालोकात्परभागे आविर्भूत इत्यर्थः ॥ ३९॥ तदाह विप्रो विजयं विनिन्दकृष्णसंनिधौ । मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीवकत्थनम् ॥ ४०॥ तदा भार्यया वृत्तान्ते कथिते भगवत्सन्निधाने समागत्य अर्जुनं विशेपेण निन्दन क्षोभजनकं वाक्यमाह, सार्धाभ्यां निन्दति । अर्जुनो निर्दुष्टः अहमेव भ्रान्तः । तत्कथ- मित्याकाङ्क्षायामाह मौढ्यं पश्यत ममैव । योऽहं क्लीवस्य कत्थनं श्रद्दधे । यदि तस्मिन् शौर्यसंभावनापि स्यात् तर्हि तत्र क्लीवत्वं न भवेत् ॥ ४०॥ यदक्लीवानागप्यसाध्यं तत् क्लीयः कथं कुर्यादित्साह न प्रद्युम्न इति । न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः । यस्य शेकुः परित्रातुं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः॥४१॥ यदि धनदानेन पुत्रा रक्षितुं शक्याः स्युः तर्हि प्रद्युम्नः पालयेत्, यदि घलेन तदानिरुद्धः, यदि रत्युत्पादनेन तदा रामः, यदि सृष्टिप्रलयाभ्यां तदा केशवः । एतेषां पुरे वासात् शक्तौ सत्यां पालनमावश्यकं यदेतैरप्यशक्यं परिपालनं तेन ज्ञायते कश्चिदन्य एवोपायोऽस्तीति तथा सति कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः । धर्मेण चेद्रक्षा तर्हि मयैव रक्षितः स्यादिति चत्वारो गणिताः ॥४१॥ धिगर्जुनं मृपावादं धिगात्मश्लाधिनो धनुः। दैचोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीपति दुर्मतिः॥४२॥ एवं साधनपञ्चकरहितोऽपि अर्जुनः यद्रक्षार्थमुक्तवान् तेन अर्जुनं धिक् । यतो मृपा वदति । तस्य धनुरपि धिक्, ज्वाल्यताम् । ननु धनुपः कोऽपराध इति चेत् तत्राह आत्मश्लाघिन इति । य आत्मानं वृथैव श्लापते । ननु शूराः प्रतिजानते । ततः कदाचित्प्रतिज्ञा पूरिता भवति कदाचिन्न नैतावता प्रतिज्ञाकर्तुर्दोष इति चेत् तत्राह देवोपसृष्टमिति । आनिनीपति आनेतुमिच्छति । संदिग्धेऽर्थे प्रतिज्ञा युक्ता न तु निश्चित इति भावः । एवमपि प्रतिज्ञां कुर्वन् दुर्मतिः ॥ ४२ ॥ ततो यजातं तदाह एवं शपतीति । एवं शपति विप्रो विद्यामास्थाय फाल्गुनः। ययौ संयमिनीमाशु यत्रास्ते भगवान्यमः ॥ ४३ ।। विद्यामास्थाय देवानां विधामैच्छिकगतिप्रदाम् । ततः फाल्गुनः भति- श्रीपिटारायारममधीपालमपाटेरः । ततः कुमार इत्यत्र भूमीति फठिनमार्गेण गच्छामीति हेतोः भूमि. स्पर्शाभायादित्यन्वयः । भूमिसर्श तथा सामध्यं न तिष्ठेदिति भावः ।

·'१५७ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेवा । निर्भयः संयमिनी यमस्य पुरी ययौ, संयमिनी यातनाभूमिरूपा यमराजधानी च भवति । तत्र द्वारकायां ब्राह्मणगृहे उत्पन्नः यातनास्थाने न गमिष्यतीति निश्चित्य यत्रास्ते भगवान् यम इत्युक्तम् ॥ ४३ ॥ विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात्पुरीम् । आग्नेयी नैती सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः ॥ ४४ ॥ ततस्तत्राप्यदृष्ट्वा पूर्वादिक्रमेण दश दिशः अन्विष्टाः । सौम्या उत्तरा दिक् । रसातलं अधः । नाकपृष्ठमुपरि । अन्यानि गन्धर्वादीनां स्थानानि । तस्य सर्वत्र निर्भयतया गमने हेतुः उदायुध इति ॥ ४४ ॥ ततः किं कृतवानित्याकालायामाह तत इति । ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुतः । अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता ॥ ४५ ॥ न लब्धो द्विजसुतो येन । अत एव न निस्तीर्ण प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञा यत्र । ततो द्वितीयां प्रतिज्ञा कर्तुमुद्यतः अग्निं विविक्षुः। तामपि प्रतिज्ञा कर्तुं न शेके इत्याह कृष्णेन प्रत्युक्त इति अग्निप्रवेश प्रतिषेधता प्रत्युक्तः प्रतिकूलतया उक्तः ॥४५॥ तदैव भगवद्वचनमाह दर्शये द्विजसूनूनिति । दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञामात्मनः कृथाः। ये ते नः कीति विपुलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति ॥ ४६॥ ब्राह्मणपुत्रांस्तुभ्यं दर्शयामीति ततो हेतोः आत्मनः स्वस्यावज्ञां मा कृथाः । अपकीर्तिशतया तब मरणम् । तन्मृते अधिकाप्यपकीर्तिर्भविष्यति । मदुक्तप्रकारेण चेजीविष्यसि तद्देतेनं जीवनेन ते कीर्ति विपुलामपि मनुष्याः स्थापयिष्यन्ती- त्यर्थः । मनुष्या हि दृष्टपराः न परमार्थ जानन्ति । अतः पुत्रानयनं दृष्ट्वा कीर्तिमेव वक्ष्यन्तीत्यर्थः ॥ ४६॥ इति संभाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वरः। दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीची दिशमाविशत् ।। ४७॥ एवमुक्त्वा भगवानप्रतिहतः सर्वज्ञस्तनैव सह स्वस्य गरुडध्वजं रथं दिव्यं आधिदैविकरूपं स्वभावतो वा अलौकिकं पश्चिमां दिशमभिप्रस्थितः ॥४७॥ श्रीविटलेशरायारामजनीयष्ठभकृतलेखः। दर्शये इत्यत्रावज्ञ इति लोटो मध्यमपुरुपः । पृच्छां करोति पृच्छति ततो लि पृच्छक इति रूपं मनोरमायां साधितम् । तथाऽवज्ञां करोति अवज्ञतीति नामधातुर्तेयः 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इत्यत्र प्रभृतिग्रहणेनादादेरप्याकृतिगणत्वसूचनात्सिद्धं व्यत्ययाहा । इति संभाप्येत्यत्र रथमिति आस्थायेति मूलवासनयान्वयः ।

·१५८ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.४४-५१ ततो वहुदूरे गत इत्याह सप्तद्वीपानिति । सप्तद्वीपान्सप्तसिन्धून्सप्त सप्त गिरीनथ । लोकालोकं तथातीय विवेश सुमहत्तमः॥४८॥ जम्बूद्वीपादि सप्तद्वीपान् , लवणादीन् सप्तसमुद्रान् , प्रत्येक द्वीपेषु सप्त सप्त गिरीन् मर्यादापर्वतान् उलय । अथ सर्वान्ते सुवर्णभूम्यनन्तरं लोकालोकपर्वत- मप्यतीत्य तत्परभागे यत्तमः तत्प्रविष्टवान् ॥४८॥ तत्र तमसो माहात्म्यमाह तत्राचा इति । तत्राश्वाः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकाः। तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥४९॥ भगवतश्चत्वारोऽपि प्रसिद्धा अश्वास्तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुः। विश्वासार्थ संवोधनम् ।। ४९॥ तान्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णो महायोगेश्वरेश्वरः। सहस्रादित्यसंकाशं वचकं प्राहिणोत्पुरः ॥५०॥ तदा भगवान् अश्वानां तदगमनं दृष्ट्वा महायोगेश्वराणां ब्रह्मादीनामपि ईश्वरः समर्थः । सर्वथा गन्तव्यमेवेति निश्चित्य सहस्रादित्यसंकाशं स्खचक्र सुदर्शनमग्रे प्राहिणोत् ॥५०॥ ततस्तस्मिन्नन्धकारे सुदर्शनस्य गतिमाह तमः सुघोरमिति । तमः सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद्भरितरेण रोचिपा । मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमूः॥५१॥ सुघोरं तमः विदारयन् निर्विविश इति संवन्धः । तमसः स्पर्शोऽपि निराकरणार्य कठिन इति वक्तुं सुघोरत्वमुक्तं अतिभयानकमित्यर्थः । गहनमतिगम्भीरम् । महत्कृतम्, आलोकापेक्षयापि अधिकं परिमाणतो पलाच । आगमनप्रतिपधार्थ वा महत्कृतम् । नन्वेतादृशमन्धकार कयं दूरीकृत्य निर्विविशे तत्राह भूरितरेण रोचिपे- ति ततोऽप्यधिकेन तेजसा। ननु भूयान देशो वर्तत इति गमनेऽपि यावजन्म स्थाचतो प्यर्थः प्रयास इति चेत् तबाह मनोजवमिति । ननु गन्तव्यदेशः कस्मिन् मागे वर्तत इति सुदर्शनम्य ज्ञानामावात् तस्य कथमने तद्देशगगनमित्याशन दृष्टान्तमाह गुणच्युत इति । यथा दाशरथेः पाणः य देशमुद्दिश्य त्यज्यते तमेव देशं प्रामोति । अचेतनोऽपि चेतनवत् प्रेरणगतिसामात् रेसामानमपि नान्या गच्छति । तथा यदव भगवान् मुदर्शनं प्रक्षिप्तवान् तदा तदंशममुसमेव चिक्षेपेति यया शरः गुणाद्विमोकमेयापेक्षते तथा चक्रमपि एलादिमोफमेयापेक्षते इएदेशगमनार्य नान्यदित्यर्थः ॥ ५१ ।।

·'श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ततश्चक्रेणैव मार्गः कृत इति तेनैव मार्गेण रथो गत इत्याह द्वारेणेति । द्वारेण चकानुपथेन उत्तमः परं परंज्योतिरनन्तपारम् ।। समश्नुवान प्रसमीक्ष्य फाल्गुनःप्रताडिताक्षोऽपिदधेऽक्षिणी उभे॥५२॥ चक्रानुपथैन द्वारेण चक्रनिर्मितमार्गेणैव तादृशमपि तमः कर्म । परमुत्कृष्टं ज्योतिर्यस्य तादृशं सुदर्शनम् । परं ब्रह्म तेजोरूपमनन्तपारमित्युभयविशेषणम् । तमस्तेजश्च उभयं सम्यगनुवानं अग्रपश्चाद्भावेन तमसा तेजसा च व्याप्तं रथं दृष्ट्वा फाल्गुनः विद्युन्निवारकोऽपि प्रकण ताडिताक्षो जातः । विद्युता प्रतिहताक्ष इव भीतो जात इत्यर्थः । अगाधे मार्गे गच्छन् अग्रे पश्चाच स्थदर्शनार्थं चंञ्चलदृष्टिः । उभयोस्तुल्यत्वं दृष्ट्वा महान्धकारे विद्युद्दवि भयाद् अक्षिणी अपिदधे मुद्रितवान् । अनेनार्जुनस्य ज्ञानगमने शङ्कापि परिहता ॥ ५२ ॥ ततो भगवदिच्छया ब्रह्माण्डमतिक्रम्य आवरणे जले रथः प्रविष्ट इत्याह ततः प्रविष्टौ इति । ततः प्रविष्टौ सलिलं नभस्वता पलीयसैजट्टहदूर्मिभीषणम् । तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥५३॥ तदा जलमध्ये रथे प्रविष्टे रथस्थावपि जले प्रविष्टौ । तत्सलिलं वर्णयति चलीयसा नभखता एजदिति । महावायुना कम्पमानम् । अत एव वृहदूर्मिभिः स्थूलतरहैः विशेपेण भीपणं भयानकम् । अनेन अर्जुनस्य मनसाप्यगम्यो देश इति सूचितम् । एतादृशजलमध्ये एक गृहमस्ति तत्प्रविष्टाविति वक्तुं तगृहंवर्णयति तत्रा द्भुतं वै भवनमिति । द्युमत्तममतितेजोयुक्त खतेजसैव प्रकाशमानम् । सूर्यादीनां प्रकाशकानामभावात् । भ्राजन्तो ये मणिस्तम्भास्तेपां सहस्रेण शोभितम् । अनेनैव सर्वोत्को भवनस्य वर्णितः ॥ ५३॥ तन्मध्ये एकं शेष दृष्टवानित्साह तस्मिन्महाभीममिति । तमिन्महाभीममनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिधुभिः। विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्यणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम्॥५४॥ सलिलं प्रविष्टौ गृहमपि प्रविष्टौ । ततो भगवान् कृष्णः तस्मिन्महाभीम मनन्तं ददर्श । तमोगसुखासनं भगवन्तमपि ददर्शति संवन्धः। सर्वमर्जुनस्य भयो- पादनार्थ आश्चर्यरसोत्पादनार्थं च वर्णनम् । महाभीममतिभयानकं सर्पविशेष अद्धतं. श्रीविट्ठलेशरायारमजीवल्लमकृतलेखः। द्वारेणेत्यत्र अनेनेति अक्ष्णोरपि मुद्रणकथनेनार्जुनस्य भगवन्तं विना तत्स्थान ज्ञानं तन गमनं च शङ्कितमपि न भवतीत्यर्थः । . तस्मिन् महाभीममित्यत्र अन्यथेति कान्यभावे तमसा दर्शनमेव न भवेत्ः .. तदा भयमपि न भवेदित्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४०श्लो.५२-५५ कदाप्यदृष्टपूर्वम् । एवं स्वरूपभूतं गुणत्रयमुक्त्वा विशेषतो वर्णयति सहस्रसङ्ख्यायुक्तेषु मूर्द्धसु यानि रत्नानि तानि मूर्धन्यानि फणानां संवन्धिनो मणयः फणामणयः फणाशब्द आकारान्तः मूर्धन्यानां फणामणीनां द्युभिः कान्तिभिः कृत्वा विशेषेण भ्राजमानम् । अन्यथा तस्य दर्शनेन तथा भयं न भवेदिति दर्शनोपाय उक्तः । यदर्थमेतदुक्तं तदाह द्विगुणानीक्षणानि सहस्रद्वयमितानि चक्षुपि तेन उल्थणमतिकरम् । तादृशस्यापि महत्त्वमाह सिताचलाभमिति । सिताचलः श्वेतपर्वतः कैलासो वा हिमालयो वा। तत्सदृशम् । शितिनीलवर्णः कण्ठो जिह्वा च यस्य । नीलकण्ठो नीलजिम्वेत्यर्थः । महादेवस्य तदाधिदैविक रूपम् । तेन जिह्वायां मृत्युः कण्ठे कालकूट इति उभयोनील रूपं वर्णितम् ।। ५४॥ ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुपोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्वुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवकं रुचिरायतेक्षणम् ॥५५॥ एतादृशे अतिभयानके सर्पशरीरे सुखासीनं भगवन्तं ददर्श । ननु स4 स्थितः कथं सुखेन तिष्ठतीत्याह विभुमिति । लोकानामेव स भयानकः न तु तस्यापि नियामक- सेत्यर्थः । किंच । महानुभावम् , महाननुभावो यस्येति ।. तादृशोऽपि क्रूरः भग वस्थित्या भगवदनुभावेन अतिऋजुरित्यर्थः । तत्र स्थितं भगवन्तं वर्णयति पुरुषोत्तमो. सममित्यादिभिः। पुरुषोत्तमा ये सर्वपुरुपेष्वतिसुन्दराः सर्वलक्षणसंपन्नाः तेभ्योऽप्युत्तमः । सौन्दर्यमुक्त्वा रूपमाह सान्द्राम्बुदाभमिति । अतिनिविडो योयमम्वुद्ः तद्वत् आभा कान्तिर्यस्येति नीलमेघश्यामम् । इदं भगवतः सहज रूपमिति । सत्त्वगुणेन वा, पर्यवसानेग वा, इन्द्रियाणां दर्शनसामर्थ्याभावेन वा, शृङ्गारण वा, कामेने वा, आनन्द खभावेन वा, भगवद्रुच्या वा, लक्ष्मीच्या वा, तादृशस्यैव सहजखेन वा नीलरूपो मग. वानिति ज्ञातव्यम् । सुष्टु पिशङ्गं पीतवर्ण वासो यस्य । एवं रूपवस्त्रयोः परब्रह्मशब्द- ममता निरूपिता। एवं प्रमेयप्रमाणे निरूप्य साधनं भक्तिं निरूपयति प्रसन्नं वक्र यस्य । ज्ञानविज्ञाने साधनान्तरं निरूपयति रुचिरे आयते ईक्षणे यस्येति ॥ ५५॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेखः । सान्द्राम्दाभमित्यत्र सत्त्वेत्यादि । सत्त्वस्य नीलत्वात्तस्याधारत्वेन ग्रहणे भगवत्सपि नीलत्वं प्रतिफलतीति । पर्यवसानं कालस्तथा च कलेनलित्वात् तदा भगवतोषि नीलं रूपमिति 'चक्षुः रूपवद्व्यं गृहत् तदमावे दूरं गतं सन्नीलमिव पश्यति'इति शृङ्गाररसस्स नीलरूपं तदात्मकत्वाद्भगवतोपि तथेति । कामभावो नील इति आनन्दः स्वभावत एव नीलः, अतः पूर्णानन्दो भगवानपि नीलः इति भगवतस्तादृशमेव रूपं रोचते, अत एव 'रूपं नीलं रसो नवनीतस्य' इत्यायुक्तमिति लक्ष्म्या विधुनिमायाः स्खयोग्यं तादृशमेव रूपं रोचते इति नीलं रूपं भगवतः सहजमेव नानोपपचिमग्या इति । एयमिति रूपस नीलत्येन वनस्सापि पीतत्वेन घेत्यर्थः । 'आकाशशरीरं मम',. 'यामपन्दोमयं पीतम्' इति याक्याम्यामिति मावः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १६१ "एवं सर्वसाधनसहितं भगवन्तं निरूप्य फलत्वाय प्रथमतो पहिःशोभामाह महा- मणिबातेति । : : महामणिवातकिरीटकुण्डलप्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । ; प्रलम्बचावष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्म वनमालया वृतम् ॥५६॥ महामणीनां समूहः येषु, तादृशाः किरीटकुण्डलमुकुटादयः तेषां प्रभाभिः परितः क्षिप्ताः सहस्रं कुन्तला यस । कुन्तलानां मध्ये रत्नानां तेजःप्रवेशान् नील- मणिखचितपदकवद भगवतः उपरिभागो वर्णितः । मध्यभागं वर्णयति प्रकर्पण लम्याः चारव अष्टौ भुजा यस्य । जानुपर्यन्तं लम्बाः तादृशा अपि न केनाप्यंशेन विकृताः ये भगवतः अष्टौ गुणाः अणिमादिप्रकृतिरूपाः तेषां मूलभूता ये योगाः क्रियाशक्तिरूपाः तेपामाधारभूता भगवतो वाहवः । कौस्तुभसहितः कण्ठभागः श्रीवत्स एव लक्ष्म चिन्हें यस्य । वनमालया,च वृत इति जीवमायाकीर्तय उक्ताः भगवदवलम्बाः ॥५६॥ एवं भगवत्स्वरूपमुक्त्वा एकाकी कदाचिद्भगवांस्तत्र तिष्ठतीति शङ्कां वारयितुं सुनन्दादीन् पार्षदप्रवरान् वर्णयति सुनन्दनन्दप्रमुखैरिति । सुनन्दनन्दप्रमुखैः खपार्पदैश्वक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधैः। पुष्ट्या श्रिया कीर्यजयाखिलर्द्धिभिर्निपेव्यमाणं परमेष्ठिनों पतिम् ॥५॥ स्वपार्पदैरनिरुद्धसेवकैः । एतैर्निपेव्यमाणमिति संवन्धः । मूर्तिधराश्चक्रादयः आधिदैविकाः । चक्रं शङ्खस्तथा खड्गश्चर्म शाझं गदा तथा । पाणः पमं तथान्यानि मुशलाद्यायुधानि हि । मूर्तिमन्ति हरेः पार्थे तिष्ठन्ति परितः सदा । निजायुधान्यनिरुद्धायुधानि । ततः पुष्ट्यादि शक्तयः चतस्रोऽनिरुद्धस्य वर्ण्यन्ते । पुष्टिः श्रीः कीर्तिः अजा प्रकृतिरिति । अखिलाश्च ऋद्धयः। धनधान्यादिसंपत्तीना- माधिदैविकरूपाणि । तैः सवेरेव निपेव्यमाणम् । एतावतापि साधारणमेवैश्वर्य- मायातीति असाधारणब्रह्माण्डकोट्यैश्वर्याधमाह परमेष्ठिनां पतिमिति । एकैकस ब्रह्माण्डस्यैकैकः परमेष्ठी तादृशानां सहस्राणां पतिः ॥ ५७ ॥ ताशं खांशस्य मूलभूतं दृष्ट्वा भगवता लोकशिक्षार्थं यत्कृतं तदाह ववन्द इति । ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वसः। तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभुर्यद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा ॥८॥ आत्मानमेव भगवान् कृष्णो ववन्दे । ननु मूर्तिभेदस्य प्रत्यक्षतो दर्शनात् कथ- श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः। ... .. धवन्द इत्यस्यामासे खांशस्येति कृष्णे आविष्टस्य नारायणस्य मूलभूतमनिरुद्ध- मित्यर्थः । २१ मुयो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४०श्लो.५६-६० मात्मत्वमत आह अनन्तमिति । अनन्तमूर्तिभंगवानेक इत्यर्थः । तर्हि खण्डशोऽन- न्तता स्यादत आह अच्युत इति । स्वरूपाकेनापि प्रकारेण न च्युतः । जिष्णुरर्जुनश्च । भगवद्दर्शनेन जातसाध्वसः ववन्द इति संवन्धः । चकारात्तस्यापि भगवानात्मा । ततो भगवाननिरुद्धः किंचिदुक्तवानित्याह तावाहेति । भूमा अनिरुद्धः 'यो वै वाचो भूमा तं न्यर्बुदम्' इत्यत्र वाक् संवन्धिनं भूमानमुद्दिश्य न्यर्बुदत्वं विधीयते । अनिरुद्धो हि मानसः पुरुष इति । शब्दात्मकत्वं तस्य सिद्धमिति अनिरुद्धस्य भूमत्वमिति । पर- मेष्ठिनां प्रभुरिति । ब्रह्माण्डे समागच्छति तं प्रति तस्याज्ञा चलतीति . पुत्राणां नयने निर्भयतया तथा कथने च हेतुरुक्तः । बद्धाञ्जली कृष्णाजुनौ अर्जुनं वश्चयितुं भगवान- पि तथा नाट्यं करोति । अत एव कृष्णो भूमा च सर्वथैक इति अर्जुनाहंकारभङ्गार्थमेव निरोधमध्यपातात् प्रपञ्चविस्मृत्यर्थं तथा करोतीति सूचितम् । ऊर्जया गिरा लोकसिद्ध- वाण्यपेक्षयापि महत्या ॥ ५८॥ यथाकथंचित्किचित्कौतुकं वक्तव्यमिति किंचिदाह द्विजात्मजामी इति । द्विजात्मजामी युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनभरासुरान्हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५९॥ सन्धिरापः । अर्जुनं प्रति संवोधन वा अदीर्घदर्शित्वं ज्ञापयितुं व्यामुष्यायणत्वात् परंपरया व्यासात्मजत्वाच द्विजशब्दस्य ब्राह्मणपरत्वेऽपि न दोपः । युवयोर्दिक्षु: णेति प्रयोजनम् । तयोर्महत्त्वात्साक्षादाकर्पणं न संभवति, अतो द्विजात्मजा एवं मया समानीताः। ननु आवां को किमर्थं वा तव दिदृक्षा तत्राह द्विजधर्मगुप्तये अवतीणों मम कलारूपाविति । युवयोः स्वरूपं मम कलायां अवतारः । अतः स्नेहा- दिक्षा । कलावतारस्य प्रयोजनं द्विजधर्मगुप्तय इति । एको द्विजगुप्तये । अपरो धर्मगुप्तय इति । उभयमुभयन वा । अनिरुद्धस्य धर्मरक्षाप्रयोजनमिति । द्विजैः स्वभावत एव धर्मः कर्तव्यः । तत्रावयोः किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह भूमीररूपान् असुरान् हत्येति । भूयस्त्वरया इह इतं आगच्छतं, मे मम अन्ति समीपे । अनेनेदानी स्थितिर्निपिद्धा ॥ ५९॥ न केवलं धर्मरक्षैव कर्तच्या अपि तु धर्मः प्रवर्तनीय इत्याह पूर्णकामावपीति । पूर्णकामावपि युवां नरनारायणापी। धर्ममाचरतां स्थित्यै प्रापभी लोकसंग्रहम् ॥ ६० ॥ खतो धर्मप्रयोजनामावेऽपि करणावश्यकत्वाय पूर्णकामत्वम् । धर्मकरणसामर्थे निस्पृहत्वे च हेतुः नरनारायणायपी इति । नरनारायणत्वात्पूर्णकामत्वं ऋपित्वाद्धर्म- करणसामर्थ्यमिति । तथापि 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति प्रयोजनं वक्तव्य- मिति घेत्, तमाह । स्थित्य अनिरुद्धः पालक इति जगतः स्थित्यर्थ धर्मकरणम् । ननु ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । नारायणेनैव स्थितिः संपायत इति भूभारहरणार्थमेव समागतयोः आवयोः किं धर्मेणेत्यत आह लोकसंग्रहमिति ॥६०॥ ततो यजातं तदाह इत्यादिष्टाविति । इत्यादिष्टौ भगवता तो कृष्णौ परमेष्ठिना। ओमित्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६१ ॥ उमयोः कृष्णनामवं समानांशवाय । ननु भगवान् कथं भगवन्तमाज्ञापयति तबाह परमेष्ठिनेति । अयं भगवान् ब्रह्माण्डे रक्षार्थ प्रवृत्तः अतः खांशान् सर्वानेव तथा शोधयति । अतः स्वस्य रूपं तथैवेति मिति तदुक्तं स्वीकृत्य । भूमानं भगवन्तमा- नम्य यदर्थं गतौ तान् पालकानादाय ॥ ६१ ॥ न्यवर्ततां स्वकं धाम संप्रहृष्टी यथागतम् । विप्राय दतुः पुत्रान्यथारूपं यथा प्रभू ॥१२॥ स्वकं धाम द्वारकां न्यवर्ततां व्याघुट्य समागतौ । ततो निःशकौ प्रहृष्टौ गमन- मार्गेणैव समागतौ । इयं च लीला अन्यैः समतां हीनतां च बोधयति ततः प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थ विप्राय ददतुः पुत्रान् । एकः प्रार्थितो रक्षार्थ सर्व एव च दत्ता इति महत्त्वम् । यथारूपम् रूपमनतिक्रम्य । रूपशब्देन वयःस्वभावादिकमपि जन्मकालीनं गृह्यते । यथा यथावद् अन्यूनानतिरिक्तम् । सान्दीपिनिपुत्रवदेपामपि व्यवस्था । ननु कथमेवं प्रतिज्ञाय गतौ तबाह प्रभू इति । तथा करणे वा हेतुः । एवमुमयोश्चरित्रमुक्त्वा तुल्यत्वमाशय परिहरति निशम्येति । निशम्य वैष्णवं धाम पार्थः परमविस्मितः। किचित्पौरुपं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६ ॥ अर्जुनस्तु यावद्गत्वा समागतः तावत्किमपि न ज्ञातवान् । पश्चाद्भगवंता स्वरूपे निरूपिते पश्चात् तद्वैष्णवं धाम ज्ञातवान् तदाह निशम्येति । परमविस्मयं प्राप्तः । विष्णोरेतादृशं स्थानमिति । स हि जानाति यथेन्द्रादीनां स्थानं तथा विष्णोरपीति । पश्चा- मेरुसर्पपयोरिवान्तरं ज्ञात्वा अत्यन्तं विमितः। नन्वेतावता किमर्जुनस्य संपन्नमित्या- काक्षायामाह यत्किंचित्पौरुपमिति । खतः करणेऽहंकारो भवति । अतो यत्किंचित्पूर्व कृतवान् तदन्यत्कृतं च तत्सर्वं कृष्णानुकम्पितमेव मेने । एवं निरोधे नन्दप्रभृतिअर्जुनान्ता निरुद्धाः । फाल्गुनान्ताश्चावेशाः ॥ ६३॥ श्रीविहलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः । न्यवततामित्सत्र इयं च लीलेति यथाऽन्ये देवा अंशतोवतीर्णास्तथा भगवान- पीति अन्यैर्देवैः समतामित्यर्थः । हीनतां चेति अनिरुद्धादिति शेषः । तथापि नारायणांशस्यैव तत्र गमनादशैरंशिन्येवं कर्तव्यमिति लोकशिक्षार्थं कृतेति भावः ।

·१६४. श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४०लो.६१-६६ अतस्तस्मिन्निरुद्धे निरोधान्तरस्य वक्तव्यत्वाभावाद् उक्तमानपरत्वं दूरीकर्तुं प्रकार मतिदिशति इतीहशान्यनेकानीति । इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान्नाम्यानीजे चात्यूर्जितैर्मखैः ॥ ६४ ॥ ज्ञानरूपाणि निरोधरूपाणि वा । वीर्याण्यलौकिकसामर्थ्यानीह भूमौ माहात्म्याथ खासक्त्यर्थं च प्रदर्शयन् ग्राम्यान विषयान् बुभुजे । अन्यथा लोकसमान- धर्माभावे नाट्यं न भवेत् विश्वासश्च न भवेत् , सर्वमुक्तिश्च स्यात् । अतो लौकिकं वैदिक च लोकवत् कृतवान् तदाह ग्राम्यान् विषयान् बुभुजे। अत्यर्जितैर्मश्च ईजे इति । पङ्घर्षपर्यन्तं सर्वानेव यज्ञान् कृतवानिति प्रसिद्धिः ॥ ६४ ॥ दानमपि यज्ञसदृशमिति तस्यापि लोके उत्कर्षहेतुत्वाद् विशेषेणाह प्रववर्षा- खिलान्कामानिति । प्रववर्षाखिलान्कामान्प्रजासु ब्राह्मणादिषु। यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान श्रेष्ठ्यमास्थितः ।। ६५ ।। प्राणिमात्रस्य कामना पूरितवान् । विशेषतो ब्राह्मणादिपु । तंत्रापि यथाकामम् यावता तासां कामः पूर्णो भवति । एतत् पूरणाभावे तदानींतना लोकाः सर्वे नष्टा एवं भवेयुः इति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह यथैवेन्द्र इति । सर्वे प्राणिनः अन्नैरेव जीवन्ति तदन्न वृष्टयधीनं ततः पर्जन्यश्चेत्क्षणमात्रमप्युदासीनः स्यात् तदा प्राणिनो नष्टा एवम वेयुः । तथैव भगवानित्यर्थः । भजनार्थ पर्जन्याद्विशेपमाह भगवान श्रेष्ठ्यमास्थित्त इति । सर्वतः त्रैष्ठयं ज्ञापयन्नेव अखिलान् कामान् प्रववर्ष येन कृतार्थता भवति ॥ ६५ ॥ एवं प्रजापालनमुक्त्वा विशेषतः स्वावतारकृत्यमुपसंहरन्नाह हत्वा नृपान- धमिछानिति । हत्वा नृपानधर्मिष्ठान्धातयित्वार्जुनादिभिः। असा वर्तयामास धर्म धर्मसुतादिभिः ॥६६॥ नृपाणां वधो न दोपायेति ज्ञापयितुं विशेषणम् । ते नृपाः कंसादयः । अर्जुना- दिभिः भीष्मार्जुनमीमादिभिः । कांश्चिद्धातयित्वा दुर्योधनादीन् ततो निष्कण्टकभूमी असा सामस्त्येन धर्म प्रवर्तयामास । तत्र हेतवो युधिष्ठिरादयः । भगवतः करणद्वयं दुष्टनिवारणे अर्जुनादिः, धर्मकरणे युधिष्ठिरादिरिति ॥ ६६ ॥ इति श्रीभागवतमुपोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचिवायां दशमस्कन्धोचरार्धविवरणे चत्वारिंशाध्यायविवरणम् ॥ ४०॥ , श्रीविट्टलेसरायाममधीपलमकृतलेखः । इतीहशानीत्यत्र ज्ञानेति । निरोधेति ज्ञानस्वाध्यायास्वादध्यायार्थानुवादपक्षे ज्ञानरूपाणि, निरोधस्य स्कन्धार्थत्वात् स्कन्धार्यानुवादपक्षे निरोधरूपाणीत्यर्थः ।

·श्रीकृष्णाय नमः। एकचत्वारिंशोऽध्यायः। एवं सर्वान् समुद्धृत्य क्रीडत्यसाकमीश्वरः । क्रीडायां प्राप्तसंसारः स्त्रीणामपि निवार्यते ॥१॥ ज्ञानं निरूप्य वैराग्यं निरूपयितुमुद्यतः । अद्भुतत्वाचरित्रस्य रागलीला निरूप्यते ॥२॥ स्वार्थ रतिः पूर्वमेव भगवचान्निवारिता । स्त्रीणां तु रागसंप्राप्तिस्ततोऽत्र विनिवार्यते ॥३॥ एकचत्वारिंशेऽध्याये भक्तानां सुखसिद्धये । परमोत्सवलीलां हि श्रीशुको वर्णयन्मुदा ॥४॥ पूर्वाध्याये सर्वलोकार्थ चरित्रमुक्तमुपसंहृतम् । इदानी भक्तानां भगवति मन:- स्थैर्यार्थ परमानन्दलीलां निरूपयति सुखं स्वपुर्यामिति । श्रीशुक उवाच-सुखं स्वपुर्यां निवसन्द्वारकायां श्रियापतिः। सर्वसंपत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुङ्गवः॥१॥ खमावतोऽपि सर्वचिन्ताभावः वपुर्यां भवति । तत्रापि द्वारकायां, श्रिय:- पतिरिति विलाससाधनसंपत्तिरुक्ता । लौकिकीमपि संपत्तिमाह सर्वसंपत्समृद्धाया- मिति । कदाचित्साधारणोपद्रवसंभावनायामपि न खप्रयत्नोऽपेक्ष्यते । वृष्णिश्रेष्ठरेव तन्निवृचिसंभवात् ।।१॥ ܕ ܙ , श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । एकचत्वारिंशेध्याये एवमिति स्कन्धारम्भे 'निरोधो यौगिकश्च' इत्यनेन नियन्धे उक्तो निरोधः पूर्वाध्यायान्त उपसंहृतः इति तमनुवदन्ति समुत्येति अस्मिन्नध्याये 'निरोधोस्यानुशयनम्' इति लक्षणोक्त एव निरोधो निरूप्यते इत्याशयेनाहुः क्रीडतीति । अस्मिन्नध्याये निरूप्यते इति शेपः। क्रीडायामिति अन्येषां प्रपञ्चविस्मृतिः पूर्वमुक्तैव, अत्र स्त्रीणामपि संसारो निवार्यते परंतु क्रीडायामुक्तायां संसाररूपो दोपः प्राप्तः, अतस्तदभावत्वेन प्रपञ्चनिवारणमुच्यते न तु यौमिकनिरोधाङ्गत्वेनेति भावः । सार्थमिति अतो भगवतो विपयरागो न प्राप्त एव किंतु स्त्रीणां प्राप्तः सोपि 'कृष्णस्यैवं विहरतः' इति श्लोकोक्तगत्यादिभिर्निवार्यत इत्यर्थः । सुखं स्वपुर्यामित्यत्र तत्रापीति मोक्षस्य परमानन्दस्य द्वारभूतायामित्यर्थः द्वारमेव द्वारिकेति व्युत्पत्तेः स्वार्धे कः । चतुर्थचरणस्वार्थमाहुः कदाचिदिति । .

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ.४१ श्लो. १-४ असाधारणानां पूर्वमेव निवृत्तत्वान्मुख्यभोगसाधनानि निर्दिशति स्त्रीभिश्चो- त्तमवेषाभिरिति । स्त्रीभिश्चोत्तमवेषाभिनवयौवनकान्तिभिः । फन्दुकादिभिहयेपु क्रीडन्तीभिस्तडिद्युभिः ॥२॥ 'पुरुपश्चैतन्यात्मकः काममयः, इन्द्रियाणि तत् दुःखनिवर्तकानि करणानि, प्रवृत्त्यर्थं तेभ्यः सुखदानं नान्तरीयकं तत्रात्मकामः स्त्रीभिरेव पूर्यते । तत्र स्त्रीणां पडिन्द्रियसुख- दातृत्वाय विशेषणानि उत्तमवेपाभिरियादीनि । अलौकिकवेपेण मनोदृष्टिप्रीतिः । नवयौवनकान्तिभिरिति स्पर्शरसयोः । हर्येषु कन्दुकादिभिः क्रीडन्तीभि- रिति शब्दघ्राणयोः, चित्तचक्षुपोळ तदा आयेन व्यत्यासः । अनेन विभावा अनुभावा- श्योक्ताः । तडिद्युभिरिति । इतररागविस्मारणम् । धर्मादिफलरूपत्वं वा तासा निरूपितम् । एवं सर्वपुरुषार्थरूपाः स्त्रियः भगवदर्थं निरूपिताः । साधारणीनां नागरीणां वा वर्णनम् ॥ २॥ ततः केवलमोगस्थानत्वे गन्धर्वादिविमानवत् लोकोत्कर्षस्तथा न भविष्यतीति सेनां वर्णयति नित्यं संकुलमायामिति । नित्यं संकुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः । खलंकृतैर्भटैरश्चै रथैश्च कनकोज्वलैः॥ ३ ॥ आस्रवन्मदैर्गजैः सर्वदैव संकुला मार्गा यस्साः । ततो भटा अपि खलंकृता अश्वा रथाश्च । एवं चत्वार्यङ्गानि उत्कृष्टानि निरूपितानि ॥३॥ एवं शौर्यसिद्ध्यर्थं सेनां निरूप्य भोगसिद्ध्यर्थमुद्याना नि निरूपयति । उद्यानोपवनाढयायां पुष्पितगुमराजिपु । निर्विशट्टङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः॥४॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । स्त्रीभिश्चेत्यत्र नान्तरीयकमिति इन्द्रियद्वारा आत्मनि सुखं भवतीत्यर्थः । स्त्रीभिरेवेति 'पुरुपोधगल' इति श्रुतिसिद्धत्वादिति भावः । स्पर्शरसयोरिति मृदुस्पर्शीधररसश्च यौयने विशिष्टोनुभूतो भवतीति तयोरनुभवः तेन त्वग्रसनयोरिन्द्रिययोः प्रीतिरिति शेपः । शब्दघाणयोरिति प्राणं गन्धः, क्रीडादर्शनात्तद्वनरूपः काव्यादि- शुन्दः, कन्दुकानां पुप्पमयत्वाद्गन्धश्च विशिष्टोनुभूतो मवतीति तयोरनुभवः तेन श्रोत्रनासिक- योरिन्द्रिययोः प्रीतिरिति शेपः।व्यत्यास इति उत्तमचेपाभिरित्यनेन शन्दप्राणयोरिति तत्राप्युत्तमवेपदर्शने काव्यं, पुष्पाणामपि वेपे स्थितत्वात् गन्ध इति तथैवार्थः । इतर इति तडितामितरविस्मारकत्वादिति भावः । विशेषणचतुष्टयस तात्पर्यान्तरमाहुः धर्मादीति । धर्मार्थकाममोक्षफलरूपत्वमित्यर्थः । संस्यातात्पर्यत्वानातीय विवेचनीयम् । - ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १६७ उद्यानं पुष्पप्रधान, उपवनं फलप्रधानम् । तैराट्या संपन्ना । कामकलायों गन्धोत्कर्षमुक्त्वा शब्दोत्कर्षमाह पुष्पितद्रुमराजिपु निर्विशन्तो ये भृङ्गाः विहगाश्च तैर्नादितायाम् । राजिपदेन एकस्यां पक्षी एकजातीया एव विहगाः प्रविशन्तीति ज्ञापितम् । अन्यथा विजातीयशब्दसाकये कोलाहलः स्यात् । समन्तत इति पूर्वोक्ताः सर्वत्र ज्ञातव्याः ॥४॥ रेमे पोडशसाहस्रपत्नीनामेकवल्लभः। तावन्ति विभ्रद्रूपाणि तद्गृहेषु महर्द्धिषु ॥५॥ तादृशस्थाने पोडशसहस्रस्त्रीणां एक एव वल्लभो रेमे । सर्वासामेकत्रैव लेहः । पोडशविकारेषु प्रतिविकारं मनसः सहस्रधा सुखसिद्ध्यर्थं पोडशसहस्राणि । ताव- तीनामपि धर्मसाधकत्वमपीत्याह पत्नीनामिति । ननु भगवान् खकामनापूर्त्यर्थं न प्रवृत्तः किन्तु स्त्रीणां कामनापूर्त्यर्थं तदेवं प्रकारे सर्वथा कामो न पूर्यते । एकगुणस्यापि कामस्य पूर्वथ बह्वयोऽपेक्ष्यन्ते । अष्टगुणकामानां तु कथमेकेन पूर्तिः । तत्रापि बह्वीनामेक इति दोपं व्यावर्तयितुमाह तावन्ति यिभ्रदूपाणीति । यावत्यः स्त्रियः तावन्ति रूपाणि कृत्वा रेमे । तासां कामनापूसैथमेव तानि रूपाणि जातानीति एकस्याः कामः अष्टगुणो- प्येकेन पूर्यते तदर्थमेव प्राकळ्यात् । सर्वासामेकत्र रमणे मात्सर्यकृतः क्लेशो भवेत् तदर्थमाह तद्गृहेषु महर्द्धिप्विति । तासामेव गृहेषु सर्वसमृद्धियुक्तेषु । एकैकं हये एकैकस्यै दत्वा तत्र सर्वसमृद्धि संपाय स्वयमेकरूपेण तत्र प्रविष्टः सम्यग्यावता सुखस्फूर्ति- भवति तथा रेम इत्यर्थः ॥५॥ एवं प्रत्येकरमणमुक्त्वा गृहस्थतुल्यता जातेति विशेपरमणकथनार्थ समुदायेनापि रमणमाह प्रोत्फुल्लेति सप्तभिः । प्रोत्फुल्लोत्पलकलारकुमुदाम्भोजरेणुभिः । वासितामलतोयेपु कूजविजकुलेषु च ॥ ६॥ प्रकर्पण उत्फुलाः जलपुष्पजातयः कहारकुभुदाम्भोजजातयः सन्ध्याराधि- दिनविकासयुक्ताः तासां रेणुभिः वासितानि यान्यमलतोयानि तद्युक्तेषु भगवान् रेम इति संवन्धः । कूजतां द्विजानां कुलानि यत्र । गन्धसंपत्तिः शब्दसंपत्तिश्च तत्रोक्ता। स्पर्शरसौ तत्र सहजौ । रूपं तु सिद्धमेव ॥६॥ विजहार विगाह्याम्भो हदिनीपु महोदयः। कुचकुकुमलिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योपिताम् ॥७॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । प्रोत्फुल्लेत्यत्र-एतादृशेषु गृहेषु रेमे इति पूर्वेणैवान्वयः । अत एवाभासे रमणमाहे- युक्तम् । स्पर्शरसाविति 'गृहिणी गृहमुच्यते' इति गृहिण्या गृहस्वरूपत्वात् तत्रोत्तम- पशः रसथ सहजः सिद्ध एवेत्यर्थः। रूपं त्विति तावन्ति विभद्रपाणि' इत्युक्तत्वादित्यर्थः।

·. .. . .. श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो.५-१० तत्रः अम्भो विगाह्य विजहार जलक्रीडां कृतवान् । ननु जलक्रीडायाः कोपयोग इति चेत् तत्राह महोदय इति । महानभ्युदयो यस । तेनैवं कर्तव्यमि- त्यर्थः । तत्रापि शोभामाह कुचकुङ्कमैरालिप्ताङ्ग इति दूरीकरणार्थ वा जलावगा- हनम् । तत्रत्यरसस्य खरूपमाह योपितां परिरब्ध इति । योपितां संवन्धी तामिश्च परिरब्ध इत्यर्थः ॥७॥ तदा प्राकाराबहिः स्थितै रसोत्पादनार्थ गानस्तोत्रादिकं कर्तव्यं तदपि कृतवानि- त्याह उपगीयमानो गन्धर्वैरिति । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्गापणवानकान् । वादयद्भिर्मदा वीणाः सूतमागधवन्दिभिः॥८॥ उपगानं तन्नामगीतानां गानम् । वाद्यमप्याह मृदङ्गपणवानकान् । वीणाश्च, वादयद्भिरिति । अन्येषामपि प्रशंसामाह सूतमागधयन्दिभिरितिः॥ ८॥ एवं वहिरुद्दीपनादिकमुक्त्वा स्त्रीणां खैरलीलामाह सिच्यमानोऽच्युतस्ता- भिरिति । सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिहसन्तीभिः म रेचकैः । प्रतिसिश्चन्विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराडिव ।।९।। अच्युतत्वात् बहीभिरपि न भगवतः कामस्य कापि हानिः। रेचकै चर्मवंशनि- मितैः, स्वभावतोऽपि हास्यं जयाद्वा । उभयथापि तासां परमसंतोप उक्तः । अत्यन्तं स्पष्ट कामः ईश्वरस्य निरूपयितुं अनुचितमिति स्मेत्याह । ताः प्रतिसिञ्चन् विशेषेण चिक्रीडे। यक्षाः कामरसकलहे निपुणाः । तथा प्रकृते स्त्रीणां भगवतम्येति एकदेशप्रसिद्धिः माहात्म्य सूचयतीति भयुक्तोऽपि कुवेरयक्षिणीनां शान्तभावो निरूप्यते । यथा समुद्र इव गाम्भीर्य धैर्येण हिमवानिव' इति वाक्यानि ॥९॥ ततस्तासां रसाभिनिवेशेन विस्मृतदेहानां कामलीलामाह ताः क्लिन्नवस्त्रेति । ताः क्लिन्नवस्त्रविवृतोरुकुचप्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृतवृहत्कवरप्रसूनाः । फान्तं स्स रेचकजिहीरपयोपगुह्य जातस्मरोत्सवलसद्वदना विरेजुः ॥१०॥ छिन्नवस्त्रेण कृत्वा विघृता उद्घाटिताः । उस्कुचप्रकृष्टदेशा यासां तादृश्यो- ऽपि सिञ्चन्त्यः । उदृतानि वृहत्कयरेन्यः प्रसूनानि यासाम् । यथा ताः प्रसूनार्थ भगवत्समीपमायान्ति तथा भगवान् । विवृतावयवा अपि. सेचन एव मासक्ता जाताः भीरिहरेशापामगधीपमादेशः । तालिमेत्सम प्रसूनामिति प्रकृष्टा सुना जलेनदननं तदर्थ भगवनयायमित्यः। . M.

·१६९ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवहभकृतलेखसमेता। तदा केशपाशेभ्यः पुष्पाणि गृहीतवानित्यर्थः । अनेन रेचकान्यपि गृहीतवानिति लक्ष्यते । ततो भगवानुच्चहस्तः पुष्परेचकानि गृहीत्वा यदा स्थितः तदा रेचकजिहीर्पया कान्त- मुपगुह्य मध्ये जातस्मरेण य उत्सव आसीत्परमानन्दस्तेन लसद्वदनाः सत्यः मध्ये नीलमणेः परितः पद्मरागाणीव विरेजुः॥१०॥ एवं तासां सुखार्थमतिकमेऽपि तासां सौन्दर्यमिव भगवतोऽपि सुखमेव जातमि- त्याह कृष्णस्त्विति । कृष्णस्तु तत्स्तनविपज्जितकुङ्कमस्रक क्रीडाऽभिपङ्गधुतकुन्तलवृन्दवन्धः । सिञ्चन्मुहुर्युवतिभिः प्रतिपिच्यमानो रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीतः॥ ११॥ तासां स्तनेषु विपजितं यत् कुङ्कम तद्युक्ता स्रक माला यस्य, तादृशो जातः । ततः क्रीडायां योऽभिपङ्गः आसक्तिस्तेन धुता मुक्ताः कुन्तलवृन्दानां यन्धाः यस्य, नानाविधो पन्धः कौतुकार्थ कृत इति प्रतिभाति । यथा तासामवयवप्राकट्यं तथा भगवतोऽपि कुङ्कुमसंवन्धः केशपाशविमोकश्च । एवं तुल्यतया स्वयं सिञ्चन् , अविचारार्थ तादृशदशायुक्ताभिः परिपिच्यमानः रेमे । अमर्यादया रमणं प्रतिपादयन् गोपीष्विव दृष्टान्तमाह करेणुभिरिवेभपतिरिति । करिणीभिर्वेष्टितो यथा गजेन्द्रो भवति ॥११॥ एवं समुदायवर्णनमुक्त्वा एतस्या लीलायाः पगुणवत्त्वं प्रतिपाद्य तत्रोपजीविनां दानेन तदुपसंहरति नटानां नर्तकीनां चेति । नटानां नर्तकीनां च गीतवाद्योपजीविनाम् । फ्रीडालंकारवासांसि कृप्णोऽदात्तस्य च स्त्रियः॥१२॥ गीततालानुसारेण ये नृत्यन्ति ते नटाः, केवलनृत्येन रसाभिनयकर्त्यः नर्तक्यः। नटा एव स्त्रीपुरुषा वा, चकारात्तत्संवन्धिम्योऽपि भगवान् दत्तवान् । गीतवाद्योपजी विनोन्ये । क्रीडासाधनानि अलंकारा वासांसि च । क्रीडार्थमेव वा योऽलंकारः तदर्थ च यानि वासांसि तानि कामशास्ने निरूपितानि तानि सर्वाणि कालान्तरोप- मोगार्थ न स्थापितानि किंतु पन्दिन्यः अदात् भगवान् दत्तवान् । तया तत्नियोप्यदुः ॥ १२॥ भीयिट्ठलेशरापारमजीपालमहतलेसः। अनेनेति जयपराजयविचारकयनेनेत्ययः । नटानामित्यसामासे पट्टगुणवत्त्यमिति । समुदायरमणस पड्मिः शोक- निरूपणादिति भावः । २१ गुणे.

·.. . १७० श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०.उ.अ.४१ श्लो. ११-१४ एवं साधारणासाधारणलीला निरूपिताः एतन्निरूपणम्य लौकिकफलव्यावृत्त्यर्थं फलान्तरमाह कृष्णस्यैवं विहरत इति । कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितः । नर्मकेलिपरिष्वरैः स्त्रीणां किल हृता धियः ॥ १३ ॥ एवं सामान्यविशेषप्रकारेण विशेपेण चित्तं हरतो विहारं कुर्वतः । चतुर्विधैर्भावैः स्त्रीणामन्तःकरणचतुष्टयं हृतमित्याह । आदौ गतिः संमुखमागमनम् , तत आलापा, ततो जाते वाग्वन्धे कामकलाभिरीक्षणम्, ततो भावप्रकाशकानि मितानि, ततः कायिकादिविलासाः, ततः नर्म परिहासोक्तिः, केलिः क्रीडा मानसी, परिष्वङ्गा द्वादशविधालिङ्गनानि अष्टविधानि वा । एवं सर्वप्रकारः स्त्रीणां धियः अन्तःकरणानि हृतानि । किलेति प्रसिद्धिः पूर्ववत् । एतानि प्रपञ्चविस्मृतौ साधनान्येव जातानि न तु प्रपञ्चे भावसाधकानीत्यर्थः ॥ १३ ॥ अस्मिन्नर्थे प्रमाणत्वेन तासां वाक्यानि निरूपयितुमाह ऊचुर्मुकुन्दैकधिय इति । ऊचुर्मुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवजडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥ १४ ॥ प्रपञ्चं विस्मृत्य काममपि विस्मृत्य मुकुन्दे मोक्षदातयैव एका धीर्यासां, तादृश्यो भूत्वा गिर ऊचुः यथा स्वहृदयख्यापिकाः । तहिं ब्रह्मविदामिव तासां वाक्यानि भवन्तीत्याशझ्याह उन्मत्तवदिति । असंवद्धानि वाक्यानि । उन्मत्तो गन्धर्वगृहीतः तथा भगवगृहीताः । न तु लौकिकाः स्वस्थाः तत्रापि जडं यथा भवति । अचेतनादिपु चेतनधर्मारोपात् । ननु केवलप्रपञ्चविस्मृतिः जगति जडवनिन्दाहेतुरत आह चिन्त- यन्त्योऽरविन्दाक्षमिति । अनेन पूर्णो हेतुः सिद्ध इत्युक्तं भवति । तानि निरोधार्थ गदतः कथयतो मे मत्तः शृणु । कदाचित्प्राकृतत्वशङ्का स्यात् तदर्थं सर्वथा श्रोतव्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥ ता गिर आह दशभिः कुररीति । महिष्य ऊचुः--कुररि पिलपसि त्वं बीतनिद्रा न शेपे स्वपिति जगति रात्र्यामीश्वरोऽगुप्तबोधः। श्रीविहलेशरायारमनधीवाठभकृतलेखः। कृष्णस्यैवमित्यस्सामासे साधारणासाधारणेति प्रत्येकसमुदायलीलामित्यर्थः । ऊचुरित्यय यथेति ययावदित्यर्थः । ब्रामविदामियेति यथा मद्यविदां वाक्यानि जगतो प्रसत्वयोपकानि यथार्यानि, तथैतासामपि वाक्यानि अचेतनानां चेतनत्वपोध- कानि यथार्यानि भविष्यन्तीत्यर्थः । पूर्णी हेतुरिति प्रपथविस्मृतिपूर्षिका भगवदासक्तिः, स्कन्धोक्तलीलाफलं सिमित्यर्थः । निरोधार्थमिति थोदणामिति शेपः । .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १७१ वयमिव सखि कच्चिद्गाढ निर्भिन्नचेता नलिननयनहासोदारलीलेक्षणेन ॥ १५ ॥ कुररी चक्रवाकोऽब्धिश्चन्द्रमा मलयानिलः । मेघकोकिलकेल्यद्रितन्नद्यो हंस एव च ॥ दशधा भगवत्स्नेहरुक्ताः स्त्रीभिः.स्वभावतः । मनसैव तिरोधानमुत्त्यैवोक्तं न पूर्ववत् ॥ वाचिकेऽपि तिरोधानं वाक्यैरेव निरूपितम् । विद्यमानेऽतिसंभोगसौख्यदेऽपि विशेषतः ।। तत्सङ्गलालसाः प्रोक्ता दृढासक्तिप्रसिद्धये । आसक्तिहकार्यादिनिद्रादिविनिवृत्तये ॥ स्वधर्मान् खप्रियं चापि कल्पयित्वाखिलेषु हि । पहिस्तत्त्वं निरीक्ष्यैवं प्रलपन्त्यस्तथा जगुः ।। प्रथमं स्वाभिलपितलीलानन्तरं भगवति शयनलीलायामारब्धायां वहिः स्वाभाविक कुररीविलापं श्रुत्वा राजसराजसभावापन्नाः महिप्यः कुररीविलापेन भगवत्प्रयोधमाशङ्क- मानाः स्वकामलीलां परित्यज्य भगवति परमलेहेन निद्रामङ्गो मा भवत्विति कुररीनिवा- रणार्थ प्रवृत्ता दुःखितां कुररी दृष्ट्वा आश्वासनार्थ संबोधनं कुर्वन्त्य ऊचुः हे कुरीति । भगवद्व्यतिरिक्त सर्व जगत् स्त्रीरूपमेवेति ताः पश्यन्ति । अत एव सर्वासां भगवानेवैका पतिरिति । अतो या काचिदुःखं प्राप्नोति तत्र भगवद्विरह एव हेतुः । अन्यदुःखं भग- वतैव दूरीक्रियत इति । अत इयमपि स्त्री भगवद्विरहाकुला भगवता संभोगार्थमानीय श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवलमकृतलेखः । कुररीत्यत्र दशधेति सगुणनिर्गुणभेदेन दशप्रकारकैः भगवत्स्लेहैः करणैः स्त्रीभिः कर्मभिः पूर्वोक्ता उक्ता इत्यर्थः । ननु मानसतिरोधानमिदमिति कथमवगम्यते तथाज्ञाप- कवाक्याभावादित्यत आहुः मनसैवेति । एतादृशवाक्योक्त्यैवोक्तं सूचितमित्यर्थः । पूर्ववत् यथा कायिकतिरोधाने 'तत्रैवान्तरधीयत' इति स्पष्टमुक्तं तथा नेत्यर्थः । वाचि- कैपीति तत्रापि तादृशवाक्यैरेव सूचितं न पूर्ववत्स्पष्टमुक्तमित्यर्थः । मानसतिरोधान- खरूपमाहुः विद्यमान इति । आसक्तिरिति । अन्यत्रासक्तिः गृहकार्यादिः निद्रा- दिर्थतषां विशेषेण निवृत्त्यर्थ वधर्मान् पियोगजनितविलापादीन् खप्रियं चाखिलेषु कुरर्यादिषु कल्पयित्वाऽस्मद्धर्मा एव विलापादयः कुरर्यादिषु अस्मप्रिय एव च तेषां य इति कल्पयित्वा पहिरपि तत्त्वं तेषां स्वाभाविकविलापादिधर्मवत्त्वं निरीक्ष्य प्रलापयुक्तास्तथा गाने कृतवत्य इत्यर्थः । स्वकामलीलामिति यद्यपि तामिभगवत्रवोधे मानलीला संपयते तथापि परमोहेन स्वस्स तादृशलीलाकाज्ञां परित्यज्य निवारणार्थमेव प्रवृत्ता इत्यर्थः । यपपि कुरर्यादयो न संनिहिताः 'तयाप्युन्मत्तवजडम्' इत्युक्तत्वात् संनि- .

·. १७२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ. अ.४१ श्लो.१५ कटाक्षविशिखैर्हता । अतो विलापं करोतीति निश्चित्य तां प्रत्याहुः हे कुररि अस्मामि- तिं त्वं कोलाहलं करोपि तदयुक्तमिति निवारयितुमागताः, त्वं किं विलपसि हा कष्ट- मित्यर्थः । विलापो निवारयितुं न शक्यते । कारणदुःखस्य संजन्यमानत्वाद् वेदना- वदिति भावः। निद्राभावशयनाभावौ खतुल्यतया अनुवदन्ति । त्वं किं चीतनिद्रा नापि शयनमपि करोषि । निद्राभावेऽपि काश्चित् पतित्वा तिष्ठन्ति तदपि तव नास्तीत्यर्थः यदा देहेऽतिचिन्ता स्यात् धातुवैपम्यमेव वा । भयादिना विशेपेण तदा निद्रा न जायते ॥ भगवान् दुराराध्यः कथं वश्यो भविष्यतीति महती चिन्ता । यदाङ्गेषु समस्तेषु तापोऽनिर्वृत्तिरेव वा । तदैकत्र जनः स्थातुं न शक्नोति कथंचन ॥ तापश्च विरहात् । एतावपि स्वधर्मों तर्हि अस्मदुःखं भगवते निवेदयन्त्विति चेत् तत्राहुः स्वपितीति । अयं च खापः विहितकाले, तस्मादावश्यकत्वान्न निषेधुं शक्यः । तदाह राज्यामिति । ननु भगवान् गतनिद्रः परब्रह्मरूपः कथं निद्रां प्रामोतीति चेत् तत्राहुः जगतीति । सर्वत्र जगति भगवानेव शेते । नान्यो निद्रासुखभोक्ता भवति । सर्वेषां प्राणिनां सुखार्थं वा । जगति जगन्निमित्तं निद्रां विस्तारयतीत्यर्थः । तर्हि तन्निद्रया लोकार्य स्वीकृतया खात्मापि मुह्येदत आह अगुप्तयोध इति । निद्रायामपि न गुप्तो बोधो यस्य । तर्हि कथं नज्ञायत इत्याशङ्कायामाहुः ईश्वर इति । ईश्वरो लीलयापि सुप्तो बोधयितुमशक्यः तस्मादस्माभिः सहेष्टगोष्टया दुःखं दूरीकुर्वित्याहुः वयमिवेति । हे सखि तुल्यव्यसने । कचिदिति कोमलपथे। गाढनिभिन्नता इति दुःखानुसारेण हेतुं महान्तं कल्पयन्ति । पीडा कामकृतैवेति । कामः पुष्पायुध इति भगवन्नेवमपि नलिन- रूपमुच्यते । नन्वविकसितं पुष्पं किं करिष्यतीत्याशयाह नलिनसदृशे नयने यो हास सहित इति । ननु हृदये वेधव्यतिरेकेण पीडा न भवतीत्याशमाह ईक्षणेनेति । ईक्षणं तीक्ष्णवाणस्थानीयम् । ननु तथापि दयया न मारयिष्यतीति चेत् तबाह उदारेति । श्रीविट्टलेशरायारमनधीवल्लभकृतलेखः । हितत्वेनैव जानन्तीति भावः । अत इयमपीति दुःखे भगवद्विरहस्यैव हेतुत्वात् इत्यर्थः । हृतेति मनसि हृते इयमेव हृतेति भावः । यदाङ्गेप्चिति न शेपे इत्यनेनैकन पतित्वा न तिष्ठतीति सूचनात्तदर्थोयं स्वधर्माविति महिषीणां धर्मावित्यर्थः। पहिर्मों विलापस्तु स्पष्ट एव निद्राभावस्थैर्याभावकथनेनान्तरधर्मावतावपि (विरहतापौ) सूचितावित्यपिशब्दः । तीति समानधर्मत्वेन सखित्वे सतीत्यर्थः । नलिनेति यो भगवान् नलिनसदृशे नयने हाससहित इत्यर्यकथनम् । विग्रहस्तु नलिननयने हासो यस ताशस्य ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेखसमेता । उत् ऊर्ध्व आरा यस्य, उद्गता वा दाराः अतः स्वयं पीडितः अन्यानपि पीडयिष्यति । कंच लीलायुक्तं निरीक्षणम् । क्रीडायामासक्तो न कस्यापि सुखं विचारयति । अतस्तेन गाढं यथा भवति तथा निर्मिन्नम् । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्भक्तियोगस्तथैव च । मायावैभवकालौ च सतां हितकरौ तथा ॥ पञ्चैते हरिसंवद्धा यस्यान्तर्हृदये सदा । विराजन्ते स्वमक्तेषु भक्तोऽनिर्वृत उच्यते ॥ एवं तस्या दुःखमनुवादेन अङ्गीकृतम् ॥१५॥ अन्याः पुनः राजससात्त्विक्यः चक्रवाकं पूर्ववन्निवारयितुं प्रवृत्ता आहुः नेत्रे ऽनिमीलयसीति । नेत्रेऽनिमीलयसि नक्तमदृष्टवन्धु- स्त्वं रोरवीपि करुणं बत चक्रवाकि । दास्यं गता वयमिवाच्युतपादजुष्टां किं वा स्रज स्पृहयसे कवरेण चोदुम् ॥१६॥ तासामवयवविशेपे खेलनार्थ चक्रवाको स्थापिताविति मत्वा, तो द्रष्टुं काचिच्चक वाकी समागता । ततस्तां निकटे दृष्ट्वा सापि रोदितीति विचार्य तस्या अपि दुःखं दूरीकर्तु क्लेशमनुवदन्ति । निद्राभावेऽपि कश्चिन्नेत्रे निमील्य तिष्ठति । त्वं तु तदपि न करोपीति । किमनिमीलयसीति प्रश्नः । नक्तमिति निमीलनस्वैवायं काल इति निरूपितम् । वास्थ्ये सति निमीलयति प्राणी । त्वं चादृष्टयन्धुः मम मा क वर्तत इति तं द्रष्टुं न निमीलनं करोपि । अत एव त्वं रोरवीपि अत्यन्तं शन्दं करोपि । करुणं यथा भवति तया । यतेति खेदे । तत्रेदानी द्वितीयमपि तथैवागतं चक्रवाकमुपलभ्य प्रायेणेयं भक्ता, भर्ता त्वस्या वर्तत एवेति इयं भगवतो दासी भवति । ततो दिनान्तसेवां कृत्वा यथा वयं दासो जाताः तथेयमपि सेवाफलं वान्छति तय फलं प्रसादरूपं, प्रसादश्च स्वचरणसमर्पित श्रीविद्यलेशरायारमजश्रीपष्ठभकृतलेखः । यदुदारलीलेक्षणं तेनेति । उद्गता वेति अस्मिन् पक्षे तादृशहासश्चासाबुदारश्चेति भगवत एव विशेषणद्वयम् । उद्गता ऊर्श्वभूताः प्रवलाः कटाक्षैः पीडाजनका दारा यस्येति उदिति तकारलोपः पृषोदरादित्वात् । ज्ञानेति ज्ञानशक्तिरीक्षणम्, क्रियाशक्तिीला, भक्तियोगः, उदारत्वं मुख्यमक्तेस्तादृशत्वात् । माया हासः । वैभवकालो नयन योनलिनसादृश्यकयनेन सूचितो गलन्मकरन्दत्वस्थानीयनानाविधसंकेतसूचनकालः । एते पहरिसंपदा भगवत्संपन्धिनो यस्यान्तर्हृदये सदा विराजन्ते य एतर्गादान- भिमचेताः स भक्तः सभत्तेपु मध्येऽनिय॒त उच्यत इत्यर्थः । ने इत्यत्र मत्येति एतस्सानुवदन्तीत्यनेन समानकर्तृकत्वम् । तत्रेति भावित- पकवाकीस्थले पक्रयाकीसकाशाद् द्वितीयं चक्रवाफमप्यागत मावनयोपलभ्येत्यर्थः ।

·. १७४ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४१.१६-१७ मालां चेत्प्रयच्छति तदा भगवान् सेवां स्वीकृतवानिति निश्चित्य तां भक्तिरूपा मालां शिरसि स्थापयित्वा कृतार्थतामापद्यते । इयं च तन्न प्राप्तवती । अतस्तकामनया खेदं करोतीत्याहुः वयमिव, अच्युतपादजुष्टांस्रजंकबरेण वोटुमिच्छसि । कवरादयः स्वधर्माः॥१६॥ राजसतामस्यस्तु समुद्रध्वनि श्रुत्वा तमपि पूर्ववत्संवोधयन्ति भो भो इति । भो भो सदा निष्टनसे उदन्वन्नलब्धनिद्रोऽधिगतमजागरः। किंवा मुकुन्दापहृतात्मलाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्॥१७॥ द्विरुक्तिः श्रवणार्थ, त्वं यत्सदा निनोन शब्दे नितरां शब्दं करोषि। तेन ज्ञायते रात्रौ त्वमपि न शेषे । तत्र शयनाभावे हेतः हे उदन्वन्निति । यस्तु जलवान् भवति स शीतातॊ भवति । अत एव अलब्धनिद्रा न कुतश्चित्तेन निद्रा प्राप्तो प्रत्युत प्रकृष्ट जागर एव प्राप्तः । यत्र हि जलं तिष्ठति तत्र लक्ष्म्याः उत्तम रमणं न भवतीति इन्द्रश्चन्द्राणी च नान्तस्तत्र भोगं कुरुतः अतस्तादर्थ्याभावात् प्रजागर एव प्राप्तः, न तु निद्रा तेन प्राप्ता । ननु तथाप्याक्रोशे को हेतुः तत्राहुः किंवा मुकुन्देति । पूर्व यथा भगवानस्मद्धदये शेते, एवं समुद्रेऽपि शेपपर्यो शयानः स्थितः, तत इदानीगत्रावतीर्णस्तिष्ठति तथैवास्मद्धृदयाच तिरोहितः । अत एव सर्वस्खे गते आक्रोशो युक्त एव । मुकुन्देन मोक्षदात्रा अपहृतं आत्मन इव लाञ्छनं चिहं यस्य । अतो मोक्षोऽपि नास्ति । संसारोऽपि नास्ति । अत उभयभ्रष्टतया अस्माभिर्या दशा प्राप्ता तां दशां त्वमपि गतोऽसि । एवं दुःखमनूध न दुःखं पञ्चभिः सह' इति न्यायेन परिहतम् । प्रकारान्तरेणापि परिहरन्ति दुरत्ययामिति । इयं दशा अस्माकमिव तवापि नित्यैव जाता । अतोऽस्याः प्रतीकाराभावात् दुःखं न कर्तव्यमिति भावः ॥ १७ ॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । तथा च भर्तर्यपि सति रोरवणात् वक्ष्यमाणैवामिलापेति भावः । कवरादय इति कयरा दयो नायिकानामेव भवन्तीति दृष्टान्तस्यैव धर्माः तथा च यथा वयं कवरेण वोढं स्पृह- यामस्तथा त्वं शिरसा वोढुं स्पृहयत इत्यर्थः । भो भो इत्यत्र जागरस्वरूपं वक्तुमाहुः यत्र हीति । अत एव. कमलं जलाद बहिर्भूतम् । सदेति तत्र निवासो लक्ष्म्या इति भावः । तादाभावादिति दक्षिणे- क्षिणीन्द्रो वामे इन्द्राणी निद्रायां तावन्योन्यं भोगं कुरुत इति तयोर्भोगार्थं निद्रेति श्रुतावु, पाख्यानम् । तथा च जलवति देशे लक्ष्मीरत्यभावेनोत्तमत्वाभावात् तयो गो-न संपद्यते । अतोत्र तादर्थ्य निद्राया नास्ति तथा च निद्रा न प्राप्ता, निद्राफलं तयोर्भागश्च न प्राप्त इत्यर्थः । तथाच तयो गाभावो जागर इत्यर्थः । तत्राहुरिति तत्राशङ्कायां सत्यां निश्चित पक्षमाहुरित्यर्थः । तथैवेति यथा समुद्रादन्यत्र गतः तथेत्यर्थः । आत्मन इवेति महिपीणामिवेत्यर्थः । चिहमिति देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणानीत्यर्थः । अत इति मुकुन्देन हरणान्न संसारः, तस्यापि तिरोभावान मोक्ष इत्यर्थः । 1. भमेन्देन्द्राणीशन्दा लक्ष्मीनारायणपरी । . .

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । तामसतामस्यैस्तु कालं शपन्त्यः रात्रिश्चेदंपगच्छति तदास्माकं दुःखनिवृत्तिरिति, निश्चित्य चन्द्रास्तमये प्रातःकालो भवतीति चन्द्रस्य गतौ दत्तदृष्टयः,ज्योतिषां गतिरदृश्येति: शनैश्चलति न चलतीति वा निश्चित्य अतिकामेन अन्धा इव जाताः । सर्व तमसा व्याप्त पश्यन्त्य आहुः त्वं यक्ष्मणेति । त्वं यक्ष्मणा बलवताऽसि गृहीत इन्दो क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणोपि । कचिन्मुकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः॥१८॥ यक्ष्मा क्षयरोगः, सोऽपि वलवान् दक्षशापात् प्राप्त इति, अत एव तेन गृहीतः अतो न चलसीति युक्तम् । इदं त्वत्याश्चर्य यन् न निजदीधितिभिस्तमः क्षिणोपि । अत्रास्मदनुभव एव प्रमाणम् । एवं चन्द्रमसि दोपमनूद्य प्रायेणास्यायं दोप न स्वाभाविक इति निश्चियोभयत्र हेतुं कल्पयन्ति कचिदिति । मुकुन्दो मोक्षोपदेशार्थ कानिचिद्वाक्यान्युक्तवान् तानि दुर्लमानि मत्वा विस्मृत्य पश्चात्परमचिन्तया स्थगित: गीर्जातः । मुखाद्वाक्यमपि न निःसरति । चन्द्रमसो वाक्यमेव गोत्वात्किरणरूपम्, इन्द्रिय- रूपत्वेन चरणरूपत्वं च । तदभावादुभयमपि तव न जायते । शीघ्रं गमनमन्धकारदूरी, करणं च । भो इति संवोधनं प्रश्नार्थे अस्माभिरुच्यमानमेवं भवति न वेति । भवतीभिः कथं ज्ञायत इति चेत् तत्राहुः एवं नोऽस्माभिरुपलक्ष्यसे इति ॥ १८ ॥ तामसराजस्यः कामेन पीडिता मलयानिलं शपन्त्य आहुः किं वाचरित- मस्माभिरिति । किं वाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाननिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥ १९ ।। हे मलयानिल ते तुभ्यमस्माभिः किं वा अप्रियमाचरितम् । मलया. निलस्य शीतलस्य अप्रियमुष्णत्वापादकं, यदा भगवता सह स्थितं तदा स्वहृदयचन्दना: दिभिः त्वमस्माभिरतिशीतलः कृतः । एवमुपकारिपु कथं त्वमपकारं करोपि । को वा अपकारः कृत इति चेत् तत्राहुः गोविन्दस्य अपाङ्गेनैव स्मृतेन निर्भिन्ने हृदये स्मरं प्रेरयसि । यथा कश्चित्कोटरे अग्निं प्रयच्छति येन सर्वोऽपि वृक्ष आद्रोऽपि दग्धो भवेत् , तया त्वमस्मान् करोषीत्यर्थः । गोविन्दपदेन गोकुलगतस्य भगवतो लीला स्मृता । अत एव महदुःखं जातमिति सूचितम् । अथ यदि सांप्रतं वयं तप्ता इति धीयिह देशरापारमनधीपसमतलेरः । किया परितमित्यत्र गोविन्दपदेनेति अत्र तु मनसा तिरोधानमावनात् ·१७६ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.४१लो.१८-२० तव रोषस्तथापि मलयानिलः सादिभिस्तः समायाति । तादृशस्य केनापकारः कर्तव्य इति सूचितम् ॥ १९॥ तामससात्त्विक्यस्तु मेघं भगवत्सदृशं दृष्ट्वा चन्द्रव्यवधायको जात इति क्षणं शैत्यं प्राप्ता इव तं स्तुत्वा पश्चात्स्वधर्मारोपेण तमपि दुःखितं कल्पयित्वा तदुःखापनोदनं साम्येन कुर्वन्ति मेघ श्रीमन्निति । मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साकं वयमिव भवान्ध्यायति प्रेमवद्धः। अत्युत्कण्ठः शवलहृदयोऽस्मद्विधो वाष्पधारा: स्मृत्वा स्मृत्वा पिसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥२०॥ मेघे परमा शोभा विधुदादिरूपा वर्तत इति श्रीमान् भवति । तादृशं तं संभावयन्ति । त्वं भगवतः दयितोऽसि । श्यामत्वात्पीतवसनत्वात् प्राणिभ्यो जीवनदातृत्वात्तापहारकत्वाचेति । अत एव नूनं दयितः। ननु तद्यहं सुखी युष्मानपि सुखयुक्ताः करिष्यामीत्याशयाहुः श्रीवत्साक्षं वयमिव भवान् ध्यायतीति । तवापि न खास्थ्य, मित्रं हि मित्रं भावयति तस्मिन् प्राप्ते दृष्टे वा तस्य सुखम् । इदानी मन्तर्भगवान् शेत इति तस्य दर्शनाभावात् केवलं तं ध्यायति । ननु सोऽपि सुखेन शेते । ततो मित्रस्य सुखावस्था स्मृत्वा सुखी भवेन् नतु कदाचिदुःखं प्राप्नुयादित्याशङ्ख्याहुः श्रीवत्स एव अङ्कः चिह्नं यस्येति । ब्राह्मणास्तस्यातिक्रमं कुर्वन्तीति चिन्तया दुःख- मित्यर्थः । यथास्माकं श्रीवत्से लक्ष्मीस्तिष्ठतीति सांप्रतं तया सह स्थितोऽस्मान्न गणयतीति दुःखं तस्मादेकसैव श्रीवत्सस्य उभयो?ःखे निमित्तत्वमिति वयमिवेत्युक्तम् । विस्मरणं क्रियतामित्याशझ्याहुः प्रेमबद्ध इति । प्रेम्णा अन्तःकरणे बद्धो विस्मर्तुमशक्य इत्यर्थः । नन्वहं सुखी दुःखितधर्मा मयि भवतीभिः के दृष्टा इत्याकाङ्क्षायामाहुः अत्यु त्कण्ठ इति । पञ्चविधः क्लेशस्त्वय्युपलभ्यते । आदावुत्कण्ठातिशयस्त्वयि मानसः । शवलहृदय इति शवलं लौकिककर्मणि वाच्यत्वेनोपस्थिते हृदयं यस्येति । अत एव समागतमपि गर्जनं निवारय । अतोऽस्मद्विधः धूसरो गतिहीनो विच्छायश्च जातः । उपर्यासीनं दृष्ट्वा वदन्ति । एतस्य सर्वस्यापि नियामकं दुःखमाहुः वाष्पधारा विसृज- सीति । पुनः पुनर्विरम्य विरम्य वर्षणं जायत इति स्मृत्वा स्मृत्वेत्युक्तम् । पुनः पुनः . श्रीविटलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । गोकुललीलास्मरणेन तत्रैव भगवान् गतः इति भावना जातेति भावः । तव रोप इति तप्तासु लेहे स्वसंवन्धान्मामपि तापयिष्यतीत्यतो रोप इत्यर्थः । तादृशस्येति जातोपि तापः सर्पग्रासादधिकदुःखदस्तु न भविष्यतीत्यर्थः । मेघ श्रीमन्नित्यत्र अस्मद्विध इति यथा वयं भगवत्प्रयोधमाशष्टमाना नोश- ·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १७७ स्मरण चातिदुःखदम् । नन्वस्माभिः कोऽपराधः कृतः येनास्माकं दुःखं भवेदित्या- शझ्याहुः दुःखदस्तत्प्रसङ्ग इति । तस्य प्रसङ्गमात्रमेव दुःखहेतुः, प्रकृष्टः सङ्गः सुतरा- मेव । अन्यथास्माभिर्वा कोपराधः कृतः । जगति च कोऽप्येतादृशो न दृश्यते यो भगव- संबन्धं प्राप्य क्षणं वा स्वस्थो भवति । इदं च दूषणं प्रसङ्गानन्तरमिति.। अननुभूतो न जानातीति न वाधकत्वम् ॥ २० ॥ सात्त्विकसात्त्विक्यो निरूपयन्ति प्रियरावपदानि भापस इति । प्रियंराव पदानि भापसे मृतसंजीवियानया गिरा। करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल ॥२१॥ ताः कोकिलाशब्दं श्रुत्वा भगवानस्मानाकारयतीति क्षणं परमानन्दमनुभूय, एता- दृशं सुखमस्मभ्यं कोकिलवाक्याजातमिति तं स्तुवन्ति । प्रियस्य राववद्रावो यस्य, हे प्रियरावेति भगवत्संयन्धोस्मिन्वर्तत इति त्वया सह आलापेपि न किंचिढूपणमस्ति । ननु कयमेतदवगतं भगवद्वाक्यमेव तन्न भवति किंतु कोकिलवाक्यमिति तत्राहुः पदानि भापस इति । तदुच्चारित वाक्यार्थी नावगम्यत इति न तदुचारितस्य वाक्य- त्वम् , किंतु भगवदुक्तपदानि स्मारयन्तीति सादृश्यात्पदत्वम् , तर्खेतादृशवाण्याः कोपयोग इति चेत् तत्राहुः मृतसंजीविकयानया गिरेति । पूर्व भगवद्विरहेण मृतप्राया जाताः । यदि क्षणमयं शब्दो न श्रुतः स्यात् तदा मृता एव भवाम इति । इयं वाणी मृतसंजीविका । अनया कृत्वा उपलक्षिताय तुभ्यं किं प्रियं करवाम । प्रत्युपकारेणापि तस्य हेतुत्वाद्वा तृतीया । तत्रैका विशेपतो वदति मे वदेति । मम स्याने एकान्ते कथय । क्षीरोदनं दास्यामीति भावः । परं त्वया एतादृशः शन्दः पुनः पुनर्वाच्य इत्यभिप्रायेणाहुः पत्गितकण्ठेति । वल्गितः कण्ठो यस्य । शब्दोचारणार्थ प्रयत्न करोपि परं न वदसीति कथनयोधनाथ संवोधनम् । कोकिलेति संवोधनं तस्य शब्दप्राधान्यत्वाय ॥२१॥ सात्त्विकराजस्य आहुन चलसि न वदसीति । न चलसि न वदस्युदारवुद्धे क्षितिधर चिन्तयसे महान्तमर्थम् । अपि यत वसुदेवनन्दनानि वयमिव कामयसे स्तनैर्विधर्तुम् ॥ २२ ॥ अयमपि पर्वतो भगवचरणारविन्दधारणाद्भक्तो मवतीति निर्णीयते । तादृशोपि यन्नामोचारणं न करोति, अतस्तत्र कारणं पृच्छन्ति भ्रान्तत्वं निवारयन्त्येव हे उदारबुद्धे श्रीविठ्ठलेशरायारमधीयमकृतलेराः । दामस्तथा त्वमपि न गर्जसीत्यर्थः । दृष्ट्वेति भगवान् मुप्तः, एतास्तु अन्तयहिरायान्तीति. मेघनन्द्रादीनां दर्शन मिति भावः । अननुभूत इति कर्तरि क्तः। प्रियरावेत्या अमत्युपकारे इति किं प्रियं करवाम इत्यनेनोक्ते । तस्य कोकिल- साप्रत्युपकारे हेतुखाशी याणीत्यर्थः । . १. गुणे- ·श्रीसुयोधिनी [भा,रकं.१० उ.अ.४१ श्लो.२१-२३ इति । उदारा वुद्धिर्यस्य इति । तस्य बुद्धिरेवं विचारयति किं नामोचारणेन आभयमात्रमेव कृतार्थ भविष्यति । तथोपायः कर्तव्यः येन विश्वमेव कृतार्थ भवतीति विचारयति । अतः सर्व एव पुरुषार्थयुक्ता भवन्त्विति बुद्धिरुदारा भवति । अत एव महान्तमर्थ चिन्तयसे । अतो मनो निश्चलमिति कायोपि वागपि निब्धला तदाहन चलसि न वदसि इति । अस्स सौबुद्ध्ये उपपत्तिरस्तीत्याहुः क्षितिधरेति । भूमौ स्थितो यो भूमिं बिभर्ति सोत्यन्तं सुबुद्धिर्भवति । तर्हि क एतादृशो महानर्थों भविष्यतीति विचार्य स्वयमेव तमर्थ- माहुः अपि यतेति । वसुदेवनन्दनस्यैव अधिरेतादृशो भवति । तमेकोपि चिन्तयन् विश्वं मोचयितुं शक्नोति । अतोङ्गिचिन्तनमेव प्रायेण तवामिलपितम् । नन्वेतत्कथं ज्ञायते न हि साधारण इममर्थ जानातीति चेत् तत्राहुः वयमिव कामयस इति । अस्माकमप्येपैव कामना स्तनोपरि भगक्चरणः स्थापनीय इति । इदं तु शयाने भगवति अस्माकं पादसंवाहनादिना सिद्ध्यति । तव तु त्वदुपरि परिभ्रमणे । स्तनाः प्रत्यन्तभागाः पर्वतस्य, विशेषेण धारणं बन्धादौ । तस्य च सात्विकमावो. द्वेकेण प्रस्तरादिषु चरणाकृतिधारणे यथा गयायां एतावान् विशेष इत्यर्थः ॥ २२ ॥ सात्त्विकतामस्स आहुः शुष्यद्धदा इति । शुष्यद्धदाः करशिता यत सिन्धुपत्त्यः संप्रत्यपेतकमलश्रिय इष्टभर्तुः। यदद्वयं यदुपतेः प्रणयायलोकमप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकर्शिताः स्म ॥२३॥ क्रीडापर्वतानां या नद्यः ता अन्तःपुरे स्थिताः, ताः पूर्व अगाधजला वर्षासु, ततः क्रमेण क्षीणतायां निदाघे हृदानामपि शोषो जातः। एतन्निरूपणं खस्यातिकृशत्वज्ञापनार्थम् । वतेति खेदे । कियत्कालानन्तरं स्वरूपमपि गमिष्यतीति । ननु कया उपपत्त्या नयो गृह्यन्ते । कोपि धर्मो भगवदीयस्तासु नास्ति तत्राः सिन्धुपत्य इति । सिन्धोर- म्बुराशेरपि पत्यो भूत्वा यथैताः परमक्षीणाः तथा वयमपि कोटिब्रह्माण्डाधिपते- रानन्दमूर्तेः पन्योपि वयं परमखेदं प्राप्नुम इति निरूपयितुं तासां कथा । शरीरक्लेशेपि यदि चिन्ता न भवेत् तदाप्यन्ततो गत्वा मुखवैवयं न स्यात्तदपि नास्तीति ज्ञापयितु- माहुः संप्रत्यपेतकमलनिय इति । एवमन्तःकरणक्लेशः शरीरक्लेशश्च कुतो जायत इत्याकाक्षायां स्वयमेव हेतुं कल्पयन्ति इष्टभर्तुर्यदुपतेः प्रणयावलोकममाप्येति । इष्टाप्राप्त्या मनसि क्लेशः। संवर्धकदृष्टयभावात् कृशत्वम् । यद्यपि नदीनां भर्ता समु- द्रोऽस्ति । तथापि न स इष्टः । भगवांस्तु सर्वपतिरिति इष्टो भर्ता भवति । अत्र भर्तृपदं परिपालकपरम् । दृष्टान्ते व्यावृत्त्यप्रसिद्धः । यद्वद्वयम् । इष्टस्य भर्तुः सांप्रतमेव प्रण- यावलोको नास्तीति क्षणमात्रेणैव कर्शिताः । सजातीयस्य सजातीयो भर्ता भवति । श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। शुप्यद्रदा इत्यत्र फोपि धर्म इति महान्तमपि प्राप्य कदाचित्तद्वियोगे परम- क्षीणत्वं भगवदीयेषु स्थितो भगवदीयो धर्मः इति भावः । सजातीयस्येति सजातीयः , 62 ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। महांश्चेत्तत्रापि स्नेहं कुर्यात् । एतज् ज्ञापयितुमाहुः यदुपतेरिति । अवलोको बाह्यः, स्नेह आभ्यन्तरः, उभयमप्यप्राप्य अन्तर्वहिश्च पुरुकर्शिताः । नन्वन्येन कथं न पुष्टा जायन्ते, यथा मिष्टान्नामावे यादृशेनापि पुष्टो भवति लोकः । तत्राहुः मुष्टहृदया इति । हृदयस्य मोषः पूर्वमेव जात इति येन साधनेन कश्चिदृह्यते तद् भगवतैवापहृतम् । इति नातः परमन्येन पुष्टा भविष्यन्तीत्यर्थः ॥ २३ ॥ एवं वहिर्विचारयन्त्यः काश्चिद्गुणातीताः दूरे गताः । ततोऽन्तःपुर एव नद्यादि- तीरे विद्यमान हंसं दृष्ट्वा आहुः हंस खागतमिति । हंस स्वागतमास्यतां पिय पयो बृह्यङ्ग शौरेः कथा दूतं त्वां नु विदाम कचिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा। किं वा नश्चलसौहृदः स्मरति तं कस्माद्भजामो वयं क्षौद्रालापय कामदं श्रियमृते सैवैकनिष्ठा स्त्रियः ॥ २४ ॥ तास्तु शुद्धाः भगवति सर्वथा दोपरहिताः अतः स्वहितमात्रमेव भावयन्ति । खस्स च हितं भगवत्संवन्धादेव स च संवन्धः मानवतीनां मानापनोदव्यतिरेकेण खतो न भवति । ततो भगवान्मानापनोदार्थमेनं प्रस्थापितवान् । अयं हि हंसः सदस- द्विवेकं जानाति । अतोस्मान् गुणातीताः भगवत्पार्थ नेष्यतीति निश्चित्य संयोधयन्ति हंसेति । खार्थमागत इति कुशलं पृच्छन्ति । शीघ्रं वयं साध्या न भविष्याम इति ज्ञाप- यितुमास्यतामित्याहुः । नन्वस्माकं पक्षिणां नित्यं क्षुधितानां तन्निवृत्त्यर्थमुपायः कर्तव्यः । अतो गन्तव्यमिति चेत् तत्राहुः पिय पय इति । अनेनैतदपि ज्ञापयन्ति । अत्र स्थितो दुग्धमिव अस्मान्नेष्यसि । अन्यत्र गतो जलमिव अव्यक्तमधुरा नेप्यसीति । ननु स्थित्वा किं कर्तव्यमिति चेत् तबाहुः यूह्यङ्ग शौरेः कथामिति । पितृनामा शौर्यमुपपादयन्त्यः कथासत्त्वमाहुः । न जान इति न वक्तव्यमित्याहुः दूतं त्वां नु विदामेति । नु इति वितर्के, पूर्वमपि हंसा दूता मवन्ति अतस्त्वमपि हंस इति । आग• मने प्रयोजनान्तरस्साभावाद् दूतत्वमेव निर्धार्यते इत्यर्थः । अतो दूतत्वनिर्धारार्थ कयां कथय । नन्वष्टं नोच्यत इति चेत् तत्राहुः फचिदजितः वस्त्यास्त इति । अजितत्वात् कुशलमस्त्येव परं सर्वान् मारयन् व्यग्रो मवेत् तदस्ति न वेति प्रश्नः । अथवा, स्वस्ति कल्याणरूपेण शुद्धरूपेण किमास्ते 'शयनादुत्यिता नारी शुचिः पादशुचिः पुमान्' इति वाफ्यात्संपन्धे जाते अन्यथा मावो भवतीति । तया सति स्वस तदानी भीविहशरापारमनधीवालमतटेराः। सजातीपस भर्ता पाठको मवति माहांश्चस्साचदा, तत्रापि असजातीयेपि, लेह कुर्यात् । तमपि पाउयेदित्यर्थः । एतदिति महत्त्वमित्यर्थः । हंसेत्या दोपरहिता इति, दोषारोपरहिता इत्यर्थः । स्वहितमात्रमेयेति भगवान् मक्तानां हितमानं करोति न सहितं कदाचिदित्सेव मावयन्तीसर्यः । मापदा. .

·९८० - श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ,अ.४१ को.२४-२५ गमन व्यर्थमेवेति । अजितत्वात्पराजयाभावोऽपीति संदेहात्प्रश्नः । कुशलेन वर्तते इत्यङ्गी- कारेणैवोत्तरसिद्धौ प्रष्टव्यान्तरमाहुः उक्तं पुरा किं वा नश्चलसौहृदः स्मरतीति । पुरा यदुक्तं 'न त्वादृशी प्रणयिनी गृहिणी गृहेपु. पश्यामि'इति यत्पुरा उक्तं तर्तिक स्मरति न वेत्यर्थः । ननु सर्वज्ञास्मरणे को हेतुरिति चेत् तत्राहुः चलसौहृद इति । न हि सर्वदा कोऽपि कमपि स्मरति । सौहार्दै सति स्मरणं भगवांश्च चलसौहृदः । सर्वथा स्मरति समागन्तव्यमिति चेत् तत्राहुः तं करमाद्वयं भजाम इति । कार्या- न्तराणि निवृत्तान्येव । सौहार्देपि संदेहस्तस्मात्कारणाभावात् किमर्थं भजामः । तत्रापि वयं प्रसिद्धाः । तथापि क्रोधस्त्याज्यः समागन्तव्यमिति चेत् तत्राहुः हे क्षौद्रालापेति । क्षौद्रवच्छर्करावन्मिष्टः आलापो यस्य । तव केवलं वामाधुर्यम् । क्षौद्रालापं यातीति क्षौद्रालापयः तस्य संवोधनम् । क्षौद्रेति संबोधनेपि मिष्टता व्यक्ता । क्षुद्रस्य संवन्धीति निन्दापरतया केचिदाहुः । तमेव भगवन्तं आलापय कथय च कामदं भगवतं आलापय गानेन आलापनं कुरु । कामदं भगवन्तं प्रति वा क्षौद्रा- लापयो भवान् । परमालापे लक्ष्म्या आलापो न कर्तव्यः । तदाहुः श्रियमृत इति । ननु सा परमभक्ता भगवदेकपरायणा कथं सह न गीयत इति चेत् तत्राः सैवैकनिष्ठा स्त्रिय इति । सैव किं एकनिष्ठा अपि तु सर्वाः स्त्रियः, स्त्रीणां मध्ये इति पष्ठी वा । जात्सपेक्षया चैकवचन मिति केचित् । एवभावाः स्त्रियः पर्यवसितनिरोधा वर्णिताः ॥ २४॥ एवं स्त्रीणां क्रीडायां प्राप्तः संसारः निवारितः। ततो भगवद्भाव एवाविकल इति फलमुच्यते इतीहशेनेति । इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे। : क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम् ॥ २५॥ ईदृशो भावः सर्वप्रकारः लोकातीतः भगवतैव भ्रान्ततामापादितः । एतस्य मोक्ष- साधकत्वं प्रमेययलेनेति ज्ञापयितुमाह कृष्णे योगेश्वरेश्वर इति । योगादयोऽपि फळं प्रयच्छन्ति भगवदनुग्रहात् । स एव भगवान् कृष्ण इति तासां परमानन्दप्राप्ती कः संदेह इत्यर्थः । योगेश्वरा महादेवादयस्तेषामपि नियन्ता । साधनेषु योगो महानिति स एवोक्तः । मक्तियोगादयोऽपि योग(पद)वाच्यायोगा एव । माधव्यो माधवस्य स्त्रियः । परमा गतिभंगवत्प्राप्तिः। यदापि ता न भगवत्संपद्धाः तस्मिनपि क्षणे भीपिडलेशरापामगधीपारामटतमः । नन्तरं भगवान् करोतीति शेपः । कार्यान्तराणीति नायिकान्तरसामीप्यम्स मावित्वाद- मोगादीनि निवृत्तानीत्यर्थः । कथय घेति तमित्यसालापयेत्सनेनान्ययः । कस्माजाम इसनेनाप्यन्वयः पूर्वमुक्त इति पकारः । , ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवक्ष्मकृवलेखसमेना । १८१. भगवन्तं प्राप्तवत्य इत्यर्थः। नियमविधिवद् आसां फलसंवन्धो व्याख्येयः । अन्यथा शरीरात्मादिविकल्पानां माधव्यादिपदैः सह विरोध आपद्येत ॥ २५॥ ननु चहिर्मुखानां संसाराविष्टचित्तानां संसारप्रकारेणैव भगवन्तमपि प्रपन्नानां कथमेवं सर्वसंघातस्य भगवति प्रवेशस्तवाह श्रुतमात्रोऽपीति । श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसद्याकपते मनः। उरुगायोरुगीतानां पश्यन्तीनां कुतः पुनः॥ २६ ॥ मगवान् स्त्रीणामेवार्ये प्रादुर्भूत इत्युक्तम् । अतस्तदर्थमेवावतारात् तत्कार्यमा- वश्यकमिति संवन्धमात्रमपेक्षते । तत्र श्रवणमात्रमतिसुलभः संवन्ध इति स एवोक्तः । मात्रशब्देन विचारादिव्युदासः । प्रमेयबलमेवात्र मुख्यमिति स्वयं प्रसह्य मनः आकर्पते, सर्वतः आकृष्य स्वस्मिन्नेव स्थापयतीत्यर्थः । तदपेक्षया कीर्तनकणां विशेप- माह उरुगायोरुगीतानामिति । उरुगायो भगवान् उरुगीतो याभिः । प्रहतत्वाया- विगीतत्वाय चोरुगायपदम् । तेपामपि मनः प्रसह्य आकर्पत इत्यर्थः । यद्यप्यत्रापि कैमु- तिकन्यायो वक्तव्यः तथाप्यग्र एवोक्तः, अत्राप्यनुसंधेयः । श्रीविद्यलेशरायात्मजश्रीवल्लमकृतलेसः। इतीहशेनेत्यत्र नियमविधिवदिति 'नियमः पाक्षिके सति' इति भगवत्सं. वन्धदर्शनात् पक्षे फलसंवन्धःप्राप्त एव । असंवन्धस्यापि दर्शनादप्राप्तो लेभिरे इति लिटा नियम्यते । असंवन्धदशायामपीदृशभावेन हेतुनान्तर्भगवत्संपन्धस्स विद्यमानत्वात् एतासां परमगतिरूपफलसंबन्धे संदेहो नास्तीत्यर्थः । तथा च लिङ्लोटोरमावेन शान्य- भावनाया अमावेप्या भावनैव तथा व्याख्येयेत्यर्थः । अन्यथेति अपूर्वविधिवा शाख्याने देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणजीवाः इति विकल्पानां सर्वेषां भगवत्प्राप्ती माधव्या- दिपदैः : सह विरोधः स्यात् । माधवस्त्रीत्वं तु देहस्सैव तथा च देहस्यैव भगवत्प्राप्तिन तु संपातान्तरस्सेत्सपि स्यादित्यर्थः । नियमविधिपक्षे तु अपूर्वतया भगवत्प्राप्तिः पूर्वमेवोक्ता । तत्र विरोधपरिहारोपि 'आत्मानं भूपयांचाः' इत्यादिना मगवद्भोग्यानां देहादिसंघातस्यात्मत्व- कथनात् पूर्वमेव कृतः, स एवात्रापि ज्ञेयः । तथा च सर्वस्व संपातस्स भगवद्भोग्यत्वात् माधवस्त्रीत्वं, अपूर्वविधिपक्षे विरोधपरिहारोप्यपूर्वः कर्तव्यो भवेत् स न कृत इति विरोप- स्तिष्ठेदेव । नियमपक्षे तु पूर्वोक्त एव फलसंबन्धोत्र नियम्यते इति विरोधपरिदारोपि .पूर्वोक एव ज्ञेयो भवेदिति भावः । अपूर्वपक्षे ईदृशेन मावेनेलस्य मावस्य फलसंपन्धे करणलं तया च मावस्स साधनरूपलं स्सास तु फलरुपलं, नियमपक्षे तु ताशनियमे मापस हेतुत्वमाप्रमिति फठरूपत्वं निःप्रत्यूई सिद्धं मवेदिति निगूढाशयः । श्रुतमामोपीत्यत्र प्रहतत्यायेति प्रगतो हतः महतः अप्रतिदत इत्ययः । पटुभिगीतत्वाऽगवानप्रनिहत इत्युपदतात्पर्यम् । तत्कीर्तनस गानरूपत्वादविगीतपद- .

·r १८२ श्रीसुवोधिनी [भा. स्कं.१० उ.भ.४१ श्लो.२६-२८ याः पुनरेकदेशे स्थिताः पश्यन्ति तासां मनः आकर्षत इति कुतः सिद्धमेवं भगवति मनस्तिष्ठतीति विषयसौन्दर्येणैव मनसो वशीकरणात् न प्रमेयबलमप्यपेक्षत इत्यर्थः। एतानिविधाः सगुणा निरूपिताः ॥ २६ ॥ गुणातीताः कैमुतिकन्यायेन सुतरां स्तौति याः संपर्यचरन्निति । याः संपर्यचरन्प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः। जगद्गुरुं भर्तृवुझ्या तासां किं वय॑ते तपः॥ २७ ॥ साक्षादेहसंवन्धः सर्वभावेन यासां तत्रापि प्रेम्णेति आन्तरः संबन्धः । पाद: संवाहनादिभिरिति बाह्यः । जगद्गुरुमिति क्रिययापि विहितप्रकारेणापि तासां फलसिद्धावुपाय उक्तः भर्तृवुद्ध्येति तासां बुद्धिरप्युत्तमा निरूपिता । नतु गोपिका- वजारबुद्धिरिति भावः। बुद्धिः प्रपत्तिः संवन्धो द्विविधोऽपि विधेबलम् । प्रमेयवलमित्यासां पोढा कृष्णे निरूपिताः ।। एकैकोऽपि महत्पुण्यसाध्यः षण्णां तु का कथा । अतस्तपःप्रशंसां हि तासां वक्तुं क ईशते ॥ तदाह तासां किं वर्ण्यते तपः इति । एवं सर्वासां निरोधमुक्त्वा प्रसङ्गादपि कृतं भगवतोपेक्षितमेवेति संज्ञापयितुं उपसंहारे निरूपयति एवं वेदोदित धर्ममिति । एवं वेदोदितं धर्ममनुतिष्ठन्सतां गतिः। गृहं धर्मार्थकामानां मुहुश्चादर्शयत्पदम् ॥ २८॥ यया निरोधोऽभिप्रेतः एवं वेदोदितोऽपि धर्मः लोकशिक्षार्थ भगवतोऽमि• प्रेतः । तत्र हेतुः सतां गतिरिति । अन्यथा सन्मार्गव्यवस्था न स्यादिति सतां रक्षा न स्सादिति । न केवलं वैदिकधर्म एव भगवतोभिप्रेतः किंतु स्मार्तोपि त्रिवर्गः । तदा- श्रीयिट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः । तात्पर्यमिति विमेदः । एकदेशेति भगवत्समानदेशे तन्निकट इत्यर्थः । एतास्त्रिविधा इति एतन्छोकोकाः श्रवणकीर्तनदर्शनकर्त्यः तमोरजःसत्त्वभावयुक्ता इत्ययः । याः संपर्यचरन्नित्यत्र-गोपिकावदिति अत्र सोपपिस्नेहवतीनां प्रकरणादन्त- गृहगता एव गोपिकापदेनोच्यन्ते । अत्र कामोपाधिकसेहो द्विविधः । मर्तृत्वेन जारत्वेन चेति, तयोर्मध्ये मर्तृत्वेन लेहः उत्तमः प्रमाणविचारेण । निरुपपिलेहवतीनां तु प्रकरणमेव नास्तीति न तम किंचिदन्यथा शमनीयम् । बुद्धिरिति भर्तबुज्या संपर्यचरन् पाद- संवाहनादिभिः जगद्गु याः इति पनि पदैः क्रमेणोकाः । या इति तासां सरूप. मेष ताशमिति प्रमेयमलसिद्धिः । निरूपिता इति माया इति शेपः ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । सक्तानां बुद्धिसंग्रहाथमभिप्रेत इत्याह गृहं धर्मार्थकामानामिति । त्रिवर्गस्य पदं स्थानभूतं गृहमिति, मुहुर्मुहुवारं वारं पोडशसहस्रप्रकारेण अदर्शयत् लोकेन्यः प्रदर्शयामास ॥ २८॥ एवं भगवतो धर्मपरत्वमुक्त्वा स्त्रीणामतथात्वे गार्हस्थ्यं धर्मविरुद्धमिति तासामपि धर्मपरत्वं वक्तुमाह आस्थितस्येति । आस्थितस्य परं धर्म कृष्णस्य गृहमेधिनाम् । . आसन्पोडशसाहस्रं महिष्यास्तु शताधिकम् ॥ २९ ॥.. परमोत्कर्षापन्नं धर्ममास्थितस्य कृष्णस्य स्वरूपत एकस्य गृहमेधिनां गृहस्थत्वेन नानारूपस्य पोडशसाहस्रं महिपीणामासीत् । महिष्या इति षष्ठयेकवचनम् । यथा एकः कृष्णः यहवो गृहस्थाः तथैका महिपी षोडशसहस्रसन्यायुक्तेत्यर्थः । तुशब्दः प्रकारान्तरं वारयति । शताधिकामिति सहस्रस्य विशेषणं शतसङ्घयायुक्तेभ्योऽप्य- धिकमित्यर्थः । एकापि त्रीः शतस्त्रीभ्योप्यधिका सर्वभावेनेति ॥ २९ ॥ एवं धर्मार्थतां निरूप्य प्रजासंपत्त्यर्थतापि तासां मुख्यति उपसंहारे तदप्याह तासां स्त्रीरत्नभूतानामिति । तासां स्त्रीरत्नभूतानामष्टौ याः प्रागुदाहृताः। रुक्मिणीप्रमुखा राजंस्तत्पुत्राश्चानुपूर्वशः ॥ ३० ॥ यद्यपि सर्वासामेव दश दश पुत्रास्तथापि मुख्या एव कथिता इति उपसंहारे ता एवानुवदति । तासां स्त्रीरतभूतानां सर्वा एव सर्वत उत्कृष्टा इति रत्नपदप्रयोगः । तत्रापि अष्टौ याः प्रागुदाहृता रुक्मिणीप्रमुखाः। रुक्मिणी सत्यमामा च कालिन्दी ऋक्षकन्यका । सत्या मद्रा मित्र विन्दा लक्ष्मणेत्यष्टनायिकाः॥ राजनिति संयोधनं स्त्रीयाहुल्यरसाभिज्ञानार्य तत्पुत्राश्च उदाहृताः । आनु- पूर्वशः ज्येष्ठानुक्रमेण । चकारात्पौत्रोप्युक्त इति ज्ञापितम् ॥ ३०॥ श्रीविट्ठलेशारायारमजीपालमतलेसः । आस्थितस्ये त्यसामासे वक्तुमाहेति इमं लोकमिति शेषः । तथा च धर्म- परत्वमेवेति वाक्याथः । व्याख्याने एकस्य कृष्णस्य गृहमेधिनां स्वरूपाणामित्यर्थः । तयकेति लक्ष्मीरेव तावद्रमा सर्वत्राविष्टा अन्यथा भगवदोगयोग्यता न स्याद् इति भावः । यया मगवानेक एव बहुरूपस्तथेयमपि एकैव बहुरुपेत्यनेन भगवत्समानधर्मल- कयनात्सातिप्रत्यमुक्तमिति धर्मपात्वं वाक्यार्थः सिद्धः । पोडशसहस्रसंख्यायाः पूर्वमेव. सिद्धलादेतस्यैव पाक्यार्थता युक्तेति भावः । तासामित्यत्र तत्रापीति सर्वासामेव रवलेपि अष्टी तासां प्रधाना उक्ता पोडशसहस्रसंत्यातोऽतिरिक्ता इत्यर्थः ।

·1 श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ,अ.४१ श्लो.२९-३४ अनुक्तानां सर्वासां तुल्यत्वाय पुत्रादिसंपत्तिमाह एकैकस्यां दश दशेति ।...' एकैकस्यां दश दश कृष्णोजीजनदात्मजान् । यावन्त्य आत्मनो भार्या अमोघरतिरीश्वरः॥३१॥... इच्छया पुत्रत्वच्यावृत्त्यर्थं आत्मजपदम् । प्रायिकव्यावृत्त्यर्थं यावत्यः इति । दश भावा भवन्तीति सर्वेष्वपि भावेषु भगवान् अमोघरतिः। फलपर्यवसानं अमोघ- त्वम् । ननु दश दशैव कथमुत्पादिताः । 'दशास्यां पुत्रानाधेहि' इति श्रुतेरिति चेत् । तथापि नैतल्लोके नियतं तत्राह ईश्वर इति अशक्ताः श्रुत्यर्थपरिपालनं मा कुर्वन्तु नाम, शक्ताः कथं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ धर्मार्थमेव भगवता पुत्रा उत्पादिता इति अष्टादशविद्यास्थानीयाः अष्टादश पुत्राः महावीर्या निरूप्यन्ते तेपामुद्दामवीर्याणामिति । तेपामुद्दामवीर्याणामष्टादश महारथाः।. आसन्नुदारयशसस्तेपां नामानि मे शृणु ॥ ३२ ॥ लक्षं पष्टिः सहस्राणि तथाशीतिनिरूपिताः। (१६००८०) केचित्सहस्रमधिकं प्राहु तन्मतं सताम् ।। तेषां पुत्राणां मध्ये अष्टादश महारथाः सर्व एव च उद्दामवीर्याः । वस्तुतस्तु सर्व एव महारथाः, तथापि तावद्भिर्महारथत्वं प्रकटीकृतमिति ज्ञापयति । आसन्निति । विद्यानां प्रामाण्यसिद्ध्यर्थं तावद्भिरेव वीर्य प्रकटीकृतम् । भगवति विद्यमाने त्वन्येषां न प्रयोजनम् ॥ ३२ ॥ अतो लोकप्रसिद्ध्यर्थं तेषां नामान्याह प्रद्युम्न इति । प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च दीप्तिमान्भानुरेव च । साम्बो मधुवृहद्भानुश्चित्रभानुषकोऽरुणः ॥ ३३ ॥ पुष्करो वेदबाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः। चित्रवाहुर्विरूपश्च कवियग्रोध एव च ॥ ३४ ॥ थीनिलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखः । एकैकस्यामित्यत्र दश भावा इति कामस्य दशेन्द्रियसाध्यत्वादिति भावः रतोविसर्गः पायुकार्यम् , परं गोलकभेदः । तेपामित्यत्र नैतन्मतं सतामिति समाधिभापायां शताधिकनायिकापक्षो. नास्तीति तत्पुत्रानादाय सहस्राधिकसंख्यापि पुने नास्तीत्यर्थः । एतेन द्वादशाध्याये उपपा- दिता शताधिकसंख्या न समाधिभापा किं तु लौकिकी भापति सूचितम् । तथा च 'भापा- त्रयविरोधश्च कल्पभेदात्समाहितः' इत्युक्तत्वात् कल्पान्तरे तथेति ज्ञेयम् । अत एव, विवाहप्रसङ्गे तावतीनां विवाहो निरूपितः । नामावल्यां 'पोडशसहस्रनायिकापतये नमः' इत्येवोक्तम् । रोहिणी तासामेव मुख्येति रोहिणीपतये नम इत्युक्त्वा, तदुक्तम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १८५ एतेषामपि राजेन्द्र तनुजानां मधुद्विपः। प्रद्युम्न आसीत्प्रथमः पितृवद्रुक्मिणीसुतः॥३५॥ द्वितीयश्चारुदेष्णः अनिरुद्ध इति पाठेऽपि पुत्र एव कश्चिदनिरुद्धः । तेपामपि पुत्राः शतश इति, पौत्राणां मध्ये एकेनैव महारथत्वं प्रकटीकृतमिति तमाह एतेपाम- पीति । मधुद्विपस्तनुजानामिति अत्यन्तं सामर्थ्य निरूपितम् । तत्रापि प्रथमस्य विशेष- माह प्रद्युम्न आसीत्प्रथम इति । तस्य विशेषतो निरूपणस्य प्रयोजनमाह पितृ- चदिति । वैशिष्टये हेतुमाह प्रथमो रुक्मिणीसुत इति । रुक्मिणी श्रेष्ठा तत्रापि प्रथमो वीर्यवत्तरो-भवति ॥ ३३॥ ३४ ॥ ३५ ॥ वंशनिरूपणप्रस्तावे नवमस्कन्धशेपे भगवान्निरूपित इति मध्ये प्रशानुरोधेन वीर्याण्यपि निरूप्य तदन्ते शिष्टं वंशमाह स रुक्मिणो दुहितरमिति । स रुक्मियो दुहितरमुपयेमे महारथः। तस्मात्सुतोऽनिरुद्धोऽभून्नागायुतबलान्वितः॥ ३६॥ महारथ इति जित्वा हरणं द्योतितम् । ततः प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽभूत् । तस्य विशेषतो निरूपणे प्रयोजनमा नागायुतवलान्वित इति ॥ ३६ ॥ ततोऽपि चशमाह स चापीति । स चापि रुक्मिणः पौत्री दौहित्रो जगृहे ततः। वज्रस्तस्यामभूद् यस्तु मौसलादवशेपितः ॥ ३७॥ रुक्मिणः, पौत्री, दौहित्र इति पदत्रयेण, मूठदोपसंसर्गदोपौ निरूप्य ताश एव कलौ स्थास्यतीति ज्ञापितम् । तदाह वज्रस्तस्यामभूदिति । मौसलयुद्धाद- घशेपितः उर्वरितः ॥ ३७॥ ततोऽपि वंशमाह प्रतिवाहुरभूत्तस्येति । प्रतिवाहुरभूत्तस्य सुयाहुस्तस्य चात्मजः । सुवाहोः शान्तिसेनोऽभूतसेनस्तु तत्सुतः ॥ ३८ ॥ तस्य वत्रनामस्य प्रतियाहुः पुत्रोऽभूत्। तस्य च सुबाहुः, सुबाही: शान्तिसेनस्तस्य च श्रुतसेन इति चतुर्विधपुरुषार्थसाधकाचत्वारो निरूपिताः ॥३॥ अन्येषां पुरुषार्थपर्यवसानं न भविष्यतीत्याशश तन्निराकरणामाद नाय. तस्मिन्कुल इति । नायेतस्मिन्कुले राजन् अधना अयहुमजाः । अल्पायुपोल्पवीर्याश्च अग्रामण्याश्च जझिर ॥ ३९॥ यादयकुले । राजनिति संयोधनं संमत्ययम् । अधना दरिद्राः, अयहुप्रजाः 'एटल्या पदवः पुत्रा' इति याक्यात् । न केऽप्यपेक्षितपुत्रविहीना इत्यर्थः । एतददि- २४गे. . , - ·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०३.अ.४१श्लो.३५-४२ रङ्गद्वयम् । आन्तरमाह अल्पायुपोऽल्पवीर्याश्चेति । एवं चतुर्भिर्गार्हस्थ्य निरूप्य ब्रह्मचर्यमिव निरूपयन्नाह अब्रह्मण्याश्चेति । अर्थकामी तथा धर्मश्चिरजीवित्वमेव च । एतत्साधारणं प्रोक्तं वीर्य तु क्षत्रियत्वतः ॥ ३९ ॥ ज्ञानार्थं तेपां संख्या वक्तव्येत्याह यदुवंशप्रसूतानामिति । यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् । संख्या न शक्यते कर्तुमपि वर्पायुतैर्नृप ॥ ४०॥ संख्या वर्तते परं कर्तुमशक्या । अज्ञानमेव महत्त्वसूचकमिति । न योगजधर्मेण ज्ञात्वा कथनम् । एकेन पुरुषेण मार्कण्डेयवचिरजीविनापि वर्षायुतैरपि तेषां संख्या कर्तुमशक्येत्यर्थः ॥ ४०॥ तर्हि कथं परिज्ञानम् । कोट्यव॑दसंख्ययापि बुद्धिः पर्यवसितेति चेत् तबाह तिम्रः कोट्य इति । तिस्रः कोट्यः सहस्राणामष्टाशीतिशतानि च। आसन् यदुकुलाचार्याः कुमाराणामिति श्रुतम् ॥४१॥ आदौ सहस्राणां तिस्रः कोट्यः त्रिंशदर्बुदानि । ततः अष्टाशीति- शतानि च । अष्टाधिकान्यशीतिशतानि । लक्षसंख्या भगवत्पुत्रेवेव निरूपितेति कोटिसंख्यां सहस्रसंख्यां शतसंख्यां ततो न्यूनसंख्यां चोक्तवान् । एतावन्तः यदुकुला, चार्याः यदुकुलोद्भवा एव आचार्याः । तत्कुमाराणामिति श्रुतमिति प्रमाणम् । बहूनां मध्ये कश्चिदाचार्यों भवितुमर्हति । चालकाश्चैकस्य स्थाने बहवोऽपि पठन्ति । अनेनैव तेषां बहुत्वं ज्ञातव्यमित्यर्थः ॥ ४१ ॥ तर्थनेनैव प्रकारेण यादवानां संख्यां वदेत्याशझ्याह संख्यानं यादवानां का करिष्यतीति । संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानामयुतलक्षेणास्ते स आहुकः ॥ ४२ ॥ यादवाः खरूपतोऽपि संख्यातुमशक्याः आनन्त्यात् । तत्रापि विशेषमाह महा- त्मनामिति । एकैकस्य कोटिशः सेवकाः सन्तीति प्रधानगुणभावेन गणनायां सुतरामेवा- नन्त्यमित्यर्थः । अत एव मुख्य सेवकानन्त्यं निरूपयति यन्नायुतानामिति । अयुताना- मयुतस्य लक्षण न्यर्बुदसहस्रेण सेवकवर्गेण सह स आहुकः उग्रसेनो राजा आस्ते । एवमन्येपामपि सेवकवर्गों ज्ञातव्यः ॥ ४२ ॥ ननु जीवा उत्तमाः केचनं एवोत्पद्यन्ते । एतावतां कथमेकदोत्सत्तिरिति चेत् तत्राह देवासुराहवहता इति ।

·.. देवासुरावहता दैतेया ये सुदारुणाः। ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा हप्ता बबाधिरे ॥४३॥ देवानामसुराणां च पूर्व वहन एव आवाः संग्रामा जाताः । तत्र ये दैतेयाः दारुणाः देवानां मूलभूतब्राह्मणनाशार्थ मनुष्येषु उत्पन्नाः । चकारात् अन्येऽपि संवन्धिनः तेषामुत्पत्तौ पूर्वधर्माः समागता इति ज्ञापनार्थमाह प्रजा दृप्ता बयाधिर ति ॥४३॥ तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुलशतं तेपामेकाधिकं नृप ॥ ४४ ॥ ततो जगद्रक्षार्थ प्रवृत्तो भगवान् तेपां दैत्यानां निग्रहार्थ देवाः प्रोक्ताः आज्ञप्ताः । ततस्ते कोटिशो देवगणाः क्वचित्वचिदवतीर्णाः यदोः कुले तेषां मध्ये उलानां शतमवतीर्णमेकमधिकं च । तत्रापि नायकरूपम् । नृपेति संयोधनं संतोपाय ॥४४॥ ननु देवा एवावतीर्णास्तावन्त इत्यत्र किं प्रमाणमिति चेत् तत्राह तेषां प्रमाणं भगवानिति । तेषां प्रमाणं भगवान्प्रभुत्वे चाभवद्धरिः। ये चानुवर्तिनस्तस्य वधुः सर्वयादवाः ॥ ४५ ॥ तेपां देवत्वे भगवानेव प्रमाणं । कथं भगवतः प्रामाण्यमिति चेत् तत्राह प्रभुत्वे चाभवदिति । यतस्तेपां प्रभुर्जातो भगवानतो ज्ञायते ते देवा इति । न ह्यन्येपां भगवान् प्रभुर्भवति प्रभुसेवकयोः सजातीयत्वापेक्षणात् । ननु त एव प्रेपणीयाः किमिति तैः सह भगवानागत इति चेत् तबाह हरिरिति । तेषां दुःखापनोदनार्थ- मागतः । अत एव कालादिकृतप्रतिबन्धाभावात् सर्व एव यादवाः तदीया अन्येऽपि भगवतो ये अनुवर्तिनः ते सर्वेऽत्यन्तं ववृधुरित्याह ये चानुवर्तिनस्तस्येति । प्रायिकत्वन्युदासाय सर्वपदम् । वृद्धिहि वटवीजाटयज् ज्ञातव्या । एवं प्रसमात्तेपां माहात्म्यमानन्त्यं च भगवत्संबन्धानिरूपितम् ॥ ४५ ॥ अत एव ते सर्वे सपरिकराः निरोधे निरूपिताः । तत्र तेपामधिकारापन्नानां यय- संभवात् यहिर्मुखत्वसंमवाच निरोधः संपन्नो न चेति शझां निराकर्तुमाह शय्या- शनाटनालापेति । शय्याशनाटनालापक्रीटारलानासनादिम् । न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः ।। ४६ ॥ मीपिडलेशरापारममधीपमहतरेयः । ये पानुपर्तिन इत्यम अत एवेति मगवरसंपन्धित्वादेवेत्यर्थः । :

·१८८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१ शो.४३-४७ सप्तपदार्थाः, भगवान् पङ्गुण एव तेषां तथा जात इति ज्ञापयितुं निरूपिताः । शय्या च अशनं भोजनम् । अटनं परिभ्रमः । आलापः वार्ता । क्रीडा द्यूतादि । स्नानं आसनं च । एते सप्त पदार्थाः प्रकारपराः । तत्रैश्वर्यादिधर्मा योजनीयाः । तथा सति प्रकारतामापद्यन्ते । किंबहुना सर्वावस्थासु आत्मानं यथा स्थानस्थितं न विदुः । अनेन प्रपञ्चविस्मृतिरुक्ता । तदासक्तिमाह कृष्णचेतस इति । कृष्ण एवं चेतो येपा, गोकुलस्थानां तु पूर्वमेव निरूपितम् । स्त्रीणां च राजसानां सात्त्विकानां , चायं निरोध इति संपूर्णा निरोधलीला ।। ४६ ॥ एवं लीलायामुपपादितायां मारतवद् भूमारहरणं विशेपाकारेण न निरूपितमिति शङ्का व्यावर्तयितुं कैमुतिकन्यायनिरूपणाय भगवतो नानाविधानि माहात्म्यानि निरूपयति तीर्थ चक्रे नृपोनमिति । तीर्थ चक्रे नृपोनं यदजनि यदुपु खःसरित्पादशौचं विद्विलिग्धाः खरूपं ययुरजितपरा श्रीर्यदर्थेऽन्ययत्नः। यन्नामामङ्गलनं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्रधर्मः कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षितिभरहरणं कालचक्रायुधस्य ॥४७॥ किं भगवतो माहात्म्यं वक्तव्यं यत्किंचिद्यदुपु अजनि । चरित्रं, गुणाः, पुरुषाः, भगवत्संबन्धि यत्किचित् तत्सर्वमेव प्रत्येक तीर्थमूनं चक्रे । तत्कि तीर्थ- मित्याकाक्षायामाह स्वःसरिदिति । गङ्गेत्यर्थः । यदुकुलावतीर्णभगवत्संवन्धि यत्कि- चित्सर्वमेव प्रत्येकपदार्थमात्रमपि गङ्गातोऽप्युत्तममित्यर्थः । एतस्य तथात्वं भगवतैव कृतमिति ज्ञापयति चक्र इति । स्वयं तस्य चरित्रस्य तथा माहात्म्यं दत्तवानित्यर्थः । ननु तथापि ये युक्त्यैव पदार्थानङ्गीकुर्वन्ति तेपामत्र कथं बुद्धिर्भविष्यतीत्याशझ्याह स्वःसरिदपि पादशौचमिति । प्राणिनः सर्वसंवन्धिपदार्थापेक्षया पादशौचमपकृष्टं, तत् पुरुषः पुनर्न स्पृशति । स्वःसरिदिति भूमिष्ठायाः पातालस्थायाश्च तत्रत्यदोपसंवन्धात् कदाचिद्दोपोऽपि भवेदिति । एवमेकं माहात्म्यं निरूपितं सामान्यरूपं जडसाधारणम् । जीवेषु विशेपमाह विद्विनिग्धाः खरूपं ययुरिति । द्वेपरागयोरपि मोक्षसाधकत्वं जातमित्यर्थः । तस्मात् कृष्णावतारे यः कश्चन धर्मः मोक्षं दास्यतीति निरूपितम् । भगवतः सकाशादैहिकसिद्धौ हेतुमाह अजितपरा श्रीरिति । लक्ष्मीभगवत्परा । अतः स्वामी सेवकेभ्य एव दास्यति नान्येभ्य इसनायासेनाप्यैहिकसिद्धिः तृतीयं माहात्म्यं परंपराप्रकारेणागतम् । प्रसङ्गाद्भगवत्संवन्धिन्या लक्ष्म्या माहात्म्य- श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । तीर्थं चक्रे इत्यत्र तीर्थ स्वत एव न न्यून किं तु चरित्रं कर्तृ तथा चक्रे । तथाकरणसामथ्यं तु भगवद्दत्तमेव मवतीत्याशयेनाहुः तथा सामर्थ्य दत्तवानिति । खासरिदिति पदमावल्भयत्रान्वेतीसाशयः । । इदं ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १८९ माह येनान्येषु माहात्म्यं निराकृतं भवति । यदर्थ अन्ययत्न इति । यस्या लक्ष्याः संवन्ध्यर्थे अर्थरूपे पुरुषार्थे अन्येषां महान् यत्न एव, प्राप्तिस्तु संदिग्धेत्यर्थः । यत्रार्थ एव पुरुषो हीनोऽप्यन्येषां संदिग्धः तत्र धर्मादिपु का वार्ता इत्युक्तम् । एवं भगवत्संवन्धिपदार्थमात्रस जीवानां शक्तेश्च माहात्म्यं निरूप्य नाम्नो माहात्म्यमाह यन्नामामङ्गलम्नमिति । यस्य अमङ्गलं नाशयति । संवन्धमात्रमपेक्ष्येति वक्तुं श्रुत- मिति । गदितं तु ततोऽपि भिन्नप्रकारेण हेतुसहितमपि अमङ्गलं नाशयतीत्यर्थः । ननु ऋषिपरंपरागतस्स धर्मस माहात्म्यं भविष्यतीत्याशपाह येनैव भगवता कृतासु ऋपिपरंपरासु वर्तमानो धर्मः । एवं पड्डिधं माहात्म्यमुक्तम् । यसैतावन्माहात्म्यं तस्य एतभारहरणलक्षणं तदर्जुनादिभिः कृतं तचित्रं न भवंति जीवधर्मत्वात् । ननु कश्चि- धर्मः सेवकैरेव कर्तुं शक्यते न प्रभुणेति भूभारहरणं भगवतः अशक्यमेव कुतो न भवतीत्याशझ्याह कालचक्रायुधस्येति । कालरूपं चक्रमायुधं यस्येति । काल- सहस्रांशेनापि भूभारो हर्तुं शक्यः । तत्र पूर्णः कालः भगवतः सुदर्शनमेकं आयुधमिति का संदेहो भूमारहरणेऽपि ॥४७॥ एतादृशोऽपि भगवान् सांप्रतं कास्तीत्याकाङ्क्षायामाह जयति जननिवास इति । जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्स्वैदोभिरस्यन्नधर्मम् । स्थिरचरवृजिननः सुस्मितश्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवम् ॥ ४८ ॥ स कृष्णो भगवानिदानीमपि तत्संपन्धिजनेषु सर्वेष्वेव जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते । यतोऽयं जननिवासः। स्वभावतोऽपि सर्वेषु जनेषु निवसति । परमात्मा सर्वान्तरः । ननु देवकीपुत्रं पृच्छामि यो देवक्यां जातः स क वर्तत इति । तत्राह देवकीजन्मवाद इति । देवक्यां जन्मवादमात्रम् । लोकाः विवादे सति भगवान् कापि नास्तीत्युक्तौ सिद्धान्तनिरूपणप्रस्तावे वीतरागाः देवक्यां जातोऽस्तीत्साहुः, न तु तावन्मात्ररूपत्वं तस्येत्यर्थः । ननु स सर्वत्र किं कुर्वन् तिष्ठतीत्याकाक्षायां तस्य विविध कर्माह । तत्र सात्त्विक निरूपयति यदुवराणां परिपदि सभायामपि केवटलौकिक- परेऽपि ये स्वाः स्वकीयाः सेवकाः सन्ति तैरपि अधर्मजातं सर्वमेव दैत्यादिरूपं अस्यन् क्षिपन् अद्यापि मगवान् द्वारकायां यादवसभायां सेवकैः सह विराजते । यदि कथित देतन्मध्ये दैत्यः प्रकटो भवेत् तदा तत एव कंचित्प्रेपयित्वा तं मारयतीत्ययः । तामसं चरित्रमाह स्थिरचरवृजिनन इति । द्वारकाव्यतिरिक्तस्याने सर्वप्रेय यत्र यत्र परिप्रमण भीपिटनेतरापारमाधीयामगारेमः। जयतीत्या तेरपीति अपिशन्दात्स्वयमपि तया करोतीत्यर्थः । यदुयरपरि- पदिति ये साः सेयकाःते क्षतमापागववाहुरूपाः इति मूले दोभिरिति विशेषणसार्थ .

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०२.अ.४१श्लो.४८-४९ कृतवान् तेषां सर्वपामेव प्रसङ्गादपि वृजिनं पापं दूरीकरोति । ये वा पुरुपा ये वा वृक्षाः। वृजिनस्यैव वा स्थिरचरभेदौ प्रकारवासनारूपौ । अनेन सर्वत्रैव भगवानस्ति यदि भक्तो भवेदिति निरूपितम् । राजसमाह सुस्मितश्रीमुखेन व्रजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवमिति । सुस्मितं शोभायुक्तं यन्मुखारविन्दं तेनैव ब्रजे गोकुले पुरे मथुरायां द्वारकायां च याः स्त्रियः गोपिकाः कुब्जाप्रभृतयो महिष्यश्च तासां हृदये कामदेवं वर्धयन् आस्ते । कामस्य देवत्वं मोक्षपर्यवसानात् । योऽस्त्येव सर्वेषु तमेव वर्धयन् खसंवन्धमात्रेणैव मोक्षं प्रयच्छतीत्यर्थः । एपा पूर्वकथा । पूर्व यादृशी तादृश्येवेदानीमपि । तथैव तेषु स्थानेषु करोति । अवार्थान्तरमपि ध्वन्यते । अत्यन्तमोहिकया लोके परमसौन्दर्य प्राप्तया भक्त्या ब्रजस्थितानां पुरस्थितानां च ग्रामेऽरण्ये च निवसतां काममुद्रोधयन् आस्त इति तस्य देवत्वं मन्तव्यम् ॥४८॥ एवं चरित्रमुपपाध तत्र शुकः श्रवणादिकं विधत्ते नित्यत्वाय इत्थं परस्येति । इत्थं परस्य निजधर्मरिरक्षयात्त- लीलातनोस्तदनुरूपचिडम्बनानि । कर्माणि कर्मकपणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥ ४९ ॥ पूर्वोक्तप्रकारापन्नं अन्यदपि भगवचरित्रं इत्थमित्यनेन परिगृह्यते । अक्षरादपि परः निजधर्मा ये भक्तास्तेषां रिरक्षया आत्ता लीलातनुर्येन । तादृशम्य परम- कृपालोस्तदनुरूपविडम्बनानि । तन्नाट्यानुरूपतया लोकप्रकारं विडम्बयन्ति यानि कर्माणि भोजनशयनादीन्यपि तानि शृणुयादिति विधिः अश्रवणे प्रत्यवाय इत्यर्थः । ननु किं श्रवणेनेति चेत् तत्राह कर्मकपणानीति । सर्वपापनाशकानि । पापक्षयस्तेपा- मानुपङ्गिकं फलमित्यर्थः । यद्यप्यवतारान्तर चरित्रमपि पापनिवर्तकं भवति तथापि यदूत्तमस्य शृणुयात् । को विशेष इति चेत् तबाह अमुष्य पदयोरनुवृत्ति- मिच्छन्निति । कृष्णचरणारविन्दयोश्चेदनुवृत्तिं वाञ्छति तदैतदेव श्रोतव्यमित्यर्थः॥४९॥ श्रीविठ्ठलेपारायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। इति ज्ञेयम् । द्वारकास्थानां वृजिनप्राप्तिरेव नास्तीत्याशयेनाहुः द्वारकाव्यतिरिक्तेति । प्रकारेति निषेधे प्रकारतामापन्नं हननादिरूपं वृजिनं स्थिरं, भोगं विना तन्नाशाभावात् । वासनारूपं मनसा भावितं वृजिनं चरं, तस्य तथा भोगापेक्षाभावादित्यर्थः । अत्यन्तेति सिंतसाहित्येन मोहकत्वं परमसौन्दयं च । तादृशेन भक्तिरूपमुखेनोद्बोधनादयं व्रजपुरवनितासु स्थितः कामो देवरूपः आधिदैविको 'अत्रैव लोके प्रकटम्' इति कारिकोक्त इति मन्तव्य- मित्यर्थः । तथा च भगवद्भोग्यासु स्थितस्य कामस्य भगवद्रूपत्वमित्यर्थान्तरो ध्वनित इत्यर्थः! इत्थंपरस्येत्याभासे एवं चरित्रमिति यद्यपि 'तस्माद्धारत सर्वात्मा' इत्यत्र श्रवणं विहितं तत्र-श्रोतव्यतावच्छेदकत्वेन सर्वात्मत्वादिधर्मचतुष्टयमुक्तम् । एतच तत्रैव विवृतमत्र कृष्णचरित्रे श्रवणं विधीयते तथा चात्र कृष्णलीलात्वं श्रोतव्यतावच्छेदकमिति विभेदः ।

·4 श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । नन्वेवं नित्यतया श्रवणे चरणानुवृत्तौ वा किं भविष्यतीत्याकालायामाह मय॑स्तयेति । मर्त्यस्तया तनुसमेतिया मुकुन्द- श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयति । तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्ग ग्रामादनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्थाः॥५०॥ तया चरणानुवृत्त्या मरणधर्माप्ययं पुरुपः तेनैव शरीरेण तद्धाम एति । ननु तदानीमेव तस्य वैकुण्ठागमनं नोपलभ्यत इति चेत् तत्राह तनुसमेधितयेति । तनु अल्पमल्पं समेधितया तैलधारावदनवच्छिन्नश्रवणादिभिः क्रमेण यदा पुष्टा भवति, तनौ शरीरे वा समेधिता। नन्विति पाठे अप्रतारणार्थ संवोधनम् । तस्या अनुवृत्तेः पोषणार्थं त्रीण्यङ्गानि निरूपयति श्रीमत्कथायाः श्रवणं कीर्तनं चिन्ता च यस्यामिति । श्रीमदित्यनेन पामराणां वक्तुमजानतां संवन्धिनी कथा व्यावर्तिता । भगवद्धानः सर्वोत्कृष्टफलत्वाय विशेषणमाह दुस्तरकृतान्तजवापवर्गमिति । दुस्तरः सर्वप्रकारैरपि निराकर्तुमशक्यः तस्य जवस्य वेगस मारणार्थ धावनरूपस्य अपवर्गः समाप्तियंत्र । मृत्युस्तावदेव धावति यावदक्षरं, अक्षरपर्यन्तमेव कालनिरूपणात् । तेनाक्षरात्मकं व्यापिवैकुण्ठं यातीत्यर्थः । एतत्फलं ज्ञानमार्गेऽपि दुर्लभमिति ज्ञापयितुमाह - ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्था इति । पूर्व क्षितिभुजः राज्ये स्थित्वा राज्यपरिपालनधर्मेण परिपक्काः सन्तः नगरादिकं विहाय ग्रामे कलापग्रामादी ज्ञाननिष्ठाः सन्तस्तिष्ठन्ति । ततोऽपि भगवन्माहात्म्यमवगत्य तदपि विहाय वनं सर्वगूढं स्थानं ययुरित्यर्थः । ग्रामशन्दो ग्राम्यपरो वा । यस श्रवणमात्रमेव राज्यापेक्षयापि सर्वोत्कृष्टम् । अन्यथा स्थितं विहाय कथं ते विवेकिनः वनं गच्छेयुः । यदेव पदं अर्थः पुरुषार्थों येषां ते यदर्थाः ॥ ५० ॥ इत्येवं दशमस्कन्धे संक्षेपेणात्र लेशवः । अर्थों मयातियत्नेन समावेन निरूपितः ॥१॥ अनेकयुक्तिसंदर्भमालाकारेण योजितः। कृष्णपादाम्बुजे न्यस्ता वाक्पुप्पाअलिरुवला ॥२॥ धीविटेगारापारमनप्रीमतसः । मर्त्यस्तपेत्यत्र पामराणामिति । अवरक्तत्ययः । अनेकति अनकामियुक्तिमिः संदर्भो अयनं तयुक्ता या माला तदाकारण योजिता यापुप्पासाठिरित्यर्थः ।। ॥इति मागपवदशमस्कन्धोपराधविररणटिप्पणी संपूर्णा ॥ ।

·१९२ श्रीसुबोधिनी सिद्धान्ताः सकलागमाश्च वितता लोकेऽधुना सर्वतः ते प्रायेण निरूपिताः सुवहुशो भक्त्यै मुकुन्दाजये । विस्तारस्तु गुणांय कृष्णचरणे चित्तं भवेद्विस्तृतं तेनाहं हृदयस्थितेन हरिणा यावद्यथा रूपितम् ॥३॥. इति श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्ध- विवरणे एकचत्वारिंशाध्यायविवरणम् ॥ ४९ ॥ ।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ समाप्तोत्रोत्तरा! दशमस्कन्धथ ॥ अहं निरुद्धो रोधेन निरोधपदवीं गतः । निरुद्धानां तु रोधाय निरोधं वर्णयामि ते ॥ १॥ हरिणा ये विनिर्मुक्तास्ते मना भवसागरे । ये निरुद्धास्त एवात्र मोदमायान्त्यहर्निशम् ॥२॥ १. एतच्छ्लोकद्वयं सर्वादशपुस्तकेषु दृश्यते तशाचार्यचरणप्रणीतग्रन्थान्तःपातित्वेन प्रन्यावहि त. मप्युपन्यस्तम् । लोकत्रयं तदनन्तरमस्ति परं तन्न विद्वत्तोपपोषकं न पाङ्मयरूपं महापुरुषाणामिति नास्माभि. रमोदितम् ।

·परिशिष्टम् । श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धगुणप्रकरणनिवन्धः । हरिणा केवलेनैव धर्मेणैवाखिलं कृतम् । इति संशयनाशाय गुणानां प्रक्रियोच्यते ॥१॥ निधर्मको वा भिन्नो चा निरोधं कुरुते यदि । तदा व्यर्थ समस्त सादिति पइगुणवर्णनम् ॥ २॥ येनैतायत्कृतं सर्व स कृष्णो भगवान् परः। इति दर्शयितुं पशिरध्यायैः पइगुणान् जगौ ॥३॥ ऐश्वर्येण समग्रेण प्रथमं ज्ञानदो हरिः। पश्चात् पुत्रप्रदश्चापि वाह्याभ्यन्तरभेदतः ॥ ४॥ ज्ञानेनान्तर आनन्दः पुत्रादिभ्यस्तथा वहिः । पितृमावविभेदेन वैदिकं लौकिकं तथा ॥५॥ ऐश्वर्यभक्तिसिद्ध्यर्थ प्रकटीकृतवान् हरिः। गुरुत्वं देवतात्वं चा न स्वीकृत्य सुतत्वतः॥६॥ श्रीमत्प्रभुचरणः पुरुपोत्तमस्य दर्शिता योजना। एवं त्रयोदशाधिकेन शतेन सात्त्विकप्रकरणं विचारितम् । अतःपरमेकपञ्चाशद्भि- गुणप्रकरणं विचारयन्तः प्रकरणप्रयोजनं विमिराहुः हरिणेत्यादिना । ननु केवलधर्मिणा करणे को दोपो येन तन्छझ्या क्रियते इत्यत आहुः निर्धर्मक इत्यादि । तथा च निर्धर्मकेन करणे सर्वस्य मायिकत्वापत्त्या वैयर्थ्य, भिन्नरूपेण करणे मुख्यफलामावेन सर्ववैयय॑मतस्तदुमयनिरासायेयं प्रक्रियेत्यर्थः । तर्हि सधर्मकः कया विधयोच्यते इति शशायामारम्मे प्रकरणविमागे 'अन्तर्याम्यविदेवादि' इत्यादिना यदुक्तं तत्स्मारयन्तस्तां विधामाहुः येनेत्यादि । एवं त्रिमिः प्रयोजनकथनेन प्रकरणस्यावश्यक ता निरुपिता । अतः परं प्रथमार्यमैश्वयं विविच्य विशदयन्ति ऐश्वर्यणेत्यादि साधादशमिः । अत्र प्रयमं वसु. देवस्तुतिस्तत उपदेशस्ततो देवकीप्रार्थनं ततः पुत्रानयनं ततसत्प्रसापतितमुक्तं तेन कयम- श्वर्ययोध इत्याकाहायां कार्यद्वारेत्याहुः प्राधाभ्यन्तरभेदत इत्यस्य समग्रपदेनान्ययः फयमयगम्यत इत्यत आहुः ज्ञानेनेत्यादि । तया च द्विविधानन्दम्य गिज्य दानेन तयोस पोधनातयेत्यर्थः। तत्र ज्ञानदानेनैश्चर्यप्रकटनगुपपादयन्ति गुरुत्यमित्यादि। अयमयः । कर्तुमकनुमन्ययाकर्नु समयों दीधरः साधनं विनापि कर्नु फलोपधानानुकूल- सामग्रीसनायामपि प्रतिबन्ध विरुद्धमापनेन कर्नु समर्य इति तदर्यः । एतारशलमत्र २५ गुणे.

·१९४ परिशिष्टम् । तदुक्तमेव निखिलं सर्वं ब्रह्मेति योधितम् । कचित्तु ब्रह्मभावो हि सण्डज्ञानमिहोच्यते ॥७॥ लोकेधुना तदेवास्ते जीवेश्वरविमेदतः । मायाविनस्तु मन्यन्ते जीवमात्मानमीदृशम् ॥८॥ वसुदेवोक्तमखिलं वैष्णवाः पुरुपोत्तमम् । वस्तुतो यादृशं सर्व तत्कृष्णेन निरूप्यते ॥ ९ ॥ अतिदेशप्रकारेण स्थापितं चापि वैष्णवम् । दृष्टान्तार्थ यतः साधु जीवोप्येतेन सिद्ध्यति ॥१०॥ एतेन सर्ववेदानामर्थो ज्ञानाधिकारतः प्रच्युतानामीश्वरत्ववलादेव निरूपितः ॥ ११ ॥ योजना। प्रकटीकर्तव्यम् । तत्र श्रीवसुदेवैः 'यत्र येन' इत्यादिना सर्वरूपत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं सर्व- कारणत्वं सर्वनियामकत्वं च भगवत उक्तं, भगवता तु तदुक्तमझीकृत्य खस्मिन् सुतत्व- स्थापनपूर्वकं सर्वेषां तथात्वं नानात्वेप्येकत्वेन बोधितम् । तथा च नोकः साधनं विना नानाभवति न वा नानात्वसामग्रीसत्तायामपि तद्रपे विद्यमानेपि एक सर्व भवति न चैवं विरुद्धसाधनेन अविरुद्धं सर्व भवति इत्यादि साकारितं तदपि फलोपहितं येन श्रीवसुदेवस्य नानाधिविनाशः । तस्मात् समग्रैश्वर्यमेव ज्ञानरूपकार्ये पोध्यमित्यर्थः । तदेतद्विशदीकुर्वन्ति सार्धेश्चतुर्मिः कचिदित्यादिभिः । कचिदिति उपासनासूत्रेषु जैमिनीयेपु बौधायनवृत्ती वेति प्रतिभाति । ब्रह्मभाव इत्यत्र ब्रह्मवाद इति पाठश्च प्रतिभाति तयोः सूत्रवृत्योरि- दानीमप्रसिद्धत्वात् तादृशमतसत्तायां तदनुसारिमतप्रसिद्धि प्रमाणयन्ति लोक इत्यादि । लोक इति मध्वरामानुजयोमते यथायथं तयोर्मते जीवेश्वरयोरत्यन्तभेदस्य शरीरशरीरि- भावेन भेदघटिताभेदस्य च प्रतिपादनादित्यर्थः । मतान्तरमाहुः मायाविन इति माया- वादिन इत्यर्थः । तृतीयं पञ्चरात्रमतमाहुः वसुदेवेत्यादि । एवं मतान्तराण्यनूय भगवन्मत- खरूपमाहुः वस्तुत इत्यादि वसुदेवैयाक्त्वं भगवतः प्रतिपादितं भगवता तत्सर्व खस्मिन्नङ्गीकृत्य 'सर्वेप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृष्याः सचराचरम्' इति स्वातिदेशेन सर्वस्य तथात्व- मुक्तम् । तेनोभयव्यपदेशन्यायेन भेदाभेद उक्तो भवति इति वस्तुस्थित्या ब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते, किंचातिदेशेनैव प्रकृतिविकृतिभावस्यापि सूचनाद्वैष्णवं मतमाधिदैविकवाद- रूपमपि स्थापितम् । तस्य प्रयोजनं दृष्टान्तसिद्धिः यतो हेतोरेतेन दृष्टान्तेन जीवोपि साधुः सिद्ध्यतीश्वरात्मकः सिद्ध्यति तेन सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधि ब्रह्माखण्डमिति भगवन्मतखरूपमित्यर्थः । एतेनैश्वर्यसिद्धिमाहुः एतेनेत्यादि । अर्थ इति अर्थज्ञानम् । एवं साधेश्चतुर्भिः अनधिकारेपि ज्ञानेदानं 'तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात्' इति न्यायो ·परिशिष्टम् । गुरुपुत्र इयात्रापि कालग्रस्ता विमोचिताः। पहेते पद्गुणत्वाय देवकीसुतदेहिनः ॥ १२॥ समानत्वनिवृत्त्यर्थ स्नेहस्तस्यास्तु वर्ण्यते । नन्दादिवदिदानी हि देवक्यपि पुरा स्थिता ॥ १३॥ अतः स्नेहदशायां हि स्तन्यं नित्यं हरिः पपौ । पीतशेपमतः प्रोक्तं वैष्णवत्वाय मुक्तये ॥ १४ ।। प्राकृतत्वदशायां वा सद्यः पीतं विनिर्गमे । उच्छिष्टभोजिनो मायां तरन्त्येव न संशयः ॥ १५॥ एवमैश्वर्यचरितमेकेन विनिरूपितम् । ततो वीर्यकथां प्राह तथैवैकेन सा त्रिधा ॥ १६ ॥ एतेषां संगतिः पप्णां न परस्परमुच्यते । गुणत्वाय कथापक्षः पूर्वमेव निवारितः ॥१७॥ युद्धिवीय क्रियावीय क्रिया च द्विविधा मता। सिद्धमात्मानमेकं हि द्विरूपं कुरुते यतः ॥ १८ ॥ अतयंभावमापनस्तथान्येपांच तान्प्रति । योजना। पोधितस्तेन समप्रैश्वर्य साधितम् । क्रियया तद्वत्त्वं साधयन्ति गुरुपुत्र इत्यादि । समान- त्वनिवृत्त्यर्थमिति सर्वेषां तुल्यवयस्कत्यनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । तथा च कालमस्तानां खस्पर्शमात्रेणात्मदर्शनोत्पादनरूपविमोचनक्रियया जन्मान्तरमन्तरेणैव तदेहस्यासुरयोनि- निवृत्तिपूर्वकं मातृलेहोत्पादकययावस्थितपूर्वरूपसंपादनक्रियया च समन्वय पोधि- तम् । अतः परं प्रासङ्गिक विचारयन्ति । ननु भगवानेकादशवर्षों बजादागत इदानीं च वृहदया इत्युभयधापि स्तनपानासंमवात् पीतशेपत्वकथनं कथं संगच्छत इत्यत आहुः नन्दादिवदित्यादि । हि यतो देतोरिदानी नन्दादिवत्कुरुक्षेत्रस्यदर्शनजन्यदशायां यया चन्दादयः निरोधपूर्णा जातास्तथा देवक्यपि पुरा पूर्वकाले निरोधपूर्णा स्थिता, मतस्तयेति तयोक्तं सुखेन संगच्छत इत्यर्थः । नन्वेवं सति तदैवमुक्तं स्यान्नात्यरुन्या पक्षान्तरमाहुः प्राकृतत्वेत्यादि । अर्थस्त्वतिरोहितः । एवं सार्धद्वादशमिः प्रथमाध्यायो विचारितः । द्वितीय पीयर्याध्यायं विचारयन्ति पोडशमिः, ततो वीर्यत्यादिमिः । ननु तर्हि कयादयं कुतः इत्यपेक्षायामाहुः तथैवेति । यया पूर्वाध्याये ऐश्वयं कयादयेन द्विविधमुक्तं तया वीर्यमपी. सर्पः । नन्यत्र राना प्रश्नः सुमद्राविवाहे उन्यत इति कयामानवोचिता न तु वीर्यपोप- फरयमपीत्याराक्षायामाहुः कथापक्ष इत्यादि । पूर्वमिति प्रथमस्कन्धविमों कयामान- मित्यादिमितिभिः समाप्युपटन्धत्वविचारे । तया प न पौर्यपोधफलदानिरित्पर्यः । विष्य विभजन्ति बुद्धीत्यादि । शिष्यं मयिलरुपया सेत्सतीत्यागपेनादः सिद्धमिः त्पादि। सन्पामिति गुनीनाम् । तान् प्रतीनि मैपिटान् प्रति । युद्धिवीर्य पुत्सादयन्ति .

·परिशिष्टम् । मायाविवाहे भगवान् बुद्धिवीय चकार ह ॥ १९ ॥ माया तु त्रिविधा प्रोक्ता शक्ति, वासुदेवगा। अधिभूता समस्तानां मोहिकैव स्थिता भुवि ॥ २० ॥ मायावती तु कामस्य द्वितीया विनिरूपिता । देवकी त्वियमाख्याता पतिस्तस्याः स्वयं हरिः ॥ २१ ॥ ईश्वरत्वात्तु दासी सा कन्यैव भवितुं क्षमा । सा पुनर्देवकीमोहात् तस्यां जाता निजेच्छया ॥ २२ ॥ तस्या भोक्ता न चै जीयो भगवान् पुरुपोत्तमः । संबन्धानैव भोक्ता स्यात् लोकदोपान कन्यका || २३ ।। सर्वदा स्थातुमुचिता चेदस्तस्या न युज्यते । अतो विवाहः कठिनो लोकोप्यत्र न दुप्यति ।। २४ ॥ अत आवेशिनं कृष्णं वरं प्रावजिनं तथा । चेपात् पापण्डिनं कृत्वा चौर्येणैतां ददौ हरिः॥२५ ।। बलस्तु मूलवाता हि गृहे गुप्तांशसंयुतः। न जानाति ततः क्रुद्धः कृष्णेन च निवारितः ॥ २६ ॥ एतद् बुद्धिवलं प्रोक्तं येन लोकेपि संमतिः। जनकः श्रुतदेवश्च भगवद्वीर्यबोधको ।। २७ ॥ प्रार्थनां चक्रतुरतो द्विरूपोभूत्तदिच्छया । मुनीनां च द्विरूपत्वं तेषां स्मृत्या च संमतम् ॥ २८ ॥ न च ते द्विविधा जाता नापि कृष्णस्तथाभवत् । किंतु कृष्णेच्छया जातास्तेषां चाप्यत्र विसयः॥ २९ ॥ अतः क्रिया पलं प्रोक्तं यथा स्वप्ने तथाभवत् । योजना। मायेत्यादि । मायाविवाह इति मायाया विवाहे सुभद्रायां मायादिकं व्युत्पादयन्ति माया त्वित्यादि । आधिदैविक्या कुत उत्पत्तिरित्यत आहः देवकीमोहादिति 'उप- गुक्षात्मजामेवम्' इत्यत्रोक्तान्मोहात् । न युज्यत इति श्रुतिगीते हन्तव्येन प्रार्थनामानु- कूलो भवतीत्यर्थः । गुप्तांशसंयुत इत्यत्र गुप्तामसंयुत इति पाठः प्रतिभाति । जनकश्रुत- देवयोः क्रियावीर्यवोधकत्वं व्युत्पादयन्ति प्रार्थनामित्यादिना । अत इति प्रार्थनातः । हरिरिति शेषः । तदिच्छयेति भगवदिच्छया स्मृत्या च संमतमिति गौतमो वृद्धगौतम इत्यादि प्रसिद्धयेति च प्रतिभाति । तथाभवदिति सत्यत्वेपि तथाभवदित्यर्थः । अतः 'कृत्वा तावन्तमात्मान' 'तावन्ति पिनद्रपाणि' इतिवत् रूपकरणमरणयोरनुक्तत्वादेकेनैव ·परिशिष्टम् । : एकत्रावस्थितः कालमन्यत्रै के दिनं तथा।। ३०॥ अग्रे कालद्वयं तुल्यं तेन सर्वस विस्मयः । एतदर्थ तु मुनयः सह नीताः खपौरुपम् ।। ३१ ।। प्रदर्शिता यतः सर्वे तद्वाक्यावीर्यवेदिनः। श्रुतिगीता यशः माह सर्वसंदेहवारिका ।। ३२ ।। लौकिकं चेयुक्तिसिद्धं कर्तृत्वादि भवेद्धरे। अलौकिकस्य करणायशोजातमलौकिकम् ॥३३॥ अष्टाविंशतितचानि यथारूपे हरीच्छया। तथैव नामि यशसि तावत्यः श्रुतयो मताः ।। ३४ ।। तसात्संदेहनिरो मनसश्च निवेशनम् । निर्गुणे भगवद्रूपे वेदरेवेति निश्चयः ॥ ३५ ॥ श्रीशक्तेरग्रिमाध्यायस्तत्रैवं निर्णयः कृतः। हरिरेव स्वयं मुङ्क्ते श्रियं नान्यस्तु कश्चन ॥ ३६॥ यस्तु मोहात् कचिद्भुङ्क्ते तं दुःखे पातयत्यनः । भक्तस्य तन्न युक्तं हि तस्मात्तां विनिधारयेत् ।। ३७ ।। अन्ये देवाः श्रियं दत्त्वा तथान्यानपि वै वरान् । खयं संकटमायान्ति तसा नव युज्यते ॥ ३८ ॥ शाकुनेयकथा प्रोक्ता तदर्थ हरसंकटे । ततः परं तु ज्ञानस निर्णयो हरिमेधसः ॥ ३९ ॥ क्षमा तस्योचमं लिङ्गं कृष्ण एवं प्रतिष्ठिवा । तस्या निर्णयसिद्ध्यर्थं भृगूपाख्यानमुच्यते ॥ ४० ॥ तथा ब्राह्मणवाापि सर्वयादवसंनिधौ । क्षमा कृष्णे परा प्रोक्ता समर्थे ज्ञानसंभवे ॥४१॥ उपदेशेपि नापस्य ज्ञानमस्तीति बोधितम् । अर्जुनस्य कथा प्रोता सर्वगीतार्थवेदिनः ॥ ४२ ॥ रूपेण परिन्टिनेनेककालिकाभित्रदेशिककार्यकरणं क्रियावीर्ययोधकं सिध्यति । फालमिति 'दिनानि कतिचिमन्' इत्युक्त पहुदिनात्मक कालम् । एवं पोदशभिवार्याध्यायो विचारितः । सासिमियंशोध्यायं विचारयन्ति श्रुतिगीतेत्यादि । लोफिफामित्यादि। लौकिकं घेद्भवेद् युक्तिसिद्धं भवेदित्लन्वयः । शेपं स्फुटम् । सातिमिरग्रेध्यायं विचार- यन्ति श्रीशक्तरित्यादि । तदिति दुःले पातनं नैय युज्गत इति भन्यदना न युज्यते इत्सर्यः । मानाप्पायं विचारयन्ति सामिगिः तात; परं त्वित्यादि । मोक्तति तदर्य योजना।

·१९८ परिशिष्टम् । •- अतः परं तु वैराग्यं कथाध्याये निरूप्यते । तेनैव पूर्णतां याति निरोधः सकलोपि हि ॥ ४३ ॥ कृष्णे विरक्तः किं वाच्यं तत्संबन्धात् स्त्रियोपि हि । कामैकरसपूर्णाश्च विरक्ताः सर्वथा मताः ॥ ४४ ॥ एतावदर्थनिर्धारे कथा यावत्य ईरिताः। तासां चात्रोपसंहारः क्रीडया विनिरूप्यते ॥ ४५ ॥ एवं सर्वान्समदृत्य क्रीडत्यसाकमीश्वरः। क्रीडायां प्राप्तसंसारः स्त्रीणामपि निवार्यत ॥ ४६ ।। फुरर्यादिदशार्थास्तु निर्गुणेन युता.गुणाः । महिपीहृदयापनाः संदेहं वारयन्ति हि ॥ ४७ ॥ मनसा तु तिरोधानाद्विह्वलास्ता निरूपिताः। तेन कृष्णार्थता प्रोक्ता तासां सर्वक्रियासु हि ।। ४८ ॥ स्कन्धार्थस्तु निरोधो हि ततस्तेनोपसंहतिः । अग्रेऽपि ये भविष्यन्ति कीर्तनात्तेपि तादृशाः ॥ ४९ ॥ प्रकरणमिह पूर्यतेऽनवयं त्रयमपि विश्वजयाय मादृशानाम् । निजपदसमवाप्तये च नित्यं निजगुरुणा हरिणैव लोकवन्धम् ॥ ५० ॥ इति श्रीवल्लभदीक्षितविरचिते तत्त्वदीपनिबन्धे श्रीभागवतार्थप्रकरणे दशमस्कन्धान्तर्गतगुणप्रकरणविवरणं समाप्तम् । योजना। प्रोक्ता । स्फुटमन्यत् । सप्तमिवैराग्याध्यायं विचारयन्ति अतःपरमित्यादिभिः। स्कन्ध- समाप्तौ वैराग्यनिरूपणप्रयोजनमाहुः तेनैवेति इतरनरपेक्ष्येण । नन्वत्र कथं भगवद्वैराग्य- बोधः इत्यत आहुः कृष्ण इत्यादि । अत्र वैराग्ये निरूप्ये क्रीडानिरूपणस्य किं प्रयो- जनमत आहुः एतावदित्यादि । एतावदर्थनिर्धार इति करणात्मकव्यापारात्मक- फलात्मकनिरोधस सपरिकरस्य निधीरे । तथा च निरोधोपसंहारं बोधयितुं तदुक्तिरित्यर्थः । ननु संसारनिवृत्तौ किं गमकमित्यत आहुः कुररीत्यादि । संदेहमिति संसारसंदेहम् । यदि संसारः स्यादेवं भगवदासता न स्युः । आसक्तौ गमकमाहुः मनसेत्यादिः । समात्यध्याय एतन्निरूपणप्रयोजनमाहुः स्कन्धार्थ इति । उपसंहारप्रकारसूचितमर्थमाहुः अग्रेपीत्यादि । त्रयमिति इतः प्राक्तनं प्रकरणत्रयम् । विश्वजयायेति 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' इति श्रुत्युक्तविश्नमायानिवृत्तये । इति श्रीमत्प्रभुचरणः पुरुषोत्तमस्य दर्शिता दशमस्कन्धान्तर्गतगुणप्रकरण- निरन्धयोजना संपूर्णा।

·परिशिष्टम् । १९९ श्रीधनश्यामभकृतश्रीभागवतदशमस्कन्धगुणप्रकरण- विभागसूचिका। अतःपरं येनैतादृशं चरित्रं कृतं स कृष्णः परो भगवानिति निरूपयितुं पड्भिर- ध्यायैर्गुणनिरूपणं क्रियते । तत्र प्रथमे वसुदेवस्तुतिः उपदेशदेवकीपुत्रनयनादिरैश्वर्यम् । द्वितीये वीयं द्विविधं बुद्धिक्रियाभेदेन तत्रार्जुनेन सुभद्राहरणादिकं कृतं तत्र प्रतिबन्धा- भावो अनिन्द्यत्वं च भगवदुद्धिवीर्य, श्रुतदेवजनकयोर्मुक्तिदानमेककालावच्छेदेनैकखरूप एव तदृष्टया द्विरूपोभूदिति क्रियावीर्यम् । तृतीये श्रुतिगीतायां यशः स्फुटमेव । चतुर्थे श्रीकार्य शंकरापन्निवारकत्वात् । पञ्चमे भृगुपरीक्षायां लत्ताप्रहारानन्तरं क्षमैव ज्ञानकार्यम् । पठे वैराग्यकार्य स्फुटमेव । स्त्रीभिः सह जलक्रीडायां मनस्तिरोधानं लोक- शिक्षार्थमेतावद्रहस्यधर्माचरणं वैराग्यम् । एवं सप्ताशीतिभिरध्यायैर्दशमस्कन्धप्रकरणविभागः। श्रीभागवतदशमस्कन्धोत्तरार्धगुणप्रकरणस्थभगवन्नामानि । वसुदेवज्ञानदाता देवकीपुत्रदायकः। अर्जुनस्त्रीप्रदाता च बहुलाश्वखरूपदः॥१॥ श्रुतदेवेष्टदाता च सर्वश्रुतिनिरूपितः । महादेवाद्यतिश्रेष्ठो भक्तिलक्षणनिर्णयः ॥२॥ वृकग्रस्तशिवत्राता नानावाक्यविशारदः । नरगर्वविनाशार्थहृतम्राह्मणवालकः ।।३।। लोकालोकपरस्थानस्थितबालकदायकः। द्वारकास्थमहाभोगनानास्त्रीरतिवर्द्धनः ॥४॥ मनस्तिरोधानकृतव्यग्रस्त्रीचित्तभावितः। विविधनामावलिस्थगुणप्रकरणनामानि । वसुदेवज्ञानयोधकाय नमः । देवकीमनःपीडापनोदकाय नमः । देवादिभक्तशापादि- दोपनाशकाय नमः । देवकीमृतापत्यदाने नमः । देवकीस्तनंधयाय नमः । भक्ताचिन्त्यसुख- हेतवे नमः । सुभद्राविवाहहेतवे नमः । जनकादिज्ञानिमनोरथपूरकाय नमः । श्रुतदेवा- धुपासकसन्मार्गवोधकाय नमः । निखिलनिगमनिजजनसंस्तुताय नमः । सर्वागम्य- स्वरूपाय नमः । ऐश्वर्यादिपधर्मस्थापकाय नमः । भक्तदुष्टवैभवनाशकाय नमः । भक्त- संकटनिवारकाय नमः । वृकादिदुष्टघातकाय नमः । ब्रह्मशिवादिवन्दितचरणाय नमः । सर्वोत्कर्पयोधकाय नमः । विप्रमृतापत्यदाने नमः । अर्जुनादिगापहारकाय नमः । नानाविलासविलसन्मुखाय नमः । निखिलनिजजनप्रपञ्चविस्मारकाय नमः ।

·“२०० परिशिष्टम् । इत्येवं राजलीलाया नाम्नामष्टोत्तरं शतम् । निरोधलीलामाश्रित्य भत्त्य भक्तेन रूपितम् ॥ वाललीलानामपाठात् श्रीकृष्णे प्रेम जायते । आसक्तिप्रौढलीलाया नाम्नां पाठाद्भविष्यति ।। व्यसनं कृष्णचरणे राजलीलाविधानतः । तस्मान्नामत्रयं जाप्यं भक्तिप्राप्तीच्छुभिः सदा ॥ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यविरचिता त्रिविधलीलानामावली संपूर्णा ॥ . श्रीभागवतदशमस्कन्धोत्तरार्धगुणप्रकरणानुक्रमणिका। वसुदेवस्य विज्ञानं देवक्याः-पटूसुतागमे । पलिकृष्णस्तुतिकथा पण्णां गमननिर्गमे ।। सुभद्राविजयोराहो मिथिलागमन हरेः। मैथिलथुतदेवाभ्यां पूजनं गतिरेतयोः । वेदस्तुतिहरेभक्या दारिद्यविनिरूपणम् । आशुतोपकथा शंभोरनर्थोऽस्य वरस्य च ॥ वृकासुरवधे बुद्धेर्मोचनं गिरिजापतेः। मृतपुत्रप्रदानं च विप्रस्य खालयाद्धरेः॥ हरेरेवास्ति देवत्वं भृगुवाक्यैश्च निश्चयः । क्रीडा स्त्रीभिहरेः पूजा विरहात् स्त्रीविभापणम् ॥ महारथानां नामानि हरेवंशावलिस्तथा । पादवानंत्यमित्येवमुत्तरार्द्ध निरूपितम् ।। ॥ इति श्रीमवल्लभदीक्षितविरचिता श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धार्थानुक्रमणिका समाप्ता । , गोकुलरायभकृतदशमस्कन्धगुणप्रकरणाध्यायार्थः । निरोधकर्तुः कृष्णस्य परत्वभगवत्वज्ञापकगुणप्रकरणे ज्ञानाधिकाररहितस्यापि पितु- वसुदेवस्य निजैश्वर्यवलादेवान्तरानन्ददायकसर्ववेदार्थज्ञानदानेन भक्तिसिद्ध्यर्थ वैदिकैश्वर्य- प्रकटनात् ; देवक्या मातुर्बाह्यानन्ददायकपुत्रदानेन भक्तिसिद्ध्यर्थ लौकिकैश्वर्यप्रकटनात्, कालग्रस्तानां - खस्पर्शमात्रेणात्मदर्शनोत्पादनरूपमोचनक्रियया जन्मान्तरमन्तरेणैव तदेह- स्थासुरयोनिनिवृत्तिपूर्वकं मातृसेहोत्पादकयधावस्थितपूर्वरूपसंपादनक्रियया च समप्रैश्चर्य- योधनादैश्वर्यनिरूपणं व्यशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस परत्वभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे सुभद्राया आधिदैविक- गायात्लेन जीवमोग्यत्वाभावात् मायातो वेदानां भीतत्वेन तवाहिकविध्ययोगेन ·परिशिष्टम् ।। २०१ विवाहस्यापि दुर्घटत्वात् भगवतश्च प्रातृत्वेन तद्भोक्तृत्वाभावात् लोकदोपेण सर्वदा कन्या त्वेनैवस्थितरयुक्तत्वात् पापण्डसन्यासपिण्यर्जुने नरे खावेशं विधाय चौर्येण तत्पदाने बुद्धिवीर्यप्रकटनात् खस्स मुनीनां चैकैनैव रूपेण जनकश्रुतदेवयोगेंहे एकस्मिन्नेव काले प्रवेशात् मिथिलानरयोषितां कल्याणार्थ जनकगेहे बहुकालवासे श्रुतदेवे सन्मार्गोपदेशार्थ तगृहे एकदिनवासेप्यने कालदयस्य तुल्यत्वेन स्वप्नदर्शनवजातविस्मयेषु मुनिषु खक्रिया: वीर्य प्रदय सहनीतप्रदर्शितवीर्य मुनिद्वारा अन्येषामपि वीर्यवेदित्वकरणाद् वीर्यनिरूपणं त्र्यशीतितमेध्याये। निरोधकर्तुः कृष्णस्य परत्वभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे पूर्व सृष्टं सर्वमापीय सुप्तस्य - सर्वतत्त्वरूपस्य भगवतः शयनान्ते प्रबोधसमये तत्त्वनिरूपणप्रकारेणाप्टाविंशतिविधानां वेदानां ब्रह्मपरत्वनिर्णयार्थ तत्तत्प्रकरणसंदेहनिवारकैर्वाक्यशेषरूपैरष्टाविंशतिवेदवाक्यैरेव स्तुत्या प्रबोधने लौकिकयुक्त्यगोचरस्यालौकिकस्स कर्तृत्वादिरूपस्य यशसो निरूपणात् यशोनिरूपणे चतुरशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस परत्वभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे भगवत एव श्रीपतित्वेन श्री- मोक्तृत्वान्मोहेन जीवैः श्रीभोगे अवश्य दुःखसंभवात् भगवतश्च विचार्यदातृत्वाद् भक्तेम्यो दुःखहेतुश्रियोज्दानाद्भक्तानुग्रहार्थ भक्तेषु विद्यमानाया अपि श्रियो हरणाद् भगवतः सकाशादेव प्राप्तश्रीणामविचार्यदातॄणां शंकरादिदेवानां दानेनैव संकटागमे तत्संकटस्स भगवतैव निवारणात् श्रीनिरूपणं पञ्चाशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस्य परत्वमगवत्त्वगुणज्ञापकगुणप्रकरणे वैकुण्ठे श्रिय उत्संगे शयाने भगवति सत्त्वपरीक्षार्थ भृगुणा लत्ताप्रहाररूपे क्रियापराधे उत्थाय नमनादिना ज्ञान- चिह्नरूपायाः क्षमायाः निरूपणात् सर्वगीतार्थवेदिनापि ज्ञानरहितेन खस्मिन् रक्षकत्वा- भिमानवतार्जुनेन द्वारकायां मृतापत्यविप्रप्रसङ्गे सर्वयादवसंनिधौ सकृष्णानां यादवानां बाह्मणत्वनटत्वासुंभरत्वकथनरूपवचनापराधेपि कृतनिजात्यंतपुरुषकारस्यापि विप्रापत्यरक्षणा- शक्तस्य परिभ्रान्तसर्वलोकस्याप्यलब्धद्विजसुतस्यानिस्तीर्णप्रतिज्ञस्याग्निं विवक्षोः प्रतिषेधेन क्षमाया ज्ञानचिह्नरूपाया निरूपणाद् ज्ञानवतः समर्थस्सैव क्षमाज्ञानचिह्नत्वेन भूपणमिति ज्ञापयितुं सर्वागम्यादनिरुद्धस्थानादपि विप्रापत्यानयनेन सामर्थ्यज्ञानयोरपि निरूपणाद् ज्ञाननिरूपणं पडशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस परत्वभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे सर्वसंपत्समृद्धायां द्वारकायां सर्वभोगयुक्तकृष्णस्त्रीणां भगवता मानसतिरोधाने विरहव्याकुलानां कुरर्यादिदशानिरूपण- मुखेन भगवदतिरिक्तनासक्तिरूपवैराग्यनिरूपणात् कृष्णे कैमुत्सेन वैराग्ययोधनादू वैराग्यनिरूपणं सप्ताशीतितमेध्याये । ॥ इति निरोधनिरूपणे दशमस्कन्धः ।। २६ सुयो.

·परिशिष्टम् । । २०६ उत्तरार्धसूचनिका। पत्रिंशोध्यायः । एवं कालवेदोल्लकनं श्लो०४-५-६ सर्वेपु प्रकारेषु भगवानेवं कतेत्यादि । श्लोकः ९ स्फोटः ब्रह्मवादे दिग्धर्मः आकाश इत्यादि 'नादो वर्णस्त्वमोंकारः वर्णोत्पत्तिः । श्लोकः १० कार्यतारूपत्वम् । श्लो० २४।२५।२६।२७ अखण्डवोधः । श्लोकः २९ तथापि लोको न जानाति इति साधनान्तरेण यतनेन हि चिन्तामणि प्राप्य पुनरन्यत्साधनमङ्गीकरोति । श्लोकः ३४ अष्टाविंशतितत्त्वम्योऽधस्ताद योगमाया । श्लोक ४४ न लौकिका न वैदिका निपिद्धभावनयाधापतिताः । श्लोकः ४५ युष्मत्पादारविन्द धिपणा येषां तेभ्यो ये अन्ये तेपामेव गृहं तदन्धकारवद्भवतीत्यादि । श्लोकः ४६ ननु शास्त्रीयमेव कर्तव्यं 'पुमान् यच्छ्रद्धया तिष्ठन् विधिनियोगान्निवर्तते । श्लोकः ५५ पीतशेष गदाभृत इत्यत्र देवैरमृतं तत्र स्थापितमिति यदैव भगवन्तं स्मरति तदामृतं भगवान् पिवति । सप्तत्रिंशोध्यायः । श्लोकः १४ अभिमानाभावे इतराश्रमे- भ्योपि गृहस्थाश्रम एव मुख्य इत्यादि, अत एवायं कर्ममार्गानुसारी भक्तः निर्वर्तित- निजक्रियः मूलं । श्लोकः १६ यथा कर्मनिष्ठः प्रियः इत्यादि । श्लोकः १९ निरीक्षणेनार्य गृह्णात्यपि । श्लोकः २० फलरूपेणापि भजन इत्यादि । श्लोकः २१ तेन कीर्तनीयत्वं निरूपितम् । श्लोकः २२।२३ कायिक ऐन्द्रिकं भजनम् । श्लोकः २४ नमनमेव कर्तव्यम् । श्लोकः २८ तदपो लोकपावनीः मूर्ध्नि विनत्ततः पूजायोग्यो भूत्वा इत्यादि । श्लोकः ३१६३२ तथापि भक्तिमार्गेण स्मरताम् । ननु दर्शनस्य कोपयोगः न हि दर्शनार्थमित्यादि । श्लोकः ३३ ब्रह्मात्मभावे साधनत्रयमित्यादि । श्लोकः ३४ पापवशतः बहिर्मुखतादि सर्वे दोपाः संसर्गिदोपाद्वा । श्लोकः ३९ सिंहासनापेक्षया तान्येव प्रियाणि । श्लोकः ४२ मानसी- पूजार्थ तस्यालोचनमाह । श्लोकः ४६ पञ्चविधभक्तयः । श्लोकः ५० यत्कर्तव्यं तदेवोप- देक्ष्यति न तु सेवककृत्यं स्वस्य सेवां निरूपयति सेवायां दुर्लभत्वं घोतितम् । श्लोक ५५ अर्चा ब्राह्मणयोर्व्यवस्थयैवारी । श्लोकः ५८ एकान्तभावेन अनन्यभत्त्या नान्यथात्रास्मत्त्वम् भेदप्रतियोगि न प्रतिमा अन्यथा महता प्रपञ्चेन निरूपितस्यैकादशे भगवद्गजनस्य विरोधः । श्लोकः ५९ तस्मै सन्मार्गमादिश्यति सतां गतिभंगवांस्तन मार्गभूता ब्राह्मणा इति तेषां भजनमादिश्य । अष्टत्रिंशोध्यायः । 'प्रमेयमपि वै वृहत् स एव भगवान् कृष्णः ततो भजनमीरितम्' । 'मतान्तरोक्तिरेपा हि सिद्धान्ते वैदिके तथा । अनन्तगुणपूर्णो हि हरिब्रह्म श्रुतिस्तथा' । 'फलप्रमेयमानत्वं सचिदानन्दतां गतम्' । 'कर्म सदिति चोच्यते' इति गीता । त्रयमेकं आत्मा तु खाश्रयाश्रयः स्वशक्तिं त्रेधा खस्मिन्नाश्रये निधाय हि । श्लोकः २ अनेन वेदानामपि खण्डशोर्थप्रतिपादकानां बुद्ध्या महावाक्यार्थज्ञानं भवतीति तात्पर्यतो ब्रह्मप्रतिपादकत्वं सेत्स्यति । आत्मने आत्मनिष्ठा गगवरसेवां च कुर्वन्ति । श्लोकः ३ उपनिपदर्थः उपनिपद्विचारेणैव संदेहा निराकर्तव्याः । शोकः ५ क गगवतो माहात्म्यज्ञानं भविष्यतीति पर्यटन् । श्लोकः ९ प्रहसनलक्षणम् ।

·परिशिष्टम् । २०३ लोकः १२ अष्टाविंशतितत्त्ववाक्यशेपाः अष्टाविंशतिश्लोकाः नैतावता सर्ववेदसंदेहनिवृत्तिः। श्लोकः १६ 'शान्त उपासीत' 'शान्तो दान्तः' इत्यादि श्रुतितात्पर्य पुष्टिविचारेण कृतार्था अपि मर्यादायामकृतार्था उच्यन्ते । श्लोकः १७ अथ च ये भगवत्सेवकाः तेषां सर्वभावेन भजनं युक्तमिति च भगवच्छेपतया देवतान्तरभजन इत्यादि कृष्ण एव सदा सेव्यः इति । श्लोकः १८ तस्यैवाधिभौतिकरूपं ब्रह्मलोक इति । श्लो० १९ अनुप्रवेशश्रुतिनिर्णयः । यत्र प्रविशति तत्र तत्समो भूत्वा प्रविशति । लोकः २० वेदानां प्रतिपाद्यो भगवदधिरेव यागा अपि चरणरूपाः सर्गोपि इति मुख्यः सिद्धान्तः । अतः पण्डिता इममर्थ ज्ञात्वा भगवदभि मे- वोपासते आनन्दनिधि भूमौ भगवति विश्वसिताः । ‘गुप्तानन्दा यतो जीवा निरानन्दं यतो जगत् । पूर्णानन्दो हरिस्तस्माजीवैः सेव्यः सुखार्थिभिः । श्लोकः २१ मोक्षापेक्षया कथा- श्रवणरसोधिकः । श्लोकः २२ कदाचिद्भजनीयो भगवान् प्रतिवन्धं कुर्यात् तदा का गति- रित्यादि 'असत्सङ्गो न कर्तव्यो मक्तिमार्गस्य बाधकः । देहे ह्यनुगुणे कृष्णे नेन्द्रियाणां प्रियं चरेत् । श्लोकः २३ एवं भगवद्धजनमेव जीवानामवश्यकर्तव्यं 'तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' इति भगवचरणपरतैव प्रयोजिका न तु प्रकारविशेपः प्रयोजक इत्यादि । 'सर्व एव हरेभक्तास्तुल्या यान् मन्यते हरिः। अतः कृष्णो यथात्मीयान् मन्यते भजनं तथा'। श्लोकः २४ 'ज्ञानमार्गों प्रान्तिमूलः ततः कृष्णं भजेदुधः । प्रवर्तकं ज्ञानकाण्डं चित्तशुद्ध्यै यतो भवेत् । श्लोकः २५ एवं ज्ञानकाण्डस्यापि भगवद्भजनपरत्व- मित्यादि । निर्दुष्टत्वान्मार्गस्य भगवान् सेव्यः 'भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः' इत्यादि । श्लोकः २६ 'जीवानां ब्रह्मरूपत्वाद् दोपा अपि च मानसाः' इत्यादि । श्लोकः २७ सेवामात्रेणैव मृत्योर्जयो भवतीत्यादि। ये हि निरन्तरं सेवां कुर्वन्ति ते वैकुण्ठे अपेक्षन्त इत्यादि । वैदिकादिधर्मानुलक्ष्य भगवत्सेवां कुर्वन्तीत्यादि । 'सर्व मद्धिष्ण्यमी- क्षध्वं' इति सगुणभक्तिमार्गनिषेधः। तवेति यथा त्वत्संघन्धिनं यं कंचित्पदार्थ परिचरन्ति भगवत्सेवका एव सेवायां तान्नियोजयन्ति । 'सर्वथा सर्वतः शुद्धा भक्ता एव न चापरे । अतः शुद्धिमभीप्सद्भिः सेव्या भक्ता न चापरे' । श्लोकः २८ स्वभावरक्षका अपि प्रभुसेवां कुर्वन्ति 'सर्वसेच्यो नियन्ता च' सर्वसमर्थ स्वरूपमेव । श्लोकः ३० ॥ जीवा न व्यापका व्यापकत्वे जीवानां दासत्वं न स्यात् । श्लोकः ३१ । ये मायया मुग्धा भविष्यन्ति ते पुनर्भगवन्तं सेवन्ते तेषां पुनर्मायामोह इत्यादि । यदैव सद्बुद्धिस्तदैव भगवद्भावः कर्तव्यः 'नृणां दुर्गतिमालोक्य ये सेवन्ते दृढव्रताः । कृष्णं तद्धकुटिः कालः' इत्यादि । श्लोकः ३३ योगादिना भजन न कार्यसाधक इत्यादि' 'गुरुसेवापरो भूत्वा भक्तिम् । श्लोकः ३४ 'पुत्रा- दींश्च परित्यज्य कृष्णः सेव्यः' इत्यादि ।श्लो०३५भगवद्गजने क्रमः प्रथमं भूमिःतीर्यादिगुरुचर- णारविन्दजले न पापक्षयः गुरुहृदयस्थमगवचरणारविन्दप्राप्तिरित्यादि । श्लो० ३८ भगवा- नेव सेव्यो हि न तु जीवाः इत्यादि । श्लोकः ३९ जीवादन्यत्र भगवद्भजने । श्लोकः ४० नित्यकर्मणा भगवता च सर्वपापक्षयात् आनन्दं हरि भजेत् न तु लौकिकानन्दम् । श्लोकः ·२०४ परिशिष्टम् । ४१ भगवदानन्दो देशकालापरिच्छिन्नः वेदानन्दमपि, तेनैकस्यैव ब्रह्माण्डस्य वार्तामेको वेदो वदति इत्यादि श्रुतय एव प्रमाणं परं पर्यवसानतया न तु वृत्त्येति, तस्मादेतादृशः परमानन्दरूपः कृष्णएव सेव्यो नान्यः इति सर्वेषां वेदानां पर्यवसितोर्थः । अत्र मूलभूताः श्रुतयः खयं द्रष्टव्याः इति श्रुतिगीतम् । श्लोकः ४३ इत्यशेपसमाम्नायपुराणोपनिपद्रसः । श्लोकः ५० संक्षेपेण श्रुतिगीतार्थः । एकोनचत्वारिंशोध्यायः एवं कृष्णस्य मूलत्वे संदिहानस्य संशयः । निवारितोतियत्नेन येन कृष्णः परः स्मृतः' । 'भजनीयगुणेत्वत्र संदेहः कश्चिदुद्गतः' इत्यादि भगवदोपपरिहाराध्यायारम्भः । श्लोकः १ त्रिविधा जीवा उपासनासमर्थाः । श्लोकः ३ यदि सन्निधारयेत् तदा सेवकाः कुण्डलिनीव्याप्ताः तयैव हताः स्युः । श्लोकः ५ तं भजन्निर्गुणः यथा गजेन्द्राय पूर्वावस्थितेत्यादि उपासका- नामात्मा तद्वितमेव करोति न तु तदनुरोधं ततो यदैव यद्विना यत्कार्य न भवतीत्यादि । श्लोकः ८-९ यस्यानुग्रहमिच्छामीत्यादि । श्लोकः १२ भगवत्सेवैव पुरुषार्थः परमः । श्लोकः २० प्रपत्तिः प्रीतिहेतुः । श्लोकः २६ देवस्थान वैकुण्ठं यत्र बदरीनाथः । श्लोकः ४० विवेक- निधेभगवतः । चत्वारिंशोध्यायः। वरोत्र मूलरूपेण निरूप्यते महत्त्वलक्षणज्ञान- शक्तिः । क्रिया गुरुपुत्रानयनादि तत्पर्यवसायिनी । श्लोकः १५ एवं षोडशकलो भगवान् मार्गे मार्गरीतिः । श्लो० १६।१७।१८।२० संशयनिवृत्त्यर्थ खयं भजनं कृत्वा गन्तुं योग्य भगवन्तं गताः । श्लोकः ६४ अत्यूर्जितैमखैरीजे भगवान् विषयाल्लौकिकाद्वैदिकान्यज्ञान सर्व प्राणिनस्तेनैव जीवन्तीत्यादि । एकचत्वारिंशे रागलीला स्नेहलीला आनन्दक्रीडा भक्तानां सुखसिद्ध्यै परमोत्सवलीला श्लोकः २७ प्रेम्णान्तरसंबन्धः पादसंवाहनादिभिरिति बाह्यः अनेन प्रपञ्चविस्मृतिरुक्ता तदासक्तिमाह । श्लोकः ४७ अद्यापि द्वारकायां प्रभुः सेवकैः सह विराजते इति । श्लोकः ५० यस्य श्रवणमात्रमपि राज्यापेक्षयापि सर्वोत्कृष्टम् 'सिद्धान्ताः सत्कर्मागमाश्च वितता लोकेऽधुना सर्वतस्ते प्रायेण निरूपिताः सुबहुशो भक्त्यै मुकुन्दाह्रये' इत्यादि शुभ सर्व उत्तरार्घसूचनिकापत्रमत्र निःशेषमभूत् । स्वतन्त्रलेखः। ॥ श्रीहरये गुरवे नमः॥ नत्वा श्रीवलभाचार्यचरणाम्भोजसंश्रयात् । श्रीमद्भागवते पीतशेपपद्यं यथार्थते । 'अथ भगवत्स्वरूपे श्रीभागवते तद्धृदयभूतदशमस्कन्धोत्तरार्द्ध पंचाशीतितमेऽध्याये श्रीदेवकीमातृचरणपट्पुत्रानयनप्रसङ्गे पठ्यते । पीत्वाऽमृतपयं तस्याः पीतशेपं गदाभृतः । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शनाः॥१॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं पठम् । मिपतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥२॥ इति (स्कं. १० उ. ३६.५५-५६) ·- , परिशिष्टम् । २०५ अत्राहि तस्याः देवकीमातुः अमृतमयं अमृतप्रचुरं.'तान्दृष्ट्वा वालकान्देवी पुत्रस्नेह- स्तुतस्तनी अपाययत्स्तनं प्रीता' इत्युक्त्या योग्यता वलेन पय इत्युपलभ्यते, पाठान्तरे तु पय इति सष्टमेव । गदाभृतो भगवतः श्रीकृष्णस्य पीतशेपं पानोच्छिष्टं पीत्वा नारायणाङ्गसं- स्पर्शेन प्रतिलब्धात्मदर्शनाः, गोविन्दं देवकी पितरं वसुदेवं बलं च नमस्कृत्य सर्वभूतानां मिपतां दिवौकसां धाम ययुरित्यन्ययः । अत्र ब्रह्मशप्तानां मरीचिपुत्राणां खोकप्राप्ती हेतुत्रयं । भगवदुच्छिष्टपानं । 'उच्छिष्टभोजिनो दासास्तवमायां जयेमहि' इति वाक्यात् । तस्य ताक् प्रभाववत्वं न चात्रमुक्तिनैतिशयं । 'पुनयास्यन्ति सद्गतिम्' इति पूर्वोत्या गर्मोक्षपर्यायत्वात् । लोकान्यास्सन्ति । 'विज्वरान् दिवौकसां धाम'इत्यत्र तथा व्याख्यानं कर्तव्यम् । यदा तु शापाद्विनिर्मुक्ता, इतिश्रुतमझीकृत्य क्रमगुक्तिरपेक्षते तदा तु अमृतपानं च हेतुः । 'यज्ञशिष्टामृतभुजो यांति ब्रह्मसनातनम्' इत्युदाहृते । तत्र क्रममुक्तरेवोपपत्तेः, प्रकृतेपि कारणात्कार्यमनुमेयमिति न्यायात् मुक्तिरावश्यकी । अथ नारायणांगसंस्पर्शश्यापरो हेतुः । 'यन्नामगृहनिखिलांच्छ्रोतृनात्मानमेव च । सद्यः पुनाति किंभूयस्तस्य स्पृष्टपदाहिते' इति उक्तः । तथा भगवत्प्रसादश्च मुख्यो हेतुः । 'त इमें मत्प्रसादेन' इसत्रदर्शितोऽपरो हेतुः, 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः' इति श्रुतेः । 'मिपतां सर्वभूतानाम्' इत्यत्र पठिः भावलक्षणोऽनादरे वा अभिलपतः सर्वान्ननादृत्य 'सर्वभूतमयों ब्रह्म'इति ब्रह्मशापमुलधयेति वा विवक्षितीर्थः । अस्मिन्पूर्वपद्ये 'गदाभृतः पीतशेषम्' इति स्तन्यविशेषणमुक्तं तत् 'देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः आविरासीद्यथा प्राच्या दिशीन्दुरिव पुष्कलः' इत्युपक्रम्य 'तमद्भुतं पालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शंखगदाधुदायुधम्' इतिनिरूप्य 'उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम्' इति प्रार्थनां प्रदालौकिकखरूपो- पसंहारानन्तरं क्षणमेव 'पित्रोः संपश्यतोरेव बभूव प्राकृतः शिशुः' इति शिशुभवनं निरूप्य 'ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदितः' इत्यविलम्येन ‘गोकुलगमनं निरूप्यते । अथ च 'एकादश समास्तन गूढार्चिः सबलोवसत्' इत्यनेन एकादशवर्षस्थितिस्तत्रोक्ता । ततः कंसवधा- नन्तरं पित्रोः समागमे 'सप्वजाते न शङ्कितौ वाल्यपोगण्डकैशोरा पुत्राभ्यामभवन्कचित्' इत्यायुक्तः । तत्र स्तनस्पर्शस्याप्यप्रतीतैः । ततः 'गर्गाद्यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ' इत्युपनयनमुक्तम् । तदनन्तरं च मानुपिस्तन्यपाननिषेधात् भगवतो देवकीमातृस्तनपान- मेव न कचित्प्रतीयते, दुराग्रहस्वीकृते अपि स्तनपाने तदानीं तदभावाच कथं पीतशपत्व- सिद्धिरिति पूर्वग्रन्धानुसंधानस 'अलौकिकास्तु ये भावाः न तास्तणयोजयेत्' इतिश्रुतिः। परामुखस्य दुर्वासनादूपितवान्तस्य शङ्कासमुज्जृम्भते तत्र समादध्मः । तत्र श्रीमहाप्रभु- चरणाः सुघोधिन्यामेतत्पद्यव्याख्याने स्तनपानानन्तरं तेषां विवेकाद्युत्पत्त्या खर्लोकगतिमाह पीत्वामृतमयमिति द्वाभ्याम् अमृतमयत्वं भगवदर्थदेवैस्तत्रामृतस्थापितमिति । पीतशे गदाभृत इति पानं तु पूर्वस्थापितं यदैव भगवन्तं स्मरति तदानुतं भगवानेव पिवतीति। अत एव यदाह वः समागस इति अग्र पित्रव्योपनामकश्रीवलभचरणैः कृतं व्याख्यानं ·परिशिष्टम् । दैवैरिति स्तन्योत्पादकैर्भगवद्विपयस्लेहांशैरित्यर्थः । पूर्व स्थापितमिति निबन्ध इत्यर्थः । तथा च निवन्धे 'नन्दादिवदिदानी हि देवक्यापि पुरस्थिताः । अतः स्नेहदशायां हि स्तन्य नित्यं हरिः पपौ ॥१॥ पीतशेपमतः प्रोक्तं वैष्णवत्वाय मुक्तये । प्राकृतत्वदशायां च सद्यःपीतं विनिर्गमे ॥२॥ 'उच्छिष्टभोजिनो मायां तरत्येव न संशयः' इति । अनावरणभङ्गे नन्दादिवदिति हि यतो नन्दादिवत्कुरुक्षेत्रस्थदर्शनजन्यदशायां यधानन्दा- दयो निरोधपूर्णी जातास्तथा देवक्यपि पुरा पूर्वकाले निरोधपूर्णा स्थिताऽतस्तथेति तथोक्तं सुखेन संगच्छत इत्यर्थः । नन्वेवं सति तदैव कृतार्थाः स्यान्नात्रेत्यरुच्यपक्षान्तरमाहुः प्राकृतत्वेत्यादि । अत्रायं समुदितोर्थः । स्तन्यं हि स्नेहप्रसुतं भवति नच दंष्ट्रा यमस्नेहकला- द्विजानीत्युक्त्या तत्र प्रकरणोदलितसुबोधिन्यादिव्याख्यानेन च 'अमिमानिव्यपदेशात्' इति व्याससूत्रेण च, 'आत्मादिस्तम्वपर्यन्तैः' इति निदर्शनेन च देवतावं लक्ष्यते तस्य च 'भवनिरंशैर्यदुष्पजन्यताम्' इति ब्रह्मण आज्ञया 'जनिष्यते तत्प्रियाथ संभवन्तु सुरस्त्रियः' इत्यत्र भवन्तु सुराः तत् स्त्रियश्च भवन्तु इत्यर्थस्य सुरैः सहितास्त्रियः इति समासेन विवक्षणात् प्रियकरणार्थ नियोजितानां 'यद्यद्भगवता दत्तमधिकार खसिद्धये सर्व प्रत्यर्पया- मासुहेरौ भूमिगते नृप' इति स्खधिकृतेप्टवस्तुसर्मपकाणां देवानां कोट्यन्तःस्थितस्य नेहा- भिमानी देवतांशभूतोहादिदेवेवक्यां स्तनयोरमृतं पयसि स्थापितं तस्य च पानं पूर्वग्रन्थे नियन्धे नन्दादिवदित्यादिना साधितं, तथाहि भगवतो गोकुलगमनानन्तरं देवक्या वात्सल्यरसेन तीव्रविरहवेदनायां 'यदाह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्'इति उद्धवेन भगवद्वचनस्य सत्यकरणे इत्यस्य वर्तमानदशायां प्रतिज्ञानात् प्रतिज्ञातस्य च भग- वत्कृत्या 'मयापरोक्षं भजता तिरोहितम्' इत्यनेन दर्शनायोग्यपरोक्षावस्थानस्य तिरोहितपदा- थत्वेनोक्तस्य 'कासि क्कासि महाभुज' इत्यत्र वियोगदशायां तत्रत्यव्याख्यानेन परोक्षभुजा- धानानुष्ठानस्य प्रदर्शनेन समर्थितस्यापि भक्तानां दृष्ट्या 'दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशया ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिवृत्या क्षीणमंगलाः' इत्याद्युक्तदशाविरहाङ्गीभूतध्यानेन सुप्रदर्शनेन चाविर्भावेन च 'दृक्ष्यथ कृष्णमन्तिके' इत्यज्ञानोपसंहारद्वारा भगवदाज्ञया विषयज्ञापनेन च 'अन्तर्वहिः स भूतानां आस्ते ज्योतिरिवैधसि' इति ब्रह्मदृष्टयापि वक्तुं शक्यस्य निरूपित- खात् । एवं नन्दादिषु विरहे प्राकट्यवत् तुल्यकारणयोः तु कार्य इति न्यायेनाविर्भावस्स संभवात् । प्रकृतिवचनेन तदृढीकरणाच देवक्याः स्तन्यपानं तदाविर्भूय कृतमिति पीतशेपत्वसिद्धिरित्येकपक्षः । अथवा यदैव देवकी अत्युत्कण्ठिता मम पुत्रः श्रीकृष्णः कदा श्रीमुख दर्शयिष्यति स्तन्यं मे पास्यति एवं एवं भगवन्तं स्मरति तदा सेहेन सुतं पयोभवति तदा तस्स स्नेहाभिमानी देवैर्देवक्या च भगवदर्थं मनसा संकल्पितस्य भगवद्भाव- त्वाद्भगवतैव ग्रहणमुचितं 'अण्वप्युपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । पत्रं पुष्पं फलम्' इत्यादिवचनैः, 'गोमायुवन्मृगपतेरिव भागमीपे' इत्यादिलोकोक्तिनिदर्शनैः नाभागप्रकरणी- ययशोदेशकस्वीकाराग्रहविषयकं 'ममेदं वास्तुकं वसु' इति रुद्रादिवाक्यादिदृष्टान्तः ।

·परिशिष्टम् ।। २०७ 'कृष्णस्तन्यतम रूपम्' इति स्वस्यापि तथानुष्ठानेन च भगवान् एव पियतीति पीतशेपत्व- सिद्धिरिति द्वितीयपक्षः । अथवा एतद्वालेति । एते पड्वालकाः देवक्याः प्रतियातु कुमारोऽ- यमित्यादिना कुमारशब्दोपलक्षितपड्वर्षपर्यंतभोजराजेनानुकम्पिता नारदागमनात्पूर्व यथा स्तन्यं पपुरेवं भगवानपि गोकुलगमनात् प्राकू 'वभूव प्राकृतः शिशुः' इति प्राकृतशिशुभवन- दशायां पपुस्तत्प्राकृतैरेव प्राकृत इति 'संवाहुभ्यां धमति' इति श्रुतिलिङ्गाद् द्विभुजत्वाव- तारणपरव्याख्यानस्य 'जानीत परमं तत्त्वं यशोदोत्संगलालितम्' इति भाष्यात् यशोदायाः स्तनधयरूपसूचनार्थपरत्वसंमवात् । प्राकृतदशायां हि 'सद्यः पीतं विनिर्गमे' इति निबन्धेन दृढीकरणाच मूलत्वं सिध्यतीति पीतशेपता सिद्धिरिति तृतीयपक्षः । अथवा पड्डालाः 'नीतास्ते योगमायया' इति वचनात् वलिगृहगमनानन्तरं समागताः तथा भगवानपि गोकुलगमनानन्तरं समागतः कंसवधानन्तरं प्रथमं मिलितः देवक्याः स्तनं पपौ तत्रापि 'पितरावुपलब्धाों विदित्वा पुरुषोत्तमं, माभूदिति निजां मायां ततान जनमोहि- नीम्' इत्यप्राकृतखरूपगोपनद्वारा प्राकृतशिशुभवनदशायां संभवाविनिर्गमे इत्यस्य च वि- गतो निर्गमः विनिर्गम इत्यर्थः । संभवाच प्राकृतदशायामिति निबन्धस्यैव प्रमाणत्वमिति सिद्धा पीतशेपतेति चतुर्थः पक्षः । अथवा देवक्या 'चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ, आनिन्यतु पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम्' 'तथा मे कुरुतां काम युवां योगेश्वरेश्वरौ भोज- राजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमागतान्' इति निजपुत्रदर्शनमात्रप्रार्थनायां भगवन्तौ बलिं प्रति- गत्वोचतुः 'इत एतान्प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये, त इमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम्' इत्यत्र प्रसादशब्देन निजोच्छिष्टनैवेद्यस्य प्रकरणात् प्रसिद्धेष्वसंभवात् 'तान्दृष्ट्वा बालकान्देवी' इत्यत्र तच्छब्देन रामकृष्णविशिष्टमष्टानामेव नारायणाङ्गसंस्पर्शेति हेतुना व्याख्यातुमुचित त्वात्। एत इववेत्यत्रापि बालकवद्रूपं कृत्वा भगवान्प्रथम श्रेष्ठत्वास्त्रियत्वाच समागतः देवक्या उत्सङ्गे पालैः सह स्थित्वा पपौ, ततः भगवतो गदाभृतः पीतशेपं अन्ये पीत्वा कृतार्था जाता इत्यपि प्राकृतत्वदशायामिति नियन्धेन बलिगृहगमने अप्राकृतः । पुनः स्वगृहागमने 'वभूव प्राकृतः शिशुः'इतिवत् प्राकृतशिशुभवनदशायाः संभवात् 'तान् दृष्ट्वा बालकान्देवी पुत्रस्नेहस्रुत- स्तनी' इत्यत्र तत्पुत्रशब्दयोरसंकुचितवृत्त्या 'मोहिता मायया विष्णोः'इत्यनेन च 'मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस रचितां नृप'इत्यत्र कृष्णपदमात्रोपादनाच दृढीकरणेन धननात् इति पञ्चमपक्षः । एवं विरहदशायामाविर्भूतस्य भगवतः तथा भगवदर्थसंकल्पितस्य भगव- स्वीकारविषयत्वेन तथा प्राकृतशिशुभवनदशायां शिशुक्रियाप्रकटनेन तथा कंसवधानन्तरं प्रथममिलने स्नेहातिशयेन प्राशनादिसंस्काराङ्गत्वेन वा तथा पलिभवनादागमनानन्तरं स्वकीयजनोद्धारार्थ पड्वालकवत् चालकमवनेन देवक्याः स्तनपानं भगवतः पंचधा समर्थितमिति सुबोधिन्या मतेन पीतशेषत्वसिद्धिः ।

·२०८ परिशिष्टम् । श्रीहरये गुरवे नमः। अथ संदर्भगतेन पीतशेपत्वं साधयामः । तत्र तदर्थसंग्रहश्लोकः । वृष्णित्वं पृष्णिगर्भोप्यदितिजनुपि यो वामनो देवकीत्वे । श्रीकृष्णः प्राकृतः सन् शिशुस्थ विरहे भक्तदुःखाऽसहिष्णुः ।। विष्णुः कंसं निहत्वोक्तकृतिसुमिलने मङ्गलोपक्रमे वा । मातुः स्तन्यं जघासैतदमृतरसतो मोचयन् स्वान्पुनातु ।। अत्रैवं योजना श्रीमद्भागवते दशमोत्तरार्धे श्रीदेवक्या मृतपुत्रदानप्रसङ्गे 'पीत्वामृतं पयस्तस्याः पीतशेपं गदामृतः । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना' इति श्रूयते, तत्र देवक्या अमृतं पयः गदाभृतो भगवतः पीतशेष पानोच्छिष्टं पीत्वा नारायणासंस्पर्शन प्रतिलब्धात्मदर्शना जाता इत्यन्वयः । अत्र यद् गदाभृतः पीतशेपत्वं पयोविशेषणमुक्तम् तत् 'जातो गतः पितृगृहागजमेधितार्थः' इत्यादितत्रत्यवाक्यैः पानस्सासमवात् कथं पीतशेषता सेत्स्यतीति शङ्कायामाह वृष्णित्वे पृष्णिगर्मेति । त्वमेव पूर्वसर्गेभूर्वृष्णिः स्वायंभुवे सति तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मपः' इत्युपक्रम्य 'मादृशो वां वृतः सुतः': इत्युक्त्वा 'अहं सुतो वामभवं पृष्णिगर्भ इति श्रुतः' इति तत्रैव भगवदुक्ते पृष्ट्वा देवक्या चैक्यात् वृष्णिजन्मनि पृष्णिगर्भण भगवता पीतं स्तन्यं देवकीजन्मन्यपि पीतशेषत्वं संपादयतीति भावः । ननु जन्मान्तयोंर्भेदाः कथं तत् सिद्धिरिति चेन्न, 'भवानारायणसुतः शम्बरेणाहतो गृहात् अहं तेधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान्प्रभो' इत्यत्र पूर्वजन्मसंवन्धि- भर्तुः पूर्वजन्मस्थाया रत्या अपरजन्मनि कामस्स भर्तृत्वमिवहापि पृष्ण्या देवकीत्वमवधारय । ननु जीवे तादृक् व्यवहारापत्ती द्रव्ये साध्यतां तत्पादसलिलं यथा' इत्यादौ साधितमेव नच पृष्णिगर्भदशायां पानं कृतमिति कुतो लग्यते । देवसर्ग मातुरनुग्रहादुत्तैवसंहननांगा इत्यादि पंचमस्कन्धोदाहरणात् स्तनपानाव्यवहाराभावाचेति वाच्यं । 'वरं भूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि यथेप्सितम्' इति सुतपसंप्रति भगवद्वचने । 'तनयं देहि तनयं तनयं नौ स्तनं- धयम्'इति पृष्णिसुतपसोः प्रतिवचने पुराणान्तरीयस्तनंधयसुतप्रार्थनाश्रवणात् । नच स्तनंधयपदमापि लमकं श्रुतार्थवाधापत्तेः । किंच 'देशिनी रोदमानाया निदधे स दया- न्वितः' इति मारिषां प्रकृत्य पष्ठस्कन्धात् । स्कन्दस्य पदकृत्तिकास्तनपानार्थं पड्रमुखकरणो. दाहरणात् । देवसर्गेपि स्तनपानस्य व्यवहारस्य दृढीकरणत्वात् । ननु युक्त्या सिद्धेषि वचनमपेक्षितं तत्राह । 'अदितिजतुषि यो वामनः' इति तदधिवामनध्याने साधनरत्नमा- लायां 'स्वात्मनः कामयत्पुत्रमरोग चिरजीवनम् । ध्यायेददित्या उत्सङ्गे वामनं स्तनपायि- नम्'इति द्रष्टव्यम् । ननु प्रकृतग्रन्थे वामनावतारे तस्य व सावकाशः । 'बभूव तेनैव स वामनो बटुः' इत्युक्त्या स्तनपानाख्यसंस्कारार्थ एव सेति ग्रहणम् । नन्वदित्या देवक्या कः संबन्धः 'तयोवा पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात्' इति खीयत्वमेव । ननु 'बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन' इति भगवदुक्तन्यायेन देवकीकृष्णयोः जन्मान्तरस्य वचनानुभवसिद्धत्वात् कथं तत्रत्यस्तनपानेन प्रकृते पीतशेपता साध्यते इति चेत्तत्राह देव- ·परिशिष्टम् । २०९ किन इति । 'तृतीयेस्मिन्भवेहं वै तेनैव वपुषानधे । जातो वा पुनरेवाहं सत्यं मे व्याहृतं सति' इति भगवदुत्तौ तेनैव प्राकृतेनैव वपुपा विद्यमानयोवा तृतीयेस्मिन् आविर्मावति- रोमावरूपया अघटितघटनपटीयस्सा मच्छत्या तृतीयेस्मिन्भवे 'मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः"जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन मूरिद, विपयस्वीकृति प्राहुर्यथा खममनोरथौ' इत्यादि एका- देशस्कन्धोक्तरीत्या ज्ञानमात्ररोपिते जन्मनीत्यन्वये देवक्यावृष्ण्यादितिम्यामभेदः सिध्यति । अत एव 'तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप'इत्यत्र जन्माजन्मप्रयोजक अज्ञानज्ञाने कारणं तु तयादर्शितेति तदपवादार्थ 'एतद्वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्मस्मरणाय मे' इति भंग- वता पृष्णयादिवरूपसूचनादभेदो विनिर्गमितः । नच तेनैव वपुषेति भगवत्स्वरूपविशेषणं अहमित्युक्त्वैव निर्वाहा भजोपि सन्नव्ययात्मा'इत्यादिभिश्च । ननु पृष्ण्यादिदशायां पीतेन स्तन्येन देवकीदशायां पीतशेपता नाङ्गीक्रियते तर्हि पड्यालानां तत्पानस्य संभवात् मोजराजहननात् पूर्वमेव मुक्तिः स्यात् तबाह श्रीकृष्ण इति । 5 ·एतत्प्रकरणस्थ सुबोधिनीकारिकाणां अकारादिवर्णानुक्रमेण सूची । पृटम्। ... ८० २५ ... ... ... १६१ ... . ९. ... ११९ ... ... ... ८६ १७३ १४३ २ ... ... ... ... ... . ४८ ४९ ... १३ २५ ... कारिका। अणिमादि सुसार्था ये अतोने भगवान् व्यासः .... भतोन भजनीयार्थम् अदान्तो मनसि ज्ञाते अनाहूतः स्वयं कापि भनेकयुक्तिसंदर्भ- अन्यथा चेत्कृतोप्येपः अर्थकामी तथा धर्मः अर्थः स्थलनये गूढः भवाच्यः सर्वशब्दानाम् अविचारितदानेन अष्टनिशे श्रुतीनां हि असरसको न कर्तव्यः अस्माकं सर्वथा देया अहं निरुद्धो रोधेन इत्येवं दशमस्कन्धे इत्येवं श्रुतिगीतायाः एकचत्वारिंशेध्याये एकैकोपि महत्पुण्य एतेन योगः प्रत्युक्तः एवं कृष्णस्य मूलत्ये एवं दातृत्वसंदेहः एवं निरोधः सर्वेपाम् एवं सर्वान् समुद्धृत्य ऐश्वर्यस्य परीक्षार्थम् कथानन्त्योक्तिहृदयाः की सर्वप्रतिष्टात्मा कर्मरूपहरि केचित् कार्यार्थ वचनं तस्य कालादितृणपर्यन्ता कुररी चक्रवाकी च कृष्ण एव सदा सेव्यः कृष्णानन्दः परानन्दः कृष्णे हरी भगवति कमपाठादिभेदेपु पपुष्पादि समरवादि ... एटम्। कारिका। १०५ गुप्तानन्दाः यतो जीवाः .ग्रन्थारम्भे तथैवामान् १२७ चक्रं शस्तथा समः १०६ जीवानां ग्रह्मरूपत्वात् २५ | जीयेपु भगवानारमा १९. ज्ञानं निरूप्य पैराग्यम् १ ज्ञानमार्गो भ्रान्तिमूलः १८६ ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः १२३ ज्ञानशक्तिश्व पूर्णात्र ततः कृष्णगुणज्ञाने १२८ | ततो गृहीतपादश्चत् ४९ / तत्रादौ भगवद्भाव- ८३ | तनोपपत्तिः प्रवृत्या २९ तथापि सांख्यसिद्धान्ते १९२ | तथापि स्पष्टमध्याये ६९१ तदेव भगवद्वीर्यम् १२२ तत्सङ्गगलालसा १६५ | त्रयमेकं स्वशक्तिहि १८२ दशधा भगवरी है। १०५ | दुर्गन्धे दुष्टशन्दे च १२७ दुष्टैव श्रीरन्यगता १४३ | नापि स्वयं यस्य कस्य १] नामरूपप्रपनं हि १६५ नियन्ता जीवसंघानाम् २. निरूप्यते यतो पित्रोः ७१ नृणां दुर्गतिमालोक्य ४ पञ्चैते हरिसंबद्धाः ७६ | परंपरा साधनं वा २९ परिभ्रमन् तीर्थ निष्ठः ११७ | पुत्रादीन् संपरित्यज्य १७१ | पूर्वाध्यायो यशोव्यन्यै ७५ | प्रमाणं ब्राह्मणः प्रोक्तः १२२ प्राकृताः श्रुतयः सर्वाः ८. बुद्धिः प्रपत्तिः संयन्धो २५ भक्ताय भगवान् कृष्णः ११५ | भजनीयगुणेत्यत्र ... १७१ १२८ २५ १०२ १०४ १०५ ... ... १२७ ४८ ६५ १८२ ... ...

·२११ परिशिष्टम् । कारिका । पृष्ठम् । .. कारिका ।. १ : ... ... ८४ ... ... ... ९७ ... ... १०९ पृष्टम् । ८९ पत्रिंशे तु तथाध्याये ४९ | सगुणं चेद्वेदवाक्यम् १४६ | सत्यो हरिः समस्तेषु १२४ सदुद्ध्या सर्वथा सद्भिः १६१ सप्तत्रिंशे हरेार्यम् २९ / सर्व एव हरेभक्ताः १२७ सर्वत्र भगवांस्तुल्यः ११ सर्वथा सर्वतः शुद्धाः १४३ सर्वभावविनिर्मुक्तः १७२ सर्वलोकोपकारार्थम् १०२ सर्वसद्गुणमाहात्म्यः ९९ सिद्धान्ताः सकलागमाः ... २ सुखसेवापरो यस्तु १४३ सुवर्णप्रतिमेवासौ १८४ | स्तोत्रं चक्रेप्टादशभिः १७१ | स्वधर्मान् स्वप्रियं चापि १४३ स्वयं गरवातिमहता ५२७ स्वरूपमाह सर्वेपाम् ४४ स्वार्थ रतिः पूर्व मेव १२० | हरिणा ये विनिमुक्ताः भ्रान्तिमूलतया सर्वे मतान्तरोक्तिरेषा हि मानसान पद्गुणानादौ माहात्म्यं बहुधा ज्ञात्वा ... मूर्तिमन्ति हरेः पार्थे यधानन्दो न सर्वत्र यथाभिलपितं ताभ्याम् यथेच्छा भगवान् विष्णुः यदा गुणा भगवतः यद्रानेषु समस्तेपु यदा देहेति चिन्ता स्यात्... यादृशः प्रकटो गन्धः येन स्तुतिः कृता ताभ्याम् रुक्मिणी सत्यभामा च लक्षं पटिसहस्राणि वाचिकेपि तिरोधानम् वेदानां मूलरूपेण व्यवहारस्तथैवान शब्दार्थयोः सप्तमयोः शिवादिसर्पदेवानाम् ... १९२ १२० ९४ ... ... ... ३ १७१ २९ ३ ... ... ... ... ... एतत्प्रकरणस्थ मूलश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची। पृष्टाना श्लोकः। ... २६ ९ ... ... ... ... पृष्टाः। श्लोकः। भनतीर्थयानायाम् १३७ भसावई ममैयते १५६ | महं प्रजा यां भगवन् भई युवामसायाः आ. "भाकाय पियांवपम् ११५ भारमा समस्यायोतिः... 11. भान पम्पहरमाइल २/भामन् मरीपः पद पुत्राः ४. भाम्पिराम्प पर पोगम् भार से मागतम् १० ... ... भनानन्तःप्रतिविधिम् भतीय कोमली सात मन चोदाहरन्तीमम् अनते यर्गमिष्यामि भय सम पुरभेष्ठ मपामगाम पैकुण्ठम् भयापतनिशिराः भकामनी प्रासी भर मोशंगम् भपा मापापा नमिता गुफा भाराम मीना १२ १२ २१ ... ... ... १४६ ... .. ... २२ पलान् भोपाम:

·२१२ परिशिष्टम् । ... ... ... ... ... ... -१२१ ... ... ... ... लोकः । इति संभाप्य भगवान् इति राय सूरयस्यधि इवीरशान्यनेकानि इतीरशेन भावेन इरथं परस्य तनुभृत् इत्यं भगवतधित्रैः इत्थं सारस्वता विमाः इत्यशेपसमाम्नाय. इत्यादिष्टस्तमसुर० इत्यादिष्टी भगवता इत्यायमूपिमानम्य इत्युक्त्वा तान्समादायक इत्युपामधितो राज्ञा इत्येतद्रह्मणः पुत्राः इत्येतन्मुनितनया० इत्येतद्वणितं राजन इदमित्थमिति प्रायः इन्द्रियमिन्द्रियाणां त्वम् . ... ... १३४ ५ ... ... ... ... ... ... • पृष्टादः।।सोकः। १५७ | एवं विधम्भितो विमः..... ६८ | एवं घेदोदितं धर्मम् १६५ एवं शपति विनयाँ एवं संघोदितो माया १९. एवं स गुरणादिष्टः १४० एवं स्वभकयो राजन् . १५० १२३ क इह नु वेद यतायरजन्म कान्तिस्तेजः प्रभा कालविध्वस्तसायानाम् किं वा चरितमस्माभिः २२ फिस्विद् ग्रह्मन् स्वप्नियासे ३८ कुररि विलपसि स्वम् १२२ कृष्ण कृष्ण महायोगिन् १६० कृष्णरामी समानाव्य कृष्णस्तु तरम्तनविपजित. १९ कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठः कृष्णस्यैवं विहरतः केचनोवृद्धवरेण को नु त्वचरणाम्भोज ख. १६८ | खं वायुज्योतिरापो.भूः.... ग. गुणप्रवाह एतसिन् १५३ १७० ... ... ... ... ... ... १४ १६९ ३० ... ... ... ... ... ... उ. १९ ... ... उदरमुपासते यः उद्यानोपवनाढ्यायाम् उपगीयमानो गन्धः उपोपसर्गः सामीप्ये अचुर्मुकुन्दैकधियः ... .... ... ... ... प. ... ... २७ चराचरमिदं विश्वम् १५० | चिरान् मृतसुतादाने १५ ५७ ज. ... जनिमसतः सतो मृतिम् ... जय जय जयजामजित जयति जननिवासः ... एकदा गृहमानीय एकदा द्वारवत्यां तु एकदा नारदो लोकान् एकैकस्यां दशदश एतनानाविधं विश्वम् एतद्वेदितुमिच्छामः एतेपामपि राजेन्द्र एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यम् एवं द्वितीयं विप्रपिः एवं भुवाणे वैकुण्टे एवं भगवता पृष्टो एवं भगवता राजम् एवंविधाम्पछुतानि ... ... ... ३ १२९ १८५ १३९ १५२ १४७ १३९ ... ... ... तच्छुत्वा क्षुभितो रामः तच्छुस्वा भगवान् तं तथाव्यसमं दृष्ट्वा तं दृष्ट्वा देवकी देवी तत उत्थाय भगवान् ... .... २३ ...

·२१४ परिशिष्टम् । पृष्ठाङ्कः। श्लोकः। द्वारेण चक्रानुपथैन द्विजारमजामी युवयोः १८५ ... 4.. १८४ ... ... ... ... . .... पृष्ठाः ।। श्लोकः। १५५ प्रतियाहुरभूत्तस्य १६२ प्रद्युम्नश्वारदेष्णश्व प्रयवासिलान् १५३ प्रवृद्धभत्त्या उदर्प प्रसूतिकाल भासने १४९ प्राणादीनां विश्वसृजाम् माहिणोस्पारिवाणि प्रियरायपदानि गायसे १०१ प्रोरफुलोत्पलकल्हार ... १५५ ... ... ४ २९ ... ... ... ... ... फ. ... ... ... ... ... १२४ ... १५५ (फलाईणोशीर... ... य. ४५ युद्धीन्द्रियमनःप्राणान् वृहदुपलब्धमेतदवय० ३७ ब्रह्मद्विपः शठधियः ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये ब्रह्मान् वेदितुमिच्छामः ११३ ब्रह्मस्तेनुग्रहार्थाय ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः १८५ ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् .. ५० .. ... धनदारारमजापृक्ता धर्मः साक्षाग्रतो ज्ञानम् . धिगर्जुन मृपावादम् न. न घटत उद्भवः प्रकृति न चलसि न पदस्युदा० नटानां नर्तकीनां च न तसै प्रदण स्तोत्रं न प्रधुम्नो नानिरुद्धो न ग्राह्मणान्मे दयितं नमस्तस्मै भगवते नमस्तुभ्यं भगवते नमोनन्ताय बुहते नमोस्तु तेयारमवि० न यदिदमन भास नश्वरेविह भावेषु नोतसिन् कुले नारदो वामदेवोत्रि नाहं संकर्षणो ब्रह्मन् नित्यं संकुलमार्गायाम् निभृतमरुन्मनोक्ष निवृत्तेष्वश्वमेधेपु निशम्य वैष्णवं धाम नृषु तव मायया नेत्रे निमीलयसि नक्त नैच्छत्वमस्युत्पथग न्यमनयेतां दाशाह न्यरुणरसूतिकागारं न्यवर्तेतां वकं धाम ४२ ... ४४ ... ... ... ७ ४९ ... भ . . ... ६ ... ... ... ... १५४ १६६ / भगवांस्तदभिप्रेत्य ८३ | भवान् हि सर्वभूतानाम् १३१ | भुवि पुरुपुण्यतीर्थ १६३ | भूतानामसि भूतादि १०२ | भोभो सदा निष्टनसे ११३ १४५ मर्त्यस्तयानुसव ३४ महत्यां तीर्थयात्रायाम महामणिवातकिरीट १६३ मावस्था मम ब्रहान 'मुक्तं गिरिशमस्याह २२ | मुनीनां न्यस्तदण्डानाम् १४८ मुनीनां तद्वचः श्रुश्वा १४६ मुमुचुः पुष्पवर्षाणि १८४ मेखलाजिनदण्डाक्षः १६२ | मेघ श्रीमन् स्वमसि १९१ २८ ... ... ... १५४ ... ... पीरवामृतमयं तस्याः पुनः स्वसत्रमाग्रज्य 'पुनीहि सहलोकं माम् पुष्करी वेदमाहुच पूर्णकामावपि युवाम् ... ... १३० ·२१६. परिशिष्टम् । श्लोकः। पृष्टाङ्कः। पृष्ठाकः। श्लोकः। १६५ स्वानुग्रहाय संप्राप्तम् .... १६१/ स्वायंभुव ग्रह्मसनम् १० स्त्रीभिश्चोत्तमवेपाभिः .... ४० | स्थिरचरजातयः स्युः ९५ ... सुखं स्वपुयो निवसत् सुनन्दनन्दभमुखैः सूतीगृहे नk जगाद स्र्पविष्टानं कृतांतिय्यानं .. सैषा युपनिषद्रोही सोऽपश्यत्तत्र महतीम् सरोद्रीयः परिवङ्गः स्वकृतपुरेण्यमीसु स्वकृतविचिनयोनिपु • स्वजनसुतासदारधन स्ववचस्तदृतं कर्तुम् . स्वसृष्टमिदमापीय १५१ ... ... १६४ .. . हतः को नु महरस्वीशः हत्या नृपानधर्मिष्ठान् . ७६ हरिहि निर्गुणः साक्षात् .... १०७ | हंस स्वागतमास्यताम् ३६ | हिंसाविहारं नृपतिम् ६. हदिस्थोप्पतिदूरस्थः १५२ ... ... ૪૨ ...

·पृष्टाः। ... भजते । ... १०/२० ११७/५ २७ १४३१२२ ... प्राशामा सर्प एवं निर्णपा ,मगारमा २१८ परिशिष्टम् । वाक्यम् । पृष्ठान। वाक्यम् । ब्रह्म च यादृशं वेदान्तेक्वगतं तादृशमेव | ३४ मतान्तर एवं दोपाणां दोपत्वं ब्रह्मवादे तु मन्तव्यं तत्र मूलभूतं सर्व व्यवहारातीतमपि ब्रह्मत्वमेवेति सर्वमविरुद्धम् । -९१/५ स्वयमेव स्वशक्तिरूपेण स्वधर्मरूपेण स्वकार्य-३५ ममानुग्रहो ब्रह्मभावः पश्चान्मत्सेवया सर्व रूपेण च जातमिति श्रुतिः प्रतिपादयति सुखमिति तत्रायं क्रमः प्रथमतः सेवकैः स्वयमेव च चक्ति। ५१११९ सह मन्या सेवकसमानशीलव्यसनवे २५ ब्राह्मणपादरेणुषु सर्वाणि तीर्थानि सन्ति सेवकतुल्यता ततस्तैर्मयाऽन्येन वा तस्य न केवलमेतावानेवोरकपः किं तु भगवत ज्ञानोदयः ततो ज्ञानपूर्णः केवल एवं मां आश्रयभूताः भूमाचेच देवभावं माताः । १३२१२१ ४०१२ / ३६ महति राजद्रोहे कृते राजकीयास्तन्नाशयेयु- २६ भगवतोपि देहग्रहणपरित्यागौ इयांस्तु विशेपः रेव स चेद्राजा तमपराधकर्तारं स्वसिंहा. उपाधिवशात्तस्य देहग्रहणं भगवतस्तु माया- सने निवेशयेत् तदा घाधकाः सर्वे साधका जवनिकापगमात् । भूत्वा न पीडां कुर्युः। भगवदाज्ञया महदादिभिः कृते बहाण्डे तत्र ३७ महत्त्वं सद्गुणैर्भवति इति सद्गुणानां मध्ये स्थित्या तरेय निष्पादितं शरीरं परिगृह्य तेषा सर्वावस्थासु क्षोभाभावो महान् इति । तत्स्वामिको वा येनुविधानं न कुर्वन्ति ते कृतना:: ७३।५ ३८ मिनं हि मिनं भावयति तस्मिन् पाते दृष्टे २८ भगवरछेपतया देवान्तरभजने न कोपि वा तस्य सुखम्। १७६।१४ यतः फुतश्विदपि श्रुतं भगवचरित्रं कार्य २९ भगवत्सेवकः यन्त्र कचित्सेवमानो वैकुण्ठ एव साधयत्येव फलरूपता तु साधारणानामपि सेयते न तु जगतीति ज्ञातव्यम्। १०८1१० भक्तमुखश्रवणादेव भवति । भगवानपि देवकीगृहे प्रादुर्भूतः तन्नत्य यत्र जीवानामेवानन्दस्तिरोहितस्तन जदानी- मायां दूरीकृत्य प्रादुर्भूतो निश्चल एव । मानन्दगन्धोपि नास्ति परं मरमरीचिकावद- ततः प्रदेशान्तर्गमने पूर्यस्थाने माया संवृत्ता त्यन्त निर्जलभूमौ यथा जलप्रतीतिर्धान्ता स्थलान्तरस्थानगतेति प्रतिक्षणं रूपान्त- नामेवं सक् चन्दनादिप्यपि आनन्दोस्तीति राणि भवन्ति । १०११८ भ्राम्यति लोकः। ३. भगवान् गुणाश्चेति कोटिद्वयं सवादीनामा-११ यनांशः प्रकटः भगवांश्च प्रकटस्तन तथैवात स्मरये जढो भवति जडात्मस्वीकारात् । एव पूर्व पुरुषेष्वेव भगवदाराधनमुक्तं यन भगवरा आरमस्वग्रहणे चेतनो भवति अतो पुनः स्वरूपं जडतामापन्नं भगवांश्च सर्वथा यहारमता स्वीकृता तेषामप्यमाह्यः । न प्रकटस्तत्र किं स्यात्, नहि फाठे यहिर- म्तीति शीतनिवृत्यर्थ होमार्थ या कार्ट ३२ भगवानेय, सेव्य एतावानेव एवश्रुति. सेव्यते तस्मादप्रकटभगवरस्वरूपाः सर्वधेय १२२।२३ न सेध्याः। भगयान् सप्यादी फालं मायां च सृष्टयान् ५२ यय पक्षद्वयं पिल्लू तरसंकटस्थानमिति ये मायया मुग्धा भविष्यति तान् कालो पदन्ति लोकाः। प्रसिप्यति ये तु लोकान् भगयन्मायाम. ४३ कर्मसनं सप्तपशायरारमुल्यफला: मानू ततःकालेन प्रम्नानासोषय मायापगमे रतुझ्यसाधनाबाहमहमिक्या मधामगुण- विनारे प भगवसजनमेष गतिरिनि भग भायमादित्य कर्म कुर्षति पुर्य निःसन्धि पतं रोपास रोपां पुनमायामोहः मपंथा म मंगरखने। विचारो मधगप्रम। दोपः। ... ७३.९ ३९ १५०१२१ १० કાલ૮ ... ... ४२।१४ गीतार्थः। ... ११८1५ ... ... ... १४. यथा- .०२. ५८11.

·परिशिष्टम् । ... ३५ ... .. ... वाक्यम् । पृष्ठाङ्कः । वाक्यम् । पृष्ठांङ्कः। यथा कामिना स्त्रीविशेपे सकृच्चित्तं तत्सर्पः ५२ स एवेश्वरः यो नित्यानन्दः स एव कृष्णः । थाननुभूय न निवर्तते तथा स्नेहे जाते भग- १८1१७ वसाभिनिवेशे यदा भगवति चित्तं भवति ५३ सत्वगुणेन वा, पर्यवसानेन वा, इन्द्रियाणां तादृशः कदाचिदपि गृहं न सेवते। १०९।१५ दर्शनसामर्थ्याभावेन वा, शृङ्गारेण वा, यथा अनन्तवृक्षा भूमौ फलन्ति तत उच्च कामेन वा, आनन्दस्वभावेन वा, भगव- स्थितान्यपि फलानि भूमावेव पतन्ति एवं दुच्या वा, लक्ष्मीरुज्या वा, ताशस्यैव सर्वे चेदाः स्वस्वरीत्या स्वशक्यं माहात्म्यं सहजत्येन वा, नीलरूपो भगवानिति ज्ञात- भगवतो वदन्ति तानि ज्ञानानि फलान्यु- व्यम्। १६०1१७ च्यन्ते तेषां कापि पर्यवसानाभावात् भग-५४ सर्वत्र जगति भगवानेव शेते नान्यो निद्रा- वस्येव पतन्ति पर्यवसिता भवन्ति । सुखभोक्ता भवति सर्वेपांप्राणिनां सुखार्थे वा। १७२।१४ १२११९ ५५ सर्व पापमेकन ईश्वरावज्ञा चैकत्र । यथा राज्ञः स्वगृहे रममाणस्यापि तदानन्दो- १४१२२ नेकात् बहिर्गमनेच्छा भवति तथा भगव. ५६ सर्वोहि स्वसिन् विद्यमानं प्रयच्छति न तोपि कदाचिद्विहारः (स्वानन्देन क्रीडा) त्वविद्यमानमतः पण्डिता इममर्थ ज्ञारवा तदा स्थावरजङ्गमभेदाः स्वयमेवोत्पद्यन्ते भगवत एवाभिमुपासते आनन्दविधिम् । यथा वर्षाकाले जीवाः । नहि पर्जन्यः वर्ष. ७९/२० णादधिकं किंचित्कार्य करोति जीवानामुत्प- ५७ सापेक्षा न विरता भवन्ति । १७६३१८ त्यर्थम् । तथा भगवानपि केवल एवं विह- ५८ सुवर्णशृङ्खलावरसाविकमपि गृहमन्धकूप. रति । ततश्चेष्टायामुद्गतायां स काल इति प्रायमेव स्वपरासद्हात् तदेव विस्तारक तेन प्रकृत्यादि शक्तयः प्रेरिता भवन्ति यथा यद्भेदबुद्धिनिवारकम् । ३९।३० राजनि निर्गते सेवकाः अप्रेरिता भपि कार्येषु स्वक्रियया प्राप्यं दुःखेनापि या भवति तद् प्रवर्तन्ते तथा कालो गुणक्षोभं कृतवान् । दुःप्रापम् । १९४२ तथा प्रबलानाबुद्गते विस्फुलिङ्गा इव जीवा ६० स्वजनादेर्भगवतश्च तारतम्य ये न जानन्ति अपि निःसरन्ति ततः कालेन क्षुब्धा गुणाः ग्राम्यसुखाय सर्वन मिथुनीभूय चरन्ति यथा साक्षात्परंपरया च सर्वमेव कार्यजातमुत्पा खोपवेशार्थ कश्चित् स्थूलं मञ्चकं नयति दयन्ति । पथिकः तधेमे निमेपार्धमात्ररत्यर्थ सर्यथा ४७ यदेव भगवति सहुद्धिर्भवति तत भारभ्य शृङ्खलाबद्धा इव तया सह चरन्ति नान्त:- भगवति भावः कर्तव्यः । १०४॥३ पीडितं विषयाः सुखयन्ति । १०८१२ ये उत्पद्यन्ते प्रवाहे तेपामुत्पत्तिविरोधित्वा- ६१ स्वभावतः स्मृत्यादिपु सर्व एवानन्दा नि- भगवदर्शनं दुर्लभम् । .... पिद्धाः यह साधारणस्त्रियः न सेग्या. ४९ वेदकालोडनं न पुरुषोत्तमादन्यस्य श नवाप्सरसोपि यथान कालादिनियमध्य- २११० तिरेकेण भोगेपु भुज्यमानेषु सर्पश्रुतिस्मृति- क्यम्। स ईश्वरो योऽलौकिक करोति यो वेदस्या. विरोधो भवति एवं स्वर्गलोकेप्यपि हातम्यं प्यशक्यं करोति। २10 यथायापकीर्तिः सथा समापि अतः सर्य एव स एव शुद्रादि सुसमपेक्षते निद्रालस्य मुखानुभवो निषिदः निषिद्धाचरणे सर्षया प्रमादोरथं यस्य स्वरूपानन्दः सात्विकानन्दो दुःसमिति सर्यमेव मुखं दुःसानुविदम् । संभयति । ઉપર ११९१३ ... ९५/११ ... १९19 ...

·उपन्यस्तवाक्यानां सूची। पृष्ठम् । कुत्रत्यम्। ते. प्रा. ३११२५।३१ वाक्यम् । भक्ताः शर्करा उपदध्यात् अक्षयं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति अखण्डं कृष्णवत्सर्वम् अणोरणीयानहमेव विष्णुः अथ ह वाव तव महिमामृतसमुद्र- विनुपा नि. सर्व निर्णय १८२ कठ.२० ४६ ७. भाग. ६।९।३९१७ अनंत नाम ५४ महानारा. २३१ ६७ ९६ ते. प्रा. ११४४४ अथर्वशिरस ३ कठ.३१५ अन्तःकरणप्रबोध विवेकधैर्याश्रय ९ ७.४३१५ कठ.६.१३ यू.४३३२ म. गी.१०२० १२ ४५ अनेन प्राणाः प्राणैर्बलम् अनृतं वै वाचा वदति अनृतं मनसा ध्यायति अपाम सोमममृता अभूम भरूपमस्पर्शम् अशक्ये हरिरेवास्ति भसको ह्ययं पुरुषः अस्तीत्येवोपलब्धव्यः भस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि भहमात्मा गुडाकेश अहेरिव पयःपोप: पोपकस्या- प्यनर्थकृत भाकरस्थं सदा शुचि आरमन्येवात्मानं पश्येत् मापो वै सर्वदेवताः आराममायो छपरोपि यः भावृत्तिरसकृदुपदेशात् भासुरी योनिमापन्ना इन्द्रियं वीर्य पृथ्वीमनुन्यार्छन् उरकामन्तं स्थितं पापि भुञ्जानं या गुणान्वितं उपोपसर्गः सामीप्ये सरप्रतीधि' समाप्यते एकरयेन पृथक्रयेन यहुधा विश्वतोमुखम् एकमेवाद्वितीयम् पतरसवं गुरी भाया पसरपंगासरस प्रशासने गागि पापाप्रषियी ६८ भा.१५1१० धर्मशास्त्रम् बृ. ५१४२३ उ.जा. वे. ५८ प्र. सू. ४0. भ.गी.१६२० ते.सं. २२५/३२ १९ ६ ७ भ.गी. १५/० १२ भ.गी. १५ छा.IRI भाग. ७/१५1१५ पृ.१प९ ·परिशिष्टम् । '२२१ पृष्टम् । कुत्रत्यम्। १०५ प्र.सू. २००३ १५ म.गी. ९।२१ ते. २०७१ पृ .१२२ छा०६।२।। भा.१०1८७/१ भा.८२० .. ५ वाक्यम् । एतेन योगः प्रत्युक्त एवं नयी धर्ममनुमपला. गतायतं कामकामा लभन्ते एप झेच भानन्दयति ७९.८० एप सर्वेश्वरः एप लोकपालः १०० कपमसतः सजायेत ११० कथं चरन्ति श्रुतयः कश्चिन्महान् तस्य न कामनिर्जयः कारणगुणाः कार्यगुणमारमन्ते कृतमे नास्ति निष्कृतिः को होवान्यात् का प्राण्यात गांधों राक्षसश्च गुहां प्रविधावारमानौ हि तर्शमात् चक्षुःप्रीतिः प्रथमम् धक्षुपश्वक्षः श्रोत्रस्य श्रोग्रम् चतुर्विधा मजन्ते माम् जहास्येनो भक्तमोगामजोन्यः शानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ घिर्ति माम् ८५ ततश्च शारिमंगवान्प्रचोदितः तत्पृष्ट्वा तदेवानुशाविशत १७६९० सद्धस्तस्य हि श्रेयः तसास्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे 'निवेशयेत् तमाद्वा एतसादात्मनः तसिताकाश गोतच मोवश्व तस्प पुरसविधतामन्ययं पुरुषविधः म.भा. शा. पर्य. आपमें. अ. १७२।२१ तैति. २११. धर्मशास मनु म. सु. १२११ रतिरहस्यस्थ पद्यम् केन.२ भ.गी. १६ १०० वे.१५ भाग.११.१९/३ भा.201३1४८ ते. श६ १४० भा.१७७३७ ८३ भा.७111३1 कृ.३1८1१ ते. शस तै. मा. २२५/३३ . तेजो पै घृतम् ८१ भ.गी. ७ ५५ भा.५॥१९. तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकमक्ति- विशिष्यते निविधस्य पद निधन्दोपि विशेषणम् या ये पिबन्पवितृपो नूप गादकणे: दहरं वे सा पराम्या दोहाम्था दुहः यथारन्दास म संविदाप पदमा जनामान्य. शुष्माकमतर बभूव मसभोति कथन म पयं पापीमर ४४ पा. स. १५. १२२ यू.१1८1८ भा.१०८९/११ ११.

·२२२ परिशिष्टम् । कुत्यम् । ७ म. सू. २।३।२१ तै.ग्रा. २१८१९१३ भ.गी. २४ काठ .19 पृ.४४११९ भा.३।२६।२९ भा. १११२२।११ ७७ ७५ ते. २०५१ भाग.१११२९/१५ भाग. ३१२९/२२ बृहदार. ४१०१९ तै. बा. ३:१२।३।१३ भ.गी. ७१४ ९० वाक्यम् । पृष्टम्। नासन् घटादिन घटादिः नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेसेंतराधिकारात् ९९ नासदासीनो सदासीत्. ९० नित्यः सर्वगतः स्थाणुः निर्दोपं हि समं ब्रहा नेह नानास्ति किंचन ५४ परस्य श्यते धर्मो ह्यपरस्मिन् पुरुपेश्वरयोरत्र प्रयतेन शूद्रेणाप्याहृतं भोज्यम् प्रापुच्छ प्रतिष्ठा ब्रह्महत्या सहस्रस्य पापं शाम्येत् कथंचन ९३ न पुनस्त्वस्यवज्ञाते कल्पकोटिशतैरपि भ्राह्मणे पुलकसे स्तेने भस्मन्येव जुहोति सः मनसैवानुद्रष्टव्यम् ५४१८५ मनसो वशे सर्वमिदं बभूव मम माया दुरत्यया मातुलस्येव योपाभागस्ते पैतृष्वसे यी वपामिव २७ मृत्योर्वा एप वर्णो यच्छार्दूलम् १३० मृत्योः स मृत्युमामोति ९२ यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः यज्ञेन यज्ञमयजन्त ७३ यतो यतो निःसरति यतो वा इमानि भूतानि ६५.६६ यतो वाचो निवर्तन्ते ૧૨૨ यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य यस्य कस्यापि पद्यस्य शतमर्थान् प्रचक्ष्महे। एतदुक्तस्य तस्यैव सहसं संप्रचक्षमहे यस्यानुभूतिः कालेन यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न चेद सः यस्यास्ति भक्तिभंगवत्यकिंचना यावती देवतास्ताः सी वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति पावलि तेज हराम काले घे यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् योगेन साधितो गर्धः स नित्योहि निगद्यते । (वैदिकेनाध्यक्षयारमा लोक सान्नित्यकर्मणा तै.ना. १७१० कठ. ४०:११ गुण्डक. १९ तै. भा. ३११२१७ . सं. २०११६. भ.गी. ६।२६. तै. उ. ३ तै. उ. २० महानारायण उ.८२ अभियुक्तोक्तिः भाग. १०१८४३२ केन, " भाग. ५.१८१२ २ ८४ तै. भा. २११६ भाग. ३१५/५८ भ.गी." ९४ ·परिशिष्टम् । २२३ पाक्यम्। 'पृष्ठम्। कुत्रत्यम्। war भाग. ३।२९।३८ ते. ना. ३१५/२।६ ७८ } ७२ ९३ - ते. प्रा. ३।६७१ भ.गी. १७४ सान्दोग्य, ६५३ छान्दोग्य, ६५३ भाग. ३१राउ८. भगव. गी, ०५:१६ भाग. ४२४:१८ छान्दोग्य, ३० वृहदारण्यक, ४११२३ भग.गी. २।२५ तैत्तिरीय, श६१ ५० १२९ यो नः सपत्नः यो नःशपादशपतः योन्तः प्रविश्य मम वाचमिमा प्रसुप्ताम् योन्यो देवतामुपास्ते यो मा देटि जातवेदः यो यच्छ्रदः स एव सः वागनिरभवत् चाइमनसि संपद्यते बाचं दुहितरं सन्वीम् वेदेव साहमेव वेद्यः शत्तया युक्तो विचरति शान्त उपासीत शान्तो दान्त उपरततितिक्षु: श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित पोडशकलोयं पुरुपः स भात्मानं स्वयमकुरुत सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म सरसंप्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तरप्रत्यक्षम् सवं तद्धिप्पयमीक्ष्यध्वम् सह भार्ग न लमताम् क्षिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्कधियः स्वप्रकाश्चिदात्मा स्वर्गापवर्गयोद्वारं सानालकरणं प्रेष्ठ खेहपकं न दुष्पति सा प्रशासनात् ६८ २२३ १७७ ते. २७ ९१ ८९/१३२ मुण्ड, ११९ ९२ पू. मी. ४१७ भा.३।२९।२२ भा.२/१८ भा. १०1८७१२३ १३९ १२४ ८९ भा. ७19३।२७ भा.१११२७११६ ४६ ४५ १०० 2. सू. ३."

·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् । तयो युवा से पत्रम् । पंक्तिः। शुखम्। ९ यतो युवां ६ ९ २२ २९ : ९ ८ 20 .६८ ६९ १३ भगवरपुत्रयोः प्रेपाणार्थम् रथावानर तुपये तिष्ठतीति प्रवृत्ताः सुरयः विवृत्तिर्यु कथानत्योक्ति जीववजनेन एतस्था परमान्दस्य भयनाके ये यथ रहिता एवम युः दरया भगवरपुत्रायाः प्रेषणार्थम् रथाश्चनर तुष्ट्या तिष्ठन्तीति प्रवृत्ता सूरयः निवृत्तियु कथानन्योक्ति जीववजनने एतस्या परमानन्दस्य भयानके ये यथा रहिताः एव भवेयुः दावा ८० ८० ८६ १०४ १३ १५३ १६४ १६१