·PREPACI illostratire. In the proso section I bare giren headings, and in the metrical section the title and aumber of the chapter, on the righthand aide of the page as oscial guides to the reader and to the cho of the searches. An exhaustire index 18 appenied at the end, a piog not only the first pada or quarter ol each stanza, but such others 29 ore frequently quoted, or have passed into wasirns, or sro aphoristic in lorm, stating some brord philosopluc truth of guacral hearing lot without labour I have prepared another exhaustive 10- dex of the numerous quotations introdaced generally by a stā or a *992 withoat any further clae as to their ongia, in which the text and the gloss in all its parts are so richt, because an accurato determination and fall understanding of the text and the gloss becomes thereby posgible for the first time. This index anclades also Nyuyas (maxıms, proverbs), aphorisms &c A few quotations which I was not able to trace when the pages containing them were printed, have been since traced and their sources given in this indes. A few numerical inaccuracies which have crept into the figures attached to quotations in the body of the work will be found corrected in the index My best thanks are due to my friend Mr Ambalal M Enginecr, BALLE, for his valuable help, in the first 12w pages in correcting and punctuating the text and in collating the 118 1 an indebted also to my friend Mr Tansukhram S Tripathi 3 A for lending mo some valuable Sanskrit books and for suggesting to me the carliest sources of two important quotations. I am grateful alao to my friend Mr Hiralal B Shroff, CA for lending me some books of refercice B From the point of antiquariana special interest attaches to the Terses 142-113 on page 980 as affording a datum for fixing the 1 ·8 TRII ICE date of Shri Shanker ich irsa Bat this is a large question which can not be discussed here. If Shri Ramatirtbs the author of the gloss be the same as Shri Rsmatirtha the guru of Shri Laantadera who lived during the reign of king Day Babadur (1644-1G6+ AD), bis dato most be about the same Besides Shri Rumatırtha's gloss on the metrical version thero are two other glosses--one by Bodbanidhi and the other by Anandajans But I 128 unable to secure them Letters of inquiry, even after remuaders, remained unanswered by the Librarans, who are the custodians of these Vlss This indifference and dog-la the manger policy deserves serere condemnation at the hands of Sanskrit scholars It 18 Relieved the present volume will not only contribute to the intelligent study of it bat to a fuller realization of the Divine Truth enslırined in its pages उद्धवारूद सदा सर्व दृश्यते यन तन वा । मया तस्मात् पर ब्रह्म सर्वज्ञश्चास्मि सर्वग. ॥ -उप सा ७.१. Bombay 13th Jan 1917 } DINKER VISINU GOLFALL * He is also the author of (1) #gfakt, (2) fait जनी चेदान्तसारटीका (3) अन्वयार्थप्रकाशिका-सक्षेपशारीरस्टीना (4) पची फरणविवरणतचचन्द्रिका (5) मानसोल्लासवृत्तान्त , (6) चिदानन्दलहरीटीका (as yet unpublished).

·LIBRशियानुशासनप्रकरणम्-पृ. १-५० SN... विषयानुक्रमणिका गद्यमवन्धः BIHAR TABRA .. ... ... ... ... ८ ७-८ वाक्यसंख्या कातिदिापूर्वक शास्त्रीयानुवन्धसंग्रहः विवरणम् २ गुरूपसत्तिः कार्या ३ पुनपुन. गुरुपदेशे हेतुः मात देश -राम. ६ विविकि. ब्रह्मणो लक्षणं ग्राहयेत् शिष्यं पुनः पृच्छेदित्याचार्यकृत्यम् ९ विपत्त्यादिदोपात्त शिष्यस्योत्तरम् १० पुनर... तादृशं दोपं त्याजयत्याचार्यः आमानामपिर्वक १२ निरास " नि wilu. प्रशंसा वर्णाश्रमाद्यभिमानो भ्रांतिमूल: १४-१५ उक्तार्थवेशयेन परमात्मलक्षणानुसंधानम् १६-१७ शरीरस्य भिन्नमात्यन्वयसंस्कारत्वज्ञापनाय सङ्घातोत्पत्ति- प्रकारः, ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वं च ... १८ नामरूपन्याकृतिः शरीरोत्पत्तिप्रकारः २० शरीरस्य भिन्नजात्यन्वयसंस्कारत्वम् .. २१ ... ... .. ...

·... ... ... ... ... २२ २३-२४ २५-२७ २८-३२ ३२-३५ ... ... ... ... ... ... ३७-३८ ३९-४० ४१-४२ ४३ ... ... उपदेशसाहस्री मनआदिसूक्ष्मसंघातोऽपि नाऽऽत्मा स्रष्टुरेवजीवरूपेण प्रवेश:--परमात्मैव क्षेत्रज्ञः अनुभवविरोधशंकासमाधानपूर्विका भेददृष्टिनिन्दा ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपत्त्या कर्मतत्साधनप्रतिपेधः ब्रह्मात्मैक्यस्य युक्त्या व्यवस्थापनम् वेदनादीनामनात्मत्वोपपादनम् रूपादिसंस्काराणां बुद्धधाश्रयत्वम् ब्रह्मात्मैक्ये श्रुतिस्मृतिप्रमाणानि ब्रह्मात्मैकत्वे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधशंकापरिहारौ कर्मकाण्डाप्रामाण्यशंकापरिहारौ अवियोन्मूलनफलम् न मोक्षः कर्मसाधनः कूटस्थाद्रयात्मबोधप्रकरणम्-पृ. ५०-९६ संसारविषयकप्रभाः दुःखानुभवो नैमित्तिकः अविद्या तन्निमित्तम् अविद्याविषयक प्रश्नः अविद्या चिन्मात्राश्रयविपया अध्यासानुपपत्तिपूर्वकः शिष्यप्रभः प्रसिद्धं प्रसिद्ध एवाध्यारोप्यते इति न नियमः आक्षेपसमाधानपूर्विका अध्यारोपसिद्धिः इतरेतरत्राध्यस्तत्वादात्मनोऽसत्त्वप्रसंग इति शंका गुरोरुत्तरम् वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोपाशंकापरिहारी,.. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४७-४८ ४९ ... ... ... ... ... ५२ ५३-५४ ... ... ... ... ... ... ५७-५८ ·विषयानुक्रमणिका ... ... ... ... ... ७७ ... ... ... चैतन्य नागन्तुकम् ... परमते दूपणापादानम् प्रकारान्तणाभ्यासानुपपचिशंकापरिहारौ आरमा स्वतंत्रः परतंत्रो का? ६६-७० चितिमान्न परतत्रः ७१ चितिमान चितिमर्थः ७२-७३ फूटस्थविषयकसंशयपरिहारी ७४-७५ उपलब्धूल्येन कूटस्थत्वानुपपत्तिशंकापरिहारौ ७६-८५ उपाधिवशादुपलब्धेः फलोपचारः आत्मनो बुद्धिवद्धर्माध्यासद्वारा संसारित्वम् ८१ अवस्थात्रयमागन्तुकम् ८६-८९ ९०-९१ आत्मनो नित्यत्वप्रकाशफूटस्यचिदात्मता ९२-९३ सविदो नित्यत्वाक्षेपपरिहारी ९४-१०१ प्रमातुः स्वतःसिद्धिनिरपेक्षेव ९९ आत्मनि प्रकाशगुणस्य जन्माभावनिश्चयः ...१००-१०१ आत्मनः प्रमातृत्वादिव्यवस्था ...१०२-१०३ उपाध्यविवेकादात्मनः कर्तृत्वप्रतिभासः ...१०४-१०७ अवगतः फलत्वप्रसिद्धिरुपचारनिमित्ता १०८ द्वैतरच मृपालप्रकटनम् ...१०९-१११ ३ परिसंख्यानप्रकरणम्-पृ. ९६-१०२ सोपस्कारपरिसंख्यानप्रकारोपदेशः ...११२-११३ आत्मनः शब्दादिमिरनभिभवत्वानुचिंतनम् ..११४-११५ दाव्दाद्यनुभवानुचिन्तनम, आत्मनोऽविकारित्वानुचिन्तनम् ११६ ... ... ... ...

·पद्यमवन्धः १ उपोदातप्रफरणम्-पृ. १०३-१२२ लोकसंख्या ... ... ... ... ... ... ... ८-१५ १६-१७ १८-१५ २०-२४ २५-२६ ... ... ... ... ... मंगलाचरणपूर्वकं प्रमविद्यारंभसमर्धनम् ज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वम् ज्ञानकर्मसमुशययादा, तन्निरासश्च कर्मकाण्डाप्रामाण्यशंकापरिहारी अविद्यायाः पुनरनुजयः विद्यायाः सहकारिनिरपेक्षत्वेनैव मोक्षहेतुत्वम् उपनिपच्छदार्थकथनम् .. २ आत्मभानोत्पत्तिप्रकरणम्-पृ. १२३-१२६ प्रमात्मज्ञानस्य वाक्यादनुत्पत्तिशंकापरिहारः उत्पन्नस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षादियाध्यत्वशंकापरिहारः ३ ईश्वरात्मप्रकरणम्-पृ.१२७-१२९ जीवग्रह्मणोरभेदः अभेदाभावे श्रुत्यनुपपत्तिप्रदर्शनम् ४ तत्यानस्वभावप्रकरणम्-पृ. १२९-१३२ आत्मनो ज्ञानं न मोक्षसाधनं, संचितानेकर्मप्रतिबन्धादिति शंका प्रारब्धकर्मफलायसाने ज्ञानोत्पत्तिरिति तत्रोत्तरम् ५ वुद्धचपराधप्रकरणम्-पृ.१३३-२३६ आत्मस्वरूपाग्रहे उदकाख्यायिका संसारविभ्रमकारणं प्रमाणं च पदार्थविवेकवता भाव्यं मुमुक्षुणा ... ३-४ १-२ ... १ ... ... ... ... ...

·विषयानुक्रमणिका १३ ... ... . दविशेषापोहनकरणम्-पृ. १३७-२४० स्थूलोपायेन पदार्थशोधनप्रकारोपदंशः १-२ विशेपणानात्मत्वम् ३-४ आत्मनोऽन्यनिरपेक्षा स्वतःसिद्धिः ७ युध्यारुढप्रकरणम्-पृ. १४०-१४३ निर्धारितवाक्यार्थविषयस्य स्वानुभनावष्टंभेन स्पष्टीकरणम् १-२ आत्मनो विकारित्वादिदोपाभावोपपादनम् ३-४ आत्मनः मुद्धतं अद्वितीयत्वं च ८ मतिविलापनप्रकरणम्-पृ. १४८-१४८ आत्ममन संवादरूपेण मनोलयोपदेशः दु सिजनमरणैव प्रकरणनिमित्तम् ९ सूक्ष्मतान्यापिताप्रकरणम्-५ १४८-२५४ आत्मनो निरतिगर सूक्ष्मत्वं व्यापित्वं च १-३ ब्रह्मादिस्थावरान्तानामात्मान प्रति शरीरत्वम् . स्वल्पज्ञानस्य निर्विपयत्व नित्यत्वं च १० दृशिस्थरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम्-पृ. २५५-१६९ आत्मनो निम्पियज्ञानस्वभावत्वस्य स्वानुभवाभिनयेन प्रकटनम् जन्मजरादिविक्रियाभावेन फूटस्थाद्वयस्वाभाव्य श्रुतिप्रदर्शन पूर्वकमुपपादयति आत्मतत्त्वपरिज्ञानस्य कैवल्य फ्लम् १०-१२ आत्मविनः स्वरूपम् १३-१४ २१. ईशितृत्यप्रकरणम्-पृ. १६६-२७४ ज्ञानार्मसमुच्चयानुपपत्ति.... ..

·... ... ... ... ... ... ... १४ उपदेशसाहस्री द्वैताभावे प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् लौकिकवैदिकन्यवहारवि- लोपप्रसङ्गनिराकरणम्... ४-१४ न फर्मसाध्यममृतत्वम् १५-१६ १२ प्रफाशप्रकरणम्-पृ. १७२-२८३ सामासान्तःकरणाविवेकादात्मनः स्वरूपयाथात्म्यज्ञानाभावः १-४ आत्मनो याधात्म्यज्ञानसिद्धपै तत्त्वमिति श्रुत्युपदेशः ५-१५ चित्प्रकाशस्य नित्यत्वोपपादनपूर्वकं आत्मनो नियोज्यत्याभाव- प्रतिपादनम् १६-१५ १३ अचक्षुष्टप्रकरणम्-पृ.१८४-१९४ आत्मनः शुद्धत्वाचलत्यादिव्यवस्थापनम् १-१० संसारनिवृत्त्युपायशिक्षा . २१-१३ अविकारित्वात् समाधिविक्षेपी न स्तः १४-१८ एकस्यैव सर्वभूतान्तरात्मत्वोपपादनात युक्तं पूर्णब्रह्मात्मानुभवनम् १९-२४ * अहं ब्रह्मास्मि । इति सदाऽनुसंध्यादिति मुमुखं प्रोत्साहयति २५-२६ १४ स्वामस्मृतिप्रकरणम्-पृ. १९४-२१७ अन्तःकरणस्यापरोक्षत्वं तत्फलं च आत्मनि हेयाद्यभावोऽनुभवेनाप्यवगम्यते १०-१५ मोक्षाय स्मृतिः कर्तव्या १६-१९ ब्रह्मणोऽक्षरत्वम् २०-२२ आत्मविदः सफलं कर्मेति शंकावारणम् २३-२६ आत्मज्ञस्य फलम् २७-२९ आत्मनोऽकार्यशेपत्वम् ३०-४० आत्मनो देहद्वयविविक्तत्वम् ... ... ... ... ... ... ... ... . ...

·विषयानुक्रमणिका ... ... ... ... ... १-३ ४-६ ... १९-२० ... ... २१-२६ ... १५ नान्यदन्यत्मकरणम्-पृ. २१८-२४२ स्वभावाशुद्ध आत्मा साधनविशेषेण शुद्धो भवतीति मवस्य निरासः आत्मनः साक्षित्वम् विदुपः कर्मसंन्यासः, शुद्धात्मस्वरूपानुचिन्तनं च ब्रह्मात्मप्रतिपत्त्यै पदार्थविवेकानुष्ठानम् साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकालोचनेन अवस्थात्रयविवेकद्वारा तत्साक्षिणस्तुरीयस्याधिगमप्रकारः कार्यकारणात्मकमायोपाधिवशात् आत्मनः ज्ञातृत्वकर्तृत्वसर्व- शत्वादिल्यवहारास्पदत्वम् निरुपाधिकमात्मस्वरूपं मनोवागगम्यं, वेदान्तवेदनीयम् अवस्थात्रवाभिमानत्यागप्रकारः मुमुक्षोः कर्तव्योपदेशः ब्रह्मात्मतत्त्वस्य ज्ञेयानेयत्वपक्षप्रतिक्षेप-विरुद्धधर्मप्रतिभासल्य- वस्थापूर्वकस्वयंप्रकाशसिद्धिः १६ पार्थिवप्रकरणम्-पृ. २४३-२७९ स्थूल शरीरात्मवादिमतनिराकरणम् इन्द्रियात्मवादिमतनिराकरणम् बुध्यात्मवादिमतनिराकरणम् शून्यात्मवादिमवनिराकरणम् दिगंबरमतनिराकरणम् शाक्यमतनिराकरणम् खमतसामञ्जस्योपन्यासपूर्वके शून्यमतनिराकरणम् सांख्यानां निर्गुणपुरुपमवनिरासः २७-२८ २९-३२ ३३-३५ ३५-३५ ... १ ... ... ... ... ४-१४ १५-२१ ... ... ... ... २३-२९ ३०-४४ ... ...

·उपदेशसाहस्री ५१-५७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ९-१० ११-२१ ... ... वैशेषिकमतप्रक्रियादूपणम् ... वन्धस्यानानात्मकत्वम् मोक्षस्वरूपम् परपक्षनिराकरणं संक्षिप्य स्वमतमुपसंहरति १७ सम्यातिप्रकरणम्-पृ.२८०-३२२ गुरुदेवतानमस्कार आत्मलाभस्य परमत्वम् अज्ञाननाशलक्षणो मोक्षः ज्ञानेनैव, न कर्मणा सर्ववेदस्य एकार्थज्ञानपरत्वेन एकवाक्यत्वम् दृश्यमानः सर्वव्यवहारो न वस्तुसन् तपोभिश्चित्तस्य शोधनम् .. मायाकल्पितमात्मनो वहुत्वम् परमात्मनः फलाव्याप्यत्वेऽपि वृत्तिव्याप्यत्वम्, नित्यत्वा- दिन च कर्मणां त्याज्यत्वम् गुरूपसत्तिः पदार्थविवेकः प्रबुद्धस्य मुमुक्षोरनुसंधानप्रकारः प्रकरणार्थोपसंहारः १८ तत्त्वमसिप्रकरणम्-पृ. ३२२-४१९ नमस्काग्व्याजेन प्रकरणार्थ-स्वसंप्रदायशुद्धि-कथनम् तत्त्वमसिवाक्यादेवापरोक्षज्ञान-आरोपितानर्थनिवृत्तिफलं उत्पद्यते प्रसंरयानवादिमतम् २७-३२ ... ... ... ५१-५ ५७-८ ८२-८ ... ... ९-१८ ·विषयानुक्रमणिका १७ ... स्वसिद्धान्तमयनम् १९-२३ मात्मनः प्रत्ययागोचरत्वम् २४-२७ आत्मनः शब्दागोचरत्वम् ... २८-३२ माभासस्य अनिर्वचनीयत्वम् एकदेशिमतानि ३४-३६ आत्माभासनिरूपणपूर्वकं चिच्यायावादिप्रभूतिमतनिराकरणम् ३५.५० मात्मनि जानात्यादिशब्दव्यवहारानुपपत्तिशङ्का ५१-५६ एतत्परिहारः ५७-६७ बुद्धिविपये ताफिकसौगतादिमतनिरासः ६८-७४ आभासविपये शंकापरिहारी ७५-९० युप्मदस्मद्विवेकः ९१-९८ विज्ञातवत्त्वे पुरुपे महावाक्यं पलवद्विज्ञानं जनयति ९९-१०४ प्रतिपत्तव्यार्यस्वभावनिरूपणम् ...१०५-१४० विज्ञानवादिचौद्धमतनिराकरणम् ...१४१-१५२ प्रत्यक्षाध्यक्षयोः कः संवन्धः ? ..१५३-१६० विवेकाविवेकयोर्चाध्यवाधकभावः ...१६१-१७२ तत्त्वंपदार्थचोरेकार्थनिष्ठत्वे पर्यायवादिशङ्कापरिहारः ..१७३-१८० त्वंपदार्थविवेकः ..१८१-१८३ तत्त्वमसीत्यादिवाक्यार्थविचारः ...१८४-२०५ प्रकारान्तरेण प्रसंख्यानप्राप्तिनिरास:... ..२०६-२२९ प्रकरणार्थोपसंहारः ..२३०-२३३ १९. भेषजप्रयोगप्रकरणम्-पृ. ४२०-४४१ संसारस्य मनोऽध्यासनिवन्धनलद्योतनायात्ममन:संवादः १-८ आत्मनोऽद्वितीयत्वम् ९-१२ ... ... ... ... ...

·१८ उपदेशसाहनी ... ... ... ... ... आत्मनो विकल्पनाद्यविषयत्वम् विचारः अद्वैतनिश्चयहेतुः उतार्थनिश्चयशून्यानामनर्थप्राप्तिः वस्तुमात्रस्य कारणत्वकार्यत्वयोः निरासः द्वैताभासनिरूपणं मङ्गलं च १३ १४-१८ १९-२० २१-२४ २५-२८ ... ... ... ... ... उपदेशसाहस्रीश्लोकानुक्रमणिका पृ.४४३-४५८ सुरेश्वराचाथैः नेप्यकर्म्यसिद्धौ धृता उपदेशसाहस्रीश्लोकाः, ४५८ अवतरणादि-सूची ४५९-४८५ शुद्धिवृद्धी ४८७-४८८ ... ... " ... ..

·उपदेशसाहस्री गद्यप्रवन्धः शिष्यानुशासनप्रकरणम् अम् ॥ अथ मोक्षसाधनोपदेशविधि व्याख्यास्यामः आगणेशाय नमः॥ ॥ ॐनम श्रीपरमात्मने। प्रणम्य रामाभिधमात्मधीपदं जगत्प्रसूतिस्थितिसयमायनम् । तदात्मकाशंकरपूर्वकान् गुरुन् मयोपदेशार्थविभाग उच्यते ॥ इह भगवत्पादाभियो भगनान् भाष्यकार, सवोंपनिपवर्थसारसवाहिका- मुपदेशसाहस्री गद्यपद्यविभागप्रथरचनया प्रकटीकुर्वन् आदौ गद्यनन्ध- मारभमाणः प्रारीप्सितपरिसमाप्तिप्रचयगमनादिप्रयोजनं शिष्टाचारविशेप- परिप्राप्त मगलमाचरति-अथेति ।। " ॐकारवाथशब्दश्च द्वावती ब्रह्मण. पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मात्मागलिझावुभौ ॥" इति स्मृतावशन्दस्य मागलिकत्वावगमात् । अथवा-गानन्तर्याय एवा- यमयशद उभारणमात्रेण मंगलप्रयोजनोऽपि भवति, अन्याय क्रियमाणमृद- गादिध्वनिश्रवणाटियत् । किमानन्तर्यायत्तति चेत्-विस्तरेणानेकशास्त्रार्थ- निरन्धनिर्माणानन्तार्थतेति वदामा, प्रश्नपतिपचनाक्षेपसमाधानप्रकारैरने- कप्रमाणयुक्तिविशेपैनिपुणतरमवधारिते समस्तोपनिपच्छाखार्थेऽनेकवाक्ययु- क्त्यनुसधानन्यवधानमन्तरण साक्षादनुभवोदयाय समनिरूपणप्रत्त्युपपत्ते- रिति । अन चिकीर्पित प्रतिज्ञानानः प्रत्यङ्गतया शास्त्रीयानुसन्धजातं (१) धनशाना-पाठ । (२)(३) जानत -~~-पाठ. ।

·२ उपदेशसाहस्री , . मुमुक्षूणा अद्दधानानामर्थिनामर्धाय ॥॥ तदिदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाव्यादनित्यात्सर्वस्माद्विरक्ताय सगृहाति-मोक्षसाधनेति । अथ -विस्तरण शास्त्रार्थनिरूपणानन्तरम् । मोक्षो निष्पपश्चमात्मताविर्भावा, तस्य साधनमौपनिषदाद्वितीयात्मतत्त्व- ज्ञानम् । तस्योपदेश -उपदशनमुपदश तदर्थवाक्यानामर्थविभागेन शिष्य प्रति प्रतिपादन, तस्य विधि प्रकारविशेष , त वि स्पष्ट आरयास्याम क्थयिष्याम । मोक्षशब्देन प्रत्यक्तत्व ब्रह्म विपयो निर्दिष्ट साधनशब्देन- तत्त्वज्ञानस्योक्तत्वात्-तत्साध्याज्ञानादिवन्धनिवृत्ति प्रयोजन सूचितम् । उपदेशविधिशदन सवन्धो वोध्यवोधकलक्षण शास्त्रविपयो दर्शित । इदानीमधिकारिणमाह-मुमुक्षूणामिति । मुमुक्षणा मोक्षमानमिच्छता- मिति । अनेनैहिकामुष्मिकार्थतृष्णालेशवतामप्यतानधिकार इति सूचितम् । अधानानामस्मिन्नुपदेशशास्त्रार्थे विश्वासवतामिति । अनेन मुमुक्षवोऽपि सन्त , ये कर्मस्वन्यशास्त्रेवपि वा अद्दयते, तेपामिहानधिकार सूच्यते । अर्थिना-एतच्छास्त्रार्थज्ञानार्थिनामिति । अनेन अवाना अपि ये पाडि- त्यविस्तरप्रवणमवयस्तपामिहानधिकारो ध्वनित । तथा चैवविधानामधि कारिणामर्थायोपकाराय व्याख्यास्याम इत्यन्वय ॥१॥ सग्रहणोक्तमर्थ विवृणोति--तदिदमिति । तदिद मोक्षसाधन ज्ञान वि. धिवदुपसनाय शिष्याय ब्रूयादित्यन्वय । तत्-ग्रन्यातरपु विस्तरण प्रतिपादितम् । इदम् इदानीमिह वक्ष्यमाणमित्यर्थ । किं तत् ?--मोक्ष- साधन सहतुनन्धनिवृत्त्या ब्रह्मात्माविर्भावस्य निमित्त यदुक्त, तदिद ज्ञान वक्ष्यमाणमित्यर्थ । मोक्षसाधनपद व्यारयातम् । 'उपदेशविविपदम्' (१) अर्थविपाठ । (२) ब्रह्मता ---पाठ । (३) अथवादवि-पाठ । (४)सूचित--पाट ।

·अधिकारिलक्षणम् त्वक्तपुत्रवित्तलोकपणाय प्रतिपन्नपरमईसपारिवाज्याय शमदम- अग्रे शिष्याचार्यप्रसादिपरम्परया व्याख्यास्यन मुमुक्षणामित्याद्युक्तमधिका- रिणं व्याचष्टे---साधनेत्यादिना । संग्रहेऽधिकारिबहुत्वनिर्देशः प्रदर्शनार्थः, नतु विवक्षितः । अत एव विवरण एकवचनम् --एकात्मवाद बहूनां निरपे- क्षाणां मुमुक्षणामसंभवादिति "नाविरकाय संसारात्, नानिरस्तपणाय ।" इत्यादिशास्त्रमुररीकृत्याह-साधनसाध्यादिति । साधनष्टादृष्टार्थः ऋष्यादियागादिभिः साध्यादैहिकादामुष्मिका भोग्यजातान् , अत एवा- नित्यादशाश्वतात्सर्वस्माद्रह्मलोकान्तादपि विरक्ताय वीतरागाय निवृत्ता- भिलापायेत्यर्थः। कथमवगम्यतेऽयं विरक्तः ? इत्यपेक्षायां विशेषणान्तरेण विरक्तचिह्नमाह- त्यकेति । अनैपणाशब्देन कामापरपर्यायेण तत्प्रयुक्ता प्रवृत्तिलक्ष्यते । तत्र पुत्रार्थ दारसंग्रहे प्रवृत्तिः पुत्रैपणा । कर्माद्यनुष्ठानार्थमपरविद्यागवादि- रूपोभयविधवित्तपरिग्रहो वित्तपणा । पुत्रकर्मापरविद्यासाध्यैतल्लोकपितृ- लोकदेवलोकफलैपणा लोकैपणा । एता एपणास्त्यक्ता येन तस्मै । साब- नेषु प्रवृत्त्योत्सुक्यत्यागादेव साध्यामिलापशून्यता गम्यत इत्यर्थः । तथा च श्रुति:-" न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानो" इति । । इदानी " एतमेव प्रनाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति", " तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्" इत्यादिशास्त्रमनुरुध्याह-- प्रतिपन्नति । परमहंसविशेषणं कुटीचकादिस्मार्तसंन्यासिव्यावृत्त्यर्थम् । न (१). सि. ४.७१. (२) विगत'-पाठः । ( ३) महाना. उ. १०.५. (४)सन्तः-माध्यन्दिनराठः 1 (५) बृ. उ. ४, ४. २२. (६) महाना. उ.२१.२.

·४ उपदशसाहस्री - दयादियुक्ताय शास्त्रमसिद्धशिप्यगुणसंपन्नाय शुचये ब्राह्मणाय हि द्वैताद्वैतवादिनामद्वितीयात्मतत्त्वोपदशग्रहणाधिकार इति भाव । एता वता मुमुक्षुपद व्याख्यातम् । अनाप्याश्रमधर्ममाननिष्ठस्याधिकारो नास्तीति विनक्षन् पुनर्विशिनष्टि- शमदमदयादियुक्तायेति । शमोऽन्त करणस्यानात्मविषयेभ्यो व्यावृत्तिः । दमो वाह्येन्द्रियाणाम् । दया भूतष्पद्रोह । आदिपदेनोपरतितितिक्षाश्रद्धा- समाधानानि सगृह्यन्त । एतेन श्रद्दधानानामित्येतद्व्यारयातम् । " अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृद । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवा ।।" इत्यादिवचनमनुसृत्य पुनर्मिशिनष्टि-शास्त्रप्रसिद्धति । एतेनार्थिना- मिति व्याख्यातम् । " नाशुचिर्चा कीर्तयत् ", "निसध्यादौ स्नानमाचरत् " इत्यादिशा- स्त्रमाश्रित्याह-शुचय इति । सवाह्याभ्यतरशौचसपनायेत्यर्थ । "ब्राह्मणो निर्वेदमायोत् ", " एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे ( ब्राह्मणा अनूचाना ) विद्वास प्रजा न कामयन्ते ", "एत वै तमात्मान विदित्वा ब्राह्मणा " इत्यादि शास्त्राण्यनुसृत्याह-ब्राह्मणायेति । विविदिपवोऽपि क्षनियादयो न पार- महस्ये सन्यासधर्मेऽधिनियन्त इति भावः । अत एवोत्पन्नज्ञाना अपि जनकादयो न गार्हस्थ्य परित्यक्तवन्त इति श्रूयते । इद च शास्त्र यधो- क्तसन्यासाधिकारिकमेव, नाश्रमान्तराधिकारिकम् । आश्रमान्तरस्य प्रवृ. तिधर्मपरत्वेन तदत्यागे तद्विरुद्धनिवृत्तिनिष्ठापरत्वायोगात् , त्यागे चाश्र. मातरत्यानुपपत्ते । वक्ष्यति च भगवान भाष्यकार - (१) समाधानश्रद्धा-पाठ । (२)? (३) अरु उ २ (४)मु उ १ २ १० (५) वृ उ ४ ४ २. (६) बृ उ ३ ५ १ ·उपदेशावधिः विधिवदुपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मटत्तविद्याभिननैः परी- क्षिताय ब्रूयात् पुनःपुनविद्हणं दृढीभवति ॥२॥ "अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च भोक्ता चास्मीति ये विदुः । ते नष्टा ज्ञानकर्मभ्यां नास्तिकाः स्युर्न संशयः ॥ इति, " संन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः मान्तेभ्यः शिष्टंबुद्धिना"। इति च । अतः 'पारिवाज्यविशेपणं नित्याधिकारित्वख्यापनार्थ, नाश्रमा- न्तरव्यावृत्त्यर्थम् । इति केपाचियास्यानं चिन्त्यम् । " तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " इत्यादिश्रुतिमाश्रित्याह- विधिवटुपसमायोति । विद्यामहणार्थ गुरुपादग्रहणपूर्वकम् “अधीहि भगवः” इत्यादिमन्त्रोचारणेनाभिवादनमुपसत्तिः, तां कृतवत इत्यर्थः । शिष्याय शासनाहीय पूर्वश्रुतत्वादिनिमित्तौद्धत्यरहिताय, विनययु- तायेत्यर्थः। " किंगोत्रो नु सोम्यांसि ", " तान् ह स मापिरुवाच भूय एव तपसा प्रद्धया ब्रह्मचर्येण संवत्सरं संवत्स्यथ ", "नासंवत्सरवासिने प्रत्रू- यात् " इत्यादिौतलिंगमवष्टभ्याह-जातिकर्मेत्यादिना । जातिपरी- क्षणं कुण्डगोलाक्षरियादिव्यावृत्त्यर्थम् । कर्मपरीक्षणं पतितत्वाभिशस्त- वादिराहित्येन शिष्टताज्ञानाय । वृत्तमाचारः, शीलं वा । तत्परीक्षणं विद्याप्रणोत्तरकालमपि तत्परिपालनयोग्यताज्ञानार्थम् । विद्या पूर्वाधीतवे- दशास्त्रादिरूपा, उपाम्यदेवतादिविशेषविषया वा । साऽपि परीक्षणीया, उक्तार्थग्रहणधारणादियोग्यत्वायोग्यत्वनिश्चयाय । तथाच श्रुतिः-ना- (१) उप. सा. पद्यप्रवन्धे ११. ८. (२) तत्रैव १३. २५. (३) मु. उ. १.२. १२. (४) छां. उ. १. १. १. (५) मिसवादन-पाठः । (६) छां.उ. ४. ४. ४. (७)प्र. उ. १. २. (८)?

·उपदेशसाहस्री श्रुतिश्च-"परीक्ष्य" "तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्" इति । दृढय- हीता हि विद्यात्मनः श्रेयसे संतत्यै च भवति । विद्यासन्त- तिच पाण्यनुग्रहाय भवति, नौरिव नदी तितीर्णाः । शास्त्रं च- प्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः" इति । अभिजनः कुलं जन्मस्थानम् । तदपि परीक्षणीयम् , मातापितृभ्यां गुरुभिश्च शि- क्षितत्वाशिक्षितत्वज्ञानार्थम् , यथा “ मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात् " इति श्रौतलिंगात् । एवंविशिष्टाय शिष्याय श्रूयादित्याचार्य शिक्षयति । उपदेशस्य दृष्टार्थतामभिप्रेत्याह-पुनःपुनरिति । अवधिमाह-यावद्हणं दृढीभवतीति । शिष्यस्येति शेपः ।। २ ।। एवमुक्तविशेषणेन शिष्येण गुरूपसत्तिः कार्या। गुरुश्च तमुपदिशेद्विद्या- मित्युत्तेऽयं श्रुतिमुदाहरति-श्रुतिश्चेति । “ परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायोत् " इत्युपक्रम्य “ येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रो- वाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् " इत्यन्तेन अन्धेनोक्तोऽर्थो निरूपित इत्यर्थः । शिप्यस्य दृढग्रहणपर्यन्तं गुरुणा पुनःपुनर्विद्योपदेष्टव्येत्यत्र हेतुमाह- दृढगृहीता हीति। आत्मनः श्रेयोऽविद्यादिदोपसंसारनिवृत्तिः। सन्ततिः शिष्यप्रशिष्यादिसंचारेण विद्याया अविच्छेदः । विद्यासन्तते: कोपयोग इत्यात्राह-विद्येति । यथा नदीतरणाय तन्न प्रविष्टस्यागाधे निमजतो नरस्य पारं प्रापयितुं नौरुपस्थाप्यते कृपालुना, तथा संसारसागरे निमजतः प्राणिन उद्धरणेन तत्पारं विष्णोः परमं पदं प्रापयितुं विद्यासन्तानसंरक्षणमित्यर्थः । पूर्वोक्तशिष्यगुणसंपन्नाय परीक्षिताय विधिवदुपसन्नायैव विद्या देया, न (१) मुं. उ १. २. १२-१३. या याव :-पाठः (२) श्वे. उ. ६. २२. (३) वृ.उ. ४.१.२० ·गुरूपसत्तिः " यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूयः" इति । अन्यथा च ज्ञानमात्यभावात् "आचार्य- वान् पुरुपो वेदै", "आचार्याद्वैव विद्या विदिता", "आचार्यः शवयिता तस्य सम्यग्ज्ञानं प्लव इहोच्यते” इत्यादिश्रुतिभ्यः, " उपदेश्यन्ति ते ज्ञानम् " इत्यादिस्मृतिभ्यश्च ॥३॥ यथाकथंचित्याप्ताय, धनादिलोभाद्वा, इति गुरोनियमार्थ श्रुतिशासनमुदाह- रति-शास्त्रं चेति। नियामकं शास्त्र चानास्तीत्यर्थ. तदेताह-यद्यपीति । इमा पृथिनीमतिः परिगृहीता समुद्रपरिवेष्टिता वनस्य पूर्णा वित्तेनोप- चिता दद्यात्कश्चिद्यद्यपि, तथापि नैतदर्शन तस्मै दद्यात् , यत एतत्ततो वित्तपूर्णपृथिवीदानादपि भूयोऽधिक्तरमिति योजना । दिसमस्तभूतभौतिकाधिष्ठानस्य ततोऽप्यधिकतरत्यापरिच्छन्नस्य ब्रह्मणो दानस्येदमनुरूपमिति भावः । तथा च श्रुति-"पादोऽस्य विश्वा भूतानि । निपादस्यामृत दिर्वि" इति । तदवमाचार्येण परीक्षिताय शिघ्याय कृपयैव विद्या वक्तव्येत्युक्तम् । तत्र क्मिाचार्योपगमनेन मार्यम् ? स्वयमेव जिज्ञासोायाद्यनुसरणतो विद्योदयसंभवादिति शकायामाह--अन्यथेति । यद्वा-किमित्येवं सकटमष्टभ्याचार्येण विद्या देया ? शिष्य स्वयमेर न ह्याकाशा- (१)छा. ३ ३ ११.१.(२) छां उ ६.१४...( ३ ) तव (४) इद श्रुतिप्रमाण न स्यात् । लेराफप्रमादन श्रुतिप्रमाणेष्वन्तर्भूतमिति प्रतिभाति । स्मृतिप्रमाणमव भवत्-तुलय मोक्षधर्मे ३२८.२३. श्रुतिस्मृतिभ्य ---इति, अये 'स्मृतेश्व' इत्यपि पाटो लभ्यते । अत्र श्रुतिस्मृतिभ्य । एतावानेव पाठ युक्त । टपरश्यन्तीत्यादिवचन टोकातो मूले निवेशितमिति भाति । 'तस्य ' रहितोऽपि छ । आचार्य-सावयित पावित वा स-इत्यपि पाठो। (५) ते ना. ३. १२.

·८ उपदेशसाहस्री शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं चलिंगैबुद्धी तदग्रहणहेतूनधर्मलौकिक- प्रमादनित्यानित्यवस्तुविवेकविपासातदृहपूर्वश्रुतत्वलोक- चिन्तावेक्षणजात्याचभिमानादीस्तत्मतिपक्षःश्रुतिस्मृतिविहितै- रपनयेदनोधादिभिः अहिंसादिभिश्च यमैः, ज्ञानाविरुद्धैश्व नियमैः ॥ ४॥ तां किं न संपादयेदित्यत आह-अन्यथा चेति । अत्र श्रुतिस्मृती प्रमाण- यति-आचार्यवानित्यादिना । “आचार्याद्वैव विद्या विदिता साविष्ट प्रापत्" इति वाक्यशेषः । आदिपदात-" तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्न सेवया । उपदेक्ष्यंति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ इत्यादिवचनं गृह्यते । तथा चातिसूक्ष्मपरमार्थनिर्णयस्य स्वबुद्धिसामर्थ्यमात्रेण संपादयितुमशक्यत्व- मेर्वाक्यैर्गम्यत इत्यर्थः ॥३॥ ननु जिज्ञासोरुक्तविशेपणस्य शिष्यस्य सकृदुपदेशग्रहणादेव विद्यादाढ्यों- पपत्तेः किमिति पुनःपुनरुपदेशः कार्य इत्युक्तमत आह-शिष्यस्येति । शिष्यस्य ज्ञानामहणं, चकाराद्विपर्ययग्रहणं च मुखादिचेष्टावचनव्य- त्यादिलिलैर्बुद्धा, अग्रहणादिहेतूंस्तत्प्रतिपक्षैस्तन्निवर्तकैः श्रुतिस्मृतिविहितै- रपनयेदिति संवन्धः । तानेवाह-अधर्मेत्यादिना । अधर्मः सञ्चितः ।लौ- किक इदानींतनः । प्रमादः कामचारवाभक्षणादिः । तत्र सूर्यादिदेवतोपा- सनादिनियमोपदेशेनाधर्मक्षपणं कारणीयम् । वावादियतिधर्मशास्त्रेण प्रमादनिरासः । नित्यानित्यवस्तुनः विवेकस्य यो विपयः चेतनाचेतनरूपं. स्तस्मिन्नसञ्जातं तत्पर्यन्तं न प्रसृतं यदृढपूर्वश्रुतत्वं तयुक्तिविशेषाापन्या- सेनापनीय विवेकपर्यन्ततां नयेदित्यर्थ. । लोकचिन्तावेक्षणं लोकानां व्यव- (१)वा अग्रहणे हेतून् –पाठः (२) नित्यानित्यविवेक-पाठः (३) भ. गी. ४. ३४ (४) नित्यविवेकस्य पारः ·९ ज्ञानोदयहेतुमातम अमानित्वादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यन्याहयेत् ॥ ५॥ हारसाधुत्वाऽसाधुत्वविचारलाण, लोकेभ्यः पूजासन्मानाद्यपेक्षया तत्सस- गोंपरोधेन व्यनहरण वा । एतच वक्ष्यमाणामानित्वमदभित्वमित्यादिशात्रो- तनिष्टोपटेगेनापनेतव्यम् । जात्यादीत्यादिपदाकुलविद्यादि गृह्यते । त्व- पदार्थपरिशोधनोपदशेन जात्याद्यभिमान त्याजयेदित्यर्थ । अभिमानादीनि- त्यादिपदेन तटायुक्तो व्यवहारोऽन्यविकरणादिगुह्यते । अक्रोधादिभिरित्य- नादिपदेनाकामादयो' गृह्यते । अहिंसादिभिश्चेत्यादिपदात्सत्यास्तेय ब्रह्मचर्या- परिमहा गृह्यन्त । अगाकोधादीनामहिंसादीनामुपायोपेयभावेनोपदेशो योद्ध- व्यः । " शौचसंतोपतपस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि " नियमा० उच्यन्ते, तैपा ज्ञानाविरुद्धैरिति विशेपणेन तीर्थयानाचाद्रायणोपवासादिकर्मकाण्डपरा- यणवाह्यसाधननियाप्रधानेश्वरपूजानिष्टादि च यज्ञाननिष्ठाविक्षेपकर तस्या नादरणीयता दर्शयति । यमनियमोपदेशस्तु सर्वदोपनिराससाधारणोपाय इति द्रष्टव्यम् ॥ ४॥ एप ज्ञानग्रहणप्रतिबन्धकनिरर्तकमुपदिश्य, ज्ञानोदयहेतुजातमुपदिशति- अमानित्वादिगुणमिति । आदिपदाददभित्वादि तत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्त गृह्यते । यद्वा--अमानित्वे- नादम्भित्याठिक सहपठितत्वेनोपलक्ष्यादिपदेन “ अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्" इत्यादिनोक्ता अद्वेष्ट्रवादयो धर्मा ग्राह्या' । अत्र सम्यक्पदमेतनिष्ठस्य सर्व- दोपपरिहारेणायनलभ्य ज्ञानदायमिति दर्शयितुम् । अथ भाव नहि सहदहणमानाद्विद्या दृढोत्पद्यते-" आवृत्तिरसदुपदेशात् " इति न्या- यात् , श्रवणोत्तरकाल मननादिविधानसामाच । दृढत्व हि फलपर्यन्तत्व विद्याया विवक्षितम् । अत फ्लानुकूलतया यावन्निविचिक्त्सि तत्सजायते, (१) भ.गी. १३ ७-19 (२) योऽपि-पाठ (३) यो.सू. ३०. (४) तत्रैव २ ३० (1) भ.गी. १० १३-०..(६) ग्र.सू.४१ १.

·उपदशसाहस्री . आचार्यस्तूहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रहादिसंपन्नो ल- धागमो दृष्टादृष्टभोगेष्वनासक्तस्त्यक्तसर्वकर्मसाधनो ब्रह्मवित् तावद्गुरुणा शिष्य कृतार्थ फतु प्रवृत्तेन, विद्योपयोगार्थ वा प्रवृत्तेन, उप- दश कार्य एवति ॥५॥ एवमाचार्यकृत्यमुक्त्वा, तस्य लक्षणमाह-आचायति । एतच तत्त्वजिज्ञासुनाऽधिकारिणा एवविध आचार्य उपगन्तव्य , नान्या- दश इति दर्शयितुम्, न लाचायणैवविधगुणेन भवितव्यमिति नियोग क्रियत, तस्व कृतार्थत्वादिति द्रष्टव्यम् । शिष्येणानुक्तस्याप्यूहनमूह , उप- दशसमसमय शिष्यप्रतिपत्त्यनुकूलापूर्वयुक्तिकल्पन वा । शिष्यस्य मिथ्या- प्रणापाकरणसामर्थ्यमपोह , सिद्धान्तप्रतिपक्षनिराकरणसामर्थ्य वा । शि- यकृतप्रभाक्षेपवाक्यार्थाना सद्योऽवधारणसामर्थ्य ग्रहणम् । गृहीताना तपा सारासारावधारणपूर्वक प्रत्युक्तिसमये स्मरणयोग्यतापादन धारणम् । शम- दमौ व्यारयातौ । दया दु सिन प्रत्यनुजिघृक्षा । तदनन्तर दुखिनो दु सापाकरणे प्रवृत्तिरनुग्रह । आदिशब्दादुपसन्नस्य विनीतस्यानुगृही- तस्थापरित्यागो गृह्यत । यस्तु " हिंसानुग्रहयोरनारभी " इति गौतमेन सन्यासिधों दर्शित , न व्याख्यानपरो यति " इत्यादिवचन, तत् ख्यातिलाभपूजापाण्डित्यवृद्धयादिहतुप्रवृत्तिविषयमित्यदोप । सपन इति पूर्वोत्तगुणैराठ्यतोच्यत । लब्धागम स्वगुरुभ्य प्राप्तविद्योपदश । अनेन विशेषणेन गुरो साप्रदायिकत्वमपि शिष्येणान्वेपणीयमिति सूच- यति । दृष्टा भोगा एहिका', अष्टा पारलौकिका, तध्वनासक्त- तत्साधनलोकाराधनतपोयज्ञादिप्रवृत्तिशून्य इत्यर्थ । यतस्त्यत्तानि सर्व- यञ्च " समो भूतेषु हिसानुग्रहयो (१) गौ ध ३ २४, २५ अनारम्भी ॥ २५ ॥ (२) ·आचार्यलक्षणम ११ ब्रह्मणि स्थितोऽभिन्नटत्तो दंभ(दर्प )कुद्दकशाट्यमायामात्स- र्यावृताकारममत्वादिदोपनियनितः। केवलपरानुग्रहप्रयोजनो पियोपयोगार्थी पूर्वमुपदि "सदेव सोम्येदमग्र नासीद- कर्मणा साधनानि वनदारसग्रहशिसायनोपपीतादीनि येन स तथा । अतो भोगानासक्त इति विदित इत्यम् । प्राचिन्महागास्यार्थप्रत्यगात्मतत्त्व- ज्ञाननानित्यर्थ । तर्दिक पगेततया ? नत्याह--ब्रह्मणि स्थित इति । ब्रह्मणि स्थितिनाम नित्यापरोक्ष 'प्रवाहमस्मि' इति स्मुटानुभव नावस्थानम् । ग्ववियोऽपि न यथष्टचष्टायानित्याह-अभिन्नवृत्त इति । न भित्र नोहधित वृत्तमाचार्ग यन म तधा, शिष्टविहितो न भवतीत्यर्थ । टभी धर्मध्वजिस्वम्, आत्मनो लोके वार्मिरवण्यापनमिति यावत् । पुहर परप्रतारणम् । गाम्य नष्टुर्यम् । माया पग्न्यामोहनम । मात्मय गुणपु दोपल्यापनम् । अनृत मिध्यामापणम् । अह कागे दहाभिमान । ममत्व पुरशिध्यादिपु स्वत्वाभिमान । गर्दभादिदोपैयर्जित इत्यर्थ । ग्पनियस्य किमित्यन्योपदा प्रवृत्चिरित्यत आह-केरलेति । परस्य ससागसागरानिर्विण्णस्य य परमपदप्रापणम्पोऽनुग्रह , तदव प्र. योजन यस्य, स तपा। केवल विपणनानुपगिरमपि प्रयोजनान्तर प्रवृत्ति हेतु वाग्पति । तर्हि किं निनिमित्तमन पगनुप्रहऽस्य प्रत्तिरुन्मत्तप्रति- उद्यादृच्छिकी? नत्याह-विद्योपयोगार्थीति । उपयोगो बिनियोग, चात्वार कृष्णविपाणा प्रास्यति" इत्यादिवत् । “त्यज वर्ममधर्म च (१) दिशदित्युपदशक्रम देशयति । प्रथम किमुपदिशेत् ? 'सदव-पाठ (1) 'पदपारमा -पाट (३) ते स ६ १ ३.८ जै सू ४ ० १९ उपयुक्त स्वाऽऽकीणकरस्थावशिष्यमाणदव्यादेविहितदश सस्कारविशषहतुः प्रक्षप प्रति ·१२ उपदेशसाहस्री कमेवाद्वितीयम् ", "यन नान्यत्पश्यति", "आत्मैवेद सर्वम्", ("प्रमेवेदं सर्वम्"), "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद" "सर्व खल्विद ब्रो इत्याद्या आत्मैक्यप्रतिपादनपराः श्रुतीः ॥ ६॥ उभे सत्यानृत त्यज । उभे सत्यानृत त्यक्त्वा यन त्यजसि तत्त्वज ॥" इत्यत्र येन ज्ञानन धर्मादिपु प्रवृत्तिनिरोधन तानि परित्यजसि, तज्ञान परि त्यजेत्युक्त ज्ञानस्यामूर्तत्वा I स्वरूपण त्यागायोगाद्विशिष्टे शिय्ये प्रतिपादन प्रतिपत्तिकर्म कियत । तत्र वस्तुमहिम्ना परानुग्रहता प्रतिपद्यत इति भाव ।। एवविध आचार्य पूर्वमुपदिशेदित्युक्तम्, तत्रोपदशक्रम दर्शयति । प्रथम किमुपदिशेदित्यपेक्षायामात्मैकत्वप्रतिपादकवाक्यान्युपदिशेदिति तानि चाक्यानि पठति-सदेवेत्यादिना ।। इत्यात्मकत्वप्रतिपादनपग श्रुती पूर्वमुपदिशेदिति सबन्ध । “यत्र नान्यत्पश्यति "--इत्या " नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा " इति वाक्यशप । (“ ब्रह्मैवद विश्वमिद वरिष्ठम् " इति शेप । ') अत्र समात्मब्रह्मरादा पर्याया । अनेकशाखादिगतवाक्योदाहरण "गतिसा- मान्यात् " इति न्यायेनाविरोधत स्वार्थपरत्वख्यापनार्धम् ॥ ६॥ पत्तिकर्म । ज्योतिष्टोम यजमानेन दत्ता दक्षिणा ऋविग्भियदा नीता तदा यतमान स्वशिर कण्डूतावृपयुक्त स्वहस्त धृत कृष्णमृगस्य शृङ्ग चात्वारनामक गर्ने परियति । सोऽय परित्याग प्रतिपत्तिकर्म । (१) छा उ. ६ २ १ (२) तर ७ २४ १ (३) तत्रैव वृ उ. ४ ४ ६ (४) ऐ उ११ (५) छा उ ३ १४ १ (६) शा प ३२९ ७) त्यपदशक्रम-पाठ (८)मु उ २ २ ११ (९)व्र सू १ १ ११ ·ब्रह्मलक्षणम् " उपदिश्य च ग्राहयेब्रह्मणो लक्षणम्- “य आत्माऽपहतपाप्पा", "यत्साक्षादपरोक्षाही", "यो- ऽशनायापिपासे", "नेति नेति", "अस्थूलमनर्ण", " एप नेति नेति", " अदृष्टं द्रष्टुं", " विज्ञानमानन्दम् ", किं तब्रह्मादिगब्दैवस्तूच्यते, कथं च तद्वितीयमवगम्यते ?-इत्यपेक्षा- यामाह-उपदिश्य च ग्राहयेद्रह्मणो लक्षणमिति । 'योऽशनायापिपासे' 'शोक मोहं जरां मृत्युमत्येति' इति शेपः । “आनन्दम्" "अनन्तम् " इत्युभयत्र "ब्रह्म" इति वाक्यशेप: । एवं सर्वत्र वाक्येपु शेपाक्षराणि श्रुति- परिचयेन पूरणीयानि, ग्रंथभूयस्त्वान्न सर्वत्र प्रदर्श्यन्ते । य आत्माऽपहतपाप्मा" इत्यादि प्राजापत्यवाक्येन जायदाद्यवस्थासु द्रष्टुत्वेनानुगतोऽवस्थाधर्मरहितोऽशरीरः प्रियाप्रियाभ्यामसंस्पृष्टः प्रत्यगा- स्मैव परं ज्योतिः, परं ब्रह्मोपास्यं ज्ञेयं चेति प्रकरणार्थोपन्यासेन प्रत्य- ब्रह्मैक्यमुपलक्षयेदित्यर्थः । य आत्मा सर्वान्तगे दृष्टेवुद्धिवृत्तिलक्षणाया द्रष्टा प्राणनादिव्यापारोपलक्षितः स एवाशनायादिप्राणान्तःकरणशरीरध- र्मातीतः साक्षादपरोक्षाद्रलेति द्वितीयवाक्यार्थः । “ नेति नेति” इत्यादि- वाक्यानां सकलदृश्यप्रविलापनेनाद्वितीयात्मतत्त्वोपलक्षणपरत्वम् । "अदृष्टं द्रष्टु" इत्यादिना “नान्यदतोऽस्ति द्रष्टुं” इत्यादिवाक्यैः सह सर्व- साक्षिप्रत्यागात्मेवाक्षरं, यस्मिन्नव्याकृताकाशादिधरिभ्यन्तं जगदोतं च प्रोतं (१) 'नमोपलक्षणम् अवाग्रे व, मूले तथा टीकाचामप्यय पाठो बहुपु पुस्तकेयु दृश्यते । ( ३) छो. उ. ८. ७. १. (३) बृ. उ. ३. ४. १ इत्यादौ (४) य. उ. ३.५. १. (५) तत्रैव २.३.१. (६) तव ३.८.८. (५) तव ३.९. २६, ४. २. ४, ४. ४. २२, ४... १५. (८) वृ. उ. ३. ८. ११. (९) तव ।

·उपदेशसाहस्री , " सत्यं ज्ञानमनन्तम् ", " अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्ते", "स वा एप महानज आत्मों "अप्राणो हामनाः", सवाह्या- भ्यन्तरो ह्यजः", "विज्ञानघन ऍव", ", "अनन्तरमवारंम्", “ अन्यदेव वविदितादयो अविदितांदधि", "आकाशो वै नाम" इत्यादिश्रुतिभिः ॥ ७॥ चेत्युपलक्षितं तत्त्वमित्यर्थः । “ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म " इति-" कोन्येनं जन- येत् पुनः ", " मर्त्यः खिन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलाग्ररोहति ॥ ?-इति पृष्टस्य जगन्मूलकारणत्वेनोपलक्षितस्य स्वरूपं "विज्ञानानन्दलक्षणम् " इति तत्पदार्थतत्त्वमुपलक्षितमित्यर्थः । एवं “ब्रह्मविदाप्नोति परम् " इति प्रकृतस्य ब्रह्मणः " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इति स्वरूपं निर्दिश्य, " तस्मा- द्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः” इत्यादिना जगत्कारणत्वेनोपलक्ष्य, तस्यैव सृष्टेषु कार्यकरणसंघातेपु प्रवेशं दयित्वा, "अदृश्येऽनात्म्येऽनि- रुक्ते" इत्यादिना प्रपञ्चापवादने सर्वाधारं सर्वसाक्षिणमात्मानमानन्दरूप "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा ” इति, " अथ सोऽभय गतो भवति", " स यश्चायं पुरुपे । यश्चासावादित्ये । स एकः” इति च तत्त्वमुपलक्षयेदित्यर्थ. । स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु य एपोऽन्तहूं- दय आकाशस्तस्मिन्छेते सर्वस्य वेशी" इत्यादिना जाग्रदाद्यवस्थाधर्मरन- (१) ते. उ. २. १. (२) तै. उ. २. ७. (३) वृ. उ. ४. ४. ०२. (४) मुं. उ. २. १. २. (५) वृ. उ. २.४. १२. (६) तत्रैव २.५. १९. (७) के. उ. १. ३. (८) छां. उ. ८. १४ १.(९)"असगोदासीने परमात्मवस्तुनि तद्वि- वर्तभूताज्ञानादिमिथ्याप्रपञ्चस्य चिद्वस्तुमानावशेषतयावस्थानमपवाद." । " कार्यस्य कार- णमानसत्तावशेषण, कारणस्वरूपव्यतिरेकेण कार्यस्यासत्तावधारण वापवादः "। -चे.सा. टोक्योः २२. (१०) पृ. उ. ४. ४. २२.

·ब्रहालक्षणम् १५ न्वागतस्यासंगस्य कामाकामाभ्यां संसाग्मोक्षावनुभवतो बुध्यादिसाक्षिण- श्चिदात्मनोऽन्तर्हृदये आकागशब्दवाच्याजगमराभयादिलक्षणब्रह्माभेद इति तत्त्वमुपलक्षितमित्यर्थः । “ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सवाह्याभ्यंतरी ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुधो ह्यक्षरात्परतः परः।।" इति । " अथ परा यया तद- भरमधिगम्यते । यत्तद्रेश्यम्" इत्यादिना ग्राह्यमाहकाद्यनकोपाधिप्रतिपेधे- नोपलक्षितस्य सर्वभूतयोनित्वेन च संभावितस्य सर्वज्ञस्य सर्वविदोऽनिवि- स्फुलिङ्गादिवजीवरूपेण विभक्तत्वोक्त्या प्राप्तपरिच्छेदशङ्कानिराकरणेन प्र- त्यक्तत्त्वमुपलक्षितम् “ग्रीवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्" इत्यन्तनेत्यर्थः । "इदं सर्व यदयात्मा" इति सर्वस्य दृश्यस्यात्मव्यतिरेकेण स्वरूपाभावमुक्तं दुन्दु- भ्यादिदृष्टान्तरुपपाद्य, किं तदात्मनः स्वरूपमित्यपेक्षाया ": महद्भूतमन- न्तमपारं विज्ञानधन एवं" इति तत्त्वमुपदिष्टमित्यर्थः । “तदेतद्ब्रह्मापूर्व- मनपरमनन्तरमवाहमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः" इति तत्त्वंपदार्थपरिशोधन- पूर्वकं वाक्यार्थो दर्शितः । तत्रापूर्वमित्यादिना कार्यकारणत्वादिधर्मरहि- तत्वेन तत्पदार्थ उपलक्षितः, सर्वानुभूरिति सर्वसाक्षितया त्वंपदार्थः, अय- मात्मा प्रोति वाफ्यार्थः, इति विभागः । मनःप्राणादियु प्रकाशकत्वेन प्रेरकत्वेन चोपलक्षितमात्मतत्त्वं ब्रह्म विदिताविदिताभ्यां कार्यकारणाभ्याम- न्यदिति तत्स्वरूपं निवेद्यते " अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि" इत्यनेनेत्यर्थः। कचिदाकाशशब्देनापि ग्रह्म लक्ष्यत इत्याह-आकाशो चै नामेति । नामरूपयोजगवीजभूतयोरव्याकृतयोर्यो निर्वहिता-व्याकर्ता ते नाम- रूपे यदंतग-यस्य मध्ये वर्तते, न ततः पृथक् स्वतन्त्रे, " तद्ब्रह्म तदमृतं स (१) मुं. उ. २. १. २. (२) तव १. १.६.(३) तत्रव २. २.११ (४). उ. ३. ४. ६.(५) तत्रैव १. ४. १२. (६) तव २. ५.१९.

·उपदेशसाहस्री . स्मृतिभिश्च-नं जायते म्रियते वी", " नादत्ते कस्यचि- त्पापम् ", " यथाकाशस्थितो नित्यम् ", "क्षेत्रज्ञं चापि मां विधि", "न सत्तन्नासदुच्यते", "अनादित्वान्निर्गुणात्" " समं सर्वेषु भूतेए ", " उत्तमः पुरुपस्त्वयः" इत्यादिभिः श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धाभिः परमात्मासंसारित्वप्रतिपादनपरा- भिस्तस्य सर्वेणानन्यत्वप्रतिपादनपराभिश्च ॥ ८॥ आत्मा" इति वाक्यशेपात् । “दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशेः" इत्यत्राकागश- देनापि ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः । आदिपदात् “प्राणोऽस्मि प्रोत्मा," "प्राण इति होवाच " इत्याद्याः श्रुतयो गृह्यन्ते ॥७॥ न केवलं अतिभिरेव ब्रह्मणो लक्षणं ग्राहयेत्, अपि तु स्मृतिभिश्चे- त्याह-स्मृतिभिश्चेति । श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धाभिरिति स्मृतिविशेषणम् । श्रुत्युक्तेऽथे स्मृत्युदाहरणं प्रतिपत्तिदाढाथै, न श्रुतः प्रामाण्यसिद्धयर्थम् । विशेषणं च सांख्यादिस्मृतावतिसमन्यावृत्यर्थमिति द्रष्टव्यम् । त्मासंसारित्वप्रतिपादनपराभिः” इत्यादिविशेपणद्वयं श्रुतिस्मृत्योः सा- धारणम् । परमश्वासावात्मा च परमात्मा, परमत्वं चास्याविद्यात कार्यसंघात- तदवस्थासाक्षितयाऽव्यभिचार्यलुप्तप्रकाशस्वभावत्वम् । तस्यासंसारित्वप्रति- पादनं संघातादयस्थात्रयोपाधेः सम्यग्विवेचनं, तत्पराभिरित्यर्थः। तस्य (१) भ.गी. २. २०. (२) तत्रैव ५. १५. (३) तत्रैव ९. ६. (४) तनैव १३ २. (५) तव १३. १२. ( ६ ) तत्रैव १३. ३१. (७) तवैव १३. २५. (८) तव १५. १७.(९) छां.उ. ८. १. १. (१०) को. उ. २. १. (११) छां. उ. १.११.५. " तद्देवा ज्योतिया ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम् " (वृ. उ... ४. १६.) इत्यधिक श्रुतिपाठः क्वचिलभ्यते । (१२) स्मृतिप्रसग'-पाठः । " परमा- ·शिष्यप्रतिपत्तिपरीक्षा एव श्रुतिस्मृतिभिहीतपरमात्मलक्षणं शिष्य संसारसागरा- दुचिती पृच्छेत्-कस्त्वमसि सोम्य? इति ॥९॥ स यदि व्याव-त्राह्मणपुत्रोऽदोन्वयो ब्रह्मचार्यासम्, गृहस्थो वा, इदानीमस्मि परमहंसपरित्राट् संसारसागराज्जन्म- मृत्युमहाग्राहादुत्तितीपुरिति ॥ १० ॥ आचार्यो भूयात्-इहैव तव सोम्प मृतस्य शरीरं क्यो- भिरद्यते, मृदा वाऽऽपयते । तर कयं ससारसागरादुर्तुमि- शोधितस्य लपदार्थस्य सरण-सर्वमस्मिनिति सर्व, साविष्ठान ब्रह्म-तना- नन्यत्व तहकारम-व, तयतिपादनपराभिरित्यर्थ । न्यायानुगृहीताभिश्चेत्य- स्मिनर्थ चकार ।।८।। ग्य वाक्योपदशन तथापलक्षणपरश्रुतिस्मृतिब्यारयानन च प्रतिनो- वित शिष्यमनानसशयविपर्ययापोहनोपदिष्टार्थे मतिनैश्चल्याय पुन पृच्छे- दाचार्य इत्याचार्यकृत्यमाह-एव श्रुतिस्मृतिभिश्चेति । तथा च शिप्यप्रतिपत्तिपरीक्षणार्था श्रुतिर्भवति-" यदि मन्यसे सुब- दति दभ्रममापि ननम् । व वत्य प्रह्मणो रूपम्" इत्याद्या ।ह सोम्य, प्रियदर्शन, कस्त्व क्रिमात्मक ?-इति ॥९॥ इति गुरुणा पृष्टो यदि स शिष्यो प्रतिपत्त्यादिदोपप्रतिनन्धवशाद्भूया- ब्राह्मणपुर इत्यादि, तनाचार्यों घूयादिति समन्ध । असावन्वयो वशो यस्य सोऽहमदोन्वय , अमुक्दीक्षितपश्योऽहमित्यर्थ । महाग्राहो नक्रस्ति मिगिलो वा ॥ १० ॥ अहोऽयमद्यापि दहाभिमानप्रतिवद्धज्ञानोदय इति त ----पाठ (२) विपर्यासापो -~पाट । (३) दहरमे-पाठ । त्याजयत्या- ·१८ उपदेशसाहस्री च्छसीति । नहि नद्या अवरे कूले भस्मीभूतो नद्याः पारं तरिष्यसीति ॥११॥ स यदि ब्रूयाद-अन्योऽहं शरीरात् । शरीरं तु जायते, म्रियते, क्योभिरघते, मृद्भावमापद्यते, शस्त्राम्यादिभिश्च विना- श्यते, व्याध्यादिभिश्व प्रयुज्यते । तस्मिन्नई स्वकृतधर्माधर्मवशाव पक्षी नीडमिव प्रविष्टः पुनः पुनः शरीरविनाश धर्माधर्मवशा- च्छरीरात्तरं यास्यामि, पूर्वनीडविनाशे पक्षीव नीडान्तरम् । चार्यः-इहैव तवेत्यादिना । क्योभिः पक्षिभिवादिभिरित्यर्थः ॥ ११ ॥ एवं स्थूलदेहाभिमाने त्याजिते, ततो विविक्तमात्मानं मन्यमानः सन स यदि शिष्यो ग्रूयात, अन्योऽहं शरीरादित्यादि, तदा आचार्यो। घूयादि- त्युत्तरेणान्वयः । कथं शरीगदन्यत्वमवगतमित्यत आह- -शरीरं तु जायत इत्यादिना । शरीरावस्थाद्रष्टत्वादृश्याद्विकारिणोऽहं द्रष्टाऽविकार्यन्य इत्यर्थः। कथं तर्हि देहादन्यस्य तव देहाभिमानपूर्वको व्यवहारः ?-इति चेत्, अविद्याप्रयक्तकामप्रवर्तितधर्माधर्मवशादित्याह-तस्मिन्नहमिति । स्वकृत- विशेषणेन-अहंकारपूर्वकत्वद्योतनात्-अहंकारस्य चाविद्यां विना केवले आत्मन्यसंभवात्--अविद्याप्रयक्ताभिमानमूलत्वं धर्माधर्मयोरिति भावः । यद्येवं जानासि, मा तर्हि कर्म कापीरिति चेत्, पूर्वपूर्वकृतकर्मवासना- परवशतयोत्तरोत्तरकर्मप्रवृत्तेर्न शक्नोम्यहं निरोद्भुमित्यभिप्रेत्याह-पवमेवा- हमनादाविति। (१) भूते-पाठः। (२) पूर्वक्त्वं इति-नि. सा. पाठः (३)तकर्मप्र- तितो घ-पाटः।

·नित्यानित्यवस्तुविवेक एवमेवाहमनादौ संसारे देवमनुप्यतिर्यनिरयस्थानेषु स्वकर्मा वशादुपात्तमुपानं शरीरं त्यजन्, नवं नवं चान्यदुपाददानः, जन्ममरणमपन्धचक्रे घटीयन्त्रवत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः, क्रम- णेदं शरीरमासाद्य, संसारचक्रभ्रमणादस्मानिविण्णः, भगवन्त- मुपसनोऽस्मि संसारचक्रभ्रमणमशमाय । तस्मानित्य एवाई शरीरादन्यः-शरीराण्यागच्छन्त्यपगच्छन्ति च, वासासीच, पुरुपस्येति ॥ १२॥ आचार्यों याव-साध्यवादी, सम्यक् पश्यसि, कथं मृपावादी:-ब्राह्मणपुनोऽदोन्वयो ब्रह्मचार्यासम्, गृहस्थो वा, इदानीमस्मि परमहंसपरिवाडिति ॥ १३ ॥ स यदि चूयाद-भगवन् कथमहंयपाऽवादिपमिति॥१४॥ तं प्रति ट्यादाचार्य:-यतस्त्वं भिन्नजात्यन्वयसस्कार ह्रियमाणं कारनद्या कचित्तति कम्वनेत्यादिन्यायेनाह-अमेणेद शरीरमासाद्यति । बहूना कर्मणा सचितत्वऽपि कमेणैव फ्लाग्भ , न युग- पदित्येकमविकत्ववाद क्रमशदन निरस्यन । एतन निन्यानित्यवस्तुवि- व आत्मनो जात इति फलितमाह-तस्मानित्य एवेति ॥ १२ ॥ आचार्यस्तु विवकोक्ति प्रशसनभ्यनुजानाति–साधवादीरिति । एब विवक्तस्तर वर्णाश्रमाघभिमानो भ्रान्तिमूल एवत्याह-कथ मृपाऽवादी रिति ॥ १३ ॥ १४ ॥ स्थ भ्रातिर्ममेति पृष्ठवन्तमाचार्या (यादित्याह-तमिति । किं यादि- त्येतदाह-यतस्त्वमित्यादिना । जातिर्जन्म, अन्वय पिनादि , सस्कारो नातकर्मादिरुपनयनादिश्व, भिन्ना अनात्मभूता जात्यन्वयसस्काग यस्य (1) पकाउनया -पाठ (२) कचिमे-पाठ ।

·" २० उपदेशसाहनी शरीरं जात्पन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मनः प्रत्यभिज्ञासीाह्मण. पुत्रोऽदोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति ॥१५॥ स यदि पृच्छेन्-कथं भिन्ननात्यन्वयसंस्कारं शरीरं, कथं वाई जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः ? इति ।। १६ ।। आचार्यों ब्रूयात्-शृणु, सोम्य, यधेदं शरीरं त्वत्तो भिन्न भिन्नजात्यन्वयसंस्कारम् त्वंच जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः।- इत्युक्त्वा तं स्मारयेत् -स्मर्तुमर्हसि, सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं यधोक्तलक्षणं श्रावितोऽसि " सदेव सोम्येदम् इत्यादिभिः श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च, लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ॥ १७ ॥ शरीरस्य, तत्तथा । जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मनः कूटस्थस्य स्वरूपमिव- अहमित्युल्लिसन्-शरीरं प्रेत्यभिज्ञासीर्जातवान् प्राह्मणपुत्रः ' इत्यादिना वाक्येन । अतो विपर्ययदर्शित्वान्मृपाऽवादीरित्यर्थः ॥ १५ ॥ उक्तमर्थ विशवीकर्तु शिष्यप्रश्नमुत्थापयति स यदीति ॥ १६ ॥ गुरोरुत्तरदानाय प्रवृत्तिमाह-आचार्य इति । वक्तव्यस्यार्थस्यातिसू. महष्टिगम्यत्वात्, सावधानो भवेत्याह-शृणु सोम्येति । यथेदमित्यादि वर्जित इत्यन्तं शिष्योत्त्यनुवादवाक्यमुक्त्वा, तं शिष्यं पूर्वोक्तं परमात्मलक्ष- ण स्मारयेदिति योजना । यस्मात् “ सदेखें " इत्यादिश्रुतिभिः, तदर्थानुकू- लाभिः स्मृतिभिश्च यथोक्तलक्षणं परमात्मानं सर्वात्मानं प्रावितोऽसि, तस्मात् स्मर्तुमर्हसि सोम्येति योजनीयो मन्थः । " य आत्मापहतपाप्मों" (१) यवर्जित-पाठः । (२) तदेव यथेद-पाठः। (३) प्रतिज्ञातवान्, ज्ञातवान्--पाठौ (४) छां. उ. ६. २. ८. (५) तत्रैव ८.७. १.

·२१ - सङ्घातोत्पत्तिप्रकारः लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये बयान-योऽसावाकाशनामा नामरूमाभ्यामर्थान्तरभूतोऽशरीरः, अस्थूलादिलक्षणः, अपह- तपाप्मत्वादिलक्षणच, सर्वैः संसारधभैरनागन्धितः, यत्साक्षाद- इत्यादिभिः श्रुतिभिः, " न जायते " इत्यादिस्मृतिभिश्च पूर्वोक्तं ब्रह्मणो लक्षणं च तस्यात्मनः-स्मर्तुमर्हसीत्यन्वयः ॥ १७ ॥ एवमुक्तं स्वरूपं स्मारयित्वा, शरीरस्य भिन्नजात्यन्वयसंस्कारत्वज्ञापनाय तदुत्पत्तिप्रकारमुपदिशेदित्याह-लब्धपरमात्मेति । लब्धा परमात्मलक्षणविषया स्मृतिरनुसन्धानं येन, तस्मै शिष्याय ब्रूयादि- त्यर्थः । उपलक्षणत्वेनोक्तवाक्यार्थमेव प्रस्टयन्नात्मनः सकाशात् संघातोत्प- त्तिप्रकारमाह-योऽसावित्यादिना । यः शासान्तरे प्रकरणान्तरे चात्मा- दिशब्दैः प्रसिद्धः, असौ " आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्त रो" इत्यत्र छान्दोग्ये निर्दिष्ट आकाशनामा, स्वात्मविलक्षणयोर्नामरूपयो- ाकर्ता, स सर्वस्यात्मेत्यन्वयः । आकाशनामेत्युक्ते भूताकाराशङ्का स्यात्, तां “आकाशोऽन्तरत्वादिव्यपदेशात्" इति न्यायेन परिहरति- नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूत इति । भूताकाशस्य नामरूपान्त.पातित्वात्त- योराधारभूत आत्मा आधेयादाकाशादेरन्य इत्यर्थः । असंगत्वादिभिरा- काशसाम्यात् परमात्माऽप्याकाशशब्देन श्रुतिपु कचिन्निर्दिश्यते गौण्या वृ- स्येति द्रष्टव्यम् । अत एवाशरीरो मूर्तिवर्जितः । अशरीरपदमनिन्द्रियत्वादे- रप्युपलभणमित्यभिप्रेत्य विशिष्टि-अस्थूलादिलक्षण इति । अथवा-अशरीरः शरीरादिसंघातरहित इत्यत्र प्रमाणं सूचयति-अस्थू- लादिलक्षण इति । यतः शरीरेन्द्रियमनःप्राणादिरहितः, अत एवापहतपाप्मा- दिलक्षणः-अभिमन्यमानस्याभावेऽभिमानाभावादित्यर्थः । चशब्देन स्वतो (१) पाप्मादि-पाठः। (२) भ.गी.२.२०.(३) छां. उ. ८.१४. १. (४)व्र.सू. १. ३. ४२. (१) गादि-पाठः ।

·उपदेशसाहस्री २२ + " परोक्षाद्री, य आत्मा सर्वान्तरः, अदृष्टो द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतो मन्ता, अविज्ञातो विज्ञाता, नित्यविज्ञानस्वरूपः, अन- न्तरः, अबाह्यः, विज्ञानघन एव, परिपूर्ण आकाशवद, अनन्त- शक्तिः, आत्मा सर्वस्य, अशनायादिवर्जितः, आविर्भावति- रोभाववर्जितच, स्वात्मविलक्षणयोनामरूपयोर्जगदीजभूतयोः स्वात्मस्थयोस्तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीययोः स्वसंवेद्ययोः स. विकारराहित्यं समुघीयते । सर्वविशेषणैः सिद्धमर्थमाह-सर्वरिति । अना- गन्धितोऽसंश्लिष्ट इत्यर्थः । नन्वेवं परमात्मनोऽशरीरादिलक्षणत्वेऽपि, जीवः शरीरादिलक्षण एव स्यात्-इत्याशंक्य तस्य तेनानन्यत्वश्रवणान्मैवमित्य- भिप्रेत्याह-यत्साक्षादित्यादिना । विज्ञातेत्युक्त, प्राप्तं विज्ञानकर्तृत्वं वार- यति-नित्यविज्ञानस्वरूप इति । तत्र प्रमाणमाह-अनन्तर इत्यादिना । आकाशवत्परिपूर्ण इत्यन्वयः । पूर्ण इति निष्ठाप्रत्ययो न कर्मणि, किन्तु कर्तरि । परिच्छेदाभावद्योतीत्याकाशदृष्टान्तः । कथमेवंलक्षणस्य द्रष्टुत्वा- दिकमुक्तमित्यत आह-अनन्तशक्तिरिति । " इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते " इति श्रुतेः । अनन्ता अनवन्छिन्ना दुर्लक्ष्या मायावस्थारूपाः शक्तय उपाधयो यस्य, सोऽनन्तशक्तिर्मायाकार्यान्तःकरणेन्द्रियोपाधिभिर्द्रष्टुत्वा- दिव्यपदेशभाग्भवतीत्यर्थः । 'सर्वस्य' स्थावरजङ्गमरूपस्य प्रपञ्चस्यात्मा स्वरूपमित्यर्थः । तस्य नित्यमसंसारित्वं स्वाभाविकमाह-अशनायादीति । आविर्भावतिरोभावसाक्षित्वादेव तद्वर्जित इत्यर्थः । एवमात्मस्वभावमुक्त्वा, नामरूपात्मकानात्मस्वभावं प्रपञ्चयति-स्वात्मविलक्षणयोरित्यादिना । अचेतनयोरित्यर्थः । जगद्वीजभूतयोरित्युपादानत्वमुच्यते । कथं तात्मो- (१) ब्रह्म एष व आत्मा, ब्रह्म अयमात्मा-पाठौ । (२) ऋ. सं.६.४७.१८., शत.ग्रा. १४.५.५.१९, वृ. उ. २. ५. २९., जैमिनीय. उ.ग्रा. १. ४४. १.

·नामरूपन्याकृतिः २३ दायमाणाचिन्त्यशक्तित्वाद्याकर्ताऽव्याकृतयोः ॥ १८ ॥ ते नामरूपे अव्याहते सती व्याक्रियमाणे तस्मादेतस्मा- दात्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते । तचाकाशाख्यं भूतं, अनेन प्रकारेण, परमात्मनः संभूतं, प्रसन्नादिव सलिलान्मलमिव पादानत्वश्रुतिरित्यत आह-स्थात्मस्थयोरिति । उपादानाधारतामात्रेणे क्यमुपादानवसिद्धिरित्यत आह-सद्भावमात्रेणेति । सद्भावो नाम सत्त्वम् । आत्मसत्तामानेणैवात्मनि स्थितयो, न पृथक् सतो-आत्मनि- प्योरित्यर्थ । तथा च स्वात्मकता गतयो मरूपयोाकर्ता स्वात्मन एव त्र्यातत्युपादानत्वसिद्धिरात्मन इत्यभिप्राय । कुत एन चिद्रूपस्यात्मनो ऽचिद्रूपण स्वात्मव्याकरणमित्यत आह-अचिन्त्यशक्तित्वादिति । अव्या- कृतयोरनभिव्यक्तयोरित्यर्थ । अनभिव्यक्ततया स्थित हि व्यक्तीनियत, न प्रागसत्, अतिप्रसङ्गादिति भाव ॥१८॥ उक्तलक्षणयोर्नामरूपयोर्यदाऽसौ निप्पादयिता, तदा किमात्मके त प्रथम निष्पायेत ? इति तदाह-ते नामरूपे इत्यादिना । तस्मादपहतपाप्मत्वादिलक्षणादतस्मादचिन्त्यशके सर्वज्ञादाकाश इति नाम--वाचक. शब्द , आकृति-वाच्याकार इत्येवमाकार सवृत्ते- एव व्यवहारयोग्ये अभूतामित्यर्थ । वाच्यवाचकाकारेण सदात्मक अझैव मायावशादभिव्यक्तमाकाशादिशब्दार्थात्मकमिति तात्पर्यार्थ । ननु कथचिदात्मनोऽचिदात्मकाकाशात्मना निष्पत्तिरिति शङ्का दृष्टा- न्तेन प्रत्याचष्टे-तच्चाकाशाख्यमित्यादिना । दृष्टान्त विवृण्वन्नात्मन प. रिणामित्वशङ्का वारयति-न सलिलमित्यादिना । सलिलच्यतिरकेण स्वरूपत पृथगनुपलम्भादित्यर्थ 1 फनस्य सलिला दाभावे सलिलस्यापि (१) तथाका-पाट 1(२)ण उपादनत्वव्यादेश इत्यभिप्राय । कथ-पाठ । (३) स्वात्मनेव-पाट ।

·२४ उपदेशसाहस्री फेनम् । न सलिलं, न च सलिलादत्यन्तं भिन्नं फेनं-सलिल- व्यतिरेकेणादर्शनात ; सलिलं तु स्वच्छं, अन्यच फेनान्मल- रूपात । एवं परमात्मा नामरूपाभ्यामन्यः फेनस्थानीयाभ्या, शुद्धः प्रसन्नस्तद्विलक्षणः । ते नामरूपे अव्याकृते सती व्या- क्रियमाणे फेनस्थानीये आकाशनामांकृती संवृत्ते ॥ १९ ॥ ततोऽपि स्थूलभावमापद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वायुभावमापयेते, ततोऽप्यग्निभावम्, अनेरभावं, ततः पृ- थिवीभावम्-इत्येवंक्रमण पूर्वपूर्वभवस्योत्तरोतरानुमवेशेन पञ्च महाभूतानि पृथिव्यन्तान्युत्पन्नानि । ततः पर्चमहाभूत- न ततो भेद इत्यत आह-सलिलं त्विति । अतो न सलिलमेव फेनं, नापि ततो भिन्नं, किन्त्वनिर्वचनीयमित्यर्थः । तथा च श्रुति:-" वाचा- ऽऽरम्भणं विकारो नामधेयम्" इति । दार्शन्तिकमाह-एवं परमात्मेति । निरूपितामाकाशोत्पत्रिं निगमयति-ते नामरूपे इति ॥ १९ ॥ इदानीं ततो वाय्वाद्युत्पत्तिं प्रतिपादयति-ततोऽपीत्यादिना । आकाशात्मना स्थिते नामरूपे वदनुगतेनात्मना व्याक्रियमाणे ततो. ऽप्याकाशादपि स्थूलभावमापद्यमाने सती वायुभावमापद्यते इति योजना । स्थूलभावः स्पर्शगुणेनोपचयः । ये नामरूपे आकाशात्मतां प्राप्ते, ते एव व्याक्रियमाणे वायुभावमापद्यते इति वदन् विकारस्य विकारान्तरोपादा- नत्वं वारयति । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । तदेवं भूतोत्पत्तिमुक्त्वा, तेभ्यः संघातस्य स्थूलस्योपत्तिप्रकारमाह-पृथिव्याश्चेति । पञ्चात्मिका इति । (१) मन्यत् फे-पाठः । (२) 'नामरूपाकृती–पाठः । (३) पूर्वपूर्वानुप्र. वेशेन, पूर्वपूर्वोत्तरोत्तरानु–पाठौ । (४) पञ्चभूतगुण'-पाठः। (५) छां.उ.६.१.४.

·दागरोत्सचिः . . गुणविशिष्टा पृथिवी | पृथिव्याय पञ्चात्मिको व्रीहियवाद्या ओपधयो जायन्ते । ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं, शुक्र च स्त्रीपुंसशरीरसंवन्धि जायते । तदुभयमतुकालेऽविद्यामयुक्त- कामखननिर्मयनोद्भुतं मंत्रसंस्कृतं गर्भाशये निपिच्यते । तत् स्वयोनिरसानुभवेशेन विवर्धमानं गंभीभृतं नवमे, दशमे वा मासि जायते ॥ २०॥ तज्जातं लब्धनामाकृतिक जातकर्मादिभिमन्त्रिसंस्कृतं पुन- पञ्चीझवपञ्चभूतनिर्वतिता इत्यर्थः । तदुभयं-नियो लोहित, पुंसः शुक्र चेत्यर्थः । काम एव सजो विलोडको मंथाः, तेन निर्मथनोद्भूतमित्यर्थः । एवं "गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति" इत्यादिगर्भाधानमन्त्रैः संस्कृतमित्यर्थः ।। २०॥ एवं शरीरोत्पत्तिमुपोद्धाततयोपदिश्य तस्य भिन्नजात्यन्वयसंस्कार पृष्टं प्रतिपादयति-तज्ञातमित्यादिना | (1) पचारमस्यः, पश्चात्मका:-पाठौ। (२) सवन्धि सभूय तदुभय-पाठ. । (३) 'प्रयुक्त वीज काम-पाटः। (४)न सभूत-पाठः। (५) गर्भाधानपुसपनसी. मन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणानप्राशनचौलोपनयनानि, चत्वारि वेदवतानि, स्नान, सहधर्म- चारिणीसयोगः, पञ्चमहायज्ञाः, अष्टकाः पार्वणः श्राद्ध प्रावम्यग्रहायणी चेन्याश्वयुजीति सप्त पाकयचमस्थाः, अग्न्याधेयमनिहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्याप्रयगेटिनिरपशु- बन्धः सौतामणीति सप्त हवियंसिस्थाः, भमिटोमोऽत्यमिष्टोम उक्थ्यः पोडशी वाजपेभे- इतिरानोसोर्याम इति सप्त सोमसस्थाः-इत्येते चत्वारिंशत् सस्काराः । अथावात्मगुणाः- दया सर्वभूतेषु, शान्तिः, अनसूया, शौच, मनायासः, माङ्गल्य, अकार्पण्य, अस्पृहा- इति यस्येते चत्वारिंशत् सस्काराः, अष्टावात्मगुणाय स ब्रह्मणः सायुज्य जयति । -गो.ध.सु.८.१४.२२, २५. (६) ः स-पाठः । (५)ते.सं.१.१३.

·२६ उपदेशसाहस्री . . रुपनयनसंस्कारयोगेन ब्रह्मचारिसंझं भवति । तदेव शरीरं पत्नीसंयोगसंस्कारयोगेन गृहस्थसंहं भवति । तदेव वनस्थसं- स्कारेण तापससंशं भवति । तदेव क्रियाविनिवृत्तिनिमित्तसं- स्कारेण परिवादसंज्ञं भवति । इत्येवं त्वत्तो भिन्न भिन्नजात्य- न्वयसंस्कारं शरीरम् ॥ २१ ॥ मनथेन्द्रियाणि च नामरूपांत्मकान्येव, “अन्नमयं हि सोम्य मनः" इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। २२ ॥ कथं चाहं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्येतच्छृणु-यो- जातमित्यस्य व्याख्या-लब्धनामाकृतिकमिति । भूतोपादानकत्वेन पि. आदिनिमित्तकत्वेन च भिन्नजात्यन्वयौ शरीरस्योक्तौ । इदानी संस्कार- माह-जातकर्मादिभिरिति ॥ २१ ॥ एवं स्थूलशरीराभिमानाच्छिष्ये व्युत्थाप्य, सूक्ष्मशरीराभिमानमपि तस्य त्याजयंस्तस्यापि भौतिकत्वमाह-मनश्चेत्यादिना । नामरूपात्मकान्येव भौतिकान्येवेत्यर्थः । तत्र प्रमागमाह-अन्नमय- मिति । अतो मन आदिसूक्ष्मसंघातोऽपि नात्मा, भौतिकत्वात् , स्थूलव- दित्यर्थः ॥ २२॥ कथं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरमित्यस्य प्रर्भस्योत्तरमभिधाय, कथं चाहं जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इति शिष्योक्तिमनूद्योत्तरमाह-कथं चेत्या- दिना। यस्तु नामरूपविलक्षण: पूर्वोक्तविलक्षणो नामरूपात्मकस्य सर्वस्य (१) पलीयोग-पाठः । (२) क्रियानिवृत्तिनिमित्तेन स-पाठः । (३) पकाण्येव-पाठः । (४) छां. उ. ६.५.४.(.) यमुत्थाप्य-- पाटः (१) १६ वाक्ये. (७) विशेषणः-पाठः।

·परमात्मैर क्षेग्रतः २७ . . ऽसौ नामरूपयोाकर्ता नामरूपधर्मपिलक्षण, स एर नाम- रूपे व्याकुर्वन्-सूप्लेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूपे इह प्रविष्टः अन्यैरदृष्टः स्वयं पश्यन्, तथाऽश्रतः शृण्वन, अमतो मन्वानः, अविज्ञातो विजानन्, “ सर्वाणि रूपाणि पिचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते ॥" इति । अस्मिन्नर्थे श्रुतयः सहस्रशः-"तत्समा । तदेवानुमाविशत", स्रष्टा, जात्यन्वयसरकारवर्जितः, स एषाऽविझतः सृष्टेपु कार्यकरणसघा- तेपु प्रविष्टो जीवात्मेति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वात्, न तस्य जात्यन्वयसस्का- रसंबन्ध इति प्रतिपादयताह-योऽसावित्यादि । ननु परमात्मैव चेदिह प्रविष्टः पक्षी नीद, दहि कथ स सर्वनोंपलभ्यत इति? तनाह अन्यैरदए इति। “अदृष्टो द्रूष्टा" इत्यादिश्रुतिरिहार्यतो दर्शिता । सर्वस्य यो विज्ञाता- सर्वावभासरत्वानान्यैरवभास्यते-सोऽस्त्येवेह प्रविष्ट इति भावः । अत्र मन्त्रमुदाहरति-सर्वाणीति रूपाणि शरीराणि विचित्य विरचय्य, धीरो वीमान् सशस्तन प्रविश्य नामानि कृत्वा, देवोऽह मनुष्योऽहमित्यभिव- दनादिव्यापार कुर्वन् यदास्त-यो वर्तते, तं “वदाइमेतम्" इति पूर्वाधे- नान्वय. । अस्मिन्नर्थ इति । स्रष्टुरव जीवरूपेण प्रवेश इत्यनेत्यर्थ । ब्राह्मणवाक्यान्यप्यनोदाहरति-तत्सृष्ट्वेत्यादिना । न्तर्याम्यमृत " इति वाक्यशेष. । स ईक्षणपूर्वक जगत्सृष्वा, एतमेव प्रसिद्ध सीमान शिरकपालसन्धि विदार्य मित्वा, एतया ग्रह्मरन्ध्रवाच्यया द्वारा (१)ते. आ.३ १९.७.६२) ते. उ. २. ६. (३)वृ. उ. वार्तिके १. ४ ४९६-६३३. (४) वृ.उ. ३.७ २३. (५)ता स सर्वा-'पाट । (६) विवित्य विचार्य, विचित्य विरचय्य-पाठौ (७) पृ. उ. ३. ५. ३. एप त आत्मा- ·, - २८ उपदेदासाइली "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम् ", "स एप इह प्रविष्टः", " एप त आत्मा", "स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा पापयते ", "एप सर्वेषु भूतेषु मूहोऽऽत्मों", " सेयं देवतैक्षत हताहमिमास्तिस्रो देवाः" इत्याद्यौः श्रतयः ॥ २३ ॥ स्मृतयोऽपि-" आत्मैव देवताः सर्वाः", " नवद्वारे पुरे देही", "क्षेत्रमं चापि मां विद्धि ", " समं सर्वेषु भूतेषु", उपद्रष्टानुमन्ता 'चै", " उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः", अश- छिद्रेण प्रापद्यत देहमध्ये प्रविष्ट इत्यर्थः । " अन्तः प्रविष्टं कारमेतम् ", "भर्ता सन् प्रियमाणो विमति । एको देवो बहुधा निविष्टं"। " इन्हें मित्रं वरुणमनिमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एक सद्विमा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानर्माहुः॥" इत्यादिमन्त्रग्राह्मणवादानप्यत्र सूचयति-इत्याद्याः श्रुतय इति ॥ २३ ॥ परमात्मैव क्षेत्रज्ञ इति श्रुत्युक्तेऽथे स्मृतीरप्युदाहरति-स्मृतयोऽपीति। शरीरे वर्तमानस्यापि शरीरधर्मासंस्पर्शित्वे श्रुति प्रमाणयति- (१)ते. आ. ३. ११. (२) पृ. उ. १.४.७. (३) तत्रैव ३. ५. ३. (४) ऐ. उ. ३. १२. (५) कठ. ३. १. ३. १२. (६) छां. उ. ६. ३. २. (५) द्या: ।-पाठः। (८) मनुस्मृ. १२. ११९. (९) भ.गी. ५. १३. (१०) तनेव-१३. २. (११) तनव-१३. २७. (१२) तत्रैव-१३. २२. (१३) तत्रैव-१५. १५. (१४) तै. आ. ३. १४. सनिविष्टः-पाठः । योऽय प्राणाभिमानी देवः सोऽय भर्ता पोषकः सन् नियमाणोऽन्तर्यामिणा परमेश्वरेण स्वय धार्यमाणः सन् विभर्ति देह धारयति-प्राणोपलक्षितलिंगशरीरतादात्म्याच्यासा- दित्यर्थः । एव च 'जीव प्राणधारणे । इति धातुरपि सगच्छते । (१५) ऋ. सं.१.१६४.४६.

·भेदहष्टिनिन्दा २९ . रीरं शरीरेणु" इत्याद्याः । तस्माज्जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्त्व- मिति सिद्धम् ।। २४ ॥ सपदि यात्-अन्य एवाहमज्ञः मुखी दुःखी पद्धः संसारी, अन्योऽसौ मद्विलक्षणोऽसंसारी देवः, तमहं बल्युपहारनम- स्कारादिभिर्वर्णाश्रमकर्मभिचाराध्य संसारसागरादुत्तितीर्घ- रस्मिः कथमहं स एव ?-इति ॥ २५॥ आचार्यों व्रयात्-नैवं, सोम्य, प्रतिपक्षुमईसि-पतिपिद्ध- त्वादप्रतिपत्तेः । कथं प्रतिषिद्धा भेदमतिपत्तिरित्यत आह- अशरीरं शरीरेविति । " स पर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणमनाविरं शुद्धमपाप- विद्धम् ” इत्यादिश्रुतय आदिशब्दार्थः । यस्मादेवं श्रुतिस्मृतिन्यायैरात्मा देहाभिन्नोऽसनस्तद्धर्मासस्पृष्टश्च, तस्मादिति प्रकृतमुपसंहरति-तस्मा- दिति ॥ २४ ॥ एवं परमात्मा दोपदेशेन जीवस्य जात्यन्वयसंस्कारराहित्यमुक्तमय- धार्य, तत्र स्वानुभवविरोधं शंसते-स याति । अज्ञत्वादेः स्वात्मन्यनुभवसिद्धत्वात, तद्विलक्षणेश्वरात्मत्वं श्रुत्यादि- भिरुक्तमपि न संभावयामि, किन्तु मिन्नमेव तमहं मन्ये उत्कृष्टमीश्वरं निकृष्टसंमार्यात्मना पश्यतः प्रत्यवायापत्तेः । अतस्तं देवं स्वकर्ममा भत्तया चाराध्य, तत्प्रसादान्मुक्तसंसारो भविष्यामीति मे मतिरिति शिष्याभि- प्राय इत्यर्थः ॥ २५ ॥ मैवं वादीः, भेददर्शन एवं प्रत्यवायश्रयणादिति गुरुः परिहरति- नवं सोम्येति । सग्रहवाक्यमाक्षेपसमाधानाभ्या विवृणोति-कथमित्या (१)(१) सृतसं. २.११.६७,कठ.३.२.२२. (२) ई.उ.८.(३)विरुद्ध-~पाठः ।

·० उपदेशसाहस्री "अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदे", "ब्रह्म तं परादायो- ऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेदे", "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" इत्येवमायाः ॥ २६ ॥ एता एव श्रुतयो भेदप्रतिपत्तेः संसारगमनं दर्शयन्ति ॥२७॥ दिना । प्रत्यक्षसिद्धस्य भेदस्य कथं तद्विरुद्धप्रमाणान्तरेण प्रतिपेध इत्या- क्षेपार्थः । असंसारीश्वरस्याप्रत्यक्षत्वात् , तद्भेदस्य स्वात्मनि प्रत्यक्षत्वाभा- वात्, सुखित्वाद्यनुभवस्य भ्रान्त्याप्युपपत्तेः, तलाझेदाध्यवसायायोगात्, अनन्यथासिद्धार्थश्रुतिप्रतिपिद्धो भैदो न मानमईतीति समाधानाभि- प्रायः ॥ २६॥ उदाहृताः श्रुतयो न भेददर्शनमात्रं प्रतिपेन्ति, किन्तु भेददर्शिनः प्रत्यवायमप्यनर्थप्राप्तिरूपमावेदयन्तीत्याह -पता एवेति। तथाहि-अन्योऽसौ परमेश्वरो मद्विलक्षणः, अन्योऽहं तद्विलक्षणः संसार्येवेति योऽन्यां देवतामुपास्ते–तात्पर्येण पश्यति- स वेद तत्त्व. मिति भेददर्शनम्याविद्यामूलत्वमुक्त्वा " यथा पशुरेवं स देवानाम् " इति देवपशुत्वप्राप्तिं तस्य दर्शयन्ति, नहि पराधीनात्मत्वतोऽन्यदैन्यं कष्टं वा वर्तत इति । तथा योऽन्यत्रान्यदेवेदमित्यात्मनः पृथगेव ब्रह्म ब्राह्मण- जाति वेद, तं तदेव ब्रह्म ब्राह्मणत्वजाति. परादात् पराकुर्यात्-तत्त्वविमुसं कुर्यात्-आत्मरूपं मामनात्मतया पश्यतीति द्वेष्ट्येव, नतु हितमावहती- त्यर्थः । एवं "क्षत्रं तं पर्गदात्" इत्यादि “ सर्व तं परादात्" इत्यन्तमु- दाहरणं द्रष्टव्यम् । इहात्मनि यो नानेव पश्यति-इवशब्दो नानात्वदर्श- (१)वृ. उ. १. ४. १०. (२) तनैव २. ४. ६, ४. ५.७. (३) तत्रैव ४. ४. १९; कठ. उ. ४. १०. (४) निषेधन्ति–पाठः । (५) वृ. उ. १. ४.१०.(६) तव ४.४.१९.

·स अभेददृष्टिप्रशंसा अभेदप्रतिपत्तेश्च मोक्षं दर्शयन्ति सहस्रशः । " स आत्मा तत्त्वमसि " इति परमात्मभावं विधाय "आचार्यवान् पुरुषो वेदै" इत्युक्त्वा " तस्य तावदेव चिरैम्" इति मोहं दर्शयन्ति अभेदविज्ञानादेव । सत्याभिसन्धस्यातस्करस्येच दाहायभाव- दृष्टान्तेन संसाराभावं दर्शयन्ति । भेददर्शनादसत्याभिसन्धस्य संसारगमनं दर्शयन्ति तस्करस्येव दाहादिदृष्टान्तेन ॥ २८ ॥ "त इह व्याघ्रो चो" इत्पादिना चाऽभेददर्शनात् “ स्वराभवति" इत्युक्त्वा, तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारग- नस्याभासत्वद्योतनार्थ:- :-स मृत्योः मृत्यु संसारात्संसारं अनर्थपरंपरामेवा- प्रोतीत्यर्थः । इत्येवमाद्या इति । " नेह नानाऽस्ति किंचने ", " उदरम- न्वरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति" इत्याद्याः श्रुतयो गृह्यन्ते ।। २७ ।। भेददृष्टिं निन्दित्वाऽभेददृष्टिं फलवत्तया प्रशंसंस्तस्या एवोपादेयतां दर्श- यति-अभेदप्रतिपत्तेश्चेति । तत्र श्रुत्येकदेहामुदाहृत्य व्याचष्टे-स आत्मेत्यादिना । तत्रैवान्वयव्यति- रेकोपपत्तिपरश्रुत्यर्थमुदाहरनुक्तमथै द्रढयति-अभेदविज्ञानादेवेति । "पुरु- पंसोम्योत हस्तगृहीतमानयन्ति" इतिखंडे इममर्थ दर्शयन्तीत्यर्थः ॥२८॥ सुपुप्तौ परमात्मन्यभेदसंपत्तावपि तथाज्ञानाभावापराधादेव पुनरपि व्या- ग्रादिभावेनोस्थितानां संसाराविच्छेदं दर्शयन्ती श्रुतिः परमात्माभेदेनात्म- ज्ञानमेव मोक्षहेतुरिति सूचयतीत्यभिप्रेत्याह-त इह व्यानो वेत्यादिना चति । अत्रैवोदाहरणान्तरमाह । अभेददर्शनात्स स्वराडित्यादिना “ यदा (१)छां. उ. ६.८.७.(२) तत्रैव ६. १४. २. (३) तत्रैव ६. १६. २. (४) भाववत् सन्ति दृष्टान्तेन पाठः । (५) छां. उ.६.२. ३. (६). 7.१.४.१९. (७) तै. उ. २.५. () छ..१.१६.१.

·३२ उपदेशसाहस्री मनं दर्शयन्ति-"अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " इति प्रतिशाखम् । तस्मान्मृपैवैवम- वादीः 'ब्राह्मणपुत्रोऽदोऽन्वयः संसारी परमात्मविलक्षणः' इति ।। २९ ।। तस्मात्-प्रतिपिद्धत्वा ददर्शनस्य, भेदविषयत्वाच कर्मो- पादानस्य, कर्मसाधनत्वाच यज्ञोपवीतादेः कर्मसाधनोपादा- नस्य परमात्माभेदमतिपत्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माऽभेदप्रति- होवप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा यवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति " इत्याद्याः श्रतयोऽप्युदाहर्तव्या इत्याह-इति प्रतिशाख- मिति । यस्मादेवं भेददर्शननिन्दयाऽभेददर्शनस्तुत्या च जीवस्य ब्रह्माभेदो. ऽवधारितः, अदो ब्राह्मणत्वाद्यभिमानस्यात्मनि मिध्यादृष्टित्वं सिद्धमिति प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ २९ ।। यदुक्तं " तमहं वल्युपहारनमस्कारादिभिर्वर्णाश्रमकर्मभिश्चाराध्य " इति साऽपि दृष्टिः-भेददर्शनापवादादेव-न सम्यग्दृष्टिरित्याह-तस्मात्पति- पिद्धत्वादिति । भेदविषयत्वाच्च कोपादानस्येति । क्रियाकारकफलमे- दाश्रयमन्तरेण कर्मणः स्वरूपासिद्धरित्यर्थः । “यज्ञोपवीत्येवाधीयीत याजयेद्यजेत वो " इति श्रुतेर्यज्ञोपवीतधारणादेः कर्मसाधनत्वावगमात्, साध्यकर्माभाचे तत्साधनपरिग्रहो निरर्थक इत्यभिप्रेत्याह-कर्मसाधन- त्वाच्च यज्ञोपवीतादेरिति । कर्मसाधनयोरुपादानं कर्मसाधनोपादानं, त. (१) छां. उ. ७. २५. २. (२) तै. उ. २. ७. (३) २५ वाक्ये. (४) ते. आ. २.१.

·ससाधनस्य कर्मणः प्रतिषेधः पत्तिविरुद्धत्वात, संसारिणो हि कर्माणि विधीयन्ते, तत्साध. नानि च यज्ञोपवीतादीनि, न परमात्मनोऽभेददर्शिनः । भेद- दर्शनमात्रेण च ततोऽन्यत्वम् ॥ ३०॥ यदि कर्माणि कर्तव्यानि, न चिनिवर्तयिपितानि, कर्म- सापनासंबंधिनः कर्मनिमित्तनात्पाश्रमाद्यसंबंधिनच, परमात्म- नयात्मनाभेदप्रतिपति नावक्ष्यत्-"स आत्मा तत्त्वमेसि" इत्येवमादिभिनिश्चितरूपैर्वाक्य:-भेदमतिपत्तिनिन्दां च ना- स्येति विग्रहः । कथमभेदप्रतिपत्तिमात्रेण कर्मतत्साधनप्रतिपेधसिद्धिः, कर्मणोऽप्यभेदप्रतिपत्तिसंभवादित्याशंस्याह-कर्मणामिति । ब्रह्माह, कर्ता चाहमिति विरुद्धप्रतिपत्त्यारेकस्मिन् पुरुपे समुच्यायोगादित्यर्थः । तर्हि अधिकार्यभावान्निरालम्बनं कर्मकाण्डमप्रमाणं स्यादिति ? नेत्याह- संसारिणो हीति । संसारिणो जात्याद्यभिमानवतः, ( इत्यर्थः ) न परमात्मनोऽभेददर्शिन इत्यर्थः । संसारिणोऽपि परमात्मानन्यत्त्वात् कथं तस्य कर्मविधिरित्यत आह-भेददर्शनमात्रेण च ततोऽन्यत्वमिति । न वस्तुवृत्त्या भेदापेक्षा कमविधेरिति भावः ।। ३० ।। यदुक्तं ब्रह्मात्मैश्यप्रतिपत्त्या कर्मणां तत्साधनानां च श्रुत्या प्रतिषेधः कृत इति, तञ्चतिरकमसेन साधयति-यदि कर्माणीत्यादिना । परमात्मनश्चेति चकारादात्मनो ब्रह्मणवाऽभेदप्रतिपत्तिमिति योज्यम् । एवमादिभिरिति । अहं ब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यं गृह्यते । निश्चितरूपैर्वाफ्यै- रिति । संवादिविसंवादिप्रमाणांतरासिद्धविपयत्वे सत्यनन्यशेपतया च स्वार्थपरत्वेन निर्णीतस्वभावैरित्यर्थः । भेदप्रतिपत्चिनिन्दामिति । "मृत्योः (१) छां.उ. ६.८.७. ३ ·उपदेशसाहस्री , " भ्यधास्यत्-"एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ", " अन- न्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेने", अत्र स्तेनोऽस्तेनः- इत्यादिना ॥ ३१ ॥ कर्मासंवन्धिस्वरूपत्वं कर्मनिमिचवर्णायसंवन्धरूपतां च नाभ्यधास्यत्, कर्माणि च कर्मसाधनानि च यज्ञोपवीतादीनि यद्यपरितित्याजयिपितानि; तस्मात्ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा-परमात्माभेददर्शनविरोधात्-आत्मा च पर एव प्रतिपत्तव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः ॥ ३२ ॥ स यदि ब्रूयात्-भगवन् , दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदना; अशनायादिनिमित्रं च प्रत्यक्षं दुःखं मम । परथायमात्मा, अयं “आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्यु- स मृत्युम्" इत्यादिभिर्वाक्यैरिति शेपः । ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदः । स हि मुख्यो ब्राह्मणः “स ब्राह्मणे." इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ ३१ ॥ उदाहृतवाक्यानां क्रमेण तात्पर्यमाह-कर्मासंवन्धीत्यादिना । यदि कर्मादीनि न परितित्याजयिपितानि, तहाँवमुक्त सर्व नाभ्य- धास्यदिति संवन्धः । अभिधत्ते तु श्रुतिस्तं तमर्थम् , अतो ब्रह्मात्मज्ञान- मिच्छता कर्मादीनि परित्याज्यानीत्याह-तस्मादिति ॥ ३२ ॥ तदेवमागमावष्टंभेन निरूपितं ब्रह्मात्मैक्यं युक्याऽपि व्यवस्थापयितु- मुत्तरो ग्रन्थः । तत्राक्षेप्ता शिष्यः "जीवपरमात्मानौ वस्तुतो भिन्नी, विरुद्धधर्मसंसर्गित्वात् , शीतोष्णवत्", इत्यनुमानेन प्रत्यवतिष्ठत इत्याह- (१) पृ.उ.४.४. २३. (२) वृ. उ. ४. ३. २२. (३) पृ. 3.४. ४. १९. कठ. उ. ४. १.., आत्मप्रयोधे. १. (४) पृ. उ. ३. ५. 1.

·युत्तया ब्रह्मात्मैक्यसिद्धिः ३५ विंशोको विजियत्सोऽपिपासे:" सैवसंसारधर्मविवर्जितः श्रूयते सर्वश्रुतिघु स्मृतिषु च । कथं तद्विलक्षणोऽनेकसंसारधर्मसंयुक्तः परमात्मानमात्मत्वेन मां च संसारिणं परमात्मत्वेनाग्निमिव शीतत्वेन प्रतिपद्येयै ? संसारी च सन् , सर्वाभ्युदयनिःश्रेयस- साधनेऽधिकृतः, अभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्माणि तत्सा- धनानि यज्ञोपवीतादीनि कथं परित्यजेयम् ?-इति ॥ ३३ ॥ तं मति ब्रूयात्-यदवोचो दह्यमाने च्छिद्यमाने वा देह प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति, तदसत् । कस्मात् ? दह्यमाने च्छिद्यमान इव वृक्ष उपलव्धुरुपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे स यदीत्यादिना । एवं विरुद्धधर्मवत्त्वहेतुमुपपाद्यानुमानमाह-कथं तद्वि- लक्षण इति । एवं सति, भेदत्य तात्त्विकत्वे कर्मतत्साधनपरित्यागात्मक- स्य संन्यासस्य नास्त्यवसर इत्याह-संसारी चेति ॥ ३३ ॥ वानुमाने तावद्धत्वसिद्धि दर्शयितुमुपक्रमते । तं प्रति ब्रूयादित्यादिना । जीवपरमात्मानाविति किमुपाधिभेदविशिष्टं वस्तु यथाप्रतिपत्ति निर्दि- श्यते ? किंवा चैतन्यमात्राकारम् ? आद्ये वाधव्यभिचारी, आकाशभेद- वदौपाधिकस्य भेदस्यावास्तवत्वात् , भेदमात्रसाधने सिद्धसाधनत्वाचे- त्यभिप्रेत्य द्वितीयेऽसिद्धिमुक्त्वा तामुपपादयति-तदसत् । फस्मादि- त्यादिना । वृक्ष इव दह्यमाने छिद्यमाने शरीरे दाहच्छेदवेदनाया उपलभ्य- मानत्वादाहादिसमानाअयन दाहच्छेदादिवेदनेति योजना । शरीरस्यैव तदुपलब्धृत्वशंकां वारयितुं तद्विशिनष्टि-कर्मणीति कर्मत्वं साधयति- (१)छां. उ. ८. १. ५. विरजो—पाठ.। (२) सर्पगन्धरसवर्जितः-पाठः। (३) यम्-पाठः।

·उपदेशसाहस्री दाहच्छेदवेदनायो उपलभ्यमानत्वादाहादिसमानाश्रयैव वे- दना । यत्र हि दाहश्छेदो वा क्रियते, तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवेदनां लोकः, न वेदनां दाहाद्युपलब्धरीति । कथे? क ते वेदनेति पृष्टः, शिरसि मे वेदना, उरस्युदर इति वा यत्र दाहादिस्तत्रैव व्यपदिशति, न तूपलब्धरीति । यद्यप- लब्धरि वेदना स्यात् वेदनानिमित्तं वा दाहच्छेदादि, वेदना- श्रयत्वेनोपदिशेदाहाद्याश्रयवत् ॥ ३४ ॥ स्वयं च नोपलभ्येत, चक्षुर्गतरूपवत् । तस्मादाहच्छेदा- दिसमानाश्रयत्वेनोपलभ्यमानत्वादाहादिवत्कर्मभूतैव वेदना । उपलब्धुरुपलभ्यमान इति । उक्तमर्थ लोकप्रसिद्धया द्रढयति-पत्र हीति। तत्रैवानुभवमपि प्रश्नपूर्वकमभिनयति-कथमित्यादिना । पुनस्तदेव यतिरेकमुसेनोपपादयति—यापलब्धरीति । उपदिशेदित्यस्मात्पूर्वमुपल- बारमित्यध्याहारः। यद्यपलब्धरि वेदना स्यात्तदा दाहाद्याश्रयदेहदेशवद्वे- दनानिमित्तदाहच्छेदादिजन्यवेदनाश्रयत्वेनोपलब्धारमुपदिशेल्लोकः, नैवमुप- दिशन्नुपलभ्यते, अतो दाहच्छेदादिसमानाश्रयैव वेदनेति योजना ॥३४॥ तत्रैव युक्त्यन्तरमाह-स्वयं चेति । यथा चक्षुर्गतं रूपं न चक्षुपा गृह्यते, तथाऽऽत्मगता वेदनाऽऽत्मना न गृहोत, कर्मकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । आत्मनो वेदनाश्रयत्वनिराकरणमुपसं- हाति-तस्मादिति । ननु वेदना नाम दुःसं, न तदचेतने देहे संभवति, सुखदुःसादिधर्माणा चेतनाश्रयत्वनियमात् । यदि पुनश्चेतनोऽप्यात्मा न (१) ' उपलब्धु' अधिकः पाठः टीकानुसारी । (२) यापलब्धरि वेदना त्यात्तदा वेदनानिमित्तदाहच्छेदादिवेदनाश्रयत्वेनो-टीकानुसारी पाठः।

·वेदनादीनामनात्मलोपपादनम् भावरूपत्वाच साश्रया तन्दुलपाकरत् । वेदनासमानाश्रय एवं तत्सस्कारः स्मृतिसमानकाल एवोपलभ्यमानत्वात्, द. नाविपयः तनिमित्तविषपश्च द्वेषोऽपि संसारसपानाश्रय एव । वेदनाश्रय', तदा गरीरमप्यचेतन न तदाया, दत्यनाश्रयैर वेदनातु, चौद्वैगपि तथाऽभ्युपगमादित्यत जाह-भावरूपत्वाचेति । भावरूपत्व कार्यत्वम् । यदना साश्रया, कार्यत्वात, तटुलपाकादिवदित्यर्थ । हतोर- प्रयोजकतामागस्य विपक्षे वाधकमाह-वेदनासमानाश्रय इति । वेदना निराश्रयत्न तनागे सस्काराभागाकालान्तरे न्मग्ण न स्यादित्यर्थ । यद्वा- हेत्वसिद्धिं परिहरति-वेदनासमानाश्रय एव तत्सस्कार इति । बदनाया अकार्यत्वे तत्सस्कारस्मृत्योरसभात् कालातरै पादे म बदनाऽभूदित्यादि- व्यवहारो न स्यादित्यभिप्राय । अथवा-माश्रया यदि बदना, नात्मा अवैव स्यात्-आत्मन्येव तत्सस्कारस्मृत्यादरुपलम्भादित्याशस्याह-बद- नासमानाथय पर तत्सस्कार इति । यत्स्था बदनोपलभ्यत, तत्स्थ एप तजन्यसस्कारादि, बदनातत्सस्कारस्मृतीनामकाश्रयत्वनियमाद्वेदनायाश्चो- पाधिकर्मनिष्टत्वोपपादनानोपल पर्यात्मनि तत्सस्कारादिरिया । तदेवा- नुमानन साधयति-स्मृतिसमानकाल पवेति । स्मृतय कालो जाप्रम्ब- मावस्थारूप, तोपलभ्यमानत्वात् , सुपुत्यादाक्नुपलभ्यमानत्वान्, वेदना- विपयो बदनासमानविपय समानाश्रय एव तत्सस्कार इत्यथरार्थ । तथा चाय प्रयोग-वदनादिग्नात्माश्रय , अनात्मप्रत्ययकाल एपोपलब्धिगोचरत्वात्, दहकार्यादिवदिति । इतोऽप्यनात्माश्रय एप चैदनादिरित्याह-तनिमि- चविषयश्चेति । तत् तस्या वेदनाया यनिमित्त दाहच्छेदादि तद्विपयो द्वेपोऽपि सस्कारतुल्याश्रयोऽनात्माश्रय इत्यर्थ । अयमिह प्रघट्टकाभि- प्राय-दहे विद्यमाने दह्यमाने वाह टिनो दम्य इति च दहाभिनमात्मान मन्यमान सतप्यते जन , तन्निमित्तकवेदनातत्सस्कारस्मृतिद्वपा-च देहाभिन - - ·उपदेशसाहस्री - तथा चोक्तम्- "रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेपो भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ज्ञावा शुद्धोऽभयः सदो" ॥ ३५॥ किमाश्रयाः पुना रूपादिसंस्कारादय इति ? उच्यते-यत्र कामादयः । क पुनस्ते कामादयः ? " कामः संकल्पो विचि- एवात्मन्युपलभते, न देहाभिमानहीनावस्थायाम् । देहश्चोपलभ्यमानत्वादुपल- धिकमैव, नोपलव्याश्रय इति संघातस्यैव वेदनादिः, नासंहतस्य साक्षिण आत्मन इति नित्यशुद्ध एवात्मेति । एवं निरूपितेऽर्थे वृद्धसममिमाह- तथा चोकं रूपेति । रूपं नीलपीतादिविषयः, तस्य संस्कारः सूक्ष्मावस्था, तदनुभवसंस्कारो वा स्मृतिहेतुः, स रूपसंस्कारः; तेन सह तुल्यः समानः आधिरुपाधिराश्रयो ययो रागद्वेपयोस्ती रूपसंस्कारतुल्याधी । यच भयं बासस्तदपि रूपसंस्कारतुल्याधीत्यर्थः । किमाश्रयत्वमेपामित्यत आह- गृह्यते धीश्रयमिति । गृह्यते तत् त्रयमेतदिति शेषः । संकल्पविचिकित्सा- देरप्युपलक्षणमैतत् । यद्यस्मान्पादिसंस्कारः तज्जन्यरागादि सर्वधीसंश्रित- मेवोपलभ्यते, न तत्साक्षिसंश्रितं, तत्तस्माज्ज्ञाता आत्मा सदा शुद्धो रागद्वेपरहितोऽभयश्च संसाररहित इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ युत्तया, संमत्या चोपपादितं वेदनादीनामप्यनात्मधर्मत्वं पुनः प्रश्नपूर्वकं श्रुत्या प्रतिपादयंस्तदाश्रयविशेपं निर्धारयति-किमाश्रया इत्यादिना । इत्यादिश्रुते:-" एतत्सर्वं मन एव " इत्यवधारणात, मनोबुद्धयोश्चांत:- करणात्मनैकत्वात्, बुद्धावेव कामादयः, नात्मनि-इत्यवधारितम् , इत्यर्थः । कामादेवुद्धधाश्रयत्वेऽपि, कथं रूपादिसंस्कारसमानाश्रयत्व- सिद्धिः?-इत्याशंस्य, रूपादरपि बुध्याश्रयत्वे श्रुतिमाह-तत्रैवेत्यादिना। (१) तुलय-पद्य-प्र. १५. १३. (२) पृ. उ. १.१.३६ मे. उ.६३०, ·. - रूपादिसंस्काराणां बुध्द्याश्रयत्वम् कित्सा" इत्यादिश्रुतेर्बुद्धावेव । तत्रैव रूपादिसंस्काराद- योऽपि, “कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदये ॥ इति श्रुतेः । “कामा येऽस्य हृदि श्रिताः", " ती! हि तदा सर्वाञ्छोकान् हृदयप", " असगो ह्ययमें ", " तद्वा अ- स्यैतदतिच्छन्दः" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः; " अविकार्योऽयमु- च्यते", अनादित्वानिर्गुणत्वा " इत्यादिभ्यः- इच्छाद्देपादि च क्षेत्रस्यैव-विपयस्य-धर्मः, नात्मन कामादेरन्तःकरणनिष्ठत्वे वाक्यान्तरं पठति -कामा येऽस्येति। “तीणों हि तदा सर्वाञ्छोकान् हृदयस्य" इत्युक्तेः । सनिदानानामैव तेषां हृदयाश्र- यत्वं गम्यते, तस्माच्छोकनिमित्तरूपादिसंस्काराणामपि बुद्धयाश्रयत्वं युक्त. मेव, अन्यथा सर्वविशेषणानुपपत्तेरित्यर्थः । इदानीमात्मनो वेदनाकामद्वेपा- द्यसंस्पृष्टत्वे श्रुतिस्मृतीः पठति-असतो ह्ययमित्यादिना । अतिच्छन्दा इति छान्दसम्-रूपविशेषणत्वात्। अतिच्छन्दम् छन्दः कामः अतिगतकामम्, असंस्पृष्टकामादिदोपम्, एतदात्मस्वरूपमित्यर्थः । निर्गुणत्वादित्यादिस्मृ. तिभ्यश्चेति संवन्धः । इदानी सिंहावलोक्नेन कामादेरनात्मधर्मत्वे श्रुत्युक्ते स्मृतिमाह-इच्छाद्वेपादि चेति । इच्छा द्वेपः सुसं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ इत्यादिस्मृतिभ्यश्च इच्छादि क्षेत्रस्यैव धर्म, नात्मन इति योजना । (१) नृ. उ. १. ५. ३.; मै. उ. ६.३० (२) वृ. उ. ३.९.२० ( ३ ) वृ. उ. ४.४.७.; फठ. उ. ६. १४. (४) ३.३.४. ३. २२. (५) यू. उ. ४. ३. १५. (६) वृ. उ. ४. ३. २१. (७) भ. गो. २.२५. (८)म. ग. १३. ३१.(१)भ.गी. १३. ६. " ·उपदेशसाहस्री " अहमे- इति-स्मृतिभ्यश्च कर्मस्थैवाशुद्धिः, नात्मस्थेति ॥ ३६ ॥ अतो रूपादिसंस्काराद्यशुद्धिसंबन्धाभावान्न परस्मादा- त्मनो विलक्षणस्त्वमिति प्रत्यक्षादिविरोधाभावाद्युक्तं पर एवात्माऽहमिति प्रतिषत्तुम्, “ तदात्मानमेवावेत् । अहं ब्रह्मास्मीति", " एकधैवाऽनुद्रष्टव्यम् ", वाधस्तात् ", "आत्मैवाधस्तात् ", " सर्वमात्मानं पेंश्येत् ", क्षेत्रस्यानात्मत्वं द्योतयितुं 'विपयस्य' इति विशेषणम् । श्रुतिस्मृतिसिद्धमर्थ- मुपसंहरति-कर्मस्थैयाशुद्धिः, नात्मस्थेति । इति सिद्धमिति शेपः।।३६|| परमप्रकृतमुपसंहरति-मतो रूपादीति । रूपादिसंस्काराद्यशुद्धिसंवन्धाभावादेव, प्रत्यक्षादिविरोधाभावात् ,न पर- स्मादात्मनो विलक्षणस्त्वम्-इति हेतोः पर एवात्माहमिति प्रतिपत्तुं युक्तम् , इति योजना । आत्माभेदेनैव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्---इत्युक्तेऽर्थे श्रुतिवाक्या- न्युदाहरति-तदात्मानमेवेत्यादिना । आत्मानं प्रत्यञ्चमेव 'अहं ब्रह्मास्मि' इति अवेत् --अवगतवत्तद्ब्रह्मेत्यर्थः । एकधैव एकस्वरूपेणैव, नतु विपयत्वेन, भेदेन वाऽनुद्रष्टव्यमित्याचार्योपदेशानन्तरं अनुसन्धेयम् "एतदप्रमेयं ध्रुवम्" इति वाक्यशेषः । " स एवाधस्तात् " इत्यादिना भूमानं परमात्मानं सर्वा- धिष्ठानमुपगम्य तस्य ताटस्थ्यशंकानिवृत्तयेऽहंकारात्मत्वमुपदिश्य पुनरह- मुपरागकृतपरिच्छेदादिनिवृत्तये तत्साक्षिप्रत्यगेकरसतां तस्य निर्दिशति छांदोग्यश्रुतिरित्याह-अहमेवाधस्तादिति । शमदमादिसाधनसंपन्नः सन् (१) वृ.उ. १. ४. १०. (२) तत्रैव ४. ४. २०, (३) छां. उ... २५. १०(१) छां. उ. ५. २५. ३. (५) वृ. उ. ४. ४. २३. अन " पश्यति" इति करण्यपाठः । “ आत्मान पदयेत्सर्वम् ॥ इति माध्यन्दिनपाठः। शत. या. १४.६.२.२८ ·ब्रह्मात्मैक्ये श्रुतयः . " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैव ", "इदं सर्वं यदयमात्मा", "स एपोऽकल:", "अनन्तरमबाहाम्", "सवाह्याभ्यन्तरो ह्यः", "ब्रह्मैवेदम् ", " एतया द्वारा प्रापद्यत", "प्रज्ञा- सर्वमात्मानं पश्येदिति निर्दिष्टेऽथे हेतुमिव वचनान्तरमाह-यन त्वस्य सर्वमात्मैवेति । " अभूत् तत्केन के पश्येत् ॥ इत्यादिवाक्यशेषः । इदं सर्व योतृभोग्यादिलक्षणं विश्वं, तत्सर्वमयमात्मा, नावोऽन्यद्वस्तुतोऽस्तीत्यर्थः । " स एपोऽकलोऽमृतः" इति प्रश्नोपनिपतं वाक्यं पठति--स इति । स एप प्रत्यगात्मा कलाशब्दवाच्यप्राणायुपाविभिर्वियुक्तोऽमृत:-अमृत ब्रह्मै- वति तस्यार्थः । तदेतदक्ष अपूर्वमनपरमनन्तग्मवाहमयमात्मा मल" इति वाक्यं वृहदारण्यकमुदाहरति-अनन्तरमवाहमिति । मुण्डकवाक्यं च तत्समानार्थमाह-सवाहोति। अमूर्तः पुरुष एवं सबाह्याभ्यन्तरः सर्वस्य सहबाह्याभ्यन्तररूपेण वर्तते, नान्यः, अजो न जायते इत्यजः-जन्मादिविक्रियारहित इत्यर्थः । " प्रीवेदममृतं पुरस्तात् " इत्यादि चात्रोदाहर्तव्यमित्याह-ब्रहवेदमिति । इदं सर्व नौवेत्यर्थः । एवं ब्रह्माद्वयात्मप्रविपादकानि वाक्यान्युदाहृत्य, ब्रह्मण एव जीवात्मना कार्यप्रवेशमा दिवाक्यानि च जीवस्य ब्रह्माभेदप्रतिपत्त्यर्थमुदाहरति- पतया द्वारेत्यादिना । " स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वाग प्रापद्यत " इति शिरःकपालयोः सन्धिगतच्छिद्रेण देहे प्रवेश स्रष्टुरीश्वरस्य दर्शयत्यैतरेयकवाक्यमित्यर्थः । तत्र प्रविष्टस्य स्वरूपनि- धारणपरं वाक्यं “ येन वा पश्यति ॥ इत्यादि "प्रज्ञानाय नामधेयानि (१) पृ. उ.४, ५.१५. (२) पृ. उ. २. ४. ६. ४. ५. ५. (३) प्र. उ. ६.५. (४) वृ. उ. २. ५. १९; ३. ८.८. (५) मुं. उ. २. १.२. (६) मुं. उ. २. २. ११. (७) ऐ. उ. ३. १२. (८) वृ. उ. २.५. १९. (९) शादि-पाठः।

·४२ उपदेशसाहस्री ॥ नस्य नामधेयानि ", "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्री", "तस्मा- द्वा एतस्मात् ", तत्सृष्ट्वा । वदेवानुमाविर्शन ", "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी", "अशरीरं शरीरेणुं ", न जायते म्रियते वा विपश्चित् ", "स्वमान्तं जागरिता- तम् ", " स म आत्मेति विद्यात् ", "यस्तु सर्वाणि भूतानि ", " तदेजति तन्नति"", "वेनस्तत्पश्यन् ", “तदेवामिः", "अहं मनुरभवं सूर्यश्च ", " अन्तः प्रविष्टः भवन्ति " इत्यन्तं प्रज्ञप्तिमानं तत्स्वरूपं, "प्रज्ञानं ग्रह" इति तस्य प्रक्षा- स्मत्रं च तत्रोक्तमित्यभिप्रेत्याह-प्रमानस्य नामधेयानोति । स्रष्टुरेव सृष्टे कायें जीवरूपेण प्रवेश इत्येतदेव तैत्तिरीयकवाक्येन द्रदयति-सत्यं शान- मनन्तमित्यादिना । परमात्मैव सर्वसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मेत्यत्र श्वेताश्वत. रीयमन्त्रमुदाहरति-एको देव इति । शरीरादिसंस्पृष्टतया प्रतीयमान. स्याप्यात्मनस्तद्धर्मसंसर्गाभावेन प्रक्षात्मना ज्ञेयत्ये काठकवाक्यद्वयमुदाह- रति-अशरीरं शरेप्चित्यादि । अवस्थासाक्षिण आत्मनोवस्थाधर्मा- स्पर्शित्वेन महत्वप्रतिपत्तो काठकवाक्यमाह--स्वमान्तं जागरितान्त- मिति । नेम्यरनाभिरूपरथचक्रनिदर्शनेन दृश्यदर्शनतत्साधनभूतसर्वजगदा- अयरूपं प्राणशब्दितं ग्रीव, स में ममात्मवि प्रवृत्तं फोपीतरेयोपनिद्वाक्य- मुदाहरति -स म आत्मेति विद्यादिति । भूतान्यात्म- (१)ऐ. उ. ५. २. (२)ते. उ. २. १. (३) ते. उ. २...(). उ. २.१.(५) ध्ये. उ.६.11.(७) फठ. उ. २. २२. (७) कट. उ. २. १८. (6) फट. उ. ४. ४. (९) की. उ. ३.८. (१०) ९.३.५, ६.(11) महाना. उ. २. ३. (१२) महाना. उ.... (11).उ......(१४). तया-पाठः । (१५) पदारमनो-पाटः। " यस्तु सांणि ·प्रझात्मैक्ये स्मृतयः ४३ . शास्ता जनानामे", " सदेव सोम्य", " तत्सत्यं, स आत्मा तत्त्वमसि" इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ ३७॥ स्मृतिभ्यश्च "पू: प्राणिनः सर्व एव गुद्दाशयस्यै ", "आत्मैव देवताः", "नवद्वारे पुरे", "समं सर्वेषु भूते", न्येनानुपश्यति", " तदेजति तन्नैजति" इति च मन्त्रद्वयमीगावास्यगत- मुदाहृतं; तत्राद्यो मंत्रः स्पष्टार्थः । द्वितीयः-परोपापिनियन्धनं चलनादि- प्रतिभानं, स्वतस्तु निर्विकारः शुद्ध एवात्मा-इति दर्शयितुमित्यर्थः । "वेनस्तत्पश्यन् विश्वा भुवनानि विद्वान् यत्र विश्वं भवत्येकनीडम्" इति मन्त्र तैत्तिरीया आमनन्ति । तस्यार्थ:-यत्र यस्मिन्सर्वात्मके पूर्वोपादाने पूर्वोत्तरमन्त्रनिर्दिष्टे वस्तुनि विश्वं समस्तं एकनीडं भवति-एकायनं वर्तते, तदेव विश्वा भुवनानि सर्वाणि भुवनानि न ततः पृथकिमप्यस्तीति पश्यन् श्रुत्याचार्यप्रसादादनुभवन् विद्वान ज्ञानी वेनो भवति। विनतेः कान्तिकर्मणः, वनतेर्वा संभजनीयार्थाय धातोरिद रूपम् । वेनः कान्तिमान संभजनीयो वा भवति-ईश्वर एव भवतीति । पुनरपि विदुपः सर्वात्मत्वे मंत्रद्वयं पठति- " तदेवानिस्तद्वायुः" इत्यादिरैकः, “ अहं मनुरभवं सूर्यश्व" इति वामदे- वाक्यरूपोऽपरश्चेति । " अन्तः प्रविष्टः गास्ता जनानाम् । एकः सन् बहुधा विचारः" इति तैत्तिरीयकश्रुतिरकस्यैवान्तर्यामिणो बहुधा विचरणं संसारव्यवहारं वदन्ती जीवपरयोरभेदं सूचयतीत्यर्थः । तत्रैव सोपक्रम छान्दोग्यवाक्यं पठति-सदेवेति ॥ ३७॥ श्रुत्युक्तऽर्थे स्मृतीरप्याह-स्मृतिभ्यश्चेति । सर्वे प्राणिनो गृहाशयस्यैकस्यैवात्मनः पू: पुराणि शरीराणि, न प्रति- (१)ते. आ. ३. ११. (२) छां. उ. ६. २. १. (३) छां. उ. ६. ८.७. (४) आपस्तंबीयाध्यात्मपटले ४. (५) मनुस्मृ. १२. ११९. (६)भ- गी. ५. १३.(७) भ.गी. १३.२७.

·उपदेशसाहस्री "विद्याविनयसंपन्ने", "अविभक्तं विभक्तेषु ", " वासुदेवः सैर्वम् " इत्यादिभ्य एक एवात्मा परं ब्रह्म सर्वसंसारधर्मषि- निर्मुक्तस्त्वमिति सिद्धम् ।। ३४ ।। स यदि ब्रूयात-यदि भगवन् , अनन्तरोऽवाह्यः सवाह्या- भ्यन्तरो ह्यजः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव सैन्धवयनवदात्मा सर्व- मूर्तिभेदयजित आकाशवदेकरसः, किमिदं दृश्यते, श्रूयते वा, साध्यं साधनं वा साधकश्चेति श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धं वादिशत- विप्रतिपत्तिविषयमिति ॥ ३९ ॥ शरीरमात्मभेद इत्यर्थः । उदाहृतश्रुतिस्मृत्यर्थं संकलय्य प्रकरणार्थमुपसं- हरति-एक पवेति ॥ ३८ ॥ तदेवं श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्धे ब्रह्मात्मैकत्वेऽभिहिते लौकिकवैदिकन्यव- हारविरोध शंकते-स यदीति । गृहक्षेत्रदेशकोशादिकं साध्यं ऐहलौकिक दृश्यते, तत्साधनं च प्रतिग्रह- सेवाविजययुद्धादि, तत्साधकञ्च तदर्थिवर्गो ब्राह्मणादिदृश्यते । तथा यागादि साधनं, स्वर्गादि साध्यं, तत्कामश्च साधक इति पारलौकिकमपि त्रिक श्रयते " स्वर्गकामो यजेत् " इत्येवमादीत्यर्थः । कुत्र दृश्यते, श्रूयते वा ? इत्याकांक्षायामाह-श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धमिति । लोक इति व्यवहर्तृजन उच्यते । देहात्मप्रसिद्धिवल्लोकप्रसिद्धरतन्त्रत्वशंकायामाह--- वादिशतेति । वादिशतविप्रतिपत्तीनां विषयो विषयत्वं यस्मिन्नुक्तत्रितये, तत्तथोक्तम् ॥ ३९ ॥ (१) भ.गी. ५. १८. (२) भ.गी. १८.२०. (३) भ.गी. ७. १९ (४) "विषय इति-पाठः।

·४५. लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधपरिहारः आचार्यों घूयात्-अविद्यारुतमेतद्यदिदं दृश्यते, श्रूयते वा, साध्यं साधनं साधकवेति । परमार्थतस्त्वेक एवात्मा अविद्याप्टरनेकवदभासते-तिमिरदृष्टचाऽनेकचन्द्रवत् । यत्र वा अन्यदिव स्यादै ", " यत्र हि द्वैतमिच भवति तदितर इतरं पश्यति", "मृत्योः स मृत्युमामोति", "(अथ) यनान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यदिनानाति तदल्पम्""अथ यदल्यं तन्मय॑म्" इति, " वाचारम्भणं विकारो नामयम् ", " अनृतम् ", "अन्योऽसावन्योऽहम् " इति भेददर्शननि- न्दोपपत्तेरविद्याकृतं द्वैतम्-" एकमेवाद्वितीयम् ", " यत्र त्वस्य ", " को मोहः कः शोकः" इत्यायेकत्वविधिश्रुति- भ्यश्चेति ॥ ४०॥ व्यवहारस्याविद्याविषयत्वान्न तेन पारमार्थिक ब्रह्मात्मैक्यं विरुध्यत इति समाधत्ते-नाचार्यो ब्रूयादित्यादिना । स्पष्टोऽस्यार्थ. । उक्तेऽर्थे श्रुतीरुदाहरति-यत्र वा इन्यादिना । इवश- ब्दोऽन्यदर्शनस्याभासत्वं द्योतयति । स्वप्नावस्थादृष्टान्ताथों वैशटद. । यन यहाऽविद्यावस्थाया द्वैताभावेऽपि द्वैतमिव द्रष्टुंदृश्यदर्शनभेटवावति, तत्तदा इतगे द्रष्टा इतर स्वव्यावृत्तं कर्मभूत विषयमितरेण-चक्षुपा करणेनेत्या त्-पश्यतीवेत्यर्थः । यच्च भेददर्शनोपलब्ध, तदल्पं, परिच्छिन्न, यच्च परि- (१) आभासत-पाट. (२) पृ.उ. ४. ३. ३१. (३) घृ. उ. ३. ४. १४, ६.५ १५. (४) कठ. उ. ४. १०, पृ.उ. ४. ४. १९. (५) छां. उ. ७. २४. १. (६) तव ६. १.४.(७) तव ७. २. १. इत्यादौ (4) व.उ. १. ४. १० (९) छा. उ. ६.२. १, २. (१०) वृ. उ. ४.५.१०. (१२) दृष्ट दृश्य-पाठ.।

·उपदेशसाहस्री ४६ , यद्येवं, भगवन् , किमर्थ श्रुत्या साध्यसाधनादिभेद उच्यते, उत्पत्तिः प्रलयश्चेति ? ॥४१॥ अनोच्यते-अविद्यावत उपाचशरीरादिभेदस्यष्टानिष्ट- योगिनमात्मानं मन्यमानस्य साधनैरेवेष्टानिष्टमाप्तिपरिहारोपा- च्छिन्न तन्मत्यै, विनाशि, यच्च विनाशि, न तत्सत् " नासतो विद्यते भाव." इति वचनादित्यर्थ. । द्वैतस्याविद्याकृतत्वे श्रुतीरुपन्यस्य ब्रह्मात्माव- यस्य परमार्थत्वे श्रुतीरुपन्यस्यति-एकमेवेत्यादिना ॥ ४० ॥ ननु साध्यसाधनभेदश्वेदविद्याविषय , तर्हि मिथ्यार्थगोचरत्वात् कर्म- काण्डमप्रमाण स्यादिति शिष्य. शंकते-यद्येवमिति । न केवलं कर्मकाण्डाप्रामाण्यापत्तिद्वैतमिथ्यात्वे, अपि तु ज्ञानकाण्डेऽपि सृष्टयादिवाक्याना निर्विपयतया प्रामाण्यहानिप्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्याह- उत्पत्ति प्रलयश्चेति । श्रुत्या किमर्थमुच्यत इत्यनुपङ्गः ॥ ४१ ॥ तत्र वदान्तवाक्यजनितनह्मात्मविज्ञानात्याक् कर्मकाडाप्रामाण्यापत्तिः शस्यते ? तदूर्ध्व वा, इति विकल्याद्य प्रत्याह-अनोच्यते-अविद्या- चत उपाति। 'अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत्' इति न्यायात्, कर्तृसाधनफलभेदस्वरूपस्य शास्त्रज्ञानशून्यानामपि प्रसिद्ध , तर वेदस्यातात्पर्यात्, यथाप्रसिद्ध भेद- मादाय, पुंस. पुरुषार्थसाधनमविज्ञात योधयत शास्त्रस्य नाप्रामाण्यशके- त्यभिप्रेत्य संगृहीतमर्थ विवृणोति-शरीरादिभेदस्येत्यादिना । साधन- रेवेष्टप्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छत इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपाचविवेकम- जानत शनैस्तद्विपयमज्ञान निवर्तयितु शास्त्रमित्यन्वयः । साधनरपेष्टा- निष्टप्राप्तिपरिहारेच्छाया निमित्त विशेषगान्तरेण द्योतयन्नाह-शरीरति । (१)भ.गी. २. १६. .

·कर्मकाण्डाप्रामाण्यशङ्कापरिहारौ यविवेकमजानत इष्टप्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छतः शनैस्तद्वि- पयमज्ञानं निवर्तयितुं शास्त्रम्, न साध्यसाधनादिभेदं विधत्ते, अनिष्टरूपः संसारो हि स इति । तद्भेददृष्टिमेवाविद्या शरीरादिभेदस्य शरीरेन्द्रियादिसंघातविशेषस्य संवन्धिनी ये इष्टानिष्टे, तयुक्तमात्मानं मन्यमानस्येति योजना । अयं भावः-अनाद्यविद्यावृत- निजस्वभावस्य, शरीरन्द्रियमनोबुद्धिप्राणेष्वध्यस्तात्मभावस्य, परिच्छिन्न- मात्मानं मन्यमानस्य, स्वातिरिक्तविषयसंबन्धाधीनमेव पुरुपार्थमिच्छतः, तदुपायं पर्येपमाणस्य, साक्षात्पुरुषार्थमात्मतत्त्वं बोद्धुमसमर्थत्वात् प्रथमं तद्- भिलपितस्वर्गादिसुखादिसाधनं मानान्तरादविज्ञातं बोधयच्छास्त्रं तं विधि- निषेधयोर्व्यवस्थापयति । ततो विहितानुष्ठानान्निपिद्धपरिवर्जनाचाहरहरे- धमानात्मशुद्धेरनुपचीयमानपाप्मनो निपिद्धफलमिव काम्यफलमप्यनित्या- शुचिदुःखरूपं संसार एवेति काम्यकर्मपरित्यागेनावश्यकमेव कर्मेश्वरा- राधनरूपमनुतिष्ठतोऽतितरां शुद्धान्तःकरणस्य सूक्ष्मवस्तुतत्त्वप्रविपत्तियो- ग्योऽयमिदानी जात इत्यात्मतत्त्वज्ञानमज्ञातं परमपुरुपार्थसाधनमुत्पादय- दनया प्रणालिकयाऽज्ञावार्थावबोधनेनाज्ञानं पुंसो निवर्तयितुं शास्त्रं प्रवृ. त्तमित्येतदभिप्रेत्य शनैरित्युक्तमिति । ननु किमित्येवं तात्पर्य वर्ण्यते, प्रतीयमानसाध्यसाधनभेदस्वरूपस्यापि शब्दशक्तितात्पर्यगोचरता किं न स्यात् ?-इत्याशंक्योभयपरत्वे वाक्यभेदापत्तेमैवमित्याह-न साध्यति । कस्मादन्यतरपरत्वेऽपि वस्तुसत्त्वपरत्वं नेप्यत इत्याशंक्यापुरुषार्थे तात्पर्या- योगादित्यभिप्रेत्याह-अनिष्टरूपः संसारो हि स इति । एवं कर्मकाण्ड- स्वाज्ञातावियोधने तात्पर्य, न भेदस्य वस्तुत्वयोधने इत्यप्रामाण्यशंकां तस्यापाकृत्य, सृष्ट्यादिवाक्यस्य साक्षाद्वैतवस्तुप्रतिपत्तिपरत्वान्नाप्रामाण्यशं. केत्याह-तन्दहएिमिति । उत्पत्तिप्रलयादेरित्यादिपदात् स्थितिप्रवेश- नियमनानि गृह्यन्ते । उत्पत्तिमलयादेरेकटयोपपत्तिदर्शनेनाद्वैतयुकिदर्शनद्वा- ·४८ उपदेशसाहस्री संसारमूलमुन्मूलयति उत्पत्तिमलयौदि--एकत्वोपपत्ति- प्रदर्शनेन ।। ४२॥ अविद्यायामुन्मूलितायां श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः अनन्तरो- वाह्यः सबाह्याभ्यन्तरो हजः संघवधनवमज्ञानधन एवैकरस आत्मा आकाशवत्परिपूर्ण इत्यत्रैका प्रज्ञा प्रतिष्ठिता परमार्थ- दशिनो भवति, न साध्यसाधनोत्पचिप्रलयादिभेदेनाशुद्धि- गन्धोऽप्युपपद्यते ॥ ४३ ॥ तचैतत्परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुमिच्छता वर्णाश्रमायभिमानक- रेण संसारमूलमविद्यामेवोन्मूलयति सृष्ट्यादिवाक्यमित्यध्याहारेण योजना । अविद्यायाः संसारमूलत्वं द्योतयितुं तां विशिनष्टि-- तन्ददृष्टिमिति । तस्य साध्यसाधनसायकरूपस्य भेदस्य दृष्टिः प्रतिमासो यसाः सा तथोता, तामित्यर्थः ॥४२॥ अविद्योन्मूलने वा किं स्यादित्यत आह-अविद्यायामुन्मूलितायामि- त्यादिना। एवं प्रतिष्टितप्रज्ञस्य परमार्थदर्शिनः-साध्यसाधनविशेषबुद्धयजनक- त्वात् तदा कर्मकाण्डस्यैव--स्वरूपतोऽयतीते:-अप्रामाण्य मिष्टमेव, इति विकल्पान्तरपरिहार उक्तो चेदितव्यः ।। ४३ ।। एवं सति, यदुक्तं प्रास् 'यद्येवं 'संसारी च सन्' इत्यादि तदप्यज्ञानविल- सितं, मुमुक्षायामुत्पन्नायां कर्मतत्साधनापरित्यागे हेत्वभावादित्यभिप्रेत्याह- तञ्चतदिति। पांतरूपति पंचप्रकारमित्यर्थः । यजमानपत्नीपुत्रवित्तद्वयसाध्यकर्मफल- भूतैतल्लोपितृलोकदेवलोकैपणाभ्यो व्युत्थानम्-वैपरीत्येनोत्यानन्-ता (1) प्रलयारेक--टीकासमत: पायः । (२)४१, ३३. यास्ययोः ·न मोक्षः कर्मसाधनः ४९ -सम्य- तपाङ्गरूपपुत्रवित्तलोकैपणादिभ्यो व्युत्यानं कर्तव्यं, सम्यक्- प्रत्ययविरोधात्तदभिमानस्य । भेददर्शनप्रतिपेधार्योपपत्तियो- पपद्यते । न ोकस्मिन्नात्मन्यसंसारित्वबुद्धौ शास्वन्यायोत्पा- दितायां तद्विपरीता बुद्धिर्भवति । न ह्यमौ शीतत्वबुद्धिः, शरीरे वाऽजरामरमरणतुद्धिः । तस्मादविद्याकार्यत्वात् सर्व- निस्पृहतया तत्साधनसर्गकर्मतदुपकरणसंन्यासरूपं पारिवाज्यम्-कर्तव्यमि- त्यर्थ । आपातत. परोक्षतो वाधिगतब्रह्मात्मभावस्य तदाऽऽपरोक्ष्योन्मु- सम्य-प्राह्मण्यादिदेहाद्यभ्यासनिवन्धनकर्माधिकारित्वाभिमानगैथिल्यात, तस्योद्देश्यविरोधात्र त्याज्यमेव ससाधनं कौत्युक्तेऽर्थे हेतुमाह- गिति । अभेददर्शनमन सम्यग्ज्ञानं, तदिन्छता च तद्विरुद्वाभिमानतदास्पद सर्व त्याज्यमित्यौव श्रुतार्थापत्तिमाह-भेददर्शनेति । " मृत्यो स. मृत्यु- मानोति य इह नानेव पश्यति ", " उदरमंतर कुरुते । अथ तस्य भयं भवति " इत्यादिभेददर्शनप्रतिधरूपो योऽर्थस्तस्योपपत्तिरपपादन सा उपपद्यत इत्यक्षरार्थ । भेदस्य तत्प्रयुक्ताभिमानस्य च प्रामाणिकत्वे श्रुत्या तन्निधो न घटत नहि प्रमाणसिद्धस्य प्रमाणेन प्रतिपेध सभवति, न च प्रतिपेधश्रुतर्विषयान्तरमुत्प्रेक्ष्यते, अतः प्रतिपेपकवाक्याना भेदापवाद- परत्याभावे, तदानानमनर्थक स्यात् , तज्ञानिष्टम् , अध्ययनविधिविरोधात- इति भावः । ननु सम्यग्ज्ञानस्य कर्मसमुञ्चितस्यैव मोक्षसाधनत्वात्, न विहि- तकर्मत्यागो युक्त इत्यत आह-न होति । विरोधादव समुच्चयस्यानुष्ठातु- मशस्यत्वात्तद्विधानासभवात् , कर्मजन्यस्य चानित्यत्वात् , मोक्षत्वानुपपत्ते , न ज्ञानकर्मसमुच्चयो मोक्षसाधनमिति भावः । यद्वा उक्तमव विरोध दृष्टा- (१) (१) वृ. उ. ४.४ १९.(२)ते. उ. २.७. ४ ·५० उपदेशसाहस्री कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः॥४४॥ इति शिष्यानुशासनप्रकरणम् ॥१॥ कूटस्थाद्वयात्मबोधप्रकरणम् । मुखमासीनं ब्राह्मणं ब्रह्मनिष्ठं कश्चिद्ब्रह्मचारी जन्ममरण- तोतया द्रढयति-न होत्यादिना । निरूपितमर्थसारमुपसंहरति-तस्मा. दिति ॥४४॥ इति शिष्यप्रतियोधनविधिर्नाम प्रकरण विकृतम् ॥ १॥ कूटस्थाद्वयात्मबोधप्रकरणम् । तदेवं शिष्यस्य देहद्वयाभिमानापोहेन ब्रह्मरूपत्वमुपदिश्य, तस्यामव- स्थायां कर्मतत्साधनसंन्यासो न्यायत उपपादितः, ब्रह्मस्वभावविपरीतं चाविद्याकृतमित्युपक्षिप्त, तदिदानीमब्रह्मस्वरूपत्वस्याविद्यात्मकत्वम्, आ- स्मनः कूटस्थतया स्वाभाविकं ब्रह्मरूपत्वं च उपपादयितुं, प्रकरणान्तर- मारभमाणः-कृतसंन्यासस्य मुमुक्षोः कृत्यं श्रवणं विधितः सूचयन्- शिष्यप्रश्नमवतारयति-सुखमिति। सुखमासीनमित्यनेनाविक्षिप्तचित्ततया प्रसन्नतोक्का । व्यावहारिक- दृष्ट्या ब्राह्मणमित्युत्तयाऽनापदि ब्राह्मणेतरवर्णान्नोपदेशो ग्राह्य इति सूच- यति । परमार्थतो ब्रह्मनिष्टमित्युच्या शिष्यप्रतिवोधनसामर्थ्य सूच्यते । कश्चिदिति प्रागुक्तगुणगणाढ्यः सुपरीक्षित: शिष्य उक्तः । तस्योपदेश- ग्रहणकाले एकाकिवं सूचयितुं कश्चिदित्युक्तम् । तस्य विशेषणानि- (१) शिष्यप्रतिबोधनविधि मप्रकरणम् --पाठः (१) मजराम-पाठः । (३) विधिविधाननामक -पाठः । (४) तुलय-तै.उ. ३३: १. टिपणी. .

·संसारविषयकमनः - : लक्षणात् संसारानिर्विष्णो मुमुक्षुर्विधिवदुपसन्नः प्रपच्छ- भगवन् , कथमई संसारान्मोतिप्पे' शरीरेन्द्रियविपयवेदना- वान्,-जागरिते दुःखमनुभवामि, तथा स्वमेऽनुभवामि, पुनः पुनःमुपुप्तिमतिपत्त्या विश्रम्प विश्रभ्य जाग्रत्स्वमयोःखमनुभ- वामि--किमयमेव मम स्वभावः ? किंवाऽन्यस्वभावस्य सतो नैमित्तिकः? इति । यदि अयमेव स्वभावः, न मे मोक्षाशा; स्वभावस्यावर्जनीयत्वात् । अथ नैमित्तिकः, निमित्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपतिः॥ ४५ ॥ ब्रह्मचारीत्यादीनि । ब्रह्मणि प्रत्यक्तत्त्वं चरितुं विचरितुं शीलमस्यास्तीति ब्रह्मचारी-ब्रह्मविचारतत्पर इत्यर्थः । अनेन नित्यानित्यवस्तुविवेको दर्शितः । विशेषणान्तरेण वैराग्यमुक्तम् । विवेकरैराग्ययुक्तस्य शान्त्यादि- रर्थप्राप्त इति मत्वा चरमं विशेपणमाह-मुमुक्षुरिति । " तद्विज्ञानार्थ स गुरुमवाभिगच्छेत्समित्याणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठेम्" इत्यादि शास्त्रमनु- सरनाह-विधिवदुपसन्न इति । प्रश्नप्रकारमेवाह-भगवन्नित्यादिना नैमित्तिक इत्यन्तन प्रन्थेन । संसारमोक्षविषय एकः प्रश्नः, दु:सानुभव- स्यात्मस्वभावत्वविपयोऽपरः किमयमित्यादिप्रश्न इति विवेकः । प्रथमप्रश्नस्य निमित्तमाह-शरीरेति । शरीरेन्द्रियविषयनिमित्तवेदनानुभवो हि संसारः,. तद्वान् सन्नहं कथं संसारान्मोक्षिप्ये इति । जागरित इति द्वितीयप्रभस्य वीजमुक्तम् । जापत्स्वानयोर्दुःसानुभवात्, सुर्युप्तौ चात्मनि तत्तदननुभ- वान्, संशयोत्थानमित्यर्थः। नैमित्तिक इति च पप्रच्छेत्यन्वयः । उभयत्र फलमाह-यदि स्वमाव इत्यादिना ।। ४५॥ (१) मोश्ये-पाठः । (२) मे दुः-समनुभवामीति च पु-पाठः । (३) दि एवं'-पाठः। (४) हारात्स्या' '-पाठः । (५) मुं. उ.१.२.१२. (6) से-पाटः ।

·५२ उपदेशसाहस्री . तं गुरुरुवाच-शृणु वत्स, न तवायं स्वभावः, किंतु नैमित्तिकः ॥ ४६॥ इत्युक्तः शिष्य उवाच-किं निमित्तम् ? किं वा तस्य निवर्तकम् ? को वा मम स्वभावः ? यस्मिन्निमित्चे निव- तिते नैमित्तिकाभावः, रोगनिमित्तनिवृत्ताविव रोगी स्वभावं : प्रतिपद्येयेति ।। ४७ ॥ अम्बभावपक्षमवलम्ब्य गुरुरुत्तरं वदन् न भेतव्यं त्वयेति शिष्यमाश्वास- यतीत्याह प्रन्थकारः--तं गुरुरिति । 'किंतु ' इति मध्येऽध्याहारः कर्तव्यः ।। ४६ ॥ कृतावासः शिष्य उवाच-किं निमित्तमिति। निमित्तनिवृत्तिमन्तरेण नैमित्तिकस्यात्यन्तिकनिवृत्त्यनुपपत्तेस्तत्स्वरूप- मविदित्वा, तत्परिहारायोगात्तस्य प्रश्नः कृतः । निवर्तकप्रश्नस्तु तत्स्वभाव- परिज्ञानेन तदवलम्बनार्थः । सुखदुःसादिमत्त्वस्यास्वभावलोक्तो तर्हि किं. स्वभाव आत्मेति निःस्वभावं वस्तु नास्तीति मन्वानः पृच्छति-को वेति । यस्मिन्निमित्ते निवर्तिते नैमित्तिकाभावः, तकि निमित्तम् ? किं वा वस्य 'निवर्तकमित्यन्वयः । इक्ाब्दो यथाशब्दार्थः । रोगी रोगनिमित्तनिवृत्ती यथा स्वभावं प्रतिपद्यते, तथा दुःसनिमित्तनिवृत्तौ यं स्वभावमहं प्रतिपद्येय, स फोवा मम स्वभाव इति योजना 1 इति शिष्य उवाचेति सबन्धः ।।४७|| (१) वः, नैमित्तिकः---पाठः । (२) 'विवारों-पाठः । (३) प्रतिपद्येय- मिति: प्रतिपात इति–पाठौ (४) कार्यः-पाठः । (५) प्रतिपद्येयम्-पाठः । (१) इति गुरुणोत्तः शि:-पाठः।

·अविद्याविषयकाभः गुरुरुवाच--अविद्या निमित्तं, विद्या तस्य निर्तिका । . अविद्यायां निहत्तायां तन्निमित्ताभावान्मोक्ष्यसे जन्ममरणल- क्षणात्संसारात्, स्वमजाग्रदुःखं च नानुभविष्यसीति ॥४८|| शिप्य उवाच-का सौ अविया? किंविपया वा ? विद्या च काऽविद्यानिवर्तिका यया स्वभावं प्रतिपद्येय? इति ॥४९।। गुरुरुवाच-वं परमात्मानं सन्तमसंसारिणं संसार्यहम- स्मीति विपरीतं प्रतिपद्यसे, अकर्तारं सन्तं कर्तेति, अभोक्तारं पृष्टवस्तुस्वरूपकथनेनोत्तरं गुरुरुवाच-अविद्येत्यादिना । सा अविद्या निमित्तं निदानं यस्य स संसारः, तन्निमित्तः, तस्या- भावादिति विग्रहः । तदा स्वप्नजागरितदुःखं चात्मधर्मत्वेन नानुभवि- प्यसीत्यर्थः ॥ ४८॥ स्वरूपतोऽवगतपदार्थानां विशेषभुत्सया विनेयः पृच्छतीत्याह- शिष्य उवाचेति । वाशब्दश्चार्थे । किमाश्रया च सेत्यर्थः । स्वेभावं प्रतिपद्येय-जायदा- दावपि दुःखाद्यनुभवहीनमात्मतत्त्वमुपसंपद्येयेत्यर्थः ॥ ४९ ॥ तव स्वरूपावरणविपर्ययाध्यासलक्षणा त्वत्स्वरूपाश्रयविषयाऽविद्या- इति प्रथमप्रभस्योत्तरं गुरुरुवाचेत्याह-गुरुरिति । परमात्मानं परिपूर्णस्वरूपं विपरीत परिच्छिन्नस्वरूपमहमरमीति त्वं प्रतिपद्यसे इति प्रतिद्वन्द्वं योज्यम् । यन्निमित्तमेवं संसार्याद्यात्मतामेव प्रति- पद्यसे, परिपूर्णत्वाद्यात्मत्वं विद्यमानमपि न प्रतिपद्यसे, सेयमविद्या त्वदा- (१) तस्याः-पाठः । (२) कासावविद्या?–पाठः । (३) तस्मादिति -पाठः। (४) विद्या च का यया व-पाटः ।

·५४ उपदेशसाहस्री " - सन्तं भोक्तेति, विद्यमानं चाविद्यमानमिति-इयमविद्या॥५०॥ शिष्य उवाच-यद्यप्यहं विद्यमानः, तथाऽपि न पर- पात्मा-फर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणः संसारो मम स्वभावः, प्रत्यक्षा- दिभिः प्रमाणैरनुभूयमानत्वात्-नाविद्यानिमित्तः, अवि- द्यायोः स्वात्मविषयत्त्वानुपपत्तेः । अविद्या नामान्यस्मिन्नन्यध- मध्यिारोपणा-यथा प्रसिद्धं रजतं मसिद्धायां शुक्तिकायाम् । यथा प्रसिद्धं पुरुपं स्थाणावध्यारोपयति, प्रसिद्धं वा स्थाएं अया त्वद्विपया चेति त्वदनुभवसिद्धा । त्व तु चिदानन्दैकरस. फूटस्थ इत्य- भिप्राय' । विद्यमान चाविद्यमानमिति नित्य सन्तमनित्यमित्यर्थः ॥५०॥ शिष्यस्वात्मनो नित्यमुक्तमगीकृत्याससायद्यात्मत्वमुक्तमाक्षिपती- त्याह-शिष्य उवाचेति । प्रत्यक्ष ' अह कर्तेत्यादिप्रत्यय, । कर्तृत्वादिः सात्रय, धर्मत्वात् , रूपादिवत्-इति साश्रयत्व सिद्धे' नाचेतने सुखदुःसम्, पापाणादौ तद- दर्शनात् । परिशेपाचेतनाश्रयत्वसिद्धिरनुमानम् । “गुणान्वयो यः फल- कर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्तों", च एप सुतेषु जागर्ति काम काम पुरुपो निर्मिमाणे " इत्यादिरागमश्चादिशब्दार्थः । विपक्षे वाधिका युक्तिं सगृहाति-अविद्याया स्यात्मविषयत्वानुपपवेरिति । अविद्यास्वरू- पोपन्यासपूर्वक सगृहीतमथै विवृणोति-अविद्या नामेत्यादिना । मिथ्या- ज्ञानमेवाविद्योत्तेति मन्वानस्यायमुपन्यास' । शुक्तिकायामध्यारोपयतीति वक्ष्यमाणस्यानुपत । एवमुत्तरत्राप्यनुपड्लो द्रष्टव्य. । कस्मिंश्चिद्विपयभूते. - ("याथात्म-पाठ । (२) चव-पाट । (३) 'द्वेऽचेतने पापा- (५) फठ उ.५.८ ·अध्यासानुपपत्तिपूर्वक: गिप्यपत्रः पुरपे, नाप्रसिद्धं प्रसिद्ध, प्रसिद्ध वा अप्रसिद्ध । न चात्म- न्यनात्मानमध्यारोपयति, आत्मनोऽप्रसिद्धत्वात् । तदात्मान- मनात्मनि, आत्मनोऽप्रसिद्धत्वादेव ॥ ५१ ॥ तं गुरुस्वाचन, व्यभिचारात् । न हि, वत्स, प्रसिद्ध प्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तुं शक्यम्-आत्मन्यध्या- रोपणदर्शनाद-गौरोऽई, कृष्णोऽहमिति देहधर्मस्याइंप्रत्यय- ऽऽन्यतः प्रसिद्धस्य विषयान्तरस्याघ्यारोपो ह्यविद्येति प्रसिद्धिः। तत्रात्मा यदि प्रसिद्ध एवं स्यात्, तदा तस्याभ्यासविरोधिप्रकाशात्मकत्वात्, न तस्मिन्नतद्धर्मप्रतिभासः स्यात् । यद्यप्रसिद्धः, तदा विपयाकुरणात् , कुत्रा- तद्धर्मप्रतिभासो भवेत् ? तथाच कर्तृत्वादरात्मन्याविद्यकत्वानुपपत्तिः । अतः स्वाभाविक एवात्मनः कर्तृत्वादिलक्षणो धर्म इत्यभिप्रायः ॥ ५१ ।। ताधिष्टानान्यस्यमानयोः पृथक् प्रसिद्धिमन्तरेणाध्यासानुपपत्तिरिति ते मतम्, किंवा प्रसिद्धिमानं विना ?-इति विकल्प्य, नान्त्यः, प्रसिद्धि- मात्रस्याङ्गीकारात्, इत्यभिप्रेत्याचं निगकगेति-गुरुरुवाच-न, व्यभि- चारादिति । मुपुप्त्यादावात्मन्यवभासमानेऽपि कर्तृत्वाद्याकारस्यानवभासात , विशि- यात्मविपयत्वमेव प्रत्यक्षानुमानागमानाम् इत्यविद्यात्मवावाधकत्वमिति द्रष्टव्यम् । वसति संबोधयन्नद्यापि त्वं बाल एव, न न्यायमार्गे व्युत्पन्न इति दायति । अन्यत्र पृथर प्रसिद्धमेवान्यत्र प्रसिद्धेऽध्यारोपयतीति नहि नियन्तुं शक्यते, व्यभिचारादित्यन्वयः । कुत्र व्यभिचार इति तत्राह-आत्मनीति । संग्रहं विकृणोति-गौरोऽहमिति । देहातिरिक्ता- स्मवादिभिः-कृशोऽहमित्यादिदेहधर्मावभास आत्मन्यहंप्रत्ययविपये, तस्य (१) प्रसिद्धः-पाठः (२) पत्तेरि–पाठः।

·५६ उपदेशसाहस्री विषये आत्मनि, अहंमत्ययविपयस्य च आत्मनः देहेऽयमह- मस्मीति ॥५२॥ शिष्य आह-प्रसिद्ध एव तात्माईप्रत्ययविपयतया, देहश्चायमिति । तत्रैवं सति, प्रसिद्धयोरेवदेवात्मनोरितरेतराध्या- रोपणौ स्थाणुपुरुपयोः शुक्तिकारजतयोरिव । तत्र के विशे- पमाश्रित्य भगवतोक्तं प्रसिद्धयोरितरेतराध्यारोपणेति नियन्तुं न शक्यत इति ? || ५३॥ गुरुराह-शृणु, सत्यं प्रसिद्धौ देहात्मानौ । न तु स्थाणु- पुरुपाविव विविक्तप्रत्ययविषयतया सर्वलोकप्रसिद्धौ । कथं तर्हि ? नित्यमेव निरन्तराविविक्तमत्ययविषयतयों प्रसिद्धौ । च देहे मनुष्योऽह जानामीत्यवभासोऽपि-अध्यासोऽङ्गीक्रियते । न हि देहात्मनो पृथक्प्रसिद्धिरस्ति, अतस्तत्रोक्तनियमभङ्ग इत्यर्थ ।। ५२ ।। यथा स्थाणुपुरुपयो प्रसिद्धयोरन्योन्यस्मिन्नध्यास , तथा देहात्मनोरपी- न्द्रियविषयत्वनाहप्रत्ययविषयत्वेन च प्रसिद्धयोरवतरस्मिनितगास विशे- पाभावात् , न व्यभिचार इति शपत-शिष्य आइति । तथा चाहकर्तृचिदात्मनो. पृथगवभासाभावान्नेतरेतराध्यास इति दाी- न्तिकाऽसिद्धिरिति भाव ॥ ५३॥ आचार्यस्तु देहात्मनोः प्रसिद्धत्वेऽपि, त्वदभिमतँनियमस्तर नास्तीत्य- भिप्रत्य, व्यभिचार द्रढयतीत्याह-गुररिति । सत्य, प्रसिद्धौ दहात्मानौ, तत्र शृगु विगेपमिति योजना विशेपमेवाह- (१)स्य द-पाठ । (.)न्य उवा-ठ । (१) णात् स्था-नाट । (१) योखि • 'रिव च-पाठ. । (५) तया । (६) साद । (७) a नि-- ·, इतरतरत्राध्यस्तत्वादात्मनोऽसत्त्वासनः नहि-अयं देहः, अयमात्मा-इति विविक्ताभ्यां प्रत्ययाभ्यां देहात्मानौ गृहाति यतः कश्चित् । अत एव हि मोमुह्यते लोक आत्मानात्मविषये-एवमात्मा, नैवमात्मैति । इमं विशेपमा- श्रित्य अवोचं नवं नियन्तुं शक्यमिति ॥ ५४॥ नन्वविद्याभ्यारोपितं यत्र यत्, तदसत् तत्र दृष्टम् यथा रजतं शुक्तिकायाम् , स्थाणी पुरुषः, रज्ज्यां सर्पः, आकाशे तलमलिनत्वमित्यादि, तथा देहात्मनोरपि नित्यमेव निरन्तरा- न त्यति । अविविक्त्यत्ययविषयतया प्रसिद्धमेवाभिनयति-नहायमित्या- दिना । तत्र लिङ्गमाह-अत एव हि मोमुहाते लोक इति । मोहातिशयमे वाभिनयति-पवमात्मेति । देह आत्मा, इन्द्रियाण्यात्मा, कात्मा, अकर्तात्मा, व्यापकः, परिच्छिन्नः, सगुणः, निर्गुण इति लोकवादिविप्रति- पत्तेः सर्वो लोको मोमुह्यमानो दृश्यते । विविक्तप्रत्ययतयोपलम्भे विदं न स्यादिति अस्ति विशेप इत्युपसंहरति-इमं विशेषमिति । तस्मादकज्ञा- नोपरक्ततयोपलम्भ एवाध्यस्यमानाधिष्ठानयोः सिद्धिरम्यासेऽपेक्ष्यते, न पृथसिद्धिः, इत्यतोऽहं कर्ता भोक्तेत्यस्याप्यहं मनुष्य इतिवत् ब्याकार- प्रतिभासादध्यारोपत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ५४ ।। नन्वात्मानात्मनोरुभयोरपि यद्यध्यासगोचरता, तदाव्यस्तस्य मिथ्या- त्वात् , आरमनः सत्त्वानुपपत्तिप्रसङ्गः इति शिष्यः शंकते नन्विति । यद्यविद्याध्यारोपितं, तत्तदसदृष्टं, यथा शुक्तिकादो रजतादीति व्या- सिमुस्त्वा पक्षवर्मतामाह-तथा देहात्मनोरपीति । अनुमानं प्रयुके- (१)क्ततयो-पाठः । (२) सत्यत्वा'-पाठः । --- ·५८ उपदेशसाहस्री विविक्तमत्ययेनेतरेतराध्यारोपणा कुता स्यात्-तदितरेतरयो- नित्यमेवाऽसचं स्यात्-पथाशक्तिकादिष्वविद्याध्यारोपितानां रजतादीनां नित्यमेवात्यन्तासचम् , तद्विपरीतानां च विपरी- तेषु, सदेहात्मनोरविद्ययैवेतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात् । तत्रैवं सति देदात्मनोरसत्त्वं प्रसज्येत-तयानिष्टम्, वैना- शिकपक्षत्वात् । अथ तद्विपर्ययेण देह आत्मन्यविद्ययाध्यारो- पितः, देहस्यात्मनि सति असत्त्वं प्रसज्येत, तचानिष्टम् , प्रत्यक्षादिविरोधात् । तस्मादेहात्मानौ नाविद्ययेतरेतरस्मिन्न- तदितरेतरयोरित्यादिना । तत्-तत्र व्याप्तिपक्षधर्मत्वसिद्धौ सत्यामिति यावत् । आत्मन्यनात्मा, अनात्मनि चात्मा नित्यमेवासन् भवितुमर्हति, नित्यमेवेतरेतरत्राध्यस्तत्वात्, शुक्तिकादौ रजतादियत्, रजतादौ शुक्त्या- दिवचेत्यवयवनयमभिधायोपनयनिगमने निर्दिशति-तद्वदेहात्मनोरिति । सिद्धसाध्यत्वाशंका निराकरोति-तच्चानिएमिति । ननु नेतरेतराध्यासो- ऽङ्गीक्रियते, येनात्मनोऽप्यसत्त्वप्रसङ्गः स्यात् । किंत्वन्यतराध्यास एवा- न्यत्राङ्गीक्रियत इत्याशंकते गुरुः-अथेति । तद्विपर्ययेणानात्माधिष्ठान- विपर्ययेणेत्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-देह इति । शिष्यो निराकरोति-- दहस्यात्मनि सतीति । यथा शुक्तिकादौ सत्येव, नेदं रजतमित्यादिना तदसत्त्वं प्रतीयते, तथात्मन्यहमवभासे सत्येव, देहस्यासत्त्वमनुभूयेत, न ह्यनुभूयते । अनुभूयत एवेत्यभ्युपगम. प्रमाणविरोधादयुक्त इत्यर्थः । यस्मा- देवं युक्तिं न सहते, तस्मान्नाध्यास इत्युपसहरति-तस्मादिति । कथ (१)त्ययवया ने-पाटः । (२) 'ना शुतिकादिषु नि-पाठः।

·वैनाशिकपक्षमाप्तिदोपागका ध्यारोपितौ । कथं तर्हि ? वंशस्तंभवन्नित्यसंयुक्तौ ॥५५॥ न, अनित्यत्वपरार्थत्वप्रसंगात् । संहृतत्वात्परार्थत्वमनि- त्यत्वं च वंशस्तंभादिवदेव । किंच-यस्तु परैर्दैहेन संहतः कल्पित आत्मा, स संहतत्वात्परार्थः । तेनाऽसंहता परोऽन्यो नित्यः सिद्धस्ताच ॥ ५६॥ तस्यासंहतस्य देहे देहमात्रतयाध्यारोपितत्वेनासत्यानित्य- वाहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो लोकस्येति गुरुः शकत-कथं तहीति । शिप्यो मीमांसकादिमतमाश्रित्य, संयोगसंपन्धादिति सदृष्टान्तमाह- वंशस्तंभवदिति । यथा वंशानां स्तंभानामाधाराधेयभावेन परस्परं संयो- गविशेपे सति, गृहमित्येकगदप्रत्ययगोचरत्वम्, एवं दहात्मनोरपि संयोगविशेपात्, अहं मनुष्य इत्यादिसामानाधिकरण्यव्यवहारगोचरत्व- मित्यर्थः ॥ ५५ ॥ सिद्धान्ती परिशेपेणेतरेतराध्यासं साधयितुमुक्तसंपन्धं तावत्प्रत्याचष्टे- न, अनित्यत्वेति। यत्संहतं तदनित्यं परार्थ च दृष्टं, यथा वंशस्तंभादि । तथा यद्यात्मापि देहादिभिः संहत एष स्यात् , तदा सोऽप्यनित्यः परार्थश्च स्यात्, तथा- निष्टम-अनित्यत्वे संघातात्मवादापत्तेः, परार्थत्वे चाचेतनत्वापत्तेरित्यर्थः । एवं परपक्षनिराकरणेनान्नित्यः स्वार्थश्चात्माभ्युपेय इत्युक्तम्, तदेवानूद्य, आस्तिकैः सुदूग्मपि गत्वा सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य स्वपक्षं साधयति- किंचेति । तेन परार्थेनानित्येन संघातन लिनेन परः संघातादन्यो विल- क्षणस्तावदात्मा नित्यः सिद्ध इति योजना । विमतो देहः स्वविलक्षणशेपः, संहतत्वात, गृह्वदित्यर्थः ।। ५६॥ ननु सत्यं संधातादचेतनादन्य आत्मा, तस्य च संघातासंवन्धेऽहं मनुष्य (१)स्य स-पाठः।

·६० उपदशसाहस्री त्वादिदोपप्रसङ्गो भवति । तत्र निरात्मको देह इति वैनाशि- कपक्षमाप्तिदोपः स्यात् ।। ५७ ।। न। स्वत एवात्मन आकाशस्येवासंहतत्वाभ्युपगमात् । सर्वे- जासंहतः स चात्मेति न निरात्मको देहादिः सर्वः स्यात् । इति व्यवहारानुपपत्तेस्तत्सवन्धो वाच्य । तर सयोगविशेपस्यानङ्गी- कार तादात्म्याध्यास सपन्ध इत्यायातम् । तथा च निरात्मवादापत्तिरिति प्रागुक्त शिष्य' स्मारयति-तस्यासहतस्येति । तस्यासहतस्य सघातसाक्षिणो दहे स्वस्मिन्नध्यस्ते इति योज्यम् । देहस्य स्वातन्येण सिद्धथनहीकारादित्यर्थ । तथा च तादृशे देहेऽध्यारोपितत्वेन हेतुनात्मनो दहमानतयाऽसत्त्वानित्यवादिदोपप्रसमो भवति । तत्र एव परस्पराध्यासाभ्युपगमे सतीति यावत् । अध्यस्तस्य मिथ्यात्वनियमात्, निरात्मको देहो निदेहकश्चात्मेति शून्यवादप्रसङ्ग इत्यर्थ ॥ ५७ ।। किं शून्यवादप्रसङ्गात्तादात्म्यावभासस्याध्यासनिबन्धनत्व नेष्यत भवता किंवा आधाराधेयभावादिसवन्यस्य प्रामाणिकस्य तद्धेतो सत्त्वात् ? इति विकल्प्याद्य निराकरोति गुरु-न । स्वत एवेति । अयमर्थ-दहादिहि-रूपादिमत्त्वात् , सावयवत्वाद्वा, घटादिवनडो. ऽपि सन्-तद्विलक्षणचतनात्मतयोपलभ्यते, ततश्च तताय पिंडवत्तस्य चेत- नसलेपो वक्तव्य । तथात्मन सघातसाक्षिणश्चैतन्यमानस्वभावस्य निर- वयवस्याकाशवत् स्वत परिच्छेदाशुद्धयादिधर्मयोगासभवात्, दहसम्प कृतम्तस्मिरत प्रतिभास इति वक्तव्यम् । तथा चतरतरधर्मससर्गितयोभयो- रितरतराध्यासेऽनुभवानुसारणव सिद्धे, निरधिष्ठानस्यारोपस्यादृष्टचरत्यात्, आरोपज्ञाने स्फुरतोर्मध्ये यदन्योपरागमन्तरण कदाऽपि स्वातन्येण न (१) णा-पाठ । P ·दोपाशापरिहारः यया चाकाशं सर्वणासंहतमिति सबै न निराकाशं भवति, एवम् । तस्मान्न वैनाशिकपक्षमाप्तिदोपः स्यात् ॥५४॥ यत्पुनरुक्तम्-देहस्यात्मन्यसत्वे प्रत्यक्षादिविरोधः स्यादिति, तन्न, प्रत्यक्षादिमिरात्मनि देहस्य सत्त्वानुपलब्धः। न ह्यात्म- स्फुरति, तत्स्वरूपेणैवारोपितं भवति, यथा गगनोपरक्ततया स्फुरन्मालि- न्यादिः यत्तु तद्विपरीतं, तदितरस्मिन्न स्वरूपेणारोपितं भवति, किंतु संसृष्टरूपेणैव, यथा गुतीदमंशादि रूप्यादौ । तत्रात्मनो देहाद्युपरागं विनाऽपि सुपुत्यादौ स्वतः स्फुरणात्, तस्य संघाते स्वरूपेण नाघ्यासः, किंतु संसृष्टत्वेनैव; देहादेस्तद्विपरीतत्वात्, स्वरूपेणैव; इति नानित्यत्वा- देदोप धदात्मनः, नापि देहादेनिंगत्मफत्वप्रसङ्गः, इति न शून्यवाद- शंकावकादाः । देहस्य तु चैतन्याभासच्यामतया चिद्धर्माध्यारोपाधिष्ठान- समुपचर्यते, इति न परस्पगध्यासपः कश्चिद्दोप इति । स्वतोऽसंहतस्या- स्मनः सर्वत्र सर्वदा विद्यमानत्वात् , संघातो निरात्मकः स्यात् , नाप्यात्मा- ऽनित्यत्वादिदोपवान स्यादित्यर्थः आकाशस्येवेत्युक्तं दृष्टान्तं विवृणोति- यथा चाकाशमिति । स्वपक्षदूपणोद्धारमुपसंहरति-तस्मादिति ।। ५८॥ तदेवं दूपणोद्धारणेतरेतराध्यासं तादात्म्यव्यवहारहेतुं प्राहयित्वा, आद्य विकल्पं निराकापीत् । इदानी परमते दूपणमापादयितुं द्वितीयमुत्थाप- यति यत्पुनरुकमिति। निराकरोति-तनैति । आत्मनि देहोऽस्तीत्येवं प्रत्यक्षं तावन्न संभ- वति, चक्षुःस्पर्शनाभ्यां देहस्य गृहीतत्वेऽपि, आत्मनस्ताभ्यामगृहीत- त्वात् , तहणाभावे च तदमिति ग्रहणानुपपत्तेः । “ पराचि खानि " इति श्रुतेश्च नात्मा इन्द्रियविषयः, अतो न तस्मिन् देहसंबन्धः प्रत्यक्षः । अत (१)५५ वाक्ये (२) चैतन्याभ्यास-पाठः । (३) कठ. उ. ४. १.

·" ६२ उपदेशसाहस्री नि-कुण्डे चदरम्, क्षीरे सर्पिः, तिले तलम् , भित्तौ चित्र- मिव च-प्रत्यक्षादिभिर्देह उपलभ्यते । तस्मान प्रत्यक्षादि- विरोधः ॥ ५९॥ कथं तर्हि प्रत्यक्षायप्रसिद्धात्मनि देहाध्यारोपणी, देहे चात्मारोपणा? ॥६०॥ नायं दोपः, स्वभावप्रसिद्धत्वादात्मनः । नहि, कादाचि- एव नानुमानादिगोचरत्वमपीत्यभिप्रेत्य, अनुपलब्धि व्यतिरेकदृष्टान्त वि. णोति-नहोत्यादिना । आद्यः प्रत्यक्षस्य, द्वितीयोऽनुमानस्य, तृतीयो- ऽपत्तेः । न हि कुण्डे बदरवदेहात्मानायकदेशसलमायुपलभ्येतं, इत्युक्ते, भित्तिचित्रयो देनानुपलम्भेऽपि, यथा आधाराधेयभावः, वधाऽनापीत्याश- क्याह-भिन्ती चित्रमिवेति । चित्रांकिताया मितरुपलम्भवदेहाकारां- कित आत्मा नोपलभ्यते, तथा सति माय मनुष्यो देहोऽयमस्तीति व्यय- हार: स्यात्, न तु मनुष्योऽहं स्थूलोऽहमित्यादिगिति समुदायायः ।। ५५॥ ननु सामान्यतो गृहीत, विशेषतचागृहीतं विषये विषयान्तराभ्यासी दृष्टः, तदिहात्मनः प्रत्यक्षायविषयत्वे, कधं तमानात्माभ्यारोप:, अनात्मनि या फरमात्माध्यागेप:---तस्यात्यन्तासत्व-इत्यभिमेत्य, शिष्यः शकते- कथं तहीति ॥ ६ ॥ स्मिात्मनः स्फुग्णाभावात्तत्राभ्यासो न संभवतीत्युच्यते ? वा, विक- यत्वेन मुग्णाभावान् ? गृहीतसामान्यांशागृपमाणविशेषांशाभावाद्वा? तत्र नाश इत्याह--नायं दोपः, स्पभायप्रसिद्धत्यादामन इति ।। स्वप्रकाशस्यात्मनः स्वमहिनय स्फुरणादित्यर्थः । न द्वितीय इस्पाइ- (1)माप्यारोपणम्-पाठः।

·प्रकारान्तरेणाध्यासानुपपत्तिशङ्का कसिद्धाववाध्यारोपणा, न नित्यासिद्धौ-इति नियन्तुं शक्यम् , आकाशे तलमलावध्यारोपणदर्शनात् ।। ६१ ॥ किं भगवन्, देहात्मनोरितरतराध्यारोपणा देहादिसंघा- तकृता, अथवात्मकृतेति ? ॥ १२ ॥ गुरुत्वाच- यदि देहादिसंघातकता, यदि चात्मकता, किं तन स्यात् ।। ६३ ।। नहीति । आकाशे अप्रत्यक्षेऽसीति शेषः । अनैन्द्रियकेऽध्याकाशे ऐन्द्रियक- भ्रमदर्शनात् , अविपयेऽपि स्वतः स्फुरत्यात्मनि विषयाध्यासो नासम्भावित इत्यर्थः । न चरमः-पहिरथेषु विद्यमानयोरपि सामान्यविशेषांशयोरग्नि- पैलल्यादिबद्भूमादावध्यासं प्रत्यतन्त्रस्यात्, स्वरूपमात्रेण सुरणमध्यास- विरोध्याकारणास्फुरणं चाधिष्ठानस्याध्यासेऽपेक्ष्यते, तदिहात्मनः स्वरूपतः स्फुरणेऽपि, अनृतजटदु.सान्तवत्त्वानात्मव्यावृत्ताकारण-वेदान्तजनित- ज्ञानेऽसति-अध्यासविरोधिस्फुरणाभावादध्यासोपपत्ते., न कश्चिद्दोप इति द्रष्टव्यम् ।। ६१ ॥ नन्वध्यासज्ञानाकारपरिणाम: किमात्मनः ? उतानात्मन: ? किंवोभयोः? नाद्यः, तस्य विकाग्लिापत्तेरनित्यत्वादिदोपप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, अचे. तनस्य तदनुपपत्तेः । अत एव न तृतीय इत्यभिप्रेत्य, शिष्यः पृच्छति-कि भगवन्निति ॥ ६२॥ शिप्याभिप्राय श्रोतुकामो गुरुः कस्मिन्सति किं स्यादिति पृच्छति- यदीति । किं तन स्यात्तवेति शेपः ।। ६३ ॥ (१) ः किंतु सभावितः । पाठः । (२) अध्यासविरोधिनि, असति विरो- धिनि-पाठौ.

·उपदेशसाहनी इत्युक्तः शिष्य आह-ययई देहादिसंघातमात्रः, ततो ममाचेतनत्वात्परार्थत्वमिति न मत्कृता देहात्मनोरितरेतरा- ध्यारोपणा । अथाहमात्मा परोऽन्यः संघातात्, चितिमत्त्वा. स्वार्थ इति मयैव चितिमतात्मन्यध्यारोपणा क्रियते सर्वान- वीजभूता ॥ ६४॥ इत्युक्तो गुरुवाच-भानवीजभूवां चन्मिथ्याध्यारोपणां जोनीपे, मा कास्तिहि ॥ ६५ ॥ स्वाभिप्राय शिष्यः प्रकटयतीत्याह--इत्युक्त इति । अनात्मनः स्वरूपेणाध्यस्तत्वात्, निःस्वभावस्य तस्याध्यासकर्तृत्वानुप- पत्तेः,आत्मैव तत्कर्तेति स्वयमूहमान:-अहमवभासस्यात्मप्रत्ययत्वात,संघाते च तदर्शनात, स वाहम्, अन्यो वाध्यासकर्ता-इत्युभयत्र दोपमुपन्य- स्यवि शिष्य इत्याह- यद्यमित्यादिना । आधे पक्षेऽध्यासकर्तुरभावात् संसारदर्शनं न स्यादिति भावः। द्वितीये स्वयमेव म्बानर्थाथै प्रवृत्तवाद- निमोक्षापत्तिरिति भावः ।। ६४ ।। चिन्मात्राश्रयविषयानाद्यनिर्वचनीयाऽविद्यावेशवशात्, चिदात्मैवावि. द्यापरिकल्पिताहंकारादिस्थूलशरीरान्तमात्मत्वेनाभिमन्यमानः, मिथ्यैवा- भ्यासकर्तेति प्रसिद्धिमुपगतः । परमार्थतस्तु कूटस्थ एवात्मा । अविद्यानि- वृत्त्या च संसारनिवृत्तिन्द्रिानिवृत्त्येव स्वप्ननिवृत्तिरिति नानुपपन्नं किंचि. दित्यभिप्रेत्य, शनैःशनैरुक्तार्थ शिष्यबुद्धिमारोहयति गुरुरित्याह-इत्युक्तो गुरुरित्यादिना। देहाद्यात्मभावनामनार्थी चेदवगच्छसि, फिमिति तर्हि तो न मुञ्चसि, स्वतन्त्रत्वात्तव ?-इति तावत्संघातविलक्षणतां तस्य सूचयति-अनर्थ- चीजभूतामिति ॥ ६५ ॥ (१) मन्यसे-पाठः।

·आत्मा सतन्त्रः परतन्त्रोवा ? नैव, भगवन, शक्नोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित्मयु- तोऽह, न स्वतन्त्र इति ।। ६६ ।। न तर्हि अचितिमत्त्वात्स्वार्थस्त्वम् । येन प्रयुक्तोऽस्वतन्त्रः प्रवर्तसे, स चितिमान् स्वार्थः । संघात एव त्वम् ॥ ६७ ॥ यद्यचेतनोऽहम्, कथं मुखदुःखवेदनां भवदुक्तं च जानामि ? ॥ ६८॥ गुरुरुवाच-किं मुखदुःखवेदनाया मदुक्ताचान्यस्त्वम्, किं- वानन्य एव ? इति ।। ६९ ॥ साक्षिणः कूटस्थत्वान्नानर्थसंबन्धः परमार्थतः, इत्युक्ताभिप्रायमनवबुध्य- मानः शिष्यः प्राह नैच, भगवमिति । हे भगवन् , न कर्तुं नैव शनोमीत्यन्वयः । अनिच्छतोऽपि मे निवृत्त्यभा- वालाई स्वतन्त्रः, अन्येन केनचित्र्यप्राण इवेति मन्ये इत्यर्थः ।। ६६ ॥ यद्येवं मन्यसे, तदा 'चितिमत्त्वात्स्वार्थ इति मयैवे । इत्यादिनोक्तं मृपा, इति गुरुः स्वाभिप्रायं प्रकटयति तर्हि अचितिमत्वादिति ।। ६७ ॥ ननु कथमहं संघातः, ज्ञातृत्वादिति शिष्य आह-यद्यचेतन इति । भवदुतमिति । 'संघात एव त्वम् ! इत्यादीत्यर्थः ॥ ८ ॥ मिथ्याध्यासप्रयुक्तकर्तृत्वाद्यवभासस्य देहेन्द्रियान्त:करणगतचिदाभा- साविविक्ततया तद्विशिष्टात्मविषयत्वात्तस्य चाविवेकविवेकाभ्यामात्मनः परतन्त्रत्वस्वतंत्रत्वप्रतिभासगोचरत्वादविवेकनिराकरणेनास्य स्वरूपप्रतिष्ठा बुद्धिः संपायेत्यभिप्रेत्याचार्यः पृच्छतीत्याह--गुरुवाच-किमित्या- दिना ॥ ६९ (१) ६४ वाक्ये, ·उपदेशसाहस्री शिष्य उवाच-नाई तावदनन्यः । कस्मात् ? यस्मात्तदु. भय कर्मभूत घटादिकमिव जानामि । यद्यनन्योऽहम् , तेन तदुभयं न जानीयाम्, किंतु जानामि, तस्मादन्यः । सुख- दुःखवेदनाविक्रिया च स्वार्थैव प्रामोति, त्वदुक्तं च स्यात्, अनन्यत्वे । नच तयोः स्वार्थता युक्ता । नहि चन्दनकण्टक- कृते सुखदुःखे चन्दनकण्टकार्थे, घटोपयोगो वा घटाः । तस्मात्तद्विज्ञातुर्मम चन्दनादिकृतोऽर्थः । अहं हि ततोऽन्यः समस्तमर्थ जानामि बुध्यारूढम् ॥ ७० ॥ शिष्य पुन' स्वानुभनमनुसरनुत्तरमाहेति दर्शयति-शिष्य इति । नाह सघातानन्यः, तद्रष्टुत्वात् । यो यद्दष्टा, न स तदनन्य, यथा घट- द्रप्टेत्यर्थ । हतारप्रयोजकताशकामनवकाशयति-यदीति । तेनेवि अनन्य- त्वन हतुनेत्यर्थ । नहि स्वय स्ववद्य किमपि भवति, स्वात्मनि वृत्ति- विरोधात्, जडस्य च स्वप्रकाशतानुपपत्ते । स्वान्यद्रष्ट्रविपयत्वाभावे तद्- सिद्धिप्रसङ्गात्, तद्व्यवहारलोप प्रसज्येतति भाव | उपनयनिगमने दर्श- यति--किंतु जानामि तस्मादन्य इति । अनन्यत्वे विपयत्वानुपपत्तिरूप वाधकमभिधाय, शेष्यन्तराभावात्सघातस्य स्वशेषत्वापत्तिं बाधकान्तर- माह-सुखदु खेति । विनिया कर्तृत्वादिलक्षणेत्यर्थ । त्वदुक्त चेति । असत्त्वानित्यत्वादिपूर्वोक्तदोपश्च प्राप्नोतीत्यर्थ । भवतु स्वार्थतेत्या- शक्य विषयस्य स्वार्थत्वाभाव दृष्टान्तेनोपपादयति न च तयो- रिति । सुखदु सर्वदनानिक्रिययोरित्यर्थ । द्रष्टुरात्मनो दृश्यादन्यत्व, शेपित्व चोपपादितमुपसहरति-तस्मादिति । ज्ञातुज्ञेयसबन्धमाह-- युद्ध्यारूढमिति ।। ७० ॥

·चितिमान परतन्त्रः
६७
.
तं गुरुरुवाच-एवं ताई स्वार्थस्त्वं चितिमत्त्वात् , न
परेण प्रयुज्यसे । नहि चितिमान् परतन्त्रः परेण प्रयुज्यते,
चितिमतश्चितिमदर्थवानुपपत्तेः, समत्वात, प्रदीपप्रकाशयोरिव ।
नाप्यचितिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमतोऽचितिम-
वादेव स्वार्थसंबंधानुपपत्तेः । नाप्यचितिमनोरन्पोन्पार्थत्वं
दृष्टम् । नहि काटकुड्ये अन्योन्या) कुर्वाते ।। ७१ ।।
ननु चितिमत्त्वे समेऽपि भृत्यस्वामिनोरन्योन्यार्थत्वं
दृष्टम् ॥७२॥
यो प्रतियुद्धोऽसि, वत्स, न तर्हि परप्रयुक्तता तवेति तत्त्वमवनोधय-
त्याचार्य इत्याह-तं गुरुरिति ।
ननु चितिमतोऽपि परार्थत्वं किं न स्यादिति चेत्, तर वक्तव्यं-किं
चितिमाश्चितिमदर्थः ? किंवाऽचितिमदर्थः ? इति । आद्येऽपि स्वयमेव
स्वार्थः ? चितिमदन्तरार्थो वा ? नाद्य.-
:-एकस्मिन्नुपकार्योपकारकभावलक्ष-
णस्यायित्वस्यायोगादित्यभिप्रेत्य, द्वितीयं प्रत्याह--चितिमत इति ।
समत्वादन्योन्यस्मिन्नन्योन्यकृतातिशयाभावादित्यर्थः । द्वितीय दूषयति-
नापीति । अचितिमदर्थत्वं चितिमत इति पूर्वेणानुपंग । अचितिमतो जडस्य
जडलादेव शेषित्वानुपपत्तेरिति हेत्वर्थः । मा भूत्तचेितनानामपि चिति-
मच्छपत्व, तेपामन्योन्यार्थता किमिति न भवेत् ?--अतः किमिति चत-
नोऽध्यक्ष. स्वार्थः करन्यते, इत्याशंक्य दृष्टविरोधान्मरमित्याह--नाप्य.
चितिमतोरिति ॥ १ ॥
यदुक्तं 'चितिमतश्चितिमदर्थत्व नोपपद्यते, समत्वात् ' इति तत्र व्यभि-
चार शकते-नन्विति ॥७२॥

·. उपदेशसाहस्री नैवम् , अग्नहष्णप्रकाशवत्तव चितिमत्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रदर्शितश्च दृष्टान्तामदीपप्रकाशयोरिवेति । व सति, स्वयु- यारूढमेव सर्वमुपलभसे अग्न्युप्णमकाशतुल्येन कूटस्थ- नित्यचैतन्यस्वरूपेण । यदि चैवमात्मनः सर्वदा निर्विशेपत्व- मुपगच्छसि, किमित्यूचिवान् ‘सुपुप्ते रिश्रम्य विश्रम्य जा- ग्रत्स्वप्नयोःखमनुभवामि, किमयमेव मम स्वभावः, किंवा नै- मित्तिकः' इति च । किमसौ व्यामोहोऽपगतः, किंवा ने ? ॥७३॥ स्वामिचैतन्यस्य भृत्यदह एवाचेतनभाग उपकरोति, न तन्निरपेक्ष चिन्मान, तथा भृत्यचैतन्यस्य स्वामिदेह एपाचेतनभाग उपकरोति, न चैतन्यमान, तथा दर्शनादित्यभिप्रेत्य परिहरति-नेवमनरिति । तदेव चैतन्यस्थानन्यशेषत्व सति, तस्येश्वरात्मत्व सिद्धम्, अत फूटस्थ एवात्मेत्युपसहरति-तत्रैव सतीति । चितिमत स्वार्थत्वमेव, न परार्थत्व सवदेति स्थिते सतीत्यर्थ । स्वबुद्धथारूढमेव स्वाध्यस्तान्त करणत्तिक्व- ल्तिमेव सर्वमध्यात्माधिभूतादिरक्षण सघात अग्न्युप्णप्रकाशवत्स्वरूपभूलेन निर्विकारनित्यचैतन्यस्वभावनोपलभसे त्वम् । अतो नित्यमुक्तोऽह न सघाताध्यासकर्ता, न म सघातधर्मससर्गोऽस्तीति स्वस्थो भवत्यर्थ । ओमिति चेत्स घूयात्, तदा गुरुरव यादित्याह-यदि चैवमिति । मोहादेवावमिति चेत्स ग्रूयात्, तदा त प्रति गुरुणा वक्तव्यमाह- किमसाविति ।। ७३ ।। (१) रिति । (२) नेति-पाठ ।

·फूटस्वविषयमसंशयपरिहारी इत्युक्तः शिष्य उवाच-भगवन, अपगतस्त्वत्ससादाद्या. मोहः, किंतु मम कूटस्थताया संशयः । कथम् ? शब्दादीनां स्वतः सिद्धिर्नास्ति, अचेतनत्वात शब्दाद्याकारमत्ययोत्पत्तेस्तु तेपाम् । प्रत्ययानामितरेतरव्यारत्तविशेषणानां नीलपीताद्या- कारवां स्वतःसिद्धयसंभवाद । तस्माद्वाह्याकारनिमित्तत्वं गम्य- ननु ससार्यह दुसी नित्यमुक्तस्वभावादीश्वरादन्य इत्यादिभ्रमहेतुर्यों व्यामोहोऽविवेकलझण आसीन्मम, स इदानीं त्वत्प्रसादानिवृत्त । परतु फूटस्थचैतन्यस्त्ररूपेणेति यदिद मम कूटस्थत्वमूचिवान्भवान, तत्र प्रतिविषय ज्ञानकर्तृत्वात् , कथ फूटस्थचित्स्वभावता ? इति-सशयो जायते इति शिष्यप्रभमुत्यापयति-इत्युक्तः शिष्य उवाचेति । अपगतो व्यामोह इत्यनुपः । संघातसाक्षिणो निर्विकारस्योतत्वात्, कथं सशय.? इति तन्मुसेनैव कूटस्थतामवगमयितु गुरुः पृच्छति- कथमिति । सशय इत्यनुपनः । शिष्य, स्वविदितमर्थ निवेदयति- शन्दादीनामिति । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तावद्विपया. प्रसिद्धा, तेपामचि- दूपत्वात् स्वतःस्फुरण नास्तीत्यविवादम् । कथ तर्हि तेपा स्फूर्तिरिति ? वदाह-शन्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस्तु तेपामिति । सिद्धिरित्यनुपनः । शदाद्याकाराणा प्रत्ययरूपत्वान स्वातिरिक्तमाह्यतेति विज्ञानवादिमत- माशक्य मध्ये निराकरोति-प्रत्ययानामित्यारभ्य सिद्धिरित्यन्तेन । इत- रंतर व्याहत्तानि विशेषणानि शव्दाद्याकाररूपाणि येषा ते तया । हेतु- गर्भ विशेषणम् । प्रकाशस्वभावत्वात्प्रत्ययाना स्वत एव परोपराग विना नीलपीताद्याकारवत्ताया असभवात्, न प्रत्ययमात्रस्वरूपाः शन्दादय इत्य. व्याहारेण योजना । परमतनिराकरणमुपसहरति-तस्मादिति । बाहाः (१)वत्ताया. स्व-टीकानुसारी पाठ ।

·७० उपदेशसाहस्री त इति वायाकारमच्छन्दायाकारत्यसिद्धिः। तथा प्रत्यया- नामप्यइंप्रत्ययालम्बनवस्तुभेदानां संहतत्वादचैतन्योपपत्तेः । स्वार्थत्वासंभवात् स्वरूपव्यतिरिक्तग्राहक्याहात्वेन सिदिः, शब्दादिदेव | असंहतले सति चैतन्यात्मकत्वात्स्वार्थोऽप्यदं- आकारः शन्दादिरूप इन्द्रियसंसृष्टोऽयों निमित्तं येपा प्रत्ययाना, तपा भावो वाहाकारनिमित्तत्वमिति विप्रह. । इति यतः, तस्मात्प्रत्ययाना बाह्याकारवच्छ दाद्याकारत्रसिद्धिरित्यन्वय. । चैतन्यात्पृथगाकारवन्तो ये शदादयः पराग्व्यवहारयोग्याः, तत्कृताकारत्वात् सिद्धिः प्रत्ययाना, न स्वत इत्यर्थः । एव शब्दादीना विपयाणा स्यव्यतिरिक्तप्रत्ययमाह्यत्वं चेद- ध्यरस्यसि, तर्हि प्रत्ययम्वरूपे विशेपाभावसिद्धे कूटस्थत्वसिद्धिरित्याशं. क्याह-तथा प्रत्ययानामपीति । नहि विषयससृष्टतया भासमाना विप- याकाराः प्रत्ययाः स्वप्रकाशचैतन्यरूपा भवन्ति, आगमापायित्वात् । फित्व- न्यसाक्षिका एवेत्यभिप्रेत्य, तत्स्वरूपविशेपं विशेपणनिर्देशेन कथयति- अहंप्रत्ययालम्पनवस्तुभेदानामिति । अप्रत्ययालम्बन वस्त्वन्त करण, तस्य भेदा वृत्तिविशेपा , तदात्मकानामित्यर्थ.1 विमता' प्रत्ययाः न चित्स्व- भावा', सहतत्वात् । सहतत्वं चागमापायित्वाच्छन्दादिवत् , देहादिवद्वा । तथा विमता. स्वातिरिक्तग्राहकग्राह्या, अचेतनत्वात् , शब्दादिवदेवेत्यर्थ । अत. परमोकाराभावात्प्रत्ययोत्सत्त्याद्यवस्थासाक्षी निर्विशेपश्चिदात्मा सिद्ध एवेति कुत' कूटस्थताया सशय इति न वाच्यमित्याह-असंहतत्वे सतीति। यद्यपि सघातादन्यश्चैतन्यस्वभाव' स्वार्थ एवात्मा, तथाप्यहप्रत्ययानामन्त . . - , (१)वसि-पाठ) (२) स्वमभिप्रेत्य नेतरात्मासिद्धि '--पाठ । (३)पर- मार्थाकारा-पाठ ।

·उपलब्धृत्वेन फूटस्थत्वानुपपत्तिशङ्का प्रत्ययानां नीलपीतायाकाराणामुपलब्धेति विक्रियावानेव, कथं. कूटस्थः?-इति संशयः ।। ७४ ॥ तं गुरुरुवाच-न युक्तस्तव संशयः, यतस्तेपा प्रत्ययानां नियमेनाशेषत उपलब्धेरेवापरिणामित्वात्कूटस्थत्वसिद्धौ नि- श्रयहेतुमेवाशेपचित्तमचारोपलब्धि संशयहेतुमात्य । यदि हि तव परिणामित्वं स्यात्, अशेपस्वविपयचित्तमचारोपलब्धिर्न स्यात, चित्तस्येव स्वविपये, यथा चेंद्रियाणां स्वविपयेषु; न च तथात्मनस्तव स्वविपयैकदेशोपलब्धिः । अतः कूटस्थतैव तवेति ॥ ७५॥ तत्राह-उपलब्धिनाम धात्वर्थो विक्रियैव, उपलब्धुः कूट- स्थात्मता चेति विरुद्धम् ॥ ७६ ॥ करणवृत्तीनां नीलपीताद्याकाराणामुपलब्धा उपलब्धिकर्ता इति हेतोर्विकि- यावानेवाय, कथं फूटस्थ इति मे संशय इत्यर्थः ।। ७४ ॥ एवं चेदृश्यदर्शने विवेचयसि, न तर्हि ते संशयावकाश इति परिहरति- तं गुरुरवाचेत्यादिना । संशयायोगे हेतुमाह-यत इति । यः परिणामी चित्तादिः, तस्य कमेण स्वविषयमाहकत्वमकृत्स्नग्राहकत्वं सकलस्त्रविषयावस्थाप्राहकत्वं च दृष्टम् । तद्व्यापकं आत्मनः प्रत्ययसाक्षिणः सकाशाद्यावर्तमानं, स्वव्याप्यं परिणामित्वमपि तस्य व्यावर्तयतीति व्यापकविरुद्धोपलब्धेः कूटस्थत्वसिद्धी निश्चय एवं युक्तः, न संशय इत्यर्थः । उक्तमेवार्थ व्यतिरेकव्याप्ति विवृण्व. चुपपादयति-यदि हीति ॥ ७५ ।। इदानीं प्रकृतिप्रत्ययार्थपर्यालोचनयोपलब्धा कूटस्थ इति विरुद्धमिति शिष्यः शङ्कामुद्भावयति-तत्राहेति।

·. . ७२ उपदेशसाहस्री ने, धात्वर्थविक्रियायामुपलभ्युपचारात् । यो दिवौद्धः मत्ययः, स धात्वर्या विक्रियात्मकः आत्मन उपलब्ध्यामास. फलाइसान इत्युपलब्धिशब्देनोपर्यते, यथा छिदिक्रिया द्वैधी- पोपसर्गस्य लभतर्थातो कतरि तृचो विधानात्, धात्वस्य च मिया- त्वात्, क्रियायाश्चोत्पत्तिविनाशवत्त्यात्, तत्कर्तरि कब विक्रियाराहित्य- मित्यर्थ. 1॥ ७६ ॥ क्रियैव हि प्रतिभूतधात्वर्थ, कर्ता च प्रत्ययार्थ सर्वत्र मुख्य इति नास्ति नियम । “गडि वदनैकदो", "सविता प्रकाशत ", " सविता प्रकाशयति" इत्यन व्यभिचारादित्यभिप्रेत्य प्रकृत धात्वर्थतत्कर्तृवचन- स्योपलब्धशब्दस्य गौणार्थत्वमेव युक्तमित्याह गुरु--न, धात्यति । समदं वितृणोति-यो हि बौद्ध इति । वौद्धो बुद्धिपरिणाम प्रति- विपयमयति गच्यतीति प्रत्ययः । ननु बुद्धेरन्त करणस्य द्रव्यत्वात् , तत्सरिणामस्य च,-मृत्परिणामघटादिवत् द्र यत्वोपपत्ते,कथ किया- त्वमिति तत्राह-धात्वर्थो विक्रियात्मक इति । विशिष्टक्रियात्मक इत्यर्थ । नहि मृदादिवत्स्वाकारतिरोधानेनान्त करणपरिणाम इप्यते, किंतु जलूका- वदालोकवद्वा सकोचविकासरूपेण । तादृशस्तु परिणाम परिणामिचष्ठा- रूपत्वात् , तलियेति वक्तु युक्त इत्यभिप्राय । तस्या क्रियाया उपलधि- शब्दोपचार निमित्तमाह-आत्मन इति । आत्मन स्वरूपभूता योपलब्धि , सत्य ज्ञानम्", "विज्ञानधन एव" इत्यादिश्रुतिसिद्धा, तस्या आभास वहिन्याप्ताय पिण्डस्य वन्ह्याकारत्ववत्, चिदात्मव्याप्ततया चिच्छाया. पत्ति-तदेव फल, तदवसानस्तत्पर्यन्त इति कृत्वोपलब्धिशब्देनोपर्यंत इत्यर्थ । तनानुकूल दृष्टान्तमाह-यथेति । (१) गुरुवाच न-पाठः । (२) व प्र-~-पाठ । (३) वाक्रि -- पाठ 1(४)ते उ.२ १.(५) वृउ २ ४ १२ " - .

·से उपाधिवशादुपलब्धेः परत्वोपचारः भावफलावसानेति धात्वर्थेनोपर्यते तद् ।। ७७ ॥ इत्युक्तः शिप्य आह-ननु भगवन्, मम कूटस्थत्वम- तिपादनं प्रत्यसमर्थो दृष्टान्तः ? कथम् ? छिदिः छेद्यविक्रि- अयं भावः- अर्थप्रकागो झुपलब्धिगब्दार्थः प्रसिद्धः । स नार्थधर्मः, अर्थानां जडत्वादियुक्त, नाप्यन्त.करणधर्मः, तस्यापि करणत्वाचैतन्यप्र. काशाश्रयत्वायोगात । तथाऽपि स्वयंप्रकाशमाननित्यचैतन्यात्मन्यव्यव- धाननाईतयैवाध्यासात्, स्वसत्तायां प्रकाशाव्यतिरंकात्, आत्मचैतन्यन्या- प्रास्तत्चदाकारा वृत्ती: कुर्वदन्तःकरण उपलब्या, कर्ता, प्रमाता, भोक्तेति च प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वानुभवितृत्वव्यपदेशास्पदं भवति, यथाऽय.पिंडो दहति, प्रकाशयतीति तद्वत् । आत्मा चाकाशवदविक्रियत्नातूदस्योऽपि संस्ताहगत.करणगतस्वाभासाविकात्तद्धभैस्तदवस्थाभिश्च मिध्यैव व्यप- दिश्यते, चतुष्कोणो वर्तुल: कृशः स्थूलो जातो नष्टोऽनिरिति यथायः- पिण्डगताभासाविवेकादमिळपदिश्यते, तद्वत् । तस्मादन्तःकरणस्य विमा. रिणः कर्तृत्वेऽपि, उपलब्धेः क्रियमाणत्वाभावात्, उपलब्धिस्वरूपस्यात्मनः सिद्धं कूटस्थसमिति ॥ ७ ॥ तत्रोक्तमय विशदीफर्तु दृष्टान्तस्य दाष्टोतिकाननुरूपत्वं शङ्कयति- इत्युक्तः शिप्य याइ-नन्विति । उभयत्र प्रतिप्रत्ययार्थयोरौपचारिक्त्वस्योत्तत्वात्कयं दृष्टान्तासामर्थ्य- मिति गुरुराह-कथमिति । उपचरितत्वेऽप्युपलन्धुर्विक्रिया दुर्वारा, यतः छिदिक्रियासाध्यं द्वैधीमा- वारयं फलं विक्रिन्या, एवमुपलब्धिफलस्यापि फलत्वाविशेपात्साध्यतया विकियात्वोपपत्तेः कथमुपलब्धा कूटस्थः स्यादिति शिष्यो दृष्टान्ताऽसाम- र्थ्यमुपपादयति-छिदि छेद्येत्यादिना । छिदिक्रियायाः छेद्यविक्रियावसा- ·उपदेशसाहस्री यावसाना उपचर्यते यथा धात्वर्थत्वेन, तोपलब्धिशब्दोपच- रितोऽपि धात्वर्थो चौद्धः मत्ययः आत्मन उपलब्धिविक्रियाव- सानश्चेत् , नात्मनः कूटस्थता प्रतिपादयितुं समर्थः ॥ ७८ ॥ गुरुरुवाच-सत्यमेवं स्यात् , यापलब्ध्युपलब्ध्रोविशेषः । नित्योपलब्धिमात्र एव झुपलब्धा । न तु तार्किकसमय इवा- न्या उलब्धिः, अन्य उपलब्धा च ॥ ७९ ॥ ननूपलब्धिफलायसानो धात्वर्थः कथमिति ? ॥ ८ ॥ उच्यते-शृणु । उपलभ्याभासफलावसान इत्युक्तम्। नत्लवद्वौद्धो धात्वर्थ उपलब्धिशब्दोपचरितोऽपि आत्मोपलब्धिविक्रियाव- सानश्चेदिति योजना । दिदिक्रियायाः छेत्तृतद्वैधीभावपर्यन्तत्ववदात्मकृतो- पलब्धिविकारपर्यन्त उपलब्धिवावयश्चेदित्यर्थः ॥ ७८॥ उपलब्धेः स्वरूपेणैव फलत्वं विवक्षित्या दृष्टान्ताननुगुणत्वमध्यवस्यसि किंवोपाधिवशात् ?-~-इति विकल्प्य, माद्यं दूपयति-सत्यमेवमिति । विशेपो भेदः । नित्यशब्देन वौद्धमताव्यावृत्तिः, मात्रपदेन भेदाभेदम- तात् । प्रज्ञानधन एवं" , "प्रज्ञानं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध हेतुमाह- होति । एवकारल्यावर्त्यमाह-न तु तार्किकेति ।। ७९ ॥ यद्येवमात्मतत्त्वं, कथं तर्हि धात्वर्थफलवत्त्ववचनमिति शिप्यः शङ्कते-- नन्विति ॥ ८॥ उपाधिवशात्फलवोपचार उपलब्धेः, न स्वरूपत इत्युक्तं स्मारयन् पक्षा- न्तरमविरुद्धमित्याह गुरुः-शृण्विति । अन्तःकरणवृत्तीनामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वात्, तद्विशिष्टतया स्फुर- णमङ्गीकृत्य, विषयस्थचैतन्याभेदेन प्रकाशमानवृत्तितत्स्थाभासाश्रयतया (१)वृ. उ. ४.५. १३.(२) ऐ. उ. ५.३, ·अवस्थात्रयमागन्तुकम् तं गुरुराह-कित्वनुभूयेते त्वया सन्ततम् ।। ८७।। शिष्य उवाच-बाढमनुभवामि, किंतु विच्छिद्य विच्छिद्य, नतु सन्ततम् ।। ८८॥ गुरुराह-तर्हि आगंतुके त्वेते, न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते, चैतन्यस्वरूपवत्स्वत:सिद्ध सन्तते एव स्याताम् । किंच, स्वमनागरिते न तवात्मभूते, व्यभिचारित्वाद, वस्त्रा- दिवत् । न हि यस्य यत्स्वरूपं, तत्तयभिचारि दृष्टम् । स्वाम- जागरिते तु चैतन्यमानत्वात् व्यभिचरतः । सुषुप्ते चेत्स्वरूपं स्वप्नजागरिते ममेति शेपः ।। ८६ ॥ त्वचैतन्यप्रकाश्यत्वान्न तव स्वभावभूते ते अवस्थे इति परिहरति- तं.गुरुराहेति । सन्ततमित्ति । यदा ते भवतः , तदा नानुभूयमाने भवत इत्यर्थः ।। ८७ ।।

·अवस्थात्रयमागन्तुकम् तं गुरुराह-किंत्वनुभूयेते त्वया सैन्ततम् ।। ८७॥ शिप्प उवाच-वाढमनुभवामि, किंतु विच्छिय विच्छिद्य, नतु सन्ततम् ।। ८८॥ गुरुराह-तर्हि आगंतुके वेते, न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते, चैतन्यस्वरूपवत्स्वत:सिद्ध सन्तते एव स्याताम् । किंच, स्वमजागरिते न तवात्मभूते, व्यभिचारित्वाद , वस्त्रा- दिवत् । न हि यस्य यत्स्वरूपं, तत्तयभिचारि दृष्टम् । स्वम- जागरिते तु चैतन्यमानत्वात् व्यभिचरतः । मुषुप्ते चेत्स्वरूपं स्वप्रजागरिते ममेति शेषः।। ८६ ॥ त्वचैतन्यप्रकाश्यत्वान्न तव स्वभावभूते ते अवस्थे इति परिहरति- तं.गुरुराहेति । सन्ततमिति । यदा ते भवतः , तदा नानुभूयमाने भवत इत्यर्थः ।। ८७ ॥ अनुभूयमानत्वमङ्गीकृत्य सन्ततानुभवशब्दार्थमजानानः शिष्य आह- वाढमिति ॥८८॥ वं गुरुगह-आगंतुके त्वेते इति । सुपुप्तावात्मस्वरूपे भासमानेऽपि, तयोरनवभासान्, नात्मनः स्वरूपभूते ते अवस्थे--अत्तो विच्छिद्य विच्छि- द्यानुभूयेते त्वया ते इत्यर्थः । विमतेऽनात्मभूते, व्यभिचारित्वात् , वस्त्रा- दिवत् , इत्युक्त्वा, व्यतिरेकेणैतदेव द्रढयति-यदीत्यादिना । चैतन्यमा- प्रत्यादिति । चित्स्वभावादित्यर्थः । यत्र यदनुभवगोचरः, तत्रैव चेतना- नुभूयते, तदा तस्य ध्वंसो वाधो वा स्यात् । उभयथाऽपि तस्य नाधिष्ठान- (१) सतत-पाठः।

·अवस्थात्रयमागन्तुकम् ७७" तं गुरुराह-किंत्वनुभूयेते त्वया सन्ततम् ॥ ८७॥ शिष्य उवाच-बादमनुभवामि, किंतु विच्छिय विच्छिद्य, न तु सन्ततम् ।। ८८॥ गुरुराह-तर्हि आगंतुके त्वेते, न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते, चैतन्यस्वरूपवत्स्वतःसिद्ध सन्तते एवं स्याताम् । किंच, स्वमजागरिते न तवात्मभूते, व्यभिचारित्वाद, वस्त्रा- दिवत् । न हि यस्य यत्स्वरूपं, तत्यभिचारि दृष्टम् । स्वाम- जागरिते तु चैतन्यमानत्वात् व्यभिचरतः। सुषुप्त चेत्स्वरूपं स्वप्नजागरिते ममेति शेपः ।। ८६ ।। त्वचैतन्यप्रकाश्यत्वान्न तव स्वभावभूते ते अवस्थे इति परिहरति- तं गुरुराहेति । सन्ततमिति । यदा तदा नानुभूयमाने भवत इत्यर्थः ॥ ८७ ॥ अनुभूयमानत्वमङ्गीकृत्य सन्ततानुभवशब्दार्थमजानानः शिष्य आह- वाढमिति ।। ८८॥ तं गुरुराह-आगंतुके त्वेते इति । सुपुप्तावात्मस्वरूपे भासमानेऽपि, तयोरनवभासात्, नात्मनः स्वरूपभूते ते अवस्थे–अतो विच्छिद्य विच्छि- द्यानुभूयेते त्वया ते इत्यर्थः । विमतेऽनात्मभूते, व्यभिचारित्वात् , वस्त्रा- दिवत्, इत्युक्त्वा, व्यतिरेकेणैतदेव द्रढयति यदीत्यादिना । चैतन्यमा- प्रत्यादिति । चित्स्वभावादित्यर्थः । यत्र यदनुभवगोचरः, तत्रैव चेत्तन्ना- नुभूयते, तदा तस्य ध्वंसो वाधो वा स्यात् । उभयथाऽपि तस्य नाधिष्ठान- - ते भवतः (१) सतत-पाठः।

·. ७६ उपदेशसाहस्री यद्येवं भगवन् , कूटस्थनित्योपलब्धिस्वरूपे मायि शब्दा- धाकारवौद्धमत्ययेषु च मत्स्वरूपोपलब्ध्याभासफलावसानव- सूत्पद्यमानेषु कस्त्वपराधो मम ? ॥ ८४॥ सत्यम् , नास्त्यपराधः, किंत्वविद्यामानस्त्वपराध इति मागेवावोचम् ॥ ८५ ॥ यदि, भगवन्, मुगुप्त इव मम विक्रिया नास्ति, कथं स्वमजागरिते? ॥ ८६ ॥ आत्मनो नित्यनिवृत्ताशेपस्वगतविशेषतया कूटस्थत्वेऽवनोधिते, अव• बुद्धस्वरूपः शिष्यः स्वभ्रान्तिीजमपश्यन् पृच्छति-यद्येयमिति । अथवा-चौद्धप्रत्ययाश्चेदुपलब्ध्याभासफलावसाना जायन्ते, तदा ताना- त्मनि नित्यं पश्यतो मम कोऽपराध इत्याक्षिपति-यद्येवमिति ॥ ८४ ॥ प्रभस्योत्तरमाह-सत्यं नास्त्यपराध इति । कथं तर्हि किं न श्रुतं त्वया ? ' इति मामात्येति शङ्कते-कित्विति । जिज्ञासोस्तव प्रेक्षावत उक्तार्थानवधानं नागन्तुकदोपनिमित्तकं संभाव्यत इत्यभिप्रेत्य मयोतमिति परिहरति-अविद्येति । यद्वा-आक्षेपं परि- हरति--सत्यमिति । नास्त्यपराधस्तव स्वानुभवापच्छादकत्वात् । कथं तर्हि त्वयोक्तं 'ममानाश्वासो जायते' इति पृच्छति-कित्विति । अन्योस्त्व. पराध इत्युत्तरमाह-अविद्येति । तदेवं यथावदात्मनः स्वरूपानवमासावि. द्यानिवन्धन एव ससारित्वमधिकृतत्वमित्याद्यतद्धर्मावभासः, न परमाथों- ऽस्तीत्युपपत्तितोऽवगमितमात्मनः कूटस्थनित्यत्वम् ।। ८५ ॥ इदानीमवस्थात्रयसाक्षितयावस्थाधर्मास्सर्शित्वेन पुनः कूटस्थता प्रतिपाद- यितुमाक्षेपमुत्यापयति-यदि भगवन्निति। (१) भयोत्तमिति-~पाठः । (२) कृत्य तत्त्व-पाठः ।

·अवस्थात्रयमागन्तुकम् . तं गुरुराह-फित्वनुभूयेते त्वया सन्ततम् ।। ८७॥ शिष्य उवाच-बाढमनुभवामि, किंतु विच्छिद्य विच्छिय, न तु सन्ततम् ।। ८८॥ गुरुराह-तर्हि आगंतुके त्वेते, न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते, चैतन्यस्वरूपवत्स्वतःसिद्ध सन्तते एव स्याताम् । किंच, स्वमजागरिते न तवात्मभूते, व्यभिचारित्वाद , वखा- दिवत् । न हि यस्य यत्स्वरूपं, तचयभिचारि दृष्टम् । स्वम- जागरिते तु चैतन्यमानत्वात् व्यभिचरतः। सुषुप्ते चेत्स्वरूपं स्वप्नजागरिते ममेति शेषः ।। ८६ ।। त्वचैतन्यप्रकाश्यत्वान्न तव स्वभावभूते ते अवस्थे इति परिहरति- तं,गुरुराहेति । सन्ततमिति । यदा तदा नानुभूयमाने भवत इत्यर्थः ।। ८७ ॥ अनुभूयमानत्वमङ्गीकृत्य सन्ततानुभवशब्दार्थमजानानः शिष्य आह- याढमिति ।। ८८॥ तं गुरुराह-आगंतुके त्वते इति । सुपुप्तावात्मस्वरूपे भासमानेऽपि, तयोरनवभासात्, नात्मनः स्वरूपभूते ते अवस्थे–अतो विच्छिद्य विच्छि- द्यानुभूयते त्वया ते इत्यर्थः । विमतेऽनात्मभूते, व्यभिचारित्वात् , वना- दिवत्, इत्युक्त्या, व्यतिरेकेणैवदेव द्रढयति-पदीत्यादिना । चैतन्यमा- प्रत्यादिति । चिस्वभावादित्यर्थः । यत्र यदनुभवगोचरः, तत्रैव चेत्तन्ना- नुभूयते, तदा तस्य ध्वंसो वाधो वा स्यात् । उभयथाऽपि तस्य नाधिष्ठान- ते भवतः . . (१) सतत-पाठः।

·७८ उपदेशसाहस्री , व्यभिचरेत्, तन्नष्टं नास्तीति वाध्यं वा स्यात्-आगन्तुकाना- मतद्धर्माणामुभयात्मकत्वदर्शनात्-यथा धनवस्रादीनां नाशो दृष्टः, स्वमभ्रान्तिलब्धानां त्वभावो दृष्टः ।। ८९ ॥ नन्वेवं, भगवन्, चैतन्यस्वरूपमप्यागन्तुकं प्राप्तम् । स्वामजागरितयोरिख मुगुप्तेऽनुपलब्धेः, चैतन्यस्वरूपो वा स्यामहम् ।। ९०॥ न, पश्य । तदनुपपत्तेः । चैतन्यस्वरूपं चेदागन्तुकं पश्यसि, पश्य, नैतर्पशतेनाप्युपपत्त्या केलयितुं शकुमो वयम् , धर्मत्वमिति सदृष्टान्तमुपपादयति-सुपुले चेदित्यादिना । नाशो ध्वंसः । अभावो याधः ॥ ८९ ॥ तर शिष्योऽतिप्रङ्गगं शङ्कते-नन्वमिति । दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातिलक्षणे हि स्वमजागरिते, दृष्ट्यादिमचैतन्यमेव अतो यदि सुपुप्ती स्वप्नजागरिते नोपलभ्येते, इति तत्र ते न स्तः, तदा चैतन्यमेव सुपुप्तौ नास्तीत्यात्मा आगन्तुकचैतन्यो वा स्यात्, अचैतन्य- स्वरूपो वा, गत्यन्तराभावादित्यर्थः ।। ९०॥ गुरुः परिहरति-नेति । नैवं वक्तुमुचितमित्यर्थः । कथमिति चेत्तगाह-पश्येति । पर्यालोच- येत्यर्थः । वस्तुस्वभाव आलोच्यमाने, चैतन्यस्यागन्तुकत्वानुपपत्तेनैवं वक्तु- मुचितमिति वाक्यार्थः । ननु सुपुप्ते दृष्यादिरूपस्य चैतन्यस्यादर्शनात्, जाग्रदादी दर्शनात, आगन्तुकमेव चैतन्यं पर्यालोचयामीति चेत्, तर वक्तव्यम्-किं निरुपाधिकचित्स्वरूपमेवागन्तुकं पश्यसि ? किंवा नयना- (१) "ति वा वाध्यमेव स्यात् ; 'ति वा बाध्य वा स्यात्-पाठौ (२) कल्प- यितु-पाठः । (३) तुलय | पद्यप्रवन्धे १४. २६.

·चैतन्यं नागन्तुकम् ७९ अन्यो वाऽचैतन्योऽपि तस्य संहतत्वात्पारार्थ्यमनेकत्वं ना- शित्वं च न केनचिदुपपत्या वारयितुं शक्यम्-अस्वार्थस्य स्वतःसिध्यभावादित्यवोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य त्वात्मनः स्वतःसिद्धरन्यानपेक्षत्वं न केनचिद्वारयितुं शक्यम् , अव्यभि- चारात् ॥ ९ ॥ दिद्वारकबुद्धिवृत्त्युपहितम् ? इति विकल्प्य, आद्यं प्रत्याह-चैतन्यस्वरूपं चदिति । अलौकिकप्रज्ञस्त्वं चेत् चैतन्यखरूपमागन्तुकं पश्यसि, तर्हि पश्य । वयं तु न्यायप्रमाणकुशला अपि तसैतन्यस्वरूपमागन्तुकं द्रष्टुं, घटयितुं वा न वर्षशतेनापि शक्नुमः, अन्यो वा कश्चिदचैतन्योऽपि मूढोऽपि न शस्नुयादित्यर्थः । अयं भावः-चैतन्यस्यागन्तुकत्वं चैतन्येन गृह्यते ? किंवाऽचैतन्येन ? नाद्यः, स्वग्राह्यत्वे स्ववृत्तिविरोधात्-न ह्याङ्गुल्यग्रेण तदेव स्पृश्यते, असिधारया वाऽसिधारा छिद्यते-नाप्यचैतन्येनान्यचैतन्यस्या- गन्तुकत्वं प्राह्यम् , अन्यत्वस्याद्याप्यसिद्धेः । न द्वितीयः, जडस्य चिदधी. नप्रकाशतया चिप्रकाशकत्वायोगात् । अतश्चैतन्यं नागन्तुकमिति । श्रुतिश्च भवति-" यद्वै तन पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति नहि द्रष्टुच्छे- विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् । नतु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त यत्पश्येनं ।।" इत्याद्या । एपमाद्यं विकल्पमनुपपत्त्या निराकृत्य, द्विती- यमचैतन्यापादनेन निराकरोति-संहतत्वादिति । नयनादिद्वारकबुद्धि- वृत्त्युपाधिमस्तस्य तु संहतत्वात् परार्थत्वादिकं पूर्वमेवोपपादितमिति नेदानीमुपपत्तिर्वक्तव्येत्याह-इत्यवोचामेति । अत्रापि श्रुतिर्भवति- "न दृष्टेष्टारं पश्येनं श्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेमन्तारं मन्वीथा न विज्ञातर्विज्ञातारं विजानीयाः। " इत्याद्या । अस्मिस्तु श्रुतिवाक्ये (१) वृ. उ. ४. ३. २३. ( २)पृ. उ.३.४.१.

·उपदेशसाहस्री ननु व्यभिचारो दर्शितो मया-मुगुप्ते न पश्या- मीति ।। ९२॥ न, व्याहतत्वात् । कयं व्याघात:? पश्यतस्तव न पश्यामीति व्याहतं वचनम् । न हि कदाचिद्भगवन , सुषुप्ते मया चैत- न्यमन्यद्वा किंचिदृष्टम् । पश्यंस्तईि मुघुप्ते त्वम् । यस्माष्टमेव प्रतिपेसि, न दृष्टिम् । या तव दृष्टिः, तचैतन्यम्, इति मयो- क्तम् । यया वं विद्यमानया न किंचिदृष्टमिति प्रतिपेसि, सा दृष्टिस्त्वचैतन्यम् । वर्दि सर्वत्राव्यभिचारातूटस्थनित्य- त्वं सिद्धं स्वत एव, न प्रमाणापेक्षम् । स्वतःसिद्धस्य हि प्रमातुरन्यस्य प्रमेयस्य परिच्छित्ति प्रति प्रमाणापेक्षा । या पष्टयन्तशब्दवाच्यदृष्ट्यादेरन्यद्रष्टव्याप्यतयाऽचैतन्यस्वभावस्वोक्तेः, तदन्यो दृयादिस्वरूपप्रकाशकत्वेन द्रष्ट्रादिशब्दनिर्दिष्टः साक्षी नित्यचैतन्यस्वभावः सिद्ध इत्युपसंहरति-चैतन्यस्वरूपस्य त्विति ॥ ९१ ॥ उक्तमेवार्धं युक्त्यन्तरेणोपपादयितुं शकामुद्भावयतिनन्विति ॥ ९२ ।। उत्तरं संग्रहेणाह-न, व्याहतत्वादिति । व्याइतलमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथमित्यादिना । न हि कदा- चिदिति पुनः शिष्यप्रश्नः । पश्यस्तहीति गुरोरुक्तिः । पश्यन् द्रष्टा दृष्टि- मानेव त्वं सुपुप्त इत्यर्थः । यस्मादित्यादिस्तदुपपादनपरो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । सुपुझे मया किंचिन्न दृष्टमित्युस्थितस्य परामर्शानुपपत्त्या सौपुप्तानुभवस्या- वश्यंभावात् , तदा करणोपसंहारात् आगन्तुकानुभवासंभवात्, स्वरूपचै- तन्यमनागन्तुकं फूटस्थात्मस्वरूपं सिद्धमित्युपसंहरति-ययेत्यादिना । चैतन्यस्य स्वतःसिद्धिमुपपादयति-स्वतःसिद्धस्य हि प्रमातुरिति । हिश- दो लोकानुभवप्रसिद्धिद्योतनार्थः । स्वतःसिद्धःप्रमाणनिरपेक्षत्वेनैव सिद्धा, ·आत्मनो नित्यत्वप्रकाशमूटस्थचिद्वात्मता वन्या नित्या परिच्छित्तिरपेक्ष्यतेऽन्यस्यापरिच्छित्तिरूपस्य परिच्छेदाय, सा हि नित्यैव कूटस्था स्वयंजोतिःस्वभावा । आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमातृत्वे वा न तां प्रति प्रमाणापेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकाशनमुष्णत्वं वा लोहोदकादिषु परतोऽपेक्ष्यते अग्न्यादित्यादिभ्यः, अतत्वभावत्वात् , नाग्न्या- दित्यादीनां तदपेक्षा, सदा तत्स्वभावत्वात् ।। ९३ ॥ प्रमाणप्रवृत्तः प्रागेर प्रकाशमान इति यावन् । एवंविषस्य प्रमातुर्यदन्यत्र- मेयं दृश्यं, तस्य परिच्छित्ति सूर्ति प्रति प्रमाणापेक्षा, न प्रमातृस्वरूपप- रिछित्तिं प्रति प्रमाणापेक्षेत्यर्थः । या त्वन्यस्यापरिच्छित्तिरूपस्याचेतनस्य परिच्छेदायाऽवभासनाय नित्या स्वत.सिद्धा चान्या परिच्छित्तिः संवि- दपेक्ष्यते, सा हि कूटस्थैव-यतो नित्या स्वयंज्योतिःस्वभावा चेति योजना । तां प्रति स्वरूपलूटस्थनित्यसंविदं प्रति आत्मनि संविद्रूपे विषये प्रमाणले तत्सत्तानिश्चयफलन्यापारात्मत्वे, प्रमातृत्वे वा, तद्व्या- पाराश्रयत्वे वा, न प्रमाणापेक्षा प्रमात्रपेक्षा वास्तीत्यर्थः । अयं भावः- अन्तःकरणदृत्तिप्रतिविम्वितं हि चैतन्यं प्रमाणम्' इत्यते, वृत्तिमदन्तः- करणप्रतिविम्बितं ' प्रमातृ'; तदुभयं प्रमेयावभाससमये नानवभासमान भवति । तथा सति प्रमेयात्यैव स्वतःस्फुरणशङ्कापातादिदोपप्रसङ्गात् । तवभासश्च न प्रमानन्तरात् प्रमाणान्तराद्वा भवति, अनवस्थाप्रसङ्गादनुप- पत्तेश्चेत्यतः स्वप्रकागतयैर प्रमातृप्रमाणप्रमेयानामवभासकस्यात्मनः सिद्धि- रिति तस्य सिद्वा नित्यस्खप्रकाशकूटस्थचिदात्मतेति । अप्रकाशस्वभावस्यैव प्रकाशकान्तरापेक्षा, न प्रकाशस्वभावस्येत्युक्तमर्थ दृष्टान्तोक्त्या बुद्धिमारो- हयति-यथा प्रकाशनमिति ॥ ९३ ।। ६

·उपदेशसाहस्री
अनित्यत्व एव ममा स्यात्, न नित्यत्व इति चेत्॥९॥
न, अवगतेनित्यत्यानित्यत्वयोर्विशेपानुपपत्तेः-नहि,
अवगतेः प्रमावेऽनित्यावगतिः प्रमा, न नित्या इति विशेपो-
ऽगम्पते ॥ १५ ॥
नित्यायां प्रमातुरपेक्षाऽभावः, अनित्यायां तु यत्नान्त.
रितत्वादवगतिरपेक्ष्यत इति विशेषः स्यादिति चेत् ॥ ९६ ॥
सिद्धा तात्मनः ममातुः स्वतःसिद्धिः प्रमाणनिरपेक्ष-
तयैवेति ॥ ९७ ॥
ननु संविदः प्रमाणफलस्वप्रसिद्धः कथं नित्यत्वमित्याक्षिपति-अनिस्य-
त्य एवेति ॥ ९४॥
अर्थावगतिहि प्रमा, न तस्याः स्वरूपत एवानित्यत्वे कल्पकमस्तीति स-
माधत्ते-नाचगतेरिति ॥
संग्रहं विवृणोति-नहीति । चक्षुरादिद्वारकबुद्धित्तियक्ताया अब-
गतेः प्रमात्वे सति नित्याया. प्रमात्वं न भवति, अनित्यायास्तु भरतीति
विशपो नहि गम्यते, विनिगमनाभावादित्यर्थः ।। ९५ ॥
तत्र विनिगमनाभावोऽसिद्ध इति शिष्यः शङ्कते-नित्यायामिति ।
अपगतेनित्यत्वे कारकव्यापारवैययं स्यादित्ययं विशेष इत्यर्थः ॥९॥
प्रमातुः स्वावगतेनित्यत्वे प्रमाणव्यापारवैय्यर्थ्यमापद्यते ? किंवा विप-
यावगतेनित्यत्वे ? नाद्यः, इष्टापत्तरित्याह-सिद्धा तहाँति ।
नित्यावगतिपक्षे प्रमाणनरपेक्ष्य चेत्त्वयानुमस्यते, तर्हि प्रमातुरात्मनः
स्वरूपस्य स्वत द्धिः स्वप्रकाशता प्रमाणनिरपेक्षतयैव सिद्धेत्यर्थः । अनि.
त्यस्यास्वप्रकाशस्य च जडत्वादात्मत्वानुपपत्तरित्यभिप्रायः ॥ ९ ॥

·प्रमातुः स्वत.सिद्धिनिरपेक्षव ८३ अभावेऽप्यपेक्षाऽभावः, नित्यत्वादेवेति चेत् ।। ९८ ।। न, अवगतेरेतात्मनि सद्भावादिति परिहृतमेतत् । प्रमातु- श्वेत्रमाणापेक्षा सिद्धिः, कस्य प्रमित्सा स्यात् ? यस्य प्रमित्सा, नन्वात्मप्रमाया नित्यत्वाद्यदि प्रमाणानपेक्षा, तर्हि प्रमाभावस्यैव तत्र नित्यत्वायमाणानपेक्षा किं न स्यादिति शक्ते--अभावेऽपीति । प्रमा- भावेऽपीत्यर्थ ।। ९८॥ परिहरतिनावगतेरिति । अनगतरात्मनि सज्ञानादेव प्रमाणानपेक्षा। नानगत्यभावशङ्कावकाश.--असहतस्य सघातसाक्षिणश्चितिमत्त्वोपपा- दनादित्यर्थः । अथना-आत्मसिद्धिः प्रमाण नापक्षते' इति वदता प्रमा- णाभावमपेक्षत इत्युक्तं स्यादिति मत्वा, तदपक्षापि तर नोपपद्यते, आत्म- सिद्धनित्यत्वादेवेति गते अभावेऽपीति । स्वत सिद्धिप्रमाणनैरपेक्ष्य- भनाभ्या सर्वानपेक्षप्रकाशमानात्मस्वरूपस्यैव विवक्षितत्वान्नान शङ्कारकाश इति परिहरति-नायगतेरिति । इदानी प्रमातु स्वत सिद्धिनिरपेक्षवत्ये- तद्विपक्षनाधकोपन्यासेन साधयन्नित्याया अपि प्रमाया विषयावगतित्वसि- द्धये विपयस्थत्वं सपादयितु प्रमाणन्यापारापक्षास्तीति सूचयन्पक्षान्तरम- पाकरोति-प्रमातुश्चेदित्यादिना । अयमर्थ.-"सबै वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञात- तया वा साक्षिचेतन्यस्य विपय एवं" इति स्थिते कदाचिदज्ञातत्वन निर्वि- कल्पफसात्यवगतस्य झातत्वन्यवहारसिद्धये यस्य प्रमित्सोत्पद्यते, स एव तदा प्रमाता प्रमाणन्यापाराश्रय इत्युच्यते । तर प्रमातु स्वरूपसिद्धिश्चे- व्यमाणापेक्षा स्यात्, तदा क्स्थ प्रमित्सा स्यात् ?--तस्यैव वा ? अन्यस्य वा? प्रमातुमिच्छा च स्वविपया ? अन्यविपया वा? सर्वथापि नोपपद्यत इति । तच्छाययस्येच्छागोचरत्व निराकुर्वन स्वप्रमातृकत्वमात्मनो निराक- (१) लात् प्रमाणानपक्षा किं-पाठ ।(0) अनन्यसिद्ध -पाठ । (३)वि- चरणे. १३.

·उपदेशसाहस्री स एव प्रमाताभ्युपगम्यते । तदीया च ममित्सा प्रमेयविप- पैव, न प्रमाविषया, ममातृविपयत्वेऽनस्थामसंगात्समातु- स्तदिच्छायाथ-तस्याप्यन्यः प्रमाता तस्याप्यन्य इति । एवमेवेच्छायाः प्रमाविषयत्वे । ममातुरात्मनोऽव्यवदितत्वाच प्रमेयत्वानुपपत्तिः । लोके हि प्रमेयं नाम प्रमातुरिच्छास्मृति- प्रयत्नप्रमाणजन्मव्यवहितं सिद्धयति, नान्यथा अवगतिः प्रमेयविपया दृष्टा । न च प्रमातुः प्रमाता स्वस्य स्वयमेव रोति तदीया चेति । मविपया न रर्तृविषयेत्यर्थः । कर्तव कर्मापि किं न स्यादित्याशक्यैकस्या क्रियायामेरस्यैव गुणप्रधानभावेन कर्तृकर्मतया वैरूप्यप्रसङ्गान्मैवमित्यभिप्रेत्यान्यप्रमातृकत्वे स्वयमसिद्धस्यान्यसाधकत्वा- नुपपत्तेरकरणस्य च निलीनतया सायकत्वासभवात् , तस्यापि सिद्धावन्या- पक्षाया तस्यापि तथात्वमित्यनवस्थामाह-प्रभातृपियाव इति । प्रमातु- रनवस्थामभिनयति-अन्यन्य इति । उक्तामनवस्थामिच्छायामतिदिशति- पचमेयेति । आत्मनोऽप्रमयखे हेत्वन्तरमाह-प्रमातुरिति । एतदेव स्पष्टयति-लोके होति । इच्छाजन्मव्यवहितमिष्यमाण भवति, स्मृति- जन्मव्यवहित स्मर्तव्यम्, प्रयत्नजन्मव्यवहित च क्रियासाध्य प्रय- तितव्यम् , प्रमाकरणव्यापारोत्पत्तिव्यवहितं प्रमेयमिति हि लोकप्र- सिद्धमित्यर्थ । सिध्यतीति निष्पत्तिप्रकाशयोनिर्देश' । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-नान्यथेति । अवगतिशब्दश्च प्रकाशप्राप्त्यो साधारण , सुपुप्तस्यापि प्रमेयसिद्धिप्रसङ्गादिति भाव । तहिं प्रमातुरपि सिद्धि- रिच्छादिजन्मव्यवहितैव भवतु ? नेत्याहन चेति । स्वयमेव प्रमावा स्वस्यैव प्रमातुरिच्छादीनामन्यतमनापि व्यवहित कल्पयितु न च केनचि- - ·आत्मनि प्रकाशगुणस्य जन्माभावनिश्चयः केनचियवहितः कल्पयितुं शक्यः इच्छादीनामन्यतमेनापि । स्मृतिश्च स्मर्तव्यविपया, न स्मविपया । तथेच्छाया इएवि- पयत्वमेव, नेच्छावद्विषयत्वम् । स्मत्रिच्छावद्विषयत्वेऽपि ह्युभ- योरनवस्था पूर्ववदपरिहार्या स्यात् ।। ९९ ।। ननु प्रमाविपयावगत्यनुत्पत्ती, अनवगत एव प्रमाता स्यादिति चेत् ॥ १०॥ न , अवगन्तुरवगतेरवगन्तव्यविपयत्वात् , अवगन्तृविप- च्छस्य इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह-स्मृतिश्चेत्यादिना । स्मृतीच्छयो: स्वाअवविषयावे वाधरूमाह-स्मत्रिच्छायद्विपयत्वे होति । स्मर्ता च इच्छावांश्च स्मत्रिच्छावन्ती, तौ विपयौ ययोस्तयोर्भावः स्मर्बिच्छावद्विपयत्वं, तस्मिनिति विग्रहः । उभयोः स्मृतीच्छयोरित्यर्थः । स्मर्तुः म्वचिव्याप्य- वायोगात्स्मत्रन्तरस्मृतिविषयता वक्तव्या । तथा चैकस्मिन्नात्मनि स्मत्र- न्तराभ्युपगमे, तस्यापि पूर्वसमानयोगक्षेमतया स्मृत्यनवस्था स्यादित्यर्थः । तुल्यमिच्छायाः प्रयलस्येति च द्रष्टव्यम् ।। ९९ ।। तदेवमात्मनि न प्रमाणन्यापारापेक्षा, प्रमातुः स्वविपयप्रमाणक्रिया- श्रयत्वायोगात्, प्रमात्रन्तरकल्पनायामनवस्थानात् , अप्रमेय एवात्मा सि- द्धति । तस्य च वाह्यविषयावच्छेदाय प्रमाणव्यापारापेक्षासंभवात् , न तद्वैयर्यमिति चोत्तयावगतेः स्वतोनित्यत्वं साधित्तम् । इदानी प्रकारान्त- रेण तदेव साधयितुं पूर्वपक्षयति-प्रमातृविषयेति । यद्विपयावगतिरुत्पद्यते, सोऽवगतः, सिद्ध इति चोच्यते । प्रमातुश्चाव- गत्यनुत्पत्ती, प्रमाता सुपुम एव सदा स्यादित्यर्थः ॥ १० ॥ वत्र किं सुपुत्रसाम्यपरिहारायात्मनोऽगतिविपयत्वं वक्तव्यमित्यभि- ·उपरेशसाहस्री पले चानवस्था पूर्ववत्स्यात् । परगनियात्मनि कूटस्थनि- त्यात्मज्योतिरन्पतोऽनपेक्षेत्र सिद्धा, अग्न्यादित्यायुगप्रकाश- पन, इति पूर्वमेव प्रसाधितम् । अपगतेतन्यात्मज्योतिपः स्वात्मन्यनित्यत्वे, आत्मनः स्वार्थतानुषपतिः, कार्यकरणसं. पातवत्संदतत्वात्पारार्थ दोपयाचं चाचामः । कथम् ? चैतन्यात्मज्योतिपः सात्मन्यनित्यत्रे, स्मृत्यादिव्यपधानाव सान्तरत्वम् । ततथ तस्य चैतन्यज्योतिपः प्रागुत्पचे, मध्य- साचोर्ध्वमात्मन्येवाभावाद, चक्षुरादीनापिय संहतत्वात् । प्रायः ? किंवा मुपुप्तसाम्यपरिहारमानं वक्तव्यमिति ? तन नाद्य इत्याह-- नावगंतुरिति। अपगन्तुरवगतिविपयत्वं स्वाश्रयावगतिन्याप्यस्यायोगादवगन्वन्तरावग- तिविषयत्वं वाच्यम्, तथा चानवस्था पूर्ववत्स्मृतीच्याविपयत्ववत्स्यादि- त्ययः। द्वितीयं प्रत्याह-अवगतिधेत्ति । "अनायं पुरुष: स्वयंज्योतिः," "आत्मवात्य ज्योतिः","एपोऽस्य परमो लोर", "न विज्ञातुर्विज्ञातविप- रिलोपो विद्युत" इत्यादिश्रुतरात्मनो नित्यप्रकाशस्वभावत्वावगमात्, अग्न्युष्णप्रकाशवदलुप्तावगतिरूपेऽणत्युत्पत्त्यपेक्षाभावात्, न सुपुततुल्यता तस्वेति भावः । विपक्षे चोक्तं दोपं स्मारयति-अवगतर्थतन्यात्मज्योतिष इति । उक्तामेवानुपपत्ति प्रभपूर्वकमुपन्यस्यति-कथमित्यादिना । स्ट- त्यादेः स्मृतीच्छादिरूपायवधानात्-विच्छेदात्-चैतन्यज्योतिपः सान्त- रत्वम्-इच्छादिवृत्त्यन्तरपूर्वकत्वमित्यर्थः। किं तर स्यात्तदाह-ततश्चेति । (1) यू. उ. ४. ३. ९. (२) कृ. उ. ४. ३. ६. (३) वृ. उ. ४. ३. ३२० ४) वृ.उ. ४. ३. ३०, ·मात्मनः प्रमातृत्वादिव्यास्था पारायं स्यात् । यदा च तदुत्पन्नमात्मनि विद्यते, न तदा- त्मनः स्वार्थत्वम् , तद्भावाभावापेक्षा द्यामानात्मनोः स्वार्थ- लपरार्धवासिद्धिः । तस्मादात्मनोऽन्यनिरपेक्षमेव नित्यचैत- न्यज्योतिष्टुं सिद्धम् ।। १०१ ॥ नन्वेवसति, असति प्रमाश्रयत्वे, कथं प्रमातुः ममातृ- त्वम् ? ॥ १०२॥ उच्यते-प्रमाया नित्यत्वेऽनित्यत्वे च रूपविशेपाभा- वात् । अवगतिर्हि ममा, तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकाया अनि- त्यायाः कूटस्थनित्याया चा, न स्वरूपविशेपो विद्यते, आत्मा यद्यागन्तुकचित्यकायविपयः स्यात् , तदा संहतः परार्धश्च स्यात्, इन्द्रियान्तःकरणप्राणादिवदिति । फलितमाह-यदा चेति । चैतन्यज्योति- स्तच्छब्दार्थः । यदा चात्मनि तदुत्पन्नं विद्यते, तदा नैवमात्मनः स्वार्थत्वं संभवतीत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह-तद्भावेति । तस्य संहतत्वस्य भावाभावी, तदपेक्षा हीति योजना । आगन्तुकचित्यकामगम्यस्यानात्मत्वनियमात्, वस्य च पारार्थ्यात्, तद्विलक्षण आत्मा नित्यचैतन्यस्वरूप एव सन् सदैवावभासत इत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ १०१ ।। इदानी नित्यचैतन्यस्वरूपत्वे प्रमातृानुपपत्ति शङ्कते-जन्धिति १०२ जन्यप्रमाययत्ताभावेऽपि प्रमातृत्वव्यपदेश उपपद्यत इति परिहरति- उच्यत इत्यादिना। रूपविशेपः स्वरूपविशेपः । संग्रहं विवृणोति-अवगतिहीति । तन (1) नव सभवति तदा-पाठः टीकानुसारी ·८८ , . तिष्ठन्ति पर्वताः। उपदेशसाहस्री यथा धात्वर्थस्य तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्यानित्य- स्यांगतिपूर्वस्य नित्यस्य वा स्वरूपविशेषो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्टः-- तिष्ठन्ति मनुष्याः इत्यादिः । तथा नित्यावगतिस्वरूपेऽपि, प्रमातरि प्रमातृत्व- व्यपदेशो न विरुध्यते, फलसामान्यादिति ॥ १०३ ॥ अनाह शिष्यः-नित्यावगतिस्वरूपस्यात्मनोऽविक्रिय- दृष्टान्तमाह-यथेति । तिष्ठतिर्थचलत्वेऽर्थे प्रयुज्यते, तन किंचिद्गतिपूर्वकमे- वाचलं भवति , यथा जङ्गमजातम् , किंचित्त्वचलमेव सदा, यथा स्थावरजा- तम्, उभयन तिष्ठतिव्यपदेशेनैव कश्चिद्विशेपोऽवगम्यते । तथा प्रमातेति- नित्यप्रमाश्रयत्वेऽपि व्यपदेशो न विरुध्यत्त इत्यर्थ. । फलसामान्यादिति। फलस्वरूपे प्रमाया विशेपाभावादित्यर्थः । अयमाशय-प्रमाणफल हि प्रमा। सा च चित्प्रकाशरूपा प्रमातृगतैव वक्तव्या-अन्यथा विषयगतत्वे मयेदं विदितमिति स्वात्मनि ज्ञानज्ञेयसंपन्धानुभवानुपपत्तेः । जडस्य चा- न्त.करणादे-व्यापाराश्रयत्वेऽपि-चिदाश्रयत्वायोगात्-प्रोतृत्वानुप- पत्ते, चिदात्मनस्तु कूटस्थत्वात् व्यापारवत्त्वायोगात्प्रमा प्रति कर्तृत्वानुप- पत्ते, मुख्यया वृत्त्या जडाजडयोरुभयोरपि प्रमातृत्वव्यपदेशायोग्यत्वात् , परस्पराध्यासेन व्यवहारप्रवृत्तेमियैवात्मनो घाह्यविषयेऽपि प्रमातृत्वमिति स्थिती, स्वात्मनि स्वयप्राशस्वभावे कुतः प्रमातृत्वशतावकाश पुतस्तरा- मनवभासप्रसङ्ग ' कुतस्तमा च प्रमाणापेक्षा ?-इति ।। १०३ ।। कुटस्यनित्यचैतन्यज्योतिपोऽन्तःकरणोपाधिसंपन्धप्राप्तमौपाधिक (१) स्यापूर्वस्य-पाठ । (२) से न कश्चिदि-पाट. । (३) विश्यात- त्वेन–पाठ.1(४) प्रमात्वानु- ·उपाध्यविकादात्मनः कर्तृत्वप्रतिभासः ८९ वात्कार्यकरणरसदत्य तक्षादीनामिव वास्यादिभिः कर्तृत्वं नोपपद्यते । असंहतस्वभावस्य च कार्यकरणोपादानेऽनवस्था प्रसज्येत | तक्षादीनां तु कार्यकरणनित्यमेव संहतत्वमिति वास्यायुपादाने नानवस्था स्यादिति ॥ १०४ ॥ इह तु असंहतस्वभावस्य करणानुपादने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणमुपादेयम्, तदुपादानमपि विक्रियेवेति तत्कर्तृत्वे करणान्तरमुपादेयम्, तदुपादानेऽप्यन्यदिति प्रमातुः स्वात- प्रमातृत्वमुपपाद्य, इदानी कर्तृत्वमपि तथैवेति प्रतिपादयितुं चोद्यमुद्भाव- यति-अत्राहेति। वक्षादीनामिवेति व्यतिरेकदृष्टान्तः । तक्षा काप्टवर्धकः । वासी तदा. युधविशेषः । कस्मान्नोपपद्यत इत्यत आह असंहतस्वभावस्येति । तक्षा- दिदृष्टान्तं विवृणोति-तक्षादीनां त्विति । अनरस्था न स्यादिति संवन्धः । इतिशब्दः शंकासमात्यर्थः ॥ १०४ ॥ असंहतस्य कर्तृत्वादर्शनात्, आत्मनोऽपि संहतत्वं सिपाधयिपितम् ? किंवा वस्तुतस्तस्य कर्तृत्वाभावः ? इति वक्तव्यम् । तत्राद्यः पक्ष आत्मनः कूटस्थत्वसाधनेनैवापोहितत्वादनवसरदुःस्थ इति मन्त्रा, द्वितीयमङ्गीकरोति- असंहतस्वभावस्य फरणानुपादाने इति । स्वातन्त्र्ये कर्तृत्वे सतीत्यर्थः । अयं भावः-फर्तृत्वं कचित्करणोपादानसाध्यं, कचित्तु स्वसान्निध्य- मात्रनिगन्धनम् । तत्र करणोपादानसाध्ये कर्तृत्वे, वस्तुत आत्मनः करणो- पादानासंभवात्, कर्तृत्वाभावः पारमार्थिकः । तथापि लौकिकमायावि- पत्तैजसञ्चात्मनः कर्तृत्वप्रतिभासो मायाप्रत्युपस्थापित्तान्तःकरणविकारा- विकादुपपद्यते । द्वितीये तु तक्षाद्यात्मनः स्वहस्तादिन्यापारयितृत्वरूपे (१) असहतस्य तं- पाठः । (२) 'दुत्पदवे-नि. सा. पाठः ।

·९० उपदेशसाहस्री व्येऽनवस्थापरिहार्या स्यादिति । न च क्रियैवात्मानं कार- यति, अनिर्वतितायाः स्वरूपाभावात् । अयान्पदात्मानमुपेत्य क्रियां कारयतीति चेतना अन्यस्य स्वतःसिद्धत्वाविषय- त्वायनुपपत्तेः । न ह्यात्मनोऽन्यदचेतनं वस्तु स्वप्रमाण कर्तृत्वे स्वसान्निध्यातिरिक्तस्य करणादेरभाववदात्मनोऽपि सकलकरण- साक्षितया सन्निधिमानेणैव कर्तृत्वव्यपदेश उपपद्यते-इति परमार्थतो. ऽकर्तृत्वम्, उपाभ्यविवेकाकर्तृत्वव्यपदेशश्चेति न किंचनावद्यमिति । क्याप पारमर्प सूनद्वयं-"फर्ता शास्त्रार्थत्वात् " , " यथा च तक्षोभययो" इति च । तस्वितन्त्र एवं करिष्यत्यात्मेति कर्ममीमांसकमतमाशंस्य प्रत्याह-न च क्रियेति । क्रियाशब्दः किं प्रयत्नवरना, तयाप्यधात्वर्थरचनो वा, तत्साध्याऽपूर्ववचनो या ? इति विकल्प्याद्या प्रत्याह-अनियंतिताया इति । नहि स्वयमसिद्धः परं साधयतीति न्यायादित्यर्थः । तृतीयेऽपि कि तनिष्पाद्य नियोगाख्यमपूर्व विवक्षितम्, उव पूर्वनिहत्तं धर्माधर्माख्यम् ? नाद्यः, पूर्वोक्तदूपणानुत्तेः । न चलिडादिश्रवणसमनन्तरं प्रतीयमानाकार प्रवर्तयत्यात्मानमिति वाच्यम् । प्रवीतिकाले यद्यस्तीतियुतिः, तदा सिर- त्वातीतेने कारयितृत्वम् । नास्तीति प्रतीतो बन्ध्यासुतरन कारयितृत्वम् । साधारणप्रतीतौ च पझे निवृत्तिसंभाग्न प्रेरफत्वसिद्धिरित्यभिप्रेत्य द्विती. यमुत्थापयति-अथेति । याप्यन्यत्पूसिद्धं तदचेतन ? चेतनं वा ? आधे न प्रेरफत्वसभर इत्याह-नेत्यादिना आदिशब्दाोगत्वमदः । तथा चा- मनः पर्तृत्व सति धस्वरूपस्यारष्टस्य प्रेग्म्वसिद्धिः, तमिदायन्यसि- द्धिरित्यन्योन्याश्रय इति भावः । द्वितीयं प्रत्याह-- हीति । अप्रमत- नम् , आत्मान्यत्वाच्छन्दादिवदित्ययः । सममाणक सतासिसमिति . (१)ग्र.सू.१.३.३३., ...

·आत्मा असंहतः स्वतन्त्रः ९१ दृष्टम् । शब्दादिसर्वमेवावगतिफलावसानप्रत्ययप्रमितं सिद्ध स्यात् । अवगतिवेदात्मनोऽन्यस्य स्यात् , सोऽप्यात्मैवासंहतः स्वार्थः स्यात्, न परार्थः । न च देहेन्द्रियविषयाणां स्वार्थतामवर्गनुं शक्नुमोऽवगत्यवसानपत्ययापेक्षसिद्धिदर्श- नात् ॥ १०५॥ ननु देहस्यावगती न कश्चित्मत्यक्षादिमत्ययान्तरमपे. क्षते ॥ १०६॥ यावत् । अतः स्वसत्तास्फूत्यारात्मसापेक्षस्य कुतस्तत्प्रेरकत्वसंभव इति भावः । शब्दादीनामात्मसापेक्षसिद्धिकत्वं पूर्वोक्तं स्मारयति-शदादिसर्वमेवेति । .एवं मीमांसकशंका निराकृता । इदानी क्षेत्रज्ञातिरिक्तोऽपीश्वरोऽवगत्या- श्रयः प्रेरकचास्तीति नैयायिकशंकामपाकुर्वन्नात्मान्यस्याचेतनत्यानुमाने व्य- भिचारप्रसक्ति पारयति अवगतिश्चेदिति । ईश्वरो वस्तुत्त आत्मभिन्नो न भवति, अवगत्याश्रयत्वात् , प्रत्यगात्मवदित्यनुमानानुगृहीतायाः "अयमात्मा प्रेम " इत्यादिश्रुतरात्मनोऽन्यो न चेतनोऽस्ति । स चात्मभूत ईश्वरी देहादिभिरसंहतः, स्वार्थः, स्वतन्त्रो , न परतन्त्र इति न क्रियाशेषः । अत आत्मनः कर्तृत्वं विभ्रममात्रसिद्धमित्यर्थः । ईश्वरात्मनो जगत्कर्तृत्वमपि मायाद्वारकमेवेति न कापि कर्तृत्वं परमार्थमिति भावः। नन्वगत्याश्रयत्वा- स्वयमसंहतत्वादि ? यतो देहादेः संहतस्याप्यवगत्याश्रयत्नमस्तीति लोकायतमतमाशस्याहन चेति । देहादिर्नावगत्याश्रयः, अवगम्यमा- नस्रात् , घटादिवदित्यर्थः ।। १०५॥ ननु कथं देहादेवगत्यवसानप्रत्ययापेक्षसिद्धिकत्वं, यावता मनुष्योऽहं पश्यामि जानामीति स्वसंवेद्यत्वमा इति शङ्कते-मन्विति॥१०६॥ ७. वास्ये, (२) अनुमानेन-पाठः । (३) कृ. उ. २.५.१९. . । , ·९२ उपदेशसाहस्री वाढम् , जाग्रेत्येवं स्यात् । मृतिसुषुप्तयोस्तु देहस्यापि प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्ष सिद्धिः, तथैवेन्द्रियाणाम्-वाह्या एवं हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता:-इति प्रत्यक्षादिपमा- णापेक्षवे हि सिद्धिः । सिद्धिरिति च प्रमाणफलमवगतिमवो. चाम । सा चावगतिः कूटस्था स्वयंसिद्धा आत्मज्योतिःस्वरू- पति च ।। १०७ ।। अत्राह चोदक:-अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थनि- त्यात्मज्योतिःस्वरूपेति च विप्रतिपिद्धम् । अनुभवमात्रमङ्गीकरोति-वाढमिति । नायमनुभवः स्वनिवन्धनः, किंतु देहात्मनोरविवेकनिवन्धन इति प्रत्या- ययति-जाग्रत्येवं स्यादित्यादिना । यदि देहः स्वयंप्रकाशस्वभावः स्यात्, तदा स्वसत्तायां प्रमाणनिरपेक्षस्वभावत्वात्सुपुप्तिमरणावस्थस्यापि प्रमाणानपेक्षसिद्धिकत्वं स्यात्, न चैवमस्ति, तस्मादचैतनो देह इत्यर्थः । देह उक्तन्यायमिन्द्रियादावतिदिशति-तथेंद्रियाणामिति । तथा देहवा- माणापेक्षवं सिद्धिरित्यर्थः । किंच देहादिरनारमा भौविकत्याबाह्यवदि- त्याह-याह्या एव हीति । भूतान्येव ग्राह्यप्राहककरणतदायतनत्वेन परि- णमन्ते , उपकार्योपकारकभावेन मियःसंहतानां समानयोनित्यनियमा- दिति भावः । ननु सिद्धिरिति निप्पत्तिरुच्यते, सान प्रत्यक्षाद्यपेक्षेति वाह-सिद्धिरिति चेति । देहाकारपरिणतेषु भूतेषु मदशक्तिनदवाति- रुत्पद्यते, इति तस्या अपि भौतिकत्वमविशिष्टमिति लोकायतिकशङ्कामपा- कुर्वन्नवगतिस्वरूपमाह --सा चेति । इति चायोचामेत्यनुपनः ।। १०७ ।। अवगतेः फूटस्यत्वे, तस्याः फलत्वप्रसिद्धिविरोधं शहते-अनादेति । (१)जाप्रत्येवेव~-पाठः। (२) पेक्षयव-पाठः।

·अवगतः परत्वप्रसिद्धिः उपचारनिमित्ता ९३ इत्युक्तवन्तमाइन विप्रतिपिद्धम् । कथं तेहि ? कूटस्था नित्यापि सती प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्ते लक्ष्यते तादात् । प्रत्य- क्षादिप्रत्ययस्य अनित्यत्वे, अनित्येव भवति । तेन प्रमाणानां फलमित्युपर्यते ।। १०८॥ यद्येवं भगवन्, कूटस्थनित्यावगतिरात्मज्योतिःस्वरूपैव स्वयंसिद्धा, आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात् , ततोऽन्यदचेतनं अकार्यरूपाया अप्यवगतेः कार्यत्वं कूपाकाशकार्यत्ववदुपचर्यत इति न फलत्वप्रसिद्धिविरोध इति परिहरति-इत्युक्तवन्तमाह न विप्रतिपिद्ध- मिति । उपचारनिमित्तं पृच्छति-कथं तहाँति । उत्तरमाह-कूटस्थेति। तादिति । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य बुद्धिवृत्तेविपयसंसृष्टतयावगत्यभिव्य- क्तयर्थवादित्यर्थः । तदेवं फूटस्थावगतिरूपे आत्मनि प्रमातृत्व, कर्तृत्वं, फलत्वं ध कल्पनामात्रमित्युपपादितम् । संहतस्य च देहादेविपयपर्यन्तस्य पारायं, जाड्य, पराधीनसिद्धिकत्वं चोक्तम् ॥ १०८।। इदानीमेवमात्मानात्मनोरवगमितं तत्त्वमवगम्य, शिष्यः स्वावगतमर्थ गुरुं प्रति निवेदयन्नद्वैतत्वमात्मन: संभावयितुं द्वैतस्य मृपात्वं प्रकटयति-- यद्येवं भगवन्नित्यादिना । है भगवन् , यद्येवं प्रत्यगात्मतत्त्वं कूटस्थत्वादिविशेषणावगत्यात्मकं, तहि न प्रमातृत्वादिधर्मकं यतः अतः प्रमाणनिरपेक्षत्वात्, परमार्थतः प्रमातुरभावे प्रमाणस्याप्यभावात् , तन्निरपेक्षसिद्धिकम् । ततः प्रत्यगात्मनो- ऽन्यदचेतनं, परस्परोपकार्योपकारकभावेन संहत्य, व्यवहारप्रवर्तकत्वात्परार्थ चेतनाथै, चैतन्यप्रतिभासमानं सिद्धं स्वप्नदृष्टवदनृतमित्यर्थः । ननु सुखदुः- (१) तहि अवगतः फलत्वम् ? तत्त्वोपचारात् । -वा. वि. पाठः। -- (२) चैतन्यार्थ- ..

·९४ उपदेशसाहस्री संहत्यकारित्वात्परार्धम् । येन च सुखदुःखमोहहेतुप्रत्ययावग- तिरूपेण पारार्थ्य, तेनैव स्वरूपेणानात्मनोऽस्तित्वं, नान्येन रूपान्तरेण । अतो नास्तित्वमेव परमार्थतः । यथाहि लोके र. ज्जुसर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरेकेणाभावो दृष्टः, एवं जाग्रत्स्वमद्वैतभावस्यापि तद्वगतिव्यतिरेकेणाभावो युक्तः । एवमेव परमार्थतः, भगवन् , अवगतरात्मज्योतिपो नैरन्तर्यभा- चालूटस्थनित्यताप्दैतभावश्च, सर्वमत्ययभेदेवव्यभिचाराद । समोहान्वयित्वेन दृश्यस्य सत्त्वरजस्तमोरूपप्रकृतिकार्यत्वावगमात्कथमनृत- त्वमिति सांख्यशङ्कामपाकरोति-येन चेति । येन दृश्यमानाकारण मुस- दुःसमोहहेतुप्रत्ययावगतिरूपेण जडं परार्थ भोपशेषवत् प्रतीयते, तेनैव रूपंणानात्मनः-स्वस्य दृश्यस्येति यावत्-अस्तित्वं सद्भावः, नान्येन सत्त्वाद्यात्मना रूपान्तरण, तत्र प्रमाणाभावात् । अतः परमार्थतो नास्तित्व- मेष दृश्यस्येत्यर्थः । किंच-विमतं नामस्वप्नावस्थं दृश्यं नावगतिन्यतिरे- केण फचिदपि परमार्थसन्, दृश्यत्वावडत्याद्वा, रज्जुसादिवदित्याह-- यथा हीत्ति । एवं दृश्यस्य सापेक्षत्वेन मायामयत्वे संभावित द्रहतत्त्वमवेत. मनुभवारुढं मम संवृत्तमित्याह-पयमेवेति । एवं सतीत्यर्थः । नरन्तर- भावावेत्येवकारो योज्यः । अथवा-यथा द्वैतस्य दृश्यस्य तेन रूपेण पामार्थ- तोऽसत्त्वगनुभूयते मया, एवमेव भगवन् , अगत्यात्मकस्य प्रत्यप्रकाशस्य कूटस्थनित्यता, अद्वैतभावच मयानुभूयत इत्यध्याहारः । टरधनित्यवायां हेतुरन्तर्यभागदिति । उत्पत्त्यादिसाक्षिण उत्सत्यादिविकारस्यान्तरार- स्यामंभवादित्यर्थः । अद्वैतभावे हेतुमाह-सर्वप्रत्ययेति । ध्यावनमानेपु प्रत्ययेवन्यात्तेरित्यर्थः । ननु गुमुमंपु सूपरदन्यावतारमगत्यात्मनो (1)रोमन:-पान।

·द्वैतस्य मृपावप्रकटनम् प्रत्ययभेदाचावगति व्यभिचान्ति । यथा स्वमे नीलपीताद्या- कारभदरूपाः भत्पयास्तदवगैतिं व्यभिचरन्तः परमार्थतो न सन्तीत्युच्यन्ते, एवं जाग्रत्यपि नीलपीतादिप्रत्ययभेदास्तामेवा- वगति व्यभिचरन्तोऽसत्यरूपा भवितुमर्हन्ति । तस्यावावगते- रन्योऽगन्ता नास्तीति न स्वेन स्वरूपेण स्वयमुपादातुं हातुं वा शक्यते, अन्यस्य चाभावात् ।। १०९॥ तथैवेति । एपाऽविद्या, यन्निमित्तः संसारो जाग्रत्स्वामल- नाद्वैतत्वसिद्धिः-प्रत्ययानां कुसुमवदवस्थितत्वात्-इत्याशंक्यावगतिव्या- वृत्तानामज्ञातसत्त्वे मानाभावान्भवमित्यभिप्रेत्याह-प्रत्ययभेदास्त्विति । विमता जाग्रत्यत्ययाः परमार्थतो न विद्यन्ते, चैतन्यप्रकाशव्यभिचारि- वात्, ये एवं त एवं, यथा स्वप्नप्रत्ययाः, तधाचेमे, तस्मात्तथेति समुदा- चार्यः । द्वैतस्य मिथ्यात्वे तस्य दृश्यत्वं व्यभिचारित्वं च कारणमुक्तं; समेतन्यस्वरूप आत्मनि नास्तीत्यात्मनः सत्यत्वं, यूटस्थत्यनित्यत्वं, स्वप्रका- शत्वं च सिद्धमित्याह-तस्याश्चाचगतेरिति । योऽवगन्ता स एवात्मेति स्थितरवगन्तुरवगम्यमानत्वाभावादवगम्यमानस्य चानात्मत्वादात्मा परतो वा नोपादेयः, न हेयश्च; अन्यस्य चाभावात्पूणोंऽहं स्त्रसादादि- दानीमस्मीति शेपः ॥ १०९ ॥ एवं शिष्येणोक्तं गुरुरनुजानाति तथैवेति । प्रकरणोपक्रमे पृष्टं विद्याऽविद्यास्त्ररूपं तद्विभागं.सप्रपञ्चमुपपादितमुप- संहति-पपाऽविद्येत्यादिना । यन्निमित्तः संसारो जामत्स्वप्नलक्षणः एपा- ऽविद्येत्यन्वयः । विद्या वेदान्तमहावाक्यजन्यप्रत्ययाभिव्यक्तटस्थात्मप्रका- (१) भेदास्ववर्ति--टीकानुसारी पाठः (२) गतिस्वरूप-पाठः (३) 'स्तु स्वामेवा'-पाठः। स्वतः ·उपदेशसाहस्री क्षणः । तस्या अविद्याया विद्या निवर्तिका । इत्येवं त्वमभयं प्रोप्तोसि-नातः परं जाग्रत्स्वानदुःखमनुभविष्यसि-संसार- दुःखान्मुक्तोऽसीति ॥ ११०॥ ओमिति ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीअवगतिप्रकरणम् ॥२॥ परिसंख्यानप्रकरणम् । मुमुक्षूणामुपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणामपूर्वानुपचयार्थिनीं शरूपेत्यर्थः । एषा च विद्या तवेदानीं संवृत्तेति कृतकृत्यस्त्वमिति शिष्य प्रत्याह गुरुः-इत्येवमिति ॥ ११० ॥ गुरुणोक्त शिष्योऽप्य मनुते-मितीति । इतिशब्दः प्रकरणसमाप्ति- द्योतनार्थः ॥ १११ ॥ इति कूटस्थाद्वयात्मबोधनामक प्रकरण वितम् ॥ २ ॥ परिसंख्यानप्रकरणम् । यथोक्तविद्यावतः कृतकृत्यत्वान्न किंचिद्विधितोऽनुष्ठेयमस्तीत्युपपादितम् । तत्र यद्येवं विज्ञानवतामपि केपाचिद्भेददर्शनवासनावशानिर्वातस्थप्रदीपर- निश्चलं विज्ञानं न भवति, तदा तेपा ज्ञानदाढाय परिसंख्यान नाम वक्ष्यमाणमनुचिन्तनमनुष्ठेयमुपदेष्टुमारभते-मुमुक्षुणामित्यादिना । मुमुक्षुणा परममुपशममिच्छतामित्यर्थः । अविद्यामूलकत्वाकर्मणा, तन्नि. दृत्तिमन्तरेणात्यन्तिकनिवृत्त्यसंभवात्, पूर्वोपार्जितकमाच्छेदोऽपूर्वकर्मानु- पजनिश्वाविद्यानिवृत्त्यैवोपपत्स्यते, इत्यविद्यानिवृत्तिद्वारा तदुभयमिच्छ- (१) प्राप्नोपि-पाठ. । (२) ना, नि-पाग (३) नुमन्यते-पाठ.)

·सोपस्कारपरिसंख्यानप्रकारोपदेशः परिसंख्यानमिदमुच्यते-अविद्यादेतवो दोपा वामनःकाय- मचिहेतवः, प्रटचेश्चेष्टानिष्टमिश्रफलानि कर्माण्युपचीयन्ते इति-तन्मोक्षार्थम् ।। ११२ ।। तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां विपयाणां श्रोत्रादिग्राह्य- त्वाव, स्वात्मनि परेषु चा विज्ञानाभावः तेपामेव परिणतानां यथा लोप्टादीनाम् । श्रौत्रादिद्वारैश्च ज्ञायन्ते । येन च ज्ञायन्ते, तामित्युत्तरविशेषणद्वयस्यार्थः । परिसंस्थानानुष्ठानप्रयोजनमाह-अविद्या. हेतव इति । अविद्या हेतुनिंदानं येपां ते तथा । दोपा रागद्वेपादयः । ते च वागादीनां व्यापारोत्पत्तिहेतवः । तद्व्यापाराच द्विविध कर्मजात शास्त्रीय स्वाभाविकं च देवतिर्यङ्मनुष्यत्वापकमुपचीयते इति यतः, अतस्तन्मो- क्षार्थमविद्यारागादिनिबन्धनकर्मतत्फलोसशनिवृत्त्यर्थ परिसंख्यानं कार्य- मित्यर्थः ।। ११२ ॥ परिसंख्यानप्रकारं सोपस्करं निरूपयति-तत्रेत्यादिना । तत्र प्रथममात्मानमनात्मभ्यो, निविच्यानुसंदधीतेत्युपदिशस्तद्विवेकन. कारमाह-शब्दस्पर्शेत्यादिना । विषयत्वे हेतुः-श्रोत्रादिग्राह्यत्वादिति । स्वात्मनि शब्दादिस्वरूपे, परेषु वा घटादिपु विज्ञानाभावो विज्ञातृत्वाभा- वश्चतन्याभायो वा निश्चितः । यथा लोप्टादीना विपयाणां, तथा तेपामेव शब्दादीनां भूतसूक्ष्माणां परिणताना देहाद्याकारतामापन्नानां यथोक्तवि. ज्ञानाभावो निश्चीयत इति योजना । विमता देहादयो न चेतनावन्तः , विज्ञानकर्मत्वात् , लोप्टादिवदित्यर्थः । हेत्वसिद्धिं परिहरति-थोत्रादीति । ज्ञायन्ते देहायाकारपरिणताः शब्दादय इति शेषः । एवं देहेन्द्रियमनोयु- (1) फलमा-पाठः। ७ ·९८ उपदेशसाहस्री विज्ञातृत्वादतज्जातीयः । ते हि शब्दादयोऽन्योन्यसंसर्गित्वा- जन्मद्धिविपरिणामापक्षयनाशसंयोगवियोगाविर्भावतिरोभाव- विकारविकारिक्षेत्रवीजाद्यनेकधर्माणः, सामान्येन च मुख- दुःखाद्यनेककर्माणः । तद्विज्ञातृत्वादेव से विज्ञाता सर्वशब्दादि- धर्मविलक्षणः ॥ ११३ ॥ तत्र शब्दादिभिरुपलभ्यमानैः पीव्यमानो विद्वानेवं परि- संचक्षीत ।। ११४॥ द्विप्राणाहंकारपर्यन्तस्य साक्ष्यस्यानात्मतया हेयत्वमुपदिश्य, अवशिष्टमहेय- मनुपादेयं च साक्षिणमात्मानं दर्शयति-येन चेति । अतजातीयो भूतसं. घातविलक्षणस्वभाव इत्यर्थः । विलक्षणस्वभावत्वमेव प्रकटयितुं विपयस्वभा- वमुपन्यस्यतिते हीत्यादिना । जन्मग्रहणादेव तदनन्तरास्तित्वं गृहीत द्रष्टव्यम् । जन्मादयः पद् भावानां स्वरूपनियन्धना विकाराः । संयोग- वियोगी पुत्राद्यनुवन्धनिबन्धनौ। आविर्भावतिरोभावशब्दावागन्तुफसफाश- विषयतया जडत्वद्योतको । दर्शनादर्गने आविर्भावादिशब्दाः । विकारवि- कारीति प्रणगण्डविस्फोटकाद्यवस्थोच्यते । क्षेत्रीनति स्त्रीप्रसत्यात्मफपरि- णामभेद उक्तः । आदिपदानुकायान्तरभेदप्रहः । एवंविधानेकधर्मवन्त इत्यर्थः । सामान्येनेति । शब्दाद्यनुभवे सति मुसदुःखमोहरागागुसत्तिः प्रसिद्धेत्यर्थः । कर्मशब्दः फार्यवचनः । गन्दादिविषयतदयस्थासाक्षिणस्तदि- लमणम्यभावत्वमाह-तद्विशतृत्वादेयेति ॥ ११३ ॥ एवं साक्षिसाल्यान्वयव्यतिरकाभ्यामात्मानात्मानी शिविच्य, आमात- मेव गुलं 'अहं प्रशास्मि' इत्पनरतमनुचिन्तयतो यदाऽन्यायुपसन्दाप- (1) सत्यार-पाठः। (२) निसा-पाठः। (१) भाषा: - पनिमयनादिविस-पास। (४) विभागो-पाठः ।

·आत्मनः शन्दादिभिरनभिभवत्तानुचिन्तनम् ९९ शब्दस्तु घनिसामान्यमाण, विशेषध; पद्दजादिभिः, मियः स्तुत्यादिभिरिटैरनिटैश्वासत्पपीभत्सपरिभरामोशादि. भिर्वचनैर्वा मां दृस्वभावमसंसर्गिणमनिक्रियमचलमनिधनम- भयमत्यन्तसूक्ष्ममविषयं गोचरीकृत्या स्त्रष्टुं नैवाईति, असंस- गित्वादेव मम । अत एव न शब्दनिमित्ता हानि!द्धिर्वा । अतो मां किं करिष्यति स्तुतिनिन्दादिपियामियत्वादिलक्षणः शब्दः? अविवेकिनं हि शब्दमात्मत्वेन गतं मियः शब्दो वधयेत, अप्रि- यश्च क्षपयेत्, अविवेकित्वात् । नतु मम विवेकिनो वालाग्रमान- मपि कर्तुमुत्सहते इति । एवमेव स्पर्शसामान्येन तद्विशेपैश्च शीतोष्णमृदुकर्कशादिवरोदरशूलादिलक्षणश्चाप्रियः मियेथ कैश्चिच्छरीरसमवायिभिर्वाह्यागनुफनिमित्तैश्च न मम काचिद्वि- क्रिया दृद्धिहानिलक्षणा अस्पर्शत्वास्क्रियते, व्योन्न इव मुष्टि- वातादिभिः। तया रूपसामान्येन तद्विशेपैश्च प्रियाप्रियः स्त्रीच्य- अनादिलक्षणैररूपत्वान्न मम काचिद्धानिद्धिर्चा क्रियते । तथा रससामान्येन तद्विशेपैश्च प्रियाप्रियैः मधुराम्ललत्रणकटु- लम्भनिमित्तनिक्षेप उपस्थितो भाति, तदाऽपानष्ठुर्यादिविकारोद्भवभय- परिहारायानुचिन्तनीयमुपदिशति-तत्र शब्दादिभिरिति ।। ११४ ॥ उक्तमेव विषय विभज्य व्युत्पादयति-शन्दस्थिति । ध्वनिरव्यक्तवर्णविशेपो नादमान इत्यर्थः । विशेपचमरित्यत्स्य व्याख्या- पड्जादिभिरित्यादि । 'मा दृक्स्वभावम् ' इत्यस्य विवरणार्थानि विशेप- (.) मा--पाट । (२) यत -पाट. । (३) बजग चाट । (४) दाग-पाट ।

·१०० उपदेशसाहस्री तिक्तकपायैर्मूढबुद्धिभिः परिगृहीतैः अरसात्मकस्य मम न काचिद्धानिद्धिर्वा क्रियते । तथा गन्धसामान्येन तद्विशेपैश्व मियामियैः पुष्पायनुलेपनादिलक्षणैरगन्धात्मकस्य न मम काचिद्धानिद्धिी क्रियते, "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथा- असं नित्यमगन्धवच येत्" इति श्रुतेः ।। ११५ ।। किंच-य एव वाह्याः शब्दादया, ते शरीराकारेण सं- स्थिता: तेंद्राहकैश्च श्रीवाद्याकारैः, अन्तःकरणद्वयतद्विषयाका- रेण च, अन्योन्यसंसर्गित्वात्संहतत्वाच्च सर्वक्रियासु । तत्रैवं सति विदुपो न मम कश्चिच्छत्रुमित्रमुदासीनो वाऽस्ति । तत्र णास्यसंसर्गिणमित्यादीनि । 'उत्सहत इति' इत्यत्र 'परिसंचक्षीत । इत्यनुपङ्गः । 'किंच य एव' इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः ।। ११५ ॥ एवं तावच्छब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः सामान्यविशेपरूपैर्न हानिवृद्धिर्वा ममैति तैरनभिभवमनुचिन्तनीयमभिधाय, इदानीं शब्दाद्यनुभवमनुचिन्तनीयं दर्श- यति-किंच य एवेति। य एव शरीरन्द्रियाकारैः परिणम्य संस्थिताः, त एवान्तःकरणद्वयतद्वि- पयसुखदुःखाद्यात्मना च परिणमन्ते', इत्यध्याहारः। तर हेतुद्वयमाह-अ. न्योन्येति । सर्वक्रियासु संहतत्वात्संभूयकारियादित्यर्थः । ततः किमि त्यत आह-तत्रैवं सतीति । भूतभौतिकानामेव सक्रियत्वे सति विदुषो मम सर्वविकारविकारिसंघातसाक्षिणो निर्विकारस्य न कश्चित्वादि- विद्यत इति चिन्तयेत् । यदि. कश्चिन्मिध्याज्ञाननिमित्तादेहाभिमानान्मम (१)कउ. उ. ३.१५. (२) तत्सरिमाणरूपेस्तबाहरेष-पाठः। (३) युद्धिमनसी (४) तेषामन्योन्य'-पाट. । (५) १६६ वाक्यारम्भे.(१) अन्दादि.--पाठः। - ·शब्दाद्यनुभवानुचिन्तनम्, आत्मनोऽविकाग्त्विानुचिन्तनं च १०१ यदि कश्चित् मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रियममियं या प्रयुयुक्षेते क्रियाफललक्षणं, तन्मपैव प्रयुयुतते सः, तस्याविषयत्वान्मम, "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्” इति स्मृतेः । तथा सर्वपां पञ्चा- नामपि भूतानामविकार्यः, अविपयत्वात् , “ अच्छेद्योऽयम- दाह्योऽयम्" इति स्मृतेः । याऽपि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्र- मुपलक्ष्य, मद्भक्तानां विपरीतानां च प्रियाप्रियादिप्रयुयुक्षा, तज्जा च धर्माधर्मादिमाप्तिः, तेपामेव, न तु मय्यनरेऽमृतेऽभैये "नैनं कृताकते तपतः", "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ", "सबाह्याभ्यन्तरो हजः", " न लिप्यते लोकदुःखेन वाहः" प्रियमप्रियं वा कियाफटलक्षणं प्रयुयुक्षेत प्रयोतुमिच्छेत् , स तन्मपैव प्रयुयुश्ते तस्याविपयत्वान्ममेति चिन्तयेदिति योजना । प्रियाद्यविपयत्वे मानमाह--अन्यकोऽयमिति । अविकारित्व चात्मनश्चिन्तयेदिति सप्रमा- णमाह-तथा सर्वेपामिति । नन्वेवमनाधेयातिशयश्चेदात्मा, कथं तर्हि तमुद्दिश्यात्येपामुपकाराद्या प्रवृत्तिः ? तत्राह-याऽपीति । शरीरसंस्थान- मेव ते पश्यन्ति, नात्मानम् । शरीरे च ममाभिमानाभावादात्मनश्चासङ्गा- दिलक्षणवान मयि वत्कृतोऽतिशयः 1 किंतु तेपामेव यथाक्रियं फैललाभ इत्यर्थः । स्वस्थानाधेयातिशयत्वे प्रमाणमाह-नैनमित्यादिना । किंच, यद्यनारमा नाम स्यात् , सदा तत्कृतं प्रियमप्रियं वा भवेत् ; न तन्ममास्ति (१)प्रयुयुशेत-पाठः । (२) प्रयुयुक्षति-पाटः । (३) भ.गी. २. ३५. (४) तव २. २४. (५) वृ. उ.४.४.३५, प्र. उ. ५. ५. (६) पृ.उ. ४. ४. २२. (७) पृ. उ. ४. ४. ०३. (माध्यन्दिनपाठः) (८) मुं. उ. २. १. २.(१) कठ. उ. ५.११.(१०) 'क्रिय कियाफल-पाटः ।

·१०२ उपदेशसाहस्री इत्यादिश्रुतिभ्यः। अनात्मवस्तुनवाऽसत्त्वं परमो हेतुः आत्म- नवाद्वयत्ये, यस्यासयात्, यानि सर्वाण्युपानपद्वाक्यानि वि- स्तरशः समीक्षितन्यानि समीक्षितव्यानीति ॥ ११६ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवत्यूय. पादकृती सकलवदोपनिपत्सारोपदेशसाहरुया गद्यन्ध समाप्त ॥ सर्वात्मत्वान्ममेति चिन्तयेदित्याह-अनात्मवस्तुनश्चेति । कुतस्तस्यासत्त्व. मित्यन हेतुमाह---आत्मनश्चेति । आत्मनश्चाद्वयत्वे प्रामाणिके सति तद्वि- रुद्धस्य द्वयस्यासत्त्वादित्यर्थ । उत्तार्थसाधक प्रमाण लनीयमित्याह- यानीति । ब्रह्मविद्याप्रतिपादकानि सर्वाणि वेदान्तवाक्यानि विस्तरशो वहुशासोपसहारेण पुन पुनरालोचनीयानीत्यर्थ. । द्विरुक्तिर्गद्यनन्धसमा- तिद्योतनार्था ॥ ११६ ।। इति परिसरयानप्रकरण तृतीय वितम् ॥ ३ ॥ उपदशसाहरुया सद्गद्यवन्धो यथामति । व्याख्यातो रामतीर्थेन भक्त्या स्वज्ञानसिद्धये ।। इति श्रीमच्छकराचार्यकृतोपदेशमाहरूया गद्यभागस्य पदयोजनिका नाम दीका श्रीकृष्णतीर्थशिष्यश्रीरामतीर्थविरचिता समाप्ता। (१) असत्त्वादिति परमो हेतु -पाठ । (२) अद्वयत्वविषयाणि-द्वयस्य- द्वैतस्य वा पाठ ।

·श्रीमच्छङ्कराचार्यमणीता उपदेशसाहस्री पद्यप्रवन्धः १ उपोद्धातप्रकरणम् चैतन्यं सर्वगं सर्व सर्वभूतगुहाशयम् । यसविपयातीतं तस्मै सर्वविदे नमः ॥१॥ श्रीगणेशाय नमः। यनाध्यस्तमिद सर्व मेयमानाद्यविद्यया । भाति नो भाति यज्ञानात्तदस्मि ब्रह्म चित्सुसम् ।। तदेव सर्वोपनिपदर्थसारसंग्रह गद्यनन्धप्रनन्धेन सक्षेपतो युक्त्योपदिश्य, पुनरप्युक्त्मेवार्थजातं पद्यबन्धप्रवन्धेन सोपस्कर विस्तरेणोपदेष्टुकामो भग- वान् भाष्यकारः पद्यमन्यारम्भ ग्रन्थप्रतिपाद्यपरदेवतानमस्काररूप मङ्गल कृत शिष्यशिक्षार्थ श्लोकेनोपनिबध्नाति–चैतन्यमिति । तस्मै सामान्यतः प्रेसिद्धाय नम. प्रवीभावो भूयादित्यर्थः । तस्य विशे- पजिज्ञासाया लक्षणमाह-सर्वविद इति । सर्व वेत्तीति सर्ववित, तस्मै । सर्वशब्देन भूतं भवद्भविष्यदित्येतदात्मक जगदुच्यते । तत्सर्वं सर्वावस्थं सर्वदा सवितृवत्सनिधिसत्तामानेण प्रकाशयत्सर्ववित् । नहीद जई स्वस- जास्फूयोः स्वतन्त्र भवति, अतो यदधीनसत्तास्फूर्तिमदिदं, तदस्ति सर्वज्ञ (१) प्रसिद्धात्मने- -पाठ । (२) भूतभ-पाठ. ।

·१०४ उपदेशसाहस्री सर्ववित्सर्वाश्रय इति तटस्थलक्षणं सिद्धं भवतीति भावः । एवं जगत्प्रवृत्ति स्थितिसंहारनियामकत्वेन सन्मात्रया वाटरथ्येन लक्षितस्य स्वरूपलक्षणं वदन्-सर्वविपयवेदनाश्रयतया सर्ववित्त्वम्-इति पैशेषिकादिमताशङ्का वारयति--चैतन्यमिति । यचैतन्यं चितिस्वभावं ज्ञानस्वरूपं, तस्मै-इति यत्तच्छब्दयोः संपन्धः, 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ग्रंश' इत्यादिश्रुतिभ्यः । नाचित्स्वभावस्य चिद्धर्मकता युज्यते, न सल्यनुष्ण- स्वभावकं जलमुष्णत्वधर्मकं भवतीति भावः । चिदेकरसस्यापि सर्वज्ञत्वं मायोपाधिकं व्यावहारिकमित्यनवद्यम् । ननु चेतनोऽणुपरिमाण इत्येकदेशिनः, मध्यमपरिमाण इति दिगम्बरा, मन्यन्ते-अतस्तस्य सर्वविषयसंसर्गाभावे कथं सर्वज्ञत्वम् ? प्रकाशो हि सावित्रादिः स्वसंसृष्ट एव प्रकाशव्यवहारहेतुः, नासंसृष्टे विपये, इत्यत आह-सर्वगमिति । 'नित्यं विभुं सर्वगतम्, 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः', 'स पर्यगाच्छुलम् । इत्यादिश्रुतिविरोधात्, अणुपरिमाणत्वादि- कल्पनानवकाश इति; उत्तान्त्यादेलिझोपाधिकत्वश्रवणात्, न तेन स्वाभा- विकविभुत्वार्थकश्रुतिवाधः, इति दिक् । ननु सर्वगमित्युक्ते सर्वमन्यत्, वद्गतं च ब्रह्मान्यत्-इति तस्य वस्तु- परिच्छेदप्रतिभासात्, सांख्यादिवादिमतवत् सजातीयविजातीयभेदवत्त्वं प्राप्तमित्यत आह-सर्वमिति । 'सर्व सल्विदं ब्रह्म', 'इदं सर्व यदय- मात्मा, आत्मैवेदं सर्वम् । इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । अनेन सरोपादानत्व- मुक्तम् । उपादानं हि स्वकार्य सर्व व्यामुवढ्यापक भवति, नानुपादानम्, तद्धयेकदेशेन संसृज्यमानमव्यापकमेव भवति–इत्यतः सर्वोपादानत्वा- (१) पृ. उ. ३. ९. २८. (२) तै.उ. २. १. (३) मुं.उ. १. १. ६. (४)2.(५) ई. उ. ८. (६)छां. उ. ३. १४. १. (५) वृ.उ. २. ४.६; ४. ५.७. (८) छां. उ. ७. २५. १. (१) तदेकदेशेन-पाठः । . , ·१ उपोद्वातारणम् . स्मोमित्यभिप्रायः । मानमपि प्रम जीवातं, जीरन्य प्रमगो भिन्नत्वात् , नार्ममारिसमारिभान विद्धवस्तारैश्य मंभाति, द६. ननुहिनादित्यत आर-सर्वभूतगुहासयमिति । सम्भूतानां स्थापना मानां गुहामु बुद्धिषु शेत इति सर्वभूनगुहागयम्-गदा अस्यां भान - यशातृपदायां इति गुहा बुद्धिः-गहतः संघरणार्थस्य धातोरिदं रूपम् । मप्राणियुद्धपन्त:माक्षितया निर्विकारं वर्तत इत्यर्थः । तथाच श्रुति:- 'यो वेद निहितं गुहायां परमं व्योमनं , ' हान्नग्यातिः पुरुषः स या एप आत्मा हृदि तम्येतदेव निरुक्तं हृदयम्' इत्यादा । तथाच-समृदा तदेशानुपाविशन्' इत्यादिना स्रष्टुरेन प्रक्षणो जीवापंण प्रसगात्, अयमात्मा प्रः । इत्यादितादात्म्यश्रुतेश्च, न प्रामणोऽन्यो जीप इत्यर धार्यते । निन्द्धधर्मसंसर्गप्रतिभासस्तूपाधिनिरन्धनः, न स्वरूपनिरन्धन इति भावः । एनन जीनो नाम प्राणोजना, विकारो या, स्वतन्त्र पर वा-इति भेदाभेद-भेदयादिपक्षा निराठता येदितन्याः । ननु सर्वभूतगुहागयत्वं अक्षणो मानसपेद्यत्वं स्यात्, तया सर्गरमतं प्रपश्चात्मत्वप्राप्तिरिवि शहायामाह-यत्सर्वविषयातीतमिति । समिति द्यातकार्यात्मक विषयमतीत्य व्यवस्थितमित्यक्षरार्थः । 'मायां तु प्राति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् इत्यादिश्रुतः परमेश्वराधिष्ठितमायाविरतलार- गमात् सर्वस्य, मायायाश्चानिर्वचनीयत्वात्, परमावत: किमपि प्रदाणी भिन्नं वस्वस्ति । क्या सर्वान्तःकरणतप्रचारसाक्षिणो न मानसंवेद्यत्वं संभाव्यते । नहि मिथ्याइष्टिगृहीतेन मरीच्युद्कादिना भूम्यादि उदकादि- मत्परमार्थतो भनति, न या काप्टेनाग्निः प्रकाश्यते दह्यते या, अतो युवं. (१)त.उ. २.१.(२)छा.उ. ८. ३. ३.(३) ते. उ. ...(6) वृ.उ. २.६.१९.(५) एवेति भेश- - पाठः (१) श्ये. ३.४.१०.(.) परमार्थ- पाठः । (८) परिवति तया तत्य'-पाठः । ।

·उपदशसाहनी समापय्य क्रियाः सर्वा दाराग्न्याधानपूविकाः । नह्मविद्यामधेदानी वक्तुं वेदः प्रचक्रमे ॥ २॥ सर्वविपयातीतत्वमिति भाव । तथाच श्रुति 'नति नति', 'नेह नानास्ति किर्चन', 'यतो वाचो निवर्तन्त । अप्राप्य मनसा सह ॥' इत्याद्या । अत्र चैतन्यमित्यादिविशेपणनय तत्त्वपदार्थसाधारण, सर्वभूतगुहाशयमिति च बुद्ध्यादिसाक्षी त्वपदार्थ उक्त', सर्पवित्पदन तत्पदवाच्य ब्रह्मोच्यत, सर्व विपयातीतमिति तत्पदलक्ष्यमुक्तम् । यत्तच्छन्दयो सामानाधिकरण्यादे कार्यवृत्तित्व सति, तत्त्वपदार्थयोरैक्यमसण्डवाक्यार्थस्तात्पर्य तृत्त्या प्रतिपा- दितो भवति । तदेव मङ्गलाचरणव्याजेन वेदान्तशास्त्रीयविपयाद्यनुरन्धो- ऽप्यन अपश्चितोऽस्य तत्प्रकरणत्वद्योतनाय । तथाहिउक्तवाक्याथा विषय , चैतन्य सर्वविपयातीतमिति च चिदात्मन सर्वानर्थसस्पर्शित्वा- भावोक्ते , अशेपानर्थनिवृत्त्युपलक्षित निरतिशयानन्दाविर्भावात्मक ग्रह्मैव प्रयोजनमुक्तम्, अर्थात कामोऽधिकारी सूचित एव भवति । उक्तविशेष- णाना वेदान्तप्वव प्रसिद्ध., शास्त्रग्रह्मणो प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव सबन्धो ध्वनित इति ॥ १॥ एव देवतानमस्कारव्याजेन वेदान्तप्रतिपाद्यपरदेवतातत्वमुपक्षिप्तम् । इदानीं वेदान्ताना तत्परत्व प्रतिपादयितु कर्मकाण्डनित्तमर्थमनूद्य तेन ज्ञानकाण्डाख्यवेदान्ताना सगतिमभिदधानस्तेपामगतार्थत्वमनन्यशेपत्व च तावदाह-समापय्येति । वेद इदानी ब्रह्मविद्या वक्तु प्रचक्रमे-इत्यन्वय । इदानीमिति जिज्ञा- सोरुपस्थितिसमय उक्त' । अथेति जिज्ञासाप्रवृत्तिप्रयोजकहेतुसाधनचतुष्ट- यसपत्त्यानन्तर्यमुच्यते । तथाच विवेकवैराग्यशमादिसाधनसपन्नस्य मुमुक्षो- (१)वृउ २ ३ ६ (२) वृ उ ४ ४ १९ (३) तै उ २४ (४) त ॥ १॥-पाठ । (५) वेदाना-पाठ । - ।

·। १ उपोद्घातप्रकरणम् १०७ मोक्षसाधनब्रह्मविद्यां साक्षायतिपादयितुं ज्ञानकाण्डात्मको वेदः प्रवर्तत इत्यर्थः । कुतोऽस्य साधनसंपत्तिरित्यपेक्षायां कर्मकाण्डोक्तकर्मानुष्ठानज- नितबुद्धिशुद्धित इत्यभिप्रेत्याह-समापय्येत्यर्धेन । दाराग्न्याधानपूर्विका इति विहितक्रियामात्रोपलक्षणम् । नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनारूपाः सर्वाश्रमप्रयुक्ता विविविहिताः सर्वाः क्रियाः समापय्य समाप्ति प्रापय्य, कर्मकाण्डात्मनानुष्ठेयकर्माणि प्रतिपाद्य, स्थितो वेद इति संबन्धः । जयं भावः- वेदो हि स्वतःप्रमाणभूतः सार्थप्रकाशको नित्यनिरतिशयपुरु- पार्थमर्थयमानस्य तदुपायं मृगयतः सर्वोत्साहं प्रयतमानस्यापि तमलभमा- नस्य ताहरपुरुषार्थसाधनं प्रत्यक्षादिभिरनवगम्यमानमुपदेष्टुं प्रवर्तते । नित्य- निरतिशयपुरुषार्थश्च मोक्ष एव, नान्यः , इति मोक्षोपायप्रतिपादने वेदता- त्पर्यमवगम्यते । श्रुतिस्मृती चात्र भवतः- 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'सर्वे वेदा यकं भवन्ति' 'स मानसीन आत्मा जनानाम् । इति, 'वेश्व सर्वरहमेव वेद्यः' इति च । मोक्षसाधनं च साक्षादात्मतत्त्वज्ञानमेव, 'तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायें । इति श्रुतेः । तथ नाशुद्धान्तःकरणस्योपदेष्टुं युक्तं, तस्य तद्हणसामर्थ्याभावात् । श्रुतिश्च भव- ति-नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ।। इति । अतस्तस्य ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितक्षयार्थानि नित्यानि कर्माणि प्रथमं विद्यन्ते, तानि च संयोगरूपचोदनासमाख्यानाम- विशेपेण सर्वशासीप्रत्ययन्यायेनेतिकर्तव्याङ्गकलापपरिमाणाधिकारिविशे- पोक्तिपूर्वकमनुष्ठापयति । धर्मेण पापमपनुदति', 'न कर्म लिप्यते नरे', 'अविद्यया मृत्युं तीर्ची' इत्यादिश्रुतेर्दुरितक्षय एव धर्मानुष्ठानस्य परं प्रयो- (१)कट. उ. १. १५. (२) ते. आ. ३. ११.१.(३) भ.गी. १५.१५. (४) श्वे. उ. ३. ८(५) कठ. उ. २. २४.(६) निधत्ते-पाठः। (५) जै. सु. २.४.९., ८-३२.(८) महा-ना.उ.७९.(९)ई. उ. २, ११.

·२०८ उपदेशसाहस्री कर्माणि देहयोगार्थ देहयोगे मियापिये | ध्रुवे स्यातां ततो रागो पथैव ततः क्रियाः ॥ ३ ॥ जन, परम्परया परमपुरुषार्थोपयोगिनात् । नतु 'कर्मणा पितृलोक' इत्यायुक्तः पितृलोकादिः प्रयोजनम् , तस्य क्षयादिदोषदुष्टतया हेयत्वात् । आनुपझिकं हि तत्कर्मफलं भवति । भवदपि नेदं चित्तशुद्धिप्रतिनन्धकम् । तदुक्तं सुरेश्वराचार्य:- 'नित्येपु शुद्धिप्राधान्यानोगोऽप्यप्रतिबन्धकः । भोग भगुरमीक्ष्य(क्ष)न्ते बुद्धिशुद्धिस्तु रोचते''।-इति । काम्याभिचारादिकर्मविधानं तु पुरुपवशीकरणेन स्वाभाविकप्रवृत्तिनि- वारणार्थमित्येपा दिक् । तथाच चित्तशुद्धेः प्रथमापेक्षितत्वात्तदर्थ कर्मविधानं प्रथमं प्रवर्तते, पश्चाच ज्ञानोपदेश इति कर्मज्ञानकाण्डयोरर्थद्वारा हेतुहेतु- मद्भावेन पौर्यापर्यसंवन्ध उक्तः । ज्ञानकाण्डस्य साक्षात्फलार्थविषयत्वाकर्म- भिरनपेक्षितार्थत्वाचागतार्थत्वमनन्यशेपत्वं च तस्य सिद्धमिति ॥ २॥ ननु कर्माणि कृतानि कर्तुः फलपदानि लोके दृष्टानि । यथा पित्रादि- भिरुपदिष्टविषयाणीष्टफलानि, तैर्निपिद्धविपयाण्यनिष्टफलानि, तदुदास्त- विपयाणि दैवाधीनतयोभयार्थानि, तथा वेदविहितानि कर्माणीष्टफलानि, निपिद्धान्यनिष्टफलानि, विहितप्रतिषिद्धव्यामिश्रकर्माणीटानिष्टव्यामिश्र. फलानि भवन्ति । तथाच शास्त्रं- 'अनिष्टभिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलमे ।' इति । एवं च कर्मणां फलान्यभिचारात् , मोक्षस्य च फलविशेषत्वात् , कर्म- (१)वृ.उ. १.५, १६. (२) एतत्कारिकाया. शुद्ध. पाठो मुद्रितपुस्तके एव वर्तते-नित्येषु शुद्धेः प्राधान्यानोगोऽयप्रतिरन्धकः । भोग भारमीक्षन्ते बुद्धिशुद्धय- नुरोधतः ॥ सं. वार्तिके, ११३१.(३) भ.गी. १८. १२.

·१ उपोद्धावप्रकरणम् धर्माधौं ततोऽज्ञस्य देहयोगस्तथा पुनः । एवं नित्यमटत्तोऽयं संसारश्चक्रवदृशम् ॥ ४॥ विशेपसाध्यत्वोपपत्तेः, न विद्यया कृत्यमस्तीति न तदर्थानि ज्ञानकाण्डानि मुमुक्षुणा विचारणीयानि, किंतु कर्माण्येव कानिचिचातुर्मास्यादीन्याय्य- फलार्थान्यनुष्टेयानीति कर्मजडानां प्रत्यवस्थानमित्याशङ्कयाह-कर्माणीति द्वाभ्याम्। कर्मफलं हि जात्यायुभोंगलक्षणं, तच देहसंवन्धं विना नोपपद्यत इति कर्माणि देहयोगार्थमेवेत्यर्थः । देहयोगे च संसारो दुर्वार इत्याह-देह- योग इति । देहसंबन्धे सति, प्रियाप्रिये सुखदुःसे घुचे स्याता भवेतामेव । न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति' इति श्रुतेः । ततः सुस- दुःसयोस्तत्साधनयोश्च यथासंख्यं रागद्वेपो वासनारूपो स्याताम् । ततो रागद्वेपारयानिमित्ताक्रिया वाङ्मनःकायचेष्टाः स्युरित्यर्थः ॥ ३ ॥ अज्ञस्य प्रत्यगात्मतत्त्वं ब्रह्माजानतोऽहंकारपरंवशस्य ततः क्रियाभ्यो विहितप्रतिपिद्धरूपाभ्यो धर्माधर्मों पुनर्भवेताम्, पुनस्ततो देहयोगः, ततः प्रियाप्रिये, इत्येवं संसारो जन्ममरणकर्मकरणतत्फलभोगलक्षणः कुलाल- चम्बदृशमत्यर्थमविश्रमं यथा स्यात्तथा नित्यप्रवृत्तोऽनादिकालमारभ्य प्रवर्तते अयं प्रत्यक्ष इत्यर्थः । तस्मादैहिकार्यानां कर्मणामनित्यफलत्वस्य लोके दृष्टत्वात्, आमुष्मिकफलार्थानामपि कर्मवादनित्यफलतानुमानात्, 'तद्यधेह कर्मजितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते" इति वस्तुवलावलम्विश्रुतेश्व, 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृत' इत्याद्यर्थवादश्रुत्यवलम्बनेन, कर्मफलस्य नित्यत्वाशा न कार्येति भावः॥४॥ (१) छां. उ. ८. १२. १. ( २ ) पारवश्यस्य-नि. सा. पाटः । (३) कर्मचितः–'पुण्यचितः' इत्यपि पाटः । (४) शत.ग्रा. २. ६. ३. १.

·, . ११० उपदेशसाहस्री अज्ञानं तस्य मूल स्यादिति तद्धानमिप्यते । ब्रह्मविद्याऽत आरब्धा ततो निःश्रेयसं भवेत् ॥ ५ ॥ नन्वयमपि न मोक्षार्थिनो ज्ञानेन प्रयोजनमस्ति, कृतकर्मणा ससार- निमित्ताना फ्लभोगानन्तर नाशे सति, 'निमित्ताभावान्नैमित्तिकाभान इति न्यायात, अयनलभ्यत्वान्मोक्षस्य, इत्याशयाज्ञानमूलत्वात्कर्मण', तस्मिन्सति, सदनुपरमान्मैवमित्याह-अधानमिति । यद्वा-अज्ञस्य कर्मप्रवृत्त्यविरमात्ससाराविरम , कृतकर्मफलभोगसम- येऽपि कर्मप्रवृत्त्यवश्यभावात्पुनर्भोगसतानाविच्छेदश्चेत् , कथ तहि कर्मनि- वृत्त्या मोक्षसिद्धिरिति वीक्षायामाह-अज्ञानमिति । अयमर्थ-नीहारण प्रावृता जलप्या चासुतृप उक्थशासवरन्ति', 'एक शेतुर्न द्वितीयोऽस्ति शनुरज्ञानतुल्य पुरुपस्य राजन् । यनाविष्ट कुरुते कार्यते च घोराणि कर्माणि मुरारुपानि ।' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽज्ञान तस्य पूशेक्तस्य कर- तस्फल्लक्षणस्य ससारस्य मूल स्यादिति हेतोस्तस्याज्ञानस्य हानमात्यन्ति- कोपरम इप्यते यत्नेन सपादनीयतयाऽभिप्रेयत, मूलोन्मूटनमन्तरेण प्ररोहा. विच्छेदादित्यर्थ । 'तरवि शोकमात्मविर्ने ।', 'यदा चर्मवदाकाश वेष्टयिष्यन्ति मानवा । तदा दवमविज्ञाय दु खस्यान्वो भविष्यति ।" 'ज्ञानेन तु तदज्ञान येपा नाशितमात्मन' । तपामादित्यवज्ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ।।" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यो यतो विद्यैवाज्ञानहानहेतुरवगता, अतो ब्रह्मवि- द्यारब्धा । ततो ब्रह्मविद्यया निश्रेयस कैवल्य भवेत् । तदुदये नान्त- (1) विवक्षाया-पा० । ( २ ) ते स ४ ६ २ (३)शा प ३ ३ २८ (४) छाउ ७ १३ (५) श्ये उ ६ २० (६) भ गी ५ १६. (७) तोऽवि-नि सा पाट ।

·१ उपोद्घातप्रकरणम् १११ विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकूलतः । नाज्ञानस्यामदाणे हि रागद्वेषक्षयो भवेत् ॥ ६॥ रीयकतयाऽज्ञाननिवृत्ती, फेवलात्मस्वरूपावस्थानरूपो मोक्षो लन्ध इव भवेदित्यर्थः ॥ ५॥ ननु कर्मणां विचित्रशक्तित्वात् 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते'' इत्यादि- श्रुतेः, 'कर्मणैर हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इत्यादिस्मृतेश्च कर्म- भिरेव मोक्षसिद्धेः, कृतं ब्रह्मविद्ययेति शङ्कामपाकुर्वन्ननन्तरोक्तमर्थमुपपाद- यति-विद्यवेति द्वाभ्याम् । संसारमूलाज्ञानहानाय विद्यैव समर्थेत्यध्याहारः । एवकारार्थमाह- मैति । तत्र हेतुरप्रतिकूलत इति । अविरोधादित्यर्थः । विद्यैव प्रकाशरूपत्वा- दप्रकाशरूपामविद्यां तत्कार्य च निवर्तयति, यथा रज्ज्वावरणाविद्यौतमसी तत्कल्पितसपीद्याकारंच रज्जुतत्त्वज्ञानप्रदीपो निवर्तयतः, स्वभावविरोधात् । कर्म तु नाज्ञानतमोनिवर्तक, तदविरोवित्वात् , अप्रकाशात्मकत्वाद्वा, नीहार- स्तोमवन्–इत्याद्यनुमानैः, 'नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाये' इत्यादिश्रुति- भिय, विरोधात्-'हिरण्यदाः । इत्यादावापेक्षिफममृतवं पर्यवस्यति । 'कर्मणैव हि' इति स्मृतिः 'न कर्मणा न प्रजा' इतिश्रुतिविरोवेऽन्यपरा इत्यतो न तलाकर्मभिरज्ञानहानशक्रेत्यभिप्रायः । विद्या विनाऽज्ञानक्षया- भावश्चेत् , अज्ञानक्षयार्थमेन विद्याऽन्विप्यता, तत्कार्यस्य तु परमार्थत्वाद्वि- द्यया नागानुपपत्तेः, तन्नागे हेत्वन्तरमन्वेपणीयमित्यत आह–नाशाना- स्येति । अज्ञानस्याग्रहाणे रागादिश्यो न स्यात् । अविवेकपूर्वकत्वस्य रागा- (१)ऋ.सं. ८.६.३. २.(२)भ. गो. ३. २०.(३) कथ त—पाठः ! (४) द्या तमसि-नि. सा. पाठः (५) ते. आ. ३. १३. (६) महा. ना. उ. १०.५. के.उ. ३.

·११२ उपदेशसाहस्री रागद्वेपक्षयाभावे कर्म दोपोद्भवं ध्रुवम् । तस्मानियसाय विद्यैवाव विधीयते ॥ ७॥ ननु कर्म तथा नित्यं कर्तव्यं जीवने सति । विद्यायाः सहकारित्वं मोक्ष प्रति हि तद्वजेत् ॥ ८॥ दावन्वयन्यतिरेकसिद्धत्वात, अज्ञानमया रागादयः, न परमार्था इत्यज्ञान निवृत्त्यैव निवर्तन्त इति न तत्र हेत्वन्तरान्वेपणेत्यर्थः ॥ ६॥ रागाद्यनिवृत्ती का हानिरिति तत्राह-रागद्वेपेति ॥ दोपा रागद्वेपमोहाः, तदुद्भवं तहेतुकं कर्म ध्रुवं पुनः स्यादेव, इति पुनः संसारो दुर्वार इत्यर्थः । उपपादितमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति। अत्रेति वेदान्तोक्तिः । विधीयते प्रकाश्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ तदेवमज्ञानमूलत्वात्संसारस्य ज्ञानमेव तनिवर्तकं मोक्षहेतुः, न करें। त्युक्तम् । तत्र यदि कर्मणां स्वातन्त्र्येण मोक्षहेतुता न संभवेत् , तर्हि ज्ञानेन समुच्चये सति, तद्धेतुता स्यादिति समुच्चयवादिमतमुत्थापयति-- . ननु फर्मेति॥ (१) तुलय-दु.खस्य च देहोपादानकहेतुत्वात् , देहस्य च पूर्वोपचितधर्माधर्ममूल- स्वादनुच्छित्तिः । तयोश्च विहितप्रतिपिद्धकर्ममूलत्वादनित्तिः । कर्मणश्च रागद्वेषा- स्पदत्यात्, रागद्वेपयोश्च शोभनाशोभनाध्यासनिबन्धनत्वात्, अध्यासस्य चाविचारित- सिद्धद्वैतवस्तुनिमित्तत्वात् , द्वैतस्य च शुक्तिकारजतादिवत् सर्वस्यापि स्वत.सिद्धा- द्वितीयात्मानवयोधमानोपादानत्वात् , अव्यावृत्तिः । अतः सर्वानर्थहेतुरात्मानवयोध एव । सुखस्य चानागमापायिनोऽपरतन्त्रस्वात्मस्वभावत्वात् , तस्यानवोधः पिधानम् । अतस्तस्यात्यन्तोच्छित्तावशेषपुरुषार्थपरिसमाप्तिः । अज्ञाननिनेश्व सम्यग्शानस्वरूप- लाभमानहेतुत्वात्तदुपादानम् । अशेपानर्थदेवात्मानववोधविषयस्य चानागमिकप्रत्यक्षा- दिलौकिकप्रमाणाविषयत्वाद्वेदान्तागमवाक्यादेव सम्यग्शनम् । -ने.सि. उपक्रमे।

·। १ उपोद्घातप्रकरणम् ११३ यया विद्या तथा कर्म चोदितत्वाविशेषतः । प्रत्यवायस्मृतश्चैव कार्य कर्म मुमुक्षुभिः ॥९॥ 'नहि कश्चिमणमपि जातु तिष्टत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्व प्रकृतिनैर्गुणः॥" इति स्मृत्युक्तन्यायेनावशेनापि जीरता पुरुषेण म तव्यमे विद्या यथा, तथा नित्यं कर्मावश्यं कर्तव्यं 'यारनीवम् । इत्यादिश्रुतिरिहितत्वा- दित्यर्थः । उपयोगाभावान्मुमुक्षुणा निल कर्म न कर्तव्यमित्यत आह- विद्याया इति । विद्याया मोक्ष प्रति कारणभूताया. सहकारित्वमितिकत. न्यभार हि यस्मात्तत्कर्म गजेटयाप्नुयात्, अतस्तत्कार्य मुमुधुणेत्यर्थ । 'नि- व्ययामृतमभुते' इति तृतीयया ज्ञानस्य मोक्षारणत्वावगमात्, करणस्य चे- तिकर्तव्यतासापेक्षत्वात्, अन्यस्य चेतिकर्तव्यस्थानाभावात्, कर्मभिरंव प्रयाजादिभिर्दर्शादीव फलोपकार्यझैान समुसीयत इति भावः ॥ ८ ॥ कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न उर्वन्ति यतय पारदर्शिर्ने । ॥ इत्यादिस्मृतेर्मुमुक्षुभि कर्म न कर्तव्यमिति चेत्तताह-~य यथा विद्येति। यथा विद्या मुमुक्षभि. कार्या, तथा मर्मापि कर्तव्यम् । कुत ? ' 'विद्या चाविद्या च यस्तद्वेदोभयर सह । इति ममुखयविधिना अविशेषण चोदित. लादित्यर्थ । किंच- 'अन्विहित कर्म निन्दित च समाचग्न् । प्रसनवेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति' ।' इत्यननुष्ठाने प्रत्यवायस्मृतश्च , कर्म कार्यमित्यर्थः । तथाचोदाहृतथा- (१)भ.गी ३.५.(२) । तथा च विद्या-पाठ (३) ई उ ११. (6) शान्तिप. २४३.५ (-) मनु स्मृ. ११. ४.. ८ ·११४ उपदेशसाहस्री ननु ध्रुवफळा विद्या नान्यत् किंचिदपेक्षते । नामिष्टोमो यथैवान्यद्धयकार्योऽप्यपेक्षते ।। १० ।। तथा ध्रुवफला विद्या कर्म नित्यमपेक्षते । इत्येवं केचिदिच्छन्ति न कर्म प्रतिकूलतः ।। ११ ।। विद्यायाः प्रतिकूलं हि कर्म स्यात्साभिमानतः । निर्षिकारात्मत्रुद्धिश्च विद्येतीह प्रकीर्तिता ।। १२ ।। अहं कर्ता ममेदं स्यादिति कर्म भवर्तते । वस्त्वधीना भवेविया कधीनो भवेद्विधिः ।। १३ ।। तिस्मृतिविगेधे 'तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः । इतीयमपि स्मृतिर्मानप्रशं. मार्था वा भविष्यतीति भावः ।। ९॥ अत्र सिद्वान्ती विद्यायाः सहकार्यपेक्षितत्वमुक्तमाक्षिपति-नन्विति । ब्रह्मविद्या सहकारिनिरपेक्षा, ध्रुवफलत्वात् , घटादिज्ञानवदित्यर्थः । पूर्ववादी व्यभिचारेण परिहरति-नेति । अवश्यंभाविफलोऽप्यनिष्टोमो यथोद्गीयशस्त्रादितगतदेवताज्ञानसहकारि कर्मापेक्षते, तथा विद्याऽपीत्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-इत्येव केचिदिच्छन्तीति । सिद्धान्तं वक्तुमुपक्रमते-नेत्यादिना। विद्या स्वकार्य न कर्मापेक्षते, तत्प्रतिकूलत्वात्, तद्विरोचित्वादिति यावत् । नहि स्वप्रतिकूलः स्वसहायो भवति । मा भूत्तिमिर तेजसः सहायभूतमित्यर्थः ॥ १० ॥ ११ ॥ कर्मणो विद्यापतिकूलत्वमुक्तं साधयति--विद्याया इत्यधेन । हिशब्दः प्रसिद्वावद्योतकः । साभिमानत इति । ब्राह्मण्याद्यभिमानस- हितपुरुपनिय॑त्वात्कर्मणः , विद्यायाश्च कूटस्थात्माकारतया जात्याद्यमि- मानहीननिष्टत्वात्, प्रसिद्धो विद्याकर्मणोविरोध इत्यर्थः । हिशब्दद्यो- (१)शांतिप. २४३.५.(२)द्वियो-पाठः । (३) कर्मणा-पाठः।

·१ पोद्वातप्रकरणम् ११५ कारकाण्युपमूदाति विद्या बुद्धिमिवोपरे। इति तत्सत्यमादाय कर्म कर्ने व्यवस्यति ॥ १४ ॥ विरुद्धत्वादतः शक्यं कर्म कर्नु न विद्यया । सवै विदुपा तस्मात्कर्म हेयं मुमुक्षुणा ।। १५ ।। तितां प्रसिद्धिमुपपादयति-निर्विकारेति । नाहं कती भोत्ता, किंतु कूटस्थ प्रीवास्मीत्येवमात्माकागन्त:करणवृत्तिर्विद्येति इह वेदान्तयु विद्वद्भिः प्रकणोक्तेत्यर्थः । कर्म तु-अहं ब्राह्मणः, अस्य फर्मणः कर्ता, ममेदं कर्मसाध्यं फलं भविष्यति-इत्यभिमानपूर्वक प्रवर्तत इति प्रत्यक्षम् । अतः स्फुटो विरोध इत्यर्थः । भानकर्मणोग्न्तर्मुसत्यवहिर्मुसत्याभ्यां प्रवृत्तितो विरोधमुस्त्या, उत्प- त्तितोऽपि विगेवमाह-यावधीनेति । प्रमाणवस्त्वधीना विद्या यथाप्रमाणं यथावस्तु च जायते, न तत्र पुरुषस्वातन्त्र्यं संभवतीत्यर्थः । विधिविधेयं कर्म कधीनं, पुरुपेण कर्तु- मकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शस्यम् । अतः पुरुपस्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्यरूपविरु- दहेतुजन्यत्वात् , न कर्मज्ञानयोः समुच्चय इत्यर्थः ॥ १२ ॥ १३ ॥ किंच विद्यायां सत्या कर्मणो निगश्रयतया स्वरूपालाभान ज्ञानसहका- रितति विधान्तरण विरोधमाह-कारकाणीति । ऊपरदेशे जातामुदकबुद्धि यथोपरस्वभावावलम्बिनी विद्योपमृदाति, तथात्मन्यविद्याध्यस्तकारकवुद्धिमारमस्वभावावलम्बिनी विद्योपमृदात्येवे- त्यर्थः । इति तत्सत्यमित्यर्धशोकः पूर्वणवान्येति । उपमृद्रातीति यतः, अतस्तस्कारकजानं सत्यमादाय कर्म कर्तु ज्ञानी कथं व्यवस्यतीति कथं- गदाच्याहारंणायं योजनीयः ॥ १४ ॥ विरुद्धकृतसमुच्चयासंभवे फलितमाह-विरुद्धत्वादिति। (१) तत्सत्यमतिमा-पाठः । (२) सदेव-पाठः। (३) विध्यन्तरेण-पाटः।

·११६ उपदेशसाहस्री देहाचैरविशेषेण देहिनो ग्रहणं निजम् । प्राणिनां तदविद्योत्थं तावत्कर्मविधिर्भवेत् ।। १६ ।। अतो विरुद्धत्वादिति सामानाधिकरण्यम् । विद्यया सह कर्म कर्नु विदुपा न शक्यमेवेत्यन्चयः । समुनयनिराकरणफलमाह--तस्मादिति ।। १५ ।। ननु 'शाला फर्म समाचांन् । इत्यादिवचनात्, स्वर्गकामादिविघ्यन्य- .थानुपपत्तेश्व, देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानवतः कर्माधिकारात्, ज्ञानकर्म- गोविगेधे च तदयोगात्, अधिकार्यभावन कर्मकाण्डस्याप्रामाण्यं प्राप्तम्- इत्याशङ्कय, कर्मस्वरूपभेदाइविशेषप्रयुक्तिमाधिकारादिविशेषज्ञानस्य देहा- दिव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य च कर्मविशेषाधिकारिण्यपेक्षितत्वेऽपि, न परमा- स्मतत्त्वज्ञानं तनापत्यते 'अनुपयोगात् , अधिकारिविरोधार्थ' इत्यभि- प्रत्य समाधत्ते-देहायरिति । यद्वा यद्योपनिपदं ज्ञानं कर्मकारकभेदोपमर्दकं स्यात्, तदा ज्ञान- काण्डन कर्मकाण्डस्य निर्विपयीकरणात्, वाधितविपयं कर्मकाण्डम- प्रमाणं स्यात् । तथानिष्ट, स्वाध्यायाव्यय विधिविरोधात्-इत्याशक्य, फिमात्मतत्त्वज्ञानाप्रार, अव चा तदप्रामाण्यापत्तिरिति विकल्प्य, आयं निराकरोति-देहाधैरिति । देहिन आत्मनो देहायैदेहेन्द्रियमनोवुद्धिमाण- (१)(२) प्रमाणादय प्रसशान्ता द्वादश पदार्थाः क्रमाद्वादशानामध्यायाना विषयाः /- धर्मों द्वादशलक्षण्या व्युत्पाद्यातन लक्षणैः। प्रमाणभेदशेपत्वप्रयुक्तिक्रमसकाः ।। अधिकारोऽतिदेशश्च सामान्येन विशेषतः । ऊहो बारव तन्त्र च प्रसवोदितः क्रमात् ।। -जे. न्या.मा. वि.१.१.१. (३) प्र. सू. भाग्ये. १. १.१.(४) तै.आ.१.१५.श.बा.११.५.६.५.

·१ उपोद्भवातप्रकरणम् नेति नेतीति देहादीनपोह्यात्माऽवपितः । अविशेपात्मवोधार्थ तेनाऽविद्या निवतिता ॥ १७ ॥ तद्धभैरविशेपणाविकेन ग्रहणं तद्विशिष्टतयैवात्माभिमानम्पं निजं स्वाभा- विन योपिदादावग्न्यांदिभावबुद्विवद्विध्यधीनं-यदेवविध प्राणिनामा- मनानं, तदविद्योत्यमनाद्यज्ञानजभ्रान्तिसंस्कारीत्वं, सर्वसाधारणत्वान। यावदेवं वाहाणोऽहं, गृहस्थोऽहं सकलेन्द्रियवानहं, सकामो बलवान्, त्या- दिशानमनुवर्तने, तावकमविधिः कर्मकाण्डं प्रमाणं भवेदित्यर्थः । प्रमिति- जनक हि प्रमाणं भवति । 'अधिकारिणश्च प्रमितिजनको वेदः, नानधिका- रिणः' इति स्थिते, कर्मप्रवृत्तिपर्यन्तं प्रमितिजनकस्य विधिकाण्टस्योक्ता- विकारिलाभान-प्रमात्मतत्त्वविद्योदयायार-अप्रामाण्यप्राप्तिरिति ना. ध्ययनविधिविरोध इति भावः ॥ १६ ।। द्वितीचं विकल्पमिष्टापत्त्या प्रत्याचष्टे-नेतीति । 'नेति नेति' इति वीप्सार्थया श्रुत्या देहादीन् मिध्यादृष्ट्यात्मात्मी. यभावेन गृहीतानोपानपोह्य प्रतिपिध्य प्रतिपेधावधिभूत आत्माऽवो- पिनः ‘सत्यस्य सत्यम् । इत्यादी । किमर्थमित्यत आह-अविशेषा- स्मयोधार्थमिति । अविटोपश्चासावात्मा चेति तथा । तस्य बोधो निर्विरो- पचित्सदानन्दस्वभावाविर्भावः, तदर्थमित्यर्थः । परागर्थेष्वपोहितपु तदव- चित्येन प्रत्यगर्य एवावशिष्यते, इति प्रत्यक्तत्त्वबोधार्थमित्युक्तं भवति । बोधे सति किं स्यात्तदाह--तेनेति । यन्निवन्धनो देहादावात्माभिमानः कर्माधिकारहेतुः, साऽविद्या; तेन बोधेन निवतिता बाधितेत्यर्थः । अतो 'निमित्ताभावानमित्तिकाभावः' इति न्यायेनात्मत्त्वज्ञानवतो न कर्मविधि- प्रतिपचिरिति तं प्रति फलवद्विज्ञानजनकत्वाभावाल डस्य तदा- (1) निर्विशेषात्मभानार्य- -पाठः (१) पृ. उ. ६. २. १३. (३) वृ.उ. २.३.६. (४)पृ.उ. ३. १. २६. इत्यादौ ।

·११८
उपदेशसाहस्री
नियत्ता सा कयं भूयः प्रसूयेत प्रमाणतः ।
असत्येवाविशेपेऽपि प्रत्यगात्मनि केवले ॥ १८ ॥
नीमप्रामाण्यमिष्टमंव, निवृत्ततीकोथं प्रत्यभिचारविधिशास्त्रवदिति सर्व-
मनवद्यम् ॥ १७॥
ननु निशेिषात्मनोधेन सनिपतिताप्यविद्या पुनरुजविष्यति, ततः
कर्माधिकारहेतुसभवात फर्मविधिः स्यात-शुक्तितत्त्वावगमात्तदज्ञाननि
तावपि पुनस्तर समयान्ती रजतभ्रमोदयोपलम्भात-इत्याशद्धयाह-
निवृत्तेति।
प्रमाणतो नित्ता प्रमाणाग्निना दग्या साऽविद्या भूयः पुनः कथं प्रसू.
येत जायेत ? नहि मृता दग्धा च भार्या पुनः प्रसपायोगवति, तद्वदि.
त्यर्थः । अविद्यान्तरं जायतेति चेत्, तर वक्तव्यं-किं निनिमित्तं जायेत,
निमित्ताद्वा? नाद्यः , अकारणकार्योत्पत्तावतिप्रसङ्गात् । द्वितीये, किमात्मा
निमित्तम्, अनात्मा वा ? ना इत्याह-असत्येवेति । अविशेपे केले
इत्यनयोक्रयानन्यारयेयभावः । यद्वा-अविशेप इत्युक्ते मृयादिकतिप-
यविशेषाभावेऽपि विशेपान्तरशता स्यात, अत उत्त-केवल इति । ताव-
चुक्त, एकाकिनोऽप्यात्मनः प्रयत्नादिगुणयोगित्वविशेपशवा स्यात्, तन्नि-
वृत्तयेऽविशेप इत्युक्तम् । तथा चाविशेप केवले प्रत्यगात्मनि सर्वान्तरे
परमार्थवस्तुनि साऽविद्याऽसती एव न सत्ता लभते, असहायस्यात्मनः
कूटस्थस्य र्तृत्वानुपपत्तेः । अविद्यान्तरसहायाभ्युपगमे चान्योन्याश्रयः,
अनवस्था वा प्रसज्येतत्यर्थ, । अपिशब्देन पक्षान्तर निरस्यते । अनामन्य-
प्यसत्येव साऽविद्या, कार्यस्यानात्मनोऽविद्याहेतुत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । मुक्ति
कादौ तु रजतादिविक्षेपोपादानाशस्यैवाऽविद्याशक्तिभेदस्य ज्ञानेन निवृत्त्य-
भ्युपगमात्, मूलाज्ञानस्य ताहगनन्तशक्तिमतो विद्यमानत्वात् , तद्वशात् पुन-
(न्त्युदयोपपत्तेदृष्टान्तो विपम इति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥

·१ उपोद्वातप्रकरणम् ११९ न चेयः प्रमूर्यत कर्ता भोक्तेति धीः कथम् । सदस्मीति च विताने तस्मादिद्याऽसहायिका ॥ १९॥ अत्यरेचयदित्युक्तो न्यासः श्रुत्याऽत एव हि । कर्मभ्यो मानसान्तेभ्य एतावदिति वाजिनाम् ।। २० ॥ अभियायाः पुनरनुस्वसाधनफलमाहन चेदिति पादनयेण । संदेव प्रौराहमरमीति विज्ञान विशिष्टज्ञानेऽपोआनुभये सति, भूयः पश्चान्न चेदविद्या प्रसूयेतेति, कर्ता भोक्तति धीः कर्माधिकारनिमित्तभूता कथं स्यान् ? न स्यादवेत्यर्थः । चारः कर्तृत्वादः पारमार्थिकत्वगवानिवृत्त्यर्थः । कर्तृत्वादे: पारमार्थिक विद्यानिमर्त्यत्त्रायोगादनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति भाव । नानार्मसमुन्यनिराकरणमुपसंहरति-तस्मादिति । यस्माद्विद्यायामुत्प- नायां कर्मासंभवः सिद्धः, तस्मादसहाया केवलैग विद्या कैवल्यहेतु- रित्यर्थः ।। १९ ॥ विद्यायाः सहकारिनिरपेक्षत्वेनैव मोक्षहेतुत्वेनैन मोअहेतुत्वमिति युध्यो- तेऽर्थे श्री लिङ्गमुपोद्वलयति-अत्यरेचयदिति । तत्तिरीयोपनिपत्सु 'सत्यं पर पर सत्यम्' इत्युपरम्य 'सत्यतप.' आदिमानसान्तानि कर्माणि श्रेय साधनलेन निर्दिश्य, 'तानि वा एता- न्यवराणि तपार्सि' इति तपा फल्गुफलत्वेन निन्दामभिवाय, 'न्यास इति ब्रह्मा' इत्युक्त', 'न्यास एवात्यरचयत् । इति तत्त्वज्ञानान्तरङ्गभूत संन्यासः स्तूयते । तस्मानिन्दितस्यानुपादेयत्वात्, स्तुतस्य चोपादेयत्वात्, कर्मसापेक्षत्वं मोक्षस्य संन्यासविधानानुपपत्तेः, ससंन्यासमात्मज्ञानमेन मोइसाधनं गम्यत इत्यर्थः । यत एष होति । ज्ञानस्य स्वपले कर्मनिरपेक्ष- खादेवेत्यर्थः । लिङ्गान्तरमाह-पतावदिति । याजिनाममृतत्वं श्रुतमिति । वाजसनेयिनामुपनिषत्सु 'आत्मनि सल्वा दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व (१)महाना. उ. २१.२. .

·१२० उपदेशसाहनी अमृतत्तं श्रुतं येनात्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः । अनिष्टोमवदित्युक्तं तदमभिधीयते ॥ २१ ।। विदितम्' इत्युपगम्य, अद्वयमात्मतत् दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तप्रवन्धेनोपपाय, उकानुशासनासि भैरव्येतायद सत्यमृतलम् । इति शानस्यैवामृतत्वमा- चनत्वावधारणं श्रुतं तस्य फर्मानपेक्षाया लिहूं, अन्यथा ' एतावत् । इत्य- वधारणार्थनचनानुपपत्तेरित्यर्थः । अमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेने ' इति च तत्रोक्तो वित्तसाध्यस्य कर्मणोऽमृनत्यसाधनबाभावे लिगमनुसंधरम् । नच विद्यां चाविनां च ' इति समुगयविधानविरोधः, तस्य देवतोपास- नज्ञानकर्मसमुशयविपयत्वात् । अन्यथा 'हिरण्मयेन पात्रेणे', अग्ने नय मुपया इति च मार्गयाचनाद्यनुपपत्तेरिति सर्वमनवयम् । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुः', 'त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाचनमुत्तमम् । त्यजेतय हि तज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक् परं पदम् ॥ इत्यादिशास्त्राद्यस्मात्त्यागोफ्लक्षितमात्मज्ञानमेव मुक्तिसाधनं, तस्मा- दिति प्रकृतार्थमुपसंहरति । तस्मात्त्याज्यं कर्म मुमुक्षुभिः साधनचतुष्टयसं- पत्नैरात्मतत्त्वजिज्ञासुभिरित्यर्थः । विविदिपोरपि नास्ति कर्मावसरः, कुतो विदुप इत्यभिप्रायः ।। २०॥ अनार्धन्लोकोऽविकः प्रागुताधिकाधेन संख्येयः। तदेवं मुमुक्षुणा सर्वर्मसंन्यासपूर्वकज्ञाननिष्ठेन भवितव्यमिति न्यायेनोप- पायेदानी परोक्त दृष्टान्तमनूध दूपयति-अग्निष्टोमवदिति । अर्धश्लोकेन २१ (१) तस्मा-पाठः (३) वृ. उ. ४. ५. ६. (३) पृ. उ. . ५. १५. (४)वृ.उ. २. ४. २,४.५.३.(५) ई. उ. ११.(६) ई.उ. १५. (७)ते. प्रा. २. ८. २. (6) महाना. उ. १०.५; कै. उ. २.(९) इति भालचीय. श्रुतिः इति सं. वार्तिके. २१५.-१२ तथा यतिधर्मसंग्रहे. (१०) १.१७.

·१ उपोद्धातप्रकरणम् १२१ नेककारकसाध्यत्वात्फलान्यत्वाच कर्मणः । विद्या तद्विपरीताऽतो दृष्टान्तो विषमो भवेत् ॥ २२ ॥ ऋष्यादिवत्फलार्थत्वादन्यकर्मापदणम् । अग्निष्टोमस्त्वपेक्षेत विद्यान्यत् किमपेक्षते ॥ २३ ॥ प्रत्यवायस्तु तस्यैव यस्याहंकार इप्यते । अहंकारफलायित्वे विद्यते नात्मवेदिनः ॥ २४ ॥ दूपणमुच्यत इति प्रतिज्ञाय श्लोकेन दूपणमाह-नेति । कर्मणोऽग्निष्टोमादेरनेककारकसाध्यत्वात्-नियतद्रव्यमन्त्रतन्त्रप्रयोग- माध्यत्वादिति यावत् , तथा फलान्यत्वात्फलभेदमत्त्वात्-'यदेव विद्यया करोति अद्वयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति । इतिश्रुतेर्विद्याद्वारा वीर्य- वत्तरफलविशेषसंभवाच, युक्ता सहकार्यपेक्षेत्यर्थः । नैवं विद्याया इत्याह-- विद्येति । तद्विपरीता कर्मस्वभावविपरीतस्वभावेति यावत् ! यथावस्त्ववीन- प्रमाणनिनन्धनाया निरतिशयमोक्षरुफलाया विद्याया न सहकार्यपेक्षा युत्तेत्यर्थः । यत एवं स्वभावभेदः कर्मविद्ययोः, अतोऽनिष्टोमदृष्टान्तो विपमो दान्तिकाननुरूपो भवेदित्यर्थः ॥ २२ ॥ पम्यमेवोपपादयति-कृप्यादिवदिति । अग्निष्टोमः-सातिशयः, साध्यफलार्थत्वान्-अन्यकर्मोपवृहणमन्यैः क. मंभिः सहकारिभिर्विहितोद्गीधाद्ययसश्रितोपासनादिरूपैरुपचयमपेक्षेतति योजना । तर दृष्टान्त-कृप्यादिवदिति । कृपिवाणिज्यादौ फलोपचयार्थ साधनविशेपोपचयः प्रसिद्ध इत्यर्थः । विद्या तु निरतिशयफलत्वादन्यत्सह- कारिभूतं किं वस्त्वपेक्षते ? न किमपीत्यर्थः ।। २३ ॥ यदुक्तं 'अकुर्वन्विहितं कर्म'' इति, 'प्रत्यवायस्मृतेश्च' इति तनाह-- प्रत्यवायस्त्विति । (१) छां. उ. १.१.१०. (२) मनुस्मृ. ११.४४.(३) १.१.

·उपदासाहनी तस्मादज्ञानहानाय संसारविनिटत्तये । ब्रह्मविद्याविधानाय मारब्धोपनिपत्वियम् ॥ २५ ॥ सम्पनिपूर्वस्य किपि चोपनिषद्भवेत् । मन्दीकरणभावाच गर्भादेः शातनाचया ॥ २६ ॥ इति उपोद्वातप्रकरणम्। अस्य मंगोऽह की, 'तत्कृत्वद फल भोत्ये ', इति यस्याहकार इप्यत इष्टो भाति, स्वाभाविको वर्तत इति यावत् , तस्याविकृतस्य विहि तारण प्रत्यवायो भवदित्यर्थ । आत्मदिन आत्मतत्त्वज्ञाननिष्ठस्य तु अहकाम्पलार्थित्व न विरात, विषयाभावात् । अतो निमित्ताभावान प्रत्य- वायस्तस्यत्यर्थं ॥ २४ ॥ 'विद्यैवाज्ञानहानाय न कर्माप्रतिकूलत ' इत्युपरम्य, इयता अन्यन कर्मण' स्वातन् यण वा, ज्ञानसहकारितया वा सर्वथा न साक्षान्मोक्ष- हतुत्वमस्तीत्युपपाद्य, 'ब्रह्मविद्यामयदानी व बेट प्रचाम ' इति परम प्रतमुपसहति-तस्मादिति। विद्याया मंनिग्पक्षत्व तच्छब्दार्थ । अज्ञानहानायानाद्यज्ञाननिगम सिद्धयेऽपक्षितनह्मविद्या विधातु सपादयितुमिय परोपनिषत् वेदान्तभा। प्राररुधति योनना । अज्ञानहानस्य विशेपण ससारविनिवृत्तय इति । ससारस्य विनिवृत्ति सम्यड्निवृत्तिर्यस्मादिति विग्रह । अक्कीमत्वमार्यम् । अनोपनिपच्छब्दो रक्षणया वेदान्तग्रन्थेषु प्रयुक्त ॥ २५ ॥ तहि कोऽस्य मुस्योऽर्थ इति वीक्षोया ब्रह्मविद्याया शब्दसामध्य दश यन्नुपनिपच्छन्दव्युत्सादनेनापि स्वतन्त्रैव विद्या मोक्षहेनुरिति सूचयति-- सदेरिति । )का २ (३) विवक्षाया-पाट । (6) ब्रह्म वि द्याख्य-नि सा पाट !

·२ आत्मसानोत्पत्तिप्रकरणम् । प्रतिपेद्धमशक्यत्वान्नेति नेतीति शेपितम् । इद नाहमिद नाहमित्यद्धा प्रतिपद्यते ॥१॥ 'पर विमरणगत्यवसादनपु' इति वातोरुपनीत्युपसर्गद्वयपूर्वस्य कि- प्प्रत्ययान्तस्योपनिपनितिरूपम् । अत्यत्र धात्वर्थनयम् । तथाहि-~ये मन्द- ब्रह्मनिदस्तपा गर्भजन्मजरादिक (१) उपनिपादयति शिथिलीकरोती- त्युपनिपदित्यकोऽर्थ । जिज्ञासोश्च (२) उप समीपे नि निश्चयन ब्रह्म गमयतीति द्वितीय । तत्त्वविदा तु गर्भादि (३) नाशयत्येति तृतीय । एन सम्यवावयोगाद्विानोपनिफछन्दवाच्या । तादादयोऽप्युपनिप-- टुन्चत । ' लाडल जीवनम् । इतिवदित्यर्थ ॥ २६ ॥ इति प्रयममुपोद्धातप्रकरणम् । तदव मुमुलोमाक्षसाधनह्मात्मविद्याप्रतिपत्तये वदान्तारम्भ उपपद्यत इति स्थित, पुनरागङ्करत । ननु विद्योपदयाय वदान्तारम्भस्तदोपपद्यत, यदि विद्योदय सभाव्येत । स इहात्मनि ससारित्वग्राहस्प्रत्यक्षादिविगे. वाद्वाक्यशतनापि नोत्पादयितु शक्यत । असजातविरोधितया प्रत्यक्षा- दल्यत्त्वात् , तटुपजीविनवागमस्य दुर्वलत्वात्, कथचिदुत्पन्नापि विद्या यदि प्रमाणसिद्ध ससार बाधेत, तर्हि प्रत्यगात्मनोऽपि ब्रह्मरूपत्व स्थ प्रत्यक्षानुभवो न बाधत ? इति अत उत्तर वदति-प्रतिपद्धमित्यादि । 'नति नति' इति वीप्सया सफलदृश्यप्रतिपधे शेपितमुर्वरित यदात्मतत्त्व, तत् प्रतिपधावयित्वन प्रतिपटुः स्वरूपत्वन प्रतिपयसाक्षितयाऽस्थित यत, अत प्रतिपद्भुमगम्यत्वात्, अद्धा साक्षात्यतिपद्यत नि सदिग्धमुप- (१) प्रतियधप्रकरणम्-पाठ । (२) चैतन्यप्रकरणमिति टीकान्तरे पाट (३) विद्योदयाय--पार ! (४) तत प्रति - पाट. ।

·२२४ उपदेशसाहनी अधीरिदमात्मोत्या वाचारम्भणगोचरा । निपिद्धात्मोद्भवत्वात्सा न पुनर्मानतां व्रजेत् ॥ २ ॥ लभ्यत इति योजना 1 उपलम्भप्रकारमभिनयति-इदमिति । इदं देह- म्वरूपं नाहमारमा, इमिन्द्रियनातं मनोबुद्धिमाणतदुपादानांचंतनपर्यन्तं नाह, कित्येषां प्रकाशकमव्यभिचारि स्वयंप्रकाशं फूटस्थमक्षरम् । यस्मिन् मवर्जेगदाश्रयोऽव्याकताकाश ओतश्च प्रोतश्च तदेवाहं परमक्षरमिति प्रतिपद्यत इत्यर्थः । अनेन विद्या नोंदतीत्येषा शमा निराकृता । प्रतिपद्ध- मगत्यवादित्यनेन तु ययाव्याख्यातेन याथायोग्यत्वं दर्शितमिति विवे- क्तव्यम् ॥१॥ नन्वहं प्रीति ज्ञानमुक्तविधयोत्पन्नमपि न प्रतिष्ठां लभते, दहन्द्रिया- अभिमानस्यानपरतमनुवृत्तेरित्यागङ्कम, तस्य प्रमाणमूलस्वाभावाद्वाधितानु- वृत्तिमात्रस्याभासत्वात्, न विद्याप्रतिपक्षत्वमित्यभिप्रेत्य वाक्योत्वज्ञानस्य प्रावल्यमुपपादयति-अहंधीरिति । देहादावनात्मन्यात्मबुद्धिरहंधीरित्युच्यते, साईकर्तुरिदमंगात् पूर्वपूर्वा- इंकारवासनावासितान्तःकरणरूपादिदमात्मनः सकाशादुत्धिताध्यासात्मि- केत्यर्थः । स्वरूपतोऽस्या दौर्बल्यमुक्त्या, विपयमेदादपि तदाह-वाचा- रम्भणगोचरेति । निरूप्यमाणं स्वतः सत्ताहीनमपि यदपरोक्षव्यवहारगो. चरतया गम्यते, तद्वाचारम्भणमनृतजडानात्मरूपं, तदेव गोचरो विषयो यस्याः, सा तथा । यत एवमतो 'नेति नेति । इति शास्त्रेण निपिद्धो वा- धित आत्मा स्वरूपमुद्भवः कारणं च यस्याः सा निपिद्धात्मोद्भवा, तस्या (१) इदधी-पाठः (१) देहरूप--पाठः। (३) दान-नि. सा. पाठः ! (४) सर्व जगदाश्रये-पाठः। (५) वृ.उ. ३. ८ ११. (१) 'स्वभावत्वा'- पाठः । (७) पृ. उ. २. ३.६.(0) कारणं या-पाठः।

·२ आत्मज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् १२५ पूर्वबुद्धिमवाधित्वा नोचरा जायते मतिः । दृशिरेका स्वयं सिद्धः फलत्वात्स न वाध्यते ॥ ३ ॥ भावो निपिद्वात्मोद्भवलं, तस्मादिति विप्रहः । सा पुनरिदधीरात्मयाथा- स्यज्ञानानन्तरं मानतां प्रमाणत्वं न व्रजेन्न लभेत-(१) अवस्तुत्वात्, (२) अवस्तुजत्वात्, (३) अवस्तुविपयत्नाच, स्वप्नावन्यविशेषज्ञानवदित्यर्थः । अतो वाक्योत्थज्ञानमेव प्रचलं, नेतरदिति भावः ॥२॥ इदानी पौर्वापयें पूर्वदौवल्यं प्रकृतिवत् । इतिन्यायेन प्रथमोत्सनाया अपि कर्ता भोक्तेत्यादिधिय उत्तरण ब्रह्मात्मज्ञानेन वाध्यत्वमुपपादयति- पूर्वबुद्धिमिति । न हि शुक्त्यज्ञानजन्यां रजतबुद्धिमबाधित्वा, शुक्तिधीरुत्तरोत्पद्यते । एवं कादिवुद्धिमवाधित्वा, नात्मतत्त्वज्ञानमुत्तरमुत्पद्यते । अतः प्रसक्त- निपेचात्मकत्वादाधस्य, पूर्वसमये उत्तरप्रसत्त्यभावात् , न पूर्वेणोत्तरस्य वाधः, किंतु परेण पूर्वस्य प्रसक्तस्य वाव इत्यनवद्यम् । पदार्थबोधे शब्दस्य माना- न्तरसापेक्षत्वेऽपि न वाक्यार्थबोधे तदपेक्षा, पदार्थयोधेऽपि व्यवहारमात्र- स्यैवापक्षणान्, पूर्वयुद्धेर्व्यवहाराङ्गत्वांशस्योत्तरेणात्मज्ञानेनावाधनाच नोप- जीव्यविरोधश्चेति द्रष्टव्यम् । किंचौपनिषदात्मज्ञानमेव तत्त्वावेदकमत्यन्ता- याध्यार्थत्वादिलाह-दृशिरिति । ब्रह्मात्माकारान्तःकरणवृत्तिप्रतिफलिता- परोक्षस्मृति शिरित्युच्यते । स चैकः पराभावेनोपलक्षितोऽद्वितीय इति यावन । स्वयसिद्धः परनिरपक्षसत्तारफूर्तिकः स न वाध्यते, उक्तविशेषणे- वर्वाधायोग्यत्वावगमात् । फलत्वाच-नाहि फलं वाध्यते, तस्य सर्वज्ञानसा- धारणत्वात् , सर्वव्यवहार हेतुप्रकाशत्वाचेत्यर्थः । नित्यसिद्धस्याप्यस्य फलत्वं विपयाकारवृत्तिव्यक्तत्वापेक्ष्योपचर्यत इति भावः ॥ ३ ॥ (१).सू.१.५.५४.(३) अपेक्षत्वातू-पाटः !

·१२६ उपदशसाहस्री इदं वनमतिक्रम्य शोकमोहादिपितम् । वनागान्धारको यद्वत्स्वात्मानं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ इति आत्मज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् । एव ग्रहात्मज्ञानस्य वाक्यादनुत्पत्तिगड्का, उत्पनस्य प्रायन्योपपादनेन पूर्वप्रवृत्तप्रत्यक्षादिभिध्यार्थत्वशङ्का चोन्मथ्य, उदानी क्थमिदमुत्पद्यता- मिति वीक्षाया पदार्थपरिशोधनेनेति श्रौतदृष्टान्तनोपपादयति-इद नमिति । इद शरीरमव वनमिव वन गगद्वेपशोकमोहादिभिर्व्याघ्रतस्करादिस्था- नीये पितमानान्तमतिक्रम्य, दिड्माउमाचार्यादवगम्यान्वयव्यतिरकालो- चनया पदार्थशोधनेन देहादिकमनात्मतया त्यक्त्वा, स्वमात्मान सर्वा- नुस्यूतमनपोह्य प्रतिपद्यते-'अह ब्रह्मास्मि' इत्यौपनिपद पुस्पमवगन्छ- तीत्यर्थ । यथा गान्धारको गन्धारदशवासी पुरुषो बद्धचक्षुरेय तस्करैग- नोय, महावने निक्षिप्त , स बन्धमोक्षाथा तपाकोश कुर्वन्, फेनचित्का- मणिकेनोपलध, तेन मोचितपन्ध , दर्शितस्वदेशमार्गों प्रामादाम पृच्छन्, पण्डितो मेधावी, वनात्स्वदेश प्रतिपद्यत, तथाऽयमपि ससारी अविद्या- गगादितस्करैर्मिध्याज्ञानपटेन विवेकदृष्टिमाच्छाद्य, स्वदेशादेहारण्य प्रब- शितो बन्धमोक्षार्थी कदाचिकेनचित्कारुणिकेनाचार्येण ब्रह्मविदा त्याजि- तमिध्याहृष्टिपट प्रतियोधितस्वदशनझमार्गोऽन्यययतिरकाभ्या स्वयमूह- मान स्वमात्मानमधिगच्छत्तीत्यर्थ ॥४॥ इति द्वितीय आत्मज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् ॥ २॥ . . (1) कृ. उ. १.४.१० (२) प्रतिषधप्रकरणमित्यपि पाट (३) सत्तिवि. चित्र:-पाठ ।

·. . ३ ईश्चरात्मप्रकरणम् । ईश्वरश्चेदनात्मा स्यानासावस्मीति धारयेत् । आत्मा चेदीश्वरोऽस्मीति विद्या साऽन्यनिवर्तिका ॥ १ ॥ पेय ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता, तस्या प्रकाशमान ब्रह्म किं प्रत्नगात्मनो भेटेन प्रत्येतव्य ? तदभेदन वेति ? 'द्वा सुपर्णा सतुना' इत्यत्र भेदश्रव- गात् 'अयमात्मा नौ' इत्यभेदश्रवणाच सदेहे निर्णयसाग्ण श्रौत दर्श- चन् वाक्यविषयमर्थ स्पष्टयति-ईश्चर इत्यादिना । ईश्वगे जगत्कारणत्वनोपलक्षितः परमामा सत्यज्ञानानन्तानन्दरूप. ! स चेदात्मभिन्नो मेर्वादिवद्विपरभूत. परोक्षो पा स्थान् , तदासावीश्वगे- हमस्मीति मुमुक्षुर्न वाग्येत्-आत्मान तत्त्वतो न प्रतिपयन । ततस्तत्त्व- मत्यादिवचनविरोधः स्यात, 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ' इति न्चारविरोधश्च म्यादित्यर्थ. । ईश्वर एवात्माहमस्मि नान्य इति चेद्धाग्ये- द्विनानीरात्, तदा न श्रुतिन्यायनिरोप इति गोज्यम् । सा विद्या तिगे- हितमंदाकारप्रत्यब्रह्मक्यावलम्बिनी अन्यस्या अविद्याया निर्तिरा समू- लससारनिर्तिकेत्यर्थ. 'ब्रह्म वेद अझैव भवति', 'ब्रह्मेव सन्ब्रह्माप्येति' त्यादिश्रुती ब्रह्मज्ञानरम ब्रह्मभावफलश्रवणादन्यत्वपक्षे स्थितस्य नष्टस्य वान्यस्यान्यभावानुपपत्तेरक्यज्ञानमेव फलवदिति तनैव मानतात्पर्य न भेटे । तज्ञानस्याफ्रलान् 'अन्योऽसारन्योऽहमरमीति न स वेद ' इति भेददर्शनस्य निन्दितत्वाच भेदश्रुतस्त्वनाद्यविद्याफस्पितभेदानुवादपरत्वान्न स्वार्थ तात्पर्यमिति भावः ।। १ ।। (१)श्ये उ. . .. ().उ.५.१९ (३) = सू ४.१ ३. (४)मु उ. ३. २.९ (५) वृ उ ४.४.६, ते.भा. ० २. (६).

·१२८ उपदेशसाहनी आत्मनोऽन्यस्य चेद्धमा अस्थूलत्वादयो मताः । अज्ञेयत्वेऽस्य किं तैः स्यादात्मत्वे वन्यधीश्रुतिः ॥ २॥ मिथ्याध्यासनिपेयाथै ततोऽस्थूलादि गृह्यताम् । परन चेनिषेधार्थ शून्यतापर्णनं हि तत् ।। ३ ।। दतश्चाभेदे वेदनापर्यमाह-नारमन इति । अस्थूलत्वादयो धर्माः प्रत्यगात्मनोऽन्यस्य भिन्नस्येश्वरस्य चन्मता इष्टाः म्यु, तदास्येश्वरस्थानात्मभूतलादयतं सति, मुमुक्षीरस्थूलत्वादिभिः श्रोते- धमः किं स्यात् ? न किमपि-स्थूलोऽहं कृगोऽटमित्यादिस्वगतभ्रान्त्यनि- वृत्तेग्त्यिर्थः । यदा बस्यूटवादिधर्मक ईश्वरोऽहमस्मीति ज्ञायते, तदा तस्याप्यात्मत्वे सति प्रतीचोऽन्यधीश्रुति-सात्मन्येर गृहीतायाः कश- स्थूलत्वादिधियो मोहमूलाचा वाधसिद्धिः फलं स्यादित्यर्थः ।। २ ।। 'करिमन सल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च । इति कार्यकारणात्मकजगदा. श्रयसभोत्तरत्वेनाक्षरस्योपरमात्, 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि' इति जगदीश्वरतया मध्ये परामर्शात, 'अदृष्ट द्रष्टुं इत्यादिना तस्वभावकथनपू- चम्मन्ते च एतस्मिन्नु सल्यक्ष गार्यानाश ओतश्च प्रोतश्चे' इत्युपसंहागत, ईश्वरपरता ग्रामणाक्यवाहोपस्यायधारिता; तत्र 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टुः । श्रोतृ""मन्तृ 'विज्ञानुं ' इति द्रमृत्वाापलक्षितस्य प्रत्यगात्मनो- ऽक्षरप्रसाभेदश्वावधारित.---इतीश्वगत्मनोरभेद एव शाखाथों यतः, तस्मा- प्रत्यगात्मन्यध्यस्तस्यूलत्वादिप्रतिपथपरमिद वाक्यमास्यमित्यभिप्रेत्याह- मिथ्येति। ततस्तस्मान्मिथ्याभ्यासम्य अज्ञानमूलस्य निषेधार्थ निवृत्त्यर्थ अस्थूला- दिप्रत्यगात्मविशेषणत्वेन गृह्यताम् । विपक्षे दोपमाह--परत्रेति । अस्थ- लादिवाक्यं परन प्रत्यगात्मनोऽन्यत्र स्थूलत्वादिनिपेधार्थ चेत्स्यात, तदा (१) ह्यन्य-पाठः । (२) वृ. उ. ३.८.७,९,११. (३) ध्यासाशान-पाठ । .

·४ तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम् १२९ बुभुत्सोर्यदि चान्यन प्रत्यगात्मन इष्यते । अमाणो हामनाः शुभ्र इति चानर्थकं वचः ॥ ४ ॥ इति ईश्वरात्मप्रकरणम् । ४ तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम् अहंमत्ययवीजं यदप्रत्ययवस्थितम् । नाहंमलयवनपुष्टं कयं कर्म प्ररोहति ॥ १॥ हि निश्चित शून्यतावर्णनमव तत्स्यात्-आत्मनोऽन्यस्य जटत्वात् , तस्य च स्थौल्यादिधर्मरोगाग्निपध्यान्त पातित्व सति, ईश्वरस्येश्वरत्वायोगानि. पधमात्रपरभव नास्य स्यादित्यर्थ । तस्मादस्थूलादिधर्मकस्यानात्मत्वायो- गाढीश्वरमभ्युपगच्छतात्मैव सोऽभ्युपगन्तव्य इति भाव ॥ ३ ॥ किंच प्रत्यगात्मनोऽन्यत्र स्थूलत्वादिप्रतिपध चाप्राप्तप्रतिपधो निप्फल- चापद्येतति दोपान्तरमाह-बुभुत्सोरिति । यदि प्रत्यगात्मनो बुभुत्सोरात्मतत्त्व बोद्वमिच्छो ससारित्वनाभिम- तादात्मन इति यावत् । तदन्यत्र दहेन्द्रियप्राणमनस्तद्धर्मनिपेध इप्यत, तदा 'अप्राण । इत्यादिवचनमनर्थक निर्विषय स्यात्, अन्यन प्राणादिन- सरत्यभावात्, प्रतिषेधस्य च दृष्टार्थत्वादित्यर्थ ॥४॥ इति तृतीय ईश्वरात्मप्रकरणम् ॥ ३ ॥ ननु यदिदमीश्वरामंदनात्मनो ज्ञान मोक्षसाधनमुक्त, तनोपपद्यत--- सचितानेरकर्मसद्भावात्कर्मणा च फलावश्यभावनियमात्, ते प्रतिबन्धस- मवादिति तनाह--अहप्रत्ययति । अहमिति प्रत्ययोऽहकारोऽनात्मन्यात्माभिमानलक्षण , स वीज कारण (1) मु उ. २.१२ १ ·१३० उपदेशसाहस्री दृष्टवचेत्मरोहः स्यान्नान्यकर्मा स इप्यते । तनिरोधे कथं तस्यात्पृच्छामो वस्तदुच्यताम् ॥ २॥ यस्य कर्मणस्तदईप्रत्ययवीजम् । अहमिति प्रतीयते आत्मा यस्मिनन्तःकरणे साभास, तदहंप्रत्ययवत्, तस्मिनहंप्रत्ययवति स्थितं मंचितं यत्कर्मजातं, तत् 'नाई कर्ता भोक्ता, किंतु ग्रीवाहमस्मिा, इति यः प्रमाणजनितः प्रत्यय', स एव वहिः, तेनोष्टं दग्धं कथं पुनः प्ररोहति फलोन्मुखं जायेत ?-इति योजना । तथा च श्रुतिस्मृती-'झीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरें।' ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा।। इति । ज्ञानोदये नान्तरीयकतया मूलाज्ञानस्य विरोधादेव निवृत्तिसंभवात्, तदा तत्का- यन्तिःकरणस्यापि निवृत्तरायाभावे कर्मस्थित्ययोगात्, कुतस्तेन मोक्ष- प्रतिवन्धशत्यभिप्रायः॥१॥ ननु तथा ज्ञानवतोऽपि भिक्षाटनादिकर्म सफलमुपलभ्यते, तथा तस्या- दृष्टफलमपि कर्म सफलं स्यादिति कल्प्यत इति शङ्कते-दृष्टवञ्चेत्यरोहः स्यादिति । परिहरतितान्यकर्मा स इष्यत इति । नेति निषेधार्थः । स भिक्षा- टनादिविदुषो व्यापारोऽन्यकर्मा । अन्यत्र प्रवृत्तं फलं कर्म कारणं यस्य सोऽन्यकर्मा स इष्यते । ज्ञानाविरोधिप्रारब्धफलकर्मनिवन्धनं हि भिक्षाट- नादि, नैवं विधिलक्षणं, तस्य ज्ञानविरोधित्वादित्यर्थः । ननु ज्ञानादज्ञान- निवृत्या तन्मूलाहकारनिवृत्तिद्वारेण तदाश्रयकर्मनिवृत्तौ कथमारब्धमपि कर्म सिद्धयेत, यनिमित्ता विदुपो भिक्षाटनादिकर्मप्रवृत्तिरिति पृच्छति पूर्ववादी-तन्निरोध इति । कर्माश्रयः प्रथमतच्छन्दार्थः । कर्म द्वितीय- तच्छदार्थः ॥ २॥ (१) मुं. उ.२.२.८.(२)म.गी. ४.३७. (३) विविधल:--पाठः । ।

·४ तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम् १३२ देहाद्यारम्भसामज्ज्ञिानं सद्विपयं त्वयि । अभिभूय फलं कुर्यात्तर्मान्ते ज्ञानमुद्भवेत् ॥ ३ ॥ आरब्धस्य फले ह्यते भोगो ज्ञानं च कर्मणः। अविरोधस्तयोर्युक्तो वैधम्य चेतरस्य तु ॥ ४ ॥ उत्तरमाह-देहादिति । सद्विपयं प्रमाणजनितलंन प्रयलमपि प्रमात्मविषयं ज्ञानमभिभूय, विदे- हकैवल्यरूपाकलापच्यान्य, कर्म प्रारब्धफलरक्षणं स्वफलं देहाभासजग- दाभासरूपं त्वयि ज्ञानवत्यपि कुर्यादव । कुतः ? देहाद्यारम्भं प्रति समर्थ- त्वात् । अन्तै प्रारब्धकर्मफलभोगावसाने सवि, ज्ञान प्रतिवन्धरहितं समु- घेदुद्भूतं भवति-वर्तमानकार्यसंपादकाविद्यालेशमप्यपवाध्य विद्वांसं स्वा- राज्ये स्थापयेदित्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु पारव्यकर्मवशाज्ञानिनोऽपि भोगः स्यात्, न त्वनारब्धफर्मतत्फ- लयोस्तस्मिन्नवस्थितिरिति कथमुपपद्येत ? अज्ञानकार्यत्वाविशेपात्सर्वस्य, अज्ञाननिवृत्तौ च पुनराश्रयाभावेनावस्थानाभावस्य समत्वात्-इयाशङ्कय विशेषमाह-आरब्धस्येति । भोगो ज्ञानं चेत्येते हि यस्मादारब्धस्य कर्मणः फले, अतस्तयोरविरोधी युक्तः, इतरस्य वनारब्धफलस्य संचितस्य क्रियमाणस्य वा कर्मणो वैधय वैपरीत्यं विरोध एवेत्यक्षरार्थः । अयं भावः-ज्ञानं हि स्वकारणाचायमानं शरीरादिसापेक्षमेव जायते, अशरीरस्यागन्तुकज्ञानासंभवान् । शरीरादिकं तु न ज्ञानकारणादुत्पद्यते, अन्यकारणस्यान्यहेतुत्वायोगात् । अतः कैश्चि- कर्मविशेपैः शरीरविशेपे ज्ञानोत्पत्तियोग्ये स्वफलदानायारब्धे सति तमा- श्रित्य ज्ञानहेतुकर्माणि ज्ञानमारमन्त इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तथा चारन्धे देहे (१)प्रच्छाद्य-पाठः।

·१३२ उपदेशसाहस्री देहात्मज्ञानवज्ञानं देहात्मज्ञानवाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते । ततः सर्वमिदं सिद्ध भयोगोऽस्माभिरीरितः ॥५॥. इति तत्त्वज्ञानस्वभावप्रकरणम् । सद्भोगस्यावश्यंभावित्वाद्भोगप्रदकारन्धशरीरमाश्रित्य स्वहेतुसमासादितं जानं स्वफलमज्ञाननिवृत्तिं कुर्वदपि न सद्यो भोगैकनाश्यदेहारम्भककर्मा- क्षिाविद्यालेशं निवर्तयत्युपजीव्यविरोधित्वाभावादिवि नारब्धफलकर्म- ज्ञानयोर्विरोषः । अनारब्धफलानां तु कर्मणामकात्मतत्त्वज्ञानोदयविरो- धादेव कर्तृस्वभावनिवृत्तावाश्रयाभावादभावोपपत्तेर्न ज्ञानसहावस्थानमुप- पद्यत इत्यस्ति विगेप इति ॥ ४ ॥ ननु ज्ञानिनोऽपि चेोगो देहारम्भकर्मनिरन्धनोऽस्ति, तर्हि तस्य कदाचिदेहात्माभिमानसंभवात् , तदुबूतदुरितप्रतिवन्धवशान्मोक्षानुपपत्ति- रिति चेनेत्याह-देदात्मज्ञानवदिति । यथा विवेकविलक्षणस्य लौकिकस्य देहे मनुष्योऽहमित्यात्मशानं नि.स. दिग्धमुपलब्धं, तथा मुख्यात्मन्येव देहायहंकारपर्यन्तसाक्षिण्यात्मन्येव यस्य देहात्मज्ञानबाधकम् 'अहमस्मि परं प्रक्ष' इत्येवं रूपं निःसंदिग्धं ज्ञानं भवेत्, स यथोक्तशानवलादनरादोरपनीतवान्मुकिमनिच्छन्नपि पलान्मु. च्यत एवेत्यर्थः । तथा चाविर्भूवात्मतत्त्वस्य पुनदेहाभिमानहत्वभावान्न मोडे फोऽपि प्रतिबन्ध इति भावः । वयाच श्रुति:--'भिाते हृदयप्रन्थिश्कि- (1) अयमलोकः कचिमोपलभ्यते । (0) 'प्रातपाय त एशियस्य मुत्ते पोरिख गक्षयानितिः'--.सू. भाज्य. ३. ३.३०. जातऽसि जाने विसो बंदगावधियुवेः, अनुभवाय मानस्याराशनायनिवर्तकस्य प्रारम्भपिशवस्थित्यना लाहानानिवर्तमसामयाभावसिंद भोगनेव प्रारमश्य:-इति भावः ।

·- ५ बुद्धधपराधप्रकरणम मूत्राशङ्को यथोदको नाग्रहीदमृतं यथा । कर्मनाशभयाजन्तोरात्मज्ञानाग्रहस्तथा ॥ १ ॥ द्यन्ते सर्वसंशयाः।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परांवरे ।।' इत्या- द्या । तया स्मृतयोऽपि-वीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्धैस्तथा केशैर्नामा संवध्यते पुनः ।।' 'यथा पर्वतमादीप्तं नाय. यन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्गह्मविदो दोपा नाश्रयन्ते कदाचन ।' मन्त्रौपध- चर्यद्वन्नीर्यते भक्षितं विपम् । तद्वत्सर्वाणि कर्माणि जीर्यन्ते ज्ञानिनः क्षणात् ॥' इति । ज्ञानिनः कर्मणा प्रतिबन्धाभावमुपपादितमुपसंहरति- तत इत्यर्थश्लोकेन । सर्वमिदमिति प्रारब्धकर्माविरोधित्वोक्तिः । सिद्धं श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धमित्यर्थः । प्रयोग उपपत्तिः ॥ ५ ॥ इति चतुर्थ तत्वज्ञानस्वभावप्रकरणम् ॥ ४ ॥ यदि प्रागुक्तरीत्या ब्रह्मात्मज्ञानममृतत्वं गमयेत्, किमिति तर्हि संवैः 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यात्मरूपं न गृह्यते ?--निसर्गत एव सर्वेषां परमपुरु- पार्थित्वादिति तबाह-मूत्राशङ्कः इति । अत्रेयमाख्यायिका-उदको नाम कश्चिदृपिर्भगवन्तं महाविष्णु तपसा तोपयित्वा देवरक्षितममृतं प्रार्थि- तवान् । तदा भगवता देवेन्द्र प्रत्युक्तम् 'अमृतमस्मै दीयताम् । इति । इन्द्रस्तु विष्णोराज्ञां पालयन्नमृतकलशं नीला, मातङ्गवेपमास्थाय, स्ववस्ति- देशे तं कलशमुपनिधायोदङ्काय दातुमारेभेऽसूयया मा भवत्वस्यामृतपान- मिति मन्यमानः । तदुदकोऽपि चण्डालमूत्रशङ्कया न जग्राहेति । उदको मूत्राशङ्कः सन् यथाभूतमेव प्रत्यक्षोपलब्धमप्यमृतं यथा नाग्रहीन मदभिल- (१) मुं. उ. २. २.८. (२) धन. प. २००, १०. (३)? (४) सुत-सं. २. २०. ३५.(५) इत्यहप्रत्ययप्रकरणमित्यन्यन.

·उपदेशसाहस्री बुद्धिस्थश्चलतीवात्मा 'ध्यायतीव' च दृश्यते । नौगतस्य यथा वृक्षास्तद्वत्संसारविभ्रमः ॥२॥ नौस्थस्य मातिलोम्येन नगानां गमनं यथा । आत्मनः संमृतिस्तद्धयायतीवेति हि श्रुतिः ॥ ३ ॥ पितममृतमिदमिति न गृहीतवान-जातिनाशभयादिति योजना तथा जन्तोलोकस्य वर्णाश्रमोपाधिविहितकर्मनाशभयादात्मज्ञानस्य यथोक्तस्या- ऽप्रहस्तस्मिन्ननादर इत्युत्तरार्धयोजना । पदार्थस्वरूपापरिज्ञानं विपरीत- ज्ञानं च श्रुत्युक्तात्मस्वरूपाग्रहणकारणमिति भावः ॥ १॥ ननु दृष्टान्ते देवेन्द्रस्य वेपान्यत्वममृतकलशस्य च मूत्राशयस्थाननिवे- शनं च जात्यन्तरमूलभ्रमोत्पादनेनामृताग्रणकारणमासीत्, न तथात्मनो ब्रह्मभूतस्य भ्रमकारणमस्तीत्यत आह-बुद्धिस्थ इति । अनाद्यविद्यया स्वात्मन्यध्यस्तबुद्धौ लिङ्गशरीरे अभिमानित्वेन स्थित आत्मा, तस्या युद्धौ चलन्त्या, चलतीव दृश्यते, न वस्तुतश्चलत्यविक्रिय- त्वात्, तथा-तस्या ध्यायन्त्या निश्चलीभूताया, ध्यायतीव निश्चल इव दृश्यते प्रतिभासते, न वस्तुतो ध्यायति । चलनाभावे तत्प्रतियोगिकस्य नैश्चल्यस्याप्यभावादित्यर्थः । विकारवद्रुद्धयविवेकादादावेव संसार्यहम- स्मीति विपरीतनिश्चयदोषाच्छुत्यादिमिरीयमाणमप्यात्मनो ब्रह्मत्वं न गृ- हाति लोक इत्यभिप्रायः । अविवेकादन्यथाप्रतिपत्तौ दृष्टान्तमाह-नौग- तस्येति । तद्वदिति दार्शन्तिकोक्ति. ॥२॥ उक्तमेव प्रपञ्चयति-नौस्थस्येति । जलस्थाया चलन्त्या नावि स्थितस्य जनस्य यथा नौगतिदिग्वैपरीत्येन (1)वृ. उ. ४, ३.७.

·५ बुद्धयपराधप्रकरणम् १३५ चैतन्यप्रतिविम्वेन व्याप्लो बोधो हि जायते । बुद्धः शब्दादिभिर्भासस्तेन मोमुद्यते जगत् ।। ४ ।। जलाशयतीरस्थानां नगानां वृक्षादीनां गमनं विभाज्यते उपाध्यविवेकात् , तसंसारिणोऽध्यात्मनः संसृतिरनुभूयत इत्यर्थः । उतार्थानुवादिनी श्रुतिं पठति--ध्यायतीवेति हि श्रुतिरिति । 'स समानः सन्नुभौ लोका- वनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव' इति श्रूयत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रपञ्चितदृष्टान्तानुगुण्येन दान्तिकं प्रपञ्चयनुदाहृतश्रुत्यर्थमाह-चैत- न्यप्रतिविम्येनेति। चैतन्यप्रतिविम्वश्चिदाभासः, तेन व्याप्तो हि यस्माद्बुद्धेर्योधः-विपया- कारा बुद्धिर्जायते, अतः स्वाभासाविवेकाच्छब्दादिभिर्बुद्धिवृत्तिव्याप्तवि- पयैः-इत्यंभावे तृतीया । विषयभूतदेहाद्यात्मना भासो भासनं स्फुरणमा- स्मनो भवतीति शेपः । यदि शब्दादिनिर्भास इति पाठो लभ्यते, तदा बोधविशेषणम् । शन्दादेर्विपयस्य निर्भासो यस्मिंस्तथेति सुगमम् । येनैव- मकस्यां बुद्धिवृत्ती देहादिविपयचैतन्ययोः संश्लेष इव भवति, तेनान्यो- न्याविवेकनिमित्तेन जगन् जनोऽतिशयेन मुह्यतीत्यर्थः । यथा नौस्थः पुरुषो नावश्चलनं नानुभवति, अचलमु च वृक्षेषु चलनमनुभवयुपाधिसामर्थ्यात्, एवं बुद्धिस्यः देहाद्यात्मभावमिवापन्न आत्मा तदीयं व्यापार न पृथगनुभ- पति, तदाभासाविवेकात्तु चिदात्मनि विकारमारोपयन्ननुभवति मृपैव इत्येतत् 'ध्यायतीव' इत्यादिश्रुत्योच्यते । अत उपाधिसामासंसारित्व- विभ्रम इत्यभिप्रायः ॥ ४॥ - (१) पृ. उ. ४. ३... (२) तीत्यु -पाठः। (१) बुद्धिस्यदेवा - ·१३६ उपदेशसाहस्री चैतन्यभास्यताइमस्तादर्थ्य च वदस्य यत् । इदमंशमहाणे न परः सोऽनुभवो भवेत् ॥५॥ इति बुद्धयपराधप्रकरणम् । एवमविवेकाधीने ससाराध्यासे विविक्तपदार्थस्य वाक्यात् 'अह ब्रह्मा- स्मि' इति बुद्धिवृत्त्युदये मुक्तिः फलिप्यति, अतः पदार्थविवेकवता भाव्य मुमुक्षुणेत्यभिप्रेत्याह-चैतन्यभास्यतेति । अहमोऽहकारस्य चिदचिद्गन्थिरूपस्य यच्चैतन्यभास्यता दृश्यता, यच्च तादर्थ्य चिदात्मनो विषयोपस्थापकत्वेन तच्छेपत्त्रमस्ति, तदुभयमस्याहका. रस्य सबन्धि तस्मिन्निदमशस्य प्रहाणे विवके सति न भवेन्न स्यादिति योजना । तत्र योऽनुभवः साक्षी परिशिष्टः, स पर परमात्मा वाक्यार्थभूतो भवेदित्यर्थः । यदा-अस्याहमोऽहकारस्य चैतन्यमास्यता जडता, तादर्य च तच्छेपत्वं च यद्यस्मादस्ति, तत् तस्मादयमहकारो नात्मेति वेद्याशप्रहा- णेन तस्मिन्नस्मदर्थत्वाभिमानत्यागेन योऽनुभव. स पर आत्मति निश्चय- वान्भवेदिति योजना । अथवा-स वास्यार्थविषय पर. सर्वोत्तरोऽनुभवो- ऽहमोऽहकारस्येदमशाहाणेन पृथकरणेन भवेदिति सवन्ध. । इदमनिद- मात्मकस्याहकारस्य सन्धी य इदमश , तस्य साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेका- गमापायितवध्यन्वयन्यतिरकालोचनरूपण मननेनापनाधे सति, अवशि- टाशोऽनपोह्य आत्मेत्यनुभवो भवेदित्यर्थः । नन्वहमित्यवभासे इदमश एय न चकास्ति, यस्य प्रहाणेन परोऽनुभवो भवदित्यागवायामाह-चैतन्य. भास्यतेति । तादर्थ्य चेति च। सुपुत्यादावात्मनि भासमानेऽप्यहकार- स्यानवभासादनात्मत्वे निश्चित सति, जागरितादावागन्तुकत्वाचतन्यभा- स्यता तस्य सिद्धा, अत प्रतिभासते-इनमशाभावेऽपि चैतन्यभास्यत्वेन (१)परमो - :-पाठ । (२) कचतन्य-पाठ ।

·६ विशेषापोहप्रकरणम् छिचा त्यक्तेन इस्तेन स्वयं नात्मा विशेष्यते । तथा शिष्टेन सर्वण येन येन विशेष्यते ॥१॥ लक्षणेनास्तीदमाकारतेत्यर्थः । तथा तादर्यमप्यस्ति आत्मनि कर्तृत्वभोक्त- त्यादिव्यवहारनिर्वाहकतया आत्मशेपत्वमस्ति यद्यस्मात्, एवं तत्तस्मादप्य- नात्मत्वलक्षण इदमंशो विद्यते । अतस्तत्ग्रहाणेन ब्रह्मात्मानुभवो भवेदिति सर्व समससम् ॥ ५ ॥ इति पचम बुद्धधपराधप्रकरणम् ॥५॥ पदार्थविवेकवतो वास्यात् 'अहं ब्रह्म ' इति ज्ञानं भवतीत्युक्तम् । तत्रा- हमित्यत्रेदमंशाहाणेन साक्षितत्त्वस्य शोधनप्रकारः सूक्ष्मोपायो निर्दिष्टः । तत्रासमधे प्रति स्थूलोपायेन पदार्थशोधनप्रकारमुपदेष्टुं प्रकरणमारभते । तत्र यत्स्वरूपप्रहाणमन्तरेण ज्ञातुं न शक्यते, यथाऽग्नेरौप्ण्य, वस्य स्वरूप- त्वादेव न विशेषणता यद्यपि, तथापि तथाविवस्य कचिद्विशेपणत्वव्यवहारः कल्पितमेदमाश्रित्य इति स्थिते, आत्मनि सति, सत्ताचैतन्यानन्दा- नामनपायान्न तेपां विशेषणत्वं, किंतु स्वरूपत्वमेव; कशः स्थूल: कृष्णो गौरोहं मनुष्यः श्रोता द्रष्टा वक्ता कामी कोधी ज्ञानी कर्ता भोक्ता सुसी दुःसीत्येवविधानि विशेषणानि नात्मनः सत्तादिवत्स्वरूपभूतानि, सत्य- प्यात्मनि सुपुत्यादी तेपामभावात् । इत्येवमात्मनः पृथगुद्धृत्य तस्य फूट- स्थताऽवधेपेत्यभिप्रेत्य पृथग्भूतस्य विशेषणत्वाभावे दृष्टान्तमाह-छित्त्वा त्यकेनेति । यथाऽयं दृष्टान्तः, तथा येन येन मनुष्यत्वादिना विशेष्यते, तेन सर्वेग शिष्टेन त्यक्तहस्तातिरिक्तेन पादादिना वा स्वयमात्मा न विशेष्यते । यथा (१) विशिष्यते-पाटः । (२) मूनाशयकरणमित्यन्या पाठः ।

·१३८ उपदेशसाहस्री - तस्मात्यक्तेन इस्तेन तुल्यं सर्व विशेषणम् । अनात्मत्वेन तस्माज्ञो मुक्तः सर्वैर्विशेषणैः ॥२॥ विशेपणमिदं सर्व साध्वलंकरणं यथा । अविद्याध्यस्तमतः सर्व ज्ञात आत्मन्यसद्भवेत् ॥ ३ ॥ हस्तच्छेदानन्तरं हस्तवानमिति न विशिष्टप्रत्ययः क्रियते, एवमेव पादा- दिमान्मनुष्योऽहमित्यादिविशिष्टप्रत्ययो न कार्य इत्यर्थः ॥१॥ देहद्वयसमवायिधर्माणामात्मनि व्यभिचारात्तैरात्मा विशिष्य न प्रत्ये- तन्य इत्युक्तमनूद्य फलितमाह-तस्मादिति । अनात्मत्वेन त्यक्तेन हस्तेनेति संबन्धः । विमतानि विशेपणानि नात्म- स्वभावभूतानि, विशेषणत्वात्, छित्त्वा त्यकहस्तवदित्यर्थः । यस्मादेवं, तस्मात् ज्ञो ज्ञानवान्-विवेकज्ञानवान्-सर्वविशेपणैर्मुक्तश्चित्सदानन्द- मात्रात्मक एवावशिष्यत इत्यर्थः ॥३॥ उक्तन्यायेन विशेपणानामनात्मत्वेऽपि, नास्मनस्तद्वियोगोऽस्ति- मापायाभ्यां संवन्धनैरन्तर्यादित्याशङ्कयाह-विशेषणमिदं सर्वमिति । इदं सर्व विशेषणं यथालंकरणमलंकार्यसंपन्धेऽपि न तत्तादात्म्यतद्धर्म- अबुद्धिविषयः, तथा साधु शोभनं युक्तमिति यावत् । इतरथा आगमापा- यानुपपत्तेरित्यर्थः । तहि कुतो मनुष्योऽहमित्यादौ तादात्म्यावभासस्त- बाह-अविद्याभ्यस्तमत इति ! मोहादेव तथाऽवभास इत्यर्थः । यस्मादवि- द्ययाध्यस्तमेवात्मनीदं सर्व विशेषणं, अतो ज्ञाते आत्मन्यविद्यानिवृत्ताव- सत् बाधितं कालत्रयेऽप्यविद्यमानं भवेत्तथा निश्चितं भवेदिति योजना ।।३।। (१) अविद्याध्यासतः--पाठ: । भुरिगरियम्-एकाक्षराधिक्यात् । तथा च पिङ्गलाचार्यः सर्वच्छन्दोविषयमाह--"न्यूनाधिकनैकेन निवृद्भुरिजौ " इति--- छन्दसूत्रे ३.५९. --आग- ·६ विशेषापोहनकरणम् ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृज्य केवलः । अहमित्यपि यद्राह्यं व्यपेतागसमं हि तत् ।। ४ ।। यावान् स्यादिदमंशो यः स स्वतोऽन्यो विशेषणम् । विशेषपक्षयो यत्र सिद्धो ज्ञचित्रगुर्यथा ॥ ५ ॥ ज्ञात आत्मनीत्युक्ते शेयत्वमात्मन उक्तमिति शङ्का स्यात्, नेयले च विशंपणादिवदनात्मत्वप्रसन इत्याशङ्कयाह-सातैवेति । ज्ञेयमुत्सृज्य दृश्यांशापोहं कृत्वा यो ज्ञाता सदा सर्वम्य, स एवात्मा न-ग्राह्यांश इति-प्राहोऽध्यवसयः । किंलक्षणः ? केवलो ज्ञातृत्वविशे. पणेनापि रहित इत्यर्थः । ज्ञातृत्वाापलक्षितं चिन्मात्रमलुप्तप्रकाशस्वभा- वतया सर्वानुस्यूतं वस्त्वात्मेति विवेकवतो निश्चितप्रत्ययो भवेदिति भावः । अहमित्यनुभूयमानत्वात्कथं ज्ञातैवात्मत्युच्यत इयत्त आह–अहमित्य- पीति । यदपि इदमहमिति प्राह्यमात्मरूपं मन्यसे, तब्यपैतागसमं छिन्न- हस्ततुल्यं हि एव तत्,-सुपुप्त्यादावात्मन्यवभासमानेऽप्यहमित्यनवभास- नादहमो व्यभिचारित्वे सति, आत्मदृश्यतयात्मत्वायोगादित्यर्थः ॥ ४॥ आत्मनः- अहंप्रत्ययप्राह्यत्वाभावे-चक्षुरादेरप्यविपयस्य कुतः सिद्धिः?-- इति मुग्धशङ्कां दृष्टान्तनापाकुर्वन्नात्मनोऽन्यनिरपेक्षां स्वतःसिद्धि साध. यति यावानिति । अहमित्यत्र यावांश्चिदवभास्यत्वलक्षणेनेदमंशो योऽहंकारादिर्यत्र विशेषणं स्यात्-यस्मिन् स्वानुगतप्रतिभासे प्रत्यगात्मनि विशेपव्यवहारहेतुः स्यात्- स प्रत्यगात्माऽन्यो विशेपणत्वेनाभिमतात्तदहंकारादेः परः, विशेषप्रक्षयश्च सर्वेषां विशेषाणां प्रक्षयो व्यावृत्तियस्मिन्निति व्युत्पत्तेनिर्विशेपश्च एवंरूपः स्वतःसिद्धोऽन्यनिरपेक्ष सिद्धः स्फुरन् वर्तत इति पदयोजना । यथा देवदत्तो विशेपणभूतायाचित्रगोरन्यस्तत्संबन्धाटागेव सिद्धो न चित्रगोः संवन्धं स्वसिद्धि प्रत्यपेक्षते, तथाऽऽन्माप्यहंकारादिसंबन्धात्यागेव स्वम• ·उपदेशसाहस्री इदमंशोऽहमित्यत्र त्याज्यो नात्मेति पण्डितः । अहं ब्रह्मेति शिष्टांशो भूतपूर्वगर्भवेत् ॥ ६ ॥ इति विशेषापोहप्रकरणम् । ७ घुचारुढप्रकरणम् बुद्धयारूदं सदा सर्व दृश्यते यत्र तत्र वा। मया तस्मात्परं ब्रह्म सर्वज्ञश्वास्मि सर्वगः ॥१॥ हिम्ना सिद्धो नाहंकारादिकं स्वसिद्धावपेक्षते, इति दृष्टान्तदाष्टान्तिकसं- गतोऽर्थः ॥ ५॥ नन्यहमोऽनात्मत्वे, कथमहं ब्रह्मेति तादात्म्यश्रुतिरुपपद्यतेत्याशङ्कया- ऽध्यस्ताहंकारस्य मूलनिवृत्त्या श्रुतिः, नाहंकारस्यात्मत्वप्रतिपत्त्यति परिहरति-इदमंशोऽहमिति । अहमित्यत्राहंकारावभासे य इदमंशः स नात्मा, दृश्यत्वादिति निश्चित्य पण्डितैस्त्याज्यः, तस्मिन्नात्माभिमानो न कार्य इत्यर्थः । तर्हि कथं श्रुति- निर्देशः ? वाह--अहमिति । अहं ग्रह्म' इति वाक्यानिष्ठायां योऽहं- कारांश उल्लिख्यते, स भूतपूर्वगतहेतोर्भवेत् । भूता संजाता पूर्व गति: प्राप्तिस्तस्या इति विग्रहः । अहंकारलक्ष्यं वस्तु तत्साक्षिरूपम् 'अहम् । दति श्रुत्योल्लिख्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति पर विशेषापोहप्रकरणम् ॥५॥ एवं कृतान्वयन्यतिरकस्य परिशोधितपदार्थतत्त्वस्य वाफ्यादेव वास्यार्थ- सानमुपपद्यत इत्युपपत्त्या निर्धारितमध स्वानुभवावटम्मैन स्पष्टीफर्नु प्रक- रणान्तरमारभते-बुद्धपारदमित्यादिना । (.)शिर्शशो- 1-पाठः (२)ति रित्याप्रकरणमिति वा पारः । . - ·७ युद्धपारदप्रकरणम् १४१ यथात्मबुद्धिचाराणां साक्षी तद्वत् परेष्वपि । नवापोई न चौऽऽदातुं शक्यस्तस्मात्परो हाइम् ॥ २॥ यस्मान्मया सर्वमध्यात्ममधिभूतमधिदेवमित्यादिलक्षणं यत्र तत्र का जाप्रत्स्वप्नयोरिहलोकपरलोकयोर्वा स्थितं प्रत्यक्षादितः शास्त्रतो वा यदुप. लभ्यमस्ति, तत्सर्व युद्धथारूढं बुद्धिवृत्तिकोडीकृतं सदा दृश्यते प्रकाश्यते; तस्मादहं सर्वदृश्यविलक्षणत्वात्परं प्रपञ्चातीतं ब्रह्मास्मि सर्वज्ञः सर्वार्थप्रका- शकः सर्वगोऽपरिच्छिन्नश्चास्मीत्यर्थः ॥ १॥ ननु कथमेतावता सर्वज्ञत्वं-पुरुपान्तरबुद्धयारूढऽर्थे पुरुपान्तरस्यानु- भवस्मरणयोरसंभवादकस्यात्मनः सर्वार्थप्रकाशकत्वासिद्धेः ? इत्यत आह- यथात्मेति । आत्मनि सर्वव्यवहारप्रवर्तकतया आत्मसंवन्धिनी बुद्धिरात्मबुद्धिस्त- स्याश्चारः प्रचारो येषु ते आत्मबुद्धिचारा आध्यात्माधिदैवस्थूलसूक्ष्मदेहा- त्मकाः, तेषां साक्षी स्फोरकोऽहं यथा, तद्वत्तथा परेपु परकीयबुद्धिचा- रेप्वप्यहं साक्षी, साक्षिमेद प्रमाणाभावात् । 'मय्येव सफलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् । मयि सबै लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमरम्यहम् । ॥ इत्यादि- श्रुतेर्मय्येवैकस्मिंश्चिदेकरसे आत्मनि सर्वप्रमातृतद्बुद्धितत्प्रचारगोचरस्य प्रप. श्वस्य कल्पितत्वावगमाच युक्तं मम सर्वज्ञत्वादीत्यर्थः । यस्मादेवमहं सर्व- साक्षित्वेन सर्वाधिष्ठानत्वेन च सर्वज्ञः सर्वगतश्च, तस्मादपोढुम्-अयमस्य द्रष्टा न भवति, अत्र स नास्तीति वा-निराकर्तुं नैव शक्यः केनचित् , न चैवादातुं ज्ञानेन क्रियया वा प्रकाशयितुमुत्पादयितुमात्रष्टुं वा शक्यः । हि यस्मादह, ग्राह्यप्राहकादिप्रपञ्चविलक्षणः , तस्मात् परः परमात्मवेत्यु- पसंहारः ॥२॥ (१) वादातु-पाठः (२) कै.उ. १९.

·उपदेशसाहस्री विकारित्वमशुद्धत्वं भौतिकत्वं न चात्मनः। अशेपबुद्धिसाक्षित्वाद्बुद्धिवन्नाल्पवेदना ॥३॥ मणौ मकाश्यते यद्वक्ताद्याकारताऽऽतपे । मयि संदृश्यते सर्वमातपेनेव तन्मया ॥४॥ ननु बुद्धयारूढं चेत्सर्व प्रकाश्यते क्षेत्रज्ञेन, तदा दर्शनक्रियायां कर्तृ- त्वाद्विकारित्वादिदोपमास्तस्यानात्मत्वप्रसङ्ग इति शङ्खां निरस्यति-वि. कारित्वमिति। आत्मनो न विकारित्वं बुद्धिवत्सावयत्वाभावात् , सर्वविकारसाक्षि- स्वाच; तत एव नात्मनोऽशुद्धत्वं क्रियागुणयोगित्वमस्ति, सकलगुणक्रिया- वद्वस्तुसाक्षित्वाच । नापि भौतिकत्वमात्मनो रूपादिहीनत्वात् । किंच नात्मनो चुद्धिवदल्पवेदना-न्यथा युद्धेवुद्धितत्संसर्गादिविपया वेदनाऽस्ति, नैवमात्मनः-अशेषबुद्धिसाक्षित्वात्सर्वबुद्धिस्वरूपतद्विकारादिसाक्षित्वादि- त्यर्थः ॥३॥ यदि निर्विकार एवात्मा, कथं तर्हि स सर्वार्धप्रकाशक इत्युच्यत इत्या- शङ्कय लोकप्रसिद्धदृष्टान्तेन निर्विकारस्यैव प्रकाशकत्वमुपपादयति- मणाविति । मणौ स्फटिकादिलक्षणे जपाकुसुमादिरूपा रक्ताधाकारता आतपे सूर्यालोके सत्येव प्रकाश्यते गृह्यते यद्वत्, तथा मयि क्षेत्रशे आदित्यस्थानीये विद्यमान एव त्फटिकादिस्थानीयायां बुद्धौ जपाकुसुमादिरक्तवादिस्थानीयं सर्व विषयजातं संदृश्यते । तत्तस्मादातपेनेव निष्पकम्पेन मया सर्व प्रका- श्यते । न बुद्धिवद्विकारस्वतां । नापि बुद्धिरेव द्रष्ट्री । न चैवं सति युद्धेरनु- पयोग एव, चैतन्यस्य विषयविशेपाकारत्वापादनाय तदुपयोगादिति ॥४॥ (1) वाल्प-पाठः । (२) कता-दति सर्वत्र स्यते ।

·७ बुद्धपारूढप्रकरणम् १४३ बुद्धौ दृश्यं भवेद्बुद्धौ सत्यां, नास्ति विपर्यये । द्रष्टा यस्मात्सदा द्रष्टा तस्माद्वैतं न विद्यते ॥५॥ अविवेकात् पराभावं यथा बुद्धिरवैत्तथा । विवेकात्तु परादन्यः स्वयं चापि न विद्यते ॥६॥ इति बुद्धपारुढप्रकरणम् । इदानी प्रत्यगात्मनोऽद्वितीयत्वमुपपादयंस्तस्य च शुद्धत्वं स्पष्टयति- बुद्धाविति। जाप्रदादौ वुद्धौ सत्यां स्वाविद्ययाध्यस्तायां बुद्धौ समारूढं सदृश्यं द्वैतं भवेदुद्भवेत्, नास्ति विपर्यये-बुद्धावसत्यां स्वापादौ दृश्यं नास्ति, जङ- स्याज्ञातसत्त्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः । द्रष्टा तु साक्षी सदा सर्वास्वप्यवस्थासु द्रष्टैव, न दृश्यवत्स्वसत्तां व्यभिचरवि.। यस्मादेवं सतः प्रकाशमानत्वाव्य- भिचारः, तद्व्यभिचारिणश्च सत्त्वानुपपत्तिः, तस्माद्वैतं न विद्यत इति नित्य- शुद्ध एव प्रत्यगात्मेत्यर्थः ॥ ५॥ यद्यपि द्वैतसंसर्गकृतमशुद्धत्वमात्मनो नास्ति, द्वैतस्याभावात् , तथापि विद्याऽविद्याभ्यां संवन्धादशुद्धिर्भविष्यतीत्याशङ्कय बुद्धेरेव विद्याऽविद्ये, नात्मनस्तत्संसर्गः, इति शुद्ध एवात्मेत्याह-अविवेकादिति । न विद्यते विवेको भेदो भासमानतया यस्मिन् सोऽविवेकः-देहादा- वात्मबुद्धिः-विपर्ययज्ञानमिति यावत् । तस्मादविवेकात्परस्यासंसारिणः सर्वसाक्षितया विविक्तस्याभावमविद्यमानतां यथा बुद्धिरवैद्विदितवती- अत्र युद्धयध्यासादेव चिदात्मनोऽपि भ्रान्तियोगात्साभासा बुद्धिरेवाज्ञान- विपर्यासाश्रय इत्यङ्गीकृत्य यथा बुद्धिरवैदित्युक्तमिति द्रष्टव्यम्-तया विवेकात्तु मनात्मापवादेनात्मनः स्वभावनिर्धारणं विवेकस्तस्माद्विवेकात्- उर्व परादसंसारिणः परमात्मनोऽन्यो जीवः संसारी न विद्यते, स्वयं (१) वेत-पाठः।

·. उपदेशसाहस्री - ८ मतिविलापनप्रकरणम् {"चितिः स्वरूपं स्वत एव मे मते रसादियोगस्तव मोहकारितः। अतो न किंचित्तव चेष्टितेन में फलं भवेत्सर्वविशेपहानतः ॥१॥ विमुच्य मायामयकार्यतामिद प्रशान्तिमायाह्यसदीहितात् सदा । अहं परं ब्रह्म सदा विमुक्तवत् तथाऽजमेकं द्वयवर्जितं यतः ॥ २॥ चापि सांभासबुद्धिरपि सनिदाना न. विद्यते, तदा प्रत्यग्नह्मभूतत्वात्सर्व स्येत्यर्थः । तथाच भ्रान्तिसम्पज्ञानयोर्विद्याविद्यारूपयोरपि बुद्धित. न्त्रत्वान्नात्मनोऽशुद्धिगन्धोऽपीति भावः ॥ ६ ॥ इति सप्तमं बुद्धयारढप्रकरणम् ॥७॥ ननु विद्याऽविद्ययोर्यदि बुद्धिगतत्वं, बर्हि सांख्यसिद्धान्तप्रसङ्गः । ते हि-युद्धिरेव पुरुपस्यापवर्गार्थ भोगार्थ च ज्ञानाज्ञानरूपतामाचरति-इति बदन्तीत्याशङ्कामपनुदन पूर्व स्वानुभवानुरोधेन साधितमेव प्रमात्मज्ञानमा- त्मनः संवादात्मकेन प्रकरणान्तरेण ढयति-चितिस्वरूप इति । रसादियोगो रागादिनिवन्धनो भोक्तृत्वादिसंबन्धः मोहोऽविवेकः । फलितमाह-अतो नेति ॥१॥ यस्मात्सर्वविशेपराहित्यात्तव चेष्टितन में ममानाधेयातिशयस्य किमपि फलं नास्ति, तस्मात्तवोपशम एव युक्त इत्याह-विमुच्येति । (१) चितिवाप-पाठः। (२) विमुक्तिमत्--पाठः । (३) स्वाभा-पाठः ।

·८ मतिविलापनप्रकरणम् १४५ मायामयकार्यतां मिथ्याचेष्टितं विमुच्यासदीहितानिरर्थरुपयासाटाशा- न्ति प्रशममिह मयि प्रत्यगात्मन्यायाहि प्राप्नुहि ।भत्र मायामयचेष्टितासदीहि- तशब्दाभ्यामविद्यानिवन्धनत्वस्य सूचितत्वात्सांस्यमतशका निरवकाशीकृता वैदितव्या । ननु किमिति प्रत्यगात्मनि मनसो ल्य उच्यते, सत्यज्ञाना- दिलक्षण प्राण्येव उस्मानोच्यते ? इत्याशङ्कयाह-सदा अहं परं ब्रह्मेति । यतः सदैवाहं प्रसव, तथा सति सदा विमुक्तवन्मुक्त इवास्मि, न तु मे मुक्ति चन्धाभावादिति योजना । अजत्वविदोपणं जन्मादिसमस्तविकारप्रतिपंधा- र्थम् । अत एकं सदैकरूपमित्यर्थः । सजातीयभेदरहितमिति वा । द्वयव- जितं विनातीयमेदहीनमित्यवः । अतो यन्मय्येकीभूतं ब्रह्मण्येव तदेकी- भूतमिति स्थिते न 'परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ' इति श्रुतिविरोध इति भावः । अपरा योजना-हे मते, असत्सु स्वतःस्वरूपशून्येपु देहेन्द्रिय- विपयेषु यदीहितमभिलपि-दृष्टमदृष्टं वा फलं, तस्मादसदीहितात्सदा जाप्रदशायामपि प्रशान्ति प्रशममायाहि तदर्थ व्यापारं परित्यजेत्यर्थः । उपशान्तापि त्वं नैवात्मानं धारयेत्याह-विमुच्येति । कार्यतां बुद्धिरूप- कार्यात्मतां विमुच्य विहाय मायां कारणरूपमाया अय गच्छ तदात्मिका भव ! तर्हि तद्रूपेण स्थित्वा पुनरुद्भविष्यामीति चेत्, तबाह- मत्स्वरूप एवान्तरय प्रविश-कार्यकारणरूपतां विहाय तताय.पीतोदक- मिन्दुवन्मद्रूपप्रस्ता भवेत्यर्थः । कथमई मुसान्तःकवलीकृतब्रह्माण्डकोटिर्म- येतस्ततश्चाल्यमानेन त्वया प्रस्ता स्यामिति चेत्, नाई कदापि चालयितुं त्वया शस्यः, त्वशान्तिमानमेतदित्यभिप्रेत्याह-अहं परं ब्रह्मति। यतोऽहं सदा परं ब्रह्म 'अयमात्मा प्र' इति श्रुतेरिति योग्यम् । विमुक्तवदिति ब्रह्मविशेषणम् । स्वार्थे तद्धितः । विमुक्तं नित्यमुक्तमेवेत्यर्थः । तथा यथा श्रुत्युक्तं तथेत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् ॥ २॥ (१)मुं.उ. ३. २.७.(२) वृ.उ. २.५.२९. -३देति । इह .

·उपदेशसाहस्री सदा च भूतेषु समोऽस्मि केवलो यथा च खं सर्वगमक्षरं शिवम् । निरन्तरं निकलपक्रियं परं ततो न मेऽस्तीह फलं तवेहितः ॥३॥ अहं ममैको न मैदन्यदिष्यते तथा न कस्याप्यहमस्म्यसङ्गतः । असङ्गरूपोऽहमतो न मे त्वया कृतेन कार्य तव चाइयत्वतः॥ ४ ॥ नन्वजत्वादिप्रतिपादकशास्त्राद्ब्रह्मणो निर्विशेपतया नित्यमुक्तत्वेऽपि, कथमात्मनो देहादिप्वन्वितस्य निर्विशेषतया ब्रह्मरूपतासंभव इत्यत आह- सदा च भूतेविति। चशब्दोऽवधारणार्थः । अहं केवलोऽविद्यातकार्यरूपविशेपणरहितः सर्वेषु भूतेपु सम एवास्मि, उपाधिपरामर्शमन्तरेण मयि विशेपोलखाभावादि- त्यर्थः । सर्वानुस्यूतस्याप्यसङ्गस्वभावतया निर्विशेपत्वे दृष्टान्तमाह-यथा च खमिति । आकाशस्यासङ्गत्वादेः प्रसिद्धत्वात्, न तस्मिन् शङ्का कार्येति चशब्दार्थः । सर्वगमित्यादीनि ब्रह्माकाशयोः समानि । यत: आकाशवत्के. वलोऽहं सर्वभूतेषु समः, अत आकाशस्वभावोपमितं सर्वगमित्यादिविशे- पणं परं ब्रह्मैवास्मीति योज्यम् । उपपादिते ब्रह्मात्मैक्ये फलितमाह- तत इति ।। ३॥ ब्रह्मभूतस्य तत्र मदीहितैः फलाभावेऽपि, कथंचिन्मञ्चेष्टया त्वत्संव- धिनः--वां प्रति गुणभूतस्य, प्रधानभूतस्य वाकस्यचिदर्थस्य क्वचिदु- पयोगो भविष्यतीत्याशङ्कय, सोऽपि मयि दुःसंपाद इत्याह-अहमिति । (१)तदन्य-पाठः।

·८ मतिविलापनप्रकरणम् १४७ फले च हेतौ च जनो विपक्तवान् इति मचिन्त्याहमतो विमोक्षणे। जनस्य संवादमिमं प्रक्लप्तवान् स्वरूपतत्त्वार्थविवोधकारणम् ॥५॥ एक एवाहं, चित्स्वरूपस्य मम परमार्थतः सजातीयविजातीयस्वगतभेदे मानाभावात् , ततो न मम गुणभूतं किंचिन्मत्तोऽन्यदिप्यते मृग्यते । तथा कस्यापि प्रधानभूतस्याहं गुणभूतो नास्मि । कुतः? असङ्गतः-अनिष्पादि- तातिशयत्वात् , अनाधेयातिगयत्वादित्यर्थः । यतोऽहमसङ्गरूपः, अतो न मे त्वया कृतेन किमपि प्रयोजनमस्ति । किंच-त्वमेव नासि, कुतस्तवे- हितं तत्फलं वेत्याशयेनाह–तव चेति । मत्स्वल्पाज्ञानकल्पितायास्तवा- धिष्ठानभूतमत्स्वरूपव्यतिरेकाभावात्, अभेदे चोपकार्योपकारकत्वासंभ. वात्, अलं विकल्पनया–प्रशान्तैव भवेत्यर्थः ॥ ४॥ इदानी कृतार्थस्याचार्यस्य स्वानुभवसिद्धार्थाविष्कारकप्रकरणनिर्माण- प्रवृत्ती निमित्तं दुःसिजनदर्शनसंजातकरुणेन न ख्यात्यांदीत्यभिप्रेत्याह-- फले वेति। अयं जनो हेतुफलात्मके संसारे विशेषेणासक्तवानिति प्रचिन्त्य विमृश्य तादृग्जनस्य लोकरयातः संसाराद्विमोक्षणे मोक्षार्थमहमिमं मत्यात्मसंवादरूपं ग्रन्थं प्रयुक्तवान् प्रणीतवानस्मि । किमनेन संपादप्रन्थेन जनस्य भवेदिति तदर्थ तं विशिनष्टि-स्वरूपेति । स्वस्यात्मनो रूपं नित्यचैतन्यस्वभावः, तस्य तत्त्वाथों ब्रह्मत्वं, तस्य विस्पष्टवोधकारणमित्यर्थः ॥५॥ (१)ने. सि. १.६. (२) अध्यात्म, सत्यात्म'-पाठौ.

·१४८ उपदेशसाहस्री संवादमेतं यदि चिन्तयेन्नरो विमुच्यतेऽज्ञानमहाभयागमात् । विमुक्तकामश्च तथा जनः सदा चरत्यशोकः सम आत्मवित्सुखी ॥६॥ इति मतिविलापनप्रकरणम् ९ सूक्ष्मताव्यापितामकरणम् । सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गन्धादेरुत्तरोत्तरम् । प्रत्यगात्मावसानेषु पूर्वपर्वप्रहाणतः ॥ १ ॥ यत एवंविधोऽयं संवादः, तस्मात्साध्यसाधनंपर्यावर्तलक्षणासंसारा- न्मुमुक्षुभिरयमनुचिन्तनीय इत्यभिप्रेत्याह--संवादमेतमिति । अज्ञानकृतान्महाभयागमात्संसारादित्यर्थः । यद्वा महाभयस्यागमो य- स्मात्तन्महाभयागममज्ञानं तस्मादिति विग्रहः । भयहेत्वज्ञानाद्विमुच्यत इत्यर्थः । कारणनिवृत्त्या कार्यनिवृत्तिमाह-विमुक्तकामश्चेत्यादि । चरति जीवनेव बन्धप्रतिभासरहितः सन् ब्रह्मण्येव विचरति, कृतकृत्यो भवती- त्यर्थः । सुगममन्यत् ।। ६ ।। इति अष्टम भतिविलापनप्रकरणम् ॥ ८ ॥ यस्य प्रत्यग्ब्रह्मणो वाक्योत्थज्ञानेनाज्ञाननिवृत्त्या मुक्तिरुक्ता, तस्य सर्वान्तरत्वेन निरतिशयसूक्ष्मत्वं व्यापित्वं च 'यथा चे खम्' इत्यत्र सूचितमुपपादयितुं प्रकरणान्तरमारभते--सूक्ष्मतेत्यादिना । गन्धशब्दः पृथिवीशब्दार्थः । पृथिव्यम्बादिलक्षणात्कार्यात्पूर्वस्मात्पूर्व- (१) साधनविपर्या-पाठः। (२) इति चितिस्वरूपमकणमित्यन्यत्र पाठः । (३) ८.३. - ·९ सूक्ष्मताच्यापिताप्रकरणम् २४९ स्मादुत्तरोत्तर कारणतया स्थितेषु प्रत्यगात्मावसानेपु सर्वान्तरात्मपर्यन्तेषु पदार्थेषु यथानमं पूर्वपूर्वग्रहाणतः कार्याकारापोहेन सूक्ष्मता व्यापिता च विज्ञातव्या-कार्यकारणान्वयन्यविरकालोचनया संभावनीयेत्यर्थः । कार्येषु विद्यमानमपि कारणस्वरूपं तत्कार्याकारतिरोहिततया न स्वरूपेणावभासते, इति सूक्ष्ममुच्यते, नपुनः कार्यपरिमाणान्न्यूनपरिमाणयोगात् ; तथा सकल- स्वविकारानुगतस्यैवोपादानकारणत्वात्कार्यापेक्षयाधिकदेशत्तित्वेन व्यापि- वंच कारणस्य । तथाहि-चतुर्विधभूतप्रामोपादानरूपा पृथिवी तावनभूत- प्रामेपु गृह्यमाणेषु गृह्यते, तत्र तच्छदप्रत्ययव्यवहारादर्शनाल्लोकस्य । अत- स्तदपेक्षया सूक्ष्मा, तदव्यातदेशवर्तित्वाद्व्यापिका च । नच तत्तत्कायोपा- दानभूताः पृथिव्यंगा भिना इति नोपादानस्य व्यापकतेति वाच्यम् । कार्या- कारभेदव्यतिरेकेण मृत्स्वरूपभेद प्रमाणानिरूपणात्, अन्यथा तटाकान्त - स्थमृन्निर्मितसूलस्य गृहाङ्गणदेशे मृदात्मना विलयाभावप्रसङ्गात् , उपादा- नादन्यत्र कार्यलयानुपपत्ते. । तस्मात्स्वकार्यापेक्षया पृथ्वी तावत्सूक्ष्मा व्या- पिका च सिद्धा । तथाद्भिप्तिा पृथिवी 'तद्यदपा शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्' इतिश्रुतौ जलपरिणामविशेपस्य शरशब्दवाच्यस्य दधिम- ण्डाकारस्य पृथिव्यात्मत्वश्रवणात्, स्वेदप्रस्रवणादेः पर्वताप्रशिलायामन्त- भूमौ च सर्वतोपलम्भात्, रसस्य च सलिलासाधारणगुणस्य पृथिव्या सर्वोपलम्भात् , तस्यैकत्वेऽपि कटुतीक्ष्णत्वादिभेदः परिणामविशेपोपाधि- निवन्धन इति । तस्माजलव्याप्ता पृथिवी सपरिणामेति जल पृथिव्या व्यापक सूक्ष्मं च प्रागुक्तयुक्त्या सिद्धम् । तथा सपृथिवि जलं तेजसा स्वकारणेन व्याप्त, सर्वत्रोमोपलम्भात्, तप्तायोगोलकादौ सूर्यकिरणेपु चोदकस्य लयदर्शनाच । तथा चैव तेजसो जलाब्यापकत्व सूक्ष्मत्वं च प्रसिद्धम् । तदपि वायुना प्रस्त ' यतश्चोदेति सूर्योऽस्त यत्र च गच्छतीति (१) तावद्भूत-पाठः । (३) कारेण भेद'- :-पाठ.1 (6) पृ. उ. १.२.२.

·१५० उपदेशसाहसी शरीरा पृथिवी तावद्यापदाया प्रमाणतः । अम्बादीनि च तच्चानि तापमेयानि कृत्लशः ॥२॥ प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति । इति श्रुतेः प्राणशब्दवाच्ये यायो लय- अरणाञ्चालारूपस्य च योग्यधीनप्रतिनित्तिदर्शनाश । वायुम्चाका- शेन मस्त इति प्रसिद्धमेवैतत् । सूक्ष्मत्वं तु व्याप्त्यातमेव सर्वत्र । एतत्सर्व सत्तास्फूर्विभ्या व्याप्तमंगानुभूयत इति सधिन्मानं सर्वस्योपादानम् । तस्य चार्थान्तरेणानुगमादर्शनाग्निरुपादानकत्व सिद्धे, निरपेक्षव्यापकत्वं प्रागु. तपरिपाटण निरतिशयसूक्ष्मत्वं च सिद्धपति । तदनेन सधिन्मात्रेण सर्वस्य दृश्यराशेर्पस्तत्वान्न ततः पृथक् किमपि वस्तु वियत इति तस्य पर- मसूक्ष्मवाव्यापिते निश्चित्य सोऽहमसद्गाटस्थाद्वयात्मेति सदा भावयेदिति तात्पर्याधः ॥१॥ ननु नैतावतात्मन उत्तरूपत्वज्ञानसिद्धिरम्यात्माधिदैवतयोः पृथिव्या- देर्भेदन प्रथमानत्वादित्यत आह-शारीरेति । यावद्धाहा पृथिवी प्रमाणतः परिमाणवो भवति, वावचावत्प्रमाणा शा- रीरापृथिवी क्षेयेति संपन्धः । तथाम्ब्वादीनि चत्वारि भूतानि कत्नशो नि- रवशेषतया तावत्तावत्प्रमाणानि ज्ञेयानि यावच्चारीरा वाह्या च पृथिवीति योजना । एतदुक्तं भवति-अध्यात्माधिभूताधिदैवात्मना विभकानां पृथि- च्यादीनामेकाज्ञानविजृम्भितत्वादेकयलेन प्रविलापनोपपत्तेः, सर्वत्र प्रत्यक्त. त्वानुगमाव्यत्यगारमावसानमेवाध्यात्मादिरूपं तेन व्याप्तं, न ततः पृथगस्ति इति प्रत्यक्तत्त्वेऽवधार्यमाणे वाह्याध्यात्मिकादिभेदस्फूर्वेरनवकाशात्, प्रत्यगात्मनावावन्मात्रमेव सर्वमाशिष्यत इति भवेदेव प्रागुक्तात्मतत्त्वज्ञान- सिद्धिरिति ॥ २॥ (१) भवादी--पाठ । (२)पृ. उ. १. ५. २३. (३) मना-पाठः । (४) प्रलयेन-पाठः।

·९ सूक्ष्मतान्यापिताप्रकरणम् १५१ वारवादीनां यथोत्पचेः पूर्व खं सर्वगं तथा । अहमेकः सदा शुद्धश्चिन्मात्रः सर्वगोऽद्वयः ॥ ३ ॥ ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये प्राणिनो मम पू: स्मृताः । कामक्रोधादयो दोपा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ॥ ४॥ भूतदोपैः सदाऽस्पृष्टं सर्वभूतस्थमीश्वरम् । नीलं व्योम यथा वालो दुष्टं मां वीक्षते जनः ॥५॥ नन्वेनं परागर्थस्यासत्त्वे कथमात्मन. प्रत्यक्त्वं सर्वगतत्वमित्यायुपपद्यते ? तस्य पराचीनविकारापेक्षत्वात् । अतः कथं पराचा प्रत्यगात्मावसानत्व- मित्याशङ्ख्य, चिन्मानस्वरूपस्यैवापूर्वादिलक्षणस्य प्रत्यगादिशब्दैलक्ष्यत्वा- हक्ष्यमाणदशायामारोपितपरागर्थापेक्षायामपि स्वरूपस्यान्यानपेक्षत्वाद्युक्त सर्वस्य प्रत्यगात्मावसानत्वावधारणमिति दृष्टान्तेनोपपादयति-वाय्यादी. नामिति । स्पष्टार्थः ॥ ३॥ ननु कथमाकाशवदेक एवात्मा सर्वामा भवेत् ? ब्रह्मादिभेदेनात्मनाम- नेकत्वस्य विभाव्यमानत्वात् । तथा चैतन्यमानत्व चानुपपन्न, रागादि- दोपससगोंपलधेरित्याशङ्कयाह-ब्रह्माद्या इति । ममैव चिदात्मनः सर्वे प्राणिन पू पुर शरीरभूताः स्मृता. निर्णीता इत्यर्थः । तथा कामक्रोधादयो दोपा आत्मनो मे न स्वाभाविकाः, व्यभि. चारित्वात्, परतोऽपि ते न सभवन्तीत्याह-जायेरन्मे कुनोन्यत इति । अन्यस्याभावादित्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रत्यगात्मनो निदोपत्वमसिद्धं ससारदोपस्य प्रत्यक्षत्वादित्याशङ्कपा- काशकायॆप्रत्यक्षवदात्मनि दोपदृष्टेभ्रंमत्वान्मैवमित्याह-भूतदोपैरिति । (१) सर्व-पाठ ।(0) आपस्तंबीयाध्यात्मपटले ४. तुलय-गद्यप्र. पृ.४३. (३) वृ. उ. ४. ५. १९.

·१५२ उपदशसाहस्री मचैतन्यावभास्यत्वात्सर्वमाणिधियां सदा । पूर्मम माणिनः स सर्वतस्य विपाप्मनः ॥ ६ ॥ जानिमज्ञानवियं स्वमशानवदिप्यते । नित्यं निर्विपयं पानं तस्मावतं न विद्यते ॥ ७ ॥ अस्पृष्टमिति छन् । सर्वभूतपु स्थितस्यापि तदोपरस्पृष्टत्वमीश्वरवा- दिति हत्वयं विशपणमीश्वरमिति । सर्वस्येशिवार फारणमिति यावत् । नहि कारण कार्यधर्म सदृश्यत इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ।। ५ ॥ यदुक्त प्रमाद्या स्थावरान्ता प्राणिन एकस्यात्मन शरीरभूता इति तत्कयमित्यत आह- -मचैतन्येति। सर्वज्ञस्य सर्वावभासफस्यात एव विपाप्मनो दृश्यदोपससर्गरहितस्य ममात्मन' से प्राणिन पू शरीरम् । कुन ? सर्वप्राणिधिया सदा मचै- तन्यावभास्यत्वादिति योजना । 'योऽय विज्ञानमय प्राणपु हृद्यन्त- योंति' पुरुष ' इति श्रुतेवुद्धपन्त साभितया प्रकाशमानस्य चैवन्यज्यो- तिप एव सर्व प्राणिम्वात्मत्वायगमान, तस्य च बुद्धितत्स्थाभासभदमन्त रण स्वरूपतो भेदानिरूपणात्सवितुरिवोदकपात्रतस्थाभासव्यतिरकणति सिद्धमेकस्यात्मन सर्वाणि भूतानि शरीरमिति भाव । तथाच श्रुति 'यस्य सर्वाणि भूतानि शरीर य सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्यमृतः । इति ॥६॥ तर्हि भास्यप्राणितबुद्धीना सत्त्वाद्वैतक्षतिरिति तपाह-जनिमदिति । यज्ञनिमद्यच ज्ञानविज्ञेय यत्कार्य जड च तन्मिध्येप्यते, यथा स्वम- ज्ञान, तथा जामदपि कार्य दृश्य चति मिथ्येति । तत् द्वैत न विद्यते यस्मात्, तस्माज्ञेयस्यासत्त्वात् ज्ञान नित्य सदा निर्विपय विपयनिरूप्य (१) सस्पृशते-पाठ । (२) उ. ४. ३ ७ (३) उ ३ ४ १५ ·९ सूक्ष्मताव्यापिताप्रकरणम् १५३ ज्ञातुर्जातिर्हि नित्योक्ता सुषुप्ते त्वन्यशून्यतः ।। जाग्रज्ञातिस्त्वविद्यातस्तद्वाह्यं चासदिप्यताम् ॥ ८॥ न भवति । यद्वा नित्यमविनाशि, सविनाशसाक्षित्वादिति योजना । नाच्यारोपितेन द्वैतेन परमार्यमद्वैतं विहन्यते । न खल्वारोपितेन तोया- दिना तदाधारभूम्यादि सद्वितीयं दृष्टमिति भावः ॥ ७ ॥ स्वरूपक्षानस्य निर्विपयत्वं नित्यत्वं चोक्तं श्रुत्योपपादयति-शातु - तिरिति । सुपुप्ते वन्यस्य ज्ञेयस्यासत्त्वप्रदर्शनपूर्वकं ज्ञातुरात्मनो ज्ञातिः स्वरूप- भूता क्षप्तिनित्येति श्रुत्योच्यते हीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः-'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्यै तन्न पश्यति नहि द्रष्टुर्दष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशि- वात् । न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त यत्पश्येत् ॥' इत्यादिका । यद्यपि सुपुप्ते निविषयं ज्ञानं विषयाभावात् , स्वरूपतो नाशशीलवाभावाच नित्यं श्रुतिसिद्ध, तथाप्यवस्थान्तरे सविपयमुपलभ्यत इति ज्ञातु तिर- नित्या स्यादित्यत आह-जाग्रदिति । यतः श्रुतिसिद्धं नित्य निर्विपयं ज्ञान, अतः कारणात् जाप्रज्ज्ञातिविपयदर्शनामिकाऽविद्या भ्रान्तिरेवा- मनो निर्विकारतया ज्ञानकर्तृत्वायोगात्, अन्तःकरणस्य च जडत्वादेव ज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तेरथ्यस्तमेव सविपयं ज्ञान, तबाह्य च विपयजानमसद्- परमार्थमिप्यता स्वीनियतामित्यर्थः । जागरितादौ विपयाकारबुद्धिवृ- तीना सुरणानगुण्ठितत्वात् , सर्ववृत्त्युत्पत्तिस्थितिविनाशसाक्षितया स्फुर- णत्यैरस्य नित्यस्यान्यस्यावश्यमाश्रयणीयत्वात् , जाप्रत्ययात्मचैतन्यं नि- त्यमेव । तथा विपयाणा वृत्तिसमकालमेर सुरणाद्विपयन्यभिचारेऽपि स्फुरणाव्यभिचारात्तस्य विषयानिरूप्यत्वान्निविषयलं च सिद्धमिति भावः॥८॥ (१) सद्वितीय-पाठ. । (२) वृ. उ. ४. ३. २३.

·१५४ उपदेशसाहस्री रूपवत्त्वाधसत्त्वान्न दृष्ट्यादेः कर्मता यथा । एवं विज्ञानकर्मलं भूम्नो नास्तीति गम्यते ॥९॥ इति सूक्ष्मताव्यापिताप्रकरणम् । ननु आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति श्रुत्यैवात्मनो दर्शनादिकर्मत्वोक्तेदृश्यत्वादशनाभुजङ्गादिवसत्त्वप्राप्ति- रित्याशङ्कय, ' अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धक्च यत्', 'न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा वा' इत्यादिश्रुति- विरोधात , रूपादिहीनस्य दर्शनाद्यविषयत्वात्, 'द्रष्टव्यः' इत्यादिश्रुति- रहीथेन तव्येन योगादर्शनाद्यर्हत्वोपदेशमुखेनानात्मप्रवणतात्याजनात्याह- रूपवत्त्वादिति। यथा 'द्रष्टव्यः । इत्यादिवशान्न ज्ञानकर्मत्वं, एवं ' या नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानावि स भूमा' इत्यत्रापि प्रागुपन्यस्तश्रुति- विरोधात् 'यनान्यन्न पश्यत्यात्मानमेव पश्यति' इति स्वात्मदर्शनविधि- परत्वक्ल्पनायोगानो प्राणो विज्ञानकर्मत्व नास्तीति गम्यते निश्ची- यत इत्यर्थः ॥९॥ इति नवम सूक्ष्मतान्यापिताप्रकरणम् ॥ ९ ॥ (१) पृ. उ. २, ४, ५. (२) कठ. उ. ३. १५, (३) मुं. उ. ३.१... (४) छां. . ७. २४. १.

·१० इशिस्वरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् । दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सद्विभातं त्वजमेकमतरम् । जलेपकं सर्वगतं यदद्वयं तदेव चाई सततं विमुक्त ॐ ॥१॥ दृशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मको न मेऽस्ति कश्चिद्विपयः स्वभावतः । पुरस्तिरथोर्ध्वमश्च सर्वतः संपूर्णभूमा त्वज आत्मनि स्थितः ॥२॥ इदानी पूर्वप्रकरणे युक्त्या व्यवस्थापितमात्मनो निविपयज्ञानस्वभावत्व स्वानुभवाभिनयेन प्रकटयनविपयत्वेनैवात्मज्ञान भवतीति दयितु प्रक- रणान्तरमारभते-शिस्वरूपमिति । समद्विभातमेकदैव विस्फुरितम्, सदैव स्पष्ट भासमानमिति यावत् । यदेवविधमक्षर ब्रह्म, तदेवाह सतत भवामि, अतो निमुक्त' । इत्यभ्यनु- ज्ञार्थ ॐकार , उक्तस्वरूपमोकारद्वारा मुमुधुवुद्धयभिव्यक्त भवतीति सूचयितु ॐकारनिर्देश ॥१॥ ननु नाकाशनदरेपकत्व दृशे. सगच्छते-दृश्यसवन्यात्, अशुद्धिवि- क्रियादिदोपसभवात्-इत्याशङ्कय दृशेरात्मस्वरूपत्वात् , तस्य च नित्य- शुद्धत्वादे श्रुत्यैव निर्धारणात्, मैवमित्यभिप्रेत्य श्रुतिसिद्धमर्थ प्रकटयति- दृशिस्तु शुद्ध इति। (२) सुपूर्ण-पाठ । 'सुपूर्णभूमाहमितीह (१)तुलय-शिवगीता भावय -मुक्ति. उ. ३ ७४ ·१५६ उपदेशसाहस्री अजोऽमरश्चैव तथाऽजरोमृतः स्वयंप्रभः सर्वगतोऽहमदयः। न कारणं कार्यमतीव निर्मल सदैकप्तश्च ततो विमुक्त ॐ ॥३॥ अहं तु दृशिः ज्ञानस्वरूप इत्यन्वयः । अतः परमार्थतः शुद्धः, अशु- द्धयादेरज्ञाननिवन्धनत्वात् , तस्य चाभासत्वादिति भावः । 'शुद्धमपाप- विद्धम् । इति मन्त्रवर्णात् । यतश्चाविक्रियास्मकः विक्रियात्मकायाणा- देरन्यः 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रंः', अस्थूलमनण्वह्वस्वमदीर्घम्', इत्यादिश्रु- तेरतोऽपि शुद्ध इत्यर्थः । 'न तदभाति किंचन न तनाति कश्चने' इति श्रुतेर्नात्मनो विपयसंसर्ग इत्याह-न मेऽस्तीति । स्वभावतः पर- मार्थतः । अनेन विक्रियाहेतुविषयाभावादप्यविक्रिय इत्युकं भवति । विष- याभावेनाद्वयात्मत्वे भूमवाक्यशेपमर्थतः पठति-पुरस्तिरश्चेति । 'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठिव इति स्वे महिग्नि यदि वा न महिन्निं ' इति स्वरू- पावस्थानमनन्याधीनमुपन्यस्य तदुपपादनायेदंकारास्पदं सर्व पूर्वादिविभा- गेनायरोत्तरादिविभेदेन चोपलभ्यमा भूमैवेति प्रतिपाद्य, अहंकारास्सदस्य देहादिबुद्धिपर्यन्तस्य तर्हि भूम्रो भेद इति शङ्कायामहंबुद्धिप्राह्यमपि भूमै- वेति मध्ये निर्दिश्य, इदमनिदमात्मकस्य सर्वस्य भूम्नोऽन्यत्वाभावे भेदका- भावाव्यत्यगात्मैव भूमेति 'आत्मैवेदं सर्वम् । इत्यन्तेन संपूर्णभूमा छा- न्दोग्ये दर्शित इत्यर्थः । अजोऽहमाविर्भाववर्जितो यत आत्मनि स्वे महिम्नि स्थितो नान्याधीन इत्यर्थः ।। २ ।। आत्मनो जन्मजरादिविक्रियाभावेन कूटस्थाद्वयस्वाभाव्यप्रतिपादनपराः श्रुतीः स्वरूपतोऽर्थतश्च पठति-अजोऽमर इति । (१). उ.८.) मुं. उ. २. १. २. (३) . उ. ३. ८... (४) गं. उ. ७. २४. १. (५) छां. उ. ५. २१. २. (६) छां. उ. ७. २५. २. । ।

·. १० दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् मुघुप्तनाग्रत्स्वपतश्च दर्शनं न मेऽस्ति किंचि मतेहि मोहनम् । स्वतश्च तेपां परतोऽप्यसत्त्वत- स्तुरीय एवास्मि सदागद्वयः ॥ ४ ॥ तथाच श्रुतयः-'अजो नित्यः शाश्वतोय पुराणः', 'स वा एप महानज आत्मा', 'अजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ग्रझे' इति । 'अत्रायं पुरुपः स्वयं- ज्योति':', 'तच्छुभ्रं ज्योतिपां ज्योतिः', 'नित्यं विमुं सर्वगतं सुसूक्ष्म- म्', 'एको देवः', 'एकमेवाद्वितीयम् । इति । तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्त- रमवाह्यम् । इत्यादिश्रुत्यर्थमाह-न कारणं कार्यमिति । निर्मलः 'निर- वनः परमं साम्यमुपैति" इतिश्रुतेः । एकतृप्तः एकेन निजानन्देनैव तृप्त इत्यर्थः । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विमेति कुतश्चने ', 'आनन्दरूपममृतं यद्विभाति । इत्यादिश्रुतिभ्यः । 'विमुक्तञ्च विमुच्यते", इतिश्रुतिमा- श्रित्याह-ततो विमुक्त इति । यत एवंलक्षणस्वतो विमुक्त एव । सदेति- पदं सर्वत्रानुपश्वनीयम् । यदाचायेंणोक्तं मम स्वरूपं, तत्तथैवेति शिप्यो- ऽनुमन्यत ओमितिपदेनेत्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु स्थानत्रयेऽन्यथान्यथा प्रथमानस्य कथमविक्रियात्मकत्वमित्यत आह- सुपुतेति । सुपुप्तश्चासौ जाप्रस स चासौ स्वपंश्च सुपुप्तजामत्स्वपन्, तस्य सुपुत- (१) स्वमिवेह-पाठोऽयं टीकासंमतोऽपि क्लिट एव । (२) कठ. उ. २. २८. (३) वृ.उ. २.४, २२.(४) वृ. उ. ४. ४. २५. (५) वृ.उ. ४. ३. ९. (१) मुं.उ. १.१.६. (७) मुं. उ. २. २. १. (८) श्वे. उ. ६. ११. (९) छां. उ. ६. २. १. (१०) पृ. उ. २. ५.. १९. (११) मुं. उ. ३. १.३. (१२) तै.उ. २.९.(१३ ) मुं. उ. २. २. ७. (१४) फउ. उ. ५. १.

·१५८ उपदेशसाहस्री शरीरबुद्धीन्द्रियदुःखसंतति- ने मे न चाहं मम निर्विकारतः । असत्त्वहेतोच तथैव संतते- रसत्त्वमस्याः स्वपतो हि दृश्यवत् ॥ ५॥ जामत्स्वपतो में मम स्वमिवात्मीयाममेह व्यवहारे किंचिद्दर्शन नास्ति । स्वमिव स्वरूपभूतमिवेति वा । किंतु मोहनमविवेकाविद्याध्यारोपित जान- दादिदर्शनमिति योजना । तर हेतुमाह-स्वतश्चेति । तपा जाप्रत्स्वमसु. पुप्तिदर्शनाना, जामदाद्यवस्थारूपाणा वा स्वतश्च परतोऽप्यसत्त्वतोऽसत्त्वा. दित्यक्षरयोजना । नहि तेपा स्वतोऽन्यनिरपेक्ष सत्त्व सभाव्यते, चकारा- स्फुरण च, आगमापायित्वेन रज्जुसर्पवदारोपितत्वनिश्चयात् । तथा परतो- ऽपि न सत्त्व स्फुरण च सभाव्येते । पर चैतन्यं स्यात् । नहि तैनात्मना सत्वादिकमेपा सभवति, प्रत्यक्पराग्भावन विरुद्धस्वभावयोस्तादात्म्यानु- पपत्ते, तत्कल्पनायाश्च भ्रान्तिमानत्वादित्यर्थ । प्राज्ञस्तैजसो विश्व इत्येते तत्तदवस्थावत्त्वेन भासमाना न मम स्वरूपमिति भाव । तर्हि किस्वरूप आत्मेति तदाह-तुरीय एयास्मीति । विश्वादियापेक्षया परतो गम्य- मानवाचतुर्थ इत्यर्थ । तस्य लक्षण-सदाहगिति । सर्वावस्थाद्रष्टेत्यर्थः । विश्वादीना स्वस्वावस्थामानद्रष्टुत्वादय ततो व्यतिरिक्त.। स्थूलसूक्ष्मक्रमेण विविच्यान्वेषणदशाया विश्वादिस्थानत्रयापोहेनावसीयमानत्वात्तुरीय इत्यु- च्यते, न पुनर्वस्तुतस्तुरीयत्वमस्तीति द्योतयति-अद्वय इति । निर्विशेष एव सदाऽहमस्मीत्यर्थ ॥ ४ ॥ कथमात्मनो निर्विशेषत्व शरीरादिसवन्धस्य प्रत्यक्षत्वात् । -इत्यत आह-शरीरेति। प (1) सततेन- -पाठ।

·४ दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् १५९ इदं तु सत्यं मम नास्ति विक्रिया विकारहेतुर्न हि मेट्यत्वतः। न पुण्यपापे न च मोक्षवन्धने न चास्ति वर्णाश्रमताऽशरीरतः ॥ ६॥ शरीरादिसंततेन मदात्मवं मदीयत्व वा परमार्थतोऽस्तीत्यर्थ । तत्र हेतु -मम निर्विकारत इति । नवविक्रिय वस्त्वागमापायिशरीराद्यात्मना परिणमते ससृज्यते वा, येन तस्वरूपता तद्धर्मता वा भवेदित्यर्थ । हेत्व- न्तरमाह-असचहेतोश्च तथैव सततेरिति । कुतोऽसत्त्वमित्यत आह- असत्त्वमस्या इति । स्वपत. स्वप्नावस्थाया यथा दृश्य मिध्या, तथास्या सततेदृश्यत्वादेवासत्त्वमित्यर्थः । हिशब्द' स्वप्नदृश्यस्य मिथ्यात्वप्रसिद्धि- द्योतनार्थ. ॥ ५॥ शरीरादिसततेदृश्यत्वेन चेन्मिथ्यात्व, तर्हि शुद्धत्वाविक्रियत्वादेरपि दृश्यत्वान्मिथ्यात्व किं न स्यात् ?–इत्यत आह-द विति। मम विनिया नास्ति, न में विकारहेतुरप्यस्ति, तत. पूर्वनिरूपितादद्व- यात् द्वयाभावाद्धेतोः स्वत परतो वा ममात्मनो विक्रिया नास्तीति यदिद तत्सत्यमित्यर्थः । तुशब्द. शङ्काव्यावृत्त्यर्थ । अविनियवादिना विक्यिा- भावाद्युपलक्षितस्वरूपस्याभिप्रेतत्वात्तस्मिंश्च हेत्वसिद्धेर्न शङ्कावकाश इत्यर्थ । कर्म वा, तत्फल वा, तद्धसोवा, कर्मादिसाधन वा विक्रियाहेतुर्भविष्यतीति कुतोऽद्धयत्वमित्याशक्याह-न पुण्येति । पुण्यादि नेति प्रविज्ञाया हेतु - अशरीरत इति । अशरीरत्व तु पूर्वलोके प्रतिपादितमेवेत्यर्थ ॥ ६॥ - (१)विक्रियादिहे-पाठ ।

·१६० उपदेशसाहस्री अनादितो निर्गुणतो न कर्म मे फलं च तस्मात्परमोऽहमद्वयः । यधा नभः सर्वगतं न लिप्यते तथा ह्यहं देहगतोऽपि सूक्ष्मतः ॥ ७ ॥ ननु यद्यपि शरीरोपादानत्वेन तद्धर्मकत्वेन चात्मनः शरीरवत्त्वाभावः, तथापि शरीरेणास्ति संनन्ध उपलभ्योपलम्भकभावलक्षण:-इति कथमग- गरता, इत्याशंक्य, नैतावता सशरीरत्वेन कर्मादियोगिता, इत्यभिप्रेत्य पुण्यापुण्यादिसंवन्धवैधुर्यमुक्तमुपपादयति-अनादित इति । यत् कर्मसमवायि तदादिमदृष्टं, यथा स्थशरीरादि । नच परमाणुमन- सोरनेकान्तः, मनस उत्पत्तिश्रवणात्, परपरिकल्पितपरमाण्वनङ्गीकाराच्च । तथी यत् कर्मसमवायि, तत्सगुणं दृष्टम् , यथोक्तमेवोदाहरणम् । तथा च सगुणत्वं सादित्वं च व्यापकं प्रत्यगात्मनो व्यावर्तमानं तस्य क्रियायत्त्वं स्वव्याप्यमादाय निवर्तत इति क्रियावत्त्वाभावात्तत्साध्यपुण्याद्यसंभव इति भावः । कर्म पुण्यादिलक्षणं, फलं-तत्साध्यं सुखदुःखादिरूपं फलं-च न मेऽस्तीत्यन्वयः । तस्मादहं परम उत्तमः संसारिभ्यो विलक्षणः, अद्वयो निर्विशेपः । क्रियावत्स्वाभावात्तत्साध्यपुण्याद्यसंभव इति विलक्षणत्वमुपपा- दयति यथेति । देहगतो देहप्राप्तः, तत्रोपलभ्यमानोऽपीत्यर्थः । सूक्ष्म- तोऽमूर्तत्वादित्यर्थः । तथा चाह भगवान- 'अनादित्वानिर्गुणत्वासरमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ।। यथा सर्वगतं सौक्ष्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ इति ।। (१) यथा-- इति पाठः सर्वनोपलभ्यते, किंतु ' तथा ' इत्यव युक्ततरो भाति । (२)भ.गी. १३.३१-३२. , . .

·१० दृशिस्वरूपपरमार्यदर्शनप्रकरणम् १६१ सदा च भूतेषु समोऽहमीश्वरः क्षराक्षराभ्यां परमो हाथोचमः। परात्मतत्त्वं च तथापोऽपि सन् विपर्ययेणाभिमतस्त्वविद्यया ॥ ८॥ ननूपलब्ध्यधिष्टानानां देहादीनां वैपम्यदर्शनात्तनोपलभ्यमानस्यात्मनो- ऽपि तत्कृतवपम्यसंभवात्, पुतः परमात्मत्वं परिपूर्णता च ?-इत्याशंस्य अयं तारतम्यप्रतिभासोऽविद्याविलसिता, न परमार्थत इत्याह-सदा चेति। ईश्वर इत्यनेनोपाधिवश्यत्वाभावं सूचयति । अतो न मे देहादिकृतं वैपम्यमित्यर्थः । ईश्वर इत्युक्त तत्येशितव्यापेक्षत्वात्सद्वयत्वशंका स्यादत आह-क्षराक्षराभ्यामिति । अथवेश्वरत्वमेव साधयति-क्षराक्षराभ्या- मिति । हि यस्मात्मराक्षराभ्यां परमः, अथ तस्मादहमुत्तम इत्यन्वयः । क्षरति नश्यतीति क्षरः कार्यवर्गः, न क्षरतीत्यक्षरं कारणं मायाशरलिनं चिद्वस्तु; ताभ्या परमो व्यतिरिक्तः कार्यकारणादिभेदकल्पनाधिष्ठानभूत इत्यत उत्तमः पुरुपोत्तम इत्यर्थः । यत उत्तमोऽत्तः परेपामात्मना तत्त्वं स्वरूप. मस्मिन्निति परमात्मतत्त्वश्च महमेव सर्वात्मा चेत्यर्थः । एवंविधश्वेदात्मा, कथं तहि तन विपरीतस्वरूपप्रतिभास इत्यत आह-तथाद्वयोऽपि स. निति । उक्तोत्तरमेतन् । अविद्याविलसित एव विपर्यय इत्यर्थः । तथा च भगवतोत्तम्-- 'द्वाविमौ पुरुपौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि यूटस्थोऽभर उच्यते ।। उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः ।। (१) तत्त्वध--टीकाभिमतः पाठः । (२) 'मित'-पाठः ।

·? १६२ उपदेशसाहसी अविद्यया भावनया च कर्मभिः विविक्त आत्माऽव्यवधिः सुनिर्मलः । हगादिशक्तिप्रचितोऽहमद्यः स्थितः सरूपे गगनं यथाऽचलम् ॥ ९॥ यस्मात्मरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम. । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित पुरुपोत्तम. ॥ इति ।। ८ ।। तहि किमविद्यासंबन्धो पर्वते ? नेत्याह-अविद्ययति । अविद्या मृलाज्ञानं, भावना तत्कृतो देहाद्यभिमानः, कर्माणि तत्पूर्व- काणि पुण्यपापलक्षणानि, तैर्विवितस्तत्सस्पर्शशून्य. । कुतः यस्मादव्य- वधिर्व्यवधान वस्त्वन्तरकृतोऽवच्छेदस्तद्रहितोऽव्यवधिः । अयमाशय.- चिप्रकाशस्तावदात्मेति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणन्यायसिद्धम् , अविद्या च जडाऽप्रकाशामिका । अतस्तयोर्विरुद्धस्वभावयोः परमार्थतः सन्धो दुर्घट एव, इति स्थिते, अनवच्छिन्नचैतन्यमात्र तावनाविद्याश्रय उपपद्यते, तथा सत्यगुमानस्यापि प्रकाशानुपपत्तिप्रसङ्गात्, नापि केनचिदवच्छिन्न- भागविशेषम्, अविद्याव्यतिरिक्तस्य तस्य कल्पनाया अनिवन्धनत्वात् । तस्मादविद्यातिरिक्तव्यवधानाभावाव्यवयित्वे सति दिवान्धपरिकल्पिता- न्धकारवदात्मन्यविद्यादिकल्पनमिति । अत एव सुनिर्मल. सर्वाशङ्कितदो- परहित इत्यर्थ । एवविध आत्मनि कथ द्रष्टा श्रोता मन्ता योद्धेत्यादि- व्यवहारः १-इत्याशङ्कयाऽविद्याध्यस्तान्त.करणपरिणामरूपद्गादिशक्ति- सवन्धादेव द्रष्टत्वायुपचंयप्रतिभास , न परमार्थत इत्याह--दृगादीति । स्पष्टमन्यत् ॥ ९॥ (१) भ.गी. १५ १६-१८. ( २ )'चर्य प्रति-पाठ । तुलय- १८४४. टीकाम् ।

·१० दृशिस्वरूपपरमार्थदर्शनप्रकरणम् १६३ अहं परं ब्रह्म विनिश्चयात्महद न जायते भूय इति श्रुतेर्वचः। न चैव वीजेऽप्यसति मजायते फलं नजन्मास्ति ततो ह्यमोहता ॥१०॥ ममेदमित्यं च तदमीशं तथाहमेवं न परो न वान्यथा । विमूढतवं न जनस्य कल्पना सदा समे ब्रह्मणि चाद्वये शिवे ॥ ११ ॥ एवंविधारमत रिझाने सति कैवल्यं फलतीत्याह-अहं परं ग्रोति । अहं परं ब्रह्मेति निश्चयेनात्मनि हक् ज्ञानं यस्य स धोक्तः । स भूवः पुनर्न जायते शरीरवान्न भवति इति श्रुतेर्वचो विद्यत इति शेषः । तथा च श्रुति:-'स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते'', 'पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः, 'अथ सोऽभयं गतो भवति । 'ब्रह्मवेद अझैव भवति ।, इति च । श्रुतिसिद्धेऽये युक्तिमण्याहन चैवेति । उक्कं सामान्यन्यायं प्रकृते योजयतिन जन्मास्तीति । हि यस्मादमोहता प्रागुक्तवर्मना मोहरादित्यं ततो हेतोन जन्मास्तीति योजना । मोहपद- वाच्याऽविद्यामूलत्वाजन्मादिविकारस्य तदभावेऽभाव एवेत्यर्थः ॥ १० ॥ मोहकार्यत्वात्संसारस्य मोहनिवृत्त्या निवृत्तिरेवेत्युक्तम् । तत्र किमा- त्मकं मोहकार्यमित्यपेक्षायां तदाह-ममेदमिति । प्रथमं देहदयेऽहंकारः, ततस्तद्वाह्यार्थकल्पनमिदमिति । तत्र शोभनाद्य- ध्यास इत्यामिति । ततो ममेदं, तच ईदृशं, तथा न ममेदमित्यादिकल्पना । (१) ने वसति-पाठः। (२) चा-पाठः। (३) कट. उ. ३.८. (6) कड. उ. ३. ११. (५) तै.उ. २.७, (६) वृ. उ. ३. २.९.

·उपदेशसाहस्री यदद्वयं ज्ञानमतीवनिर्मलं महात्मनां तत्र न शोकमोहता । तयोरभावे न हि जन्म कर्म वा भवेदयं वेदविदां विनिश्चयः ॥ १२॥ मुषुप्तवज्जाग्रति यो न पश्यति द्वयं तु पश्यन्नपि चादयत्वतः । तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश्च यः स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चयः ॥ १३ ॥ तथा परोप्येवं, नैवम्, अन्यथा वा, नास्ति वा, अस्ति वा इति । विमूढता मम परस्य वा, सुज्ञता च । तथा च-इत्येवं जनस्य जन्मादियोगिनो- नाद्यज्ञानतिरोहितात्मस्वभावस्य या एवंविधा कल्पना सा सदा समे ब्रह्मण्यद्वये शिवे परमानन्दरूपे न च नास्त्येवेत्यर्थः ।। ११ ।। एवं विचित्रस्य संसारस्यात्मतत्त्वज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्त्या निवृत्ति मुक्ता सुटयति-यदद्वयमिति। अद्वयमद्वयात्माकारमतीवनिर्मलं असभावनाविपरीतभावनादिप्रतिबन्ध- रहितं यज्ञानं तन तस्मिन्सति महात्मना ब्रह्मभूताना शोकमोहता ससा- रित्वं नास्त्येवेत्यर्थः । तथा च मन्त्रः-'तन को मोहः कः शोक एकत्रम- नुपश्यतः । इति । तयोः शोकमोहयोरभाव तदुपलक्षितस्य तत्कारणस्यामा- नस्य निवृत्तौ वीजाभावे फलाभावन्यायेन जन्मादि पुनर्न हि भवेदिति वेदार्थविदा विनिश्चय इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः- 'भिद्यते हृदयप्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावर ॥ इति ॥ १२॥ एवमुक्तस्वात्मविदः स्वरूपमाह-सुपुप्तवदिति। (१) कर्म नन्म-इत्यपि पाठः। (२)ई. उ. ७.(३) मुं. उ. २. २. ..

·२० दशिस्वरूपपरमार्यदर्शनप्रकरणम् १६५ इतीदमुक्तं परमार्थदर्शन मया हि वेदान्तविनिश्चितं परम् । विमुच्यतेऽस्मिन् यदि निश्चितो भवे. बलिप्यते व्योम इवेह कर्मभिः ।। १४ ।। इति दृशिवरूपपरमादर्शनप्रकरणम् । जामति विश्वावस्थायां द्वयं द्वैतप्रपञ्चं प्राग्यासनावगात्पश्यन्नप्युल्लिसनपि विशेषतो न पश्यति । किंतु सुपुप्तवयविलीनप्रपञ्चप्रत्यगात्मस्वरूपेणैव पश्य- तीति योजना । तत्र हेतुः-अद्वयत्वत इति । द्वैतस्य बाधितत्यादित्ययः । तथा च यथापूर्व स्नानशौचभिक्षाटनादि कुन्नपि निस्कियो निर्विकारोऽक- त्मिस्वभावाविर्भावात् । य एवंविधः स आत्मविद्धिक्षेपदशायामप्यप्रच्यु- तात्मयाथाल्यदर्शनत्वाद्ब्रह्मविदामुत्तमोऽयमेव, नान्यः शास्त्रार्थनोपि यो व्यवहारकाले ज्ञातृत्वकर्तृत्वाभिमानवानित्यर्थः । इति इत्यमिह वेदान्त- शाने विनिश्चयः ।। २३ ।। शास्त्रन्यायानुसारेण स्वानुभवं प्रदानीमरिमन्दर्शने परिनिष्टितस्य कृतकृत्यता भवतीति दर्शयन् परानुग्रहाय प्रकरणनिर्माणे प्रवृत्तिरिति सूचयति-इतीदमुक्तमिति । वेदान्तविनिश्चितमित्युक्तदर्शनस्य परमार्थविपयत्ये प्रमाणमुक्तम् । व्योम वेति विसंधिवृत्तपूरणार्थः ॥ १४ ॥ इति दशम दृशिस्वरूपपरमार्यदर्शनप्रकरणम् ॥ १० ॥ (१)न्योमवदेव-पाठः।

·उपदेशसाहस्री ११ ईक्षितृत्यप्रकरणम् इक्षितृत्वं स्वतःसिद्ध जन्तूनां च ततोऽन्यवा। अज्ञानादित्यतोऽन्यत्वं सदसीति निवर्त्यते ॥ १ ॥ एतावद्ध्यमृतत्वं न किंचिदन्यत्सहायकम् । ज्ञानस्येति ब्रुवच्छास्त्रं सलिङ्गं कर्म वाधते ॥२॥ ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमात्रनिष्ठो मुच्यत इत्युक्तं, तन्नोपपद्यते कर्मसाध्यत्वा- न्मुक्तः, कर्मसहितज्ञानसाध्यत्वाद्वा । तथा ज्ञानस्य वेदान्तविनिश्चयत्वमुक्त, तदपि संदिग्धमनुमानादिनाप्युपपत्तेरितीमां शङ्कां परिहते प्रकरणान्तरमा- रभते-क्षितृत्वमित्यादिना । तत्रादौ ज्ञानादेव मुक्तिः, ज्ञानं च वेदान्तमहावाक्यादेव नानुमानादि. नेत्येतत्साधयति-अन्यत्वं सदसीति निवर्त्यत इति । त्वं तत्सच्छब्दल- क्षितं ब्रह्मैवासि, न संसारीति वाक्योपदेशेनैव सच्छब्दार्थाद्ब्रह्मणोऽन्यत्वं जीवस्य निवर्त्यत इत्यर्थः । संसारिणो जीवस्याशुद्धस्य कथं तद्विपरीत- ब्रह्मत्वं संभाव्यत इत्यत आह-~-ईक्षितृत्वमिति । सर्वेपामेव जन्तूनां प्राणिनां चिद्रूपत्वमेवेक्षितृत्वं, तत्स्वतःसिद्धं स्वाभाविक रूपम् । चकारः शङ्कानिवृत्त्यर्थः । कर्तृत्वभोक्तृत्वादेरपि स्वाभाविकत्वशङ्का न कार्या, स्वरू- पत्र्यभिचारादित्यर्थः । कुतो ज्ञानादेवान्यत्वनिवृत्तिरूपा मुक्तिरित्यत आह-अज्ञानादित्यत इति । इति यतोऽन्यतान्यत्वमज्ञाननिबन्धनं, न परमार्थत इत्यर्थः । अज्ञानकल्पितत्वाद्ब्रह्मविपरीतरूपत्वस्य, स्वतश्चिन्मात्र- स्वभावत्वादज्ञाननिवृत्तिलक्षणलाच मोक्षस्य, तस्य च तत्त्वज्ञानमात्रापेक्ष. णात् । ज्ञानस्य च यथोक्तवाक्यादेवोत्पत्तेर्न मानान्तरं साधनान्तरं चात्र मृग्यत इति भावः ॥१॥ कर्मणो मोक्षहेतुत्वकल्पनं ज्ञानसहायत्वेन नोपपद्यते, श्रुतियुक्तिविरो- धादित्याह-एतावद्धीति।

·११ ईक्षितृत्वप्रकरणम् सर्वेषां मनसो वृत्तमविशेषेण पश्यतः । तस्य मे निर्विकारस्य विशेषः स्यात्कथंचन ॥३॥ मनोवृत्तं मनवैर स्वामवजाग्रतीक्षितुः । संप्रसादे यासत्त्वाचिन्मानः सर्वगोऽव्ययः ॥ ४॥ 'एतावदरे सल्वमृतत्वम् । इत्येतदमृतत्वसाधनमात्मज्ञानमेवेत्येतावच्छ- देनावधारयन्ती श्रुति शास्त्रमुच्यते । तज्ञानस्य किंचिदन्यन्न सहायभू. तमस्तीति वत्सलिङ्ग ससाधन कर्म वाधत इति योजना । अद्वैतात्मज्ञाना- दूर्व कर्महेतुजात्याद्यभिमानाभावे, कुत कर्म यज्ञानस्य मोक्षफले सहा. यभूतं भवेदिति भावः ॥ २॥ इदानीं 'ईक्षितृत्वम् ' इत्यत्रोक्त स्वाभाविक चिद्रूपत्व प्रपञ्चयन् ज्ञानिन कर्म न घटत इत्येतदुपपादयति-सवेंपामिति । विशेप. कर्तृत्वादिलक्षणो विहितकर्मसाधनजात्याद्यभिमानलक्षणश्वे- त्यर्थः । कथचनेत्याक्षेपार्थ --न कयंचन मे विकारः स्यादित्यर्थ । कुत इत्यत आह–अविशेपेणेति । अभिमानशून्यतया केवल साक्षिमाण पश्यत इत्यर्थः ॥३॥ कथ मनोवृत्त पश्यत्यविशेषणामा ?--इत्यपेक्षाया दृष्टान्तपूर्वक नदुपपादयश्चिदेकरसत्वमात्मनो निगमयति-मनोवृत्तमिति । स्वप्नदशाया सवृत्तिक मन एव पश्यत्यात्मा यथा वाह्यविपयाभावात्, तथा जाप्रति जागरणदशाया मनोवृत्त मन-प्रचार, मनश्च तदाश्रय पश्यतः कथ विशेष स्यादिति पूर्वलोकेनान्वयः । जामद्दशायामपि विप- याकारवृत्तिमन्मनोव्यतिरकेण नात्मना किमप्युलभ्यत इति भाव । तह:- वविधमनोदर्शनमेव स्वाभाविको विशेष इत्यत आह-सप्रसाद इति । (१) वृ. उ. ४ ५. १५.(२) भावात्-पाठ ।

·१६८ उपदेशसाहस्री स्वामः सत्यो यथाऽऽघोधादेहात्मत्वं तथैव च । प्रत्यक्षादेः प्रमाणत्वं जाग्रत्स्यादाऽऽत्मवेदनात् ॥ ५॥ व्योमवत्सर्वभूतस्थो भूतदोपैर्विवर्जितः। सोक्षी चेताऽगुणः शुद्धो ब्रह्मास्मि स केवलः ॥ ६ ॥ संप्रसादे सुपुप्तिदशायां द्वयस्य सवृत्तिकस्य मनसोऽसत्त्वान्न तद्दर्शनमपि स्वाभाविकम्, 'न तु तहितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् । इति श्रुतेः । तथा चात्मा चिन्मात्रः सर्वगोऽपरिच्छिन्नोऽव्ययो नित्य इति सिद्धमित्यर्यः ॥ ४॥ ननु यद्येवं, तदा वाह्याभ्यन्तरद्वैतस्याभाव एवेति युक्तं स्यात् । तन्नोप- पद्यते, प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात्, लौकिकवैदिकव्यवहारविलोपप्रसद्धा- थेति चेन्नेत्याह-स्वम इति । यथा आयोधात् प्रवोधपर्यन्तं स्वप्नः सत्यो लोकिकवैदिकव्यवहारास्पद- तयावभासते, तथैव जाग्रजाप्रदवस्थायामपि देहात्मत्वं प्रत्यक्षादेः प्रमाणत्वं च सर्वव्यवहाराङ्गं स्यात् । कियत्पर्यन्तमित्यत आह-आत्मवेदनादिति । आ आत्मवेदनादिति पदच्छेदः । आत्मतत्त्वसाक्षात्कारात्मागेव सर्वो व्यय. हारः, तस्मिन्सति व्यवहाराभाव इष्ट एवेति भावः ॥ ५ ॥ अव्यवहार्यस्वरूपमाविष्फरोति-व्योमवदिति द्वाभ्याम् । चेता चिद्रूपः । साक्षीति भूतदोपराहित्ये हेतुः । व्योमवत्सर्वभूतस्थ इत्यसङ्गत्वमुक्तम् । सर्वभूतेष्वमाकारवृत्तावभिव्यक्त्यपेक्षया सर्वभूतस्थ इत्यु- च्यते । एतच्च 'अहं मनुरभवं सूर्यर्थे ' इति तसर्वात्मत्वाभिनयाभिप्राय इति द्रष्टव्यम् । शुद्धोऽज्ञानरहितः, केवलोऽवस्थात्रयरहितः, ग्रीव पूर्ण एवास्मीत्यर्थः ।। ६॥ (१) श्वे. उ. ६.११.(२) वास्मीति के पाठः1 (३) कृ. उ.४.३.२३. (४)पृ. उ. १.४.१०. (५) तिवत् सर्वात्मत्वाभिमानवामदेवाभिप्रायः पाठः ।

·. ११ ईक्षितृत्वप्रकरणम् १६९ नामरूपनियाभ्योऽन्यो नित्यमुक्तस्वरूपवान् । अहमात्मा परं ब्रह्म चिन्मात्रोऽहं सदादयः ॥७॥ अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च भोक्ता चास्मीति ये विदुः । ते नष्टा ज्ञानकर्मभ्यां नास्तिकाः स्युन संशयः ।। ८॥ धर्माधर्मफलोग इप्टोऽदृष्टो यथाऽऽत्मनः । शास्त्राब्रह्मत्वमप्यस्य मोक्षो ज्ञानात्तथेप्यताम् ॥ ९ ॥ फेवलत्वं व्यनक्ति-नामरूपति । वाच्यवाचकतव्यापारात्मकप्रपञ्चविहीन इत्यर्थः । सुगममन्यत् ।। ७ ।। कथमद्वयत्वमात्मनः संगच्छते ? अहं ब्रह्मास्मीतिवत् , अहं कास्मीति चानुभवस्य प्रमाणमूलत्वादिति ज्ञानकर्मसमुनयवादिनो भेदाभेदमतानुसा- रिणः तान् कुत्सयन्नद्वैतात्ममतं द्रढयति-अहं ब्रह्मास्मीति । विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वायोगाच्छात्रस्य, विरुद्धं तत्त्वमवगच्छतां कर्मका- ण्डाज्ञानकाण्डाच बहिर्मुसत्वान्नास्तिकत्वमेव तेपा फलिप्यतीत्यर्थः ॥ ८॥ ननु निन्दामात्रेण कथमद्वैतकमतसिद्धिः ?--तन्त्र प्रमाणस्यासंभना- दित्यत आह-धर्माधर्मति । आत्मनो धर्माधर्मफलः सुसदुःसादिरूपैयोगः संवन्धः प्रमाणान्तरैरदृष्टो- ऽपि यथा शाखादेव 'पुण्यो' वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन । इत्या- देरिष्टोऽङ्गीकृतः, शास्त्रार्थविद्भिरिति शेप:-तथास्यात्मनो ग्रह्मत्वं, ज्ञाना- देव मोक्षश्चेति 'ग्रह्म वेद ग्रझैव भवति', 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति (१) पुण्यो पुग्येन--पाठः । (कृ. उ. ४. ४. ५.) (२) वृ. उ. ३. २. १३.(३) मुं. उ. ३. २. ९.

·१७० उपदेशसाहस्री या माहारजनाधास्ता वासनाः स्वमदर्शिभिः । अनुभूयन्त एवेह ततोऽन्यः केवलो हशिः ॥१०॥ नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये' इत्यादिशाखादिप्यताम् । तथा च भेदकर्म- णोर्निन्दितयोः शास्रतात्पर्यविपयत्वायोगाच्छास्त्रानुसारिभिर्यथाशास्त्रमर्थः प्रतिपत्तव्य इति भावः ॥ ९॥ नन्वात्मनो धर्माधर्मफलयोगः शास्त्रोक्तो मानान्तरविरोधाभावात्तथै- वेति युज्यते, न तथात्मनो ब्रह्मत्वं, प्रत्यक्षदृष्टकर्तृत्वादिविरोधात्; अतः श्रुत्यनुभवयोरविरोधाय भेदाभेदावादरणीयाविति चेत्-मैवम्, कर्तृत्वा- दिप्रति भासस्यासत्त्वाच्छुत्युक्ताद्वैतप्रतिपक्षत्वानुपपत्तेरिति सदृष्टान्तमाह- या माहारजनाद्या इति । तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं । यथा माहारजनं वासः' इत्यारभ्य ' यथा ऽसद्विात्तम् । इत्यन्तेन श्रुत्युक्ता या वासनास्ताः स्वप्नदर्शिभिरनुभूयन्त एव यथेत्यक्षरयोजना । महारजनं हरिद्रा तया रञ्जितं वस्त्रादि माहारज- नम् । स्वादशायां जाप्रद्वासनावासितस्य मनसो वातपित्तश्लेष्मपितरसपू- र्णनाडीष्वनुगतस्यादृष्टादिसमुद्बोधितानेकवासनतया जामदृष्टार्थाकारेण प. रिणममानस्य हरिद्रारञ्जितपट्टादिरूपसदृशतया भासमानस्य द्रष्ट्टदृश्यदर्श- नतत्करणादिभावेन नित्यं स्वप्नद्रष्ट्रोपलभ्यमानत्वात् स्वप्नदृश्याभ्यो माहार- जनादिसदृशवासनाभ्यो लिङ्गात्मसहिताभ्यो द्रष्टात्मा दृशिस्वभावो विल. क्षणो लक्ष्यते । तथा कर्तृत्वादीनां दृश्यत्वादनात्मधर्मत्वमेवेति निश्चितमेवेद जामदवस्थायामपि । ततः कर्तृत्वादिधर्मकाल्लिवादन्यः केवलः शुद्धो दृशि- रात्मेत्यर्थः ॥ १०॥ (१) श्वे. उ. ३. ८. ६. १५. (२) पृ.उ.२. ३. ६.(३) 'कारण- पाठः।

·१७१ ११ ईक्षितृत्वप्रकरणम् कोशादिव विनिष्कृष्टः कार्यकारणवर्जितः। यथाऽसिदृश्यते स्वप्ने तद्वद्रोद्धा स्वयंप्रभः ॥ ११ ॥ आपेपालतियुद्धस्य ज्ञस्य स्वाभाविकं पदम् । उक्तं नेत्यादिवाक्येन कल्पितस्यापनेतृणा ।। १२ ।। आत्मनः स्वप्नावस्थायां दृश्यविलक्षणत्वेन प्रतीतिमेव दृष्टान्तेन स्पष्ट- यति-कोशादिवति। इवशब्दो यथाशब्दार्थे । असिरिवेति संवन्धः । यथाशब्दो यथावदि- त्यर्थे । यथाऽसिः सङ्गः कोशायथकृतः स्वरूपेण दृश्यते, तद्वदेवं योद्धा आत्मा कार्यकारणवैर्जित: कार्यकारणाकारमनसो लिङ्गात्पृथग्भूतः स्वप्ने यथावत् दृश्यते । दृश्यत इत्युक्त विपयवदृश्यत्वान्मिथ्यात्वमित्याशङ्कय विशिनष्टि-स्वयंप्रभ इति । स्वमहिम्नव प्रथते, न विपयतयेत्यर्थः । यद्वा क्यमवगम्यते स्वप्ने कार्यकारणविवर्जित इति वीक्षाया 'अत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिः' इति श्रुतिसामादित्याह-स्वयंप्रभ इति । स्वयंप्रकाश इति श्रुत्या निर्णीत इत्यर्थः । उपाधेः पृथक् स्वरूपेणावभासमात्रेऽसिदृष्टान्त इति न वैषम्यशङ्कावकाश इति द्रष्टव्यम् ।। ११ ।। आत्मनः कर्तृत्वादिप्रतिभासस्य स्वप्नप्रतिभासवन्मिथ्यात्वात् , एवात्मा ब्रह्मैवेति शास्त्रादविरोधेनैव प्रत्येतुं शक्यत्वात्, न भेदाभेदकल्प. नया मनः खेदनीयमिति सिद्धेऽथे सोपक्रम वाक्यं प्रमाणमाह-आपे- पादिति। तं पाणिना पेपं योधयाचकार स होत्तस्थौ । इति श्रुतौ सुप्तपुरुषः 'बृहत्पाण्डरवासः सोम राजन् ' इत्यादिप्राणनामभिरामन्त्रितो नोत्थितः । पाणिना त्वापिष्यमाण उत्यित इति निर्धारितः, तेन प्राणेन्द्रियादिस्वरूप- 1 शुद्ध (१) विवर्जितः :--पाठः।(२) पृ. उ. ४. ३.९. (३) वृ. उ. २.१.१५.

·१७२ उपदेशसाहस्री - अथात महाराजादयो लोका मयि यत्प्रकल्पिताः । स्वमे, तवयं विद्याद्रूपं वासनया सह ॥ १३ ॥ लिङ्गसंघातविलक्षणः स्थूलसंघातादप्यन्य एवात्मेति प्रतिपन्नम् । अत एर जडविलक्षणत्वाग्ज्ञानस्वभावः । तस्यापेयात्प्रतियुद्धस्य ज्ञस्य संपदार्थस्य स्वाभाविक पदं परब्रह्मरक्षणमुक्तम् । केन ? नेत्यादिवाक्येन । आदेशो नेति नेति' इत्यारभ्य 'सत्यस्य सत्यमिति प्राणा सत्वं तेपा मेप सत्यम् । इत्यन्तेन वाक्येनेत्यर्थः । किंविषयेण वाक्येन ? कल्पितस्या- ध्यस्तस्य मूर्तामूर्ततद्वासनाश्रयरूपस्यापनेतृणा प्रतिपेयकेन-नेति नेतीति वीप्सया समस्तकारणकार्यात्मकोपाधिप्रतिपंधद्वाराऽखण्डे ब्रह्मणि पर्यवसि- तेनेत्यर्थः ॥ १२॥ 'नेति नेति' इत्यादिशास्त्रेण निपिध्यमानस्य कल्पितत्वं श्रुत्यैवोपपा- दितमित्याह-महाराजादय इति । स्वप्ने स्वभावस्थायां महाराजादयो लोका यद्वन्मयि हगात्मनि प्रक- ल्पिताः , तद्वदेव वासनया लिङ्गाप्रितया सह द्वयं रूपं मूत चैवामूत च मयि कल्पितं विद्यात् । तथा च श्रुतिः-'यत्रैप एतत्सुप्तोऽभूय एर विज्ञानमयः पुरुपंः' इत्युपक्रम्य ‘स यत्रतत्स्वाया चरति ते हास्य लोका. स्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाग्राझण उत्तेवोगावचं निगच्छति । इति इरशब्देन महागजत्वादः स्वप्नदृश्यस्याभासतां मध्ये निर्दिश्य एवमेवय एतयाणान् गृहीत्वा स्व शरीर यथाकामं परिवर्तते । इत्युपसंहरन्ती शरी- रमध्य एव प्राणशब्दवाच्यलिलोपाधि महाराजाद्यात्मतया गृहीत्वा स्वप्न- दृग्व्यवहरतीति दर्शयति । अतो न स्वप्नोपलब्ध परमार्थमित्यर्थः । वयाप वासनाश्रयलिङ्गशरीरसहितस्य मूर्तामूर्तरूपस्थूलस्यापि गात्मनि कल्पित तदृश्यत्वादुपपन्नमेवेति वात्पर्यायः ॥ १३ ॥ (पृ.उ. २. ३.६.(२) पृ. उ. ३. 1.14.

·११ ईक्षितृत्वप्रकरणम् २७३ देवलिङ्गात्मना कार्या वासनारूपिणा क्रियाः । नेति नेत्यात्मरूपत्वान्न मे कार्या क्रिया कचित् ॥ १४ ॥ न ततोऽमृतताऽऽचास्ति कर्मणोक्षानहेतृतः। मोक्षस्य ज्ञानहेतुत्वान्न तदन्यदपेक्षते ।। १५ ।। स्वप्नपञ्चवजाप्रत्यपध्वस्यापि प्रत्यगात्मनि कल्पितत्वे सिद्धे प्रत्यक्त- त्त्वाभिज्ञस्य कर्मासंभवः सिद्ध इत्याह-देहलिनेति । क्रियाः कर्माणि देहलिङ्गात्मना स्थूलसूक्ष्मदहरूपेण तदभिमानेन तदात्म- तामापनेनात्मना कार्या अनुष्ठेयाः, न पुनस्तन्निरपेक्षेण तदभिमानहीनेन, असंभवादित्यर्थः । किलक्षणेन ?-वासनारूपिणा, वासनाः रूपयितुं संचेतुं शीलमस्थास्तीति वासनारूपी तेन-पुन: पुनः कर्मप्रवृत्तिनिमित्तेनावि- च्छिन्नेनेत्यर्थः । इदानी मे मम नेतिनेत्यादिनोकात्मस्वरूपत्वाद्देवयाभि- मानाभावात्कचित्स्वप्ने वा, जागरे वा न क्रिया कार्या कर्तव्या स्वभावतो विवितो वेत्यर्थः ।। १४ ॥ अज्ञानविलसितदेहाभिमानादेव फौति तस्याज्ञानमूलत्वे सिद्धे न तेन मोक्षाशा कर्तव्येत्याह-न तत इति । ततस्तस्मात्कर्मणो हेतोरमृततया मोक्षमावस्याशाआशंसनं नास्ति। कुतः? अज्ञानहेतुतः-अज्ञानहेतुफलादविवेकपूर्वकत्वात्कर्मण इत्यर्थः । जडयो- रज्ञानकमणोविरोधाभावात्, नाज्ञाननिवृत्तिरूपं मोक्षे कर्माशा कार्या । ब्रह्मात्मनाऽवस्थानरूपस्य च परमानन्दाविर्भावलक्षणस्य मोक्षस्य चतुर्विध- क्रियाफलविलक्षणत्वान्न तत्रापि कर्मापक्षेति भाव. । कर्मणः स्वतो मोक्षहेतु- वाभावेऽपि मोक्षहेतुज्ञानसहायतया तहेतुर्भविष्यती.याशङ्कयाज्ञाननिवृत्ती (१) पत्य--१७.६०.

·१७४ उपदेशसाहस्री अमृतं चाभयं नात नेतीत्यात्मा प्रियो मम । विपरीतमतोऽन्यद्यत् त्यजेत्तत्सक्रिय ततः ॥ १६ ॥ इति ईक्षितृत्वप्रकरणम् । ज्ञानमात्रस्य समर्थत्वान्न तत्र कर्मसहायताऽपेक्ष्यते । नापीतरत्र, तस्य स्वतःसिद्धत्वादित्यभिप्रेत्याह-मोक्षस्येति ॥ १५ ॥ यदि कर्मसाध्यममृतत्वं स्यात्, तर्हि स्वर्गादिवत्कष्यादिफलवचानित्यं सभयं च स्यात् , तच्चानिष्टम् ' अभयं प्रतिष्ठां विन्दते' इत्यभयरूपत्वश्रुति- विरोधात्, 'अतोऽन्यदातम् । इति मोक्षस्वरूपादन्यस्यातत्वोक्त्या तस्याना- तत्वपर्यवसानवचनविरोधाचेत्यभिप्रेत्याह--अमृतं चेति । च शब्दस्त्वर्थः । अमृतं त्वमयं नातमित्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मस्वरूपममृतत्व. मुक्तलक्षणमकर्मसाध्य, तथापि जीवोऽन्यः, तत्कर्मणैव लभतेत्याशय जीवस्य ब्रह्मणोऽन्यत्वाभावान्मैवमित्याह-नेतीति । यः प्रियो जायादिः प्रीत्यास्पदतया विभाव्यते, स ममात्मा स्वरूपभूतः 'अनेन जीवेनात्मनानुप्र- विश्य ' इत्यादिश्रुतेः । स च नेतीत्यपोढाशेपविशेष इति मद्रूपत्वान्न तस्य कर्मप्राप्यममृतत्वमित्यर्थः । अत उकादात्मस्वभावाद्यदन्य बुद्धया गृह्य- माणं विपरीतं दृश्यमनात्मभूतं तक्रियासहितं त्यजेत्तदभिमानं परित्यजेत् । तत् तस्मात्कारणादित्युपसंहारार्थः । न चायमात्मज्ञस्य विधिः, तस्यावि- नियोज्यत्वात् । तं प्रत्यनुवादमात्रम् । साधकस्य पुनरुपयुज्यते नियोग इतीह विधिप्रत्ययनिर्देश इति द्रष्टव्यम् ।। १६ ।। इति एकादशमीक्षितृत्वप्रकरणम् ॥ ११ ॥ (१) पेक्षेति-पाठः । (२). उ. २.५. (३) वृ. उ. ३. ४. ३. (४)छा. उ. ६. ३. २. (५) ततस्तस्मात्-पाठः ।

·न १२ प्रकाशमकरणम् प्रकाशस्थं यथा देई सालोकमभिमन्यते । द्रष्ट्राभासं तथा चित्तं द्रष्टाहमिति मन्यते ॥ १॥ यदेव दृश्यते लोके तेनाभिन्नत्वमात्मनः । प्रपद्यते ततो मूढस्तेनात्मानं न विन्दति ।। २॥ ननु यदि भोका प्रियशोकः निर्विशेपरह्मस्वरूप एस, तर्हि सवों लोकोऽहमहमित्यात्मानमनुभवन्नपि ब्रह्माहमिति कय नानुभपति ?--इत्वा- शङ्काया पदार्थतत्त्वपरिशोधनाभावापराधादेव इति पदार्यशोधनप्रधान प्रकरणमारभमाण साभासान्त.करणाविवेकाद्याथात्म्येन स्वात्मान प्रत्येति सर्वो लोक इति प्रथम सदृष्टान्तमाह-प्रकाशस्थमिति । यथाऽय जनः स्फीतालोकमध्यगत स्थूल देह ततो विलक्षणमपि तेना- लोकेन व्याप्तत्वात्सालोकमालोकविशिष्टमभिमन्यते, तथा द्रष्ट्राभास चित्त साक्षिचैतन्यव्याप्तमन्तःकरणं सचेतन मन्यमानोऽहं द्रष्टेति साभास चित्त- मेवात्मान मन्यते, न वद्याथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अय भाव.-यथाऽवि- शेपेण सर्वत्र प्रसृतमालोक देहसपर्काचदाकाराकारितमिव दृश्यमान देहा- भेदेन पश्यति लोक', तथा सदा स्वरूपेणानवच्छिनप्रकाशस्वभावो- ऽध्यात्मा अन्त.करणसपर्कात्तदाकाराकारित इव भासते, इत्यह कर्ता दृष्टा मोक्वेत्येवमन्त.रणस्वभावविशिष्टमेवात्मानमनुभवति लोक, शुद्धमिति ॥१॥ एवमात्मन. साभासान्त करणाविवेकमुक्त्वा तहारेण देहपर्यन्तमविवेक दर्शयनात्माप्रतिपत्तिमेव लोक्स्य गुढयति यदेवेति । यदेव साभासचित्ताविविक्ततयाहंकारास्पदं प्राणेन्द्रियस्थूलदहपर्यन्त (१) ते -पाठ ।

·१७६ उपदेशसाहस्री . दशमस्य नवात्मत्वप्रतिपत्तिवदात्मनः। दृश्येषु तद्वदेवायं मूढो लोको न चान्यथा ॥ ३ ॥ त्वं कुरु स्वं तदेवेति प्रत्ययावैककालिको । एकनीडो कथं स्यातां विरुद्धौ न्यायतो वद ॥ ४ ॥ दृश्यतेऽनुभूयते लोके व्यवहारभूमाविति यावत् । तेन प्राणादिदेहान्तेना- स्मनोऽभिन्नत्वं तादात्म्यं प्रपद्यते । चित्तादिदेहपर्यन्तं चिदाभासप्रतीतेस्त- दविवेकासंघातमेवात्मानं मन्यत इत्यर्थः । यत एवं ततस्तस्मान्मूढो देहा- देरात्मनश्वान्योन्यमध्यासकर्ता संस्तेन मौव्येन हेतुनामानं ब्रह्मत्वेन न विन्दति न प्रत्येतीत्यर्थः ॥ २॥ उक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति-दशमस्येति । दश हि माणवकाः करिनदी तीवी पारं गताः सन्तो गणयामासुः- कति वयं स्मः ? इति । तत्र गणयिता स्वात्मानं विहाय नवैव गणयति स्मेति प्रसिद्धिः । तत्र यदद्यथा दशमस्यात्मनो माणवकरय गणयितुरविवे- कानवात्मत्वप्रतिपत्तिः नवभ्योऽन्यमात्मानं न विन्दति, नवैव वयं दशमो नास्तीति भ्रान्तिरुपलभ्यत इत्यर्थः । तद्वत्तथैवायं लोको युद्धयादिपु दृश्ये- प्वेवात्मतादात्म्यप्रतिपत्त्या मूढः शास्राचार्योपदेशहीनः स्वात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । न चान्यथा-वैपरीत्येन बुद्धयाद्यपोहेन-ब्रह्मास्मीति स्वरू- पयाथात्म्यं न वेत्तीत्यर्थः ॥३॥ ननु प्रत्यक्षानुभवस्य श्रुतेश्चाविरोधाय प्रत्यगात्मन एव कर्तृत्वादिधर्म- वत्रं प्रारूपत्वं चास्तु, किमविवेककल्पनया मूढल्लमास्थीयत इत्यत आह- त्वं कुर्विति। यद्वा शास्त्राचार्योपदेशहीनो बुद्धयादिवपरीत्येनात्मयाथात्म्यं न जाना- (१) पक्ष्य-१८. १७४-१७६, ने.सि. ३.६४.

·१२ प्रकाशप्रकरणम् १७७ देहाभिमानिनो दुःखं नादेहस्य स्वभावतः । स्वापवत्तत्महाणाय तत्त्वमित्युच्यते दृशेः ॥५॥ तीति तस्य पदार्थविवेकाभावान्मोक्षो नोपपद्यत इति सूचितम् । तत्र किं पदार्थविवेकेन कृत्यम् ? शास्त्राद्ब्रह्मत्वे प्रतिपन्ने सति ब्रह्माहमस्मीति प्रसं- ख्यानादेवात्मयाथात्म्यापरोक्ष्यान्मोक्ष उपपद्यत इति प्रसंख्यानविष्यवसर- माशङ्कय परिहरति-त्वं कुर्विति, त्वं तदेवेति । एकनीडी एकस्मिन् विपये विरुद्धौ प्रत्ययौ एककालिकावेकावस्थाभाजौ कथं स्यातामिति न्यायतो युक्तितो वदेत्यन्वयः । तथा चैकस्मिन्नात्मनि 'कुरु, तदेव त्वम् । इति कर्तृत्वाकर्तृत्वप्रकारकविरुद्धबुद्धयोः समसमययोर्मध्ये तादृशशीतोष्ण- बुद्धिवदवश्यमन्यतरवुद्धया अन्यतरवाध एव युक्तः, नोभयोः प्रामाण्य- मित्यभिप्रायः ॥४॥ तर्हि दुःखित्वादिभानेन प्रत्यक्षानुभवेन शाब्दस्य ज्ञानस्य वाध्यत्वोप- पत्तेस्तदीयस्थैर्याय प्रसंख्यानविधिः स्यादत आह-देहेति । यदि दुःखित्वादिकमात्मनः स्वाभाविकं स्यात्, तदा तन्न ज्ञानाभ्यास. शतेनापि निवर्तयितुं शक्यते, ज्ञानस्याज्ञानमात्रविरोवित्वात् । तथाच तद्वि- धिप्रकारोऽनर्थकः । यदा त्वविद्याप्रयुक्तदेहाद्यभिमाननिवन्धनं दुःखित्वादि, तदा अविद्यानिवृत्त्यैव तन्निवृत्तेः, अविद्यानिवृत्तेश्च ज्ञानमात्रायत्तत्वान्न कर्मविष्यवकाश इति लोकतात्पर्यार्थः । नादेहस्य देहाभिमानरहितस्येत्यर्थः । तत्र हेतुः-स्वभावत इति । अदेहत्वमात्मनः स्वाभाविक रूपमित्यत्र निया- मकमाह-स्वापयदिति । यद्वा-नादेहस्येत्यनेन देहाभिमानव्यतिरेकेण न दुःखमस्तीत्युक्तं, व्यकिरेकमाह-स्वापवदिति ।सुपुप्ताविवेत्यर्थः । दृशे- रात्मनस्ताहाणाय समूलाभिमाननिवृत्तये तत्त्वमिति श्रुत्योच्यते- ऐक्यमानं वोच्यते, न कर्मेत्यक्षरार्थः ।। ५॥ (१) समासमयो:- -पाठ:1 ·उपदेशसाहस्री दृोश्छाया यदारूढा मुखच्छायेव दर्शने । पश्यंस्तं प्रत्ययं योगी दृष्ट आत्मेति मन्यते ॥ ६ ॥ तं च मूढं च यद्यन्यं प्रत्ययं वेत्ति नो दृशेः । स एव योगिनां प्रेष्ठो नेतरः स्यान संशयः ॥७॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यादेहादिव्यतिरिक्तमात्मानमनगच्छतोऽपि दुःख्यह- मिति प्रतीतेरनुवृत्ते भिमाननिमन्धनं दुःसमित्याशङ्कय तद्विशिष्टात्मदर्श- नस्याभासत्वान्भवमित्याह-दृशेरिति । दर्शयतीति दर्शनं दर्पणादि, तस्मिन्मुखच्छाया मुखाभासो मुसप्रति- बिम्वरूपा यथा आरूढा भवति, तददृशेः प्रत्यगात्मनच्छाया आभासो यदारुढा यस्मिन्संक्रान्तैन भवति, त प्रत्ययं-प्रत्याययतीति प्रत्ययोऽहंका- रस्तं-साभासमन्त.करणं पश्यन्नहमित्युपलभ्यमानो योगी अग्रहणाविद्या- दियोगवान्पुमानात्मा दृष्ट इति मन्यते । यथा कश्चिद्दर्पणमुखस्वभावाविवेका- द्यथादृष्टं दर्पणदोपमालिन्याल्पत्वादिविशिष्टमेव स्वमुखं मन्यते, तथाऽयं महाजन उपाधिदोपैरास्कन्दितमिव तदविवेकादात्मानं पश्यन्नई कर्ता दुःखी- त्यभिमन्यत इत्यर्थः । तथा चाहमिति दर्शनस्य कल्पितात्मविषयत्वादुक्त दुखित्वस्याविवेकाभिमाननियन्धनत्वमिति न सम्यगात्मानं वाक्यावग- च्छतो दु:खित्वाद्यनुवृत्तिरुपपद्यते, कदाचित्रातिभासस्य वावितानुवृत्ति. मात्रत्वादिति भावः ॥६॥ यदि साभासाहंकारमात्मानं पश्यन्नसम्यग्दी, कस्वहिं सम्यादी- त्यपेक्षायामाइ-तं चेति । तमुपाधिभूतं प्रत्ययमहंकारं मूढं च मोहात्मकमविवेकमन्यं चोपाधिग- तमाभासं दुसादिकं वा यदि वेत्ति साक्ष्यमेवेदं सर्वमिति साक्ष्यत्वेनैव जानाति, नो दशेरात्मनः साक्षिणः संपन्धीत्येवं न वेति, य एवं विवेक- (.) श्रेष्ठो- --पाठः।

·१२ प्रकाशप्रकरणम् विज्ञार्यस्तु विज्ञाता स त्वमित्युच्यते यतः । स स्यादनुभवस्तस्य ततोऽन्योऽनुभवो मृपा ॥ ८ ॥ दृशिल्पे सदा नित्ये दर्शनादर्शने मयि । कथं स्यातां ततो नान्य इष्यतेऽनुभवस्ततः॥९॥ मतिः स एव योगिनां-युज्यतेऽनेनेति योगस्तत्त्वज्ञानं तद्विद्यते येषां ते योगिनस्तेपां—प्रेष्ठः प्रियतमः सम्यग्दीत्यर्थः । नेतरः पूर्वोक्तसाहंकारात्म- दशी। न संशयः संशयोऽव न कर्तव्यः । 'अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । इति भगवद्वचनादित्यर्थः ।। ७ ॥ सर्वस्य लोकस्यात्मत्वेन भासमानोऽप्यहंकारश्चेदनात्मत्वेन त्यज्यते, तदा तदन्यस्य वंपदार्थस्यादर्शनात्, नत्त्वमस्यादिवाक्यस्य निरालम्बनत्वापत्ति- रित्याशङ्कयाहंकारादिविविक्तस्य त्वमर्थस्य श्रुत्यैवोपपादितत्वान्मैवमित्याह- विशातेरिति । 'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते'', न विज्ञातर्विज्ञातारं विजानीयोः' इति श्रुतौ पाठ्यन्तशब्दनिर्दिष्टाया बुद्धिवृत्तिरूपाचा विज्ञा- तरनित्याया विज्ञातारं नित्यविज्ञप्तिरूपेण ज्ञातारं वं न विजानीया इति । यस्तु विज्ञातेर्विज्ञातृरूपोऽविपयभूतः सर्वसाक्षी प्रतिपन्नः स सर्वावभासक एव त्वमिति लंशब्देन तत्त्वमसिवाक्ये उच्यते, नाहंकारात्मतया यतो यस्मात्, ततस्तमवलम्ब्य तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रवृत्तेर्न निरालम्वनत्वशङ्कावकाश दति शेषः । तस्य त्वंपदार्थस्य स एव श्रुत्युक्तप्रकारोऽनुभवः सम्यगनुभवः स्यात् । ततोऽन्यो बुद्धितत्स्थाभासविशिष्टरूपतयानुभवो मृपा मिथ्याध्यास इत्यर्थः ॥ ८॥ नन्वविषयश्चेदारमा श्रुत्या निवेद्यते, कथं तर्हि तस्यानुभवः ? अनुभव- (१) भ.गी. ४. ४०. (३) पृ. उ. ४.३.३०.(३) वृ. उ. ३. ४. २. .

·१८० उपदेशसाहस्री यत्स्थस्तापो रहे दृशेः स विषयो यथा । सत्त्वस्थस्तद्वदेवेह दृशैः स चिपयस्तथा ॥ १० ॥ रूपत्वात्तस्य नानुभवापेक्षेति चेन्न-अन्यत्रानुभाव्यानुभवयो ददर्शनादि- त्याशङ्कय जडाजडनाभ्यां विशेपोपपत्तेमैवमित्याह-दृशिरूपे इति । यस्य स्वसत्तयो प्रकाशव्यभिचारस्तस्यागन्तुकज्ञानसापेक्षत्वात्स्वान्यज्ञा- नागमापायनिवन्धने दर्शनादर्शने स्याताम् । सदा दृशिरूपे ज्ञानस्वरूपे मयि सत्ये नित्येऽन्यनिरपेक्षसत्ताके-स्वरूपतो ज्ञानतश्च नित्ये इति यावत्-- दर्शनादर्शने कथं स्याताम् ? न कथमपित्यर्थः । ततस्तस्मात्कारणात्ततः स्वरूपादन्योऽनुभवो नेष्यत इति योजना ॥ ९॥ उक्तमेव नित्यग्रूपत्वमात्मनः स्फुटयति-यत्स्थस्ताप इति । यद्वा-सुखदु सादियुक्तत्वेनात्मनो भानान्न नित्यदृशिमानत्वमित्या- शङ्कयाह-यत्स्थस्ताप इति । वेस्तापो देहे भवन् यत्स्थो यत्प्रदेशस्थितो भवति स तापो यथा स्वाश्रयप्रदेशविशिष्ट एव दशेरात्मनो विपयः, तद्ध- देवेह व्यवहारकाले सत्त्वस्थोऽन्तःकरणस्थ एव भवति सुखदु.सादिरूपस्वाप- स्तथा स्वाश्रयान्तःकरणसहित एव दृशेविषयः, न गात्मसमवेत इत्यर्थः । अतस्तापस्यान्यधर्मत्वेनैवानुभवादात्मा नित्यः चैतन्यमानस्वभाव. एवेति भावः। अथवा-देहे भवन रखेस्तापो यत्स्थो यस्मिन्देहदेशे स्थितःस देह एव तापविशिष्ट. तप्तोऽहमिति मन्यमानस्य दृशेलौकिकस्यात्मनो विपयो यथा, तदेव विषयसंपर्कजनितः सुखदुःखादिताप. सत्त्वस्थोऽन्त.करणस्थ इति सोऽन्तःकरणाख्यः सुखादितापविशिष्टस्तथैव दृशेः साक्षिणो विषय इत्यर्थः । तथाच सुख्यहमित्याद्यभिमानस्य, देहतापेन तदध्यासात्तप्तोऽहमित्यभिमा- नवत् , स्वदृश्यान्त.करणाध्यासनिवन्धनत्वाद्विवेकिनो दुसादिमत्तयाऽऽरमा कदापि न भासत इति भावः ।। १० ।। (1) स्वसत्ताया-पाठः । (२) स्वदृश्यन्ता-पाठ ।

·१२ प्रकाशप्रकरणम् १८२ । . प्रतिपिद्धेदमंशो ज्ञः खमिवैकरसोऽद्धयः नित्यमुक्तः सदा शुद्धः सोऽहं ब्रह्मास्मि केवलः ॥ ११॥ विज्ञातु व विज्ञाता परोऽन्यः संभवत्यतः । विज्ञाताऽहं परो मुक्तः सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२ ॥ यो वेदालुप्तदृष्टित्वमात्मनोऽकर्तृता तथा । ब्रह्मवित्त्वं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतरः॥ १३ ॥ ज्ञातवाहमविज्ञेयः शुद्धो मुक्तः सदेत्यपि । विवेकी प्रत्ययो उद्धेदृश्यत्वान्नाशवान्यतः॥ १४ ॥ आत्मन' सुसादियुक्तान्त करणसवन्धाभाव स्फुटयन् विविक्तस्वरूप- मनुसधत्ते-प्रतिपिद्धति । स्पष्टार्थ ।। ११ ।। यस्मादेव विचार्यमाणे अह ब्रह्मैव, तस्मान्न साक्षिरूपस्य मम कुनापि स्वरूपभेदोऽस्तीत्यद्वयात्मतत्त्वमाविष्करोति-विशातुरिति । सर्वविज्ञातृरूपादात्मनोऽन्यो यत परो व्यापको विज्ञाता नैव सभवति, अतोऽहमेव परो विज्ञाता सर्वभूतेषु स्थावरजगमेपु सदा सर्वदा, एव मर्व- विशेयतद्धर्मरहितत्वान्मुक्तश्चेत्यर्थ ॥ १२ ॥ एव श्रुत्युपदेशात्सर्वत्र सर्वदाद्वयमात्मानमनुसदधानस्यापि ब्रह्मविदहम- स्मीत्यभिमानात् स्यात्सविशेपत्वमित्यत आह-यो वेदेति । ब्रह्मवित्त्व मुक्त्वा ब्रह्मविदहमस्मीत्यभिमान त्यक्त्वा यथा श्रुत्युक्त तथात्मनोऽलुमचिन्मानतया द्रष्तृत्व तथाऽकर्तृता च वेद, स आत्मज्ञ आत्म- तत्त्वग्रह्मवित्, न चेतरो योऽभिमानलेशमपि भजत इत्यर्थ ॥१३॥ ननु ब्रह्मात्मज्ञानस्यात्मनि विद्यमानत्वात् कथ ब्रह्मवित्त्वाभिमानत्याग ? अतो नात्यन्त निर्विशेप आत्मेत्यत आह-ज्ञातैवेति । (१) तथा शुद्ध-पाठ । (२) विचार्यमाणो-पाठ । (३) "त्मत्व'- -पाठ ।

·. १८२ उपदेशसाहस्री. अलुप्ता त्वात्मनो दृष्टि!त्पाद्या कारकैर्यतः । दृश्यया चान्यग्रा दृष्टया जन्यतास्याः प्रकल्पिता ॥१५॥ देहात्मबुद्धयपेक्षत्वादात्मनः कर्तृता मृपा ।' नैव किंचित्करोमीति सत्या बुद्धिः प्रमाणजा ॥ १६ ॥ ज्ञातवाहमित्यादिरूपो यो विवेकी विवेकवान्-विविक्तात्मनिष्ठ इति यावत् । प्रत्ययो बुद्धेवोंधेद्धो यो वृत्तिरूपः स दृश्यत्वात्साक्षिसास्यत्वाना- शवान्नश्यत्येव यत यस्मात्, तस्मान्नास्ति ब्रह्मविदोऽभिमानलेशस्याप्यव- काश इत्यर्थः । यथा- कतकवीजं रजःकलुपिते जले प्रक्षिप्तं जलगतसकल- रजो विलापयत्स्वयमपि विलीयमानं सलिलमनाविलं करोति, तथा यथो- कविवेकबुद्धिवृत्तिरपि परे प्रत्यगात्मनि संसिद्वा तद्गतसकलविशेपमुन्मूल- यन्ती स्वयमप्युन्मूलिता प्रत्यगात्मानं निरस्तसमस्तविशेषमनाविलमापाद- यतीति भावः ॥ १४ ॥ ननु, आत्मचैतन्यप्रतिभासोऽपि नाशवान्, आत्मप्रकाशत्वात् , प्रत- बुद्धिप्रत्ययवत्-इति चेत्, भैवम् , कारकाधीनात्मलाभत्वस्योपाधित्वा- दित्याह-अलुप्तेति । . उपाधेः साधनव्यापकत्वमाशङ्कय प्रत्याह-दृश्यया चेति । अस्या आ. त्मस्वरूपाया दृष्टेर्जन्यता तु दृश्ययान्यया बुद्धिवृत्तिरूपया स्वरूपदृष्टेविशे- पाकाराभिव्यक्त्युपाधिभूतया प्रकल्पिता आरोपिता, घटजन्मना घटा- काशजन्मक्त्, इति नास्ति (अत:?) साधनव्यापकत्वमित्यर्थः ॥ १५ ॥ तदेवमात्मन्यन्यभिचाराचियकारस्य नित्यत्वात् 'यो वेदालुपदृष्टि- त्वम् । (१३) इत्यत्रोक्त नित्यदृष्टिरूपत्वमुपपाद्य 'अमर्तृतां तथा । इत्युक्त निर्विकारत्वमुपपादयति-देहात्मबुद्धीति द्वाभ्याम् । (१) तुलय--१५, २१; १६. ७.(२) साक्षिसाश्यस्यात्-पाठः ।

·. . १२प्रमागप्रकरणम् १८३ कर्तृत्वं कारकापेक्षमकर्तृत्वं स्वभावतः । कर्ता भोक्तेति विज्ञानं मृपैवेति सुनिश्चितम् ॥ १७ ॥ एवं शास्त्रानुमानाभ्यां स्वरूपेऽवगते सति । नियोज्योऽहमिति होपा सत्या बुद्धिः कथं भवेत् ॥१८॥ यथा सर्वान्तरं व्योम व्योन्नोऽप्याभ्यन्तरो. ह्यहम् । :निर्विकारोऽचलः शुद्धोऽजरो मुक्तः सदाऽद्वयः ।।१९।। इति प्रकाशप्रकरणम् । देहात्मबुद्धिर्मिध्यावुद्धिस्तत्पूर्वकत्वाकर्तृत्वादिरात्मनो मृपा । नैव किंचि- करोमीत्यकामयुद्धिः 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तम् । इत्यादिप्रमाणजा, अतः सत्या-देहात्मयुद्धेरप्रमाणजाया वाधिकेत्यर्थः ।। १६ ॥ इतोऽपि कर्तृत्वमात्मनो न परमार्थमित्याह कर्तृत्वं कारकापेक्षमिति । असने निरवयये आत्मनि कारफसंसर्गस्य परमार्थतोऽनुपपत्तेः , अफर्तृ- त्वस्य स्वाभाविकत्वात्, कर्ता भोक्तात्मेति विज्ञानं मृपैव, न परमार्थ इति सुनिश्चितम् । नित्यनिर्मल एवात्मेत्यर्थः ॥ १७ ॥ तदेवं परिशोधितपदार्थतत्त्वस्य वाक्यादेवाहं ब्रह्मास्मीति निरपवादे वि- ज्ञाने जाते सति, नियोज्योऽहमिति बुद्धरुन्मूलितत्वात्, न प्रसंख्यानविध्य- वकाम इत्याह-एवं शास्त्रानुमानाभ्यामिति । शास्त्रं 'विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता स त्वमित्युच्यते यतः' इत्यत्र दर्शितं, 'यत्त्यस्तापो रखे है ' इत्यत्रोक्तमनुमानं, ताभ्यामित्यर्थः ॥ १८ ॥ ब्रह्मविदो नियोज्यत्वादिबुद्धि व भवतीत्यत्र निर्विकारत्वादिकं हेतुं वदन् र्थमुपसंहरति-यथा सर्वान्तरमिति । स्पष्टम् ॥ १९ ॥ इति द्वादशं प्रकाराप्रकरणम् ॥ १२ ॥ . . (१) प्यभ्यन्तरो-पाठः (२) श्वे. उ. ६.१९. (३) १२. ८.(४) १२. १०.

·१८४ उपदेशसाहस्री १३ अचक्षुष्टप्रकरणम्। अर्चक्षुष्ठान्न दृष्टिम तथाऽश्रोत्रस्य का श्रुतिः । अवाक्त्वान्न तु वक्तिः स्यादमनस्त्वान्मतिः कुतः ॥१॥ अमाणस्य न कर्मास्ति बुद्धयभावे न वेदिता । विद्याविद्य ततो न स्तश्चिन्मांत्रज्योतिपो मम ॥ २॥ तदेवं पदार्थतत्त्वपरिचयाभावादेव वाक्यार्थाप्रतिपत्तिर्जनस्येति तत्परि- चयमात्रादेव वाक्याद्वाक्यार्थयाथात्म्यावभाससंभवे प्रसंख्यानादिविधिर- नर्थकोऽनुपपन्नश्चेत्युक्तम् । इदानीं पूर्वरकरणान्ते 'निर्विकारोऽचलः शुद्धः इति यदुक्तमात्मनः शुद्धत्वमचलत्वं च, तत्स्फुटीकर्तु प्रकरणान्तरं प्रस्तौति- अचक्षुष्टादिति। दृष्टिशब्देन चक्षुरिन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्तिहिाप्रसृता रूपादिविपयो- परचिता जानामिक्रियात्मिकोच्यते, सा दृष्टिर्न मेऽस्ति-मद्विकारक्या मद्धर्मभूता सा न भवतीत्यर्थः । तत्र हेतु:-अचक्षुष्वादिति । चक्षुर्हि देह- देशाश्रितं भौतिक करणं, न मदाश्रितमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चित. मिति न हेत्वसिद्धिशङ्का । एवं का श्रुतिरित्यादिषु योज्यम् । तथाच तत्तदिन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्तिरूपदृष्ट्यादिक्रियाहीनत्वात् सिद्धमात्मनोऽचलत्वं, शुद्धत्वं चेति भावः ॥ १॥ तथा कर्तृत्वज्ञातृत्वविकारहेतुप्राणवुद्धपोरभावादपि शुद्ध इत्याह- अप्राणस्येति। चिन्मानज्योतिपः सदाप्रकाशमानचिदेकरसस्य विद्याविद्ये ज्ञानवद- भावौ, ज्ञानक्रिये वा, न स्तः, तयोरपि बुद्धपवस्थाविशेषत्वात्, आत्मनश्च बुद्धधभावात्-इति सिद्धा शुद्धतेत्यर्थः ॥२॥ (१) वृ.उ.३.८.८(२) उद्धवरहितोऽपि पाटः।

·१३ अचक्षुष्प्रकरणम्
१८५
नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य कूटस्थस्यापिचालिनः ।
अमृतस्याक्षरस्पैवमशरीरस्य सर्वदा ॥३॥
जिवत्सा वा पिपासा वा शोकमोहौ जरामृती ।
न विद्यन्तेऽशरीरत्वायोमवव्यापिनो मम ॥ ४ ॥
अस्पर्शत्वान्न मे स्पृष्टि जिहत्वाइसज्ञता ।
नित्यविज्ञानरूपस्य ज्ञानाज्ञाने न मे सदा ॥५॥
उक्तधर्मजातस्यात्मन्यभावेन शुद्धयादिसिद्धावशरीरत्वमेव हेतुरित्यभि-
प्रेत्य चिन्मात्रज्योतिःस्वरूपं विशेपणैविंगदयति-नित्यमुक्तस्येति ।
विद्याविद्ये न स्त इति पूर्वणान्वयः । शुद्धत्वान्नित्यमुक्तत्वम् , अवि.
चालित्वात्सूटस्थत्वम् , अक्षरत्वादमृतत्वमिति विशेषणानां योजना । त्रि.
प्वपि हेतुः-अशरीरस्येति । नहि शरीरसंबन्धमन्तरेणामनोऽशुद्धिचल-
नक्षरणानि निरूपणपथमवतरन्ति । अतः सर्वदेवाशरीरत्वात्सर्वदा शुद्ध
इत्यादि योज्यम् ।। ३ ॥
आत्मनः पर्मिसंबन्धाभावादपि सिद्धा शुद्धतेत्याह-जिघत्सेति ।
खादितुमिच्छा जिघत्सा, पातुमिच्छा पिपासा, अन्यत्प्रसिद्धम् । अश-
रीरत्वादित्युपलक्षणम्-अप्राणत्वादमनस्त्वाचेत्यर्थः । तथा चोक्तम्-
प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमोहको ।
जरामृत्यू शरीरस्य पडूमिरहितः शिवः ।।' इति ॥ ४ ॥
इदानीमनुक्तसकलेन्द्रियवृत्तिप्रतिषेधोपलक्षणतया स्पर्शरसनसंवन्धं प्रति-
पिण्याविर्भावतिरोभावहीनतया विशुद्धचिद्रूपत्वमुक्तमुपसंहरति अस्पर्श-
त्वादिति।
स्पर्शनेन्द्रियरहितत्वादित्यर्थः ॥५॥

·१८६ उपदेशसाहस्री या तु स्यान्मानसी वृत्तिश्चाक्षुष्का रूपरजना । नित्यमेवात्मनो दृष्ट्या नित्यया दृश्यते हि सा ॥६॥ तथाऽन्येन्द्रिययुक्ता या वृत्तयो विपयाअनाः । स्मृती रागादिरूपा च केवलाऽन्तर्मनस्यपि ॥ ७ ॥ मानस्यस्तद्वदन्यस्य दृश्यन्ते स्वमटत्तयः । द्रष्टुदृष्टिस्ततो नित्या शुद्धाऽनन्ता च केवला ॥ ८॥ आत्मनो दृष्ट्यादयो न सन्तीत्युक्तेऽर्थे उपपत्तिमाह-या तु स्यादिति । चाक्षुष्का चक्षुरजनिता रूपरसना रूपाकाराकारिता या तु मानसी वृत्तिः स्यात्-स्याच्छब्दो भवतीत्यर्थे । एवंविधा वृत्तिरस्ति-सा आत्म- रूपया नित्यया दृष्टया चैतन्यप्रकाशलक्षणया नित्यमेव दृश्यते प्रकाश्यते । हि प्रसिद्धमनुभवसिद्धमेवैतदित्यर्थः ।। ६ ।। तथा च [न] दृष्टयादयश्चिदात्मीयाः, तदृश्यत्वात् , यो येन दृश्यते न स तदीयः, यथा रूपादिः-इति सिद्धमात्मनो दृष्टयादिराहिल्येन शुद्धत्वा- दीत्यभिप्रेत्य चतुरिकवृत्तावुक्तन्यायं वृत्त्यन्तरेष्मतिदिशति-तथेति । विपयाचना विषयोपाधिकाः विपयाकारा इति यावत् । या च केवला चक्षुरादिद्वारनिरपेक्षा अन्तर्मनसि शरीरान्तर्वतिनि चित्ते स्मृतिः रागादि- रूपा साऽपि पूर्वोक्तयात्मदृष्टया दृश्यत इत्यन्वयः ॥ ७ ॥ किंच स्वभावस्थाया विद्यमाना मनःपरिणामरूपा विपयाकारा वृत्तय- स्ततो व्यतिरिक्तस्यैव द्रष्टुर्दश्या यथा संप्रतिपन्नाः, तथा जापदृश्या अपि दृश्यत्वात्स्वव्यतिरिक्तस्यैव द्रश्या इत्याह-मानस्य इति । मानस्यः स्वमहत्तयोऽन्यस्य साक्षिणो दृश्यन्ते दृश्यत्वेन विपरिवर्तन्त इत्यर्थः । तद्ञापत्तय इति शेषः । सर्वदृष्टीनां कूटस्यदृष्टिभास्यत्वे सिद्धे फलितमाह-द्रष्टुरिति ॥ ८॥ , ·१३ अचक्षुष्करणम् १८७ अनित्या साऽविशुद्धति गृह्यतेनाविवेकतः । मुखी दुःखी तथा चाहं दृश्ययोपाविभूतया ॥९॥ मूढया मूढ इत्येवं शुद्धया शुद्ध इत्यपि । मन्यते सर्वलोकोऽयं येन संसारमृच्छति ।।१०॥ अचक्षुष्कादिशास्त्रोक्तं सवाद्याभ्यन्तरं त्वजम् । नित्यमुक्तमिहात्मानं मुमुक्षुश्चेत्सदा स्मरेत् ।। ११ ॥ अचक्षुप्कादिशास्त्राच नेन्द्रियाणि सदा मम । अमाणो ह्यमनाः शुभ्र इति चापर्वणं वचः ॥ १२ ॥ कूटस्था चेदात्मदृष्टिरिष्ठा, कथ तान्यया प्रथा '--इत्याशङ्कय धृत्ति- मदन्तःकरणाविवेशदवेत्याह-अनित्येति । अविशुद्धेति छेद । उपाधिभूतया दृश्यया दृष्ट्या सहाविवेकतो विवे. काग्रहादा व्यवहारभूमौ सा नित्या शुद्धा चात्मदृष्टिरनित्याऽविशुद्धति च गृह्यत इति योजना । तथा सुसी दुसीति च मन्यत इत्युत्तरलोकगते. नान्वय.॥९॥ अविकनिनन्धनात् मिल्याभिमानादेव ससारप्राप्तिरित्युक्तमेव स्फुट- यति-मूढयेति। पष्टम् ॥ १०॥ कथ तर्हि ससारनिवृत्तिरित्यपक्षाया तदुपाय नुसन्मुमुक्षु शिक्षयति- अचक्षुष्कादीति। दह प्राणिना मध्ये कश्चिन्मुमुक्षुश्चेत्स्यात् , स तर्हि स्वात्मानमुक्तरूप सदा स्मरेत्--श्रुत्याचार्योपदिष्टमनवरतमनुसदधीतेति योजना ॥ ११ ॥ यदात्मनश्चक्षुरादिराहित्य प्राक् सिद्धवदुक्त तत्र प्रमाणमाह-अचक्षु कादिशास्त्राचेति। (७) मु उ. २.१ २. (२) गे'-पाठ । (३) 'निरधना मि.-पाठ ।

·१८८ उपदेशसाहस्री शब्दादीनामभावश्च श्रूयते मम काठके । अप्राणो ह्यमना यस्मादविकारी सदा ह्यहम् ॥ १३ ॥ विक्षेपो नास्ति तस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः ॥ १४ ॥ अमनस्कस्य शुद्धस्य कथं तत्स्याद्वयं मम । अमनस्त्वाविकारित्वे विदेहव्यापिनो मम ॥ १५ ॥ 'अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः' इत्यादिना बृहदारण्यके यथात्मरूपमुक्त, तथा मुण्डकेऽप्युक्तमित्याह-अप्राण इति ॥ १२ ॥ आत्मनो निर्विशेपत्वे श्रुत्यन्तरमुदाहरति-शब्दादीनामिति । 'अशब्दमस्पर्शमरूपमत्र्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुसात्प्रमुच्यते'।' इति काठके श्रूयत इत्यर्थः। उक्त प्रमाणमनूद्य फलितमाह-अप्राण इति । एतदचक्षुष्कादेरप्युपलक्षणम् ॥ १३ ॥ अविकारित्वनिश्चयफलमाह-विक्षेप इति । तस्मात् -अविकारित्वादित्यर्थः । ततो विक्षेपाभावादित्यर्थः । विक्षेप- नित्तिरूपत्वात्समाधेस्तदभावे तदभावः । कस्य तर्हि समाधिविक्षेपा- वित्यपेक्षाया विकारवत एवेति वदन् अविकारिणस्तदभावं द्रढयति- विक्षेपो वेति ॥ १४ ॥ मनोवद्विकारित्वाद्वा विकाग्मिनस्तादात्म्यादा विक्षेपसमाधी आत्मनि संभाव्येताम्, तदुभयाभावात्तौ न स्त इत्याह-अमनस्कस्येति । शुद्धस्य अविकारिण इत्यर्थः । कथममनस्कत्वमविकारित्वं चेत्यत (१) वृ. उ. ३. ८. ८. (२) मुं. उ. २.१.२. (३) कठ. उ. १.३.२५. ।

·१३ अचलप्रकरणम् १८९ इत्येतद्यावदज्ञानं तावत्कार्य ममाभवत् । नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य बुद्धस्य च सदा मम ॥ १६ ॥ समाधिर्वाऽसमाधिर्वा कार्य चान्यत्कुतो भवेत् । मां हि ध्यात्वा च बुद्धा च मन्यन्ते कृतकृत्यताम् ॥१७॥ आह-यमनस्त्वाविकारित्वे इति। विदेहश्चासौ व्यापी चेति विदेहव्यापी तस्येति विग्रहः । विदेहत्वादमनस्कत्वं, व्यापित्वादविकारित्वं चेत्यर्थः॥१५॥ कथं तर्हि जिज्ञासावस्थायां समाध्यादिकं कर्तव्यमिति ते बुद्धिरासी- दिति तत्राह-इत्येतदिति । सदा नित्यमुक्तबुद्धशुद्धस्यापि' मम यावत्पर्यन्तमेतन्नित्यशुद्धत्वादिविष. यमज्ञानमासीत् , तावत् मम कार्य समाधानादि कर्तव्यमभवत्, नेदानी तजानतः कृत्यमस्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥ इदानी कस्मात्समाधानादि न कर्तव्यमित्यपेक्षायां तद्धत्वभावादित्याह- समाधिर्वेति । कुतो भवेन्ममेति शेपः । कुतो न भवेदित्यत्र हेतुमाह-मां होति । यस्मान्मां प्रत्यगेकरसं ग्रह्म ध्यात्वा विचार्य, बुद्धा साक्षात्कृत्य, कृतकृत्यतां मन्यन्ते मुमुक्षव इति शेपः । तथा च श्रुतिः- एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य । न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । इति । 'यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ इति स्मृतश्च । तस्मादज्ञानाभावान्नास्तीदानी किमपि कर्तव्यमित्यर्थः ॥१७॥ (१) शुद्धरहितः पाठः (१) वृ. उ. ४.४.२३ (माध्यन्दिन.) (३) भ.गी. ३.१५.

·उपदेशसाहस्री अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि शुद्धो बुद्धोऽस्म्यतः सदा । अजः सर्वत एवाहमजरश्चाक्षयोऽमृतः ॥ १८ ॥ मदन्यः सर्वभूतेषु बोद्धा कश्चिन्न विद्यते । कर्माध्यक्षश्च साक्षी च चेता नित्योऽगुणोऽद्वपः ॥ १९ ॥ ननु यद्यपि यथोक्तात्मविदः समाध्यादि कर्तव्यं नास्ति, तथाप्यात्मनो ब्रह्मत्वं संपाद्य प्रपञ्चस्य विलयः कर्तव्योऽवशिष्यत इत्याशङ्कय ब्रह्मरूप- त्वस्य नित्यसिद्धत्वात् , प्रपञ्चस्य चाज्ञानमात्रविलसितस्य तनिवृत्तिसमय एव चाधिष्टानात्मना विलीनत्वात् , न तद्नुष्टेयमवशिष्यत इत्यभिप्रेत्याह- अहं ब्रह्मास्मीति । सदेति ब्रह्मास्मीत्यादिपु सर्वेपु विशेपोपु योज्यम् । अतस्ततो बन्ध- हीनः । सर्वत इति च पदमजोऽक्षय इयु. या योज्यम् । जन्मक्षयहेतुरहित इत्यर्थः ॥१८॥ ननु प्रतिदेहं चेतनभेदे भासमाने कथं ब्रह्मास्मीति प्रतीचः पूर्णतानुभव इत्यत आह-मदन्य इति । उकेऽर्थे प्रमाणमाह-कर्माध्यक्ष इति । 'एको देवः सर्वभूतेषु गृहः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणधे । इति श्रुतावेकस्यैव सर्वभूतान्तरात्मत्योपपादनात, भेदप्रतिभानस्याकाश- भेदभानवदुपाधिनिवन्धनत्वात् , नात्मान्तराशङ्केति युक्तं पूर्णनमात्मानुभ- वनमित्यर्थः ।। १५ ॥ (१)श्ये. उ. ६.११.अस्याः श्रुतेः प्रतिपदमखिला) विद्योतयन्ती शास्त्रप्रका- शिकास्यसम्बन्धवार्तिकटीका ३५६ श्लोकाय द्रष्टव्या ।

·१३ अचमुष्प्रकरणम् १९१ न सच्चाहं न चासच नोभयं केवलः शिवः । न मे संध्या न रात्रि नाह; सर्वदा शेः ॥ २० ॥ सर्वमूर्तिवियुक्तं यद्यथा खं सूक्ष्ममद्यम् । तेनाप्यस्मि विना भूतं ब्रह्मवाहं तथाद्वयम् ॥ २१ ॥ अहं ब्रह्मास्मीत्यत्रोक्तमात्मनो ब्रह्मत्वमुपपादितं, सर्वोऽस्मीत्युक्तं तु याधायां सामानाधिकरण्याभिप्रायमित्युपपादयति-न सच्चाइमिति । सत् प्रत्यक्षयोग्यं पृथिव्यतेजोरूपं भूतत्रयम् । असत् प्रत्यक्षायोग्य त्यच्छब्दनिर्दिष्टं वाय्वाकाशात्मकं भूतद्वयम् । उभयं पञ्चभूतपरिणामात्मकं शरीरसंस्थानम् । तत्सर्व नाहमित्युक्ते नेति नेतीति मय्येवारोप्य निपिद्ध- स्वान्मदन्यत्र मयि चासत्त्वादहमेवेदं सर्वमिति युक्तमेवोक्तमित्यर्थः । केबल: सर्वविशेपशून्यः । शिवो निस्वैगुण्यः । संध्यादिकालविशेपयोगात्कथं केव- लवमित्यत आह—न मे संध्येति । तत्र हेतुः--सर्वदा दृशेरिति । अलु. प्रकाशात्मवादित्यर्थः । यद्वा -संध्यादिशब्दैः क्रमेण स्वप्नसुपुप्तिजागरणा- न्युच्यन्ते; सदैवकरूपेण प्रकाशमानस्य स्वरूपावरणविक्षेपरूपावस्थाः कुतस्त्या इत्यर्थः ॥ २० ॥ तस्माञ्चिदेकतानस्यात्मनो निर्विोपस्य युक्तं ब्रह्मरूपेण पूर्णत्वमिति सदृष्टान्तमाह-सर्वमूर्तीति । यथाकाशं सर्वस्मात्परिच्छिन्नाकाराद्विलक्षणमिति सूक्ष्ममालक्ष्यते, तधेदं ब्रह्म परिपूर्णमत्यन्तसूक्ष्मं द्वैताभावोपललितमिष्यते । तस्माद्ब्रह्मणोऽद्विती- यत्वादात्मनश्च तदनन्यवादसवास्मीत्यर्थः । तर्हि ब्रह्माकाशयोरुपमानोप- मेयभावेन भेदात्कथं ब्रह्माद्वितीयमित्यत आह-तेनापीति । तेनाकाशे- नापि विना भूतं सिद्धं ब्रह्मारिम, व्यवहारदृष्टयोपमानादिभेदेऽपि परमार्थ- (१) निर्विपयस्य- -ठः।

·१९२ उपदेशसाहस्री ममात्मास्य त आत्मेति भेदो व्योन्नो यथा भवेत् । एकस्य सुपिभेदेन तथा मम विकल्पितः ॥ २२ ॥ भेदोऽभेदस्तथा चैको नाना चेति विकल्पितः । ज्ञेयं ज्ञाता गतिर्गन्ता मय्येकस्मिन्कुतो भवेत् ॥ २३ ॥ न में हेयं न चादेयमविकारी यतो ह्यहम् । सदा मुक्तस्तथा शुधः सदा बुद्धोऽगुणोद्धयः ॥ २४ ॥ तस्तदभावान्नाद्वैतक्षतिरित्यर्थ । एकमद्वयपदमाकाशेन सनध्यते, द्वितीय ब्रह्मणेत्यपौनरुत्यम् ।। २१ ।। पूर्वमाकाशदृष्टान्तेन पूर्णत्वनिरूपणात्परमार्थत परिच्छेदाशङ्का निरा- कृता । इदानीं तनैव दृष्टान्तेन भेदपरिच्छेदप्रतीतेर्गतिमाह-ममात्मेति । मम ज्ञातुरात्मा स्वरूप ब्रह्मेति स्वत स्वस्यात्मेति च योऽयमात्मात्मी- यभावेन भेदप्रतिभास स एकस्य ममान्त करणाद्यपाधिकृतभेदपरिच्छेदा- पेक्षया विकल्पित आरोपितो भवेत्, यथैकस्य व्योन्न सुपिभेदेन छिद्रभेदे- नाशाशिभावरूपो भेदो विकल्पितो भवति तद्वदित्यर्थ ॥ २२ ॥ तस्मादविद्याशाया भेदव्यवहारऽपीदानीमवगतात्मतत्त्वस्य सोऽपि नास्तीति सिद्धमित्याह-भेदोऽभेद इति । मय्येवैकस्मिन्पूर्व भेदोऽमदश्च विकल्पितो व्यवहृत । तथा एको नाना चति चाहमर विकल्पित । ज्ञेय, ज्ञाता. गति फल, गन्ता फल्प्राप्तिकर्ता भोकेति चाह विकल्पित इति योजना । एतत्सर्वे कुतो भवेत् ?--विचार्य- माणे न भवेदवत्यर्थ ॥ २३ ॥ ननु तथाऽपि ससारित्व हेय, ग्रझव चोपादेयमिति न निर्विशेषत्वमा- स्मन इति चचनाहन मे हेयमिति । (१) मा स्वतः-पाठ टीकासमत ।

·१३ अचतुष्टप्रकरणम् १९३ इत्येवं सर्वदाऽऽत्मानं विद्यात्सर्वं समाहितः । विदित्वा मा स्वदेइस्थमृपिर्मुक्तो वो भरेत् ॥ २५ ॥ कृतकृत्यश्च सिद्धश्च योगी ब्राह्मण एव च । य एवं वेद तत्त्वार्थमन्यया हात्महा भवेत् ॥ २६ ॥ तर हेतुमाह-अविकारीति । यतो यस्मादहमविकारी । कुतो- ऽविकारीत्यपक्षाया तत्र प्रमाण हिशब्देन सूच्यते-'अविकार्योऽयमुच्यते' इति स्मृतरित्यर्थ । फलितमाह-सदा मुक इति । सदैव बन्धससर्गशून्य इत्यर्थ । तथा शुद्धस्तद्धेत्वविद्यासनन्धरहित । यत सदा बुद्ध', तर्हि किं वोरगुण ? नत्याह-अगुणः वोधरूप एवेत्यर्थः । तहिं वोध्य किंचिदन्य- दस्ति ? नेत्याह-अद्वय इति ।। २४ ।। तवमुचलक्षणमात्मतत्त्व शास्त्राचार्यप्रसादाच्छ्रवणमनननिदिध्यासन- निष्टा प्राप्त सन् सदा मुमुक्षुरह ब्रह्मास्मीत्यनुसदध्यादिति मुमुत्यु प्रोत्सा- यति-इत्येवमिति सर्व पूर्वमुक्त वदनफ्लमाह--विदित्वेति । कपि' सर्वदशी ॥ २५ ॥ उत्ततत्त्वविद उक्ता मुक्ति प्रपञ्चयति-कृतकृत्यश्चेति । ‘स ब्राह्मणे' इति श्रुतर्मुख्यो ब्राह्मण एव च भवेदिति सवन्ध । एव निष्टाहीनस्य प्रत्यवायमाह--अन्यथेति । उक्त श्रीभागवते भगवता- 'मृदेहमाद्य सुलभ सुदुर्लभ श्व मुकल्प गुरुकर्णधारम् । मयाऽनुमूलेन नभस्वतेरित पुमान्भवाब्धि न तरेत्स आत्महाँ ।' इति ।। २६ ॥ (१)भ.गी १ २५ (२) गेनाम-पाठ । (३) यदेव-पाट । (४) वृ. ३ ८ १० (५)११ २०.१७ . १३ ·१९४ उपदेशसाहस्री - वेदार्थों निश्चितो ह्येष समासेन मयोदितः । संन्यासिभ्यः प्रवक्तव्यः शान्तेभ्यः शिष्टबुद्धिना ।। २७॥ इति अचक्षुष्ट्रप्रकरणम् । १४ स्वमस्मृतिप्रकरणम् स्वमस्मृत्योर्घटादेहि रूपाभासः प्रदृश्यते । पुरा नूनं तदाकारा धीष्टेत्यनुमीयते ॥१॥ उक्तस्य प्रकरणार्थस्य प्रामाणिकत्वं दर्शयन् प्रतिपत्तिसौकर्यमाह-- वेदार्थ इति। अस्य ग्रहणे मुख्याधिकारिणो दर्शयति-संन्यासिभ्य इति । न केवलं प्राप्तसंन्यासाश्रममानेभ्यः, किंतु शान्तेभ्यः-शमादिसाधनसंपन्नेभ्य इत्यर्थः। उपदेष्टारं विशिनष्टि-शिष्टबुद्धिनेति । शास्त्राचार्यानुशिष्टबुद्धिनेत्यर्थः २७ इति प्रयोदश अचक्षुष्टप्रकरणम् ॥ १३ ॥ पूर्वस्मिन् प्रकरणेऽन्त करणाविवेकादात्मनि संसारित्वप्रतीतिः , न स्वत इति शास्त्रप्रामाण्याद्बाधिताज्ञानतत्कार्यों ब्रह्मरूप एवात्मेति निर्धारितम् । इदानीमन्त.करणस्य परोक्षत्वात् , संसारप्रतिभासस्य चापरोक्षत्वान्न तटा- तिभासो बुद्धधविवेककृत इत्याशङ्कयान्त.करणस्यापरोक्षत्वप्रतिपादनपूर्वकं पूर्वोक्तशाखार्थे युक्तिप्रदर्शनपरं प्रकरणं प्रक्रमते-स्वमस्मृत्योरिति । हि यस्मात्स्वप्ने स्मृतौ च घटादेविपयजातस्य रूपाभास आकारावभासो दृश्यतेऽनुभूयते, तस्मात्पुरा पूर्व जामदवस्थायामनुभवावस्थायामपि नूनमवश्यं तदाकारा घटाद्याकारा धीरन्तःकरणवृत्तिष्टा साक्षादनुभूतेत्यनुमीयत इ. त्यर्थः । स्वप्नस्मृत्योर्दष्टार्थविषयत्वनियमात्पूर्वदृष्टस्य वाहार्थस्य चानाभावात् (१)स्य बना-पाठ.।

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् भिक्षामटन्यथा स्वप्ने दृष्टो देहो न स स्वयम् । जाग्रहश्यात्तथा देहामुष्टत्वादन्य एव सः ॥ २॥ मूपासिक्तं यथा तानं तन्निभं जायते तथा । रूपादीन् व्यामुवञ्चित्रं तन्निभं दृश्यते ध्रुवम् ॥ ३ ॥ स्वप्नस्मृत्योरुपलभ्यमानो विपयोऽर्थाकारवृत्तिमदन्तःकरणमेवेति जाग्रत्पूर्वा- नुभवयोरप्यन्तःकरणमेवाकारवृत्तिमदपरोक्षमनुभूतमिति कल्प्यते । तस्मा- त्सर्वास्वप्यवस्थासु वृत्तिमदन्तःकरणस्यापरोक्षत्वात्तद्गतचिदाभासाविवेका- दात्मनः मंसारिवावभासोऽपरोक्षो युक्त इति भावः ॥ १॥ एवमन्तःकरणस्यापरोक्षत्वे निरूपिते किमायातमात्मन इत्यपेक्षायां दृश्यादन्तःकरणादिसंघाताद्विवेकसिद्धिरायातेति सदृष्टान्तमाह-भिक्षा- मिति। सुपुप्तस्य यतेः स्वप्ने भिक्षामटन दृष्टो यो देहः स स्वयं द्रष्टा न भवति- यथा तदेहात्मत्वमभिमन्यमानोऽपि तदात्मको न भवति, तथा जाग्रदृश्या- दपि देहात्स आत्माऽन्य एव द्रष्टवादित्ययः । देहपदमुपलक्षणमिन्द्रियान्त:- करणयोरपि । तथाच प्रयोग:-विमतो देहादिर्मात्मा, दृश्यत्वात् , स्वप्न- दृश्यदेहादिवदिति ॥ २॥ बुद्धिरेव सविस्थास्वकारा दृश्यत इत्युक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति- मूति। मूपा अन्तःमुपिरा मृत्प्रतिमा । यथाग्निसंपर्काद्रवीभूतं तानं मूपायां निपिक्तं निक्षिप्तं सत्तन्निभं जायते त.समानाकृति भवति, तथा चित्तमपि रूपादीन विषयान् ज्यांमुवत्तन्निभं दृश्यते, तदाकारं जायत इत्यर्थः ।। ३ ।। (१) अनुवर्तयत् पाठः ·उपदेशसाहस्री व्यञ्जको वा यथाऽऽलोको व्यङ्मयस्याकारतामियात् । सर्वार्थव्यञ्जकत्वाद्धीराकारा प्रदृश्यते ॥ ४ ॥ धीरेवार्यस्वरूपा हि पुंसा दृष्टा पुराऽपि च । न चेत्स्वने कथं पश्येत्स्मरतो चाऽऽकृतिः कुतः ॥ ५॥ व्यञ्जकत्वं तदेवास्या रूपाद्याकारदृश्यता । द्रष्टुत्वं च दृशेस्तयाप्तिः स्याद्धिय उद्भवे ॥६॥ ननु मूपासिकताम्रस्य कठिनमूपाभिघातेन शैत्यापत्तौ तदाकारापत्ति- रिति युज्यते, चित्तस्य खेमूर्तत्वाद्विपयव्यातावपि कथं तदाकारापत्तिसंभव इत्याशङ्कय दृष्टान्तान्तरमाह-व्यञ्जको वेति । व्यक्षकोऽग्न्यादिरयःपिण्डादेः, आळोको वा पटादेः । स्पष्टार्थः ॥४॥ बुद्धेरन्वयमुखेन 'स्वप्नस्मृत्योः' इत्यत्रोपपादितमपरोक्षवमनूद्य व्यतिरे- कमुखेनोपपादयति-धीरेवेति। स्पष्टम् ।। ५॥ आलोकादिवद्व्यञ्जकत्वाद्दुद्धर्व्यङ्गयाकारत्वमुक्तं स्पष्टयति-व्यञ्जक- त्वमिति। अस्या बुद्धेर्या रूपाद्याकारण दृश्यता दर्शनयोग्यतापत्तिः, तदेव विषय- व्यजकत्वमित्यर्थः । चैतन्यं हि विपयावभासः, विपयश्च न बुद्धेरन्यत्र स्वातन्त्र्येण स्फुरति । तथाच बुद्धेविषयाकारलाभावे, चैतन्यस्य विपया- स्मना स्फूतिरनुपपन्नेति विपयाभिव्यक्त्यर्थतया तदाकारापत्तिरेव बुद्धेच- चकत्वमित्यभिप्रायः । यथा' रूपाद्याकारणावभासमानत्वमेव धियो रूपा- दिव्यचकत्वं, तथा दशेरात्मनो थिय उनचे धर्माधर्मशादुत्पत्ती सत्यां: नव्याप्तिस्तदात्मना स्फुरणमेव द्रष्ट्रलं, न परिणाम इत्याह-द्रष्टत्वं चेति । (१)१४...

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम्
१९७
चिन्मात्रज्योतिपा सर्वाः सर्वदेवेषु बुद्धयः ।
मया यस्मात्प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्यहम् ॥ ७॥
करणं कर्म कर्ता च किया स्वमे फलं च धीः ।
जाग्रत्येवं यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मादतोऽन्यथा ॥८॥
यद्यपि धियो विषयव्याप्तिः परिणाममन्तरेण न भवति विषयदेशे तस्याः
प्रागेवासत्त्वात् , तथापि चैतन्यात्मनो धीवृत्तिव्याप्तौ न परिणामापेक्षा
चिदात्मन्येव वत्याशझवलिताया एव धियः सदोत्पत्तरिति भावः ॥६॥
बुद्धितगृत्तिसाक्षित्वेन चिदात्मनः परिणामाभावेऽपि न तस्य प्रारूप-
तयैकत्वं युक्तं, प्रतिदेहं तत्तद्बुद्धिसाक्षिभेदादित्याशङ्कय, प्रमाणाभावान्मैव-
मित्याह-चिन्माप्रेति।
यधैकस्मिञ्चरीर बुद्धयवभासोऽविकृतचिद्व्याप्तिमात्रः, तथा सर्वशरीर-
गतबुद्धधाभास इति भास्यबुद्धिभेदेऽपि न तदवभासत्वरूपभेदः प्रमाणपथ-
मरतरति । भेदस्यापि साक्ष्यत्वेन साक्षिधर्मत्वाभावान्न साक्षिभेदाशङ्काव-
काश इत्यर्थः ॥ ७ ॥
चैतन्यस्य सनकत्वेऽपि दृश्यस्य वुद्धयादेरनेकत्वान्नाद्वयनमारमतासि-
द्धिरित्याशङ्कय सकलदृश्यस्यानाद्यनिर्माच्याविद्याविलासबुद्धिमात्रत्वाचैत-
न्यस्यायग्रह्मत्वमविरुद्धमित्युपपादयति-करणमिति ।
यथा क्रियाकारकफलानि स्वप्ने धीरेव, बाह्यार्थस्य तदा तत्राभावादिति
निश्चितं; एवमेव जाप्रति जाप्रवस्थाया च यतो धीरेच क्रियाकारकफल-
रूपा दृष्टा तयैर वहिपदार्थसत्त्वमवगतम्, तथाऽसति सुपुप्तावपि तदाकार-
विशेपस्फुरणं कदाचिस्यात् । तस्माद्विपयैः सहैवात्मनि युद्धेरध्यस्तत्वात् ,
तस्याश्चाऽऽद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यात्वात्, दृष्टात्मा ततो युद्धेरन्यथा-अन्या-
दृशः-सत्योऽसण्डैकरस इत्यर्थः ॥ ८॥

·१९८ उपदेशसाहस्री बुद्धयादीनामनात्मत्वं हेयोपादेयरूपतः । हानोपादानकर्तात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते ॥ ९ ॥ सवाह्याभ्यन्तरे शुद्ध प्रज्ञानकरसे घने । वाहामाभ्यन्तरं चान्यत्कथं हेयं प्रकल्प्यते ॥ १० ॥ य आत्मा नेति नेतीति परापोहेन शेपितः । स ब्रह्मविदात्मेप्टो यतेतातः परं कथम् ॥ ११ ॥ अन्यथेत्युक्त म्फुटयति-युद्धयादीनामिति । बुद्धयादयोऽनात्मस्वरूपधर्मा आगमापायित्वाद्वस्त्रादिवदित्युक्ते चिदा- मनि व्यभिचारमाशङ्कय परिहरति-हानोपादानेति । बुद्धयादेहानो- पादानयोल्यविक्षेपयो कर्तास्मा-तदधिष्ठानमात्रेण कर्वेत्युच्यते । स न केनचित्त्यायो न विलाप्य , न च गृह्यते न विक्षिप्यते, आत्मन सर्वाधि ठानत्वात् , तस्य चाधिष्ठानान्तराभावादित्यर्थ ॥९॥ आत्मन स्वरूपेणाहेयानुपादेयत्वेऽपि तत्सवन्धित्वेन प्रामस्य वाह्यस्य वखाभरणादेरान्तरस्य च पापादेहेयत्वमान्तरस्य च योगध्यानादेरुपाद- यत्व च भविष्यतीति न विशुद्धिरात्मन इत्याशङ्ख्याह-सवाहोति । वाह्याभ्यन्तरसहिते-चाद्यमाभ्यन्तर चात्मैव, न तत पृथगित्यर्थः । यत शुद्व केवलोऽतो वाह्याभाव , यतश्च प्रज्ञानैकरसोऽतो नान्तरमपि पृथगस्ति। एकरसत्व स्पष्टयति 1-घन इति । सैन्धवधनवद्विज्ञानधन इत्यर्थ । हेयमित्युपलक्षणम् । एवभूते आत्मनि कथ हेयमुपादेय वा कल्प्यत इत्यर्थः । सत्तास्फूर्त्यनालिङ्गितस्य वाह्यस्याभ्यन्तरस्य चोलिसितुमशम्यत्वात् , तयो- श्वात्मस्वरूपत्वात्, न ततो वहिरन्तर्वा किमप्यस्ति परमार्थतो यदुपादेय हेय वा भवेदिति नात्मनो विशुद्धिसकोचावकाश इति भाव ॥१०॥ वस्तुस्वभावानुसारण विचार्यमाणे नामनि हेयाद्यस्तीत्युक्तम्, इनानी विद्वदनुभवेनाप्ययमोंऽवगम्यत इत्याह-~-य आत्मेति।

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् १९९ अनायायतिक्रान्तं ब्रह्मैवास्मि निरन्तरम् । कार्यवान् स्यां कथं चाई विमृशेदेवमञ्जसा ॥१२॥ पारगस्तु यथा नद्यास्तत्स्थ: पारं पियासति । आत्मनश्चेत्तथा कार्य कर्नुमन्यदिइच्छति ।। १३ ॥ आत्मज्ञस्यापि यस्य स्याद्धानोपादानता यदि । न मोक्षाः स विज्ञेयो वान्तोऽसौ ब्रह्मणा ध्रुवम् ॥ १४ ॥ सादित्यं हि जगत्माणस्तस्मान्नाहर्निशैव वा। प्राणज्ञस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मविदोऽद्वये ॥ १५ ॥ ब्रह्मविदो शानिनः आत्मा स्वरूपम् । कथं यतेत कृतकृत्यत्वादित्यर्थः११॥ एवंविधमात्मतत्त्वं न परानुभवगम्यमिति स्वयमेवात्मविदा शाखाचा. योपदेशानुसारंण विवक्तव्यमित्याह-शनायादीति। पडूमिरहितमित्यर्थः ॥ १२ ॥ एवं विमर्श प्राप्तं प्रापणीयमिति फर्तव्यबुद्धिरेव न भवेदिति दृष्टा- न्तेनाह -पारग इति । नद्याः पारं परतीरं गतो यथा तत्स्थः परतीरस्थ एव तमेव पारयिया- सति यातुं प्राप्नुमिच्छति चेदित्यन्वयः । तथा यथोकात्मज्ञोऽन्यत्कार्य कर्तु- मिह श्रेयोमार्गे इच्छतीति योजना । नैव यियासति, नैवेच्छति चेत्यर्थः १३ यः पुनरात्मज्ञोऽपि कार्यवान् स्यात्, सन सम्यग्दीति तं निन्दति- आत्मज्ञस्यापीति। स्पष्टार्थः ।। १४ ॥ 'अनागतां तु ये पूर्वामनक्षना तु पश्चिमाम् । संध्यां नोपासते विप्रास्ते कथं ब्राह्मणाः स्मृता.' ॥ (१)वृ. उ. ३. ५. १. (२) १३, ४. (२)?

·, २०० उपदेशसाहस्री न स्मरत्यात्मनो यात्मा विस्मरेद्वाऽप्यलुप्तचित् । मनोऽपि स्मरतीत्येतज्ज्ञानमज्ञानहेतुजम् ॥ १६ ॥ इति स्मृतेर्ब्रह्मविदोऽपि विप्रस्य संध्यावन्दनमस्ति कार्यमित्याशय कैमु- तिकन्यायेन निराकरोति--सादित्यमिति । आदित्यः सूर्यस्तत्सहितमिदं जगत्सर्वं हि यस्मात्प्राणो हिरण्यगर्भः, तस्मात् प्राणज्ञस्यापि प्राणोऽहमस्मीति प्राणात्मभावमापन्नस्याप्युपासकस्येवि यावत् । अहर्निशैव वा न स्याताम्-उदयास्तमयरहितसूर्यरूपत्वात्तस्या- होराने न स्यातामित्यर्थः । तथा च श्रुतिः-'न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सदिवा हैवास्मै भवति । इति । तथा च माणज्ञस्यापि प्राण- विदोऽपि भेददर्शिनो यद्यर्निशे न स्यातां, तदास्य ब्रह्मविदो मुख्यब्रह्म- भूतस्याद्वये सर्वद्वैताभासरहिते स्वरूपे कुतः स्याताम् ? न कुतोऽपीति काल- भेददर्शनाभावादेव तन्निमित्तकर्तव्याभाव इत्यर्थः ॥ १५ ॥ ब्रह्मविदो वाह्यक्रियाभावेऽपि 'संध्यं समाधावात्मन्याचरेत् । इति श्रुतेः स्वात्मनि विस्मृति परित्यज्य मोक्षाय स्मृतिः कर्तव्येत्यत आह न स्मरतीति। स्मरतियोगात्पष्ठी द्वितीयार्थे । स्मरणविस्मरणयोरभावे हेतु:-अलुप्त- चिदिति । यद्यशक्यत्वादात्मनः स्वस्मरणं विधातुं न युक्तं, तर्हि तत्त्वज्ञाना- दूर्ध्वमाविर्भावतिरोभावादिविकारशान्तये मन एवात्मानं सरेदिति विधि: स्यादित्यत आह—मनोऽपीति । मनसोऽचेतनत्वात्स्मर्तृत्वानुपपत्तेर्मनः स्मरतीति ज्ञानमप्यज्ञानहेतुजमविवेकविलसितमित्यर्थः । तथा चासम्य- ब्रह्मविद आत्मव्यतिरेकेण मनः पश्यतः 'संध्यं समाधौ' इति विधिः, न सम्यग्ब्रह्मविद इति भावः ॥ १६ ॥ (१) दान-पाठः (२) छ. उ. ३. ११.३. (३) मारुणिक-उ. ३. संर्षि–पाठः (४) स्वरहितः पाठः।

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् २०१ ज्ञातुर्तेयः परो ह्यात्मा सोऽविद्याकल्पितः स्मृतः । अपोट विद्यया तस्मिन् रज्यां सर्प इवादयः ॥१७॥ कर्तृकर्मफलाभावात्सबाह्याभ्यन्तरं वजम् । ममाहं वेति' यो भावस्तस्मिन्कस्य कुतो भवेत् ॥ १८॥ आत्मा हात्मीय इत्येप भावोऽविद्याप्रकल्पितः । आत्मैकत्वे ह्यसौ नास्ति वीजाभावे कुतः फलम् ॥१९॥ यद्यप्यात्माऽनुमचिद्रूपत्वान्नात्मानं स्मरति, तथापि परमात्मानं स्मरेदे. त्याशङ्कयाह-ज्ञातुरिति । यदि पर आत्मा ज्ञातु यो विपयः स्यात् , तदा सोऽविद्याकल्पितः स्वाज्ञानकल्पितो हि निश्चितं स्मृतो ज्ञातो निद्वद्भिः । ज्ञानविषयस्य रज्जु- सर्पपदविद्याझल्पितत्वनियमात्स आत्मैप न भवतीत्यर्थः । तथाच तस्मि- नात्मनः परत्वज्ञेयत्वादिके विद्यया आत्मविद्ययाऽपोढे वाधिते सति ज्ञातृ- शेरविभागाभावादद्वय एवात्मा भवतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तो रज्ज्वा सर्प इवेति । यथा रज्जुविद्यया सपें वाधिते रज्जुरेवावशिष्यते तद्वदित्यर्थः ॥१७॥ प्रत्यगात्मनो वस्तुतोऽद्वितीयत्वेऽपि तस्मिन्ममाहमित्यादिससारप्रति- भासात्तनिवृत्तये किमपि कर्तव्य भविष्यतीत्यत आह-कर्तृकमेंति । कर्तृकर्मफलभेदाभावात्साह्याभ्यन्तरमजमेवात्मस्वरूपं हि यत. तरिम- नात्मनि ममाहमित्यादिरूपो यो भावः प्रतिभासः स क्स्य भवेत् , कुतो वा हेतोभनेत् ? न भवेदेवेति योजना । तस्मात्तज्ञानोत्पत्तेः प्रागेव सर्व- कर्तव्यता, नोर्ध्वमिति भावः ॥ १८ ॥ आत्मविदो देहादावहकारममकाराभावे हेतुमाह-आत्मा ह्यात्मीय इति। आत्मैकत्वे ज्ञाते सतीति शेपः ॥ १९॥ (१) चेति, वेति-पाठौ (२) अतस्मिन्-पाठः .

·२०२ उपदेशसाहस्री द्रष्ट्र श्रोत तथा मन्तृ विज्ञात्रेय तदक्षरम् । द्रष्ट्रायन्यन्न तद्यस्मात्तस्माद्रष्टाऽहमक्षरंम् ॥ २० ॥ स्थावरं जंगमं चैव द्रष्टुत्वादिक्रियायुतम् । सर्वमक्षस्मेवातः सर्वस्याऽऽत्माऽक्षरं वहम् ।। २१ ।। अकार्यशेपमात्मानमक्रियात्मक्रियाफलम् । निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति ॥ २२ ॥ केन प्रमाणेन तदात्मैकत्वं ज्ञातुं शक्यमित्यपेक्षाया वेदान्तवाक्यप्रमाण- वलादित्याह-द्रष्ट श्रोत्रिति द्वाभ्याम् । यद्दष्ट श्रोतृ मन्तृ विज्ञात प्रसिद्धं प्रत्ययूपं तदक्षरमेव सर्वाधिष्ठान प्रझैवेति योजना | तथाच श्रुतिरक्षरं प्रकृत्य 'अदृष्टं द्रष्टुश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ ' इति । तथा 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु नान्यदतोऽस्ति श्रोत नान्यदवोऽस्ति विज्ञानुं । इत्युत्तरवाक्यार्धमाह-द्रष्ट्रादीति । तत् द्रष्ट्रादिप्रत्यक्स्वरूपं तस्मादक्षरादन्यन्न भवतीत्यर्थः । यस्मादेवमविषयभूत. मेवाद्वयमात्मतत्त्वं श्रुतिसिद्धं तस्मादृष्टाहमक्षरमित्युपसंहारः॥ २० ॥ प्रत्यगात्मनोऽक्षरब्रह्मात्मत्वेऽपि कथमद्वयात्मत्वसिद्धिरित्याशङ्कय 'एत- स्मिन्नु खल्वक्षरे गा-काश ओतश्च प्रोतश्च । इति श्रुत्यर्थं वदन्नद्वया- त्मसं साधयति-स्थावरमिति । उपाधिः, उपहितं, उपाध्याधारश्चेति सर्वमक्षरमेव, अतोऽहमक्षरं सर्व. स्यात्मा स्वरूपं, न मदन्यत्किमप्यस्तीत्यर्थः ।। २१ ।। स्थावरादिसर्वमक्षरमित्युक्ते सप्रपञ्चमेवाक्षरमात्मेति प्रतिभासशङ्का वार- यन्नागमिकमात्मज्ञानं स्फुटयति-अकार्यशेपमिति । (1) दृष्ट नान्यदतस्तस्माद्यस्माइयहमक्षरम्-पाठः (२) तदात्मकत्व-पाठः (३) वृ. उ. ३. ८. ११. .

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् २०३ ममाइंकारयनेच्छाः शून्या एर स्वभावतः। आत्मनीति यदि ज्ञातमा स्वस्थाः किमीहितैः॥ २३ ॥ योऽकर्तारमात्मानं तथा वेत्तारमेव च । वेत्त्यानात्मज्ञ एवासौ योऽन्ययातः स आत्मनित ।। २४॥ यथान्यत्वेऽपि तादात्म्यं देहादिप्वात्मनो मतम् । तथाऽकर्तरविज्ञानात्फलकात्मताऽऽत्मनः ।। २५ ।। अकार्यशेषत्वमकर्तृत्वम् । तत्र हतु -जक्रियात्मेति । क्रियास्वरूपतत्फल- विलक्षणमित्यर्थ । क्रियातन्फलससर्गशून्यमिति वा । कुत ? यतो निर्म- मम् । तदपि कुत ? यतो निरहकारम् । एवविधमात्मान य सम्यक्पश्यति, स एव तत्त्वदर्शीत्यर्थ ॥ २२ ॥ आत्मविदोऽहकाराद्यभावादकर्मशेषत्वमुक्त प्रपञ्चयस्तस्य कृतकृत्यता- माह-ममाहकारेति। आत्मनि स्वभावत शून्या एव- -अविद्याप्रयुक्तदहाद्यभिमान विना न सन्तीत्यर्थ । हे मुमुक्षव , यद्येव ज्ञात, तर्हि स्वस्था निय॑म्रा सन्त' आध्व तिष्ठत । किमीहित कर्मभि कृत्यम् ? ज्ञानेनैन कृतकृत्यत्वात् , कर्मणा चानधिकृतकृताना विफलत्वाचेत्यर्थ ॥ २३ ॥ दहाद्यतिरिकात्मज्ञानवत सर्वेषु पारलौकिकर्मस्वधिकागभ्युपगमा. दस्त्यात्मविदोऽपि सफल क्मेंत्याशङ्कय तस्यात्मतत्त्ववित्त्वमेव नास्तीत्याह- योऽहकर्तारमिति । कस्तात्मविदित्यत आह योऽन्यथाज्ञ इति 1 योऽकर्तारमज्ञातारम- भोक्तार चात्मान जानाति, स आत्मतत्त्वविदित्यर्थ ॥ २४ ॥ किमिति कर्तात्मति जानतो नात्मवित्त्वमात्मन्येव कर्तृत्वादिप्रतिभासा- (१) वेत्ति नात्मज्ञ --पाठ (२) स्त्या --पाठ ·२०४ उपदेशसाहस्री दृष्टिः श्रुतिर्मतिातिः स्वप्ने दृष्टा जनैः सदा । तासामात्मस्वरूपत्वादतः प्रत्यक्षताऽऽत्मनः ॥ २६ ॥ परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा । तस्यात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः ॥२७॥ दित्याशय, कर्नविवेकनिवन्धनोऽय भ्रम इत्यभिप्रेत्याह-यथान्यत्वे- ऽपीति । यथा परमार्यतो देहादिभ्योऽन्यत्वेऽप्यात्मनस्तेषु तादात्म्यमाध्यासिक मतमिष्ट, तथाऽकर्तुगभोक्तरविज्ञानादात्मन फलकात्मता मता । यथा स्थूलदेहात्मनोरभेदाध्यासान्मनुष्यत्वाद्यभिमान , तथाऽहकारप्रधानलिङ्गदे- हाविवेकाकर्तृत्वाद्यभिमानो मिथ्यावुद्धिरित्यर्थ ॥ २५ ॥ नन्वहकारस्यैवात्मत्वालथमहकारात्मनोरविवेक इत्युच्यत इत्यत आह- दृष्टिरिति । दृष्ट्यादिशब्दैश्चक्षुरादिद्वारकान्त करणवृत्तयो निर्दिश्यन्ते । तास्तु सदैव स्वप्ने जनैर्देष्टा । सवृत्तिकस्यान्त करणस्य स्वप्ने वेद्याकारत्वात् , तद्वेदि तान्य' साक्षी सिद्ध इत्यभिप्राय । किंच तासा दृष्ट्यादीनामात्मस्वरूपत्वा- दिति । अयमर्थ -सुपुप्ते सत्तिकस्यान्त करणस्याऽविद्यामानतयात्मन्य- स्तमयात् , आत्मनश्वानस्तमयात् , स्वतस्तस्याद्वितीयापरोक्षचिन्मानतया वभासमानत्वात् , युक्ता अन्त करणादहकारादिरूपादात्मनो व्यतिरेक- सिद्धिरिति । यत एवमत आत्मन प्रत्यक्षता साक्षिमाण स्वय प्रकाश- मानतया नित्यापरोक्षनमरूपता सिद्धेत्यर्थ ॥ २६ ॥ एवमशेपप्रमातृसाक्षिभूततया प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वापादने लभ दर्शयन् (१)भोक्तृकर्मात्मता-अधिक पाठ (२) माने-पाठ ·. १४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् २०५ ईश्वरत्वेन किं तस्य ब्रह्मेन्द्रत्वेन वा पुनः। तृष्णा चेत्सर्वतश्छिन्ना सर्वदैन्योद्भवाऽशुभा ॥ २८ ॥ अहमित्यात्मधीर्या च ममेत्यात्मीयधीरपि । अर्थशून्ये यदा यस्य स आत्मज्ञो भवेत्तदा ॥ २९ ॥ 'योऽन्यधाज्ञः स आत्मवित् । इत्यत्रोक्तमात्मवित्वं स्पष्टीकरोति-पर- लोकभयमिति । यस्य परलोकभयं परलोकनिमित्तं भयं 'किमहं साधु नाफरवम् । किमहं पापमकरवम् । इत्यादिरूपं नास्ति, 'नैनं कृताकृते तपतेः' इति श्रुतेः। तथा यस्य मृत्युभयं मरणभयं नास्ति, 'न जीवो नियते'' इति श्रुतेः । आत्मव्यतिरिक्तस्य द्वितीयस्यादर्शनात्-द्वितीयदर्शननिमित्तं हि भयं द्वितीयाद्वै भयं भवति । इति श्रुतेः । तस्यात्मज्ञस्य प्रझेन्द्राद्या अपि नानैश्वर्यसंपन्नतया ईश्वरा अपि शोच्याः शोचनीयाः स्युः--अहो एते ऐश्वर्यासक्तया व्यमाः कथं स्वस्थाः स्युरिति । तस्माद्यः परलोकमरण- निमित्तव्यग्रताहेत्वहंकारादिशून्यतया ब्रह्मनिष्ठः स एवात्मवित् , न विप- रीत इति सिद्धम् ॥ २७ ॥ ब्रह्मेन्द्रादिभावस्य सवैः प्राय॑मानत्वात्कथं शोच्यतेत्याशङ्कय प्रमात्म- ज्ञानादूर्व न किमपि प्रार्थ्यमस्तीत्याशयेनाह-ईश्वरत्वेनेति । सर्वत्र दैन्यस्योद्भवो यस्याः सा तथा; अत एवाशुभा पापप्रवृत्तिद्वारत्वात् सा तृष्णा चेत्सर्वतः सर्वात्मना सह मूलेन छिन्नेत्यर्थः । तथाच श्रुतिः- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः। अथ मयाऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥' इति ॥२८॥ 'निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति । इत्युक्तं स्पष्टयनात्मज्ञस्य लक्षणमाह-अहमितीति। (१) १४. २४. ( २ ) तै. उ. २. ९. (३) वृ. उ. ४. ४. २२. (४) छां उ. ६. ११.६.(५) वृ. उ. १. ४. २. (६) उ. ४. ४.७. (७) १४. २२. - ·२०६ उपदेशसाहस्री बुयादौ सत्युपाधौ च तथाऽसत्यविशेषता। यस्य चेदात्मनो ज्ञाता तस्य कार्य कथं भवेत् ।। ३० ।। प्रसन्ने विमले व्योन्नि मज्ञानकरसेऽद्धये । उत्पन्नात्मधियो ब्रूत किमन्यत्कार्यमिष्यते ॥ ३१ ॥ यस्य शास्त्राचार्यानुगृहीतस्य पदार्थद्वयविवेकवतोऽहंममेति चात्मात्मीय- विपयधियावर्थशून्ये प्रयोजनशून्ये यदा स्याताम्-तत्प्रयुक्तव्यवहारहीनः पुमान् यदा स्यादित्यर्थः तदा स आत्मविद्भवेत् , देहादौ तदनुबन्ये च व्यवहारकालेऽपि पूर्ववद्वस्तुत्वोल्लेखरहिततया आत्ममात्रदर्शी सम्यगात्म- विदित्यर्थः ।। २९ ॥ यदेवमात्मज्ञानं वाक्याद्भवति, तदा कृतकृत्यत्वान्न तस्य कार्यशेषता संभवतीति प्रागुंक्तमकार्यशेषत्वं प्रपञ्चयति-बुद्धयादाविति । जाग्रत्स्वप्रयोवुद्धधादावुपाधौ सति नथा सुपुप्तावसति च यस्यात्मनो- ऽविशेषता चेज्ञाता । चेच्छब्दोऽसंदेहेऽपि संदेहवचनः 'वेदाश्चेटप्रमाणम् । इतिवत् । तस्याविशेपात्मज्ञस्य कार्य कथं भवेत् ? न कथंचिदित्यर्थः॥३०॥ आत्मविदो नास्ति कार्यमित्यत्र हेवन्तरमाह- -प्रसन्न इति । व्योन्नि व्योमसहशे प्रसन्ने स्ववो दोपरहिते विमले आगन्तुकमलव- र्जिते । उक्तविशेषणद्वयसाधकं क्रमेण विशेषणद्वयं 'प्रज्ञानकरसेऽद्धये' इति । एतस्मिन् ब्रह्मण्युत्पन्ना आत्मधीरात्मेति मतिः-एवंविधं प्रौवा- स्मेति बुद्धिः यस्य, तस्यात्मस्वरूपज्ञानादन्यत्किं कार्यमिष्यते तद्रूच । न किमपीत्यर्थः ।। ३१ ।। (१) तथा सत्य-पाठः (२) १४. २२, २३.

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् २०७ आत्मानं सर्वभूतस्थममिनं चात्मनोऽपि यः। पश्यनिच्छत्यसौ नूनं शीतीकर्तुं विभावसुम् ।। ३२॥ प्रज्ञामाणानुकार्यात्मा छायेवाक्षादिगोचरः। ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः॥३३॥ ननु शास्त्राचार्यप्रसादादेव तत्त्वेऽवगम्यमानेऽपि श्रेयोमार्गप्राप्तिप्रतिबन्ध- कस्य शनोः सभवात् , तत्परिहारार्थ किमप्यनुष्ठेयं स्यादिति चेन्नेत्याह- आत्मानमिति। यथोष्णस्वभावस्य विभावसोः शीतस्वभावतापादनं न सभाव्यते, तथा सर्वभूतात्मभूतस्य शत्रुमित्रादिसंभावना दु सपायेति नानुष्ठेयकल्पनाव- सर इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ आत्मन. फर्मशेपन्वं किं सोपाधिकस्येप्यते, निरुपाधिस्य वेति विकल्प्य, आद्यमङ्गीकृत्य, द्वितीय दूपयति-प्रक्षेति । प्रज्ञा बुद्धिः । प्रज्ञाप्राणावनुकतु शीलमस्यास्तीति प्रज्ञाप्राणानुकारी- प्रज्ञाप्राणोपाधिक इत्यर्थ. । छायेर सूर्यादिप्रतिनिम्यामिव जलेष्वक्षादि- गोचर. इन्द्रियतहारफत्तिपु प्रतिविम्बित आत्मा तदविवेकाकरोतीवेति 'ध्यायतीव लेलायतीव' इति श्रुत्योक्तस्तस्या दशाया कर्मशेपत्वमश्नुवानो- ऽपि स्वत शुद्धो मुक्तश्च हि स आत्मा भवति । उदकानुगतत्वेन सूर्यस्य कम्पादिमत्तया भासमानत्वेऽपि न परमार्थत. सूर्य. कम्पादिमान् भवति । तथा चोपाधिविगमे भेदविपर्यासादिविगमाहारहीन कर्म आत्मतत्त्वविद न ढीकत इत्यर्थ ॥ ३३॥ (१) कार्यशे-पाठः (२) वृ उ.४ ३ ५.

·२०८ उपदेशसाहस्री अमाणस्याऽमनस्कस्य तथाऽसंसर्गिणो शेः। व्योमवद्यापिनो ह्यस्य कथं कार्य भवेन्मम ।। ३४ ।। असमाधि न पश्यामि निर्विकारस्य सर्वदा । ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोध्यं नान्यद्विपाप्मनः ॥ ३५ ॥ गन्तव्यं च तथा नैव सर्वगस्याऽचलस्य च । नोवं नास्तिरो वापि निष्कलस्यागुणत्वतः ॥ ३६॥ निरुपाधिकस्यात्मनो न कर्मशेपत्वमित्युक्तमुपपादयन् 'प्राणायामान्पडा- चरेते । इत्यादियतिधर्मविधिशेषतापि नास्यास्तीत्याह-अप्राणस्यति । क्रियाशक्तिमाणहीनस्य ज्ञानशक्तिमनोहीनस्य स्वभावतोऽसंसर्गिणोऽस- अस्य व्योमवदपरिच्छिन्नस्य–स्वतःचलनशक्तिरहितस्येति यावत् -दृशे- श्चिदेकरसस्यास्यैवंविधस्य मम कथं कार्य भवेत् ? न कथमपीत्यर्थः ॥ ३४॥ 'तत्रैकामं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्याऽऽसने युज्याद्योगमात्मविशुद्धये ।। इत्यादिभगवद्वचनान्मन.समाधानानुष्ठानेनात्मशुद्धिः संपाद्या अवशि- ध्यत इत्याशय, तस्याः प्रागेव सिद्धत्वान्नेदानीमस्त्यवसर इत्यभिप्रे- त्याह-असमाधिमिति। विकारों' ह्यसमाधिर्नाम । तद्धेतूपाधिशून्यतया सदा निर्विकारस्य तन पश्यामि । ब्रह्मभूतस्यात एव सर्वदा विशुद्धस्य प्रागेव विपाप्मनो नित्यनि- वृत्तकल्मपस्य शोध्यं चान्यन्न पश्यामीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ नन्वन्यन्न पश्यामीत्ययुक्तं, गन्तव्यब्रह्मलोकादेर्गमनसाधनस्याचिरादि- मार्गस्य च ब्रह्मविदोऽपि ज्ञातव्यत्वादित्याशङ्कय, सगुणब्रह्मविदस्तत्सत्त्वे- ऽपि न निर्गुणब्रह्मविदस्तथात्वमिति सहेतुकमाह-गन्तव्यमिति । (१)मनुस्मृ. ६. ६९.(२) भ.गी. ६. १२.(३) विकारे-पाठः .

·१४ स्वमस्मृतिप्रकरणम् . चिन्मात्रज्योतिपो नित्यं तमस्तस्मिन्न विद्यते । कथं कार्य ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिप्पते ॥ ३७॥ अमनस्कस्प का चिन्ता क्रिया वाऽनिन्दियस्य का । 'अपाणो ह्यमनाः शुभ्र' इति सत्यं श्रुतेर्वचः ॥ ३८ ॥ गन्तव्यमिति भावकर्मणोस्तन्त्रण ग्रहणम् । तथाच सर्वगत्वेन चलना- सामागन्तव्यं नैव पश्यामिनामनधात्वर्थ नैव पश्यामीत्यर्थः । तथा गन्तव्यं गत्या प्राण्यं देशं स्थानविशेपं न पश्यामि । कुत इत्यत आह- नोर्ध्वमिति । तिर इति पुरस्तात्पश्चादक्षिणं चोत्तरं च नैव पश्यामीत्यनु- पङ्गः । कुतो देशभेदाभाव इत्यत आह-निफलस्येति । पूर्णस्येत्यर्थः । कुतो निष्फलत्वं ज्ञानसुसादिगुणात्मकावयंवयोगात् ? इत्यत आह- अगु- णत्वत इति । ज्ञानसुखयोः स्वरूपत्वात्, संसर्गिगुणस्य चासने मय्यसंभ- वात, गुणतोऽपि विभागशून्यस्य न गन्तव्यं प्राप्यं, गतिः प्राप्तिर्वा विद्यत इति न तत्साधननिष्पादनविधानावकाग इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ किंचाज्ञानोपाधि विनात्मनि नित्यमुक्त कस्यापि विशेषस्योटोक्षितुम- शस्यत्वात् , अज्ञानस्य च ज्ञानस्वभावे वस्तुतोऽसंभाव्यमानत्वात् , न कदा- प्यात्मनः क्रियायोग्यतेति स्थिते, कुत इदानीमज्ञानप्रतिभासस्याप्यभावे कर्मविधिशेषता स्यादित्यभिप्रेत्याह-चिन्मात्रति । तस्मिन्नात्मनि तम स्वरूपतः प्रतिभासतोऽपि न विद्यते । कुतः ? चिन्मात्रज्योतिपः । ज्योतिष्ठत इति भावप्रधानो निर्देशः । सुगममन्यत् ३७ किंचाज्ञानाभावे बाह्यान्तःकरण एतत्संसर्गाभावात्तं विना प्रवृत्त्यभा- वान्न मे कर्मावसर इत्याह-अमनस्कस्येति । (१)मुं. उ. २. १. २. (२) यवायो-पाठः ·२१० उपदेशसाहस्री अकालत्वादेशलाददिक्त्वादनिमित्ततः । आत्मनो नैव कालादेपेक्षा ध्यायतः सदा ॥ ३९॥ यस्मिन्देवाश्च वेदाश्च पवित्रं कृत्स्नमेकताम् । बजेचन्मानसं तीर्थ यस्मिन्स्नात्वाऽमृतो भवेत् ॥ ४०॥ प्राणमनोविहीनत्वे प्रमाणमाह-अप्राणो होति । श्रुतेर्वचः ‘सत्यं सत्यार्थ, लिदोपतया- स्वतःप्रमाणत्वादित्यर्थः ॥ ३८ ॥ अपररात्रादिकालस्य विविक्तपूतादिदेशस्य प्राच्यादिदिग्विशेपस्य मनो- विक्षेपरहितस्य राहूपरागादिनिमित्तस्य च प्रतीक्षाया आत्मचिन्तने कर्तव्य- त्वात्कथं कार्याभावः इत्याशङ्कयाह-अकालत्वादिति । सदात्मानं ध्यायतो यतेनैव कालादेरपेक्षास्तीति योजना । तर हेतु. गत्मनोऽकालत्वादित्यादिः आत्मस्वरूपस्य कालाद्यनिवन्धनवान्न तयाने तदपेक्षेत्यर्थः। तथा चाऽऽह भगवान् सूत्रकार: 'यत्रैकाग्रता तनाविशेषात् । इति ॥ ३९॥ ब्रह्मविदो देशकालादिसव्यपेक्षे कर्मण्यपेक्षाभावेऽपि प्रयागादितीर्थे स्याद- पेक्षा 'गलातीरे वसेन्नित्यं भिक्षुर्मोक्षपरायणः । इत्यादिस्मृतिविहितत्वादि- त्याशङ्कय. ब्रह्मात्मज्ञानरूपे तीर्थे साक्षान्मुक्तिहेतौ सातस्यात्मविदो न तीर्थान्तरापेक्षास्तीत्याह-पस्मिन्निति । यस्मिन् ब्रह्मात्मस्फूर्तिरूपे देवास्तत्तत्तीर्थस्थानविशेषाधिष्ठातारो माधवति श्वेश्वररामेश्वरत्रिविक्रमादयः पूनादर्शनस्पर्शनस्मरणादिमिर्मकपावनाः प्र सिद्धाः, तथा वेदाश्च ऋग्यजुःसामाथाख्या अध्ययनब्रह्मयज्ञपाठानुष्ठा नादिभिः पावयन्ति । तथा कृत्स्नं पवित्रं पावनं तीर्थविशेपं हरिहरनामो एतत्सर्वमेकत्वं ब्रजेत्यस्मिन्सरित इन सागरऽन्तर्भवन्ती V (१) नसू. ४. १. ११, (२) ·१४ स्वमस्मृतिप्रकरणम् २११ न चास्ति शब्दादिरनन्यवेदना, परस्परेणापि न चैव दृश्यते । परेण दृश्यास्तु यथा रसादयः तथैव दृश्यत्वत एवं दैहिकाः॥४१॥ त्यर्थः । सर्वात्मकप्रमाविर्भावरूपत्वादिति परमो हेतुरत्रानुसंधेयः । तन्मा- नसं मनसि वेदान्तमहावास्यजनितान्तःकरणत्तिरूपे समुल्लसितं मानसं तीर्थ संसारपापमूलाविद्यातारकम् । तीर्थत्वं स्पष्टयति-यस्मिन्निति । यस्मिन्नाला निमज्योदकरागी निक्षिप्तोदरिन्दुबत्तदेकतां प्राप्य इत्ये- नत्, अमृतो भनिविगेपनित्यात्मस्वरूप ए भवेत् । तस्मिंस्तीर्थ नित्यं निमनस्य न तीर्थान्तरापेक्षेति भावः । तथा च श्रुतिः 'शतं शुक्राणि यत्रैक भवन्ति । स वेदा यत्रैकं भवन्ति । सर्वे होतारो यकं भवन्ति । स मानसीन आत्मा जनानाम् ॥ इति । यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तागेन भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भपति गौतमं ।।' इति च ॥ ४० ॥ एवं कृतार्थत्वापादकं ज्ञानतीर्थ केनोपायेन प्राप्यमित्यपेक्षाया पूर्वोक्त. पदार्थविवेक एन तल्लाभोपाय इति वक्तुं प्रथमं स्थूलदेहान्यत्वमात्मनो विश- दयति-न चास्तीति । शब्दादिर्गन्धान्तो विपयोऽनन्यवेदनो न चारित, स्वयंप्रकाशस्तावन्ना- स्तीत्यर्थः । तया परस्परेणापि-शब्देन स्पर्शः, स्पर्शेन शब्द इत्येवं परस्पर- णापि न चैव दृश्यते प्रकाश्यते, जडत्वादेवेत्यर्थः । दर्शनमन्तरेण व्यवहारानु- पपत्तेः , दर्शनस्य स्वतः परस्परतश्चाभावे परिपात्परंण स्वविलक्षणेनाजडेन प्रकाश्या एव । तुशब्दोऽवधारणार्थः । तथाच दैहिका अपि रसादयः परेण दृश्याः , दृश्यत्वात् , यथा वाह्यरसादयः, तथैवेमे, तस्मात्तयेत्यक्षरार्थः॥४१॥ (१)ते. आ. ३. ११.(२) कठ. उ. ४. १४.(३) प्राप्य चम-पाठः - 1 ·२१२. उपदेशसाहस्री न अहंममेत्येपणयनविक्रिया सुखादयस्तद्वदिह प्रदृश्यतः। दृश्यत्वयोगाच परस्परेण ते न दृश्यतां यान्ति ततः परो भवान् ॥ ४२ ॥ अहंक्रियाद्या हि समस्तविक्रिया सकतका कर्मफलेन संहता ॥ चितिस्वरूपेण समन्ततोऽर्कवत् भकाश्यमानाऽसिततात्मनो ह्यतः॥४३॥ तदेवं पञ्चभूतात्मकात्स्थूलादेहात्तद्रष्टारमात्मानं विविच्य, सूक्ष्मार्दा देहान्तं विविनक्ति-अहंममेति । अमहंकारः, एपणयत्नविक्रियासुखादयः कामप्रयत्नकर्तृत्वभोक्तृत्वसुस दुःसमोहद्वेपादयो ममेति निर्दिश्यमाना मनोवृत्तयस्तद्वच्छन्दादिवन्नानन्य वेदनाः । कुतः ? इह व्यवहारभूमौ प्रदृश्यतो दर्शनकर्मत्वात् । ते परस्सरे णापि दृश्यतां न यान्ति न प्रामुवन्ति । दृश्यत्वयोगादेव परिशेपात्तेपा द्रष्टा ततस्तेभ्योऽहंकारादिभ्यः-तत्संघातरूपालिङ्गदेहादिति यावत्-- भवानात्मा परोऽन्य इति योजना ॥ ४२ ।। यद्यप्येवं देहद्वयग्राहकत्वात्तदतिरिक्त एवात्मा, तथापि तत्सनन्धप्रतीते. स्तस्य न नित्यमुक्तरूपतत्याशङ्कपाह-अईक्रियेति । अहंक्रियाकरणमहममेत्येवमाद्या समस्तविक्रिया चितिस्वरूपेण चैतन्य प्रकाशात्मनाऽवदणेव समन्ततः प्रकाश्यमाना हि यतः, अत आत्मनो. ऽसितताऽनद्धता सिद्धा-विक्रियासंबन्धस्यापि दृश्यत्वाइधर्मत्वानुपप- तेर्न मुक्तिविरोध इत्यर्थः ।। ४३ ॥ (१) भवेत् पाठः सरलः ।

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् २१३ दृशिस्त्ररूपेण हि सर्वदेहिना वियद्यया व्याप्य मनास्यवस्थितः। अतो न तस्मादपरोऽस्ति वेदिता परोऽपि तस्मादत एक ईश्वरः ।। ४४ ॥ शरीखुध्योर्यदि चान्यदृश्यता निरात्मवादाः सुनिराकृता मया । परथ शुद्धो ह्यविशुद्धिकर्मतः मुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोऽद्वयः ॥ ४५ ॥ एर देहद्वयविनितस्याप्यात्मन प्रतिदेह परिच्छिनत्वान्न ब्रह्मात्मना पूर्णता सिद्धनित्याशङ्कमाह-इशिस्वरूपेण हीति । हि यत आत्मा सर्वदहिना मनासि हशिस्वरूपणैन व्याप्य घटादीनि वियदिवावस्थित , न परिच्छिन्नरूपेण । अतस्तस्मादात्मनश्चितिस्वरूपादपरो जीवो वदिता नास्ति । तथा पर ईश्वरोऽपि तस्मादन्यो वेदिता नास्ति, चि- तिस्वभावत्वाविशेषत्वात् । तस्मादेक एवात्मत्यर्थ । आत्मा न स्वरूपभेदवान्, उपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदत्वात् , आकाशवदिति भाव ॥४४॥ दहद्वयसाक्षी ब्रह्मस्वभावश्चेदात्मा, कथ तहिं तस्य नास्तिताशङ्का केपा- चिदित्याशङ्कय स्वदोपवशादेवेत्यभिप्रेत्याह-शरीरेति । शरीवुद्धयो स्थूलसूक्ष्मदेहयोर्यद्यन्येन नित्यसद्रूपण दृश्यता पूर्वोक न्यायेन सिद्धा, तदा निरात्मवादा शून्यक्षणिकाद्यात्मवादा मया निरा- कृता एक्त्यर्थ । तथा च अविशुद्धिकरामतो धर्माधर्मादिलक्षणाकर्मण' परो व्यतिरिक्तस्तत्साक्षित्वात् , अतश्च शुद्धोऽफर्ता तथा चे सुनिर्मल (१)'र्ताऽतश्च–पाट ।

·२१४ उपदेशसाहस्री घटादिरूपं यदि ते न गृह्यते मनः प्रत्तं बहुधा वदृत्तिभिः । अशुद्धयचिद्रूपविकारदोपता मतेर्यथा वारयितुं न पार्यते ॥ ४६॥ यथा विशुद्धं गगर्न निरन्तरं न सज्जते नापि च लिप्यते तथा । समस्तभूतेषु सदैवतेष्वयं समः सदात्मा हजरोऽमरोऽभयः ॥४७॥ कर्मफलभोगमललेशेनापि रहितः, सर्वगतोऽपरिच्छिन्नः, अत एवासितो वन्धनशून्यश्चेत्यर्थः ।। ४५॥ भवेदेतदेवं, यदि शरीरघुद्धथोरात्मदृश्यता सिद्धयेत् । सा तु न संप्रति- पन्नेत्याशङ्कय तयोरात्मदृश्यत्वाभावे वाधकमाह-घटादीति । यदि ते तव मते स्ववृत्तिभिर्वहुधा प्रवृत्तं घटादिरूपं विपयाकारं मनो- ऽन्येनात्मना न गृह्यते न प्रकाश्यते, तदात्मनो मनोन्यत्वासिद्धावशुद्धय- चिद्रूपविकारदोपदुष्टता यथा मतेवुद्धेः , तथा वारयितुं न शक्यते । तस्य साक्षित्वानभ्युपगमे सति मतिदोपाणां तस्मिन्नवश्यंभावात् । तथा चानिर्मो- क्षप्रसङ्ग इत्यर्थः । अथवा-यद्यपि शरीद्धयग्राहकतया तदन्य आत्मा नित्यसदूपः, तथापि दृश्यसंसर्ग:तदोपो न परिहर्तुं शक्यते । स्वचैतन्याभ- देन हि दृश्यमवभासयन् द्रष्टा भवनि । अन्यथा दृश्यस्यापरोक्षानुपपत्तेः । अतो विशुद्धत्वाद्यनुपपन्नमिति शङ्कते-घटादिरूपमिति । स्वदृत्तिभिर्व- हुधा प्रवृत्तं घटाद्याकारं मनो यदि तेन चेतनात्मना गृह्यते, तदा तस्य दृश्यसंवन्धादशुद्धधादिदोपता वारयितुं न पार्यते । यथा मतेश्चैतन्यसंसर्गा- चिच्छायो वारयितुं न पार्यते तद्वदित्यर्थः ।। ४६॥ स्यादेतदेवं, यदि मतिवत् सावयवं परिच्छिन्नं परिणामि चात्मस्वरूपं स्यात्, नैत्रमात्मस्वरूपम् , अतो नास्यासुद्धधादिशावकाश इति दृष्टान्तेनो. पपादयनुत्तरमाह-यथा विशुद्धमिति । (१)च्छायता-पाठः।

·१४ स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् २१५ अमूर्तमूर्तानि च कर्मवासना दृशिस्वरूपस्य बहिः प्रकल्पिता । अविद्यया ह्यात्मनि मूढदृष्टिभिरपोह्य नेतीत्यवशेपितो दृशिः ॥४८॥ विशुद्धं परिणामविक्रियामलरहितं निरन्तरमपरिच्छिन्नं, अत एव निर- वयवं चेति द्रष्टव्यम् । एवंविधं यथा गगनं न सज्जते काठेन जतुवन्न संलग्न भवति, नापि लिप्यते भल्लातकरसेनेव वनादि । तथाऽऽत्माऽपि विशुद्धो निरन्तरो निरवयवश्व शास्त्रान्निश्चितो न बुद्धधादिपु सज्जते, नापि तदो- पेण लिप्यत इत्यर्थः । अत्र शास्त्रप्रसिद्धि हिशब्देन द्योतयन् हेतुमाह- समस्तभूतेष्विति । तत्तदभिमानिदेवतासहितेष्वपि समस्तभूतेयु अयमात्मा सदा समो हि यस्मात् , तस्मादजरोऽमरोऽभयो नित्यशुद्ध इत्यर्थः । तथाच शास्त्रं 'यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्यमृतः । इति । 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्टन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥ 'न लिप्यते लोकदुःखेन याह्ये.'-इत्यादि ॥ ४७ ॥ किंच दृश्यस्य बाधितत्वादपि न तत्कृतदोपसंवन्ध आत्मनः संभाव्यते । नहि मिथ्यार्थेन सत्यं वस्तु संसृज्यते । कथं वाधितत्वमिति चेत्, प्रति- पन्नोपाधौ निपिव्यमानत्वात्, रज्जुसादिवदित्यभिप्रेत्याह-अमूतेति । . (१) वृ. उ. ३.७. १५. (२) भ.गी. १३. २७.(३) कठ. उ.५.११ (४) प्रतिपनपदस्य स्वसबंधितया शत, उपाधिपदस्य च अधिकरणमर्थ.-उप समीप- पर्तिनि स्वधर्ममादधाति संक्रामयति इति व्युत्पुत्तेरिति भावः। सक्रमो न गमन, किंतु ज्ञानम् । प्रथमत्व-मिथ्यात्वेनाभिमतम् । प्रतिपन्नस्य आरोपितस्य जगतः उपाधिः अधिष्ठान ब्रह्म तस्मिन् ।

·उपदेशसाहस्री भयोधरूपं मनसोऽर्थयोगजं स्मृतौ च सुप्तस्य च दृश्यतेऽर्धवत् । तथैव देहप्रतिमानतः पृथग् शेः शरीरं च मनश्व दृश्यतः ।। ४९ ॥ अमूर्ते च मूर्तानि च अमूर्तमूर्तानि पञ्चमहाभूतात्मकानि स्थूलानि 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूत चैवामूर्त चं' इति श्रुतौ दृशिस्वरूपस्य ब्रह्मणः संवन्धीनि श्रुतानि च अपरं कर्मवासनाश्रयं लिङ्गमिति यावत् । तदपि 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वासः' इत्यत्रोक्तं, एतत्सर्व सकारणं मूढबुद्धिभिरविद्यया मोहरूपया आत्मनि इशिस्वरूपे प्रत्यगा- स्मनि ब्रह्मणि प्रकल्पितं,-वासना प्रकल्पिता, अमूर्तमूर्तानि प्रकल्पिता- नीति योजना। हि यस्मादविद्ययाध्यस्तमात्मनि सप्रपञ्चत्वं, तस्मान्नेति नेतीति वीप्सया तत्सर्वमात्मनो पहिरपोह्यात्मविशेपणतारूपं वाधित्वा केवलं दृशि- श्चिन्मात्र एवावशेपितः 'सत्यस्य सत्यम् । इति श्रुत्येति योजना । ' यदा प्रकल्पिताः' इति विसर्गान्तपाठस्तदैवं योजना-अविद्यया मूढदृष्टिभिरा- त्मनि प्रत्यग्रूप प्रकल्पिता आरोपिताः कर्मवासना अमूर्तमूर्तानि च भूतानि दृशिस्वरूपस्य प्रत्यक्स्वरूपस्य ब्रह्मणो यहिर्नेति नेतीत्यपोह्य दृशिरवावशे- पितो निषेधावधिभूतैः श्रुत्या हि यस्मात्, तस्मानास्त्यात्मनि दोपसंसर्ग इति ।। ४८ ॥ स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चस्य श्रुत्या वाधमुक्वा दृश्यत्वादिति युक्त्यापि वाध- माह-प्रबोधेति । (१) दृश्यतोऽर्थ:-~टीकासंमतः पाठ:1 (२) पृ. उ. २. ३. १. (३). उ. २. ३. ६. (४) अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कस्सितवस्तुनः' । सूत-सं०, २. ८. यथा शुत्तावारोपितस्य रजतस्याधिष्ठानशुनियाधात्म्यगनेन निती सत्या- ·१४ स्वमस्मृतिनकरणम् २१७ स्वभावशुद्धे गगने घनादिक मलेऽपयात सति चाविशेषता । यथा च तद्वच्छ्रुतिवारितदये सदाऽविशेपो गगनोपमे शौ ॥ ५० ॥ इति स्वमस्मृतिप्रकरणम् । अर्बयोगाद्विपयसंपन्याजातं मनसः प्रबोधरूपं रिपयाकारवृत्तिरूपं यत्, तत्स्मृतौ स्मृत्यरस्थायां सुप्तस्य पुंसः स्वप्नावस्थाया चार्थवदर्था कारमेव दृश्यते । तद्यथा स्वप्नस्मृत्योराभावेऽप्यर्धाकारं दृश्यमानमात्मनः पृथगेव, नात्मविशेषणं, तदृश्यत्वात् , तथैव दृश्यतो दृश्यत्वहेतोः गरीरं मनश्च देह- प्रविमानतो देहप्रतिमानं च । तसेः सार्वविभक्तिमत्वालीकाराटायमार्थः, स दह गृहाते । देहद्वयवासनारूपं च दृशेगत्मन' पृथक्, न दृशिविशेषण- मिति योजना । अत आत्मन्येव दृश्यत्य, आत्मनि निषेधात्, मिथ्यात्वं शुक्तिरूप्यादिवसिद्धमिति भावः ।। ४९ ॥ ननु श्रुत्या यद्यध्यस्तनिपेधेनात्मा प्रतिपाद्यते, तदा निवृत्तसंसारत्ववि- शेपयोगद्विक्रियायत्त्वेनानित्यत्वादिदोपप्रसङ्ग इति चेन्नेत्याह-स्वभावेति । यथा स्वभावशुद्धे शुद्धस्वभावे गगने अधिष्टाने धनादिके मले सति, तस्मिन्नपयाते का, अविशेषता न विशेष. कश्चिदस्ति-अविकिन्यमेव सदा गगनमित्यर्थः । बद्वदृशावात्मन्यधिष्ठाने गगनोपमे सभावशुद्धे श्रुत्या वारितं बाधितं द्वयं यस्मिंस्तस्मिन्सदैवाविशेषः कूटस्थतेति योजना । तथा मधिष्ठानभूता शुक्तिरेव केवलमवशिष्यते, न लन्यजत तदभावलक्षण किमपि । तद्वदेव सकलजगदधिष्टानब्रह्मस्वरूपयाथात्म्यहानेन समारोपितजगमित्तावधिठानमानावशेषोऽव- गन्तव्य इत्यर्थः ।

·२१८ उपदेशसाहस्री १५ नान्यदन्यत्प्रकरणम् । नान्यदन्यद्भवेद्यस्मानान्यत्किचिद्विचिन्तयेत् । अन्यस्यान्यात्मभावे हि नाशस्तस्य ध्रुवो भवेत् ॥ १॥ च ससारनिवृत्तेमिथ्यार्थप्रतियोगिकाया अधिष्ठानहगात्मव्यतिरेकेणानिरू- पणान कोऽपि विशेष इति भावः ॥५०॥ इति चतुर्दश स्वप्नस्मृतिप्रकरणम् ॥ १४ ॥ ननु [न] स्वभावशुद्ध आत्मा, तथा सति साधनवैयर्थ्यात् । किंतु ससा- रिखभाव एव सन् ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानेन स्वभावशुद्धब्रह्मस्वरूपी भविष्यतीति केचिदेकदेशीयाः प्रतिपेदिरे, तन्न प्रद्धेय मुमुक्षुभि., तस्य श्रुतियुक्तियाधितत्वादित्याह-नान्यदिति । जीवब्रह्मणोरत्यन्त भेद इप्यते, किंवा भेदाभेदौ ? नान्त्य , विरुद्धस्व- भावतया ब्रह्माहमित्येकरूपध्यानज्ञानयोरसभवात् , तदसभवे चाससारि- ब्रह्मभावफलानिष्पत्तेरिति मनसि निधायाद्ये दोपमाह-नान्यदन्यद्भवेद्य. स्मादिति । यस्मादन्यजीवरूपं स्थित सदन्यद्ब्रह्म न भवेत्तद्रूपस्थितिविरो- धात् । तथा तदेव ब्रह्मणोऽन्यजीवरूप वस्तु नष्ट सदन्यद्ब्रह्म न भवेत् , नष्टत्वादेव तस्य नमभाव प्राप्नुरभावादिति योजना । 'अझैव सन् ब्रह्माप्ये- ति' इति श्रुतिविरोध स्फुट एवेति नानोदाहृतः । यस्मादेव श्रुतियुक्तिवि- रुद्वमिद मत, तस्मास्किचिदीपन्मात्रमप्यन्यद्गह्मेति न विचिन्तयेन्मुमुक्षुरिति शेप किं तु 'अहमेव ब्रह्म', 'अझैवाहम् । इति भेदोपमर्देनैकरूपमेवात्मवस्तु चिन्तयेदित्यर्थः । नन्वन्यस्याप्यन्यात्मता दृष्टा साधनविशेपसाध्या, यथी- (१) 'न्यत्व'-पाठा( २ ) नान्त्यौपाठ (३ ) तै. आ. १. २.

·१५नान्यदन्यत्रकरणम् २१९ यत्र येन - स्मरतो दृश्यते दृष्टं पटे चित्रमिवार्पितम् । तो ज्ञेयौ सत्त्वक्षेत्रज्ञसंज्ञकौ ॥ २॥ पाविशेपयोगात्ताम्रादेरपि मुवर्णात्मता, तद्वदिहापि स्यादित्याशङ्कपाह- अन्यस्येति । जीवस्य स्वविरुद्धस्वभावस्थान्यग्रह्मण्येकीभाव ततायोगोलक- प्रविष्टोदकनिन्दुवत्तस्य नाशो ध्रुवो भवेत् । तथा च न ब्रह्मभाव' पुरुषार्थ., विनाध. स्यादित्यर्थ. । दृष्टान्तोऽसप्रतिपन्न-वस्त्ररूपाभिभावक्नी- ल्यादिवत् , रसविशेपम्य ताम्ररूपाभिभावकमानत्वात्कालान्तर सुवर्णाका. रतापगमदर्शनाच ताम्राद । ततय भ्रममान तदित्यभिप्राय ॥१॥ ननु यद्येवमन्यन ध्येय, स्वात्मनि च ध्यान न सभवत्येकस्मिन् ध्यातृध्ये- यभावायोगात् । क्य तर्हि निदिध्यासनविधिरिति चेत्, अन्यथैवोपपत्तेन तदर्थ भेद आस्थेय इत्याह-स्मरत इति । दृष्ट नीलपीतादि स्मरत पुसो यनान्त करणे तद्वासनारूप पटेऽर्पित चिनमिव दृश्यत, येन च चैतन्यात्मना दृश्यत उपलभ्यते-तौ सत्त्वक्षेत्र क्षमझौ-यत्र दृश्यते तत्सत्त्व, येन दृश्यत स क्षेत्रज्ञ इत्यर्थः । तथा च आत्मा निदिध्यासित यः' इति विधिना नैरन्वर्येण त्व पदार्थविवेकसपा- दनमेव कर्तन्यवयोच्यत, विविक्त-त्वमर्थस्यैव ब्रह्मत्वात् , अह ब्रह्मा. स्मीत्यपरोक्षानुभवसभवात्ससारनित्तिफ्लसिद्धि । अन्यभावनाया तु प्रा- गुक्तन्यायेनान्यस्यान्यात्मताऽयोगात्ससारानिवृत्तेर्निफ्लो विधि स्यादिति भाव ॥२॥ (१)तुलयरसविद्धमय स्वर्ण यथा भवति सर्वदा । केनचित्साधनेनैव तथा जीव शिवो भवेत् ॥ इति केचित् स्वमोहेन प्रवदन्ति तु वादिन ॥ सूत-स ४ ३९ ३०.

·२२० उपदेशसाहस्री फलान्तं चानुभूतं यद्युत कादिकारकैः । स्मर्यमाणं हि कर्मस्थं पूर्व कर्मैव तच्चितः ॥ ३ ॥ द्रष्टुश्चान्यद्भवेदृश्यं दृश्यत्वाद्धटवत्सदा । दृश्याद्रष्टाऽसजातीयो न धीवत्साक्षिताऽन्यथा ॥ ४ ॥ अन्तःकरणस्याप्रत्यक्षत्वात्कथं स्मृत्यवस्थायां तस्मिन्नीलपीताद्युपलम्भः ? इत्यत आह-फलान्तमिति । फलान्तं सुखादिफलावसानं कर्नादिकारकैर्युतं युक्तम् । यद्वैतं पूर्वमनुभूतं, तदिदानी स्मर्यमाणं कर्मस्थं दृश्यनिष्ठं दृश्यते, नद्रष्टनिष्ठं हि यस्मात् , तस्मा- त्पूर्वमपि तत्स्मर्यमाणस्याधिकरणस्याधिकरणमन्तःकरणं चित आत्मनः कमैत्र दृश्यमेवेत्यर्थः । अयंभावः-पूर्वानुभूतविपयाकारा हि वृत्तिरन्तःकरणप- रिणामात्मिका स्मृतिरित्युच्यते । तस्यां हि विषयो भासमानः साश्रयो भासते । नहि तदा साक्षिणानुभूयमानस्य विपयस्य वहिराश्रयेऽवस्थान- मस्ति । तथा चेदं स्मरामीति परामर्शयोग्यतया दृश्यस्थतयानुभवस्या- वश्यंभावात्तदा चित्तमेव स्मर्यमाणाधिकरणतया दृश्यत इति सिद्धमन्तःक- रणस्य साक्षिप्रत्यक्षत्वमिति ॥ ३ ॥ आत्मैव द्रष्टा दृश्यं चेति भाट्टा मेनिरे। अतः स्वगतमेव वासनारूपमात्मा पश्यतीति, इदं स्मरामीत्यनुभवस्यान्यथासिद्धत्वात्, नान्तःकरणस्य साक्षिप्र- त्यक्षवेत्याशङ्कयाह-द्रष्टुश्चेति । विमतं दृश्यं द्रष्टुरत्यन्तं भिन्नं, दृश्यत्वात् , घटवदित्युक्ते द्रष्टदृश्ययोर्भदेपि, परिणामत्वेन साजात्यसंभवाद्दष्टुः सजातीयमेतदृश्यमित्याशङ्कयाह-हृदया. दिति । द्रष्टा सदैव दृश्यासजातीयः, दृश्यांशस्याचेतनत्वादात्मत्वानु- (१) पूर्वक पाठः (२) भूता-पाठः (३) दृश्यतया-पाठः (४) 'स्मान प'-पाठः ·१५ नान्यदन्यत्रकरणम् २२१ खात्मबुद्धिमपेक्ष्यासी विधीनां स्यात्सयोजकः। जात्यादिः शववत्तेन तद्वन्नानात्मताऽन्यथा ॥५॥ न मियाप्रिय इत्युक्तर्नादेहत्वं क्रियाफलम् । देहयोगः क्रियाहेतुस्तस्माद्विद्वान् क्रियास्त्यजेत् ॥६॥ पपत्तेरित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह-न धीवदिति । अन्यथा द्रष्टदृश्ययो- रसजातीयत्वानङ्गीकारे, द्रष्टुः परिणामित्वाद्धीवत्साक्षिता आत्मनो न स्थादित्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु न भवत्येवात्मा साक्षी, तस्य ब्राह्मण्यादिजातिमत्तया सविशे- पत्वात्कर्माधिकारित्वेन परिणामित्वोपपत्तेरित्याशङ्कयाह-स्वात्मेति । असी जात्यादिाह्मणत्वादिः । आदिशब्दाद्वयोऽवस्थादि गृह्यते। स्वात्म- बुद्धिं स्वस्मिन्नात्मात्मीयाभिमानलक्षणा मिच्यादृष्टिमपेक्ष्य विधीना प्रयो- जकः प्रवर्तकः स्यात्, नान्यथा । यथा शव उत्तान्तप्राणो देहो मम माता मम पिता चैत्यध्यासानुसारेण संस्कारप्रयोजको दृश्यते, तदभाव न दृश्यत इति योजना । तेन हेतुना तद्वच्छयवदेव जात्यादिरात्मवर्मो न भवतीत्यर्थः । अन्यथा जात्यादिमत्त्वे वात्मनो घटादिवदनात्मता प्रसज्येतेति योजनीयम् । तस्मात्साक्ष्येवात्मा, न कर्माधिकारितया परिणामीति भावः ॥ ५॥ ननु नाध्यासनिरन्धनं कर्तृत्वं, विदुपोऽपि मोक्षाय क्रियानुष्ठानादिति चेन्नेत्याह -न प्रियेति। अदेहत्वमशरीरत्वं हि मोक्षः, तन क्रियाफलम् । क्रियाफलं तु सुखदुःखे प्रसिद्ध । ते तु नाशरीरस्य दृष्टे श्रुते वा । ' अशरीरं वाव सन्तं न प्रिया- प्रिये स्पृशतः' इत्युक्ते.- श्रुत्यैवमुक्तत्वादित्यर्थः । क्रिया हेतुर्यस्य सः मियाहेतुर्देहयोग., क्रियया देहसवन्ध एव साघ्यो न मोक्ष इत्यर्थः । (१) छां. उ. ८. १२.१. . .

·२२२ उपदेशसाहस्री कर्मस्वात्मा स्वतन्त्रश्चेनिटत्तौ च तथेष्यताम् । अदेहत्वे फलेऽकार्ये ज्ञाते कुर्यात्कथं क्रियाः॥७॥ जात्यादीन्संपरित्यज्य निमित्तं कर्मणां बुधः । कर्महेतुविरुद्धं यत्स्वरूपं शास्वतः स्मरेत् ॥ ८ ॥ यस्मादेवं, तस्माद्विद्वान्न कर्मसाध्या मुक्तिः, किंतु ज्ञानैकसाध्येति- जानन् क्रियाः सर्वाणि साहंकाराणि कर्माणि त्यजेत् , संन्यस्य श्रवणा- दिनिष्ठो भवेदित्यर्थः ॥ ६॥ ननु सर्वेषां कर्मणामात्मकर्तव्यत्वप्रतीतेन विद्वान् क्रियास्त्यक्तुं शक्नु- यादिति चेन्नेत्याह-कर्मस्थिति। आत्मा चेत्कर्मसु स्वतन्त्रः कर्ता, तर्हि निवृत्तौ च कर्मत्यागरूपे च तथे- प्यताम् । यथा रागादिमान् प्रवृत्तिलक्षणे कर्मणि स्वतन्त्रः, तथा विशुद्ध- सत्त्वो वीतरागस्तत्त्यागेऽपि स्वतन्त्र इष्यतां, कर्मसाध्यफलाभिलापाभावं कर्मत्यागस्यार्थप्राप्तत्वादित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति-अदेहत्व इति । देहसं- वन्धशून्ये फले मोक्षलक्षणे अकायें केनापि कर्मणाऽसाध्ये शास्त्रादिना ज्ञाते सति क्रियाः कथं कुर्यात् ? न कुादेव, ताभिः प्रयोजनाभावा- दित्यर्थः ॥७॥ कि क्रियापरित्यागमात्रेणाकार्य विदेहकैवल्यं प्राप्यते ? नेत्याह- दीनिति । बुधः पण्डितो बुद्धिमान् कर्मणां निमित्तं निमित्तभूताश्चात्यादीन संप- रित्यज्य जात्याद्यभिमानं परित्यज्य यत्स्वरूपं कर्महेतुविरुद्धं कर्मनिमित्तो- पमर्दकं शुद्धात्मस्वरूपं तच्छास्त्रतो यथा शाखोक्तं तथा स्मरत्, अनुचिन्त- येदित्यर्थः ।। ८॥ (१) पुत्त-पाठः (२) रत्त"पं-पाठः , -जात्या- ·१५ नान्यदन्यप्रकरणम् २२३ आत्मैकः सर्वभूतेषु तानि तस्मिंश्च खे यथा । पर्यगायोमवत्सर्वे शुक्र दीप्तिमदिप्यते ॥ ९॥ वणवाय्वोरमावेन स्यूलं देहं निवारयेत् । शुद्धापापतयाऽले लिङ्गं चाकायमित्युत ॥१०॥ शाखमवोदाहरन् स्मर्तव्यमात्मरूप विशदयति-आत्मेक इत्यादिना । 'यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मान ततो न विजुगुप्सते' । इति मन्त्रार्थ पूर्धिनोच्यत । ‘स पर्वगाच्छुक्रमकायमत्रणमनाविर शुद्धमपापविद्धम् ' इति मन्त्रार्थ साशोनाह-पर्यगादिति । एपाऽक्षर- योजना । सर्वभूतेष्वहमेक एवात्मा, न चेतनभेदोऽस्ति । तर्हि किं भूता- न्यधिकरणमात्मन ? नेत्याह-तानीति । तानि च भूतानि तस्मिन्नात्म- न्येवाभ्यस्तानि, न तत पृथवर्तन्त । तथा च स्वाध्यम्तसम्लविकारानुस्यू- तसत्तास्फूर्तिरूपो विकारोपमनानुसधेय इत्यर्थ । ये यथेति । अन्त मुपिररूपण, पहिरवकाशरूपण वर्तमाने आकाशे यथा भूतसनन्धस्तथे- त्यर्थ । पर्यगादात्मा व्योमवत्स्वसत्तामात्रेण परि समन्तादगागतवान् सर्व- मशेप, आत्मना न किंचिदव्याप्तमस्तीत्यर्थः । तथा च ब्राह्मण 'नैनेन किंच- नानामृत नैनेन किंचनोसट्टतम् ' इति । शुक्रमिति मन्त्रपद, तस्य व्याख्यान दीप्तिमदिति । प्रकाशस्वभाव शुद्ध तदात्मस्वरूपमिप्यत इत्यर्थ ॥९॥ 'अत्रणमनाविरम् । इति पदयोरर्थमाह-नणेति । क्षतगिराजालनिरासेन स्थूलदहात्मत्वमात्मनोऽपोह्यमित्यर्थः । 'शुद्धम- पापविद्धम् । इत्यनयोरर्थमाह-शुद्धति । शुद्ध रागादिदोपहीनमत एवा- पाप पुण्यपापहीन तस्मात्कारणाभावादेव सुखदुःसादितदनुभवसस्कारलेप- (१)ई. उ. ६. (२) ई.उ. ८ (३) पृ. उ. २. ५. १८ ·२२४ उपदेशसाहसी वासुदेवो यथाऽश्वत्ये खदेहे चाब्रवीत्समम् । तेवति य आत्मानं समं स ब्रह्मवित्तमः ॥११॥ यथा ह्यन्यशरीरेषु ममाहन्ता न चेष्यते । अस्मिश्चापि तथा देहे धीसाक्षित्वाविशेषतः ॥ १२ ॥ हीनमित्यर्थः। अकायम् । इति मन्त्रपदेन सूक्ष्मदेहात्मता निरसनीयेत्याह- लिगमिति । निवारयेदिति सर्वत्रानुपङ्गः । स्थूलसूक्ष्मदेहतत्कार्यतद्वास- नाभ्यो व्यावृत्तः सम एकोऽपरिच्छिन्न आत्मेति सदा चिन्तयेदित्यर्थः ॥१०॥ य एवं यथोक्तमात्मानं वेत्ति स ब्रह्मविदामुत्तम इत्याह-वासुदेव इति । वासुदेवो भगवान कृष्णोऽश्वत्थे निकृष्टोपाधौ, स्वदेहे चाविर्भूतविज्ञान- श्वर्यशक्तिमदात्माधिष्टिते उत्कृष्टोपाधौ च, यथा सममविशिष्टमात्मानमत्र- वीत् 'अश्वत्यः सर्ववृक्षाणाम् । इति, 'वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि' इति च, तद्वद्य आत्मानं सममुपाधिकृतवैषम्यापोहेनैकरूपं वेत्ति सोऽतिशयेन ब्रह्मविदित्यर्थः ॥ ११ ॥ वासुदेवस्य युक्तं सर्वत्र समात्मदर्शनं, तस्योपाधिपु ममाहंकाररहित- त्वात्, न तु मुमुक्षोः, तस्य तद्वैपरीत्यादित्यत आह-यथा होति । अन्यशरीरेषु वहिदृश्यमानेपु देहेषु यथा ममाहन्ता ममाहमो भावो न चेष्यते तस्य दृश्यत्वेनानात्मत्वनिश्चयात्, तथाऽस्मिंश्चापि स्वत्वाभिमते देहे ममाहन्ता नेष्यते । कुतः ? धीसाक्षित्वाविशेषतः, उभयत्र देहाकारपरिण- तबुद्धिसाक्षित्वाविशेषादित्यर्थः । तथा चात्मतत्त्वालोचनायामहंकारादेर- नवसरत्वाद्वासुदेववत् समात्मदर्शनं युक्तमेवेति भावः ॥ १२ ॥ "सर्वाणि तन भूतानि वसन्ति परमात्मनि । भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस्वतः स्मृतः ॥ -विष्णु-पु. ६.५.८०. इत्यय श्लोकोऽधिको टीकान्तरे दृश्यते । (२)भ.गी. १०. २६, २७, १ ·१५ नान्यदन्ययाकरणम् ૨૨૫ । " रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेषी भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज्ञाता शुद्धोऽभयः सदो" ॥ १३ ॥ यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे नात्मत्याप्त कियाऽऽत्मनि । जामते चानपेक्षत्वात्सापेक्षं हि न तत्वयम् ॥ १४ ॥ रागद्वेषभयोपलम्भानास्ति मुमुझोरभिमानाभाव इति चनेत्याह-- रुपेति। नीलादिरूपसस्कारण तुन्य. समान आधिः आयो ययोस्तो रागद्वेषी रूपनस्तारतुल्याधी, या भा तदापि तत्समाना अयमिति । सस्तारो नाम स्वाश्रयस्य प्रागुतावस्थासमानायस्थान्तरापादकोऽतीन्द्रियो धर्म । तत- बायमर्थ-रूपाद्याकारपरिणतान्त करणे हि रूपादिसस्कारः पुनरपि रूपायाकारपरिणामहविद्यते । तौर च रागद्वेपो रूपादिदर्शननिमित्ती । तन्निमित्तक च भय तौर । 'म सकल्पो पिचिकिसा बद्धाऽश्रद्धा धृनितिहाधीमीरित्येतत्सर्व मन ए' इति श्रुत । यस्माद्वीप्रय बुद्धि- सश्रयमर रागद्वेपो भय चेति जयमारमना गृह्यत, नात्मस अय, तस्माजाता शुद्धी गगादिरहितोऽभय व सदति ॥ १३ ॥ ननु न सदा शुद्ध आत्मा, किंतु 'यथास्तुररिंमलोंके पुल्यो भाति तथत प्रेत्य भवति' इति श्रुत , 'य यं वापि स्मरन् भार त्यजत्यन्त क्लेवरम् । त तमति कौन्तय सदा तद्भावभानित ।' इति स्मृतश्च पूर्वमशुद्धोऽपि पुरुषो प्राभावनया शुद्ध पश्चाद्ब्रह्म भवि. प्यतीत्याशङ्कयाह-यन्मना इति । (१) पश्य १. ३८ (२) वृ. उ. १.५ ३ (३) छा उ. ३. १४ १. (४) भ.गी ८.६ - ·२२६ उपदेशसाहस्री खमिकरसा ज्ञप्तिरविभक्ताऽजराऽमला । चक्षुराद्युपधाना सा विपरीता विभाव्यते ॥१५॥ दृश्यत्वादहमित्येप नात्मधर्मो घटादिवत् । तथाऽन्ये प्रत्यया ज्ञेया दोपाश्चात्माऽमलो ह्यतः ।। १६ ॥ यस्मिन् ध्येये देवादी मनो यस्य स यन्मना व्यायी पुरुषः, स तन्मयो ध्येयदेवादिमयो भवति । ध्यातृध्येययोरन्यत्वे सति ध्यानक्रियायास्तत्रार्थ- वत्त्वसंभवादित्यर्थः । न पुनरात्मत्वाप्ती आत्मस्वरूपावस्थानप्राप्त्यर्थमात्मनि क्रिया ध्यानादिरूपाऽपेक्ष्यत इत्यर्थः । तत्र हेतु:-आत्मत्वेति । मोक्षरू- पस्य ब्रह्मण आत्मत्वे सति तस्य चतुर्विधक्रियाफलविलक्षणत्वात् , किचाया अनपेक्षत्वादित्यर्थः । मोहमात्रव्यवधानाचात्र न क्रियापेक्षेति चकारार्थः । विपक्षे दोपमाह-सापेक्ष होति । यदि क्रियासापेक्षं कैवल्यं भवेत् , सहि तत्स्वयमात्मरूपं न स्यात्-क्रियासाध्यस्यानात्मत्वात् , अनित्यत्वाचेत्यर्थः । तस्मात्सदा शुद्ध एवात्मा, तस्मिन्नशुद्धधाभासो मिथ्याध्यास इति भावः ।।१४ विभागादिमलाभावाचिदेकरसत्वाधात्मा सदाशुद्ध एवाभ्युपेय इत्याह- स्वमिवेति । यद्येवस्वभावैपर ज्ञातिः, तर्हि तस्यां जन्मविनाशभेदप्रतिभासाः कथ- मित्याशङ्कय चक्षुराद्यपाधिसंसर्गदोपादित्याह-चक्षुरादीति ॥ १५ ॥ आत्मनः प्रतिपादितममलत्वं विशदयति-दृश्यत्वादिति । अहमित्येपोऽहमिति प्रत्ययो नात्मधमा नारमनिष्ठः, दृश्यत्वात्, घटा- दिवन् , तथाऽन्येऽपि प्रत्ययाः परिणामा दोषाः दोपरूपा रागद्वेषादयो- ऽनात्मधर्मा ज्ञेयाः हि यस्मात्, अव आत्माऽमलो हि निर्मल एपेत्यर्थः ॥१६॥ (१) धानात् मा~पाठः (२)१.५..

·१५नान्यदन्यत्रकरणम् २२७ सर्वप्रत्ययसाक्षित्वादविकारी च सर्वगः । निक्रियेत यदि द्रष्टा बुध्द्यादीगल्पविद्भवेत् ।। १७ ।। न दृष्टुिप्यते द्रष्टुश्वशुरादेर्ययर तत् । नहि द्रष्टुरिति युक्तं तस्माद्रष्टा सर्दकदृक् ॥ १८ ॥ अकारादीनामात्मपर्मत्वाभावेऽपि नात्मनो विशुद्धिः निभ्यति विका- रित्वात्परिच्छिनत्वात्यागन्याह-सर्वप्रत्ययेति । विपक्षे दोपमाह--विक्रियतेति । विनियेत परिच्छिनो पा ययात्म, तदाल्पविद्विपरमानारभासको भगन्, बुद्धयादीर बुद्धिचित्तमनोवद्रित्यक्ष- गये । बुद्धधादिशदेन तद्रताभासो लक्ष्यत, अन्यथा स्वरूपतोऽचंतनत्या. वेदनयोगवत्वनाल्पवित्वपचनमनुपपतं स्यात् । तर बुद्धेः साभासारा दि. पपानभासनमाने उपक्षीणपरिणामाया यथा पूर्वापरानुभूतितदयस्थातव्यचा- गनुमंगानाभावो विनिवायत्त्वात् , तया द्रष्टुरपि विनियारत्त्वऽनुमगना- भानप्रमहान् सरन्यवहारनिलोपप्रसङ्ग इति भावः ॥ १७ ॥ द्रपुरात्मनोऽपि बुद्धिबदल्पवित्वमेव, ज्ञानस्य साधनाधीनस्योत्पत्तिनि- नागयत्त्वादिति नेत्याहन हटिरिति । यथैर चतुरादिद्वारकदृष्टिलुप्यते परिणामित्वात्, न तथा दागत्मनो दलप्यत, अपरिणाम्यात्मस्वरूपत्वात्तस्या इत्यर्थः । तदृष्टेनित्यत्व नहि द्रमु- विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशिनात् ' इति हि श्रुत्योक्तमित्यर्थः । यस्मान प्रमाणसिद्धमिद तामादित्य । सदैकदुक एकरूपदृष्टिस्वभाव इत्यर्थ । * सदरमुक ' इति पाठे मुझे पश्यतीति मुझ साक्षीत्यर्थः ।। १८॥ (१) सदैव दृक्-पाठ 1 (२) पृ. उ. ४. ३. १३ ·२२८ उपदेशसाहस्री संघातो वाऽस्मि भूतानां करणानां तथैव च । व्यस्तं वाऽन्यतमो वाऽस्मि को वाऽस्मीति विचारयेत् ॥१९॥ व्यस्तं नाहं समस्तं वा भूतमिन्द्रियमेव वा । ज्ञेयत्वाकरणत्वाच ज्ञाताऽन्योऽस्माद्धयादिवत् ।। २०॥ आत्मामेरिन्धना बुद्धिरविद्याकामकर्मभिः । दीपिता प्रज्वलत्येपा द्वारैः श्रोत्रादिभिः सदा ॥ २१ ॥ यस्मादेवमात्मा शुद्धस्वभावोऽपि सन्नुपाधिसंबन्धादन्यथा प्रतीयते, तस्मा- दात्मानं ब्रह्मत्वेन प्रतिपत्तुंपदार्थविवेकं कुर्यान्मुमुक्षुरित्याह-संघातो वेति । अयमर्थ:--अहमिति तावदात्माऽवभासते । स भासमानोऽहं मनुष्यः कृशः स्थूल इत्यादौ भूतसंघातात्मकदेहरूपः स्फुरति । तदिदमुच्यते-संघा- तो वास्मि भूतानामिति । तथाहं द्रष्टा श्रोता रसयिता काणो वधिर इति करणेप्यायहमुल्लेसो दृश्यते, अतः करणसंघातो वाऽहमिति । तत्रापि पृथ- क्पृथगेवाहंकारदर्शनाब्यस्तमकैफ चेन्द्रियमहमस्मि । अथवा एकस्मिन्द- हेऽनेकात्मत्वे कदाचिद्वैमत्यसंभवाद्भोगव्यवस्थानुपपचेरन्यतमो वाऽस्मि, इन्द्रियसंवातादन्यो वा तदधिष्ठातास्मि । यद्यन्यतम., तर्हि स को वान्तःकरणप्राणाद्यन्यतमः ? किंवा तत्साक्षी तद्विलक्षणत्वभावः?--इति विचारयेत् ॥ १९ ॥ विचारफलं पदार्थविवेक कथयति-व्यस्तं नाहमिति । भूतं वेन्द्रियं वा समस्तं व्यस्तं वा नाहमस्मि शेयत्वादचेतनत्वाद्घटादि. वत्, करणत्वात्कुठारादिवदिति यथायोगं योज्यम् । तस्माज्ञाता चेत- नोऽन्योऽन्तःकरणप्राणादिभ्योऽप्यचेतनेभ्य इति द्रष्टदृश्यान्वयव्यतिरेका- लोचनेन विवेकः कार्य इत्यर्थः ॥ २० ॥ इदानी साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकालोचनेनावस्थात्रयविवेकद्वारा तत्सा- शिणस्तुरीयस्याधिगमप्रकारमाह--आत्माग्नेरित्यादिना ।

·१५ नान्यदन्यत्रकरणम् २२९ । दक्षिणाक्षिपधानेषु यदा युद्धिविचेष्टते । विपयैई विपा दीप्ता द्यात्मानिः स्थूलभुक्तदा ॥ २२॥ हृयन्ते तु हवीपीति रूपादिग्रहणे स्मरन् । अरागद्वेप आत्मानौ जाग्रदोपैन लिप्यते ॥ २३ ॥ 'तत्रैवं सति । इत्यतः प्राक्तनैःश्लोकैः । आत्मैवाग्निः, तस्येन्धना- इभ्यते प्रकाश्यते व्यवहारयोग्यः क्रियते अनयतीन्धना-बुद्धिः आत्म- चैतन्यस्य विशेषाकारतयाभिव्यक्तिकारणभूतेत्यर्थः । साऽविद्याकामकर्मभि- दीपिता उत्तेजिता, वायुनेवाग्निस्यमिन्धनं, आध्माता सती प्रज्वलति- चैतन्यग्रत्ततया प्रकाशमाना जायते, अभिव्यक्ताग्निना दह्यमानमिन्धन- मिवेत्यर्थः । गवाक्षेभ्यो निःसृतदीर्घप्रभान्यायेन श्रोबादिभिरैनिःसृता सती सदा प्रज्वलत्येपेति योजना । अवानीन्धनादिरूपकनिर्देशप्रयोजनं व्यवहारकाले विषयग्रहणस्य होमनभावना, तत्फल च विषयेष्वासक्तिनि- वृत्तिरिति द्रष्टव्यम् ।। २१ ॥ एवंविधवुद्धपपस्था जागरणं, तस्यामात्मा स्थूलपदार्थभुम्भवतीत्याह- दक्षिणाक्षीति। दक्षिणस्याङ्गस्य पुरुषे श्रेष्ठलप्रसिद्धेरिदं विशेषणम् । दक्षिणमक्षि प्रधान मुख्यं येपामिन्द्रियाणां तेषु बुद्विर्यदा विचेष्टते व्यापारवती भनति हविः- स्थानीयैर्विषयीता-विपयं व्याप्य तदाकारेण दीप्यमाना सतीति यावत्- तदात्माग्निः स्थूलभुर स्थूलविषयाणा भोक्ता जागत्युच्चत इत्यर्थः ।।२२।। रूपकनिरूपणफलं स्पष्टयति-हूयन्त इति । रूपादिग्रहणे विपयग्रहणसमये अरागद्वेपः शोभनाशोभनाध्यासेन रागद्वे- (१) दीप्त आत्मा' -पाठः (२) २७, ·२३० उपदेशसाहस्री मानसे तु गृहे व्यक्तः सोऽविद्याकर्मवासनाम् । पश्यंस्तैजस आत्मोक्तः स्वयंज्योतिः प्रकाशितः ॥ २४॥ विपया वासना वापि चोद्यन्ते नैव कर्मभिः । यदा बुद्धौ तदा ज्ञेयः प्राज्ञ आत्मा ह्यनन्यहक् ॥ २५ ॥ 'पावर्वन् हवींपीमान्यात्माग्नौ हयन्त इति स्मरन् घ्यायनात्मा जामदोपैवि. पयोपलब्धिनिवन्धनैः पुण्यापुण्यलक्षणैर्न लिप्यते न सन्सिप्यत इत्यर्थः।।२३।। इदानीं स्वप्नावस्थामाह-मानसे त्विति । मन परिणामोपाधिर्मानस गृह, स. तनाभिव्यक्त आत्मा-अवि- द्याप्रयुक्त कर्मोबुद्धो वासनाऽविद्यार्मवासनेत्युच्यते-ता विपयाफारा पश्यस्तैजस इत्युक्तो विद्वति । तेजसि वासनामये विपयेऽभिव्यक्त इति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । तर भासमानकर्ममुण्टु सादीना मनोमानत्वात् , तस्य च दृश्यत्वेनैव तदाऽजस्थानात्, आत्मन उपाध्यन्तराभावे सति वाघस्य चादित्यादिज्योतिपस्तदानीमुपरमात्, आत्मैव स्वयज्योतिः सन् प्रकाशिता साक्षी भवतीत्यर्थः। तथाच श्रुति 'दृष्टन पुण्य च पापं च' इति, अगाय पुरुप. स्वयज्योतिर्भवति मति च ॥ २४॥ सुपुतिमाह-विपया इति । यदा बुद्धावन्त करणे विपया' स्थूला , वासनाश्च सूरमा' म्बपदमाश मिन चोद्यन्त नोजूता नियन्त, तदात्मा प्रा.तो शेयस्तत्सकस्तदा भर- तीत्यर्थ.1 प्रशातिशयात्तदा प्राज्ञ इति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य विशिनष्टि- अनन्यदृगिति । अन्यदात्मव्यतिरिक्त विपय यामना पा न पश्यतीत्यन- न्यदृर, अपरिच्छिनम इत्यर्थः ॥ २५ ॥ (१) यता अविशवासना । .. ज्याति प्राधिता ॥-पास। (२) मनस -पाट. (३) 'दूता, 'या-पाठौ. (.) पृ. उ. ४. १. १५. १६, २७, ३. (५) गृ. उ. ४. ३.., १४. . - ·१५ नान्यदन्यत्रकरणम् २३२ मनोबुद्धीन्द्रियाणां च ह्यवस्थाः कर्मचोदिताः। चैतन्येनैव भास्यन्ते रविणेव वटादयः ॥ २६॥ तत्रैवं सति बुद्धीज्ञ आत्मभासाऽवभासयन् । कर्ता तासां पदर्यास्ता मूढेरेवाभिधीयते ।। २७ ॥ सर्वज्ञोऽप्यत एव स्यात्स्वेन भासाऽवभासयन् । सर्व सर्वक्रियाहेतोः सर्वकृत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ २८ ॥ एवमवस्थात्रयं तद्वत्वं चास्मानं द्रष्टदृश्यभावेन विविच्य इदानीमभिमा- निसहितावस्थानयसाक्षितया विश्वादिवयापेक्षया तुरीयं प्रत्यञ्चमात्मानं नित्यविज्ञप्तिस्वभावमुपलन्भयति-मनोवुद्धीति । इन्द्रियाणामवस्था जागरणं, मनोवस्था स्वप्नः, बुद्धयवस्था कारणावस्था सा सुपुतिरिति विभागः । स्पष्टमन्यत् ।। २६ ॥ ननु यद्यात्मा निर्विकार एव साक्षी, कथं तर्हि युद्वपादीनां कोंच्यते ? तत्राह-तत्रैवं सतीति। तत्र तस्मिन्नात्मनि एवं सति अनस्थात्रयेऽव्यस्ते सति सावस्थाः बुद्धी: आत्मभासा स्वचैतन्याभासेनावभासयन् ज्ञ आत्मा तासा कति मूढैः शास्त्राचार्योपदेशरहितैरभिधीयत व्यपदिश्यते इति योजना । तथा व्यव- हाग्प्रवृत्ती निमित्तं सूचयन् बुद्धीविशिनष्टि- यदर्थास्ता इति । यस्या- त्मनः मुसदुःसप्रतिभासास्तिाः भासयन्निति कर्मोज्ञासितयुद्धपवस्थानुगत- चिदाभासाविवेकादात्मा दर्शनकर्तेत्युच्यतं मूरित्यर्थः ।। २७ ।। एवमज्ञाने तत्कायें च प्रतिविम्वितस्य चिदात्मनोशातृत्वमुपाधिनिवन्धन व्युत्पाद्य, सर्वज्ञत्वं सर्वकर्तृत्वं च तस्यैव मायोपाधिप्रतिविम्वनशादिति व्युत्सादयनि-सर्धशोऽपीति। (१) या अव-पाठः (२) जागरितं-पाटः (३) गतचि-पाठः ·२३२ उपदेशसाहस्री सोपाधिश्चैवमात्मोक्तो निरुपाख्योऽनुपाधिकः । निष्कलो निर्गुणः शुद्धस्तं मनो वाक्च नामुतः ॥२९॥ चेतनोऽचेतनो वापि कर्ताऽकर्ता गतोऽगतः । बद्धो मुक्तस्तथा चैकोऽनेकः शुद्धोऽन्यथेति वा ॥ ३० ॥ अत एवेत्युक्तमेव विशदयति-स्पेनेति । स्वात्माश्रयविषयकमाया- विवत सर्व स्वचैतन्येन, आदित्यप्रकाशवत्, अविकृतेन भासयन् सर्वज्ञ उच्यते, न पुनः सर्वविषयज्ञानकर्तृत्वेनेत्यर्थः । तथा तद्वन्मायानिवन्धनमे- वात्मनः सर्वकृत्त्वं सर्वकर्तृत्वम् । तदेवाह-सर्वक्रियाहेतोरिति । संनिधि- सत्तामात्रेण भ्रामकवत्सर्वकारकमवृतिहेतुत्वादित्यर्थः ॥ २८ ॥ तदेवमवस्थात्रयसाक्षितया विविक्तशुद्धचिद्रूपस्यात्मनः कार्यकारणात्मक- मायोपाधिवशाज्ञातृत्वकर्तृत्वसर्वज्ञलादिव्यवहारासदत्वं, न इत्युक्तमर्थमनूद्य, किं तत्स्वाभाविकं विम्बतुल्यमात्मस्वरूपमित्यपेक्षाया तदाह-सोपाधिश्चेति । यस्तु निरुपाख्यो विपयतयोल्लेखयोग्यो न भवति, सोऽनुपाधिकः सर्व- व्यवहारातीत इत्यर्थः । गुणावयवशून्यत्वाच्छुद्धः कूटस्थ इत्यर्थः । निरुपा- रयत्नमुक्तं व्यनक्ति-तमिति || २९ ॥ मनोवागगम्यत्वं साधयति-चेतन इति। अयमर्थः-अहमिति शब्दप्रत्ययौ तावत्पराग्व्याहत्ततयात्मानं प्रत्यञ्च- मवगाहेते इत्यविवादम् । तौ चेच्छुद्धमेवात्मानं गोचरयेता, तदा प्रत्यक्षोप. लब्धे घटादावित्र वादिना' विप्रतिपत्त्यभाव एवं स्यात् । विप्रतिपद्यन्त स्वभाचत तथा (१) पश्य ४८ श्लोकटीकाम् । तुलय-पृ. ८९-९. टीकाम, नै. सि. २.६६-६७.(२) विवादिनां प्रति- पाठः ·. १५ नान्यदन्यप्रकरणम् २३३ अमाप्यैव निवर्तन्ते वाचो धीभिः सहैव तु । निर्गुणत्वात् क्रियाभावाद्विशेपाणीमभावतः ॥ ३१ ।। तु ते । देहेन्द्रियमनोबुद्धीनामन्यतमोऽचेतन एव चेतनो वा, नात्मेति वेद- नाह्याः। तदन्यवेतन इति वेवादिनः। तेष्वपि केचित्कति, केचिदकर्तेति । गतो व्यापफ', अगतोऽव्यापफोऽणुपरिमाण , देहपरिमाणो वेति केचित् । पद्धो जीव, मुक्तोऽन्य ईश्वर. । तथा सर्पगरीरेध्वेकोऽनेको चा, शुद्धो रागादिगुणरहित , अन्यथा तयुक्त वेति ।। ३०॥ अतो विप्रतिपत्तेरययाभूतात्ममानगोचरत्वादसमां शदप्रत्ययौ शुद्वा- स्मनीत्या-अप्राप्यैवेति । स्थमात्माऽप्राप्तिर्गचा पियामिति चेत्, परमार्थत प्रवृत्तिलीजाभावा- दित्याह-निर्गुणत्वादिति । रूपादिगुणहीनत्वाद्वाह्येन्द्रियद्वारकथीभिस्ता- वदात्मा न प्राप्यते । मनस-व वाह्येन्द्रियद्वारोपलब्धविपयातिरेकेण स्वत- न्त्रस्य विषयानिरूपणात्, तदगोचरमात्मानं तन्न प्राप्नोति । रियाभावा- द्वात्मनो मनोगोचरत्वाभावः। नहि क्रियाहीनेऽनवन्छिन्ने वस्तुनि क्रिया- वदनुगतिमात्रेणापूर्वरोपजनि सभवति, घटादिनानुगते गगने तददर्शनात् । तस्मान्मन.सयोगजज्ञानसभनान्न मनसाऽपि प्राप्य आमत्यर्थ । तथा विशेषाणा गोधनरूपाणा वाह्याना स्वगताना वा जात्यादीना प्रवृत्तिनिमि- त्तानामभावान गन्दोऽपि प्राप्नोत्यात्मानमित्यर्थ । तथा च श्रुति -'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । इति, 'न चथुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वॉ' इति च ।। ३१ ।। (1) वचो-पाठ-(२) णां ह्यभा-पाठ (३) तै. उ. २. १. (४) मु.उ ३ १.८ ·२३४ उपदासाहली व्यापक सर्वतो व्योम मूर्तः सवर्तियोजितम् । यथा तद्वदिहात्मानं विवाद परं पदम् ॥ ३२ ॥ दृष्टं हित्वा स्मृति तस्मिन्सर्वग्रच तमस्त्यजेत् । सर्वहग्ज्योतिपा युक्तो दिनकावरं यथा ॥ ३३ ॥ अविपयस्यात्मन फ्थ वदान्तवेदनीयत्नमित्याशय लपणावत्मनत्यमि प्रत्याह-व्यापकमिति। सर मृत सर्वतो नियोजित परिच्छ-प्रतिभासहेतूपाधिनजित व्यापक स्वरूपतोऽपरिच्छिन्न च व्योम यथा, तद्वदव गुद्धमवस्थानयोपाधिवियोजि- तमवस्थानयसाक्षितया लक्षित शुद्धमा मानमिह बनान्तसमरे पर पद पर- मात्मान ग्रह्म विद्यादिति योजना ॥ ३२ ॥ एवमात्मतत्त्वऽवधारित पुनरवस्थानयाभिमान न पुर्यादित्याह- दृष्टमिति । दृष्ट जागरित तद्धित्या-द्रष्टा श्रोता मन्तेत्येवमकैम्यिोपरत्ततया स्माभिमान-त्यक्त्वेत्यर्थ । दर्शनाद्यवस्थायामपि निर्विशेपमेवात्मान मन्वीतति भाव । तस्मिन् दृष्टेऽथे स्मृति स्वप्न हित्वा-मस्कारद्वारकत्वा- स्वप्न यह स्मृतिरुच्यते--अह स्वप्ने दवोऽभूव, व्यायो वाऽभूवमिति तद्- भिमान हित्वेत्यर्थ । दृश्यस्य सवासनस्य मनसो विकारोऽसौ, नात्मन इत्यसगतामात्मनोऽनुसदधीतति भाव । तथा तम सुपुतिं त्यजेत् । तमसो विशेपण सर्वग्र इति । सर्व ग्रसतीति सर्वप्र । सान्तमिद पढम् । मुपुप्तेरप्य वभासकतयाऽलुप्तप्रकाशस्वभाव एवात्मा, नतु मूढो ज्ञानवान्वेति मन्वीत त्यर्थ । कोऽसाववस्थानवत्यक्तेति तमाह-सर्वदगिति । सर्वक्सर्वसाक्षी प्रत्यगात्मा ज्योतिपा युक्त', 'ज्योतिपा ज्योति । इत्युक्तेन ब्रह्मणैकीभूत (१) विन्यात-पाठ । (२)मु उ २ २ ९ ·१५नान्यदन्यत्यमरणम् २३५ रूपस्मृत्यन्धकाराः प्रत्यया यस्स गोचराः । स एवात्मा समो द्रष्टा सर्वभूतेषु सर्वगः ॥ ३४ ॥ आत्मबुद्धिमनश्चक्षुर्विपयालोकसंगमात् । विचित्रो जायते बुद्धेः प्रत्ययोऽज्ञानलक्षणः ॥ ३५ ।। विविच्यास्मात्समात्मानं विद्याच्छुद्धं परं पदम् । द्रष्टारं सर्वभूतस्यं समं सर्वभयातिगम् ॥ ३६ ॥ इत्यर्थः । यथा दिनछन् सविता शर्वया भवं शार्वरं तमः स्वतेजसा प्रसिला निस्तमक एवावतिष्ठते, तथाऽवस्थाविकारहत्वज्ञानं ग्राह्येण ज्योतिपाऽभि- भूयाद्वयानन्दस्वभाव एवावतिष्ठते इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ उक्तमेव त्यागप्रकारं प्रकटयति-रूपस्मृतीति । रूपस्मृत्यन्धकारा जागत्स्वप्नसुपुमयोऽर्थी विपया येपां प्रत्ययानां, ते तथोक्ताः । ते यस्य साक्षिणो गोचराः प्रतिभास्याः , स एवात्मा सर्वभू- तेषु द्रष्टा, तथापि समो निविगेपः , यतः सर्वगः परिच्छेदकरहित इत्यर्थः ।। ३४ ॥ यद्येवमुक्तस्वभाव एवात्मा, कुन्तस्तस्मिन् विचित्रः संसारप्रत्ययोदयः ? तत्राह-मात्मवुद्धीति। अज्ञानलमणोऽज्ञानोपाधिनिबन्धन इत्यर्थः ।। ३५ ।। अविद्यातत्कार्योपाधीनामात्मनश्च विवेकानुपलम्भादेव संसारप्रतिभास इति स्थिते मुमुक्षोः कर्तव्यमुपदिशति-विविच्येति । अरमाहुद्धयादिसंवाताद्विविच्य स्वमात्मानं विद्यादिति संवन्धः । स्पष्ट- मन्यत ॥३६॥ (१) विन्यात्-पाठः।

·उपदेशसाहस्री समस्तं सर्वगं शान्तं विमलं व्योमवस्थितम् । निष्कलं निष्क्रियं सर्वं नित्यं द्वन्द्वर्विवर्जितम् ॥ ३७॥ सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः कयं ज्ञेयो मयेत्युत्त । विमृश्यैवं विजानीयाज्ञानकर्म न वेति वा ॥ ३८॥ अदृष्टं द्रष्टविज्ञातं दभ्रमित्यादि शासनात् । नैव ज्ञेयं मयाऽन्यैर्वा परं ब्रह्म कथंचन ।। ३९ ।। वेद्यमेवात्मरूपं पुनर्विशिनष्टि-समस्तमिति । समस्तमात्मानं सर्व परं पदं ब्रह्मेति पृथक् योज्यमपुनरुक्ततायै । अत्र विधिमुखेन प्रतिपेधमुखेन च ये विशेपा निर्दिष्टाः, तानोपान साक्षिणि त्वंपदार्थे तत्पदार्ये च ब्रह्मण्यनुसंधायानयोस्तुल्यलक्षणवं निश्चित्व तत्त्व- मसिवाक्यादहं ब्रह्मेति निश्चिनुयादिति तात्पर्यार्थः ।। ३७ ।। एवं ब्रह्मात्मरूपेणैव ज्ञातव्यमित्युक्ते पुनर्मुमुक्षु शिक्षयति--सर्वेति । सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञानैकसभावो य उक्तः, स कथं कीहफ्नभाव इति विमोदिति योजनीयम् । कथंशब्दसूचितं विमर्शमेव विभजते-चेय इति । मया ज्ञेय उत न ज्ञेय इति शेषः । यदि ज्ञेयः , तदापि ज्ञान प्रति कर्म वा, न वेत्येवं विमृश्य विजानीयात्तत्त्वमात्मन इत्यर्थः ।। ३८ ॥ एवं विमर्श ज्ञेयत्वपक्षस्ताक्न संगच्छत इत्याह-अदृष्टमिति । 'यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम्' इति ज्ञेयस्याल्पत्वोपदेशादब्रह्मत्वापत्तेः , अदृष्टमविज्ञातमिति च श्रुतिशासनात्, न ब्रह्मात्मतत्त्वं ज्ञानकर्मत्वेन मया अन्यैर्वा कथंचन ज्ञेयमित्यर्थः ॥ ३९ ॥ (१) ज्ञात ब्रह्म-पाठ. । (२) के. उ. ९. (३)वृ.उ. ३. ८. ११.

·१५ नान्यदन्यत्रकरणम् २३७ स्वरूपाव्यवधानाभ्या ज्ञानालोकस्वभावतः । अन्यज्ञानानपेक्षत्वाज्जातं चैव सदा मया ॥ ४०॥ नान्येन ज्योतिपा कार्य वरात्मप्रकाशने । खवोधानान्यवोधेच्छा बोधस्यात्मप्रकाशने ॥ ४१ ।। न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा स्वरूपं यस्य यद्भवेत् । प्रकाशान्तरदृश्यो न प्रकाशो ह्यस्ति कश्चन ॥ ४२ ॥ यद्यवं ज्ञेयत्वं न संभवति, कथं तर्हि 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत्' इत्या- युपदेश इत्याशयाविषयत्वेनाविभावमात्रमेवात्मतत्त्वविज्ञानं, न विपयत्वेन 'यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद संः' इति श्रुतिरिति मन्यानोऽशे- यत्वपक्षमपि प्रतिक्षिपति-स्वरूपेति । वज्ञानस्वरूपादन्यबडं, यच व्यवहितं ज्ञानदेशात् , तदागन्तुकज्ञान- सापेक्षसिद्धिकरवाज्ञानविपयतया ज्ञेयं भवति; न तधेदमात्मतत्त्वम् । कथं तर्हि ? शृगु ज्ञानालोकस्वभावतो ज्ञानप्रकाशस्वरूपलात् स्वल्पाव्यवधा- नाभ्यां हेतुभ्यामन्यज्ञानानपेक्षत्वादविपयत्वेन विज्ञातं भवत्यात्मतत्त्वमिति योजना । ज्ञातुरेव ब्रह्मलोपदेशाज्जातुश्च स्वज्ञेयत्वानुपपत्तेरविज्ञातत्वाभा- वाच सदा मया ज्ञातं च ब्रह्मात्मतत्त्वमित्यर्थः ॥४०॥ ज्ञानस्वरूपस्य नान्यज्ञानापेक्षेत्येतदृष्टान्तेन साधयति-नान्येनेति । स्पष्टार्थः ॥४१॥ दृष्टान्तस्य दान्तिस्य च नरपेक्ष्यमुक्तं साधयति-- तस्यति । आत्मा नान्यतो ज्ञानमपेक्षते, तत्वस्मत्वात् । यद्यस्य स्वरूपं तन्नान्य- तस्तदपेक्षते, यथा प्रकाशरूपः सविता न प्रकाशमन्यतोऽपेक्षते, तथा चायं, (१) ब्रह्म-पाठः । (२) वृ. उ. .. ४. ०३.(३) के. उ. ११.

·२३८ उपदेशसाहस्री व्यक्तिः स्यादप्रकाशस्य प्रकाशात्मसमागमात् । प्रकाशस्त्वर्ककार्यः स्यादिति मिथ्यावचो ह्यतः ।। ४३ ।। यतोऽभूत्वा भवेद्यच तस्य तत्कार्यमिप्यते । स्वरूपत्वादभूत्वा न प्रकाशो जायते रचः॥४४॥ तस्मादेवमित्यर्थः । किंच, नात्मा प्रकाशान्तरदृश्यः, प्रकाशम्पत्वात् , आदित्यवदित्याह-प्रकाशान्तरेति ॥ ४२ ॥ ननु प्रकाशान्तरदृश्यत्वाभावेऽपि स्वरूपप्रकागदृश्य एव किं न स्यात् ? यथा सविता घटादि प्रसाशयन् स्वात्मानमपि प्रकाशयत्येव, तया आत्मापि दृश्यमयभासयन् स्वात्मानमपि भासयेदिति चेत्, नेल्याह-व्यक्तिः स्यादिति। अप्रकाशस्य स्वरूपतः प्रकाशहीनस्य प्रकाशात्मसमागमात् प्रकाशस्वभाव- संसर्गमात्राब्यक्ति:-अभिव्यक्ति:-तमोनिवृत्तिलक्षणा स्यात्, न तन प्रकाशगुणोदय इत्यर्थः । अतः प्रकाशोऽर्ककार्य इति मृषाव्यपदेशः । प्रकाशावगुण्ठिते वस्तुनि प्रकाशोदयाभावेऽभिव्यक्त्यभावादर्शनादित्यर्थः । तस्माद्धासमानस्वरूपसंसर्ग एव भास्यस्याभिव्यक्तिरिति प्रकाशस्वभावस्य सवितुर्नान्यप्रकाश्यता, स्वप्रकाश्यता वाऽस्तीति न दृष्टान्तस्वसिद्धिः। अतोन दाटन्ति सिद्धिस्त्वत्पक्ष इति भावः ॥ ४३ ।। घटादिप्रकाशः कस्मादककायों न भवतीति चेत्तत्राह-यतोऽभूत्वेति । यत्तु प्रागभूत्वा यतो भवेत् , तत्तस्य कार्यमिप्यत इति संवन्धः । स्पष्टमन्यन् ॥४४॥ (१) स्वभावतः पाठः।

·१५ नान्यदन्यत्रकरणम् २३९ सत्तामात्रे प्रकाशस्य कर्ताऽऽदित्यादिरिप्यते । घटादिव्यक्तितो यहत्तरोधात्मनीप्यताम् ॥ ४५ ॥ विलासर्पस्य निर्याणे सूर्या यहत्यकाशकः । प्रयनेन विना तइजाताऽऽत्मा चोधरूपतः ।। ४६ ॥ दग्धैवमुष्णः सत्तायां तद्रोधात्मनाप्यताम् । सत्येव यदुपाघौ तु ज्ञाते सर्प वोत्थिते ॥ ४७ ।। कथं तर्हि प्रकाशस्वरूपस्यादित्यस्त्र प्रकाशयितृतमात्मनश्च वोधमात्रस्य. भावस्य बोद्धृतं व्यपदिश्यते ? तनाह-सत्तामात्र इति । प्रभागस्य संनिधिसत्तामात्रे सति घटादिव्यक्तितो घटाद्यभिव्यक्तदर्श- नात्, आदित्यादिः प्रकारात्य कर्तव्यते यदन, तद्वोधरूपेऽप्यात्मनि स्वाध्यस्तवस्तुसंनिधिसत्तामात्रे सति योद्धृत्वमिप्यतामहीक्रियतामिति योजना ।।४५॥ स्वगतविकारमन्तरगवात्मनोऽर्थप्रकारालमित्येतदपिरविष्टान्तेन स्पष्ट- यति-बिटादिति । सर्पस्व विलद्वारा निर्गमे ज्ञायमाने यद्वत्सूर्यः प्रयत्नेन विना पूर्वसिद्धे- नैर सन्योतिपा तं भामयन् प्रकाशको व्यपदिश्यतं, तद्वदात्मा बोधरूप- वालयलेन विना विकारमन्तरेण ज्ञाता व्यपदिश्यत इत्यर्थः ॥ ४६॥ इदानीमुपाधिभावे ज्ञातृत्वव्यपदेशात, तदभावे तद्भावान्, औपाधि- कमेन बातृत्वमिति दर्शयितु परमुद्दाहरणमाह-दग्धैवमिति । यथा दाहासंनिवाबुमस्त्रस्यस्यामः सत्तामात्रेण दाहकर, उषा बोथ- स्वरूपस्याप्यात्मनो पोथ्यसंनिधिमात्रेण वोद्धृत्वमिप्यतां, यद्यरमादुपाधौ बात सत्येवात्मा ज्ञानोच्यते । यथा विलादुस्थित सचे उपाधी ज्ञाते सत्येव (१)वोद्धात्म-पाठः।

·२४० । उपदेशसाहस्री ज्ञाताऽयत्नोपि तवज्ज्ञः कर्ता भ्रामकवद्भवेत् । स्वरूपेण स्वयं नात्मा ज्ञेयोऽज्ञेयोऽथवा ततः ।। ४८॥ विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति शासनात् । वन्धमोक्षादयो भावास्तदात्मनि कल्पिताः ।। ४९॥ सविता प्रकाशकः कथ्यते, न तदभावे । तस्मादौपचारिक एवात्मनो ज्ञात स्वव्यपदेश इत्यर्थः ॥ ४७ ।। औपाधिकत्वं ज्ञातृत्वमात्मनो रमिष्टान्तन प्रतिपाद्य तेनैव दृष्टान्तेन कर्तृत्वमप्यौपाधिकं प्रतिपादयति-शातेति । यद्वक्ष्यं ज्ञ आत्मा अयलः यत्नरहितोऽपि ज्ञाता व्याख्यातः, तद्वत्स्वगतविशेषशून्योऽपि संनिविमानेण कारकाणि प्रवर्तयन् क्रियाणां कर्तेति व्यपदिश्यते, भ्रामकवदित्यर्थः । भ्रामयति प्रवर्तयति प्राक्सुप्तं जनसमूहमिति भ्रामकः सूर्यः। यदा, भ्रामको- ऽयस्कान्तः, सयथा स्वयं चलनादिव्यापाररहितोऽपि लोहकीलादीना चा- लको बटः, तथाऽयमपीत्यर्थः । तदेवं व्यक्तिः स्यादप्रकाशस्य' इत्यारभ्योक्तं प्रासडिकमात्मनो ज्ञातृतं कर्तृत्वं चौपाधिकं व्यवस्थाप्य, प्रक्रान्तमात्मनो ज्ञानकर्मत्वाकर्मनाभ्यामशेयज्ञेयत्वपक्षद्वयसमर्थनमुपसंहरति-स्वरूपेणेति । यतोऽयमात्मा निर्विशेपः स्वभावतोऽलुप्तप्रकाशस्वरूपश्च, ततः स्वयं स्वस्त- पंणासाधारणस्वभावेन न ज्ञेयो ज्ञानक्रियया व्याप्तो न भवति, तथा नाशे- यो व्यवहितवस्तुवन्न ज्ञानप्रकाशरहित इत्यर्थः । अथवेत्यनेन ज्ञाता वान्य- स्वाज्ञाता वा न भवत्यात्मा निर्विकारत्वाचैतन्ययोगाच, तथा कर्ता कार- काभ्यासाधिष्ठानत्वात्, न कर्ता च निर्व्यापारत्वादित्यादिविरुद्धमतिभास- व्यवस्थोपसंहार उक्तो वेदितव्यः ।। ४८॥ आत्मन उक्ते शेयत्वाद्यभावप्रमाणमाह-विदिताविदिताभ्यां तदिति। । (१) १५.४३.

·१५ नान्यदन्यत्वकरणम् २४१ नाहोरात्रे यथा सूर्ये प्रभारूपाविशेषतः। वोधरूपाविशेषान्न घोधावोधौ तथाऽत्मनि ॥५०॥ यधोक्तं ब्रह्म यो घेद हानोपादानवर्जितम् ।। ययोक्तेन विधानेन स सत्यं नैव जायते ॥ १ ॥ जन्ममृत्युप्रवाहेषु पतितो नैव शक्नुयात् । इत उद्धर्तुमात्मानं ज्ञानादन्येन केनचित् ।। ५२॥ 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिवार्षि' इति श्रुत्या विदिताविदि. ताभ्या कार्यकारणाभ्यामन्यदात्मतत्त्वं प्रीति शासनात्कार्यकारणधर्मविल- क्षणस्वभाव एपायमात्मेत्यर्थः । तथाच यथात्मनि ज्ञातृलं कर्तृत्वं कार- णत्वमित्यादि सर्वमविद्यावशादेव कल्पितं, तथा बन्यो मोक्षश्छिन्नो भिन्नः सुसी दुःसीत्यादयोऽपि भावा आत्मनि कल्पिता एवैत्याह-धन्धेति।।४९|| वन्धादीनामात्मनि कल्पितत्वे सदृष्टान्तं हेतुमाह-नाहोरात्र इति । अयोधनिवन्धनो वन्धो वोधनिवन्धनो मोक्षः, तयोरभावे तत्र तयो- रप्यभाव इत्यर्थः॥ ५०॥ उक्तेनोपायेनोक्तस्वरूपं ब्रह्म विजानतः फलमाह-यथोक्तमिति । हानोपादानवर्जितमिति हानोपादानकर्तृत्वं कर्मत्वं च व्यावयते । अनेन सर्वविशेषाः प्रतिपिद्धा भरन्ति, परिग्रहपरित्यागात्मकत्वात् सर्वविशेपाणा- मित्यर्थः । यथोक्तविधानं पदार्थपरिशोधनप्रकारः । स नैव जायत इति सत्यमिति संपन्धः । 'न स भूयोऽभिजायते'' इति स्मृतेरित्यर्थः ॥५१॥ यथोक्तब्रह्मवेदनेन विनापि यथोक्तफलसिद्धेः कृतं ज्ञानेनेत्याशङ्कय नान्यः पन्था विद्यतेऽयनार्य' इति श्रुतिविरोधान्मैवमित्याह-जन्मेति । (१) तुल्य-१५.६५. (२) के. उ. ३. (३) भ.गी. १३. २३. (४) श्वे. उ. ३.७६.१५. ,

·२४२
उपदेशसाहस्री
"भिद्यते हृदयग्रन्धिश्यिन्ते सर्वसंशयाः।
शीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्टष्ट इति श्रुतेः ।। ५३ ॥
ममाहमित्येतदपोदा सर्वतो
विमुक्तदेहं पदसम्बरोपमम् ।
सुदृष्टशास्त्रानुमितिभ्य ईरित
विमुच्यतेऽस्मिन्यदि निश्चितो नरः ॥ ५४॥
इति नान्यदन्यत्प्रकरणम् ।
इत एभ्यो जन्ममृत्युप्रवाहेभ्यः । केनचित्साधनान्तरेण ।। ५२ ॥
उक्तेऽर्थेऽधर्वोपनिपद्वाक्यं प्रमाणयति-भिद्यत इति ।
स्पष्टम् ॥ ५३॥
प्रकरणार्थ संक्षिप्योपसंहरति-ममाहमिति ।
सर्वतः सर्वात्मना ममाहमित्येतत्सविषयमपोह्य त्यक्त्वा नरो मनुष्योऽ-
स्मिन् यदि निश्चितो निश्चितमतिः स्यात्, तदा स विमुच्यत इति योजना।
अस्मिन् कस्मिन् विनिश्चित इति ? तदाह-विमुकदेहमिति । देहद्वयसं.
वन्धशून्यं प्रत्यक्तत्त्वं पदं ब्रह्माम्परोपमं निरतिशयं निष्प्रपञ्चमिति यावत् ।
कुतः एवंविधं ब्रह्मात्मस्वरूपमित्यपेक्षायां श्रुतियुक्तिभ्यां निर्धारितत्वादना-
संभावना नास्तीत्यभिप्रेत्य तद्विशिनष्टि- सुहत्यादि ईरितमित्य-
न्तेन । यदेवंविधं सम्यग्विचारितशास्त्रानुमानेभ्योऽस्माभिरीरितमस्मिन्निति
संवन्धः ॥ ५४॥
इति पञ्चदश नान्यदन्यत्प्रकरणम् ॥ १५ ॥

·१६ पार्थिवप्रकरणम् पार्थिवः कठिनी धातुईवो देहे स्मृतोऽम्मयः । पक्तिचेष्टावकाशाः स्युसिवाय्यम्वरोद्भवाः ॥१॥ प्राणादीनि तदर्थाश्च पृथिव्यादिगुणाः क्रमात् । रूपालोकवादिष्ट हि सजातीयार्थमिन्द्रियम् ॥ २॥ पूर्वस्मिन् प्रकरणे एकदेशिमतप्रतिक्षेपमुखेन प्रौकत्वज्ञानमेव स्वरूपाव- स्थानलक्षणमोक्षसाधनं, न भेदाभेदज्ञानमिति प्रतिपादितम् । अधुना सर्व- तार्किकमतप्रतिपेधेन मुमुटुं स्वाराज्येऽभिपेक्तं प्रकरणान्तरमारभमाणः प्रथमं स्थूलशरीरात्मवादिमतं निराकरोति-पार्थिव इति । यः स्थूलदेहे कठिनो धातुर्मासादिरूपः, स पार्थिवः पृथिव्यंशः पृथिवी- परिणामात्मकः स्मृतो ज्ञातो विद्वद्भिरित्यर्थः । एवं द्रवोऽम्मयोऽपां परि- पामः । पक्तिः पाकः, चेष्टा स्पन्दनं, असफाशोऽनपानमनसा संचारमार्गा देहगतसुपयो ये स्युः-एते क्रमेण वहिवागम्यरोद्भवा देहानुगतवदयाद्य- शकार्यभूताः स्मृता इत्यक्षरार्थः । देहोऽनात्मा. भूतपरिणामत्वात्, वल्मी- कादिवदिति भावः ॥१॥ इन्द्रियात्मवादिनं प्रत्याह-प्राणादीनीति । वाणादीनीन्द्रियाणि तदर्थास्तेषां विषयाः गन्वादयश्च कमात्पृथिव्या- दीनां गुणाः कार्याणीत्यर्थः । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दास्तावत्पृथिव्यप्तेजोवा- प्वाकाशानां क्रमेण धर्माः प्रसिद्वाः । तेपां घ्राणायेकेन्द्रियग्राह्यताऽन्वय- व्यतिरेकसिद्धा । तथा च यदिन्द्रियं यस्य धर्म ग्राहयति, तदिन्द्रिय तस्य सजातीयं भवितुमर्हति । यथा तैजसस्य रूपस्य प्रकाशको दीपादिस्तैजसो दृष्टः, तथेन्द्रियाण्यपि भौतिकानां प्रकाशकत्वाझौतिकान्येवेत्यनुमानमाह- ,

·२४४
उपदेशसाहस्री
बुध्यर्थान्याहुरेतानि वाक्पाण्यादीनि कर्मणे ।
वद्विकल्पार्थमन्तःस्थं मन एकादशं भवेत् ॥ ३ ॥
निश्चयार्थी भवेद्बुद्धिस्तां सर्वार्थानुभाविनीम् ।
ज्ञाताऽऽत्मोक्तः स्वरूपेण ज्योतिपा व्यञ्जयन्सदा ॥ ४॥
रूपालोकवादिति । एवमिन्द्रियाणां भौतिकत्वे सिद्वे देहवदेपामप्यनात्म-
त्वमिति भावः ॥२॥
किंचेन्द्रियाणि नात्मानः, करणत्वात्, कुठारवदित्यनुमानान्तरं सूच-
यन् कार्यवशाद्रिन्द्रियाणामेकादशलनियममाह-बुद्धयर्थानोति ।
एतानि प्राणादीनि बुद्धयर्थानि ज्ञानकरणान्याहुः । वास्पाणिपादपायूप-
स्थाख्यानीन्द्रियाणि कर्मणे कर्मार्थ वचनादानगमनविसर्गानन्दाथै तत्कर-
णान्याहुरित्यर्थः। तेषां दशानामिन्द्रियाणां विकल्पार्थ युगपद्विपयसंनिधाने
क्रमेण तत्तद्विपयज्ञानादिनियमार्थ यदिन्द्रियं तन्मन उक्तदशापेक्षया एकादश
भवेत् । मनश्चैकं साधारणं करणमवश्यमङ्गीकार्यम् । अन्यथात्मनो युगपदने-
केन्द्रियविपयसंप्रयोगे सति युगपदेवानेकज्ञानानि जायेरन् । नचैवमस्ति ।
तथा च तस्यापि मनसः करणत्वादनात्मत्वमिन्द्रियवदिति सिद्धम् ॥ ३ ॥
बुद्धिरपि नात्मा, करणविशेषत्वात्, मनोवदिति बौद्धमतं निराकुर्व-
स्तस्याः स्वभावं दर्शयति-निश्चयार्थेति।
निश्चयोऽर्थपरिच्छेदः, सोऽर्थः प्रयोजनं यस्या अन्तःकरणवृत्तेः सा
निश्चयार्था बुद्धिर्भवेत् । निश्चयकरणं बुद्धिरित्यर्थः । अन्यदृश्यत्वादपि तस्या
अनात्मत्वमित्याह-तामिति । बुद्धिज्ञातुरपि बुद्धिवदन्यज्ञेयत्वशङ्कां वार-
यति-स्वरूपेण ज्योतिपेति । तथाच भास्यभासकयो रूपालोकयोरिव भेदा
दास्याया बुद्धेरन्यो भासक आत्मेत्यर्थः ॥४॥

·१६ पार्थिवप्रकरणम् २४५ व्यञ्जकस्तु यथाऽऽलोको व्यङ्गयस्याकारतां गतः । व्यतिकीर्णोऽप्यसंकीर्णस्तद्वतः प्रत्ययैः सदा ॥५॥ स्थितो दीपो यथाऽयत्नः प्राप्तं सर्व प्रकाशयेत् । शुब्दायाकारयुद्धी प्राप्तास्तद्वत्मपश्यति ॥६॥ शरीरेन्द्रियसंघात आत्मत्वेन गतां धियम् । नित्यात्मज्योतिपा दीप्तो विशिपन्ति सुखादयः ॥ ७॥ शिरोदुःखादिनाऽऽत्मानं दुःख्यस्मीति हि पश्यति । द्रष्टाऽन्यो दुःखिनो दृश्याद्रकृत्वाच न दुःख्यसौ ॥ ८॥ यदि बुद्धरात्मा भासकः, तर्हि तया संसर्गादशुद्धिरापद्यतेत्याशङ्कय दृष्टान्तेन प्रेत्याह-व्यक्षमास्त्विति । यथा आलोको व्यञ्जको दीपालोकादिय॑यस्य घटादेराकारतां गतः सन् व्यतिकीर्णोऽपि व्यामिश्रतया भासमानोऽपि वस्तुतोऽसंकीर्णो विवि- क्तस्वभाव एव भवति, तद्वदेव ज्ञः आत्मा सदा प्रत्ययैवुद्धिवृत्तिभिरित्यर्थः । अतो नित्यशुद्ध एवात्मेति भावः ॥ ५॥ यदि वुद्धयादेरत्यन्तविलक्षणो निर्व्यापार आत्मा, कथं तर्हि तस्य तद- वभासकत्वमित्याशय तदपि दृष्टान्तेनाह-स्थित इति । स्पष्टार्थः ॥ ६॥ तथापि कथं शुद्धिः सुसित्वादिस्फुरणादित्याशङ्कयाह-शरीरेति । सुखादयाः शरीरादिसंघाते आत्मत्येन प्रवृत्तां धियं बुद्धिं विशिंपन्ति, न वात्मानम् । किंलक्षणाम् ? नित्यात्मज्योतिपा दीप्तां प्रकाशिताम् । तथा च भास्यभासमबुद्धयात्मनोरविवेकादात्मा सुसादिमानिति भ्रान्तिरित्यर्थः७ कुत एवं निश्चयः ? इत्यत आह-शिर इति । (१)परिहरनाह-पाठः।

·उपदेशसाहस्री . . दुःखी स्याहुःख्यमानाःखिनो दर्शनान वा । संहतेऽङ्गादिभिष्टा दुःखी दुःखस्य नैव सः ॥९॥ चक्षुर्वत्कर्मकर्तृत्व स्यान्नानेकमेव तत् । संदतं च ततो नात्मा द्रष्मृत्वात्कर्मतां व्रजेत् ॥ १० ॥ शिरआदिदेहावयवगतेन दुःखेन हि यामाहु.ख्यहमस्मीत्यात्मानं पश्यति, तस्माद्देहमात्मत्वेन गता बुद्धिरिति योजना । अयमाशयः-आत्मनो विशे. पविज्ञानं बुद्धयच्यासनिबन्धनमिति हि स्थितिः । तथा च शिरोदुःखेनोदर- दु.खेन वा दुःख्यहमस्मीत्यभिमानात्मकवुद्वयवस्थापनविशेपस्यैव दुःसि- त्वात्, सुखदुःसादयो बुद्धिं विशिंपन्तीति युक्तं वक्तुमिति । द्रष्टा तु दु:- सिनो दृश्यादन्यः-आत्मत्वेनाभिमन्यमानदेहावयवोपघातादिजनितदु:- साकारसाभासबुद्धेदृश्यायाः साक्षी तदन्य एव । असौ दृष्तृत्वादेव न दुःसीत्यर्थः ॥ ८॥ दृष्टत्वादसौ न दुःसीत्युक्तमेव स्पष्टयति-दुःखी स्यादिति । अयमात्मा दुःख्यहमानाहु साकारपरिणामवत्यन्तःकरणेऽहमित्यभिमा- नाहुःखी स्यात्, न तु दुःसिनो दु.साकारपरिणामवतो दर्शनात्, तथा सत्युदासीनानामपि दुःखिनं पश्यता दुःसित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रकृते किमा- यातम् ? तदाह-संहत इति । अङ्गादिभिहस्ताद्यज्ञैश्चक्षुरादीन्द्रियैश्च संहते देहे यहुःखं, तस्य दुःखस्य द्रष्टा य आत्मा साक्षी, स नैव दुःसीति सिद्ध- मिति शेपः ॥ ९ ॥ दु.खिनो द्रष्टुत्वेऽपि दु.खित्वमात्मनो युज्यत इति दृष्टान्तेन शङ्कते- चक्षुर्वदिति। यथा चक्षुपो दर्पणादिनिष्ठतया दृश्यत्वं, तस्यैव मुसदेशस्थतया दृष्तृत्व च, तथात्मनो दुःखसंभिन्नतया दृश्यत्वं, स्वरूपचैतन्यावस्थतया द्रष्टत्वं ·. १६ पार्थिवप्रकरणम् २४५ ज्ञानयत्नाद्यनेकत्वमात्मनोऽपि मतं यदि । नैकज्ञानगुणत्वात्तु ज्योतिर्वत्तस्य कर्मता ॥ ११ ॥ •ज्योतिपो द्योतकत्वेऽपि यन्नात्मप्रकाशनम् । भेदेऽप्येवं समत्वाज आत्मानं नैव पश्यति ॥ १२ ॥ चेति कर्मकर्तृत्वं घटव इत्यर्थः । सिद्धान्ती परिहरति-नेति । कुत इत्यत आह-अनेकमेव तदिति । तच्च रनेकानेकाकारमेर संहतं च भवती. त्यतो घटते तस्य कर्म कर्तृत्वं चांशभेदोपपत्तेरित्यक्षरार्थः । गोलकांशस्य दर्पणस्यस्य दृश्यत्वं, तस्यैव शक्तिमत्त्वांगस्य मुसनिविष्टस्य द्रष्टुत्वमिति युक्तमुभयरूपत्वमिति विवक्षितोऽर्थः । आत्मनस्तु नैरमंशभेदोऽस्ति एक- रूपत्वात् , असंहतत्वाचेत्यभिप्रेत्याह :-तत इति । चित्प्रकाशैकस्वभावो ह्यारमा द्रष्टैव, न दृश्यांशसंभिन्ना, दृश्यांशस्यानात्मत्वात् । अतो द्रष्टवा- कर्मतां न प्राप्नोतीत्यर्थः ।। १०॥ ननु आत्मनोऽपि ज्ञानादिभिरनेकात्मत्वसंभवाचक्षुर्वदास्यभासकता स्यादित्याशङ्कप प्रत्याह-शानयनादिति । ज्ञानप्रयत्नेच्छाद्वेपादिगुणमेदैरनेकात्मकत्वादात्मनोऽपि केनचिदंशेन वि- शिष्टस्य ग्राह्यत्वं, अशान्तरण ग्राहकत्वं च यदि तब मतमिति शवाग्र. न्थार्थः । तुशब्दः शङ्कानिपेधार्थः। भैगम् । एकज्ञानगुणलात्" कृत्तः प्रक्षा- नघन एवं' इति श्रुत्या ज्ञानकस्वभावत्वावधारणात् , अनेकात्मवायोगातू, ज्योतिर्वत्तस्य न कर्मता-पाहता तस्य न संभवतीति परिहारपन्थार्थः।।११ दृष्टान्तं व्याचष्टे-ज्योतिप इति । अयमर्थः-यद्यात्मनो ग्राह्यप्राहकांशभेदोऽभ्युपगम्यते, तदेदं वक्तव्यं- प्राद्यांशोऽपि चेतनः, किं वा जडः ? इति । तत्रायं निराकरोति दृष्टा- (१)मुं. उ. २. २.९. - ·" २४८ उपदेशसाहस्री यद्धर्मा यः पदार्थो न तस्यैवेयात्स कर्मताम् । न घात्मानं दहत्यग्निस्तया नैव प्रकाशयेत् ॥ ११ ॥ एतेनैवात्मनाऽऽत्यांनो ग्रहो बुद्धनिराकृतः । अंशोऽप्येवं समत्वाद्धि निभेंदत्वान युज्यते ॥१४॥ न्तेन-ज्योतिप इति । आदित्लादिज्योतिपो द्योतकत्वेऽपि प्रकाशनस्वभा- वत्वेऽपि नात्मप्रकाशनं न ज्योति स्वरूपप्रकाशनम् । तदेव यथा दृष्टान्त तथा भेदेऽप्यंशभेदकल्पनेऽपि ज्ञ आत्मा समत्वाचैतन्यस्वभावाविशेषादा- त्मानं नैव पश्यति, न स्वाश विषयीकरोतीत्यर्थः । न द्वितीयः-जडा- जडयोरशाशित्वेनाभेदानुपपत्तेर्न ग्राह्याशस्यात्मत्वमिति नात्मनः स्ववेद्यत्व- सिद्धिरिति दूपण स्पुंटमेवेत्युपेक्षितमिति द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ स्वरूपेणाशद्वारेण वा यद्यप्यात्मात्मानं नैव पश्यति, तथापि स्वगुणज्ञा- नस्य कर्मन गमिष्यतीत्याशङ्कयाह-यद्धति । या पदार्थो यद्धर्मा येनासाधारणधर्मेण धर्मवान्, स तस्यैव धर्मस्य कर्मदा नेयात् । तथा च ज्ञानस्वभाव आत्मा न ज्ञानकर्मता गन्तुमर्हती- त्यर्थ. । दृष्टान्तभागः स्पष्टार्थः । आत्मा न स्वीयधर्मव्याप्या, पदार्थत्वात , अग्निवदित्यर्थ. ॥ १३ ॥ उक्तन्यायेन विज्ञानवादी बौद्धोऽपि निराकृत इत्याह-यतेनैवेति । आत्मन इत्यस्मिन्नात्मान इति छान्दस' प्रयोग.। बुद्धरात्मनः स्वरूपस्या- मला स्वेनैव ग्रह इति वौद्धपक्षोऽप्येतेनैवोक्तदृष्टान्तप्रवन्धेन निराकृत इत्यर्थः । स्वरूपस्य स्वरूपेणैव ग्राह्यस्वाभावेऽपि एकेनाशेन ग्राह्यत्व अशा- (१) आत्मन -इत्यपि साधु पाठ श्रीवाणीविलासमुद्रिते पुस्तके श्यते । वेन तु उदोमगापत्ति । (२) अशे-पाठ । (३) स्पष्ट-पाठ ।

·- १६ पार्थिवप्रकरणम् २४९ शून्यतापि न युक्तवं युद्धेरन्येन दृश्यता । युक्ताऽतो घट्यत्तस्याः प्राक्सिद्धेश्य विकल्पतः ॥ १५ ॥ अविकल्पं तदस्त्येव यत्पूर्व स्यादिकल्पतः। विकल्पोत्पत्तिहेतुत्वायद्यस्यैव तु कारणम् ।। १६ ॥ न्वरेण प्राहकत्यमिति कल्पनाऽप्यन न घटत इत्याह-अंशोऽप्येवमिति । एवं प्रागुक्तवर्मना । तदेवाह-समत्वादि निर्मदत्वादिति ॥ १४ ॥ एवं बुद्धेः स्वाह्यत्वनिराकरणेनार्यादन्यग्राह्यत्वमुपक्षिप्तम्, अन्यथा तस्याः क्षणिकवाद्यसिद्धः । तत्र मा भूत्तर्हि बुद्धिस्तद्वाहकश्यापरः, शून्य- मेवात्मतत्त्वमस्त्विति वादिनं निराकरोति-शून्यतापीति । एवं सवि शून्यताऽपि न युक्ता । यद्वा-यया युद्धेः स्वप्राह्यता न युक्ता युक्तिविरोधात, एवं शून्यतापि युद्धस्तदवभासस्य च न युक्ता, अपरोक्ष- तया वस्याः प्रतीयमानत्वादित्यर्थः । अतो हेतोर्घटवदन्येन साक्षिणा बुद्धे- प्राह्यता युक्ता, साक्षिणि पर्यवसानात्तस्यापि न शून्यताशङ्केत्यर्थः । किंच वस्या बुद्धेर्विकल्पतो विकल्पनायागेव तत्साक्षिणः सिद्धेर्न शून्यता कदा- पीत्यर्थः । बुद्धिविकल्पनात्पूर्वमेव सुपुप्तावप्यात्मप्रकाशसझावोऽङ्गीकर्तव्यः , अन्यथा सुपुप्तेरसाक्षिकत्वादवस्थान्तरे परामर्शानुदयप्रसङ्गादिति भाव.॥१५ किंच यत्कार्य यदन्वितं दृश्यते तत्तस्य कारणं, कार्यविकल्पालाक् सिद्धं च, यथा घटान्विता मृत्, तथा बुद्धयादेविकल्पस्य सदार्यान्विततयोपल- भ्यमानत्वायाक् सिद्धसत्कारणकत्वमेव युक्तमित्याह-अविकल्पमिति । सर्वविकल्परहित कूटस्थमित्यर्थः । अकारणकार्योत्पत्तेरनुपपत्तेः कारण- सत्त्वमेष्टव्यम्, अन्यथा कार्यविशेषार्थिनां कारणविशेपोपादानप्रवृत्तिनि- । यमानुपपत्तिः, शून्यस्य सर्वत्र सुलभत्वादिति भावः ॥ १६ ॥ (1) अशे-पाटः । (२) सिद्ध सत्कारणत्वमेव-पाठ. । . ।

·२५० उपदेशसाहस्री अज्ञान कल्पनामूलं संसारस्य नियामकम् । हित्वाऽऽत्मानं परं ब्रह्म विद्यान्मुक्तं सदाऽभयम् ॥ १७ ॥ जाग्रत्वमौ तयोवीज सुषुप्ताख्यं तमोमयम् । अन्योन्यस्मिन्नसत्त्वाच नास्तीत्येतत्रयं त्यजेत् ॥ १८॥ फूटस्थस्य ब्रह्मात्मन कथ कारणत्वम् ? व्यापारवद्धि कारण नामेत्या- शङ्कय रज्जुवत्सर्पस्य विवाधिष्ठानतया तस्य कारणत्व घटत इत्यभिप्रे. त्याह--अशानमिति । अज्ञानमनाद्यविद्या कूटस्थप्रत्यगात्मनि ब्रह्मणि सर्वकल्पनाया मूलम- तद्रूपप्रतिभासहेतुरित्यर्थ । तथा च चिदविद्याविवर्तेपु कार्येषु सत्तात्मना भासमानतया कारणत्व कूटस्थस्यापि घटत इति भाव । ससारस्य निया- मकमिति विशेषणेन सर्वविकल्पनाया अज्ञानमूलत्वेऽन्वयव्यतिरेकाख्य प्र- माणमनुमान सूचयति । तीज्ञानविशिष्टमेव किं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेनानुसधे- यम् ? नेत्याह-हित्वेति । सकार्यमज्ञान हित्वा-साक्ष्यत्वेन तस्य साक्षि- धर्मता वाधित्वा, आत्मान प्रत्यञ्च साक्षित्वेनोर्वरित साक्ष्यवाधया पर ब्रह्म परिपूर्ण मुक्त कार्यकारणप्रपञ्चससर्गरहितमभयमद्वय ‘अह ब्रह्मास्मि' इति महावाक्यार्थभूत सदा विद्यादनुसध्यादित्यर्थ ॥ १७ ॥ ससारनियामकज्ञान हित्वाऽऽत्मान ब्रह्म विद्यादित्युक्तम् । तर क ससार, कथ वा तस्याज्ञान कारण, ततो वा कथमात्मनो विवेक स्यात् ?- इत्यपक्षायामाह-जाग्रदिति । जामत्स्वप्नौ स्थूलसूक्ष्मविपयभोगलक्षणी-ससार इति शेप । तयो- यीन कारण तमोमयमज्ञानप्राय सुपुताख्य सुषुप्तिसज्ञिवम् । तमो बीज- मिति वक्तव्ये मयप्रयोगादज्ञानस्य स्वातन्त्र्य धार्यत-- -सभास तमो वीज- (1) विन्या -पाठ । (२)तुलय-१७ २६ ·१६ पार्थिवप्रकरणम् २५१ आत्मबुद्धिमनश्चक्षुरालोकार्थादिसंकरात् । भ्रान्तिः स्यादात्मकर्मति क्रियाणां सन्निपाततः ॥ १९ ॥ निमीलोन्मीलने स्थाने वायव्ये ते न चक्षुपः । प्रकाशत्वान्मनस्येवं बुद्धौ न स्तः प्रकाशतः ॥२०॥ मित्यर्थः । एवं कार्यकारणस्वरूपमुक्त्वा तयोस्त्यागप्रकारमाह-अन्योन्य. स्मिन्निति । स्थूलसूक्ष्मकारणावस्थानामन्योन्यस्मिन्नसत्त्वात् , सत्त्वव्यभि. चारात्-चकारात्-दृश्यत्वाच, एतमयं रज्चां दृष्टसर्पधारादिवदात्मनि ततोऽन्यत्रे च नास्तीति ज्ञात्वा त्यजेद्विलापयेत्-आत्मानं शोधये- दित्यर्थः ।। १८ ॥ त्यजेदित्युक्ते कर्तृतप्रतीतः कथमस्यात्मनो ब्रह्मत्वमित्यत आह-आत्म- युद्धीति। आत्मा देहः ।' अर्थादि ' इत्यादिपदाद्देशकालादिग्रहः । आत्मादीनां संकरान्मियो गुणप्रधानभावेनाध्यासाद्धेतोः क्रियाणां सन्निपाततः समुद्र- वादात्मकर्म आत्मनः कर्म किया इत्यात्मा तदधिष्ठानभूतः कूटस्थोऽपि करोतीति भ्रान्तिः स्यात् । तस्मादात्मनः स्वतो निष्क्रियत्वान्निष्क्रियं ब्रह्म- त्वमविरुद्धमित्यर्थः ॥ १९ ॥ अन्यधर्मस्याप्यन्यत्रारोपे दृष्टान्तमाह-निमीलेति । ये नेत्रगोलकस्थाने निमीलोन्मीलने दृष्टे ते वायव्ये धायुकार्य, क्रिया- त्मकस्य वायोस्तदाश्रयत्वात् , न चक्षुरिन्द्रियस्य, तस्य प्रकाशरूपत्वा- क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः । तथापि चक्षुष्येव ते व्यपदिश्येते अध्यासाद्यथा, एवं मनसि बुद्धौ च चलनाचलने न स्तः, प्रकाशत्वादेव स्वतो न विद्यते । तथापि प्राणव्यापाररूपे ते तयोरारोप्येते, चश्चलं मनः स्थिरा बुद्धिरिति व्यपदेशदर्शनादित्यर्थः ॥ २० ॥ (.)न्यच-पाठः।

·- . उपदेशसाहनी संकल्पाध्यवसायौ तु मनोयुध्योर्यथा क्रमाद । नेतरेतरधर्मत्वं सर्व चात्मनि कल्पितम् ॥ २१ ॥ स्थानावच्छेददृष्टिः स्यादिन्द्रियाणां तदात्मताम् । गता धीस्तां हि पश्यन्नो देहमान इवेक्ष्यते ।। २२ ।। मनोबुद्धपोरसाधारणधर्मकथनपूर्व प्रासनिकमुपपादितमुपसंहगति- संकल्पति। संकल्पधर्मकं मनः, अध्यवसायधर्मिका बुद्धिरिति व्यवस्थेन न साकर्य- मित्यर्थः । तरमासूटस्थस्यात्मन. स्वत.कर्तृत्वासंभवात् , अविद्यादेश्च जटस्य स्वातन्त्र्येण प्रत्त्यसभनात्, जडाजडयोश्च परमार्थत. सबन्धानिरूपणात्, सर्व सहेतुफ ससारवन्धनमात्मनि कल्पितमध्यस्तं, न परमार्थतः, इति सदैवात्माद्धयं प्रहोति सिद्धमित्यर्थः ।। २१ ॥ पूर्व देहेन्द्रियमनोबुद्धिशून्यात्मवादनिराकरणेन तद्विलक्षण आत्मा विवे- चितः । इदानी देहादिविलक्षणोऽप्यात्मा देहसमपरिमाण इति जैनमत- नात्मन परिच्छिन्नत्वशकाया न तस्य प्रमत्वमुपपद्यते । न च तन सर्व कल्पितमिति युज्यते क्ल्पकाभावादित्याशङ्कयाह-स्थानेति । इन्द्रियाणा देहात्त्यिभावाद्देहावयवगोलास्थानावच्छेदेन दृष्टिरप- लम्मः स्यात् । भवतीत्यर्थे स्याच्छन्दः । तथा च त्वगादीनामिन्द्रियाणा यथायोग देहपरिमाणत्वात्तदात्मता गता धीः सेन्द्रियदेहतादाम्यं प्राप्ता बुद्धिः स्यादिति योजना । ता बुद्धिं पश्यन्नरभासयन क्ष आत्मा स्वतो. अपरिच्छिन्नोऽपि देहमात्र इस देहपरिमाणावच्छिन्न इवेक्ष्यते ज्ञायते भ्रान्त्या प्रतिभासते । अन्यथा मध्यमपरिमाणस्य घटादिवत्सावयवत्वेनानित्यत्वा- पत्ते. पारलौकिकसायनप्रवृत्त्यसभवप्रसङ्ग इति दिक् । उक्तोपाधिमन्तरेणा- स्मन स्वत परिच्छेदानुपलम्भायुक्त तस्य ब्रह्मत्वम् । निरवयवस्य च परमा- थे। उपाधिससर्गायोगायुक्त तस्मिन् सर्वस्य कल्पितत्व चेति भावः ।।२२॥

·१६ पानिप्रकरणम् २५३ क्षणिकं हि तदत्यर्थं धर्ममा निरन्तरम् । सादृश्याहीपवत्तद्धीस्तच्छान्तिः पुरुषार्थतो ॥ २३ ॥ स्वाकारान्यावभासं च येषां रूपादि विद्यते । येपां नास्ति ततश्चान्यत्पूर्वासंगतिरुच्यते ।। २४ ।। दिगम्बरमतनिराकरणेन यदनन्तत्वमात्मन उक्त, तदमृप्यमाणाः शाझ्याः प्रत्यवतिष्ठन्ते-क्षणिक हीति । वज्ञानं क्षेयं चेत्युभयं क्षणिकं हि निश्चितम् । कतिपयानकक्षणवर्ति- त्वशद वारयति-अत्यर्थमिति । स्वरसभद्गुरमित्यर्थः । धर्ममात्रं वस्तु- मात्रं, न स्थायि किंचित्तस्याधिष्ठानमस्तीति मात्रस्यार्थः । तर्हि कथं वि- च्छेदो नोपलभ्यते ? तबाह-निरन्तरमिति । नैरन्तयेंणोत्पदामानमित्यर्थः । यदि सबै क्षणिकर्मप, कयं तर्हि वदेवेदमिति, सोऽहनिति च दृश्यद्रष्टवि- पयं प्रत्यभिज्ञानं घटत इत्याशङ्कय अतिसादृश्यादित्याह-साहश्यादिति । तद्धीतवेदमिति मतिः । तच्छान्तिस्तस्य स्थायित्वप्रतिभामस्य ज्ञानशेय- गतस्य तन्मूलस्याविवरस्य च शान्तिरस्तमयः प्रतिभासनिवृत्तिरेव पुरुपा- यता, मोक्ष इत्यर्थः ।। २३ ।। सिद्धान्ती दूपणविभागज्ञानाय बौद्धमतभेदं विविच्य दर्शयति- स्थाकारेति। स्वाकारस्यान्येन ज्ञानेनावभासोऽस्यास्तीति स्वाकारान्याचभासं रूपादि वाह्यं वस्तु येपो यौद्धाना मते विद्यते, येपां च ज्ञानमानास्तित्ववादिना मते ततोऽवभासाक्षानादन्यद्वाह्यं रूपादि नास्ति, पूर्वार्धगतचकारापा मते विज्ञानमपि नास्ति शून्यमेव सर्वमिति- -तत्र पूर्वासंगति ह्यार्थसत्त्ववाद- स्यासंगतिरवटमानता तावदुच्यत इति प्रविजानीत इति योजना ॥ २४॥ (१) तुलय-वृ. उ. वार्तिक १. २.५५-५३. (२) भास्य-पाठः ।

·. २५४ उपदेशसाहस्री वाह्यात्कारत्वतो शप्तेः स्मृत्यभावः सदा क्षणात् । क्षणिकत्वाच संस्कार नैवायत्ते कचित्तु धीः ॥ २५ ॥ आधारस्याप्यसत्त्वाच तुल्यतानिनिमित्ततः । स्थाने वा क्षणिकत्वस्य हानं स्यान तदिप्यते ॥ २६ ॥ तन्मतस्यासंगति प्रतिपादयति-वाद्येति । ज्ञानस्यैव वाह्याकारत्वतो वाद्यवस्त्वाकारत्वप्रसङ्गादित्यक्षरार्थः । ज्ञेय. स्योत्पत्तेः प्राक् तावज्ञानसंवन्धो नास्ति । उत्पन्नस्य च स्वरसभङ्गुरत्वात् कर्मकारकतया ज्ञानात्यागस्थानाभावात्, ज्ञानेन संबन्धानिरूपणाम प्रत्यक्षानुभवविरोधात् , नित्यानुमेयत्वकल्पनानुपपत्तेश्व, परिशेपाज्ञानस्यै- वाकारो विपर इति विज्ञानमानास्तित्ववादिमतप्रवेश इति भावः । किंच- अनुभविनुरपि ले मते क्षणि त्यादन्यानुभूतेऽन्यस्य मृत्यदर्शनादनुभूत- विपयस्मृत्यभावश्च प्रसज्येतेत्याह--स्मृत्यभाव इति । क्षणाक्षणिकत्वात् सदा स्मृत्यभावः प्रसज्येतेत्यर्थः । स्मृतिहेतुसंस्कारोऽपि ते दुर्लभ इत्याह- क्षणिकत्यादिति । धीः कचिदपि संस्कारं नैवाधत्ते न निक्षिपति, सर्वस्य क्षणिकत्वादित्यर्थः । चशब्दान स्वात्मन्यपि, स्वस्यापि क्षणिकत्वा- दित्यर्थः ॥ २५ ॥ कचिदित्युक्तं स्फुटयति-आधारस्येति । या संस्कार आधातव्य आत्मन्यन्त.करणे वा तस्याप्याधारस्य सस्का- राधानकालेऽसत्त्वाब स्मृत्यभाव इत्यन्वयः। यदुक्तं सादृश्यनिवन्धनो भ्रम एव प्रत्यभिज्ञानमिति तद्रूपयति-तुल्यतेति । इत आरभ्य क्रियमाणं दूपर्ण क्षणिकविज्ञानमात्रवादेऽपि समानं ज्ञेयम् । तुल्यतानिनिमित्तत इत्येकं पदम् । तुल्यतायाः पूर्वापरक्षणयोः सदृशत्वस्य निमिताभावादित्यर्थः । गुणैरवयर्वापि सामान्यं सादृश्यव्यवहारनिमित्तं, तद्विज्ञानाना नास्ति, ·१६ पार्थिप्रकरणम् शान्तेवायत्नसिद्धत्वात्साधनोक्तिरनधिका । एकस्मिन्समाप्तत्वाच्छान्तेरन्यानपेक्षता ॥ २७॥ अपेक्षा यदि भिन्नेऽपि परसंतान इप्यताम् । सर्वाथै क्षणिके कस्मिंस्तथाप्यन्यानपेक्षता ॥ २८ ॥ निर्गुणत्वानिरवयवत्वाच । तथा पूर्वोत्तरक्षणयोर्द्रष्टुरेकस्यासत्त्वाच न साद- श्यसिद्धिः । अतस्तुल्यताया असिद्धर्न निरन्धन प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः । अथ पूर्वापरक्षणसादृश्यद्रष्टा स्थायी कश्चिदारथीयते, तबाह-स्थाने वेति । तत्क्षणिकवहानं नेप्यते त्वयेति शेपः ।। २६ ।। यत्तु क्षणिकत्वादिभावनया स्थायित्वादिभ्रान्तिशान्तिर्मुक्तिरित्युच्यते चौद्धस्तदपि नोपपद्यत इत्याह-शान्तश्चेति । शान्तग्यत्नसिद्धत्वमेव साधयति-एफैकस्मिन्निति । भावानामेकेक- स्मिन्क्षणे समाप्तत्वात् , तत्सतानस्य चावस्तुत्वात् , एकैकस्मिंश्च भ्रान्त्य- भावाच्छान्तरन्यनिरपेक्षता सिद्धा। अतस्तत्साधनविधानोक्तिनिरवकाश- त्यर्थः ॥ २७ ॥ किंचास्मिन्मते लोकेऽपि साध्यसाधनभावो न घटत इत्याह-अपेक्षा यदीति। कार्यकारणलक्षणानामत्यन्तविलक्षणत्वाद्भिन्नेऽप्यत्यन्तं व्यावृत्तेऽपि क्षीरे यदि दनोऽपेक्षा, उदा परसताने सिकतादायपि दनोऽपेक्षेप्यताम्- न्तभेदाविशेपाक्यं नेप्यते ?--इत्यर्थः । तथा च सिकताभ्योऽपि दधि जायेतेत्यतिप्रसङ्ग इति भावः । प्रसिध्यपष्टम्भेनातिप्रसङ्गपरिहाररावा तदी- यामनूद्य निराकरोति-सर्वार्थ इति । सर्वस्य जनस्यार्थेऽयमाने कार्यका- रगभावेन स्थिते दधिक्षीरादौ वस्तुनि क्षणिकेऽपि कस्मिंश्चित्क्षीर एव कस्य चितोऽपेक्षा, न सोति लोकप्रसिद्धनीतिप्रसङ्ग इति चेदिति शङ्कानु- --अत्य- ·२५६ उपदेशसाहस्री तुल्यकालसमुद्भूतावितरेतरयोगिणौ । योगाच संस्कृतो यस्तु सोऽयं हीक्षितुमईति ॥ २९॥ मृपाध्यासस्तु यत्र स्यात्तनाशस्तत्र नो मतः। सर्वनाशो भवेद्यस्य मोक्षः कस्य फलं वद ॥ ३०॥ वादार्थः । तथापि प्रसिघ्याश्रयणेऽपि क्षणिकपक्षेऽन्यानपेक्षतैवेति परि- हारभागार्थः ।। २८॥ तत्र हेतुमाह--तुल्यकालेति । यो भावौ तुल्यकालसमुद्भूतावेककालेन लब्धात्मको इतरेतरयोगिणी परस्परं संघद्धौ च यथा पर्जन्याङ्कुरौ, तयोर्मध्ये यस्तु भावोऽङ्गुरलक्षणः पर्ज- न्ययोगात्संस्कृतश्च लब्धातिशयश्च भवेत्, स हि खल्वन्यमुपकारिणमीक्षितु- मपेक्षितुमर्हति, न क्षणिकः, तथा प्रसिद्धधभावात् । अतः क्षणिकानां भिन्नकालतया परस्परसंवन्धाभावेनोयकार्योपकारकत्वायोगानापेक्षा घटयितुं शक्यत इति भावः ॥ २९ ॥ तदेवं क्षणिकमतं निराकृत्य, शून्यमतं निराकरिष्यन्नादौ स्वमतसाम- सस्यमुपन्यस्यति-मृपेति । यद्वा वेदान्तमतेऽपि ब्रह्मात्मनोऽनाधेयातिशयत्वात् क्षणिकमत इव तुल्या मोक्षानुपपत्तिरित्याशङ्कय परमार्थतोऽतिशयायोगेऽपि स्थायित्वात् फलत्वोपपत्तेमवमित्याह-मृपेति । यत्राधिष्ठाने ब्रह्मात्मनि कर्तृत्वादि- संसाराध्यासो मृपा मिथ्या । अथवा-मृपाध्यासोऽविद्यानिवन्धनो भ्रमः कर्तृत्वादिसंसारप्रतिभासो यत्र स्यादिवि योजना । तत्राहं ब्रह्मास्मीति विद्यया तत्रैव तन्नाशोऽभ्यस्तनाश इति नो मतोऽस्माकं मतमित्यर्थः । तथा च योऽज्ञानाद्वन्धानुभववान्, तस्य ज्ञानाद्वन्धनिवृत्त्या शुद्धस्वरूपानुभवः पुरुषार्थ इति वेदान्तिमतं समञ्जसमिाते भावः । इदानी शून्यमते दोष.

·१६ पार्थिवप्रकरणम् २५७ अस्ति तावत्स्वयं नाम ज्ञानं वात्मान्यदेव वा । भावाभावज्ञतस्तस्य नामावस्त्वधिगम्यते ॥ ३१॥ येनाधिगम्यतेऽभावस्तत्सत्स्यात्तन्न चेद्भवेत् । भावाभावानभिज्ञत्वं लोकस्य स्थान चेष्यते ।। ३२॥ माह--सर्वनाश इति । अनुभवितुरभावात्कस्य पुरुषार्थः सर्वनाशे-इति वदेत्यर्थः । अधिष्ठानारोप्ययोरुभयोरपि नाशे फलाभावात्फलासिद्धेमोक्षा. सिद्धिरिति भावः ॥ ३० ।। सर्वनाश एव मोक्षो वलादापतति, परमार्थस्वभावस्यास्तित्वे प्रमाणा- भावादित्याशङ्कयाह-अस्तीति । खयं नामास्तीत्यविवादं सर्ववादिनाम् । स च ज्ञानं वा, आत्मा वा, अन्यच्छून्यं वेति परं विकल्पः । तस्याभावस्तु नाधिगम्यते, शून्यता तु न प्रामाणिकीत्यर्थः । कुत इति तत्राह-भावाभावात इति । लोकव्यवहार- सिद्धार्थानां भावाभावाभिनत्वात् । अन्यथा स्थिरस्य कस्यचित्साक्षिणो- ऽभावे सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ तस्याप्यभावः कस्यचिद्भातीत्याशङ्कय, यस्य भाति तस्यैव सत्त्वप्राः, न शून्यत्वशङ्कावकाश इति परिहरतियेनेति । अथवा रक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति—येतेति । येनाभावोऽविगम्यते सर्वस्य, तत्सदेव स्यात् । विपक्षे दोपमाह -तन्न चेदित्यादिना । अस्तु लोकस्य भावाभावानभिज्ञत्वमिति चेन्नेत्याहन चेप्यत इति । केनापि सोऽभिज्ञो निराकर्तुं न शक्यते, निराकर्तुरेव तत्स्वरूपत्वात् । तस्य च सत्त्वात् , तस्यापह्नववचनं स्वानुभवविरुद्धमेवेत्यर्थः ।। ३२ ।।

·उपदेशसाहस्री- सदसत्सदसचेति विकल्पात्माग्यदिप्यते । तदद्वैत समत्वात्तु नित्यं चान्यद्विकल्पितात् ॥ ३३॥ विकल्पोद्भवतोऽसत्त्वं स्वमदृश्यवदिष्यताम् । दैतस्य मागसत्त्वाच सदसत्त्वादिकल्पनात् ॥ ३४ ॥ यद्यपि भावाभावविभागझं किंचिदस्तीत्यवगतं, तथापि तत्कीरशमिति विशेपतो निर्धारणे कारणं नास्तीत्याशङ्कय तत्स्वरूपमुपपादयति-सद- सदिति। साक्षिस्वरूपं जगच-सत्, असत्, सदसदूपमिति च यो विकल्पो विवादः-तस्मात्प्रागेव सिद्धं, निरालम्बनविकल्पानुपपत्तेः-यस्वरूपमि- ध्यते तद्वैतम् । तत्र हेतुः-समत्वादिति । विकल्पामाग्वैपम्यहेत्वभावा- दित्यर्थः । द्वैतजडविलक्षण तत्वख्यमभिधायाऽविनाशित्वं विशपान्तर- माह-नित्यं चेति । अनृतविलक्षणत्वेन सत्यत्वं च विशेपान्तरमाह-- अन्यद्विकल्पितादिति । 'विकल्पात्याग्यदिष्यते । इत्यत्र स्वतःसिद्धत्वोच्या ज्ञानस्वरूपत्वमुक्तं, अद्वैतमित्यानन्त्यमुक्तम् । नित्यमिति कूटस्थत्वोचया दुःखाभावस्य सूचितत्वात्तदविनाभूतानन्दरूपता ध्वनिता । तथा च सत्य- ज्ञानानन्तानन्दरूपमात्मतत्त्वमित्यनुभवादेव सिद्धमिति न तत्र कारणान्तरं मृग्यमिति भावः ॥ ३३ ॥ नानाविधे द्वैते प्रतीयमाने कथमद्धतमात्मतत्त्वमनुभूयत इत्यत आह । यद्वा-द्रष्टुः सत्यत्वमुपपाद्य, दृश्यस्य विकल्पात्मकतयाऽनृतत्वं प्रतिपाद- यति-विकल्पोद्भवत इति । द्वैतत्यासत्त्वं परमार्थत्वाभाव इष्यताम् । कुतः ? विकल्पोद्भवतो विक- ल्परूपेणोद्भूतत्वात् , स्वमहश्यवदिति योजना । द्वैतं न परमार्थसत्, दृश्य- त्वात् , स्वप्नदृश्यवदित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह-~-प्रागिति । सदसत्त्वादिविक- ·१६ पार्थिवप्रकरणम् २५९ वाचारम्भणशास्त्राच विकाराणां हाभावता । मृत्योः स मृत्युमित्यादेर्मम मायेति च स्मृतेः ॥ ३५ ॥ विशुद्धियात एवास्य विकल्पाच विलक्षणः । उपादेयो न हेयोऽत आत्मा नान्यैरकल्पितः ॥ ३६॥ त्पनात्यागसत्त्वाच स्वप्नदृश्यवदिति संबन्धः । नहि द्वैतस्याज्ञातसत्त्वे प्रमा- णमस्तीति भावः ॥ ३४ ॥ न्यायतो द्वैतमिथ्यात्वमुपपाद्य शास्त्रादपि तन्मिध्यात्वमुपपन्नमिलाह- वाचारम्मणेति । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् इति श्रुतिशास्त्राद्विकाराणामभावता सिद्धेति शेपः । याचारम्भणशब्दो ह्यनृतत्ववचनोऽगम्यते । ' मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति कारणे सत्यत्वावधारणादित्यर्थः । 'मृत्यो स मृत्यु । इति शास्त्रेण द्वैतदर्शनस्व निन्दितत्वात्सत्यले द्वैतस्य तदयोगादर्थादनृतत्वं त. स्योक्तमित्यर्थः । आदिशब्दात् 'नेह नानास्ति किंचने ' इत्यादि साक्षा- तापवादकं शास्त्रं गृह्यते । 'मम मार्यो' इत्यत्र 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ' इति गुणमय्याः सकार्याया मायायाः परमात्मज्ञान- निवर्त्यत्वस्य भगरताऽनुशासनात् , सत्यत्वे तदनुपपत्तेः , मायिकत्वं द्वैतस्य सिद्धमित्यर्थः ।। ३५ ॥ तदेवं श्रुतियुक्तिभ्यां द्वैतमिथ्यावप्रतिपादनेनात्मनोऽद्वितीयत्वे दृढीकृते सति, अशुद्धिकारणाभावात्तस्य विशुद्विरपि सिध्यतीत्साह-विशुद्धिरिति । अस्यात्मनो विशुद्धिः धर्माधर्मतत्फलसंस्पर्शाभावः, अत एव द्वैतस्यानृत- स्वादेव । स च यतो विकल्पाद्विलक्षणस्तद्विपरीतस्वभावः, अत एवात्मा .(१) छां. उ. ६.१.४. (२) पृ. उ.-४. .. १९. (३) वृ. उ. ४.. ४. १९. (४) भ.गी. ५. १४.

·२६० उपदेशसाहस्री अप्रकाशो यथाऽऽदित्ये नास्ति ज्योतिःस्वभावतः । नित्यवोधस्वरूपत्वान्नाज्ञानं तद्वदात्मनि ॥ ३७ ॥ तथाऽविक्रियरूपत्वान्नावस्थान्तरमात्मनः। अवस्थान्तरयत्त्वे हि नाशोऽस्य स्यान्न संशयः ॥ ३८॥ मोक्षोऽवस्थान्तरं यस्य कृतकः स चलो ह्यतः । न संयोगो वियोगो वा मोक्षो युक्तः कथंचन ॥ ३९ ॥ नोपादेयो हेयो का भवति । हानोपादाने हि मूर्तविपये, नामूर्ते प्रत्यगात्मनि ते सभवत इत्यर्थ । किंचान्यैरकल्पितोऽन्यै कल्पयितुमशस्यत्वादपि विशुद्ध एवात्मेत्यर्थ । न हि सर्वकल्पनाधिष्ठान केनचित्कल्पयितु शक्यते, अतो नित्यशुद्ध इति भाव ।। ३६ ।। कस्मादात्मा कल्पितो न भवतीत्याशय कल्पनाहेतोरज्ञानस्य वस्तुत आत्मन्यभावादित्याह-अप्रकाश इति । अनात्मनोऽज्ञानकल्पितत्वादेव तन तदभाव इति द्रष्टव्यम् ॥ ३७॥ यथा नित्यमोधस्वरूपत्वादज्ञानमात्मनि वस्तुतो नास्ति, तथा सर्वविकि- यारहितस्वभावत्वावस्थान्तर कूटस्थताप्रच्युतिरूप तस्य नास्तीत्याह- तथाऽविक्रियेति। विपक्षे दोपमाह-अवस्थान्तरबारे हीति ॥ ३८ ॥ मोक्षस्यावस्थान्तरत्वात्कयमवस्थान्तराभाव इति । तत्राह--मोक्ष इति । यस्य वादिनो मते मोक्षोऽवस्थान्तरमात्मन. स्यात्तस्य मते कृतको मोक्ष स्यात्, प्रागवस्थायोगित्वानुपपत्ते. । अत' स मोक्षश्चलोऽनित्य एवं स्यादित्यपुरुषार्थतापत्तिरित्यर्थ । मा भूवस्थान्तर मोक्ष', तथापि ब्रह्मण' . (१) प्रागवस्थाया स्थिताया नटाया वा तदन्यावस्थायोगित्वानुपपत्ते -पाठ।

·१६ पार्थिवप्रकरणम् संयोगस्याप्यनित्यत्वाद्वियोगस्य तथैव च । गमनागमने चैव स्वरूपं तु न हीयते ॥ ४०॥ स्वरूपस्यानिमित्तत्वात्सनिमित्ता हि चापरे । अनुपात्तं स्वरूपं हि खेनात्यक्तं तथैव च ॥ ४१ ॥ सयोगो वा, प्रकृतेवियोगो वा मोक्षो भविष्यतीति मतान्तरमाशङ्कय प्रत्याह- संयोग इति ॥ ३९ ॥ अयुक्तत्वे हेतुमाह-संयोगस्येति । कृतकस्यानित्यत्वनियमादित्यर्थः । ननु जीवस्य संसारदेशात् परमात्म- देशगमनं वा, परमात्मनो वा स्वोपासकानुग्रहाय तं प्रत्यागमनं मोक्ष इत्याशङ्कयाह-गमनागमने चेति । न मोक्षो युक्त इति पूर्वेणानुपङ्गः । जीवपरयोद्धयोरप्यविक्रियत्वाद्मनागमनायोगादित्यर्थः । परमते दोपमुक्त्वा स्वमते निदोपतामाह-स्वरूपं त्विति । न हीयते न विनश्यति, अत आत्मस्वरूपमेव मोक्षो युक्त इत्यर्थः ॥ ४० ॥ आत्मस्वरूपैमोक्षस्य नित्यत्वेऽकार्यत्वे हेतुमाह-स्वरूपस्येति । नास्ति निमित्तं कारणं यस्य तदनिमित्तं, तस्य भावोऽनिमित्तत्वं, तस्मा. दकार्यत्वादित्यर्थः । अपरे अवस्थान्तरादयः सनिमित्ता हीत्यतोऽनित्याः स्युरित्यर्थः । स्वरूपस्यानिमित्तत्वं तल्लक्षणोक्या साधयति-अनुपातमिति। स्वरूपं हि नाम तत्, यत्स्वेनान्येन वा नोपात्तमुपार्जितं न भवति , तथा स्वेनान्येन वा त्यक्तमपि न भवति । न झुपादेयं हेयं वा वनादेः स्वरूपं दृष्टम् । अतो नागन्तुकं वस्तुस्वरूपं, किंतु नित्यमेवेत्यर्थः ॥ ४१ ॥ (१) सस्य मो-पाटः (२) रे त्व'-पाठः (३) पादेयस्य, हेयस्य . । वा-पाठः ·२६२ उपदेशसाहस्री स्वरूपत्वान्न सर्वस्य त्यक्तुं शक्यो ह्यनन्यतः । गृहीतुं वा ततो नित्योऽविपयत्वात्पृथक्त्वतः ॥ ४२ ॥ आत्मार्थत्वाच सर्वस्य नित्य आत्मैव केवलः । त्यजेत्तस्माक्रियाः सर्वाः साधनैः सह मोक्षवित् ॥ ४॥ आत्मलाभः परो लाभ इति शास्त्रोपपत्तयः । अलाभोऽन्यात्मलाभस्तु त्यजेत्तस्मादनात्मताम् ।। ४४ ॥ उक्तं स्वरूपलक्षणमात्मनि लक्ष्ये योजयवि-स्वरूपत्वादिति । सर्वस्याकाशादः स्वरूपत्वादारोपितसादे रज्ज्वादिवत्सर्वस्यामभूतत्वात् त्यक्तुं, गृहीतुं वा न शक्य आत्मा । कुतः ? हि यस्मादनन्यतो भेदाभावा- दित्यर्थः । हेयोपादेयत्वाभावे सिद्धे फलितमाह-गृहीतुमिति । आत्मन उपादानहानयोरयोगे पुनरपि क्रमेण हेतुद्वयमाह-अविषयत्वात्पृथक्वत इति । न ह्यविषय उपादीयते, स्वरूपं वा त्यज्यत इति युज्यत इत्यर्थः ॥४२॥ आत्मनो नित्यत्वे हेत्वन्तरमाह-आत्मार्थत्वाचेति । सर्वस्यागमापायिन आत्मार्थत्वादात्मभोग्यत्वात्तेप्वनागमापाय्यभोक्ता- स्मा नित्य एवेति योजना । केवलो निरुपाधिरित्यर्थः । उपाधितोऽप्यस्य विशेपो नास्तीत्यर्थः । यस्मादात्मा नित्यः, अन्यत्सर्वमनित्यमात्मायचे, स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति सिद्धम्, तस्मान्मुमुक्षुणा ससाधनं सर्व कर्म त्याज्यमित्याह-त्यजेदिति ॥ ४३ ।। इतोऽपि मुमुक्षुणा क्रिया त्याज्येत्याह-आत्मलाभ इति । " आत्मलाभान परं विद्यते'" इति स्मृतिः शास्त्रम्, सर्वस्वत्यागेनाप्या- मसंरक्षणप्रवृत्तिदर्शनमुपपत्तिः । बहुवचनप्रयोगादनेकत्वं शास्त्रोपपत्तीनां (१) वादपृयकृत.-पाठः (२) अनाम-पाठः। (३) ची भोता-- पाठः (४) सर्वच-पाठः (५) आप.ध. १. २२. २.

·१६ पार्थिनकरणम् २६३ गुणानां समभावस्य भ्रंशो न ह्युपपद्यते । अविद्यादः प्रसुप्तत्वान्न चान्यो हेतुरुच्यते ॥ ४५ ॥ सूचयति । आत्मलाभस्य नित्यसिद्धत्वारिकमिदमपूर्वमिनोच्यत इत्यत आह-अलाम इति । अन्यस्मिन्स्वाज्ञानपरिनिष्पनेऽहंकारादावभेदेनात्म- सुरणमन्यात्मलाभ उच्यते । स तु लाभो न भरति, संमारदुःसहेतुत्वात् , स्वतःसिद्धपरमानन्दाविर्भावप्रतिवन्धकत्वात् ; प्रत्युत क्षतिरवेत्यर्थः । तस्मा- दनात्मतामहकाराद्यात्माभिमानितामविद्याथ्यारोपिता प्रमाणजनिवप्रहा- त्मज्ञानेनाज्ञानराधनद्वारा त्यजेदित्यर्थः ॥ ४४ ।। आत्मतत्त्वप्रास्वरूपावगम आत्मलाभ एव परमो लाभः, परमपुरुपार्थ इत्यात्मैक्यज्ञानं मोक्षसाधनम् । आत्मा चादयानन्दरूपः, तस्मिन्नज्ञानमूल. ससारो न परमार्थत इति स्वमतमभिधाय तर मुमुक्षणा मतिस्थैर्याय मता- न्तरनिराकरण कर्तुमारभमाणो भगवान्भाष्यकार सांख्यकल्पना ताव. निगकरोति-गुणानामिति । तत्र ययधानं निगुणात्मकं स्वतन्त्रमचेतनं पुरुपत्य भोगापवर्गाथै मह- दादिरूपेण परिणमत इति कल्पयन्ति, तत्तावन्न संभवति । यतो गुणाना सत्त्वरजस्तमसा समभावस्य सृष्टियाकालीनमेलनस्य भ्रश प्रच्युतिः पूर्वा- वस्थात्यागेनावस्थान्तरापत्तिरूपः परिणामो दुर्घटयानोपपद्यते । कुत इति चेत्तर वक्तव्यम्-कि निर्हेतुक एवं गुणपरिणाम इप्यते, सहेतुको वा ? नाद्य , सदा परिणामप्रसङ्गात् । द्वितीयेऽप्यविद्यामाण्यदृष्टपुरुपा एव हेतु, तदन्यो वा परमेश्वरः १ नाद्य इत्याह-अविद्यादेरिति । तस्यामवस्था- यामविद्यादेः प्रसुप्तत्वाल्लीनत्वात्पुरुपाणामुदासीनत्वान्न तन्निमित्त साम्या- वस्थाभ्रंश इत्यर्थः । न द्वितीय इत्याहन चान्य इति । अविद्यादिभ्यो- ऽन्यपरमेश्वराङ्गीकारेऽपसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ (१) प्राप्यदृष्टपुरुष-पाठ.।

·२६४ उपदेशसाहस्री। इतरेतरहेतुत्वे प्रवृत्तिः स्यात्सदा न वा । नियमो न प्रवृत्तीनां गुणेप्वात्मनि वा भवेत्॥ ४६॥ विशेपो मुक्तवद्धानां तादर्थं न च युज्यते । अर्थाथिनोस्त्वसंवन्धो नार्थी ज्ञो नेतरोऽपि वा ॥४७॥ गुणानामन्योन्यं प्रवृत्तिहेतुत्वं स्यादिति चेत्तत्राह-इतरेतरेति । अस्मिन्पक्षे प्रयोजकान्तरप्रतीक्षानपेक्षणात्सदा प्रवृत्तिः परिणामः स्यात्, न वा स्यात्, विशेपाभावादित्यर्थः । अथ क्रमेणोत्पत्तिस्थितिसंहाराणां प्रसिद्धत्वान्न सदा तव्यसन इति तत्राह-नियम इति । नियम्यतेऽनेनेति नियमो नियामको हेतुः प्रवृत्तीनां गुणकार्योत्पत्त्यादीनां गुणेषु सत्त्वादि- प्वात्मनि पुरुपे वा यतो न भवेन्न संभवेत् , अतः सदा प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा स्यादिति योजना । नहि गुणपुरुपातिरिक्तं किंचित्तत्त्वमभ्युपगतमस्ति सांख्यैर्यद्गुणेषु वा पुरुपेषु वा स्थित्वा प्रवृत्त्यादिनियामकं स्यादित्यर्थः।।४६।। यथाकथंचिदस्तु वा प्रधानप्रवृत्तिः, तथापि दोपप्रसक्तिः परिहत न पार्यत इत्याह-विशेष इति । तादध्ये प्रधानस्य पुरुषार्थत्वे सति बद्धमुक्तानां विशेषो न युज्यते । नहि सर्वपुरुपान् प्रति साधारणे प्रधानस्यैकस्य व्यापारे केचिद्वद्धाः, केचिन्मुक्ता इति व्यवस्थोपपद्यते । तथा च सर्व एव सदा बद्धा मुक्ता वा स्युरित्यर्थः । किंचास्मिन्मतेऽर्थाथिनोः शेपोपिणोः संच. न्धश्च न युज्यत इत्यन्वयः 1 अर्थ्यते प्रार्थ्यते इत्यर्थः सुसतत्साधनरूपः पदार्थः, सोऽभिलपितो विद्यते यस्य सोऽर्थी, तयोः संवन्ध उपकार्योपका- रकभावलक्षणः, स प्रधानवादे न युज्यते न घटत इत्यर्थः । फुत इत्यत आह-नेति । शो ज्ञानकस्वभावः पुरुषो नार्थी युक्तः, तस्यासमवनिर्वि- शेपत्वाभ्युपगमात् । नेतरोऽपि वा प्रधानाख्योऽपि नार्थी, जडत्वादेवेत्यर्थः । तस्मात्प्रधानस्य परार्थत्वकल्पनमयुक्तमिति भावः ॥ ४७ ।।

·१६ पार्थिवप्रकरणम् २६५ . प्रधानस्य च पाराय पुरुषस्याविकारतः। न युक्तं सांख्यशास्त्रेपि विकारेऽपि न युज्यते ॥ १८ ॥ संबन्धानुपपत्तेश्व प्रकृतेः पुरुपस्य च । मियोऽयुक्तं तदर्थवं मधानस्याचितित्वतः ॥ ४९ ॥ क्रियोत्सची विनाशिवं ज्ञानमात्रे च पूर्ववत् । निनिमिचे त्वनिमोक्षः प्रधानस्य प्रसज्यते ॥ ५० ॥ एवं प्रधानस्य पुरुपान्प्रति प्रतिमली हत्यान्यवस्थोक्का, सापीदानी न घटत इति साधयति-प्रधानस्येति। पुरुपस्याविकारत: प्रधानतातिशययोगिवलक्षणविकाररहितत्वात्प्रधा- नस्य पारायै च न युक्तमिति योजना । न ह्यनुविधेयकृतातिशयायोगिनि स्वामित्वमुपपद्यत इत्यर्थः । यदि पुरुपस्य प्रधानं प्रति स्वाम्योपपत्तये विका- रोऽप्यङ्गीक्रियते, तदाऽजीकृतेऽपि विकार प्रधानस्य पारायं न युयते, विकारवतोऽनित्यत्वनियमान्नित्यप्रधानस्वाम्यायोगादित्यर्थः । सास्यशाचे- सीत्यपिशब्दान्न बाह्यशानेप्वेवाव्यवस्था, किंतु साख्यशास्त्रेऽपीति तस्यापि पुबुद्धिमूलवं, न सम्यग्वेदमूलत्वमस्तीति द्योत्यते ।। ४८ ।। प्रधानपुरुपयोः संपन्धाभावमुक्त प्रपञ्चयवि-संयन्धानुपपचेम्धेति । पुरुपस्यासोदासीनस्वभावलायतेजडत्वेन स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, तयो- मिथः संबन्धानुपपत्तेः प्रधानस्य तादर्थ्य पुरुषार्थत्वमयुक्तं युक्तिशून्यं, अचि- तित्वतो जडत्वात् । प्रधानस्य मृत्यवदुपकारकत्वासंभवादित्यर्थः । अतः प्रधानपुरुपयोरयित्वकल्पना न युक्तिमतीति भावः ।। ४९ ॥ "पुरुपस्याविकारतः" इत्युक्तमविकारित्वं स्पष्टयति–क्रियोत्पत्ताविति । (१) स्वामिन्युपपद्यते-पाठः । (२) १६.४८.

·. . २६६ उपदेशसाहस्री न प्रकाश्यं यथोष्णत्वज्ञानेनैवं मुखादयः । एकनीढत्वतोऽग्राह्याः स्युः कणादादिवर्मनाम् ॥५१॥ पुरुपे यत्किचिलियोत्पत्तौ अभ्युपगम्यमानायां विनाशित्वं तस्य प्रस- ज्येत-यक्रियावत्, तदनित्यं, यया घटादीति व्याप्तिदर्शनात् ; नित्यञ्च पुरुपोऽभ्युपगम्यते सांख्यैरित्यर्थः । ननु न परिस्पन्दः परिणामो वा पुरुषस्य क्रियाभ्युपगम्यते येनानित्यत्वप्रसङ्गः, किंतु ज्ञानमेव क्रियाभ्युपगम्यते इति चेत्, बर्हि जन्यमजन्यं वा ज्ञानमभ्युपेयते ? नोभययापि घटव इल्याह- शानमात्रे च पूर्ववदिति । जन्यज्ञानयोगे विकारित्वादनित्यत्वापत्तिः । अजन्यज्ञानयोगित्वे न प्रवानं प्रति स्वाम्यसंभव इत्युक्तदोपापत्तिरित्यर्थः । तस्मात्पुरुषस्यासङ्गोदासीनत्नादनाधेयातिशयत्वात्प्रवर्तकलानुपपत्तेः , अन्य- स्य च हेत्वन्तरस्य प्रधानविकारातिरिक्तस्यानभ्युपगमात्यलये च प्रधानवि- काराणामलब्धात्मतया प्रवर्तकत्वार्यागान्निनिमित्तैव प्रधानप्रवृत्तिरङ्गीका- र्या । तथा चाव्यवस्था सुस्थैवेति प्रतिपादयन्नुपसंहरति-निनिमित्त इति । प्रधानस्य व्यापारे निर्निर्मित्तेऽभ्युपगम्यमाने तस्य सर्वदा सर्वान् प्रति प्रवृत्तिसंभवात् दृक्शक्तिमतां पुरुपाणां तद्दर्शनस्यावर्जनीयत्वादनिर्मोक्षः प्रसज्येव । अत इत्यमव्यवस्थित सांस्यशास्त्रं न मुमुक्षभिः श्रद्धेयमिति भावः॥५०॥ निर्गुणपुरुषमतप्रक्रियां निराकृत्य सगुणाः पुरुपा इलि वैशेपिकमतर- क्रियां दूपयति-न प्रकाश्यमित्यादिना । आत्मगतेन ज्ञानेनात्मगताः सुखादयो गुणाः प्रकाशन्त इति हि ते मन्यन्ते, तन्नोपपद्यते । तथाहि यधोष्णत्वमग्निनिष्ठममिनिटेन प्रकाशेन न प्रकाश्यं प्रकाशाई न भवति, एकाश्रयत्वात् , एवं सुसायो गुणा आत्म- निष्ठेन ज्ञानेनाग्राह्या न ग्राह्याः स्युः । कुतः ? एकनीडलत एकाश्रयत्वात्।

·१६ पार्थिवाकरणम् २६७ युगपत्समवंतत्वं मुखविज्ञानयोरपि । मनोयोगेकहेतृत्वादग्राह्यत्वं मुखस्य च ॥ २ ॥ तथाऽन्येषां च भिन्नत्वाागाजन्म नेप्यते । गुणानां समवेतत्वं ज्ञानं चेन विशेषणात् ।। ५३ ॥ कगादादिवर्मनां मन इत्यर्थः । विपयविपयिणोः समानदेशवे प्रायमिदं, ग्राहकमिदमिति च भेदनियमो न सिद्येदिति भावः ॥५१॥ न केवलमेकाश्रयत्वादेव ज्ञानमुसादीनां भास्यभासकत्वानुपपत्तिः, अपि नु योगपद्यासंभवादपीत्याह-गुगपदिति । नति पूर्वन्तोकादनुवर्तनीयम् । तथा चायमर्धः-सुसविज्ञानयोन युगप. समवेतत्वं संभाति । कुतः ? मनोयोगकहेतुत्लान्मनःसंयोगस्यासमपायि. कारणस्यैकमेगात्मगुणं प्रति हेतुत्वाभ्युपगमात्, तथाचं सुसासमनायिकार- णमनःसंयोगनाशे सुसस्य नाशांत् , संयोगान्तरासमवायिकारणज्ञानेन मुपस्य न ग्राह्यत्वं प्रत्यक्षत उपपद्यते इति । अपिशब्दासमवायोऽपि न प्रमाणयुक्तिपथमवतरतीति द्योत्यते । चशब्दादात्ममनसोर्निरवयवयोः प्रदे- भाभावादात्मनोरिख संयोगानुपपत्तिः । संयोगे वा विभोरात्मनो विभागा- नुपपत्तिः । तदभावे संयोगान्तरानुपपत्तो ज्ञानादिकार्यक्रमानुपपत्तिः । कार्याणामसमवायिकारणदेशाननिवर्तित्वनियमदर्शनादन्यत्र, इहापि तव्य- सङ्गेऽगुपरिमाणमनःसंयोगस्याणुदेशमात्रवर्तितया तत्कार्यस्यापि तन्मात्रव- तित्वे सकलदारीरगतात्मवेदनाया अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग इत्यादिदूपणगणः समुचीयते ॥ ५२॥ मुखवदेव दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानामप्यग्राह्यत्वं न्यायसाम्यादित्याह- तथेति। (१) नियमासिद्धेरिति भावः । -पाठः (२) तथाले सु-पाटः ·-- २६८ उपदेशसाहस्री ज्ञानेनैव विशेष्यत्वाज्ज्ञानाप्यत्वं स्मृतेस्तथा । सुखं ज्ञातं मयेत्येवं तवाज्ञानात्मकत्वतः ॥ ५४॥ सुखादेनात्मधर्मत्वमात्मनस्तेऽविकारतः। भेदादन्यस्य कस्मान्न मनसो वाऽविशेषतः ॥ ५५ ॥ अन्येषां गुणानां भिन्नत्वात्परस्परविलक्षणत्वाझानसुखयोरिव युगप- जन्म नेष्यते, एकस्यात्ममनःसंयोगस्यानेककार्यहेतुत्वासंभवस्योक्तत्वादि- त्यर्थः । चकारादेकाययोपियविपयित्वायोगः पूर्वोक्तः संगृह्यते । मा भूज्ज्ञानभास्यत्वं सुसादीनां, एकस्मिन्नात्मनि समवेतत्वमेव तेषां ज्ञानं नाम- त्याशङ्कय ज्ञानेन तेषां विशेपितत्वान्मैवमित्याह-गुणानामिति । ज्ञावं सुखं, ज्ञातं दुःखमिति विशिष्टव्यवहारदर्शनादित्यर्थः ।। ५३ ।। एतदेव विशदयति-शानेनैवेति।. ज्ञानेन विशेष्यत्वादेव ज्ञानाप्यत्वं सुखादीनामेष्टव्यमित्यर्थः । ज्ञानाहि- तसंस्कारजन्यस्मृतिविषयत्वादपि ज्ञानाप्यत्वं सुसादेरेष्टव्यमित्याह-स्मृते. स्तथेति । सुसं मया ज्ञातमित्येवं स्मृतेरिति संबन्धः । किंच ज्ञानविशिष्टा- स्मसमवेतत्वं सुखादेनिमिध्यते ? केवलात्मसमवेतत्वं का? नाद्यः-युग- पक्षणिकात्मविशेषगुणानां समवायासंभवस्योक्तवादात्मगतसंख्यापरिमाणा- देरपि ग्रहणप्रसङ्गाचेत्यभिप्रेत्य, द्वितीयं दूपयति-तवेति । तव मते आत्मनो ज्ञानभिन्नत्वात्, घटवद्व्यमानत्वात्, तत्समवेतत्वमात्रेण न सुसादिसिद्धिः-सर्वस्य जडत्वादिसर्थः ॥ ५४॥ ज्ञानसुसादीनामात्मगुणत्वाभ्युपगमेन भास्यभासदत्वासंभन उप: इदानी तेशमात्मगुणत्वमपि दुर्भणमित्याह-सुखादेरिति । सुखादेरात्मधर्मलं न संभवति । ते तव मते आत्मनोऽविकारतो विका- रित्वाभावात्, विभुत्वाङ्गीकारेण नित्यत्वाभ्युपगमात् । नहि नित्यमनित्यगु- ·१६ पार्थिवप्रकरणम् २६९ स्यान्मालाऽपरिहार्या तु ज्ञानं चेज्ज्ञेयतां व्रजेत् । युगपदापि चोत्पत्तिरभ्युपेताऽत इष्यते ॥ ५६ ॥ कमिति मां प्रति दृष्टान्तः कोऽपि पिद्यते, अतो नात्मनो गुणवत्त्वसिद्धिः, दूर ग्राह्यप्राहकत्वकल्पनेति भावः । किंच गुणगुणिनोरत्यन्तभेदवादिनस्तर मते अस्यैवात्मनोऽयं मुसादिरिति नियमोऽपि दुर्घट इत्याह-मेदादिति। अन्यस्यात्मान्तरस्य, मनसो वा कस्मात् सुसादयो गुणा न स्युः, अविशे- पन भेदाविशेषादित्यक्षरार्थः । अयमाशयः-सत्मिनां विभुत्वाङ्गीकाराद्य- च्छरीरावच्छेदनात्मनि सुखादयो जायन्ते, तत्र तदा सर्वात्मनां सत्त्वात् , तदस्य च तत्रानवगमात्, अस्यैवात्मनोऽयं सुसादिधर्मः, नान्यस्येति नियन्तुं न शक्यते । न मनःसंयोगभेदो नियामकः, मनस्यपि सर्वात्मसं- वन्धस्याविशेषात् । नाप्यदृष्टभेदो नियामकः, तस्याद्याप्यात्मवर्मत्वासिद्धेः । अदृष्टहेतुप्रयत्नादेरपि मनःसंयोगनिमित्तकत्वात् , तस्य च मर्यात्मसु विशे- पासिद्धेरदृष्टस्यानि नाश्रयविशेषसिद्धिरिति । यत्र कुत्रापि जायमानं सु- सादि यस्य कस्यापि कस्मान्न स्यात्, तथा मनसः क्रियावत्त्वान्मूर्तत्वात्सु. सादिदेशाव्यभिचाराच्च तस्यैव कस्माद्धर्माः मुखादयो न स्युर्विनिगमना- भावात् ?-इति ।। ५५॥ यदपि वैशेषिकैनिस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वमिष्यते, तदप्ययुक्तमनवस्थाप्रस- मादित्याह-स्यान्मालेति । अयमर्थ:-येनात्मनः संयोगेन प्रथमं ज्ञानं जायते, तदन्येन संयोगान्त- रण वद्विपयं ज्ञानान्तरं जायते, किंवा तेनैव संयोगेन ? आद्ये दोपमाह- स्यादिति । ज्ञानं चेज्ज्ञेयता प्रजेन्, तदाऽपरिहार्या ज्ञानमाला ज्ञानपर- म्परा स्यात्-ज्ञानानवस्या स्यादित्यर्थः । विषयावभाससमये यदि ज्ञानं (१) यद्यपि-पाठः ·२७० उपदेशसाहस्री अनवस्थान्तरत्वाच वन्धो नात्मनि विद्यते । नाशुद्धिधाप्यसङ्गत्वादसङ्गो हीति च श्रुतेः ॥ ५७ ॥ नावभासेत, तदा विषयः स्वयमेव भासते ? ज्ञानाधीनतया वा?--इति विवेत्तुमशक्यत्वात्तदैव ज्ञानभाने ज्ञानान्तरमेष्टव्यं तस्याप्यमाने पूर्वज्ञा- नस्य ज्ञानान्तरभास्यत्वासिद्धेस्तदानाय ज्ञानान्तरमिति दुर्निवाराऽनवस्था स्यादिति भावः । तुशब्दश्वार्थः । तेन च प्रथमज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं मनसि क्रिया, ततो विभागः, ततः पूर्वसंयोगनाशः, ततः संयोगान्तरं, ततो ज्ञाना- न्तरम्-इति बहुक्षणविलम्वनोत्पद्यमानमुत्तरज्ञानं पूर्वज्ञानावभासनं कथं कुर्यात् ? -तस्य तदानीमभावादित्यादियुक्त्यन्तरं समुच्चीयते । अथ द्वितीय कल्पमनूद्यातिप्रसङ्गेन दूपयति-युगपद्वेति । अपि चानवस्थादोपपरिजिही- पैया पूर्वोत्तरज्ञानयोरेकस्मादेव संयोगात्, युगपद्वोत्पत्तिरभ्युपेता--चेदित्य- नुपज्यते--तदाऽनोऽस्मादेव संयोगाागपत्संनिकृष्टरूपरसगन्धशब्दस्पर्शज्ञा- नानामपि तदेवोत्पत्तिरिष्यतां, तदा संस्कारोबोधसंपाते सहकारिलाभात्त- दर्थस्मृतीनामप्युत्पत्तिरिष्यताम् । अतो न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वकल्पना युक्तिमतीति स्थितमित्यर्थः ।। ५६ ।। किंचात्मनश्चैतन्यं स्वरूपलक्षणमुच्यते ? तटस्थलक्षणं वा ? आधे पृथिव्यादौ गन्धादिवत्सदातनत्वात् , तस्य च स्वरूपानतिरेकात्, अनि- त्यज्ञान आत्मेत्युद्धोपो मृपैव.स्यात् । द्वितीये तु स्वरूपलक्षणमन्यदनामा- साधारणं वक्तव्यं, तच चेतनातिरिक्तं न किमपि संभावितमस्ति , अतो देहादिजडविलक्षणमात्मानमभ्युपगच्छता सदा निर्विशेषचिद्रूपः फूटस्थ एवात्माभ्युपेतन्यः , अन्यथा विकारिणोऽनित्यत्वनियमाद्वन्धमोक्षान्वय्येक आत्मा भवतीति दुःसंपादमित्येतत्सर्वमभिप्रेत्याह-अनवस्थालरत्वाचेति । (१) युज्यते-गठः (१) वृ.उ. ४. ३.१५. (३) सिद्धि-पाठः ।

·१६ पार्थिवप्रकरणम् २७१ सूक्ष्मैकागोचरेभ्यश्च न लिप्यत इति श्रुतेः । एवं तहि न मोक्षोऽस्ति बन्धाभावात्कथंचन ॥ ५८ ।। नास्त्यत्रस्यान्तरं यस्य सोऽनवस्थान्तरः तस्य, भावोऽनवस्थान्तरत्वं तस्मादिति विग्रहः । आत्मन इति शेपः । तथा चात्मनः कूटस्थत्वात्तस्मि- नात्मनि वन्धो विशेपगुणवत्त्वलक्षणः परमार्थतो न विद्यते । चकारात्त- निवृत्तिरूपो मोक्षोऽपि न विद्यत इति योज्यम् । तस्मानित्यशुद्ध एवात्म- त्यत्र प्रमाणं वदन् परकल्पनानिराकरणफलमाह-नाशुद्धिश्चापीति । स्वगतवर्मकृतबन्धाभाववदन्यसंसर्गकृताशुद्धिरपि न चास्ति, असहया- दित्यर्थः ।। ५७ ॥ इतब्ध नात्मनः पारमार्थिको यन्ध इत्याह-सूक्ष्मेति । सूक्ष्मलं मनोवागगम्यत्वम् , एकत्वमद्वितीयत्वम्, अगोचरत्वं निर्विशेष- त्वम्, एतेभ्यश्च हेतुभ्यो नित्यशुद्ध एवारमा ' न लिप्यते लोकदुगन बाह्यः । इति श्रुतरित्यर्थः। यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देह तथात्मा नोपलिप्यते॥ इति भगवद्वचनं चात्रोदाहर्तव्यम् । अर्धश्लोकः । एवमात्मनो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वं साधयतो वेदान्त्रि शशास्त्रानर्थक्यमित्याक्षिपन्ति पूर्ववादिनः--एवं तहीदि । यदीत्यध्याहार्यम् । यद्येवं नित्यशुद्ध आत्मा, वर्हि यन्धाभावान्मोक्षोऽपि नास्ति, वन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्य नाटक (१) 'न्तरं-पाठः (१) कठ- १५. ११. (21 ।

·- २७२ उपदेशसाहनी शाखानर्थक्यमेव स्यान्न बुद्धन्तिरिष्यते । वन्धो मोक्षश्च तन्नाशः स यथोक्तो न चान्यथा ॥ ५९॥ वोधात्मज्योतिपा दीप्ता वोधमात्मनि मन्यते । बुद्धिर्नान्योऽस्ति वोदेति सेयं भ्रान्तिर्हि धीगता ॥ ६०॥ चोधस्यात्मस्वरूपत्वान्नित्यं तत्रोपचर्यते । अविवेकोऽप्यनाधोऽयं संसारो नान्य इप्यते ।। ६१ ।। तथाच मोक्षोपायोपदेशशास्त्रानर्थक्यमेव स्यादिति । उत्तरमाह--- न धुद्धरित्यादिना। बुद्धान्तिः वन्ध इष्यत इत्यन्वयः । तन्नाशो भ्रान्तिनाशो मोक्ष इति चेष्यते, न परमार्थत इत्यर्थः । स वन्धो यथा पूर्वमुक्त 'अज्ञानं फल्पना- मूलं संसारस्य नियामकम् । इति तथैव, न चान्यथा । तथाच अज्ञानक- ल्पितबन्धभ्रमनिवृत्त्यर्थत्वादुपदेशशास्त्रस्य न चैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ५९॥ अज्ञानमूलबुद्धिधर्माध्यासलक्षणो बन्धश्चिदात्मनीत्युक्तमुपपादयति- बोधात्मेति । बोधरूपस्यात्मनो यज्योति: प्रकाशश्चिदाभासः, तेन दीप्ता व्याप्ता प्रकाशिता बुद्धिरास्मनि स्वस्यां योधं चैतन्यं मन्यते--अन्यो योद्धा साक्षी नास्ति, अहमेव बोद्धेति साभासा युद्धिः प्रकाशते तदविवेकाद- हमे श्रद्धः कतेत्यादिरात्मनि संसारो धीगता भ्रान्तिरेवेत्यर्थः ॥ ६०॥ बुद्धेरेव वोधात्मत्वं यथाप्रतीति परमार्थ किं न स्यादिति चेनेत्याह- वोधस्येति। बुद्धेरागन्तुकत्वेन योधव्यभिचारात्, बोधस्य च विनापि बुद्धिं सुपुते सजावादात्मस्वरूपत्वात्तत्र बुद्धौ स उपचर्यतेऽभ्यस्य व्यवतियतेऽविवेका- (१)१६. १५. (२) योद्धाक-पाठः - ·१६ पार्थिवप्रकरणम् २७३ मोतस्तन्नाश एव स्यानान्यथानुपपत्तितः । येपां वस्त्वन्तरापत्तिर्मोतो नाशस्तु तैर्मतः ॥ १२ ॥ अवस्थान्तरमप्येवमविकारान्न युज्यते । विकारेऽवययित्वं स्यात्ततो नाशो यादिवत् ।। ६३ ।। दित्यर्थः । तर्हि सोऽविवेकः सादिः, अनादिति चीक्षायामाह-अवि- वेकोऽपीति । यद्यविवेक एवानायशान कृतत्वादनादिः, तर्हि तस्यैव ब्रह्मा- स्मज्ञानानिवृत्तिः स्यान्न संसारस्वेति भ्रमं वारयति-संसारो नान्य इप्यत इति । क दिधर्मबुद्धयविवेक एव संसार इत्यर्थः ।। ६१ ।। वन्धस्याज्ञानात्मकत्वे फलितमाह-मोक्ष इति । ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्यवन्वनिवृत्तिरेव मुक्तिः, नान्यथा, हेय- स्योपादेयस्य वा मोक्षस्यानुपपत्तितोऽनुपपत्तेरित्यर्थः । अनुपपत्तिमेव द्रढयन् पक्षान्तरं निराकरोति-येपामिति । येषां वादिना स्वरूपादन्यवस्त्वन्तरा- पत्तिरात्मनो मोक्ष इति मतं, तैरात्मनाश एव मोक्ष इतीष्टः स्यात् , स्थितस्य नष्टस्य वान्यस्यान्यत्वासंभवात् । वस्त्वन्तरापत्तिशब्देन यदि प्राप्तिर्विव. क्ष्यते, तथापि संयोगा विप्रयोगान्ताः' इति न्यायेन कृतम्यानित्यत्व. च्यातेश्वानित्यो मोक्षः स्यादित्यर्थः ।। ६२ ।। यथा वस्त्वन्तरापत्तिर्मोक्ष इति पक्षेऽनुपपत्तिरनित्यत्वापत्तिश्च, तथात्मनो- ऽवस्थान्तरापत्तिमोक्षपक्षेऽपिस दोपस्तुल्य इत्याह-अवस्थान्तरमप्येवमिति । अविकारित्वादात्मनोऽवस्थान्तरमपि न युज्यते । यदि पुनर्विकारोऽप्य. भ्युपगम्येत, तथा सति सावयवत्वमात्मनः त्यात्, ततः सावयत्वान्नाश एव घटादिवदपरिहार्यः स्यात् । अतो भ्रान्तिनिवृत्तिमात्र एव मोक्षः, नान्यथा संभवतीत्यर्थः ॥ ६३॥ (१) नान्योऽस्त्यनु- :-पाठः (१) यदि' रहितः पाठः । (३) स्त्रीपर्व २. ३. मोक्षप. ३३८.२०. इत्यादौ ·२७४ उपदेशसाहस्री तस्माद्धान्तिरतोऽन्या हि बन्धमोक्षादिकल्पनाः। सांख्यकाणादयौद्धानां मीमांसाहतकल्पनाः ॥ ६४॥ शास्त्रयुक्तिविहीनत्वानादर्तव्याः कदाचन । शक्यन्ते शतशो वक्तुं दोपास्तासां सहस्रशः ॥६५॥ अपि निन्दोपपत्तेश्च यान्यतोऽन्यानि चेत्यतः । त्यवत्वातो ह्यन्यशास्त्रोक्तीमतिं कुर्यादृढां बुधः ।। ६६ ।। वेदान्तसिद्धान्तादन्या वन्धमोक्षादिकल्पना: वादिभिरुत्प्रेक्षिताः श्रुति- स्मृतिन्यायवाधितत्वान्नादरणीया मुमुक्षुभिरित्युपसंहरति-तस्मादिति द्वाभ्याम्। भ्रान्तिरेव परिशेपादात्मनि वन्धमोक्षप्रतिभास इति कल्पना श्रुत्याद्य- विरुद्धा । अतोऽन्या वन्धमोक्षादिकल्पना:, आदिशब्दात्तद्धेतुकल्पनाश्च नादर्तव्याः कदाचनेति संवन्धः । अतोऽस्मारिसद्धान्तादन्या वन्धमोक्षादि- कल्पना हि यस्माद्धान्तिः प्रमाणशून्या, तस्मान्नादर्तव्येति वान्वयः । केपां वा कल्पना नादर्तव्येत्यत आह-सांख्येति । मीमांसाहता विचार- विरुद्धा, विचारासहा वा कल्पना मीमांसाहतकल्पना इत्यर्थः ।। ६४॥ अनादरे हेतुमाह-शास्त्रेति। शास्त्रयुक्तिविरुद्धाश्च ताः कल्पना इत्याह-शस्यन्त इति ॥ ६५ ।। इतञ्च साख्यादिकल्पना नादर्तव्येत्याह-अपि निन्दोपपत्तेरिति । " यान्यतोऽन्यानि शास्त्राणि पृथिव्यां विविधानि वै शङ्कनीयानि विद्वद्भिर्धर्मशुद्विमभीप्सुर्भिः" ॥ या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुरष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिया हि ताः स्मृताः। (१) विरोधात्ता ना-पाठः (२) १(३) मनुस्मृ. १२.९५. सूतसं.२.१४ १८.

·१६ पार्थिवप्रकरणम् २७५ अद्धाभक्ती पुरस्कृत्य हित्वा सर्वमनानवम् । वेदान्तस्यैव तत्त्वार्ये व्यासस्याभिमते तथा ॥ ६७ ॥ इति प्रणुना द्वयवादकल्पना निरात्मवादाब तथा हि युक्तितः । व्यपेतशङ्काः परवादतः स्थिरा मुमुक्षयो ज्ञानपये स्युरित्युत्ते ॥१८॥ खसाक्षिक ज्ञानमतीव निर्मल विकल्पनाभ्यो विपरीतमद्वयम् । अवाप्य सम्यग्यदि निश्चितो भवेत् निरन्वयो निवृतिमेति शाश्वतीम् ॥ ६९ ॥ इत्यादिनिन्दावचनान्नादर्तव्या इत्यर्थ । अतोऽन्यशास्त्रोक्तीस्त्यक्त्वा दृढा भति बुध कुर्यादित्यन्वय ॥ ६६ ।। कथ मतिं कुर्यात् ? कुन वेत्याकाड्डायामाह-श्रद्धेति । श्रद्धा श्रुत्युक्तेऽथें विश्वास , भक्तिस्तत्परता, ते पुरस्कृत्य आदरेणावल- म्ध्येत्यर्थ । सुगममन्यत् ।। ६७ ॥ एवमुक्त परपक्षनिराकरण सक्षिप्य तत्प्रयोजन स्थयति-इताति । इति इत्थ युक्तित प्रणुना निराकृता द्वयपादकल्पना भेदवादकल्पना इति यावत् । तथा निरात्मवाग बौद्धवादाश्च युक्तित प्रगुना इत्यर्थ । स्मिथै तदाह-व्यपेतेति । मुमुक्षव परवानत परशानभ्यो व्यपतशङ्का- स्त प्रामाणिक्वशकारहिता सन्तो ज्ञानपथे वेदान्तोक्तज्ञानमार्ग स्थिरा स्युभवेयुरित्युत अपीति योजना ॥ ६८ ॥ वेगन्तविहितनह्मात्मज्ञानस्यैव पुरुषार्थसाधनत्यमिति तत्स्वरूपकथनपूर्व- क मुमुक्षूणा तनिष्ठत्वमावश्यकमिति दर्शयति-स्वसाक्षिकमिति । (१) मतो-पाठ (२) त्यत -पाठ युक्त्तर ।

·२७६ उपदेशसाहस्री इदं रहस्यं परमं परायणं व्यपेतदोपैरभिमानवनितः। समीक्ष्य कार्या मतिरार्जवे सदा न तत्त्वक्स्वान्यमतिर्हि कश्चन ॥ ७० ॥ अद्वयमसण्डवस्तुमानाकारमित्यर्थः । निरन्वयो निरस्ताज्ञानतत्कार्यस- वन्ध समित्यर्थ । शाश्वती निविरसण्डानन्दानुभवस्वरूपाविर्भाव ।। ६९।। यथोक्तज्ञानाधिकारिण सक्षिप्तविरोपणसार कथयन्, तत्त्वनिष्ठालक्षण- माह-~-इदं रहस्यमिति । यद्वाप्य शाश्वती निवृतिमेति, तदिद रहस्यमुपदेशैकगम्यम् । परम पर- मात्मतत्त्वप्रकाशत्वात्सर्वोत्तमम्, परायण निरवधिकसर्वाश्रय परमगतिरू- पमिति यावत् । एवविधमात्मज्ञान समीक्ष्य सम्यगालोच्य दृढीकृत्येति यावत् । व्यपेतदोपैरपगतन्द्रियवहिर्मुखैरभिमानवर्जितै पाण्डित्यादिनिमित्त- चित्तदोपरहितै शान्तैर्दान्तश्चेति यावत् । एवविधरधिकारिभिरार्जवे - जुभावे सर्वसमे ब्रह्मात्मतत्त्वे मतिर्निष्टा सदा कार्या ब्रह्मात्मतत्त्वमेव ऋजु सर्वदा सर्वकरूपत्वात्, तत्स्वरूपमेवार्जव नाम, तस्य निर्विशेपत्वा- दिति द्रष्टव्यम् । तथा च ब्रह्माभेदेनात्मज्ञाननिष्ठा तत्त्वनिष्ठेत्युक्त भवति । एतदेव व्यतिरेककथनेन विशदयति-न तत्त्वद्दगिति । य कश्चन स्वान्य- मति प्रत्यगात्मनोऽन्यस्मिन् ब्रह्मणि मतिर्यस्य स स्वान्यमति , स न तत्त्व- दृक् तत्त्वदृष्टिर्न भवतीत्यर्थ । 'तदेव ब्रह्म व विद्धि नेद यदिदमुपासते', 'अथ योऽन्या देवतामुपास्तऽन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेद' इति श्रुते ॥ ७० ॥ (१) शाट्यमति --पाट । (२) फे उ. ४, ५, ६, ७, ८.(३) वृ.उ.

·१६ पाविप्रकरणम् २७७ अनेकजन्मान्तरसंचितैनरो विमुच्यतेऽज्ञाननिमित्तपातकः। इदं विदित्वा परमं हि पावनं न लिप्यते व्योम इवेह कर्मभिः ॥ ७१ ।। प्रशान्तचित्ताय जितेन्दियाय च महीणदोपाय यथोक्तकारिणे । गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ॥ ७२ ॥ एवमतियनलभ्येन ज्ञानेन किं फलं साध्यते तदाह-अनेफेति । स्पष्टार्थः ॥ ७१॥ इदं ज्ञानमाचार्येण कस्मै दातव्यमित्यपेक्षायां विस्तृतविशेषणमधिकारि- णमाह-प्रशान्तति। प्रशान्तचित्ताय शान्तिगुणयुक्ताय, जितेन्द्रियाय दान्ताय, प्रहीणदो- पाय अनेकजन्मानुष्ठितयज्ञादिपरितोपितश्वरप्रसादहतसमस्तकल्मपाय, य- थोक्तकारिणे शावोक्तस्वधर्मस्य यथाशास्त्रमनुष्ठाने, गुणान्विताय विद्या- विनयार्जवादिगुणयुक्ताय, सर्वदा दीर्घकालं सततं च नैरन्तर्येणानुगताय गुरुमनुसृताय एवंविधाय मुमुक्षवे मोसमात्रेच्छावते एतदात्मज्ञानं गुरुणा प्रदेयं प्रतिपादयितव्यमित्यर्थः ॥ ७२ ॥ (१) मवदेव क-पाठः । (२) विद्याधिकारिणः शमादिसाधनवत्त्वे "शान्तो- दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येचारमान पश्यति" इति वृ.उ. ४.४. २३. अति काण्याः पठन्ति । 'समाहितः' इत्यस्य स्थाने 'श्रद्धावित्तः' इति माध्यन्दिनाः । तदुभयपाटानुरोधेन गुणोपसदारन्यायमाश्रित्येह शमादयः पग्निर्दिष्टा इति दृष्टव्यम् । तुलय-उ. सा. गाप्रपन्धे २ वाक्य तटीको च, तया १७. ८६. शमादेविद्याहेतुत्वं

·२७८
उपदशसाहस्री
परस्य देहे न यथाभिमानिता
परस्य तद्वत्परमार्थमीक्ष्य च ।
इद हि विज्ञानमतीव निर्मल
समाप्य मुक्तोऽथ भवेच सर्वतः ॥ ७३ ।।
एवविध शिष्यो महावाक्येनावगमितमात्मतत्त्व क्यमवगच्छति, किंवा
फल प्राप्नोति?-इत्यपपायामाह-परस्येति ।
यथा परस्यान्यस्य दहे परस्य नाभिमानिता अहममत्यभिमानित्व न
सभवति, तद्वत् स्वदेहेऽपि परमार्थमीक्ष्य दहातिरिक्तमात्मतत्त्वमीक्ष्या-
लोच्याभिमानरहित सनिति यावत् । चकारात्तत्प्रतिपादकवदान्तवाक्या-
न्यालोच्योति गृह्यते । एवविध इद विज्ञान पूर्वोचसाक्षात्कार समाप्याथ
२
श्रीभगवानपि गीतायामाह-भ गा ६३ २६६
१८६६
१४,२ ५३ ४ ३० ,४ ४० इत्य दो।
" श्रद्धा वतायाथगुणान्विताय परापवादाद्विरताय नित्यम् ।
विशुद्धयोगाय बुधाय नित्य क्रियावत च क्षमिणे हिताय ।
विविक्तशीलराय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय ।
विमानते चैव न चाहिनक्षमे दमे च शवाय शमे च दयम् ।।
एतैर्गुणानतमे न दयमेतत्पर ब्रह्म विशुद्धमाहु ।
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृश कृत धर्मप्रवत्तारमपावदानात् ॥
पृथ्वीमिमा यद्यपि रत्नपूर्णो दद्य न दयन्विदमवताय ।
जितेन्द्रियायैतदसशय ते भवत् प्रदेय परम नरेंद्र ॥
-मोक्षधम-प ३१० ३५-३८
तथा भागवते ३ ३३ ३९-४२ इत्यप्यनुसधयम् ।
(१) ययात्ममानिता-पाट ।

·१६ पार्थिवप्रकरणम् २७९ नहीह लाभोऽभ्यधिकोऽस्ति कश्चन स्वरूपलामात्स इत्तो हि नान्यतः । न देयमैन्दादपि राज्यतोऽधिक स्वरूपलाभ त्वपरीक्ष्य यत्नतः ॥ ७४ ॥ इति पार्थिवप्रकरणम् । तव सरतो मुक्तो भवेत् । निरस्ताज्ञानतत्कार्यसस्कारपरमानन्दानुभर- ब्रह्मात्मस्वरूपो भादित्यर्थ ॥ ७३ ।। किमिति गुणविशपच्छिष्यपरीक्षण गुरो ? यस्मै स्मैचिच्छिष्याय क्रमाद्विद्या न दीयत ? तनाह नहीति । स्वरूपमात्मतत्त्व लभ्यतऽननेति स्वरूपलाभस्तत्त्वज्ञान, तस्मादभ्यधिको लाभ कचन कोऽपीह दवमनुप्याल्भिवपरम्पराया नास्ति, "आत्मलाभान पर विद्यत" इति स्मृत | स लाभ इत एष वेदान्तवाम्यानान्यतोऽन्य- स्माच्छानान्तरान भवति हि यस्मात् , तस्माद्यन्नत शिष्यमपरीक्ष्य स्वरूप लाभ तु ज्ञान न दयुम । एन्द्रादपि रा यतो राज्यादधिकमिति विगपणेन प्राणाय्याय वान्तवासिने नान्यस्मै करमचन यद्यप्यस्मा इमामद्भि परिगृहीता चनस्य पूर्णा दद्यादतर ततो भूय " इति श्रुति प्रमाणयति ॥ ७४ ।। इति पोडश पार्थिवप्रकरणम् ॥ १६ ॥ (१) आप ध १ २२ • तुल्य-१६ ४४ , १५ ४, ५ (.)छा.

·२८० उपदेशसाहस्री १७ *सम्यङ्मतिप्रकरणम् आत्मा ज्ञेयः परो ह्यात्मा यस्मादन्यन्न विद्यते । सर्वज्ञः सर्वक शुद्धस्तस्मै ज्ञेयात्मने नमः॥१॥ परपक्षनिराकरणमुखेनोकं मोक्षसाधनं ज्ञानं स्वप्रक्रिययाऽपि व्यक्ती- कर्तु प्रकरणान्तरमारभमाणो देवताभक्तेर्विद्याप्रात्यन्तरङ्गत्वं द्योतयन् प्रकर- णप्रतिपाद्याथै नमस्कारव्याजेन संक्षिप्याह-आत्मा शेय इति । आत्मा स्वरूपं ज्ञेयः स्वरूपतोऽवधार्यः । किं घटादिवद्विपयत्वेन ? नेत्याह- परो हात्मेति । हि यस्मादात्मा सर्वज्ञेयात्परो ज्ञेयत्वधर्मरहितः । तत्कुतः ? तत्राह-यस्मादन्यन्न विद्यत इति । यस्मादात्मनः स्वरूपादन्यत्परमार्थतः पृथग्भूतं, तद्धों वा न विद्यते । तथा च रूपादिहीनतया चक्षुराद्यगोचर- त्वात् , स्वसमानजातीयप्रत्यक्षव्यक्त्यन्तराभावाद्व्याप्तिप्रहाभावे सत्यनुमा- नार्थापत्तिप्राह्यत्वाभावात् , सदृशवस्त्वन्तराभावेनोपमानामाह्यत्वात्, पंष्ठी- जातिगुणक्रियादिधर्मराहित्येन शब्दागोचरत्वात्, ज्ञातुः स्वरूपत्वादेव नास्तीत्यभ्युपगन्तुमशक्यत्वात्, परिशेपाद्विषयभूतदेहेन्द्रियान्तःकरणप्रत्या- ख्यानेनान्विष्य तत्साक्षितयाऽविषयत्वेन स्वयंप्रकाश आत्मा ज्ञेय इत्यर्थः । एवं स्वपदार्थ परिशोध्य तस्य त-पदार्थात्मकत्वं वाक्याथै कथयितुं तत्पदार्थ- माह-सर्वज्ञ इति । सामान्यतः सर्व जानातीति सर्वज्ञः । विशेषतः सर्व पश्यतीति सर्वदृक् । सर्वज्ञत्वमुपलक्षणमुक्त्वा तस्य स्वरूपलक्षणमाह- शुद्ध इति । अनृतजडपरिच्छिन्नदु.सादिप्रपञ्चसंसर्गरहितः सत्यज्ञानान- न्तानन्दरूप इत्यर्थः । वाफ्या तत्त्वंपदार्थैक्यमाह-तस्मा इति । पूर्वोक्त- प्रकारेण ज्ञेयश्चासावात्मा च क्षेत्रात्मा, तस्मै ज्ञेयात्मने-तस्मै सर्वज्ञत्वाापल. x पश्य •७. ३-४ लोको। (0) पश्य-ते. उ. प. ५५ स्था ३ टिप्पणीम् ।

·१७ सम्यमतिप्रकरणम् २८१ पदवाक्यममाणदीपभूतैः प्रकाशितम् । ब्रह्म वेदरहस्यं यैस्तानित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ।। २ ।। यद्वापसूर्याशुसंपातमनष्टध्वान्तकल्मपः । प्रणम्य तान् गुरुन् वक्ष्ये ब्रह्मविद्याविनिश्चयम् ॥ ३ ॥ क्षिताय सत्यादिस्वरूपाय नम प्रतीभावोऽस्तु । तददृष्टिविल्य एवेह नम शब्दार्थ ॥१॥ दवताभक्तिवद्गुरुभक्तरपि विद्याप्राप्त्यन्तरगत्वम्- यस्य दुवे परा भक्तियथा दवे तथा गुरौ । तस्यैत कथिता ह्या प्रकाशन्ते महात्मन ॥" इति श्रुतिसिद्ध द्योतयन् गुरुपरम्परा प्रणमति-पदवाक्येति । यैगुरुभिदरहस्य ब्रह्म प्रकाशित, तानित्य प्रणतोऽस्म्यहमिति सबन्ध । पदाना वाक्याना च शक्त्तिात्पर्यमर्यादया प्रमाण पदवास्यप्रमाणझै । यद्वा--पदवाक्ये प्रसिद्धे, प्रमाणमनुमानादि, तज्ञैरित्यर्थ । दीपभूतैग्न लन सर्वार्थप्राशयरिति सपन्ध ॥२॥ सामान्येनाचार्यपरम्परा नमस्कृत्य विरोपेण स्वगुरुप्रणामपूर्वकमुद्देश्य प्रतिजानीते-यद्वागिति । ब्रह्मविद्याविनिश्चयो यस्मान्न्यायविशेपाद्भवति, त न्यायविशेष वक्ष्य इत्यर्थ । सुगममन्यत् ॥ ३॥ (1)'शाशोऽपि स्वात यण ब्रह्मज्ञानान्वेषम न कुयान् -मु उ १२ १२ माप्ये, ' असप्रदायवित् सर्वशास्तयिदपि मूर्खवदेव उपेक्षीय । गीताभाष्ये १३ २ (२) श्वे उ ६ २३ (३) प्रमाणयति-इत्यपि पाठ ।

·२८२ उपदेशसाहस्री आत्मलाभात्परो नान्यो लाभः कश्चन विद्यते । यदर्थी वेदवादाश्च स्मार्ताथापि तु याः क्रियाः ॥ ४॥ आत्मार्थोऽपि हि यो लाभः सुखायेष्टो विपर्ययः । आत्मलाभः परः प्रोक्तो नित्यत्वाद्रह्मरेदिभिः ॥ ५ ॥ झिमर्थ ब्रह्मविद्याविनिश्चयो वक्ष्यते तदाह-आत्मलाभादिति । आ मलाभस्य परमत्वे प्रमाणं सूचयति-यदी इति । वेवादा वेद- वचनानि, स्माश्चि वादा. स्मृतिवचनानि, साक्षाज्ञानार्था वेदवादाः स्मृतिवादाश्च यदर्थाः । अपि तु याः क्रियाः कर्मपरवेदस्मृतिविहिताः, ताश्च चित्तशुद्धिपरम्परया यदर्था । तस्मादात्मलाभादिति सरन्यः ।। ४ ।। पुत्रादिलाभापेक्षया आत्मलाभस्य परमत्वं प्रामाणिकमित्युक्तमुपपाद- यति-आरमार्थोऽपीति । योऽपि लाभ पुत्रवनादिविपयो लोके सुसायेष्ट., सोऽप्यात्मार्थ आत्म- सुसार्थ इति हि प्रसिद्धमिति योजना। तर्हि पुत्रादिलाभेनेवात्मसुखसिद्धेः, किमित्यात्मज्ञानमात्मलाभायैष्टव्यं विशेपाभावादित्यत आह-विपर्यय इति । सुखविपर्यय. दुःसायापि स लाभ, स्यात् , कदाचित्कस्यचिपुत्रादे- रेव दुखहेतुत्वदर्शनादित्यर्थ । तस्माल्लाभा तरापेक्षया आत्मलाम. परमो लाभ इति तदर्थ सर्वपरित्यागेनात्मज्ञानं सपादनीयमित्यभिप्रेत्याह-- आत्मेति । विपर्ययप्रसङ्गस्तर नास्तीत्याह-नित्यत्वादिति । तथा च श्रुतिः-'तदेतत्रेय. पुनात्यो वित्तात्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यद- यमात्मा । स योऽन्यमात्मन प्रिय अवाणं यात्मियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव मियमुपासीत स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रिय प्रमायुक भवति' इति ॥ ५ ॥ - १ ·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् २८३ ? स्वयं लपस्वभावत्वालामस्तस्य न चान्यतः। अन्यापेक्षस्तु यो लाभः सोऽन्यदृष्टिसमुद्भवः ॥ ६॥ अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात्तनाशो मोक्ष उच्यते । ज्ञानेनैव तु सोऽपि स्याद्विरोधित्वान कर्मणा ॥७॥ आत्मसुसलाभस्य नित्यत्वमुक्त साधयति-स्त्रयमिति। तस्यात्मनो लाभो न चान्यतोऽन्यनिमित्तको न भवति । कुत लवस्वभावत्वात् साधनसाध्यत्वाभागानित्यत्वमित्यर्थ । पुत्रादिलाभस्य साधनाधीनत्वनानित्यत्व साधयति-अन्यापेक्ष इति । अन्यष्टे सका- शात् समुद्भयो यस्य स तथा । अन्याधीनस्य तदपगमेऽपगमादनित्यत्व- मित्यर्थ ॥६॥ केयमन्यदृष्टि ? का वा तद्भवस्यान्यपुनादिलाभस्य अनित्यत्वे हानि ?- इत्यत आह-अन्यहष्टिस्त्विति । अन्यस्मिन्ननात्मनि दृष्टि प्रतीतिर्यस्या सा अन्यदृष्टि , सा अविषा भरतीत्यर्थ । ततश्चात्माविद्यास्तभ्रान्तिनिवन्धनत्वात्पुनादिलाभप्रतीत तस्याश्च स्वमतुल्यत्वान्नित्वात्मप्रियहानि स्यादिति भाव । तथा चाविद्या निवृत्तिमन्तरेणात्मस्वरूपनित्यसुसलाभाभायात् सा सपाद्येत्याह-तन्नाश इति । मोक्षो नित्यनिरतिशयपरमानन्दाविर्भावोऽज्ञानहानिलक्षण । त यात्युपायमाह-शानेनैवेति । सोऽन्यज्ञाननाशलक्षणो मोक्षो ज्ञाननत्र स्यात, तस्यैवातानविरोधिन्वात्, न कमणा, तस्याज्ञानविरोधित्वाभा- वात् । तस्मात्सर्वकर्मपरित्यागतात्मनान सर्वा सपादनीयमेव मुमु- क्षुणत्यर्थ ॥७॥ , . तुल्य--१६ (१) लाभप्रीते -पाठ ।

·२८४ उपदेशसाहस्री कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यादविद्याकामकारणः । प्रमाणं वेद एवान ज्ञानस्याधिगमे स्मृतः ॥ ८॥ ज्ञानेकार्थपरत्वात्त वाक्यमेकं ततो विदुः । एकत्वं ह्यात्मनो ज्ञेयं वाक्यार्थप्रतिपत्तितः ॥९॥ ननु विरोधाभावात् सकार्याविद्यानिवृत्तिरूपो मोक्ष कर्मणा मा भूत् , तथापि तेन नित्यपुरुषायों भविष्यति, अत किंज्ञानेन ?-इति । नेत्याह- कर्मकार्यस्त्विति। तर हेतुगर्भ विशेषण-अविद्येति । मिथ्याप्रत्ययमूलरागप्रयुक्तकर्म- साध्यवादित्यर्थ । कर्मसाध्य फलमनित्य, ज्ञानसाध्य तु नित्यमित्या किं प्रमाणमिति चेत् , वेद एवत्याह-प्रमाणमिति । " तद्यथह कर्मजितो लोक क्षीयत एवमेवामुन पुण्यजितो लोक क्षीयते'", "जलविदाप्नोति परम् ", " तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिवेद एवं कर्मसाध्यमनित्य, ज्ञानसाध्य नित्य मोक्षल्पमित्या ज्ञानस्य विवेकस्याधिगमे प्रमाण विद्वद्भि स्मृतमित्यर्थ ॥८॥ किंच वेलस्य सर्वस्याध्ययनविष्युपपादितत्वात्, अपुरुषार्थे पर्यवसाना- योगात् , परमपुरुपार्थपर्यवसानायात्मैक्यन्नानपरत्वमेष्टव्य, ततो न कर्मसु तस्य महातात्पर्य लभ्यत इत्यभिप्रेत्याह-ज्ञानेकार्थेति । ज्ञानमेवैकोऽर्थ प्रयोनन पर प्रतिपाद्य यस्य वेदस्य स तथा, तस्य भावस्तत्त्व, तस्मात्त चेदमेक वाक्य विदु वाक्यप्रमाणकोविदा प्रति शेप । किं तस्य ज्ञेयमित्यपेक्षायामाह-एकत्व हीति । ततो ज्ञानादात्मन एकत्व मव ज्ञेयमित्यन्वय । हिशब्दोऽनधारणार्य । ज्ञानप्रकारमाह-वाक्यार्थ प्रतियत्तित इति । " सत्य ज्ञानमनन्त " इत्याद्यमान्तरवाक्यार्थप्रतिपत्ति (१)तुल्य-१ ८ ९७ श्रीकाम् । (-) छाउ ८ १६ (३)ते र २१ (४) छा. उ ७ १.३ ·२८५ १७ सम्यङ्मत्तिप्रकरणम् वाच्यभेदात्तु तद्भेदः कल्प्यो वाच्योऽपि तच्छ्रुतेः । वयं त्वैतत्ततः प्रोक्तं रूपं नाम च कर्म च ॥ १० ॥ द्वारण तत्त्वमस्यादिमहावाक्यरात्मनो नौक्स शेयमित्यर्थः । आत्म- तत्त्वज्ञानस्यैन परमपुरुषार्थहेतुताया. श्रुतत्वात् , कर्ममाण्टमपि तत्त्वज्ञाना- पक्षितचित्तशुद्धिहेतु कर्मविधानद्वारा पारम्पर्येण परमपुरुषार्थसाधनभाव भनत इति युक्त्मेकापर्यनसाननै कास्यत्व वेदवाक्यस्येति भार ॥९॥ नन्यात्मनो ब्रह्मणवैकत्वज्ञानमनुपपन, तयोरपर्यायगढवान्यत्वेन भेदा- दित्यागय, मैन, जन्योन्याश्रयापत्ते-इलाह-वाच्यभेदादिति । तद्भेदोऽपर्यायशब्दर्भटो वाच्यमैटात्कल्पस्त्वया, पान्योऽपि तन्दुतेर- पर्यायगदर्भश्रवणाद्भिन्न क्स्प्य । तथा च सिद्धे वाच्यनीरजल्लभेदे तद्वाचकशब्दयोरपर्यायवसिद्धि तत्सिद्धावितरसिद्धि -इत्यन्योन्या- श्रय स्यादित्यर्थः । स्वरूपतो भेदकल्पनाया प्रमाणाभावादिति भावः । भेदस्खाप्रामाणिस्वादकत्वज्ञानमुपपनमित्युक्ते भेदस्यापि प्रमाणतिद्धत्वं पूर्ववादी शङ्कत-जय त्वेतदिति । " उय वा इद नाम रूप म" इति श्रुत्या तत आत्मनोऽतिरिक्त रूप नाम च कर्म च प्रोक्त, अतोऽनैकत्वमेव वेदार्थ इत्यर्थ. । सिद्धान्ती दूषयत्ति-असदेतदिति (११ भो )। हि यस्मादेतत्रयमन्योन्येन कल्पित-अन्योन्यसापेक्षसिद्विक, तस्मादसदित्य- न्वय । अन्योन्याश्रयग्रस्ततया भेदस्य प्रमातुमशस्यतया प्रामाणिकत्वा- भावाद्यथास्यचिल्लोफसिद्धो मिथ्याभेद श्रुत्वानूद्यते विलं वैराग्याय, अतो नाद्वैतज्ञानविरोधितति भाव । अथवा-कथ सर्वस्य वेदस्यैकार्थतानपरत्वेन कवायत्त नियन्तु शम्यत (6) अन्योन्याश्रयापत्ति -श्यव पाठ सर्वत्रोपलभ्यते । (२) वृ उ. १. ६.१. १ ·२८६ उपदेशसाहसी अपुनरुक्त शब्दभेदवशाचन तनार्थभेदस्य प्रतीयमानत्वात् ?--इति चेत्, सत्यम् , तथापि न तत्र ताहार्य युक्त, प्रमाणयुनिवास्तित्वातस्येत्यभिगे. त्याह-वाच्यभेदादिति । वाच्यभेदे प्रामाणिके सति तद्विपयतात्प यवच्छ दभेदादनेकवाक्यता सिध्यति, तथा तद्भेदो वाच्यभेदोऽपि तच्छुतेर्वाचक शब्दभश्रुते श्रवणात्कल्प्य , प्रकारान्तरेण वाच्यभेदासिद्ध । न हि शब्दाधीनोऽर्थतत्त्वनिश्चय , आरोपितविपयेऽपि शब्दभेददर्शनात् । नाप्यर्थाधीन शब्दनिश्चय । एकस्मिन्नपि पुरुषे पिता भ्राता मातुलो जा- माता पितृव्य इत्युपाधिभेदादपुनरुक्तशब्दभेददर्शनात् , न हि तर प्रतियो- ग्युपाधिमेदव्यतिरकेण वस्तुभेदो विद्यते । तया चानाद्यविद्याकल्पितानेकोपा- थिभेदावच्छिनाने कर्नादिकारकभेदानुवादेन ज्ञानापेक्षितान्त करणशुद्धि- साधनकर्मविधिपरत्वात् कर्मकाण्डत्या मतत्त्वज्ञानवाक्यैकवाक्यत्वोपपत्ते , निरतिशयानन्दात्यन्तिकटु सनिवृत्तिफ्लस्य सर्वेपा स्वरसतोऽभिरापगोच- रस्यात्मतत्त्वज्ञानादन्यतोऽसभवादविद्याविद्यावस्थोपाधिमदेनाविकारिभ-प्र- योगभेदयोचोपपत्ते , एकपुरुषापक्षिकपरमपुरुषार्थफसाधनप्रयाशत्वनैकवा. क्यता बदस्य युक्तेति भाव । एव द्वैतत्या विद्याकल्पितत्व युक्तिमभि- धाय प्रमाणमभिवत्ते-जय विति । यतोऽनमनिरूपिताकारभद प्रपञ्च , ततो हेतोरेतत्सर्व दृश्य रूप नाम च कर्म चेति जय राशीकृत्य (त्या प्रोतमिति योजना ! " य वा इद्र नाम रूप कर्म ॥ इत्यस्मिन्यामण हेतूतिपूर्वक शब्दावशेषाणा वाङ्मावत्य, रूपविशेषाणा चतुर्मानत्व, कर्म- विशेषाणा शरीरमात्रत्वमिति विशेषप्रविलापनेन तत्सामान्यनिलमभिधाय वदतप्रय सदेकमयमात्मा, आत्मा एक सतम्यम् इत्यकारम्प सर्वस्य जगत उपसहत, अतो न तत्सभेदोऽस्तीत्यर्थ ॥ १० ॥ (१) इत्युपाधिभेदव्यतिरकण-पाठ । (३) कलिवन अनेक, कलियो उनक-इत्यव पाठी उपभ्यत । (३) विधारदवास्या-पाट । ।

·- १७ सम्यहमतिप्रकरणम् २८७ *असदेतत्रयं तस्मादन्योन्येन हि कल्पितम् । कृतो वो यथा शब्दाच्छुतोऽन्यन धिया बहिः ॥ ११ ॥ दृष्टं चापि यथा रूपं बुद्धः शब्दाय कल्पते । एवमेतज्जगत्सर्वं भ्रान्तिद्धिविकल्पितम् ॥ १२ ॥ असदेतत्ततो युक्तं सचिन्मानं न कल्पितम् । घेदश्चापि स एवाद्यो वेद्यं चान्यत्तु कल्पितम् ॥ १३ ॥ उपसंहरति-असदेतदिति। उत्तार्थमेतत् । अन्योन्यापेक्षयाऽनगम्यमानस्य मिथ्यात्वे दृष्टान्तमाह- कृत इति । शब्दाच्छ्रुतो वर्ण इन्द्रादिरूपविशेषः सहस्राक्षपत्रमाहुत्वादिः, धिया प्रत्यूध, अन्या यहिः कुडयादौ चित्ररूपेण कृतो यथा कल्पितो मि- थ्येति योजना ! नहि चिो दृश्यमेवंरूपमिन्द्रस्य वा भाति । तथा च गिध्यार्थगोचरः शब्द इत्यर्थः ॥ ११ ॥ शब्दान्मिच्यार्यकल्पनामुदाहृत्यं मिथ्यार्थान्छब्दरल्पनामुदाहरति- दृष्ट चापीति। भित्तिपटादी इष्ट देवतारूपं तथा तद्वदेव बुद्वेस्तदर्शनसंस्कृताया आगत्य शद्धाय शदव्यपदेशाय कल्पत इति योजना । दान्तिकमाह-एवमिति। एतत्स जगदेव यथादृष्टान्तमेव, भ्रान्तसुद्धया शुक्तौ रजतमिवात्मनि विविध कल्पितं, न वस्तुसदस्तीत्यर्थ. ॥ १२ ॥ जगतो मिथ्यात्वे फलितमाह-असदेतत्तत इति । सर्व कल्पित चेटून्यनादापत्तिरित्याशवान कायेंत्याह-सञ्चिदिति। निरधिष्ठानरस्पनानुपपत्तेः सर्वकल्पनास्पदं सञ्चिन्मानं प्रत्यक्तत्व न कल्पितं तुलय-१५. १८. (१) यस्मात्-पाठ । (२) कृतो रूपा-पाठः । (३) पदय- २१६.४ टिपणीम् । (४) प्रत्यत्तत्त्वेन--इति अपपाठः एव ।

·२८८ उपदेशसाहस्री येन वेत्ति स वेदः स्यात्स्वने सर्व तु मायया ! येन पश्यति तचक्षुः शृणोति श्रोनमुच्यते ॥ १४ ॥ सर्वसाक्षित्वात्तस्य सर्वकल्पनायाः प्रागेव सिद्धत्वादित्यर्थः । वेदाचार्यादेरा- त्मतत्त्वप्रतिपत्तिहेतुत्वादकल्पित्तत्वमस्तीति कथं सञ्चिन्मानमकल्पितमित्यु- न्यते तनाह-वेदश्चापीति । स एवाद्यः पूर्वसिद्ध आत्मा वेदोपि वेदन- हेतुः श्रुत्याचार्यरूपेण मायया प्रथते । अर्थप्रकाशनगलेरन्यत्र जडेऽसम- यात् । न ह्यग्निगतप्रकाशनशक्तिव्यतिरक्षण दीपादरपरा प्रकाशनशक्तिरस्ति। वैद्य च तत्त्व स एवाद्य इति सवन्ध । अन्यत्तु विशेषमान कल्पितम् । तथाच कल्पितविशेपानुगतत्वेनात्मन एव बोधकत्वं, संकल्पनापवादाव- वितया तस्यैव योध्यत्वं चोपपद्यत इत्यर्थ. ॥ १३ ॥ कथं स एवाद्यो वेद्यं चेत्याशङ्कय स्वप्नदृष्टान्तेन व्युत्पादयति-- येनेति। स्वप्ने स्थित आत्मा येन स्वान विषयज्ञात वेत्ति, स एव वेद. स्यात् । नहि स्वप्ने चिदात्मव्यतिरिक्त भासकमस्ति, आदित्यादिज्योतिपा तदो- परमात् , स्वययोतिष्ठश्रुतेन्च । यत्तु तत्र सर्व वेद्यं, तदपि मायया स एव । नहि स्वप्ने वाह्य विपयजातमस्ति, तवानवकाशात्, “न तत्र स्याः" इत्यादिश्रुतेश्च । तथाच स एवात्मा स्वसाक्ष्यमायाकतोपाधिभेदारच्छिन्नस- दारमना वेद्य , तदनुस्यूतचिदात्मना वेदनरूपश्चेति वेद्योदितृभावो मायिक इत्यर्थः । चक्षुरादीन्द्रियाणामुपरमात्स्वप्नगव आत्मा येन पश्यति रूपमुप- लभते, तदेव चक्षुरिति योजना | स्वप्ने रूपाकारसस्कृतमनोऽस्थचिनिष्ठा. विद्यात्मकं रूप प्रकाशयन् पश्यतीत्युच्यते । एव श्रीनादावप्यूह्यम् ॥१४॥ . (१) वृ. उ. ४. ३. ९.

·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् २८९. येन स्वागतो वक्ति सा वाग्माणं तथैव च । रसनस्पर्शने चैत्र मनथान्यतथेन्द्रियम् ॥ १५॥ कल्प्योपाधिभिरैवैतद्भिन्नं ज्ञानमनेकधा । आधिभेदाद्यधा भेदो मणेरेकस्य जायते ॥ १६ ॥ जाग्रतश्च तथा भेदो ज्ञानस्यास्य विकल्पितः । बुद्धिस्थं व्याकरोत्यर्थ भ्रान्त्या तृष्णोद्भवक्रियः ॥ १७ ॥ येन स्वागत इति । येन स्वप्नगतो जिप्रति ताणमित्यादि यथायोग योग्यम् ।। १५ ।। कथमेकरूप चैतन्य वैद्यपदकच गदिरूपण भिद्यत तत्राहकल्स्यो पाधिभिरिति । स्वप्नकल्प्योपाधिभेदादक्मवद ज्ञानमनेकधा भिन्नमित्या दृष्टान्तमा- आधिभेदादिति । मणे स्फटिकाद | आधिभेदान्नीलपीतागुपाविभेदात् । तथा ज्ञानमेकमनेकधा जायत इत्यर्थ ॥ १६ ॥ यथा स्वने निर्भेदस्य ज्ञानस्य कल्पितोपाधिभेदादशेपव्यवहारास्पदत्व दृष्ट, एर जागरितऽप्योपज्यवहारास्पदल तस्योपपन्नमिति दान्तिकमाह- जानतश्चेति। क्थ चिद्रूपस्य ज्ञानस्यास्य जाग्रतो विकल्पितत्व तदाह -बुद्धिस्थमिति । आत्मा खल्बज्ञानकञ्चुक प्रथम बुद्धिं परिकल्प्य, ततस्तत्कञ्चुक सन्, तदविकाान्त्या बुद्धिस्थमवाथै व्याकरोति स्वात्मगततया कल्पयन् व्यव- हरति । ततश्च भ्रान्तिप्रयुक्ततृष्णारयकामोद्भूता क्रिया हानोपादानव्यवहा- ग्रूपा यस्य स तथा, अविद्याप्रत्युपस्थापितान्त करणपरिणामावस्थामवभा- सयस्तदविवकादनेकरूपप्रपञ्चमात्मनि कल्पयन् व्यवहरतीत्यर्थ ॥ १७ ॥ (१) तुलय-१८ १.. (.) यया-पाठ । (३) जाप्रति-पाठ- ३० ·२९० उपदेशसाहस्री स्वमे तद्वत्मबोधे यो वहिश्चान्तस्तथैव च । आलेख्याध्ययने यद्वत्तदन्योन्यधियोद्भवम् ।। १८ ॥ यदाऽयं कल्पयेद्भेदं तत्कामा सन् यथाक्रतुः। यत्कामस्तकतुर्भूत्वा कृतं यत्नत्यपद्यते ॥ १९॥ स्वप्नदृष्ट्वान्तसिद्धमनूद्य दाष्टांन्तिक निगमयत्यर्धेन--स्वमे तद्वदिति । यद्वत्स्वप्ने व्यवहार , तद्वयमोधेऽपि व्यवहारः । यथैव स्वप्नेऽन्तर्वहि- भर्भाव (व?), तथैव प्रयोधेऽप्यन्तनहि र इति योनना । अन्तरहिर्भावेन प्रथमानो व्यवहार स्वप्नवत्कल्पित इत्युक्त्वा तत्रैव दृष्टान्तान्तरमाह- आलेख्येति । यथा आलेरयापेक्षयाऽध्ययन शेकादे, अध्ययनापश्या च पनादौ पुनरालसन मिथ्यैर, सर्वगताना निरवयवाना वांना लेखनास- भनादित्यर्थ । एपाऽक्षरयोजना-आलेरय च अध्ययन चालख्याध्ययन, तदुभय यथाऽन्योन्यधियोद्भवमन्तनहिभावेन परस्परापक्षबुद्धिजन्य वही ग्साविशेपाकारणानुभूतमपक्ष्यान्तर्बुद्वौ सस्काररूपणाधीयते, तदपक्ष्य च वहि शब्दन्यवहारायालिरयत इत्यक्षरपु दृष्टयोरन्योन्यापेक्षत्वनालरया- ध्ययनयोरवस्तुत्व यद्वत्, तद्वदात्मन्यप्यन्त हिर्भावेन दृश्यमान मर्यो व्यवहारो न वस्तुसनिति ॥ १८॥ बुद्धिनिष्टमर्थ व्याकुर्वन् “ भ्रान्त्या तृष्णोद्भवतिय " (१७) इत्युक्त प्रपञ्चयति-यदायमिति । अयमात्मा पूर्वभ्रान्तिसस्कारवशायदा बुद्धिकन्चुकारुढ समविद्यया भद कल्पयेत्, तदा तत्काम शोभनलेनाध्यस्तविपयमदेऽभिरापवान् सन् यथास्तुर्यथाकाम कृवसक्ल्पो भवति । स्तु सरल्प, इत्मह साधयिष्य (१) थियोद्भव -गार युक्तरो भाति । (.) यु-पाट (३) पूर्व भ्रान्ति-पाट ।

·१७ सम्यमविप्रकरणम् २९१ अविद्यामभवं सर्वमसत्तस्मादिदं जगत् । तदता दृश्यते यस्मात्सुषुप्ते न च गृह्यते ॥ २० ॥ विद्याविये श्रुतिमोक्ते एकत्वान्यधियौ हि नः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्रे विद्या विधीयते ।। २१ ।। इत्यथ्यवसायरूपः । ततश्च यत्कामः तलतुर्भूत्वा यत् काममाधनं कर्म कृतं= तनिष्पादितं-तन्-फलावस्थं प्रपद्यते प्राप्नोति । पुनस्तत्संस्कारसचिवो भेद परिकल्प्य कामक्रतुपूर्वकं कर्मानुष्टाय फलभागित्येवमन्योन्यधिया हेतुफ. लात्मना परिकल्पितं संसारमनुभरतीत्यर्थः । तथाच श्रुति:-" अयो सल्याहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथा ऋतुर्भवति यथा ऋतुर्भपति तत्कर्म कुरुते यत्कर्मकुरुते तदभिसंपेद्यते " इति ॥ १९ ।। उक्तं दृश्यमिथ्यात्वं सोपपत्तिकमुपसंहरति-अविद्याप्रभवमिति। तद्वता अविद्यानता यस्माद्गृह्यते, तदभावे सुपुग्ने न च नैव गृह्यते, तस्मा- त्सर्वमिदं जगदविद्याप्रभवं मिथ्याज्ञानविजृम्भित, असदपरमार्थमिनि योजना ॥ २०॥ तहि जगद्धेतुरविद्या कीदृशी ? तन्नितिका विद्या वा कीडशी' केन वा विद्याविधे ज्ञायते ? इत्याकाहायामाह-विद्याविधे इति । एकत्वान्यधियो विद्याविदो-ब्रह्मात्मैकत्वधीविद्या, त दधीरविद्या-- इति स्वरूपोक्तिः । श्रुतिप्रोक्त इति ज्ञापकोक्तिः । "अथ योऽन्या देवताम्" इति श्रुत्या भेदधियोऽविद्यावं लोकानुभवसिदभेदानुवादरूपतयोत्तम् । "किमु तद्ब्रह्मायेन् । इत्याक्षेपपुरः सरं " ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मा- (१) वृ. उ. ४. .. ५. (माध्यन्दिनपाठः) । तकनुर्भवति यत्कनुभवति- इति काप पाठः-यू. उ. ४. ४.५. (२) वृ. उ. १. ४. १० (३) किनु तद्ब्रह्मविर-इत्येव पाठो पुस्तकेयूपलभ्यते, किन्तूपरितन एव पाठः प्रामागिः शुस । पश्य-पृ.उ.१.४.९.

·२९२ उपदेशसाहस्री चित्ते ह्यादर्शवयस्माच्छुद्धे विद्या प्रकाशते । यमैनित्यश्च यज्ञैश्च तपोभिस्तस्य शोधनम् ॥ २२ ॥ शारीरादि तपः कुर्याचद्विशुद्धयर्थमुत्तमम् । मनआदिसमाधानं तत्तदेहविशोषणम् ।। २३ ॥ नमेवावेदहं ब्रह्मास्मि " इति प्रवृत्ता प्रमाणभूताऽप्रसिद्धार्थयोधिनी श्रुति. रकत्वज्ञानस्य विद्यात्वं ज्ञापयति नोऽरमाकमित्यर्थः । यस्मादविद्यावद्विद्या लोकस्यानुभवसिद्धा न भवति, तस्मात्सर्वप्रयत्नेनाघ्यारोपापवादप्रबन्धनि- माणन शाले विद्या विधीयते प्रतिपाद्यत इति मुमक्षुः शास्त्रतस्तत्परो भवेदित्यर्थः ।। २१ ॥ शास्त्रे चेत्सर्वप्रयत्नेन विद्या व्युत्पाद्यते, किमिति तर्हि सर्वोपि शास्त्रे न प्रवर्तते, प्रवर्तमानो वा कथं विद्यां न प्राप्नोति ?--इत्यपेक्षायां चित्तशुद्धय- भावादित्यभिप्रेत्याह-चित्ते हीति । तस्माभित्तशुद्धिः कर्तव्येति शेपः । तर्हि कैरुपायैः चित्तशोधनमित्य- पक्षायामाह-यमैरिति । अहिंसाब्रह्मचर्यादयो यमाः, नित्यैः शौचादि- भिनियमैरित्यर्थः । यज्ञ: स्वाश्रमविहितवभैरीश्वरसाकृतैः तपोभिश्च तस्य चित्तस्य शोधनं कार्यमित्यर्थः ।। २२ ।। तपःशब्दार्थमाह-शारीरादीति । तम्य स्वरूपं भगवतोक्तम्- "देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।। (१) नियमस्वपो --पाठो युक्तरः । (२) वृ. उ. १.४.१०. (३) पा. यो. सू. २.३०, ३२. वि. पु. ६.७.३६-३७. याश-स्मृ-प्रायश्चिता. ३१३- ३१४, भागवते ११.२९.१३-१४. योगिया-सं. १.५०., २.१; पर प...

·१७ सम्यब्मतिप्रकरणम् २९३ 4" मनसश्चेन्द्रियाणां च बैकाग्यं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥२४॥ अनुद्वेगकरं वाचं सत्यं प्रियहित च चन । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाड्मयं तप उन्यते ।। मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः। भावसंगुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुन्यते॥ ॥ इति । एतान्यपि सात्त्विकान्यनुप्टेयानि, न गनसतामनानि । तत्र लात्विकतपो- लश्रणम- श्रद्धया पग्या तप्तं तपस्तत्रिविधं नरः। अफलाकादिभिर्युक्तैः मात्त्विकं परिचक्षते ।।" इति । ग्तदुक्तम-उत्तममिति । तद्विशुद्धयर्थ चित्तविशुद्धयर्थम् । मनआदीत्या- दिपदावाद्येन्द्रियनिग्रहः । समाधानं नैश्चल्यम् । तातत्वस्मिन्नथें तत्त- च्छन्दः । तेपु तेतुपु देहवियोपणं शीतोष्णवर्पातसहनेन ऋगीकरण- मित्यर्थः ॥ २३ ॥ एउमारांदुपकारक तप उक्त्वा श्रवणादौ संनिपत्योपकारक तपोवि- शेपं स्मृतिवचनपाटनाह-मनसश्चेति । " (:) मोक्षधर्म ५०.४; धनप. ०६०. ०१. (-) भ.गी. १७. १४-१७. (३) आरात्सनिपत्येति पूर्वमीमांसारिमापासशे । यानि अजानि साक्षात, परपरया वा विहितफलसाधनयागशरीर निष्पाद्य तद्वारा तत्सत्यपूर्वोपयोगीनि, तानि सन्निपत्योपकारकाणि । आत्मसमवेतापूर्वजनकानि आरादुपकारकाणि । सन्नि- पत्य-द्रव्यादिद्वारेण यागशरीरघटकीभूय, उपकारकाणि यागापूर्वोपयोगीनीत्यर्थः । आरात्-दूरे स्थित्वा यागशरीरमप्राप्येति यावत्, उपकारकाणि सापूर्वद्वारा पागापूा. पयोगीनीत्यर्थः । अत्र सनिपत्य साक्षातआरात परपरया ।

·२९४ उपदेशसाहसी दृष्ट जागरित विद्यात्स्मृतं स्वमं तदेव तु । सुषुप्तं तदभावं च स्वमात्मानं परं पदम् ॥ २५ ॥ सुषुप्त्याख्यं तमोऽज्ञानं वीज स्वामप्रवोधयोः । स्वात्मवोधमदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यधाभवम् ॥ २६ ॥ ऐकाम्यं श्रुत्युक्ते वस्तुनि मननद्वारा स्थिरीकरणम् । एतस्यावश्यकर्तव्य- त्वाय स्तुतिः क्रियते-तज्ज्याय इति ॥ २४ ॥ एवमुक्तैः साधनैः संशुद्धचित्तः श्रवणादिपरः सनवस्थात्रयात्तत्साक्षिणं विविच्य वाक्याब्रह्मात्मत्वेन जानीयादित्याह-दृष्टमिति । दृष्टं दर्शनं चाहन्द्रियर्वाह्याथोंपलम्भनं जागरित विद्यात् । तदेव तु दृष्टशब्दवाच्यमेव स्मृतं संस्कारवशान्निद्रादयायां भातं स्वप्नं विद्यात् । तद- भावं तयोष्टस्मृतयोरभावो यस्मिस्तत्सुपुप्त विद्यात् । एवं दृश्यत्रय पृथ- कृत्य तत्साक्षिणं सं स्वरूपभूतमात्मानं परं पदं सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्माह- मस्मीति विद्यादित्यर्थः ॥ २५ ॥ नन्यवस्थात्रयहेतावज्ञाने सति कथं तद्विविततया प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्य- मुपपद्यत इति तनाह-सुपुप्त्याख्यमिति । तम इति विशेपणेनाज्ञानस्य भावरूपलमुच्यते । ततो बीजलमुपादान- त्वमुपपद्यते । तदज्ञानं स्वात्मनः सम्यग्नोधाग्निना प्रकर्पण निलेपं दृग्वं स्यात् । यथा दग्धं वीजमभयं भवशून्य कार्योत्पादकं न भवति, तथा तत्त्व- शनामिदग्धमज्ञानं पुनरवस्थाप्ररोहकर न भवतीति युज्यते एव प्रतीची ब्रह्मत्वमित्यर्थः ।। २६ ।। (१)नुष्य-१६,१८.

·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् २९५ तदेवैकं विधा ज्ञेयं मायावीनं पुनः स्मात् । मायाव्यात्माऽविकारोऽपि बहुधैको जलापत् ॥ २७ ॥ अज्ञानस्यावस्थानीजत्वमुक्तमुपपादयनज्ञाननिवृत्त्यैव सर्वससारोपाधिनि- त्ति', न यत्नान्तरसाध्यति दर्शयति-तदेवैकमिति । तदेवक मायाख्य वीज निधा भिन स्मात्सुपुप्त्यादिक्रमणत्यर्थ । पुन- रित्यत्र वीप्सा द्रष्टव्या । सुषुप्तिमारभ्य जागरितपर्यन्त, तदारभ्य सुपुमि पर्यन्तमहस्त्रिया विक्रियत इत्यर्थ । एतदुक्त भवति-चिन्मानाश्रयविषय- मकमवाज्ञानमनाद्यनिर्वचनीयमनककार्यविक्षेपसस्कारोपत चैतन्याभासस चित स्वाश्रय आत्मन्यध्यात्माधिदेवतभदन प्राज्ञेश्वरोपाधिविशिष्टसुपुप्तिम व्यावस्थाकार जायत । तथा तैजसहिरण्यगभापाधिसमिनस्वप्नसृष्ट्यवस्था- त्मक भवति । तथा पुनर्विश्ववैश्वानरोपाधिसचितजाप्रस्थित्यवस्थारूपमाप द्यत । तत्रापि दवतिर्यड्मनुष्यस्थावरादिभेदन नानाविधशरीरेन्द्रियान्त कर जोपाध्याकार सत् प्रत्यग्नह्मचिदात्मन्यनन्तजीवभदव्यवहारनिर्वाहक भवति । यबैक वटादिवीज मृदाश्रित सत् तस्यामेर मृदि अङ्कुरकाण्ड विटपशासापरपुष्पफलादिभावमापद्य पुनर्नाजभाव चापद्यत, तथदमपीति द्रष्टव्यम् । तदेव वृक्षाकार वस्तु मूल्दाहे सति तनै मृनावमापद्य पुनर्न भरति यथा, तथा ससारक्षमूलाज्ञानस्य तत्वज्ञानामिना दाह स्वाश्रय चिदात्मना विलीनत्वात्पुनन दशनयोग्यो भवति ससार इत्यज्ञानदाहायैव तत्त्वज्ञान यतितव्यमिति । तदवैक विधयुक्त तमोतीजस्य स्वातन्येण प्र त्तिशङ्का स्यात् , तथा सति सारयसिद्धान्तापात इत्यतस्तमसोऽपक्षितमा- अय दर्शयति मायावीति । आत्मा निरुपचरितव्याप्तिमान स्वप्रकाशचि- दकरसो मायावी-मायादिशब्दवाच्याज्ञानाप्रय इत्यर्थ । मायाश्रयश्चेदा- स्मा, तर्हि तस्य मायाधिक्षिप्तानन्तोपाविष्वनेकथा विक्षिप्यमाणस्य कथ कूट स्थत्वमित्याशङ्कय दृष्टान्तन प्रत्याचष्टे अविकार इति । एक एवात्मा ।

·- २९६ उपदेशसाहस्री वीजं चैकं यथा भिनं प्राणस्वप्नादिभिस्तथा । स्वप्नजाग्रच्छरीरेषु तवात्मा जलेन्दुवत् ॥ २८ ॥ मायाहस्तिनमारुह्य मायाव्येको यथा व्रजेत् । आगच्छंस्तद्वदेवात्मा प्राणस्वप्नादिगोचरः॥ २९ ॥ खगतविकाररहितोऽपि बहुधा विभाव्यमानो भवति जलार्कवत् । यथैक ग्वार्को जलभेदोपाधिष्वनेकधा विभाव्यामानोऽपि नानेको भवति, नपा जलोपाधिविकारेण विश्यिते, तथाऽयमपीत्यर्थ ॥ २७ ॥ उक्तमेव दृष्टान्तदान्तिकरूप प्रपञ्चयति-चोज चेति । प्राण इत्यव्याकृतावस्थोत्ति । स्वप्नादिभिरिति जाग्रदयस्था, मूर्यवस्था च गृह्यते । यथैकमविद्यामायारप पीजमन्याकृताद्यवस्थामदेन मिन, तथा स्वामजानच्छरीरपु समष्टिव्यष्टिरथूलसूक्ष्मगरीरेषु जलेन्दुवचिदाभासोऽपि भिन्नो भनति । ता वदधिष्ठानभूतश्विदात्मा चोपाधिगताभासाविवेकात् तद्वद्धिनो विभाव्यत-तेजसहिरण्यगर्भविश्ववैश्वानगटिभेदेन प्रमागत इत्यर्थ ॥२८॥ ननु यद्यात्मनो मायाकल्पितपूपाविपु बहुत्व, तर्हि तर व्यापारवत्वमपि स्यादिति क्थ फूटस्थतेत्यागय दृष्टान्तेन निगकरोति-मायाहस्ति नमिति। यथैव एको मायावी स्वमायानिर्मित हस्तिनमारा प्रोदिष्ट नेगमाग न्यश्च भवति, गमनागमन आचरन्निव भासमानोऽप्यचर एव । तद्वत्तथै वात्मा प्राणस्वप्नादिगतत्वेन विभाव्यमानोऽप्यचर कूटस्थ एवेत्यर्थ ॥२९॥ (१) गोचर इति टीकासारी पाठ (२) तुर-ते उY प्रयमटिप्पणीम्।

·१७ सम्यमविप्रकरणम् २९७ न हस्ती न तदाबढो मायाव्यन्यो यथा स्थितः । न माणादि न तद्रष्टा तथा ज्ञोऽन्यः सदाशिः॥३०॥ अपद्धचक्षुपो नास्ति माया मायापिनोऽपि वा । बद्धाक्षस्यैव सा मायाऽमायाव्येय ततो भवेत् ॥ ३१ ॥ प्राणाशुपाधिसबन्धमात्मनोऽङ्गीन्योक्तम्, इनानी सोऽपि नास्ति रस्तुत इत्याह-न हस्तीति । निगदयाख्यात पद्यम् ॥ ३० ॥ यस्तुत प्राणायपाधिसम्बन्धाभाऽपि मानान्धोऽपरिहार्य इत्यत आह-अबद्धति। न बद्ध चतुर्यम्य सोऽवद्धचस्तस्य गैरिकत्व यथा माया नास्ति, मागविनोऽपि तथा चक्षुर्गन्धाभावान्माया नास्ति । पाशद इसाई । अपिश दालवस्तुत्ननिश्चयादपि मायागी न व्यामुह्यतीत्यर्थ । व्यतिरेक मुक्त्वान्वयमाह-बद्धाक्षस्येवेति । सा माना रद्वारस्यैव भयहेतुहस्त्यालि. रूपा भासत इत्यर्थ । ततस्तस्मादमाया येर मायोपलक्षित एव भवेत्पुमा न्मायाघार त्यर्थ । अयमव शोको दार्शन्तिकेऽपि चोज्य -अबद्धच उपो मायानावृतचिस्वभावस्य मायाविनोऽपि मायारित्वेन विभाव्यमान- स्यापि माया नास्ति । व्यामोहहेतुहि माया, सा अहमस्मि पर प्रीति प्रकाशमान आत्मनि विरोधादेव न भरतीत्यर्थ । पाशब्दो लोकप्रसिद्ध मायानिहष्टान्तार्थ । तथा च ज्ञानावस्थाया कगचित्राणाद्याकारा माया पश्यनन्यज्ञानावस्थायामिन न व्यामुह्यति, किंतु सुपुतवनिर्विकार एवं भरतीत्यर्थ । समानमन्यत् ॥ ३१ ॥ (१) तस्मा मायाव्यव-पाठ 1 टाकासमत स एवेति भाति ।

·२९८ उपदेशसाहस्री साक्षादेव स विज्ञेयः साक्षादात्मेति च श्रुतेः । भिद्यते हृदयग्रन्थिन चेदित्यादितः श्रुतेः ।। ३२ ।। अशब्दादित्वतो नास्य ग्रहण चेन्द्रियैर्भवेत् । सुखादिभ्यस्तथान्यत्वाद्रुध्या वाऽपि कथ भवेत् ।। ३३ ॥ अदृश्योऽपि यथा राहुश्चन्द्रे विम्बं यथाऽम्भसि । सर्वगोऽपि तथैवाऽऽत्मा बुद्धावेव स गृह्यते ॥ ३४ ॥ तस्मात्साक्षाद्ब्रह्मात्मज्ञानादमायावी मायात कार्यसवन्धविनिर्मुक्तो भव- तीत्ययमर्थ श्रुतिसिद्ध श्रद्धेयो मुमुक्षुणत्याह-साक्षादेव इति । स सर्वविकारमाक्षी फूटस्थ आत्मा साक्षादेव 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्युक्तलक्षणो विज्ञेय । “य साक्षादपरोक्षाब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर' इति ब्रह्मात्मैकत्वश्रुतरित्यर्थ । एवं विज्ञाने लाभ, अविज्ञाने हानि च श्रुत्या दर्शयति-भिद्यते इति । " न चदिहावीन्महती विनष्टि " इति । 'आदित' इत्यादिशब्दात् “एक्वैवानुद्रष्टव्यम्", "मृत्यो स मृत्युमाग्नोति य इह नानेव पश्यति" इत्यादिश्रुतयो गृह्यन्त ॥ ३२॥ साक्षादात्मविज्ञानमुक्तमाक्षिपतिलशब्दादित्वत इति । वाह्यान्त करणाग्राह्यत्वादात्मन कथ साक्षाद्विज्ञान स्यादित्यर्थ ॥३३॥ परिहरति-अदृश्योऽपीति। यथा स्वरूपणादृश्योऽपि राहुश्चन्द्रे चन्द्रमण्डल उपरक्तो दृश्यते, यथा वाऽम्भसि जले चन्द्रादेविम्ब दृश्यत, तथैर चक्षुराद्यगोचरोऽपि स पर मात्मा सर्वगोऽपि सर्वत्र वर्तमानोऽपि तत्त्वमस्यादिमहावाक्योत्थबुद्धायय प्रतिबिम्वितः सन् गृहात । तत्र प्रतिविम्विततया स्वतस्फुरणमव ग्रहण, न (१) साक्षादव -पाट (२)उ ३ • २५ (३) ३१ (४) के उ १३ ()वृ उ । ...) उ४४ १९ ·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् २९९ भानोपिन्वं यथा चौपण्यं जले दृष्टं न चाऽम्भसः । बुद्धौ बोधो न तद्धर्मस्तथैव स्याद्विधर्मतः ।। ३५ ।। चक्षुर्युक्ता थियो उत्तिर्या तां पश्यन्नसप्तदृक् । दृष्टेष्टा भवेदात्मा श्रुतेः श्रोता तथा भवेत् ॥ ३६॥ केवलां मनसो चि पश्यन् मन्ता मतेरजः । विज्ञाताऽटप्सशक्तित्वात्तथा शास्त्रं न हीत्यतः ॥ ३७॥ विषयीभाव इत्यर्थः । शाखैक्गन्यस्यापि प्रत्यक्षत्वे राहुदृष्टान्त । सर्व- सनिहिततया भासमानस्य सर्वन यथावदरपुरतोऽप्युपाधिविशेप यथावत्स्फु- रण प्रतिविम्बहष्टान्त इति विवेकः ॥ ३४ ॥ बुद्धौ वोधात्मां गृह्यत चेगुद्विधर्मा वोर इति शङ्का दृष्टान्तन प्रत्या- चष्टे-भानोरिति । यथा जले दृष्ट पिम्बमाप्ण्य च भानौरव, न चाऽम्भसो जलस्य धर्म , तस्य शैत्यस्वाभाव्यात्, तथैव बुद्धौ स्फुरन् पोधो न बुद्धिधर्म स्यात् । उत्त ? विवर्मतो विपरीतधर्मतो बुद्वेज ड्यधर्मवनिश्चयादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ न केवल शास्त्रीयबुद्धावर चिद्धातु परमात्मा स्फुरति, किन्तु लौकि. कीप्वपि विपयाकारवुद्धिवृत्तिप्वात्मा स्वतोऽपरोक्ष. साक्षितया सुरती- त्याह-चथुरिति । चतुरिसा रूपाकारा या धियो वृत्तिस्ता पश्यन्नवभासयन्नात्माऽलु- तहगकुण्ठितज्ञानशतिर्दष्टेष्टा भवत । एवमुत्तग्नापि योज्यम् ।। ३६ ।। केवलामिति। चक्षुरादिद्वारा वहिरप्रवृत्तामन्तरव विपयाकारामित्यर्थः । अजो विकार- गहित इत्यर्थ । विज्ञाता अलुप्रशचित्वात्-अलुमचिच्छक्तित्वादित्यर्थः । ८१) तथा धुत -पाठ (२) योद्धात्मा-पाठ ·३०० उपदेशसाहस्री ध्यायतीत्यविकारित्वं तथा लेलायतीत्याप । अत्र स्तेनेति शुद्धत्वं तथाऽनन्वागतं श्रुतेः ॥ ३८॥ शक्त्यलोपात्सुषुप्ते शस्तथा वोधेऽरिकारतः ।। ज्ञेयस्यैव विशेषस्तु यन वेति श्रुतेर्वचः ॥ ३९ ॥ अलुप्तशक्तित्वे श्रुतिमुदाहरति-तया शास्त्रमिति । एतदित्यस्मिन्नर्थे अत', शन्द , तसे सावविभक्तिकवाडीकारात् । सप्तम्यर्थेऽय तसिरिति केचित् । 'नहि द्रष्टुढप्टे'." इत्यारभ्य " नहि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते" इतिश्रुतेरित्यर्थ । दृष्टेष्टेत्यादौ च " न होटेष्टार पश्येनं श्रुते. श्रोतार रगुया न मतेमन्तार मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातार विजानीयाः । एए त आत्मा सन्तिरः। श्रुतिरुदाहार्या ।। ३७ ॥ द्रष्टुत्वादिव्यपदेशाद्विकारिलाशुद्धत्वप्रसक्तिमाग याह-ध्यायतीति । श्रुताविनशब्दाद्धयानचलनयोराभासत्वमुच्यते । अतोऽविकारित्व सिद्ध- मित्यर्थ .. अब स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाऽभ्रूणहा " इति, न्वागत पुण्येनानन्वागत पापेने " इति च श्रुते शुद्धत्व सिद्वमित्यर्थ.॥३८॥ ननु सुपुप्ते ज्ञानाभावात् , जामत्स्वप्नयोश्च तद्भावात् , आत्मन कथ- मविकाग्विमित्यत आह-शक्त्यलोपादिति । सुपुप्तेऽध्यात्मा ज्ञ एर शत्तयलोपादिति योजना । "यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्यै तन्न पश्यति" इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । तथा बोधे योधदशाया जान- स्वपयोगिति यावत् । ज्ञो ज्ञानस्वरूप एवात्मा निरचयत्वेनाविकारतो विका- रानुपपत्तेरित्यर्थ । अनस्थानयेऽपि निर्विशेपचिद्रूपश्चात्मा, कथ तर्हि नाशा- सिपमिति सुपुप्तिपरामर्श , योधावस्थाया च कथ जानामीत्यनुभन इत्याराध्य (१) वृ. उ. ४.३ २३-३०. (२) व.उ. ३ ४. २. (३) उ.. ३...(४) "चिदात्मा-पाठ अन- ·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् " व्यवधानादि पारोक्ष्यं लोकप्टेरनात्मनः। दृष्टेरात्मस्वरूपत्वात्प्रत्यक्षं ब्रह्म तस्मृतम् ॥ ४० ॥ न हि दीपान्तरापेक्षा यद्दीपप्रकाशने । वोधस्यात्मस्वरूपत्वान वोघोऽन्यस्तयेप्यते ॥ ४१ ॥ विपयत्वं विकारित्वं नानात्वं वा न हीप्यते । न हेयो नाप्युपादेय आत्मा नान्येन वा ततः ॥ ४२ ॥ विषयोपरमानुपम्मोपाविनिपन्धन तदुभय, न स्वरूपनिवन्धन, तथैर अत्योक्तवादित्याह-ज्ञेयस्येति । यत्र वा अन्यदिव स्यात्तनान्यो- ऽन्यत्पश्येत्" इत्यादिका, “ यन त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन क पश्येत्।" इत्यादिका चोदाहरणम् ।। ३९ ।। ग्य नित्यचैतन्यस्वरूपत्नानित्यापरोक्षो निर्विकारस्वात्मेत्युक्त प्रपञ्चयति शोकत्रयेण-व्यवधानाद्धीति । जनात्मनो घटादम्पियस्य पाहिकाया लोकदृष्टेस्तद्गाहकचधुरादिदृष्टेद- गत कालतो वा व्यवधानासनिकर्यात् पारोक्ष्य हि प्रसिद्धमित्यर्थ ।न नथाऽऽत्मनो दृष्टि यापानमस्ति दृष्टेरात्मस्वरूपत्वात्, आत्मन एर ब्रह्म- वान् , तद्भमा स्वत एव सहा प्रत्यक्ष स्मृत ब्रह्मविद्भिरिति योजना ॥४॥ स्वरूपप्रकाशस्यानन्यापक्षत्व दृष्टान्तन स्फुटयति नहीति । सुटम् ॥४१॥ एवमपरोक्षत्व विशदीकृत्याविकारित्व विशदीकुर्वन्नात्मनो निर्विशेपत्व- माह-विषयत्वमिति। न हीध्यत अतिविरोधादिति शेप । अन्यस्यासत्त्वाजडत्वाथेति इतुर- नुसधेय । वाशब्दात् वनापीत्यर्थ ४०॥ (१) यस्मृतम्-पा (.) य उ ३ २१ (३) उ ४ . १५.

·३०२ उपदेशसाहस्री सवाह्याभ्यन्तरोऽजीर्णो जन्ममृत्युजरातिगः । अहमात्मेति यो वेत्ति कुतो न्वेव विभेति सः ॥ ४३ ॥ मागेवैतद्विधेः कर्म चर्णित्वादेपोहनात् । तदस्थूलादिशास्त्रेभ्यस्तत्त्वमेवेति निश्चयात् ॥ ४४ ॥ पूर्वदेहपरित्यागे जात्यादीनां पहाणतः । देहस्यैव तु जात्यादिस्तस्याप्येवं वनात्मता ॥ ४५ ॥ नन्वेवमपि कुत आत्मनो निर्विकारत्वं नरकपातादिभयदर्शनादित्याग- बयाह-सवाह्याभ्यन्तर इति। सम्यक्पदार्थगोधनपूर्वकं य आत्मतत्त्वं जानाति, स कुतो न्वैव विभेति, भयहेतोर्द्वितीयस्य वाधितत्वादित्यर्थः ।। ४३॥ तथापि यावजीवादिश्रुतिविहितत्वात्कर्मणां, तदकरणे प्रत्यवायभयं विदुपोऽप्यस्तीति तत्परिहारायानुष्टानं स्यादिति चेन्नेत्याह-प्रागेवेति । अस्थूलादिशास्त्रेभ्यो वर्णित्वादेः कर्माधिकारहेतोरपोहनात्, तत्त्वमे- वेति वाक्येन ब्रह्मस्वरूपत्वनिश्चयात्, एतद्विधेरेतदात्मतत्त्वविधानात्प्रतिपा- दनात्यागेव पूर्वमेव तद्यावनीवादिशास्त्रविहितं कर्म, नोर्धमिति योजना । अनधिकारिणोऽकरणे प्रत्यवायासंभवान्नानुष्ठानप्राप्तिरिति भावः ॥ ४४ ।। आत्मनोऽध्यासं विना न वर्णित्वाग्रस्तीत्यत्र युक्तिमाह-पूर्वति । देहपरित्यागे तदनुरक्तजातेरपि परित्यागादागमापायित्वेन न जात्यादेग- स्मधर्मत्वं, किंतु देहस्यैर जात्यादिर्धर्मः । तहि देह एरात्मास्त्वित्यत आह-- तस्यापीति । एवमागमापायित्वादेव देहस्याप्यनात्मतेत्यर्थः । देहस्य जात्या- देश्च वर्णित्वादिना प्रकारेण कर्माधिकारहेतोरभावादात्मनो न स्वभावतः कर्मकर्तृत्वमुपपद्यत इति भावः ॥ ४५ ॥ (१) तुलय-वृ. उ. १.४.१.

·१७ सम्पङ्मतिप्रकरणम् । ३०३ ममाई चेत्यतोऽविद्या शरीरादिप्वनात्मसु । आत्मज्ञानेन हेया स्यादमुराणामिति श्रुतेः ॥ ४६॥ दशाहाशौचकार्याणां पारिवाज्ये निवर्तनम् । यथा ज्ञानस्य संप्राप्तौ तद्वज्जात्यादिकर्मणाम् ।। ४७ ॥ यत्कामस्तत्वतुर्भूत्वा कृतं त्वज्ञः प्रपद्यते । यदा स्वात्मदृशः कामाः प्रमुच्यन्तेऽमृतस्तदा ।। ४८ ॥ शरीरादिप्वात्मात्मीयाभिमानस्य प्रसिद्धत्वेन हेयत्वायोगमाशङ्कयाह- ममाहमिति । यत आत्मन्यागमापायाभ्यामनात्मत्वं देहादेनिश्चितं, अतो हेतोः शरीग- दिप्वनात्मसु ममाहं चेत्यभिमानोऽविद्या मिध्याप्रत्ययः, सा आत्मज्ञानेना- त्मतत्वब्रह्मामानुसन्धानेन हया स्याद्वाध्या स्यात् । देहात्मदृष्टरासुर- त्वेन निन्दाश्रुतेश्चेत्याह-असुराणामिति । असुगणां ह्येपोपनिपत् ॥ इनि श्रुतेरित्यर्थः ॥ ४६॥ तत्त्वज्ञानादृध न कर्म, न वा तत्प्रयोजकं जात्याद्यात्मनोऽस्तीत्येतह- टान्तंन साधयत्ति-दशाहेति । पारिवाज्ये सति सपिण्डताभिमानाभावात् संन्यासिनो यथाऽऽशौचादे- ग्ननुष्ठेयता, तथा ब्रह्मात्मज्ञानस्य संप्राप्तौ सत्यां जात्याद्यभिमानाभावाद्वि- दुपः कर्मानुष्ठानाभाव इत्यर्थः ॥ ४७॥ यस्म्पदेवमात्मनो ब्रह्मात्मत्वाज्ञानमूलो देहाद्यध्यासनिवन्धनः संसारः, तस्मात्तत्त्वज्ञानात्याक् कामादियुक्तो धर्माधर्मद्वारा संसरति । ब्रह्मात्मज्ञाने च सति कामादेरभावान्मुक्तो भवेदित्याह-यकाम इति । “ (१) तुलय--१५. १६.(२) छां. उ. ८.८.५.

·" ॥ ३०४ उपदशसाहस्री आत्मरूपविक कार्य क्रियादिभ्यो निवर्तनम् ॥ न साध्यं साधनं वाऽऽत्मा नित्यतृप्तः स्मृतेर्मतः ।। ४९ ।। उत्पाद्याप्यविकार्याणि संस्कार्य च क्रियाफलम् । नातोऽन्यत्कर्मणा कार्य त्यजेत्तस्मात्ससाधनम् ॥ ५० ॥ स्वे स्वरूप ब्रह्मण्यवात्मदृष्टिर्यस्य स स्वात्मक् , तस्य स्वात्महश इति विग्रह । यदा सर्वे प्रमुन्यन्त कामा येऽस्य हृदि श्रिता । अथ मोऽमृतो भवति इति श्रुते हृदय्या' कामा हृदयाभ्यासवाधनेन याविता सन्तो यदा प्रकण मुच्यन्त, तदा प्रवृत्तिवीनाभावात्स्वात्मसस्थ आत्माऽमृतो मुक्त. ससारबन्धनो भवतीत्वर्थ ॥४८॥ " एतस्यैवानन्दस्वान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ति ", निरखन " इत्यादिश्रुतरात्मनो नित्यतृपत्वावगमात् , तस्य साध्यसाधन- विलक्षणत्वेन स्वत रियादिसस्पर्शिलामावादध्यासमूलत्व क्रियातवारक- योगस्येति निश्चित्य, आत्मतत्त्वावनोधननेन नियादि त्याज्यमित्याह- आत्मरूपति। विधिविधान तत्वत्पावधारणम्॥४९॥ यद्यपि विज्ञातात्मवत्त्वस्य रियाहत्वभावात्तदभाव , तथापि जिज्ञासी- मुमुक्षोमोक्षाय क्रियानुष्ठान स्यादित्याशय मोक्षस्य क्रियाफ्रविलक्षण- वान्न तस्यापि नियासभन इत्याह-उत्पाघेति । ससाधन नायापत्यवित्तगिसायज्ञोपवीतादिसावनसहित कर्म विधि- (१) तृप्तश्त '-पाठ (.)भ गी ४ २० (१)उ . (6) उ. ४ ३ (") (६)नुयगद्यम वाक्यं । " नित्यतृमो ९ ·१७ सम्यड्मविप्रकरणम् तापान्तत्वादनित्यत्वादात्मार्थत्वाच या बहिः । संहत्यात्मनि तां प्रीति सत्यार्थी गुरुमाश्रयेत् ।। ५१ ॥ शान्तं माझं तथा मुक्तं निष्क्रियं ब्रह्मणि स्थितम् । श्रुतेराचार्यवान्वेद तद्विद्धीति स्मृतस्तथा ॥५२॥ लक्षणं त्यजेन्मुमुक्षुरिति शेपः। कृतकस्यानित्यत्वात् , मोक्षस्य च नित्यात्म- स्वरूपावस्थानरूपत्वान्न मुमुक्षोरपि कर्मणा जुन्यमस्तीति भावः ॥ ५० ॥ किं ससाधनकर्मत्यागमात्रेण मुक्तिसिद्धिः ? किं वाऽन्यत्किमपि कृत्यम् ?-इत्यपेक्षायामात्मतत्त्वज्ञानाय गुरूपसत्तिः कर्तव्येत्याह- तापान्तेति । यद्वा-यस्मात्सर्वकर्मनिवन्धना प्रीतिरनित्या दुःसान्ता स्वा- यंप्रयुक्का च, तस्मात्तन्निमित्तां प्रीतिमनात्मविपयामात्मन्येवोपसंहृत्य नित्य- पुरुषार्थी गुरुं संश्रयेतेति मुमुटुं शिक्षयति-तापान्तरवादिति । या वहिरात्मनोऽन्यत्र जायापुत्रादौ प्रीतिः, तां प्रीतिमात्मन्युपसं. हत्यात्मसात्कृत्वेत्यर्थः ।। ५१ ॥ उपगन्तव्यं गुरुं विशिनष्टि-शान्तमिति । शान्तमक्षुब्धचित्तं, प्राज्ञ मेधाविनं, यथा परित्यक्तवन्धसजातीयेन, पुनर्वद्धो न भवति तथा मुक्तं निष्किञ्चनमित्यर्थः, निष्क्रियमैहिकामुग्मि- कार्थप्रवृत्तिरहितं, ब्रह्मणि स्थितं स्वस्वरूपानन्दानुभवेन सर्वगोदासीनमि- त्यर्थः । गुरोराश्रयणीयत्वे प्रमाणमाह-श्रुतेरिति । “आचार्यवान्पुरुपो वेदे" इति च श्रुतेः, "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः" !! इति स्मृतेश्वेत्यर्थः ।। ५२ ॥ (१) बन्धो-पाठः (२) छा. उ. ६.१४.२. पश्य पृ. ८ (१) भ.गी. ४.३४. २० ·उपदेशसाहस्री , स गुरुस्तारयेयुक्त शिष्यं शिष्यगुणान्वितम् । ब्रह्मविद्याप्लवेनाशु स्वान्तध्वान्तमहोदधिम् ॥ ५३ ।। दृष्टिः स्पृष्टिः श्रुति तिर्मतिर्विज्ञातिरेव च । शक्तयोऽन्याच भिद्यन्ते चिद्रूपत्वेऽप्युपाधिभिः ॥ ५४॥ उक्तप्रमाणानुसारेणोक्तविशेषणगुरूपगमने फलं निरतिशयं दर्शयति- स गुरुरिति । युक्तं समाहितम् । शिष्यगुणाः 'प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियायै " इत्य- त्रोक्ता गुणाः, 'अमानित्वादयश्च' भगवद्गीतोक्ताः, तैरन्वितमित्यर्थः । ब्रह्मविद्यैव प्लवो ब्रह्मविद्याप्लवः, तेनेत्यर्थः । स्वान्तमन्तःकरणम् । उपा- विवचनेनोपाधीयमानो जीवो लक्ष्यते । तस्य ध्वान्तमात्मस्वभावाव- रणात्मविक्षेपलक्षणमनाद्यनिर्वाच्याज्ञान, तदेव महानुदधिरपर्यन्तत्वात् , तमित्यर्थः ॥ ५३ ॥ कथमुक्तलक्षणो गुरुरुक्तलक्षणं शिष्यं सम्यग्ज्ञानेन सद्यः संसारसागरं तारयेत् ?-इत्यपेक्षाया, प्रथम पदार्थविवेकं कारयित्वा वाक्यार्थज्ञानो- 'पदेशेनेत्यभिप्रेत्य संक्षेपतः पदार्थविवेकमाह-दृष्टिः स्पृष्टिरिति । अन्याश्च रसयतिक्तिगत्याद्याश्च शक्तय इत्यर्थः । एता दृष्ट्यादिशक्तयो ' यद्यप्यसण्डचिद्रूपा एव, तथापि तत्तदिन्द्रियद्वारकवुद्धिवृत्तिभेदोपाधिमि. भिद्यन्ते, न वस्तुतो भेदोऽस्तीति तत्तद्वृत्त्यंशपरित्यागेन सांगृत्तिसाक्षि- तयानुगतप्रकाशस्वभाव एवात्मा त्वंपदार्थ इति प्रथम ग्राहयेदित्यर्थः ॥५४॥ . (१) १६. ७२. शमान्विताय-इति पाठे मु.उ. १. २. १३. (२) म. नी. १३.७. पश्य पृ. ९. (३) 'शुन्धावान्तवान्त' इत्यादिना निपातनात-- पा. सू. ७. २. १८. (४) विशेषणं-पाठः ·, १७ सम्यड्मतिप्रकरणम् ३०७ अपायोतिहीनाभिनित्यं दीप्यन् रविर्यया । सर्वदृक् सर्वगः शुद्धः सर्व जानाति सर्वदा ॥ ५५ ॥ अन्यदृष्टिः शरीरस्थस्तावन्मानो ह्यविद्यया । जलेन्द्राापमाभिस्तु तद्धर्मा च विभाव्यते ।। ५६ ॥ कधमुपाधिभिरेव चिच्छतिभेदः, स्वरूपत एव भेदो यथानुभवमस्त्रिवि चेत्, मैनम् , आत्मनो विकारित्वापत्तेः, कल्पनागौरवाच-इत्यभिप्रेत्य दृष्टान्तेनासण्डरूपता साधयति-अपायेति । यथा रविरपायोभूतिहीनाभिर्विनाशजन्मशून्यामिः स्वरश्मिभिः सर्व ब्रह्माण्ड दीप्यन्प्रकाशयन्नेक एवाविकृतो वर्तते, तथाऽऽत्माप्यपायोति- हीनाभिरेव स्वरूपभूतचिच्छक्तिभिस्तत्तद्बुद्धिवृत्त्युपाविभेदाद्भिन्नाभि. सर्व विपयजात विशेषतो जानाति, सर्वदा सर्वदृक् सामान्येनापि सर्व पश्यन्ना- स्तं । यतः सर्वगत. सर्वदृश्याविष्ठानत्वेन सर्वाव्यभिचारी, तस्माच्छुद्धो निर्मिकार इति योजना ॥ ५५ ॥ यद्येवमुक्तलक्षण आत्मा, कथ तस्य ससारोपलघृता परिच्छेदप्रतिभास- श्व..इत्यत आह--अन्यदृष्टिरिति । अविद्यया शरीरस्थ स्थूलसूक्ष्मशरीरयोरेवोपलभ्यमानत्त्रात्तर वर्तमान- स्तावन्मात्र.-शरीरं यावत्तावन्मानोऽहमिति मन्यमान , अन्यदृष्टिदेहवा - भ्योऽज्यावृत्तात्मदृष्टिस्तद्वतधर्मरात्मनो धर्मवत्वष्टिरपि सन् परिच्छिन्नः ससारीव चावभासत इत्यर्यः। एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-जलेन्दादति। यथा चन्द्रादिर्जले प्रतिनिम्बितो जलोपाविभेदा दवानिव, जल कम्पादिना कम्पादिमानिव चाविवेकादेव विभाव्यते, तथैतानिरुपमाभिस्तद्धर्मेत्याधु- तार्थम् ॥ ५६ ॥ (१)सर्वज्ञ सवाक्-गाठ. । तुलय-१७...

·३०८ उपदेशसाहस्री दृष्ट्वा वाह्यं निमील्याथ स्मृत्वा तत्सविहाय च । अर्थान्मील्यात्मनो दृष्टिं ब्रह्म प्राप्नोत्यनध्वगः ।। ५७ ॥ तदेवमुपाधिपरामर्शमन्तरेणात्मनि भेदसंसारादेरनुपलम्भात् , उपाधीनां चात्मनो बहिः स्वातन्त्र्येण सत्तायां प्रमाणाभावात् , अविद्यामयत्वे सति नित्यशुद्धः परिपूर्ण एव चिदात्मेत्यवान्तरवाक्यैरवधारित आत्मैव सत्यज्ञा. नादिलक्षणं ब्रह्मेति महावाक्येनाचार्यादवगतात्मतत्त्वो मुमुक्षुः, अवस्थात्र- यात्मकस्यैव सर्वदृश्यत्वात् , तदपोहेन तत्साक्षितया तदधिष्ठानतया चाव्य- भिचारि चिदेकरसं ब्रह्मात्मेति स्वानुभवमापादयन्मुच्यत इत्यभिप्रेत्यानुस- न्धानप्रकारमाह-दृष्ट्येति । वाह्यं जागरितं पञ्चीकनपञ्चमहाभूततत्कार्यात्मकं समष्टिव्यष्टिरूपं सर्वे विपयजातं दृष्ट्वा द्रष्टदृश्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणान्वयव्यतिरकाभ्यां चालोच्याथ निमील्य दृश्यं तत्सर्वं द्रवमानत्वेन कार्य सर्व कारणभूततन्मा- वत्वेन विलाप्येत्यर्थः । अथानन्तरं स्मृत्वा जामदृष्टवासनाकार्य स्वप्नदर्शनं स्मृतिस्ता स्मृत्वा विश्ववैश्वानरसहितं स्थूलोपाधि द्वासनामये लिने सूक्ष्म- भूतसहिते प्रविलाप्य वासनामयं स्वप्नमात्रमेव तदित्यनुसन्धायेत्यर्थः । तदपि लिङ्गशरीरं वासनामयं प्रविहाय च वासनासहितस्य मनःप्राणेन्द्रि- यसंघातस्यापि तत्कारणपञ्चतन्मात्रादनतिरेकात्तावन्मात्रेण प्रविलाप्य, तेपी चोत्पत्तिममवपरीत्येन तत्कारणसाभासाक्षानमात्रत्वेन प्रविलाप्याव- स्थानं तद्धानं-तत्कृत्वत्यर्थः । अथानन्तरं सुपुमो वीजात्मकमज्ञानमात्रं यदुर्वरितं, वदपि सदसत्वभिन्नाभिन्नादिप्रकारनिरूपणासहत्वादिवान्धपरि- कल्पितान्वकारपद्यत्किचिदिति विवकेन यारिया, आत्मनः सर्वावस्थासा- क्षिवयाऽनुस्यूतसचिदानन्दमात्रस्य दृष्टिं ज्ञानप्रकाशस्वरूपामुन्मीत्य निठ- । (१)कारण्यांच-पाठः ·-ग्रह्मण आत्मत्वान्न १७ सम्बड्मतिःकरणम् ३०९ प्राणायेवं त्रिकं हित्वा तीर्णोऽज्ञानमहोदधिम् । खात्मस्थो निर्गुणः शुद्धो बुद्धो मुक्तः खतो हि सः ॥५८॥ अनोऽहं चामरोऽमृत्युरजरोऽभय एव च । सर्वज्ञः सर्वदृक् शुद्ध इति बुद्धो न जायते ।। ५९ ॥ पूर्वोक्तं यत्तमोवीज तन्नास्तीति विनिश्चयः । तदभावे कुतो जन्म ब्रह्मैकत्वं विजानतः ।।६०॥ पाधिकां कृत्वा स्थितो ब्रह्म प्राप्नोति-सत्यज्ञानादिलक्षणं प्रौव भवतीति यावत् । अनध्वगोऽधिरादिकमध्वानं न प्राप्नोति-- गत्वायत्ता ब्रह्ममाप्तिरित्यर्थः ।। ५७ ॥ अनध्वगो ब्रह्म प्राप्नोतीत्युक्तमेव विशदयनिरुपचरितवास्य मुक्तिः, नोपा- मकस्येवापेक्षिकीति द्योतयति--प्राणादीति द्वाभ्याम् । मुपुत्यादीत्यर्थः । स्वात्मस्थो नाचिरादिमार्गस्थः, तथा निर्गुणः स्वात्मनि प्रविलापितसकलगुण इत्यर्थः । शुद्धो निरुपाधिकोऽतः स्वतः स्वभावत एवं भुक्क इत्यर्थः ॥ ५८ ॥ अजोऽहमिति। एविधोऽहं ब्रह्मास्मीति यो बुद्धोऽज्ञाननिद्राया निर्गतः स न जायते, पुनः शरीरं न गृहातीत्यर्थः ॥ ५९ ।। प्रबुद्धस्य पुनर्जन्माभावे हेतुमाह--पूर्वोक्तमिति। "सुपुत्याख्यं तमोऽज्ञानम् " इत्यादिना यत्पूर्वोक्तमज्ञानं तत्कालत्रये- ऽपि नास्तीति निश्चयः कस्मिन्नपि काले सतो ज्ञानमात्रातिरोबानासंभ- (१) पश्य गो. का. १. २. सभायाम् : अमेव च १७. २८-३० (१) यतः- पाटः (३) १७. २६.

·. ३१० उपदेशसाहस्री क्षीरात्सर्पिर्ययोद्धृत्य क्षिप्त तस्मिन्न पूर्ववत् । बुध्यादेस्तिथाऽसत्यान्न देही पूर्ववद्भवेत् ॥ ११ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च रसादेः पञ्चकात्परम् । स्यामदृश्यादिशास्त्रोक्तमहं ब्रह्मेति निर्भयः ।। ६२ ।। बात् , अस्य तु ज्ञानोदयमान एव तिरोधानाच्छुक्तिरजतवदित्यर्थ । तदभाव इति । कारणाभावात्कार्याभाव इत्यर्थ ॥६० ॥ अह ब्रह्मास्मीत्यात्मान साक्षात्पश्यतोऽपि पूर्ववद्व्यवहारदर्शनात्तकृत- धर्माधर्मनिवन्धन पुन शरीरग्रहण स्यात्-इत्याशङ्कय वाधितानुवृत्तिमार- स्वाज्ञानिनो व्यवहारस्य, न तनिबन्धन पुन शरीरग्रहणादिससार इति दृष्टान्तपूर्वकमाह-क्षीरादिति । यथा सपिर्नवनीत क्षीगदुपायेनोद्धृत्य तस्मिनेव नि सारीकृते क्षीर क्षिप्त न पूर्ववदविविक्त भवति, तथाऽसत्यात बुद्धथाद सघातात् प्रथममात्मा विविक्तो ज्ञानमात्ररूपणोद्धृतो ब्रह्माहमस्मीति वाक्यादवगतप्राभाव पूर्व- वत्सुनही देहद्वयसघाताभिमानवान् तस्मिन्विद्यमानोऽपि न भवदित्यर्थ । साहकारस्य हि कर्म वन्धहेतुर्न निरहकारस्य । तथा चोक्त भगवता- यस्य नाहकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्त्वाऽपि स इमालोकान हन्ति न निवध्यत" ॥ इति ॥१॥ पदार्थपरिशोधनपूर्वक वाक्यादह प्रक्षास्मीति प्रतिबुद्धस्य पुन ससार- भयशङ्का नास्तीत्युक्तेऽथें " आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । न विमेति कुतश्चन" इति श्रुतिमर्थत पठति-सत्य ज्ञानमिति । रसादेरन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयास्यकोशपञ्चकात्पर त- (1) विद्यमान–पाठ (२) म गा १८ १७ (३)ते उ २९ ·१७ सम्यड्मतिप्रकरणम् ३११ यस्माद्भीताः प्रवर्तन्ते वामनःपावकादयः । तदात्मानन्दतत्त्वज्ञो न विभेति कुतश्चन ।। ६३ ॥ नामादिभ्यः परे भून्नि स्वाराज्ये चेस्थितोऽदये । प्रणमेकं तदाऽऽत्मज्ञो न कार्य कर्मणा तदा ॥ १४ ॥ दाधारभूत “ब्रह्म पुन्छं प्रतिष्ठा " इति निर्दिष्ट यत्तदेव “ अदृश्येऽनास्ये- ऽनिरुक्केऽनिल्यनेऽभय प्रतिष्ठा विन्दते" इति शास्त्रोक्त ब्रह्माह स्याम्- अस्मीति पश्यनिर्भयो भवतीति योजना ॥ २ ॥ भयकराणामपि भयकरप्रझात्मभूतस्य कुतो भयशङ्कावकाश इति ब्रह्म- ज्ञस्य पुनः ससाराभावमुक्त द्रढयति-यस्मादिति । यदि " वाग्विनी पावकादयः" इति पाठस्तदा इन सूर्य. । आदि पदादिन्द्रमृत्यू गृह्यते । तथा च श्रुति.- भीपाऽस्माद्वात परते । भीपो- देति सूर्य । भीपाऽस्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चमे ॥” इति । वाड्मन पावकादय " इति पाठेऽध्यात्म वागादय , अधिदेवमग्न्यादयश्च यस्मानीताः प्रवर्तन्त इत्यर्थः । तथा च श्रुति- " केनेपित पतति प्रेपितं मनः केन प्राण प्रथम प्रति युक्त । फेनेपिता वाचमिमा वदन्ति चक्षु श्रोन क उ देवो युनक्ति ।।" " भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्य. । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमे ॥” इति ॥ ६३ ॥ ननु विदुषोऽपि हरिहरहिरण्यगर्भादीना नमस्कार्यत्वात्, तदतिक्रम- भयसंभवात्कार्यशेपो विद्यत इति चेन्नेत्याह-नामादिभ्य इति । (१)ते उ. २ ५ (२)तै उ २. ७ (३)ते २ ८. तुलय- भागवते ३.२५. ४१-४४.(४) के उ १.१ (५)कठ. उ, ६ ३. - ·उपदेशसाहस्री ३१२ विराट्दैश्वानरो वाह्यः स्मरनन्तः प्रजापतिः । प्रविलीने तु सर्वस्मिन् प्राज्ञोऽव्याकृतमुच्यते ॥ ६५ ॥ वाचारम्भणमात्रत्वात्सुघुप्तादि त्रिकं त्वसत् । सत्यो जथाइमित्येवं सत्यसन्धो विमुच्यते ।। ६६ ।। नामवाङ्मनआदिप्राणान्तेभ्य उत्तरोत्तरं भूयस्त्वेन श्रुतेभ्यः पर पर- स्मिन्मूनि सर्वव्यवहारातीतेऽमृते सुखरूपेऽद्धये स्वे महिम्नि स्वाराज्ये चेद- हमस्मि भूमा ब्रह्मेति व्यवस्थित आत्मज्ञो विद्वान् , तदा तस्यान्यं प्रति गुणभावाभावात् कं प्रणमेत् प्रणम्यानामात्मभूतत्वात् । अतः परिपकक्षा- नस्य कृतकृत्यत्वान्न कर्मणा किमपि कार्यमस्तीत्यर्थः ॥ १४ ॥ भूनो नामादिभ्यः परत्वेऽपि कथमद्वयत्वमित्याशङ्कय नामादेरवस्था- जयरूपस्याध्यस्तत्वेन मिथ्यात्वात् , तत्साक्षिणस्तुरीयस्य भूम्नोऽद्धयत्वमिति वक्तुमवस्थात्रयमनुवति-विराडिति । अध्यात्माधिदेवतयोरभेदाभिप्रायेण विराद्वैश्वानर इन्युक्त, विश्ववैश्वानर इत्यर्थः । वाह्यो वहि.प्रज्ञ इत्यर्थः । अन्तः स्मरनिति स्वप्ने वासनामयविप. यदर्शी प्रजापतिहिरण्यगर्भस्तैजस इति योज्यम् । अत्र्या छतमायोपाधीश्व- गल्यं तत्त्वं प्राज्ञ उच्यत इत्यर्थः ॥६५॥ एतदवस्थात्रयात्मक जगदपोह्य तत्साक्षिणो वस्तुभूतस्याहं ब्रह्मेति सम्य- रज्ञानान्मुक्तो भवतीत्याह-वाचेति । ज्ञः साक्षी सत्यः परमात्मा सोऽहमेवेत्ये सत्यसन्धोऽनायासेन मुच्यत इत्यर्थः ।। ६६॥ (१) के. उ. १. १-८.(२) 'तरभू-पाठः (३) स्वराजि-पाठ- ·३१३ १७ सम्बमतिप्रकरणम् भारूपत्वाद्यथा भानो होरात्रे तथैव च । ज्ञानाज्ञाने न मे स्यातां चिद्रूपत्वाविशेषतः ॥ ६७ ॥ शास्त्रस्यानतिशकयत्वाद्रीव स्यामहं सदा । ब्रह्मणो मे न हेयं स्याद्राह्यं वेति च संस्मरेत् ॥ ६८॥ अहमेव च भूतेषु सर्वेप्वेको नभो यथा । मयि सर्वाणि भूतानि पश्यन्नेवं न जायते ॥ ६९ ॥ न बाह्यं मध्यतो वाऽन्तर्विद्यतेऽन्यत्स्वतः कचित् । अवाह्यान्ताथुतेः किंचितस्माच्छुद्धः स्वयंप्रभः ।। ७० ॥ आत्मतत्त्वाज्ञानाध्यस्तः संसारस्तज्ञानान्निवर्तत इत्युक्त ज्ञानाज्ञानयो- गत्मधर्मत्वं स्यादित्याशङ्कय दृष्टान्तेन प्रत्याह-भारूपत्वादिति। ज्ञानाज्ञानयोरपि साक्ष्यत्वात्कल्पितत्वे सति नात्मधर्मसमिति भावः ६७ आत्मनो निर्विशेषत्वादेः शास्त्रप्रामाण्यादेव सिद्धेर्नान युक्तिकल्पनया मनः खेदनीयमित्यभिप्रेत्याह-शास्त्रस्येति । स्पष्टम् ।। ६८॥ किं तद्ब्रह्मपरं शाखं, किं वा सर्वदाऽहेयानुपादेयनह्मात्मज्ञाननिष्ठस्य फलमित्यपेक्षायां — यस्तु सर्वाणि भूतानि' इत्यादिमन्त्रार्थमुदाहरति- अहमेवेति । स्पष्टम् ॥ ६९॥ आत्मनोऽद्वितीयब्रह्मरूपत्वे शास्त्रमर्थत उदाहृत्य निर्विशेपनमरूपत्वे- ऽप्युदाहरति-न बाह्यमिति । "तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुर्भूः" इति श्रुतेरित्यर्थः । सर्वानुभूरित्यस्यार्थः स्वयंप्रभ इति ॥ ७० ॥ (१)तु-पाठः (२) ई. उ. ६. (३) 'परत्वे-पाठः । (१) वृ. उ. २.५.१९.

·उपदेशसाहस्री . नेति नेत्यादिशास्त्रेभ्यः प्रपञ्चोपशमोऽवयः । अविज्ञातादिशास्त्राच नैव ज्ञेयो हतोऽन्यथा ॥ ७१ ॥ सर्वस्यात्माऽहमेवेति ब्रह्म चेद्विदितं परम् । स आत्मा सर्वभूतानामात्मा ह्येपामिति श्रुतेः ॥ ७२ ।। जीवश्चत्परमात्मानं स्वात्मानं देवमञ्जसा । देवोपास्यः स देवानां पशुत्वाच निवर्तते ॥ ७३ ॥ सामान्येन सर्वप्रपञ्चसंस्पर्शरहितत्वे श्रुतिमुदाहरति-नेतीति । प्रपञ्चनिषेधद्वारेणैवात्मा विज्ञेयः, न पुनर्विषयतया सप्रपञ्चतया वेत्यत्र 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि', 'यस्यामतं तस्य मतं मतं न्यस्य न वेद सः', 'अविज्ञातं विज्ञा' इत्यादिशाखमुदाहरति-अवि- शातादीति ॥ ७१ ।। " तस्मादेपा तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः" इति श्रुतिरेवमद्वयादि- लक्षणमात्मानं जानतो देवाः फलमाप्ति विनन्तीति चेन्मैवम् । देवानाम- प्यात्मभूतत्वाद्विदुषो विनश्रुतरविद्वद्विपयत्वादित्यभिप्रेत्याह-सर्वस्येति । वस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां स भरति" इति श्रुतेरित्यर्थः ।। ७२ ।। एवं ब्रह्मात्मज्ञानवतो देवैरप्युपास्यत्वसिद्धर्न तस्य देवपशुत्वशङ्कापीत्यतो न कुतश्विद्भयमस्तीत्यत्र श्रुतिमर्थतः पठति-जीवश्चेदिति । " यदैवमनुपश्यत्यात्मानं देवमवसा । ईशानं भूतभन्यस्य न तदा विजुगुप्सते ॥" (१) वृ. उ. ... ६. (२) गौ. का. २. ३५. (३) फे. उ... ३. (४)के. उ. ३. ३. (५) ३. उ. ३.८.११.(२)पृ.उ....... (७)पृ. उ. १.४.१०. (८) क्ट. उ. ४. ५.

·. १७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् । ३२५ अहमेव सदात्मज्ञः शून्यस्त्वन्यैर्यधाम्वरम् । इत्येवं सत्यसंधत्वादसद्धातो न वध्यते ॥ ७४ ।। कृपणास्तेऽन्यथैवातो विदुर्ब्रह्म परं हि ये । स्वराड्योऽनन्यहक् स्वस्थस्तस्य देवा असन्वशे ।। ७५ ॥ " सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ", " तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इति च श्रुतिभ्य इत्यर्थः । ७३ ।। यदुक्त " सत्यसंधो विमुच्यते” इति तत्स्फुटयति--अहमेवेति । सदात्मा चासौ ज्ञश्चेति सदात्मज्ञः " तत्सत्यं स आत्मा" इति श्रुति- रिहोदाहरणम् । अन्यः शून्य इति वाचारम्भणश्रुत्यों दर्शितः। यथाम्बर- मिति दृश्यसंसर्गशून्यत्वाच्छुद्ध इत्यत्र दृष्टान्तोक्तिः । असद्धाताऽनृताभि- संधिरहितोऽतस्कर इस न वभ्यते-बन्धानर्थहीनो भवति " स यथा तत्र न दाह्यतैतदात्म्यमिदं सर्वम् " इत्यादिश्रुतिरिहोदाहार्या ।। ७४ ॥ एवंविधज्ञानाभावादितरे पशुभूताः गोच्या भवन्तीति दर्शयन् “ अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्त भय्यलोका भान्ति" इति श्रुत्यर्थमाह- कृपणा इति । ये परं ब्रह्मातोऽन्यथैवोक्तवैपरीत्येनानात्मभूततया विदुः, ते हि कृपणा: शोच्या एवेति योजना । अभेददशी तु न कृपण इत्याह-स्वराडिति । 'एवं विजानन्नात्मरतिरात्मकीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड्भ- वति । इति श्रुतिरिहोदाहरणम् । “तस्य सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति" इति श्रुत्यर्थ मन्त्रभागोदाहरणेन द्योतयति-तस्येति । आसन्नित्यर्थे (१) असद्धानान-पाठः (२) तै. उ. १. ५. (३) तै. आ. ३. १. ३. (४) लो. ६६. (५) छां. उ. ६. ८.५. (६) छौ. उ. ६. १६. ३. (७) छ. उ. ७.०५.२० (८) श्रुत्यर्थे । पेनात्मरति द्यो-पाठः .

·३१६ उपदेशसाहस्री हित्वा जात्यादिसंबन्धीवाचोऽन्याः सह कर्मभिः । ओमित्येवं स्वमात्मानं सर्व शुद्धं प्रपद्यथ ॥ ७६ ।। • सेतुं सर्वव्यवस्थानामहोरानादिवर्जितम् । तिर्यगूर्वमधः सर्व सकृज्योतिरनामयम् ॥ ७७ ॥ असन्निति छान्दसम् । “यस्त्वेन ब्राह्मगो विद्यात् । तस्य देवा असन्वशे" इति मन्त्र । अस्थायमर्थ-यस्त्वेव ब्राह्मणो ब्रह्मनिष्ठ एव " वेदाहमेतं पुरुष महान्तम्" इत्युक्तप्रकारेण ब्रह्मात्मान विद्यात्, तस्य विदुपो दवा वशगा भवन्तीति ॥ ७५ ॥ यस्माद्ययोक्तात्मज्ञानादेव कृतकृत्यता, तस्मान्मुमुक्षुभिस्तदर्थ यत्नवद्धि- भवितव्यमिति ताञ्चिायन्नाह-हित्येति । 'यस्मिन्यौ. पृथिवी चान्तरिक्षमोत मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेकै जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चयामृतस्यैप सेर्नु । "ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानम् " इति च वास्यद्वयमत्रोदाहरणम् । अन्या वाचोऽनात्मविषया. प्रवृत्तिपरा । सर्व साधारभूत शुद्ध विरिक्त निर्विशेपमित्यर्थः ॥ ७६ ॥ तमेव प्रतिपत्तव्यमात्मान श्रुत्यन्तरेण विशिनष्टि-सेतुमिति । सर्वव्यवस्थाना वर्णाश्रमादिमर्यादाना सेनु विधारकम् । “अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेपा लोकानामसभेदाय नैत सेतुमहोराने तरत. सकृति- भातो ह्येप ब्रह्मलोक " इति श्रुतिरत्रोदाहरणम् ।। ७७ ॥ (१) सबन्ध गाठ. (२) सदात्मान-पाठ (३) तै. आ ३. १३ (४) मु. उ २. २. ५. (५) मु. उ. २. २ ६.(६)छा 3. ८.४.१-१.

·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् ३१७ धर्माधर्मविनिर्मुक्तं भूतभव्यात्कृताकृतात् । स्वमात्मानं परं विद्याद्विमुक्तं सर्वबन्धनैः ।। ७८ ।। अकुर्वन्सर्वकृच्छुद्धस्तिपन्नत्यति धावतः । मायया सर्वशक्तित्वादजः सन् बहुधा मतः ॥ ७९ ॥ पुनः किंलक्षणमात्मानं प्रपद्यते इत्यपेक्षायाम- 'अन्यत्र धर्मादन्यवाधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याञ्च यत्तत्पश्यसि तद।। इतिथुत्यर्थमाह-धर्माधर्मेति । कृताकृतात्कार्यकारणादित्यर्थः ।। ७८ ।। ननु कथं सर्वबन्धनैर्मुक्त आत्मा ?-तस्य कर्तृत्वादिश्रवणादित्याशङ्कया- कर्तृत्वादेरपि सहैव श्रवणाद्विरुद्धोभयस्वभावस्यैकस्मिन्नयोगात् स्वभावप्राप्त कर्तृत्वादिकं मायामय, प्रमाणावधेयमकर्तृत्वादिकमात्मस्वभाव इति विशे- पभिप्रेत्य विरुद्धधर्मवादिनीः श्रुत्तीरदाहरति-अकुर्वन्निति । "अनेजदेकं मनसो जवीयः" इति मन्त्रभागार्थः अकुर्नन्सर्वदित्युक्तः । “शुद्धमपापविद्धम् ॥ इत्यस्यार्यः शुद्ध इति । " तद्धावतोऽन्यानत्येत्ति तिष्ठते " इत्यस्यार्थमाह-तिष्ठन्निति । धावतो वेगतोऽन्यान् मन.प्राणा- दीनत्येति-अतीत्य गच्छति । या मनःप्राणादि गच्छति, तन सर्वनात्म- चैतन्यस्याभिव्यक्ति नियमादात्मा तिष्ठन्नपि गच्छतीव भासत इत्यर्थः । "अजायमानो बहुधा विजायते'" इति मन्वार्थमाह-अजः सन् बहुधा मत इति । सर्वत्र हेतुः-मायया सर्वशकित्यादिति। नहि मायायाम. संभावनीयमरतीति भावः ॥ ७९ ॥ (१) कठ. उ. २. १४. (२) ई. उ. ४, ८, ४.(३) तै. आ. ३. १३.

·१ . ३२८ उपदेशसाहस्त्री राजवत्सातिमात्रत्वात्सांनिध्याद्धामको यथा । भ्रामयजगदात्माहं निष्क्रियोऽकारकोऽद्धयः ॥ ८० ।। निर्गुणं निष्क्रियं नित्यं निर्द्वन्दं यनिरामयम् । शुदं बुद्धं तथा मुक्तं तब्रह्मास्मीति धारयेत् ।। ८१ ।। वन्धं मोक्षं च सर्वं यत इदमुभयं हेयमेकं द्वयं च ज्ञेये क्षेयाभ्यतीतं परममधिगतं तत्त्वमेकं विशुद्धम् । विज्ञायैतद्यथावच्छुतिमुनिगदितं शोकमोहावतीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्स्याद्भक्भयरहितो ब्राह्मणोऽवाप्तकृत्यः ॥ ८२॥ अभियस्यापि क्रियावत्योपचारमुक्तं दृष्टान्तेन प्रपञ्चयति-राजवदिति। स्पष्टम् ॥८॥ यस्मादेवमात्मा स्वतो नित्यशुद्धत्वादिस्वभावः शाखन्यायाभ्यामवगतः, तस्मात्तं तयैव जानीयान्नान्यथेत्युपसंहरति-निर्गुणमिति । नैतेपु श्लोकेषु पुनरुक्तं दोपावंह, यतः प्रतिपाद्यवस्तुनो दुर्वाधवान्मुमु- भूपकाराय कारुणिक आचार्यः कचिच्छास्त्रवः, कचिकलकथनेन, कोच- द्विद्वदनुभवामिनयनेन, पुन:पुनः प्रतिपादयति, 'भूयोऽपि पथ्यं वक्तव्यम् । इति न्यायात् ।। ८१ ॥ उक्त प्रकरणाथै प्रतिपत्तिसौकर्याथै संक्षिप्य कथयति-धन्धं मोक्षमिति । धन्वं मोक्षं च सर्व यथावद्विज्ञाय भवभयरहितः स्यादित्यन्वयः । पन्धः प्रमातृत्वकर्तृत्वादिप्रतिभासलक्षणः । मोक्षो ब्रह्मस्वरूपावस्थानम् । सर्वमिति (१) ज्ञेयाज्ञेया - '-पाठः (२) तुलय- पौनरुस्त्यं न दोपोत्र शब्देनाधेन वा भवेत् । अभ्यासेन गरीयस्त्वमर्थस्य प्रतिपाद्यते ॥ -मानसोल्लासे ८४.

·१७ सम्यङ्मविप्रकरणम् ३११ न सयं स्वस्य नान्यश्च नान्यस्यात्मा च हेयगः । उपादेयो न चाप्येवमिति सम्पमतिः स्मृता ।। ८३ ॥ निःशेपं पूर्वोक्यकारमित्यर्थः । इदमुभवं वन्धं मोक्षं च यतो हेतोरज्ञाना- ज्ञानाञ्च भवतः, ते जपि विज्ञायेति संबन्धः । तथा एकमनुत्तं कारणं, द्वयं व्यावृत्तं कार्य च यज्ञेयं विषयभूतं,-तत्सर्व हेयं वाध्यं विज्ञायेत्यन्वयः । ज्ञेयाभ्यतीतं दृश्यात्सम्यक् पृथकृतं परमं निरतिशयं विशुद्ध एकं ब्रह्म यद्वेदान्तेष्वधिगतं तत्त्वं परमार्थ, तदपि यथावद्विज्ञायात्मत्वेनोपादाय । किंलक्षणम् ? श्रुतिमुनिगदितं श्रुतिवाक्येन मुनिना गुरुणोपदिष्टमित्यर्थः । एवमात्मानात्मतत्त्वं ज्ञात्वाऽनात्मापोहेनात्मतत्त्वनिष्ठः शोकमोहावतीतः स्यात् “ तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति श्रुतेः । सर्व हि ब्रह्म, तजानन् सर्वज्ञः स्यात्, सर्व स्वात्मन्येक करोतीति सर्वमत्स्यात् । तथा च मुक्तविपया श्रुतिः अहं विश्वं भुवनमभ्यभवामि । इति । दैर्घ्य गानार्थम् । अभ्यभवमभिभूतवानात्मसात्कृतवानस्मीति श्रुत्यर्थः । भवभयर- हितः " न पिभेति कुतर्थन " इति अतेः । ब्राह्मणो मुख्यया वृत्त्या ब्राह्म- णशब्दाभिधेयः । “ अमौनं च मान च निर्विद्याऽय ब्राह्मणेः" इति । अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्मेति स वार्मणः” इति च श्रुतेः । अवाप्तझयः प्राप्तसर्वक्रियाफल इत्यर्थः । “सोऽश्नुते सर्वान्कामान्स- है । ब्रह्मणा विपश्चिता ” इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ ८२ ॥ एवमात्मानं जानत: कृतकृत्यत्वमुक्त प्रकटयति-न स्त्रयमिति । स्वयमात्मा स्वस्य न हेयगस्त्यक्तव्यकोटौ पतितः, न वाप्युपादेयः, एक- स्मिन्कर्मकर्तृत्वासंभवात् , स्वरूपस्य स्थिती नाशे वा स्वविषयहानोपादानयो (१) नान्यस्य नान्यत्रात्मा-पाठः (२) ई. उ. ७.(३)तै. उ. ३.१०. (४)ते.उ. २.९. (५) वृ.उ. ३. ५. १. (६) घृ. उ. ३. ८. १०. (५) तै. उ. २... .

·वात्, ३२० उपदेशसाहस्री आत्मप्रत्यायिका होपा सर्ववेदान्तगोचरा । ज्ञात्वतां हि विमुच्यन्ते सर्वसंसारवन्धनैः ॥ ८४ ॥ रहस्यं सर्ववेदानां देवानां चापि यत्परम् । पवित्रं परमं ह्येतत्तदेतत्संप्रकाशितम् ।। ८५ ॥ रसंभवाच । तथाऽन्यश्च न स्वस्य हेयगः, अद्वैतेऽन्यस्यैवाभावात् ; नाप्युपादे- योऽत एव । तथाऽन्यस्यापि स्वयमुपादेयो हेयगो वा न भवत्यात्मान्तराभा- अनात्मनश्च वावितत्वादचैतन्याचेति योजना । इत्येवं या निष्ठा सा सम्यड्मतिः सम्मग्ज्ञानं स्मृता ब्रह्मविद्भिरित्यर्थः ।। ८३ ॥ कूटस्थचैतन्यैकरसे पूर्णे वस्तुनि हानाद्यसंभवान्निरायासं परं ब्रह्मैवास्मी- त्येवंविधाया धियः सम्यड्मतित्वे हेतुमाह-आत्मप्रत्यायिकेति । आत्मानं ब्रह्मत्वेन प्रत्याययतीत्यात्मप्रत्यायिका हि यस्मादेया मतिः, स्वानुभवसिद्धेति वा । सर्ववेदान्तगोचरति प्रमाणमूलत्वमस्या दर्शयति । एतां ज्ञात्वा लब्ध्वा सर्वसंसारवन्धनविमुच्यन्ते कृतकृत्या भवन्तीत्यर्थः । तथाच भगवद्वचनं- " इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतदुद्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्व भारत ॥" इति ॥ ८४॥ प्रकरणोक्त ज्ञानमिदानी प्रशंसन्नस्योपादेयत्वं द्रढयति-रहस्यमिति । रहस्यमुपदेशव्यतिरेकेणाविज्ञेयं " आचार्यवान्पुरुपो चे, ""सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति " इति च श्रुतेः । “देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि (1) इद रहस्य-पाठः । तुलय--१६.५०. (२) दुर्लभम् --पाटः (1) भ.गी. १५. २०. (.)छां. उ. .१४. २.(५) फळ. उ. १. १५.

·१७ सम्यङ्मतिप्रकरणम् ३२१ नैतदेयमशान्ताय रहस्यं ज्ञानमुत्तमम् । विरक्ताय प्रदातव्यं शिप्यायानुगताय च ॥ ८६ ॥ ददतश्चात्मनो ज्ञानं निष्क्रयोऽन्यो न विद्यते । ज्ञानमिच्छंस्तरेत्तस्मायुक्तः शिष्यगुणैः सदा ॥ ८७ ॥ ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता यस्मादन्यन्न विद्यते । सर्वज्ञः सर्वशक्तिर्यस्तस्मै ज्ञानात्मने नमः ।। ८८ ॥ सुविज्ञेयमगुरपधर्मः" इति श्रुतेर्देवानां चापि रहस्यमित्यर्थः । परं सों- त्तम पवित्रं पावनं "श्रीयन्ते चास्य कर्माणि ", " एवंविदि पापं कर्म न हिन्यते' " इत्यादिश्रुतेः । हि यस्मात्सरमं परमपुरुषार्थरूपं निरतिशयान- न्दप्रकाशमिति यावत् 1 यदवरूपं सम्यग्ज्ञानं, तदेतत्सम्यक् प्रकाशित प्रकटीकृतमस्मिन्प्रकरण इत्यर्थः ।। ८५ ॥ एतस्य गोपनीयत्वं सूचयति-नैतदिति । यद्वा-अस्य दुर्विज्ञेयत्वेन दुर्धरत्वात्तद्धारणसमर्थमधिकारिणं विशिंपन्ननधिकारिभ्यो विवेचयति- नैतहेयमिति ।। ८६ ।। यस्मादेवलक्षणज्ञानद आचार्यः कृतकृत्यो न प्रलोभादिना ज्ञानं प्रय- च्छति, तस्मान्मुमुक्षुरमोनित्वादिशिष्यगुणयुक्त: स्यात्, यथाचार्यः कृपया विद्या दद्यादित्येतमर्थमाह- ददतश्चेति । न विद्यते यस्मादिति योग्यम् । तस्माच्छिष्यगुणैः सदा युक्तो ज्ञानमि- च्छन् संपादयंस्तरेत्संसारमिति शेषः ॥ ८७ ॥ आदाविवोपसंहारेऽपि देवताचार्यनमस्कारौ तद्भक्तविद्यां प्रत्यन्तरङ्ग- वख्यापनाय कार्याविति दर्शयति श्लोकद्वयेन-ज्ञानमित्यादिना । (१) भवेत्-पाठ. (२) कठ. उ. १. २१. (१) मुं. उ. २. २.८.(१) छां. उ... १४. ३. (५) भ.गी. १३. ७-११. पश्य-गद्यप्रवन्धे ५ वाक्यम् ।

·३२२ . उपदेशसाहस्री विद्यया तारिताः स्मो यर्जन्ममृत्युमहोदधिम् । सर्वज्ञेभ्यो नमस्तेभ्यो गुरुभ्योऽज्ञानसंकुलम् ॥ ८९ ॥ इति सम्यड्मतिप्रकरणम् । १८ तत्त्वमसिप्रकरणम्। येनात्मना विलीयन्ते उद्भवन्ति च वृत्तयः । नित्यावगतये तस्मै नमो धीमत्ययात्मने ॥ १॥ ज्ञानात्मने चित्सदानन्दरूपायेत्यर्थः ।। ८८ ॥ विधयति । अज्ञानसंकुलमिति च्छेदः ॥ ८९ ॥ इति सप्तदश सम्पड्मतिप्रकरणम् ॥ १७ ॥ पूर्वस्मिन्प्रकरणे ब्रह्मात्मविषयमपरोक्षज्ञानं मोक्षसाधनं वेदान्तेभ्यो भव- तीत्युक्तम्, तदयुक्तं, वेदान्तानामपि स्वर्गकामादिवाक्यवत् परोक्षेबानजन- कत्वात्, अतोऽपरोक्षज्ञानाय प्रसंख्यानमेष्टव्यमिति केचित्प्रतिपेदिरे । तन्म- तनिराकरणेन पूर्वोक्तं सर्व स्वसिद्धान्तं श्रौतमुपपत्तितः स्फुटमुपपादयितुं प्रक- रणान्तरमारभमाणो देवतानस्कारव्याजेनान्तःकरण वृत्तिभावाभावसाक्षिणं कूटस्थचिदेकतानमेवात्मानं नित्यापरोक्षं वेदान्ताः ब्रह्मेति प्रतिपादयन्तो न परोक्षं ब्रह्म समर्पयन्तीति सूचयन् प्रकरणातिपाद्यं दर्शयति येनेति । वृत्तयो धीपरिणामाः अलातचक्रमिवाग्न्यात्मना येन चैतन्यज्योति:- स्वरूपेण विलीयन्ते सुपुप्तौ, अवस्थान्तरे उद्भवन्ति च चिदात्मव्याप्ता इत्यर्थः । धीप्रत्ययाः साभासबुद्धिवृत्तय , तेपामात्मने तदध्यासाविष्टानाये- त्यर्थः । नित्यश्वासाववगतिश्चेति विप्रहः ॥१॥ (१) तत्त्वमतिप्रकरणम्-पाठः। (३) धीप्रत्यगात्मने-पाठः । 1 ·. १८ तत्त्वमसिनकरणम् ३२३ प्रमथ्य वज्रोपमयुक्तिसंभृतः श्रुतेररातीशतशो वचोसिभिः। ररत वेदार्थनिधि विशालधीः नमो यतीन्द्राय गुरोर्गरीयसे ।। २ ।। नित्यमुक्तः सदेवास्मीत्येवं चेन भवेन्मतिः । किम श्रावयत्यैवं मातृवच्छुतिरादृता ।। ३ ।। सिद्धादेवादभित्यस्माद्युप्मद्धर्मो निपिच्यते । रज्ज्वामिवाहिधीयुक्त्या तत्त्वमित्यादिशासनः ॥४॥ इदानी स्वोपय मुमुक्षूणां विश्वासार्थ स्त्राचार्यगुणोपवर्णनपूर्वकं संघ- दायशुद्धि कथयति [-प्रमथ्य बजेति। सभृतैरभेद्यतया घटितैः श्रुतेचोसिभिर्वेदान्तवाक्यरूपनिखिश. अरा- तीन भेदतत्त्वारण्यवासिनोऽद्वैतरत्नापहारिणः शत्रून् प्रमथ्य समूलमुन्मूल्य, यो विशालधीरप्रतिहतदीर्घवुद्धिवेदान्तार्थनिधि वेदान्तमजूगगतं निधि- निधीयतेऽस्मिन्समिति निविरद्वयं ब्रह्मात्मतत्त्वं-तं ररक्ष, तस्मै यती. न्द्राय गुरोर्गरीयसे परमगुरवे नम इति योजना ॥ २ ॥ एवं नमस्कारव्याजेन प्रकरणाथै स्वसंप्रदायशुद्धि चोक्त्वा, तत्त्वमस्यादि- वास्यादेवापरोक्षज्ञानमात्मनीति प्रकरणसिद्धान्त तावदाह-नित्यमुक इति। सदेवाहमहमेव सदस्मि नित्यमुक्त इत्येवं चेत्तदपरोक्षा मतिर्वेदान्तवा- क्यान्न भवेत् , तो सिद्धवनिर्देशेन तत्त्वमसीति श्रुतिः किमर्थ करमादा- दृता आदरवती पुन:पुनर्मातेव पुत्रहितैपिणी श्रावयेदित्यर्थः ।। ३ ।। नित्यापरोक्षस्वभावात्मस्वरूपत्वाद्ब्रह्मणो वाक्यादेवापरोक्षज्ञानमारोपि- ताननिवृत्तिफलमत्पद्यत इत्याह---सिद्धादेवेति । (१)वचोवले:-पाठः । (२) रादरात् पाठः ।

·३२४ उपदेशसाहस्री शास्त्रमामाण्यतो ज्ञेया धर्मादेरस्तिता यथा । विपापोहो यथाध्यिानाद, दुतिः स्यात्पाप्मनस्तथा ॥ ५॥ सब्रह्माहं करोमीति प्रत्ययावात्मसाक्षिको । तयोरज्ञानजस्यैव त्यागो युक्ततरो मतः ॥ ६॥ अहमित्यत्राहंशब्दलक्ष्यादपरोक्षतया स्वतःसिद्धादात्मनः सकाशात् युष्म- द्धर्मः परागर्थोऽहंकारादिः तत्त्वमित्यादिशासनयुक्त्या सहितैः शोधिताथै- रिति यावत् । निपिध्यते भ्रमगृहीतपारोक्ष्यसद्वयत्वाकारविलापनेनात्मतत्त्व प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तार्थः स्पष्टः ।। ४ ।। तन्निवृत्ति दृष्टान्ताभ्यां स्पष्टयति-शास्त्रेति । यद्वा-नित्यापरोक्षात्मैव ब्रह्म, तदवगमश्वानर्थनिवृत्तिहेतुरित्येतत्क्रमेण दृष्टान्ताभ्यां साधयति--- शास्रति। तथा ब्रह्मण एवात्मत्वेनास्तिता " अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य ", " तत्त्वमसि ॥ इति शास्त्रप्रामाण्यतो ज्ञेयेति दार्टान्तिकं योज्यम् । ध्याना- द्गरुडादिमन्त्रवीजस्मरणाद्विपापोहः सद्यो विपनिवृत्तिः, तथा पाप्मनोऽवि- द्याद्यनर्थरूपस्य वाक्यादात्मतत्त्वावगममात्रेण सद्य एव हुतिर्वाधरूपा निवृत्तिः स्यादित्यर्थः ।। ५.॥ ननु पाक्योत्थाहंब्रह्मास्मीतिप्रत्ययवत् अहं करोमीयपि प्रत्ययोऽनुभव- सिद्धः, तत्र को हेतुरयमेवापरेण वाध्यत इत्यत्रेति शङ्कते-सब्रह्माहमिति। तत्र नियामकं हेतु वदन्नुत्तरमाह--तयोरिति । युक्तवर इति तरपोऽय. मर्थः---यथा पूर्वप्रवृत्तयागविनियोजकश्रुत्या पश्चात्प्रवृत्ता लिङ्गादयो- ऽप्राप्ता एव वाध्यन्ते, यथा वा पूर्वमेव प्रकृतेर्विकृतावतिदेशप्राप्तानाम- (१) नित्तिः पा-पाट. युक्ततरः। (२) छ.उ. ६. ३...(३) छां उ. ६.८.७.

·१८ तत्त्वमसिमकरणम् ३२५ सदस्मीति प्रमाणोत्या धीरन्या तन्निभोगवा । प्रत्यक्षादिनिभा वाऽपि वाध्यते दिग्भ्रमादिवत् ।। ७ ॥ तो भोक्तेति यच्छाखू रोक्नुयनुवादि तत् । सदस्मीति श्रुत्तेर्माता बाध्यतेऽन्यतयैच धीः ॥ ८॥ साना विकृतिगतविशेपोपदशेन पाश्चात्यन बाध इति युक्त्वऽप्यनियमो बाध्यनराधस्यो पूर्वापरीभावस्य, न तथास्य न्यायस्येति (? त्यागस्येति) युक्ततर इत्युक्तमिति ॥ ६॥ अनक प्रमाणन प्रत्यय ? को वाऽज्ञानज ? इति वीझाया विविच्य दर्शयति-सदस्मीति । वीस्तत्वमसीति निर्दुष्टरास्यप्रमाणोत्या, अन्या कर्ताहमित्यादिधीस्त निमोझ्या प्रमाणाभाससमुद्भूता अविवेक्दोपास्कन्दितत्वादित्यर्थ । वाक्य- नन्यज्ञानस्यापि प्रत्याभासनाधन दृष्टान्तेन बुद्धिमारोहयति- क्षादीति ॥ ७॥ ननु ब्रह्मास्मीति बुद्धिवत् कर्तृत्वादिषुद्वेरपि " सत्य वर । धर्म चरे," स हि ता", "भोक्तत्याहुर्मनीपिण " इत्यादिवचनाच्छानसिद्धत्व तुल्यमिति कथ तस्या पाध्यत्वमित्याशङ्कयाह--कुरु (कर्ता) भोकेति । शास्त्रानभिज्ञाना तदभिज्ञसगतिहीनानामपि कर्ता भोचाहमस्मीति पिय सिद्धत्वात् 'कुरु' इत्यादिशात्र लोकसिद्धार्थानुवादि, नाऽनधिग तार्थबोधमित्यर्थ । सदस्मीति धीस्तु गुतरनन्यसिद्धार्थाया सकाशा- -प्रत्य- " (१) कुरु पाठ । तुलय-१२ ४, १७ (२) वऽन्या तयैव-- 1--गठ (१)ते. उ१ ११ (४) व उ ४ ३ १० (५) कठ उ ३४ ·३२६ उपदेशसाहस्री सदेव स्वमसीत्युक्ते नात्मनो मुक्तता स्थिरां । प्रवर्तते प्रसंचक्षामतो युक्त्याऽनुचिन्तयेत् ॥ ९ ॥ सकृदुक्तं न गृह्णाति वाक्यार्थज्ञोऽपि यो भवेत् । अपेक्षतेऽत एवान्यदबोचाम द्वयं हि तत् ॥ १०॥ नियोगोऽप्रतिपन्नत्वात्कर्मणां स यथा भवेत् । अविरुद्धो भवेत्तावद्यावत्संवेद्यताऽदृढा ॥ ११ ॥ जातेत्यर्थः । तस्मादेतयैव निरवकाशया सदस्मीति श्रुतिजातया धियै- वान्या सावकाशानुवादवाक्यजन्या वाध्यते, वाध्यत एवेति वाऽन्वयः ।।८।। तदेवं वाक्यादेवापरोक्षज्ञानमात्मविपयमुत्पद्यते, तच्च निरपेक्षमेशनर्थनि- वृत्तिहेतुरिति स्वमतमुपन्यस्य स्वयूश्यमतमुत्यापयति-सदेवेति । प्रसंचक्षा प्रसंख्यानं शब्दावृत्तिं युक्त्या सहाभ्यस्येदित्यर्थः ॥ ९॥ उक्तमेव साधयति--सदिति । योऽपि वाक्यार्थज्ञः सकृदुक्तं न गृहाति-न जानाति-न सम्यक अत एवान्यत्सहकारिभूतमपेक्षते, यदपेक्षते तद्वयं-वाक्या नुचिन्तन, युत्यालोचनं च-पूर्वश्लोके वयमवोचामेत्यर्थः ॥ १० ॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्येषु विधि नोपलभामहे, ब्रह्मात्मभावस्य च स्वत एव सिद्धेर्मुमुक्षोनियोगोऽपि न घटत इत्याह-नियोग इति । वाक्यमात्रादेकाम्यस्याप्रतिपनत्वात् साक्षात्कृतत्वाभावात् तावनियो- गोऽविरुद्धो भवेत, यावत्संवेद्यता ब्रह्मात्मकताऽढा दृढा न प्रतीयत इति योजना । स नियोगः कर्मणाममिष्टोमादीनां यथा भवेद्वाक्यादवगतानामपि फलमासय इति दृष्टान्तार्थः ॥ ११ ॥ . प्रतिपद्यते यतः, ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३२७ चेष्टितं च येतो मिथ्या स्वच्छन्दः प्रतिपद्यते । प्रसंख्यानमतः कार्य यावदात्मानुभूयते ॥ १२ ॥ सदस्पीति च विज्ञानमक्षजो वाधते ध्रुवम् । शब्दोत्थं दृढसंस्कारो दोपैश्चाकृप्यते बहिः ॥ १३ ॥ श्रुतानुमानजन्मानौ सामान्यविपयौ यतः । प्रत्ययावक्षजोऽवश्यं विशेपार्थो निवारयेत् ॥ १४ ॥ किंच विधिमन्तरेण चेसात्मैक्यं वाक्यात्स्वयमेव प्रतिपद्येत, तदा यमनियमादिकमनुष्टीयमानं मिथ्या स्यादुपकार्याभावादित्याह-चेष्टि तमिति । चेष्टितमनुष्ठितं यमादि, स्वच्छन्दः स्वेच्छावाननियुक्त इति यावत् , प्रति- पद्यते चेदित्यध्याहारः । आत्मानुभूयते साक्षाक्रियत इत्यर्थः ॥ १२ ।। इतोऽपि प्रसंख्यानं विधितोऽनुष्ठेयमित्याह-सदस्मीति । सदस्मीतिशब्दोत्यं विज्ञानमक्षजः प्रत्यक्षप्रत्ययः कर्ता भोक्तेत्येवमाद्या- कारो वाधते, ध्रुवं निश्चितमेतत् । अक्षजस्य प्रावल्ये हेतुगर्भ विशेषणं- दृढसंस्कार इति । किंच तेन मुमुक्षुर्दोपै रागादिभिश्च वहिराकृष्यते वहि- मुसीक्रियते, अतः प्रसंख्यानं दोपनिवृत्तये च कार्यमित्यर्थः ।। १३ ॥ न केवलं चिरं निरूढवासनाघटितत्वेन प्रत्यक्षप्रावल्यम्, अपि तु विशेषविषयत्वाचेत्याह-श्रतेति । श्रुतः शब्दः, अनुमानं लिङ्गज्ञानम् । विप्रलिप्साभ्रान्त्योरपि तत्र संभा- व्यमानत्वाद्गत्यन्तरसंभवाच, प्रत्यक्षस्य तद्भावाद्युकं बाधकत्वमित्यर्थः।।१४।। (१)तया-पाठः ·३२८ उपदेशसाहस्री , . " 4 वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चिन्निदुःखो नोपलभ्यते । यदि वा दृश्यते कश्चिद्वाक्यार्थश्रुतिमात्रतः ॥१५॥ निदुःखोऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुमीयते । चर्या नोऽशास्त्रसंवेद्या स्यादनिष्टं तथा सति ॥ १६ ॥ सदसीति फलं चोक्त्वा विधेयं साधनं यतः । न तदन्यत्मसंख्यानात्मसिद्धार्थमिहेष्यते ।। १७ ।। यदि वाक्यार्थज्ञानमावात्कृतकृत्यता कस्यचिदृश्येत, तदा प्रसंख्यान- कल्पनमनर्थकं स्यात, नतु तथा कश्चिदृश्यते ; अतः प्रसंख्यानमावश्यकमि- त्याह-वाक्यार्थप्रत्ययोति । तद्धतत्पश्यन् कपिर्वामदेवः प्रतिपेदे", तद्धास्य विजज्ञो'" इत्यादौ वाक्यार्थज्ञानमात्राद्वामदेवादिः कृतकृत्यो दृश्यत इति चेतबाह- यदि वेति । दृश्यते 'निर्दुःसः' इत्युत्तरलोकगतेनान्वयः ॥ १५ ॥ निर्दुःखोऽतीतेति। वाक्यार्थश्रवणमात्रात् कश्चिद्यदि निर्दुःसो दृश्यते श्रुतिपुराणादौ, सो. ऽतीतदेहेषु कृतभावोऽनुष्टितप्रसंख्यानोऽनुमीयते निर्दुःखल्बलि नेत्यर्थः । किंच-समृद्विज्ञातवाक्यार्थस्य विध्यनभ्युपगमे नोऽस्माकं चर्या परमहंसा- श्रमाचारा अशास्त्रसंवेद्या स्यात् शाखविहिता न स्यात् । वधा सत्यनिष्टं स्यात् यत्याश्रमचर्यापरित्यागेऽप्यारूढपतितंता न भवेदित्यनिष्टप्रसन इत्यर्थः ॥ १६ ॥ कतर्हि प्रसंरयानविधिपक्षे सिद्धग्रह्मोपदेशस्वार्थः स्यादित्यत आह- सदसीति । वं सब्रह्मासीति वर्तमानोपदेशेन फलमिदं साधनविधानार्यमुच्यते । (१) वृ. उ.१.४.१०.(९) डा.उ.६.७.६. ६.१६.३. (१) पतितोल-पाठ:

·१८ तत्वमसिनकरणम् ३२९ तस्मादनुभवायैव प्रसंचक्षीत यत्नतः। त्यजन्साधनतत्साध्यविरुद्धं शमनादिमान् ॥१८॥ नैतदेवं रहस्यानां नेति नेत्यवसानतः । क्रियासाध्यं पुरा श्राव्यं न मोक्षो नित्यसिद्धतः ॥ १९ ॥ यतो यस्मात्समंत्र फलमुक्त्वा सावनं विधेयमतो ब्रह्मात्मैक्यकामः प्रसंचमी- तेति सार्थको रिधिर्भवदित्यर्थः । प्रसंख्यानमेव किमिति विधीयते ? ज्यो- तिष्टोमादि कस्माद्ब्रह्मभावाय न निधीयते ?-इत्यत आह-न तदन्य- दिति । प्रसस्यानादन्यदिह वेदान्तेषु प्रसिद्धार्थ सिद्धार्थाभिव्यञ्चनसमर्थ साधनं यत्तनेष्यते । ज्योतिष्ठोमादेयतकत्वसामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥१७॥ पूर्वपक्षमुपसंहरवि-तस्मादिति। किं कुर्वन् ? साधनतत्साध्यविरुद्धं त्यजन्- साधन प्रसंरयानं, त सायं-उत्फलं-आत्मैक्यसाक्षात्कारः, तद्विरुद्धं कर्मनिष्ठत्वम् । शमन शमः । आदिपदाइमोपरमानित्यादिग्रहः । शमादियुक्तश्च सन्नित्यर्थः ॥१८॥ सिद्धान्तमुपक्रमते-नैतदेवमिति । कि वेदान्तेपु प्रमरयानं साक्षाद्विधीयते ? किंवा वर्तमानोपदेशेन फल- वचनानुपपत्त्या कल्यत इति ? तर नाय इत्याह-रहस्यानामिति । उप- निषद्वाक्यानामित्यर्थः । नेति नेति [इति ] दृश्यनिपेचद्वारा तदवधिमात्रे ब्रह्मात्मस्वरूपे पर्यनसानदर्शनाद्वेदान्ताना न विध्यर्थतेत्यर्थः। द्वितीय प्र. त्याह-क्रियासाध्यमिति । यत्कियासाध्यं फलं, तत्पुरा पूर्वकाण्डे श्राव्य, नोपनिपत्सु । अन श्रूयमाणो मोक्षो न क्रियासाध्यः । कुतः ? नित्यसिद्ध- तोऽसाध्यत्वादित्यर्थः ॥ १९॥ (१) प्रसिद्धार्थाभि- -पाट. (२) तुलय--१.१५, १४. ११.

·उपदेशसाहस्री पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं पित्राऽदुःखे स्व आत्मनि । अहंकर्ता तथाऽध्यस्तो नित्यादुःखे स्व आत्मनि ॥ २० ॥ सोऽध्यासो नेति नेतीति प्राप्तवत्मतिपिध्यते । भूयोऽध्यासविधिः कश्चित्कुतश्चिन्नोपपद्यते ॥ २१ ॥ आत्मनीह यथाऽध्यासः प्रतिपेधस्तथैव च । मलाध्यासनिषेधौ खे क्रियते च यथाऽचुधैः ॥ २२ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यं अपरोक्षाद्वितीयग्रह्मात्मज्ञानद्वारा तदज्ञानं तदध्यस्तं च दुःसित्वादिसंसारं निवर्तयतीति वक्तुमज्ञानाध्यस्तं दु.खादीत्यत्र दृष्टा- न्तमाह-पुत्रेति । अदुःखे ज्वरादिदुःसरहित इत्यर्थः । दार्शन्तिकमाह-अहंकतेति । नि- त्यादुःखे सदा दुःखादिसंसाररहिते स्वे स्वरूपे आत्मनि निरुपाधिके अहं. कर्ता साभासान्तःकरणाविविक्तो दुःसादिधर्मको विवेकलक्षणयाऽविद्यया तथाऽध्यस्त इत्यर्थः । अहंका' इति पाठे ‘स आत्मनि' इत्यत्र दुःखादि- रिति शेषः ॥२०॥ आत्मनो ब्रह्मस्वभावाज्ञानेनाध्यतः संसारस्तत्स्वभावज्ञानमात्रात् “ नेति नेति'", " तत्त्वमसि " इति च शाखोत्यानिवर्तते, तदात्मनः सर्वकिया- धिकारनिवृत्तः सुपुप्ताविव पुनरध्यासबीजाभावात्कृतकृत्यस्य न प्रसंख्यान- विध्यवसर इति फलितमाह-सोऽध्यास इति । प्राप्तवदिति वतिप्रयोगाद्वस्तुवृत्त्या प्राप्त्यभावादारोपितत्वं द्रढयति ॥२१॥ नन्वविपये ब्रह्मात्मनि विषयधर्माणां दुःखित्वादीनां कथमध्यासः संभा. व्यते, यतः पुरोऽवस्थिते विषयभूते शुक्तिकादौ रजताद्यध्यासो दृष्ट इत्या- शङ्कय व्यभिचारान्नैवं नियम इत्याह-आरमनीति । (वृ. उ. २. ३. ६. (२) छां. उ. ६.८..

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३३१ प्राप्तश्वेत्मतिपिध्येत मोक्षोऽनित्यो भवेद्रुवम् । अतोऽप्राप्तनिपेधोऽयं दिव्यनिचयनादिवत् ॥ २३ ॥ यया देहव्यतिरिक्तात्मवादिनामात्मनीह पुरःस्थिते देहजरामरणाद्यध्या- सस्तव्यतिपंधश्च, यथा चेन्द्रियाविषयेऽपिसे मलाभ्यासनिषेधावबुधैः क्रियेत, तर च प्रत्यगात्मनि ब्रह्मण्यप्यविषये संसाराध्यासनिपेयी स्यातामित्वयः। 'आत्मनीह तथाध्यासः' इति पाठे दृष्टान्तदान्तिकपरतयोत्तरार्धपूर्वार्यो स्पष्टायौँ । अधिष्ठानस्वरूपमानस्फुरणमध्यासेऽपेक्ष्यते, न विषयत्वेन स्कुरणं; तदिह स्वप्रकाशे आत्मनि स्वतःसिद्धमिति नानुपपत्तिरिति भावः ॥ २२ ॥ प्राप्तवत् प्रतिपिव्यत इत्युक्तं प्रपञ्चयति-प्राप्तश्चेति । प्रमाणसिद्धश्चेत्संसारः प्रातवःप्रतिषिध्येत, तर्हि संसारबन्धनिवृत्तिरूपस्य मोक्षस्यागन्तुकत्वाद्भुवं निश्चितं मोक्षोऽनित्यो भवेत् । परमार्थवृत्त्याऽऽत्म- गतस्य वन्धस्य परमार्थत एव निवृत्तौ तस्यात्मनोऽवस्थान्तरापत्त्या विकारित्वादनित्यत्नमावश्यकं, तथाऽनादिभावरूपस्य बन्धस्य परमार्थत्वे तन्निवृत्तिरवासंभाविनी । सादित्वाभ्युपगमे तु तस्यात्मनैव कृतत्वानिवृत्त- सजातीयस्य पुनस्तस्मिन् पूर्वनदुत्पत्त्युपपत्तेरनित्यो मोक्षः प्रसज्येतैवेति बन्ध. स्याविद्यकत्वमवश्यमेष्टव्यम् । तस्य च ज्ञानादेव निवृत्तनिरर्थकं प्रसंख्यान- मित्यभिप्रेत्योपसंहरति-अत इति। यथा “नान्तरिक्षे न दिव्यग्निश्चे- तव्यः" इति पृथिव्यामिवाग्निचयनमन्तरिक्षादावारोप्याप्राप्तमेव प्रतिपि- (१)तै. सं. ५. २. ७. अयमभिसंविः-प्रसक्त हि सर्वत्र निपेष्य, नाप्रसत्तम् । यत्तु कचिदप्रसक्तस्यापि निषेधः, यथा--" नान्तरिक्ष न दिवि " इत्यत्र, तन गत्यन्तर नास्ति। न च तत्रापि निषेधपरत्र, अर्थवादो ह्यय रुपमोपधानस्य, " काममुपदधाति" इत्यनेनैक्यवाक्यत्वात् । तस्माद्ययाकयंवन तस्तुतावेर तालर्यम् । अन तु द्वैतनिषेधपर- समिति वैषम्यम् । तदिहापि प्रसत्तदैतप्रपचनिषेधारस्तं युक्त, नाप्रसत्तेवरनानास्वनिषेध- परत्वमिति ।

·३३२ उपदेशसाहस्री संभाव्यो गोचरे शब्दः प्रत्ययो वा न चान्यथा । न संभाव्यौ तदात्मत्वादहकर्तुस्तथैव च ॥ २४ ॥ अहंकात्मनि न्यस्तं चैतन्ये कर्तृतादि यत् । नेति नेतीति तत्सर्व साईका निपिध्यते ॥ २५ ॥ ध्यते, तथा संसारवन्धरहित एवात्मनि तदारोपनिवेधाविति दृष्टान्तेनाह- दिव्यनीति । आदिपदादाकाशमालिन्य लौकिकं गृह्यते ॥ २३ ।। आत्मनि यन्धसंवन्धबोधकप्रमाणाभावादपि न तत्र वन्धस्य सत्यता- प्रातिरस्तीत्याह-संभाव्य इति । अयमर्थ:-आत्मनि बन्धसंरन्धवोव प्रमाणं शब्दः, प्रमाणान्तरं वा सर्वथापि नोपपद्यत इत्याह-शब्दः प्रत्ययो वेति । प्रत्ययः प्रमाणान्तर. जन्यः । शब्दो वा प्रत्ययो वा लोक गोचरे विपये संभाव्यः संभावना. योग्यः, न चान्यया--विपयत्वायोग्ये । तथा च पष्टीजातिगुणक्रियादिशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तरहितस्यात्मनो न शब्दगोचरत्वं संभाव्यते, येनायमात्मा संसारीति बोधः शब्दादुत्पद्येतेति । तथा स्पादिहीनत्वान्न वाह्येन्द्रियवर्ग- स्तस्मिन् क्रमते । अत एव न तत्स्वरूपसंवन्धतया लिङ्गविशेपाग्रहणादनुमाना- थापत्ती तस्मिन् संमरतः, अवयवाद्यभावानोपमान, भावरूपत्वादेव नानुपल- चिरपीति प्रतीतिमात्रं परिशिष्यते-इति न प्रमाणसिद्धो चन्धसंबन्धः- इवतो न संभाब्यावात्मन्यपि शब्दप्रत्ययाविति । किंच-शब्दप्रत्यययोः प्रमाणत्वाभिमतयोः, तथैव चाहंकर्तुः प्रमातृत्वाभिमतस्य च-उदात्मत्वा- ब्रह्मात्मत्वात्-न तगोचरत्वमुपपद्यते । न ह्यागन्तुकयोः शब्दप्रत्यययो:, अहंका. चिदात्मनः पृथक्त्वरूपमस्ति, स्वात्मनि तु कियानुपपत्ति- रित्यर्थः ॥२४॥ तस्मादध्यस्तनिपेध एव वक्तव्य इति सिद्धमित्याह-अहंकोति।

·२८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३३३. उपलब्धिः स्वयंज्योतिशिः प्रत्यक्सदाक्रियः। साक्षात्सर्वान्तरः साक्षी चेता नित्योऽगुणोऽद्धयः ।। २६ ।। संनिधौ सर्वदा तस्य स्याचदाभोऽभिमानकृत् । आत्मात्मीयं यं चातः स्यादहंममगोचरः ॥ २७ ॥ चैतन्ये चिस्वरूप आत्मनि यदहंका साभासान्तःकरणाविवेकेन कर्तृ- त्वादि न्यस्तमारोपितं, तत्सर्व, नेति नेतीति निषिध्यते साहका अहंका सहेत्यर्थः ॥ २५ ॥ अध्यस्तनिपेध एव चेच्छास्त्रेण क्रियते, कयं तात्मनः स्वरूपोपलब्धि- रित्यत आह–उपलब्धिरिति । अनुपलब्ध्यादिस्वरूपत्वे प्रमाणाभावादितरत्र च साक्षादित्यादिनो- त्तरार्धसूत्रितश्रूतीनां प्रमाणत्वात्स्वप्रकाश एवात्मा सदा स्वतःसिद्ध इत्यर्थः ।। २६ ॥ नवारमात्मीयमिति च द्वयमहंममप्रत्ययगोचरत्वेन प्रसिद्धं, तथा सति कथमात्मा स्वतःसिद्धः-इत्याशङ्कयोपाधिवशात् तथा प्रसिद्धिरित्याह-- संनिधाविति। अभिमानकदहंकारस्तस्य चिदात्मनः सर्वदा संनिवौ सति तदाभश्चैत- न्यप्रकाशयुक्ततया तदाकारः स्यात्, अतो हेतोरात्मात्मीयं द्वन्द्वं च स्यात्-अहं ममेति व्यवहारगोचर इत्यर्थः । तथाच साभासान्तःकरणतः त्यविवेकादात्मा अमिति ममेति च भासमानोऽपि स्वतःसिद्ध एव स्व- भावत इति भावः ।। २७॥ । (१) बृ. उ. ३. ४. १, २, ३. ५. 1. (२) सूचित'- ·३३४ उपदेशसाहस्री . जातिकर्मादिमचाद्धि तस्मिशब्दास्त्वहंकृति । न कश्चिद्वतते शब्दस्तदभावात्स्व यात्मनि ॥२८॥ आभासो यत्र तत्रैव शब्दाः प्रत्यग्दशि स्थिताः। लायेयुर्न साक्षाचमभिदध्युः कथंचन ।। २९ ।। न ह्यनात्यादिमान्कश्चिदः शब्दनिरूप्यते ॥३०॥ एवमहंप्रत्ययादेरन्यविषयत्वोपपादनेन ‘संभाव्यो गोचरे शब्दः' इति सोकोक्तं प्रत्ययागोचरत्वमात्मनः प्रतिपादितम् । इदानीं शब्दस्यापि विषयान्तरं दर्शयंस्तदगोचरत्वमुपपादयति-जातीति । तस्मिन्नहंकृति अहंकारे साभासे हि निश्चितं जातिकर्मादिशब्दप्रवृत्ति- निमित्तवत्त्वाच्छब्दाः प्रवर्तन्ते, तदभावात्प्रवृत्तिनिमित्तजात्यावभावात् स्वे स्वरूपभूते आत्मनि निरुपाधिके कश्चिदपि शब्दो न प्रवर्तते तं विषयीकुत्र- नित्यर्थः । अत आत्मा स्वत:सिद्ध इति भावः ॥२८॥ स्वत.सिद्धस्वरूप आत्मनि प्रवृत्तिनिमित्तजात्याद्यभावात् कश्चिदपि शब्दो न प्रवर्तते चेत् , कथं तस्य वेदान्तवेद्यतयौपनिपदत्वमुद्भुष्यते?—इत्यव आह-आभास इति। यत्राहकारादावाभासश्चैतन्यप्रतिविम्योदयः, तत्रैवाभासाविविक्तऽन्तःकर- णादौ वाचकत्वेन स्थिता आत्मादिशब्दाः प्रत्यग्दर्शि प्रत्यक्तया भासमानं दृशिमात्मानं शुद्धं लमयेयुर्लक्षणया ज्ञापयेयुः, नतु तं साक्षादभिदध्युः कथं- चन विशेपणादिप्रकारेणापीत्यर्थः । अतो नौपनिपदवासिद्धिविरोध इति भावः ॥ २९ ॥ कथं नाभिदध्युरित्यत्र हेतुमाह-न हीत्यर्धन ॥ ३० ॥ (१)१८.२४.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् आत्माभासो यथाहंकदात्मशब्दैस्तथोच्यते । उल्मुकादा यथाझ्यर्थाः परार्थत्वान्न चाखसा ॥ ३१ ॥ मुखादन्यो मुखाभासो यथाऽऽदर्शानुकारतः । आभासान्मुखमप्येवमादर्शाननुवर्तनात् ॥ ३२ ॥ ननुलक्षणयाऽपि यत्र शब्दस्य तात्पर्य, स एव शब्दार्थः। तथा चात्मादि- शब्दानामहंकारातिरिक्ते प्रत्यगात्मनि चेदृत्तिः, कथं तर्हि लोका अहंकारा- दावात्मशब्दं प्रयुखते ?-इत्यपेक्षायामुपचारादिति सदृष्टान्तमाह-आत्मा- भास इति लोकेन। अहंसदहंकारो वतुतोऽनात्माप्यात्माभास आत्मवदस्मत्प्रत्ययालम्यनो भासते यथा, तधात्मादिशब्दैरपि यथाप्रतिभासमुच्यते । वस्तुगत्या तु शब्द- प्रत्यययोः शुद्ध एवात्मनि पर्यवसानम्, यथा अन्याः शब्दा दहत्यादयः 'उल्मुकं दहति', 'अयो दहति' इत्युल्मुकादौ प्रयुज्यमाना अवसा साक्षा- दुल्मुकादो न च पर्यवस्यन्ति, तेपां दाहाद्याश्रयत्वानुपपत्तेः । दहत्यादिश- ब्दानां परार्थत्वात्तदभिव्यक्तान्यर्थत्वात्तेऽग्नावेव पर्यवस्यन्ति । तथाऽहंका- स्यात्माभिव्यक्यर्थत्वात्तस्मिनडे परिच्छिन्ने पराधीनप्रकाशे आत्मादिश- दाश्चित्सदानन्दानन्ताद्यर्थी अनुपपद्यमाना विचार्यमाणे शुद्ध एव पर्यवस्य- न्तीति सर्वमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ३१॥ 'आभासो यत्र' इति लोके सिद्धान्तिनाभासोऽऽङ्गीतः, स च भेद- विपर्यासविशिष्टतया भासमानः परमार्थोऽपरमार्थों वेति वादिविप्रतिपत्त्या संशये न परमार्थत इति सिद्धान्तं वक्तुं दृष्टान्तमाह-मुखादन्य इति । यथा मुखाभासो मुखप्रतिविम्ब आदर्शानुकारत आदर्शभावाभावयोर- नुकारादादर्शान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति यावत् । मुखादीवास्थानाद- (१)१८. २९. .

·उपदेशसाहस्री अहंकृत्यात्मनि सो मुखाभासवदिष्यते । मुखवस्मृत आत्मान्योऽविविक्तौ तौ तथैव च ॥ ३३ ॥ संसारी च स इत्येक आभासो यस्त्वकृतिः । वस्तु च्छाया स्मृतेरन्यन्मावुर्यादि च कारणम् ॥ ३४ ॥ नागमापायितया स्थितादन्यः, न पुनः स्वरूपेणेति योज्यम् । तथा सति विम्ब- चेष्टया विनापि प्रतिविम्वश्वे तेत्यर्थः । आमासान्मुसमप्येवमन्यदेव कुतः ? आदर्शाननुवर्तनादादर्शनिरपेक्षसत्तास्फुरणयोगादित्ययः । तथाच ग्रीवास्थ- स्यैव मुसस्यादर्श प्रतिविम्वितस्यादर्शस्थतागैशिष्टयेन भासमानत्वमेवाभा- सत्वम् । तञ्च न सत्यं, मुसवियुक्तादर्श तिर्यनिरीक्ष्यमाणे वा तस्मिन्नदर्श- नात् । नाप्यसत्, अपरोक्षप्रतिभासात् । तस्मादनिर्वचनीय एवाभासः, तस्माचान्यन्मुसमिति भावः ॥ ३२ ॥ दान्तिकमाह-अहंकृतीति । अहंकृत्यहंकार आत्मनिर्भासधेतनावत्त्वावभास', मुसाभासवत्-मु- खान्मुसप्रतिविम्ववत् , शुद्धादात्मनोऽभिन्न इष्यते । आत्मा शुद्ध आभासा- दन्यः स्मृतो ज्ञातः, प्रतिविम्यान्मुखवदित्यर्थः । मुखस्य मुसाभासस्यादर्शस्य चाभासाश्रयस्य प्रतीतितो भेदेऽपि वस्तुतो भेदाभाववदात्माभासतदाश्र- यान्तःकरणादीना प्रतिभासतो भेदेऽपि वस्तुतो नारमातिरिक्त किंचिद- स्तीति न परमार्थो भेद इत्यभिप्रेत्याह-अविविक्तौ तौ तथैव चेति । तावात्मात्माभासौ तथैव मुसमुसाभासाविव वस्तुतोऽविविक्तौ परमार्थभेद- रहितावित्यर्थः । चकारादाभासाश्रयान्तःकरणं च न तद्विविक्तमिति योज्यम् ।। ३३॥ एवं चिन्मानं तत्रानाद्यविद्यायां तत्कायें चाहंकारादौ प्रतिविम्वितं तदेव चिदात्मस्वरूपमुपाधिस्थतावैशिष्टयाध्यासवशात्संसारीति स्वमतमुक्त्वा तह- ढीकरणायैकदेशिमतं दूपयितुमुत्थापयति-संसारीति ।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम ३३७ जैकदेशो विकारो वा तदभासाश्रयः परे । अहंकतव संसारी स्वतन्त्र उति केचन ॥ ३५ ॥ यस्त्वहछत्याभासोऽरमाभि पृथगुक्त , स एव ससारीत्येके मन्यन्त इत्यर्थ । नन्वाभासस्यावस्तुत्वास्थ तस्य बन्धमोक्षभागितया ससारित्या मित्यागय, आभासशद्धन चिच्यायाया अभिप्रेतत्वात्, तस्याश्च वस्तु- वार, नानुपपत्तिरित्यभिप्रेत्याह-चस्तु च्छायेति । छाया वस्तु-परमार्था 'नानमत्कामतस्ठाया गुदे । इति स्मृतरिति योजना । तथा च . . पारावल्क्य . 'दवत्तिस्त्रातका गार्यराक्षा छाया परस्त्रिय । नाममद्रक्तरिमूनष्ठीनोद्वर्तनादिकम् ।।' इति । न केवल स्मृतिपचनादव छायाया वस्तुल्वारगमोऽस्ति, अन्यन कारण मा. धुर्याटि-ठायायामासीनस्य मुसमाधुर्योपल धे त्योपर श्वेत्यर्थ ॥३४॥ पुनरस्दशिमतनयमाह-कदेश इति । वस्य चित्सदानन्दपरमात्मन एक्देश ससारी " ममैवाशो नीलो जीवभूत सनातन ।" इति स्मृतरिति एफे । अग्निविस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन 'सर्व एत आत्मानो न्युचरन्ति " इति गुते परमात्मनो विकार ससा- रीति अपरे । परे तु तदाभासाश्रय चिदात्माभासविशिष्ठोऽहकार एर ससारी " सन्मनो दिश दिश पतित्वों" इतिश्रुतेरित्याहुरित्यर्थ । भाक्ष दिमतमाह-अह कतचेति । स्वतन्त्रो न परमात्माशादिरूप इत्यर्थ ॥३५।। (1) मनु स्मृ । १३. (0) आचाराध्याये । १५. (३)म गी १५७ (४)वृउ २ १ २० माध्यन्दिनपाठ । “सर्वाणि भूतानि च्युचरन्ति' - इति काण्यपाठ । (५) छाउ ६.८२ २३३ ·उपदेशसाहस्री अहंकारादिसंतान: संसारी नान्वयी पृथक् । इत्येवं सौगता आहुस्तर न्यायो विचार्यताम् ॥ ३६॥ संसारिणां कथा वास्ता प्रकृतं वधुनोच्यते । मुखाभासो य आदर्श धर्मो नान्यतरस्य सः । द्वयोरेकस्य चेद्धर्मो वियुक्तेऽन्यतरे भवेत् ।। ३७ ॥ बौद्धमतमाह-अहकारादीति । सतानोऽविरलोदयतयाऽविच्छिन्नानि क्षणिकज्ञानान्येवात्मा ससारी, न तत पृथक् अन्वय्येको विज्ञानोत्पत्तिविनाशद्रष्टाऽस्तीत्येव सोगता आहु- रित्यर्थ । एवमुक्तेपु पक्षेपु-वस्तुविषयत्वाद्विरोधाच-विकल्पसमुच्चययो- रसभवात्, अन्यतमस्यैव कस्यचिदुपादेयत्वम्,-अथवाऽस्मदुक्तस्य नहो- वाविद्ययाऽहकारादिगतामासाविवेकात्ससारीत्येतस्य, इति निर्धारण न्यायो विचार्यतामित्याह-~-तत्रेति ॥ ३६ ॥ प्रासङ्गिी ससारिचिन्ता हित्वा प्रकृतमाभासनिरूपण प्रतिजानीत- ससारिणामिति । स्पष्टम् । प्रकृतमाभासमेव निरूपयन्नादौ मुखाभास दृष्टान्तत्त्वेनापर- मार्थमुक्त विशदयति-मुस्खाभास इति । योऽयमादर्श मुखाभासो दृश्यते, स किं मुसादर्शयोरन्यतरस्य यस्य कस्यचिद्धर्म , किंवा मुखस्यैव धर्म , अथवा द्वयोरपि धमों वस्त्वन्तर किंचित् -इति विकल्प्याद्य निराकरोति-- धर्मो नान्यतरस्य स इति । एतदेव स्पष्टयतिद्वयोर्मध्ये एकस्यान्यत रस्य चेदाभासो धर्म स्यात्, तदा विद्युक्तेऽन्यतरे सति दर्पणवियुक्त मुखे तद्गतरूपादिवद्दर्शनगोचरो भवेत् , मुसवियुक्ते वा दर्पणे दृश्यो भवेत्, न चैवमस्ति, अतो नान्यतरस्य धर्म इत्यर्थ ॥ ३७ ॥ (१) कचित्-पाठ । 1 ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३३९ मुखेन व्यपदेशात्स मुखस्योति चेन्मतम् । नादानुविधानाच मुखे सत्यविभावतः ।। २८ ।। दयोरेवेति चेत्तन्न द्वयोरेवाप्यदर्शनात् । अदृश्यस्य सतो दृष्टिः स्यादाहोचन्द्रसूर्ययोः ॥ ३९ ॥ राहोः मागेव वस्तुत्वं सिद्धं शास्त्रममाणतः । छायापक्षे लवस्तुवं तस्य स्यात्पूर्वयुक्तितः ॥ ४०॥ कल्पान्तरमुत्यापयति-मुखेनेति । दूपयति-नेति । यद्यपि मुसाभास इति मुखेन व्यपदिश्यते, तथापि न मुसधर्म आभासः आदर्गानुविधानात्, मुसैकधर्मत्वे तदयोगात् । किंच सत्यपि मुस दर्पणवियुत्तेऽविभावतोऽदर्शनादित्यर्थः ॥ ३८ ॥ तृतीयं कल्पमनूद्य प्रत्याह-पोरेचेति चेदिति । द्वयोरप्यदर्शनादेवेति संपन्धः । नहि मुसादर्शयोर्वियुक्तयोराभासो दृश्यते, नापि संयुक्तयोरयं धर्मो यथाकथंचन संयुक्तयोरपि तदर्शनप्रससान्न तथा दृश्यते, तस्मान द्वयोधर्म इत्यर्थः । तयस्तु परमार्थवस्त्वन्तरमेवाभास इति चतुर्थ पक्षं दृष्टान्तेन शहते-अदृश्यस्येति । सतो विद्यमानस्यैव सबैः करणैरहश्यस्य राहोश्चन्द्र सूर्ये चोपाधौ कदाचिदृष्टिदर्शनं यथा, तथा मुसाभासस्यापि वस्तुभूतस्य सवो मुखसन्मुसर्वदर्पणोपाधौ दर्शनं स्या- दित्यर्थः ॥ ३९ ॥ वैपम्येण दूपयति-राहोरिति । चन्द्राग्रुपरागात्यागेव ज्योतिःशास्त्रप्रमाणतः , पुराणादिशाप्रमाणतो वा राहोः सैहिकेयस्य वस्तुत्वं सिद्धं निश्चितं, नेह तथा निश्वायकं प्रमाण- (१) सत्यप्यमावतः । सत्ययभासतः-पाठौ. (२) खतः द-पाठः ।

·. ३४० उपदेशसाहस्री छायाकान्तनिपेयोऽयं न तु वस्तुत्वसाधकः । न हार्थान्तरनिष्ठं सदाक्यमर्थान्तरं वदेव ।। ४१ ॥ माधुर्यादि च यत्कार्यमुष्णद्रव्याद्यसेवनाद । छायाया न त्वदृष्टत्वादपामेव च दर्शनात् ॥ ४२ ॥ मस्तीति शेपः । नहि मुखदर्पणयो: संवन्धात्पूर्वमूर्ध्व वा तद्व्यतिरिक्तवस्तुता मुसाभासस्य केनचित्रमाणेन कापि संभावितेत्यर्थः । राहोर्वस्तुत्वमङ्गी- कृत्य दान्तिकाननुगुणत्वमुक्तं, इदानीं तस्यापि नास्ति वस्तुत्वमित्या- भासस्य वस्तुत्वे नायं दृष्टान्त इत्याह-छायापक्षे विति । भूम्यादिच्छाया राहुरिति केपांचित्पक्षः , तस्मिन् छायापक्षे तु तस्य राहोरवस्तुत्वं स्यात् , 'मुखाभासो य आदर्श' इत्यादौ पूर्वोक्तयुक्तितो युक्तिसंचारादित्यर्थः॥४०॥ 'वस्तु च्छाया स्मृतेः' इत्यत्र छायाया वस्तुत्वे स्मृति: प्रमाणमित्युक्तं तत्राह-छायाक्रान्तरिति । न वित्यत्र छायाया इति शेषः । ननु छायाल- इनप्रतिपंधपरमपि वचनं तस्याः वस्तुत्वमपि वोधयिष्यतीति चेत्, तर वक्तव्यं साक्षादेव ? उतार्थादिति ? नाद्य इत्याह हीति । एकस्य वाक्यस्योभयार्थवे वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । न द्वितीयः । निषेधस्य प्राप्तिमात्रसापेक्षत्वान्निध्यविषयादेवस्तुत्वाभावे निपंधानुपपत्तिरित्यत्र नि. यामकाभावादिति द्रष्टव्यम् ।। ४१ ॥ यदप्युक्तं माधुर्यादिकार्यदर्शनादर्थक्रियाकारित्वेन छायायाः वस्तुत्वमिति, तदप्यन्यथासिद्धमित्याह-माधुर्यादीति । छायायामुपविष्टस्य यन्माधुर्यादिकार्य दृश्यते, तदुष्णद्रव्याद्यसेवनान्नि- मित्तात्, न तु छायाया हेतुभूतायास्तन्माधुर्यादिकार्यम् । कुतः ? अदृष्ट- (१)१८.३७, (२) १८. ३४. (३) भावेऽपि पाठः ।, ·१८ तत्वमसिप्रकरणम् ३४१ आत्माभासाश्रयायैवं मुखाभासाश्रया यथा । गम्यन्ते शास्त्रयुक्तिभ्यामाभासासत्त्वमेव च ॥ ४३ ॥ लात्तातप्यमानशिलाफूटच्छायायां माधुर्यादेरदर्शनादपामेव च दर्श- नादयं धर्मस्तास्वेव, अव्यभिचारात् । अतः छायायामुपविष्टस्य निवृत्तात- पसंसर्गस्य स्वाभाविकस्यो(?को)दकमाधुर्याभिव्यक्तौ छाया मधुरेति विभ्रम इत्यर्थः ॥४२॥ तदेवं यथा मुसं, तदाभासः, तदानयश्व-इत्येते त्यो व्यवहारदृष्ट्या विभक्ता अवमासन्ते, न परमार्थदृष्ट्या; तथात्मा, तदाभासः, तदाश्रयश्च- इत्यर्थयं मिथो विलक्षणं गम्यते व्यवहारदृष्ट्येति दाटन्तिकमाह--- आत्मामासाश्रयाश्चैवमिति । आत्मा त्वंपदलश्यश्चिद्धातुः । तस्यानाद्यविद्याताकार्यप्रतिविम्बिततया तदुपाधिस्थत्ववैशिष्ट्यं जीवत्वमाभासः । अविद्यातत्कार्योपाधिराश्रय इति त्वंपदार्थः । शास्त्रयुक्तिभ्यामिति । " रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवे", "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते'", "अनीशया शोचति मुह्यमानः” इत्यादि श्रुतेः, " एको वशी सर्वभूतान्तरात्मैक रूपं बहुधा यः करोति ” इत्यादि- श्रुतेश्च; तथा बुद्धयादेविषयान्तस्यागमापायिनो दृश्यस्य नित्यसिद्धसाक्ष्या- स्मन्यध्यासव्यतिरेकेण स्फुरणसत्तयोरनुपपत्तेरित्यादियुक्तेश्च प्रत्यगात्मन ए. फस्यैव सत्त्वं, आभासादेरसत्वं, परमार्थसत्त्वाभावश्च गम्यते निश्चीयते इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ (१) वृ. उ. २.५. १९.; कठ. उ. ५.९,१०. (२) पृ. उ. २. ५. १९.; ऋ.सं.६.४४. १८., जैमि. उ. ना. १.४४. १. (३) मुं. उ. ३. १. २; श्वे.उ. ४.७. (४) कठ. उ. ५. १२.

·३४२ ।
उपदेशसाहस्री
न दृशेरविकारित्वादाभासस्याप्यवस्तुतः ।
नाचितित्वादहंकः कस्य संसारिता भवेत् ।। ४४ ॥
अविद्यामात्र एवातः संसारोऽस्त्वविवेकतः ।
कूटस्थेनात्मना नित्यमात्मवानात्मनीव सः ॥ ४५ ॥
नन्वेवं सति त्वन्मते संसारमोक्षयोराश्रयाभावादनुपपत्तिरेक, नह्यात्म-
तदाभासतदाश्रयाणामन्यतमस्य, मिलितानां वा, संसाराद्याश्रयत्वं घटत
इति शङ्कते-न हशेरिति ।
संसारो नाम ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणो विकाररूप उपचयः,
तदात्यन्तिकापचयश्च मोक्षः । तथा च ताभ्यां क्रमेण संबध्यमानो विकारी
स्यात् , तत्र दृशेश्चैतन्यैकरसस्यापि न संसारिता भवेदिति संवन्धः । तत्र
हेतु:--अविकारित्वादिति । कूटस्थत्वादित्यर्थः । तथाऽऽभासस्यापि न
संसारिता भवेदिति पूर्वनकारमादायान्वयः । तत्र हेतुः-अवस्तुत इति।
पूर्वोक्तयुत्तया तस्यावस्तुत्वनिश्चयादवस्तुनः शून्यस्य न कोऽप्यतिशयसंभव
इत्यर्थः । अहंकर्तुः अहंकारस्याभासाश्रयत्वेनाभिमतस्य अचितित्वाजड-
त्वान्न संसारिता भवेत्, न हि ज्ञातृत्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वस्वरूपस्य संसा-
रस्य जडाश्रयत्वसंभवः । अतस्त्वन्मते कस्य संसारिता भवेत् , मोक्षो वेति
च योज्यम् । न कस्यापीति वदतोऽनुभवविरोध इत्यभिप्रायः ।। ४४ ।।
सिद्धान्ती, यद्येवमनिरूपिताश्रयौ संसारमोक्षी, तर्हि मा भूता परमार्थों
कस्यापि, इति परिहरति-अविद्येति ।
यत एवं, अतः संसारोऽविद्यामात्र एव भ्रान्तिमात्र एव स्वप्नवदस्तु ।
अविवेकत आत्मस्वरूपाविवेकात्संसार आत्मनीवात्मधर्म इवावभासत इति
योजना । अवस्तुभूतस्यात्मन्यपरोक्षतया सदिति प्रतिभासे निमित्तमाह-
कूटस्थेनेति । तत्राध्यस्तत्वात्तत्सत्तया सत्तावानित्यर्थः । नित्यमित्यन्याधी-
नात्मवतस्तनाध्यस्ततां सूचयति ॥ ४५ ॥

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३४३ रज्जुसो यथा रज्ज्चा सात्मकः प्राधिवक्तः । आस्तुसन्नपि होप कूटस्थेनात्मना तथा ॥ ४६॥ आत्माभासायथात्मा प्रत्ययः स्वैधिकारवान् । मुखी दुःखी च संसारी नित्य एवेति केचन ।। ४७ ।। आत्माभासापरिज्ञानायाधात्म्येन विमोहिताः। अहंकारमात्मेति मन्यन्ते ते निरागमाः ॥ ४८ ।। आत्मसत्तया सत्तावानात्मधर्म झ भासत ससार इत्येतदृष्टान्तेन स्पष्टयति-रज्जुसपों यथेति । स्पष्टार्थ ॥४६ ।। - । मतान्तरमाप्रित्य कल्पनालाघवेन शते-आत्मामासाश्रय इति । चकार एवकाराव । आत्मैवात्माभासाश्रय आत्माभासत्वाभिमतस्य जीवत्वस्याश्रय अत स एव स्वै स्वधर्मभूत प्रत्ययैर्विकारवान्सुसी दु सी चेत्येव ससारी भवति । तथापि नित्य एव, तरङ्गादिभिर्विस्यि- माणस्यापि समुद्रस्य स्थैर्यदर्शनात् । अत आभासतदाश्रयात्मना भेदक- ल्पनात्-तविवेकल्पनात्-तद्वशाद्वाऽऽत्मनि ससारकल्पना च गुर्वी, आत्मैर ससारीति कल्पना रधीयसीति केचन मन्यन्त इत्यर्थ ॥ ४७ ।। उक्त पुरस्तादस्माभि 'सभाव्यो गोचर शदे । इत्यत्रात्मनि ससारि- त्वग्राहक प्रमाण नास्तीति तन विस्मर्तव्य त्वयेत्यभिप्रेत्योत्प्रेक्षामानमूलै- वैषा कल्पना, न प्रमाणमूलेति परिहरति-आत्माभासापरिक्षानादिति । आत्मा परमार्थ कूटस्थनित्य आभासस्तच्छायारूपोऽन्यत्र स- (१)१८ २४, ·३४४. उपदेशसाहस्री संसारो वस्तुसंस्तेषां कर्टभोक्तृत्वलक्षणः । आत्मामासाश्रयाज्ञानात् संसरन्त्यविवेकतः ॥ ४९ ।। मान्तो मिथ्याभूतः-इत्यात्माभासयोर्याथात्स्येनापरिज्ञानान्मोहिताः स. न्तोऽहंकारं साभासान्तःकरणमेवात्मेति ते मन्यन्ते, यतो निरागमाः आगमरहस्यपरिचयशून्या इत्यर्थः । “निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम् ", " साक्षी चेता केवलो निर्गुणवं", "करनः प्रज्ञानधन एवं", " अत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिः" इत्यादिनित्यशुद्धत्वादिपरश्रुतिसं- दर्भ, तथा “ अनीशया शोचति मुह्यमानः ", "अविद्यायामन्तरे वर्त- मानाः", " अनृतेन हि प्रत्यूढाः" इत्यादिश्रुतिसंदर्भ चात्मन आविद्यक- संसारित्वानुवादपरं ते न पश्यन्ति, अतः स्वोत्प्रेक्षया यत्किचिदेव वदन्ती- त्यभिप्रायः॥ ४८॥ मोक्षोऽप्येषां दुर्लभ इत्याह-संसार इति । तेषां मते संसारो वस्तुसन् परमार्थसन् भवेत् , तथा च "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः" इति नियमस्मृतेरविनाशी संसार इति तेषां मते मोक्षासिद्धिरित्यर्थः । यदि मोक्षाप्राप्तिभयात्संसारस्थावस्तुत्वं तेऽपि मन्येरन्, तस्मिदुक्तमकार एव स इत्यनुजानाति-आत्माभासाश्रयामा- नादिति । आत्मादित्रयाणां तत्त्वाज्ञानादविवेकतो भेदामहात्संसरन्तीति योजना ।। ४९ ॥ (१) श्वे. उ. ६. १९. (२) श्वे. उ. . ११. (३) पृ. उ. ४. ५.१३. (४) वृ. उ. ४. ३. ९. (५) मुं. उ. ३. १. २., श्वे. उ. ४.७.(1) मुं. उ. १. २. ८. कठ. उ. २.५.(७)छां. उ, ८.३.२.(८)परमार्थः सन्- पाठः (१) भ. गी. २. १६.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३४५ चैतन्याभासता युद्धरात्मनस्तत्स्वरूपता । स्याचेत्तं ज्ञानशब्दैश्च वेदः शास्तीति युज्यते ॥ ५० ॥ प्रकृतिप्रत्ययाथों यो भिन्नावेकाश्रयौ थथा। करोति गच्छतीत्यादी दृष्टौ लोकमसिद्धितः ।। ५१॥ परपक्षे मोक्षहानि दोपमुक्त्वा स्वपक्षे त्वाभासाभ्युपगमे लाभविशेप- माह-चैतन्येति । बुद्धेरन्त.करणस्य चैतन्याभासता आत्मनश्चैतन्यस्वरूपता च चेस्या- द्भवेत् , तदा वेदस्तमात्मानं ज्ञानशब्देनसत्यानन्तानन्दात्मादिमि शब्दैः शास्ति प्रतिपादयतीति युज्यते घटत इत्यक्षरार्थ. । अय भाव -प्रकाशस्त्र- भारं वस्तु या प्रतिविम्बते, तर प्रकाशाभासोदयहेतुस्तद्भवति, यथा जले. प्रतिनिम्वितः सविता । तथा बुद्धौ प्रतिनिम्बित चैतन्य तर चित्प्रकाशो- यहेतुर्भवति । ततः साभासाया बुद्धौ गृहीतसरन्धैर्ज्ञानादिशब्दवेद आ- मान लक्षणया योधयतीति संगच्छत, अन्यथा निधर्मक आत्मनि शब्दप्र- वृत्त्यनुपपत्तेदान्तवेद्यता तस्य न सिध्येत्, मानान्तर च तत्र न क्रमत इति असिद्धिरेवात्मन. स्यादित्याभासाभ्युपगम. श्रुतिस्मृतिन्यायविद्भिः कर्तव्य इति ॥५०॥ यद्यप्येरमाभासाभ्युपगमे वेदप्रवृत्तिरात्मन्युपपद्यते, तथाप्यस्मिन् जाना- त्यादिशब्दा न प्रवतेरनिति व्यवहारासिद्धि. प्रसज्येतेति शङ्कते, -ननुज्ञा- नशब्दो व्युत्पाद्यमान आत्मनि मुख्या वृत्तिं लभत एव, अत. कथ साभास- बुद्धिवाचक. सन् आत्मनि लक्षणया वतिष्यत इति कैल्प्यत इति वा श- ते-प्रकृतीति। (6) मोक्षतिदो, क्षे हानि-पाठौ (२) हेतुर्भवति-पाठ । (३) कल्पते- पाठ।

·३४६ उपदेशसाहस्री नानयोद्याश्रयत्वं च लोके दृष्टं स्मृतौ तथा । जानात्यर्थेषु को हेतुद्याश्रयत्वे निगद्यताम् ॥ १२ ॥ आत्माभासस्तु तिलाच्यो धात्वर्थश्च धियः क्रिया । उभयं चाविवेकेन जानातीत्युच्यते मृपा ॥ ५३ ।। प्रकृत्यर्थः क्रिया। प्रत्ययार्थः कर्तृत्वम् । तावुभौ स्वरूपतो भिन्नावेक- स्मिन्नाश्रये स्थिती करोतिगच्छतीत्यादी लोके दृष्टौ यथा, तथा लोकप्र- सिद्धित एव जानातिकरोतीत्यादेरप्यात्मैकाश्रयत्वं युक्तमित्यर्थः ॥५१॥ ययैकाश्रयत्वमनयोईष्टं, तथा भिन्नाश्रयत्वमपि कचित् किं न स्यादि- त्यत आह-नानयोरिति । अनयोः प्रकृतिप्रत्यययोः ब्याश्रयत्वं न लोकप्रयोगेपु दृष्टं, तथा स्मृती व्याकरणरूपायामपि न दृष्टम्, अतो जानात्यर्थेषु व्याश्रयत्वाभ्युपगमे को हेतुः? स निगद्यतामित्यर्थः ।। ५२ ॥ प्रकृतिप्रत्यययोरेकाश्रयत्वमात्रमस्मन्मते न सगच्छत इत्युच्यते ? किंवा परमार्थतस्तयोरेकाश्रयत्वम् ? तत्र नाद्य इत्याह सिद्धान्ती-आत्माभास इति । तुशब्दः शङ्कानिपेधार्थः । आत्माभासो बुद्धिगतः, तिड्याच्या प्रत्यय- वाच्यः । धियो बुद्धेः क्रिया वृत्तिरूपा, बात्वर्थः प्रकृत्यर्थः । तथा चात्मा- भासो बुद्धिश्चेत्युभयं चाविवेकेन परमार्थात्माविवेकेन मृपैव जानातीत्यु- च्यते । तथा चात्माभासव्याप्तक्रियावदुद्धपैक्याभ्यासादारमा जानातीत्येका- श्रयत्वावभासः प्रकृतिप्रत्यययोरिहापि नानुपपन्न इत्यर्थः ॥ ५३॥ (१)लय-तै. उ. वार्तिकं २.१.९०-९४ गधप्र. वाक्यानि ७६-८५.

·३४७ १८ तत्त्वमसिप्रकरणम् न युद्धरपयोधोऽस्ति नात्मनो विद्यते किया । अतो नान्यतरस्यापि जानातीति च युज्यते ॥ ५४॥ नाऽप्यतो भावशब्देन ज्ञप्तिरित्यपि युज्यते । न द्यात्मा विक्रियामांनो नित्य आत्मेति शासनात् ॥ ५५ ॥ द्वितीयं प्रत्याह-न बुद्धरिति । सम्यग्निचार्यमाणे क्रियावत्या बुद्वेरवनोयश्चित्यकाशो नास्ति, नाप्या- त्मनोऽयोधस्वभावस्य क्रिया विद्यते, अतो नान्यतरस्यापि जानात्यगच्छ- तीति निर्देशो युज्यते । तथाच प्रवीतिमात्रशरणरारोपिततदैक्यविषयत्वं जानात्यादेराश्रयणीयमिति न लोकन्यवहारविरोध, स्मृतिविरोधो वा भवतीत्यर्थः ॥ ५४॥ यथा-जानातीति ज्ञ इति क्र्तृव्युत्पत्त्या बुद्धपात्मनोरेकैकस्मिन् जा- नात्यर्थानुपपत्तिः, नापि मीलितयोस्तदुपपत्तिः, परमार्थती जडानडयोरै- क्यायोगात् ; नाप्यन्यतरसन्निधिनिमित्ता अन्यतरस्मिन्नुभयाश्रयतेति घटते, अध्यासन्यतिरेकेण सन्निधेरनिरूपणात्-तथा ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति भावव्युत्प- त्यापि ज्ञानशब्दप्रयोग आत्मनि न घटत इत्याह-नाऽप्यत इति । भावशन्देन धात्वर्थसामान्यरचनेन ज्ञप्तिज्ञानमिति व्युत्पत्त्यापि ज्ञानरा- ब्दप्रयोग आत्मनि न युज्यते । अत इत्युक्त हेतुं व्यनक्ति नहीति । कि यामात्रत्वे पारतन्त्र्येणात्मनोऽनित्यत्वप्रसङ्गः, तशानिटं, नित्य आत्मेति श्रुतिशासनादित्यर्थः ।। ५५ ॥ , (१) मान-पाठः । (२) कठ उ. २. १८, ५. १३. मुं. उ. १.६; नृ. उ. ९. इत्यादी.

·" ३४८ उपदेशसाहस्री न बुद्धेर्बुद्धिवाच्यत्वं करणं न ह्यकर्तृकम् । नापि ज्ञायत इत्येवं कर्मशब्दनिरुच्यते ॥ १६ ॥ न येपामेक एवात्मा निर्दुःखोऽविक्रियः सदा । तेषां स्याच्छब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं चात्मनः सदा ॥१७॥ यथा जानातीति ज्ञ इति कर्तृव्युत्पत्त्या, ज्ञप्तिानमिति भावव्युत्पत्त्या चात्मनि ज्ञानशब्दानुपपत्तिः, तथा ज्ञायतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या, ज्ञायत इति ज्ञानमिति कर्मव्युत्पत्त्या चात्मनि ज्ञानशब्दप्रवृत्तिर्न युज्यत इत्याह- न युद्धेरिति । बुध्यतेऽनयेति बुद्धिरिति व्युत्पत्त्या बुद्धिशब्दवाच्यत्वं बुद्धेरन्तःकर- णस्य स्यात् , नात्मन इति योजना । तत्र हेतु:-करणमिति । करणव्युत्प- त्तिपक्षे बुद्धिशब्दवाच्यस्यात्मनः करणत्वापत्तौ कर्वन्तराभावादकर्तृकं करणं स्यात् । नहि करणमकर्तृ कचिदृष्टमित्यर्थः । तथा ज्ञायते इति ज्ञानमिति- कर्मशब्दैरप्यात्मा न निरुच्यते', न सम्यगुच्यते । स्वस्थ स्ववेद्यत्वानुपपत्ते- त्रिन्तरस्याभावाच न कर्मव्युत्पत्तिरपीहेत्यर्थः । ज्ञायतेऽस्मिन्निति ज्ञान- मिति व्युत्पत्यन्तरमस्तीति चेत्, तत्र वक्तव्यं-ज्ञेयाधारत्वमा–ज्ञानशब्दे- नेहोच्यते ? ज्ञातृत्वे सति ज्ञेयाधारत्वं वा ? नाद्यः, ज्ञेयघटाद्याधारभूतला- दरपि व्युत्पत्तियोगाज्ञानशब्दाभिधेयत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, आत्मनो ज्ञातृत्वस्य निराकृतत्वादित्ययं पक्षोऽतिस्थूल इत्याचारुपेक्षित इति द्रष्टव्यम् ॥ ५६॥ एवं मुख्यया वृत्त्या ज्ञानादिशब्दवाच्यत्वमात्मनो नोपपद्यत इति प्रति. पादिते तवाप्येतत्तुल्यमित्याशयापत्त्या परिहरति-न येषामिति । येषां मते एक एवात्मा सदा निर्दुःखादिलक्षणोऽभ्युपगतः, तेपामात्मनः (१) निरूप्यवे-पाठा ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३४९ यदाहकतरात्मत्वं तदा शन्दार्थमुरयता । नाशनायादिमत्यात्तु श्रुतौ तस्यात्मतेप्यते ॥ ५८॥ हन्त तर्हि न मुरयाों नापि गौणः कथंचन । जानातीत्यादिशब्दस्य गतिच्या तथापि तु ॥ ५५ ॥ शब्दानामयथार्थत्वे वेदस्याप्यप्रमाणता । सा च नेष्टा ततो ग्राद्या गतिरस्य प्रसिद्धितः ।। ६० ॥ सदा यादवायत्त क्षेयत्व च न स्यात् परमार्थत इति योजना । यद्वा- आत्मनि मुख्यशपत्त्यभावमुक्त व्यतिरकमुसनोपपादयति -न येपा मिति । यपा मत एक एव यथानिर्दिष्ट आत्मा न भाति, तपा गवा- च्यत्व क्षयत्व चात्मन सदा स्या-स्विति योजना । तत्र कादिव्युत्पत्त सभात्, न त्वकात्मवाद श्रौत तत्सभर इत्यान् सिद्वमित्यर्थ ॥ ५७ ॥ तीस्तु मगमुस्यत्वाय सविकार एवात्मति शङ्कत—यदेति । अह क्तत्याद्यभिमन्यमानाकारस्यात्मत्वमव नास्तीति परिहरति-नेति। "योऽशनायापिपास शोक मोह जरा मृत्युमत्यत्येत वै तमात्मान विदित्वा" इति श्रुतारात्मनोहानायाातीतत्वस्वाभाब्यागमात्, अगनायादिधर्म- वत्त्वादहकर्तुस्तस्यात्मता नप्यत इति योजना । अतो ज्ञानादिशा आत्मनि नसाक्षायवर्तन्त इत्याभासद्वारता अस्मदुत्ता तपा सिद्धेति भाव ।। ५८॥ नन्वरमुत्तरीत्या पदि जानात्यादरात्मन्यन्यत्र च मुख्यता न सम- वत् , तर्हि वृत्त्यन्तरणाप्यात्मनि प्रवृत्तिरनुपपन्ना । नहि पाप्यमुरय कचि- दुपचर्यत इति सभवतीति शङ्कते-हन्त तहीति (चतुर्भि)। स्पष्टम् ।।५९।। मास्तु मुख्याभावाद्गौणोऽपि, तथापि किमिति गतिर्गच्येति चेत्तनाह- शन्दानामिति । (१) वृ उ ३ . .

·३५० उपदेशसाहस्री प्रसिद्धिर्मूढलोकस्य यदि ग्राह्या निरात्मता । लोकायतिकसिद्धान्तः से चानिष्टः प्रसज्यते ॥ ६१ ॥ अभियुक्तमसिद्भिश्चेत्पूर्ववहुविवेकता । गतिशून्यं न वेदोऽयं ममाणं संवदत्युत ॥१२॥ औदर्शमुखसामान्यं मुखस्येष्टं हि मानवैः । मुखस्य प्रतिविम्वो हि मुखाकारेण दृश्यते ।। ६३ ।। न केवलं लौकिकशब्दानामेव जानात्यादीनामप्रमाणता, किंतु वेद- स्यापीत्यपिशब्दयोजना | लोकसिद्धव्युत्पत्त्यपेक्षत्वाद्ववोधकत्वस्येत्यभि- प्रायः ! सा वेदस्याप्रमाणता नेष्टा । चकाराद्वेदस्यैवात्मनि प्रमाणतेप्टेति समुञ्चीयते । अतो वेदप्रामाण्याङ्गीकारलोभादेव गतिर्वाच्येत्यर्थः । तर्हि प्रसिद्धैव गतिः, किमिह वक्तव्यमिति सिद्धान्तिनः शङ्कां गृह्णाति- वतो ग्राहोति । प्रसिद्धित इति । चेदिति शेपः ॥ ६०॥ तन वक्तव्यं-प्राकृतजनप्रसिद्धधा गतिराश्रीयते ? पाणिन्याद्यभियुक्त- प्रसिद्ध्या वा ? तत्राद्यमभूद्य दूपयति-प्रसिद्धिर्मूढलोकस्येति । प्राकृतप्रसिद्धयभ्युपगमे देहात्मप्रसिद्धेरप्यभ्युपगमान्निरात्मवादाद्यापत्ति- रनिष्टा प्रसज्येतेत्यर्थः ॥ ६१॥ द्वितीयमनूद्य प्रत्याह-अभियुक्तैति। पूर्ववदिति बुद्धरात्मनो का ज्ञातृत्वं दुनिरूपमिति प्रागुक्तदोपप्रसङ्ग इत्यर्थः । यद्येवं तात्मनो गतिशून्यमिव ज्ञातृत्वं वेदोऽनुवदिष्यतीति वत्राह-गतीति । प्रमाणमिति हेतुगर्भ वेदविशेषणम् ।। ६२ ।। चिदात्मन्येवोपाधिको जानात्यादिशब्दप्रयोगः संभवतीत्यभिप्रेत्य सि- द्धान्ती दृष्टान्तमाह-आदर्शति । (१) सा "य-पाठः । (२) आदर्श मुख-पाटः।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३५१ यत्र यस्यावभासस्तु तयोरेवाविवकतः । जानातीति कियां सर्वो कोको यक्ति स्वभावतः ॥ ६४ ॥ युद्धः कर्तृत्वम-पस्य जानातीति ज्ञ उच्यते । तथा चैतन्यमध्यस्य त्वं बुद्धरिहोच्यते ।। ६५ ॥ खरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योतिःथुतेर्यतः । न बुद्धया क्रियते तस्मानात्मनाऽन्येन वा सदा ॥६६॥ आदर्शे दृश्यमानं यन्मुसं तेन सामान्य समानत्वमेकत्वं मुखस्यादर्माद- हिस्तिष्टतो मानवैरिष्टं हि प्रसिद्धमित्यक्षरार्थः । आदर्श मुसव्यक्तयन्तरो- त्पादानुपपत्तिसह छततया मदीयं मुसमिति प्रत्यभिज्ञया विम्बप्रतिविभ्वभा- वेनोपाधितो मैदानभासेऽपि मुसैम्यं मानरिप्यत एवेत्युक्त भाति । उक्त- मवैकत्वं स्फुटयति--मुखस्यति ।। ६३ ।। यया कल्पितमुसस्य परमार्थमुसस्य चान्योन्याविवेकान्मलिनं मुसमल्पं वक्रमित्यादिव्यपदेश उपाधिनिबन्धनः, तथाऽऽमन्यपि ज्ञातृत्वादिव्यपदेश उपाधिनियन्धन इत्युपपन्नमिति दान्तिकमाह-योति । अवभास माभासः प्रतिविम्वभाव इति यावत् ॥ ६४ ॥ यच्छब्दाभ्यामुत्तमर्थ स्पष्टयति-धुद्धेरिति । बुद्धयात्मनोस्तादात्म्याथ्यासे सति, अन्योन्यधर्मसंकरादात्मा जानाति अहं जानामीति च व्यपदेशो भवतीति समुदायार्थः ॥ ६५ ।। ननु बुध्द्यादिभिरात्मनि ज्ञानमुत्पाद्यते, ततः कथामिदमुच्यते आत्मचैत- न्यं युद्धावध्यस्यत इति तवाह-स्वरूपं चेति। ज्ञानमात्मनः स्वरूपं " तद्देवा ज्योतिषां ज्योति':", " आत्मैवास्य (१)वृ. उ. ४.४. १६.

·- ३५२ उपदेशसाहस्री देहेऽहंमत्ययो यद्वजानातीति च लौकिकाः । वदन्ति ज्ञानवर्तृत्वं तदुद्धस्तथात्मनः ।। ६७ ।। बौद्धस्तु मत्ययैवं क्रियमाणैश्च चिनिभैः । मोहिताः क्रियते ज्ञानमित्पाहुस्तार्किका जनाः ॥ ६८॥ ज्योति':", " अत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिः", "साक्षी चेता" इत्यादि- श्रुतेः । अतश्च नित्यमेव यतः, तस्मान्न बुद्धया ज्ञानं क्रियते । आत्मना वा- न्येन वा चक्षुरादिना ज्ञानं सदा कदापि न क्रियत इत्यर्थः ।। ६६॥ वुद्धयात्मनोरन्योन्यधर्माध्यासेनैव व्यवहार इत्युक्तेऽर्थे दृष्टान्तमाह- देह इति। रूपादिमत्त्वेन घटादिवदहंप्रत्ययायोग्येऽपि देहे चेतनामध्यस्य यथा 'अहं मनुष्यः कृशः स्थूलः' इत्यादिप्रत्ययो दृश्यते, तथा बुद्धेर्जडत्वेन ज्ञातृत्वायो- ग्यत्वेऽपि चिदाभासव्यात्या ज्ञातृत्वमारोप्य जानामीति लौकिका वदन्ति व्यवहरन्ति । दार्टान्तिकमाह -तथात्मन इति । विकाररहितस्याप्यात्मनो विकारिचित्ताविवेकाद्विकारित्वादिव्यपदेशसिद्धिरित्यर्थः । यद्वा-स्थूलदेहे यद्वदईप्रत्ययो मनुष्योऽहमित्येवमादिरहंप्रत्ययायोग्येऽपि व्यवह्रियते सर्वैः, लौकिकाश्च शास्त्रसंस्काररहिता: 'देवदत्तो जानाति मनुत्ते' इति च देहस्यैव झातृत्वं वदन्ति, तदुद्धेर्ज्ञानकर्तृत्वं, तथाऽऽत्मनो ज्ञानाश्रयत्वं विकारवत्वं च व्यवहारास्पदं भवतीत्यर्थः ।। ६७ ।। ननु तार्किका ज्ञानस्योत्पत्तिविनाशौ पश्यन्तो ज्ञानमात्मना क्रियत इत्याहुः । तत्कथं नित्यं ज्ञानमात्मस्वरूपमित्युक्तम् ? इत्यत आह- बौद्धस्त्विति । (१) वृ. उ. ४. ३. ६. (२) वृ. उ. ४. ३. ९. (३) श्वे.उ... (४) विकारिचितोऽवि-पाठः । तस्य बुद्धिधर्मानुकारिचिदाभासस्य -श्त्यर्थः ।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम्
३५३
तस्माज्ज्ञाभासयुद्धीनामविवेकात्मवर्तिताः ।
जानातीत्यादिशब्दश्च प्रत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥ ६९ ॥
आदर्शानुविधायित्वं छायाया अस्यते मुखे ।
बुद्धिधर्मानुकारित्वं ज्ञाभासस्य तथेप्यते ॥ ७० ॥
एवं पूर्वोक्तप्रकारेणात्मवुद्धयोरन्योन्याध्यासात् चिनिभैः चिच्छायापत्त्या
चिदिव भासमानैबों वुद्धिप्रभवः क्रियमाणैः प्रत्ययत्तिविशेपैमोहितास्ता-
किका जना ज्ञानं क्रियते जायते इत्याहुवन्ति, तेपा बुद्धधात्माविवेक एवा-
पराधः,न तु ज्ञानं क्रियते। तथा सति प्रत्ययोत्पत्तिविनाशयोरसाक्षिकतया
असिद्धिप्रसङ्गादिति भावः ॥ ६८ ॥
यस्मादेवं विचार्यमाणे प्रमाणसिद्धकौटस्थ्यस्यात्मनो न विकारित्वं प्रा-
माणिकं, यस्माच ज्ञानमात्मस्वरूपत्वश्रवणान्नित्यमेवेति न केनापि क्रियते,
यस्माञ्च बुद्धिसंसर्ग विनात्मनोन ज्ञातृत्वमुपलभ्यते सुप्तावदर्शनात्, बुद्धिश्च
नात्मनः पृथग्ज्ञातृत्वाद्याकागेपलभ्यते, तस्मादात्मबुद्धितत्स्थाभासानामवि-
वैकाद्यथाप्रसिद्धमेव व्यावहारिक बुद्धयात्मनोरेकत्वं गृहीत्वा जानात्या-
दिव्यपदेश उपपद्यते, न परमार्थतो मुख्यमन्यदालम्बनमस्तीति प्रकृतमु-
पसंहरति--तस्मादिति।
जानातीत्यादिशब्दश्च, तदनन्तरभावी तद्विपयः प्रत्ययश्च, या च तत्सं-
स्कारजा स्मृतिः सा चेति त्रयोऽर्थाः ज्ञाभासयुद्धीनामविवेकात् प्रवर्तिता
इति योजना ॥ ६९॥
ज्ञाभासयुद्धीनामविवेकमूलः सर्वो व्यवहारः, न पारमार्थिक इत्युक्तमर्थ
दृष्टान्तेन स्पष्टयति-आदर्शति ।
छायाया मुसाभासस्य यदादर्शानुविधायित्वं, तन्मुखे अस्यतेऽध्यस्यते
यथेति शेष. । तथाऽध्यस्तस्य चिदाभासस्य बुद्धिधर्मानुकारित्वं ज्ञे आत्म-
नीप्यते--अध्यस्य व्यवाहियत इत्यर्थः ॥ ७० ॥

·३५४ उपदेशसाहस्री बुद्धेस्तु प्रत्ययास्तस्मादात्माभासेन दीपिताः। ग्राइका इव भासन्ते दहन्तीवोल्मुकादयः ॥ ७१ ॥ स्वयमेवावभास्यन्ते ग्राहकाः स्वयमेव च । इत्येवं ग्राहकास्तित्वं प्रतिपेघन्ति सौगताः ॥ ७२ ।। यद्येवं नान्यदृश्यास्ते किं तद्वारणमुच्यताम् । भावाभावौ हि तेषां यौ नान्यग्राह्यौ सता यदि ॥ ७३ ॥ यस्मादेवं चिदाभासाविविक्ता बुद्धिः, तस्मात्तत्परिणामेषु प्राहकत्व- प्रतिभाससिद्धिरित्याह-बुद्धस्त्विति । निगदव्याख्यातं पद्यम् ॥ ७१ ।। एवमाभासविविक्तपदार्थस्वरूपाज्ञानाद्यथा तार्किकाणां व्यामोहः-ज्ञानं क्रियते-इति, तथा बौद्धानामपि बुद्धिव्यतिरिक्तो माहको नास्तीति व्यामोह एवेत्याह-स्वयमेवेति । स्वयमेव च प्रत्यया इति शेपः ॥ ७२ ॥ यद्येवं प्रत्ययानां प्राहकमन्यं स्थिरमनादृत्य प्रत्ययमेव प्राह्यमाहकाकारं बौद्धा मन्यन्ते, तर्हि तन्मतस्यानुभवानुसारित्वादाभासानभ्युपगमे कथं ते निराकर्तव्या इत्याशयेन स्वयूथ्यं पृच्छतियघेवमिति । ते प्रत्यया नान्यदृश्याः, अन्येन साक्षिणा नित्यसिद्धेन न ग्राह्या इति यद्येवं योद्धा वदन्ति, तन्मतवारणं किमस्ति तदुच्यता-इत्युक्ते स्वयूथ्यः प्रत्याह--भावाभावाविति । तेषां प्रत्ययानां यो भावाभावी उत्पचिवि- नाशौ सता-स्वतःसिद्धेन साक्षिणा-अन्येन न पायो यद्यपि, तथापि यस्मिन्प्रत्ययानां भावाभावी, सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञानवलात्तेषां प्राहको- ऽन्वयी स्थाय्यात्मा सिध्यति, किमाभासकल्पनया?--इति योजना ||७३|| ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् । ३५५ अन्वयी ग्राहकस्तेषाम् इत्येतदपि तत्समम् । अचितित्वस्य तुल्यत्वादन्यस्मिन् ग्राहके सति ॥ ७४ ॥ अध्यक्षस्य समीपे तु सिद्धिः स्यादिति चेन्मतम् । नाध्यक्षेऽनुपकारित्वादन्यत्रापि प्रसङ्गतः ॥ ७ ॥ एवं स्वयूथ्येनोक्त नैतावता चौद्धो वारयितुं शक्यत इति दूषयति- पतदपीति। एतदपि प्रत्यभिज्ञानसिद्धमपि ग्राहकरूपं तत्सम प्रत्ययसमं जडमेवे- त्यत्र हेतुमाह-अचितित्वस्येति । अयमर्थः-प्रत्ययग्राहकः अप्रकाश: ? स्वप्रकाशो वा ? आद्यं प्रत्याह–अचितित्वस्येति । अन्यस्मिन् ग्राहक सति ग्राहकोटिपतितत्वेन जाड्यापरिहारात् स्वयमप्यसिद्धः कथं प्रत्य- यानां ग्राहक इत्यर्थः । अथवा अन्यस्मिन् ग्राहकेऽसति, स्वतःसिद्धे साक्षिण्यविद्यमाने, प्रत्यभिज्ञाप्राहास्याप्यचितित्वस्य तुल्यत्वाद्वाहकत्वासि- द्धिरित्यर्थः । द्वितीय स्वप्रकाशस्य साक्षिणो निर्विकारत्वाभाससिद्धिरिति द्रष्टव्यम् ।। ७४॥ स्वप्रकाशे साक्षिण्यसति प्रत्ययानां भावाभावासिद्धिश्चेत्, तर्हि साक्षि- सांनिध्यमात्रेणेव तत्सिद्धेः, कृतमाभासाभ्युपगमेनेति शङ्कते-अध्यक्षस्येति । तन वक्तव्यं-किं साक्षिसंनिधानमात्रं प्रत्ययसिद्धिहेतुः ? किंवा तत्क- तविशेपयोगोऽपीति ? तत्र द्वितीयं तावडूपयति-नेति । निर्विकारे- ऽध्यक्षे उपफारिवानिरूपणादित्यर्थः । पाठान्तरे अध्यक्ष्ये साक्ष्येऽहं- कारादौ अनुपकारित्वादुपकारपदवाच्यातिशयाजनकत्वादित्यर्थः । प्रथम दूपयति-अन्यधापीति । साक्षिणः पूर्णतया सर्वत्र सदा सान्निध्याविशे- पात् काष्ठलोप्टादीनामपि सिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । ७५ ।। (१) अचित्त्वस्यापि तु-पाटः।

·उपदेशसाहस्री अर्थी दुःखी च यः श्रोता स त्वध्यक्षोऽधवेतरः । अध्यक्षस्य च दुःखित्वमर्थित्वं च न ते मतम् ॥ ७६ ॥ कर्ताध्यक्षः सदस्मीति नैच सहमईति । सदेवासीति मिथ्योक्तिः श्रुतेरपि न युज्यते ।। ७७ ॥ अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्स्याद्रहस्तथा । अस्मदस्तु विविच्या त्यमेवेति चयदि । प्रत्ययान्वयिनिष्ठत्वमुक्तदोपः प्रसज्यते ।। ७८ ॥ एबमाभासानभ्युपगमे वौद्धादिमतसाम्यढोपपरिहारानुपपत्ति स्वयूथ्यान् प्रत्युक्त्वा, शास्त्रीयो पन्धमोक्षव्यवहारोऽपि तेपा न सिध्यतीति वक्तु वि- कल्पयति-अर्थीति । यो दुखित्वेन मोक्षार्थित्वेन च प्रसिद्धो गुरूपदेशश्रोता, स एवाध्यक्षो मत. १ ततोऽन्यो वा?-इति विकल्पार्थ । आये निरनुग्रहाध्यक्षवादिन' तवापसिद्धान्तप्रसङ्ग इति दूषयति-अध्यक्षस्येति । आत्माभासानङ्गीका- खादिनस्ते द्वाराभावादविद्यातत्कार्यसपन्धासिद्धे , तेन च विनार्थित्वाद्य- सिद्धे. , आभासाभ्युपगमप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ६ ॥ द्वितीय दूपयति-कर्तेति। ओतुरर्थिन', अध्यक्षस्य च, भेदपक्षे कर्ता कर्तृत्वादिधर्मको विकारी श्रोता जडवर्गपतितत्वात्, सदमध्यक्षोऽस्मीति सदह-सदादिशब्दनिर्दिष्टब्रह्मा- स्मग्रह-नाईति विरोधादित्यर्थः । यद्वा-सभ्यक्षो निर्विकार आत्माह- मस्मीति सद्ह यथार्थबोध नार्हति न लभत इत्यर्थः । श्रुतिवाधप्रसङ्गाचाय पक्षो न युक्त इत्याहसदेवेति ।। ७७ ॥ चिदाभासानभ्युपगमपक्षे वन्धमोक्षानुपपत्तिमुपपाद्य स्वपक्षे तदुपपत्ति- माह-अविविच्यति।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्वेदहमध्यक्षयोः कथम् । संबन्धो वाच्य एवात्र येन त्वमिति लक्षयेत् ॥ ७९ ॥ उभयमात्मानमहंकार च द्वयमाभासद्वारेण विवेकापन्नमविविच्य विवि. कमकृत्वा यथाप्राप्तमर्थित्वाद्युपादाय श्रोतृत्वेन स्थितं प्रति 'तत्त्वमसि' इति श्रुतिर्वस्यात्मतत्त्वमिति चेत्पक्षस्तदा तथा, यथा श्रुत्युक्तस्य प्रहो ग्रहणं स्वादिति योजना । अयमभिप्राय:-अन्तःकरणादौ चिदाभासोदयेऽपि सति, तद्गतविकाराध्यासादविविक्ताहंकार आत्मार्थित्वादिसंपन्नो मुमुक्षुता प्रतिपद्यते । तं तथैवाविवेकावस्थं त्वमित्यनूद्य, आभासद्वारा साभासान्तः- करणसाक्षितया लक्षयित्वा, तेजोवनादिजगत्कारणत्वेनोपलक्षितं सच्छन्द- वाच्यं ब्रह्म तदित्यनूद्य, जीवेनात्मनो नामरूपसंघातानुप्रविष्टत्वेनापरो- क्षप्रत्यक्तया लक्षयित्वा, त्वं तदसीति श्रुतिरुपदिशति आत्मतत्त्वमिति तथा ग्रहणमुपपद्यत इति । अहंकार एव श्रोता स्यात्, किमात्माभासाभ्यु- पगमेन ?-इति सांख्यमतमनूद्य दूपयति-अस्मदस्त्विति । प्रत्ययान्व- य्यहंकारः । यदि वाक्यमस्मदः प्रत्यक्चैतन्यादहकारं विविच्यैव त्वमेवेति प्रत्ययान्वयिनिष्ठत्वं वदेत्, तदोको दोप:-श्रुतेर्मिध्योक्तित्वप्रसङ्गरूपः- प्रसज्यत इत्यर्थः ।। ७८ ॥ तहहंकर्तृविपयोऽप्युपदेशोऽध्यक्षे पर्यवस्यतीत्याशङ्कामासानभ्युपगमे त. दपि दुर्घटमित्याह--त्यमिति । त्वमिति पदं अहंकारवाचि सत् अध्यक्षं बोधयति चेत्, अहंकाराध्य- क्षयोः संवन्धप्रहमन्तरेण वाक्यार्थरोधानुपपत्तेः, अहमध्यक्षयोः संबन्धोऽत्र वाच्य एव–स कथमुपपद्यते ? येन संबन्धेन त्वमिति पदमध्यक्षं लक्षये. दित्यर्थः ।। ७९ ॥ (१) छां. उ. ६. ३. २. .

·उपदेशसाहस्री द्रष्टुदृश्यत्वसंवन्धो ययध्यक्षेऽक्रिये कथम् ॥ ८ ॥ अक्रियत्वेऽपि तादात्म्यमध्यक्षस्य भवेद्यदि । आत्माध्यक्षो ममास्तीति संवन्धाग्रहणे न धीः ॥ ८१ ॥ संवन्धग्रहणं शास्त्रादिति चेन्मन्यसे न हि । पूर्वोक्ताः स्युखिंधा दोपा ग्रहो वा स्यान्ममेति च ।। ८२ ॥ अस्ति संबन्ध इहेत्याशङ्कय परिहरति-द्रष्टष्टश्यत्येति । यदि द्रष्दृदृश्यत्वसंवन्धोऽभ्युपगम्यते, तदापि संवन्धग्रहणमनुपपन्नम् । अहंकारस्य जडत्वात्संबन्धग्रहणायोगात्, अध्यक्षस्य तद्हणमिति वक्तव्यम् । अक्रिये निर्विकारेऽध्यक्षे कथं संबन्धग्रहणकर्तृत्वमित्यर्थः ।। ८० ॥ मास्तु संवन्धग्रहणं, तथापि तादात्म्योपदेशो भविष्यतीति शङ्कामनूद्य दृष्टविरोधान्मैवमिति परिहरति-अक्रियत्वेऽपीति । यथा लोके घटस्य शौयमिति घटशौकृययोः संवन्धामहणे शुक्लो घट इति वाक्यात तादात्म्यधीनोंदेति, तथा ममात्मा अध्यक्षोऽस्तीति संवन्धान- हणे सति न तादात्म्यधी: श्रुतितो जायतेत्यर्थः ॥ ८१॥ एप म आत्मान्तर्हृदये अणीयान् ", "एप म आत्मान्तर्हृदये एतद् " इति शास्त्रास्त्यहकाराध्यक्षयोः संवन्धग्रह इति शङ्कामुत्थाप्य निराकरो- ति--संवन्धग्रहणामिति । न हीत्युक्तं व्यनक्ति-पूर्वोक्ता इति । अहंकारस्य जडत्वात् संबन्धप्र- हीतृत्वं न घटते, नाप्यध्यक्षस्य निर्विकारत्वात्-इति द्वौ दोपौ, जडं प्रति श्रुतेर्वोधकत्वासंभवस्तृतीयो दोप इति त्रिधा दोपाः स्युः । यदि कथंचित्सं- बन्धमहणं कल्प्येत, तदापि ममाध्यक्षोऽस्तीति संबन्धग्रहणं स्यात्, न बह- (१) यो- साधुः पाठः । (२) वाक्यतादात्म्य'–पाठः। (३)छां.उ. ३. १४.३.(४)छां. उ. ३. १४. ४.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३५९ अशिशिरूपेण भाति बुद्धिर्यदा तदा । प्रत्यया अपि तस्याः स्युस्ततायोविस्फुलिङ्गरत् ।। ८३ ।। आभासस्तदभावश्च दृशेः सीनो न चान्यथा । लोकस्य युक्तितः स्याता तद्रव तथा सति ।। ८४ ॥ नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिरयः पिण्डेऽग्निवदोत् । मुखाभासवदित्येतदादर्श तन्निराकृतम् ॥ ८५ ॥ मपाध्यक्षोऽस्मीति तादात्म्याध्यासानङ्गीकागत् । चकारान्ममाध्यक्षोऽस्ती. त्यपि न घटत, अहकारस्य जदत्वादित्यभ्युच्चय ।। ८२ ।। एकमात्मानात्मनो परपक्षे सरन्धासिद्धिमुक्त्वा स्वपक्षे मिश्या तादा. त्यसपन्ध इति दर्शयति-अशिरिति । यदाऽदशिरचतना बुद्धिर्टशि. रूपण सदा भातीत्यभ्युपगम्यत, तदा तस्या युद्धे प्रत्यया वृत्तयोऽपि तप्ता- योविस्फुलिङ्गानामन्यात्मत्ववदृशिरूपा स्युरित्यर्थ ॥ ८३ ।। अस्मिन्पझे रोकिदिकन्यवहारसिद्विरपि सुसपादेत्याह–आभास इति । सीन्नोऽअविभूताया दृशेश्चिदात्मन सकाशादव लोकस्याभासस्तदभा- व-व-प्रत्ययश्च तदभावश्च-स्याता युक्ति-युक्ते-उपपत्ते ,न चान्यथा। तथा सति आभासानभ्युपगम सति, प्रत्ययभावाभावयो प्रत्ययग्राह्यत्वायो- गात्ततोऽयन्तमेव विविक्तस्य चात्मनस्तद्वाहकत्वानुपपत्ते । आभासद्वारा तु सरन्धादात्मनो बुद्धित्तिभावाभावसाक्षित्वमुपपद्यते, बुद्धेश्च तद्ग्रह आत्मग्रहो ऽमस्मीत्युपपन स्यादित्यर्थ ॥ ८४ ॥ तप्तायोविस्फुलिङ्गवदिति दृष्टान्ताभिधानादात्मनो विकारप्राप्ति शकते- नन्वमिति। अय पिण्डऽग्निसकान्तिवत् बुद्धौ दृशिसमान्तिर्विकारो भवेदित्यर्थ ।

·उपदेशसाहस्री कृष्णायो लोहिताभासमित्येतदृष्टमुच्यते । दृष्टदान्तितुल्यत्त्वं न तु सर्वात्मना कचित् ।। ८६ ॥ तथैव चेतनाभास चित्रं चैतन्यवद्भवेत् । मुखाभासो यथाऽऽदर्श आभासथोदितो मृपा ।। ८७ ।। परिहरति-मुखाभासवदिति । तदेतशोद्यमादर्श मुसाभासवदिति दृष्टा- न्तप्रबन्धेन निराकृतमित्यर्थ । यथा मुखस्यादर्श प्रतिविम्वितस्य तत्स्थ- स्वेन रूपण मिथ्यात्व, तथा बुद्धौ प्रतिविम्बितस्य चिदात्मनो बुद्धिधर्म- स्वेनावभासो पति पूर्वमुक्त सर्वमिहानुसधेयमिति भाव ॥ ८५ ॥ तहि कथ तप्तायोविस्फुलिङ्गदृष्टान्त उक्त तर विकारप्रसिद्धेष्टिान्ति- काननुरूपत्वात् । -इत्याशङ्कय विरक्षिताशस्येहापि सभवान्मैवमित्याह- [फणति । कृष्णवर्णमयो लोहिताभास लोहितवर्णमवभास इत्येतदेतावदेव दृष्ट दृष्टान्त उच्यत । जडाया बुद्धे चैतन्याभासत्वमित्यर्थ । सर्वोशसाम्यमनु- पपन्नमित्याह-दृपदार्श-तेति । अप्रकाशाद्यात्मनो मुसादेश्चन्द्रादिष्टा- न्ताभावप्रसङ्गादिति भाव ॥ ८६ ।। दृष्टान्ते विवक्षितमशमुक्त्वा दार्टान्तिकेऽपि तथाविधमश दर्शयति- तथैवेति । चतनाया आभासो यस्मिंस्तचेतनाभास चित्त चैतन्यवच्चेतनमिव भवेत् । स चाभास , यथा आदर्श मुखाभासो विकृत , एवमेवेहापि द्रष्टव्य । आभासचोपाधिस्थतया दृश्यमानो मृपा मिध्येत्युदित उक्त एवेत्यर्थ ॥८॥ . (१) या वेन प्र-पाठ ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३६१ चित्तं चेतनमित्येतच्छात्रयुक्तिविवर्जितम् । देहस्यापि प्रसङ्गः स्याचक्षुरादेस्तथैव च ।। ८८॥ तदप्यस्त्विति चेत्तन लोकापत्तिकसंगतः। न च धीटेशिरस्मीति यद्याभासो न चेतसि ।। ८९ ॥ सदस्मीति धियोऽभावे व्यर्थं स्यात्तत्वमस्यपि । युप्मदस्मद्विभागझे स्यादर्थवदिदं वचः ॥ ९० ॥ कस्माचिदाभासव्यात्या चित्तस्य चेतनतावभासोऽभ्युपगम्यते, न स्वतः ? इति शङ्का न कार्या । तत्र प्रमाणन्याययोरभावादित्याह-चित्तमिति । उत्पत्तिविनाशक्त्तया अन्यदृश्यस्यापि चित्तस्य चेचेतनतास्वभावः स्यात्, तदाऽतिप्रसङ्गश्च दुष्परिहर इत्याह-देहस्येति ।। ८८ ॥ इष्टापत्तिमाशङ्कय परिहरति-तदपीति । अवैदिकत्वप्रसमादित्यर्थः । किंच-आभासानभ्युपगमे द्वाराभावादहं ब्रह्मास्मीति आगन्तुकं वाक्यजन्यमैक्यज्ञानं न सिद्धयेदित्याह-न च धीरिति । चेतसि यद्याभासो न भवेत् , तदा दृशिर्ब्रह्मास्मीति धीन भवेत्- केवलस्य चित्तस्य जडत्वात् , चिन्मात्रस्य च कूटस्थत्वादित्यर्थः ।। ८९ ।। ब्रह्मास्मीति धियोऽभाव का क्षतिरित्यत आह–सदस्मीति । अप्यवधारणार्थः । तत्त्वमसिवाक्यमैक्यप्राहकमुक्तधियोऽभावे व्यर्थमेवा- प्रमाणमेव स्यादित्यर्थः । अस्तु वैयचं, तद्वाक्यश्रोतृणा सर्वेषा झटिति ब्रह्मास्मीति बुद्धधुत्पत्त्यदर्शनात्-इत्याशङ्कयाह---युष्मदस्मदिति । “अ- धिकारिणः प्रमितिजनको वेदैः" इति न्यायात्सम्यक्पदार्थविज्ञानवत एव वाक्यार्थबोधेऽधिकारात्, आत्मानात्मविभागज्ञानवत्येव पुंसि इदं वाक्य- मर्थवत्, न सर्वान् प्रति झदितीत्यर्थः ।। ९०।। 1 - ·उपदेशसाहस्री ममेदंमत्ययौ ज्ञेयौ युष्मद्येव न संशयः । अहमित्यस्मदीयः स्यादयमस्मीति चोभयोः ॥९१ ।। अन्योन्यापेक्षया तेषां प्रधानगुणतेष्यते । विशेषणविशेष्यत्वं तथा ग्राह्यं हि युक्तितः ।।९२॥ ममेदं द्वयमप्येतन्मध्यमस्य विशेषणम् । धनी गोमान्यथा तदेहोऽहंकर्तुरेव च ।। ९३ ॥ तमेव युष्मदस्मद्विवेक दर्शयितुमुपक्रमते-ममेदमित्यादिना । इद पुत्रादि ममेति च प्रत्ययौ युष्मद्यनात्मन्येव ज्ञेयौ, पुरादिबाह्यार्थस्य देहाध्यासप्रणालिकयैवास्मदर्थे प्रवेशात्। वाह्यार्थसवन्धोऽप्यनात्मधर्म एवेति युक्तमुक्तम्-'ममेदमिति प्रत्ययौ युष्मद्येव ' इति । 'न सशय । इति सर्वत्रानुपाते । अहमिति प्रत्यय आभासद्वारात्मभूते ब्यावहारिके अ- स्मदि-आत्मनि अहकर्तरि इष्टः स्यात्, अहमित्येवोल्लेखदर्शनात् । अय देहादिः, अस्मीति चोभयोरामानात्मनो प्रत्यय इत्यर्थ. ॥ ९१ ॥ आत्मानात्मविषयाणा प्रत्ययाना सकीर्णतयाऽसकीर्णतया च विषया. नुक्त्वा, उक्तविवेकसिद्धयर्थं तपा गुणप्रधानभावेन विशेषणविशेष्यभावो ग्राह्य इत्याह-अन्योन्यति । स्पष्टम् ॥ ९२॥ विशेषणविशेष्यत्वं युक्तितो प्रायमित्युक्तमेव विविच्य दर्शयति-अमेद द्वयमिति। मध्यमस्य पूर्वलोके मध्ये निर्दिष्टस्यास्मदर्थस्यात्मनो विशेषण-इद ममेति च द्वय मनुष्योऽहमिति प्रत्ययापेक्षयेत्यर्थः । वनोदाहरण-धनी गोमान यथेति । यथा धनादीदत्वासद सदेहापेक्षया ममत्वास्पदमहकर्तु सिद्ध, तस्थूलो देहोऽहकर्तुरात्मनो वाह्यधनाद्यपेक्षयाइत्वासदत्तया विशेषणमे- ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् युध्यारह सदा सर्व साईकर्ता च साक्षिणः । तस्मात्सर्वावभासो ज्ञः किंचिदप्यस्पृशन्सदा ॥ ९४ ॥ प्रतिलोममिदं सर्व यथोक्तं लोकबुद्धितः । अविवेकधियामस्ति नास्ति सर्व विवकिनाम् ॥ ९५॥ वेत्यर्थः । चकारादात्मनोऽपि सोऽहं ज्ञातत्याद्युल्लेख स्थूलदेहमपेक्ष्य प्रधा- नभूतोऽप्यहंफर्ता विशेषणमिति योज्यम् ॥ ९३ ॥ एतत्सर्वं यदधीनसत्ताप्रकाशकं तत्रारोपितं सत् तस्य सदा विशेषणं भवदपि तेन साक्षिणा न संस्पृश्यत इत्येषु (? पोयो निरपेक्षसिद्धः, स शुद्ध आत्मेति युष्मदस्मद्विभागज्ञस्य भवेदेव वाक्याद्वाक्यार्थज्ञानमिति प्रमाण- मेव वेदान्तवाक्यमित्यभिप्रेत्योपसंहरति-युद्ध्यारूढमिति । बुद्धयारूढं बुद्धिवृत्तिकोडीकृतं सर्व देहतत्संवन्धिविपयजातं साक्षिणो विशेषणं गुणभूतमिति योजना । न केवलमेतावत् , किंच साहंकर्ता अहं- का सामासमनसा सहितः सूक्ष्मोऽपि संघात: साक्षिणो विशेपणं, तस्मि- मध्यस्ततया तवमास्यत्वादित्यर्थः । यस्मादेवं परमार्थतः किंचिदप्यस्पृशन् सदा सर्व साभासद्वाराऽवभासयतीति सर्वावभासः , तस्माज्ज्ञो ज्ञानस्वरूप एव सदात्मेति विवेको युक्त इत्यर्थः ।। ९४ ।। एप विवकिनां मार्गः, विपरीतं त्वविवेकिनां क्षेत्रादावप्यात्मनो विशे- पणत्वप्रतीतेरित्याह-प्रतिलोममिति । बाह्यार्थोपहतचेता लोकस्तस्य बुद्धिर्लोकवुद्धिस्तस्या इति वाह्यार्थसत्त्व- प्रधानां लोकवुद्धिमपेक्ष्येति यावत् । तथा च वाह्यार्थ प्रधानीकृत्य यदिदं यथोक्तविशेषणविशेष्यादि सर्व प्रतिलोममनात्मभूतं, तद्विवेकधियां विवे- कज्ञानशून्यानां दृप्यास्ति वर्तते । विवेकिनां तु दृष्टा सर्वमेतद्विशेषणादिकं (१) इत्यादिषु-पाठः ।

·उपदेशसाहसी अन्वयव्यतिरेको हि पदार्थस्य पदस्य च । स्यादेवदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणे ॥१६॥ दृश्यरूपं नास्ति न वर्तते । अतो विवेकिनां बुद्धिमात्मन्यवतारयितुं विशे- पणविशेष्यादिप्रवन्धकल्पना यथाप्रतीतिसत्तामादाय कियतेऽध्यारोपापवा- दन्यायेनेति भावः ।। ९५ ॥ नन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सर्वसंसारविनिर्मुक्तात्मावगमात्कि वाक्येने. त्याशङ्कयाह-अन्वयव्यतिरेको होति। पदार्थस्यान्वयव्यतिरेको नाम~-आत्मपदार्थो द्रष्टा साक्षी, न कदापि दृश्यः साक्ष्यो वा भवति, तस्याऽलुप्तप्रकाशसन्मात्रतया स्वतःसिद्धत्वात् , मतोऽनन्याश्रयत्वान्न कदापि कस्यापि विशेषणमात्मा । तथा यहश्यं साक्ष्य चाहंकारादिविषयान्तं, तदन्याधीनप्रकाशसत्ताकतयाऽन्याश्रयं सत् सदा विशेषणभावं न व्यभिचरति । तस्मादनागमापायि गात्मरूपं सत्यं शुक्या- दिवत्, तद्विपरीतमसत्यं रजतादिवत् इत्यनृतजडपरिन्टिनपराधीनपरा- गर्थव्यावृत्तः सत्यज्ञानानन्तप्रत्यगानन्दरूप आत्मेति विवेचनम् । पदस्यान्व- यव्यतिरेको नाम-आत्मा चैतन्यं प्रज्ञानं ब्रह्म, सदित्यादिपदानि कर्तेत्या- शुपपदविधुराणि केवलस्यैवात्मनः समर्पकाणि, न विशेषणतद्विशिष्ठविप- याणि, असामर्थ्यान् । कर्ता, भोक्ता, ज्ञाता, द्रष्टा, श्रोता, वक्ता, गन्ता, कशः, स्थूल इत्यादीनि तु न केवलपूर्णात्मविषयाणि, अन्याधीनक्रियायुपरागदशा- यामेव प्रयुज्यमानत्वादिति विवेचनम् । एवं पदस्य पदार्थस्य वाऽन्वयन्य- विरकाविति यदेतत्, तदहमित्यनारमदर्थविषयेऽवधारणे युक्तिरेव स्थान- विवेकावधारणोपायमात्रं स्याततुवाक्यास्य पदार्थस्य व्यापागेऽस्पे- त्यर्थः । तस्मादतावतापि वियफेन देहादिवेलमण्येऽवभारितेऽपि, कोई (.) कर्मे-पाटः।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् नादाक्षमदमित्यस्मिन्सुयुप्लेऽन्यन्मनागपि । न वारयति दृष्टिं खां प्रत्ययं तु निषेधति ॥ ९७॥ स्वयंज्योतिर्न दि द्रष्टरित्येवं संविदोऽस्तिताम् । कौटस्थ्यं च तथा तस्याः प्रत्ययस्य तु लुप्तताम् ।। स्वयमेवानवीच्छाखं प्रत्ययावगती पृथक् ।। ९८ ॥ तहि ?- इति जिज्ञासाया अनुत्तेः, तत्त्वमसीति वाक्यं जिज्ञासितस्व- रूपविशेपसमर्पफमपश्यमपेक्षितव्यमेति भावः ।। ९६ ।। किंच-अपस्थात्रयं परस्परव्यभिचारि, चैतन्यात्मा तु न कदापि व्यभि- चारीति प्रकारान्तरेणात्मानात्मविवेकं दर्शयति-नादाक्षमिति । अस्मिन्सुपुतेऽत्रात्मनि, अत्र स्थाने वा, मनागपि ईपदप्यन्यदात्मस्वरूपा- तिरिक्तमहं नाद्राक्षं न दृष्टवानस्मीति परामृशन् जनो न स्वां स्वात्मनो दृष्टिं चैतन्यं वारयति, प्रत्ययं तु पुनर्निपेधति । प्रतीयत इति प्रत्यय इति व्युत्पत्त्या प्रमातृप्रमाणप्रमेयादिरूपः सर्व एव विगेपो गृह्यते । तस्मात्परस्प- व्यभिचारितया दृष्टनष्टस्वभावाभ्योऽवस्थाभ्यो मिथ्याभूताभ्यो व्यभि- चारी चिद्रूपः साक्षी सत्य आत्मेति विवेकः सिध्यतीत्यर्थः ।। ९७ ।। एवमुक्तावन्वयव्यतिरेको शास्त्रसंमती, न स्वबुद्धयुठोक्षामात्रकृताविति विश्वासाय शास्त्रमुदाहरति-स्वयंज्योतिरिति साधेन । " अायं पुरुषः स्वयंज्योतिः", " नहि टुईटेविपरिलोपो विद्यते" इत्येवमादिगाखं संविदश्चेतनाया अस्तिता सद्भावं, वस्याः संविदः कोटरभ्यं निर्विकारता च स्वयमेवाग्रवीदिति संपन्धः । तथा प्रत्ययस्य प्रमानादिभे- (१) वृ. उ. ४. ३. ९., १४. (२) वृ. उ. ४. ३. २३.

·३६६ उपदेशसाहस्री एवं विज्ञातवाक्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः । श्रुतिस्तत्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुचये ॥ ९९ ॥ ब्रह्मा दाशरथेर्यद्वदुक्त्यैवापानुदत्तमः । तस्य विष्णुस्वसंवोधे न यनान्तरमूचिवान् ॥१०॥ दस्य लुप्ततामसत्तां च " न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तम् ॥ इत्या. दिशास्त्रं स्वयमेवाब्रवीदिति पुनरेवान्वयः । एवं प्रत्ययावगती पृथगसं- कीणे शास्त्रेणैव विवेचिते इति शेपः । प्रत्ययो व्याख्यातः । अवगतिश्चै- तन्यम् ।। ९८॥ एवमवान्तरवाक्यकृतं युष्मदस्मद्विवेकमुपपत्तित उक्त्वा, विज्ञातपदार्थ- तत्त्वे पुरुपे महावाक्यं फलवद्विज्ञानं जनयतीत्याह-पवामिति । एवमुक्तपकारेण श्रुतिप्रसिद्धितः , लोकप्रसिद्धितः, अन्वयव्यतिरेक- तश्च, विज्ञातावान्तरवाक्याथें पुंसि सति महावाक्यात्मिका श्रुतिः श्रोतु- जिज्ञासोर्मोहापनुत्तये सकार्याविद्यानिवृत्तिप्रयोजनाय 'तत्सदाख्यं ब्रह्म त्वमसि' इत्याह--उपदिशतीत्यर्थः ॥ ९९ ॥ वाक्यप्रवणमात्रान्मोहापोहे दृष्टान्तं पुराणसिद्धमाह-ब्रह्मेति । दाशरथिना रामेण देवकार्यसिद्धये मनुष्यावतारनाट्येन स्वमाहात्म्या- च्छादनं संकल्पपूर्वकं यत्कृतं तदिह तमाशब्देनोच्यते । न त्वीश्वरस्य संमोहः संभवति । तदुक्तं संक्षेपशारीरके- संकल्पपूर्वकमभूद्रधुनन्दनस्य नाहं विजान इति कंचन कालमेतत् । (6) वाच्यार्थे --इति नै. सि. ४. २४. पाठः । (२) पृ. उ. ४. ३. २३-1.. .

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् अदंशब्दस्य निष्ठा या ज्योतिपि प्रत्यगात्मनि । सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता ॥ १० ॥ ग्रझोपदेशमुपलभ्य निमित्तमात्र तमोत्ससर्ज स कृतं सति देवकायें ।' इति । हे राम, वं विष्णुरसि न दशरथपुत्रमान इत्युक्त्यैव ब्रह्मा दाशरथः संकल्पमात्रळतं तमो विष्णुत्वाच्छादनरूपमपानुदत् । एवकारार्थमाह- तस्येति । यनान्तरं वाक्योपदेशग्रहणातिरिक्तमित्यर्थः ॥ १०० ॥ दान्तिकमाह-अहंशब्दस्येति । एवंगन्दः प्रथमं योज्यः। यथाऽयं दृष्टान्तः, एवं 'सदसि' इति वाक्येन सा निष्टोव केवलं, नानुष्ठापितेति योजना । सा का निष्ठेति तामाह- अहंशन्दस्येति । प्रत्यगात्मनि-परागर्थेभ्यो व्यावृत्ते शोधिते आत्मनि निरुपाधिके, ज्योतिपि साक्षिस्वप्रकाशस्वभाव अहंशब्दस्य या निष्ठा लक्ष- णया पर्यवसिता वृत्तिः सैवेत्यर्थः । तत्र 'त्वं तदसि ' इत्युपदेशमात्रात् 'अहं सत् ब्रह्मास्मि । इति वाक्यार्थज्ञानोदयमाने सति विमुक्तता मोहा- पोहरूपा फलं भवतीत्यर्थः । यद्वा-दृष्टान्तस्य दान्तिकमेव विज्ञात- वाक्यार्थ इति पूर्वश्लोक एव स्थितं द्रष्टव्यम् । अयं त्वन्ययोत्थाप्यते-ननु दाशर वेदेव विष्णुत्वोपदेशमात्रात् 'विष्णुरहमस्मि । इति झटिति वोधो- दयः, वस्य महामहिमसंपन्नत्वात्, कथमिदानीतनस्य कर्ताभोत्तेत्यादि- प्रत्यक्षाभिमतमिथ्याप्रत्ययगृहीतस्योपदेशमात्रात् 'अहं ब्रह्मास्मि' इति निर्विचिकित्सं ज्ञानं संभाव्यते ? इत्याशङ्कय शोधितत्वंपदार्थस्य पुंसः कर्तादिसाक्षिण एवाहमादिशब्दलभितस्य ब्रह्मवोपदेशानानुपपत्तिरत्रा- , (१) २. १०२. पत्य-चा० रामायणे उत्तरकाण्डे ९८. १२.-१३., ११०.८-१२.

·उपरशसाहनी श्रुतमात्रेण चेन स्यालाय तत्र भवेनुपम् । व्यवहारात्पुरापीयः सदावः स्वयमात्मनः ।। १०२ ।। भवनायादिनिर्मात्य तत्काला जायते प्रमा। तचमस्यादिवाक्पार्थे विगु कालंप्यसंशयः ॥ १०३ ।। पीति परिहरति-भांशमस्येति । सदसीत्येवंशाक्येन सैय निष्ठोकेनि मंयन्यः । अन्यत्समानम् ।। १०२ ॥ एवमवगतपदार्थतत्त्यस्य वाक्यादेव समूलसंसारनितिफलं ज्ञानं जायत एच-इति स्थिते श्रुतेः प्रामाण्यसिद्धपर्थ कार्यपरत्वं फल्प्यमित्यामहो निर- धको विद्वदनुभरविरोधादित्यभिप्रेत्याह-श्रुतमाणेति । ययोकन्यायेन वाक्यस्य श्रुतमात्रेण चंदुक्तफलं विज्ञानं न स्यात्, तत्र तदा कार्य कल्यं ध्रुवमवश्यं भवत्, अन्यथार्थवादादिवाक्यवस्वार्थे प्रामा- ण्यानुपपत्तेः । इह तु न तथा फल्म्यमस्ति, फलस्य सद्य एवानुभवसिद्धत्वा- दित्यर्थः । "स्वयं ज्योतिर्नहि द्रष्टुः" इति लोके पूर्वमश्लोकोऽधिक: स्थितः , इह वाऽयमध एव लोक इति सहगणनीयम् । किंच सिद्धे ब्रह्मात्मनि शास्त्रस्यानामाण्यं नाम ? (१) विपर्यासलक्षणं था, (२) निष्फलत्वं वा, (३) संशयलक्षणं वा, (४) अनुत्पतिलक्षणं वा?-इति विकल्पान् ऋ- मेण दूपयति-व्यवहारादित्यादिना । (१) नायः , यस्माब्यवहारान् “अहं ग्रह्मास्मि । इति शास्त्रोपदेशव्यवहारात्पुरा पूर्वमप्यात्मनः स्वयमेव सद्भाव इष्टो वाधकाभावात्, तस्माद्यधावस्थितात्मस्वरूपस्यैव श्रुत्या निवेदनान्न शुक्तिरूप्यज्ञानवदनामाण्यमित्यर्थः ॥ १०२ ।। (२) न द्वितीयः , अनुभवविरोधादित्याह-अशनायादीति । (१) १८.९० (२) वृ. उ. १. ४. १०.

·सा तत्काला- १८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३६९ प्रतिवन्धविहीनत्वात्स्वयं चानुभवात्मनः । जायेव प्रमा तर स्वात्मन्येव न संशयः॥ १०४॥ किं सदेवाहमस्मीति किंवाऽन्यत्मतिपद्यते । सदेव चेदईशब्दः सता मुख्यार्य इप्यताम् ॥ १०५ ।। तत्काला-आसपास्यश्रवणमाल एव कालो यस्या प्रमा अगनायाापलक्षितससारस्य निर्मुक्त्यै निवृत्त्यर्थं जायत, विदुपा प्रत्य- समवैतदित्यवो न निष्पलत्वशकावकारा इत्यर्थ । (३) तृतीयमप्यनुभरवि- गेधन निराकरोवि-तत्त्वमसीति । असशय सरायो नास्तीत्यर्थ ।।१०३।। (४) चतुर्य प्रत्याह-प्रतिवन्धेति। पार्थाज्ञान हि वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तिप्रतिवन्ध , तद्विहीनत्वाददगतपदा- यस्य पुसस्ता तस्मिनेप वाक्य त्रयणकाल आत्मन्येन प्रमा जायतेव, न समय , इति योजना । आगाशपुष्पमस्तीत्यादिवाक्यार्थपदनुभवायोग्यार्थ- त्वशका वारयति-स्वय चेति । अनुभवस्वरूपत्वात्स्वयमात्मन प्रत्याख्या- तुमशक्यत्यादित्यर्थ । अतो हुफदादिगदवनुत्पत्तिलक्षणमप्यप्रामाण्य नास्तीति सिद्ध सिद्धे प्रमात्मनि वाम्यस्य प्रामाम्यमित्यर्थ ॥१०४ ।। भव प्रमाणस्वरूपनिरूपणन ' अह ब्रह्मास्मि' इति ज्ञानमुपपायेदानी प्र- तिपत्त यार्थस्वभावनिरूपणनापि तदुपपादयितु विक्ल्पयति-किं सदेवति । 'तत्त्वमसि' इति वाक्यप्रवणसमनन्तर प्रतिपत्ती 'अहमस्मि' इति किं सदव प्रतिपद्यत, स्विाऽन्यत् इति विकल्पार्थ । आद्यमनूद्य तन परस्यानिष्टापत्तिरित्याह-सदेव चेदिति । सता सच्छच्दानाहान्दो मुण्यार्य इप्यता, तदा सच्छलाहशब्दयोरकार्थपर्यवसानादैकाल्यमेव वा स्वार्थ , न ससर्ग इत्यपरोक्षज्ञानसिद्धिरित्यर्थः ॥ १०५ ॥ (१) 'कवचाय तुम्, 'अन्नाय फट इति सध्यादौ । ()"सिद्ध' रहित पाट ।

·३७० उपदेशसाहस्री अन्यचेत् सदइंग्राईमतिपचिपैव सा । तस्मान्मुख्यग्रहे नास्ति वारणावगतेरिह ॥१०६॥ प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव यदाभासौ तदर्थता । तयोरचितिमत्त्वाच चैतन्ये कल्प्यते फलम् ।। १०७ ।। कूटस्थेऽपि फलं योग्यं राजनीव जयादिकम् । तदनात्मत्वहेतुभ्यां क्रियायाः प्रत्ययस्य च ॥ १०८।। द्वितीये दोपमाह-अन्यदिति । प्रत्यगात्मनोऽन्यवेत्सन् , तदाऽहंगाहरूपा या प्रतिपत्तिः, मृपैव सा भवेत्, संपदादिज्ञानवत् । तत्र वाक्यस्याप्रामाण्यमेव प्रसज्येतेत्यर्थः । प्रमाणप्रमेय. स्वभावपर्यालोचनया वाक्यादेवापरोक्षं फलवदात्मतत्त्वविज्ञानमुत्पद्यत इत्यु- पपन्नमित्युपसंहरति-तस्मातिदि । इह वाक्ये मुख्यमहे सति, अवगतैर्य- थार्थानुभवस्य वारणा निवारणं नास्तीत्यर्थः ॥ १०६ ॥ नन्वात्मनः फूटस्थत्वेन प्रतिपत्तृत्वानुपपत्तौ फलसंवन्धो नोपपद्यत इत्य- स्त्यात्मग्रहे निवारणेत्याशङ्कयाह-प्रत्ययाति । प्रत्ययी परिणाम्यन्तःकरणं प्रत्ययः, तत्परिणामश्च यदाभासौ चस्य चि- दात्मन आभासो ययोस्तौ यदाभासौ, तयोस्तदर्थता तच्छेपभूततेति यावत् । तस्मिश्चैतन्ये चिदात्मनि तदाभासद्वारा फलं करप्यते । किंच तयोः प्रत्य. यिप्रत्यययोरचितिमत्त्वाजडत्वादपि फलसंवन्धायोगात्, फलस्यात्मसंबन्धः स्यादित्यर्थः ।। १०७ ॥ निर्व्यापारस्यापि फलसंवन्धे दृष्टान्तमाह-कूटस्थ इति । ननु राजतद्धृत्ययोः स्वस्वामिभावसंवन्धोऽस्ति राजनि जयादिसंवन्ध- निमित्तम् , इह त्वध्यक्षाध्यक्ष्ययोस्तादशस्यादर्शनात् कथमयं दृष्टान्तः प्रकृते (१)ग्राहि -पाठः।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३७१ आदर्शस्तु यदाभासो मुखाकारः स एव सः । यथैवं प्रत्ययादों यदाभासस्तदा ह्यहम् ॥१०९।। इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात्सदस्मीति च नान्यथा । तत्वमित्युपदेशोऽपि द्वाराभावादनकः॥११०।। संगतः स्यादित्यागक्ष्य, अत्राप्यस्त्यधिष्ठानाधिष्ठेयभावः फलसंवन्धहेतुरि- त्याह-तदिति । हेतुभ्यामित्यन हेतुत्वाभ्यामिति भावप्रधानता योज्या । क्रिया अहमात्मिका वृत्तिः , प्रत्यर्थमयतीति व्युत्पत्तेः प्रत्ययोऽन्तःकरणसा- भास उच्यते-साभासवृत्तिवृत्तिमतोरिति यावत्। आत्मत्वं च हेतुत्वं चात्म- हेतुत्वे, तस्य फलस्य न आत्मत्वहेतुत्वे तदनात्महेतुत्वे, ताभ्या तदनात्मत्व- हेतुत्वाभ्यामिति योजना । तथा च क्रियाप्रत्यययोर्जडयोः फलस्वरूपत्वाभा- वात्, फलोपादानत्वाभावाच तद्व्यापारनिवन्धनं फलं तदधिष्ठान एव निया- पारेऽपि कूटस्थे योग्यमित्यस्ति दृष्टान्तदाष्टान्तिकसंगतिरित्यर्थः ॥ १०८॥ शुद्धस्यात्मनः प्रमातृत्वं नास्तीत्यभिप्रेत्येदं विशिष्टप्रमातृकृतं फलं कूटस्थे उपचर्यत इति राजदृष्टान्तेनोक्तं, वस्तुतस्तु चित्प्रतिविम्बस्यैव स्वोपाधि- व्यापारेण स्वात्मन्यध्यस्तेन विद्यत एव प्रमातृत्वमिति चिदात्मन एवावि. कृतस्य प्रतिविम्वभावनिवन्धः फलसंपन्य इति सदृष्टान्तमाह-आद- शस्त्विति। येन मुसाकारेण विशिष्टतया आभासत इति यदाभासः सन्नादगाँ मुसाकारः । स एव प्रीवास्थ एव स, न ततोऽन्यः, यथा विम्मप्रतिविम्बयो- क्यं लोके प्रसिद्धमित्यर्थः । एवं प्रत्यवादशोऽहंकारो यदाभासो येन चित्यतिपिम्धेन आभास्यत इति यदाभासः, स चित्प्रतिविम्यः परमात्मैव, न ततोऽन्योऽहंकारेऽहमवभासगोचरः, तथा सति 'अहं ब्रह्म ' इति वाक्या- धीर्घटते; अध्यस्ताशापोहमात्रेण विना नात्मनः कर्मत्वमित्यर्थः ।। १०९।। अयमेव पक्ष आदरणीय इत्याह-इत्येवामिति । , ·३७२ उपदेशसाहसी श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेदर्थवत्त्वं तथा भवेत् । अध्यक्षस्य न चेदिष्टं श्रीवत्वं कस्य तद्भवेद ॥१११॥ अध्यक्षस्य समीपे स्याद्बुद्धेरेवेति चेन्मतम् । न सत्कृतोपकारोऽस्ति काष्ठाद्यन्न कल्प्यते ।। ११२ ।। बुद्धौ चेत्तत्कृतः कश्चिनन्वेवं परिणामिता। आभासेऽपि च को दोपः सति श्रुत्पाद्यनुग्रहे ॥ ११३ ॥ एवं सति चिदाभासाभ्युपगमे सति, सदहमस्मि-चकारादहं सदस्मि- इत्येवमाकारा प्रतिपत्तिः स्यात्, नान्यथा-आत्मन एव वा अहंकार- स्यैव वा प्रमातृत्वाभ्युपगमे इति यतः, अतोऽवमेव मार्गोऽनिच्छशिरप्यादर- णीय इति योजना । एवमनभ्युपगमे न केवलं प्रतिपत्त्यनुपपत्तिः, अपि तूपदेशस्याप्यनुपपत्तिरित्याह-तत्त्वमिति । त्वमर्थाऽनुवादद्वारेण हि तद- र्थभाव उपदेष्टव्यः, तत्रानृद्यमानस्य चित्पतिविम्बस्याभावे तदर्थोपदेशो निरालम्बनोऽनर्यकः खादित्येतदाह-द्वाराभावादिति ॥ ११० ।। एतददेव विशदयति-श्रीतुरिति । तथा सतीत्यर्थः । तच श्रोतृत्वमध्यक्षादन्यत्र संभवतीत्याह-अध्यक्ष- स्यति । न कस्यापीत्यर्थः ॥ १११॥ यद्यप्यध्यक्षस्य नोपदेशः, तथापि न वैयर्थ्यमिति शरते-अध्यक्षस्येति । तत्र बुद्धः श्रोतृत्वं किमध्यक्षसंनिधिसत्तामात्रापेक्षं, आहोवित्तत्कृतो- पकारापेक्षम् ?-इति विकल्पाद्यं प्रत्याहन तदिति । तस्कृतः संनिहि- ताध्यक्षठत उपकारोऽविशयो बुद्धनास्त्येवं, चद्वत्काष्ठादिन्धनादेः सनिहि- ताझुद्धावतिशयो न क्ल्यते, तद्वदित्यर्थः ॥ ११२ ।। द्वितीयमुत्याप्य दृपयति-युद्धौ चेदिति। (१)तदा-नाउ.(:)नुलय--१८.७५.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३७३ । आभासे परिणामश्चेन्न रज्ज्वादिनिभत्ववन् । सादेव तथाऽवोचमादर्श च मुखत्ववत् ।। ११४ ।। नाऽऽत्माभासत्वसिद्धिवेदात्मनो ग्रहणात्पृथक् । मुखादेव पृथक्सिद्धिरिह बन्योन्यसंश्रयः ।। ११५ ॥ एवं सति आभासानभ्युपगमेऽध्यक्षस्व परिणामिता ननु निश्चितं प्रस- ध्येतेत्यर्थः । अतो " रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" । एमचा बहुधा चैर दृश्यते जलचन्द्रवत् " इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुगृहीत आभासपक्षो निर्दष्ट उपादेय इत्यभिप्रेत्याह-आभासेऽपि चेति । चद्वा-अस्तु परिणामिताऽध्यक्ष- स्येति चेत्, तर्वाभासेऽपि च प्रमाणसिद्धेऽभ्युपगम्यमाने तव को दोपो भविष्यतीत्याह-आमासेऽपीति ॥ ११३ ।। आभासपक्षे चिदात्मनः परिणामप्रसङ्गाभावं वक्तं शङ्कानुत्धापयति- भाभासे परिणामश्चेदिति। नैवं, आभासस्य मृपात्योपरत्तेरिति परिहारमाह-न रयादोति । रज्वज्ञानकल्पितस्य सादे रज्जुनिमत्ववन्, अनिदमात्मकस्य ग्जतादेरि- दमात्मकत्ववञ्च चिदात्माज्ञानकल्पितस्य बुद्धया पैव चिन्निभत्वं, चकाग- दभोक्तस्वरूपस्यात्मनो भोत्तृत्वाभासो मृपैवेति मूच्यते । यथैवं मृपात्य, तथा पूर्वमवोचम् , आदर्शे च मुसत्यवन्मुखाकारत्ववदिति दृप्रान्तप्रायनेने- त्यर्थः । चकारान्मुसस्येवात्मनोऽविस्तत्वमप्यवोचमित्यर्थः ।। ११४ ॥ अहंकृतरेवात्मत्त्रमिति मन्यमानस्तस्य चिनिभत्वमाक्षिपति-नात्मेति । आत्मनः केवलस्य ग्रहणादवभासनात्पृथगेवात्माभासत्वस्य सिद्धिश्चेन्न (१) यू. उ. २. ५. १९. कठ उ. ५. ९. १० (१) ब्रह्मर्पि. उ. १२. मोक्षधर्म-अध्याये ((३) १८.८७.

·३७४ उपदेशसाहस्री अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धावाभासस्य तदीयता । आभासस्य तदीयत्वे ह्यध्यक्षव्यतिरिक्तता ॥ ११६ ॥ नैवं स्वमे पृथक्सिद्धेः प्रत्ययस्य दृशेस्तथा । रथादेस्तत्र शून्यत्वात्मत्ययस्याऽऽत्मना ग्रहः ॥ ११७ ॥ भवेदाभासावभासेनैवाऽऽत्माभासो भवेत् , तदा इह त्वस्मिन्मतेऽन्योन्यसं- श्रय इति योजना । दृष्टान्तश्च विषम इत्याह-मुखादेरिति । दर्पणा- दिगताभासव्यतिरेकण ग्रीवास्थत्वेन मुसस्य सदा सिद्धिरस्तीति न तना- ऽन्योन्यसापेक्षतेत्यर्थः ।। ११५ ॥ अन्योन्याश्रयमेव स्पष्टयति-अध्यक्षस्यति । तथा चाहमिति प्रतीयमानोऽहकृत्यात्मक एव चेतन आत्मेति युक्त- मित्यभिप्रायः ।। ११६ ॥ अहकृत्यात्मकस्याऽन्तःकरणस्य स्वप्ने दृश्यत्वेनैव व्यवस्थितत्वात्, तदा- भासनिरपेक्ष एवात्मा तत्र सिद्ध इति नोक्तदृष्टान्तासंगतिरिति परिहरति- नैव स्वम इति। प्रत्ययस्यान्त करणस्य दृशेगत्मनश्च स्वप्नावस्थाया तथा-मुसतत्पति- निम्बवत् , पृथक्-अन्योन्यनिरपेक्षतयैव सिद्धरित्यर्थः । कुत एतदित्य- पक्षायामाह-रथादेरिति । "न तन ग्था न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति " इत्यादिना स्वप्ने स्थादिदृश्यराहित्यस्य श्रूयमाणत्वात् प्रत्यय- स्थैव रथाद्याकारमापनस्व तत्रात्मना स्वप्रकाशचैतन्येन ग्रह । तथा चात्मा प्रत्ययसक्लनविनिमुक्त, स्वप्रकायतया भासमान एव स्वप्ने विषयाकारा- कारितप्रत्ययसाक्षी सिद्ध इत्यर्थः ॥ ११७ ॥ (१)पृ.उ.४.३.१.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३७५ अवगत्या हि संव्यातः प्रत्ययो विषयाकृतिः। जायते स यदाकारः स बाहो विपयो मतः ॥ ११८॥ कर्मप्सिततमत्वात्स तदान कार्य नियुज्यते । आकारो यत्र चाप्येत करणं तदिहोच्यते ।। ११९ ।। यदाभासेन संव्याप्तः स ज्ञातेति निगद्यते । त्रयमेतद्विविच्याऽन यो जानाति स आत्मवित् ॥ १२० ।। स्वमपर्यालोचनया चिदात्मनः प्रत्ययाद्विवेकं दर्शयित्वा जामस्वभावा- लोचनयापि तमाह-अवगत्या हीत्यादिना । विपयस्याऽऽतिरिवाकृतिर्यस्य, अथवा -विपयस्याकतिरवाकृतिर्यस्य, स विपयाछतिरिति विग्रहः । आत्मचैतन्यच्या विषयाकारे प्रत्यये जायमाने तस्मिन् यो विपयाकारः, स यायो विषय इष्ट इत्यर्थः ।। ११८।। किंच-स वाह्यो विषय ईप्सिततमत्वात्कर्तुः साध्यतयोद्देश्यत्वेनेष्टतम- त्वाकर्म भवति, तद्वांस्तद्विपयेच्छावान कार्य नियुज्यते युर्विति प्रेर्यते, यत इत्यच्चाहारः । आफारसमर्पकस्य कर्मकारकतया विषयत्वमुत्तवा प्रत्ययस्य कग्णत्वमाह-आकारो यति । या बुद्धिपरिणाम विपयेण आकारोऽप्येत अर्यते, तदिह विषयाभि• व्यक्ती करणमुच्यते-तत्तद्बाह्येन्द्रियविपिता तत्तदाकारा बुद्धिवृत्ति- विपयामिति प्रति करणमित्यर्थः ।। ११९॥ विपयकरण व्युत्पाद्य कर्तारं व्युत्पादयति—यदाभासेनेति । यस्य चित्प्रतिविम्यस्याऽऽभासन मंव्याप्तोऽहंकारःपरिणमते, स चिदा. स्मप्रतिविम्यो ज्ञातेति निगद्यते कथ्यते । एवं साक्ष्य निर्दिश्य ततः साक्षिणं पृथगुपलम्भयति-प्रयमिति । एतत्रयं-ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेयं चेति विविच्य (.) सज्ञाता-पाटः ·, तस्य ३७८ उपदेशसाहस्री किमन्यदायेकश्चित् प्रमाणेन तु केनचित् । विनैव तु प्रमाणेन निवृत्याऽन्यस्य शेषतः ॥ १२४ ॥ शब्देनैव प्रमाणेन निवृत्तिश्चेदिहोच्यते । अध्यक्षस्यापसिद्धत्वाच्छून्यतैव प्रसज्यते ॥ १२५ ॥ अचित्स्वभावत्वात्, प्रदीपादिवदिति प्रयोगः । एवं सामान्यतो दृष्टानु- मानेन " अनायं पुरुपः स्वयंज्योतिः, "आत्मैवास्य ज्योतिः", भासा सर्वमिदं विभाति " इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धस्वप्रकाश आत्मनि संभा- वना दर्शितेति द्रष्टव्यम् ॥ १२३ ॥ एवमनुमानमात्मन्युपन्यस्य विधिमुखेन प्रमाणेनात्मसिद्धिरक्ता, तत्र केचिन्निपेधमुखेनैव प्रमाणेनात्मसिद्धिः, न विधिमुखेनाऽपीति मन्यन्ते, तन्मतनिराकरणाय विकल्पयति-किमन्यदिति । प्रथमस्तुशब्द एवकारार्थः । द्वितीयस्तु वाशब्दार्थः । किं कश्चिद्वादी केनचित्प्रमाणेनैव देहादिभ्योऽन्यदात्मतत्त्वं ग्राहयेत् ? किंवा प्रमाणेन विनवाऽन्यस्य निवृत्त्या परिशोपितः ?-इति विकल्पार्थः ॥ १२४ ।। प्रथमपक्षे विधिमुखेनैव प्रमाणप्रवृत्तिः सिद्धयतीतीष्टहानिः स्पष्टेत्यभि- प्रेत्य द्वितीयं प्रत्याह-शन्देनैवेति । शब्देन प्रमाणेनाऽऽनात्मनिवृत्तिरेव चेदिहोच्यते इति संपन्धः । तदा- अध्यक्षस्य अध्यक्षसमावस्य, अन्यतोऽप्रसिद्धत्वात्, परिशेपासिद्धेः, शून्य- नेवावशिष्येत, नात्मेत्यर्थः ॥ १२५ ।। '-पा: (१) पृ. उ. ४. ३. १. (३) वृ. उ. ४. ३.. (४) कठ. उ. ६.१५ थे. उ. ६. १४: मुं. उ. २. २. ... (1) सिद्धित्या ·१८ तत्त्वमधिप्रकरणम्। ३७९ चेतनस्त्वं कथं देह इति चेनामसिद्धितः । चेतनस्याज्यतः सिद्धावेवं स्यादन्यहानतः ॥ १२६ ।। अध्यक्षः स्वयमस्त्येव चेतनस्याऽपरोक्षतः। तुल्य एवं प्रबोधः स्यादन्यस्याऽसत्त्ववादिना ॥ १२७ ॥ अहमज्ञासिपं चेदमिति लोकस्मृतेरिह । करणं कर्म कर्ता च सिद्धास्त्वेकक्षणे किळ ॥ १२८ ।। ननु चवनाचेतनयोविरुद्धरूपत्वकयननाऽन्यनिवृत्ति' शब्दन रियत, तमा चाऽचतनविरुद्धश्चेतन परिशिष्यत इति न शून्यताप्रसङ्ग इत्याशङ्कय परिहरति--चेतनस्त्वमिति । अप्रसिद्धितो नैवमित्युक्त साधयति-चेतनस्येति । अयमर्थ -सिद्ध हि मिणि प्रतियोगिनि चायमय न भवतीति तादात्म्यनिफ्धन विरुद्ध- रूपत्वोपदश स्यात्, न चाऽद्यापि चतनपदार्थ प्रपर सिद्ध इत्यननैर तत्मापनऽन्योन्याश्रय स्यादिति ।। १०६ ॥ आत्मा नाऽत्यन्तमप्रसिद्ध', तस्य स्वत सिद्वत्वादित्याशङ्कत- -अध्यक्ष इति । चतनस्य स्वताऽपरोक्षत्वादित्यर्थ । दूपयति-तुरय इति । एव सति अन्यस्याऽसत्त्ववादिना शून्यवादिना तुल्य सम प्रमोध स्यात् , यथा शून्य- वादिन प्रमाण विना स्वत सिद्ध शून्यमात्मति न प्रबोधसिद्धि , तथा- ऽध्यक्षस्यापि तवत्यर्थ ॥ १२७ ॥ इदानी स्मृतिपरेन स्वत सिद्धाध्यक्षसिद्धिं शत-महमज्ञासिपमिति । अहमिदमज्ञासिपमितीह व्यवहार लोकस्य युगपत्स्मृतिदर्शनात् , अन- नुभूत स्मृत्वभावात्, करणकर्मतरत्रयोऽप्येकक्षण प्राग्येन सिद्धा, सो- ·उपदेशसाहस्री असाधारण्येनावगम्य, अन त्रये परस्परापेक्षसिद्धिके आगमापायिनि वर्त- मानं स्वत सिद्धं तदवधिभूतमनागमापायि साक्षिणं यो जानाति सम्य- गवगच्छति, स आत्मवित् त्वंपडलक्ष्यप्रत्यगात्मविदिति योजना । तदुक्त श्रीभागवते- 'एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेट स आत्मा स्वाश्रयाश्रयं ।। इति ॥१२०।। (१) २. १०. ९. श्रीमद्भागवते कचित्कचिदपि अनेकग्रन्थग्रन्थय न्यस्ताः । अय श्लोक एका प्रन्थि । तदर्थावबोध पूर्वश्लोकावरोधसापेक्ष । जत प्रथम सन्याख्य. स सगृह्यते- योध्यात्मिकोऽय पुरुप सोऽसावेवाधिदेविक. । यस्तनोभयविच्छेद स स्मृतो ह्याधिभोधिक ॥८॥ अस्यार्थ ~योऽयमध्यात्मिक पुरुष चक्षुरादिकरणाभिमानी दटा जीव , स एवा- सावाधिदैविक पुरुप सूर्यादिः । अन पुरुषस्य जीवस्योपाधित्वात, इन्द्रियादा पुरुषशब्द- प्रयोग-"स वा एप पुरुषोऽन्नरसमय " (ते. उ २. १.) इत्यादिक्षुते । यदिद अध्यात्म चक्षुरादिकरण स एवासावाधिदैविचारायधिष्ठाता सूर्यादि पुरुष स्मृत , इन्द्रियत्तदधिष्ठानयोरपि सूर्यायशत्पनेवरूप्यात् । यास्नु तौकस्मियोभयो आध्यानिका धिंदेवरूपयोनिच्छदो भेदो यस्मात्तथाविधधभुगालकायुपलक्षितो दृश्यो देह , स त्याधि भौतिक पुरुष स्मृत । अभित्रयोरपि करगतदधिष्टानोठिक एव भेदो युध्यत, अन्यत्र करणस्थित्यभावेन भेदवोधाभावात् । एव च इन्द्रियमध्यात्मिक, देवता आधिदैविक, गोलकमाधिभौतिक, विषयोऽध्याधिभौतिर इति ।। अथ प्रकृतलोकाथ-एकमेक्तराभाव इत्येवेपामन्योन्यसापेक्षसिद्धवे नानात्मत्व सूचयति । तथा हि-दृश्य विना तत्प्रतीत्यनुभयं करण न सिध्यति, नाऽपिटा, नन तद्विना करणप्रवृत्त्यनुमेयस्तदधिष्ठाता सूर्यादि, न च तद्विना करण प्रस्तत, न च तदिना दृश्यम् इत्यव यदेकतरस्याभावे एकमपि नोपालभामह-- -न पश्याम, राम तदा तदा यात्मिकादिनितयमाओचनात्मकेन प्रत्ययेन यो वेद-साक्षितया पसति, ·१८ तत्वमसिप्रकरणम् ३७७ सम्यक्रसंशयमियोक्ताः प्रत्यया व्यभिचारिणः । एकैचावगतिस्तेषु भेदस्तु प्रत्ययार्पितः ।। १२१ ॥ आरिभेदाद्यथा भेदो मणेरवगतेस्तथा । अशुद्धिः परिणामच सर्व प्रत्ययमंश्रयात् ॥ १२२ ।। प्रथनं ग्रहणं सिद्धिः प्रत्ययानामिहाऽन्यतः । आपरोक्ष्यात्तदेवोक्तमनुमानं प्रदीपरत् ।। १२३ ।। विवेकमकारमेन विगदयति-सम्यगिति ॥ १२१ ॥ भेदस्तु प्रत्ययार्पित इत्येतदृष्टान्तेन स्पष्टयति-आधिभेटादिति । मणः स्फटिकादेः । प्रत्ययसश्रयादहारप्रतिविम्बकृताभाससंश्रयानि- मित्तादित्यर्थः ।। १२२ ॥ ननु ग्राह्यग्रहणग्राहकातिरिक्तात्मसिद्वौ किं प्रमाणमुक्तमतावता भवती- त्यपक्षाया तदाह-प्रथनमिति । प्रत्ययाना विषयाफाराणा जाग्र स्वप्नावस्थाना प्रयन स्फुरण, ग्रहणामु- पादान-स्थिति;-व्यवहारो वा, सिद्धि स्वरूपलाभश्च, इह व्यवहार- भूमो अन्यतोऽन्यस्मादापरोदयादपरोक्षस्वभावाद्भवितुमर्हति, अचित्स्वभाव- त्वात्। अचित्स्वभारत्वं चागमापायित्वात् , प्रदीपवदित्येतदेवानुमानमिहोत्त- मित्यर्थः । विमता: प्रत्यया. स्वपिलक्षणान्याधीनप्रथनग्रह्णसिद्धिका . स आत्मैव स्वाध्याय -स्वाध्य अनन्याययः, म चामौ अन्ययामाश्यश्चेति । अन्यथा सिद्धि अन्यसापक्षा, आत्मन सिद्धिनान्यापेक्षा । अत एव व्यभिचारित्वा- त्तेपा मायामयत्वम् । (१) तुल्य--१७ १६.

·३८०
उपदेशसाहन्त्री
प्रामाण्येऽपि स्मृतः गम्यायोगपचं विभाव्यते ।
कमेण ग्रहणं गर्व स्मृतेः पवात्तथैव च ॥ १२९ ।।
अमासिपमिदं मां चेत्यपेक्षा नायले ध्रुवम् ।
विशेपोऽपश्यते यत्र तत्र वेककालता ॥ १३०॥
ऽस्त्यध्यक्षः स्वतःमित इति गम्यते । फिलेत्यनभिमतत्वद्योतनात् पूर्वपक्षता
गोतितत्यर्थः ॥ १२८ ॥
एतन्निगकरोति-प्रामाण्येऽसीति ।
स्मृते: पूर्वानुभवगमकत्वेन प्रामाण्यऽपि न युगपषितयसिद्विगमकन, यतः
पूर्व प्रमेण कर्नादीनां प्रहणमभून् , तथैव च पश्चादुत्तरकालं स्मृतेः संभवः,
अत: गेयानन्तयेणाविलम्याद्योगपद्यं विभाव्यते मृपवेत्यक्षरार्थः । अर्थ-
यस्यैकस्मृत्यवभास्यत्वे निश्चित सत्येवं स्यात्, न तु तनिश्चेतुं शस्यते ।
यतोऽहमिदं जानामीति नमेण व्यपदिश्यते, अतो ग्राह्यस्फुरणस्य पाहक-
महणाकारतासंभवात् , तत्काले तयोर्न भान संभवति । एवं ग्राहकस्य
प्रतीचः स्फुरणसमये ग्राह्यस्य पराची नास्ति सुग्णं, विरुद्धाकारद्वयस्यै-
कस्मिन् प्रमाणज्ञाने स्फुरणासंभनात् । तथा ज्ञानस्यापि विपर्यकाकारत्वात्
सरस्फुरणेन ज्ञातृसतिरिति कमेणैव जात्रादिसिद्धिः प्रागुन्नेया । तस्मादु-
पलपनशतभेदनयोगपवाभिमानयत् युगपस्मृतिरित्यभिमानः शैयनि-
वन्धन इति भावः ॥ १२९ ॥
स्मृतेयौंगपद्याभावे कारणान्तरमाह-प्रशासिपमिति ।
इङ्गमित्याकारो हि प्रत्यगपेक्षयोल्लिख्यते, वथा मामिति परागपेक्षया
धीजीयते । तथाच यत्र विशेपोऽन्यप्रतियोगिकोऽपेक्ष्यते, तत्रैककालता-
चौगपचं नैव घटत इत्यर्थः ॥ १३०॥

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३८१ .. आत्मनो ग्रहणे चाऽपि त्रयाणामिह संभवात् । आत्मन्यासक्तकर्दत्वं न स्यात्करणकर्मणोः ।। १३१ ॥ व्याप्तुमिष्टं च यत्कर्तुः क्रियया कर्म तत्स्मृतम् । अतो हि कर्वतन्त्रत्वं तस्येष्ठं नान्यतन्त्रता ।। १३२ ।। स्मृतेर्विपयतः, स्वरूपतश्च योगपद्यासंभवात् कादिसिद्धपैक्यानुमाप- कत्वानुपपत्तिरित्युक्तं, संप्रति कादीनां युगपदनुभवसाधनाभावादपि न युगपत्तत्सिद्धिसंभावनेत्याह-आत्मन इति । अयमर्थः यथा विपयत्य ग्रहण कर्ता, करणं, कर्म चेति त्रितयमपेक्षते, एवं प्रत्येकं कादिग्रहणेऽपित्रितयमपेक्षणीयं, तथा चात्मनः प्रमातुः, चकारात प्रमेयस्य प्रमाणज्ञानस्य च, ग्रहणेऽपि त्रयाणां कादीनामिहापेक्षासंभवात् , नत्तत्कादिस्फुरणमन्तरेण तत्तदर्थस्य तदनुभूतत्वनियमासिद्धेः कर्ताद्यनवस्था प्रसज्येतत्यर्थः । तैरव कादिभिः स्वस्वरूपसिद्धिसंभवात् किमित्यनवस्थेति शङ्कां वारयति-आत्मनीति । आत्मन्येकस्मिन्नेर स्वसिद्धावासक्तमुपक्षीणं यत्कर्तृत्व, तदेवकरणकर्मणोः सिद्धौ न स्यादित्यर्थः। तथाचैकस्मिन्नवभासे क. बादिभावनाऽन्वीयमानानां तदैवाऽवभासान्तरसाधनत्वान्वयायोगात् ,नक- दित्रितयस्य युगपदनुभवसाधनसंभावनेति तदसिद्धिस्तदवस्थेत्यर्थः॥१३१।। कादीनां युगपत्सिद्धयभ्युपगमे व्याकरणविरोधोऽपि स्यादित्याह- व्यामिति । कर्तुः क्रियया यध्याप्नुमिष्टतमं तत्कर्म स्मृतम् । ' कर्तुरीप्सिततमं कर्म' इति पाणिनिना स्मृतमित्यर्थः । हि यस्मादवं, अतस्तस्य कर्मणः सकलका- रकप्रयोत्तृस्वतन्त्रमर्तृतन्त्रत्वमिष्टं, न तद्व्यतिरिक्ताघ्यक्षतन्त्रता, उक्तन्यायेन तत्साधकासिद्धरित्यर्थः ।। १३२॥ (१) १.४. ४९.

·३८२ उपदेशसाहस्री शन्दादाऽनुमितेर्वाऽपि प्रमाणाद्वा ततोऽन्यतः । सिद्धिः सर्वपदार्थानां स्यादर्श प्रति नाध्यया ॥ १३३ ॥ अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात्ममाणेन विनैव चा। विना स्वस्थ प्रसिद्धिस्तु नाइं प्रत्युपयुज्यते ।। १३४ ॥ तस्यैवाऽशत्वमिष्ट चेज्ज्ञानत्वेन्या प्रतिभवेत् । अन्यस्पैयाऽज्ञतायां च तद्विज्ञाने ध्रुवा भवेत् ॥ १३५ ॥ तस्माद्विषिरूपेण प्रत्तादेव प्रमाणादभिमतवस्तुसिद्धिः, नान्यनिषेध- मानावसानादिति निर्णीतमित्युपसंहरति-शब्दावेति । अन्यतोऽन्यस्मात्प्रत्यक्षादेवेत्यर्थः ।। १३३ ॥ जडानां प्रवृत्तप्रमाणादेव सिद्धिरस्तु, न स्वयंचेतनस्येत्याशङ्कयाह-- अध्यक्षस्यापीति । येयमध्यक्षस्य सिद्धिरज्ञस्य, सा प्रमाणाधीना ? न वा? इति विकल्प्य, अन्त्ये स्वरूपप्रकाशमात्रस्य विना प्रमाणेन सिद्धावपि, नाझं प्रत्यध्यक्षता तस्य सिद्धपतीति दूपयति-विना स्वस्येति ॥ १३४ ॥ अध्यक्षस्वरूपमपि विकल्प्य प्रमाणाधीनसिद्धिकता तस्य दायन्नाद्यं पक्ष- मभ्यनुजानाति-तस्यैवेति । तस्यैव ज्ञानस्वरूपस्य चेतनस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेत् , तदाऽस्य ज्ञानत्वे चेतनत्वे- ऽन्या प्रमाणजन्या मतिरपेक्षणीया भवेत् , अन्यस्यैवाऽचेतनस्याहंकारस्यै- वाऽज्ञतायां तद्विज्ञानेऽध्यक्षविज्ञाने चाऽन्या मतिर्बुवा भवेदिति योजना । उभयथाऽपि विधिमुखप्रमाणाधीनाऽध्यक्षसिद्धिरित्यर्थः ।। १३५ ॥ (१) अस्मात्-पाट. (२) नान्य-पाठ । ज्ञान-नि. सा. पाठ । तदनुसारी मूलेऽपि 'ज्ञान' इति पाठ स्यात् । पश्य १३८ श्लोकटीकाम् ।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३८३ ज्ञातता स्वात्मलाभो वा सिद्धिः स्यादन्यदेव वा । ज्ञातत्वेऽनन्तरोक्तौ त्वं पक्षी संस्मर्तुमर्हसि ॥ १३६ ।। सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभश्वेधलस्तत्र निरर्थकः । सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् स्वहेतुभ्यस्तु वस्तुनः ।। १३७ ।। ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः सिद्धिर्ज्ञानत्वमुच्यते । अध्यक्षाध्यक्ष्ययोः सिद्धियित्वं नाऽऽत्मलाभता ।। १३८ ॥ अध्यक्षस्य सिद्धस्वरूपत्वान्मानापेक्षा नास्तीत्याशङ्कय सिद्धिशब्दार्थ एव तर्हि वक्तव्य इत्याह-शातनेति । किं ज्ञानं सिद्धिः, स्वरूपलामो वा, स्यादन्यदेव वा-उभयान्यप्रकारो वा ? इति विकल्पार्थः । तत्राद्ये दोपमाह-शातस्ये इति । अनन्तगतो 'वस्यैवाज्ञत्वमिष्टं चेत् । इत्यादिना पूर्वश्लोकोक्तौ पूर्वोक्तविकल्पदूपणप्रस- गन्नाद्यः कल्पः साधुरित्यर्थः ।। १३६ ।। द्वितीयमनूदा दूपयति--सिद्धिः स्यादिति । निरर्थकत्वे हेतुमाह-सर्वलोकेति। वस्तुनः सर्वस्य स्वहेतुभ्यः स्वात्म- लाभरूपा सिद्धिरिति सर्वलोकमसिद्धत्वात्तत्र प्रमातृप्रमाणप्रयासो व्यर्थः स्यादित्यर्थः ।। १३७ ॥ तृतीयं पक्षमप्रमिद्धिपराहतं मला वक्ष्यमाणपक्षविशेपज्ञापनार्थमुक्तं पक्षं निगमयति-शान यादीति । ज्ञानं, ज्ञेयं, ज्ञाता चास्तीति यस्य वास्तस्मिन् वादे ज्ञातत्वमेव सिद्धि- मच्यते, अध्यक्षाध्यक्ष्ययोस्तु पुनर्जेयत्वमेव सिद्धिः, न तारमलाभतेत्यभः । "अध्ययस्यांपि" इत्यादेरपरा योजना-" अहमज्ञासिपं चेदम् ॥ इत्या- (१)१८. १३४. (२) १८.१२८.

·। ३८८ उपदेशसाहसी स्पष्टत्वं कर्मकर्नादेः सिद्धिता यदि कल्प्यते । स्पष्टताऽस्पष्टते स्यातामन्यस्यैव न चाऽऽत्मनः ।। १३९ ।। रम्येयता ग्रन्थेन कर्तृकर्मकरणाना विधिमुखेन प्रवृत्तप्रमाणादेव सिद्धिः, नान्यथेति प्रासनिकमुपपादितमुपसंहृत्य, अध्यक्षस्यापि वस्तुत्वाविशेषात्म तप्रमाणादेव सिद्धिरिति प्रकृतमनुसरनाह-अध्यक्षस्यापीति । वाशब्दः कटाक्षे । अध्यक्षस्यापि द्रष्टरपि प्रमाणन विनैन सिद्धिः स्याद्वा? इति योजना । नैव स्यादित्यर्थः । चतनवादध्यक्षस्य प्रमाणेन विना कय न सिद्धिरित्यत आह-विनेति । प्रमाणेन विना स्वस्य वस्तुनः प्रसिद्धिस्तु ज्ञानं प्रमिति प्रत्युपयुज्यते, ज्ञानस्यैव स्वरूपस्फुरण प्रमाणानपेक्षा, न ज्ञातु- ग्ध्यक्षस्येत्यर्थः । कथमितिचन, तन वक्तव्यं-अध्यक्ष एवाज्ञः सन् प्रमा- णन विनाऽर्थसिद्धि साधयिष्यति, किंवाऽन्योऽन्त.करणादिः ?--इति । तताऽऽद्यमनूद्य दूषयति-तस्यैवेति । चेतनस्याभ्यक्षस्यैवेत्यय ज्ञानत्वेऽह- मध्यक्ष इति ज्ञानसत्त्वेऽन्या मति. प्रवृत्तप्रमाणजन्या मतिरपेक्षिता भवेत्, आगन्तुकसिद्धरन्यनिमित्तत्वादित्यर्थ. ! द्विवीयमनूद्य दूपयति-अन्यस्ये. चेति । तद्विशान इति । तस्याऽन्यस्यान्त फरणादेरण्याविषयविज्ञानेऽन्या प्रमाणजन्या मतिर्धमा भवेदिति योजना । उभयथाऽपि विविमुखेन प्रवृत्त- प्रमाणादेवाम्यक्षसिद्धिरित्यर्थः । ज्ञाततेति । ज्ञातता ज्ञानवत्ता सिद्धिरिति पक्षे “ तस्यैवानत्वमिष्टं चेत् ॥ इति पूर्वश्लोकोक्तविकल्पदूषणप्रसरणमनि- पारणं स्यादित्याह-वातत्वेऽनन्तरोक्ताविति । यथाव्यारयातौ स्वपक्षा- वित्यर्थः । अन्यत्समानम् ।। १३८ । ननु ज्ञावता आत्मलाभातिरिक्ताऽप्यस्ति स्पष्टता नाम सिद्धिः, अतो नाप्रसिद्ध पक्षान्तरमिति ममतमाशङ्कय परिहरति-स्पष्टयमिति । (१) १८.११. (२) १८. १३..

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३८५ अद्रष्टुनँव चान्धस्य स्पष्टीभावो घटस्य तु । कर्नादेः स्पष्टतेष्टा चेद्रष्टुताऽध्यक्षकर्तृका ।। १४० ॥ अनुभूतेः किमन्यस्मिन् स्यात्तवाऽपेक्षया वद । अनुभवितरीष्टा स्यात् सोऽप्यनुभूतिरेच नः ॥ १४१ ॥ स्पष्टत्वं प्राकट्यं कर्मकांदः, स्पष्टतास्पष्टते अप्यन्यस्यैव कादिविल- क्षणस्य साक्षिणश्चिदाभासजननेन स्यातां, न त्वात्मनः, कादिस्वरूपस्य जडत्वादित्यर्थः ।। १३९ ।। एतदेव व्यतिरेकप्रदर्शनेन स्पष्टयति-अद्रष्टुरिति । अन्धस्य दर्शनवृत्तिरहितस्य ज्ञातुर्विपयीभुतस्य घटस्य यः स्पष्टीभावः, ज्ञानविपयतातिरिक्तो भट्टमते संभवतीत्यर्थः । एवं सति भट्टमता- नुसारिणा कर्नादेः स्पष्टता प्राकट्यरूपेष्टा चेत् , तदा द्रष्टुता तद्विलक्षणा- ध्यक्षकर्तृकाऽवश्यमेष्टन्चा, तस्मात्कर्मादेजंडस्य स्पष्टतायाः प्रकाशापरपर्या- याया असंभवान स्पष्टता सिद्धिशब्दार्थः, किंतु ज्ञानविषयतैवेति कर्म दिगतचिदाभासनद्वारा तदपिष्टानभूतश्चिदात्मा विधि मुखेनैवप्रदीपादि- दृष्टान्तानुमानादिना प्रमाणेनावगन्तव्य इति भावः ॥ १४०॥ अत्र कर्तृकर्मविहीन एव प्रत्ययः स्वमहिना भासत इति वदन् विज्ञान- वादी बौद्धः प्रत्यवतिष्ठते-अनुभूतेरिति । अनुभूतेः संवेदनस्याऽन्यस्मिन् कर्नादावपेक्षया तव किं फल स्यात्तद, न किंचित्फलं, तस्याः स्वप्रकाशत्वादित्यर्थः । अनुभवितरि आश्रयभूते सैप्टव्या स्यात, तस्यास्तधीनत्वदर्शनादिति चेत् त्वं घूयाः, तर्हि सोऽप्य- नुभविता नोऽस्माकं मतेऽनुभूतिरेव, न ततः पृथक, तत्सत्त्वे प्रमाणाभावा- दित्यर्थः ॥ १४१ ।। (१)क्मिय श्लोकः ग्रन्थान्तरशब्दानुपूर्व्या, अर्थानुवादेन वा धृतः ? - ·उपदेशसाहस्री " अभिन्नोऽपि हि बुध्यात्मा विपर्यासितदर्शनः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिय लक्ष्यते " ॥ १४२ ।। "भूतिर्यपां क्रिया सैव कारकं सैच चोच्यते । सत्त्वं नाशित्वमस्यायेत् सकर्तुत्वं तथेप्यताम् ।। १४३ ॥ कथं तानुभूतिः, अनुभविता, अनुभाव्य इति भेददर्शनम् ? इत्यत आह-अभिन्नोऽपि हीति। बुद्धयात्मा बुद्धिस्वभावोऽभिन्नोऽप्येकोऽपि विपर्यासितदर्शनैर्धान्तिबु- द्विभिः पुरुषैहिमाहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते प्रतीयते । संवित्तिशब्दो प्रहणशब्दपर्यायः ।। १४२ ।। बुद्धेः कारकत्वानङ्गीकाराध न कर्बाद्यपेक्षतेत्याह-भूतिरिति । (१) इय कारिका द्वितीयपादे " विपर्यासितबुद्धिभिः" इति पाठान्तरेण पृ. उ. वार्तिके ४. ३. ४७६. लोकत्वेन धृता । आनंदज्ञानस्तटीकायां कीर्ति-वाक्यमि- त्यादिना सा तत्र निर्दिष्टा । श्लो.वा. शून्यवादे १६ कारिकास्थन्यायरत्नाकरे, तथा सर्वदर्शनसंग्रहे घौद्धदर्शनेऽपीय कारिका धृता । उभयोरपि प्रथमपादस्य "अविभागोऽपि बुद्धपारमा" इति पाठः । वाचस्पतिमिथैरप्येपा यो. सू. ४. २३. तत्पवैशारद्यां धृता । तत्रैव चार्तिककारैरपि " विपर्यासति दर्शने" इति पाठभेदेन धृता । (२) "मणिकाः सर्वसंस्काप अस्थिराणां कृतः क्रियाः । भूतियेषां किया सैव कारकं सैव चोच्यते ॥" इति सपूर्णा कारिका वृ. उ. वार्तिक ४. ३. ४९४, टीकायां आनंदज्ञानः कर्तृनामनिर्देश विनैव धृता । वार्तिककारैरपि ४. ३. ५८६. श्लोके प्रथमपादेन तथैव धृता । अस्याः कारिकायाः द्वितीयार्ध वाचस्पतिमिथैः प्र. सू. २. २. २०. भामत्यां, तथा यो सू ४. २०. तत्ववैशारद्यां धृतम् । सूरेश्वराचार्यः ·. १८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३८७ न कश्चिचेष्यते धर्म इति चेत्साहानता । नन्वस्तित्वादयो धर्मा नास्तित्वादिनिवृत्तयः । न भूतेस्ताई नाशित्वं स्वालक्षण्यं मतं हि ते ॥ १४४ ॥ येपा मते या भूतिरनुभूतिः, सैव क्रिया, सैव कारकमुच्यते । क्षणभङ्गु- रत्वेन विरम्य व्यापारायोगात् , तेषां मते कस्तस्याः स्वव्यतिरिक्तोऽपेक्षणीयः स्यादित्यर्थः । प्रथममनुभूतेरन्यानपेक्षत्वं निराकरोति सिद्धान्ती-सत्य- मिति । अनुभूतरस्याः सत्त्वं स्वरूपसत्त्वं नाशित्वं क्षणभङ्गुरत्वमिष्टं चेत्तव, तर्हि तथा सकर्तृत्वमपीप्यतामनुभवस्याऽत्रापि सद्भावादित्यर्थः ।। १४३ ।। अथ सत्त्वादिरपि धर्मो नेष्यते इति मतं, तदा क्षणिकत्वपक्षस्याऽप्यसि- द्धिरित्याह न कश्चिदिति। धर्मकीतः साक्षानामनिर्देशोऽपि उ. धार्तिके ४. ३ ७५३ श्लोके कियते । कारिकाप्रघमा तंत्रवार्तिके १. ३. १०. 'क्रिया' इति एकवचनान्तेन पाठभेदेन धुता ()। सपूर्णा कारिका प्रज्ञाकरमतिकृताया चोधिचर्यावतारपञ्जिकायां ९.६.इत्यत्र धृता। तस्मात् धर्मकोयंपेक्षया श्रीभगवत्पादानामर्वाचीनत्व सिद्धमिति कालकम- माधुकरीभिक्षयो मन्यन्ते । (१) 'शब्दयुद्धिकर्मणा विरम्य व्यापाराभावात् । इति न्याय । तस्यार्थ:- शब्द एक बोधं जनयित्वा विरतन्यापारो न शान्दवोधान्तर जनयति, तथा बुद्धिरपि एकस्मिन्नथें शातता, सस्कार वा जनयित्वा न शाततान्तर सस्कारान्तर वा, एवं कर्माऽयकर विभागमुत्पाद्य न विभागान्तरमित्यर्थः । (२) "क्षणिकवादिनः यद्भवन, सैव क्रिया, तदेव च कारक-इत्यभ्युपगम." इति यो. सू ४. २० भाष्ये । "क्षणिकवादिमते या वस्तुनः उत्सत्तिः, सैव क्रिया-तस्य कार्य, सैव च तस्य कादिकारकवर्गः । वन्मते सर्ववस्तु उसत्तिमात्रफलक निहतुक खयमेव भवतीति सिद्धान्त." । इति तत्रैव वार्तिके।

·૨૮૮ उपदेशसाहस्री स्वलक्षणावधि शो नाशोऽनाशनिवृत्तिता । अगोरसत्त्वं गोत्वं ते न तु तद्वोत्वलक्षणम् ।। १४५ ॥ ननु नास्माभिर्विज्ञानस्य क्षणिकत्वादयो धर्मा इष्यन्ते, किंवक्षणि- कत्वाद्यपोहरूप एव क्षणिकत्वादिरिष्यते, अतो नोक्तदोप इति शङ्कते- नन्विति । निराक्रोति-नेति । एवं चेत्, तर्हि भूतेरनुभूते शित्व न सिद्धयेत् । हि यस्माते तव भूते. स्वालक्षण्य मत-स्वेनैव लक्ष्यते ज्ञायते इति स्वलक्षण, तस्य भावः खालक्षण्यं-निर्विकल्पमानमिति यावत् । ततः सविकल्पत्वात् , अक्षणिकत्वासत्त्वात्, नाशिवाज्ञत्वादिव्यावृत्ते., अनुभूतेश्च सविकल्पकज्ञानागोचरत्वात्, न सत्त्वनाशवत्वादिधर्मसिद्धि- रित्यर्थः ।। १४४॥ एतदेव सुटयति-स्वलक्षणेति । अयमर्थः-कार्य विनश्यन्न निरवधि नश्यति, इदमन नास्ति, इदमि. दानी नास्ति, नष्टं-इति वा नागो व्यवहियते यस्मात्, तस्माकिम- प्यस्ति विनाशावधिभूतमविनश्यदनुत्पन्न स्वत सिद्ध चैत्यभ्युपय, तदेतदाह- स्वलक्षणापधिर्नाश इति । स्वरूपमेव लक्षण प्रमाण धर्मो वा यस्य स स्वलक्षण., सोऽवधिः सीमा यस्य विनाशस्य स वथेति विप्रह. । वथाच त्वन्मते आविर्भावतिरोभावयोवधिभूतस्य स्थिरस्याभावान सत्त्वविना- शयो. सिद्धिरित्यर्थ.। किंच-अपोहपक्षेऽन्योन्याश्रयश्च प्रसज्यतेत्याह- नाश इति । सिद्धे नाशे तद्विरोधिनोऽनाशस्य सिद्धि , तत्सिद्धौ तटपोह- रूपनाशसिद्धिरित्यर्थः । यत्तु सामान्यमनभ्युपगच्छता वौद्धन 'अगोन्या- त्तिः गोलक्षणमित्यभ्युपगम्यते तदनुपपन्न, अन्योन्याश्रयस्य वादवस्थ्या- दित्यभिप्रेत्याह-अगोरिति । गोरन्यस्याश्वत्वादेरगोपदाभिधेयस्यासत्त्व (1) तुलय-पृ. २१६.४ थे टिप्पणीम् ।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३८९ क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः स्यात्सोऽप्यन्याभाव एव ते ॥१४६।। भेदाभावेऽप्यभावस्य भेदो नामभिरिष्यते । नामभेदैरनेकत्वमेकस्य स्यात्कथं तव ॥ १४७ ॥ अपोहो यदि भिन्नानां वृत्तिस्तस्य कथं गवि । नाऽभावा भेदकाः सर्वे विशेपा वा कथंचन ॥१४८ ॥ निवृत्तिरभावो गोत्वमिति ते मतं, तत्तु न गोत्वलक्षणं सिध्यति, अश्वस्यापि गोत्वव्यावृत्तिलक्षणतया परस्परापेक्षसिद्धित्वादित्यर्थः ॥ १४५ ॥ अपोहवादे दोपान्तरमाह-क्षणवाच्योऽपीति । अन्याभावोऽक्षणिकाभावः क्षण इति ते प्रसज्यते, अतः स्थिरोऽपि क्षणिकताविरोधी त्वयाभ्युपगतः स्यादित्यर्थः ।। १४६ ।। नन्वभावो नाम न सतो निवृत्तिरिष्यते येनातिप्रसङ्गः स्यात् , किंतु नि- रूपाख्य एवान्यन्यावृत्त्यात्मनाभिलप्यत इति शङ्कत्ते-भेदाभावेऽपीति । अभावस्य स्वरूपतो मैदाभावेऽपि अगोत्वमश्वत्वं, अनश्वत्वं गोत्वमि- त्यादिनामभिः स्वरूपभेद इष्यत इत्यर्थः । दूपयति-नामभेदैरिति । एकस्य निःस्वभावस्याभावस्य नामभेदैनिरर्थकसंज्ञाभेदैरनेकत्वमनेकपदार्थासाधा- रणतया व्यावृत्त्यात्मत्वं तव कथं घटेतेत्यर्थः ।। १४७ ॥ किंच भिन्नानां व्यावृत्तिरपोहः ? अभिन्नानां वा ? तत्राद्यमनूद्य दूप- यति-अपोहो यदीति । भेदप्रतियोगिनामानन्त्यात् , तदवगममन्तरेण तदपोहानवगमात्, तस्या- पोहस्य गवि वृत्तिः कथं ?-सिद्धयेदिति शेषः । तदसिद्धौ च किंचिदभाव- स्य कचित्सुलभत्वाब्यवहारानियमप्रसङ्ग इति भावः । द्वितीये दोपमाह- नाभावा इति । सर्वेऽप्यभावा अनत्वाश्वत्वाद्यपोहरूपा न भेदका न गोरि- ·३९० उपदेशसाहस्री . नामजात्यादयो यद्वत्संविदस्तेऽविशेषतः ॥ १४९ ॥ प्रत्यक्षमनुमानं वा व्यवहारे यदिच्छसि । क्रियाकारकभेदैस्तदभ्युपेयं ध्रुवं भवेत् ॥ १५० ॥ तस्मानीलं तथा पीतं घटादि विशेषणम् । संविदस्तदुपैयं स्यायेन चाप्यनुभूयते ॥ १५१ ॥ रूपादीनां यथाऽन्यः स्याद्राह्यत्वाद्राहकस्तथा । प्रत्ययस्य तथाऽन्यः स्यान्धजकत्वात्मदीपवत् ॥ १५२ ॥ तरेतरव्यावृत्तत्वबुद्धिजनकाः स्युः, तथा विशेपा वा भावरूपाः सण्ड- मुण्डत्वादयो भेदका न स्युः, भेद्यभेदकयो दासिद्धरित्यर्थः ।। १४८ ॥ एवं च अपोहवादे 'खण्डा गौः', 'नीलमुत्पलम् ' इत्यादिविशिष्ट- व्यवहारासिद्धिः, 'इयं गौः' इत्याद्यसाधारणस्वरूपन्यवहारासिद्धिश्च स्यादित्यभिप्रेत्यापोहनिराकरणमुपसंहरति-नामजात्यादय इत्यर्थेन । ते तव मते संविदोऽविशेषतो निर्विशेषत्वान्नामजात्यादयो यद्वन्न विशेषणं, एवं गवादीनां अगवादित्र्यावृत्तयः खण्डादयो वा न विशेषणमिति विशि- ष्टव्यवहारलोप एवेति जीवनमपि ते दुर्लभमिति भावः ॥ १४९ ।। यदुक्तं-"भूतियेंयां किया सै" इत्यत्र संविदः क्रियाकारकभेदापेक्षा नास्तीति-तत् प्रत्यक्षमनुमानं चेति प्रमाणद्वयाभ्युपगमविरुद्धमित्याह- प्रत्यक्षमिति । स्पष्टार्थः ॥ १५० ॥ तथाच संवेदनातिरिक्तवेद्यवेदितृस्वरूपमनिच्छताऽप्यभ्युपेयमिति बौद्ध- मतनिराकरणमुपसंहरति-तस्मादिति। येन चाऽप्यनुभूयते, सोऽपि ज्ञाताऽभ्युपेयः स्यादित्यर्थः ।। १५१ ॥ संवित्साक्षिण्यनुमानं प्रमाणमाह-पादीनामिति । (१)प्रत्ययस्तत्तथान्य.-पाठः (२) १८, १४३, ·२८ तत्वमसिप्रकरणम् ३९१ अध्यक्षस्य दृशे कीहक्संबन्धः संभविप्यति । अध्यक्ष्येण तु दृश्येन मुक्त्वाऽन्यो द्रष्टदृश्यताम् ॥ १५३ ।। अध्यक्षेण कृता दृष्टिदृश्यं व्यामोत्ययाऽपि वा। नित्याध्यक्षकृतः कश्चिदुपकारो भवेद्धियाम् ॥ १५४ ॥ स चोक्तस्तनिमत्वं प्रायसंव्याप्तिव घटादिषु । यथाऽऽलोकादिसंव्याप्तिर्व्यञ्जकत्वाद्धियस्तथा ॥ १५५ ।। यद्बाह्य, तत्स्वान्यमाहां, यथा रूपादि, माह्या च संविदिति चौद्धं प्रति प्रयोगो योज्यः । तथाऽवभासकोऽवभास्यादन्यः, व्यवकत्वात् , घटादेः प्रदीपयदिति आस्तिकान् प्रति प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । यथा रूपादीनां ग्राह्यत्वा- द्वाहकोऽन्यः स्यात्, तथा प्रत्ययस्य ग्राह्यत्वाद्वाहकोऽन्यः स्यात्, तथा पाह- कश्च प्राह्यादन्यः स्यात्, व्यञ्चकत्वात्प्रदीपवदिति लोकयोजना ॥१५२।। फस्तहि प्रत्ययाध्यक्षयोः संवन्ध इत्यपेक्षायामाह-अध्यक्षस्येति । द्रष्टदृश्यसंबन्धाभ्युपगमे बलादाभासोऽभ्युपगन्तव्य इति दर्शयितुं विक- ल्पयति-अध्यक्ष्येणेति । अध्यक्ष्येण प्रत्ययेन दृशेरात्मनः कीदृवसंवन्धो भविष्यति-पारमार्थिको वा, अपारमार्थिको वा ?-इति विमर्थिः । तवाद्यो दृोः परिणामादिविकारप्राप्तिप्रसद्गात् सांवद्य इत्यभिप्रेत्य द्वितीय- मङ्गीकरोति-नित्याध्यक्षेति ॥ १५३ ॥ १५४ ।। कोऽसावुपकार इत्यपेक्षायामाह-स चोक इति । स चनित्याध्यक्षमतो बुद्धरुपकारस्तन्निभत्वं चिन्निभत्वं प्राई पूर्वमेव मुसप्रतिविम्बदृष्टान्तेनोक्त इत्यर्थः । उक्ताभासद्वाराऽऽत्मनो दृश्यबाह्यविषय- (१) सावयव'-पाटः (२) १८. ८५.

·३९२ उपदेशसाहस्री आलोकस्यो घटो यदुध्यारूढो भवेत्तथा । धीव्याप्तिः स्याद्धटारोहो पियो व्याप्ती क्रमो भवेत् ॥१५६।। पूर्व स्यात्सत्ययव्याप्तिस्ततोऽनुग्रह आत्मनः । कत्लाध्यक्षस्य नो युक्तः कालाकाशादिवत्क्रमः ॥ १५७ ॥ सनन्ध वक्त साभासाया बुद्धविपयव्याप्ति सदृष्टान्तमाह-सव्याप्तिश्चेति । यथा घटादिप्वालो कादिसव्याप्तिय॑ञ्चकत्वात् , तथा धियो दृश्यघटादि- व्याप्तिरित्यर्थः ।। १५५ ॥ उक्तमेव स्फुटयति-आलोकस्थ इति । यद्वद्यथाऽऽलोकनिविष्टो घट आलोकारूढो भवेत्, तथा बुद्धिनिविष्टो बुद्धपारुढो भवेत् । आरूढ इत्युक्ते पुरुषाश्वयोरिवोपर्यधोभाव इति शङ्का वारयति-धीव्याप्ति स्यादिति । यद्येव विपयत्र्याप्तिमानमेव धियो विप- यव्यञ्जकत्व, तात्मनो बुद्धेश्व को विशेष इत्याशङ्कय विशेषमाह- धियो व्याप्ती फमो भवेदिति ॥ १५६ ।। धियो विषयव्याप्तौ क्रमो भवेत् , नात्मन , इत्यादुक्त विशेष विशद- यति-पूर्वमिति। धियो विषयव्याप्तिं पूर्व प्रथममिव प्रथम स्यात्, ततो विषयाकारताया सिद्धायामात्मनोऽनुग्रहस्तदाकारे प्रतिविम्वभाव., तद्वलाच विषयव्यखक- समिति क्रमद्रदृत्वमन्यशेषत्व च धिय. सिध्यति, न तथाऽऽत्मन इत्याह- कृत्माध्यक्षस्येति । प्रत्यर्थ परिणामभेदेन व्यञ्चकत्वाद्दुद्धरव क्रमो युक्त, कृरलाध्यक्षस्य सर्वविक्षेपास्पदतया सर्वदा सर्वत्रानुगतप्रकाशरूपस्यापरि- च्छिन्नस्यात्मनो न युक्त स क्रम इत्यर्थ । देशत, कालतो वा क्रमाभावे दृष्टान्त -कालाकाशादिवदिति ॥ १५७ ॥ 1 (१) विषयव्यंजकत्वमिति व्यापाठ ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ३९३ विपयग्रहणं यस्य कारणापेक्षया भवेत् । सत्येव ग्राह्यशेपे च परिणामी स चित्तवत् ।। १५८ ।। अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं युद्धरेव विनिश्चयः । नाध्यक्षस्याविशेपत्वान्न तस्यास्ति परो यतः ॥ १५९ ॥ नन्वध्यक्षस्यापि भोग्यविषयावभासकत्वाद्बुद्धेरिव परिणामः प्राप्नोती- त्याशङ्कयाह-विपयग्रहणमिति । कारणापेक्षयां कादिकारकापेक्षया, ग्राह्यशेषे स्वाससृष्टविषयान्तराव- शेपे च सति, यस्य विषयमहणं भवेत् सपरिणामी स्याञ्चित्तवत् , नैवमात्मनो विषयावभासनं, किंतु नित्यसिद्धप्रकाशस्वभावेन युगपत्स्वाध्यस्तसमस्ताव- भासनम्-इत्यतो न तस्मिन् परिणामशावकाश इत्यर्थः ॥ १५८ ॥ यद्यपि तस्योकरीत्या भोग्यविषयाकारपरिणामो नास्ति, तथापि ब्रह्म- ज्ञानाकारेण परिणामः स्यात्, ब्रह्मणः स्वात्मत्वे सत्यपि तदाकारावभास- स्याऽऽगन्तुकज्ञानसापेनत्वादित्यागङ्कयाह-अध्यक्षोऽहमितीति । तत्त्वमस्यादिवाक्यादध्यक्षः परमात्मैवाहमिति यज्ञानं जायते, तन्नाध्य- भस्य साक्षिणः परिणामः , तस्य अविशेपत्वात्-स्वत., परतो वा निरव- यवस्थासङ्गस्य विशेपासभवात् , किंतु बुद्धेरेव साभासाया विनिश्चयोऽवस्था- विशेप इत्यक्षरार्थ. | एतदुक्तं भवति–अनेकजन्मानुष्ठितयज्ञादिवंतादृष्ट. दोपनिवृत्तिसंस्कारवत्याः, सगुणब्रह्मोपासनानिराकृतचाञ्चल्यायाः, सा- प्रत विवेकवैराग्यशमादिगुणसस्कृताया., पदार्थद्वयपरिशोधनज्ञानाहितह- ढसस्कारायाश्च बुद्धस्तत्त्वमस्यादिवाक्यश्रवणसमनन्तरशोधितपदार्थगतक- ल्लितभेदाशतिरोधानेनासण्डाकारा काचिदवस्था जायते, तस्या प्रतिवि- म्बितश्विदात्मा ताहम्वृत्त्यविविक्ताकारणाहमिति परामृश्य, ततो विविक्ता- (१) करणा-पाठ (२) यज्ञादिकापहृतादृष्ट-पाठ ! (३) पराभृश्येत अतो--पाठः - , ·३९४ उपदेशसाहस्री का चेदमित्येवमनुभूयेत मुक्तता । सुखदुःखविनिमोको नाईकर्तरि युज्यते ॥ १६० ॥ देवादावभिमानोत्थो दुःखीति प्रत्ययो ध्रुवम् । कुण्डलीप्रत्ययो यद्वत्मत्यगात्माभिमानिना। याध्यते प्रत्ययेनेह विवेकेनाऽविवेकवान् ।। १६१ ॥ कारमेनोपाभ्यंशापोहेन स्वमेव रूपं ब्रह्मेति प्रतिपद्यत इति न तस्मिन को- ऽपि विशेष उपजायत इति । चिदात्मनः परिणामाभ्युपगमे परिणामिन- श्चित्तवत् स्वान्यवेद्यत्वनियमादात्मनोऽप्यन्यः साक्षी कल्प्येत, तदनुपपन्नं, अन- वस्थानादप्रमाणकत्वाचेत्यभिप्रेत्याह- इन तस्यास्ति परो यत इति||१५९।। यदाऽप्येवमन्तःकरणस्यैव झानाकारपरिणामः , तदाऽपि तस्य न ज्ञान- फलभागिता, कित्वात्मन एवेत्यभिप्रेत्याहंकर्तुः फलसंवन्धे दोपमाह-कर्ना चेदिति । फळ विकारिणा चेत् 'अहं मुक्तः । इति मुक्ततानुभूयेत, तदा नाहं कर्ता इति कर्तृत्वोपमर्दनेन मुखदु सविनिर्मोकोऽसंबन्धस्तस्मिन्न युज्यते, कर्तुः सुखादिमत्त्वानुभवविरोधादित्यर्थः । कर्तुरपि क्रियया सह तदा विली- यमानत्वात् , न तस्य फलसंबन्ध इति भावः ।। १६० ।। आत्मन्यपि कथं फलसंवन्धः, तस्य कूटस्थनित्यत्वादित्याशङ्कय तत्त्व- ज्ञानोदयान्नान्तरीयकतया बाध्यमानाभ्यस्तानात्मसभेदावभासस्य फलत्वो- पचारात्, तस्य चात्मन्येवोपपत्तेरित्यभिप्रेत्याह-देहादाविति । दुःखीत्युपलक्षणम् । सुखी कृतः स्थूलः कामी कोधीत्यादयः कुण्डलस्य स्वसंवन्धित्वाभिमानकृते तत्संयोगवियोगयोः सुखदुःखे यदिति दृष्टा- न्तार्थः । एवं बाध्यस्याध्यस्तत्वमुक्त्वा तस्य वाघमाह-प्रत्यागात्माभिमा- निनेति । अविवेकवानाभिमानिकः प्रत्ययो विवेकेन प्रत्यगात्माभिमानिना ·१८ तत्त्वमसिनकरणम् ३९५ विपर्यासेऽसदन्तं स्यात्ममाणस्याममाणतः ॥ १६२ ॥ दाहच्छेदविनाशेषु दुःखिलं नान्यथाऽऽत्मनः । नैव ह्यन्यस्य दाहादावन्यो दुःखी भवेत्कचित् ।। १६३ ॥ अस्पर्शवाददेहत्वान्नाई दाह्यो यतः सदा। तस्मानिमथ्याभिमानोत्यं मृते पुत्रे मुतिर्यथा ।। १६४ ॥ शुद्धत्वंपदापात्माभिमानिना प्रत्ययेन वाध्यत इत्यन्वय. । प्रत्यगारमाभिगा- मिनेति पाठान्तरं सुगमम् । अत्र प्राग्वृद्धनार्थेन सह गणनयेह वृद्धमर्ध- मेकीकृत्य ॥ १६१ ॥ अविवेकवता विवेकीप्रत्ययः कस्मान्न पाध्यते, विरोधस्य समत्वादित्यत आह-विपर्यास इति। वैपरीत्ये प्रमाणस्याप्रमाणतापातात् सर्वमसदन्तं शून्यान्तं स्यात् । प्रामा- णिकस्यार्थिस्यासत्त्वे प्रतिभासस्य निरालम्बनत्वापत्ती निरवधिको बाध इति शून्यान्तताप्रसङ्ग इत्यर्थः । अयमोऽप्येक. ॥ १६२ ।। विकेनाविवेकपाधो भवतीति पूर्वमुक्तं प्रपञ्चयति-दाहच्छेदेति । दाहादिदेहोपघातनिमित्तं हि दुसमनुभूयते, नान्यथा, तच्च देहाभिमा- ननिनन्धन, अन्यथा मुषुप्तावपि प्रसङ्गात् । आत्मा च देहादेरन्य इति प्रमा- णसिद्धं, अतोऽन्यगतदाहादिनान्यस्य दुःखेऽतिप्रसङ्गाभ्यासनिवन्धन दु. रयहमस्मीति ज्ञानमित्यर्थः ॥ १६३ ॥ आत्मनः स्वतो दाहादिसपन्याभावे प्रमाणमाह-मस्पर्शत्वादिति । फलितं सदृष्टान्तमुपसहरति--तस्मादिति ॥ १६४ ॥ (1) १८ १४६ - ·३९६ उपदेशसाहस्री कुण्डल्यइमिति वेतद्वाध्यैतेव विवेकिना । दुःलीति प्रत्ययस्तदन् केवलादंधिया सह ॥ १६५ ॥ सिद्ध दुःखित इष्ट स्पात् तच्छक्तिश्छन्दसात्मनः । मिथ्याभिमानतो दुःखी तेनार्यापादनक्षमः ॥ १६६ ॥ अस्पोऽपि यथा स्पर्शमचलचलनादि च । अविकाचया दुःखं मानसं चात्मनीक्षते ॥ १६७ ॥ प्रागुकं दृष्टान्तं विशृण्वन् विकीप्रत्ययेनाऽविवेकी वाध्यत इत्युपपादित- मुपसंहरति-कुण्डलीति। फेवले शुद्ध प्राण्येवाहंधीः केवलाहंधीलयेति विप्रहः ।। १६५ ॥ नन्वदुःसिनो मोझोपदेशानुपपत्तेरात्मनोऽपि दुःमित्वमवगम्यते, तत- स्नत्सिद्धये शक्तिमत्त्वं गम्यते, अतो नान्यगतेन निमित्तेनैव दुःसी, किंतु स्वतोऽपीति सुपुत्यादावपि शक्तिमत्त्वमनिवारितमिति चेत्, तबाह- सिर इति। कस्यांचिदप्यवस्थायां यद्यात्मनः केवलस्य दुःसित्वं प्रमाणसिद्धं स्यात्, तथा सति छन्दसा इच्छया तच्छक्तिदुःखित्वशक्तिः कल्प्येत, न सा कल्प- यितुं शक्यते, दु:सदर्शनस्यान्यथोपपत्तेरित्याह-मिथ्येति । अत्र ह्यन्वय. व्यतिरेको दर्शिती । तेन मिथ्याभिमाननियन्धनत्वेनार्थापादनक्षमो दुःसि. त्वानुभव इति योजना । अर्थादनुपपत्त्या यहुःसित्वशक्तिमत्वापादनं, तस्य क्षमः समर्थोऽयमनुभव इत्यन्यथोपपत्तिरित्यर्थः । तथाच यथादर्शनं दुःख- शक्तिमत्त्वमपि मिध्येवेति भावः ॥ १६६ ॥ तमेवान्यथोपपतिं साधयति-अस्पोंऽपीति । निरवयवस्य पूर्णस्यात्मनो यथा स्पर्शचलनादिदर्शनमविवेकादेव-आदि- (.) सदा-पाठः ·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् - विषकात्मधिया दुःखं नुद्यते चलनादिवत् । अविवेकस्वभावेन मनो गच्छत्यनिच्छतः ।। १६८।। तदा तु दृश्यते दुःखं नैवल्ये नैव तस्य तत् । मत्यगात्मनि तस्मात्तदुःख नैवोपपद्यते ॥ १६९ ।। त्वंसतोस्तुल्यनीहत्वान्नीला ववदिदं भवेत् ।। १७० ।। गदाच्छयनोत्यानोपदेशनादि गृह्यते, चकारात्परिच्छिन्नत्वाभिमानः- तथा मानसं मनःकल्पितं च दुःसमविवेकादेवात्मनीअत इत्यर्थः ।। १६७ ।। अविरेकादेव दुम्पदर्शनमात्मनीलेतदत्ययव्यतिरेकाभ्यामुपपादयति-- विवेकेति । विवेकरूपयात्मधियेत्यर्थः । यस्मात्स्यूलंदेहविवेकात्मज्ञानेन चलनादि स्थूलदेहसंबन्धि मिथ्याध्यस्तमात्मनि नियंते, तथा सूक्ष्मदेहाविवेकनि- मित्तं दुःखं ब्रह्मात्मज्ञानेन समूलं नियंत इत्यर्थः ।। १६८ ।। अनिच्छतोऽप्यविरेस्वभावान्मनश्चलतीति निमित्तमुक्त्वा नैमित्तिक- माह नश्चल्ये सति तस्यात्मनस्तहुःसं नैवेत्यन्वयः । उपसहरति-प्रत्यगा. त्मनि तस्मादिति ।। १६९ ।। एवं युक्तितः प्रत्यगात्मनो निर्दुःसस्वाभाव्ये सिद्ध वाक्यादेव ग्रहास्मी- त्यपरोक्षज्ञानं भरतीत्याह-स्वसतोरित्यर्धन । इदं वास्यममण्डार्थनिष्ठं भवेत्, वंसतोस्त्वंसपदयोस्तुल्यनीडत्वादेका. र्थवृत्तित्वात्, नीलाश्वपवदित्वक्षरार्थः । नीलोऽश्व इति पदयोर्यद्यपि गुण- गुणिरूपेण संसृष्टार्थविषयत्वं, तथाप्येकद्रव्यपर्यवसायित्वेन सामानाधिक- रण्ये दृष्टान्त इति द्रष्टव्यम् ।। १७०॥ -तदेति ।

·३९८ उपदेशसाहस्री निर्दुःखयाचिना योगात् त्वंशब्दस्य तदर्थता । प्रत्यगात्माभिधानेन तच्छन्दस्य युतेस्तथा ॥ १७ ॥ दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यं स्यात्मत्यगात्मनि ॥ १७२ ॥ स्वार्थस्य हामहाणेन विशिष्टार्थसमर्पकौ । प्रत्यगात्मावगत्यन्तो नान्योऽर्थोऽर्धाविरोध्यतः ।। १७३ ।। कथं पदयोरेकार्थनिष्टत्वं, तदर्शयति-निर्युवेति । निर्दुःस्वाचिना सच्छब्दन योगात्सामानाधिकरण्यात् लंशब्दस्य तदर्थता सच्छब्दार्थता, तथा प्रत्यगात्माभिधानेन वंशब्देन तच्छब्दस्य सच्छब्दस्य युत:-योगात्-सामानाधिकरण्यादपरोक्षारमता सिद्धयतीत्यर्थः ।।१७१।। वास्यमप्यपरोक्षवस्तुप्रतिपादकमित्यत्र दृष्टान्तमाह-दशमस्त्वमसीति । स्पष्टम् ।। १७२ ।। ननुतत्त्वंपदयोरेकार्थनिष्ठत्व पर्यायत्वापत्तौ सहप्रयोगोऽनुपपन्न इति चेत्, नास्ति पर्यायत्वं प्रवृत्तिनिमित्तभेदादित्यभिप्रेत्याह-स्वार्थस्य हीति । प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वलक्षणस्वार्थस्य स्ववाच्यार्थस्याग्रहाणेनैवापरित्यागेनैव त्वंसच्छन्दौ विशिष्टार्थसमर्पको, अतो वाच्यभेदान्न पर्यायतेत्यर्थः । एवं तहखण्डार्थत्वं न स्यादित्याशङ्ख्याह-प्रत्यगात्मेति । प्रत्यगात्मनः शुद्ध- साक्षिणोऽवगतिस्तत्त्वावगतिरन्तोऽवसानं ययोस्ती तथा । श्रूयमाणं पदयोः सामानाधिकरण्यं मिथोविरुद्धवाच्यार्थसंसर्गे, अन्यतरविशिष्टेऽन्यतरं वा (१) एवमपि श्रीमदाचार्यः वाक्यवृत्ती सूत्रितम्- ससर्गो वा विशिष्टो वा वाक्याथों नान समतः । अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मतः ॥ ३८ ॥ अन विश्वेश्वरीयटीकाऽपि यावदुपयुक्तैव सरयते- तत्त्वमसिवाक्ये 'नीलोत्पल' इति वाक्य इव मुख्यार्थस्वीकारेण विशेषणविशेष्य.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् पर्यवसानमगच्छत् , कसितमंदपरामर्शन लक्षणया विगतपरोक्षत्वापरोक्ष- वाद्यशे स्वरूपमाने 'सोऽयं देवदत्तः' इतिबदखण्ड पर्यवस्यतीति प्रत्य- गात्मावगत्यन्तौ तत्त्वंशब्दावुक्तावित्यर्थः । ननु तत्त्वंपदयोः सामानाधि- पससर्गवास्यार्थः, अन्यतरविशियान्यतरस्वरूपविशिष्टवाक्यार्थों का न समतो भवति । तर तु नीलपदार्थनीलगुणस्य, उत्सलपदार्थोत्पलद्रव्यस्य च शुलपटादिव्यावर्तकतया अन्योन्यविशेषणविशेष्यभावससार्थस्य, अन्यतरविशिष्टान्यतरस्वरूपविशिष्टायस्य वा धाश्यान्वागीकार प्रमाणान्तराविरोधात, मुख्यार्थयोरेख वाक्यार्थत्व सगच्छते, एक- वस्तुनिष्ठत्वादुभयोः । अत्र तु तदर्धपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य, त्वमर्धापरोक्षलादि- विशिश्चतन्यस्य चान्योन्यभेदव्याकतया विशेषणविशेष्यभावससर्गस्य, विशिष्टेक्यस्य या वाश्यार्थत्यागीकारे प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधाद, वाच्यार्थयोरक्य न सगच्छते-इति तदुभय न समतमित्यर्थः । एव एतेनैव इंतुना 'अह ब्रह्मास्मि' इति प्रतिपत्तिवाक्येऽपि वाच्ययोः अहह्मायोरन्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभावससर्गवास्याओं न समतो विरुद्धत्वात् । किंच ब्रह्मणः सर्वगतत्वात् तदशस्य जीवस्य तदन्तर्भूतत्वात् , अपरोक्षलकिचिज्जत्वादियुक्तोऽह परोक्षत्वसर्वशत्वादियुक्त ब्रह्मास्मीति ब्रह्मान्त पातित्वेन भावनाया ब्रह्मविशिष्टो जीव इति विशिष्टैक्यस्य स्वरूपम् । इदमपि 'त्व सर्वत्र स्थितो यस्मादह पूर्णे त्वयि स्थितः' इतिवदौपचारिकमेव स्यात् । अतो विशिष्टलक्षणवाक्यार्थी- गीकारेऽपि तत्त्वपदार्थयोद एव प्रतीयते, नैकत्वम् । ससर्गविशिष्टयो को भेद इति चैत्--यदा 'नीलमुत्सल' इत्युक्ते उत्पलद्रव्य श्वेतपीतादिभ्य न्यावर्तयनीठपद-व्याव तकत्वाद्विशेषणत्वेन-~-समृज्यते विशेष्येणोत्सलेन सह । तदत् , नीलगुणमपि वनादि. भ्य व्यावंतयदुत्सलपद विशेष्य नीलपदेन विशेषणेन सह ससज्यते--तदा विशेषण- विशेष्यभावः संसर्गः । यदा अन्योन्यव्यावृत्तिमनपेक्ष्येव ससृष्टपदार्थप्राधान्येन नीलविशिष्टमुत्पल, दण्डविशिष्टो देवदत्त इतिवत् अन्यतरविशिष्टशन्यतरार्थस्वीकार , तदा विशिष्टार्थः इति विवक्षानुगुण्येन ससर्गविशिष्टवाक्यार्थयोर्भेदः । तदुभयमत्र विरुद्ध- तान समतमित्युक्तम् । किनु विद्धाशत्यागपुर सरमविरुद्धवस्तुतादात्म्यरूपवास्यार्थ: समतः । अखण्डेकरसत्व 'अह ब्रह्मास्मि', 'ब्रह्मैवाइमस्मि' इति व्यतिहारेण अखण्ड- परसवस्तुत्वप्रतिपतिः ·उपदेशसाहस्री नवयुध्यपहाराद्धि खात्मानं दशपूरणम् । अपश्यज्ञातुमेवेच्छेत् स्वमात्मानं जनस्तथा ॥ १७४ ।। करण्यमशाशित्वादिविपयतयाप्युपपत्स्यते, किमित्यखण्डार्थतापक्षपात इत्यत आह-नान्योऽर्थ इति । अतोऽरमादुक्तादसण्डार्थादेकरसाद्विरोधी अन्यो. ऽर्थो न वेदान्तेषु प्रतिपाद्यत इत्यर्थ । तदिद विवक्षितम्-तत्वमर्थयो, सुवर्णकुण्डलमितिवत्, न कार्यकारणभावेन ससर्ग सभवति, " अन्या- स्मात्कृताकृतात् ॥ इति श्रुतिविरोधात्, नापि भूम्यूपरादिवदशामिभावेन "निष्कल निष्क्रियम्" इत्यादिकूटस्थैकरसप्रतिपादकश्रुतिविरोधात , नापि गुणगुणिभावेन नीलमुत्पलमितिवत्-निर्गुणत्वश्रुतिविरोधात्, नापि जातिव्यक्तिविशिष्टस्वरूपादिप्रकारेण ससर्ग.---"एकमेवाद्वितीयम्", " अ. सलो ह्यय पुरुषे " इत्यादिश्रुतिविरोधात् । तस्माद्विशिष्टससर्गविरोधि वस्तुमाननिष्ठत्व वाक्यस्यासण्डार्थत्वमिह विवक्षितम् । तथा च विमत अखण्डानिष्ठम्, उपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदुवस्तुनिष्ठत्वात् सोऽय देवदत्त', 'ख छिद्रम्' इत्यादिवाक्यवदिति ॥ १३ ॥ नन्वेवमरसण्डायनिष्ठत्वेऽपि वाक्यस्य न तावन्माने पर्यवसान युक्त, योधमात्रात्कलासिद्धेर्यत्नान्तरमेष्टव्यमिति क्रियापर्यवसायिता करमान्न स. ल्यते ?---इत्याशङ्कय मुमुक्षोर्जिज्ञासितमर्थ विहायार्थान्तरपरत्वकल्पने- ऽयुभुत्सितार्थपरत्वेन वाक्यस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात्, मैवम्-इत्यभिप्रेत्य ज्ञान- मात्रादेव फलसिद्धिं दृष्टान्तेनोपपादयति-नवयुद्धोत्यादिना । (१) पश्य-आदि-शब्दस्य सविस्तरव्याख्यान रामतीर्थतमानसोल्ला सवृत्तान्तास्यटीकायाम्-३. १८-२४, तवा तकृतवेदान्तसारविद्वनमनोर अन्या २४ खण्डे । (२) कठ उ. २. १४ (३) श्वे उ ६ १५.(४) छा उ. ६.२ १८ (५) पृ. उ.४ ३. १५, १६ .

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४०१ . अविद्यावडचक्षुष्ट्वात्कामापहृतधीः सदा । विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा ॥ १७ ॥ दशमस्त्वमसीत्येवं तचमस्यादिवाक्यतः। स्वमात्मानं विजानाति कल्लान्तःकरणेक्षणम् ॥ १७६ ।। नवैन वयमिति वुद्या भ्रमरूपया अपहारात् तिरोहितत्वात् तिरो- धानमात्रनिवृत्तिफलतया दात्वसंख्यायाः पूरणं स्वात्मानमपश्यन् ज्ञातुः मेनेच्छेन् , न तु किंचित्कर्तुमित्यर्थः । यथाऽयं दृष्टान्तः , तथा जनो मुमु- क्षुरपि स्त्रमात्मानं केनापि हेतुना विस्मृतं ज्ञातुमेवेच्छति भ्रमनिवृत्ति- फलायैव । अतः क्रियापरत्वकल्पना नावकाशं लभत इत्यर्थः ॥ १७४।। प्रकृते स्वात्मनः केनापहारः कृत इत्यपेक्षायां दा न्तिक विवृण्वस्त- दाह-अविद्यावद्धति । अविद्या अनाद्यज्ञानं, तया' बद्धमाच्छादितं चक्षुर्विवेकदर्शनं यस्य स जीवस्तथा, तस्य भावस्तत्वं, तस्मादिति विग्रहः । आवरणमुक्त्वा विक्षेपमाह-कामापहृतधीरिति । बहिर्विक्षिप्तचित्त इत्यर्थः । सदा सर्वदा दृश्यसंघाताद्विविक्कमेव परमार्थ हगात्मतत्त्वं नेक्षते न पश्यति, यथा नवस्वैर विक्षिप्तचित्तो दशमं नवभ्यो वस्तुतो विविक्त नक्षते, तयत्ययः ॥ १७५ ॥ कथं तात्मानं जानातीत्यपेक्षाया शास्त्राचार्योपदेशान्निमित्तमात्रा- जानातीति सदृष्टान्तमाह-दशमस्त्वमसीत्येवमिति । कृत्तान्तःकरणेक्षणं-अहंकर्तुरपि विविक्तं तत्साक्षिणमित्यर्थः ।।१७६॥

·उपशमाहनी इदं पूर्वमिदं पश्चात् पदं वाक्यं भवेदिति । नियमो नैव चेदेऽस्ति पदसागत्यमर्थतः । अन्वयव्यतिरेकाच्या ततो वाक्यार्थबोधनम् ।। २७७ ॥ वाक्ये हि श्रूयमाणाना पदानामर्थसस्मृतिः ॥ १७८ ॥ ननु- 'यच्छन्दयोग प्राथम्वमित्याद्देश्यरक्षणम् । तच्छद एवकारश्च स्यादुपादवलमणम् ।। इति न्यायेन प्रथमनिर्दिष्टमुद्देश्य चरमनिर्दिष्टमुपादेयमिति नियमो वक्तव्य , स इह नोपपद्यते । यतस्तत्त्वमित्या तदर्थस्य प्राथम्य ब्रूयते, अह ब्रह्मास्मि' इत्यन समर्थस्य, एष तत्र तनान्यथान्यथा श्रूयमाणत्वात् क्थमिहोदेश्यविधेयनियम इत्याशय द-पानामर्थशादव सरन्य पाठवशात्, 'आहर पान', 'पारमाहर ' इतिपदर्थनियम विनक्षनाह- इद पूर्वमिति । पाठस्यानियमेऽपि प्रसिद्धमुद्दिश्यऽअनृद्याप्रतिद्धो बोध्यत इति न्या- यादिद प्रसिद्धार्थक लमहमादिपद पूर्व, इमप्रसिद्धार्थक ब्रह्म सादिपद पश्चात्-इत्येव पद विन्यस्त वाक्य भवादत्यन्वयव्यतिरकाभ्यामवधार्य ततो वाक्यार्थबोधन समस्य तदर्थात्मत्वप्रतिपत्तिम्प भवदित्यर्थ ।। १७७ ।। उक्तेऽथे हतुमाह-वाक्य हीति । स्पप्रम् ।। १५८ ।। , (१) इय कारिका ताकिफरक्षाया अपवनिरूपणावसर आचार्यवरदराज धृता । तन तु प्रथमतृतीयचरणयो यदृत्तयोग , तदृत्तमपदारथ' इति पामन्तरे । यवृत्त-यच्छद, तद्वत्त-च्छद । विद्यारण्यमुनिभिरपीच शारिस पिचरण- प्रस, सू२ वणके यथावद्धता।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४०३ यदा नित्येषु वाक्येषु पदार्थस्तु विविच्यते । वास्यार्थज्ञानसंक्रान्त्यै तदा प्रश्नो न युज्यते ।। १७९ ।। अन्धयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थस्मरणाय तु | स्मृत्यभावे न वाक्यार्थो ज्ञातुं शक्यो हि केनचित् ।। १८० ॥ तत्त्वमस्यादिवास्येषु त्वंपदार्थाविवेकनः । व्यज्यते नैव वाक्यार्थी नित्यमुक्तोऽहमित्यतः ॥ १८१ ॥ अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्तद्विवेकाय नान्यथा । त्वंपदार्थविवेके हि पाणावर्पितविल्वयन् ।। १८२ ।। वाक्याथों व्यज्यते चैवं केवलोऽहं पदार्थतः । दुःखीत्येतदपोहेन प्रत्यागत्मविनिश्चयात् ॥ १८३ ॥ आचार्येण ब्रह्मासीयुपदिष्टः सलु शिष्यः कथमहं ब्रह्म स्वामिनि पृन्दति । तदन्यथानुपपत्त्या वाक्यं साक्षाद्वोधजननसमर्थ न भवतीति गम्यते इत्याशङ्कयाह-यदा नित्येप्चिति । नित्येप्याव्यभिचारिस्वित्यर्थः ॥ १७९ ॥ . पदार्थतत्त्वानभिज्ञस्यैव प्रश्नो घटत इत्युक्तं स्पष्टयति-अन्वयेति । जन्वयन्यतिरकोक्तिशब्दनावान्तरवाक्यैस्तदनुकूलैश्च तरात्मानात्मवि- चेचनमुच्यते । पदार्यस्मृतिः पदोपस्थापितरास्यार्थज्ञानकारणमित्यत्र लोक- प्रसिद्धिमाह-स्मृत्यभाय इति ॥ १८० ॥ तनापि त्वंपदार्थविवकेऽतीव प्रयत्नः कार्य इत्यभिप्रेत्याह-नवम स्यादीति । त्रिभिः श्लोकैः ।। १८१ ।। विचारप्रयोजनं द्रढयति-अन्वयन्यतिरेकोक्तिरिति । 'अत.' इति पूर्वश्लोकगतं पदमस्मिन् योज्यम् । तद्विवेकाय त्वंपदार्थविवेगा- येत्यर्थः । पदार्यविवेकफलं स्पष्टयति-वंपदार्थविधेके होति । केरलो भेद- ·४०४ उपदेशसाहस्री तत्रैवं संभवत्यर्थं श्रुतहानाश्रुतार्थधीः । नव कल्पयितुं युक्ता पदवाक्यार्यकोचिदैः ।। १८४ ॥ प्रत्यक्षादीनि वाधेरन् कृष्णलादिषु पाकवत् । अक्षजादिनिभैरैतैः कयं स्याद्वाक्यवाधनम् ।। १८५ ।। संसर्गशून्यो वाक्यार्थ इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह-अहंपदार्थतो दु.सीत्ये. तटपोहेनेति । अहमिति प्रतीयमानात्पदार्थादुःसीत्येतस्येदमंशस्यापोहेन प्रत्यगात्मनः साक्षिणो विशेपेण निश्वयादित्यर्थः ॥ १८२ ।। १८३॥ एवमुक्तेन न्यायेन वाक्यादेवापरोक्षासण्डमझात्मज्ञानमुपपायेदानी पूर्व- पादिकल्पनाया निर्मूलतामाह-तत्रैवमिति । स्पष्टम् ॥ १८४ ॥ यथाव्याख्यानं वाक्यस्य यथायुतार्थे संभवति सति श्रुतहान्यादिकल्प.. नमनवकाशमित्युक्तमयुक्तं, प्रत्यक्षादिविरुद्धेऽर्थे वाक्यस्य बाधदर्शनादिति पूर्ववादी दृष्टान्तन शहते-प्रत्यक्षादीनीति । यथा 'कृष्णलान् अपयेत् । इति कृष्णलशब्दवाच्यसुवर्णमयकणेपु श्रुतो- ऽपि पाकः प्रत्यक्षेण वाध्यते, तेपु विछित्रदर्शनात्, कित्वदृष्टार्थ एव संस्कारस्तत्र पाकक्रियासाध्या, एवमिहाप्यसण्डार्थतां वाक्यस्य प्रत्यक्षा- दीनि प्रमाणानि भेदप्राहकाणि वाधेरन् । श्रुतेऽप्यात्मनो ब्रह्मत्वे पूर्णत्वा- दानात, अतः प्रसंरयानेनात्मसंस्कारार्थता वाक्यस्येति चेत्, तत्रोत्तरमाह- अक्षजादीति । भवेदेवं यदि कर्तृत्वादिप्रतिभासस्य प्रत्यक्षप्रमाणता स्यात्, नेतदस्ति, अध्यस्ताहंकाराद्युपरागमन्तरण स्वत: आत्मनि दुःखित्वादिधर्म- संपन्धस्य निराकृतत्वात्, अतः प्रत्यक्षाद्याभासैरतैः प्रमाणभूतवाक्यवाधनं कथं स्यात् ? नैव स्यादित्यर्थः । " प्रयाजे कृष्णलं जुहोति" इतिवद्मज्ञाने संस्कृतस्यात्मनोऽन्यत्र विनियोगादर्शनादिह न संस्कारार्थत्वं वाक्य- (१) तुलय-जै. स. १०. १.१-३., २.१-२. (२) तै. सं. २. ३. २. ३.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् । दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने निदुःखीति न जायते । प्रत्यक्षादिनिभत्वेऽपि वाक्यान व्यभिचारतः ।। १८६ ।। स्वमे दुःख्यहमध्यासं दाहच्छेदादिहेतुतः । तत्कालभाविभिर्वाक्यैर्न वाधः क्रियते यदि ॥ १८७ ।। समाप्तेस्तहि दुःखस्य पाक तद्वाध इप्यताम् । न हि दुःखस्य संतानो भ्रान्तेर्वा दृश्यते कचित् ॥ १८८ ।। स्योपपद्यते । सद्यो ब्रह्मत्वादर्शनं तु पदार्थमतिदााभावादित्युक्तमेवेति भावः ॥ १८५ ॥ नन्वेवं विरोधितालक्षणाप्रामाण्याभावेऽपि, स्यादनुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्य वाक्यस्येति पूर्ववादी शङ्कते-दुःख्यस्मीति सतीति । दुःखित्वादिभानस्योक्तरीत्या प्रत्यक्षाद्याभासत्वेऽपि दुःरयस्मीति विगे- धिगन्धिनि ज्ञाने सति, वाक्यानिर्दुःसीति विज्ञानं न जायत इति योजना। पूर्वसिद्धतया प्रत्यक्षस्यासंजातविरोधिवेन प्रावल्यमस्तीत्यभिप्रायः । दृप- यति 1-न व्यभिचारत इति ॥ १८६ ॥ तमेव व्यभिचारमाह- -स्वप्न इति । स्वप्ने दाहच्छेदादिहेतुतो निमित्तादहं दु.ख्यासं, तदाऽऽतोपदेशान्निदु- सोऽभूवमित्यनुभवसिद्धत्वान्नात्मधमों दु.सित्वादीत्यर्थः । तत्र पराभिनिवेग- मनुवति-तत्कालेति ।। १८७ ।। तथापि दुःसमात्मन्यभिचारीत्याह-समातेरिति । दुःखस्य समाप्तरूवं तद्वाधो दुःसनाध इप्यते, एवं प्राक पूर्वमपि दुःख नाभूदिति तद्वाध इप्यता, मध्ये दृश्यमानस्य शुक्तिरूप्यवन्मिध्यावाव्य- भिचारादित्यर्थः । कुतो वाघ इध्यत इत्यत्र हेतुमाह-नहीति । भ्रान्तेर्वेति दृष्टान्तार्थो वाशब्दः । तस्मात्तःसित्वादेगत्मनि सति व्यभिचारान् ,

·उपदेशसाहस्री
प्रत्यगात्मन आत्मत्वं दुःरयस्मीत्यस्य वाधया ।
दशमं नवमस्या वेद चदविरुद्धता ॥ १८९ ॥
नित्यमुक्तत्व विज्ञानं वास्याद्भवति नान्यतः ।
वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्यस्मृतिपूर्वकम् ॥ १९० ॥
अन्वयव्यतिरेकाभ्या पदार्थः स्मर्यते नुवम् ।
एवं निदुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपयते ।। १९१ ॥
'सदेवत्यादिवास्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भरेत् ।
दशमस्त्वमसीत्यस्माद्यर्थ प्रत्यगात्मनि ॥ १९२ ।।
प्रसोधेन यथा स्वानं सर्वदुःख निवर्तते ।
प्रत्यगात्मधिया तद्बहुःखित्वं सर्वदात्मनः ।। १९३ ।।
कृष्णलादौ प्रमाजन्म तदन्यार्थाऽमृदुत्वतः ।
तत्त्वमस्यादिवाक्येषु न त्वेवमविरोधतः ॥ १९४ ॥
आगन्तुरस्य चाविकारिण्यात्मन्यनुपपत्तेरारोपितत्वसिद्धौ प्रमाणज्ञान शुक्ति-
तत्त्वज्ञानमिव रजतादिवाधनन दु सित्वादिवाधन कुर्वदेव वाक्यादुदतीति
न वाक्यस्यासामर्थ्यशङ्कावकाश इति तात्पर्यार्थ ॥ १८८ ॥
इतश्च वाक्य न प्रत्यक्षालमित्याह-प्रत्यगात्मन इति। स्पष्टार्थः॥१८९।।
विस्तारणोक्त न्यायार्थ सक्षिप्याह शोकचतुष्टयेन-नित्यमुक्तयेत्या-
दिना ॥ १९० ॥ १९१ ।।
प्रमा स्फुटतरा अपरोक्षा । निगदव्यारयाता शोका' ॥ १९२ ॥ १९३ ॥
पुरोक्तऋष्णलादिपाकदृष्टान्तवैषम्य स्फुटयति-कृष्णलादाविति ।
प्रमाया अजन्म यत् कृष्णलादौ तयुज्यत, यतस्तत्तवान्यार्था प्रमाऽदृष्टार्था,
न पाकाा, अमृदुत्वतोऽमृदुत्वात् कृष्णलानामिति योजना । कृष्णलपाके
पुरुपस्यानैश्वर्यात् , अशक्यार्थे च नियोगानुपपत्तेरित्यर्थ ॥ १९४ ॥

·४०५ १८ तत्त्वमसिप्रकरणम् वाक्ये तत्वमसीत्यस्मिन् ज्ञातार्य तदसिद्धयम् । त्वमर्थे सत्यसाहाय्याद्वाक्यं नोत्पादयेत्ममाम् ।। १९५ ॥ तत्त्वमोस्तुल्यनीडायमसीत्येतत्पदं भवेत् ॥ १९६ ॥ तच्छन्दः प्रत्यगात्मार्थस्तच्छन्दार्यस्त्वमस्तथा । दुखित्वाप्रत्यगात्मत्वं वारयेतामुभावपि ॥ १९७ ॥ प्रस्ते न तयाविधो विरोधोऽस्तीत्याह-वाक्य इति । 'तत्त्वमस्यादिवाक्चेपु लंपदार्थाविकतः । व्यज्यते नैव वाक्याथों नित्यमुक्तोऽहमित्यतः ।। इत्युक्तं प्रपञ्चयंस्त्वंपदार्थविवेचने यत्नाधिक्य सूचयति—बाम्ये तत्त्व- •मिति । पदयात्मकेऽस्मिन्वाक्ये 'तन् 'पदं, 'असि 'पदं चेति द्वय ज्ञातार्थ प्रसिद्धार्य, त्वमर्थे त्वंपदार्थे सत्यविज्ञातेऽसाहाय्यात् साहाय्यशून्य. वात्-सहकारिविरहात्, वास्यमेतत् प्रमा नोत्पादयेदपरोक्षनिश्चयरूपा- मित्यर्थः। १९५ ।। अखिपदस्योपयोगमाह-तत्वमोरिति । तुल्यनीडाथै कुरुचिन्तयेत्यादिक्रियाकाडानिवारणेन सामानाधिकरण्य- सिद्धपैक्यालम्यनत्वस्पष्टीकरणार्य असि' 'अस्मि' इत्यादिपदमुपयुज्यत इत्यर्थः ।। १९६ ॥ निराकाढ़े सामानाधिकरण्ये सति को लाभ इत्यपेक्षायामाह-तच्छन्द इति। (१)दुसित्वात्प्रत्यगात्मत्वं–पाट. ! नुलय-निहुँ सित्व त्वमस्य तदर्थेन विशेषणात् । प्रत्यत्ता च तदर्थस्य स्खपदेनास्य सनिधे ॥ -न. सि. ३ १०. (२) १८. १८१. (३) नुलय-१२. ४.

·४०८ उपदेशसाहस्री एवं च नेति नेत्यर्थ गमपेतां परस्परम् ॥ १९८ ॥ एवं तचमसीत्यस्य गम्यमाने फले कथम् । अप्रमाणत्वमस्योक्त्वो क्रियापेक्षत्वमुच्यते ।। १९९ ।। तस्मादायन्तमध्येषु कुर्वित्येतविरोध्यतः । न कल्पामोऽश्रुतत्वाच श्रुतत्यागोऽप्यनकः ॥ २० ॥ प्रत्यगात्मा अधों यस्य स प्रत्यागात्मार्थस्तच्छन्दः स्यात् , त्वपदेन सामा- नाधिकरण्यादिति योज्यम् । तथा त्वमस्त्वंपदस्य तच्छब्दार्थोऽयों भवेत्, तत्पदेन सामानाधिकरण्यादिति योजना । तदा वा को लाभ इति तमाह- दु-मित्येति । उभावपि शब्दौ त्वमर्थस्य दु.सित्वाशं, तदर्थस्याऽनात्मत्व, परोक्षत्वाश च वारयेतामित्यर्थ. ॥ १९७ ।। एवाक्यार्थवर्णनेऽद्वितीयत्वपरश्रुत्याऽविरोधः सिद्धयतीत्यभिप्रेत्योपस- हरति एवं चेति । नेति नेतिवाक्यसिद्धमर्थमित्यर्थः ॥ १९८॥ पूर्वपक्षे श्रुतहान्यश्रुतफल्पना नियामाणिकेत्युचमुपसंहरति-एपमिति । कथशब्द आक्षेपार्थ. ॥ १९९ ।। यस्मादेव विचार्यमाणे क्रियाया अनवकाशः, तस्मादित्युपसंहरति- तस्मादिति। आदौ तत्त्वमसीति प्रथमोपदेशे, मध्ये पदार्थपरिशोधनान्वयव्यतिरेक. ग्रहणकाले, अन्ते च निर्विचिकित्सब्रह्मानुभवकाले कुर्वित्येतदनुष्ठानकल्पन तत्तदर्थप्रतिपत्तिविरोधि यतः, अतोन कल्पामः न कल्पयाम.-क्रियामिति शेष । किंच अश्रुतत्वादपि न कल्पयाम. । न केवलमश्रुतत्वास्त्रिया त्याज्या, श्रुतत्यागस्यानर्थकरत्वादपीत्याह-श्रुतेति । नहि तत्त्वमर्थयोः स्वरूपम- (१) ता-पाठ (२) श्रुस्यविरोध . -पाठ ·१८ वत्त्वमसिप्रकरणम् ४०९ यथाऽनुभूयते तृप्ति जे;क्यान्न गम्यते । वास्यस्य विधुतिस्तद्रोशेकृत्पायसीक्रिया ।। २०१ ॥ सत्यमेवमनात्मार्थवाक्यापारोपबोधनम् । प्रत्यगात्मनि न त्वेवं संख्याप्राप्तिवदधुवम् ॥ २०२ ॥ प्राप्तं चिन्तनीयतया निधातुं शक्यते, तस्त्राप्तेश्चान्यतोऽसंभवादरमादेव वा- स्यभेदादिदोपप्राप्तिरपरिहार्या स्यात् । तत्त्वमोत्तत्त्वं सिद्धमनपेक्ष्यैव यथा- कथंचिचिन्तनविधानाभ्युपगमे चिन्त्यब्रह्मसाक्षात्कारस्याऽप्रमात्वादविद्या- निवृत्तिफलासिद्धेनिरर्थकः प्रसंख्यानविधिरिति भावः ॥ २०० ।। उक्तार्यानभिज्ञः पुनराक्षिपति-यति । भुजेभोंजनात्तृप्तिः फलं वाक्याद्वाक्यार्थज्ञानमात्रान्न गम्यते-मोक्षफल. मिति रोपः। तस्माद्यथा गोशकृतो गोमयात् पायसीक्रिया पायसकरणं नोप- पद्यते तस्य तसाधनत्वात् , तद्वद्वाक्यस्य विधृतिविधारणं-अर्थतोऽवधारणं न वाक्यापिरोक्षसाधनमित्यर्थः ॥ २०१ ॥ 'उत्सगतो नाक्यं नार्थापरोक्ष्यार्थमित्येतदमीकुर्वन् प्रकृते तस्यापवाद- कमाह सिद्धान्ती-सत्यमिति। (१)तुलय-"कथचित् समाधीयमानमप्येतद्गोमयपायसीय न्यायमाक्षिपति"। थो. सू. १. ३२.भाष्ये ।" गोमय पायम, गव्यत्वात् , उभयसिद्धपायसवत् " इति वाचस्पतिमिधः तत्रैवास्य न्यायस्य प्रयोगः प्रदर्शितः । " एव चायनभेदसाधको हेतुर्गोमयपायसीयन्यायवदाभासता भजेत् " इति सर्वद० सं० बौद्धदर्शने । (२) तुलय--१८. ९-११, तथा ने.सि. ३. १२५. ननु “ आवृत्तिरस- कृटुपदेशात् " (न. सू. ४. १.१.) इति सूनकारेण शब्दयुक्त्यभ्यासरूपप्रसख्यानस्य स्वीकृतवान् , न तदन्तरेण वाक्य बोषकमिति चेत्, न । ब्रह्मात्मवातुनो ज्ञानसाधन- श्रवणमननादावेवात्तिः सूचकृताऽभ्युपगता । तत्राऽऽपाततोऽधिगतशब्दयुक्तीनामारत्ति- व्यतिरेका सम्यक्स्वरूपावधारणाभावादात्तरुपयोगः, न तु श्रवणादिसाध्यविज्ञाने ।

·४१० उपदेशसाहनी स्वयंवेद्यत्वपर्यायः स्वप्रमाणक इप्यताम् । निटत्तावहमः सिद्धः स्वात्मनोऽनुभवश्व नः ॥ २०३ ॥ . बुद्धीनां विषयो दुःखं नो यस्य विपया मताः । कुतोऽस्य दुःखसंवन्धो दृशेः स्यात्सत्यगात्मनः ।। २०४॥ दृशिरेवाऽनुभूयेत स्वेनैवाऽनुभवात्मना । तदाभासतया जन्म धियोऽस्याऽनुभवः स्मृतः ।। २०५ ॥ प्रत्यगात्मनि तु नैवं-अनुवमनिश्चितं, किंतु मरसानातिवदशमसंख्या- प्राप्तिपदपरोक्षज्ञानसाधनत्वं वाक्यस्य ध्रुवमेवेत्यर्थः ॥ २०२ ।। कुन इत्यपेक्षाया स्वतोऽपरोक्षप्रत्यागात्मन एव मनवोपदेशादित्याह- स्वयंवेद्यत्वेति । स्वप्रमाणकः प्रमाणनिरपेक्षप्रकाशमानतास्वभाव आत्मप्यता स्वयंन्योति- वादिश्रुतरित्यर्थः । तथाच वाक्यादहमोऽहंकारस्य प्रमभंदकर निवृत्ती स्वात्मनोऽनुभनय सिर एर नोप्रमाकमिति न किंचिदनुपपन्नमित्यर्थः । विमत परोक्षार्थशानजनऊ, वास्यत्वात् , संमतवदित्यादिप्रयोगप्पनात्मविष. यत्वमुपाधिः, दशमस्त्वमसीलादी व्यभिचारश्चेत्युक्तं भाति ।। २०३ ॥ अन दुःसानुभरविरोधात न कार्या, दुःसस्त्र व्यभिचारित्वनात्मधर्म- त्वस्य निरसत्वान्, विषयधर्मत्वायत्यभिप्रेत्याह-युसीनामिति। दुख्यहमस्मीति दुःराधर्मात्यनाईफरिवानुमगत्तल सियभून दुग्ग, न बुद्धिगृत्त्याश्रयाहंगसाक्षिण आत्मनो धर्मः संभयवीत्ययः ॥ २०४ ॥ सर्वधर्मरहिवयेत्यगात्मा, कथं वस्यानुभर इत्यत आह-वृशिरेयेति । दशेरनुभवस्वभावत्वात्तत्व स्वरूप को नामान्योनुभयोऽपत्येनत्पर्यः । (A) तारिदमा-पार ( २) पृ. उ. ४. १.... (1) El. जनपरोसामान बना-पा!

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४११ अशनायादिनिर्मुक्तः सिद्धो मोक्षस्त्वमेव सः । श्रोतव्यादि तवेत्येतद्विरुद्धं कथमुच्यते ॥ २०६ ॥ सेत्स्यतीत्येव चेत्तत्स्याच्छ्रवणादि तदा भवेत् । मोक्षस्यानित्यतैवं स्याविरोधे नान्यथा वचः ।। २०७ ।। श्रोतृश्रोतव्ययोर्भेदो यदीष्टः स्याद्भवेदिदम् । इप्टार्थकोप एवं स्यान्न युक्तं सर्वथा वचः ।। २०८ ॥ तहि कथ तस्य विशेपानुभव इति तत्स्वरूपमाह-तदाभासतयेति । चैत- न्याभास याप्ततया धियो उन्मेवात्मन आगन्तुकोऽनुभव स्मृतो विद्वद्भि- रित्यर्थ ॥ २०५॥ प्रकारान्तरण प्रसरयानप्राति निराकरोति-अशनायादीति । सससारनिर्मुक्तो नित्यसिद्धो मोक्ष ब्रह्म त्वमवेत्याचार्योपदशे सति, तर त्रोतव्याद्यनुष्टय विद्यत इति कय विरुद्धमुच्यत ? न ह्यविनिय ब्रह्म त्व, पर्ता चेति वच प्रमाण स्यादित्यर्थ ॥२०६ ॥ अथ तत् त्व सत्स्यतीति विपरिणाम उपदशवाक्यस्याभ्युपयत इति गकामनूद्य तन 'एक सधित्सतोऽपर प्रच्यवते' इति न्यायेन मोक्षानि- त्यत्वप्रसङ्गदोपमाह-सेत्स्यतीति । एवमुभयथा विरोध सति वचो वाक्य नान्यथा न विपरिणामवद्युक्त- मित्यर्थ ॥ २०७॥ इतश्व प्रसख्यानवादोऽनुपपन्न इत्यत आह-श्रोतृश्रोतन्ययोरिति । योनादिभेदो यदीष्ट स्यात्, तदेव प्रसरयान भवत् , कर्तृकर्मभेदा- (१) नुलय-१० २२५ (२) अय न्याय खण्डनखण्डनाये अने कान्तिकखण्डनावसर प्रयुक्त । 'अनुसन्धि सत - इति पाठभदन सर्व० स० आई ताक्षपाददर्शनयोरपि लभ्यत।

·४१२ उपदेशसाहस्री सिद्धो मोक्षोऽहमित्येवं ज्ञात्वाऽऽमानं भवेद्यदि। चिकीर्षुर्यः स मूहात्मा शास्त्रं चोद्घाटयत्यपि ॥ २०९ ॥ न हि सिद्धस्य कर्तव्यं सकार्यस्य न सिद्धता । उभयालम्बनं कुर्वन् नाऽऽत्मानं वञ्चयत्यपि ।। २१० ।। सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतद्वस्तुमा मदर्श्यते । श्रोतुस्तथात्वविज्ञाने प्रत्तिः स्यात्कथं विति ॥२१॥ कर्ता दुःख्यहमस्मीति प्रत्यक्षेणाऽनुभूयते । कर्ता दुःखी च माभूवमिति यत्नो भवेत्ततः ।। २१२ ।। भावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । अस्तु भेद इति चेन् , ताह-इष्टाति । जीवस्य ब्रह्मभावो हीष्टार्थ , सोऽन्यस्यान्यभावायोगाद्विहन्येत, अत सर्वथा वचो वाक्य न युक्तमयुक्त-अप्रमाणमेव प्रसरयानपक्षे भवे- दित्यर्थ ॥ २०८ ॥ न युक्त वच इत्येतत्यकटयति-सिद्ध इति । उक्तप्रकारणामान ज्ञात्वा यो यदि चिकीर्षुर्भवेन् , स मूढात्मेत्यन्वर । उद्घाटयत्युत्सादयतीत्यर्थ. ॥ २०९॥ मूढात्मत्व प्रकटयति-नहीति । स्पष्टम् ॥ २१०॥ ननु किमित्यस्मानिन्दथ अस्मदभिप्रायमज्ञात्वैव ?-इति पूर्ववादी खाभिप्रायमाविष्करोति-सिद्धो मोक्षस्त्वमिति। मुमुक्षोरात्मविज्ञाने प्रवृत्त्यर्थ सिद्धग्रह्मरूपो मोक्षस्त्वमसीति वस्तुमान- कथनपरमिदं वाक्यं, न तत्त्वे पर्यवसितमित्यर्थ ॥ २११ ।। उक्तमेव विवृणोति–कति । स्पष्टम् ।। २१२॥ (१) त्येव--पाठो ऽपि युक्त । (.) त्यसौ-पाठ (३) विति--इयव लिखितमुदितपुस्तकेषु पाठ उपलभ्यते, किंतु न्विति इत्येव पाटो युक्तर स्यात् ।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४१३ तद्विज्ञानाय युक्त्यादि कर्तव्यं श्रुतिरब्रवीत् । कर्तृत्वाद्यनुवादेन सिद्धत्वानुभवाय तु ॥ २१३ ॥ निःखो निष्क्रियोऽकामः सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि । गृहीत्वैव विरुद्धार्थमादध्यात्कथमेव सः ॥ २१४ ।। सकामः सक्रियो सिद्ध इति मेऽनुभवः कथम् । अतो मे विपरीतस्य तद्भवान् वक्तुमर्हति ।। २१५ ।। इदैव घटते प्रश्नो न मुक्तत्वानुभूतये । प्रमाणेन विरोधी यः सोऽत्रार्थः प्रश्नमर्हति ॥ २१६ ॥ वास्यश्रवणानन्तरं " मन्तव्यः" इति श्रुत्या कर्तव्यविधानादप्येवमेवा- भ्युपैयमित्याह-तद्विन्नानायेति । त्रमिति कर्तृत्वमन्द्य वस्तुगत्या त्वं सिद्धमोक्षब्रह्मरूपोऽसि, अतस्तज्ज्ञा- नाय यतस्वेति वाक्यतात्पर्यमित्यर्थः ॥ २१३ ॥ नेयं कल्पना श्रुत्यनुसारिणीति सिद्धान्ती दूषयति-निर्दुःख इति । निर्दुःखादिविशेषणो मोक्ष एवाहमिति गृहीत्वापीत्यन्वयः । वाक्या- द्वाक्यार्थज्ञानं न जायत एवेति न वक्तुमुचितमप्रामाण्यप्रसङ्गात् , अनुभव- विरोधाच । तथा चोत्पन्ने ज्ञाने तद्विरुद्ध प्रतिपत्तिनं संजाघटीतीत्य- भिप्रायः ॥ २१४॥ यदि वाक्यादव निर्दुःखादिलक्षणमोक्षात्मसाक्षात्कारः, कथं तर्हि तदा तद्विरुद्धाकारानुभवः ? - इति पृच्छति-सकाम इति । अतः सकामत्वादिरूपाद्विपरीतस्य मे ब्रह्मभूतस्येत्यर्थः ।। २१५ ॥ अन्यस्वभावस्य सतो ममान्यस्वभावानुभवः कथमित्यस्मिन्नथें सकृच्छ्रुतवा- (१) गृहीत्वैवं-पाठः । अन एवकार एव युक्तः। (२) वृ. उ. २.४.५., ४.५.६ः , ·४१२ उपदेशसाहस्री सिद्धो मोक्षोऽहमित्येवं ज्ञात्वाऽऽत्मानं भवेद्यदि । चिकीर्षुः स मूढात्मा शास्त्रं चोदाटयत्यपि ॥ २०९॥ न हि सिद्धस्य कर्तव्यं सकार्यस्य न सिद्धता । उभयालम्बनं कुर्वन् नाऽऽत्मानं वश्चयत्यपि ॥२१०।। सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतद्वस्तुमात्र प्रदर्श्यते । श्रोतुस्तथात्वविज्ञाने प्रवृत्तिः स्यात्कथं न्विति ॥ २११ ॥ कर्ता दुःख्यहमस्मीति प्रत्यक्षेणाऽनुभूयते । कर्ता दुःखी च माभूवमिति यत्नो भवेत्ततः ॥ २१२ ॥ भावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । अस्तु भेद इति चेत् , सत्राह–इष्टाति जीवस्य ब्रह्मभावो हीष्टार्थः, सोऽन्यस्यान्यभावायोगाद्विहन्येत, अत सर्वथा वचो वाक्यं न युक्तमयुक्तं-अप्रमाणमेव प्रसंरयानपक्षे भरे दित्यर्थः ।। २०८ ॥ न युक्तं वच इत्येतत्प्रकटयति-सिद्ध इति । उक्तप्रकारेणात्मानं ज्ञात्वा यो यदि चिकीर्षुर्भवेत् , म मूढात्मेत्यन्वयः । उद्घाटयत्युत्सादयतीत्यर्थः ॥ २०९ ॥ मूढात्मत्वं प्रकटयति-नहीति । स्पष्टम् ॥ २१० ॥ ननु किमित्यस्मानिन्दध अस्मदभिप्रायमज्ञात्वैर ?-इति पूर्ववादी स्वाभिप्रायमाविष्करोति-सिद्धो मोक्षस्त्वमिति । मुमुक्षोरात्मविज्ञाने प्रवृत्त्यर्थं सिद्धग्रह्मरूपो मोमरत्वमसीति वस्तुमान- कथनपरमिदं वाक्यं, न तत्त्वे पर्यवसितमित्यर्थः ।। २११ ॥ उक्तमेव विवृणोति-फतेति । स्पष्टम ।। २१२॥ (१)त्येव-पाटो ऽपि युक्तः । (२) त्यसौ-पाठः (१) विति-इत्यय लिखितमुद्रितपुस्तकेषु पाट उपलभ्यते, किंतु न्वितिइत्येव पाटो युक्ततरः स्यात् ।

·२८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४१३ तद्वितानाय युक्त्यादि कर्तव्यं श्रुतिरब्रवीत् । कर्तृत्वाचनुवादेन सिद्धत्वानुभवाय तु ॥ २१३ ।। निदुःखो निष्क्रियोऽकामः सिद्धो मोक्षोऽहमित्यपि । गृहीत्वैव विरुद्धार्थमादध्यात्कथमेव सः ।। २१४ ॥ सकामः सक्रियो सिद्ध इति मेऽनुभवः कथम् । जतो मे विपरीतस्य तद्भवान् वक्तुमर्हति ॥ २१५ ॥ इहैव घटते प्रश्नो न मुक्तत्वानुभूतये । प्रमाणेन विरोधी यः सोऽनार्थः प्रश्नमर्हति ।। २१६ ॥ वास्यश्रवणानन्तर “ मन्तव्यः” इति श्रुत्या कर्तव्यविधानादप्येवमेवा- गुपयमित्याह-तद्विन्नानायेति । त्वमिति कर्तृत्वमनूद्य वस्तुगत्या त्व सिद्धमोक्षप्रह्मरूपोऽसि, नाय यतस्वेति वाक्यतात्पर्यमित्यर्थ ॥ २१३ ।। नय कल्पना श्रुत्यनुसारिणीति सिद्धान्ती दूपयति-निर्दुःख इति । निःसादिविशेषणो मोक्ष एवाहमिति गृहीत्वापीत्यन्वयः । वाक्या- द्वान्यार्थज्ञानं न जायत एवेति न वक्तुमुचितमप्रामाण्यप्रसङ्गात् , अनुभव- विरोधाच । तथा चोत्पन्ने ज्ञाने तद्विरुद्धप्रतिपचिर्न सजाघटीतीत्य- अतस्तज्ञा- भिप्राय ॥२१४ ।। यदि वाक्यादेव निर्दु सादिलक्षणमोक्षात्मसाक्षात्कार., कथं तर्हि तदा तद्विरुद्धाकारानुभवः' इति पृच्छति-सकाम इति । अत. सकामवादिरूपाद्विपरीतस्य मे ब्रह्मभूतस्येत्यर्थः ॥ २१५ ।। अन्यस्वभावस्य सतो ममान्यस्वभावानुभवः कथमित्यस्मिन्नथें सकृच्छुतवा- (१) गृहीत्वैव-पाठ । अन एक्कार एव युक्त । (२) पृ. उ. २.४.५; ४.५.६:

·४१४ उपदेशसाहस्री अई निर्मुक्त इत्येव सदसीत्यन्यमानजः । प्रत्यक्षाभासजन्यत्वाहाखित्वं प्रश्नमर्हति ॥ २१७ ।। पृष्टमाकाडितं वाच्यं दुःखाभावमभीप्सितम् ।। २१८ ।। कथं हीदं निवर्तेत दुःखं सर्वात्मना मम । इति प्रश्नानुरूपं यद्वाच्यं दुःखनिवर्तकम् ।। २१९ ॥ श्रुते: स्वात्मनि नाशङ्का प्रामाण्ये सति विद्यते । तस्मादात्मविमुक्तत्व प्रत्याययति तद्वचः । वत्तव्य तत्तथार्थ स्याद्विरोऽसति केनचित् ।। २२० ।। क्यस्य पुस प्रश्नो घटत युज्यते । 'ननु कथमह निर्दु खादिरूप ? इति मुक्त- नुभवार्थे-इति प्रश्नविपय विविच्य प्रतिवक्ति-इहैवेति । स्पष्टम् ।।२१६।। अज्ञातज्ञापनस्वभावेन प्रमाणेनापूर्वाथ योधित तद्विरोधी य प्रमाणा- भ सगृहीतोऽर्थ , स प्रश्नमहतीत्युक्त प्रपञ्चयति-अह निर्मुक्त इति । सदसीति यदन्यन्मान तज इत्यर्थ ॥ २१७ ।। इदानीं शिष्याकाडावशेनापि कार्यकल्पन न घटत इत्याह-पृमिति। किं तदाकासित तदाह-दुःखाभावमभीप्सितमिति । दुसस्थाभावो यस्मिस्तद् साभाव ब्रह्मरूप मोझलपणमित्यर्थ ॥ २१८ ॥ प्रश्रस्वरूपमुपन्यस्य तदनुरूपत्व प्रतिवचनस्य निगमयति -कथ हाति। स्पष्टम् ।। २१९॥ ननु पृष्टमवोच्यते प्रसख्यानद्वारेण, तब्यतिरकेण श्रुतर्दु सापनयनसा- मर्थ्याभावादित्याशङ्कय प्रमाणस्य प्रमेयावयोवनमव कार्य, न कार्यान्तर- मस्तीति परिहरति-श्रुतेरिति । (१) मुक्तत्वप्रत्यय याति-इति टीकासमत पाठ, किंतु मिट स ।

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४१५ इतोऽन्योऽनुमयः कश्चिदात्मनो नोपपद्यते । अविज्ञातं विजानता विज्ञातारमिति श्रुतेः ।। २२ ॥ लंपदार्थविवेकाय सन्यासः सर्वकर्मणाम् । साधनत्वं व्रजत्येवं शान्तो दान्तानुशासनात् ।। २२२ ।। त स्वत सिद्धे प्रामाण्य सति स्वात्मनि स्वप्रमय नागदा विद्यत- सामनारभाससामाभावाशहा न विनात इत्यर्थ । किं तत सिद्ध ? तदाह-तस्मादिति । मुक्तत्वप्रत्यय प्रति कारणल पातीत्यर्थ । निगे- परिहारस्य वृतत्वादिति भार ॥ २२० । वास्यस्त्रोक्तार्यानुभवहतुता निहाय गत्यन्तर नास्त्यनुभनमार्गगतमि- त्याह-इतोऽन्य इति । प्रमारान्तरसल्पना चात्रानुपपना श्रुतिविरोधादित्याह-अविज्ञात- मिति ॥ २१ ॥ यदु पूर्वपक्षिणा प्राक् 'चर्या नो शास्त्रसवद्या स्यादनिष्ट तथासति । इति तदन्यथैवोपपत्तेन प्रसरयानकल्पमित्वाह-वपदार्थति । " शान्तो दान्त उपरतस्तिति समाहितो भूत्वाऽऽ मन्येवात्मान पश्यति" इति जुतरुपरतिशदनिद्रिस्य सन्यासस्यात्मज्ञान प्रति साधन (१) क उ ११ (२) वृ उ . ४ १४ (३) अस्य श्लोरस्य प्रथमाध •विवाय' इति स्थान विचाराय इति पाटभदन पिद्वन्मानोरञ्जनीटीकया ४ य खण्ड धतम् । श्रुयः विहितो यस्मात्तत्त्यागी पतितो भवेत् इति द्वितीयार्थेन सह इद प्रथमाध ' इत्यादिधर्मशास्त्रण इयादिना मधुसूदनसरस्वतीभिगूटावदीपिकाया (३६) धृतम् । तथैव यतिधमसनहेऽपि १२ पृष्ठे १५६ ४ च धृत विश्वे श्वरसरस्वतीमि । (४) १८ १६ (५) उ ४ ४ २३ समाहित स्थान 'श्रद्धावित्त 'पश्यति स्थाने पश्यत् --ति माध्यदिनपाट । अयनेर पाट आचार्यसमत इति उत्तर लोगदम्यत ।

·उपदेशसाहस्री त्वमर्थ प्रत्यगात्मानं पश्येदात्मानमात्मनि । वाक्याथ तत आत्मानं सर्वं पश्यति केवलम् ॥ २२३ ॥ त्वावगमान्न तस्याशाखसंवेद्यतया परित्यागप्रसङ्ग इत्यर्थः । तथाच वाक्यार्थ- ज्ञानस्य पदार्थज्ञानपूर्वकत्वात् , पदार्थावधारणपर्यन्तमेवाथमधर्माणां विधि- तोऽनुष्टानं, ततः परं तु वाक्यादवगतब्रह्मात्मतत्त्वस्य 'मयेदमस्मै कर्तव्यम्' इति नियोज्यविपयप्रयोजनबुद्धेरनुत्पत्तेन तस्य कापि विधितः प्रवृत्तिः, किंतु साधकावस्थायामभ्यस्तस्य निवृत्तिरूपस्याश्रमधर्मस्य ज्ञानाविरोधिनः संस्कारमात्रेणानुवृत्तिर्भवति, ततश्च न यथेष्टचेष्टाप्यवकाशं लभत इति सर्व- मवदातमेवारमन्मत इति भावः ॥ २२२ ॥ एतदेव प्रपञ्चयिष्यन् वाक्यार्थोदयप्रकारं श्रौतं , व्युत्पादयति- त्वमर्थमिति । (२) तिस्रो ह्यज्ञानस्यावस्था:- एका तावत् 'दृश्य सर्व सत्यम्' इत्यभिमानहतुः । सा युक्ति शास्त्रजनिताद्विवेकशानानिवर्तते । तनिवृत्तावपि यथापूर्वमभिनिवेशेन व्यवहार- हेतुर्द्वितीया, सा तत्त्वसाक्षात्कारान्निवर्तते । तनिवृतावपि सस्कारमानेण देहाभासजग- दवभासहेतुस्तृतीया याधितानुत्तिरित्युच्यते । सा चरमसाक्षात्कारेण निवर्तते । एत- देवस्थात्रय क्रमेणैव श्रूयते- "तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्वभावाद्यश्चान्ते विश्वमायानित्तिः" (श्वे. उ. १.१०) इति । तर तृतीयकक्षाया स्थितस्थातिवर्णाश्रमस्य विदुपोऽपि शिष्यादिदर्शनादुपदेश- सभवात् , ग्रहनक्षनगत्यादिदर्शनाभित्तोऽपि दिमोह साकारमानायथा भासते, एवनिह सस्कारमात्राच्छिप्यादिभानादुपदेशोपत्तिः, द्वैताभावस्य युक्तिशास्त्रानुभवेरवधृतवादि- द्वत्तापीत्यर्थः । बोधोत्तरकाल बाधितः स्वप्रप्रायः प्रागप्यसत्वेन प्रतीयमानोऽपि प्रापा. लमबन्धितया स्मृत्या यथा विषयीक्रियते, एव वर्तमानप्रबोसत्वनानुभूयमानोऽपि सस्कारवशात् तत्कालसंबन्धितया किं न भासेत । इत्यर्थः । -सूत-सं-तात्पर्यदीपिका ३. ५. १८-1..

·२८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४१७ सर्वमात्मेति वाक्याथै विज्ञातेऽस्य प्रमाणतः । असत्वे ह्यन्यमानस्य विधिस्तं योजयेत्कथम् ॥ २२४ ॥ तस्माद्वाक्यार्थविज्ञानानोव कर्मविधिर्भवेत् । नहि ब्रह्मास्मि कर्तेति विरुद्ध भवतो धियो ॥ २२५ ॥ ब्रह्मास्मीति च विद्येयं नैव कर्तेति वाध्यते । सकामो बद्ध इत्येवं प्रमाणाभासजातया ॥ २२६ ॥ शास्त्राब्रह्मास्मि नान्योऽहमिति युद्धिर्भवेदृढा । यदा युक्ता तदैवंधीर्यथा देहात्मधीरिति ।। २२७ ॥ शान्त्यादिसाधनसंपन्नो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्माभासव्याप्ते स्वकार्यकारण- संघात एव, न वहिः, आत्मानं प्रत्यरचेतयितारं पश्येदिति श्रुत्यर्थः प्रथ- माधेनोक्तः । सर्वमेनं पश्यतीति श्रुत्यर्थमुत्तरार्धेनाह-तत इति । एवं शोधितं प्रत्यगात्मानं सर्व ब्रह्म पश्यतीति श्रुत्यों दर्मित इति द्योतयति-- वाक्यार्थमिति ।। २२३ ।। एवं विज्ञातवाक्यार्थस्य विधिगोचरता नैव सभवतीत्याह-सर्व- मात्मेति । स्पष्टम् ।। २२४ ॥ वास्यार्थविज्ञानानागेन विधयोऽवकाशं लभन्ते, नोर्ध्वमित्युपसंहरति- तस्मादिति। ऊय विध्यसंभवे हेतुमाह-नहीति ॥ २२५ ।। नन्वैश्यज्ञानेन भेदज्ञानमेन किमिति वाध्यते, विपरीतमेव किं न स्यादि- त्यत आह-ब्रह्मास्मीति चेति । प्रमाणाभासाजाता प्रमाणाभासजाता, तयेति विग्रहः ॥ २२६ ॥ स्वभावप्रवृत्ताया बुद्धेः प्रमाणनातया वाध्यत्वं दृष्टान्तेनोपपादयति- शास्त्रादिति। - ·४१८ उपदेशसाहस्री सभयादभयं प्राप्तस्तदर्थ यतते च यः। स पुनः सभयं गन्तुं स्वतन्त्रवेन्न हीच्छति ॥ २२८ ॥ यथेष्टाचरणप्राप्तिः संन्यासादिविधौ कुतः। पदार्थाज्ञानबुद्धस्य वाक्यार्थानुभवाधिनः ।। २२९ ।। अतः सर्वमिदं सिद्धं यत्लागस्माभिरीरितम् ॥ २३० ।। दृढा यदा भवेन् , तदैवधीः हिमित्येवधीरयुक्तेत्यन्वयः । यथा देहात्मधीमनुष्योऽहमित्यादिरूपा शास्त्राद्विदितात्मतत्त्वस्य न भपति, तथेत्यर्थः ।। २२७ ॥ विदितात्मतत्त्वस्य कर्ता-कामीत्यादिवीरनवाशे युक्तेऽर्थे दृष्टान्तान्तर- माह-सभयादिति। लोकप्रसिद्धार्थानुवादिलोकः स्पष्टार्थः ।। २२८ ।। यदुक्तं नियोगाभावे ज्ञानिनो यथेष्टचेष्टाप्राप्तिरिति तनाह-यधेऐति। आदिपदाच्यणादिविधिह्यते । पदार्थयोरासमन्ताज्ञानं पदार्धाज्ञानं पदार्थस्वरूपालोचन, तन बुद्धस्य देहाभिमानशून्यस्येति यावत् । पदार्था- ज्ञानाद्बुद्धस्य प्रतिबुद्धस्येति वा । वाक्यार्थानुभवमर्थयमानस्य तव लमचि- त्तस्य कुतो यथेष्टाचरणप्रातिनिमित्ताभावात् , अवसराभावाच --इत्यर्थः । प्रबुद्धवाक्यार्थस्य तु मिथ्याज्ञानलेशस्याप्यभावात् , तन्मूला चष्टचेष्टा नोन्मिपतीति भाव ॥ २२९ ॥ प्रकरणार्थमुपसहरति-अत सर्वमिदमिति । स्पष्टम् ।। २३० ।। (१) गच्छति-नि. सा. पाठ । (.) तुलय-नै सि. ४. ६१-६२; भ.गी. ४. १९, १४. २२.

·१८ तत्त्वमसिप्रकरणम् ४१९ यो हि यस्माद्विरक्तः स्यानासौ तस्मै प्रवर्तते । लोकत्रयाद्विरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते ॥ २३१ ।। शुधया पीड्यमानोऽपि न विपं ह्यतुमिच्छति । मृष्टानध्वस्ततृड् जानन् नामूढस्तज्जियत्सति ॥ २३२ ।। वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो ज्ञानामृतमधूत्तमम् । उज्जहारालिवद्यो नस्तस्मै सद्गुरवे नमः ।। २३३ ।। इति तत्त्वमसिप्रकरणम् । मुमुक्षोरपि नास्ति यथेष्टचेष्टा, कुतः सा मुक्तस्य स्यात्' इति कैमुतिक- न्यायमाह-यो हीति ॥ २३१ ।। विदुषो नियोगपारतन्त्र्याभावेऽपि भिक्षाटनादिप्रवृत्तिद्विपयान्तरेऽपि प्रवृत्तिः कदाचित्स्यादिति चेत्, तवाह-शुधयेति । विषयाणा दु खसाधनतावधारणपूर्वक प्रागेर विषवत्त्यक्ताना न पुन- पादानममूढस्य सभवति । भिक्षाटनादेस्तु ज्ञाननिष्टाविरोधाभावान् , शरीरस्थितिमानहेतुतयाऽऽवश्यकत्वेऽप्यपूर्वोपचयहेतुत्वाभावाम गादनुवृत्तिरिति न दोप इति द्रष्टव्यम् ॥ ०३२ ।। उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य यद्यपि किमपि कृत्य नास्ति, तथापि गुरुशास्ले मान- नीये एरेति शिष्यान् शिक्षयनिय गुरुप्रमाण निवनातिवेदान्तवाक्येति । स्पष्टम् । नोऽस्मदर्थमित्यर्थः ॥ २३३ ।। इत्यष्टादश तयमसिप्रकरणम् ॥ १८॥ सरकार- (१) मिटान -इति ने सि ४.६६. पाट ।

·४२० उपदेशसाहस्री १९. अथ भेषजप्रयोगप्रकरणम् प्रयुज्य तृष्णाज्वरनाशकारणं चिकित्सितं ज्ञानविरागभेपजम् । न याति कामज्वरसन्निपातजां शरीरमालां शतयोगदुःखिताम् ॥ १ ॥ तदेवं संक्षेपविस्तराभ्यां तत्त्वंपदार्थपरिशोधनपूर्वकं ब्रह्मात्मैक्यलक्षण- वाक्यार्थज्ञानं सफलं सर्ववेदान्तप्रत्ययं प्रमाणयुक्तिभ्यामुपपादितं, नित्यशुद्ध- बुद्धमुक्तसत्यज्ञानानन्तानन्दस्वभावस्य प्रत्यगात्मनो भेदविपर्यासाद्यनेकानर्थ- हेतुश्वाहंकारमनोवुद्धिचित्तवाच्यमन्तःकरणमिति च तत्र तत्रोक्तम् । इदानीं प्राधान्येन मनोऽध्यासनिवन्धन एवात्मनः संसारः, अतो मनःस्वरूपतचेष्टा- नुसंधानेन तद्विलापने यत्नः कार्य इत्यभिप्रायेणात्ममनःसंवादरूपं प्रकरण- मारभमाणो भगवान् भाष्यकार: प्रकरणप्रयोजनं तावदाह-प्रयुज्येति । चिकित्सितं चिकित्सा, भावे निष्ठा । ज्ञानं विवेकरूपं, विराग़ औदासीन्यं-मनोवृत्तिविपयेप्वनासक्तिलक्षणं च भेषजं यस्मिंस्तश्चिकि- त्सितं तृष्णारूपवरनाशकारणं प्रयुज्य दुःखितां दुःसित्वं न याति-पु- मान्-इति योजना । काम एव ज्वरस्तन्निमित्तसंनिपातो मूर्छा -आत्मा- नात्मविवेकलक्षणा, ततो आतां शरीरपरम्पराशतयोगैः संबन्धैर्दुःसितामि- त्यर्थः । यद्वा-चिकित्सितमिति भेपनविशेषणं चोन्यम् । सम्यग्यथाशास्त्रं साधितमित्यर्थः ॥ १ ॥ . (1) विवेकप-विरागरूप-पाठः ।

·१९ पजप्रयोगप्रकरणम् ४२१ अहंममेति स्वमनर्धमीहसे परार्थमिच्छन्ति तवान्य ईहितम् । न तेऽर्थयोधो न हि मेऽस्ति चार्थिता ततश्च युक्तः गम एव ते मनः ॥॥ यतो न चान्यः परमात् सनातनात् सदैव तृप्तोऽहमतो न मेऽर्थिता । सदैव तृप्तश्च न कामये हितं यतख चेतः प्रशमाय ते हिनम् ॥ ३ ॥ नेपजप्रयोगप्रकरणमात्ममन सवादेन प्रपञ्चयति-मह ममेत्यादिन । हे मन , अहममति–इनमित्यपि द्रव्यम्-मनर्थ व्यर्थमीहसे चेयसे। ननु त्वदर्थमेवाह चष्टे, अत क्यमानस्यम् ?-इति चेन् , नाह साख्य. य प्रत्येवमभिमानस्तयेत्युत्तरमाह-परार्थमिच्छन्तीति । तवहित परार्थ पुस्पस्य भोगापनधिमन्ये साख्या इन्छन्ति, न वव वेदान्तसिद्धान्त- दिन । विचार्यमाण वन्मनीपितमपि मुधा । चतस्तऽर्थयोधो न सभ- रत्यचेतनत्वात् , नापि म त्वय्यर्थितास्ति, नतश्च ते शमो लय एन युक्त इत्यर्थः ॥ २॥ आत्मनोऽर्थित्वाभार साययति-यत इति । सनातनात्पूर्णानन्दरूपान्, परमादविकारात्परमात्मनोऽन्यो नाह यत अत सदैव तृप्त इत्यादिरूप । तस्माद्धे चेत , त प्रगमाय यतस्व । मुमुधुणा मनोविलयने पर कार्य इत्यभिप्राय ॥३॥ , , (१)वधिकम्-7. । (३) तम-पाट ।

·४२२ उपदेशसाहस्री पडूमिमालाभ्यवित्त एवं यः स एव चात्मा जगतश्च नः श्रुतेः। प्रमाणतश्चापि मया प्रवेद्यते मुधैव तस्माच मनस्तवेहितम् ॥ ४ ॥ त्वयि प्रशान्ते नहि चास्ति भेदधी- यतो जगन्मोहमुपैति मायया । ग्रहो हि मायाप्रभवस्य कारणं ग्रहाद्विमोके नहि साऽस्ति कस्यचित् ।। ५ ।। परमात्माभेदेन स्वस्यार्थित्वाभाव उक्तः, तमेवाभेदमुपपादयति-पङ्क- निमालेति। अशनाया, पिपासा, शोकः, मोहः, जग, मृत्युरिति प्राणमनोदेहधर्माः पट् ऊर्मय इवाविर्भावतिरोभावरूपाः, तेपां माला अविच्छिन्नाः परम्पराः, ता अभ्यतीत्य सर्वात्मना पृथक्कृत्य वृत्तः सिद्वः, निष्प्रपञ्च इति यावत् । य एवंविधः , स एव जगतः सर्वस्यात्मा, चकारात्तवाहमेनात्मा, श्रुतेः- " यत्साक्षादपरोक्षास य आत्मा सर्वान्तरः" इत्यादौ श्रवणादित्यर्थः, अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः” इत्यादिस्मृतिप्रमाणतोऽपि । च- कारात्कार्यकारणोपाधिद्वयपरामर्शमन्तरेण स्वतो भेदानिरूपणादित्यादिन्या. यात्, विद्वदनुभवाच मया प्रवेद्यते सम्यक् ज्ञायते । मुधैवेति सुगमम् ॥ ४॥ प्रत्यगात्मनः परमात्माभेदं प्रामाणिकमुस्त्वा, भेदप्रतिभासस्य मन.- कल्पितत्वेनाभासतामुपपादयति-त्वयोति । यतो भेदधियो जगत्याणिजातं मोहमाकुलीभावमहतार्थताभिमानलक्ष- (१) पय १३. ४. सटीकम् । (१) वृ. उ. ३. ४. १. (१) म गी. १०. २०.

·१९ भपजप्रयोगप्रकरणम् ४२३ न मेऽस्ति मोइस्तव चेष्टितेन हि प्रयुद्धतत्त्वस्त्वसितो ह्यविक्रियः । न पूर्वतत्त्वोचरभेदता हि नो हथैव तस्माच मनस्तवेदितम् ॥ ६ ॥ यतश्च नित्योऽहमतो न चान्यथा विकारयोगे हि भवेदनित्यता । सदा प्रभातोऽहमतो हि चादयो विकल्पितं चाप्यसदित्यवस्थितम् ॥७॥ णया मायया उपति नित्यं संबध्यते, सा भेदधीत्वयि मनसि प्रशान्त न चाऽस्ति, सुपुप्तौ वदभावे तदभावदर्शनादित्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्या भेदग्रहस्थानहेतुतामुपपादयति-ग्रहो हीति । सुषुप्त्यादौ भेदग्रहाभावे मायामोहयोरदर्शनादित्यर्थः ॥ ५ ॥ इतश्च मनश्चेष्टितं वृथत्याह-ने मेऽस्तीति । असितो बन्धरहितः । प्रबुद्धतत्त्वस्वभावं, असितत्व, अविक्रियत्वं च व्युत्पादयति-न पूर्वेति । पूर्वतत्त्र पूर्वावस्था । पूर्वतत्त्वादुत्तरभेदता नो. ऽस्माक नास्ति-तत्त्वप्रमोधात्पूर्वोत्तरकालयोन मे मिशेपोऽस्तीत्यर्थ.। हि यस्मादेव, तस्मात् वत्कृतातिशयाभावादित्यर्थः ।। ६॥ सर्वदृश्यातिवर्तित्वाचारमन आगन्तुकातिशयायोगं साधयति यतश्चेति । अन्यथा अनित्यता । ननु कुतोऽनित्यताप्राप्ति निपिध्यते ? तनाह- विकारेति । परिस्पन्दपरिणामादिरूपविक्रियाभावेऽपि प्रकाशाप्रकाशसंसर्ग- रूपविक्रिया स्यादित्याशङ्कयाह-सदेति । “ सकृद्विभातो ह्येप ब्रह्म- लोके:", " पश्यन्वै तन्न पश्यति " इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । सति दृश्यभेदे (१) छां. उ. ८. ४. २.(.) वृ. उ. ४. ३. २३.

·उपदेशसाहस्री अभावरूपं त्वमसीह हे मनो निरीक्ष्यमाणे न हि युक्तितोऽस्तिता । सतो ह्यनाशादसतोऽप्यजन्मतो द्वयं च चेतस्तव नास्तितेप्यते ॥८॥ द्रष्टा च दृश्यं च तथा च दर्शनं भ्रमस्तु सर्वस्तव कल्पितो हि सः । दृशेश्च भिन्नं न हि दृश्यमीक्ष्यते स्वपन् प्रबोधेन तथा न भिद्यते ॥ ९॥ कथमद्वयत्वमत आह-विकरिपतमिति । रज्जुसादिवदागन्तुकत्वादसदि- त्यवस्थित निश्चितमित्यर्थ ।। ७ ।। मनसैव सद्वितीयत्वमात्मन इत्याशङ्कयाह-अभावरूपमिति । यद्वा- भेदकल्पफस्य मनसोऽभावरूपादपि सदाऽद्वयत्वमात्मन इत्याह-अभाव- रूपमिति । युक्तितो निरीक्ष्यमाणे तपास्तिता नहीयुक्ता युक्तिमाह-सतो हाति । तथा चाह भगवान्-"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यत सत " इति । द्वय जन्मधिनाशाख्य त तर, अतस्तव नास्तितप्यते, परमार्थसत्त्व नेष्यत इत्यर्थ ॥ ८॥ 'वीजाभाव कुत फलम् । इति न्यायेनाद्वैतत्वमात्मनो विशदयति- द्रष्टा चेति। तव कल्पितस्त्वत्कृत । किंच-आगन्तुकस्य विज्ञातसत्त्वाभावादप्या- माऽद्वय इत्याह-दशेश्चेति । जडस्य स्वत स्फुरणाभावात् , अस्पुरतश्च (१)म गी २ १६ (.) २०१ १९ श्लो ·१९ भएजप्रयोगप्रकरणम् ४२५ विकल्पना वाऽपि तथाऽया भवे- दवस्तुयोगाचदलातचक्रवत् । न शक्तिभेदोऽस्ति यतो न चाऽऽत्मनां ततोऽयित्वं श्रुतितोऽवसीयते ॥ १० ॥ सत्त्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः । तशासति स्वपनामा प्रयोधेन जाप्रदादिना न भिद्यते । यथा स्वापावस्थायामद्वितीय एप, तथाऽजस्थान्तरेऽपीत्यर्थः । स्त्रापे चाद्वितीयत्वं "सलिल एको द्रष्टाऽद्धतो भाति ", " अथास्मिन् प्राण एवैकथा भवति तदनं वार सर्वेर्नामभिः सहाप्येति" इत्यादि श्रुतिसिद्धम् ।। ९॥ एवं विकल्पाभावेऽपि विक्ल्पना सत्याऽत्तीति पुनरद्वैतानुपपत्तिरित्या. गड्याह-विकल्पना वाऽपीति । तथा दृश्यरदेव निक्ल्पनाऽपि न भिद्यत इति पूर्वश्ोकगतानुकर्षणार्थों नाशब्दः । किंत्वनस्तुयोगावस्तुविषयक्त्तया तन्निरूप्यत्वात्, अद्वया अधि- मानातिरिक्तस्वरूपरहिता भत्तन लोके अलातचकत्-भ्रमदुल्मुकश्य चनाकारत्ववदिति योजना । यथा श्रमतोऽलातस्य चक्राकारता न पृथग्रस्तु, तथा निकल्पनाऽपि चिदात्मातिग्केण पृथग्रस्तुसती न भवतीत्यर्थः । तथा- ऽपि नात्मनोऽद्धयत्व दृष्टिश्रुतिमत्यादिशक्तिरूपस्य स्वगतभेदस्य सत्त्वात्, तथा प्रतिशरीरमात्मभेदप्रथनात् सजातीयभेदोपपत्तेश्चेत्याशय श्रुतिविरो- यान्मैवमित्याह -न शक्तिभेद इति । तथा च श्रुति--" अकृत्लो हि स प्राणन्नेर प्राणो नाम भाति वदन्वाक् पश्यंश्चनुःशृण्वन्श्रोतं मन्यानो मनः (१) उ ४. ३. ३२.(२) को. उ. ३. ३. तदन, तथैन-पाठान्तरे । (३) प.-. का. अलातशान्त्याख्यप्रकरणम्-४७ कारिकादि ।

·४२६ उपदेशसाहस्री मिथश्च भिन्ना यदि ते हि चेतनाः क्षयस्तु तेषां परिमाणयोगतः। धुवो भवेद्देदवतां हि दृष्टतो जगत्क्षयश्चापि समस्तमोक्षतः ॥११॥ तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव' " इति चिदात्मनो दृष्ट्यादिभेदस्योपाधिकता दर्शयति " एको दवो वहुधा निविष्ट ", " एक सन्त बहुधा कल्पयन्ति", एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा" इत्यादिश्रुतिरात्मन सर्वत्रैकत्वमाह । तथा भदनिपधश्रुतिस्मृतयोऽप्यनोदाहार्या ॥ १० ।। आगमवाह्यानामात्मभेदकल्पना युच्या निराकरोति-मियश्चेति । चेतना आत्मानो यदि मिथो भिना. स्यु , तर्हि ये भिन्नास्त परि- मिता , यथा मूलाकुरादय , ये च परिमितास्ते विनाशिनस्तद्वदव-इत्या- स्मना विनाशिवप्रसङ्ग इति समुदायार्थ. । परिमाणयोगतस्तेपा क्षयस्तु ध्रुवो भवत् । भंदवता हि दृष्टतो विनाशदर्शनादिति योजना । किंच, भेद- पक्षे एकै कस्मिन् कल्प एकैकमुक्तावप्यनन्तपु मतकल्पेष्वनन्ताना जीवाना मुक्तिसभवात्, इदानी समस्तमोक्षतो भोक्तभावे तदर्थाना भोग्याना जगता क्षयश्चापि भवत्, अतो भेदपक्षो दुर्युक्तिक इत्यर्थः ॥ ११ ॥ . २८ (१)वृ.उ १... (.) ते आ ३. १४. पश्य- टिप्पणीम् । (३ ) म स १०. ११४ . (6) कठ ३ ५.५ (५) पक्ष्य-विष्णुसहस्रनामस्तोत्रभाप्य ९० लो , तथा सनत्सुजातीय भायं.

·१९ भपनप्रयोगप्रकरणम् ४२७ न मेऽस्ति कश्चिन च सोऽस्मि कस्यचि- द्यतोऽदयोऽहं न हि चास्ति कल्पितम् । अकल्पितश्चास्मि पुरा प्रसिद्धितो विकल्पनाया द्वयमेव कल्पितम् ॥ १२॥ विकल्पना चाप्यभवे न विद्यते सदन्यदित्येवमतो न नास्तिता। यतः मटत्ता तब चापि कल्पना पुरा प्रसिद्धेनं च तद्धि कल्पितम् ॥ १३ ॥ ननु तवापि जगजीवेश्वरादिभेदस्य विद्यमानत्वात्कथमुक्तदोपपरिहार इत्यागपाह-न मेऽस्तीति । यतोऽहमद्वयः, वस्तुतो में गुणभूतैः , प्रधानभूतो वा, अन्यादृशो वा न कश्चिदस्ति । यस्याऽपि कस्यचिद्रमस्मि, सोऽपि न चास्तीति संवन्धः। यत्र कल्पितं जगन्, तब न ह्यस्ति । तथा च जीवेश्वरजगजेदस्य प्रमाणा- सहिष्णुताया अलंकारत्वान्नास्त्यस्मासूक्तंदोपप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु द्वैतवव- तस्यापि पदार्थत्वाविशेषात्कल्पितरं तदवस्थमित्याशय निरधिष्ठानकल्प- नायोगात् , निरवविरुवाधायोगाच सर्वकल्पनायाः प्रागेव सिद्धं, कल्पित- याधावधितया पश्चादप्यवशिष्यमाणं न कल्पितं, किंतु स्वत.सिद्वं वस्त्व- द्वयशब्दनोच्यत इत्याह-अकल्पित इति । विकल्पनायाः पुरा प्रसिद्धितो- ऽहमकल्पितोऽस्मि, चकारादूर्ध्वमप्यवधिभूतत्वात् , मध्ये च तत्साक्षित्वाद- कलित वास्मीति गृह्यते । परिशेपात्सापेक्षं द्वयमेव कल्पितमित्यर्थः ॥१२॥ उक्तमेव स्पष्टीकुर्वन्नात्मनो विकल्पनाद्यविषयत्वमाह-विकल्पना चापीति। (१)पश्य-८. 6. सटीकम् । (२) स्मादुक्त -पाट. I (३) पच-पृ.११५. श्लो. १७. सटीक, पृ. २१६.४, टिपणी, तथा १८. १४५.

·४२८ उपदेशसाहस्री असवयं तेऽपि हि यद्यदीक्ष्यते न दृष्टमित्येव न चैव नास्तिता । यतः प्रवृत्ता सदसद्विकल्पना विचारवद्वाऽपि तथाऽद्वयं च सत् ॥ १४ ॥ नास्ति भव उत्पत्तिर्यस्य तदभव, तस्मिन्नभवे नित्ये सदन्यत् सतोऽन्यत् जसदित्यपि विकल्पना न च विद्यते । अत एव सति न नास्तिता, आत्मनो नित्यत्वादित्यर्थः । किंच-अमनस्वस्य कल्पनानुदयात्, मनसश्वागन्तुक- तया स्वरूपसत्ताभावात् , तदपि सविलासं यत्र कल्पितं, तन्न कल्पनाल- म्बनं, किंतु सर्वकल्पनासाक्षित्वेन पूर्वापरकाललनाकलितं कूटस्थमेवात्म- तत्त्वमित्याह--- --यत इति । तव-मनस इत्यर्थः । त्वत्कल्पनाया अपि पुरा प्रसिद्वेरित्यर्थः ॥ १३ ॥ ननु यदुपलभ्यते तदस्तीत्यभ्युपगम्यते, यनोपलभ्यते तन्नास्तीति, उपल- भ्यते च द्वैतं नाद्वैतमित्याशय दर्शनादर्शने न वस्तुसत्यासत्त्वयो. कारणे, कित्वन्य एव तनिश्चयहेतुरित्यभिप्रेत्याह-असद्वयमोति । हे मनः, ते तव गोचरीभूतं यद्यदीक्ष्यते, तत्तद्वयं द्वैतं दृष्टमप्यसत् । स्वप्नवदृष्टनष्टस्वरूपत्वात् । तथा न दृष्ट न दृश्यत इत्येव(मे?ए)तावना वस्तुनो नास्तिता न च । नहि नीरूपस्य वायोश्चक्षुपाऽनुपलम्भेऽपि नास्तिता भवति, स्त्विस्तितैव । सतोऽपि वस्तुनो द्रष्टरसामर्थ्याद्वा, दर्शनायोग्यत्वाद्वाऽपि, . (१) तुलप-बुद्धे स्यादपराधोऽय यद्वाह्यार्थानुरारिता । प्रत्यक्त्व चिनभव च गोटस्थ्यानायमात्मनि ॥ -ते. उ.या . १.५५. (0) कल्पनाकस्थित-पाठ । तुलय-१३.२०., तथा-" मावावलितदरा- कालालनावैचित्र्यचिनीकृतम् "-दक्षिणामूर्निस्तोने को.

·१९ भपजप्रयोगप्रकरणम् ४२९ अदनसंभवादित्यर्थः । नन्वदृष्टमपि नास्तीति शशशृङ्गादिप्रसिद्धम् । मत्यम् । तथापि- 'लव्धरूपं कचिकिचित्तादृगेव निपिध्यते । विधानमन्तरेणातो न निघस्य संभव:'। इति न्यायेन द्वैतमस्ति-नास्ति-इति विप्रतिपत्त्यालम्बनं किमप्यास्थय. मंत्र, अन्यथा विकल्पग्रसरायोगादित्यभिप्रेत्याह-यतः प्रवृत्ता सदसद्वि- कल्पनेति । यतो यस्मिन्नधिष्ठाने प्रतीयमाना विकल्पना, तदस्त्यकल्पित- रूपमित्यर्थः । विकल्पालम्बनत्वेनाधिष्ठानसत्तामुक्त्वाऽवधित्वेनाऽपि तत्म. त्वमाह-विचारवद्वेति । वाशब्दश्वार्थः । यथा विचागे निर्णयमन्तरेण न पर्यवस्थति, तथा सवयं विना न विकल्पः प्रयाम्यति । अत: सर्पधारा- दण्दमालादिविकल्पेष्वनुगम्यमानतया अधिष्ठानत्वेन, पुनः सर्वविकल्पनि- पंधारसानतया अवधित्वेन, अनुवर्तमानाऽविकल्पिताऽनिपिद्धरज्जुस्वरूप- घन्, अध्यात्मादिविकल्पाधिष्ठानसन्मात्रत्वेन तन्निपेवावधित्वेन चाविक- ल्पितमनपोह्य चात्मतत्त्वमद्वयमस्तीत्येवोपलब्धमिति तात्पर्यार्थः ।। १४ ।। (१)जस्याः कारिकाया. प्रथमार्ध स्त्रण्डने चतुर्वपरिच्छेदे विरोधसण्डनावसरे * अन्यश्च । इत्यनेन उद्धतम् । तत्र शांकरीटीकाया-'अन्य.' इति प्रमाणटीकायां वाचस्पतिरित्ययः । लब्धस्वरूप-ज्ञातस्तका, तादृगिति यथाप्रमितमित्यर्थ.-इति व्यायातम् । किंतु-प्रमाणटीकाया (पृ. ३२) 'लब्ध हि वस्तु किंचित् क्वचिनिषिध्यत, न तु ज्ञानाकारालीकात्' इति गद्यरूपेणार्थानुवाद उपलभ्यते । श्लोका- नुपूर्वी तु सूक्ष्मावलोकनतोऽपि नोपलव्या । इस सपूर्णा कारिका न्यायसारटीकाया न्यायतात्पर्यदीपिकायां 'लन्धरूपे' इति पाठान्तरेण धृता (पृ.५०) तर्कभा. पायामपि शब्दप्रमाणफ्लनिरूपणान्ते-अधिकराटे-लघसस्यैव निपेटु शक्यत्वात्- यथोक्तमित्यादिना 'न स्वसं ' इति पाठभेदेन धृता । (२) पोय-पाठः।

·उपदेशसाहस्री सदभ्युपेतं भवतोपकल्पितं विचारहेतोर्यदि तस्य नास्तिता। विचारहानाच तथैव संस्थित न चेत्तदिष्टं नितरां सदिप्यते ॥ १५ ॥ किंचोक्तविधया दर्शनमात्रात्सत्त्वासत्त्वनिश्चयासंभवाद्विचारोऽभ्युपेयः, तस्मिंश्च क्रियमाणे सदेवाद्वयमवशिष्यत इत्यभिप्रेत्या--सदभ्युपेतमिति। सद्वस्तु नास्तीति वदता तन्निर्णयाय विचारोऽभ्युपगम्यते, न वा ? यदि सोऽभ्युपगम्यते, तदा भवता सद्वस्वभ्युपेतं, यतो विचारहेतोर्विचारसिध्द्यर्थ- मुपकल्पितमुपस्थापितं किमपि वस्तु सवैर्विचारकैरिति योजना। विचागे हि प्रमाणव्यापारस्य फलाक्सानत्वनिश्चयहेतुस्तकः । स च न प्रमेयमन्तरेण प्रसरमुपलभते, प्रमितं च न वाध्यत इति सद्वस्तुसिद्धिरित्यर्थः । विपक्षे वायकमाह-यदीति । यदि तस्य सद्वस्तुनो नास्तिता, तदा प्रमाणप्रमे- यप्रमातृनिरूप्यस्य विचारस्य हानात्-अप्रवृत्तेः, चकागलदभावनिर्णयहा- नाच, तथैव सस्थितमनिर्णीतमेव संस्थितम् । तथाच वस्तुतत्तानवधारणा. दैहिकामुध्मिकार्यप्रत्तिहानिः स्यादिति भावः । एतेन विचागनभ्युपगम- पक्षे च दोप उक्तो वेदितव्यः । अथाविचाम्तिमनिर्णीतं च तकिमपि ने चेत् , तर्हि विचारनिणययोः सदवसानमन्तरेण पर्यवसानाभागानितरा सदि- ध्यते-सद्वस्त्विष्यत एवेत्यर्थः। यद्वा-हे मनः, भवतोपफल्पितं द्वैतजातं वि. चारहेतोः विचारसिध्द्यध सदभ्युपेत-आत्मतत्त्वनिश्चयफ्लविचारप्रवृत्तये ऽस्तीति द्वैतमङ्गीकृतमित्यर्थः। यदि पुनस्तस्य नास्तिता शून्यतैव तस्य स्यात् तदा विचारहानाद्विचाराप्रवृत्तेः, चकारात्परमार्थनिर्णयाभावाच, तथैव- अविचारितमनिीतं च तत्वं संस्थितं स्यात् । अथ तत्त्वानिर्णये पुरुषार्था- सिद्धेः, तत्-अनिर्णीतस्वभावमिष्टं न चेत्त्यात्, तर्हि नितग सदिप्यते, ।

·१९भपाप्रयोगप्रकरणम् ४३१ जसत्समं चैत्र सदित्यपीति चे- दनवाचान्नरगतुल्यतः। अनर्थवाचं वसति हमारणं न चैव तस्मान्न विपर्ययेऽन्यथा ॥ १६ ॥ विचारनिर्णय सति सरन्य सहरसानत्वान्यभिचारादित्यर्थ । रोटयन्ता- स्फुरण पिना न मशयारतार तन पिना न विचारप्रवृत्ति , तामृत न वस्तुतत्त्वनिर्णय , तन च विना न पुरुषार्थलाभ-इति विचारार्थतया यथाप्रतिपन्न तमनुपात, न प्रामाणिकत्वन ! तयाच मुग रन्नुवन यहरत इसातत्व तत्त्वबुध्या व्यवहरतोऽनप्राप्तिसभा, तत्परिहागय विचारऽप्रश्यभाविनि क्रियमाण सपु विगोगस्तिताया अन्यभिचागत, विषाणा व्यभिचारान्, मियोन्यभिचारिणा चानृत-बान, सन्मानमव सत्य, न द्वैनरूपो विशेषाकार इति नितरा सिध्यतीति भार ॥ १५ ॥ भयत्ता विचागवानुपपत्त्या सदस्तुसिद्धि , तन् अर्थनिया करोति, न ग? आगे श्रणिकन्चापत्तिरित्यभिप्रेत्य, द्वितीये तम्ब नग्शृङ्गादरविशेष इति बौद्ध गत-सत्सममिति। अनर्थत्वात्-अर्थरियारहितत्वारित्यर्थ । गीत सन्नत्सम अर्थरियाशू- न्यत्वान्, नरशृङ्गवनियनुमानमप्रयोजात्वन दूपयति-नथवरचमिति । अनर्थरत्व वसति-असत्त्व साध्य न कारण प्रयोजक न भवति, स्वभार- सत्त्वसभवानित्यर्थ अननियाकारिलस्यासत्त्वव्याता मटिग्धानकान्तिक- तामुस्त्वाऽयरियाकारित्वस्य सत्त्वन्यातारान्तिरतामाह-न चैव तस्मा दिति । तस्मान्यनियारारित्वानर सत्व पदन्यासाद्यर्थरियाकारिणि क- (१) विशेषणव्यभिचारात्-नि सा पार । विशरण नाच-इत्यपि पाठ ।

·४३२ उपदेशसाहस्री असिद्धतथापि, विचारकारणा- द्वयं च तस्मात्मसृतं च मायया। श्रुतेः स्मृतेश्चापि तथा हि युक्तितः प्रसिद्धयतीत्थं न तु युज्यतेऽन्यथा ॥ १७ ॥ ण्टकाद्यमाचे सत्त्वव्यभिचारादित्यर्थः । हेतुनिरसनमुपसंहरति-न विप- ययेऽन्यथेति । विपर्ययेऽर्थक्रियाकारित्वाभावे नान्यथा-असत्त्वं न संभ- वति, क्रियोत्पत्ते. पूर्वमुदासीनवस्तुदर्शनान्, अन्यथा सत्त्वार्थक्रिययोरन्यो- न्याश्रयापातादित्यर्थः ॥ १६ ॥ असिद्धश्चायं हेतुरित्याह-असिद्धतश्चापीति । न केवलमनैकान्तिकत्वादेरंगनुमानमप्रमाणं, अपित्वरमदभिमत आत्मनि पक्षासिद्वेश्चेत्यपेरर्थः । अर्थक्रियाकारित्वाभावमानं हेतु: ? परमार्थविरोपित- तदभावो वा ? आयेऽसिद्धिमाह-विचारकारणादित्यादिना । कूटस्थ- स्थापि सतो धर्मित्वेन विचारप्रवृत्तिकारणत्वात् , मायया द्वयशब्दवाच्य- भेदप्रपञ्चग्रसरणहेतुत्वाचेत्यर्थः। मायया जगद्धेतुत्वं साधयति-श्रुतेरिति । " मायां तु प्रकृति विद्यान्माचिन तु महेश्वरम् " इति श्रुतिः , " मयाऽध्य- क्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् " इत्यादिस्मृतिः । कार्यस्य वाचारम्भण- त्वप्रतिपत्तिसावकत्वन्यायो युक्तिः । इत्थं फूटस्थस्याप्यर्थक्रियाकारित्वं प्रसिद्वयति, अतो हेलसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयं दृष्टान्तासिद्ध्या दूपयति- नत्विति । अन्यथा परमार्थतोऽर्थक्रियाकारित्वं स्थिरस्य क्षणिकस्य वा न युज्यते, अक्रियस्याकारकत्वान् , क्रिया कार्य प्रत्यपि कियावत्यापत्तावन- वस्थाप्रसङ्गादिति दिक् ॥ १७ ॥ (१) श्वे. उ. . १०.(२)भ.गी. .. १.. (३)व.स. २. .. १४.

·१९ मैपजप्रयोगप्रकरणम् । ४३३ विकल्पनाचापि विधर्मकं श्रुतेः पुरा प्रसिद्धेश्व विकल्पतोद्धयम् ।। न चेति नेतीति यथा विकल्पितं निषिध्यतेऽत्राप्यविशेपसिद्धये ॥ १८ ॥ अकल्पितेऽप्येवमजेटयेरे विकल्पयन्तः सदसच जन्मभिः । स्वचित्तमायामभवं च ते भवं जरां च मृत्युं च नियान्ति संततम् ॥ १९ ॥ ननु सर्वविकल्पहेतुत्वादद्वयस्य सर्वविकल्पयुक्तत्वमित्याशङ्कयाह- विकल्पनाच्चापीति । विधर्मकं विरुद्धस्वभावमित्यर्थः । " निष्कलं निष्क्रियम् ।" इत्यादिश्रुतेः विकल्पतः पुरा प्रसिद्धेरिति युक्तेश्चेत्यर्थः । अद्वयमिति च्छेदः । “ नेदं यदिदमुपासते", " नेति नेति" इति निषिध्यमानचेतनाचेतनविकल्पाब- सानसिद्धयेऽत्रापि निपेधवाक्येयपि विकल्पविधर्मकमद्वयं निर्विशेपं सिद्ध- मित्याहन चेतीति । यथा विकल्पितं नेति नेतीति निपिध्यते, न च तथाऽद्वयमात्मतत्त्वं निपिध्यत इति योजना ॥ १८ ॥ यथोक्के श्रुत्यर्थे ये विकल्पयन्ति, तेऽनर्थ प्राप्नुवन्तीत्याह-अकल्पित इति । फूटस्थ भेदविकारसंसर्गशून्ये श्रुतिसिद्ध इति यावत् । सदसत्-अस्ति नास्ति, चकारात्कर्ता सविशेपो निर्विशेप इत्यादिप्रकारैः स्वचित्तमाया- प्रभवं यथा स्यात्तथा विकल्पयन्त: ये, ते जन्मभिस्तिर्यङ्मनुष्यजातिभि- र्भवमुद्भवं, जरां, मृत्युं मरणं च संततं निरन्तरं निर्यान्ति नितरां गछ. (१) श्वे. उ.६.१९. (२) के. उ. ४. (१) वृ.उ.२.३. ६.(ध्ववि-पाठः । २८ ·४३४ उपदेशसाहस्री भवाभवत्वं तुम्न चेदवस्थिति- नं चास्य चान्यस्थितिजन्म नान्यथा । सतो ह्यसत्त्वादसतश्च सत्त्वतो न च क्रियाकारकमित्यतोऽप्यनम् ॥ २० ॥ न्तीति योजना । स्वचित्तमायाप्रभवमिति भवविशेपणं वा- -बुद्धिभ्रमक- ल्पितमित्यर्थः ॥ १९ ॥ सदस्तुनः कूटस्थाद्वयलं श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धं, तदन्यथाविकल्पनं पुरु- पापराधनिबन्धनमित्युकं, इदानीं तदेव युक्तितो द्रढयितुमुपक्रमते- भवाभवत्वमिति। तुश्वार्थः किंचेत्यर्थे । द्वैतमुत्पद्यमानस्वभावं, अनुत्पद्यमानस्वभावं, उभ- यस्वभावं का ? नाद्यः, तदा सापेक्षत्वेन शुक्तिरजतादिवन्मिथ्यात्वापातात्। न द्वितीयः, सदातनत्वापत्तौ तदभावव्यवहारानुदयप्रसङ्गात् । न तृतीयः- एकस्य विरुद्धोभयस्वभावत्वायोगादित्यभिप्रेत्य चतुर्थमनूद्य दूपयति- भवाभवत्यमिति । भवश्वाभवश्व भवाभवी, तयोर्भावः भवाभवत्वम् । अस्य द्वैतस्य भवाभवत्वं चेद्विरोधान्नेप्यते, तदावस्थितिरवस्थानं सत्वं न च स्या- दिति शेपः । नाभयस्वभावविलक्षणं क्वचित्सदुपलब्धमस्तीत्यर्थः । चापरं यदि द्वैतस्य जन्मेष्यते, तदा स्वत एव जन्मासंभवात्, अन्यस्मात्तद्वक्तन्य; तदपि सत्स्वभावमसत्स्वभावं वा यतो द्वैतस्य जन्म ?-इत्याकाडायां सर्वथाऽपि नोपपद्यत इत्याह-अन्यस्थितिजन्म नान्यथेति । अन्यस्मिन् स्थितौ-सति न जन्म–सतो न जन्मेत्यर्थः । अन्यथा--अन्यास्थिती जन्म नेत्युपपद्यते--असतोऽपि न जन्मेत्यर्थः । पक्षद्वयेऽपि दूषणमाह-- सत इति । सत उपादानवे विकारित्वापत्तौ विनाशादसत्त्वासलात्, (१) यतोऽद्वैतस्य-पाठः। (२) परश्यते-पाठः समोपलभ्यते ।

·१९ भेपजप्रयोगप्रकरणम् ४३५ अकुर्वदिष्टं यदि वाऽस्य कारकं न किंचिदन्यन्ननु नास्त्यकारकम् । सतोऽविशेपादसतश्च सच्युतो तुलान्तयोर्यद्वदनिश्चयान्न हि ॥ २१ ॥ असतश्योपादानवे असत्वंतः सत्त्वापत्तेः । नहि शून्यमुपादानं स्यात्, तस्य कार्येप्जननुगमादित्यर्थः । तथाच वस्तुनः स्वभाववैपरीत्यायोगान सत्कार्य द्वैतात्मना जायते, नाप्यसत्-इत्युत्पत्तिपक्षोऽपि दुर्निरूप इति भावः । एवमुत्पाद्योत्पादकयोः स्वभावनिरूपणे सत्युत्पत्तितत्कारकविशेषयोः सुतरामनिरूपिताकारता सिद्धेत्याहन च क्रियाकारकमिति । उपसं- हरति-अतोऽप्यजमिति । उक्तयुक्तितोऽप्यनं निर्विशेषमद्वयमात्मतत्त्व- मित्यर्थः ।। २०॥ न च क्रियाकारकमित्युक्तमेव स्फुटयनजत्वं वस्तुनः साधयति- अकुर्वदिति । अस्य द्वैतजन्मनः कारकमकुर्वदिष्टं-नियापारं कारकमिष्टं चेदित्यर्थः । अन्यदिति द्वितीयपादस्थं पद्मादाय यदि वाऽन्यत्कुर्वदिष्टं वेत्यर्थः । तत्राये अतिप्रसङ्गदोपमाह -न किंचिदन्यन्ननु नास्तीति । ननु निश्चितं किंचिदपि कारकं नास्तीति न, अपि तु सर्व सर्वस्य सर्वदा कारकं स्यादित्यर्थः । द्वितीये कारकत्वानुपपत्तिदोपमाह-अकारफमिति । अक्रियस्य कुर्वत्त्वायोगात्, क्रियावत्त्वे नित्ये सदा कार्यप्रसवात् , अनित्ये च क्रियावदन्तरापेक्षायाम- नरस्थाप्रसङ्गात् , तदनपेक्षायामात्माश्रयापत्तेः, कुर्वत्त्वपक्षे कारकत्वासिद्धि- रित्यर्थः । अथवा-प्रथमे विकल्पे न किंचिदकारकमिति निराकरणपदा- न्वयः । सर्वमेव कारकं स्यादित्यर्थः । द्वितीयदूपणं-ननु नास्तीति । कुर्वत: (१) तुला तयो.-नि. सा. पाठः (२) सत्वतः पाठः । .

·उपदेशसाहस्री न चेत्स इष्टः सदसद्विपर्ययः कथं भवः स्यात्सदसयवस्थितौ । विभक्तमेतद्द्वयमप्यवस्थित न जन्म तस्माच मनो हि कस्यचित् ॥ २२ ॥ फारकवानिरूपणादित्ययः । कथमनिरूपणमिति चेत्, तत्र वक्तव्यं-कि सदवरथ दुर्वत्, असदवरथं वा ? नोभयथापीत्याह-सतोऽविशेषादस- तश्चेति । असतश्चाविशेषादिति संबध्यते । विशेपवत्त्वे वैरूप्यापत्तेः, अवि- शेपे च सदा कार्य स्यान वा स्यादित्यर्थः । अथ सतोऽसतो वा पूर्वसत्त्वास- त्वप्रच्युत्यवस्थायां कार्य स्यादिति भवेत्कारकत्वमिति मतं, तत्रावस्थानच्युति- कार्ययोर्योगपद्यमभिमतं, प्रमो वा ? नाद्य इत्याह-सच्च्युताविति । उप- लक्षणम्-असध्युतौ च, तुलाया अन्तयोः कोटयोर्यनमनोन्नमनमनुभवतोः कार्यकारणभावो न निधीयते, तथा कार्यकारणस्वरूपभेदो नहि निश्चीयत इत्यर्थः । द्वितीयेऽनयस्याप्रसङ्गः, अवस्थाप्रच्युतरपि कार्यतया तस्या अपि तथाविधपूर्यकत्यापंक्षणादिति द्रष्टव्यम् ॥ २१ ।। वस्तुनोऽवस्थान्तरापत्तिमभ्युपगम्यैतदवोचाम, वस्तुतस्तु सतोऽसतो वाऽवस्थान्तरं नोपपद्यत इति न कस्यापि कार्यत्वं कारणत्वं वा विद्यत इत्याह-न चेदिति। एवमुक्तदोपांपरिहारात्सदसद्विपर्ययश्चेन्नेष्टः, तदा सदसतोः स्वरूपव्यव- स्थिती भवः कथं स्यात् ? कुतः ? यत एतद्वयमपि सबासच विभकं पर- स्परसंसर्गशून्यं व्यवरियत-न पूर्वापरीभावोऽनयोमियो वा, अन्यापेक्षया (१) सच्युस्यवस्थाया कार्यमिति '--अस्मात् पूर्व क्वचित् अधिकः पाठः । 'व्यवस्थाया कार्यमिति'-नि-सा अधिकः पाठः । (२) दोप-पाठः !

·१९ भेषजप्रयोगप्रकरणम् ४३७ अधाऽभ्युपेत्याऽपि भवं तवेंच्छतो ब्रवीमि नार्यस्तव चेष्टितेन मे । न हानद्धीन यतः स्वतोऽसतो भवोऽन्यतो वा यदि वाऽस्तिता तयोः ।। २३ ॥ ध्रुवा हनित्याश्च न चान्ययोगिनो मियश्व कार्य न च तेषु युध्यते । अतो न कस्यापि हि किंचिदिप्यते स्वयं च तत्त्वं न निरुक्तिगोचरम् ॥ २४ ॥ वैत्यर्थः । हे मनः, हि यस्मादेवं, तस्मान्न कस्यचिदपि जन्म विद्यत इत्य- वधारयेत्ययः ।। २२ ॥ भवतु वा जन्म यस्य कस्यापि, तथापि न मे ब्रह्मभूतस्य काचिन् क्षति- द्धिवेत्याह-अयाऽभ्युपेत्याऽपीति । मनसचेष्टितेनात्मनो नायोऽस्तीत्येतत्यपञ्चवति 1-न हानवृद्धी इति । मे स्त इति योज्यम् । फुत ? इत्यत आदन यत इति । यतो यस्मादसत आत्मन्यविद्यमानस्य हानस्य वृद्धेर्वा भव उद्भवः स्वतः , अन्यतो वा- हेवन्तराद्वा, न संभवतीति योजना । यदि वा तयोः-हानवृद्धयोर्यद्या- त्मन्यस्तिता, तथापि तव चेष्टितेन मे नार्थ इति संवन्धः । सिद्धेऽर्थे त्वच्चे- टाया अकिंचित्करत्वादित्यर्थः ।। २३ ।। हीयमानोपचीयमानयोरात्मनि संवन्धानिरूपगाच न हानवृद्धी स्त इत्याह-ध्रुवा इति। ध्रुवाः स्थिरा:-कूटस्थाः, अनित्याः क्षणिकाच पदार्था हि निश्चित- ·४३८ उपदेशसाहस्री . समं तु तस्मात्सततं विभातव. हयाद्विमुक्तं सदसदिकल्पितात् । निरीक्ष्य युक्त्या श्रुतितस्तु बुद्धिमा- नशेपनिर्वाणमुपैति दीपवत् ॥ २५ ॥ मन्ययोगिनो न भवन्ति, स्थिराणामविकारित्वात् , क्षणिकानामन्यसंब- न्धकालपर्यन्तमवरधानासंभवादित्यर्थः । मिपश्चान्योन्यमपि स्थिरास्थिर- योन संवन्धित्वं संभवति, संबन्धस्य संबन्धिसंवद्धत्वासंबद्धत्वविकल्पासह स्वादित्यर्थः । अत एव तेषु न कार्य किमपि युज्यते घटते । संवन्धितावि- फारभेदसत्त्वनिराकरणमुपसंहरति -अत इति । न किमपि कस्यापि सं- चन्धि परमार्थत इप्यत इत्यर्थः । ननु कयमात्मनोऽन्यसंवन्धाभावो वेदान्त- वाक्यप्रमाणं प्रति प्रमेयत्वोपगमात् ? इत्यत.आह-स्वयं चेति । तत्त्वमा- स्मस्वरूपं स्वयं निरुपाधि न निरुक्तवाक्यस्य मुस्यया वृत्त्या गोचरो विषयः, शब्दप्रवृत्तिनिमित्तधर्माभावात्, किंतु लक्षणया शब्दस्य तत्र पर्य- वसानमपेक्ष्य वेदान्तप्रमेयत्वं तस्याङ्गीकृतमिति न विरोध इत्यर्थः ॥ २४ ॥ तदेवं दुनिरूपद्वैतसाक्षिणोऽसनाद्वयानन्दरूपस्य स्वप्रकाशतया प्रकाश- मानं स्वरूपं श्रुतियुक्तिभ्यां निश्चित्य पुमान् कृतकृत्यो भवतीति द्वैताभास- निराकरणफलमुपसंहारव्याजेनाह-समं त्विति । सत्त्वासत्त्वाभ्यां विकल्पिताहयाद्वैतावभासात् सततं विमुक्तमिति सं- बन्धः । सततं समं विभातवत्प्रकाशमानमिति योजना | दीपवत्सहसैवा- शेषस्य बन्धस्य निर्वाणं परिसमाप्तिमुपैति-निरीक्षणनिर्वाणयोर्न व्यवधानं किमप्यस्तीत्यर्थः ।। २५॥

·१९ भेषजप्रयोगप्रकरणम् ४३९ अवेद्यमेकं यदनन्यवेदिनां कुताकिाणां च मुवेद्यमन्यथा । निरीक्ष्य चेत् त्वगुणग्रहोऽगुणं न याति मोई ग्रहदोपमुक्तितः ॥ २६ ॥ अतोऽन्यथा न ग्रहनाश इप्यते विमोबुद्धेग्रह एव कारणम् । ग्रहोऽप्यतस्त्वनलस्त्वनिन्धनो यथा प्रशान्ति परमां तथा ब्रजेत् ॥ २७ ॥ उत्तलक्षणस्यात्मतत्त्वस्य निरीक्षणं किं विषयत्वेन, अविपयत्वेन वा? इति जिज्ञासायामविपयत्वेनैवेत्याह-अवेद्यमिति । सर्वसाक्षिप्रत्यगात्मनोऽन्यन्न भवत्यद्वयं ब्रह्मति वेदिनस्तेपामनन्यवे- दिनामवेद्यम्, अन्यथा -भेदेन विपयतया वेदिनां कुतार्किकाणां सुवेद्यं परिच्छिन्नतया सुज्ञेयम्-शानयुक्तिविचारप्रयासं विना स्वमत्यनुसारेण सुसमोधमित्यर्थः , गुणेषु सत्त्वादिपु सविकारेषु ग्रहोऽभिनिवेशो यस्य स गुणग्रहः, न गुणग्रहोगुणप्रहः पुमान् देहाद्यभिमानहीन इति यावत्, अगुणं निर्विरोपमात्मवत्वं, इत्यमवेद्यमित्यायुक्तरूपं निरीश्यालोच्य, चका- रादपरोक्षतयानुभूय, मोहं न याति । तत्र हेतुमाह-ग्रहदोपमुक्तित इति । प्रहरूपाद्दोपान्मुक्तितो मुक्ते: मोहहेत्वज्ञानतर्फवाधादित्यर्थः ।। २६ ।। कस्मादेवं महता प्रयलेनाविपयतया ब्रह्मात्मनो वेदनमिप्यते ? तबाह- अतोऽन्यथेति । अत उक्तविधादात्मज्ञानादन्यथाऽन्यस्माद्धत्वन्तरात् , प्रकारान्तराद्वा न . , ·४४० उपदेशसाहस्री विमथ्य वेदोदधितः समुद्धृतं सुरैर्महाब्धेस्तु यथा महात्मभिः ॥ तथाऽमृतं ज्ञानमिदं हि यैः पुरा. नमो गुरुभ्यः परमीक्षितं च यः ।। २८ ।। इति भेपजप्रकरणम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभग- वत्पूज्यपादकृतौ सकलवेदोपनिपत्सारोपदेश- साहस्यां पद्यप्रवन्धः समाप्तः ।। ग्रहनाशो मिथ्याज्ञानवृत्तिरिष्यते । “ नान्यः पन्या विद्यतेऽयनोय" इति श्रुतेः । मास्तु तर्हि ग्रहनाश इत्यत आह-विमोहेति । ग्रहे सकारणे सति विमोहयुद्धेर्दैहगेहादावहममेत्याधभिनिवेशधियः सर्वानर्थवीजभूताया अ- निवृत्तिः स्यादित्यनिमोक्षप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु भवतु महनाशान्मोहनाश:, ग्रहनाश एवं कुतः ? ब्रह्मात्मज्ञानादिति चेत्, न-ज्ञानादज्ञानस्यैव निट- त्तिसंभवात् , ग्रहनिवृत्तिकारणमन्यदेष्टव्यमित्याशङ्कय, अज्ञानकार्यत्वाद्ब्रहस्य तन्निवृत्तौ स्वयमेव निवर्तत इति सदृष्टान्तमाह-~ग्रहोऽपीति । अहेतुर्निरु- पादानः उपादाननिवृत्तौ पुनः प्ररोहहेत्वभावात् परमा निरतिशया शान्ति- मुपशान्ति मोक्षलक्षणां ब्रजेदित्यर्थः ॥ २७ ॥ प्रकरणसमाप्तौ गुरुनमस्काररूपं मङ्गलमाचरति-विमध्येति । यथा 'सुरैथैर्महात्मभिर्महाब्धे. क्षीरसागरादमृतं समुद्धृतं पुरा पूर्व, तथा महात्मभिः गुरुभिर्वेदरूपादुधितो विमध्याऽऽलोड्येदं प्रकरणरूपेण (१) श्वे. उ. ३.८., ६.१५, ते. भा. ३. १३; ' नान्यः पन्या भवनाय विद्यते'-तै. आ. ३. १२. न ·१९ भेषजप्रयोगप्रकरणम् ४४१ मया प्रकाशितं ज्ञानामृत ज्ञानरूपममृतं समुदृतं पुरा पूर्व, तथा यः परं पर- मात्मतत्त्वं च इक्षितमपरोक्षीकृतं तेभ्यो गुरुभ्यो नम इति योजना । अथवा यगुरुभिनिमित्तभूतैर्मया परं चेक्षितमिति योजना । "तस्मादात्मज्ञं पर्चये- जूतिकामः' इत्यादिश्रुतेः, 'निरपेक्षं मुनि शान्तं निवरं समदर्शनम् । अनुनजाम्यहं नित्यं पूयेयमविरेणुभिः ।। -~इति भगवद्वचनाच युक्तमत्र गुरुसुक्षपूजनमित्यर्थः ।। २८ ॥ प्रत्येकोनविंश भेपजप्रकरणम् ॥ १९ ॥ उपदेशसाहनीय विता हि महात्मभिः । श्रद्धावेशान्मयाऽप्यस्याः पदयोजनिका कवा ॥ १॥ समस्तपेदार्थरहस्यगद्य- पाप्रसन्धार्थवयाजोधः । कथं नु माङ्गतिविम्वितः स्या- दथाऽपि भच्याऽहमिहास्मि नुन्नः ॥२॥ हृद्यन्तराविष्फतराममूत- • स्तथा गुरूणा विपुलप्रसादात् । यथाकथंचिद्रचितेन विष्णु- रनेन तुष्यस्वसिलान्तरात्मा ।। ३ ।। इति श्रीमच्छंकराचार्यरतोपदेशसाहरुयाः पद्यप्रवन्धस्य. पद्योजनिका नाम टीका कृष्णतीर्थशिष्य- रामतीर्थविरचिता समाप्ता। (१)मुं. उ. ३. १.(२) श्रीमद्भागवते ११. १४. १६.

·उपदेशसाहस्रीश्लोकानुक्रमणिका । २०८ २३६ ३८५ ३७४ अशिशिरूपण १८३ अदृश्योऽपि यथा राहु ८३३ अदृश द्रविशात २०२१ अद्रपुर्नव चान्धर अध्यक्ष स्वयमस्त्यव ४३. ! अध्याय दृश की जयस्य पृथक्सिद्धी ३५८ अध्यक्षस्य समीपे तु ३८८ | जयस्य समीपे स्यात् १८७ अध्य तस्यापि सिद्धि: स्यात् १८७ अध्यण कृता दृष्टि १८४ अभ्यताऽहमिति ज्ञान ३१७ | अननस्थान्तरत्वाच १५६ | अनादिता निगुणतो ३०९ | अनित्या सा विगुद्धति २५० अनुपात्त स्वरूप हि ११० | अनुभूते स्मिन्यस्मिन् ३८. अनकनन्मान्तर ४१८ | अन्यचत्सदग्राह ४३९ अन्यदृष्टि शरारस्थ ११९ | अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात् ४३७ | अन्योन्याप या तेषां आर्तृत्व स्वभावत जफरिपतेऽप्येवमने अपमात्मानम् अरारत्वादददात्यात् अदिए यदि अकुपन् सर्वकृच्छुद्ध अनियत्वेऽपि तादात्म्य अगोरसत्य गोत्व त जच नष्कादिशाम्राच अच पुष्पादिशाम्रोक्त अचमान्न दृमि जन सन् रहुधा मत अनोऽमर वैव तथा अनाऽह चामरोऽमृत्यु अज्ञान कल्पनामूल अज्ञान तस्य मूल अशासिपमिद मा च अत सर्वमिद सिद्ध अतोऽन्यथा न ग्रह अत्यरेचयदित्युक्तो अथाभ्युपेत्यापि ३०२ ३८२ ३९१ १८७ २६१ ३८५ २७७ २८३ ३६२ ·(४४४) ... २७३ २४९ १६२ २९१ ... ... ... ... ३४२ ३५६ ... २७२ ... ... ... ... अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ततो ४०२) अवगत्या हि संव्यातः अन्वयव्यतिरेकाम्या पदार्थः... ४०६ अवस्थान्तरमप्येवं अन्वयव्यतिरेकोक्तिः ४०३ | अविफल्यं तदस्त्येव अन्वयव्यतिरेकोक्तिस्त' ... ४०३ / अविद्यया भावनया अन्वयध्यतिरेको हि ३६४ अविद्याप्रभव सर्व अन्वयी ग्राहकस्तेपां ३५५ अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात् अपायोद्भूतिहीनाभिः ३०७ | अविद्यामान एवातः अपि निन्दोपपत्तेश्च २७४ | अविविच्योभय पक्ति अपेक्षा यदि मिनेऽपि २५५/ अविवेकात्पराभाव अपोहो यदि भिन्नानां ... ३८९ / अविवेकोऽप्यनाद्योऽयं अप्रकाशो यथाऽऽदित्ये २६० जवेधमेक यदनन्य प्राणस्य न कास्ति १८४ | अशनायादिनिर्मुक्तः । अमाणस्याऽमनस्कस्य २०८) अशनायादिनिर्मुक्ये अप्राप्येव निवर्तन्ते २३३ | अशनायाद्यतित्रान्त अबद्धचक्षुषो नास्ति २९७ | अशल्दादित्यतो नास्य अभावरूप त्वमसीह ४२४ | असत्समं चो... अभिनोऽपि दि बुद्धधात्मा अभियुक्तमसिद्धिश्त् ३५० असदेवनय तस्मात् अमनस्कस्य का चिन्ता २०९ | असतं तेऽपि हि अमनस्कस्य शुद्धस्य ... १८८) असदाता न पप्यते अमूर्तमूर्वानि च २१५ / असमाधि न पश्यामि १७४ | असिद्धितचापि... अमृतत्यं भुतं यस्मात् १२० अस्ति तारस्वर्य नाम अर्थी दुःसी च यः प्रीता ३५६ / अस्पर्शत्यादरेदत्वात् असा त्यात्मनो दृष्टिः १८२ । असत्याल मे... ३६८ ... २९८ ३८६ असदेतत्ततो युक्त २८७ २८७ ... ४२८ ... अमृतं चाभयं नार्व ... २५७ ·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अमोनियासी अद का माद महासमारी मांना मानन्धर সাবানান महामनिभानः अकिवाया दि अपीरिदमामा मर गिर्नुन दलेर भरपर त्रा मा प्रवीत यत् मामाग्नि कदाच मरदारिन समाऽरिम मममेति लमनर्य अहममेत्याग... हमने की न... अरगन्दस्स निशया अहमशासि चेद अहमित्यात्मधीयांच अहमेव च भूरो अमर सदारमशः ... मनोरले पारि ११.आमनाइनस १२८ ३३.भारमसिया ३२२ आमस्निनारा ... ३३८ मा दिनमा २२६ मा माथि कार्य २१२ मामलामः री सान: १२० आमदानापगं नान्यः ४१४ | आमाधिना उदित २२८ आत्मा शेर: परी १२९ | भा-मान मामा १६९ | आत्माभागI विदामः १९. आत्मामासारिवाना आत्माभागाभरथात्मा २१२ आत्मामामाश्रयागनात् आत्माभागाध्याय आत्माभागों यथावान् ३३५ आत्मार्थ वाय सरस्य २६२ आत्मायाँ पि दियो लाभः... २८२ आमा यात्मीय सेर ३१५ | आत्मैकः गरभूत २२३ आदर्शमुपसामान्य १९९ | आदर्श यदाभासो १८२ | आदशांनुविधारित्वं आधारस्याप्यसवाय ... .. . ... ... ... ... ... जात्मजस्यापि यस्य आत्मनः कर्टना मृपा आत्मनीह क्याच्यासः ... ... ...

·(४४६) २०५ १२७ उ ३३३ १६६ आविभदाद्यया भेदो मणेरव ३७७ आधिभेदाद्यया भेदो मणरेकस्य २८९ | ईक्षितृत्त्व स्वत सिद्ध आपेपात्प्रतिबुद्धस्य १७१ | ईवरत्वेन किं तस्य आभासस्वदभावश्च ३५९ ईश्वरश्चेदनात्मा स्यात् आभासान्मुखमप्येव जाभासे परिणामश्चेत् ३७३ / उत्पाद्याप्यविकार्याणि जाभासो यन तत्रैव ३३४ / उपलब्धि स्वयज्योति जारब्धस्य फले ह्येते १३१ | उल्मुकादौ यथाग्न्यर्था आलोकस्थो घठो यद्वत् ३९२ इ एतावद्धषमृतत्व न इतरेतरहेतु वे २५४ । एतेनैवात्मनाऽऽत्मानो इति प्रणुना द्वयवाद २७५ | एव च नेति नेत्यर्थ इति प्रश्नानुरूप यत् ४१४ एव तत्त्वमसीत्यस्य इतीदमुक्त परमार्थ १६५ / एव तर्हि न मोद्योऽस्ति इतोऽन्योऽनुभव कश्चित् ४१५ / एव विज्ञातवाक्यार्थ इत्येतद्यायदज्ञान १८९ : एव शाम्नानुमानाभ्यां इत्येव प्रतिपत्ति स्यात् ३७१ इत्येव सर्वदात्मान करण कर्म कर्ता च इत्येव सौगता आहु कर्ता दुख्यहमस्मीति ३३८ इद तु सत्य मम इद पूर्वमिद पश्चात् ४०२ / कर्ता भोक्तेवि यच्चान इद रहस्य परम २७६ / कर्तृकर्मफलाभावात् इद वनमतिसम्ब १२६ / कर्तृत्व कारकापेक्ष इदमशोऽहमिलन १४० का चेदमित्येवं इहैव घटते प्रलो ४१३ | कर्मकार्यस्त्वनित्य स्यात् २४८ ४०८ ४०८ . १८३ क १५९ / कताध्या सदस्मीति ३२५ १८३ २८४ ·(४४८) ४.४ ... २३१ ... ... १८६ २६७ २६० ३६० ... ... ... जनिमज्ञानविज्ञेयं जन्ममृत्युपबाहेषु जामतश्च वथा भेदो जामत्स्वप्नौ तयोर्बीज जातिकादिमत्वाद्धि जात्यादीन् सपरित्यज्य जिघत्सा वा पिपासा जीवश्चेत्परमात्मान शातता स्वात्मलाभो वा ज्ञाताऽयत्नोऽपि तद्वज्ञः ज्ञातुर्मातिर्हि नित्योक्ता ज्ञातुर्जेयः परो ह्यात्मा ज्ञातवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञातवाहमविज्ञेयः ज्ञान ज्ञेय तथा ज्ञाता ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः ज्ञानयत्नाद्यनेकत्व ज्ञानेनैव विशेष्यत्वात् शानेकार्थपरत्वात्त शैकदशो विकारो वा ज्योतिपो द्योतक्त्वेऽपि .... ३९७ २९५ . ... तत्त्वमस्यादिवाक्येषु १५२ | तत्त्वमोस्तुल्यनीडार्य २४१ / वनैवं सभक्त्यर्थे ... २८९ | तत्रैव सति बुद्धी: २५० ) तथा ध्रुवफला विद्या ३३४ | तथान्येन्द्रिययुक्ता २२२ / तथान्येपा च भिन्नत्वात् ... १८५ ] तथाऽविक्रियरूपत्वात् ३१४ वथैव चेतनाभास ३८३ | तदप्यस्त्विति चेत्तन्न २४० तदा तु दृश्यते दुःसं १५३ | वदेवक निधा ज्ञेय २०१ | तद्विज्ञानाय युक्त्यादि १३९ तस्माच्छुद्धः स्वयप्रभः १८१ | तस्माज्ञाभासयुद्धीनां ३२१ ) तस्मात्यक्तेन हस्तेन ३८३ | तस्मादशानहानाय २४७ / तस्मादनुभवायव २६८ | तस्मादात्मविमुक्तत्व २८४ | तस्मादायन्तमध्ये ३३७ | तस्माद्भान्तिरतोऽन्या हि २४७ | तस्माद्विधाऽसहायिका तस्मादास्यार्थविज्ञानात् १७८ | तस्मान्नील तथा पीत ४०७ | तस्यैवाइत्वमिष्टं चेत् ... ... ... ३५३ १२२ ३२९ ४०८ २७४ ... ... तं च मूद च यद्यन्य तच्छन्दः प्रत्यगात्मार्थः ... ३८२ ·(४५०) ४२७ ४२३ १९२ ३४८ ... ... ध धर्माधर्मफलेयर्योगः धर्माधर्मविनिर्मुक्तं धर्माधर्मों ततोऽशस्य धीरेवार्थस्वरूपा हि ध्यायतीत्यविकारित्वं ध्रुवा ह्यनित्याश्च न ... ... २०.. ... २९७ ... ४१२ २७९ ... ... न मेऽस्ति कश्चिन्न च १६९ | न मेऽस्ति मोहस्तव ३१७ न मे हेयं न चादेयं न येपामेक एवात्मा १९६ / नवबुद्धयपहाराद्धि न सच्चाहं न चासच ४३७ न स्मरत्यात्मनो ह्यात्मा न स्वयं स्वस्य नान्यच ३८७ न हस्ती न तदारुढो २११ न हि दीपान्तरापेक्षा ... ४३६ / न हि सिद्धस्य कर्तव्यं ११९ | न हीह लाभोऽभ्यधिक १७३ न ह्यजात्यादिमान् कश्चित् . २३७ | नाशानस्यामहाणे हि ३४२ | नात्माभासत्वसिद्धिश्चेत् २२७ | नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् ११२ नानयोदर्याश्रयत्वं च ११४ नान्यदन्यद्भवेद्यस्मात् ३५९ / नान्येन ज्योतिषा कार्य २६६ नाप्यतो भावशन्देन २२१ | नामजात्यादयो यद्वत् ३१३ | नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो ३४७ नामादिभ्यः परे भूम्नि ३४८ नाहोरात्रे यथा सूर्ये ३८७ । नित्यमुक्तः सदेवारिम ३३४ ... न कश्चिञ्चेष्यते धर्मः न चास्ति शब्दादिः न चेत्स इष्टः । न चेद्भूयः प्रसूयेत । न ततोऽमृतताऽऽशास्ति न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा न दृशेरविकारित्वात् न दृष्टिलृप्यते द्रष्टुः ननु कर्म तथा नित्यं ननु ध्रुवफला विद्या नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिः न प्रकाश्यं यथोष्णत्वं न प्रियाप्रिय इत्युके न बाह्यं मध्यतो वाऽन्तः न बुद्धेरवबोधोऽस्ति न बुद्धेर्बुद्धिवाच्यत्व न भूतेस्तहि नाशिवं ... २१८ ... २३/. ... ... ... ... ... ...

·(४५०) ४२७ ... ४२३ १९२ ३४८ ... घ धर्माधर्मफलोगः धर्माधर्मविनिर्मुक्त धर्माधर्मों ततोऽस्य धीरेवार्थस्वरूपा हि ध्यायतीत्यविकारित्वं ध्रुवा ह्यनित्याश्च न २०.. ... ... २९७ .... ... ... २११ ... २७९ न मेऽस्ति कश्चिन्न च १६९ | न मेऽस्ति मोहस्तव ३१७ न मे हेयं न चादेयं न येषामेक एवात्मा १९६ / नवबुद्धयपहाराद्धि न सच्चाहं न चासच्च ४३७ | न स्मरत्यात्मनो ह्यात्मा न स्वयं स्वस्य नान्यश्व ३८७ | न हस्ती न तदारूढो न हि दीपान्तरापेक्षा ४३६ / न हि सिद्धस्य कर्तव्यं ११९ न हीह लाभोऽभ्यधिकः १७३ न जात्यादिमान् कश्चित् . ... २३७ / नाशानस्याप्रहाणे हि ... ३४२ | नात्माभासत्वसिद्धिश्चेत् २२७ / नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् ११२ नानयोदर्याश्रयत्वं च ११४ नान्यदन्यद्भवेद्यस्मात् ३५९ नान्येन ज्योतिषा कार्य २६६ नाप्यतो भावशब्देन २२१/ नामजात्यादयो यद्वत् ३१३ | नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो ३४७ | नामादिभ्यः परे भूम्नि ३४८ | नाहोरात्रे यया सूर्ये ३८७ । नित्यमुक्तः सदेवास्मि ... न कश्चिच्चेष्यते धर्मः न चास्ति शब्दादिः न चेत्स इष्टः न चेद्भूयः प्रसूयेत न ततोऽमृतताऽऽशास्ति न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा न दृशेरविकारित्वात् न दृष्टिलृप्यते द्रष्टुः ननु कर्म तथा नित्यं ननु धुवफला विद्या नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिः न प्रकाश्यं यथोण्णत्वं न प्रियाप्रिय इत्युक्तः न बाह्यं मध्यतो वाऽन्तः न बुद्धेरवबोधोऽस्ति न बुद्धे दिवाच्यत्वं . न भूतेस्तहि नाशिवं ... ३६५ ३४६ २१८ ... ... २३७ ३४७ . ... ... . ... ३२३ . ...

·(४५२) १४३ २४४ ... ... ... ... २०६ ... ... ... १२९ ... ... २७२ ३५२ ३६६ ... प्रमुखतष्णाज्वर मशानाचियाय प्रससे विमले ब्योम्नि प्रसिदिलोकस्य प्रागेतद्विधेः कर्म प्राणायेव त्रिकं हित्वा प्राप्तधेत्प्रतिषिध्येत प्रामाण्येऽपि स्मृतेः फ फलान्त चानुभूत यत् फले चहेतो च व बन्ध मोर्श च सर्व याध्यते प्रत्ययेनेह बाखाकारत्यतो पतेः विलासर्पस निर्वाणे बीच यथा भिन यी दग्धं यथाभयम् बीजाभावे कुतः फलम् उदिस्थ ब्यारोप उदिस्थचलतीवात्मा शुलीना दियो दुग मुक कदमध्यस्य देख प्रातमा उदी : कात् ... ४२० / बुद्धौ दृश्यं भवेदुद्धी २७७ बुध्धर्यान्याहुरेतानि २०६ / बुद्धयादीनामनात्मत्वं ३५० बुध्धादौ सत्युपाधी ३०२ बुध्द्यारूढं सदा सर्वह ... ३०९ बुध्द्यारुदं सदा सर्व सा' ३३१ | बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र ३८० | बोधस्यात्मस्वरूपत्वात् बोधात्मज्योतिषा दीता २२. बौदल प्रत्ययेरेवं १४७ ] ब्रह्मा दाशरथेवदत् ब्रह्माद्याः स्थायरान्ता ये ३१८ ब्रह्मास्मीति च विशेय ३९४ २५४ | भवाभवत्येतुन २३९ | भानोस्विं यथा चीय भारूपत्यायथा भानोः २९४ | मिधामटन् यथा स्वप्ने २.१ निधते हुदरन्यिः २८९ भूतदाः सदा १३४ भागि कि.पा सेष ४१० मैदाभावेऽपमा ३५१ मोऽसपा को ... ... ... ... २९६ ... २४२ ... ... ... ... ३.२ मायामासा ·(४५४) ३३९ १५१ २२५ ૨૨૬ ११४ ३२८ यदाय क्सयेनेद पदाहर्तुरात्मत्व यदेव दृश्यते रोके यद्धमा य पदार्थों यव नान्यदृश्यास्ते पद्वारसूर्या गुसपाव यमनास्तन्मयोऽन्यत्वे स्माद्भीता प्रवर्तन्ते यस्मिन् देवाश्च वेदाश्च या नु स्यान्मानसी या माहारजनाद्यास्ता यावान् स्यादिदमशो य युगप समवेतत्य येन वेन्ति स वेद स्यात् येन स्वप्नगतो पति- यनात्मना विलीयन्ते येनाधिगम्यतेऽभाय यो वेदालतदृष्टित्व योऽहकर्तारमात्मान यो हि यस्माद्विरत २९. राहो प्रागय वस्तुत्य ३४९ रूपवत्वाधसत्वान १७५ रूपसस्कारमुल्याधी २४८ | रूपस्मृल्यन्धकाराथा ३५४ | रूपादीना यथान्य स्यात् २८१ व २२५ वस्तुच्छाया स्मृतेरन्यत् ३११ | वस्त्यधीना भवेद्विद्या ०१० | वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चित् १८६ | वाक्यार्यों व्यज्यते चैव वाक्य तत्त्वमसीत्यस्मिन् १३९ वाचारभणमानत्वात् २६७ वाचारभणशानाच २८८ | वाच्यभेदात्तु तद्भेद २८९ / वाय्वादीना यथोत्सत्ते, ३२२ / वामुदेवो यथाश्वत्थे २०७| विपत्पना चाप्यभवे १८१ | विकल्पनाचापि २०३ विकल्पना वापि तथा विकल्पोद्भवतोऽसाव विसारित्वममुद्धत्व ३४३ | विक्षपो नास्ति तस्मान्मे ३२० विज्ञातु व विज्ञाता ११२ | विज्ञातर्यस्तु विशाता ३१८ । विदिताविदिताभ्या ३१२ २५९ २८५ २२४ ४२७ ४२५ २५८ १४२ १८८ १८१ १७९ . र सर्पो यथा रज्या रहस्य सर्ववदाना रागद्वपक्षयाभावे राजपत् साक्षिमानत्वात् २४० ·(४५६) ... ... ३९१ २३९ ... श्रद्धाभाती पुरस्कृत्य श्रुतमात्रेण चेन स्यात् श्रुतानुमानजन्मानी श्रुते, स्वात्मनि नाशङ्का श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेत् श्रोतृश्रोतव्ययो दो ... ३१२ १८२ ... प ... पडूभिमालाभ्यतिवृत्त २५८ ३२८ ३२७ ... ... ... २७५ / स गुरुस्तारयेद्युक्त ३६८ स चोक्वस्तन्निमत्व प्राक् ३२७ सत्तामाने, प्रकाशस्य ४१४ सत्य झानमनन्तं च ३७२ | सत्यमेवमनात्मार्थ सत्यसधो विमुच्यते सत्या बुद्धिः प्रमाणजा सत्यार्थी गुरुमाश्रयेत् ... ४२२ | सदभ्युपेत भवतोप सदस.सदसच्चेति सदसीति फल चोस्त्वा २५२ | सदस्मीति च विज्ञानं २२८ सदस्मीति धियोऽभावे ३३३ | सदस्मीति प्रमाणोत्या ३५८ सदा च भूतेषु समोऽह २६५ सदा च भूतेषु समोऽस्मि ३५७ | सदेरुपनिपूर्वस्य... ३३२ | सदेव त्वमसीत्युक्ते २६१ | सदेवत्यादिवाक्येभ्यः १४८ ३३८ | सबाह्याभ्यन्तरे शुद्धे ३३६ | सबाह्याभ्यन्तरोऽजीर्णो ३४४ सभयादभयं प्राप्त ४१३ समं तु तस्मात्सततं ३२६ समस्तं सर्व शान्त ... .. .. ... सकल्पाध्यवसायी सघातो वास्मि भूताना सनिधी सर्वदा तस्य सबधग्रहण शास्रात् सनधानुपपत्तेश्च ... सबधो वाच्य एवात्र सभाव्यो गोचरे शब्द: सयोगस्याप्यनित्यत्वात् सवादमेत यदि... संसारिणो कथा त्यास्ता ससारी च स इत्येक ससारो वस्तुसंस्तेषां सकामः सनियोऽसिद्धः ३२५ १६१ १४६ १२२ ... .... ३२६ ... सद्बाह करोमीति ३२४ .. ... ४३८ ... ... ... सकृदुक्तान गृहाति ...

·(४५८) ... स्वरूपाव्यवधानाम्या स्वलक्षणावधिर्नाशः स्वसाक्षिक शानं... स्वाकारान्यावभासं स्वात्मबुद्धिमपेक्ष्यासी ... २३६ । स्वार्थस्य ह्यमहाणेन ३८८ है ... २७५ | हन्त वर्हि न मुख्यार्थी २५३ | हित्वा जात्यादिसंबंधान २२१ | हूयन्ते तु हवींपीति ३४९ २२९ ... सुरेश्वराचार्यैः नैष्कम्यसिद्धौ धृता उपदेशसाहस्रीश्लोकाः नै. सि. उप. सा. ... ....४.२६. ...४.२८. ... ... ... २. ३. ... ... ...४.२९. ... ... ... ६. १५. १६. ... १७. २६. १८. ७८. १८. ९६-९७. १८. ९९.:... १८.१०१. १८.१२१. १८.१७४-१७५. १८.१९०-१९२. १८.२३१-२३२. ... ... ४.२०. ...४.२२-२३. ...४.२४. ...४.२५. ...३.२०. ४.३४-३५. :..४.३१-३३. ... ... ... ...

·अवतरणादि-सूची. य. ... ... (2)2. १. मनु. स्म. १२.४४. .. ... ... ক্লাস্কাযহাব अकुर्वन्विहित कर्म भरस्नो हि सः प्राणनेव प्राणः अक्षम्य द वे चातुर्मास्ययाजिनः अग्निविस्फुलिंगदृष्टान्तः अम्न्युष्णप्रकाशष्टान्तः शत.पा.२.६.३.१. ... ... ... ... असे नय मुपथा... पृ६८. ई.उ.१८ पृ.उ.५.१५.१.; ते.ना.२.८... वृ.3, ३.८.८. ४६. भ, गी....४. वृ.उ...४.२५. ... ... ... ... अचशुष्कमयोनमवागमनः अचेतनत्वात् परार्धत्वम् अच्छेयोऽयमदाद्योऽयम् अजरोऽमरोऽमृतः अजातवादः अजायमानो बहुधा जायते अजो नित्यः शाश्वतोज्य पुराण: अश्वाश्रद्दधानव अशानावस्थात्रयम् अतोऽन्यदार्तम् .. अन स्तेनोऽस्तेनो भवति अनाय पुरुपः स्वयज्योतिः अथ परा यया तदक्षर अथ य आत्मा स सेनुः अथ य एतदक्षर गागि अथ येऽन्यथातो विदुः अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते ... ते.आ.३.१३. कठ. उ. २. १८; भ.गी. २. २०. भ.गी. ४ ... पृ. ४१६. 7.३.३.४.२., ३.५.१., ३.७.२३. वृ. उ. ४.३.०२. वृ. उ. ४. ३. ९., १४. मुं. उ. १.१.५. छां.उ.८.४.१०२. वृ.अ. ३.८.१०. २. ... ... छां.उ. ७. ... ...

·(४६०) अप सोऽभय गतो भवति ... अधास्मिन्प्राण एवेकधा भवति अधो खल्याहुः काममय एवायं पुरुषः अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुते अष्ट द्रष्ट्रध्रुतं श्रोत ते. उ. ३.७. को. ३. ३.३, ४.२०. वृ.उ.१.४.५. ते. उ. २. ७. वृ.उ.३.८.११. ... ... ... ... अष्टो दया ... भ.गी.१२.१३. ... ... ... अवटा सर्व भूतानां अधिकारिणश्च प्रमितिजनको वेदः, नानधि. कारिण: अधिष्टानावशेपो हि नाशः कल्पितवस्तुनः अधीहि भगवः... अध्ययनविधिः (१)पृ. ११७, ३६१. स.सं.४. २.८. छ.उ.७.१.१. ते. आ. २. १५. ७, शत. पा. ११. ... ... ... ... ... ... अध्यारोपापवादन्यायः * अनन्तरमबाह्यम् अनन्वागतं पुण्येन अनागतां तु ये पूर्वो अनादित्वाग्निर्गुणत्वात् अनिष्टमिष्टं मिथं च त्रिविधं अनीशया शोचति मुह्यमानः अनुद्वेगकर वाक्य अनुपयोगात्, अधिकारिविरोधाच अनृतम् पृ. ३६४. वृ. उ. २.१.१९., ३.८.८. वृ.उ. ४.३.२२. वोधा. स्मृ. २. ४. १५. भ.गी. १३. ३१. भ.गी.१८.१२. मुं. उ, ३. १. २. ., उ. ४.७. भ.गी.१७.१५. प्र.स. १.१.१. भाष्ये छां. उ, ७.२.१,, ७.७.१., ते. उ. २.६ ... ... ... ... ... * “ अध्योरापापवादाभ्यां निष्प्रपचं प्रपंच्यते ॥ इति ' संप्रदायविदां वचनम् । इत्यनेन गीताभाष्ये (१३. १३.) उद्धृतमाचार्यः । उच्च "शिष्याणां बोधसिद्धयर्थं कृतः कल्पितः क्रमः"। इत्युत्तरार्धेनं सह सायणाचार्यः ऐ. आ. भाष्ये (२.५.) उदृतम् ।

·(४६१) अनृतेन हि प्रत्यूढाः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अपाणो ह्यमनाः ... डां. उ. ८.३. २. बनेजदेकं मनसो जवीयः बनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य छ.उ. ६.३. २., ३. अन्तः प्रविष्ठं कर्तारमेतम् तै.आ.३. ११. अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम् तै.आ.३.११. अमनयं हि सोम्य मनः छ.उ. ६.६.४. अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् कठ, उ.२.१४. अन्यदेव तद्विदितादयो के. उ. १.३. अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद वृ. उ. १.४.१०. अपूर्वमनपरमनन्तरं वृ. उ. २. ५.१९. भरोहवादः पृ. ३८८-३८९. मुं. उ. २. १. २. अप्राप्तप्रतिषेधो निष्फलः पृ.१२९. अप्राप्ते शास्त्रमयंवत् जै. स. ६. २. १८. अभयं प्रतिष्ठां विन्दते अमानित्वमदंभित्वम् भ.गी. १३. ७. अमान्यमत्सरो दक्षो श्रीभागवते ११.१०.६. अमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वृ.उ.२.४.२.४.५.३. अमौनं च मौनं च निर्वियाऽथ ब्राह्मण: वृ.उ. ३.५.१. अयमात्मा ब्रह्म... वृ. उ. २.५.१९. अलपतचक्रवत् पृ. ३२२, ४२५. अवस्थात्रयम् २३२. अविकार्योज्यमुच्यते भ.गी. २.२५. अविकृतस्य प्रतिस्विभावनियंधनः फलसंबंधः पृ. ३७१. अविशतं विज्ञात घृ. उ. ३.८.११. अविद्यया मृत्यु तीला अविद्या नामान्यस्मिन्नन्यधर्माध्यारोरणा ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·(४६२) ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः ... मु.३१...८.,पठ उ.२.२. अविभक्त विभो भ.गी. १८.... अन्यत्तोऽयमचिन्त्योऽयम् भ.गी. २. २६. अशब्दमस्पर्शमकर पठ उ.१.१५., न ३.९., मुधि 3 २.७२. अशरीर याव सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत. छ. उ. ८.१२.१ अशरीर शरीरेषु (1)स्न स. २ ११.६७., यह 30.२२. भवत्यः सपेक्षाणाम् भ.गी १०.०६. अटो आत्मगुणाः गौ. प. ८. १३. २१. असगो प्रय पुरुषः असजातविरोधितया प्रत्यक्षादलवत्त्वात् पृ. १२३. असंप्रदायवित् सर्वशास्त्रविदापि भ.गी. १३... भाष्ये. अमुराणा पोपनिपत छउ ८.८५. अस्थूलमनणु प. उ.३८८. अहमात्मा गुडाकेश भ गी.१०.२०. अहमेवाधस्तात् ... डा.३७.२५ १. अहिंसासत्यमस्तेयवनचर्या यो म.२ ३०. अह ब्रह्माऽस्मि .. वृ. उ.० ४.१०. अह मनुरभव सूर्यच अह विश्व मुवनमभ्यभवाम् आ. গাজায়ণ आकाशवरसर्वगतश्च नित्य. आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ब.स.१.३.४२. आकाशो वे नाम छ उ.८.१४.१. आचार्यवान् पुरुषो वेद छा.उ.६.१४.२. ... .. ... ... ... ... ... ... ... • "भाकाशवत्सर्वंगत सूक्ष्म " सर्वोपनिषत् ४.

·(४६३) ... छाउ.४९३. .. आचार्य सावधिता तस्य भाचार्यादैव विद्या विदिता आननि सल्वरे घटे श्रुते मते आत्मनो शेयाज्ञेयत्ववाद आत्मन्यव आत्मान पश्येत् ." १०४० . गत मा १४६० २८, 'पश्यति' पाट वृउ १.४.२३ आप ध १.२२ २. छाउद ११,म 3 ७७. .. ... .. एउ१.१. .. ... ... मनु-स्मृ १२.११९ छाउ७ २५ २ .. आत्मलाभान पर विद्यते भारमापहनपाप्मा विजरो मात्मा वा अरे द्रव्य आत्मा वा इदमक एवाय आसीत् जात्मा धेषा स भवति आत्मेति तूपगच्छन्ति प्राहयन्ति च आत्मेव देवता सर्वा आत्मैवाधस्तात् । आत्मैवास्य ज्योति आत्मैवेद सर्वम् . आदर्शमुखाभासदृष्टान्त आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् मानन्दरूपममृत यदिभाति.. आरादुपकारकम् आलेख्याध्ययनन्याय आत्ति सकृदुपदेशात् ... छाउ ७२५२. .. . पू२९३ ... .. ... भ मी १३६ भ गी १५० इच्छा द्वेप. मुखदुस इति गुरवम शास्त्र इद पर्व यदयमात्मा इन्द्र मिन वरुणममिमाहुरथो ·(४६४) इन्दो मायामि पुरस ईयते शत। ... जैमि. उपा.१.३४.१ इटाधकोपः ... ... .. ... . उत्तानुशासनासि मेथि ... उत्तम पुरुपस्त्वन्य. भ गी १० १७ उत्पलपप्रशतभेदनयोगपद्यन्याय. + ४.३८० उदकराशौ निक्षिप्तोदकरिंदुवत् पृ २११. उकाल्यायिका (१) १३३. उदरमन्तर कुरते उपजीव्यविरोधस्यायुक्तत्वम् उपदेश्यन्ति ते शानम् भगी ४ ३४ उपदयनुमन्ताच भ गी १३ २२ उपलभ्योपलभकभावसवध. पृ.१६०. उमादान हिस्वकार्य सर्वव्याप्नुवयापक भवति ट १०४. ... ... ब्रह्मवि उ १२, मोइधर्म-अध्याये (1) ... एकधा बहुवा चैव दृश्यते जलचन्दवत् एकधैवानुदटव्यम् एकभविकत्ववाद एकमेकतराभावे.. एकमेवाद्वितीयम् ... ... ... श्रीमद्भागवते २१०९ पश्य ५३७६ छाउ ६२१,२. .. " 'तुलय--पद्मपत्रशतव्यतिभेदन्याय -शो वा टी पृ ३११ दुर्लक्षस्तु यया वेध पमपत्रने तथा । -इलो वा पृ ३११ अनुगीतापर्वणि उत्तकोपारयाने ५५ अध्याये न मूत्राशकया, अपि तु म गस्पर्शदोपस्यात् उत्तदोऽमृत नाग्रहीत-इति वर्णितम् । अ यासर्व समानम् ।

·(४६५) ... ... ... ... ... ... ... एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति म.सं. १. १६४.४६. एकं सन्त बहुधा कल्पयन्ति... . सं. १०.११४. ६. एवं सधित्सतोऽरं प्रच्यवते... न्यायः पृ. ४११. टि. २. एक: शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शा.प.३०३.२८. एकस्तया सर्वभूतान्तरात्मा... कठ. उ. १. ९., १०, ११. एकार्थपर्यवसानेनैकवाक्यत्वं वेदवाक्यस्य पृ. २८५. एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी थे. उ, ६.११. एको देवो बहुधा निविष्टः ते. आ.३.१४. एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा. कठ. उ.१.१२. एतद्ध स्म वे तत्पूर्वे वृ.उ.४.४.२२. एतत्सर्वं मन एव वृ. उ. १. ५.३., मै. उ. ६. ३०. एतमेव प्रवाजिनो वृ.उ.४.४.२२. एतया द्वारा प्रापयत ऐ उ.३.१२. एतं वे तमात्मानं वृ. उ. ३.५.१. एतस्मिनु खल्वक्षरे ...,नृ. उ. ३.८.११. एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्मि वृ. उ. ३.८.९. एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि वृ. उ. ४. ३. ३२. एतावदरे सल्वमृतत्वम् वृ.उ.४.५.१५. एवं विजाननात्मरतिरात्मकोड: छां.उ.७.२५.२. एवमेवेष एतयाणान् गृहीत्वा वृ.उ...१.१८. एवंविदि पापं कर्म न टिष्यते .उ. ४.१४. ३. एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः वृ. उ. ३, ७.३. एप नित्यो मदिमा ब्राह्मणस्य वृ. उ.१.४.२३. एष म आत्मान्तहृदये अणीयान् छा.उ. ३.१४.३. एप म आत्मान्तर्हदये एतद्ब्रह्म डां. उ. ३.१४.४. एप सर्वेषु भूतेषु गूढोडमा काठ, उ, ३.१२. वृ. उ.१.३.३२. ३० ... ... ... ... ... ... ... एपोस्य परमो लोक ·(४६६) ... .ओ. वृ. उ. ३. ८. १२. मुं. उ. २. २.१. ओतश्च प्रोतव भोमित्येवं ध्यायथ आत्मानम् ... कतकपीजन्यायः * कर्ता शास्त्रार्थवश्वात् कर्तुरीप्सिततमं कर्म कर्मणा पितृलोकः कर्मणा वध्यते जन्तुः कर्मणव हि संसिद्धिमास्थिताः कस्मिन्नु सल्वाकाश ओतश्च प्रोतय कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि काम: संकल्पो विचिकित्साश्रद्धाऽश्रद्धा. कामा येऽस्य हृदि स्थिताः किंगोत्रो नु सोम्यासि किमहं साधु नाकरवम् किमु तद्ब्रह्मावेत् ... कुण्डे बदरं, क्षीरे सर्पिः, तिळे तेलं, भित्तौ चित्रम् कुलालचक्रवत् कृत्स्न: प्रज्ञानघन एवं व.म.२.३.३३. पा.स.१.१.४९. वृ. उ. १. १.१६. शां.प. २४३.७. भ.गी. ३.२०. वृ. उ. ३. ८, ७. वृ. उ. ३.९.२०. वृ. उ. १.६.३., म. उ. ६.३०. वृ.उ.४.४.७., कठ.उ.६.१४. छ.उ. ४.४.४. ... ... ... ... ... ... वृ. उ. १.४.९. ... ... ४.६२. पृ.१०९. कृष्णलान् श्ररयेत् जै.न्या. मा. वि. १०.१.१-३., १०. ... केनेपित पतति प्रेषितं मनः केवलात्मस्वरूपावस्थानरूपः मोक्ष: * मनु, स्मृ. ६.६७, आत्मवोधे ५., वृ. उ. वा. ४. ३. ९७६-६.

·(४६७) ... ... ... ... ... कैमुतिकन्यायः पृ. २००, ४१९. कोन्वेन ननयेत्युनः वृ.उ.३.९.२८. को मोहः कः शोकः क्षणिकाः सर्वसस्काराः पृ.३८६. क्षन त परादात् वृ.उ. २,४.६. क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मुं. उ. २. २.८. क्षेनश चापि मा विद्धि भ.गी. १३. २. ग. गगातीरे वसेनित्वं (?) पृ. २१०. गति वदनेकदेशे धातुपा. १६५. गतिसामान्यात् .. प्र. मू.१.१.११. गर्भ धेहि सिनीवाली गर्म धेहि सरस्वति ते. सं. १.१३. गान्धारकदृष्टान्तः ४१२६, छाउ.६.१४.१-२ गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता गोशल्पायसीक्रिया न्याय पृ. ४०९.टि १. घ. घटीयन्ववत् . ... ... ... ... ... ... ... ... जै न्या. .. चतुर्विध क्रियाफ्लम् पृ. २२६,३०८. चत्वारिंशत् सत्काराः गी. ध म.८.१४ २२. चात्वाले कृष्णविषाणा प्रास्यति ते स.६.१.३ ८, मा वि.४ २.१९. चितिमतश्चितिमदर्थत्वानुपपत्तिः यतिधर्मसमहे (पृ १००)" मत्स्यन पुराणयो " इत्यनेन- "गगाकूछे बसेन्नित्य भिक्षुर्मोक्षारायण । सिद्धक्षेत्रं तु वज्ज्ञेयं यावदनु शतत्रयन् । इति शोक धृत.। " ·(४६८) ज ... ... २१०. भ.गी.१.३७ ज्ञानतीर्थम् ज्ञानामि सर्वकर्माणि ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ज्ञानेन तु तदशान ज्योतिपा ज्योति भ.गी. १. १६. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. . . त इह व्याघ्रो वा छा.६.९.३,६ १०० तच्छुभ्र ज्योतिपा ज्योति तत्कतुन्याय प्र.स. ४.३१५. तन को मोह क शोक. तत्रकाम मन कृत्वा भगी ६.१२. तत्त्वमसि छाउ ६ ८७. तत्सत्य, स आत्मा तत्त्वमसि छाउ.६ ८.७ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदात्मानमेवावेत् तदेजति तजति तदेतत्प्रेय पुनात् प्रेयो वित्तात् वृ3 १४८. तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरम् १९ तदेव ब्रह्मत्व विद्धि तदेवामि महाना 3 १७ तहेवा ज्योतिपा ज्योति तद्धावतोऽन्यानत्यति तिष्ठन् छाउ ६७६,६१६.३ तद्धतत्पश्यन् प्रापिवामदेव प्रतिपदे तहमतदमृतस आत्मा डाउ ८४१ युद्धा कर्माणि यद् वामपेठ, वारभन"-आप ध २ २१.५. .. ६ ... ... तदास्य विनो... ..

·(४६९) . ... ... ... छ.उ.८.१.६. 7. उ. १.२.२. 7.3.६.३.२१. मुं. उ. १. २. ११. भ.गी. ४.३४. छ.उ.६.८.२. पृ. २४५. ४.२१९. पृ.३५९. ... तदयेह कर्मजितो लोकः क्षीयते तयदपा शर आसीत् तद्वा अस्येतदतिच्छन्दाः तविज्ञानार्थ स गुस्मेवाभिगच्छेत् तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्न सेवया तन्मनो दिश दिश पतित्वा... तप्ताय पीतोदकविन्दुवत् तप्तायोगोलकप्रविष्टोदकविन्दुवत् तप्तायोविरफुलिङ्गवत् तमेव विदित्वाति मृत्युमेति तमेव विद्वानमृत इह भवति त पाणिनाऽपेप वोधयाचकार नरति शोक्मात्मवित् तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः तस्मादात्मन ह्ययद्भतिकामः तस्मादेपा तन प्रिय तस्मादा एतस्माद तस्य तावदेव चिरम् तस्य भासा सर्वमिद विभाति ... ... ... ते. आ. ३. १.३. उ. २.१ १५. .उ.७.१ ३. शा.प.०४३.७ मु उ ३ १.१०. उ. १.४.१०. ते उ.२ १. छा.उ.६.१४.२ स्ठ. उ. ६.१५, पे उ.६ १४; मुं. उ.२ २.१०. गं. उ. ७. २५.२. इत्यादौ वृ. उ. १.४.१०. ... तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भरति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशवे तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूप तस्याभिध्यानाद्योजनात तातप्यमानशिलाफूटच्छाया तानि वा एतान्यवराणि तपासि थे. उ. १.१०. पृ३४१. महाना.उ. २१.२. ...

·(४७०) ... ... ... तान् ह स ऋषिश्वाच ताम्रादेरपि मुवर्णता तिमिरदृष्टयाऽनेकचंद्रवत् तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान् तुलान्तन्यायः त्यज धर्ममधर्मच त्याग एव हि सर्वेपा त्रय वा इदं नाम रूपं कर्म त्रिसंध्यादौ स्नानमाचरेत् प्र. उ. १.२. पृ. २१९. पृ.४६. है. उ. ४.३.२२. पृ. ४३४. शां. प. ३२९. १०.३३१. ४४. पश्य-पृ. १२०.९ टि. पृ. उ. १. ६. १. अर.उ. २. ... ... ... ... ... .... ... ... ... दक्षिणाक्षिप्रधानेन्द्रियाणि दग्धवीजन्यायः पृ. २९४.f दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशे छां. उ.८.१.१.,२. दिवान्धकल्पितान्धकारवत् पृ.१६२. दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः ... मुं. उ. २.१.२. दृष्टान्ते सर्वांशसाम्यमनुपपन्नम् पृ.३६०. दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च वृ. उ. ४. ३.१५.-१७, ३४. देवद्विजगुरुप्राइपूजनम् भ.गी. १७.१४. देवत्विकस्नातकाचार्यराज्ञां या. स्मृ. आचा०६.१५२. देवैरत्रापि विचिकित्सित पुरा कठ. उ. १. २१-२२. द्वाविमौ पुरुषौ लोक भ.गी. ११.१६. द्वा सुपर्णा सयुजा थे. उ. ४. ६., मुं. उ. ३.१.१. द्वितीया भय भवति कृ. उ. १.४.२. तुलए तुलानमनोकमनन्यायः । छो. रा. टी. पृ. ३११. पञ्चपादिका प. ३८. 1 तुलय-संभृटबीजवन-यो. वा. रा. १, ४. १३., यो. मू. भाप्पे. २. २, ४, १०, १३, २६३.५० ४.२८. ... ... ... ... ... ... ... { ·(४७१) द्वे वाव ब्रह्मणो से मूत चैवामूर्त च वृउ २. ३. १, मै उ ६ ३, १५. .. . ८ धर्मेण पापमपनुदति महाना उ० ध्यायती ललायतीव हउ ४ ३७ न न कर्मणा न प्रया महाना. उ १०.५ के. २. न कर्मणा वधते नो कनीयान् वृ. उ. ४. ४. २३. (माध्यन्दिनपाठ ) न कर्म लिप्यत नर न चशुपा गृयते नारि वाचा न चदिहावदान्महती विनटि न जायत म्रियत वा विपश्चित् पद.3 १८ भ.गी २०. न जीवो म्रियत छाउ.६.१ ३. न तन रथा न रथयोगा. . न तदभाति किंचन न नु तद्धितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभतम् उ83 न घटदार पदय न प्रतिशरीरमात्मभेद पृ५३-४१ न विभति कुतश्चन न लिप्यत लोकदु खेन बाह्य क्ठ उ ५ ११ नवद्वार पुर दही भ गी ५.१३० न वै सासरस्य सत छाउ ८१२१ न व्याख्यानपरो यति * (१) १० न सतनामदुच्यत में गी १३ १२ •“न त वासो नित्य स्यानोपदासपरो यति । न चाध्ययनशीळ स्यान्न व्यारयानपरो भवेत् ॥" -इति शोक वृहस्पतिरपि इत्यनेन पराशरसहितायां (भा. का० अ २ पृ. १९५ ) धृत , ८ . ... उपलब्धगृहस्पतिस्मृतौ तु स नोपलभ्यो।

·शक्यः* ... ... (४७२) न स्वस्य स्वयमेव केनचिन्दावहितः कल्पयितु ४.८१. न वा भारमा उदेति न निम्लोचति छां उ३ १२.३. नहि कश्चित्क्षणमपि 'भ.गी. ३.५. न हि कारकुल्ये अन्योन्याधं कुर्यात नहि दर्दष्टेविपरिलोपो विद्यते उ... ३. २३. न हि पराधीनात्मत्वतोऽन्यदन्य कष्ट वा वर्तते ४.३० न हि मिथ्यार्थेन सत्यं वस्तु सएश्यते पृ.२१५. न हि विशतुर्विज्ञावेविरिलोपो विद्यते... कृ. उ. ४. ३. ३०. न हि सर्वकल्पनाविधान केनचित्कल्पयितुं पृ.२६०. नदि स्वप्रतिकूलः स्वसहायो भवति ... नहि स्वयमसिद्धः पर साधयति न्याय 2.९०. हि सय स्ववेद्य भवति सस्पगुल्यमेण तदेव स्पृश्यते न्यायः पृ. ७९. न्यायवार्तिकतात्पर्य- टीका पृ. ४६६. विविधारया असिधारा विद्यते न्याय.. ७९ मेकामतच्छाया गुर्वादेः मन, स्मृ.४ १३० दते कस्यचित्पाय आन्तरिक्षेन दिव्यमितव्य. है, स ५... ७. न्यदतोऽस्ति दृष्ट न्य. पन्या विद्यते अयनाय . तै. आ. ३.१३. उ.३.८,१.१५. राश्यते t ... ... ... ... .. . ... ... ... ... ... ... . प्रशान्ताय दातव्य ने. सि. ४.७१. .. विरताय ससारात् 'विरतो दुश्चरितानाशान्तो... . * तुलय- स्वांग खन्यवधायक न भवति, स्वांगमध्यवयायकम् -भामती ३.४.२० 1 तुलय-मूले मूलामावादमूलं मूलम् --सा सू. १.६७.

·(४७३) ... ... ... ... ... ... नाशुचिर्ब्रह्म कीर्तयेत् भासतो विद्यते भावः भ.गी. २. १६. नासंवत्सरवासिने प्रव्यात् (2) प.. नित्यतृप्तः भ.गी. ४.२०. नित्यतृप्तो निरञ्जनः श्रुतिः (१) पृ.३.४. नित्यं विभुं सर्वगतं मुमुक्ष्मम् मुं. उ. १. १.६. नित्येपु शुद्धिप्राधान्यात् ... सं. वार्तिके १९३१. निमित्तनिवृत्त्या नैमित्तिकनिवृत्तिः निमिताभावानमित्तिकाभावः - न्यायः पृ. १२०, ११७ निरअनः परमं साम्यमुपैति मुं. उ. ३.१.३. निरधिष्ठानकल्पनायोगः निरधिष्टानस्यारोपस्यादृष्टचरत्वम् .६०. निरपेक्षं मुनि शान्तं श्रीमद्भागवते ११.१४. १६. निरवकाशेन सावकाशं वाध्यते निरवधिकबाधायोगः निरालंग्नकल्पनानुपपत्तिः पृ.२५८. निरीक्षणनिर्वाणयोर्न व्यवधानम् पृ.४३८. निर्दुःखित्वं त्वमर्थस्य ने.सि. ३.१०. निष्कलं निष्क्रिय शान्तम् ... नीहारेण प्रांता जल्प्या ते.सं.४.६.२. नदहमाद्य सुलभं सुदुर्लभ श्रीभागवते ११.२०.१७. नेति नेति नेदं यदिदमुपासते के.उ.४-८. नेह नानास्ति किंचन वृ. उ. ४.४. उ. ४.४.१९., कठ. उ.४.११. •“नासंवत्सरोपिताय दद्याद "-चोधा-स्मृ..४. ४.९.. “नित्यतृप्तो निराश्रयः इत्यादिरमृतेः "(भ.गी. ४. २००) इति पाठो युज्यते मूलसंगतये । ... ... ... ... ... ... पश्य पृ. १०८.टि. २.

·... .." ... ... ... ... ... .... " (४७४) मन कृताकृते तपतः कृ. उ. ४.४. २२० भनेन किंचनानातं नैनेन किंचनासंतम् वृ. उ. २. १. १८. न्यास इति प्रमा महाना, उ. २१.२. न्यास एवात्यरेचयत् महाना.उ. २२.२. न्यूनाधिकनैकन नियुरिजी उन्द.सो ३. ५९, १, १३८. प. पदपदार्थान्दयन्यतिरको पृ.३६४. पदार्थावधारणपर्यन्तमेवाऽमधर्माणां विधितोऽनुष्टानम् पराधि सानि कल, 3.४.१. परीक्ष्य"तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् मुं. उ.१.२.१२-१३. परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति • मुं. उ ३...७. पर्जन्यानयोगः पश्यन्वे तन पश्यति पाणावर्पितविल्ववत् * पादोऽस्य विश्वा भूतानि ते. आ.३.१२. पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पुण्यो वे पुण्यन कर्मणा भवति वृ. उ. ३. २. १३. पुरुष सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्ति छ. उ. ६.१६.१. पुरुषान पर किंचित् सा काटा कठ. उ.३.११. पूर्वयुद्धिमबाधित्वा नोत्तरा जायते मतिः । करविन्यस्तबिल्वबत्-वृ. उ. वा. २.१.१५,२.५. १३६, ४.३.१३३४, करस्थामलका- दिवद-वृ.इ. वा. ३.१.१४. । पूर्वाबानोत्पतिरुत्तरस्य हि सिद्धबाद। बाधकशानलाभो हि पूर्वाबाधेन सभवेत् । न चाऽनागतबाषे च पूर्वेगात्मा हि लभ्यते । -स्टो.वा. पृ.६२, २१४, ... पृ. २१६. ... ... ... ... . .

·(४७५) ... आपस्तीयाध्यात्मपटले .. मोग.प ३१०.३८. मानसोगसे ८ है. जे स. ६.५४ . .. . ... ... ... ... पृ १० .. पूर्वसमानयोगक्षमता पू प्राणिन सन एव गुदाशयस्य पृथ्वीमिना यद्यपि रत्नपूर्णा पौनरुत्त्व न दोष. पौर्वार्य पूर्वदौर्बल्य प्रकृतिस्त् प्रकृत्यर्थ. क्रिया, प्रत्ययार्थ कर्तृत्वम् . प्रशानधन एवं प्रज्ञान ना प्रज्ञानस्य नामधयानि प्रतिपत्तिकर्म प्रतिपनाराधि प्रतिपधावधिभूत आत्मा प्रत्यक्षानुमानयो प्रत्यक्षमव बलीय प्रत्यवाचस्मृति प्रदापप्रकाशहटान्त अपचापशमोदय प्रराज कृष्णल नुहोति प्रसिद्धमुद्दिदयानद्याप्रसिद्धो योध्यते * प्राण इति होवाच प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे प्राणायामान् घडावरत् . पृ ११७ . मनु स्मृ११४४ .. ... गौ का २३५ ... ... न्याय.४४०२,३७२. छाउ १२१८. (१) १८० मनु स्मृ६६९ छाउ ३११५ प्राणाय्याय वाऽन्तेवासिने नान्यस्मै प्राणोऽस्मि प्रशारमा को उ ३.२ ... प्राप्तवन् प्रतिपिध्यते ३३० पद-अनाय फट सभ्याया दिग्वधे • तुटय-"प्रसिद्धनाप्रसिदस्य नित्यमिष्ट विशेषान् । -तत्र-वा ४६२ ·(४७६) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... बाधायां सामानाधिकरण्यम् पू. १९१. पाधितानुवृत्तिः वीजान्यान्युपदग्धानि वन. प. २००.११०. वीजाभावे कुतः फलम् * न्यायःपृ. २०१.लो. १९., पृ. ४२४.लो. १.टी. युद्धेः स्यादपराधोऽयं तेः उ. वा. २. ९.५६. बृहन्पांढरवासः सोम राजन् वृ. उ. २. १. १५., कौ. उ. ४. १९. ब्रह्मचारिनिर्वचनम् पृ.५१. ब्रह्म तं परादायोऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद... वृ. उ. २. ४. ६.; ४. ५. ७. ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ... त.उ.२.५. ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् वृ. उ. १.४.१०.-११. ब्रह्मविदाप्नोति परम् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति मुं. उ.३.२.९. ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति कृ. उ. ४. ४. ६.; ते. आ. २. २.; नृ.उ.६. ब्रह्मवेदं विश्वमिदं वरिष्टम् मुंउ २.२.११. ब्रह्मेवेदं सर्व नृ.उ. ७. बाम्हणो निर्वेदमायात् मुं. उ. १.२.१२. भ. भयादस्यामिस्तपति कठ.उ.६.३. भर्ता सन् प्रियमाणो विभर्ति ते. आ. ३.१४. भासमानस्वरूपसंसर्ग एव भास्याभिव्यक्तिः पृ. २३८. भिद्यते हृदयग्रन्थिः मुं. उ. २.२.८. भीपाऽस्माद्वातः पवते तै. उ. २. ८. * तुलय-नाजीबाजायते किंचित्-शां. प. २९२. ११. 1 बीजाभावे कुनोऽङ्करः-यो. वा. स्थितिप्रक. १. २७., उप. सा. १०. १२. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·(४७७) ... १.३४०. न्यायः ४.३२८. * ... ... भूम्यादिच्छाया राहुः भूयोऽपि पथ्यं ववम्यम् भेदनिपंधश्रुतिस्मृतयः भेदस्य प्रमाणासहिष्णुतावा अलंकारस्वात् भोकेत्याहुमनीषिणः श्रांतिनिवृतिमात्र एव मोक्षः पृ. ४२७. पश्य वि. मनोरजनी-. ६. फठ.३.३.४. ... ... ... ... ... ... ... ... ... मदशत्तिवत् 2. ९२. न. स. ३. ३. ५३. भाव्ये. मनसश्चेन्द्रियाणां च मोक्षध. २२०. ४. वनप. २६०.२५ मनसः स्वतंत्रस्य विषयानिरूपणात पृ. २३३. मनप्रसादः सौम्य भ.गी. १७. १६. मन्तव्यः वृ. उ. २. ४. ५., ४.१.६. मन्त्रौपचवलेयद्वन् सत. सं.२. २०.३५. मम माया दुरत्यया भ.गी. ७.१४. ममेवांशो जीवलोके भ.गी. १५.७. मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते भ.गी. ९.१०. मण्येव सकलं जातं के. उ. १९. मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृगः वृ. उ. ३.९.२८. मद्भूतमनन्तमपारं वृ. उ. २.४.१२. मातृमान् पितृमानाचार्यवान् कृ.उ.४.२.२-७. मानसं तीर्थम् ट..१०. मामेव ये प्रपद्यन्ते भ.गी. ७.१४. मायां तु प्रकृति विद्यात् मूलोन्मूलनमन्तरेण प्ररोहाविच्छेदः 2.११०. मूषासित्तताम्रन्यायः पृ.१९५.,.म.१.१.१२. भाष्ये तै. उ. वार्तिके. १. २. ५५. : तुल्य--"योऽपि पथ्यं वेदितव्यं भवति-शावरभाष्ये ४.२.१३. ... ... ... ... ...

·(४७८) मृत्तिकेत्येव सत्यम् मृत्योः स मृत्युमाप्नोति छां. उ. ६.१.४. वृ. उ. ४. १. १९.: कठ. उ. ४. १०. ... ... छ.उ.८.७.१., ३. कठ. उ. ५.८. पक्ष्य पृ. ४०२. टि. १. ते. आ. २.१. तै. उ. २. ९. ... ... ... ... " ... य आत्माऽपहतपामा य एप सुप्तेषु जागति यच्छब्दयोगः प्राथम्यम् * यज्ञोपवीत्येवाधीयीत याजयेद्यजेत वा यतो वाचो निवर्तन्ते यत् कर्मसमवायि तदादिमत् । " तत्सगुणम् । यत्कृतकं तदनित्यम् यत्र त्वस्य सर्वमात्मैव यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छ्योति यत्र वा अन्यदिव स्यात् यत्र हि द्वैतमिव भवति यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोति यत्रकाग्रता तत्राविशेषात् .. यत्रेप एतत्सुप्तोऽभूय एष विज्ञानमयः यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यथाकाशस्थितो नित्यम् यथानुरस्मिलोके पुरुषो भवति यथा च तक्षोभयथा पृ. २७३. वृ.उ.४.६.१५. छां.उ. ७. २४. १. वृ. उ. ४.३.३१. ... ... ... ... ... छां.उ. ७. २४.१. घ.स.४.१.११. वृ.उ. २.१.१६-१७. वृ. उ. ३.४.१-२;३.१.१. भ.गी. ९.६. छ.उ.३.१४.१. प्र.स.२.३.४०. ... ... . "यच्छम्दयोगःप्राथम्य सिमावं चायनूपता । तच्योग भौतय साध्यात्वं च विधेयना" -इतीयं कारिका भट्यामनाचार्यण काव्यप्रकाशयोधिनीयका (१.३४५.) " तदुकं मट्यार्तिके "(तंत्रसार्तिक) स्यनेन । मुद्रिवा तु सा नोपलम्पवे ।

·(४७९) स्मृतिः । (पृ. ११३.) म. उ. ६. १८. ... ... ... ... ... ... वृ.उ...३.६. भ.गी. १३.३०. कठ.3.४.१४. ... ... ... ... ... यया पर्वतमादीप्तं यथा पशुरेव स देवानाम् यथा सदियुत्तम् यथा सर्वगत सौम्यात् यथोदक शुद्ध शुद्धमासिक यदा चर्मवदाकाश यदा समें प्रमुच्यन्ते यदा होवैप एतस्मिन्नदृश्ये यदि मन्यसे सुवेदेति दम्रमवापि यदेव विद्यया करोति यदेतमनुपश्यत्यात्मान यद्यप्याना इमामद्भिः परिगृहीता यद्वे तन पश्यति यमनियमा: यय यापि स्मरन् भाव यस्तु सर्वाणि भूतानि यस्त्वात्मरतिरेव स्यात् यस्त्वेव ब्राह्मणो विद्यान् यतश्चोंदति सूर्यः यस्मात्क्षरमतीतोह यस्मिन्यौः पृथिवी च यस्य देवे परा भक्तिः यस्य नाहकृतो भावः यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यस्यामत तस्य मत यस्य न वेद स. यः सर्वषु भूतेषु तिष्टन् यान्यतोऽन्यानि शास्त्राणि 7. उ. ४.४.७.; यठ. ३.६.१४. है. द. २.७. क.उ...१. छा.उ.१.१.१०. कृ. उ. ४. ४. १५. छ. उ.३.११.६. वृ. उ. ४. ३. २३. पृ. २९२. टि.३. भ.गी. ८.६. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... भ.गी. ३.१७. ते. आ. ३.१३. वृ. उ. १.५.०३. भ.गी.१५.१८. मुं.उ... २... श्वे.उ. ६.२३. भ.गी. १८.१७. वृ. उ.३.७.१५. के.उ. २.३. वृ. ३.३.७.१०. (१) पृ. २७१. ... ... ... ... ... ... ...

·(४८०) " ... ... ... ... ... ... ... यावनीवश्रुतयः" यावनीवमग्निहोत्रं जुहोति" " यावजीचं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत श्रुतिः यावजीवमग्निहोन जुहुयात् " या वेदवाह्याः स्मृतयः मनुस्म. १२.९५, सत सं.२.१४.१८ यनाक्षर पुरुप वेद मुं. उ.१.२.१३. योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः भागवते २.१०.९. यो यदृष्टा न स तदनन्यः .६६. योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु वृ. उ. ४. ३. ७., ४.४. २२. यो वेद निहित गुहाया परमे व्योमन् ते. उ... १. योऽशनायापिपासे वृ. उ. ३.१.१. योपिदादौ अग्न्यादिभावमुद्धिः पृ. ११७.,.उ. ५.८.२.३. ६.२.२३. र. रज्जुसादिवदागन्तुकत्वम् . ४.४२४. रसविद्धमयः स्वर्णम् स.सं.४.३९.३०. राजनीव जयादिकम् ( राजदृष्टान्तः) पृ.३७०. राहुप्रतिबिंघदृष्टान्तविवेकः पृ.२१९. रूप रूप प्रतिरूपो बभूव वृ.उ. २.६.१९. कठ. उ. ५.९.१०. रूपसस्कारतुल्याधी (?). ३८., २२०. ... 1 ... ... ... ... ... लन्धरूप क्वचित्किचित् लांगल जीवनम् पश्य पृ. ४२९. टि. १ न्यायः-पृ. १२३. न. सू. ३. २.. भाग्य; सं. वार्तिके. ८. ... “ वचनालणे श्रूयो " इति शावरभाप्ये ( २. ४.१.) प्रथमे दे धुते, तयैव जै. न्या. मा. विस्तर। पराशरसंहिताया (आचारकाण्ड पृ.५१.)"नदाह जाबालिः" इत्यनेन " यदि गृहमेव कामयेत, तदा यावजीवमग्निहोष जुहुयात् " इति बचन धृतम् ।

·(४८) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... व. प्रादौ भन्दातकलेपपत् "... स्वधीना भोदिया पृ.११४. स्यभेदप्रसार चारंभण विकारो नामधेयम् छ. उ.६.१.४-६७६.४.१-४, मुदेवः सर्वम् ... भ.गी. ७.१९. वेशानधन एव... वृ. उ. १.४.१३. विज्ञानमानन्दम्... कृ.उ.३.९.०८. विद्ययाऽमृतम नुते ई. उ. ११., मै. उ. ७. ९. विद्या चाविद्यां च रिमुक्तच विमुच्यते कठ, उ.५.२. विरुद्धसंसर्गप्रतिभास उपाधिनियन्धनः... पृ. १०५. वेविताशीलाय विधिप्रियाय मोक्ष. प. ३१०.३६. वेषापोहो यथा ध्यानात् ... पृ.३२४. त्तियो विपयाजनाः कृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि भ.गी. १०.३७. वेदाइमेत पुरुषं महान्तम् ते. आ.३.१३. वेदेश्च सर्वैरहमेव वेद्यः भ.गी. १०.१५. विद्याविनयमंपने भ.गी. ५.१८. नातत्पश्यन् महाना.उ.२.३. यग्यव्यजकन्यायः पृ.१९६, २४५. व्यापकविरुद्धोपलव्यिः पृ. ७१. यापकन्यारत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिः महातका हवाले-सं. वार्तिके.५४. तुझ्य-- "दु.सहा राम ससारविषावेशविचिकत । योगणारउमन्त्रेण पावनेन प्रशाम्यति"। -यो.पा.रा.२.१२.१०. ... ... ... ... ... ... ... ...

·(४८२) प्योममुटियातन्यायः * ... ते. आ. ३. ११. न्यायः पृ. ३८५. टि. २. मुं. उ. १.२.१२. भाप्ये. जै. सू. १.१.३. ... ... ... शत शुक्राणि यकं भवन्ति शब्दयुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभाघात् शास्त्रज्ञोऽपि स्वात-येण शास्त्रस्यानतिशङ्कयत्वात् शुद्धमपापविद्वम् शौचसतोपतप.स्वाध्यायेश्वर श्रद्धया परया तप्त श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय श्रद्धाभत्ती पुरस्कृत्य श्रुतहान्यधुतकल्पना यो. स...३.. भ.गी. १७. १७. मोक्ष. प. ३१०. ३१. व्यासस्य ? पृ. २७५. ... प.४०८. पृ. १८५. ४.४०२. ... पहर्मयः पडूमिमाला पड्भावविकाराः पल विशरणगत्यरसादनपु... ... ... स आत्मा तत्वमति स एतमेव सीमान विदार्य... प एप इह प्रवियः धातुपा.१.८७९. स. छां. उ. ६. ८. . इत्यादी नाल्य: ए उ.३.१२. ... ... 'तुलय- परन्तुनमुपादाय नुरीमात्रपरिमारात । १४ कर्तुं समौत स स्मात्योम मुभिः ॥" -तंत्र.वा.प. १७०. भाकाशमुहिमन--पंचपादिका.प.१. पड्भावविकारा भाति वाप्यायमिा-मायो, भरिता विपरिणमो, वर्ष, अरकाने विनश्यनि-निरस १.२.

·(४८३) ... ... ... ... ... ... ... ... स एप नेति नेति वृ. उ. ३. ९. २६. इत्यादी. छ एपोल: प्र.उ. ६.५. सकृद्विभातो वेष ब्रह्मलोकः छ.उ.८.४.२. संकल्पपूर्वकमभूघुनन्दनस्य सं.शारी. २. १८२. व तु तत्पदमामोति कट.3.३.८. सत्यं शानमनन्तं ब्रह्म ते. उ. २.१. सत्यं परं परं सत्यम् महाना.उ.०१... सत्यं वद । धर्म चर। तै. उ. १.११. सत्यस्य सत्यम् ... यदेव सोम्येदमग्र आसीत् छां. उ.६.२... संध्य समाधावात्मन्याचरेत् ... आरु.उ... . संनिधिसत्तामात्रेण, भ्रामकवत् , सर्वकारण- प्रवृत्तिहतुः निधिमात्रेणेव कर्तृत्वव्यपदेशः निपत्योपकारकम् पृ. २९३. । पर्यगाच्छुकमकार्य नवायाभ्यन्तरो ह्यजः मुं. उ. २.१... बाहाणः वृ. उ. ३.८.१०. ३ भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः छां. उ. ७.२४... म आत्मेति विद्यात् कौ. उ.३.८. समं सर्वेषु भूतेषु भ.गी.१३. २७. स यत्रेतत्स्वपया चरति कृ. उ. २.१.१८. स यथा तन न दाह्येत छां. उ.६.१६.३. स यश्चायं पुरुपे... तै. उ. २.८., ३.१०. संयोगरूपचोदना ने.स. २. ४.९. • तुल्य-त्र. स. भाप्ये २. २. २,७. यो. म. भाप्ये १. ४, २०१७, २.१८,४.१७. संनिधानादपिष्ठातृवं मणिवत्-सां.स. १. ९६. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... . सर्व खल्विद ब्रह्म सर्व त परादात ... ... ... ... ... ... (४८४) संयोगा विप्रयोगान्ताः स्त्री-पर्व. २. ३. मोक्ष-प. २७. ३१.; ३३०. २०. आध. प. ४४, १० तन्वाख्यायिका. २. १३७. वा.रा. अयो. १०५.१६. सर्व एत आत्मानो व्युचरन्ति वृ. उ. .. १. २०. (माध्यंदिनः) छां..३.१४.१. वृ.3.४.५.७. सर्वमात्मान पश्येत् वृ. उ. ४. ४. २३. पश्य. पृ. ४०.टि.५. सर्वे वस्तु शाततयाज्ञाततया वा साक्षिचत. न्यस्य विपय एव विवरणे १३. सर्वशाखाप्रत्ययन्यायः जे. सू...८-३०. सर्वाणि तत्र भूतानि रि.पु. ६.६.८०. सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः, ते. आ. ३. १०.७. सर्वे वेदा यत्सदमामनन्ति कठ,उ...१५. सर्वे वेदा यनैकं भवन्ति ते. आ. ३.११.१. सर्वेऽस्मै देवा वलिमावहन्ति सलिल एको दाऽद्वैतो भवति 7. उ ४. ३. ३२. सवा एप आत्मा डां.उ.८.३ ३. सवा एपमहानज आत्मा... वृ.उ.४.४.२२.,२४,२५. स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्र स्वराड् भवति छ. उ. ७.५.२. स हि कर्ता वृ.उ.४.३.१०. ससो वा विशियो वा ससारचक्रम्* सहतत्वात् परार्थत्वम् । •तुल्य-यो. म. भाप्ये ४.११. पर ससारकाम् । तुलय-पराये संहत्यकारिवाद-यो. सू. ४. २४ संघातपरायवार-स. का.१७॥ सहतपरार्थत्वात्पुरुषस्य-सां. स. १.६६, १४० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·(४८५) ... ... ... ... an ... ... डां. उ. ६. ३. २. ते. उ. २. १. .१४२. पृ.४२८. फल,उ.४.४. ... साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च सिकतादधिन्याय: सिंहावलोकनन्यायः सेय देवतेक्षत सोश्नुते सर्वान् कामान् स्फटिरलौहित्यन्याय.' स्वप्नवदृष्टनटस्वरूपत्वम् स्वमान्त जागरितान्तम् स्वध्यारूढमेव सर्वमुपलभसे स्वय च तत्त्व न निरुक्तिगोचरम् स्वयमसिद्धस्यान्यसाधस्त्वानुपपत्तिः स्वर्गकामो यजेत स्वलक्षणावधि शः स्वस्वामिभावसबधः स्वात्मनि वृत्तिविरोधः स्वाध्यायाध्ययनविधिः ... ... पृ.८४. आप, श्री. १० १.२ १. पृ. ३८८. तै. आ. २.१५. ७, शत वा ११ ... ... स्वामिभृत्यन्यायः ह. हिरण्मयेन पानेण ई.३.१५ वृ.उ.६.१०.१.; मै. उ.६. ३१० हिरण्यदा अमृतत्व भजन्ते पर.सं.१०.१०८.२. हिंसानुग्रहयोरनारभी गो. घ. स. ३. २४-२५.पृ.१० टि.' हु-कवचाय हुम् संध्यायां विन्धे ड्यन्तज्योतिः पुरुषः हियमाणः कालनया कचित्तरति कथन ... न्याय. पृ१९. ... ... • तुळय-यो.म.१.४१ ·शुद्धिटद्धी १७. ३ –यान् ३-७ दृष्यायः ९५. २ 'कारभेद १०.१६ यति: १००.१६ तदिपयं १०६. ३ टि. २.९. २८.१४,१६. प्र ११.३ टि. ३०३.२८. २०. २ पुनो ११३.१७ सहे २४. ३ स्थानीयाभ्यां १२०. ७ टि. ई. उ. १८ २५.१६ चत्वारि वेदनतानि-महाना १२५. ७ दौर्बल्यं ग्नीनत-महारत-उपनिषद् | १२७. ५ तदभेदेन त-गोदाननताख्यानि । १३०. ८ भस्मसात् २६.१५ मनआदि १४२.१९ स्फटिकादि २७. ३ 'श्रुतः १४४.१७ (१) ममनःसया २९. ७ यात् ५४६. ४ तवहितः ३०.३ पश्यति १५०. १ शारीरा ३०.६ टि. ४.५७ १५७. ३ टि. ४.४. २२. ३२.११ श्रुतयो १५९. १.१० ₹ १७०. ९ 'दि प्रतिभा " १२ यथा सर. ४४.१६ श्रूयते १७१.२० पाणिनाऽऽपेप १७२. २ टि. २.१.१७-१८. १७४.१७ ततः तस्मात् ५ टि. तत् तस्मात् १८२. ७ यतः ४१. ३ प्रापद्यते १२ सहबाह्या ४८.२२ नोत्यानम् ५८.१७ देहत्या ८८.१४ करणादेः ·9/920 पृ. पं. १९१. ३ सर्वमूर्तिविमुक्त-पाठः १९२ ५ चाहेयं -पाठः १९७.२२ द्रष्टा-आत्मा २०२ ११ विज्ञातृ ., १६ प्रोतश्च २१९.१५ वपदार्थ २२०. ७ युक्त यत २२६.१५ समिवेति । २२७. ९ तद्गताभासो २३५.११ जाग्रत्त्वम २३६. ५ द्रष्ट्रय २३७. १ 'व्यवधानाभ्या २४५. २. प्रत्यये. २७८.११ विशेषा' २६६. १न्यथोष्णत्व २७१.१६ 'अर्धश्लोकः, पाटः कचि- दृश्यते । २७४.१५ "विरुद्धा, ६. १८, साख्या २७५. ३ द्वयवादि-पाठान्तरम् २७९. ६ सर्वतो २८४.२२ 'नन्तम् २८६.२१. अयम्- २८७.२० न कार्य ३०८. २ अयोन्मील्य ३४५. ३ यो दो-पाठ.। ३६१.१७ अप्य(१ पिरव) ३७४. ७ ३८६. २ टि सुरेश्वराचार्य ४००. ४ टि.६.२.१,२. ४०२.१४ श्यानूद्या' ४१३. ६ योऽसिद्ध ४१६. टि. (१) 'व्यतिरेकेण २६६.१४ निर्निमिते २६७ ६ सिध्धे २७१. ३ तस्य भावों