·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणार यटीकाद्वयोपेता
श्रीमद्भास्कराचार्यविरचिता
लीलावती।
उत्तमरूपो द्वितीयो आगः ।

·अथ क्षेत्रव्यवहारः । तत्र भुजकोटिकर्णानामन्यतमाभ्यामन्यतमानयनाय करण- सूत्रं वृत्तव्यम्- इष्टो वाहुर्यः स्यात्तत्स्पर्धिन्यां दिशीतरो बाहुः । व्यस्ने चतुरने वा सा कोटिः कीर्तिता न ः ॥१३५॥ .. बु० वि०-भव क्षेत्रज मां देव देवराज पियंकरम् ॥ रड्कदैन्पहर बाहि नाहि भूतेश भावन । अस्यार्थ:-भो देव देवराज भव महादेव रङ्कदैन्यहर भूतेश क्षेत्रज्ञ परमात्मन् भावन । भानि नक्षत्राणि अवतीति भावश्चन्द्रः । तेन भातीनि भावन । पियंकर भक्ति करें मां बाहि । क्षेत्रेति क्षेत्रव्यवहारस्य पारिप्सि- तरय नामापि सचितं भवति । चापबन्धश्लोकोऽयम् । अथेदानी खातादीनां क्षेत्रमूलेन तावत्क्षेत्रव्यवहारो निरूप्यते । क्षेत्र नाम समभूमिः । तदतिदेशत्वेन यत्किंचित्रिकोणमदेशादिक तत् । व्यसा- दिक्षेत्रमिति व्यपदिश्यते । नस्य व्यवहारः कर्णसम्बफलादिमिरियता निर्णयः । तत्र क्षेत्र व्यसं चतुरस्र वर्तुलं चापं चेति चतुर्धा । तिलोऽत्रयः कोणा पस्पेति व्यसम् । चत्तस्रोऽलयो यस्येति चतुरसम् । वर्तुस्चापे पसिद्धे । तत्र त्र्यसंवैधा । जात्यं त्रिभुज चेति । यत्र यथोक्तलक्षणा भुजकोटिकर्णालज्जा- त्यमित्युच्यते पूर्वेः । व्यावहारिकीयं संज्ञा । तदन्यच्छ्नाटकाकारम् । विभुजमिति । यो भुजा यस्येति विमुजमित्यन्वर्थसंज्ञा । त्रिभुजं च दे॒धा । अन्तलम्ब पहिर्टम्यं चेति । चतुरसं तु द्वेधा । समकर्ण विषमकर्ण चेति । तत्र समकर्ण चनुा । समचतुर्भुजं विषमचतुर्भुजमापवमापनसमटम्यं चेति । आयतं दीर्घचतुरमम् । विषमकर्णं तु पोढा । समचतुर्भुजं समविभुजं समदिदिभुजं समद्विभुजं विषमचतुर्भनं समलम् चेति । वनं चाएं चाप्येकमेव । एवं क्षेत्रं चतुर्दशधा'। पञ्चासादिप्वपि व्यमादीन्यन्त- भंयन्ते । मन यमस्य चतुरस्त्रस्यापि भुजकाटिसंबन्धत्वनाऽऽदी भुजकाटिलक्षणमा. पंयाऽत्-इष्टो वाहुर्यः स्यादिति । जुपदेशस्य जुवादाकारवामाहुरिति

·१०
'प्रकरणम् ] .
लीलावती
..
तत्कृत्योर्योगपदं कर्णो दोःकर्णवर्गयोर्विवरीत् ।
मूलं कोटिः कोटिश्रुनिहत्यारन्तरात्पदं बाहुः ॥ १३६ ॥
बु०वि०-व्यपदेशः । एवं व्यस्ले त्रयः। चतुरस्र चत्वारो वाहवः समन्तात्स-
न्त्येव । तेषु मध्ये य इष्टः स्वाभिमतरुयले चतुरसे या क्षेत्रे याहुः स्यात्
तत्सर्धिन्यां तस्य प्रतिकूलायां दिशि य इतरो बाहुः सा कोटिः कीर्तिता ।
ऊर्ध्वस्थितत्वात्कोटिरिति संज्ञा । यदा दक्षिणोत्तरी बाहुस्तदा तत्पर्धिनी
पाच्याव कोटिः । यदा माच्यपरो भुजस्तदा तत्सधिनी दक्षिणोत्तरैव
कोटिः । एवं सर्वदिक्षु विदिक्ष्वपि भुजापेक्षया कोटेः प्रतिकूलदिक्त्वम् ।
अत एव भुजकोटयो मभेदो न स्वरूपभेद इति वक्ष्यति । तौः क्षेत्र-
संस्थाभिः ॥ १३५॥
अथ ज्ञाताभ्यां दो कोटिभ्यां कण दो कर्णाभ्यां कोर्ट कोटिकाभ्यां
भुजं चाऽऽययाऽऽह-नत्रूत्योयोगपदमिति । तत्रूत्योदोकोटिकत्योः भुजको-
ट्यप्रयोरज्जुबदसूत्राकारमदेशः कर्ण इत्युच्यते । व्यवहारार्थमियं संज्ञा पूर्व-
पाम् । शेषं स्पष्टम् ॥ १३६ ॥
ली०वि०--अथ क्षेत्रव्यवहारमाह-इटावाहोरिति । इष्टाद्वाहोस्तत्सर्धिन्यां बाहु-
समायां दिशि य इतरो याहुः सा तज्ञैः संख्याशाखाभिर्विद्भित्यस्ले त्रिकोणे
चतुरले वा क्षेत्रे कोटिः कीर्तिता । विकोणे चतुष्कोणे वा क्षेत्रे पाहृदयसम्प
एको भुजः कोटिसंज्ञः कल्प्यः । तत्रुत्योरिति । अधुना ज्यले कर्णा-
विज्ञानमाह-दोरिति । दो कर्णवर्गयोर्भुजकोटिकृत्योर्यविवरमन्तरं तस्मादानात
यत्पदं मूलं सा कोटिः स्यात् । कर्णकोटिज्ञाने भुजमाह-कोटीति । कोटिश्रुतिवर्ग-
योरन्तरात्पदं मूलं वाहुर्भवति । तत्रुत्योोंगेति यदुक्तं तदज्ञानं दोःकर्णवर्गयो-
विवरादिति चोक्तं कोटिश्रुतिकृत्योरिति चोक्तम् । तदर्गविवरज्ञानम् ।प्रकारान्तरे-
णाऽऽह-नाश्योरिति । कोटिभुजयोति परस्परगुणने दिने सति तपोरेय
राश्योरनरस्य विवरस्य यो वर्गस्तेन पुत्ते सति वर्गयोगो भवत् । कोटिभुजयो-
वर्गयोंगो भवेदित्यर्थः। वर्गस्विरमाह-एवमिति । एवमेव नयोदा कर्णयोगस्यान्त-
रेण दोःकर्णयोरेव विवरेण याऽऽहतिःकर्णयोगस्य गुणनं नवान्तरं दोःकर्ण-
वर्गविधरं भवेन् । तन्मूल कोटिरित्यादिपूर्ववद्धीमता विदुपा । एवं सर्वत्र क्षेत्रण-
गित गेयम् ॥ १५॥ १३६॥

·०- १२८ पुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य उदाहरणम्-कोटिश्चतुष्टयं यत्र दोस्रयं तत्र का श्रुतिः । कोटिदो कर्णतः कोदिश्रुतिभ्यां च भुजं वद ॥ १३७ ॥ अनोपपनिरव्यक्त क्रियया या १ या १ । कर्णममाणं या १। एतत्त्र्यसं परिवयं कर्णे भूमौ कल्पिते भुजकोटिभुजयो- दर्शनम् । अत्र योऽवलम्बस्तदुभयतो ये त्र्यले तयोरपि भुजकोटी पूर्वरूपे स्तः। अतोऽत्रानुपातः । यदि यावत्नावति कर्णेऽयं भुजः ३तदा भुजतुल्ये कर्णेक इति लब्धा भुजाभिनाऽऽआधारू ९ । पुनर्यदि यावत्तावति कर्ण इयं कोटिः या १॥ ४ तदा कोटितुल्ये कर्णे का इति जाता कोटयाभिवाऽऽवाधा रू १६ । १॥ आवाधायोगः कर्णसम इति पक्षौ समच्छेदीरुत्य च्छेदगमे रुते पक्षयो- मुंटे या १८० । पुनरनयोः समीकरणेन लब्धं कर्णमानं रू ५। एवं रुते पारू ५। भुजकोटयोर्वर्गयोगमूलमेव कर्णमानमित्युपपन्नं पा १ । अथवाऽन्यथोच्यते-- या रू५ क्षेत्रगतोपपत्या ४ एतत्यत्रसमान्येव चत्वारि व्यसाणि परिवर्त्य कर्ण भुजस्था ली०वि०-उदाहरणम् । कोटिरिति । यत्र त्र्यसे क्षेत्रे चतुष्टयं कोरिः । वयं तत्र भुजः। श्रुतिः का! कः कर्णः । एवं दोः कर्णतो भुजकर्णाभ्यां कोटिं वद । कोटिकणाभ्यां च भुजं वद । पथा न्यासः । कोटिभुजौ ४।३ तस्कृती १६ । ९ तयोर्योगः २५ तन्मूलं कर्णः ५। दोःकर्णौ ३।५।कोटिज्ञानाय न्यासः अन- पोर्वर्गी ९ । २५ । तद्विवरं १६ तन्मूल कोटिः १ न्यासः कोटिभुवी ४ । ५ ·किरणम् ] लीलावती। - कोटिः ४ । भुजः३। भुजवर्गः ९ । न्यासः। कोटिवर्गः१६। एतयोयोगात् २५ । मूलं ५ । कर्णो जातः। अथ कर्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम् -ज्यासः । कर्णः ५। भुजः ३१ अनयोर्वर्गान्तरम् १६ । एतन्मूलं कोटिः ४ । अथ कोटिकणाभ्यां भुजानयनम्-न्यासः । कोटिः४। कर्णः ५। अनयोर्वर्गान्तरम् ९ । एतन्मूलं भुजः ३। अथ प्रकारान्तरेण तज्ज्ञानाय करणसूत्रं सार्धवृत्तम्- : ०वि०-ने न्यस्य संयोज्य जातं समचतुर्भुजम्। अवान्तःसमचतुर्भजे भुजकोटयोरन्तरं भुजः । विभुजे भुजकोटिघातांध फट स्यादिति भुजको- टिघानार्ध चतर्गण मन्वाचितुर्भजफलेन युतं जातं सर्वक्षेत्रफलम् । भुजकोटियानो द्विगुणो भुमकोटयन्तरवर्गयुत इति । इदं फलं भुजको- दिवर्गयोगसममेव । 'राश्योरन्तरवर्गेण द्विधे घावे युते तयोः । वर्गयोगो भवेदेवम् । इत्युक्त्वात् । अती भुजकोटिवर्गयोगः सम- चतुर्भजस्य फलं स्यात् । तत्तु समचतुर्भुजे भुजदयघातादुत्पद्यते । अतस्तस्य मूलं समचतुर्भुजे चाहुः स्यात् । स एव त्रिभुजे कर्ण इत्युपपन्नम् ॥१३७ ॥ अथ वर्गयोगवन्तरयोः प्रकारान्तरं सार्धानुष्टुभाऽऽह-रायोरन्तरवर्गेणेति । सष्टार्थम् । अथ द्वितीयश्लोकोत्तरार्धादर्शनात्मकारान्तरकथनार्थ प्रक्षेपकरूपत्वेनेई सार्धवृत्तमाचार्येणापाठि नतु सूत्रत्वेन । यथा वीजगणिते भूपः कार्यः कुटकोऽवेति वृत्तपूर्वार्धे वर्गाद्यं चेत्तुल्यशुद्धौ कृतायामित्युत्तरार्धन संयोज्य सम्यक्शालिनीवृत्तं सूत्रात्मकं संपद्यते । तयोरपि मध्येऽत्रैकाधिकवर्णस्येत्यनु- टुवृत्तं परिशिवरूपत्वेनोक्तं तददिदमपीति । यद्दा पट्चरणामिका गाथेयम् । २० २०/१५ .. ली०वि०-नत्रूतिः १६ । २५ तदन्तरं ९ तत्पदं ३ याहुः ३ राश्योः ३।४ पाता १२ दिमः २४ रारयोः ३ । ४ अन्तरं १ नवर्गः १ तेन युतः २५ अयं ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य राश्योरन्तरवर्गेण हिने घाने युते तयोः । वर्गयोगो देवं तयोर्योगान्तराहतिः । वर्गान्तरं भवेदेवं ज्ञेयं सर्वत्र धीमता ॥ १३८ ॥ बु०वि०-नथा चाऽहुन्छन्दोविदः-शेष गाथास्त्रिभिः पइभिश्चरणरुपट- क्षिताः' इति । गाथाछन्दोनिदर्शन श्रीमहाभारते-- दश धर्म न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोधनात् । मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः कुद्धो बुभुक्षितः ॥ त्वरमाणस्त्वभीरुश्च सुब्धः कामी च ते दश । इति । अवोपपत्तिःशी कल्पितौ। असंकरणार्थ या १ का ११ अनयोरन्तर- वर्गः याव १ या भा का २ कार १। अब राभ्योभिधातः कणं सदैवोत्पद्यतो अतोऽन्तरवर्गों द्विमघातयुतोऽय याव १ काव १ राशिवर्गयोगो दृश्यव इति । अव वर्गान्तरोपपत्तिः । तत्र कल्पितौ राशी या १ का अनपो- योगः या १ का १ । अन्तरं च या १ का १ । अनयो(ते क्रियमाणे तुल्पनर्णनाशनावितनाशे सति राशिवर्गान्तरमेव शिष्यते । पाव १ का १। अत उक्त तयोयोगान्तराहतिर्वर्गान्तरं भवेदिति । अथवाऽन्यथा क्षेत्रगतोपपनिस्तत्रोदाहतौ राशिव!। अनयोरन्तरमौकदिशि अधिककोठकान्परिवर्त्य शि- एकोष्टकेयु संयोज्य जातम् । अब राशियोग एको भुजः । राश्यन्तरमन्यो भुजः । तयोर्घाते सर्पको- एका भवन्ति । अतो योगान्तरघातो वर्गान्तरमिति । अनोदाहरणमनुष्टुभाह-कोटिश्चतुष्टयं यति। सुगमार्थम् ॥ १३८॥ ली०वि०-वर्गयोगः२५दोःकर्णयोः ३५योग - TRA ·मकरणम् । लीलावती। कोटिश्चतुष्टयामिति पूर्वोक्तोदाहरणे । न्यासः । कोटिः ४। भुजः ३। अनयोीते १२ । द्विने २४ । अन्तरवर्गेण १ यते पर्गयोगः २५। अस्य मूलं कर्णः ५। अथ कर्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम्--न्यामः । कर्णः ५। भुजः ३। अनयोयोगः ८। पुनरेतयोरन्तरेण २ हतो धर्मान्तरं १६ । अस्य मूलं कोटिः४ अथ भुजज्ञानम्-न्यासः। कोटिः४।कर्णः ५। एवं जाताभुजः३। उदाहरणम्-साधित्रयमितो बाहुर्यत्र कोटिश्च तावती । तत्र कर्णप्रमाणं किं गणक ब्रूहि मे द्रुतम् ॥ १३९॥ बु०वि०-अथ दोःकोट्योगयोगस्य मूलाभावे कथ फर्णज्ञानमित्येतदर्थ- मुद्दाहरणान्तरमाह--सामित्रयमिति । स्पष्टार्थम् ॥ १३९ ॥ यस्य मूले गृह्यमाणे सम्यड्मूल न लभ्यते तन्नाम करणीति । तदुपचा- राद्वर्गाशेरपि मूले गृह्यमाणे सा करणीत्युच्यते । पूर्वेषां पारिभाषिकी संज्ञा । तथा चाऽऽहु:-मूलं मायं राशेस्तु यस्य (यस्य तु ) करणीति नाम, तस्प स्यादिति (!)। अतः करण्या आसन्नमूलज्ञानार्थमुपायमनुष्टुभाऽऽह- वर्गेण महतेष्टेनेति । करण्याश्छेदांशयोधान्महतेप्टेन वर्गण गुणिताद्यन्मूलं तयेनेष्टं वर्गण गुणिता करणी तत्पदगुणितेन करणीच्छेदेन भक्तं सन्निकटमा- सन्नमूलं भवेत् । यथा यथा महानिष्टवर्गः कल्प्यते तथा तथा सूक्ष्मपदं स्यात् । करण्याश्छेदाभावे रूप छेदः प्रकल्प्य इत्युक्तं मागेव । ली०वि०-आहतिः १६ एतद्दोःकर्णवर्गविवर तन्मूल ४ कोटिरित्यर्थः । एवमन्यत्रापि क्षेत्र बोध्यम् ॥ १३७ ॥ १३८॥ उदाहरणम्-साहित्रयति । यत्र सामित्रयमितो भुजः सपादत्रयाङ्कः कोटिरपि तादृशी सपादनयमिता तत्र कर्णप्रमाण कि हे गणक द्रुत मे बहि न्यासो यथा-कोटिः १३ । भुजः १३ । भुजकोटयोः स्ती १६९ । १६९ १६ तयोर्योगः ३३८ । अय कर्णः करणीगतो मूलाभावात् ॥ १३९॥ अस्याऽऽसन्नमूलज्ञानार्थमुपायमाह-वर्गणेति । छेदांगयोर्यधान् । अन्यो- न्यगुणवान्महनेष्टेन वर्गण हताहणितावत्पद मूट तगुणपदे क्षुण्णछिद्क्तं गुणस्य गुणकस्य महतो वर्गस्य यत्पद मूट तेन क्षुण्णो हतो यश्छेदस्तेन ४ ·- १३२ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य न्यासः। भुजः १३। कोटिः १३१ अनयोर्व- ४ गयोयोगः १६९ । अस्य मूलाभा- वारकरणीगत एवायं कर्णः । अस्याऽऽसन्नमूलज्ञानार्थमुपायः- वर्गण महतेप्टेन हताच्छेदांशयविधात् । पदं गुणपदक्षुण्णच्छिद्भक्तं निकटं भवेत् ॥ १४०॥ इयं कर्णकरणी १६९ । अस्याश्छेदशियातः १३५२ । ८ अयुतमः १३५२०००० अस्याऽऽसन्नमूलं ३६७७। इदं गुण- मूल १०० गुणितच्छेदेन ८०० भक्तं लब्धमासन्नपदं ४ अयं कर्णः। एवं सर्वत्र ४७७ बु०वि०-अत्रोपपत्तिः-यस्प राशेवंगादिष्टस्य वर्गण गणितान्मूलामष्टभक्त स एव राशिः स्यात् । *वर्गेण वगै गुणयेद्भजेच्च ' इत्युक्तत्वात् । एवं यस्य राशेपंगादिष्टयोवंगाभ्यां गुणितान्मूलमिष्टघातेन भक्तं स एव राशि: स्यात् । अतः करणीच्छेदतुल्यमिष्टमेकं कल्पितं महदन्यच्च । तत्र करण्याश्छेदे त्यक्ते सति च्छेदगुणिता करणी स्यात् । पुनरपि चेत्तेनैव च्छेदेन गुण्यते तदा छेदवगंगुणिता भवति । साऽपि महतप्टेन वर्गण गुणिता चेत्नदा, इष्टवर्गद्वयगुणिता स्यात् । अतस्तस्या मूलं छेदतुल्येष्टमहदिष्टयोघांतेन भक्तं पूर्वकरण्या मूलं स्यात् । अत उक्तं वर्गण महतेत्यादि । अब मले गृह्यमाणे यत्पमाणं शेषं त्यज्यते तत्सदृशमासन्नत्वं मूलस्यति प्रसिद्धम् ॥ १४॥ लीवि ०-भक्तं सन्निकटमासन्नं भवेत् । मूलं छेदांशी ३३८ । द्वाभ्यामपतितौ । १६९ । इयं करणी । अनयोतिः १३५२ महतेप्टेन शतस्य वर्गण १०००० + हतः १३५२०००० एतस्याऽऽसन्नपदं ३६७७ गुणकस्य १०००० पद १०० तेन च्छेदः ८ क्षुण्णः ८०० अनेन भक्तं ३६७७ आसन्नमूलं कर्णः एवं सर्वत्र ॥ १४० ॥ ८०० * वर्ग रयारभ्य राशिः स्यादित्यन्तो मन्या क. स. क. पुस्तकेषु नास्ति ।

·। मकरणम् । लीलावती। अथ त्र्यम्रजात्ये करणसूत्रं वृत्तद्वयम् - इष्टो भुजोऽस्माावगुणेष्टनिनादिष्टस्य कृत्यैकवियुक्तयाऽऽप्तम् । कोटिः पृथक् सेप्टगुणा भुजोना कर्णो भवेत्व्यसमिदत जात्यम्॥१४॥ बु०वि०-अथ केवलभुजादेवा करणीगतकोटिकर्णज्ञानं केवलकोटेर्वा दोःकर्ण- ज्ञानं च मकारद्वयेनेन्द्रवजाभ्यामाह-दष्टो भुजोऽस्मादिति । इष्टो भुजरतत्कृति- रिति । इष्टो भुजो यःस्यादस्मात्तस्माद्जाद्विगुणेष्टराशिगुणितादेकवियुक्त- येष्टराशिकृत्या यलधं सा कोटिः स्यात् । सा कोटिः पृथक्थान इष्टराशिगुणिना भुजाना कर्णो भवेत् । एभिभुजकोटिकरिदं जात्यसंज्ञ श्यले भवेत् । यत्र त्र्यस उक्तलक्षणा भुनकोटिकास्तजात्यसंज्ञमन्यन्त्रि- भुजसंज्ञमिति भावः । जात्यमिति व्यवहारार्थं संज्ञा त्रिभुणमित्यन्यर्थसंज्ञा चेत्युक्तं पागेव । अष्टभुजादानीतौ कोटिकणांवकरणीगतौ स्यातामिति यक्ष्यमाणं योजनीयम् । प्रकारान्तरमाह । इच्छा भुज इति । इच्छाया भुज इच्छाभुज इष्टो भुजः । तस्य कृतिरिष्टभक्ता द्वयोः स्थानयोः स्थापिता द्विष्ठापिता । अम्बाम्बगाभूमाति पत्वम् । इष्टोनयुताड़िता क्रमेण कोटिकों भवनः । 'प्रकारान्तरेण । इत्युक्त प्रकारद्वयेनापि इष्टकोटिती वा बाहुश्रुती भवतः । मकारद्वयसूचनार्थ वाकारद्वयमंत्रेव योजनीयम् । अन्यथैकस्मिन्नेव वाऽऽकार उच्यमान इच्छाभुज इत्येक एव प्रकारः प्रसज्यतेति । अकर- णीगतेऽवगंगते भुजकोटिभ्यां कणं आनीयमाने कर्णकोटिभ्यां वा जे भुज- कर्णाभ्यां वा कोटी, अवश्य निःशेषमूल सभ्यत इत्यर्थः । अथ प्रथमप्रकारोपपत्तिगमकृत्या कोटिप्रमाणं या १ । अस्या वर्गों भुजवर्गयुतो जातोऽयं कर्णवर्गः याव १ रूभुव १ अत्र वर्गमहत्या मूले साध्ये तत्र प्रकृती रूपमेव क्षेपको भुजवर्गः । ' इष्टवर्गहतः क्षेपः क्षेपः स्वादिष्टभाजितः । इत्युक्तत्वात् । अत्र रूपं क्षेपनं कनिष्ठं पत्नजेन गुणितं भुजवगतुल्यं क्षेपजं भवेत् । अत इष्टवर्गमकत्योर्यविवरमित्यादिनान ली०वि०-जात्यन्यसे करणसूत्र वृत्तद्वयनाऽह-इष्टेति । इष्टी जातो यो भुजो द्विगुणेष्टनिनाद्विगुणं यदिष्टं दयादिकं तेन हतास्माद्भुजादेकवि- युक्तपेष्टस्य छत्या वर्गण भक्तं यदाप्तं लब्धं सा कोटिः । सा च पृथक्रियता . , " ·१३४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- इष्टो भुजस्तनिरिष्टभका दिः स्थापितेष्टोनयुताऽपिता वा । तौ कोटिकापिति कोटिनोवा याहुश्रुती वाऽकरणीगते स्तः।।१४२॥ ०वि०-द्विगुणेष्टं व्येकेनेष्टवर्गण भक्तं रूपक्षेपण कनिष्ठमूलं स्यात- जगुणं भुगवर्गे समक्षेपे स्यात्तदेव पावत्तावन्मानं सैव कोटिः । अत उक्तम्-इष्टो भुगोऽस्माद्विगुणेष्टनिनादिति । तस्याः कोटेवंगा जवर्गयुतान्मूठं कर्णः सोऽत्राकरणीगतो लभ्यत एव । यदा सेव कोटिस्तेनैवेष्टेन गुणाद्भुजकर्ण- योगः स्पात् । अत उक्तम्-सेप्टगुणा भुजोनति । अनयैवोपपच्या को- रितोपि वाहुकर्णी स्तः। (+ २ इदं कनिष्ठमत इंटं हस्वमित्यादिना जातं ज्येष्ठ इव १ रू १। इमे उपक्षेपजे कनिष्ठज्येष्ठे भुजगुणे भुजवर्गक्षेप स्पातां क भु २ ज्ये इव भु १ भु १ इव १ रू १ । अत्र कनिष्ठं कोरिदिगुणेष्टनिमा जादिष्ट इव १ रू १ । अस्प करपा रूपोनया भक्तायस्फर तपेत्युपपन्नमिष्टो भुगो इव १ रू १। इव १रू १ तस्मादित्यादि । कर्णस्वरूपं ज्येष्ठं तु, इष्टवर्गगुणभुजस्य केवलभुजस्म १ योग इष्टस्य कृत्यैकवियुक्तया भने पत्कलं तद्पम् । अत्र कोटिस्वरूपमि- घमं कर्णे भाज्यमधमखण्डस्पेव मु १ अस्य सजातीयं भवतीति लापवाय द्विगुणं कोटिं तत्र विशेष्य शेष हरभक्ते लब्धं भु १ इदमिष्टगुणकोटया १ चेत् । धनगनया युकं ध (?) तोमपमितां कोर्टि मकल्प्याऽनीती दो- कौँ भुजः रू १ इव कर्णः रू १ इव १ । यद्यनेन भुजनोपमिति- कोटिस्तदा निज्ञात जम केति लम्धं कोटिमानं भुइ २ अनेन भुनायं कणस्तदा निजात जन कः । अब भाइ २ ज्यभाजक २ योदिनेष्टे- मापवतें जातं फर्णमानं इव भु १ भु १ इव १ रू। अत्रोपसंहारः पूर्व- यदेव । अष्ट इ १८१ भक्ता कोटिः फणे शोधता चेद्भुगोऽषांश- ली०वि०-कोटिः इष्टगुणिता मुजोना पाहीना सती कणों भवेत् । इदं तु जात्यं त्र्यसम् ॥ ११ ॥ यत्र करणीगतः कर्णस्तत्र त्र्यसं तु जात्यं प्रकारान्तरमाह---टो भुज इति । इष्टो जातो यो भुजस्तत्र तिस्तस्य भुजस्य कृतिरिष्टमक्का द्विःस्थापिता स्थानव- पगता, इष्टोनयुतेप्टेन द्वयादिनकोनाऽन्यत्रान्विता ततोऽपिता विधेया तो + घधिहानतो मन्मो ग. पुस्तकेऽधिकः ।

·मकरणम् । लीलावती। उदाहरणम्-भुजे द्वादशके यौ यो कोटिकावनेकधा। प्रकाराभ्यां वद क्षिप्रं तौ तावकरणीगतौ ॥१४॥ न्यासः । इप्टो भुजः १२ । इष्टं २ अनेन द्विगुणेन ४ गुणितो भुजः ४८ । इष्ट २ कृत्या ४ एकोनया ३ भक्तो लब्धा कोटिः १६ । इयमिष्टगुणा ३२ भुजोना १२ जातः कर्णः२० ।त्रिकेणे- टेन वा कोटिः ९। कर्णः १५ पञ्चकेन वा कोटिः ५। कर्णः १३ इत्यादि। बु.वि o-भ्यत इति कोटिः पृथक्सेप्टहता भुजाढया कर्णो भवेदित्यपि पाठः साधीयान् । अथ द्वितीयपकारोपपत्तिः-कोटिकणवर्गान्तरमूलं किल भुजः स्यादिति 'रुत्ला भुजवर्गः कोटिकर्णवर्गान्तरं स्यात् । वर्गान्तरं किल योगान्तरघात- सममतस्तदुर्गान्तरमिष्टेन कोटिकर्णान्तरेण भक्तं कोटिकर्णयोगः स्यात् । अतो मोगान्तराभ्यां संक्रमणसत्रेण कोटिकौँ भवत इति प्रसिद्धम् । अनयैव युक्त्येष्टकोटेरपि भुजकर्णी स्तः । दोकोटयोः स्वरूपभेदाभावात् ॥१४१॥ १४२॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-~~भुजे द्वादशके यो याविति । द्वादशैव द्वाद- ली०वि०-कोटिको भवेताम। इत्युक्तमकारेण कोटितो वाऽप्यकरणागते पाहु- भुती भुजकर्णी स्तः ॥ १४२ ॥ उदाहरणम्-भुज इति । द्वादशके भुजे यो यो कोटिफर्णी भवेतामक- रणीगतो तो कोटिकाभ्यां मकाराभ्यामुक्तमकारद्वयेन क्षिप्रं वद । न्यासः भ १२ १३ इष्टो भुजः १२ इप्टेन द्विगुणेन ४ गुणितः ४८ अस्मा- को ५ दिष्टस्य २ रुत्या ४ एकवियुक्तया ३ आसं १६ । इयं कोटिः १६ इष्ट ३ गणिवा ३२ भुजेन १२ हीना २० अयं कर्णः । अथ त्रिकेनटेन वा । मुजः १२ इष्टेन ३ द्विगणेन ६ हतः ७२ । अस्मादिष्टस्य रुत्या ९ एकहीनया ८ भामं ९ । इयं कोटिरिष्ट ३ गुणिना २७ भुजेन १२ हीना १५ अयं कर्णः। पञ्चकेन वेति। भुजः १२ इष्ट ५ द्विगुणेन १० हतः १२०१ अस्मादिष्टस्म ५ ·१३६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- । अथ द्वितीयप्रकारेण-न्यासः। इष्टो भुजः १२ । अस्य कृतिः १४४ । इप्टेन २ भक्ता लब्धम् ७२ । इंटन २ ऊन ७० युता- ७४ वर्धितो जातो काटिक) ३५। ३७॥ चतुष्टयेन वा कोटः १६ । कर्णः २० । पटकेन वा कोटिः ९ । कर्णः १५। अयेष्टकर्णात्कोटिभुजानयने करणसूत्रं वृत्तम्- इप्टेन निनाद्विगुणाच्च कर्णाविष्टस्य कृत्यकयुजा यदाप्तम् । कोटिविरसा पृथगिष्टनिनी तत्कर्णयोरन्तरमत्र याहुः॥१४४॥ चु०वि०-राकः । यो यो नौ नाविति चैकमेव पदम् । वीप्सायां द्विरुक्ति- विधानात् । शेष सष्टम् ॥ १४३ ॥ अथेष्टकर्णादकरणीगतभुजकोटिसाधनमिन्द्रवजयाऽऽह-इष्टेन निनादिति । द्विगुणादिष्टकर्णादिष्टराशिना गुणितादिष्टराशिन्यैकयुक्तया यहचं सेव कोटि: स्यात् । सा कोटिः पृथक्स्थान इष्टराशिना गाणिवा नस्पाःकर्णस्य चान्तरं याहुः स्यात् । अकरणीगत इत्यनुवृत्तिः । अत्राप्युपपत्तिर्वर्गपरुत्या माग्वत् । तद्यथा-कोटिममाणं या १ इयं वर्गीकृतोद्दिष्टस्य कर्णस्य वर्गाच्छोधिता ली०वि०-हत्या २५ एकहीनया २४ आप्नं ५ इयं कोटिः । इष्ट ५ गुणा २५ भुज १२ होना १३ अयं वर्णः। एवमनेकेष्व शाइनकमकारा बोध्या। अथ द्वितीयमकारेण-भुनः १२ तत्रुतिः १४४ इष्ट २ भक्का ७२ इष्ट २ ऊना ७० युक्ता ७४ अपिता ३५।३७ इमौ कोटिकौँ । चतुष्टयेनेति । भुजः १२ तत्ततिः १४४ इष्ट ४ भक्ता ३६ इष्टेन ४ ऊना ३२ युता ४० अर्धिता १६ । २० जातौ कोटिको । पकनेति । भुजः १२ तत्कतिः १४४ इष्ट ६ भक्का २४ इष्टेन ६ ऊना १८ युता ३० अर्धिता ९ । १५ जातौ कोटिकी । कोटितो वा बाहुश्रुती यथा । इष्टा कोटिः १६ तत्कतिः २५६ इष्टेन ८ भक्ता ३२ दिःस्थापिता ३२ । ३२ इष्टेन ८ कना २४ युता ४० अधिता १२ । २० एवं कोटेः सकाशादाहुकर्णी । तथा कोरिः ३५ तररुतिः १२२५ इष्टेन २५ मक्ता ४९ विस्थापिता ४९ । ४९ इष्टकोटिना २५ ऊना २४ युवा ७४ अपिता १२ । ३७ जातौ भुजौँ । कर्णा- स्कोटिभुगावाह ॥ १४३ ॥ • अथेटकर्णात्कोटिभुगानपने करणसूत्र वृत्तेनाऽह-इष्टनेति । दिगुणाकर्णा-

·मकरणम् ]
लीलावती।
१३७
उदाहरणम्-पश्चाशीतिमिते कर्णे यो यावकरणीगतौ।
स्यातां कोटिभुजौ तौ तौ वद कोविद सत्वरम् ॥१४५॥
न्यासः। कर्णः ८५ । अयं द्विगुणः १७० । द्विकेनेप्टेन हतः
३४० । इष्ट२ रुत्या ४ सैकया ५ भक्ते जाता कोटिः ६८।
इयमिष्टगुणा १३६ । कर्ण ८५ ऊनिता जातो भुजः ५१ ।
चतुप्केणेप्टेन वा । कोटिः ४० भुजः ७५ ।
बु०वि-०जातो भुजवर्गःयाव १ रू० काव १ । अत्र वर्गमरुत्या मूले ।
तत्र मरुतिः ऋणं रूपमेव । क्षेपकः कर्णवर्ग इष्टवर्गहतः क्षेप इत्याद्युक्त्या-
दव रूपक्षेपजं यत्कनिष्ठपदं तत्कर्णेन गुणित कर्णवर्गतुल्यक्षेपण स्यात् ।
अत इष्टवर्गमकृत्योर्यद्विवरमित्यादिनाऽत्र द्विगुणेष्ट सैकेनेष्टवर्गण भक्तं
रूपक्षेपण कनिष्ठं स्यात् । तत्कर्णगुणं कर्णवर्गसमक्षेपजं स्यात् । तदेव
यावत्तावन्मानं सैव कोटिः । अत उक्तमिष्टेन निवादिगुणाच्च कर्णादि-
त्यादि । एतत्कोटिवर्गानाकर्णवर्गान्मूल भुजः स्यात् । सोनाकरणीगत
एव लभ्यते । यद्वा सेव कोटिस्तेनैवेटेन गुणिता भुजकर्णयोगः स्यात् ।
अत उक्तं सा पृथगिष्टनिप्रीत्यादि ॥ १४४ ॥
अस्योदाहरणमनुष्टुभाइह-पञ्चाशीतिमिते कर्ण इति । यौ यों तो
साविति चैकमेव पदम् । शेषं स्पष्टम् ॥ १४५ ॥
ली०वि०-दिष्टेन गुणितादेकयुजेष्टस्य कृत्या यदाम सा कोटिर्भवेत् । सेव कोटिः
पृथक् स्थापितेष्टगुणिता कार्या । तत्कर्णयोस्तस्या इष्टगुणितकोटेः कर्णस्य च
पदन्तरं सोन याहुः ॥ १४४ ॥
उदाहरणम्--पञ्चाशीतीति । कर्ण पञ्चाशीतिमोऽकरणीगती यो यौ कोटि-
भुजौ कोविद सत्वरमाशु वद । यथा न्यासः भु ५१ । को ६८ । क ८५ ।
फर्णः ८५ द्विगुणः १७० इष्टेन २ हतः ३४० अस्मादिष्टस्य २ रुत्या
४ एकयुजा ५ आनं ६८ पूर्वपङ्क्तिस्थं चतुरसमनत्यम् । इयं कोटिः । इष्टः
२ गुणाः १३६ एतस्याः कर्णस्य च ८५ अन्तरं ५१अयं याहुअनुप्केनेट्या
कर्णः ८५ द्विगुणः १७० इप्टेन ४ हतः ६८० अस्मादिष्टस्प ४ रत्या
१६ एकयुतया १७ आप्तं ४० इयं कोटिः इष्ट ४ हता १६० एतस्याः
कर्णस्य च ८५ अनरं ७५ अयं बाहुः ॥ १४५ ॥

·१३८ युद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य.. पुनः प्रकारान्तरेण तत्करणमूत्रं वृत्तम्- इष्टवर्गेण सैकेन दिन्नः कर्णोऽथ वा हतः । फलोनः श्रवणः कोटिः फलमिष्टगुणं भुजः ॥ १४६ ॥ पूर्वोदाहरणे-न्यामः । कर्णः ८५ । अत्र हिकेनेष्टेन जाती किल कोटिभुजौ ५१ । ६८ । चतुप्फेण वा कोटिः ७५ । भुजः ४० । अत्र दा कोट्यो मभेद एव केवलं न स्वरूपभेदः । अथेष्टाभ्यां भुजकोटिकानयने करणसूत्रं वृत्तम्- इष्टपोराहातिनी कोटिन्तरं दुजः । शुकवि- 1-अथ मकारान्तरमनुष्टुभाऽऽह-इष्टवर्गेण सेकेनेति । अधवा सेकेनेष्टव- गेंण विमः कर्णो हतः सन्यत्फलं तत्पृथक् स्थाप्य तेनोनः श्रवणः कोटि: स्यात् । पृथस्थं फलमिटेन द्विगुणं भुजः स्यात् । अत्रोपपनिः-भुजम- माणं यावत्तावत्मकल्प्य वर्गपहत्या माग्वदेव यव इष्टवर्गेण सेकेन द्विमः कर्णो दृतः फलमिष्टगुणं कनिष्ठपदं स्यात् । स एव भुजः फलोनभवणो ज्येष्ठपदं सैव कोटिः । शेषमनन्तरोक्कमेव ॥ १४६॥ भुजकोटिकर्णानां मध्ये द्वाभ्यां तृतीयमुक्त्वा तत एकस्सादप्यन्यद- पमुक्त्वाऽधुना प्रयाणामप्यकरणीगतानां साधनमनुष्टुभाऽऽह-इष्टयोराहतिरिति । सष्टार्थम् । अवोपपत्तिरनेकवर्णसंवन्धिमध्यमाहरणबीजेन । भुजप्रमाणं या कोटिममाणं का। अनयोगयोगः याव 1 कार १ एष वर्ग इति नीलकवर्ग- लीवि-अथ पकारान्तरेण कर्णाशजकोटिज्ञानार्थ करणसूत्र वृत्तेनाह-दष्टव- मणेति । अथवाशन्दः पूर्वपक्षात्मकारान्तरद्योतनाय । कर्णी(णों) द्विगुणः सेकेनेष्टव- र्गेण भक्तः कार्यः । तत्र लब्धं यफलं तेनोनः श्रवणः कर्णः कोटिर्भवति । फसमेवेष्टगुणं स बाहुभवति । यथा स एवं किल कर्णः ८५ विमः १७० इष्ट २ वर्गेण ४ सेकेन ५ भको लब्धं ३४ अनेन श्रवणः८५ऊनः ५१ इयं फोटिजाता । कलं ३४ इष्ट २ गुण ६८ जातो भुजश्चतुष्केण वा कोटिभुजौ। कर्णः ८५ दिमः १७० इष्ट ४ वर्गण १६ सकेन १७ हतः १० अनेनोनः भषणः ८५ जाना कोटिः ६८ फलं १० इष्ट ४ गुणं ४० जाती भुजः । पदोकोरयोामभेद एघ । कदाचिद्भुजः कोटिरुच्यते कोरिरपि भुजशब्देनोच्यते।

·भकरणम् । लीलावती। रुतियोगस्तयोग्य कर्णश्याकरणगतः ॥ १४७ ॥ उदाहरणम्-थैर्यैरूरखं भवेजात्यं कोटिदो श्रवणैः सखे । श्रीनप्यावदितानेतान् क्षिप्रं धूहि विचक्षण ॥ १४८॥ म्यासः । अष्टे २॥ १ आभ्यां कोटिभुजकर्णाः ४ ॥१५॥ अथवेष्टे २।३। आभ्यां कोटिभुजकर्णाः १०।५।१३। अथवा २।४ । आभ्यां कोटिभुजकर्णाः १६।१२।२० । एवमन्यत्रानेकधा। वि०-समं रुत्वा गृहीतं नीलक वर्गस्य मूलं नी १परपक्षस्यास्य याव १ काप १ वर्गप्रकृत्या मूले । तत्र सरूपके वर्णरुती तु यत्र तवेच्छयैका पहात प्रकल्प्प शेषं ततः क्षेपकमित्युतत्वात्कल्पिता प्रकृतिः, पाव १ शेष क्षेपः काव १ । अत्र वर्गगता प्रकृतिरस्त्यत इष्टभक्तो द्विधाक्षेप इत्यादिमा मूले साध्ये । तब भिन्न एव कालक इटः कल्पितः । तस्यांशस्थान इध्मेक फल्पितम् । अन्पदिष्टं हरस्थान इति । तद्यथा-का २। अत उक्तमकारण . . ३ जाते कनिष्ठज्येष्ठ कनिष्ठमूले का ५ का १३ । अब कनिष्ठस्यांशस्थान १२ १२ इष्टयोर्वर्गान्तरं हरस्थाने विनयात उत्पद्यते । तथा ज्येष्ठस्यांशरथान इष्ट- योगयोगः । हरस्थाने विनघात एव । तत्र कनिष्ठं यावत्तावन्मानं भिन्न का ५ या १२। अब कुट्टकेन लब्धे गुणाप्ती ५। १२ । तत्र गुणो यावता- वन्मानं स एव भुजः ५।लब्धिःकालकमानं सेव कोटिः। कालकमानेन ज्येष्ठमूले कालकमुत्थाप्य जातं ज्येष्ठमूल १३ । एतन्नीलकमानं स एव कर्णः। एवं जाता भुजकोटिकः५। १२। १३ इयमेव किया निबदा इष्टयोरा- हतिदिधीत्यादिना ॥ १४७॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-पैर यसमिति । येरिति तास्तानिति चैकपदमेव । ली वि०-इष्टादाहोर्यः स्पानस्पर्धिन्यां दिशीतरी बाहुरित्युतत्वादिति भावः ॥ १४६॥ अधाज्ञातान्कोटिभुजकर्णानाह-दष्टयोरिति । इष्टयोः स्वकल्पितयोईयोराग्योग- हतिः परसारगुणनाविनिनी द्विगुणा सती कोटिः स्यात् । वर्गान्तरमिष्टयोग्य वर्गविवरं भुजः स्यात् । तयोरेवेष्टयोः कृतियोगोऽमरणीगतः कर्णो भवति॥१४७|| उदाहरणम्-पैरिति । येर्यैः कोटिःश्रवणो दोरेतैर्जान्यन्यमं येत हे विच- ·१४० • घुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- कर्णकोटियुतौ भुजे च ज्ञाते पृथक्करणसूत्रं घृत्तम्- वंशानमूलान्तर लामिवर्गो वंशोद्धृतस्तेन पृथग्युतोनौ । धशौ तदर्थे भवतः क्रमेण वंशस्य खण्डे श्रुतिकोटिरूपे ॥१४९॥ बु०वि०-शेषं स्पष्टम् ॥ १४८ ॥ अथ कोटिकर्णयोंग भुजे च दृष्ट पृथक्कोटिकर्णज्ञानार्थं सूत्रामिन्ववच- पाइह-शामलान्तरभूमिवर्ग इति । वंशस्य ये अपमूले तयोरन्तरे मध्ये या भूमिस्तस्या घों वंशोद्धृतस्तेन पृथग्युतोनो वंशस्तस्पा प्रमेण कर्णको- टिरूपे वंशस्य खण्डे भवतः । अवोपपतिः-तत्र मूलाद्भमदेशपर्यन्तं वेणु- खण्डं कोटिः । शिष्टं येणुखण्डं कर्णः । अतोअखिलवंशः कोटिकर्णयोगः। वंशायमूलान्तर भूमिर्भुजः । कोटिकर्णवर्गान्तरमूलं किल भुजो भवति । अतो भुजवर्गः कोटिकणंयोगभक्तः कोटिकर्णान्तरं स्यात् । ताभ्यां कोटिफर्णयो- गान्तराभ्यां संक्रमसूत्रेण कोटिकौँ स्त इति स्पष्टम् ।। १४९ ॥ ली०वि० -क्षण सखे, अविदितानेतांस्त्रीनपि कोटिदोःश्रवणान् क्षिमं ब्रूहि । न्यासो यथा--अत्रेष्टौ १ । २ अनयोराहतिः २ द्विगुणा ४ इयं कोटिः। इष्ट ११.२ धौ ११४ तदन्तरं ३ भुजः । इष्ट १।२ कृत्योः १ । ४ योगः ५ कर्णः । अथ- पेष्टौ २ । ३ अनयोराहतिः ६ द्विनी १२ कोटिः । इष्ट २ । ४ वर्गों ४ । ९ तदन्तरं ५ भुजः । इष्टकृत्योः ४ । ९ योगः १३ कर्णः । अथ- वेष्टी २।४ अनयोराहतिः ८ द्विनी १६ कोरिः । इष्ट २ । ४ वर्गों ४ । १६ तदन्तरं १२ भुजः । इष्टत्योः ४ । १६ योगः २० कर्णः। एव- मनेकमकारा बोध्याः॥ १४८ ॥ अथ कोटिकर्णयुगी भुजे च ज्ञाते पृथक्करणार्थं करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह- वंशाग्रेति । बंगाप्रमूलान्तरभूमिवर्गवंशस्य येऽप्रमूले तयोर्याऽन्तरभूमिमध्यभूमि- मध्यभूमिमानं तवर्गो वंशोखतो वंशप्रमाणेन भक्तः कार्यः । तेन रब्धफलेन पृथक्रियता वगैर्युतोनी विधेयौ । एकत्र युतोऽन्यत्र हीनः । तदर्धं फटयुतहीनं वंगार्थ भण श्रुतिकोटिरूपे बैंगस्य खण्डे भवतः ॥ १४९ ॥ १५.रु. स्वः।

·भकरणम् 1 लीलावती। उदाहरणम्-यदि समभुवि वेणुर्द्वित्रिपाणिप्रमाणो गणक पवनवेगादेकदेशे स भन्नः। भुवि नृपमितहस्तेष्वङ्ग लग्नं तदग्रं कथय कतिपु मूलादेप भन्नः करेषु ॥ १५०॥ न्यासः । वंशाग्रमूलान्तरभूमिः १६ । वंशः ३२ । कोटिकर्ण- युतिः ३२ । भुजः १६ । जाते ऊध्वधिःखण्डे २० । १२ । बाहुकर्णयोगे दृष्टे कोट्यां च ज्ञातायां पृथक्करणसूत्रं वृत्तम्- स्तरय वर्गोऽहि बिलान्तरेण भक्तः फलं व्यालबिलान्तरालात्। ०वि०-अबोंदाहरणं मालिन्याऽऽह-यदि समभुवि वेणुरिति । जलवत्समा भूमौ स्थितो द्वित्रिपाणिप्रमाणो वेणुः। पञ्चशाखः शयः पाणिरित्यभिधाना- च्छपवाघ्यपि पाणिशब्दो हस्तैकदेशवेनात्र हस्त उपचर्यते । अन्पथा भुज- कोटिकर्णानां भिन्न भिन्नमानपरिगणनया क्षेत्रभड्गप्रसङ्गः स्यात् । अतो द्वित्रिपाणिप्रमाणो द्वात्रिंशद्धरतप्रमाण इत्यर्थः । योऽयं वेणुः स वायुवेगवशेने- कस्मिन्प्रदेशे भनः सन्, तस्य वेणोरगं यदि भूमौ मूलारपोड शमितहरतेषु लमं तदा भो गणक एप येणुर्मूलात्कतिषु करेषु भन्न इति कथय ॥ १५० ॥ अथ भुजकर्णयोगे कोटौ दृष्टे चतुर्भुजकर्णयोः पृथक्करणार्थ सूत्रमुपजा- त्याऽऽह-स्तम्भस्य वर्गोऽहिवितान्तरेणेति । कलापः शिखण्डोऽरयास्तीति कलापी मयूरः । अहियालश्च सर्पः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपतिः-तत्र ली, वि०-उदाहरणम्-यदीति। हे गणक समावि रुटो द्वित्रिपाणिप्रमाणो द्वात्रि- शद्धस्तो घेणुर्यदि वायुवेगादेकदेशे भमः । भड्गानन्तरं तद वंशानं वंशमूला- नृपमितेषु हस्तेषु पोडशहस्तेषु भुवि लग्नम्। नहि, अड्गति संबोधने । हे गणक एपो वंशो मूलात्कतिकरेषु भन्मस्तत्कथय । न्यासो यथा---वंशाप्रमूलान्तर- भूमिः १६ ॥ तद्वर्ग २५६ वंशेनानेन ३२ भक्तः ८ तेन वंशी ३२॥३२ युनोनी ४०।२४ तदध २०११२ श्रुनिकोटी क्षेत्रदर्शनम् ॥ १५० ॥ अथवा बाहुकर्णयोगे दृष्टे कोटौ च ज्ञातायां याहुकर्णयोः पृथकरणार्थ ·१४२ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रमा शोध्यं तदर्धप्रमितेः करैः स्याद्विलायतो व्यालकलापियोगः ॥१५॥ उदाहरणम्-अस्ति स्तम्भतले बिलं तदुपरि क्रीडाशिखण्डी स्थितः। स्तम्भे हस्तनवोच्छिते त्रिगुणिते स्तम्भप्रमाणान्तरे । राष्ट्रवाऽहिं बिलमाचजन्तमपतचिर्यक्रस तस्योपरि क्षिप्नं ब्रूहि तयोबिलात्कतिकरैः साम्येन गत्योयुतिः ॥५२॥ म्यासः । स्तम्भः९ । अहिबिलान्तरम् २७। जाता बिलयुत्यो- मध्ये हस्ताः १२ पु०वि०-स्तम्भः कोटिः । तन्मूलेऽहिविलं तद्यालयोरन्तरालं भुजफर्णयोगः । यतः स्तम्भामाकर्णगत्या निपतितमयूरस्य बिलं पत्यागन्तुकसपरंप च समर गत्या युतिः । कर्णगत्या यावान्मयूरचलितरतावानेव भुजानुरूपं सर्पोजाति । अतो व्यालविलान्तरालं भुजकर्णयोगः कोटिवर्गे भुजकर्णयोगभक्ते भुजकर्णान्तरं स्यात् । तान्यां संक्रमणेन लघुराशि नः स्यादिति सष्टतरम् ॥ १५१॥ अबोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह---अस्ति स्तम्भवत इति । स्तम्म- स्प तले चिलमस्ति । तस्योपरि तदुपरीति तत्पुरुषः । हरतनवोच्छ्रिते स्तम्भे क्रीडाशिखण्डी स्थितश्चारित । उच्छितमुच्छ्यः । भावे क्तः। औच्यामिति ली०वि०-करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-स्तम्भस्येति । स्तम्भस्य वर्गोऽहिपिलान्तरेणा- हिपिटयोर्मध्यभूमिममाणं तेन भक्तः कार्यः । तत्र सन्धं पत्फलं तव्याल- . पिलान्तरालासपीवलमध्यभागभूमिमानाच्छोध्यम् । शोधते पच्छिष्टं तदर्धमिते- हस्तैपिलामे सर्पमयूयोर्योगो भवति ॥ १५१ ॥ उदाहरणम्-अस्तीति । स्तम्भवले रिलमारित । तदुपरि स्तम्भोपरिमागे नव- हस्तोच्च सम्भे त्रीडामयूरः स्थितः। स मयूरखिगुणितस्तम्भप्रमाणान्वरे सप्तविंशति- भूमिभागे पित्त पत्यागच्छन्तं सर्प दृष्ट्वा तिर्यक्तस्माहेरुपर्यपतत् । कतिहस्तैः ·- मंकरणम् । लीलावती। कोटिकर्णान्तरे भुजे च दृष्टे पृथक्करणसूत्रं वृत्तम्- सुजागितात्कोटिकर्णान्तराप्त द्विधा कोटिकर्णान्तरेणोनयुक्तम् । तदर्थे कमात्कोटिकौँ भवेता- मिदं धीमताऽऽवेद्य सर्वत्र योज्यम् ॥ १५३ ॥ ०वि०-पावत् । नव उच्छ्रितं यस्य स नवोच्छ्रितो हस्तैर्नवोच्छ्रितस्तस्मिन् । शिखण्डोऽस्पास्तीति शिखण्डी मयूरः । क्रीडाथै शिखण्डी क्रीडाशि- खण्डी । क्रीडाशिखण्डिनो गृहाश्रितनिवासत्वात्स्तम्मोपरि निवेशनं युक्तम् । विगुणितं च तत्स्तम्भपमाणं च तत्पमाणेऽन्तरे पिलात्सप्तविंशतिहस्ततु- ल्येऽन्तरे वर्तमानमहिं सर्प वितं प्रत्यावजन्तमायान्तं दृष्ट्वा स क्रीडाशि- खण्डी तस्य सर्पस्योपरि तिर्थक्वर्णगत्याऽपतत् । पन गतौ । तयोः सर्पमपूर- पोर्गतिसाम्येन बिलात्कतिपितहस्तैयुतिः स्यात्तरिक्षम बूहि भो गणक ॥ १५२॥ अध कोटिकर्णान्तर भुजे च दृष्ट कोटिकर्णयोः पृथक्करणार्थं सूत्र भुजंगप्रयातेनाऽऽह-भुजाद्वगितादिति । इर्द वगानमूलान्तरमित्यारभ्योक्तं यथासंभवं वक्ष्यमाणं चावत्यावगम्य सर्वत्र धीमता योज्यम् । शेपं सष्टम् । अत्रोपपत्तिः स्पष्टत्वेन पागुक्तव योजनीया ॥ १५३ ॥ ली०वि०-साम्पेन तयोरहिमयूरपोर्गतियोंगः क्षिप्रं तद्वहि यथा न्यासः ।- स्तम्भस्य ९ वर्ग: ८१ अहिषितान्तरेण २७ भने लयं ३ आहिबिलान्तरात् २७ शोधितं २४ तदर्धहस्तैः १२ रिलासमपरयोगः १२ । अयं भुजः शेष १५ कर्ण इत्यर्थः ।। १५० ॥ अध कोटिकांनी र ज्ञारे भुजे च दृष्ट कोटिमणशानार्थ करणभूत्रं ·१४४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्यः- सखे पद्मतन्मज्जनस्थानमध्यं अजः कोटिकर्णन्तरं पद्मदृश्यम् । नलः कोटिरतन्मितं स्पायदम्भो । वदैवं समानीय पानीपमानम् ॥ १५४ ॥ उदाहरणम्--चक्रकीचाकुलितसलिले क्वापि दृष्टं तडागे तोयादू_ कमलकलिकाग्रं वितस्तिप्रमाणम् । बु०वि०-अथ मन्दानां सर्वत्रैवविधभुजकोट्यादियोजनेन बुद्धिपरिचर्यार्थ वक्ष्य- माणोदाहरणे भुजकोट्यादिस्वरूपं भुजंगप्रयातेनाऽऽह-सखे पद्मतन्मजन- स्थानमध्यमिति । पद्मं च तस्य मज्ज[ न ]स्थानं च तयोर्मध्यं भुजः स्पात् । पञ दृश्यं जलादुपरिवर्ति पञ कोटिकर्णान्तरं स्यात् । यावान्जल- ममः पद्मनसस्तावती च कोटिः । नलसहितमखिलं पद्म जलमग्न तावान्कर्णः अतस्तयोरन्तरं पद्मदृश्यमेव । एतन्मिनं कोरिमितं पतोऽम्भः स्यात्तत एवमुक्तमकारेण जलमानमानीय भोः सखे पद ॥ १५४ ॥ तदेवोदाहरणं मन्दाकान्तयाऽऽह-चक्सौचाकुलितसलिल इति । चक्र- पाकाः कौञ्चा जलवकास्तैराकुलितं व्याप्तं सलिलं यस्मिन् । क्वापि ली०वि०-यनदयेना म्ह-भुजादिति । वरुिताद्धनात्कोटिकणान्त- रेण भक्ताद्यदान तद्विधा स्थाप्यं कोटिकर्णान्तरेणोन युतं च तयोरर्धे मा- स्कोटिको भवेताम् । धीमतेदमवेत्य सर्वत्र योग्यम् ॥ १५३ ।। तत्रैव भुजभागमाह-सखे इति । पद्मस्य मजनस्थानस्य च यन्मभ्यं स भुजः । पदृश्यं पद्मस्य दृश्यो भागः । कोटिकणान्तरं नलो मध्यगतः पद्मनालः कोटिः । यतो जन्टमेतन्मितं कोटितुल्यं स्यात् । हे सखे एवं सति समानीयै- कोरुत्य पानीयमानं वद ॥ १५४ ॥ उदाहरणम्-चति । क्वापि तडागे कमलकलिकामं नोयादूर्व वितस्ति- ममाणं दृष्टम् । किंभूने तडागे । चौधत्वाकैः काँचैातिनं जदं यस्मिन् ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। मन्द मन्दं चलितमनिलंनाहत हस्तयुग्मे तस्मिन्मग्नं गणक कथय क्षिप्रमम्भःप्रमाणम् ।।१५५॥ न्यामः। कोटिकर्णान्तरम् १ भुजः २ । लब्धं जलगा- २ म्भीर्यम्-१५। इयं कोटिः १५ । इयमेव काटिः कलिकामा- ४ नयुता जातः कर्णः १७॥ - कोट्येकदेशेन युते कर्णे भुजे च दृष्टे कोटिकर्णज्ञानाय कर- णसूत्रं वृत्तम्- बु०वि०-कस्मिश्चित्तडागे कमलकलिकामतो यावदूर्व वितस्तिपमाणं दृष्टम् । तत्कालकलिकायमनिलेन वायुनाऽऽहतमास्कासितं मन्दं मन्दं यथा वथा चलित तस्मिन्जले मग्नम । एवं सति भो गणक क्षिममम्भःप्रमाणं गणय । मन्द मन्दमित्येकमेव पदम् । वीप्सायां द्विरुक्तिविधानात् ॥१५५॥ अथ कोटयूवखण्डकर्णयोगे कोट्यधःखण्डे भुजे च ज्ञाते पृथक्कर- मार्थ सूरमुएनात्याह-दिनिभ्नतालच्छिनिरयुतायेति । सरन्तरं तरत- सरोन्तरमिति व्याख्येयम् । तालसरीन्तरति अत्रैव वक्ष्यमाणत्वात् । विनि- घ्नतालोजितिसयुतं यत्सरोन्तरं तेन विभाजितायास्तालोच्छितेः । कथंभूता- यास्ताटसरोन्तरन्याः । तालसरसोर्मध्ये यदन्तरं तद्गणितायाः मकाशाद्य- लीवि-ततो वायुना मन्द मन्दं चलितं सत्तासंतडागे हस्तयुग्मे करद्वयमिने पदेशे गत्वा ममं हे गणक क्षिप्रं जलप्रमाणं पद न्यासः । भुजः २ वर्गारूतः ४ कोटिकणानरेण | भक्त छेद लवं च परिवयनि विधिनाऽऽनं ८ । दिषा रुतं २ ८८ कोटिकणान्तरणोनयत तदर्धम् । ममच्छेदौ १६.१ अनः १५ युतः २ २ १७ तद १५।१७ गातो कोटिको । कोटिव जसमानमित्यर्थः । नम: २ कोटिरित्युक्तः ॥ १५५॥ भय कोटिखण्ड कर्णपोगे भुज च दृष्ट करण वृनना-द्विनिगेति। तत्स- ४ ४ ·१४६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीवियरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य - द्विनिम्नतालोच्छितिसंयुतं यत्सरोन्तरं तेन विनाजितायाः । तालोच्छितेस्तालसरोन्तरन्या उडडीनमान खलु लायने तत् ॥ १०वि०-इम्यते तदुडीयमानं भवेत् । उड्डीपते तदुडीयमानम् । डीह रिहायसा गती। अत्रोपपत्तिरेकवर्णचीजेन । तवास्यैवोदाहरणे तालोच्छितिः कोटेरधः- खण्डम् । उड्डीयमानमूर्ध्वखण्डम् । तालमरोन्तरं भुजः। उड्डीयमानामा- सरोवरपर्यन्तं तिर्यग्गतिः कर्णः । तत्रोडीयमानममाणं या १ । एतनाटयुतं कोटिः या 1 रू १०० । कोटिवर्गयुतो भुजवर्गः याव १ या २०० रू ५०००० । अथान्यः पक्ष उड्डीयमानं समगतेः शो। कर्णः या १ ३०० । अस्य वर्गः पाव १ या ६०० रू ९०००० । एवमेतयोः पक्षयोः समशोधनेन समवर्गगमे पक्षौ या २०० रू ५००००। या ६०० रु ९०००० अत्र प्रथमपक्षे विनिमतालोच्छितिरव्यकराशिस्तालवर्गसरोन्तरवर्ग- यो रूपराशिः । द्वितीयपक्षे विनिमसमगनिः +णा, अव्यक्तराशिः । समगतिवों रूपराशिः । पक्षयोर्यथोनशोधने रुते शेषे या ८०० अबाव्यकशेष द्विनिमतालविनिमसमगतियोगः । रूपशेष तारवर्गसरो- न्तरवर्गयोगस्प समगतिवर्गस्य चान्तरम । समगतिः क्सि तालसरोन्तरयोगः। अतस्तालसरोन्तरयोर्वर्गयोगस्य युतिवर्गस्य चान्नरं रूपराशिः स्यात् । तच्च दिमघातसमम । वर्गयोगस्य यदायोर्यतिवर्गस्य चान्तरं दिमघातस्मानं स्पादित्युक्त्वात् । एवविध शेषे द्वाभ्यामपवाव्वक शेष ताटसमगतियोगः। समगतिः किट तालमरोन्तरयोगः । अतो द्विनिनतालोच्छितिसंयुतं सरोन्त- रमव्यक्तशेष स्यात् । तालमरोन्तरयोचीनो रूपशेपम् । अव्यक्तशेपेण रूपशेषे- भने टन्धमव्यमानं ५० । अतो द्विनिमनालोन्छितिरित्याधुप-पन्नम्।। १५६॥ ली०वि०-रोन्तरं सरसो वाप्यास्तालस्य च मभ्यममानं तट्विनिमनाच्छितिसंयुत- कार्यम् । तद्विगुणं यत्तालोच्चमानं तेन सहितम्। नालसरान्तरध्या ताटवापीमध्य भूमानगणितायास्तालोचनायास्तेन विनिमताटोछितियुतिनाटसरोन्तरेण भक्ता या लम्पते तदुद्दीयमानं सनु । कस्तालार्ध्वगतिमानमित्यर्थः ॥१५६॥ गइ- 'वासिला।

·प्रकरणम् ] लीलावती। १४७ उदाहरणम्-वृक्षाद्धस्तशतोच्छयान्छतयगे वापी कपिः कोऽप्यगा- दुत्तीर्याथ परो हुतं श्रुतिपथेनोइडीय किंचिद्रुमात् । जातैवं समता तयोर्यदि गतावइंडीनमान किय- द्विदुश्चेत्सुपरिश्रमोऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाचश्व में ॥१५७॥ न्यासः । वृक्षवाप्यन्तरम् २०० । वृक्षोच्छ्रायः १००। लब्ध- मुड्डीनमानम् ५० । कोटिः १५०) कर्णः २५० भुजः २०० । भुजकोटबायोगे कण च ज्ञाते पृथक्करणमूत्रं वृत्तम्- वि०-अत्रोदाहरण शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-वृक्षास्तगतोच्छयादिति । ह- स्तानां शतमुच्छयो यस्प तस्माद्वृक्षाहुनीयं वृक्षमूलाच्छतयुगे हस्तशतद्वये स्थित वापी कोऽपि कपिरगमत् । अपरः कपि मादृक्षात्कचित्मोडीय श्रुतिपथाच्छु- तिपथ कर्णमार्गमगोरुत्य द्रुत तामेव थापामगमत् । अतिपथादिति त्यग्लोपे पञ्चमी। परन्धःपथामानक्ष इत्यमत्ययः। केचिच्छुतिपथति तृतीयां पठन्ति । तदसत् । अमत्ययस्य नित्यत्वात् । तयोवानरयोगती यदि समता पाता तदाडीयमानं कियारयानक्षिपमाचक्ष्व । भी विट्वन्गणिते सघ सुपरिश्रमः स्वाभ्यासाऽस्तीति ॥ १५७ ॥ अथ कणे ज्ञाने भुजकोटयोयोगेऽन्तरे चष्टे पृथकरणार्थ स्वामिन्द्रवन- पाह-वर्णस्य वर्गाद्विगुणाद्विशोध्य इति । द्विगुणार्णवगारवरणा धी- लीवि०-उदाहरणम्----वृक्षति । कोपि कपिवानरो हस्तशतोचानासाहत्तीय हस्तशतद्वये वर्तमानां वापी प्रत्यगात् । अथान्या वानरी टुमानरमादेव ताला- स्किचिट्ठीय अतिपथात्वर्णसूत्रमार्गमाश्रित्य द्रुत वापी गतः । एव सति तयाँ- यानरयोगदि गती समता जाता ताह, उडीयमान क्सित् । हे विद्वन्, चंद- णिते सुतरां परिश्रयारित तरिक्षम म आचध्व वद । न्यासः वृक्षाच्छायः १०. वृक्षवाप्यन्तरं २०० सरोन्तर विनिमतालोच्छित्या २०० सयुतम् १०० । अनेन सालसरीन्तर २०० हता वालोच्छितिः १०० जात २०००० भना सन्धं ५० उड्डीयमानम् ॥ १५७ ॥ अध भुजकाटियोगे वर्णं च जाते भुजकोट्योः पृथक्करणाथं करणसूत्री पत्तेनाऽऽहा~-कणस्पति । द्विगुणात्मणस्य वारस्वगुणः स्वेनैव गुणितो दो:- कदर - ·१४६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीवियरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- द्विनिधनतालोच्छितिसंयुतं यत्सरोन्तरं तेन विभाजितायाः। तालोच्छितेस्सालसरोन्तरन्याउडडीनमानं सल लायने तत् ॥ मु०वि०-१-पते तडीयमानं भवेत् । उड्डीयते नडीयमानम् । डीह पिहापसा गतौ । अत्रोपपत्तिरेकवर्णबीजेन । तनास्यैवोदाहरणे तालोच्छितिः कोटेरधः- रखण्डम् । उडीयमानमूर्ध्वखण्डस् | वाटसरोन्तरं भुजः। उड्डीयमानामा- सरोवरपर्यन्तं तिर्यग्गतिः कर्णः । तत्रोडीयमानप्रमाणं या १ । एतत्तालयुतं कोटिः :: या 1 रू १०० कोटिवर्गयुतो भुजवर्गः याव १ या २०० रू ५०००० । अथान्यः पक्ष उड्डीयमानं समगतेः शोधितं कर्णः या १ रू ३०० । अस्य वर्गः याव १ या ६०० ६९०००० । एवमेतयोः पक्षयोः समशोधनेन समवर्गगमे पक्षौ या २०० रू ५००००। या ६०० रू ९०००० अब प्रथमपक्षे विनिननासोच्छितिरव्यक्तराशिस्तालवगंसरोन्तरवर्ग- यो रूपराशिः । द्वितीयपक्षे विनिमसमगनिः षणा, अव्यराशिः । समगतिवर्गो रूपराशिः । पक्षयोर्यथोक्तशोधने रुते शेषे या ८०० रु४०००० अत्राव्यक्तशेष दिनिनतालविनिमसमगतियोगः । रूपशेष तासवर्गसरो- न्तरवर्गयोगस्य समगतिवर्गस्य चान्तरम । समगतिः किष्ट तालसरोन्तरयोगः। अतस्तालसरोन्तरयोर्वर्गयोगस्य यतिवर्गस्य चान्तरं रूपराशिः स्यात् । तच्च विधघातसमम । वर्गयोगस्य यद्राश्योर्युतिवर्गस्य चान्तरं दियघातस्मानं स्यादित्युक्तत्वात् । एवंविधे शेपे द्वाभ्यामपवाव्यक्त शेष तालसमगतियोगः। समगतिः किल तालसरोन्तरयोगः। अतो विनिघताटोच्छितिसंयुतं सरोन्त- रमव्यक्तशेपं स्यात् । तालसरोन्तरयोर्षातो रूपशेषम् । अव्यक्तशेषेण रूपशेषे- भक्ते लब्धमव्यक्तमान ५० । अतो द्विनिमतालोच्छितिरित्याग्रुप-पनम्।।१५६।। ली०वि०-रोन्तरं सरसो वाप्यास्तालस्य च मध्यभूमानं तदिनिमनालोच्छितिसंयुतं- कार्यम् । तद्विगुणं यत्तालोच्चमानं तेन सहितम्। तालसरोन्तरघ्न्या तालवापीमध्य भमानगणिवायास्तारोच्चतायातेन दिनित्रतालोजितियुतितालसरन्तरेण भक्ता या उभ्यते तदुद्दीयमानं खटु । कपेसालादूर्ध्वगतिमानमित्यर्थः ॥१५६॥ ग.ह. 'बासिसा। + ·मकरणम् ] लीलावती।। उदाहरणम्-वृक्षाद्धस्तशतीच्छ्याच्छतयगे वापी कपिः कोऽप्यगा- दुत्तीर्याथ परो द्रुतं श्रुतिपथेनोडीय किंचिद्रुमात् । जातैवं समता तयोर्यदि गतावुइंडीनमानं किय- द्विवंश्रेत्मपरिश्रमोऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाचक्ष्व में ॥१५७॥ न्यासः । वृक्षवाप्यन्तरम् २०० । वृक्षाच्छ्रायः १००। लब्ध- मुडीनमानम् ५० । कोटिः १५०। कर्णः २५० ।भुजः २०० । भुजकोट्यायोंगे कणे च ज्ञाते पृथक्करणमूत्रं वृत्तम्- वि०-अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-वृक्षाद्धस्तगतोच्छयादिति । ह- स्तानां शतमुच्छयो यस्य तस्मावृक्षादुनीयं वृक्षमूलाच्छतयुगे हस्तशतद्वये स्थितः वापी कोपि कपिरगमत् । अपरः कपि मावृक्षात्किचिनीडीय भुनिपथाच्छू- तिपय कर्णमागंमड्गीकृत्य द्रुतं तामेव वापीमगमत् । अतिपथादिति त्यन्लोपे पञ्चमी। अपरब्धःपथामानक्ष इत्यमत्ययः। कचिच्छुतिपथति तृतीयां पठन्ति । तदसत् । अप्रत्ययस्य नित्यत्वात । तयोवानरयोगती यदि समता जाता तदोडीयमानं कियस्यात्तक्षिप्रमाचक्ष्य । भी विद्वान्गणिते तय सुपरिश्रमः स्वाभ्यासोऽस्तीति ॥ १५७ ॥ अथ कणे ज्ञाते भुजकोटयोयोगेऽन्तरे वेष्टे पृथक्करणार्थं नामिन्द्रवत्र- पाह-कणस्य वर्गाद्विगुणाद्विशाध्य इति । विष्णात्वर्णवात्स्वाणों वर्गी- लीवि०-उदाहरणम्----वृक्षति । कोअप कापवानरो हस्तशतोच्चात्तालादुत्तोपं हस्तशतद्वयं वर्तमानां वापी प्रत्यगात् । अथान्या वानरी द्रुमानरमादव नाला- किचिदुद्दीय श्रुतिपथात्कर्णसूत्रमार्गमाश्रित्य ठुत वापी गतः । एव सनि नयाँ- यांनरयोयोदे गती समता जाता ताह, उडीयमान कियत् । हे विद्वन्, चैन- गिते सुतरां परिश्रमोगरत तरिक्षण म आचक्ष्व वद । न्यामः वृक्षाच्छायः १०. पक्षवाप्यन्तरं २०० सरोन्तरं द्विनिम्रतालांच्छित्या २०० संयुतम् ४०० अनेन तालसरीन्तर २०० हता तालाग्छितिः १०० जातं २०००० भता सन्धं ५० उडीयमानम् ॥ १५७ ॥ अथ भुजकाटियोगे कणं च जाने भुजकोटयोः पृथक्करणाथं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह--कर्णस्पति । द्विगुणाकणस्य वर्गात्स्वगुणः स्वनैव गुणितो दो:- ·१४८ पुद्धिविलामिनीलीलावती विवरणदीकाभ्यां समेता-क्षिपव्य:- कर्णस्प वर्गाद्विगुणाद्विशोध्यो दोःकोटियोगः स्वगुणोऽस्प मूलम् । योगो द्विधा मूलविहीनयुक्तः स्यातां तदर्धे भुजकोटिमाने ॥१५८॥ उदाहरणम-दश मप्ताधिकः कर्णरुयधिका विंशतिः मखे । भुजकोटियुतिर्यन तत्र ते मे पृथग्वद ॥१५९ ॥ न्यासः । कर्णः१७ 1 दो कोटियोगः०३ जाते भुजकोटी८।१५। पु०वि०-सतो दो कोटियागो विशाध्यः । अस्य मूलं ग्राह्यम् । दोकोटियोगो द्विधा स्थाप्यः । तेन मूलेन विहीनयुक्तः कार्यः। तस्याधे भण भुजकोटिमाने स्याताम् । एव भुजकोटयन्तरेऽपि दृष्टे योजनीयम् । तद्यथा-द्विगुणात्क- पुस्प वर्गात्स्यगुण दोःकोटवन्तरं विशोध्यम् । अस्य मूलं ग्रासम् । एतद्- द्विधा दोःकोट्यन्तरेण हीनयुक्तं तदर्धे भुजकोटिमाने रयातामिति । अस्पो- पपत्तिः-कर्णवर्गः क्लि दोकोटिवगंयोगः । वर्गयोगस्तु दिमघातेन युक्त- हीनो योगान्तरवर्गों स्तः । तथा चाऽऽह श्रीकेशवः-राश्यावंगयुतिदिन- पाताढयोना मेण ते । योगान्तररुती स्याताम् । इति । अतो राश्यार्वर्ग- योगो द्विप्रघातेन युक्तो योगवर्ग ऊनोऽन्तरवर्गः स्यात् । तयोरपि योगो योगवर्गान्तरयर्गयोयोगः स्यात् । अतो द्विमघातस्य'तुल्यधनर्णत्वेन नाशे मति द्विगुण एव कर्णयोगो दोःकोटियोगान्तरवर्गयोोगः स्यात् । अतो द्विगु- णात्कर्णवांदो कोटयो-गवर्ग शोधितेऽन्तरवर्गः शिष्यते । अन्तरवर्ग शोपित्ते योगवर्मः शिप्पत्त इति । अस्य मूलं पोगान्तरं वा भवेत् । ताभ्यां संक्रमणसूत्रेण दो कोटी भवत इत्युपपन्नम् ॥ १५८ ॥ अत्र तावद्दो कोटियोगे दृष्ट उदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-दश सप्ताधिकः कर्ण इति । स्पष्टार्थम् ।। १५९ ॥ ली०वि०-कोटियोगो विगोध्यः । अस्य गोधिनस्य शेषस्य मूलं कामिति । एष योगो दो काटियोगो द्विधा रत्वा मलविहीनयुक्तः कार्यः । मूतं यत्पूर्वमानीतं तेनैकत्र रीनोऽन्यत्र युक्तः कार्यः । तयोर भुजकोटिमाने रयाताम् ॥ १५८ ॥ उदाहरणम्-दशेति । हे मख यत्र वर्णः सप्तदश भुजकोटियोगलयोविं- शतिस्तत्र ते भुजकोटी पृथक्त्वा मे यद ! न्यासः । कर्णस्प १७ वर्ग: २८९ द्विगुणः ५७८ ! अस्माद्दोःकोटियोगः २३ स्यगुणः ५२९ विशोभ्यः ४९ अस्प मूट ७ अनेन दो कोरियोगः २३ हीनयतः १६॥ ३० ॥ तदर्थे । १५ इम भुजकोटी ॥ १५९ ॥ ।

·प्रकरणम् । लीलावती उदाहरणम-दोकोटबोरन्तरं शैलाः कर्णो यत्र त्रयोदशः। भुजकोटी.पृथक् तत्र वदाऽऽशु गणकोनम ॥ १६० ॥ न्यासः । कर्णः १३ । भुजकोट्यन्तरम् ७ । लब्धे भुजकोटी ५।१२। लम्बाववाधाज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम्- 'अन्यान्यमुलायगसूत्रयोगादेण्यावधे योगहनेऽवलम्बः । ०वि०-अथ दो कोटयन्तरे दृष्ट उदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-दो कोटयोरन्तरं शैला इति सष्टार्थम् ॥ १६० ॥ "एवं-जात्ययलस्प दोकोदिमपञ्चमुक्त्याधुना जात्ययोदोकोटिमित्रणो- "द्भूतं किंचिट्विोपमिन्द्रवज्रयाऽऽह-अन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादिति । वेदोवधे देण्योर्योगहते सति वेण्वोरन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोमादधोऽवलम्यः स्यात् । * मूलं चामं च भूलाने मुलाप्रयोगते मलामगे । अन्योन्यस्य मुटायमेचते “सूत्रे च, अन्योन्यमूलाग्रगसूत्रे । तयोर्योगस्तस्मात् । एकवंशावाद सूत्रम- न्यमूलं नात्वा तदनादन्द्धसूत्रमितरमूलं नीत्वा तयोः सूत्रयोर्योगादवलम्बः स्यादित्यर्थः । वंशावभीष्टभूमिगुणिती वशयोगहती अवलम्बनिपातादुभय- तो भूमिरवण्डे भवतः । अत्र पत्रेष्टन्यूनाधिकायामपि भूमौ तावानेव सम्मः ली०वि०-अथ भुजकोट्यारन्तरे करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह---- +निजगुणात्किल कोटिभुजान्तराद्विगुणकर्णकृतेः पवितात्पदम् । विवरहीनयुतं दलितं द्विधा पभवतो भुजकोरिमिते पृथक् ॥ . निजेति। कोरिभजान्तरातस्यगणादिगुणकर्णकृतोद्गणी यः कर्णस्तस्य वर्गस्तं- "स्मात्पतितावत्पदं तद्विधा रत्या विवरेण भुजकोट्योरन्तरेणैकत्र हीनमन्पत्र युतं सद्विधा भुजकोटिमाने प्रभवतःउिदाहरणम्-दो कोट्योरिति । यत्र भुजकोटयो- रन्तरं सप्त कर्णखयोदश हे गणकोत्तम तब क्षेत्रे मुजकोटी पृथक्त्वा शीर्थ वद । न्यामः । मुजकोटयोरन्तरं ७ स्वगुणितं ४९ इदं कर्णस्य १३ वर्मात् १६९ द्विगुणात् ३३८ गोधितं २८५ अस्य पदं १७ इदं द्विधा ११७ अन्तरेण ७ जनयुनं १०१ २४ ददितं५ । १२ जाने भुजकोरी । इदं पूर्वण सूत्रेण वा सिध्यनि ॥ १६ ॥ अथ सम्बोभयपार्थज्ञानार्थ करणस्वं वृत्तेनाऽऽह-अन्येति । देण्योर्वेशद्वयस्य वधे + एतत्पर्य मूले न श्यते । मतो नात्य स्वतन्त्रतालः ।

·१५२ बुद्धिविलासिनीलीलापतीविवरणटीकाभ्या समंता-क्षेत्रन्यः सदिचर जयतिरथदा तुल्या ज्ञेयं तदक्षेत्रम् ॥ १६३ उदाहरणम्-चतुर त्रिपदव्या भुजारुय. त्रिपण्णवाः । उद्दिष्टा यत्र धष्टेन तदक्षेत्रं विनिर्दिशेत् ॥ १६४ ॥ एत अनुपपने क्षेत्रे । भुजपमाणा ऋजुशलाका भजस्थानेषु विन्यस्यानपपनिमीया। पि०-इत्यमरः । सर्पभुजानां मध्ये योधिकयाहस्तस्मादित्यर्थः । तदितर- भुजयतिः । तस्मादपिकवाहोरितरी व्यस्रस्थी यो भुजौ। चतुरसे तु तदितरे जयो थे भुजास्तेषां युतिः स्वल्पा भवति । अथवाधिकचाहना तुल्या मवति । तहज़मजमपि क्षेत्रमक्षेत्र मेंयम । क्षेत्र न भवतीत्यर्थः । अत एव घृष्टोद्दिष्ट पदेन क्षेषिकानभिशेनोद्धतेनोद्दिष्टम । अत्र धष्टस्य क्षेत्ररक्ष- णानभिज्ञत्वनाक्षेत्रेऽपि क्षेत्रमयोगः । वन्ध्यापवेष पुत्रलक्षगमनपयोगवन् । अत्रोपपत्तिः--भुजपमाणा ऋजुशलाका भुजस्थाने भौषि निन्यस्याः। तत्राधि- कबाहुतस्तदितरभुजयोगेऽल्पे समे वा सति, अधिकयाहोरमं तदिवरया- हमं न पशत्येव । अतो बाह्वन्तरवनिप्रदेशासंभवादक्षेत्रमिति स्पष्ट- तरम ॥ १६३ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टभारह-चतुरने विषडका इति । अवाधिक मुना- दूनाया इतरवाहयोः प्रथमोदाहरणम । तुल्यायास्तु द्वितीयामिति ॥१६॥ अथ क्षेत्रफलादिकं निरूपयिष्यन् निमजे- लम्बावाधाफलान्या-. लीवि०-भुज क्षेत्रमुपदिष्टम् । यत्र क्षेत्र एकबाहुत एकंराहुममाणातदितर- भुजयतिरन्यभुजत्रयस्य त्रिकोणे भुजदयस्प वा योगः स्वल्पस्तुल्योचा स्यात्नदु- क्षेत्र क्षेत्राभास एव ॥ १६३ ॥ उदाहरणम्-चतुरस इति । यत्र चतुरस्र विपत्रिद्वादशमिता भुजा धृष्टेनो- द्दिष्टाः २ । ६ । ३ । १२ । यत्र त्र्यले विषण्नय । ३ । ६ । ९ भुना उद्दिष्टास्तदक्षेत्रं वदेत् । अत्र क्षेत्राभावः शलाका विन्यस्य दर्शनीय इत्यर्थः । न्यासः । उभयोः क्षेत्रपोरेते क्षेत्र अनुपपने । भुजप्रमाणं मजुर्शलाफाभुज- स्थाने विन्यस्पानुपपत्ति क्षेत्रयोदर्शनीया ॥ १६४ ॥ अथ त्रिकोणे क्षेत्रस्य फलानयनाथै करण रात्रमाद्वियेनाऽह-विभुज इति । त्रिभुजे क्षेत्रे भुजपोर्पोगस्तद्न्तरगुणो भुजयारन्तरेण गणितो भुवा हतः कार्यः ।

·करणम्
लीलावती।
आवाधादिज्ञानाय करणमूत्रमार्याद्वयम---
त्रिभुजे भुजयोोगस्वदन्तरगुणो भुवा हनो लब्ध्या ।
द्विःस्था रुनयुता दलिताऽऽवा तयोः स्यानाम् ॥१६५॥
स्वाबाधासुजल योरन्तरमूलं प्रजायते लम्बः ।
लम्बगुणं सम्य स्पष्टं त्रिसुजे फलं भवति ॥१६६॥
०वि०-येनाऽऽह-त्रिभुजे भुजयोर्योग इति । स्वापायाभुजकृत्योरिति ।
अत्र त्रिभुजे स्वाभिमतस्तिर्यग्भुजो भूमिरित्युच्यते । पूर्वपां व्यावहारिकी संज्ञे-
यम् । शेपौ भुजौ भुजसंज्ञावेव । भुगलक्षणं पागेवोक्तम् । तयोर्भुजयोर्योगाद्-
मिपर्यन्तमध्येऽधोलम्बो लम्ब इत्युच्यते । अन्वर्थसंज्ञेयमिति प्रपञ्चितं पाक् ।
सम्बनिपातादुभयतो ये भूखण्डे ते आपाधासंज्ञे अवधासंज्ञे अवबाधासंज्ञे
वा । व्यवहारार्थमियं संज्ञा । तथा पूर्वेषां प्रयोगदर्शनात् । अत्र त्रिभुजक्षेत्रे
पौ भुजौ तयोर्योगस्तदन्तरेण गुणितो भूम्या हतो या लब्धिस्तया लब्ध्या
द्विधा भूरूनयुता इटिता तयोर्भुजयोः संबन्धिन्यौ आधाधे स्याताम् । तत्र
लवी आवाधा लघुभुजाभिताऽध्याधा महती महदाभितेति ज्ञेयम् । द्विष्ठे-
त्यत्र अम्बाम्यगोभूमीति पत्थम । स्वाबाधेति । स्वस्य भुजस्य याऽध्याचा
तस्या भुजस्य च से कृती तयारन्तरस्य मूर्ट सम्बः प्रजायते । लम्बन
गुणितं भूम्य) त्रिभुजे क्षेत्र स्पष्टं फन भाति । उनरव स्थलफलानयना.
पेक्षया स्पष्टमित्यत्रोक्तम् । फलं नाम चतुष्कोणफाटकानां संख्येति वक्ष्यामि ।
सदणितमप्युच्यते । अत्रोपपत्तिः-विभुनक्षेत्रे लम्यानुभयतो ये जात्य-
त्र्यसे उत्पन्ने तपाईयोरीप लम्ब एव कौटि: । भुजः कर्णस्तदाश्रि-
ताऽऽबाधा भुमः । अतः स्वभुजवर्गालम्यवर्ग विशोध्य स्यायाधापर्गः शिप्यते ।
एवमन्यभुजवर्गादपि लम्पवर्ग विशोध्य नदाश्रितावाधावर्गः शिप्यते । तयो-
रन्तरमावाधावर्गान्तरं स्यात् । तच्च भुजगान्तरसममेव । समशोध्यत्वादुभयत्र ।
तथा हि-कयोरपि रायोः केनचित्समेनोनयोर्यदन्तरं स्यानत्केवलराश्यन्तरतु-
ल्यमेव । अतो यद्भुजवर्गान्तरं तहेवाऽऽवाधारगानरामिति । नच्च योगान्तर-
लीवि-विकोणे धोभागे तिर्यरसू भृगन्दवाच्यम । तस्य सन्ध्या फन्टेन भाद:-
स्थापिता सनी जनयुता कार्या । सा इस्टिमारितामा अवलम्बोमयपार्थ-
मामाने स्याताम् ! स्लाघाधाभुनरुत्योः। आगराधान पार्श्वभुजयोथै रुवी रुनवर्ग
नयोर्यदनरं तन्मूदं सम्मो जायते । भूमेर सम्यगुणं सन्निकोण सष्टं फदं
भवति ॥ १६५॥ १६६ ॥

·५५२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्या समेता-क्षेत्रन्य:- तदिवराजयतिरथदा तुल्पा शेयं तदक्षेत्रम् ॥ १६३ उदाहरणम्-चतुरस्र त्रिपडदव्या भुजारूयत्रं त्रिपण्णवाः। उद्दिष्टा यत्र धष्टेन तदक्षेत्रं विनिर्दिशेत् ॥ १६४ ॥ एते अनुपपने क्षेत्रे । भुजप्रमाणा ऋजुशलाका भुजस्थानेषु विन्यस्यानपपचिनीया । पि०-इत्यमरः । सर्वभजानां मध्ये योषिकवाहस्तस्मादित्यर्थः । तदितर- भुजयतिः । तस्मादपिक पाहोरितरी व्यस्रस्थो यो भुजौ। चतुरसे तु तदित्तरे जयो थे भुजास्तेषां युतिः स्वल्पा भवति । अथवाधिकबाहना तुल्या भवति । तदृजमजमपि क्षेत्रमक्षेत्र शेयम । क्षेत्रं न भवतीत्यर्थः । अत एव घष्टोदिष्ट पष्टेन क्षेत्रषिवेकानभिजनोद्धतेनोद्दिष्टम । अत्र धृष्टस्य क्षेत्रलक्ष- णानभिज्ञत्वनाक्षेत्रेऽपि क्षेत्रमयोगः । वन्ध्यापुत्रपि पुत्रलक्षणमश्नमयोगवत् । अत्रोपपत्तिः--भजप्रमाणा मजुरालाका भुजस्थाने भपि पिन्यस्याः। तत्राधि- कबाहुतस्तदितरभुजयोगेऽल्पे सौ वा सति, अधिकयाहोर नदिवरया- हमं न शत्येव । अती बाह्वन्तरवानपदेशासंभवादक्षेत्रमिति स्पष्ट- सरम ॥ १६३ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टभाऽऽह चतुरले दिपडको इति । अत्राधिकमजा- 'दूनाया इतरवाहयोः पथमोदाहरणम । तुल्यायास्तु द्वितीयमिति ॥१६४॥ अथ क्षेत्रफलादिक निरूपयिष्यन निमजे लम्बावाधाफलान्याया- लीवि-भुज क्षेत्रमुपदिष्टम् । यत्र क्षेष एकबाहुत एकंचाहुपमाणानदितर- भुजयुतिरंन्यभजवयस्य विकोणे भुजदयस्य वा योगः स्वल्पस्तुल्योचा स्यात्तद्- क्षेत्र क्षेत्रामास एव ॥ १६३ ॥ उदाहरणम्-चतुरस इति । पत्र चतुरसे द्विपतिद्वादशमिता भुजा धृष्टेनो- दिसाः २ । ६ । ३ । १२ । यत्र त्र्यले विषण्नव । ३।६।९, भुजा उद्दिष्टास्तदक्षेवं पदेन । अत्र क्षेत्राभावः शलाका पिन्वस्य दर्शनीय इत्यर्थः । न्यासः । उभयोः क्षेत्रयोरेत क्षेत्र अनुपपग्ने । भुजपमाण गजुर्शलाकाभुज- स्थान विन्यस्यानुपपत्तिः क्षेत्रयोदर्शनीया ॥ १६४ ॥ अथ त्रिकोणे क्षेत्रस्य फलानयनार्थ करणसुत्रमार्यादयेनाऽऽह-विभुज इति । विभुजे क्षेत्रे भुजयोगिस्तदन्नरगुणो भुजयोरन्तरेण गुणितो भुना हतः कार्यः ।

·.
मकरणम् ]
लीलावती।
आवाधादिज्ञानाय करणमूत्रमार्याद्वयम-
त्रिभुजे भुजयोर्योगस्वदन्तरगुणो भुवा हृनो लब्ध्या ।
द्विःस्था भूरुनयुता दलिताऽऽबाथे तयोः स्याताम् ॥१६५॥
स्वाबाधा जरूयोरन्तरमूलं प्रजायते लम्बः ।
लम्बगुणं भूम्य) स्पष्टं त्रिशुजे फलं भवति ॥१६६॥
बु०वि०-व्येनाऽऽह-त्रिभुजे भुजयोर्योग इति । स्वायाधाभुगकृत्योरिति ।
अत्र त्रिभुजे स्वाभिमतस्तिर्यग्भुजो भूमिरित्युच्यते । पूर्वपां व्यायहारिकी संज्ञे-
यम् । शेपौ भुजौ भुजसंज्ञावेव । भुगलक्षणं पागेवोक्तम् । तयोर्भुजयोर्योगा-
मिपर्यन्तमध्ये धोलम्बो लम्ब इत्युच्यते । अन्वर्थसंज्ञेयमिति मपञ्चितं पाक् ।
लम्बनिपातादुभयतो ये भूखण्डे ते आवाधासंज्ञे अवधासंज्ञे अपवाधासंज्ञे
वा । व्यवहारार्थमियं संज्ञा । तथा पूर्वपां प्रयोगदर्शनात् । अत्र विभुजक्षेत्रे
यौ .भुजौ क्योगिस्तदन्तरेण गुणितो भूम्या हतो या लब्धिस्तया लब्ध्या
द्विष्ठा भूरूनयुता दलिता तयोर्भुजयोः संबन्धिन्यो आवाधे स्याताम् । तत्र
लघ्वी आवाधा लघुभुजाश्रिताऽध्याधा महती महदाश्रितेति ज्ञेयम् । विष्ठे-
त्यत्र अम्बाम्बगोभूमीति पत्वम् । स्वाबाधेति । स्वस्य भुजस्य याऽऽयाथा
तस्या भुजस्य च से रुती तयोरन्तरस्य मूर्ट लम्बः पजायते । लम्बन
गुणितं भूम्य विभुजे क्षेत्रे स्पष्टं फलं भवति । उत्तरत्र स्थलफटानयना-
पेक्षया स्पष्टमित्यत्रोक्तम् । फलं नाम चतुष्कोणाष्टकानां संस्पति वक्ष्यसि ।
तद्गणितमप्युच्यते । अत्रोपपत्तिः-त्रिभुनक्षेत्र लम्बाभयतो ये जात्य-
त्र्यसे उत्पन्ने तयोईयोरपि लम्ब एव कोटिः । भुजः कर्णसदाभि-
ताऽऽवाधा भुगः। अतः स्वभुजवर्गालम्बवर्ग विशोध्य स्वापायापर्गः शिप्यते ।
एवमन्यभुजबर्गादपि टम्यवर्ग विशेभ्य नदानितावाधावर्गः शिप्यते । तयो-
रन्तरमायाधावर्गान्तरं स्यात् । तच्च भुजवर्गान्तरसममेव । समशोध्यत्वादुमयत्र ।
तथा हि-कयोरपि राज्योः केचित्समनोनयापदन्तरं स्थानत्केवरराश्यन्नरतु-
ल्यमेर । अतो यशजवर्गान्तरं नदेवाऽऽयाधारगोन्दरमिनि । तच्च योगान्तर-
लीवि०-विकोणे धोभागे निर्यक्भूतं भूटान्दवाच्यम् । तस्य सन्ध्या फटेन भावः-
स्थापिता सनी ऊनयुता कार्या । ता दटिनाचताज्याचे अवलम्बोमयपार्थ-
यो माने स्पानाम् । स्वाघाधाभुजहन्योः । आवाधातन्पार्श्वभुजयौर्ये रुती कनवर्ग
तयोर्यदन्नरं तन्मूनं टम्यो जायने । भूसरर्थ सम्यगुणं सन्त्रिकोणे साष्टं फलं
भवति ॥ १६५॥ १६६॥

·-
१५४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां -क्षेत्रव्य-
उदाहरणम्-क्षेत्रे मही मनुमिता त्रिभुजे भुजी तु
यत्र त्रयोदशतिथिप्रगितौ च यस्य ।
तत्रावलम्बकमथो कथयारबाधे
क्षिप्रं तथा च ममकोप्टमिति फलाख्याम् ॥ १६७ ॥
न्यासः। भूः १४ । भुजौ १३।१५। लब्धे आवाधे ५।९।
लम्बश्व १२ । क्षेत्रफलं च ८४।
०वि०-घातसमम् । अतो भुजयोर्योगस्तदन्तरगुण आवाधावर्गान्तरं स्यात् । भूमिः
किलाबाधायोगः । तेन भक्तमावाधावर्गान्तरमावाधान्तरं स्यात् । ताभ्यां
योगान्तराभ्यां संक्रमणसूत्रेणाऽऽबाधे ज्ञायते । अत उक्तं भुवा हत इत्यादि।
स्वाबाधेति । भुजकर्णरूपयो रावाधाभुजयोर्वर्गान्तरमूलं कोटिः । स एव
लम्ब इति सष्टम् । सम्बगुणमिति विभुजमध्ये निर्यक्छिलोखण्डस्य
लम्बाभयतोऽऽधःखण्डस्य पार्थद्वये योजयित्वाऽऽयतं भवति । दर्शनं
अत्राऽऽयते लम्बार्धमेको भुजः । भूमिरन्यो भुजः । अतो लम्बार्धभूमि-
घातः समकोष्ठकाणां संख्या स्यात् । भूम्पर्धलम्बधातो वा नावानेव । अत
उक्तं लम्बगुणमित्यादि ॥ १६५ ॥ १६६ ॥
अवोद्देशक वसन्ततिलकयाऽऽह-क्षेत्रे मही मनुमितेति । यत्र विभुजे क्षेत्रे
मही मनुमिता यस्य च भुजो त्रयोदशपञ्चदशमितो तत्र क्षेत्रेऽवलम्बकमिति
शिमं कथय । तथा समकोष्ठं मितिं च कियन्तः समकोठा भवन्तीति ।
ननु सर्वे समाः समचतुष्कोणा एव हस्तसंत्ययोद्दिष्टक्षेत्रे हस्तपमाणा दण्डा-
"दिसंख्ययोद्दिष्टक्षेत्रे दण्डादियमाणा इति शेयम् । सा समकोष्टमितिः फलाख्या
भवति । फसमिति व्यावहारिकीयं संज्ञा । तद्गणितमप्युच्यते । तथा भयो-
गदर्शनात् ॥ १६७ ॥
लीवि -०उदाहरणम्-क्षेन इति । क्षेत्रे यत्र विभुजे मही भूश्चतुर्दश १४ यत्र
भुजी त्रयोदशपञ्चदश १३ । १५ मिती तत्र क्षेत्रेऽवलम्बमवधे अबाधे
फलाख्यां समकोष्ठमिति क्षेत्रफलं च कथयेत्यर्थः । न्यासः । तथा भुजयोः
१३ । १५ योगः २८ तद १३ । १५ न्तरेण २ गुणितः ५६ भुवा १४
हृतः फट ४ अनेन विस्थापिता भूः १४ । १४ जनयुता १०।१८ दलिता
५। ९ इमे अबाधे । स्वायाधाभुजौ ५। १३ नत्कृती २५ । १६९ तदन्तरं
१४४ तन्मूलं १२ अयं टम्बः । अन्यवाऽऽवायाभुजौ १५। ९ तत्कृती
२२५ । ८१ तदन्तरं १४४ तन्मूलं १२ लम्पः स एव । भूमेः १४ अर्धे ७
सम्पेन १२ गुणितं ८४
क्षेत्रफलम् ॥ १६७.॥

·मकरणम् । लीलावती। ऋणावाधोदाहरणम्-दशसप्तदशप्रमौ भुजौ त्रिभुजे यत्र नवप्रमा मही। अवधे वद लम्बकं तथा गणितं गाणितिकाउंशु तत्र मे॥१६॥ न्यासः । भुजौ १० । १७ । भूमिः ९। अत्र त्रिभुजे भुजयो- ोग इत्यादिना लब्धं २३ । अनेन भूरूना न स्यात् । अस्मा- देव भूरपनीता शेषार्धमृणगताऽऽपाधा दिग्वैपरीत्येनेत्यर्थः । तथा जाते आवाधे ६।१५ अन उभयत्रापि जातो लम्बः । फलं ३६। चु०वि०-अथ भूमेरत्यधिकमुजे सति बहिर्गतकोणत्वाद्भूमे हिर्लम्बनिपाते विशेष दर्शयितुमुदाहरणान्तरं चैतालीयेनाऽऽह-दशसप्तदशममौ भुजाविति । यत्र विभुने क्षेत्रे दशसप्तदशमी भुगौ स्तः । प्रमाणं प्रमा। आतश्योपसर्ग इत्पङ्मत्ययो भावे । दश सप्तदश च प्रमा ययोस्तौ तथा । मही भूमिर्नव- प्रमा नवसंख्याका । तत्र क्षेत्रे । में इति मह्यम् । अबधे वद । तथा लम्बकं वद । गणितं फलं समकोष्ठमिति यावत् । तां चाऽऽशु वद भी गाणितिक ! गणिते पाटीगणिते कुशलो गाणितिकः । अत्र विशेष दर्शयति-अनेन भूरूना न स्यादित्यादिना । लम्यादुभयतः स्थिते खण्डे आवाधे इत्युच्यते । तत्र लध्वी लघुभुजाश्रिता महती महदाश्रितेति प्रागेवोक्तम् । यदा तु भूमेः सकाशादधिकभुजवशेन बहिर्गतकोणत्वाल्लम्बो भूमेबहिनिपतति तदा त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना आगतलब्धेनोना भून स्यात् । यतो वे अपि ली०वि०-उदाहरणान्तरमाह-दर्शति । यत्र त्रिभुजे भुजौ १० । १७ मही ९ तत्र लम्बकमवधे गणितं क्षेत्रफलं च हे गाणितिक गणितकुशल शीयं मे बद । न्यासः । तथा भुजयोः १० । १७ योगः २७ तदन्तरण७ गुणितः १८९ भुवा ९ हतो लब्धं २१ अनेन भः ९ जना न भवति । तस्माद्भू ९ रेव फलात् २१ अपनीता शेष १२ तदर्धं ६ मणगताबाधा दिग्वैपरी- त्येनेत्यर्थः । लब्ध्या २१ भूः ९ युता ३० दलिता १५ द्वितीया बाधा। भुजौ ६ । १० तत्कृती ३६ । १०० सदन्तरं '६४ तन्मूलं ८ लम्बः । स्वावाधाभुजौ १७ । १५ तस्कृती २८९ । २२५ तदन्तरं ६४ तन्मूलं ८ लम्बः स एव । भूमे ९ र) ९ सम्म ८ गुणिनं ७२ छेदेन २ भक्तं ३६ जातं २ २ क्षेत्रफलम् ।। १६८ ॥

·१५६, बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षिपन्यः- चतुर्भुजत्रिभुजयारस्पष्टफलानयने करणमृत्रं वृनम- सर्वदोर्युतिदलं चतु स्थितं बाहुनिविरहितं च तद्दधात् । मूलमरफुटफलं चतुर्भुने स्पष्टमेवमुदितं विवाहुके ॥१६९॥ बुषि-भुजमूले सम्बनिपानादेकदिभ्यवस्थिते । अतो उन्धादेव भूमिमपास्प शेषा विपरीतदिस्थिता वाया स्यात् । क्णगतत्वात् । अतोन द्वयो- रप्यापाधयोरेकदिशि स्थितन्वाध्यागाधा यहागाधायामन्तर्भूपते । अतो लघ्यावाधा णगतोपद्यते । यहिटम्बनिपाने पि क्षेत्रममिरेव सम्पा- धंगुणा क्षेत्रफलं भवतीति नर्वमनवद्यम् ॥ १६८ ॥ एव विविध त्रिभुज मविशेष निरूप्य मभेदं चतुर्भुजं विवक्षुस्तावत्सर्व- चतुर्भुजेषु माशरण्येन स्थूद फ्रानयन तातिदेशेन त्रिभुजेऽपि सष्टफट- ज्ञानं च रथोद्धतनाऽऽह-मदीयंतिदमिति । यस्मिन्कस्मिचिच्चतुर्भुजक्षेत्रे सर्वभुजानां युतईट चतुर्पु स्थानेषु स्थित मञ्चतुर्भिाहुभिविहीनं कार्यम् । तेषां चतुणों हमलमस्फुटफल स्यात् । एवमुक्कारेण विवाहुके क्षेत्रे स्पष्टपलमुदितम् । तद्यथा-त्रिभुजे त्रयाणां भुजानां युतेदं चतुर्धा स्थाप्यम् । तत्र त्रिषु स्थित विभिभुजेहीन कार्यम् । एक तु यथास्थिव- मेव । तेषां चतुणों घातान्मूलं स्पष्टफल स्यादिति । अवोपपत्तिदर्शनार्थ पक्ष्यमाणविषमचतुर्भुजस्य दर्शनम् । अन्य फन्टमाधनार्थं समचतुरसं क्यिते । तद्यथा-भमुखयोर्मध्ये मुखामियांवताधिका तहटेन मुखं स्वमा- गंण तिर्यग्वयेत् । एव पाश्वभुजयोमध्ये भुजान्महान्यावनाधिकलद्द- टेन कनिष्टं भुज स्वमार्गेणोचे वर्धयेत् । एवं कृते वनिमुखस्पोयवर्धिनचाहोश्च मध्येऽन्नर भुजः। भुजवृद्धिः कोरिः। वर्षिनवदनं कर्णः। एवमुपरित्र्यसमुत्पद्यते। अब मुखामिः पञ्चमिताधिका तहलेन नियंत्वर्धिनादनं वर्णः ८५ । २ ली वि-अथ चतुर्भुजक[व] गनार्थ करणमूत्र बनेना म्ह-सर्वति । मदोर्यु- तिलं सर्वेषां भुनानां युतियोगस्तस्य दरमा चतु:स्थितं साइभिभुजविरहितं कार्यम् । नयानस्य चतु.स्थित महीननदोयंतिटस्य बधान्परस्परगुणाना- यन्मूल तचभुज क्षेत्रेऽम्फुटं पर भाति । विभुने तु सष्टमेवमुदितम् ॥१६॥ , ग १ र 'दिश्य।

·मकरणम् ] लीलावती। बु०वि०-पार्थभुजयोर्मध्येऽल्पभुजान्महान् भुजखयोदशभिरधिकस्तद्दलं कनिष्ठभु- नाग्रादूर्ध्वकोटिः १३ । अनयोर्वर्गान्तरमूलं भुजः ४२ वर्गान्तरं तु योगान्तर- २ घातसममतः कोटिकर्णपोरनयोः १३ । ८५ योगान्तरे राशी १९ । ३६ २ एतावेव सर्वभुजानामेषां २५ । ३९ । ६० । ५२ । योगलेऽस्मिन् ८८ पार्थभुजाभ्यामाभ्यां ३९ । ५२ हीने जायते । यतो भूमिमुखयोर्योगार्ध किल कर्णः । लघुभुजाबृहद्भुजो यावताऽधिकस्तदर्धे कोटिः । तयोर्मा- न्तरार्थ योगान्तरे कार्य । एवं सति भुजयोर्योगार्थेन युतं भूमिमुखयोगार्थं लघुभजोनं कर्णकोटयोर्योगः स्यात् । वृहद्गुनोनमन्तरं स्यात् । ३६ अतः सर्वदोयुतिदलं विधा लघुबह गुजोनं वर्णकोटयोर्योगान्तरे जायेते इति । एतयोर्वधमूलमुपरितनन्यसे भुजः । तद्दर्शनमीदृशं च क्षेत्र- मधःपा स्थित्वा दर्शनम् । अब यदेवाधरुयर्स तदेवोपरितनन्यसम् । अतोऽधस्तादपास्य, उपरितनन्यसे दद्यात् । तद्वत्पात्र्यसमपास्य व्यस्त- मन्यत्पाबें दत्त्या समचतुरसं जायते दर्शनमतः पार्श्वत्र्यस्त्रस्य या कोटिः सैवात्र कोटिः साध्यते । तत्र पूर्व वर्धितो भुनः कर्णः ९१ । २ तिर्पग्यातवर्धितमुखं तदेव भुजः ३५ । अनयोर्वान्तरार्थं पोगान्तरे राशी २ ६३ । २८ । एतावेव सर्वभुजानामेषां २५ । ३९ । ६० । ५२ युनि- दटेस्मिन् ८८ मुखभूमिभ्यामाभ्यां २५। ६. पृथग्वीने पापजायते ६३ । २८ । नद्यथा-अजयोोगा किट कर्णः । मुखामिविनाअधिका तदर्धं भुजः । तयोर्गान्तरार्थं योगान्तरे कायें । एवं सति भूमिमुखयोगार्धन युतं भुजयोगार्थ मुसोनं भुजकर्णयोर्योगः स्यात् । भूमिहीनमन्तरं स्यात् । अतः सर्वदोर्युतिलं विधा मुखभूमिहीनं वर्णभुजयोोगान्तरे जायते कि । अनयोर्यातमूल पार्थज्यले कोटिः ४२ इयमेव समचतुरले फोरि:1. तनत्यमे मज एव भुजः १२ । भुजकोटयोधी गणिनं ह Tr ·- १५८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य. उदाहरणम्-भूमिश्चतुर्दशमिता मुखमङ्कसंख्य वाह त्रयोदशदिवाकरसंमिती च । लम्बोऽपि यत्र रविसंख्यक एव तत्र क्षेत्रे फलं कथय तत्कथितं यदाद्यैः ॥ १७० ॥ बु०वि०-क्रियोपसंहारः । मुजः किलानयोपातमूला ३९। ५२ दुपनकोटिस्तु, अनयो ६३ । २८ तिमूलादुत्पद्यते । अतश्चतुर्णामप्येषां ६३ । २८ । ३९ । ५२ घातमूलं भुजकोटिवधो भवेत् । तत्कल्पितसमचतुरस्र फलं तदेव विषमचतुर्भुजस्य फलं स्यात् । अत उक्तं सर्वदायुतिदलमित्यादि । यत्र क्षेत्रे तु पार्श्वव्यसयोरूवीधस्त्यत्रयोवां तुल्यत्वं न स्यातत्रेदं फलं स्थूलं स्यादिति प्रसिद्धम् । अत एवोक्तमस्फुटफलं चतुर्भुज इति । त्रिभुजे तुं मुखाभावात्पार्थव्यस्त्रयोरूवधिस्न्यस्त्रयोश्च सदा तुल्यत्वमेव स्यात् । अत उक्तं स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके इति ॥ १६९ ॥ अत्रोदाहरणं सिंहोद्धतयाऽऽह-भूमिश्चतुर्दशमितति । चतुर्भुज क्षेत्र चतुर्णा भुजानां मध्येऽधिको भुमो भूमिरित्युच्यते । तत्प्रतिभुजो मुखमित्युच्यते । इतरौ पार्श्वभुजौ भुजसंज्ञावेवेति पूर्वषां संज्ञा ! यत्र चतुर्भुज क्षेत्रे भूमिश्चतु- दशमिता मुखं नवसंरम्यं बाहू त्रयोदशद्वादशसमिती मुखभुजसंपाताद्विनिःसृतो ली वि०-उदाहरणम्-भमिरिति । यत्र क्षेत्रे भामरधस्तनसूत्रं चतुर्दशमितं मुखं सर्वसूत्रं नवमितं याहू दक्षिणोत्तरे वृत्ते त्रयोदशद्वादशमिती १३ । १२ लम्पो द्वादशमितः १२ तत्र क्षेत्रे यदायः फलमुक्तं तत्कथय । न्यासः-यथा सर्वभुजाः १४ । १३ । १२ । ९ तद्युतिः ४८ नद्दलं २४ चतुःस्थित २४ । २४ । २४ । २४ बाहुभिः १४ । १३ । १२ । ९ हीन १०।११ । १२ । १५ तद्धतिः १९८०० क्षेत्रफलमिदं करणीगतं १९८०० अस्याऽऽसन्नमूलं किंचिन्यूनमेकचत्वारिंशदधिकशतं १४१ इद- मत्र वास्तवं क्षेत्रफलमस्सष्टम् । किंतु-सम्येन निघ्नं कुमुखक्यखण्डमिति वक्ष्य- माणपकारेण वास्तवं फलं यथा-कुमुखक्य २३ तत्खण्ड २२३ लम्बन हतं २७६ छेदेन २ भक्तमिदं १३८ वास्तवं फलम् । अत्र विभुजस्य पूर्वोदाह- . १. संक्षक।

·लीलावती। १५९ मकणम् ] न्यासः । भूमिः १४ । मुखं ९ । बाहू १३॥ १२ । लम्बः१२ । उक्तवत्करणेन जातं क्षेत्रफलं करणी १९८०० । अस्याः पदं किंचिन्यूनमेकचत्वारिंशच्छतं १४१ । इदमत्र क्षेत्रे न वास्तवं फलं किंतु लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति वक्ष्यमाणकरणेन वास्तवं फलं १३८ । अत्र त्रिभुजस्य पूर्वोदाहृतस्य । न्यासः । भूमिः १४ । भुजौं १३ । १५ । अनेनापि प्रकारेण त्रिबाहुके तदेव वास्तवं. फलं ८४ । अत्र चतुर्भजस्यास्पष्टमुदितम् । अथ स्थूलत्वनिरूपणार्थ सूत्रं सार्धवृत्तम्- चतुर्जुनस्यानियतौ हि कर्णो कथं ततोऽस्मिन्नियतं फलं स्यात् । बु०वि०-उम्बोऽपि द्वादशसंख्य एव । अपिः समुच्चये। एवकारो निश्चये । भुज- तुल्पस्यैव लम्बस्य कथनात् । तत्र क्षेत्रे यत्फलमाधैः कथितं तत्कथय । अनेनाऽऽद्योक्तमेवेदं फलसाधनमिति सूचितम् । उक्तक्षेत्रेऽस्य दर्शनम् ॥१७॥ अथ चतुर्भुजक्षेत्रेऽनयाऽऽद्योक्त्याऽऽनीतक्षेत्रफलस्य स्थूलत्वं निरूप- यितुमुपेन्द्रवंशोपजात्यर्धाभ्यां सूत्रमाह-चतुर्भुजस्यानियताविति । तेष्वेति । हि यस्मात्कारणाच्चतुर्भुजस्य कर्णावनियतौ ततोऽस्मिंश्चतुर्भुजक्षेत्रे नियतं क्षेत्र फलं कथं स्यात् । ननु चतुर्भजे क्षेत्रे, काश्रितभुजवाक्यमित्या- दिना नियतकर्णी ब्रह्मगुप्ताद्यैरानीतो तत्कथमित्युच्यते-चतुर्भुजस्यानियतौ ली०वि०-नस्य न्यासः ११ तद्वर्गवर्जिता इष्टश्रुतिवर्गहीना कार्या । तदीयं मूलं द्वितीयकर्णप्रमाणम् । अतुल्येति । एवमानीतयोरतुल्यकत्रिभुजे यथासख्यं दोषः' १४।१३।१५ युतिः ४२ तद्दलं २१ चतुःस्थितमित्युक्त्वा विभुजेपि चतुर्धा स्थाप्यम् । तत्र वाहूनां वित्वाविष्वेव स्थानेषु संस्थाप्यं २१ याहुहीनं ७१८। ६ । २३ । तद्धतिः ७०५६ तन्मूलं ८४ इदं विभुजे स्पष्टं क्षेत्रफलं पूर्वो- क्तमेव १७० ॥ अथ चतुर्भुजस्यानियमनिरपणार्थं करणसूत्रं सार्धवृत्तेनाऽह-चतुर्भुजेति । चतुर्भजस्य क्षेत्रस्य कौँ नियती न ततोऽस्मिंश्चतुर्भुजे नियतं फलं कथं स्यात् । आधेसच्छ्रवणौ चतुर्भुजकर्णी यत्मसाधिती नावेवेतरत्र न भवतः । तेष्वेव पाहुए संकोचविकासाभ्यां सक्तं कर्ण संकोचयतः । अपरो कर्णौ भवतः । ततः क्षेत्र- १क. मिलादि।

·4 १६० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य:- प्रसापितौ तच्छ्रवणो यदायुः स्वकल्पिती नावितरत्र न स्तः ॥ तेयेव पाहुथ्यपरौ च कर्णावनेकधा क्षेत्रफलं ततश्च ॥ १७१ ॥ चतुर्भुजे ोकान्तरकोणावाकम्यान्तःप्रवेश्यमानी भुजी तत्संसक्तं स्वकणं संकोचयतः । इतरौ तु बहिःप्रसरन्ती स्वकर्ण वर्धयतः । अत उक्तं तेप्येव बाहुप्वपरौ च कर्णाविति । लम्बयोः कर्णयोकमानर्दिश्यापरं कथम् । पृच्छत्यनियतत्वेऽपि नियतं चापि तत्फलम । स पृच्छकः पिशाचो वा वक्ता वा नितरां ततः। यो न वेत्ति चतुर्बाहुक्षेत्रस्यानियतां स्थितिम । समचतुर्भुजायतयोः फलानयने करणसूत्रं सार्थश्लोकद्वयम- इप्टा श्रतिस्तुल्पचतुर्भजस्य कल्प्याऽथ तदर्गविवर्जिता या । चतुर्गुणा बाहुतिस्तवीय मूलं द्वितीय श्रवणप्रमाणम् ॥ १७२ ॥ बु०वि०-हि कर्णाविति । एतदर्थमाह-पसाधिताविति । यनस्य चतुर्भुजस्य श्रवणौ आयेनियतौ प्रसाधिती स्वकल्पिताच्चतुर्भुजादितरत्र चतुर्भुजे न स्तः । कर्णगुणेष्वथवा यत्तच्चतुरसस्य द्वितयवाहुपूर्वेष्वित्यादिश्रीधरा- द्युक्त्या कल्पितचतुर्भुज एव तौ साधितौ नियतको भवतो नान्यवेत्यर्थः । तत्रैवेदं नियतफलं भवति नाग्यवेति । एवं सति फलितमाह नेष्वेवति । तेष्वेव भुनेषु । अन्यौ कौँ बहुधा भवतः । ततश्च क्षेत्रफलं बहुधा भवेत् । कर्णयोरनेकत्वेन क्षेत्रस्याप्यन्यथात्वं फलस्यान्यथात्वमिति स्पष्टम् । एतदेव ली वि०-कलं कर्णभेदाइनेकधा भवति । तदेव दर्शनीयम् । चतुर्मुजे हि एकान्तर- कोणावाम्भ्यान्तःप्रविश्यमानौ तत्ससक्त कर्ण संकोचयतः । इतरौ चापि बहिरपस- रन्तौ स्वकं कर्ण विवर्धयतः। अत एयोक्तं तेप्येव बाहुप्वपरौ च कर्णाविति । सष्टम् । लम्बयोरिति । सम्बयोः कर्णयोर्वा, एकमानर्दिश्यापरान्कथं पृच्छति। अनियत्वेऽपि नियतं फलं यः पश्यति स पृच्छकः पिशाचो पक्तापि नितरां पिशाचः। यश्चतुर्भुजस्यानियतां स्थिति न होने ॥१७१॥ अतुल्पकर्णचतुझंजस्य तथा तुल्यकर्णचतुर्भुजायतचतुर्भुजयोः फलज्ञानार्थं करणसूत्र सार्थवृनद्दयम्-इष्टेति । तुल्पचतुर्भुजस्पेष्टा श्रुतिः । एककर्णः कल्भ्यः । अथातो बारुति नवर्गः । चतुर्गुणा नत्कर्णयोरभिहाताभ्यां क 'हिरपसरन्ती कोणी स्पर्क करें।

·भकरणम् ] लीलावती। . बु०वि०-स्पष्टयति-चतुर्भुजे हीत्यादिना । भुजप्रमाणाभिजुशलाकाभिश्चतुर्भुज क्षेत्रं भुवि विन्यस्य तस्यैवान्तरकोणावाकम्य यथा यथा वौ संकोच्यमानौ तथा तथा तत्संसक्तकर्णः क्षीयते । इतरकोणयोर्यथा यथा बहिः प्रसरतस्तथा तथा तत्संसक्तकों वर्धत इति चतुर्भुजकर्णानियतत्वं स्पष्टम् । अत एव चतु- (जमानियम्य नियततत्फलं पृच्छतो युक्तिवासमश्नमर्ने अवतोऽपि सोपहास कथयितुमनुष्टुब्दयं प्रक्षिपति-लम्बयोः कर्णयोरिति । स पृच्छक इति । यः प्रष्टा लम्बयोः कर्णयोर्वा मध्य एक लम्ब कण वानिर्दिश्याकथयित्वानियत- स्वेपि सति अपरान् लम्बकर्णादीन् नियतान् कथं पृच्छति तत्फलं चापि नियतं कथं पृच्छति ईग्विधमयुक्तं तेन न प्रष्टव्यमिति तात्पर्यार्थः । अत एव स पृच्छकः पिशाचो वाविचारवानेव । वाकारो( शब्दो) निश्चये । वा स्यादिकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये । इत्यभिधानात्। पिशाच एवेत्यर्थः। ततस्तस्मात्पष्टुः सकाशादेवंविधानस्य स वक्ता वा नितरामतिशयेन पिशाचः । वाकारः( शब्दः) समुच्चये । प्रष्टुः सकाशाद्वक्ताऽपि नितरां पिशाच एवेत्यर्थः । स कः । यो वक्ता चतुबाहुक्षेत्रेषु, इमामनन्तरोतां स्थिति न चेति । कश्चिज्ज्ञात्वा कश्चिदज्ञात्वा वा पृच्छति । तथापि सम्य- ग्घटनां विचार्य वक्ता कथनीयमित्यर्थः ॥ ११ ॥ एवं नियमं विवाय तावत्समचतुर्भजे क्षेत्र, एककाइद्वितीयकर्णज्ञानं तत्फलज्ञानं च तथा तुल्यचतुर्भजे समचतुर्भुजे समचतुरस्र तथाऽऽयते दीर्घ- चतुरसे तथा समानलम्बे चतुर्भुजे च फलज्ञानमिन्द्रवजोत्तरापिजातिद्वया- भ्यामाह-इटा श्रुतिरिति अतुल्यकाभिहविरिति । चतुर्भुजेऽन्यत्रोति । तुल्पा- पस्येति तुल्यचतुर्भुजम् । तस्येप्टैका श्रुतिः कल्प्या । तस्या वर्गेण विवर्जिता बाहोः कति चतुर्गुणा तदीय मूलं द्वितीय श्रवणप्रमाणं स्यात् । अतुल्पकर्णति । तुल्यचतुर्भजे क्षेत्रे यथोक्त्या ज्ञानयोरतुल्यकर्णयोर- भिहनिमिक्ता फलं स्फुटं स्यात् । मागुतात्स्थूलफलापेक्षयान स्फुटमिति मयोगः। समभुताविति । से श्रुती यस्मिन्तस्मिन्समझती। तुल्यचतुर्भुजे सम- चतुरस इत्यर्थः। समभुताधित्यस्य नपुंसकत्वेऽपि, उक्तपुंस्कत्वात्पुंबसिद्धिः । वथाऽऽयते समभुती समचतुरस आयतं दीर्घचतुरस्र तस्मिन् । तस्य सम- चतुर्भुजस्याऽऽयवस्य या भुजकोटिघावः फट स्यात् । अन्यत्रान्यस्सिन्स- मानवम्धे चतुर्भुने भुजमुखसंपाताभ्यां विनिःसृतौ सम्मो यत्र क्षेत्रे समी . श्चत्वारो भुजा 44 ·१६२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य.. अतुलकर्णाभिहतिदिभक्ता फलं स्फुदै तुल्यचतुर्भुजे स्यात् । समश्रुतौ तुल्यचतुर्भुजे च तथाऽऽयते तद्भुजकोटिधातः ॥ चतुर्भुजेऽन्यत्र. समानलम्बे लम्बेन निम्नं कुमुखैक्पखण्डम् ॥१७॥ • यु०वि०-तत्समानलम्ब तस्मिन्क्षेत्र भूमिमुखैक्यस्य दलं लम्बन गुणितं फलं स्यात् । फलं नाम समकोष्टमितिरिति मागुक्तमेव । तदेव गणितमिति । अवोपपत्ति:- तुल्यचतुर्भुजमेकान्तरकोणयोराक्रम्य संकोच्यमानं मृदङ्गाकारं दीर्घ भवति । तद्दर्शनम् । अस्यैव पार्श्व एतादृशमेवान्य क्षेत्र संयोज्य दर्शनम् । अत्र क्षेत्रद्वयं संसृष्टं त्रिभुजमुत्पद्यते । तत्र कल्पितो लघुकर्णो भुजः । अन्यत्क्षेत्रे बृहत्कर्णः कोटिः। द्विगुणो भुनः कर्णः । अस्य वर्गाद्भुजवर्ग विशोध्य मूलमन्यत्क्षेत्रे बृहत्कर्णः स एव पथमक्षेत्रेऽपि बृहत्कर्णः स्यादिति । एवमिष्टाबृहत्कर्णालयु- कों भवेत् । अत्र द्विगुणभुजस्य वर्गश्चतुर्गुणया वाहुकृत्या सम एव । वर्गेण वर्ग गुणयेशजेंचेत्युक्तत्वात् । +अत उक्तं तद्वर्गविवर्जितत्यादि । अतुल्यकर्णेति । विषमकर्ण तुल्यचतुर्भुजक्षेत्रं कर्णरेखावच्छेदेन चतुर्धा कृत्वा तत्तुल्यान्ये- वान्यशकलानि परिवर्त्य पहिश्चतुःपाश्चेषु दत्त्वा समचतुरसमापतं भवति । तदर्शनम् । अयातुल्यकावेव भुजकोटी । अतस्तपोमिहतिदिभक्ता फलं स्पष्ट स्यादिति । समकर्णयोस्तुल्यचतुर्मुजापतयोरुपपनी स्पष्टे । चतुर्भु- जेऽन्यत्रेति । समानलम्बक्षेत्र सम्बद्दयात्यार्थस्थितापाधायोश्छित्वा पार्थ- स्थिते शकले उभयतो बहिर्दत्त्वा समचतुरसं भवति । तद्दर्शनम् । अथवा दर्शनम् । अत्र सम्पः कोरिः । भूमुखयोगार्धं भुजः । अतस्तद्वधः मित्युपपन्नम् ॥ १७२ ॥ :७३ ॥ । फल- ली०वि० ०-भका सती तुल्यं चतुर्भुजेऽनुल्पकर्णे स्फुटं फलं भवति । एवं तुल्यकर्णयो- राह-समेति । समकर्णतुल्यचतुर्भुजे तथाऽऽयते दीर्घ समकणे चतुर्भुजे तद्भुजकोटि- घात एव फलम् । प्रकारान्तरमाह-चतुर्भुज इति । अन्यत्र समानलम्ये चतुर्भुजे लम्बेन निघ्नं कुमुसक्यखण्डं भूवदनैक्यदलं फलं भवति ॥ १७२ ॥ १७३ ॥ + अत उकमिलारभ्य चतुर्धा परवा, इस्यन्वो प्रन्यो क पपुस्तकयांनास्ति ।

·मकरणम् 1 लीलावती। अत्रोद्देशक:-क्षेत्रस्य पञ्चकृतितुल्यचतुर्भुजस्य कौँ ततश्च गणितं गणक प्रचक्ष्व । तुल्यश्रुतेश्च सलु तस्य तथाऽऽयतस्य यद्विस्तृती रसमिताऽष्टमितं च देय॑म ॥ १७४ ॥ प्रथमोदाहरणे न्यासः । भुजाः २५ । २५ । २५ / २५ । अत्र त्रिंश३०न्मितामेकां श्रुति प्रकल्प्य यथोक्तकर- णेन जाताऽन्या श्रुतिः ४० । फलं च ६००। २५ ३५ २५ बु०वि०-अथ तावत्समचतुर्भुजायतयोरुदाहरणं सिंहोद्धतयाऽऽह-क्षेत्रस्य पञ्च- कृतितुल्यचतुर्भुजस्येति । पञ्चानां कृतिः पञ्चविंशतिस्तया तुल्याश्चत्वारो भुजा यस्य तस्य क्षेत्रस्य कर्णौ प्रचक्ष्व भो गणक । अत्र कर्णाविति सा- ग्येनोक्तत्वात्समौ को विषमावपि करें प्रचक्ष्वेति योजनीयम् । ततस्तस्प ली वि-उदाहरणम् क्षेत्रस्येति । पञ्चविंशतिमितस्य क्षेत्रस्य चतुर्भुजस्य कर्णी गणितं फलं हे गणक यद । तुल्यवर्णस्यापि चतुर्भुजस्य फल वद । तथाऽऽयतस्य चतुर्भुजस्य दीर्घचतुरस्रस्य फल वद । कीदृशमायतं तदाह यद्विस्तारः षट् दैय॑मष्टौ कराः । न्यासः । अत्र तत्कृत्योर्योगपदमित्यादिना जाता करणीगता श्रुविरुभपत्र तुल्यैव १२५० । भुजकोटिघानः फलं ६२५। अवेति । तुल्यकर्णपक्षेऽतुल्यकर्णपक्ष आह । अथ त्रिशमितामेकां श्रुतिं प्रक- ल्प्य जाताऽन्या ४० । क्षेत्रदर्शनम् । अथेति । एकस्य विशन्मितस्य कर्णस्य कल्पनेऽन्यश्चत्वारिंशन्मितो भवति । स यथा-इंष्टी श्रुतिः “३. नवर्गः ९०० बाहु २५ कृतिः ६२५ चतुर्गुणा २५०० श्रुतिवर्गण ९०० विवर्जिता १६०० नन्मूलं ४. द्वितीय श्रवणपमाणम् । अथवा चतु- दशमितामेकां श्रुति प्रकल्प जातोऽन्यः कर्णः ४८ । गणितं ६०० ।

·१६४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[ क्षेत्रव्या- अथवा । न्यासः । चतुर्दशा४मितामे- कां श्रुति प्रकप्ल्योक्तवरकरणेन जाताऽ- न्या श्रुतिः४८ । फलं च ३३६ । २५ २५ द्वितीयोदाहरणे न्यासः । तत्कृत्यो- योगपदं कर्ण इति जाता करणीगता श्रुतिरुभयत्र तुल्यैव १२५० । गणितं च ६२५। अथाऽऽयतस्य । न्यासः । विस्तृतिः ६। दैर्घ्यम् ८ । अस्य गणितम घु०वि०-तुल्पचतुर्भुजस्य समश्रुतेविषमभुतेश्च गणिवं प्रचक्ष्व । तुल्यश्रुतेरित्यस्प नपुंसकत्वेऽपि उक्तपुंस्कत्वात्सिद्धिः। तस्य कस्य । यस्य विस्तृती रस६मिता देय त्वष्टमितमायतं समद्विद्विभुजं तस्य समतेरेवं फट स्यात् । विपम- कर्णस्येटोन कर्णः । प्रथम प्रकल्प्येति वक्ष्यमाणोक्त्या द्विवीयकर्णज्ञानं फलज्ञानं च भवेदिति ॥ १७४ ॥ ली वि०-अतुल्यको ३० । ४० अनयोराभिहतिः १२०० विमक्ता । इदं तत्र फलम् ६०० । यत्र चत्वारो भुजाः पञ्चविंशतिः २५ एकः कर्णः ३० अन्यः ४० । प्रकारान्तरेण विषमकर्ण दर्शयति-अथवेति । एकस्य चतुर्दशत्वेऽन्यः कर्णोऽष्टचत्वारिंशत्स्यात् । यथा-दृष्टा श्रुतिः १४ तवर्गः १९६ अनेन चतुर्गुणा बाहुरुतिः २५०० हीना २३०४ सन्मूलं १८ द्वितीयश्रवणममाणम् । अत्र गणितं ३३६ । अतुल्यवर्णयो १४ । १८ रभिहतिः ६७२ विभक्ता ३३६ इदं तत्र क्षेत्रफलम् । यत्र भुजाः २५ एकः कर्णः १४ अन्यः ४८ आयते अष्टकरायते पविस्तारे न्यासो यथा-अत्र वत्कृत्योर्योगपदमित्युभयतः कर्णस्तुल्य एव १० । भुजकोटयोः ८ । ६ घातो गणिनं ४८ ॥ १७४ ।।

·प्रकरणम् । लीलावती। १६ उदाहरणम्-क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारितुल्यं विश्वभरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या । पाहू त्रयोदशनखप्रमिती च लम्बः सूर्यान्मितश्च गणितं वद तत्र किं स्यात् ॥ १७५ ॥ न्यासः । वदनम् ११ । विश्वंभरा २२ । बाढू १३ । २० लम्ब: १२ । अत्र सर्व- दोयुतिदलमित्यादिना स्थूल- 'फलं २५० । वास्तवं तु लम्बन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति. जातं फलं १९८ । क्षेत्रस्य खण्डत्रयं कृत्वा फलानि पृथगानीय ऐक्यं कृत्वाऽस्य फलोपपत्तिदर्शनीया । खण्डत्रयदर्शनम् । १२ १२ + १३ घुलवि ~अथ समचतुरस्त्रायतयोरुदाहरणमुक्त्वेदानीं समलम्बोदाहरणं वसन्त- तिल केनाऽऽह-क्षेत्रस्य यस्य ददनं मदनारितुत्यमिति । यस्य क्षेत्रस्प मुखं मदनारिभिरेकादशभिस्तुल्यम् । विश्वभरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या पाहू प्रयो- दशनखममिती लम्बश्च सूर्येमितः, वस्य क्षेत्रस्य गणितं किं स्यात् । अत्र भुजमुखसंपातादधस्त्वेको लम्बः। भमिभुजसंपावादूर्ध्वमन्यो लम्बः । एवं संपानद्वयादेतौ सम्बौ समौ । अतः समलम्यं तद्दर्शनम् । अब सर्वदोर्यु- तिदलमित्यस्योपपत्तिकथन उत्पादिते ये ऊर्ध्वाधस्यले पार्वन्यले च वे प्रत्यक्ष समेनोत्पद्यते । अतः प्राग्वत्समचतुरस्र क्रियमाणे समचतुरसं नस्यात् । अतोऽत्र सर्वदोयुतिदलमित्यादिनाऽऽनतिं फलं स्थूलमुत्पद्यते तादिदै २५० । ली वि०-उदाहरणान्तरमाह-क्षेत्रस्पेति । यस्प क्षेत्रस्पैकादशमितं ११ मुखें विश्वभरा भूमिर्मुखाइट्विगुणिवा २२ बाहू १३१२० मिती लम्बः १२तत्र फलं किं स्यादि । न्यास:-अत्र सर्वदोमुनिदलमित्यादिकरणेन स्थलफलं २५० ।

·१६६ घुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- न्यासः। प्रथमस्य भुनकोटिकर्णाः ५ । १२ १३! द्वितीयस्याऽऽयतस्य विस्तृतिः । देय १२ । तृतीयस्य भुजकोटिकाः १४ । १२ । २० । अत्र त्रिभुजयोः क्षेत्रयोर्भुजकोटिघाताध फलम । आयते चतुरस्र क्षेत्रे तद्भुनकोटियातः फलम् । यथा प्रथमक्षेत्रे फलम ३० । द्वितीये ७२ । तृतीये ९६ । एपामैक्यं सर्वक्षेत्रे फलं १९८॥ घु०वि०-वास्तवं तु सोपपत्तिकं कुमुखैक्यखण्डमिदं ३३ रम्येनानेन १२ २ निप्रमिति जातं १९८। तद्यथा-पायाधायोःक्षेत्रं छित्त्वा पार्थस्थे खण्डे पहिः पूरणार्थमुभयतो दत्त्वा समचतुरस्र जातम् । तस्य दर्शनम् । अवाऽऽयते भूमुखयोगार्धं भुजो लम्बः कोटिः। अवस्तद्वधो वास्तवं फलं स्यात् । तथाऽपि मन्दविश्वासार्थमाह-क्षेत्रस्य खण्डत्रयमित्यादिना । तत्र पार्थस्थे श्यले मध्यस्थमायतम् । एषां प्राग्वत्फलानि ३० । ९६ । ७२ । एप योगस्तदेव फलम् १९८ ॥ १७५ ॥ लीवि०-अवेति । सर्वदोषः ११ । १३१२० । २२ तद्युतिः ६६ तद्दलं ३३ चतुःस्थितं बाहुहान २२।२०।१३। ११ नद्धतिः ६२९२० तन्मूलं २५० । इदमस्फुटं फलम् । वास्तवं तु लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति जातं १९८॥ ११।२२ ऐक्पं ३३ एतद्दलं ३३ लम्पेन १२ हतं ३९६ छेदेन २ भक्तं १९८ इदं स्फुटफलम् । अत्र पार्धावाधार्धयोः क्षेत्र छिला पार्थस्थे खण्डे पहिः पूरणार्थे उभयतो दत्त्वा समचतुरसम् । यथा । अवाऽऽयते भमुखयोगार्धं भुजो लम्बः कोरिः । अतस्तद्धो वास्तवं फलम् । अथापि मन्दमतिविश्वासा- र्थमाह । क्षेत्रस्य खण्डत्रयं कृत्वा तत्कलानि पृथगानीयैक्यं कृत्वा फल- स्योपपनिदर्शनीया । अत्र त्रिभुजयोः क्षेत्रयोर्भुजकोटिघाताधैं फरमायते चतुरस्र क्षेत्रे तद्भुजकोटिघातः फलम् । क्षेत्रस्य खण्डवपमिति । तत्र पार्श्वस्थे न्यसे मध्यस्थमायतं चतुरसम् । यथा प्रथमक्षेत्रे फलं ३० । द्वितीये ७२ तृतीये ९६ एषामैश्यं नदेव फलं वास्तवं १९८ ।। १७५ ।।

·प्रकणरम् ] लीलावती। अथान्यदुदाहरणम्-पञ्चाशदेकसहिता वदनं यदीयं भूः पञ्चसप्ततिमिता प्रमितोऽष्टषष्ट्या । सव्यो भुजो द्विगुणविंशतिसंमितोऽन्य- स्तरिमन्फलं श्रवणलम्बमिती प्रचक्ष्व॥१७॥ ६८ . ३०८ २३१ न्यासः । वदनम् ५१ । भूमिः ७५ । भुजौ ६८॥४०॥ अब फलावलम्बश्रुतीनां सूत्रं वृत्तार्धम- ज्ञातेऽवलम्बे श्रवणः श्रुतौ तु लम्बः फलं स्पानियतं तु तत्र।।१७७॥ कर्णस्यानियतत्वाल्लम्बोऽप्यनियत इत्यर्थः। बु०वि०-अथ लम्बात्कर्णज्ञानार्थ कर्णालम्बज्ञानार्थं च, एककर्णाद्वितीयक- णादिज्ञानार्थं सूत्राणामनेकत्वाच्च तावदुदाहरणमेव वसन्ततितकेनाऽऽह- पञ्चाशदेकसहिता च वदनं यदीयमिति । स्पष्टार्थम् ॥ १७६ ॥ अथ लम्बे ज्ञातेऽन्यलम्बकर्णादिकं नियतं स्यात् । कर्णेऽपि ज्ञानेन्य- कर्णलम्बादिकं नियतं स्यादिति मागुक्तपक्षेपश्लोकदयेनार्थसिमापि पुनः सूत्रत्वेनोपजात्यर्धेनाऽऽहं-ज्ञातेऽवलम्ये श्रवणः श्रुतौ तु लम्ब इति । यत्र क्षेत्र एकस्मिन् लम्चे ज्ञाते को नियतः स्यात् । अथवा श्रुतौ तु ज्ञावायां सत्यां लम्वोऽपि नियतः स्यात् । उभयत्रापि तत्र क्षेत्रे फलं च नियत स्यात् । यथा कर्णस्यानियतत्वमुक्तं तदशेन लम्बस्याप्यनियतत्वमित्याह- कर्णस्पानियतत्वादिति ॥ १७७ ॥ ली०वि०-अथ लम्बाकर्णज्ञानाय कर्णाल्लम्बज्ञानाय चैककर्णाद्वितीयकर्णज्ञानाय च सूत्राणामनेकत्वातावदुहारणान्तरमाह--पश्चाशदिति । एकाधिका पञ्चाशत् ५१ यदीयं मुखम् । पञ्चसप्ततिमिता ७५ यत्र भूमिः । अष्टपष्टिममितो यत्र सव्यो भुजः ६८ द्विगुणविंशतिसभितश्चत्वारिंशन्मितोऽन्यो भुजः ४० तस्मि- क्षेत्रे फलं वदं श्रवणलम्बयोर्मानं वद ॥ १७६ ॥ अवैव क्षेत्रफलावलम्बश्रुतिज्ञानार्थ करणसूत्रं वृत्तानाऽऽह-ज्ञात इति । लम्चे ज्ञाते कर्णो ज्ञायते । श्रुतौ ज्ञातायां तु लम्बो ज्ञायते । तत्रैव नियतं फलं स्यात् । कर्णस्यानियतत्वालम्पोऽप्यनियत इत्यर्थः ॥ १७७ ॥ -- ·-- १६८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य:- लम्बज्ञानाय करणसूत्रं वृत्ताधम्- चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजेऽवलम्बः प्राग्वद्भुजौ कर्णमुजौ मही पूः ॥१७॥ अत्र लम्बज्ञानाथै सव्यभुजाग्राद्दक्षिणभुजमूलगामी इष्टकर्णः सप्तसप्ततिमितः ७७ कल्पितस्तेन चतुर्भुजान्तस्त्रि- भुजं कल्पितं तत्रासौ कर्ण एको भुजः ७७ । द्वितीयस्तु सन्यभुजः ६८ । भूः सैव ७५ । अत्र प्राग्वल्लब्धो लम्बः ३०८ १०वि०-अथ तावत्कणे ज्ञाते लम्यज्ञानमुपजात्युत्तरार्धेनाऽऽह-चतुर्भजान्तति- भुजेऽवलम्ब इति । चतुर्भुजान्वर्वतिनि विभुजे पाग्वत् । त्रिभुजे भुजयो- योग इत्यादिना लम्बः स्यात् । तत्र कर्ण एको भुजः । तदाभितोऽन्यो भुजः । भूमिरेव भूमिः कल्पा । एतदाचार्य एव सष्टयति-तत्रासावित्या- दिना। वासनात्र त्रिभुजोक्त्या संष्टा ॥ १७८ ॥ ली०वि०-अथ लम्यज्ञानार्थं करणसूत्रं वृचार्थेनाऽऽह-चतुभुर्गेति । चतुर्भुनान्त- सिभुज चतुर्भुजमध्ये वर्तमाने त्रिभुजेऽवलम्बः माग्वदानेयः । त्रिभुजे भुजयो- योगस्तदन्तरगुणो भुवा हतो लन्ध्येत्यायुक्तमकारेणाऽऽनेयः । तत्र कर्णभुजौ शेयौ । मही भः । भूरेप भूर्तेयेत्यर्थः । एकः कर्णः कल्पनीयः । अत्रावलम्ब- ज्ञानार्थे सव्यभुजामाइक्षिणभुजमूलगामी सप्तसप्तनिरिष्टकर्णः कल्पितः ७७ ॥ तेन चतुभुर्णान्तत्रिभुजं कल्पितम् । तत्रासौ कर्ण एको भुजः ७७ सव्यभुजो द्वितीयः ६८ भूः सैव. ७५ । अत्रेति । सप्तसप्ततिमित एकः कर्णः कल्पितः ७७ एके कल्पिते कर्णे फलादिज्ञानं विशदी क्रियते-पञ्चाशदेकसहितति । अमावलम्बे भावे कर्णज्ञानम् । कर्णे च ज्ञाते लम्बज्ञानम् । ततो नियतं फलम् । तत्र चतुर्भुनान्तस्त्रिभुजेऽवलम्बः पाग्वत् विभुजे भुजयोर्योग इत्यादिनाऽऽनेयः । वत्र पकारः कर्णभुजौ ७७ । ६८ भुजौ ज्ञेयौ। भूरेव ७५भूः कल्पितः कर्णः ७७ दर्शनं विभुजे भुजयोः ६८ । ७७ योगः १४५* तदन्तरेण ९ गुणितः १३०५ भुवा ७५ हतः स विशेषाभावात्पञ्चदशभिरुभयोरपर्वतः ८७ । अनया लभ्या विस्था भूः ७५ । ७५ जनयुता समच्छेदेन ·मकरणम् ] लीलावती। लम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तम्- यल्लम्बलम्बाश्रिनबाहुवर्गविश्लेपमूलं कथिताऽवयाधा। तदूनभूवर्गसमन्वितस्य यल्लम्बवर्गस्य पदं स कर्णः॥१७९॥ अत्र सव्यभुजाग्राल्लम्बः किल कल्पितः --- । अतो जातापाया १४४ तदूनभूवर्गसम- वितस्येत्यादिना जातःकर्णः ७७ । t बु०वि०-अथ लम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानमुपजात्याह-यल्लम्बलम्बाश्रितवाहुवर्गवि- श्लेषमूलमिति । लम्बश्च सदाश्रितवाहुथ लम्बनदाभितपाहू तयोर्वगविश्लेपः। तस्य यन्मूलं स्यात् । सा तल्लम्बाभिवभुजस्याऽऽवाधा स्यात् । तयोना भूदितीयाऽऽपाधा स्यात् । तस्या यो वर्गस्तेन समन्वितस्य लम्पवर्गस्य यत्पदं स कर्णः स्यात् । अयं कर्णस्तल्लम्याश्रित एव भवेदित्यर्थसिद्धम् । वासनाs- त्रातिस्फुटा ॥ १७९ ॥ ली०वि०-३५५/ ८७ ऊना२८८ युता ४६२ उभे दलिते १४४ / २३१ ५ ५ ५ १ आवाघाभुजौ १४४ | ६८ वत्कृती २०७३६ भुजस्य ६८ तिः ४६२४ अनयोरन्तरार्थं समच्छेदौ कृतौ ११५६०० | २०७३६ तयोरन्तरं ९४८६४ २५ तन्मूलं लम्बः ३०८ ॥ १७८ ॥ अथ लम्ये ज्ञाते कर्णज्ञानार्थ करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-पल्लम्बलम्बाभितेति । यो लम्बो लम्बाश्रितयाहुश्च तयोर्वर्गान्तरं तस्य मूलं साऽऽधोक्ता । तयाऽऽयाधयोना या भूमिस्तस्या वर्गस्तेन समन्वितो यो लम्यवर्गस्तस्य पदं स कर्ण उक्तः । यथा ·१७० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रन्य. द्वितीयकर्णज्ञानार्थ सूत्रं वृत्तद्वयम्- इप्टोऽत्र कर्णः प्रथम प्रकल्प्पयो तु कभयतः स्थिते.ये। कर्ण तयोः मामितरौ च बाहू प्रकल्प्य लम्बावचधे च साध्ये । आवाधयोरेकककुप्स्थयोर्यत्स्यादन्तरं तन्ठतिसंयुतस्य । लम्बैक्यवर्गस्य पदं द्वितीयः कर्णो भवेत्सर्वच जेषु ॥३८१॥ बु०वि०-अथैकस्मात्कर्णाद्वितीयकर्णज्ञानमुपजातीन्द्रवज्राभ्यामाह-उधोऽत्र कर्णः प्रथममिति आवाधयोरिति । अत्र चतुर्भुजे मथममिष्टः कर्णः मकल्प्यः। उद्देशकेन कथितो वा । तत्कणेरखावच्छिन्नस्य क्षेत्रस्य तत्कर्णाभयतो ये त्र्यले स्थिते तयोयोरपि त्यसयोः कर्ण क्ष्मा भूमि प्रकल्प्य, इतरौ पाहू प्रकल्प्य लम्बौं, आवाधाश्च साध्याः । तत्रैकविमुजे भूमितदाभितमुजौ भुजौ । अन्यत्र विभुजे मुखतदाश्रितभुजौ भुजौ। द्वयोरपि कर्ण एव भूमिः । एवं प्रकल्प्य त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना, योरपि त्र्यसयो- सम्पावयाधाच साध्याः। तत्रैकादिशि स्थितयोरावाधयोर्यदन्तरं तस्य कृत्या संयुतस्य सम्पैक्यवर्गस्य यत्पदं स द्वितीयः कर्णो भवेत् । कुत्र । सर्वेषु सम- +चतुरसभुजादिषु चतुझ्नक्षेत्रेषु । अत्रोपपत्तिः-कर्णरेखावच्छिन्ने क्षेत्र कर्ण- लो०वि०-लम्बः३०८ तदाश्रितयाहुः ६८ अनयो! ९४८६४ । ४६२४ २५ समच्छेदौ रुतौ ९४८६४ | ११५६०० अनयोविश्लेषः २०७३६ तन्मूलें २५ १४४ आयांधा । तदूना भूः ७५ समच्छेदौ १४४ | ३७५ ऊना २३१ 7 २५ नवर्गः ५३३६१ तेन उम्मवर्गः ९४८६४ समन्वितः १४८२२५ छेदेन २५ २५ २५ भक्तो लन्ध ५९२९ तन्मूलमयं कर्णः ७७ ॥ १७९ ॥ अथ द्वितीयकर्णज्ञानार्थ करणस्वं वृत्तद्वयम्-इष्टोऽवेति । आपाधयोरिति । तत्र चतुर्भुजे सध्यभुजापादक्षिणभुजमुलगामिनः किल कर्णस्प मानं कल्पितं ७७॥ तत्कर्णरेखावच्छिन्नस्य क्षेत्रस्प मध्ये कर्णरेखोभयतस्त्र्यसे क्षेत्र उत्पले तयोः + . पुस्तके 'चतुरस्रभुमादिषु ' एतदं नास्ति।

·प्रकरणम् ] लीलावती। न्यासः। तत्र चतुर्भुजे सव्यभुजाग्राहक्षिणभुजमूलगा- 'मिनः कर्णस्य मानं कल्पितम् ७७ । तत्कर्णरेखावच्छि-. नस्य क्षेत्रस्य मध्ये कर्णरेखोभयतो ये व्यस्त्रे उत्पन्ने तयोः कर्ण भमि तदितरौ च भुजी प्रकल्प्य प्राग्वल्लम्बः ५१ ७५ ०वि-रेखोभयतः स्थितयोख्यसयोः साधिती लम्पी द्वितीयकर्णादुभयतो निप- ततः। तत्रैकादेशि स्थितयोरायाधयोरन्तरं सम्पनिपातान्तरं स्पांत् । सा कोटिः । एकलम्बानुसारं द्वितीयं लम्यं दत्त्वा लम्पैक्यं भुजः। द्वितीयकर्ण एव कर्णः। • एवं त्रिभुजमुत्पद्यते। तद्दर्शनम् । अतोऽनयाभुजकोटयोर्वर्गयोगस्य मूलं द्वितीयः कर्ण इत्युपपन्नम् । यत्र क्षेत्रे चतुर्णां भुजानां मध्ये महती भूलघु मुखमितरी भुजौ तत्र लम्बनिपातान्तरं नोत्पद्यते । यतो लघुभुजाश्रिताऽऽवाधा लघ्वी। महदाश्रिता महतीति । अतस्तत्रैकदिस्थितयोराबाधयोः समत्वाल्लम्बनिपा- ली०वि०-कर्ण भूमि प्रकल्प्य तदितरौ भुजौ च प्रकल्प्य प्राग्वल्लम्पायाधाः साधि- ताः।उदाहरणम्-इष्टोऽवति । इष्टकर्णः ७७ तदुभयतस्त्र्यस्त्रयोः कर्णो भूमिः । इतरौ भुजौ । ततो लम्बावाधासाधनम् । यथा त्रिभुजे भुजयोः ७५ । ६८ योगः १४३ तदन्तरेण ७ गुणितः १००१ भुवा ७७ हतो लब्धं १३ । अनेन भूः ७७ जनयुता ६४ । ९० दलिता ३२। १५ एते महाव्यत्रस्याऽऽयाधे । आपाधाभुजौ ३२ । ६८ तत्कृती १०२४ । ४६२४ तदन्तरं ३६०० तन्मूलं ६० लम्यः । एवमन्यत्रापि । स्वाबाधाभुजौ ४५ । ७५ तत्कृती २०२५ । ५६२५ अन्तरं ३६०० तन्मूलं लम्बः ६० । स एव । अथ द्वितीयत्रिकोणस्य भुजयोः ४० । ५१ योगः ९१ अन्तरेण ११ हतः १००१ भुवा ७७ हृतः १३ अनेन भूः ७७ जनयुता ६४ । ९० दलिता 'लम्धे आवाधे ३२ ॥४५॥ अथ स्वायाधाभुजौ ३२१४० तलती १०२४ । • तदन्तरं ५७६ तन्मलं लम्पः २४ । एवमन्यत्र स्वाबाधाभुजौ ४५॥

·१७२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेवन्यः- आवाधा च साधिता । तदर्शनं लम्बः ६० द्वितीयलम्वः २४ । आवाधयोः४५। ३२ । एकककुप्स्थयोरन्तरस्य १३ । कृतेः १६९ लम्वैक्य ८४ कृतेश्च ७०५६ । योगः ७२२५ । तस्य पदं द्वितीयकर्णप्रमाणम् ८५ । अत्रेष्टकर्णकल्पने विशेपोक्तिसूत्रं सार्धवृत्तम्- कर्णाश्रितस्वल्पभुजैक्यमुवी प्रकल्प्य तच्छेपभुजौ च वाहू । साध्योऽवलम्बोऽथ तथाऽन्यकर्णः स्वोयाः कथंचिच्छ्रवणो न दीर्घः। दन्य लम्बान्न लघुस्तथेदं ज्ञात्वेष्टकर्णः सुधिया प्रकल्प्यः॥१८२॥ बु०वि०-तान्तरं न स्यात् । समचतुरस्रगपि भुजानां समत्वेन लघुमहत्त्वाभावाल्ल- म्बनिपातान्तरं न स्यात् । तत्र सम्बनिपानान्तराभावाल्लम्बैक्यमेव द्वितीयः कर्णः । एतद्विलक्षणेषु सर्वचतुर्भुजेषु सम्पनिपातान्तरमुत्पद्यत एवेति स्पष्टम् ॥१८०॥१८१॥ अथेष्टकर्णकल्पनेऽपि नियम सार्धापनाविकयाऽऽह-काश्रितस्वसभुजे- क्यमिति । तदन्यसम्बान लघुरिति । भुजयारक्यं भुजैक्यं कर्णस्याऽऽभितं स्वल्पं च तद्भुजैक्यं च णाभितस्वल्पभुजैक्यम् । कर्णादुभ्यतः पार्श्वस्थौ यो यौ भुजौ तयोस्तयोरेकैकपास्थितयो(जयोः पृथगैक्ये हत्वा तयोर्मध्ये रवल्पं यद्भुजैक्यं तदुर्वी भर्मि प्रकल्प्य तच्छेपमितावितरपार्थस्थितौ भुजौ मुजा- वेद प्रकल्प्य विभुजवल्लम्बः साध्यः । तथा तेनैव प्रकारेण इतरकर्णेऽपि तत्कर्णाश्रितत्वेन भूमिभुजौ च प्रकल्प्य सम्बः साध्यः। एवं कृते फलित- माह-स्वोा इति । स्वकीयकल्पितभूमेदीर्घः श्रवणः कथंचिन्न स्यात् । लीवि०-५१ वरती २०२५। २६०१ अन्तरं ५७६ तन्मूलं सम्बः । स एव २४ । आवाधयोरेक्ककुप्रथयोरिति । एकदिशास्थयोरापाधयोः४५। ३२ तदन्तरं १३ लम्बसंपातान्तरभूमिरित्यर्थः । अन्तरस्य १३ रतिः १६९ । एवं सम्पयोः ६० । २४ ऐक्य ८४ वर्गः ७०५६ योगोऽयं ७२२५ । अस्य पदं द्वितीयकर्णप्रमाणं ८५। फलमाह-व्यसेति । व्यत्रयोः फटैक्यं फलम् । सम्बगुणं भूम्यर्धमिति भूमिः ७७ लम्पः ६० तर्धेन ३० गुणिता २३१० अन्यत्र भूमिः ७७ उम्पः २४ तदर्धन १२ गुणिता ९२४ फटैक्यं क्षेत्रफलं ३२३४ क्षेत्रदर्शनम् ॥ १८० ॥ १८१॥ अवेष्टकर्णकल्पने विशेषोऽस्ति । तत्सूत्रं सार्धवृत्तेनाऽऽह-कर्णाश्रितरवल्पेदि । चतुर्पज ऐकान्तरकोणपोराम्य संकोच्यमान त्रिभुजत्वमेति । ववक्कोणाहस- ·T 1 भकरणम् । लीलावती। १७३ चतुर्भुजे येकान्तरकोणावाक्रम्य संकोच्यमानं त्रिभु- जत्वं याति । तत्रैककोणे लग्नलघुभुजयोरैक्यं भूमिमितरी भुजौ च प्रकल्प्य तल्लम्बादूनः संकोच्यमानः कर्णः कथ- चिदपि न स्यात्तदितरो भूमेरधिको न स्यादेवमुभयथाऽ. प्येतदनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते । विपमचतुर्भुजफलानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्धम्- व्य तु कर्णोभयतः स्थिते ये तयोः फलैक्यं फलमत्र नूनम् ॥ अनन्तरोक्तक्षेत्रान्तरूयस्रयोः फले ९२४ । २३१० अनयोरक्यं ३२३४ तस्य फलम् । पु०वि०-तथा तदन्यकर्णे यो लम्बस्तस्माल्लघुन स्यात् । एवमन्यकर्णस्खोया दीर्घोऽन्यलम्याल्लघुन स्यात् । इदं कर्णस्य दीर्घत्वं धुत्वं ज्ञात्वेष्टकर्णः सुधिया प्रकल्प्यः। सुधियेति हेतुगर्भम् । ततः प्रष्ट्रा कथितमपि कर्णमेयं परीक्ष्य फलादिकं धीमता कथन यामिति । अवोपपत्तिराचार्यणोपपादिता-चतुर्भुज- मित्यादिना । चतुर्भुजमेकान्तरकोणयोराक्रम्य सकोच्यमानं विभुजत्वं याति। तत्र कर्णपाद्वयोत्पन्नयो जैक्ययामध्ये स्वल्पभुजैक्य भूमिः। तदितरपार्श्वस्थी भुजौ मुजावेव । तत्र यो लम्यस्तल्लम्वादूनः संकोच्यमानोऽन्यकर्णः कदा- चिन्न स्पात् । स्वकीयभूमेरधिको न स्यात् । एवमन्यकर्णोऽपि । एकस्पाधि- क्येऽन्यस्य न्यूनत्वमित्यादि स्पष्टम् । अत एवोक्तमाचार्येणैवदनुक्तमापि चुद्धि- मता ज्ञायत इति।मुजममाणाभिकंजुशलाकाभिः क्षेत्रं भुवि विन्यस्यैकान्तर- कोणयोराक्रम्य मन्दानां प्रतीतिरुत्पाद्या ॥ १८२ ॥ अथानन्तरोक्तक्षेत्रे फलसाधनमुपजात्युत्तरार्धनाऽऽह-त्र्यसे तु कर्णो- भयत्त इति । अप्रत्येषु सर्वचतुर्भुजेषु । नूनं निश्चये । आयोक्तस्थूलफलसा- धनापेक्षया स्पष्टत्वद्योतनार्थमत्र नूनमिति प्रयोगः । शेषं स्पष्टम् । वासनाs- प्यत्र स्पष्टा ।। १८३॥ ली०वि०-भुजयोरैक्यं भूमि प्रकल्प्य । इतरौ भुजी । तल्लम्बाद्नः संकोच्यमानः कर्णः कथचिन्न स्यात् । तदितरो भूमेरधिको न स्यात् । एतदनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते । न्यासः ॥ १८२ अथ करणसूत्र वृत्ताधैनाऽऽह-ज्यसे तु कोभयत इति । अनन्तरोतक्ष- प्रान्तस्त्र्यसयोः फले ९२४ । २३१० अनयोरैक्यं तस्य फलं ३२३४ ।। अस्योदाहरणं पूर्व लिखितमेव ।। १८३॥ । -- "-

·१७४ वृद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रन्य-
समानलम्बस्यायाधादिज्ञानाय करणमूत्रं वृत्तद्वयम्-
समानलम्बस्य चतुर्भुजस्य मुखोनभूमि परिकल्प्य भूमिम् ।
भुनी मुजो व्यस्रवदेव साध्ये तस्यावधे लम्वमितिस्ततश्च ॥१८४॥
बु०वि०-समानतम्यक्षेत्रादिवरचतुर्भुज टम्पयोः कर्णयोर्वा मध्य एकस्य निई-
शेन नियम्यते । समानटम्यं तु समानटम्बत्वेनैव नियम्यते । अतः समच-
तुर्मुजादिषु सम्बयोः कर्णयोर्वेकस्य कथनेन नियतकर्णादीन् प्रसाध्येदानी
समलम्बक्षेत्रस्य समटम्वत्वेनैव नियतत्वात्तत्र नियतकर्णादीनुपजातिकादये-
नाऽऽह-समानटम्पस्य चतुर्भुजस्यति । आवाधयोनेति। समानतम्यस्य
चतुर्भुजक्षेत्रस्य मुखोनाम भूमि प्रकल्प्य भुजौ भुजावेव प्रकल्प्य त्र्यमवदेव
लिभुजे मुजयोर्योग इत्यादिना तस्य समानसम्बस्याऽऽयाधे साध्ये । वो
सम्बमितिश्च साध्या । कल्पितत्र्यसे यः साधितो सम्यो ये च साधिते
आपाधे ते एव समानरम्बे चतुर्भुजे भवतः । तत्राल्पाऽवाधा अल्पभुजा-
भिता । अन्यान्याटम्बनिपावादन्यभुजाभिवेवि आवाघयोना या चतुरसस्प
भूमिर्न तु कल्पितत्र्यसस्य । तस्या सम्बस्य च यो वर्गों तयोरैक्यस्य मुलं
तहम्बाश्रितः कर्णः स्यात् । एवमावाधादयेन कर्णद्वयं स्यात् । फलं तु
कर्णोभयतरूपसदयफटयोगेन स्यादिति प्रागुक्त्यैव भवेत् । विशेषाभावात् ।
समानसम्बे नियममाह-समानटम्बे रघुदोःकुयोगादिति । समानसम्बे क्षेत्रे
लघुभुजभूमियोगान्मुसान्यदो संयुतिरल्या स्यात् । ईदृग्विधं पत्र क्षेत्रे भवे-
चदेव समानसम्बं स्यात् । नत्वन्यदित्यर्थः । अत्रोदाहक्षेत्रे रघुदोः-
कुपोगः९९ मुखान्यमुगयोयोगः ७७ अपमल्पः। अत इदं समानसम्बं युज्यते ।
पश्चाशदेकेति यामागुक्त क्षेत्रं तत्र रघुदोःकुयोगः ११५। मुखान्यदोःसंयु-
विः ११९। इयमल्पा न स्यादव इदं कचित्समानसम्बं न भवेदिति । अत्रो-
पपत्तिः-समानटम्बे क्षेत्रे मुखयोर्मध्ये सर्वत्र टम्यतुल्यान्वरत्वालम्बद्या-
न्तर्ववि क्षेत्रखण्डं त्यक्त्वा सम्बद्दयस्य पहिः पार्थस्थितं जात्यवयं शिप्यते ।
तलास्यद्वयं संयोज्य विभुजं स्यात् । तत्र विमुजे चतुर्भुजस्य मुजावेव
भुजी मुखोना भूमिममिः ।अनोऽध त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना यः साधितो
ली दि-अप करणसूत्र वृत्तद्वयम्-तमानसम्बस्येति । आवाधयोना इति च
॥ १८४॥ १८५॥

·. भकणरम् ] लीलावती। १७५ आवाधयाना चतुरस्रभूमिस्तल्लम्बवगैक्यपदं श्रुतिः स्यात् । समानलम्बे लघुदोःकुयोगान्मुखान्यदोःसंयुतिरल्पिका स्यात् ॥ उदाहरणम्-द्विपञ्चाशन्मितव्येकचत्वारिंशन्मितौ भुजौ। मुखं तु पञ्चविंशत्या तुल्यं पष्टया मही किल ॥ १८६॥ ०वि०-लम्बः स एव तत्र समानलम्बचतुरस्र लम्बः स्यात् ।ये च साधिते आवाधे ते एव लम्बतदाश्रितवाह्वोर्मध्ये भवतः । अतस्तयोरन्यतरयाऽऽवा- धया ऊना या समलम्बचतुरमस्य भूमिः सा तस्पिश्चतुरसे तल्लम्बस्य द्वितीयाss- बाधा स्यात् । सैव भुजो लम्बः कोटिः । अतस्तयोगैक्यमूलं तल्लम्या- भितः कर्णः स्यात् । एवमन्यापाधयाऽन्यलम्बाभितः कर्णः स्यादि- त्युपपन्न समानलम्ब इति । विषमलम्मक्षेत्रे मुखाभितकोणयोर्मध्ये बृहद्भुजाभितकोण एवाधिकः स्यात् । तत्कोणस्पान्तःसंकोचनेनेतरको- जस्य बहिःपसरणानयोः कोणयोः समत्वेन तत्समलम्बत्वं याति । अनो वृहद्धजमुखयोर्योगे लघुभुजभूमियोगादल्पे सत्येव कोणयोः समत्वं स्यात् । अधिक तु तदधिकत्वेनाधिककोणः संकोच्यमानोऽप्यन्यकोणसमत्वं न मामो- त्येव । अत उक्त-समानलम्बे लघुदोःकुयोगादित्यादि । अबोदाहतक्षे- बद्यमिदं भुजप्रमाणाभिजुशलाकाभिभुवि विन्यस्य मन्दाववोधार्थं समान- लम्बस्य संभवासंभवौ क्रमेण दर्शनीयौ ॥ १८४ ॥ १८५॥ अत्रोदाहरणं सार्धानुष्टुन्दयेनाह-द्विपञ्चाशन्मितव्येकेति । अतुल्य- • लम्बकं क्षेत्रमिति । कर्णौ तवापराविति। विपश्चाशन्मितश्च व्यकचत्वारिंश- मितश्च तौ यत्र क्षेत्रे भुजौ स्तः । पञ्चविंशत्या तुल्यं तु मुखं पष्टया तुल्या मही । इदं किल विषमलम्ब क्षेत्र पूर्वैरुदाहतम् । यतः षट्पञ्चाशत् विषष्टिश्च कर्णयोर्मिती नियते । एतावनियतकर्णयोः सवोपिमलम्बत्वम् । वत्र क्षेत्रेपरौ ली०वि०-उदाहरणम्-क्षेत्रदर्शनम् । द्विपञ्चाशदिति । त्रिभुजे भुजयोः ५२। २५ योगः ७७ तदन्तरेण २७ हवः २०७९ भुवा ६३ हतो लब्धं ३३ अनेन भूः६३ जनयुता ३० १ ९६ दलिता १५ । ४८ आवाधे इमे । स्वापायाभुजौ ४८०५२ तरुती २३०४ । २७०४ तदन्तरं ४०० तन्मूलं लम्बः। अन्यत्र स्वाबाधामुजी १५१२५ तलती २२५१ ६२५ वदन्तरं ४०० तन्मूलं लम्बः२० स एव । अथान्यत्र । अन्यत्र भुजौ ६०१३९ तयोयोगः ९९ तदन्तरेण २१ गुणितः२०७१ .

·२५ १७६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य अतुल्यलम्बकं क्षेत्रमिदं पूर्वरुदाहृतम् । पट्पञ्चाशत्त्रिपटिश्च नियते कर्णयोमिती । कर्णी तत्रापरी बूहि समलम्यं च तच्छृती ॥ १८७ ।। अत्र बृहत्कण त्रिपष्टि- मितं प्रकल्प्य ज्ञा(जा)तः न्यासः। ३०. प्राग्वदन्यः कर्णः ५६॥ अथ पट्पञ्चाशत्स्थाने द्वात्रिंशन्मितं कण ३२ बु०वि०- कर्णी हि । एकस्मिन्कर्णे न्यूने कल्पिते सत्यन्योऽधिकः स्यात् । इति कर्णयोरन्ययात्वम् । तदेव क्षेत्रं यदा समटम्यम् । समौ टम्चौ यस्य तत्समटम्यम् । वदा तच्छृती ब्रूहि । यद्दा समश्चासौ टम्पश्च समलम्यः । व बाहे । तस्य श्रुती च बाहि । अत्र पट्पञ्चाशन्मितामेकां श्रुति प्रकल्प्य माग्वत्साध्यमानेऽन्ये कर्णे टम्बनिपातान्तराभावासम्बयोरनयोः ४८ । १५ ऐक्यमेव द्वितीयः कर्णः ६३ । यद्वा पट्पञ्चाशत्स्थाने द्वाविंशन्मितं कर्ण ली०वि०-भुवा ६३ हते लब्ध ३३ अनेन भू ६३रूनयुवा ३०१ ९६ दलिता १५॥ ४८ जाने आषाधे । स्वाबाधाभुजौ ४८।६० तत्कृती २३०४।३६०० तदन्तरं १२९६ वन्मूठं उम्बः ३६ अन्यत्राऽऽयाधाभुजौ १५ । ३९ नत्रुती २२५॥ १५२१ तदन्तरं १२९६ तन्मूठं सम्बः ३६। अथ द्वितीयकर्णानपनम् । अन्य- घाऽऽवाधयोरेकककुप्रथयोरन्तरं नार । तस्मातरुतिसंयुतत्वं गतमेव । केवलं लम्बैक्यवर्गम्टमेव द्वितीयः कर्णः ।यथा सम्बयोः २०। ३६ ऐक्यं ५६ वर्गः ३१३६ तन्मूठं द्वितीयः कर्णः ५६ । अत्र बृहत्कर्ण विपष्टि ६३ मित मकल्प्यान्यः कर्णः साधिवः । अथवा षट्पञ्चाशत्स्थाने ५६ द्वाविंशन्मितः ३२ कर्णः कल्पितः । वत्र भुजौ ३९ २५ वद्योगः ६४ । वदन्तरेण १४ हवः ८९६ मुदा ३२ हलो उन्ध २८ तेन भः ३२ जनयुता ४ । ६० 'दलिता २ । ३० जाते आपाधे । स्वावाधाभुजौ ३०।३९ वरूती ९००। : १५२१ वदन्तरं ६२१ तन्मूलाभावात्करणीगत एवायं टम्बः । अन्ययाऽऽवा- घामुजौ २ । २५ तारूती ४ । ६२५ तदन्तरं ६२१ तदेव । अन्यन्यसे ६० । ५२ योगः ११२ तदन्तरेण ८ गुणः ८९६ भुवा ३२ हतो लब्धं २८ तेन भः ३२ जनयुता ४४ ६० दिवा २१३० आपाथे । आवाधा-

·भकरणम्
लीलावती।
३६
५२
प्रकल्प्य प्राग्वत्साध्यमाने कर्ण न्यामः। जातं
करणीसण्डद्वयं ६२११२७०० । अनयोर्मूलयो-
३२
७६
२३ | २४ रेक्यं द्वितीयः कर्णः२०
२५ २५
अथ तदेव क्षेत्रं चेत समलम्बम
३८
बु०वि०-प्रकल्प्य प्राग्वदिष्टोऽत्र कर्णः प्रथमं प्रकल्प्य, इत्यादिना साध्यमाने
न्यकर्णे जाते उभयव्यस्रयोरप्यायाधे २ । ३० । लम्बावपि करणीगतो
२७०० । ६२१ । अवाऽऽयाधयोरेकदिवस्थयोः समत्येनान्तराभावाल्लम्बै-
ली०वि०-भुजौ ३० ॥६० तस्कृती ९०० } ३६०० तदन्तरं २७०० मूला-
भावात्करणागत एवायं कर्णः । अन्यत्राऽऽवाधाभुजौ २१५२ तस्कृती ४ ।
२७०४ अन्तरं २७०० तदेव । खण्डद्वयं ६२१ १ २७०० । अस्य ६२१
आसन्नमूतार्थ वर्गण महतेनेष्टेनेत्यादिना मूलक्यं द्वितीयः कणं इत्यर्थः । यथा
छेदांशी ६२१ अनयोर्वधोऽयमेव । महतेप्टेन पञ्चविंशति २५ वर्गण ६२५
हतः ३८८१२५ । अस्य पदं ६२३ । गुण ६२५ पद २५ क्षुण्णो हतः।
छेदः : १ एकः । गुणिनं तदेव २५ । तेन भक्तं लब्धं २३ इदं निकटमूलम् ।
२५
अथ द्वितीयं २७०० इदं पञ्चविंशति२५वर्गणेप्टेन ६२५ हत
१६८७५०० एतत्पदं १२९९ गुणपद २५ क्षुण्णच्छिदा २५ भक्तं लब्ध
५१
२४ निकटमूलम् । अनयोर्मूल पोरैक्यं ४नर च्छेदेन २५अंश १७ ते लब्ध
२५
२५

·.१७७ बुद्धिविलागिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रया- 1 मुमानभूमि परिकल्प्य भूमिमिति नानार्थ ज्ययं कल्पितम् । न्यासः अत्राबाधे जात ३ १७० | लम्पश्च करणीगतो जातः ३८०१६ आसन्नमलकरणन जातः४२२ २५ ६२५ अयं तत्र चतुर्भुजे ममलम्बः लवानाधानितभूमेः समल- बु०वि०-स्यमेन वर्णः किंचिन्यूनमतसमनिमितः ७७ । तस्य दर्शनम् । अथ तदेव क्षेत्र चरामन्नम्म तदा तस्य दर्शनम् । अत्र मुरसरामं क्षेत्रखण्डं त्यक्त्वा क्षेत्रखण्डऽनयोः संयोजनेन त्र्यमं जातम् । अत्र मुखोनभूमि भूमिमिमा ३५ लीवि 10-रूप १ तद्रूपेषु निवेगिनं शेपांगा: द्वापिंगतिः२२। एवं सिदो द्वितीयः वर्णः २० क्षेत्रदर्शनम् । अथ तदर क्षनं यदा समसम्बं चिकीर्पितं तदा समानन- ०५ म्यस्य चतुर्भुजस्य मुखानभूमि परिकल्प्य भूमिमिति व्यसं सम्पज्ञामार्थ कल्पि- तम् । अस्यार्थः-भूमि ६० मुरंन २५ ऊना ३५ परिकल्प्य भुजौ ३९१५२ रुपा व्ययपत्तस्याऽऽयाधे लम्यश्च साध्यः । यथा भुगो ३९।५२ तयोयोगः ९१ तदन्तरेण १३ गुणितः 11८३ भुवा ३५ हरणे निःशेषाभागाच्छे- दांडगया: रामभिरपवर्तः कृतः १६५ तेन भूः ३५ जनयुता कार्या । तदर्थ रामच्छेदी १६९ । १७५ । ऊना भूः ६ युता ३४४ दलिता जाते आराधे ५ ५ १३ | १७२ स्वाबाधामुजी तत्सती ९ तयोरन्तरार्थ १५२१ 'समच्छेदो ३८०२५, ९ नयोरन्तरं ३८०१६ | अस्य मूलाभांवाकरणी- २५ २५ गन एवायं टम्यः । अन्यवाऽऽयाधाभुजी १७२ ५२ तारुती २९५८४ २५ २७०४ अन्तरार्थ समच्छेदा ६७६०० | २९५८४ तदन्तरं.३८०१६ २५ ૨૫ ५ ·प्रकरणम् । लीलावती। १७१ म्पस्य च वर्गयोगः ५०४९ अयं कर्णवर्गः । एवं बृहदा- पाधातो द्वितीयकर्णवर्गः २१७६ । अनयोगमन्नमलकर- ७१ ४६ णेन जातो कीं। १३ एवं चतुपये तेप्येव बाहुप्वन्गौ ०० कों बहुधा भवतः॥ चु०वि०-भुजायेव मुजाविमौ ३९।५२ प्रकल्प्य मावितमायावालम्यादिकमाचा- येणैव विवृतम् । तत्र करणीगततम्यस्याऽऽमन्नमृत्ग्रहार्थ कल्पित इष्टवर्गः ६२५ लघुबृहत्कर्णयोश्चमी ४००।६२५ । शेपं स्पष्टम् ।। १८६।१८५॥ ली०वि०-नदेव । एतस्याऽऽमन्नमूनार्थ वर्गण महोष्टेनेत्यादिना कार्यम् । गद्यथा-- छेदांगयोग्नयोर्वधः ९५०४००पञ्चविंशतिवर्गण ६२५हनः०५४ ० ० ० ० ० ० । एतस्य पदं - ४३७० गुण ६०५ पद २५ क्षुण्णन्छिता ६२५ भक्त का ३८ निकटमूलम् ६२२ । अयमेव लम्बा क्षेवदर्शनम् । आयाधयानेति । आयाधयाऽ- ६२५ नया ३ चतुरसभूमिः ६० जना कार्या । तदर्थ ममन्ठेग ३।३०० जना ५ जाता २९॥ तल्लम्यवर्गक्यपदमिति। मा च लम्बन तलम्बा तयोगयोगक्यं नस्य पदं श्रुतिः। सा गदेनापाधोना चतुरसभूमिः २९७ तद्गः ८८२०९ २५ लम्पवर्ग: सिद्ध एव ३८०१६ अनयोरैक्यं ०६२२५ छेदेन २५ भने ५ २५ लब्ध ५०४९ । अयं लब्धावाबोनचतुरस्रभूमेलम्यस्य च वर्गयोगः ५०४९ अयं कर्णवर्गः । एवं बृहदायाधीनचतुरसभूमेलम्पस्य च वर्गयोगो द्वितीयः वर्णवर्ग: २१७६ । यथा बृहदायाधया १७२ चतुरनभूमिः ६० ऊना कार्या । दार्थ . ममध्छेदौ १७२ १२ १३० ३०० ऊना भामिः १२८ तदर्ग: 18:४५ मनः ·युद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रय्य०- एवमनियतत्वेऽपि नियतावच कर्णावानीतौ ब्रह्मगुमायै- स्तदानयनं यथा- कर्णाश्रितभुजघातक्यमुभयथाऽन्योन्यभाजितं गुणयेत् । योगेन भुजप्रतिभुजवधयोः कर्णी पदे विषम ॥ १८८॥ न्यामः । कर्णाश्रितभुजघातेत्येकवारमनयोः २५ । ३९ घातः ९७५ । तथा ५२ । ६० अनयोर्धातः ३१२० । घातयोईयोरैक्यं ४०६५ । तथा द्वितीयवारं २५ । ५२ । अनयोर्याते जातं १३०० । तथा द्वितीय- वारं ३९ । ६० । अनयोर्घाते जातं २३४० । घातयोई- घु०वि०-एवं चतुर्भुजे वेष्वेव पाहुषु कर्णयोरनेकत्वसंभवेऽपि ब्रह्मगुप्तादिकथितां नियनकर्णयोरानयनस्याऽऽयां दूषयितुं दर्शयति-कर्णाश्रितभुजघातैक्स- मिति । उभयथोभयपाधै कर्णाश्रितौ यौ यो भुजी तयोस्तयोर्भुजयोः पृथक् पृथग्यौ घाती तयोरैक्यं कार्यम् । एतदुक्तं भवति । एककर्णस्यैकस्मि- पार्थे यो स्थितौ भुजी तयोर्यो घातः, अन्यपार्श्वे च यो स्थिती भुजी तयोरपि यो घानः, तयोर्यातयोरैक्यं कार्यम् । एवमन्यकर्णस्याप्युभयपार्थ- ली०वि०-३८०१६ तदैक्यं ५४४०० छेदेन २५ हतं २१७६ । अयं २५ द्वितीयः कर्णवर्गः ॥ अनयोरासन्नमूलानयनम् । तत्र कर्णवर्गः ५०४९ अयं महतेप्टेन किंगति २० वर्गेण १०० हतः २०१९६०० तत्पदं २५ १४२१ गुणपदक्षुण्णच्छिा २० भन तब्ध एकः कर्णः १ । अथ द्वितीयः कर्णवर्गः २१७६ । अयं महतेष्टेन पञ्चविंशति २५ वर्गेण ६२५ हतः १३६०००० तत्पदं ११६६ गुणपदक्षुण्णच्छिदा २५भक्तं लब्धी द्वितीयः कर्णः १६ अब व्यवस्थामाह-समानति। समानतम्ये चतुरो लदो कुयोगान टयुभनभूमियोगान् । लघुभुजः३९ कु ६० योगः ९९ एतस्मान्मुखा- न्यदोनयुतिः। अन्योः ५२ मुखं २५ तत्संयुतिः ७७ इयमल्पिका भवति । एवं चतुग्ये तवेर याहुप्वन्यावन्यौ च कौँ भवनः ।। १८६ ॥ १८ ॥ एवमानियनत्येषि नियतवणांवानीती मलगुप्ताधिस्तदानयनं महताज्यासेन ।

·* मकरणम् ] लीलावती। योरैक्यं ३६४० । भुजप्रतिभुजयोः ५२ । ३९ घातः २०२८ । पश्चात् २५ । ६० अनयोर्वधः १५००। तयोरैक्यं ३५२८ । अनेनैक्येन ३६४० गुणितं जातं पूर्वे- क्यं १२८४१९२०। प्रथमकर्णाश्रितभुजघतिक्येन ४०९५ भक्तं लब्धं ३१३६। अस्य मूलं ५६ एफकर्णः । तथा द्वितीयकाथ प्रथमकर्णाश्रितभुजधातैक्यं ४०९५ भुजप्र- तिभुजवधयोग ३५२८ गुणितं जातं १४४४७१६० । अन्यकर्णाश्रितधातैक्येन ३६४० भक्तं लब्धं ३९६९ । अस्य मूलं ६३ द्वितीयः कर्णः। बु०वि०-स्थितभुजघातयोरैक्यं कार्यम् । एवं सिद्धमैक्यद्वयमन्योन्यमाणित कार्यम् । प्रथमेन द्वितीयं द्वितीयेन पथमं भक्तमित्यर्थः। एवंविधं द्वपमपि गुणयेत् । केन। भुजप्रतिमुजयोर्वधयोर्योगेन। भुजस्य प्रत्यभिमुखमन्यो भुजः पतिभुगः । भुजश्च मतिभुजश्च भुजमतिभुजी । तो भूमिमुखे पार्श्वभुजौ च भवतः । तयोः पृथग्यौ वधौ तयोर्योगेन गुणयेदित्यर्थः । तपोर्मूले विषमे चतुर्भुने कर्णौ स्तः। अनन्तरोदाहतक्षेत्र एकपार्वे कर्णाभिवभुजाविमौ ३९ । २५ । अन्यपार्थे चेमौ ५२१६० । अनयोः पृथग्यातौ ९७५।३१२० अनयोरैक्यं ४०९५। एवमन्यकर्णाश्रितभुजाविमौ २५। ५२ अन्यपार्थे चेमौ ६०३९ अनयोः पृथग्घातौ १३०० । २३४० अनयोरैक्यं ३६४० एवमै- क्यद्वयमन्योन्यभाजितं जातम् ३६४ ० । ४०९५ । भुजमतिभुजाविमो ३६४० २५ । ६० इमौ च ३९ । ५२ अनयोः पृथग्धातौ १५०० । २०२८ । अनयोर्योग: ३:२८ । अनेन तवयं गुणयित्वा जातं ३५२८ . ३६४० ॥ ३५२८ • ४०९५ ॥ गुणकहरौ गुण्यहरो ४०९५ र यथासंभवमपवर्त्य तन्मूले जानी कर्णौ ६३ । ५६ । एवं पञ्चाशदेकेति पूर्वोदाहनक्षेत्र कर्णाश्रितभुजघातक्ये इमे ६४६८ । ७१४. । भुजपति- भुजवधयोर्योगोऽयं ६५४५ । उक्तवज्जातौ कर्णौ ८५१७७ । अत्रो- पपत्तिर्वक्ष्यते ॥ १८८॥ ली०वि०-यथा-कर्णाभितौ यौ भुजौ तयोर्यातः परस्सरगुणनं तयोरैक्यमुभयथाऽ- न्योन्यभाजितं कृत्वा भुजमतिभुजचानयोर्योगेन गुणयेत् ॥ तयोः पदे विनमे ·१०. बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रच्या- अस्मिन्विपये क्षेत्रकर्णसाधनम् । अस्य कर्णानयनस्य प्रक्रियागौरवं लघुप्रक्रियादर्शनद्वारेणाऽऽह--- अभीष्टजात्यद्वयवाहुकोटयः परस्परं कर्णहता भुना इति। चतुर्भुज यद्विपमं प्रकल्पितं श्रुती तु तत्र त्रिभुजंदयानतः ॥१८॥ चु०वि०-चतुर्भुजेऽनियतकर्णत्वेऽपि नियनकर्णयोरानयनस्यास्य पक्यिागौरवे मति घुमकारान्तरस्य दर्शनमेव दूपणं वंशरथेन्द्रवजाभ्यामाह--अभीष्टजात्यद- यवाहुकोट्य इति । याहोर्वधः कोटिवधेनेति । इष्टयोराहनिर्दिघीत्यादिनाऽभीष्टं यनात्यद्वयं तस्य वाहू च कोटी च पाहुकोटयः परस्परकर्णहताः सत्यो भुजाः स्युः । एकस्य कर्णेनान्यस्य वाहुकोटरी गुण्ये । तस्य कर्णेनान्यस्य । एवं चत्वारो भुजाः स्युरित्यर्थः । एभिश्चनुभि जयदिपमं चतुर्भुज प्रक- ली०वि०-चतुरस्र कर्णौ भवतः। तद्यथा-कांभिती भुजी २५॥५२ वयोरन्यो- न्यघानः १३००तथा कणांश्रिती भुजी ३९।६० नयोर्षातः २३४० वातयो- रैक्यं ३६४० तथाऽन्यौ कर्णाश्रितो भुनी ३९ । २५ तयोर्घातः ९७५॥ तथा कर्णाभितौ भुजौ ५२॥ ६० तयोर्धातः ३१२० पुनर्वातयोरैक्यं १०९५। एघमुभयथा मुजघातक्यं विधायान्योन्यभाजितं कुर्यात् । ३६४० | १०९५तयोर्भुजपतिभुजघातयोयोगेन गुणयेत् । तथा हि-भुजपति- ४०९५ | ३६४० भुजी पूर्वपश्चिमभुजौ २५ । ६० तयोः १५०० तथा भुजप्रतिभुजौ दक्षि- णोत्तरी ५२ । ३९ तयोर्वधः २०२८ वधयोयोगः ३५२८ । अनेन ३६४० अयं ३५२८ गुणितः १२८४१९२० छेदेन १०९५ हतो र 3१३६ अस्य पदं ५६ एकः कर्णः। पुनयोगेनानेन ३५२८ अयं ४०९५ हतो जानः १४४४७१६. छेदेनानेन ३६४० भनो लब्धं ३९६९ अस्य पदं ६३ द्वितीयः वर्णः ॥ १८८ ।। अस्प यांनयनस्य पश्यिागीरयं दूपर्ण रघुपनियादर्शनद्वारेणाह-अभी- टेति । अभीष्टं यन्जान्यद्वयं शुद्धं त्रिकोणद्वयं तस्य बाहुकोटयो पाहुकोटी वाऽन्योन्यं वर्णहताः सन्तो मुजा विषमचनुरसे स्युः।पञ्चभिः५ पञ्चगुणिताः २५ । पञ्च- भिदिशगुणिताः ६० । एवं त्रयोदश १३ भिगुणिताः ३९ त्रयोदशभिः १३ चत्वार्ग गुणिताः ५. एने विषमभुजाः । तत्र महती भूमिः ६० र मुस्वं २५ इतरी भुनी ३९। ५२ । नत्र पिपम उनान्जापत्रिकोणवयानी स्तः। तद्यथा- ·प्रकणरम् ] लीलावती बादाबंधः कोटिवधेन युक्स्यादेका श्रुतिः कोटिभुजावधैक्यम् । अन्या लघौ सत्यपि साधनेऽस्मिन्पूर्वैः कृतं यद्गुरु तन्न विद्मः ॥ - . . बु०वि०ल्पितं तत्र चतुर्भुजे ततखिभुजद्वयाच्छुती स्तः । कथं श्रुती स्त इत्याह- चाहोरित्यादिना । तस्य विभुजद्वयस्य बाहोर्वधः कोटिवधेन युगेका श्रुतिः स्यात् । कोटिभुजानामावाधयोर्यातयोरेन्यमन्या श्रुतिः स्यात् । परस्परमिति मण्डूकप्लुतन्यायेनात्राप्यनुवर्तनीयम् । ततश्चाथमर्थः, एकस्य कोट्या, अन्य- स्य भुजं संगुण्य तत्कोट्याऽन्यस्य भुजं सगुण्य तक्यमन्यकर्णः स्यात् । इति उद्देशकोद्दिष्टचतुर्भुजस्य भुजा यथा स्युस्तथैव जात्यद्वयं सुधिया ताव- कल्पनीयमित्यर्थसिद्धम् । एवं लघुसाधनेन लघुकर्मणि साधने सत्यपि पूर्वर्बल गुप्तादिभिर्वहु पृथुपकिय यत्कर्णसाधनं कृत तत्र हेतुं वयं न विद्मः । ययोपपत्त्या पृथुसाधनं रुतं तयैव युक्त्यैतस्मिल्लंघुसाधने सत्यपि लघुसाध- नमदृष्ट्वा वृहत्साधनमेव दृष्टं तत्र कारणं वयं न जानीम इत्युपहासः । ननु लघुसाधनं नावज्जात्यद्वयकल्पनेन सूक्ष्मबुद्धीनामेवोपयुज्यते बृहत्साधनं तु राषामुच्चावचानामिति चेन । यतः साधिननियतकर्णी जात्यद्वयात्कल्पि- तचतुरस्र एप भवतो नान्यत्रेत्येतत्मागुतमेव-प्रसाधिती तच्छयणावित्या- दिना । अथाऽनन्तरोदाहतचतुरस्र कर्णसाधनार्थमिष्टे कल्पिते १ । २. आभ्यां प्राग्वदुत्पन्नं जात्यम् । अन्यदिष्टद्वयं २।३ आभ्यां जातं जात्यम् । अस्य कर्णेनानेन १३ गुणित इतरस्य भुजकोटी ५२ । ३९ तत्कणे- णिते इतरस्य भुजकोटी ६० ।। २५ । एवं जाता भुजाः५२ । ३९। ६० । २५॥ तत्र भूलघु मुखमितरौ भुजाविति जातं चतुरस्त्रम् । तदेव तस्य जात्यद्वयवादोधोऽयं १५ कोटिवधेनानेन४८ युक्तो जात एकः कर्णः ६३१ परस्पर कोटिभुजघातौ २०। ३६ अन- योरक्यमन्यः कर्णः ५६ । यत्र महती भूलघु मुखमिवरौ भुजारिति न्यस्तं क्षेत्र चेत्तदैवैतौ कौँ स्तः । यदा तु पार्श्वभु- जमुखयोर्यत्ययं कृत्वा एतदेव न्यस क्षेत्र नदा जात्यद्वयकर्णयोरनयाः ५। १३ वधो द्वितीयः कर्णः ६५ स्यादि. ४ नानेन ५ गु- . महती .

·१८४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रन्य- दु०वि०-स्पाह-यदा तु पार्श्वभुजमुखयोरित्यादि । तस्य दर्शनं एवंपूर्वोदाहते पञ्चाशदेकेत्यादिना चतुरसे कर्णसाधनार्थं कल्पितं जात्यद्वयं यथोक्तकरणेन ८५ ९) जातो कर्णौ ७७ । ८४ उदाहतक्षेत्रे पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययो दृश्यते । अतो जात्यद्वयकर्णपोरनयोः ५। १७ वधो द्वितीयः कर्णः स्यात् । एवमत्र जातौ कर्णौ ७७१ ८५। अबोपपत्तिः-विषमचतुर्भुजे किल कर्ण- दयावच्छेदेन त्र्यलचतुष्टयं वर्तते । अतस्यसचतुष्टययोगेन विषमचतुर्भुजमुत्स- द्यते । तदर्थ न्यलचतुष्टयं कल्प्यते । तत्रोक्तवत्कल्पितमिष्टं जात्यद्वयम् । अकरणीगतजात्यस्प भुजकोटिकणैः केनचिदिष्टेन संगुणितैरकरणीगतं जात्य- मन्यद्भवत्येव । अतः पथमजात्यस्य भुजकोटितुल्येनेप्टेन चान्यजात्यस्प कर्णादीन् द्विधा संगुण्य . जात्यद्दपमन्यज्जायते । एवमन्यजात्यस्य भुजको- टितुल्येनेष्टेन प्रथमं संगुण्य जात्यद्वयम् । एवं क्मेण जातं जात्यचतुष्टयम् । ५२ ૨૬ २५ २० एतानि परिवत्यं कर्णादीन्भुजस्थाने निवेश्य यथायोगं संयोग्य जातं विष-

·प्रकणरम् ]
लीलावती।
जात्यक्षेत्रद्वयम् । न्यामः
एतयोरितरेतरकर्णहता भुजाः
कोटयः इतरेतरकर्णहताः
कोटयो भुजा इति रुते जातं
२५। ६० । ५२।३९ ।
चु०वि०-मचतुर्भुजमेतत्
२५
.५
५२
7
६.
अवाभीष्टजात्यद्वयस्य भुजकोट्यः परसरं कर्णहतास्त एव भुजा
जायन्ते । अत उक्तम्-अभीष्टजात्यद्वयेत्यादि । बाहोर्वध एककर्णस्यैकं
खण्डम् । कोटिवधो द्वितीयम् । अतस्तद्योग एकः कर्णः । परस्परभुजको-
टिधातावन्यकर्णस्य खण्डद्वयम् । अतस्तद्योगो द्वितीयः कर्णः । अत उक्तं-
बातोवर्ध इत्यादि । एवं कर्णखण्डद्वयं पागेककर्णाद्वितीयकर्ण साधने साधि-
वलम्बट्दयतुल्य भवति । लम्पनिपातान्तराभावात् । यदा लघुमुखें महती
भरितरौ भुजौ यथा स्तस्तथा जात्यचतुष्टयं संयोज्य स्तं क्षेत्रं चेत्तदा
प्रथमकर्णस्य खण्डयोः परसराभिमुख त्वाचद्योगः कर्णः स्यात् । यदा
त्वन्यथा संयोज्य कृतं क्षेत्रं तदा पार्श्वभुज मुखयोय॑त्यासः स्यात् । तत्-
लीवि-श्रुती एवाह-बाह्वोर्वध इति । बाह्वोः १२ ॥ ४ वधः ४८ कोटयोः ।
५वधेन १५ युक्तः ६३ एकः कर्णः। कोटिभुजयोः ३ । १२ वधः ३६ पुनः
कोटिभुजयोः ४ । ५ वा २० वयोः ३६ । २० ऐक्यं ५६ अन्यः कर्णः ।

·१८६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समता-[क्षेत्रव्य:- तेपां महती भलघुमुखमितरी पाहू इति प्रकल्प्य क्षेत्रदर्श- नम् । इमो कौँ महताऽऽयासेनाऽऽनीती ६३१ ५६ । बु०वि०-दर्शनम् ५२ भ अत्राऽऽनीतपथमकर्णखण्डद्वयस्यास्य ४८।१५ परस्पराभिमुखत्वं न स्यात् । किंतु अन्यकर्णखण्डद्वयस्यास्य ३६ । २० यदन्तरं तदेव १६ मध्यान्तरं स्यात् । एतदेव इष्टोत्र कर्णः प्रथमं प्रकल्प्पेत्यादिना साधितमे- कदिक्स्थायाधयोरन्तरं स्यात् । एतदेव टम्बनिपातान्तरं स्यात् । सैव कोटिः । एतत्समपञ्चं दर्शितं माक् । लम्बट्दयतुल्यस्यास्याऽऽनीतस्य कर्णख- ण्डद्वयस्प ४८११५ योगो ६३ भुजः । भुजकोटयोर्वर्गयोरनयोः ३९६९ । २५६ ऐक्यस्य मूलमिदं ६५ प्रथमः कर्णः स्यात् । अयं जात्यद्वयकर्णयो- स्नयोः १३१५ वधतुल्य एवोत्पद्यते । अन उक-पदा तु पार्श्वभुजमुरुयोर्य- त्यासं रुत्वा न्यस्तं क्षेत्रं तदा जात्यद्वयकर्णयोर्वधाप्रथमः कर्णः स्यात्, इति । इयमेवोपपत्तिः प्रकारान्तरेण सुगमा वक्ष्यते । अथैतत्सूत्रोपपत्तिमङ्गीकृत्य बालगुप्तसूत्रोपपत्तिः सुधिया कल्प्या । तद्यथा-भत्र किस पागुक्तजात्यद्द- पस्य बाह्वोर्वधः प्रथमकर्णस्यैकं खण्डं कोटिवधो द्वितीयमित्युक्तं तत्कर्णा- भितावेकपास्थिौ भुजौ २५ । ३९ । इमावन्योन्यकर्णगुणिताभ्यां जात्य- यभुजाभ्यां जायते । अतोऽनयोघांतो जात्ययवाहोर्वधेन कर्णघातगुणिवेन समः स्यात् । तथान्यपार्थस्थौ भुजौ ६० १ ५२ इमायन्योन्पकर्णगुणिते जात्यद्वयकोटी जायते । अतोऽनयोर्षानो जात्यद्वपस्य कोटिवधेन कर्णघातगु- णितेन समः स्यात् । अतस्तकाभितभुजपातक्यं जात्यद्वयकर्णघातगुणितः ·मकरणम् ] लीलावती। अस्यैव जात्ययस्योत्तरोत्तरभुजकोट्योर्घाती जाती ३० । २० । अनयोरैक्यमेकः कर्णः ५६ । बाह्वोः ३।५। कोट्योश्च ४ । १२ घाती १५ ४८ । अनयोरैक्यमन्यः कर्णः ६३ । एवं श्रुती स्याताम । एवं सुखेन ज्ञायते । अथ यदि पार्श्वभुजमखयोर्व्यत्ययं कृत्वा न्यस्त क्षेत्रम। न्यासः। ५२ तदा जात्यद्वयकर्णयोर्वधः १५ । द्वितीयकर्णः। चु०वि०-कर्णः स्यात् । अथ द्वितीयकर्णस्य किलान्योन्यगुणिती जात्यद्वयकोटि- भुजौ खण्डद्वयं तत्काश्रितावेकपार्श्वस्थौ भुजौ ६० । ३९ । एतावन्योन्यक- गंगुणिताभ्यां जात्यद्वयकोटिभुजाभ्यामुत्पद्यते । अतोऽनयोर्घातो जात्यद्वयस्य कर्णघातगुणितोऽन्योन्यभुजकोटिवधः स्यात् ।। तथाऽन्यपावस्थौ भुजौ २५ ५२ इमावप्यन्योन्यकर्णगुणिताभ्यां जात्यद्वयकोटिभुजाभ्यामुत्पद्यते । अनयो- पांतो जात्यद्वयस्य कर्णधानगुणितेनान्योन्यकोटिभुजवधेन तुल्यः स्यात् । अत- स्तत्काश्रितभुजवातक्यं जात्यद्वयकर्णघातगुणितं तत्कर्णः स्यात् । अतस्ते कर्णाश्रितभुजघातैक्ये चेदन्योन्यभाजिते तदा जात्यद्वयकर्णवातस्य तुल्यगुणह- रत्वान्नाशे कृतेऽन्योन्यभक्ती कर्णावेव शिष्यते । अथ भुजमविभुजवधयोर्योगः कर्णघात एव भवति । कर्णघातः किल कर्णेन गुणितः कर्णः । तेना- न्योन्यभाजिती को चेद्गुणिती तदा तुल्यगुणकहरयोः कर्णयोनाशे हते कर्णवर्गावेव शिष्यते । अतस्तयोर्मूले कर्णौ भवत इत्युपपन्नम् । अथ भुज- प्रतिभुजवधयोर्योगः कर्णपातेन समः कथं स्यात् । तदुच्यते । पूर्वोतजात्य- द्वयमन्योन्यकर्णसमेनेष्टेन गुणितं जातमन्यज्जात्ययं- - ·१८८ बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य-- बु.वि.- ;- ३३ ૨ ५२ ६५ अनयोरानि एतानि ६५ २५ ६५ पथायोगं संयोज्य जातं जात्यद्वयम् । अस्य भुजकोटिसमानबाहुकं तदेव विषमचतुरसम् । एतज्जात्यद्वयफटयोगोऽत्र गणितं १७६४ ॥ तव भूमुखघाता- धमेकजात्यस्य फलम् । पार्श्वबाहु५२।३९वधोऽन्यस्य फलम्। अतो भुजमति- भुजवधयोगार्धं चतुरसफटम् । अथ पूर्वोक्तजात्यचतुष्टयमेतत्तुल्यमेवान्य- जात्यचतुष्टयं चैवमष्टौ जात्यानि यथायोगं संयोज्य जानं चतुरखं कर्णसमानपाहुकमायतचतुरस्रमेतत् । तद्दर्शनम् । अत्र कर्णवधी गणितं ३५२८ । यदेवास्याधं तदेव विषमचतुरसफल स्यात् ६३ १७६४ । एतदेव तत्र भुजपति- भुजवधयोयोगार्धम् । अतो- विषमचतुरमभुजमतिभुगवधयो- योगार्थः कर्णपात एवेत्युपप- नम् । अथ यदि पार्ध- भुजमुखयोयत्ययं रुत्वेत्युक्तस्य ५६ ५२ १० ·मकरणम् ] लीलावती। १८९ अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणम् :- R पी LAGR५८1 १८ सं. ३०० १९२ १० क्षेत्रे यत्र शतत्रयं ३०० क्षितिमितिस्तत्त्वेन्दु १२५तुल्यं मुख बाह सोत्कृतिभिः २६० शराति १९५धृतिभिस्तुल्यौ च तत्र श्रुती । घु०वि०-प्रकारान्तरेणोपपत्तिः कथ्यते । अनन्तरमेय साधितं जात्यद्वय- कोटिभुजसमानयाहुकं विषमचतुर्भुज पत्तदेव यदि पार्श्वभुजमुखयोयत्ययं रुत्वा न्यस्तं तदा जात्यखण्डयोः संमुखत्वेन समकर्णयोजात्ययोः कर्णवध एव प्रथमकर्णः स्यात् । स एव पूर्वजात्यद्वयस्य कर्णघातादुत्पद्यते । अत उक्तं यदि पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वेत्यादि ॥ १८९ ॥ १९ ॥ एवमिष्टा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुजस्येत्यारभ्य ग्रन्थसंदर्भण चतुर्दशविधचतु- भुजक्षेत्रेषु सम्यक्फलादिकं निरूप्य, अधुना श्रोतृयुद्धिविवृद्धयर्थं कर्णल- म्बयोगादधस्तात्खण्डादिपश्नानिरूपयन्नन्यद्विषमचतुर्भुजं शार्दूलविक्रीडित- येनाऽऽह-क्षेत्र यत्र रातरयमिति । तत्खण्डे कथयेति क्षेत्रे यत्रेत्यारभ्य जिन- ली०वि-- एवं सुखेन ज्ञायते । क्षेत्रदर्शनम् । अथ यदि पार्श्वभुजयोर्व्यत्ययं कृत्वा न्यस्त क्षेत्रं तदा जात्यद्वयकर्णयोर्वधः ६५ द्वितीयकर्ण इति ।। १८९॥१९०६ अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणमाह-क्षेत्र इति । यत्र क्षेत्रे भूमिः ३०० । मुखं १२५ वाहू द्वौ २६० १ १९५ कर्णों द्वौ २८० १ ३१५ लम्बौ १८९ । २२४ वन कर्णलम्बयोर्योगाधरे खण्डे कथय । कर्णयोगाच्च लम्बाबधे च बाधः ·१८८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य.- बुवि०- :- ६५ ૨૩ ६० ६५ अनयोरनि एतानि ३५ ६५ ६५ . र यथायोगं संयोग्य जातं जात्यद्वयम् । अस्प भुजकोटिसमानबाहुकं तदेव विषमचतुरसम् । एतज्जात्यद्वयफलयोगोऽत्र गणितं १७६४ । तत्र भूमुखघाता- धमेकजात्यस्प फलम् । पार्श्ववाहु५२।३९वधोऽन्यस्य फलम्। अतो भुजपति- भुजयधयोगार्धं चतुरस्रफलम् । अथ पूर्वोतजात्यचतुष्टयमेतत्तुल्यमेवान्य- जात्यचतुष्टयं चैवमष्टौ जात्यानि यथायोगं संयोज्य जातं चतुरस्रं कर्णसमानवाहुकमायतचतुरस्रमेतत् । तद्दर्शनम् । अत्र कर्णवधो गणितं ३५२८ । यदेवास्यार्धं तदेव विषमचतुरसफलं स्यात् ६३ १७६४ । एतदेव तत्र भुजमति- भुजवधयोर्योगार्धम् । अतो- विषमचतुरसभुजपतिभुजवधयो- ोगार्थः कर्णघात एवेत्युपप- नम् । अथ यदि पार्थ- भुजमुखयोर्व्यत्ययं रुत्वेत्युक्तस्य २५ २० ·भकरणम् ] लीलावती। अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणम् -- - ००४ १४ १६८ स.११२ ३०० क्षेत्रे यत्र शतत्रयं ३०० क्षितिमितिस्तत्त्वेन्दु १२५तुल्यं मुख बाह खोत्कृतिभिः २६० शराति १९५धृतिभिस्तुल्यौ च तत्र श्रुती । ०वि०-भकारान्तरेणोपपत्तिः कथ्यते । अनन्तरमेव साधितं जात्यय- कोटिभुजसमानबाहुकं विषमचतुर्भुजं यत्तदेव यदि पार्श्वभुजमुखयोयत्ययं छत्वा न्यस्तं तदा जात्यखण्डयोः समुखत्वेन समकर्णयोर्जात्ययोः कर्णवध एव प्रथमकर्णः स्यात् । स एव पूर्वजात्यद्वयस्य कर्णधानादुत्पद्यते । अत उक्तं यदि पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वेत्यादि ॥ १८९ ॥ १९ ॥ एवमिष्टा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुजस्येत्यारभ्य ग्रन्थसदर्भेण चतुर्दशविधचत्तु- भुजक्षेत्रेषु सम्यक्फलादिक निरूप्य, अधुना श्रोतृवुद्धिविवृद्धयर्थ कर्णल- म्बयोगादधस्तात्खण्डादिप्रश्नानिरूपयनन्यद्विपमचतुर्भुजं शार्दूलविक्रीडित- देयेनाऽऽह-क्षेत्रे यत्र शतत्रयमिति । तरखण्डे कथयेति क्षेत्रे यत्रेत्यारभ्य जिन- लीवि- एवं सुखेन ज्ञायते। क्षेत्रदर्शनम् । अथ यदि पार्श्वभुजयोयत्ययं कृत्वा न्यस्त क्षेत्र तदा जात्यद्वयकर्णयोर्वधः ६५ द्वितीयकर्ण इति ॥१८९॥१९॥ अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणमाह-क्षेत्र इति । पत्र क्षेत्रे भामः ३०० ) मुवं १२५ याहू द्वौ २६० १ १९५ कर्णौ द्वौ २८० । ३१५ लम्बौ १८९ । २२४ तब कर्णलम्बयोर्योगाधरे खण्डे कथय । कर्णयोगाच्च लम्बावधे च बाधः ·१९० धुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यांमसेता-[क्षेत्रव्य- एका खाष्टयमैः २८० समा तिथि ३१५ गुणैरन्याऽथ तल्लम्बकी तुल्यौ गोधृतिभि १८९ स्तथा जिन२२४यमै-गाच्छ्रवोलम्बयोः॥ तत्खण्डे कथयाधरे श्रवणयोर्योगाच्च लम्बावधे तत्सूची निजमार्गवृद्धभुजयोर्योगाद्यथा स्यानतः। सायाधं वद लम्बकं च भुजयोः सच्याः प्रमाणे च के सर्व गाणितिक प्रचक्ष्व नितरां क्षेत्रेऽत्र दक्षोऽसि चेतू ॥१९२॥ अथ संध्याद्यानयनाय करणमूत्रं वृत्तद्वयम्- लम्बतदाश्रितवाहोर्मध्यं संध्याख्यमस्य लम्बस्य । संध्यूना भूः पीठं साध्यं यस्याधरं खण्डम् ॥१९३॥ - . चु०वि०-यमैरित्यन्तं क्षेत्रकथनं स्पष्टम् ।द्विपञ्चाशन्मितेति मागुक्त क्षेत्रं पञ्चगुण- मेतत्वातं सम्यादीनामभिन्नत्वार्थं विशेषपनानाह-पोगाच्छ्वोत्तम्बयोरि- त्यादिना । श्रवः श्रवणम् । श्रवणसम्बयोर्यागादधरेऽधःस्थिते तरखण्डे तयोः श्रयणसम्बयोः खण्डे कथय । श्रवणयोोगादधोलम्बाबधाश्च कथय ।लम्ब- थारधे च लम्पावधाः । निजमार्गेण वृद्धयोर्भुजयोर्योगन या तत्सूची स्यात् । तयोर्भुजयोः सूची सच्याकारं क्षेत्रं स्यात् । ततस्तस्याः सूच्याः सकाशा- लम्ब स्वावाधासहितं च कथय । सूच्या भुजयोः प्रमाणे च के स्तस्ते च कथय । गणिते कुशलो गाणितिकः । यत अहो । गाणितिक, एतत्सर्व प्रचक्ष्व चेत्त्वमत्र क्षेत्रे नितरां दक्षः कुशलोऽसि ॥ १९१ ॥ १९२॥ अथ नावत्पथमपश्नस्योत्तरमावियेनाऽऽह-तम्यतदाश्रितबाहेरिति । त- संघिर्दिष्ठ इति । लम्यश्च सम्माभितयाहुश्च सम्बतदाश्रितबाहू । तयोर्मध्यं यत्तदाश्रितापाथेति यावत् । तदस्य लम्बस्य संविसंज्ञं स्यात् । तेन लीवि०-स्वमार्गेण वृद्धी यौ भुनी तयोर्योगेन या सची स्यानां वद । ततः सूच्याः सागराधमयाधायुतं लम्बकं वद । सूच्या भुजयोः प्रमाणे च बद । हे गाणितिक । गणितकुगर यदि अब सूचीक्षेत्रे दक्षोऽसि नहींई मत्पृष्टं सर्व पद ॥ १९१ ॥ १९२॥ तत्र करणलू घृचयेनाइह-टम्बेति । सम्पसम्पाश्रितभुजयोमध्यं संधिसंज्ञ यथा टम्यः १८९ । तदाभितपाहुः १९५1 तौ कोदिश्रुती नत्कृती ३५७२१॥

·मकरणम् ] लीलावती। सधिष्ठिः परलम्बश्रवणहतः परस्प पीठेन । भक्तो लम्बश्रुत्योर्योगात्स्यातामधःखण्डे ॥१९४॥ लम्बः १८९ । तदाश्रितभुजः १९५ । अनयोर्मध्ये यल्लम्बलम्बाश्रितवाहुवर्गत्यादिनाऽऽगताऽऽवाधा संधिसंज्ञा ४८ । तनितभूरिति द्वितीयाऽऽवाधा सा पीठसंज्ञा २५२। एवं द्वितीयलम्बः २२४। तदाश्रितभुजः २६० पूर्ववत्संधिः १३२ । पीटं १६८। बु०वि०-संघिनोना भूतिीयाऽऽयावेत्यर्थः । साऽस्य लम्बस्य पीठ पीठसवें भवेत् । व्यवहारार्थमिमे संज्ञे । एवमन्यलम्यस्यापि संधिपीठे स्तः । यस्य लम्ब- स्याधरं सण्डं साध्यते तस्य संधिष्ठिः । द्वयोः स्थानयोस्तिष्ठतीति विष्टः । अम्याम्वेति पत्वम् । क्रमेणान्यलम्बनवणाभ्यामाहतोऽन्यस्य पीठेन भक्तो लम्बश्रुत्योर्योगात्तयोरधःखण्डे क्रमेण स्याताम् । अत्रोपपत्ति:- तत्रानुपातार्थं व्यसं यस्य लम्बस्याधरं खण्डं साध्यते तदन्यलम्बस्य पठिं भुजः । तल्लम्बश्रवणौ कोटिकौँ । एतदन्यवात, अन्यत्रिभुजं तत्र स्वसं- धिर्भुजः। सम्यकर्णाधःखण्डे कोटिकौँ । एतत्रिभुजं पूर्वानुरूपमेव । अतः पूर्वेणानुपातः । यदि परपीठतुल्ये भुजे तल्लम्वनवणी कोटिकौँ तदा ली०वि०-३८०२५ तदन्तरं २३०४ तत्पदं वाहुः ४८ स एव संधिसंज्ञः। अस्य लम्पस्याऽऽयाधापि सैव संधिः ४८ । तदूना भूः ३०० पीठसंज्ञा २५२ सैव द्वितीपाऽऽवाधा। एवं द्वितीयो लम्बः २२४ तदाभितयाहुः २६० । तरकृती ५०१७६ १६७६०० तदन्तरं १७४२४ तन्मूलं १३२ सा संधिसंज्ञा भूः ३०० संध्यू १३२ ना पीठं १६८ तत्संधिरिति । स चासौ संधिश्च स द्विष्ठः। यद्वा तयोलम्बयोः संधिष्ठिः ४८ । ४८ परलम्येनानेन २२४ हतः १०७५२ परश्रवणेन च २८० हतः १३४४० परलम्बहतोऽसौ १०७५२ परपीठेन १६८ भक्तः ६४ लब्धं लम्बाधःखण्डम् ।कर्णहतः १३४४० परपीठेन १६८ भक्तः ८० लब्धं कर्णाधःखण्डम् । एवमन्यसम्बस्य २२४ संधिः १३२ परलम्बेन हतः २४९४८ परपीठेन २५२ भक्तः १९९ लब्ध ·१९२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य:- अथाऽऽवलम्बस्य १८९ अधःखण्डं साध्यम् । अस्य संधिः४८ाद्विस्थः४८ पग्लम्बेन-२२४॥श्रवणेन च २८०। पृथग्गुणितः १०७५२ । १३४४० । परस्य पीठेन १६८ भक्तो लब्धं लम्माधःखण्ड ६४ । श्रवणाधःखण्डं च ८० । एवं द्वितीयलम्बस्य २२४ । संधिः १३२ । परल- म्बन १८९ । कर्णेन च ३१५ । पृथग्गुणितः परस्य पीठेन २५० भक्तो लब्धं लम्बाधःखण्डं ९९ । श्रव- णाधःखण्डं च १६५ अथ कर्णयोर्योगादधोलम्बज्ञानार्थ मूत्रं वृत्तम्- लम्बो अध्नो निजनिजपीठविभक्ता च वंशौ स्तः। ताश्यां प्राग्यच्छ्रुत्योर्योगाल्लम्बः कुखण्डे च ॥१९५॥ बु०वि०-संधितुल्ये भुजे कौ । एवं पृथगनुपातदयेन सन्धे लवकर्णयोगादध:- खण्डे ॥ १९३ । १९४ ॥ अथ कर्णयोर्योगादधोलम्बावाधाज्ञानार्थं सूत्रमार्ययाऽऽह-सम्बौ भूमा- विति । पृथग्भूमिगुणितौ लम्यौ निजानिनपीठविभक्तौ वंशौ स्तः । ताभ्यां वंशाभ्यां सकाशात्माग्वदन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादित्यादिना श्रुत्योर्योगालम्बः स्यात् । तल्लम्बादुभयतो भूमिखण्डे च स्तः । तत्र लघुवंशाश्रिता लम्ब्या- •पाधा महदाश्रिता महतीति प्रागुक्तमेव । अत्रोपपत्तिः-भूमिभुजयोगा- भ्यामूर्ध्वं सम्यानुसार नीते सूत्रे स्वमार्गवृद्धयोः कर्णसूत्रयोर्यत्र स्पृशतस्तद- धो ये सूत्रखण्डे तौ वंशौ । यतस्तयोरन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगः स एव ली०वि०-सम्बाधःखण्डम् । संधिः १३२ परभवणेन ३१५ हतः ४१५८० परपीठेन २५२ भक्तः १६५ लब्धं कर्णाधःखण्डम् ॥ १९३ ॥ १९४ ॥ अथ कर्णयोगादधोलम्यज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्चेनाऽऽह-~~-सम्पाविति । लम्बी १८९ । २२४ भुवाऽनया ३०० क्मागुणितौ ५६७०० । ६७२०० निजनिजपीठाभ्यां २५२ । १६८ क्मागतौ २२५ । ४०० इमौ सयौ वंशौ । ताभ्यां वंशाभ्यां माग्वत् । अन्योन्यमूलामगसूत्रयोगादिति ·लीलावती। . पकणरम् ] - लम्बी १८९ । २२४ । भू ३०० नौ जातौ ५६७०० । ६७२०० । स्वस्वपीठाभ्यां २५२ । १६८ भक्तौ। एवमत्र लब्धौ वंशौ २२५ । ४०० । आभ्यामन्योन्यमूलाग्रगसू- त्रयोगादित्यादिकरणेन लब्धः कर्णयोगादधोलम्बः१४४। भूखण्डे च १०८ । १९२ । अथ सूच्यावाधालम्बभुजज्ञानार्थं सत्रं वृत्तत्रयम् । लम्बहतो निजसंधिः परलम्बगुणः समायो ज्ञेयः। समपरसंध्योरैका हारस्तेनोद्धृती नौ च ॥ १९६ ॥ बु०वि०-कर्णयोः संपातः । तथा हि । तौ वंशौ कोटी निजमार्गवृद्धौ कर्णी कर्णी भूमिरेव भुजौ । एतत्त्यसद्वयं परस्परं स्पृष्टम् । तदन्तर्वति तथैवान्य- त्र्यसद्वयम् । तत्र लम्बौ कोटी स्वस्वको कर्णौ स्वस्वपीठे भुजौ । अतोऽन्येनानुपातः । यदि पीठतुल्ये भुजे लम्यः कोटिस्तदा भूमितुल्ये भुजे का, इति । लम्बाभ्यां पृथगनुपातद्वयेन लब्धौ वंशौ ताभ्यामन्योन्यमूला- अगसूत्रयोगादित्यादिना पाग्यल्लम्बः कुखण्डे च भवत इति ॥ १९५॥ अथ सूचीलम्यावाधाभुजज्ञानरूपं तृतीयमनस्योत्तरमार्यात्रयेणाऽऽह- लम्बहतो निजसंधिरिति । समपरसंधी भूनाविति । सूचीलम्बनभुजाविति। लम्बसोमध्य इष्टसम्बन हतः स्वसंधिः परलम्बेनेष्टलम्यादन्यलम्बेनाs- दौ गुणितः सन् समसंज्ञो ज्ञेयः । परस्य लम्बस्य संधिः परसंधिः। सम- श्व परसंधिश्चसमपरसंधिः । तयोरैक्यं हारसंज्ञं स्यात् । अन्वर्थसंज्ञा चेयम् । ली०वि-सूत्रोक्तमार्गेण श्रुत्योः कर्णयोर्योशालम्बो भूखण्डे च साध्ये । तथा हि-चेण्योः२२५।४०० वधः ९०००० घंशयोगेन ६२५ भक्तो लब्धः कर्णयो- गाधोलम्बः १४४ कुखण्डे यथा वंशौ २२५॥ ४०० अभीष्टभूनौ, अभीष्ट- भुवाऽनया ३०० हतौ ६७५०० । १२०००० स्वयोगेन ६२५ कमा- द्भक्तो लब्धे च क्रमागखण्डे १०८ । १९२ ॥ १९५॥ अथ सूचीलम्बावाधाभुजज्ञाना) करणसूत्र वृत्तवयेणाऽऽह-लम्बहत इति । निजसंधिः ४८ परलम्बेन २२४ गुणितः १०७५२ स्वलम्बन १८९ भक्तो . . निःशेषाभावादेकाविंशत्यमिवर्तितः ९ समाख्योऽयम् । अथ दिनीयपार्थे ·. १९४ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां मसेता-क्षिपः- - समपरसंधी सूनो सूच्यावाधे पृथक् स्याताम् । हारहृतः परलम्बः सूचीलम्बों भवेनः ॥ १९७ ॥ सूचीलम्बनभुजौ निजनिजलम्बोद्धृती भुजौ सूच्याः । एवं क्षेत्रक्षोदः प्राज्ञवैराशिकाक्रियते ॥ १९८ ॥ घु०वि०-नौ समपरसंधी पृथक्पृथग्भूमिगुणितो तेन हारेणोद्धृतो सूचीलम्बस्या- ऽऽघाघे स्याताम् । तत्राल्पभुजाश्रिताऽल्पा महदाश्रिता महतीति मागुक्तमेव । परलम्बो भूमिगुणितो हारहतः सन् सूच्याः सकाशाल्लम्बो भवेत् । एवमितरेष्टलम्येन वा सूचीसम्बाबाधाः स्युः । सूचीलम्बन गुणिती भुजौ स्वेन स्वेन लम्बेनोद्धृतौ सूच्या भुजो स्तः । क्षेत्र एवं क्षोदः । अतः शोधन राशिकात्माज्ञैः क्रियते । एवमन्यदपि राशिकेन मारूयामिति भावः । अत्रोपपति:-स्वमार्गवृद्धभुजयोोंगेन सूचक्षेित्रं त्रिभुजं स्यात् । तत्र सूचीजौ भुजौ । भूमिरेव भूमिः । सूचीसम्यो हम्बः । तत्साधनार्थं तद्- नुसारमेव तदन्तर्वति अन्यत्रिभुज कल्पितम् । तत्र चतुर्भुजस्यैव पार्थ- भुज एको भुजः । तदनान्यसूच भुजानुसारी द्वितीयो भुजः कल्पितः । लम्ब एव लम्यः। तत्संधिरैवैका बाधा समसंज्ञा । आवाधादर्शनम् । अथवाऽन्यद्द- र्शनम् । अत्र समसंज्ञाबाधासाधनार्थमुपायः । स्वसम्यात्परसम्बो यथा न्यूनोऽधिको वा स्पात्तथा तत्संधिसंज्ञावाधायाः समसंज्ञाऽऽयाधापि न्यूनाधिका स्यात् । यतः स्वतम्याश्रितमुजस्य न्यूनाधिश्येन तदनुसारी कल्पित जोगी न्यूनाधिकः स्यात् । तन्यूनाधिक्येन तदाभिताऽऽवाधाप लीवि-निजसंधिः १३२ परलम्बेन १८९ गुणित: २४९४८ स्वदम्येन २२४ तयोरेपयं ८ ८ भने निःशेपाभावादष्टाविंशत्या हारभाज्यावपवलं जातः समास्यः ३८४ १२७५ संधिः १८ । तयोरक्या) समच्छेदौ ८ ८९१ २६७३०० हारारभ्योऽयम् । समपरसंधी ८ ४८ भुवा ३०० गुणिती १२७५ २६७३ हारेण ८ हतौ गुणहारयोस्तुल्यत्वान्नाशः १२७५ / उभयोः ८ ·१९५ प्रकरणम् । लीलावती। अत्र किलायं लम्बः २२४ । अस्य संधिः १३२ । अयं परलम्बेन १८९ गुणितो २२४ अनेन भक्तो जातः सेमाह्वयः ८९१ । अस्य परसंधेश्च ४८ । योगो हारः १२७५ । अनेन भूनः ३०० समः २६७३०० परसं- धिश्च १४४०० । भक्तो जाते सूच्यावाधे ३५६४ १ १५३६ । एवं द्वितीयसमाह्वयः ५१२ । द्वितीयो हारः ९ १७०० । अनेन भन्नः स्वीयः समः १५३६०० । परसं- - धिश्च ३९६०० भक्तो जात सूच्यावाधे १५३६१३५६४ १ बु०वि०-तथा । अतः परलम्येनानुपातः । यदि स्वलम्बे स्वावाधा लभ्यते तदा परलम्बे का । फलं कल्पितन्योन्याऽऽबाधा सा समसंज्ञा । तस्याः परसंधिसं- ज्ञान्यावाधायाश्च योगः कल्पितत्र्या भूमिः स्यात् । साहारसंज्ञा । एतदनुसा- रित्वेन सूचीक्षेत्रसम्बस्याऽऽवाधासाधनार्थमनुपातः । यद्यस्यां भूमौ एते आवाधे तदा भूमितुल्यायामेव सूचीक्षेत्रभूमौ के फटद्वयं सूचीलम्बस्याऽऽयाधे । अथ सूचीलम्बार्थमनुपात: । यद्यस्यामेव भूमौ लम्ब एव लम्बस्तदा भूमितु- ल्यायामेतत्सूचीक्षेत्रभूमौ कः। फलं सूचीलम्यः । अथ सूचीमुजार्थमनु पातः । यदि स्खलम्बकोटौ स्वभुजः कर्णस्तदा सूचीलम्बकोटौ कः। फेलं लीवि पञ्चसप्तत्या७५ अपवर्तः । लब्धा सूच्यावाधा अथ द्वितीया सू- ५१२ ध्याराधा । द्वितीयः समः ९ परसंधिः १३२ अनयोरैक्याथै समच्छेदी ११८८/५१२ १७०० ५१२ ९ अनयोरैक्यं ९ हाराज्योऽयम् । समः ९-भूमः३०० ·१९६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रन्यः- परलम्बः २२४ । भूमि ३०० • गुणो हारेण. १७०० भक्तो जातः सूचीलम्बः ६०४८ । सूचीलम्बेन भुजौ १९५ । २६० गुणितौ स्वस्वलम्बाभ्यां १८९ २२४ यथाक्रम भक्ती जाती स्वमार्गवृद्धौ सूचीभुजौ ६२४० ७०२० । एवमत्र सर्वत्र भागहारराशिप्रमाणम् । गुण्य- १७ गुणकौ तु यथायोग्यं फलेच्छे प्रकल्प्य सुधिया त्रैरा- शिकमूह्यम् । बु०वि०-सूचीभुजः। एवमन्यलम्बेनान्यो भुजः। एवमादित्रैराशिककल्पनेनैतद- न्यदपि सुधियोसम् । तद्यथोक्तं मया- स्वलम्बाम्या हतौं संधी तदैक्येन हता क्षितिः । सूचीसम्यो भवेद्यवाऽतोऽवधाद्यनुपाततः ॥ इति । ९.. हारेण लीवि०-१५३६०० ९ भक्ते गुणहारयोस्तुल्यत्वान्नाशः । १५३६ 'शून्याभ्यां शन्येऽपविते जाता सूच्यावाधा १७] परसंधिः १३२ भूः, १७०० हतः ३९६०० हारेण ९ भक्तो छेदं तवं च परिवयेति नवगुणितः संधिः १७०० शन्याभ्यां अन्य पवर्तिते जाता सूच्याबाधा सैव १७॥ सूची- टम्पमाह-हारहत इति । परसम्बः १८९ भूः ३०० हतः ५६७०० हारण १२७५ ४५३६०० ८ भक्तः, छेदं लवं येत्यष्टगुणः १२७५ पञ्चसप्तत्योभयोरपवर्ने सम्भः ·-मकरणम् लीलावती। २ - अथ वृत्तक्षेत्रे करणसूत्रं वृत्तम् । पासे भनन्दाग्नि ३९२७ हते. विक्षने । खबाणसूर्यैः १२५० परिधिः स सूक्ष्मः। बु०वि०-एवमुक्कैः सर्वत्र पैराशिकल्पनार्थमाह-एवमत्रेत्यादि भागहारराशि- ममाणं कल्पयेत् । अतस्तदादी स्थापयेत् । गुण्यगुणको तु यथायोगं फलेच्छे प्रकल्पयेत् । तत्र प्रमाणजातीयं गुण्यं गुणं वेच्छां प्रकल्प्यान्ते स्थापयेत् । इतरत्फलं पकल्प्य मध्ये स्थापयेत् । एवं सर्वत्रोपपत्तौ वैरा- शिकमूसमित्यर्थः ॥ १९६ ॥ १९७ ॥ १९८॥ एवं चतुर्दशविधचतुर्भुजक्षेत्रे समपञ्च फलादिकमुक्त्वेदानी वृत्तक्षेत्रमाह- तत्र व्यासात्परािधं परिधेश्च व्यासमुपेन्द्रवजयाह-व्यासे भनन्दामिहत इति । व्यस्यतेऽसौ व्यासः । असु क्षेपणे विपूर्वः । भावे पम् । विस्तार इत्यर्थः । स्तू विस्तृतौ विपूर्वः । भावे घञ् । विस्तार एवं विस्तृतिः । भावे क्तिः । अतो वृत्तस्य मध्ये विस्तारस्य व्यासविस्तृतिविष्कम्भाः पर्यायाः । स्कमि स्तम्भे । भावे पञ्। इदित्वान्नम्। विपूर्वः पत्वम् । विष्कम्भन विष्कम्भः। लीवि०- ६०४८ सूचलिम्बः १७ अन्यपाधै परलम्बः २२४ भूः ३०० हतः ६७२०० १७०० ६०४८०० हारेण ९ भक्तः, छेदं लवं चेति नवगुणितः १७०० शून्याभ्यां शून्ये ६०४८ गते लब्धः स एव सूचीलम्यः १७ सूचीभुजावाह । सूचीलम्बग्नेति। भुजौ १९५ । १७ गुणिती ११७९३६० । १५७२४८० स्वस्वलम्बा- भ्यामाभ्यां यथाक्रमं १८९ ॥ २२४ भक्तौ जाती स्वस्वमार्गवृद्धावे सूचीभुजौ ६२४० ७०२० १७] एव सर्वत्र भागहारममाणम् । गुण्यगुणको तु यथायोग्यं फलं प्रकल्प्य सुधिया त्रैराशिकमूहनीयम् । एवं सूचीक्षेत्रम् ।। १९६ ॥ १९७, २६० लम्बन ॥१९८ ॥ अथ वृत्तक्षेत्रे परिधिज्ञानार्थ करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-व्यासः ५ भनन्दा- मिभिः ३९२७ हत; २७४८९ खवाणसूर्यैः १२५० भक्तलब्ध परिधिमानं

·॥
१९८ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणदीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य
द्वाविंशति २२ घने विहृतेऽथ शैलैः ७
स्थूलोऽथवा स्याव्यवहारयोग्यः ॥ १९९ ॥
बु०वि०-वृत्तपरिवेपस्य परिविवृतिनमीत्यादीनि पर्यायनामानि । परिधानं परिधिः।
भावे किः । वृञ् वृतौ । वरणं वृतिः । भावे तिः । आवरणमित्यर्थः
चक्र रथाङ्गम् । तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्मधिः पमानित्यमरः । वृत्तस्य
विस्तारे भनन्दामि ३९२७ हते खेवाणस्यैः १२५० विवृते सति
फलं सूक्ष्म परिधिः स्यात् । अथवा वृत्तस्य व्यासे द्वाविंशति २२ गुणिते
शैलैविधृते सति फलम् । स्थूलो यत्र कुत्रापि संव्यवहारयोग्यः परिधि
स्यात् । यथा यथा वृत्तव्यास उपचीयते क्षीयते वा तथा तथा तद्वशेन परि-
धिरप्युपचीयते क्षीयते च । अतो व्यासात्परिध्यर्थमनुपातः परिधेयासार्थ च
तद्यथा-जलवत्समीकृतायां भूमौ साईद्वादशशतव्यासं वृत्तं कृत्वा नपरि
धिनिःशेषो भनन्दाग्निमितः स्यात् । अथानुपातः---यद्यस्मिन् १२५०
ध्यासेऽय परिधिः ३९२७ तदेष्टव्यासे क इति सन्धः परिधिः । अथ
व्यत्ययेन परिधेया॑सः । यदाऽस्मिन्परिधौ ३९२७ अयं व्यासः १२५०-
तदेष्टपरिधी कः इति सब्धो व्यासः । इत्थमिष्टव्यासपरिधिभ्यामपि
'मिथोऽनुपातः स्यात् । द्वाविंशतीति । यद्यस्मिन्व्यासे १२५० अयं परिधि
३९२७ तदेष्टसमव्यासे क इति लब्धः परिधिद्वाविंशतिः २२ किंचित्सा-
न्तरः । अतोऽनेनान्यत्रानुपाते स्थूलत्वं प्रसिद्धम् । अथान्यथोच्यते-
वृत्तमध्ये व्यासार्धं समपडलस्य भुजो भवेदिति वक्ष्यते । अस्मात्समदा-
दशासस्य मुजः साध्यः । तद्यथा-व्यासार्धं कर्णः पडसभुजस्या भुजः
तद्वर्गान्तरमूलेनोन व्यासामिपुः स्यात् । पुनः स च कोटिः पइस्रभुजा
भुजः। तद्गैक्यम्लं द्वादशास्त्रस्य भुजः स्यात् । इदानम् । एवं द्वादशसस्य
भुजाच्चतुर्विशासस्य भुजः स्यात् । एव द्विगुणद्विगुणभुजक्षेत्रक्ल्पनया
यावच्चापासन्नो बाहुः स्यात्तावत्साधयेत् । तेषां चापासन्नवाहूनां योग
परिधिममाणं स्यात् । तद्यथा-शतव्यासे वृत्ते पडलस्य भुजः ५० । अतो
ली०वि०-२१
सूक्ष्म १२३९ यदा व्यासः ७ द्वाविंशत्या २२ हतः १५४ सप्त ७ भर
१२५०
सन्धं परिधिमानं स्थूलं २२ ॥ १९९ ॥

·करणम् ] लीलावती। २१ -उदाहरणम्-विष्कम्भमानं किल सम्म ७ यत्र तत्र प्रमाणं परिधेः प्रचक्ष्व । द्वाविंशति २२ यत्परिधिप्रमाणं तयाससंख्यां च सखे विचिन्त्य ॥२०॥ न्यासः । व्यासमानम ७ । लब्धं २१ परिधिमानम् १२३९ । स्यूला या १२५० ।। परिधिलब्धः २२ । अथवा परिधितो व्यासानयनाय न्यासः । गुणहारविपर्ययेण व्यास- १२५० स २२ मानं सूक्ष्म ११ स्थूलं वा ७ । ११ ३९२७ बु०वि०-यथोक्त्या द्वादशात्रस्य भुजकरणी ६७३ । एव चतुरशीत्यधिकत्रि- शत्यस्य ३८४ भुजश्चापासन्न. स्यात् । त साधयित्वा लब्धा करणी ९८६८३ । अथानुपातः । यदि शतव्यासवर्गे १०००० इय परिधि- करणी ९८६८३ तदेष्टे सार्धद्वादशशते व्यासवर्गे १५६२५०० क इति लब्धस्य नि.शेप मूल भनन्दामयः ३९२७ । १९९ ॥ अत्रोदाहरणमिन्द्रवजयाह-विष्कम्भमान किल सप्लेति । सप्टा- र्थम् ॥ २० ॥ की वि०- उदाहरणम्-न्यासः । व्यासः ७ परिधिः १२३९ स्थूलः २२ व्यास १२५० २२ गुणहारविपर्ययेण परिधेः सकाशाद्यासमान यथा छेदनरूपेषु रवा इति २७४८९ अय खयाणसूर्यः १२५० हतश्छेदेन १२५० १२५० भक्त एतावानेव २७४८९ भनन्दामि ३९२७ भक्तो तय ७ व्यासमानं स्थूल वा.७ । क्षेत्रदर्शनम् ॥ २० ॥ २१. रुते जात ·२०. बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रन्य:- वृत्तगोलयोः फलानयने करणमत्रं वृत्तम- वृत्तक्षेत्र परिधिगुणितव्यासपादः फलं य- क्षुण्णं वेदैरुपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् । वु०वि०-अथ वृत्तक्षेत्र परिधिगुणितव्यासपाद इति । वृत्तक्षेत्रे बर्तुलक्षेत्रे परिधिना गुणितो व्यासस्य पाश्चतुर्थांशः फलं स्यात् । समकोछमितिरिति यावत् । गोलस्य प्रसिद्धस्य जम्बीरादिसदृशस्य पृष्ठफट बनफलं चाऽऽ- ह-नक्षुण्णं वेदैरिति । गोलस्य परिधिमत्त्वात्परिधेव्यासमानीय परिधिगु- णितव्यासपादः समफलं स्यात् । तस्य गोलान्तःस्थितत्वात्मयोजनाभावः। त- फल वेदैः ४ क्षुण्ण गुणितं गोलस्योपरि परितः समन्तात्पृष्ठजं फलं समकोष्ठ- मितिः स्यात् । किमिव कन्दुकस्योपरि समन्ताज्जालमिव । यथा कन्दुको- परि समन्ताज्जालस्य चतुष्कोणाः कोष्ठका दृश्यन्ते तद्गोठोपरि समन्ता- समचतुष्कोणकोष्ठकानां सख्या स्यादित्यर्थः। आनायः पुंसि जालं स्यादि- त्यमरः । कन्दुको वखखण्डतूटादीनां गोलाकारो रज्ज्वादिनिषद्धः कीडाथै क्यिते । अब चतुस्तुल्ययोर्गुणकहरयोस्तुल्यत्वानाशे रुते गोलस्य परि- धिव्यासघात एव पृष्ठफलं स्यादिति स्पष्टम् । एव यगोलस्य पृष्ठजं फलं तदपि व्यासेन गुणितं पडभिर्भकं गोलस्य गर्भ धनसंज्ञे फलं स्यात् । हस्ततुल्यविस्ताराणि हस्ततुल्पदैाणि हस्ततुल्यपिण्डानि यावन्ति चतु- प्कोणानि खण्डानि नत्ममाणं घनफलमित्युच्यते । तथा चोक्तं माक्- हस्तोन्मिनेविस्तृतिप्पपिण्डेयवादशासं घनहस्तसंज्ञामिति । एवं मण्ड- 'सादिमितैरपि विस्तृतिदष्पपिण्डैर्यद्वादशाले घनसालमुपपत्ते । अत्रोप- पनिः--वृत्तक्षेत्रस्य समं खण्डद्वयं स्त्वा तयोः खण्डयोथेप्सितानि सूच्यग्राणि शकलानि यथा स्युस्तथा खण्डे छित्वा पसारयेत् । दर्शनम् । एते परस्सरमध्ये संक्रमय्याऽऽयतं जायते तस्य दर्शनम् । अत्र व्यासार्ध- मेको भुजः । परिध्यर्धमन्यः । तयोर्षातः फटम् । तदर्धमर्धेन गुणितं चतु- थांशः स्यात् । अतः परिधिगणितव्यासपादः समवृत्तक्षेत्रफलं स्पादित्युपप- म्नम् । अथ गोलपृष्ठफलोपपत्तिः-गोलस्य परिध्यर्धेन तुल्यन्यासं वर्तुले वस्त्रादि च्छित्वा तेन वर्तुटवस्त्रेण स गोलोर्धश्चेदाच्छाद्यते तद्द्वस्त्रं नीवीस- दृशं किंचिच्छिप्यते । अतो न्यूनं तदखफलमर्धगोलस्य पृष्ठफलं स्यात् । सफल तु गोटस्य परिधिणितव्यासपादस्य सार्धद्विगुणितस्याऽसन्न + ·.8619 करणम् लीलावती। .. गोलस्यैवं तदपि तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिधन पभिर्भक्तं भवति नियतं गोलगर्ने घनाख्यम् ॥ २० ॥ पु.वि०-भवेत् । अतो वसस्प किंचिदवशिष्टत्वाद्गोलस्य परिधिगुणितव्यासपादो द्विगुणित एव गोलार्धे पृष्ठफलं कल्प्यते । अतश्चतुर्गुणितः परिधिगुणित- व्यासपादो गोलपृष्ठफलं स्यात् । अत उर-फलं तत्क्षुण्णं वेदैरित्यादि । अथवा गोलस्य परिधिः कल्प्य इत्यादिना सिद्धान्ते गोलाध्याय आचार्य- णैव सम्यक्प्रतिपादिता पृष्ठफलोपपत्तिद्रष्टव्या । अथ घनफलोपपतिः- गोलस्य व्यासायतुल्यदैणि सूच्याकाराणि सच्यग्राणि चतुष्कोणदै- ििण मूनि हस्ततुल्यविस्तृतियाणि कृतानि खण्डानि पृष्ठफलसं- ख्यान्येवे भवन्ति । एवंविधैकखण्डस्य मनि क्षेत्रफलं रूपमेव । खण्ड- देय व्यासार्धं स एव वेधः । तेन गुणितं क्षेत्रफलं तस्य त्र्यंशो घनफलं स्यात् । क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते घनहस्तसंख्या स्यात् । समखातफलत्र्यंशः सूचीखाते फलं भवतीति + वक्ष्यमाणत्वात् । अतो व्यासपइंश एवैकस- ण्डस्व घनफलं स्यात् । तत्पृष्ठफलगुणिसे सर्वगोलस्य घनफलं जायत इति । अत उक्त तदपि च फलं पृष्ठजमित्यादि ॥ २०१ ॥ लीवि०-अथ वृत्तक्षेत्रे फलज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह--- वृत्तक्षेत्र इति । गोलपरिधिना २२ व्यासः ७ हतः १५५ तस्प वादः १५४ । छेदेन ४ भक्तो लब्धं वृत्तफलं । फलं १५४ वतुर्गुणं गुण-. २ हारयोस्तुल्यत्वान्नाशे जातं गोलपृष्ठफलं १५४ । पृष्ठफलं १५४ व्यास ७ १७९ निनं १.७८ पभिभक्त जातं गोलस्यान्तर्घनफलं स्थूलं २ । यहा परिवि ३ २७४८९ व्यासपादः ७ गुणितः १९२४२३ १२५० ५००० *तीति-दस्यारण्य जायत इत्यन्तो अभ्यो ग. पुस्तके नास्ति । Shala ·२.२ बुद्धिविलामिनीलीलावीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य- उदाहरणम्-पद्व्यासस्सुरगर्मितः किल फलं क्षेत्र समे तत्र किं व्यासः सप्तमितश्च यस्य सुमते गोलस्य तस्यापि किम । पृष्ठे कन्दुकजालमंनिभफलं गोलस्य तस्यापि किं मध्ये ब्रूहि धनं फलं च विमलां चेहमि लीलावतीम् ॥२२॥ वृत्तक्षेत्रफलदर्शनाय न्यामः । 0 न्यामः ७ परिधिः १२५० । क्षेत्रफलम् २४२३ । १२५० गोलपृष्ठफलदर्शनाय न्यामः। १५३ च्यामः । गोलपृष्फलं ११७३ । १२५० . गालान्तर्गतघनफलदर्शनाय न्यामः । न्यामः गोलस्यान्तर्गतं धनफलं १४८७ दु.वि.-अयोदाहरणं चालविक्रीडितेनास-यघामस्तुरंगमित इति । भोः सुमते पस्य गमभवस्य वामनुग्गजर्मिन: स्यात् । व्यामकथनादादांका- रस्य नक्षत्रस्ये पमिदम् । तत्र समक्षेत्रे फन फि म्यातहि । पस्य गोलम्यापि मममिता न्यागम्नस्य गोनम्य पृष्ठ कन्दुकजान्नसनिमं फलं सिं स्पानच हि । तम्पद गोटस्प मध्ये गर्भ धन च पच कि स्थानपन रहि । रेय गटानी पिपला पायी परिग ।। २०२॥ सरि.-३८ २४२३ । गोगारि फरमार- नजमिनि । नबुनक्षेत्रफलं चतुर्भिहंत पारोमिनि जा १९२४२ १ नर्भिः भुषणं २६५६९२ छंदन म सन् १५.५ ४६९० उमवाभाभिसनः ना गानानं ११७३ ।

·प्रकरणम् लीलावती। अथ प्रकारान्तरेण तत्फलानयने करणमत्रं सार्थवृत्तम्- व्यामस्य वर्ग भनवाग्निनिध्ने सूक्ष्म फलं पञ्चसहयभक्ते । रुद्राहते शकहतेऽथवा स्यात्स्थूलं फलं तद्व्यवहारयोग्यम् ॥ घनीकृतव्यासदलं निजैकविंशांशयुग्गालधनं फलं स्यात् ॥२०॥ नु०वि०-अथ प्रकारान्तरेण व्यासादेव सूक्ष्म फलं स्थूलं च फलं स्थूलवनफले चैन्द्रयज्ञोपेन्द्रवजापूर्वार्धा यामाह-व्यासस्य वर्ग इति । धनीरु- तव्यासदलमिति । प्रथमश्लोकः स्पष्टार्थः। धनीलनेति । पनीरूतस्य व्यासस्य दले व्यासघनस्यामित्यर्थः । स्वकीयेनैकविंशांगेन युक्त गोलस्य रनं फलं स्यात् । अवोपपत्तिः-व्यासे भनन्दाग्निहते खबाणसूर्यविभक्ते परिधिः स्यात् ३९२७ । व्यासः १२५० अनेन गुणितो व्यासश्रतुतः फलं स्यात् ३९२७ । व्यासः १२५० । अत्र व्यासस्य व्यासे गुणे प्राप्ते ली०वि०-कन्दुकस्य परितो जालमिव फलं स्पात् । गोलगर्भघनफलमाह-तद्पीति । तदपि गोलपृष्ठफलं व्यासाहतं पभिर्भक्तं सगोलग धनफल स्यात् । तद्यथा- छेदमरूपेष्विति जातं १९२४२३ व्यासेन ७ हतं १३४६९६१ पइभिभक्तं १२५० तत्र हरचानो हरः १३४६९६१ छेदेन भक्त १७९ शिष्टं ४४६१ उभ- ७५०० . ७५०० पोनिभिरसवत जावं गोलस्यान्तपनफल १४८७। यता परिधिनानं १२३९। २५०० १२५० उपरिस्थोऽङ्कः २, प्रमाण १२५० हंतः २६२५० सोऽय खगणसूर्य- तश्च २७५००ततो भनन्दाग्निभिः३९२७ भक्तो लब्धं " ॥२०॥२०२॥ ३९२७ अथ प्रकारान्तरेण वृत्तक्षेत्रफलज्ञानार्थ करणसूत्र सार्धवृत्तेनाह- ध्यासस्येति । व्यासस्य ७ वर्गो १९ भनन्दामि ३९२७ हतः १९२४२३ पञ्चसहस्रेण ५००० भक्तो लब्धं सूक्ष्मफलं २४२३ । स्थूतमाह-रुदेति ।

·२०४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रमा पु०विव्यासयौ जातः। हरपोरनपोः१२५०४याते पञ्चसहस्राणि५...। अत उक्तं १२५० व्यासस्य वर्ग इत्यादि । एवं व्यासे दाविंशतिने शैलहते ४ स्थूलपरिधिः । असौ च्यासगुणिश्चतुर्भक्तः स्थलफलं व्यासस्य व्यासगुणे पाने व्यासवर्गः । अस्य हरयोरनयोः १४ घाते हरः २८ गुणहराश्मिी २२ । २८ द्वाभ्यामपवर्त्य रुद्राहते शकहत इति निष्पन्नम् । पनीरुतेति ध्यासो द्वाविंशतिमः सप्तहतः परिधिः। अनेन गुणितो व्यासश्चतुर्भक्तः फलम्। एतद्वेदैः क्षुण्णं पृष्ठफलं तदयासगुणित पड्भिर्भक्तं घनफलं स्यादिति । अत्र चतुस्तुल्ययोर्गुणहरयो शो व्यासस्प द्विवारं व्यासो गुणोऽतो व्यासघनः हरयोरनयोः ७६ धातो हरः ४२ गुणश्चाय २२ दाभ्यामपवर्त्य जावी २१।११ । अत्र संचारः-पद्यस्मिन्हरे २१ असं गुणः । तदष्टे द्वितुल्ये हरे कः फलं गुणः २२ । अयं निजैकविशांशयुक्तं रूप । अन उक्त-धनीरुतव्यासेत्यादि । २०३ ॥ ली०वि०-व्यासस्य ७ वर्गः ४९ रुद्रा ११ हतः५३९शक १४हतः३८ शिष्टं उभयोः सप्तापवर्तः । एवं लब्धं स्थूलफलं । गोलघनफलमाह-पनीरुतेति । २. सूक्ष्म पूर्ववत् । स्थूलं यथा-व्यासः ७ घनीरुतः ३४३ तद्दलं ३४३ निजेक- ४२ विंशांशः३४३ तेन योगाथै समच्छेदौ । मिथो हराभ्यामित्यनेन द्वाभ्यां हरयो- रसवतः ११२१ आभ्यां परस्परं हरांशी गुणितौ ३४३ । ७२०३ अनयोोगः ४२ ७५४६ हरेण ४२ भक्तो सम्धं १७९ शिष्टं २८ तयोश्चतुर्दशापर्वः । लन ४२ १७९ घनफलं स्थूलं २ । क्षेत्रदर्शनम् ॥ २०३ ॥ ३ .

·"भकरणम् ]
लीलावती।
शरजीवानयनाय करणसूत्रं सार्धवृत्तम्-
ज्याच्यासयोगान्तरघातमूलं व्यासस्तदूनो दलितः शरः स्यात् ।
व्यासाच्छरोनाच्छरसंगुणाच्च मूलं दिनिघ्नं भवतीह जीवा ।
जीवार्धवर्ग शरभक्तयुक्ते व्यासप्रमाणं प्रवदन्ति वृत्ते ॥ २०४॥
'चु०वि०-अथ वृत्तक्षेत्रैकदेशत्वेन ज्याच्यासाभ्यां शरं शरव्यासाभ्यां जीवां
च ज्याशराभ्यां व्यासं चोपेन्द्रवोत्तरार्धन्द्रवज्राभ्यामाह-ज्या व्यासयो-
गान्तरघातमूलमिति । जीवावर्ग इति । परिध्येकदेशश्चायं तद्ग्रयोावत्सूत्र
ज्या । तयोर्मध्ये शर इव शरः । अतोऽन्वर्थसंज्ञा इमाः । ज्याव्यासयोर्यो-
गान्तरे तयोर्यातस्य यन्मूलं तेनोनो व्यासो दलितः शरः स्यात् । अथ शरो-
नाट्यासाच्छरसंगुणाच्च यन्मूलं पदावनिम्नं इह वृत्ते जीवा भवन्ति । अथ
जीवार्धस्य वर्गे शरेण भक्ते शरेण युक्ते च सति व्यासप्रमाणं वृत्ते प्रवद्-
त्याचार्याः । आद्योक्तमेवेदमिति भावः । अत्रोपपतिः-वृत्तपरिधाविष्टचापे
जीवामङ्कयित्वा तत्स्पर्धिन्यन्यपाऽपि तत्तुल्यामेवान्यां जीवामडूयित्वा
तयोर्जीक्योरितरेतरमूलाग्रयोर्मध्ये तिर्यग्व्यासः । स एव कर्णः । ज्याग्रयो-
मूलयोर्वा मध्य अवाधरा कोटि वैव भुजः । दर्शनम् । ज्याव्यासयोर्योगा-
न्तरघातो वर्गान्तरं तन्मूलं कोटिः । तयोनो व्यास उभयतः शरौ
शिष्यते । अतस्तद्दलं शरः स्यादिति । अथ व्यासाच्छरोनादिति ।
ज्यार्धं भुजः । व्यासार्धं कर्णः । शराधोव्यासार्धस्य खण्डं कोटिः ।
कोटिकर्णयोर्वर्गान्तरं योगान्तरघातसमम् । तत्र शरोनं व्यासा) कोटिः ।
व्यासार्धं कर्णः । तयोर्योगः शरहीनव्यासेन समः । अन्तरं शर एव ।
तयोर्षातः कोटिकर्णवर्गान्तरं स्यात् । तन्मूलं भुजः । तदेव ज्यार्धम् । तद्-
द्विगुणं जीवा स्यादित्युपपन्नम् । एतद्वैपरीत्येनैव जीवार्धवर्ग इत्यस्पोप-
पत्तिः । तद्यथा--जीवार्धं भुजः । तस्य वर्गः कोटिकर्णयोर्वर्गान्तरम् ।
ली०वि०-वृत्ते शरज्याव्यासममाणं सार्धवृत्त्वेनाऽऽह-ज्याव्यासयोगति । ज्याल्यास
पोर्योगस्यान्तरेण यो घातो ज्याव्यासयोगतदन्तरयोर्यो घातः। तस्य मूलेनोनितो
द्धितश्च व्यासः शरः स्यात् । शरहीनाच्छरगुणिताच व्यासायन्मूलं तद्विगुण
जीवा भवति । ज्याधस्य वर्ग शरेण भक्ते शरेण च युक्त व्यासपमाणं वृत्ते
प्रवदन्ति ॥ २०४॥

·२०६ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य:- उदाहरणम्-दशविस्तृतिवृत्तान्तर्यत्र ज्या पण्मिता ससे । तत्रे वद वाणाज्यां ज्यात्राणाभ्यां च विस्तृतिम् ॥२०५ ॥ व्यामः १० । ज्या ६ योगः १६ । अन्तरम् ४। घातः ६४। मूलं । एतदूनो व्यासः २ । दलितः १ । जातः न्यासः। शरः १ । व्यामात् १० । शरो- नात् ९ । शर १ संगुणात् ९ । मूलं ३ विनिम्नं जाता जीवा । एवं ज्ञाताभ्यां ज्यावाणाभ्यां व्यासानयनं यथा-जीवार्थ- ३ वर्गे ९ शर १ भक्ते ९ । शर १ युक्त जातो व्यासः १० अथ वृत्तान्तस्त्र्यस्त्रादिनवासान्तक्षेत्राणां भुजमानानय- नाय करणसूत्रं वृत्तत्रयम-- पु०वि०-तच्च योगान्तरघातसमम् । अतोऽस्मिन्कोटिकर्णयोर्गान्तरेऽन्तरण शरेण भक्ते योगो लभ्यते । स एव शरोनव्यासः ।. अतोऽयं शरयुक्तो व्यासः स्यादिति ॥ २०४ ॥ अथ मेणोद्देशकत्रयमनुष्टुभाऽऽह-दशविस्तृतिवृत्तान्तर्यवेति । दशविस्तृ- तिर्व्यासो यस्य तद्दशविस्तृतिः । तच्च तद्व्नं च तस्य वृत्तस्यान्तर्मध्ये यत्र यस्मिन्प्रदेशे ज्यापष्मिता स्यात्, तत्रेषु शरं वद ।अथ ज्ञाताहाणाज्यां व वद । अथ ज्ञाताभ्यां ज्यावाणाभ्यां विस्तृति च पद । उयाशराभ्यां चापसाधनमाह आर्यभट्टः-शरवर्गात्षड्गुणिताज्ज्यालनियुक्तात्पदं चाप- मिति ॥ २०५॥ अथ वृत्तमध्ये रुतानां समनवालपर्यन्तं समत्रिभुजादीनां पृथक्पृथ- लीवि०-न्यासः । ज्या ६ व्यासः १० तयोर्योगः १६ तदन्तरेण ४ हतः ६४ तन्मूलं ८ व्यासः १ ० मूलोनः२ दटितः१ अयं शरः।व्यासः१० शर १ ऊनः९ शर १ गुणस्तावानेव ९ तन्मूलं ३ द्विगुणं ६ इयं जीवा ६। तदर्थे ३ तद्वर्गः९ शर १ भक्तः ९ नावानेव ९ शर १ युक्तः१० व्यासोऽयम् ॥२०५॥ अथ वृत्ते त्र्यमादीनां क्षेत्राणां भुजज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तत्रयम्-उदाह- रणम्-वीति । वृत्तव्यासे व्यादिभिर्हते सखरखानाः १२०००० भने ·२०७ पकरणम् ] लीलावती। त्रियङ्कामिनभश्चन्द्रः१०३९२३त्रिवाणाप्टयुगाष्टभिः ८४८५३ । वेदानिवाणखाश्वेश्च ७०५३४ सखाभ्रानरसैः ६०००० क्रमातू ॥ बाणेपुनखवाणैश्च ५२०५५ द्विद्विनन्देपसागरैः४५९२२ । कुरामदशवेदैश्च ४१०३१ वृत्तव्यासे समाहते ॥ २०७ ॥ बु०वि०-भुजाननुष्टुपत्रयेणाऽऽह-विद्याग्निनभश्चन्द्ररिति । बाणेपुनखचा- णेश्चेति । सवसाधार्कसंभक्त इति । निद्वयङ्काग्निनभश्चन्द्ररित्यादिभिः सप्तभि- गुणैः : सप्तधा वृत्तव्यासे समाहते सति खसखाभार्कसंभक्ते सति क्रमशः पृथक्पृथग्भुजा लभ्यन्ते । केपाम् । वृत्तस्यान्तमध्ये त्र्यपूर्वाणां त्रिभुजादीनां गौणत्वे सर्वनामवा न । कथं नवासान्तम् । नय, अलमन्तो यथा स्यात्तथा नवालपर्यन्तमिति यावत् । अत्रैवोद्देशकेन समन्यसादीना- मित्यस्य समपदमत्रापि योजनीयम् । नायमर्थः-वृतस्यान्तः समत्रिभुज- समचतुरसादीनां समनवालपर्यन्तं पृथक् पृथग्भुजावदेति । एवं सर्वत्र सूत्रेड- परिपूर्ण तदुद्देशकसंस्थं योजनीयम् । उद्देशकस्थेऽपि तत्सूत्रं च । अत्रोपपत्ति:- सिद्धान्तोक्तजीवाभिस्तत्र परिविश्वस्कलातुल्यः २१६०० । अस्माया- सामियं विज्या ३४३८ त्रिभज्यका) स्वगुणांशजीवेत्यादिना साधिता । अर्धवृत्ने चतुर्विंशतिरर्धजीवास्तत्त्वाश्विनो नन्दसमुद्रवेदा इत्यादय सिद्धा- न्तेऽर्थजीवाया एव ज्या संज्ञा स्ता उक्तं च तत्रैव-अधज्याये खेचरो लीवि०-वृत्तान्लबलिनर व्यसदरमाइनिरं नवागन्तान पृथक् पृथग्भुजरः क्रमेण लभ्यन्ते । तथा हि-वृत्तव्यासः२००० विद्वयङ्कगग्निनभश्चन्द्रः १०३९२३ हतः २०७८४६००० खखखात्राः १२०००० भक्तो लब्धं १७३२ शेषं ६ १७३२ हारः १२० तयोः पहिरपवतः २० त्र्यसे भुजमान १ । वृत्तव्यासः २००० विधाणारयुगाष्टभिः ८४८५३. हतः १६९७०६००० खखखा- प्राः १२०००० भक्तो लब्धं ३४१४। शेष २६ हारः १२० । तयो- १३ १४१४ दाभ्यामपवर्तः ६० । चतुरले भुजमानं १३। वृत्तव्यासः २००० ।

·.. २०८ बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य- . खखसाभार्क १२००००संभक्ते लभ्यन्ते क्रमशो भुजाः । वृत्तान्तस्त्र्यसपूर्वाणां नवाम्रान्तं पृथकपृथक ॥ २०८॥ बु.वि.-मध्यसूत्रादित्यादि । अथानुपातार्थ चत्रकला तुल्यपरिधिवृत्तस्पान्तः- समन्यस्त्रादीनां भुजाः साध्यन्ते । तत्र चत्रकलानां व्यादिभिर्भक्तानामर्धानि चापानि स्युः ३६००१२७०० । २१६० । १८०० । १५४३ । १३५०।१२०० । तचाश्विभक्का असवः कला वेत्यादिना । एषां साधिता अर्धजीवाः २९७७ । २४३१ । २०२४ । १७१९ । १४९५ । १३१५।११७५ । एता द्विगुणाश्चकलातुल्यपरिधिवृत्ते समयसादीनां भुजाः ५९५४ । ४८६२ । ४०४८ । ३८३८ । २९९० । २६३० । २३५० यद्यस्मिन्च्यासार्धे ३४३८ एते भुजास्तदा खसखा- भ्रषट् ६०००० व्यासार्धे के । फलं खखसाधार्क १२०००० तुल्य- व्यासवृत्ते समयसादीनां भुजास्त्रियङ्कामिनभश्चन्द्रा इत्यादयो लब्धाः १०३९२३ । ८४८५३ । ७०५३४ । ६००००। ५२०५५ । ४५९२२ । ४१०३१। यदि खखखाभार्कव्यासे वृत्त एते भुजास्तदेष्टव्यासे वृत्ते के इति । फलमिष्टव्यासवृत्तान्तःसमयसादीनां भुजा लभ्यन्त इत्युपपन्नम् । यद्वाऽन्यथोपपत्ति:-अभीष्टकर्कटेन वृत्तं हवा तत्परिधि समं त्रिधा विभज्या- डूयित्वा तेष्वङ्केषु तेनैव कर्कटकेन वृत्तवयं कृत्वा पथमवृत्तपरिधी समं ली वि०-वेदाग्निपश्चखाश्वैः ७०५३४ हतः १४१०६८००० खसखानाकैः १२०००० भक्तो लब्धं ११७पाशेपं ६८ हारः१२०। तयोश्चतुर्भिरपवर्तः १७ ३० ११७५ पश्चासे भुजमानं १७ । व्यासः २००० । खखखावरसैः ६.००० हनः १२०० ० ० ० ० ० । सखरखानाः १२०००० भक्तो लब्धं पहले भुजमान १००० । व्यासः २००० । वाणेपुनखवाणैः ५२०५५ हतः १.४११०:०० स्वखखानाकः : १२०००० भक्तो लब्धं सप्ताले भुजमानं ८६७ ७ । व्यासः २०००। द्विद्विनन्देपुराागरेः४५९२२ हतः ९१८४४००० १२ ..

·मदशवेदैः ४००३१ हतः ८२०६२००० खसखानाः १२०००० प्रकरणम् ] लीलावती। = उदाहरणम्-सहस्रद्वितयव्यासं यद्वृत्तं तस्य मध्यतः। समयसादिकानां मे भुजान्वद पृथक पृथक ॥२०९॥ बु०वि०-वृत्तयोगत्रयं स्यात् । एवं वृत्तमध्ये समषट्कोणस्य भुजो व्यासार्धं दृश्यते । तस्य दर्शनम् । अवोधाभीष्टव्यासस्य १२००००अर्धे समपटकोणस्प भुजः खखखाभ्ररसा इति ६०००० । अथ वृत्तमध्ये समत्रिभुजस्य यो भुजः स कोटिः । व्यासः कर्णः । पट्कोणभुजो भुजः । तदेव दर्शनम् । अतो व्यासार्धव्यासयोपान्तरमूलं समत्र्यले भुजः स्यात् । अवाभीष्टव्या- सार्धव्यासयोव! ३६०००००००० । १४४०००००००० अनयो- रन्तरं १०८०००००००० अस्य मूलं त्रियङ्काग्मिनभश्चन्दा इति १०३९२३ । अथ समचतुरस्रस्य भुजः कर्णः । व्यासार्धं भुजः कोटिश्च । दर्शनम् । अतो द्विगुणस्य व्यासार्धवर्गस्य मूलं समचतुरस्र भुजः स्यात् । अत्राभीष्टव्यासाधस्य वर्गो द्विगुणोऽयं ७२०००००००० अस्य मूलं विवाणाप्टयुगाष्टाविति ८४८५३ । अथ समाष्टात्रभुजः कर्णः । समचतुर- स्रभुजाधु कोटिः । तयोनं व्यासार्धं भुजः । दर्शनम् । अतः समचतुरस्रभु जार्धवर्गस्य समचतुरस्रभुजोनव्यासार्धवर्गस्य च योगस्य मूलं समाष्टाले भुणः स्यात् । अवाभीष्टव्यासे समचतुरनभुजाधु ४२४२६ एतदूनं व्यासार्धं १७५७४ अनयोर्व! १७९९९४५४७६ ३०८८४५४७६ । एतयोर्योगः २१०८८१०९५२ अस्य मूलं विद्विनन्देषुसागरा इति ४५९२२ । समपञ्चास्त्रसप्तासनवासाणां भुजोपपत्तिरीदृशी न संभवति । ॥ २०६॥ २०७ ॥ २०८ ।। ली०वि०-खखखात्राकैः१२०००० भक्तोलब्धं ७६५। शेष ४४ हारः १२० ११ तयोश्चतुर्भिरपवर्तः ३० । लब्धमष्टाने भुजमानं ११व्यासः २००० । कुरा- भक्तो लब्धं ६८३ । शेष १०२ हारः १२० । तयोः षड्भिरपवतः १७॥ २० २७

·२१०
बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां ममता- क्षिनव्य-
७३२
अथ वृत्तान्तत्रिभुज भुजमानानयनाय
व्यामः २००० ! त्रियड़का-
ग्निनभश्चन्द्रः। ०३९२गुणितः
२०७८४६००० सखमाभ्राः
१०००००भक्ते लब्धं व्यये
१०३२
न्यासः)
७३२
भुजमानं
.
१४१४
६०
न्यासः
वृत्तान्तश्चतुर्भुजे भुजमानानयनाय
व्यामः २००० । त्रिराणाप्टयुगा-
सभिः ८४८५३ गुणितः
१९९७०६००० सखखाभ्राः
१००००० भक्ते लब्धं चतुरमे
१४१४
भुजमानं १३
६०
वृत्तान्तःपश्चभुजे भुजमानानयनाय
न्यासः।
व्यामः २००० । वेदानि-
बाणसाश्वैः७०५३४ गुणितः
१४१०६८००० सससाभ्राः
१०००००भक्ते लब्धं पञ्चांने
कासस
११७५
भुजमानं १७॥
ली०वि०
६८३
सब नवासे भुजमान १७॥ एवमिष्टच्यारोऽपि । एभ्योऽन्या अपि जीवाः
सिभ्यन्नि तास्तु गोले वक्ष्ये । क्षेवदर्शनम् ॥२०६॥२०७॥२०८॥२०१॥

·។ ។ ។
नकरणम् ।
लीलावती।
वृत्तान्तःपडभुने भुनमानानयनाय
व्यासः २००० । खरखाभ्रा-
भ्ररमैः ६०००० गुणितः
१२००००००० सखसाभ्राः
१२००००
लब्ध
पइने भुजमानं १०००।..
वृत्तान्तःसप्तभुजे भुजमानानयनाय
२०००
न्यासः।
भक्तो
२०१०
...
०८०१
८६७
व्यासः २००० । बाणे-
पुनसबाणः ५२०५५ ।
गुणितः १०४११००००
खसखाभ्राः १२००००
भक्ते लब्धं सप्ता
न्यामः
२०००
८६७
012
८६७
भुजमानं ७ ।
१२
वृत्तान्तरष्टभुज भुजमानानयनाय न्यामः।
व्यासः २००० । द्विद्विनन्देपुमागरैः ४५९२०
गुणितः ९१८४४००० सखखानाकैः
१२००००
भक्ते लब्धमष्टाने
A
७६५
भुजमानं ११
चु०वि०-अथोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-सहस्राद्वितयव्याममिति । सहस्रद्वितयं
व्यासो यस्य तत्सहस्रद्वितयव्यासं यवृत्तं स्यात्तस्य मध्यतो मध्ये सप्तम्यर्थे
नसिल् । समयमादिकानां क्षेत्राणां भुजान्मे पृथक्पृथग्वद । नवायान्त-
मिति सूत्रस्थमत्र योजनीयम् ॥ २०९ ॥

·लीलावती। . मकरणम् ] चु०वि०-रूपा । अल्पयिास चापे तत्तुल्यैव जीवा स्यात् । ततो यथा यथा चापमधिकं तथा तथा जीवाऽप्यधिका भवेत् । किंतु पूर्वस्माइल्पतराधिका स्यात् । एवं परिध्यर्धेचापे व्यासतुल्या जीवा परमा स्यात् । तत उभयतोऽ- प्यपचीयते । अतश्चापोननिमपरिधिजीवा ( ? ) स्यात् । स पथमसंज्ञः रुतः । यथा यथा जीवा वर्धते तथा तथा प्रथमोऽपि वर्धत इत्यर्थः । परिभ्यर्धतुल्यचाप जीवायाः परमत्वं तत्र पर्थमस्यापि पर- मत्वम् । तत्र परिध्यधतुल्यचाप परिभ्यर्धवर्गसुल्यः प्रथम उत्पद्यते । स तु परिधिवर्गचतुर्थांश एव । स चेत्पञ्चगुण एकगुणेन प्रथमेनोनः क्रियते तदा परिधिवर्गतुल्यश्चतुर्गुणः प्रथमः शिष्यते । अथानुपातः । यद्यनेन चतुर्गुणप्रथमेन व्यासार्धतुल्या जीवा लभ्यते तदेप्टेन चतुर्गुणमथमेन का । एवमत्रानुपाते पश्चाहतेन परिधिवर्गचतुर्थां- शेन, इष्टमथमोनेनेष्टहर ऊहनीयः । अत उक्तं-पश्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थे- त्यादि । इदं जीवासाधनार्थं यथाकथंचितत्रैराशिकमुपलब्ध्याऽऽचार्यैः कल्पितम् । एवमन्यान्यप्युपलब्ध्यनुरूपाणि ज्यासाधनार्थ सुधीभिश्चिन्त्यानि । तद्यथा- भुजान्यभागवर्गोना परिध्यमिकतिर्गुणः । हरस्तदधिसंयुक्ता व्यासार्धस्य क्रमज्यका इति । अस्पार्थः-भुजान्यभागाः कोटयंशास्तेषां वर्गस्तेनोना परिध्यमिकति- गुणः स्यात् । तदमियुक्ता तस्य भुजान्यभागवर्गस्यामिरतेन युक्ता परि- ध्यनिरुतिः परिधिश्चक्रांशाः ३६० तेषामयिः ९० तस्य कृतिः ८१०० हरः स्यात् । कस्येमौ गुणहरावित्याह---व्यासार्धस्यति । तेना- यमर्थः । व्यासार्धमनेन गुणेन संगुण्यानेन हरेण भक्त्वा फलं 'कमज्यका स्यादित्यर्थः । इयमर्धज्यैव भवेत्मागुतत्वात् । एवमिष्टपरिधिनाऽपि योजनीयम् । तद्यथा-चापा भुजः । तदूनः परिधिचतुर्थांशः कोटिः । शेषं स्पष्टम् । एवमुपलब्ध्योत्क्रमज्याऽपि सिध्यति । तद्यथा- भुजांशवर्गः पञ्चमोगुणो वृत्तार्धवर्गयुक् ॥ हरो व्यासदलस्यात्र भवेदुत्क्रमसिञ्जिनी । इति व्याख्यानमायमेतत्पूर्ववत् ॥ २१०॥ १५. इ. ' तुल्यव्या 1ग. 'धं वापे व्या'।

·२१४ वृद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य- उदाहरणम्-अष्टादशांशन वृतेः समान- मेकादिनिनेन च यत्र चापम् । पृथकपृथक तत्र वदाऽऽशु जीवां साकर्मितं व्यामदलं च यत्र ॥२११ ॥ बु०वि०-भत्रोदाहरणमुपजात्याऽऽह-अधाशांशेन वृतेः समानमिति-यत्र वृत्ते खाः १२०मितं व्यासदलं स्यात्तत्र वृत्ते वृतेः परिधेरष्टादशांगेन पृथं- क्पृथगेकांदिगुणितेन समानं चापं स्यात्तत्र तत्र जीवां वद् । अष्टाद- शांशेन युक्तत्वादृष्टादशपर्यन्तमेकादिगुणितेनौते प्रसिद्धम् । तथापि नव- पर्यन्तमेवैकादिगुणितेनेति योजनीयम् । अत उत्तरत्राप्युर्वरितचापसाम्ये ताह- शा एव जीवाः स्युः। याऽष्टमी जीवा सैव दामी । या च सप्तमी सवैका- दीत्यादि । अत्र व्यासः २४० परिधिः ७५४ अस्पाटाइगांशः ४२ अयमेकादिगुणितः ४२ । ८४ । १२६ । १६८ । २१० । २५२ । २९४ । ३३६ । ३७८ । एतत्तुल्येषु चापेपूतवज्ज्याः साध्याः । अथवा परिधेरष्टादशेनानेन ४२ परिधिं धनपि चापवर्त्य जातानि चापानि १ । २ । ३ । ४ । ५। ६ । ७।८ । ९ । परिधिश्च १८ अनोऽप्यु- स्वदेता एव जीवाः सिध्यन्तीत्याचार्यणैव विवृतम् । तवाऽऽद्यचापे • पथमः १७ परिविवर्गः ३२४ । अस्य चतुर्थांगः ८१ । अयं पश्चाहनः ४०५ असौ पथमोनितः ३८८ अनेन प्रथमं १७ चतुर्म ६८ व्यासाहतं १६३२० भजेत् । लब्धं ४२ प्रथमन्या । एवं मण साधिता जीवाः, लीवि-उदाहरणम्-अष्टादरीति । एकादिगुणितेन बनेः परिधेरष्टादगांशेन १८ ममानं यत्र वृत्ते चापम् । यत्र च खार्मि १२० व्यासार्धं तत्र पृथक् पृथग्जीवां ज्यां यद । तथा हि-याने भनन्दामिहत इत्यादिना परिध्यानयनं यथा व्यासः २४० भनन्दाग्नि ३९२७ इतः ५.४२१८० सवरणमः १२५० भनो लम्धः परिधिः ७५४ । अस्य किसाष्टादशशिन १२ पृथक् पृधगेकादिगाणिनेन नुम्पे धनुपि कल्पिने ज्या पृथक् पृथक् साध्या । अथवा मुखार्थ परिध्यटादशांगेन ४२ परिविधनुपी ७५४ । १२ अपवत्यं ज्याः माध्यन्ते । तथापि ता एव भान्ति । अपपतिने न्यामः । परिधिः १८ चापानि ११२।३।४।५।६।७१८.९ परिधिः १८ चापेन १७ निघ्नः १७ प्रथममनोऽयम् । परिधिः १८ वर्गः ३२४ नयतुर्भागः ८१ ·लीलावती। मकरणम् ] २४० ६ २१८ २०८ (८४ (श : व्यासः०४० । अत्र फिलाडकलाघवाय विंशतः मार्धार्कशतांशमिलितः मुक्ष्मपरिधिः ७५४ । अस्याटादशांगः ४० । न्यामः। अनाप्यङ्ग कलाघवाय द्वयो- रष्टादशाशयुतो गृहीत । अनेन पृथस्पृथगेकादि- गुणितेन तुल्ये धनुपि कल्पिते ज्याः माध्याः। अथवाऽत्र सुखार्थ परिधेरष्टादशाशेन परिधि धपि चापवयं ज्याः माव्यास्तथाऽपि ता एव भवन्ति । अपवर्तिते न्यासः। परिधिः १८ । चापानि च १ ।। ३।४।५।६।७।८।९। यथोक्तकरणेन लब्धा जीवाः ४०। ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८। २२६।२३६।०४०॥ .०वि०-४२१८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४० ब्रह्मतुल्ये विज्या खार्कमिता १२० तदेव व्यासार्ध वत्तार्धेन तत्ख- ण्डान्यपि नवैव । अर्बज्यैव ज्यासज्ञेति प्रागुक्तत्वात् । साधितजीवानामर्धा- न्युत्तरोत्तराद्विशोध्य जातानि खण्डानि २१ । २० । १९ । १७ । १५। १२ । ९ ।५।२। एव करणप्रकाशे वृत्ताधे पड ज्याखण्डानि । अत परिधिद्वादशाशेनानेन ६२ अपवर्तित परिधि १० चापानि च १।२।३।४।५।६ । अत उक्तयज्जाता जीवाः ६२ । १२० आसामर्धा युत्तरोत्तराद्विशोध्य १७० । २०८ । २३२ । २४० ली०वि०-पञ्चाहत. ४०५आयोनित ३८८ व्यास २४० चतुर्न ९६० अनेन पथमो १७ हत १६३२ ० । इम चतुर्मव्यासाहत प्रथम १६३२० आयो नितपश्चनपरिधिवर्गचतुथाशनानेन ३८८ भक्त लध ४२ इय प्रथमे चापे ज्या चापोननिम्नपरिधि ३० प्रथमोऽय पञ्चाहत परिधिवर्गचतुर्थभाग ४०५। आद्य ३२ अनित. ३६० । अनेन चतुर्मव्यासाहतः ९६० । प्रथम ४५ ·२१६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्ये०- अथ चापानयनाय करणसूत्रं वृत्तम् । व्यासाब्धिघातयुतमौकिया विभक्तो जीवाघ्रिपञ्चगुणितः परिधेस्तु वर्गः। लब्धोनितात्परिधिवर्गचतुर्थभागात आने पदे वृतिदलापतिते धनुः स्यात् ॥ २१२ ॥ बु.वि.-जातानि ज्याखण्डानि । ३१ । २९ । २५॥ १६॥१२ । ४ । यदा खण्डकैर्जीवा साध्यते तदा भुक्तखण्डकेनाभीष्टजीवा स्यादिति सष्टम् । उत्तरो- तरशोधनेन.खण्डकोत्पत्तेः । एवं सिद्धान्तेऽपि वृत्ताः चतुर्विंशतिजीवाः । व्यासार्धं त्रिज्या ३४३८ उक्तवदपवर्तितः परिधिः ४८ चापानि च । २ । ३ । ४ । इत्यादीनि । उक्तवज्जाता प्रथमज्या २२८ तत्वाश्विनो भाव्याः २२५ । अत इदमानयनं स्थूलम् । एवं किंचित् स्थूला उत्तरा अपि जीवाः स्युः । एवमिष्टव्यासेभ्योऽपि जीवाः सिध्यन्तीति ॥२११॥ अथ जीवायाश्चापानयनं स्थूलं वसन्ततिलकयाऽऽह-व्यासाधिधात- युतमौर्षिकयेति । जीवाशिणा जीवाचतुर्थांशेन पञ्चभिश्च गुणितः परिधेर्वर्गों व्यासाब्धिघातेन युतया मौा विभक्तः सन् लब्धेनोनितात्पाधिवर्गचतुर्थ- भागाद्यदाप्तं पदं तस्मिन्पदे वृतेः परिधेर्दलात्पतिते सति शेपं धनुः स्यात् । अनोपपत्तिरव्यक्तकल्पनया । क्वचिदादेः क्वचिन्मध्यावचिदन्त्याक्रियायुधैः । आरभ्यते यथा लध्वी विस्तरेन्न यथा तथाइत्युक्तत्वात् ।। प्रथमप्रमाणं या १ पश्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थभाग आद्योनितोऽयं या १ रू५ पव ४ ली०वि०-भजेत्४३२००सन्धं तृतीया धनुपि ज्या १२० एवमन्येष्वपि चतुर्था- दिनवान्तधनुःषु ज्या साध्या यथोक्तकरणेन ज्यामानानि । ४२ । ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४० । एवमन्य- स्मिन्नपि व्यासे दर्शनम् ॥ २७॥ अथ धनुरानयनार्थं करणमूत्र वृत्तनाऽऽह-व्यासेति । परिधेर्यों जीचा- मिपश्चगुणितः । जीवा ज्या तड्मिस्तच्चतुर्थाशतेन पञ्चभिश्च गुणितः सन् । व्यासाधिपातयुतमापिकया व्यारास्य विस्तारस्पाधिभिश्चतुर्भिया घातो ·২৭৩ प्रकरणम् ] . लीलावती। ४ उदाहरणम्-विदिता इह ये गुणास्तता वद तेपामधुना धनुर्मितीः। यदि तेऽस्ति धनुर्गणक्रिया- गणिते गाणितिकातिनैपुणम् ॥२१॥ न्यासः। ज्याः ४२।८२।१२० ११५४१८४२०८। - २२६।२३।२४० स एवापवर्तितपरिधिः १८ । जीवा- बु०वि०-चतुर्भोव्यासहतः पथमोऽयं याव्या ४ाअयं पूर्वेण भक्तो जीवा लभ्यते । इति पूर्वो जीवया गुणित एतत्सम इति जातौ पक्षौ। यानी १ रू पवनी ५ याव्या ४रू. एकाव्यकं शोधयेदन्यपक्षादित्यादिना व्यासाधिवातयुतमौर्विकया विभक्तो जीवाड्यपञ्चगुणितः परिधेस्तु वर्ग इत्युपपन्नम् । लब्धं यावत्तावन्मानं स एव मथमः। अथ चापममाण या १चापोननिमपरिधिःप्रथमाव्हयः स्यादिति जाती पक्षौ याय याप १ रू. समशोधने कृते जातं याव याप१रू० पक्ष- याव . या. रूम याव०या० रूम योर्मूलग्रहणार्थे परिध्यर्धवर्गः क्षेप्यः । तन परिध्यर्धवर्गः परिधिपर्गचतुर्थांश एव । अतोऽस्य धनभूतस्य रणभूतपथमस्य चान्तरं यत्तस्य मूलं रूपराशिः। अव्यक्तपक्षे रूपराशिमूलं ऋणभूतं परिभ्यर्धमेशा मूलयोः पुनः समीकरणे रुते 'आप्ते पदे वृतिदलात्पतिते । इति निष्पद्यते । लब्ध यावत्तावन्मान चाप स्यादित्युपपन्नम् ॥ २१२॥ अबोदाहरणं वैतालीयेनाऽऽह-विदिता इह ये गुणा इति । भो गाणितिक इह ये गुणा जीवा विहिताः कृता अधुना तेषां गुणानां धनुर्मितीर्वद ली०वि०-गुणनं तेन युता या मौर्विका ज्या तया विभक्तः कार्यः । तत्र यऊन्धं तेनोनितादीनामरिधिवर्गचतुर्थभागादा लब्धे पदे मूले वृतिदलात्परिध्यर्धात्पनित ऊनीकृते शिष्टं धनुः स्यात् ॥ २१२ ॥ उदाहरणम्-विदि( हि ता इति । इह ये गुणा ज्ञातास्तेषां धनुर्माना- न्यधुना पद हे गाणितिक गणितकुशल यदि ते धनुर्गुणक्रियागणितेऽतिनैपुणं कौशलमस्ति । न्यासः । ज्याः ४२ । ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २२६।२३६॥ २४ । म एवापवर्तितः परिधिः १८ । यथा.। परिधि- ·२१८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य = इघ्रिणा २१ पञ्चभिः ५ च परिधेः १८ वर्गो ३२४ २ गुणितः १७०१०। व्यास २४० अब्धि ४ घात ९६० युतमौर्विकया १००२ अनया विभक्तो लब्धः १७ । अत्राकलाघवाय चतुविशतेचधिकसहस्रांशयुतो गृही- तः। अनेनोनितात्-परिध १८ वर्ग ३२४ चतुर्थ ८१ बु०वि०-धनुषां मितयो धनुर्मितयः। ता धनुर्मितीः। यदि धनुषां गुणानां ति यायाः गणितेऽतिनैपुणमस्ति । चापक्षेत्रेषु फलसाधनं श्रीधर आह-जीवा गरेक्यदलहनशरस्य वर्ग दशाहतं नवनिर्षिभजेदवाप्तमूलं प्रजायते कार्मुः कस्य फलमिति । श्रीकेशवोऽपि चापे फलं शरो ज्येषुयोगार्धनो नखांशपु गिनि । अथान्यथा सोपपत्तिकमुच्यते । ज्याशराभ्यां पाग्यव्यासं ज्ञात्व व्यासापरिधिमानीय व्यासाब्धिघातयुतमौर्विकयोत्यादिना चापमानयेत् । ली०वि०र्गः ३२४ अयं जीवा ४२ अडधिणा ४२ गुणितः १३६०८पश्चा गुणितः ६८०४० हारेण हते लब्धं १७०१०। अयं व्यासान्धिघातयुतमौ। १ ४ ४ ४ कया भक्तः। व्यासः २४० तस्याब्धिघातः ९६० । अनेन मौर्वी ४२ यू १००२ । अनयाऽयं १७०१० भक्तो रब्धं १६ शेषं त्यक्तम् । परिधिव चतुर्थभागः ८१ । लन्धेनानेन १६ ऊनितः ६५ अस्मादाप्न पदं ८६ १८ दलात् ९ अस्मात्पतितं जातं धनुः १ । एवं द्वितीयादिधनूपि साधा नि । द्वितीयादिधनुरानयनं यथा । परिधिः १८ वर्ग: ३२४ जीवा । तदभिः ८२ वेन गुणितः २६५६८ पञ्चभिश्च गुणितः १३२८४० हां ४ भक्तो लब्धं ३३२१० । अयं व्यास २४० अब्धि ४ पात ९६० युत विकया ८२ अनया १०४२ भक्तं सन्धं ३१ शेष ९०८ त्यक्तम । परीि वर्गचतुर्धभागः ८१ रन्धेनानेन ३१ उनितः ५० अस्मादामं पदं ७ वृ दलात् ९ पतितं शिष्ट २ द्वितीयं धनुः । परिधिः १८ वर्गः ३२४ जं १२. अधिणा ३० गुणितः ९७२० पञ्चभिश्च गुणितः ४८६००१६ व्यास २४० अधिः ४ घातेन ९६० मौर्वी १२० युता १०८ अनया विमको ४५। परिधिवर्गचतुर्थभागः ८१ सन्धेन ४५ अनि -Trram" ·एतानि धनूषि परिध्यष्टादशाशेन ४२ गुणितानि तानि भवति ॥२१॥ इति श्रीमहीधरविरचिते लीलावती विवरणे क्षेत्रः यवहारस्तीया । लीलावती। भकरणम् ] भागात् ६४ पदे प्रामे ८ वृति १८ दलात् ९ पतिते १ जातं धनुः । एवं जातानि धपि १ । २॥ ३।४।५।६।७१८१९ एतानि परिध्यधादशा- शेन गुणितानि स्युः। इति भास्कराचार्यविरचितायां लीलावत्यां क्षेत्रव्यव. हारः समाप्तः। बु०वि० ०-अथ चापमान्ताभ्या वृत्तमध्यपर्यन्त रेखे रुत्वा तदन्तर्वतिनो वृत्तखण्डस्प फल साध्यते । दर्शनम् । यथा परिध्यर्धेन व्यासार्धं सगुण्य सर्ववृत्तफल स्यात् । तच्चापर्धिन व्यासाधै सगुण्य वृत्तखण्डस्य फल स्यात् । अथ चापाथ स्थस्य त्रिभुजस्य फल साध्यते । शरोनेन व्यासार्धन जीपा) सगुण्य त्रिभुजस्य फल स्यात् । तेनोनितवृत्तखण्डफल चापफल शिष्यत ज्योतिर्वित्कुलमण्डन० तत्कृत्या व्यवहार एप निरगारक्षेत्राभिध. प्रस्फुट.। इति क्षेत्रव्यवहार इति ॥ २१३॥ - ४ ली०वि०-३६। अस्मात्पद ६ वृतिदलात् ९ पतित शिष्ट ३ तृतीय धनुः। परिघेवर्गः ३२४ जीवाया १५४ अडधिणा १५४ गुणित ४९८९६ होरण ४ हनो लब्ध १२४७४ । अय पञ्चभिश्च गुणित ६२३७० । अय व्यासा- घिघात ९६० युता १५४ मौर्वी १११४ अनया विहतो सब्ध ५६ । परिधिवर्गचतुर्थभागः ८२ लब्धेन ५६ ऊनित २६ तत्पद ५ बृतिदलात् ९ पतित ४ । इद चतुर्थ धनु । परिधिवर्ग ३२४ । जीवाया १८४ अापिः ४६ । तेन गुणित १४९०४ पञ्चभिश्च गुणित ७४५२० व्यासाब्धिघातेन ० इय मौर्वी १८४ युता ११४४ अनयाऽय ७४५२० विभक्त. लब्ध ६५ शेष ४० त्यक्तम् । पारीधिवर्गचतुर्थभाग ८१ उधेन अनित १६ तत्पद ४ वृतिदात् ९ पतित शिष्ट ५ पञ्चम धनु । एव सर्वत्र लब्धानि धनपि । २ । ३ । ४ । ५। ६ । ७।८।९ ज्या मानानि ४२ / ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४०।

·२२० बुद्धिविलामिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां गमेता-खिातव्या- अथ खातव्यवहारः। करणमूत्रं सार्धाऽऽर्या- गणायित्वा विस्तारं बहुपु स्थानेषु तातिर्भाज्या । स्थानकमित्या सममितिरेवं देयं च वेधे च ॥ क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते घनहस्तसरन्या स्यात् ॥२१४॥ बु०वि०- सातपूतन पापाश दामिकाकाश जातिभः । भूतिदास्तु स्थिरा सारा परा धुद्युतितुल्यका ॥ कलशबन्धश्लोकोऽयम् । खातोन्मूलिता पूतना येन सः। तथा पापमन्ना- तीति पापाशः। शमो येषां ते शमिनो योगिनः । कं सुखम् । अ दुःखम् । क चाक व काकम् । शमिनां काकमश्नातीति शमिकाकाशः । युगपत्सुखदुःखयोमोक्ष इत्युक्तः । भवनं भः प्रभवः । जातीनां ब्राह्मणादीनां प्रभवो जातिभूः । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदित्यादिश्रुतेः। भूतिमैश्वर्यं ददातीति भूनिदः । एवविध हरे सारा लक्ष्मीः परा उत्स्टा स्थिरास्तु । मयीति शेषः । सा का । या घुद्युतितुल्यका । द्योतते सा द्युत्, विद्युहता तस्या द्युतिः । नया तुल्पः कः प्रकाशो यस्याः सा तथा । विद्युदिव चञ्चलाऽपि सक्ष्मीमयि स्थिराऽस्त्विति भावः । अत्र खातेति व्याख्यास्यमानव्यवहार-. स्पापि नाम सूचितम् । अथेदानी खातस्य क्षेत्राकारत्वेन क्षेत्रव्यवहारोपजीवित्वादनन्तरं सात- व्यवहारो निरूप्यते । तत्राऽऽदी विषमचतुरस्राख्य खाते घनफलं सार्ष- योऽह-गणयित्वा विस्तारमिति । खाते गर्ने विस्तारं बहुषु स्थानेषु गुण- यित्वा तेषां विरताराणां युतिः स्थानकमित्या भाज्या। यावल्यानेषु लीवि 10-अथ सातव्यवहारे करणसूत्र सार्यियाऽऽह-गणयित्वेति । पहुषु स्थानेषु विस्तारं गणयित्वा । तद्युतिरनवरथानास्थितविस्तारयोगः स्थानकमित्या यावन्ति स्थानानि तन्मानेन भान्या। सम्धा सममितिः सममानं बोध्यम् । एवं च देय च वेधेऽपि सममानं यथा देयं वैध च बहुषु स्थानेषु गणपित्वा देध्ययु- तिधयुनिश्च स्थानकमित्या भाज्येत्यर्थः । क्षेत्रेति । क्षेत्रफलं 'यथाऽऽयते तङ्ग- जकोटिघातः इत्युक्तावविनाऽऽनतिं क्षेत्रफलं वेधगुणं गाम्भीर्यमानगुणितं सत्साते धनहतभरमा मपति ॥ २१४ ॥ । , ·धोऽपीति । यस्य खातस्य भुजयकत्वेन देयं विपु स्थानेषु क्रमेण दशेशा- पकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्-भुजवक्रतया देय दर्शशार्ककरमितम् । त्रिपु स्थानेषु पटपश्च समहस्ता च विस्तृतिः ॥२१५॥ यस्य सातस्य वेधोऽपि दिचतुम्किरः सखे । तत्र साते कियन्तः स्युर्घनहस्ताः प्रचक्ष्व मे ॥ २१६ ॥ न्यासः। पर मापानतविपगत्यानम् बु०वि०-विस्तारो गणितस्तत्संख्यया भाज्येत्यर्थः। सा समस्य मध्यस्थस्य मितिः स्यात् । विस्तारस्पेति विशेषः । एवं देयं च वेधे च तत्सममितिः स्यात् । एतदुक्तं भवति । देय बहुपु स्थानेषु गणयित्या तद्युतिः स्थानसंख्यया भाज्या । दैर्घ्यस्य सममितिः स्यात् । एवं वेधरयापि। वेधनं वेधः। निम्नत्य- मिति यावत् । यथा यथा यहुपु स्थानेषु विस्तारादिकं गण्यते तथा तथा सममितिः सूक्ष्मसूक्ष्मतरा स्यादिति स्पष्टम् । एवं साधितयोः समविस्तारयो- राहतिः क्षेत्रफलं स्यात् । त्रिकोणवर्तुलादिषु मागुक्त्यैव तरक्षेत्रफलं येधेन गुणितं सत्खाते गर्ने घनहस्तानां संख्या स्यात् । घनहस्तलक्षणं मागे- योक्तम् । अवोपपत्तिः सुगमा । खाने विस्तारादिकं सर्वस्मिन्नपि प्रदेशेन हि सममितिं कृत्या बहुपु स्थानेषु गणयित्वा तद्युतिः स्थानसंख्यया हवा मध्यस्थस्य विस्तारादिकस्य मितिः स्यात् । एकरिमन्मदेशे तस्मान्यूनम- न्यस्मिन्नधिकमतो मध्यस्थ इति रूपतुल्यवेधे क्षेत्रफलतुल्या एव घनहस्ताः स्युः । अतो वेधगुणं क्षेत्रफलं घनहस्तसंख्या स्यादिति ॥ २१४ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टव्हयेनाऽऽह-भुजवक्रतया दैर्ध्यमिति । यस्य खातस्य कंतुल्यैः करैः १. 1957१२ मितं विस्तृतिश्च विपु स्थानेषु द्विच- ली०वि०-उदाहरणम्-भुजेति। भुजानां वक्रतया यत्र दशैकादशद्वादशकरमितं देष्य स्थानरपे यत्र पञ्चपट्सप्तमितो विस्तारो यब विचगुखिकरमितो वेधः, हे सखे तत्र खाते कियन्तो पनहस्तास्तान्वद । न्यासः । यथा विस्तारैक्पं १८ दैयुतिः ३३ वेधयुतिः ९ स्थानकमित्या ३ ·२२२ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता-वातव्य अत्र सममिति- करणेन विस्तारे हस्ताः ६। दैर्ये न्यासः। सममिनिट १६वेधेच अतथा कृते क्षेत्रदर्शनम्। यथोक्तग्णेन लब्धा घनहस्तसंख्या १९८ । खातान्तरे करणसूत्रं सार्धवृत्तम्- मुखजतलजतातिजक्षेत्रफलैक्यं हृतं पाभिः। बु०वि०-तुखिहरतमिता २ । ४ । ३ मध्ये विहस्तमिताऽऽद्यन्तयोदिचतुर्हस्तेति योज्यम् । भो सखे तत्र सस्मिन्साते कियन्तः किंममामा घनहरताः रयुस्तान्मे प्रचक्ष्व ॥ २१५ ॥ २१६ ॥ अथ समचतुरसखाते यतुल साते च तयोः सूचीरूप खातयोश्च घनफलं सा- र्ययाऽऽह-मुखजतलजतद्युतिजेति । क्षेत्रफलं सममिति । मुखे जातं मुखजम् । मुखजं च तलजं च तद्युतिजं च मुखगतलजतातिनानि । तानि च नानि क्षेत्र- फलानि च तेषां ऐक्यं षड्भिर्हतं समं मध्यस्थं क्षेत्रफलं स्यात् । एतदुक्तं भवति । सावस्य मुखविस्तारदैर्घ्ययोर्घातो मुखजं फलम् । एवं तलनं च। मुखजतलज- योर्विस्तारयोर्योगेन गुणितो मुखतलविस्तारदैर्घ्ययोर्योगस्तद्युतिजं फलं स्यात् । एषां त्रयाणामक्य षड्भक्तं मध्यस्थ क्षेत्रफलं स्यादिति । एतत्क्षेत्रफलं वेघगुणं क्षेत्रे स्पष्टं घनफलं स्यात् । यस्य खातस्य मुखे यावद्दादिकं तावदेव तले तत्स- मखातं तस्य घनफलस्य त्र्यंशस्तस्मिन्नेव सूच्याकारे क्षेत्रे खाते घनफलं स्यात्। एतदुक्तं भवति । मुखे विस्तारदेययोर्धातः क्षेत्रफलम् । तवेधगुणं समखाते धन- फटम् । तस्य व्यंशस्तस्मिन्नेव सूच्याकारे खाते सति घनफलं स्यात् । एवं त्रिकोणविषमचतुरस्रवर्तुलादिष्वपि सूच्याकारेषु तत्समरवातफलत्र्यंशो घनफलं ली०वि०-भक्कानि पिस्नारे हस्ताः दैर्ये ११ वेधे ३ इयं सममितिः क्षेत्रदर्शनम् । यथाऽऽयते तद्भुजकोटिपात इत्यादिना क्षेत्रफलं ६६ । एतद्वेधेन ३ गुणितं जातं घनहस्तमानं १९८ ॥ २१५॥ ६१६ ॥ अथ सूचीखाते करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-वलजमिति । तसगं तले जातं यक्षे- वफलं तद्युतिनं मुसजतजयोगजं याक्षेत्रफलं, तेषां त्रयाणां क्षेत्रफलाना- M ·लीलावती। मकरगम् ] २२३ क्षेत्रफलं सममेवं वेधहतं घनफलं स्पष्टम् ॥ समसातफलत्र्यंशः सूचीखाते फलं भवति ॥ २१७ ॥ बु०वि०-स्यादिति । अत्रोपपत्तिः। तत्र मुखे दश द्वादशति वृक्ष्यमाणखातस्य निद्- र्शनम् । अब तलक्षेत्रानुसारिणः सप्तवेधस्य समखातस्य घनफलं २१०। अव- शिष्टखातस्य कोणेषु चत्वारि सूचीखातरखण्डानि एवमष्टौ । तथा पूर्वादिदिक्षु चत्वारि दर्शनम् । कोणस्थखण्डचतुष्टययोगेन जातं सप्तवेचे सूचीखातदर्शनम् । तस्यास्य सूचीखातस्य घनफलं ७ । तथा दिक्षु स्थितखण्डचतुष्टयमध्ये दयोईयोरन्योन्याभिमुखयोर्योगेन जावं सप्तवधं समखातद्वयम् । तयोर्दर्शनम् । अनयोर्घनफले १०५।१०५ एवं चतुर्णामेषा२ १०७०।१०५।१०५ योगेन जातं सर्वखातस्य फलं ४९० । मुखजनलजतद्युतिजेत्यादिक्रियया समं दृश्यत इति । यद्दा सामान्येनान्यथोच्यते । मुखजतलजविस्तारयोर्योगार्धं मध्यवर्तिवि- स्तारः । एवं देर्येच । तयोर्वातो मध्यफलम् । अवार्धेनार्धं गुणितं चतु- थांशः स्यादिति विस्तारयोगदैर्ध्ययोगयो_तश्चतुर्गुणं मध्यफलं स्यात् । तथा मुखजं फलमेकगुणं तथा तलजमेकगुणमेषां त्रयाणां योगः षड्गुणं समफलं स्यात् । अत उक्तं मुखजतलजेत्यादि । अथ समसातफलस्योपपत्तिः । इष्टवर्तुलखातस्य नवतुल्यव्यासस्य नवतु- ल्यवेधस्य सूच्याकारस्य तिर्यड्नवखण्डानां रूपतुल्यवेधानां पृथग्घनफल- न्यानीयन्ते । तत्र खण्डानां पृथग व्यासः साध्यते । खातमुखे व्यासो नव । खम् । अतोऽनुपातः । यदि नववेधेन नव क्षीयन्ते । तदैकेन किमिति ९।९।१ लब्धं क्षयः । अतो ज्ञाताः क्रमेण खण्डानां मुखेषु व्यासाः ९॥ ८।७।६।५।४।३।२।१ यो द्वितीयस्य मुखे व्यासः स एव प्रथमतले । यश्च तृतीपस्य मुखे स एव द्वितीयस्य तल इत्यादि । अतो मुखतलयोर्योगार्घ समव्यासः । व्यासस्य वर्गे रुद्राहते. शकहत इत्पनेन जातं यत्क्षेत्रफलं तद्रूपतुल्यवेधेन गुणितं घनफलं ली०वि०-मैक्यं षड्भिर्भक्तं सत्समं क्षेत्रफलं समखातफलं भवति । तदेव सम- खातफलं वेधगुणितं सद्घनफलं भवति । समसातफलज्यंशस्तृतीयोऽशः सूची- खाते फलं भवति ॥ २१७॥ तले ·०- २२४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [सातव्ये ०. उदाहरणम्-मुखे दशद्वादशहस्ततुल्पं विस्तारदेय तु तैले तदर्धम् । यस्याः ससे सप्तकरश्च वेधः का खातसंख्या वद तत्र वाप्याम् ॥ २१८॥ बुगवि. १०-जायते । एवं क्मेण जातानि नवखण्डानां घनफलानीमानि । ५६ | ४४ २३ १५ ४३ ३५ ४३ ११ A १ ० ११ ११ ५१ ५६ एषां योगः सूचीखातस्य फलं १९ । अथ खातस्य नवव्यासे मुखक्षेत्रफलं ९ । एतद्वेधेनानेन १४ १४ ५७२ १९० गुणितं समरवातफलं ११ । अस्य त्र्यंशः १३ । अयं माक्साधित- १४ सूचीखाते फल भवतीति । एवं चतुष्कोणादिखातसूचीष्वपि समखात- फलन्यंशः ५६ सूचीफलं दृश्यते ॥ २१७ ॥ अब पथमोदाहरणमुपजात्याह-पुरखे दशद्वादशहस्ततुल्पमिति । भो सखे यस्या वाप्या मुखे मेण दशद्वादशहस्ततुल्यविस्तारदैर्घ्यं स्यात् । दशतुल्यो विस्तारः। द्वादशतुल्यदैयमित्यर्थ नले तु तदर्धविस्तारदेय स्पात्। पश्चतुल्यो विस्तारः पतुल्यं दैयमित्यर्थः । वेधश्च सप्तकराः स्युः। तत्र तस्यां वाप्यां सातस्य संख्या का स्यात्तां वद । सातसंख्याघनफलामति यावत् । लीवि०-उदाहरणम्-मुखेति । मुखे दश करा विस्तारः। द्वादश दैर्ध्वम् । तदर्धं तले । सप्तकरो वेधः । तत्र वाप्यां घनहस्तसंख्यां वद । क्षेत्रदर्शनम् । मुखर्ज क्षेत्रफल १२० नलज ३० तद्युति १८ । १५ जं फलं २७० । एपां पयाणां क्षेत्रफलानाक्यं ४२० । इदं पइभिभक्तं लब्धं ७० । इदं समक्षे- .

·प्रकरणम् लीलावती। २२५. न्यासः! १२ . मुखर्ज क्षेत्रफलं १२० तलज ३०ता- विषमरवातम् तिज २७० । एपामक्यं ४२०। पडमिः ६ हृतं जातं समफलं ७० वेध ७ हतं जातं सातफलं धनहस्ताः ४९० ॥ द्वितीयोदाहरणम--सातेऽथ तिग्मकरतुल्यचतुर्भुजे च किं स्यात्फलं नवमितः किल यत्र वेधः। वृत्ते तथैव दशविस्तृतिपञ्चवेधे सूचीफलं वद तयोश्च पृथकपृथड़मे ॥ ॥२९॥ भुजः १० वेधः ९ । जातं १२ समरपानम् १२ यथोक्तकरणेन खातफलं धन- न्यासः। हस्ताः १२९६ । सूचीफलं ४३२॥ पु०वि०-अथ मुखनं क्षेत्रफलं १२० तलज ३० गद्युतिजं २७० एपामैक्यं ४२. पड्भिहतं जातं समक्षेत्रफले ७० । एतवेधेन ७ गुणितं जातं घनफलं ४९० ॥ २८॥ अथ समचतुर्भुजसातस्य समवर्तुलवानस्य च तयोः सूच्योश्च उदाहर- णानि सिंहोदतयाऽऽह-रवानग्य निम्मकरतुल्यचतुर्भुजे चेति । द्वादश- भिस्तुल्याश्चत्वारो भुजा यस्य नादृशे पस्मिन्साने नामितो येधः स्यात्तत्र फलं किं स्यात् । तथैव दशविस्तारपञ्चयेथे वर्तुले साने फलं किं स्यात् । ली०वि-वफदम् । इदं वेधैन ७ गुणित ४९० जातं धनहस्तमानम् । समसातफलस्य ७० तृतीयोऽशः ७० सूचीखातफलम् ॥ २१८ ॥ ३ अन्पदाहरणम्-~-सात इति । न्यासः । तिग्मारनुल्यचतुभंजे हाद- शहस्तमित पतु जे क्षेत्रे यप नवमितो वेधः सननं तर फलं धनहस्तफलं किं स्यात् । तथा दशस्तिनिपञ्चवेचे दरहस्तविस्तारे पश्चहस्तथे च वृन- क्षेत्रे कि घनहलालं ददुभयं वद । नधानपोद्दांदगाविस्तृनिनावरे चतुभंग.दा. विस्तृतिपयधपत्तक्षेत्रयोः पृषध्यक् मूनीफर्स मे पद । मानः । याम्यो ·२२६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [सातव्य देश व्यासः १० । वेधः ५ । अत्र मूक्ष्मपरिधिः ३९२७। सूक्ष्मक्षेत्रफलं वृत्तसातदर्शनाय १२५ न्यासः । ३९२७ वेधगुणं जातं घृजरातम न्यासा खातफलं ३९२७ । . मूक्ष्ममूचीफलं १३०९ । यद्दा स्थलसातफलं २७५० । मूचीफलं स्थूलं वा २७५० । ७ इति सातव्यवहारः समाप्तः । बु०वि०-नयोः समच तुर्मुजवर्तुटखानयोः सूच्याकारयोश्च मचीफ़टं पृथक् । पृथक् किं स्यानन्मे वद । अवाऽऽदौ खातोद्देगेन घनफलमिवोद्दिश्यते ।क्षेत्र. फलं तु खातमुखस्यमेव । अतोन समचतुर्भुजादिषु चतुर्यु खातेषु फलं नाम घनफलं कथयेत्यर्थः । अत्र प्रथमोदाहरणे वाप्या मुखे क्षेत्रफलं १४४ एत- द्वेधगुणं धनफलं जातं फलं सर्ववाप्याः १२९६ । अथ सैव पापी चेत्सूची तदास्य व्यंशो घनफलं ४३२ । अथ वृत्तखाते व्यासस्य वर्गे भनवामिनिन्न इत्यादिना जातं सूक्ष्मं क्षेत्रफलं ३९२७ । एतदेवगुणं जातं पत्तखाते घनफलं सूक्ष्म ३९२७ । एवं स्थूलं क्षेत्रफलं वृत्ते ५५० । धन- १० फलं च २७५० । सूचीफलं सूक्ष्मं १३०९ स्थून च २७५० ॥२१९॥ २१ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं • तत्सत्यां व्यवहार एंप निरगारखाताभिधः मस्फुरः । इति सातव्यवहारः ॥ . लीवि०-तद्भुनकोटिवान इत्युने मुजकोटिघानः फलं १४४ाइदं क्षेत्रफलं वेधेन ९गणितं खाते पनहस्तफलं जातं १२९६। अस्य सातफलस्य तृतीयोऽश:४३२॥ इदं सूचीखातफलम् । वृत्तक्षेत्रे न्यासः। एतस्य सूक्ष्मफलानयनं यथा । व्यासस्य पर्गे मनवामिनिम इति व्यासः १० नवर्गः १०० भगरामि ३९२७ निमः ·२२७ प्रकरणंम् ] लीलावती। चितौ करणमूत्रं सार्धवृत्तम- उच्छ्रयेण गणितं चितेः किल क्षेत्रसंभवफलं धनं भवेत् । बु०वि० अयात्कान्ता कान्तं निजपरवपुर्गोतमस्पेः । शिलारूपा रूपाधरितसुरपालमियवधूः ॥ यदीयस्पर्शन प्रतिहतभवोत्थापचितिना । नमामस्तत्सीनापतिपदपयोजद्वयरजः ॥१॥ ली०वि०-३९२७००पञ्चसहलैः ५०००भक्त हारस्य शून्याभ्यां भाज्यस्य अन्ये गते शिष्टं ३९२७ । इदं सूक्ष्मक्षेत्रफलम्। वेधेन ५ गुणितं १९६३५ हारेण- हियमाणे निःशेपाभावापञ्चभिर्द्वयोरपवर्तः ३९२७ । इदं रवाने घनहस्तफलं १० सूक्ष्मम् । समखातफलज्यश इत्युक्तस्तस्य तृतीयांशः १३०९ इदं सूचीसूक्ष्म- १० फलम् । अथ रथूलफलानयनम् । व्यासस्य वर्गे रुद्राहत इति । व्यास: १० : वर्ग १०० रुद्र ११ आहतः ११०० शः १४ हतः ११०० निःशेपामावा- १४ द्वाज्यहारपोद्वाभ्यासपवर्तः ५५० । इदं स्थूलं क्षेत्रफलं वेधेन ५ गुणितं .. २७५० । इदं स्थूलं धनहस्तफलम् । एतस्य तृतीयोऽश: स्थूल सूचीफलम्। . ७ हारे विगुणिते तृतीयांशो जातः २७५० स्थूलं सूचीफलम् । सूक्ष्मफलस्य २१ ३९२७ तृतीयोऽशः - १३०९ ॥ २१९ ॥ . १० १० इति श्रीमहीपरविरचिते लीलावती विवरणे सातव्यवहारः॥ अथ चितिव्यवहारे करणसूत्रं सार्थवृत्तेनाइह-उछयेणेति । चितेः क्षेत्रसं- भवफट क्षेत्रफलमुछयेण गुणिनं सधनं भवेत् । चितेने इष्टिकापनेन भने सवि, इष्टिकामानं भवति। चितेरुच्छ्य इष्टिकाये ग मनस्तदा सरा टम्यन्ते ।।२२०॥

·२२८ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता-चितिव्यः इष्टकापनहते धने चितेरिटकापरिमितिश्च लभ्यते ॥ इष्टकोच्छयहदुच्छ्रितिश्चितेः स्युःस्तराश्च दृपदां चितेरपि ॥२२०॥ उदाहरणम-भष्टादशाङ्गुलं देय विस्तारो द्वादशाङ्गुलः। उच्छितिस्यङ्गुला यासामिष्टकास्ताश्चितीकिल ॥२२॥ यद्विस्तृतिः पश्चक राष्टहस्तं देयं च यस्यां त्रिकरोच्छ्रितिश्च । तस्यां चितौ किं फलमिष्टकानां संख्या च का बेहि कति स्तराश्च ॥ चु०वि०-अथेदानी चितेरुच्छ्यरूपत्वात्सातातिदेशेन घनफलादिसिद्धेः खातव्य- वहारानन्तरं चितिव्यवहारो निरूप्यते । तत्र चितौ घनफलमिष्टकादीनां संख्यां व स्तरसंख्यां च सांधेरथोद्धतावृत्तनाऽऽह-उच्छ्रयेण गुणितं चिनेरपि क्षेत्रसं- भवफलामिति । इष्टकोच्छयरदिति। अपिः सातघनफलातिदेशत्वात्समुच्चये। तथा क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते धनहस्तसंख्या स्यात् । तद्वचितेरपि क्षेत्रसंभव- फलमुच्छयेणौच्येन गुणितं सद् घनफलं भवेत् ।इष्टकादीनां चयनं चितिः, रचनं चतुष्कोणराशिरिति यावत् । चितेर्घने धनफल एकस्या इष्टकाया घनेन धनफलेन हते सतीष्टकानां परिमितिश्च जायते। इष्टकाया विस्तारदैर्घ्ययोति उच्छयेण गुणितो घनफलं स्यादिति स्पष्टम् चितेरुच्छितिरेकस्था इष्टकाया उच्छ्येण हताः सराः स्युः । स्तृ स्तृतौ स्तरणं स्तरः। ऋदोरम् इति अम- त्ययः । इष्टकानां ततुल्यानि स्तरणानि भवन्तीत्यर्थः। एवं पदः पापा- णानां चितेरपि पापाणादिपरिमाणादिकं स्यात् । अत्रोपपतिः स्पष्टा । यद्येकस्या इष्टकाया धनफलैनकेष्टका लभ्यते तदा चितेर्घनफलेन कियत्यः । लब्धं, चिताविष्टकानां संख्या । यद्येकष्टकाया उच्छयेणैक स्तरो दभ्यते तदा 'चितेरुच्छयेण कियन्तः। फटं चितौ सर्वेष्टकासु तुल्यपरिमाणास्वेवेदं स्या- दिति सम् ॥२२॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुबिन्द्रवजाभ्यामाह-अष्टादशाङ्गुलं दैमिति । यदि- स्तृतिः पञ्चकरेति । तस्यां चितौ ता इष्टकाः किल सन्ति । ताः काः । ली०वि०-उदाहरणम्-न्यासो यथा । इष्टकापनफलम् । यासामिष्टकानां देय ३ . . उच्छ्रायः १ विस्तारः १ देयं विस्तारगुणितं ३ इदं क्षेत्रफलंमुच्छेपण १ ८ ८ ·२२९ प्रकरणम् ] लीलावती। इष्टकाचितिः। इष्टकायाः घनहस्तमानं ३। चितेः न्यासः । क्षेत्रफलंटन स्तराः २४ उच्छयेणगु- 'रएकावितिः णितं चितेर्घ- इष्टिका नफलं १२०॥ लब्धा इष्ट- कासंख्या २५६० स्तरसंख्या २४। एवं पापाणचितावपि। इति चितिव्यवहारः। % 3D% 3D% 3DD चु०वि०-पासामिष्टकानां दैर्घ्यमष्टादशाङ्गुलं विस्तारो हादशाङ्गुल उच्छि- तिरडालत्रयमिता । तस्यां कस्याम् । यस्यां चितौ विस्तृतिः पञ्चकरा । पञ्च करा मानं यस्याः सा पञ्चकरा । प्रत्ययलोपः पाग्वत् । एवमुत्तर- वापि दैर्घ्य चाष्टहस्तम् । उच्छितिश्च विकरा । तस्यां चितौ फलं किं स्यात् । इष्टकानां संख्या च का स्यात् । स्तराश्च कति स्युरिति ब्रहि ॥ २२१ ॥ २२२ ॥ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं० एष निरगाञ्चित्याह्वयः प्रस्फुटः । इति चितिव्यवहारः॥ ली०वि०-गुणितं ३ इष्टकाघनफलमिदम् । चितिघनफलं यथा । चितेविस्तारः ५ दैय ८ उच्छ्रितिः ३ । दैर्ध्य विस्तारगुणितं ४०। इदं क्षेत्रफलमुच्छ्रयेण ३ गणितं १२० जातं चितौ धनफलम् । इष्टिकासंख्यामाह इष्टिकेति । चितेर्धनः १२० इष्टिकाघनेन ३ भक्तश्छेदं टबं च परिवत्र्येति अंशहनिविशत्युत्तरं शतं चतुःपष्टया गुणितं ७६८० हारेण ३ भक्तमिटिकासंख्या २५६० । स्तरसं- ३ रुपामाह। इष्टिकोच्छायेण १ चित्युच्छापः ३ भक्ते लब्धं सरमानं २४ । एवं पापाणचयेऽपि ॥ २२१ ॥ २२२ ॥ इति लीलावताविवरणे चितिव्यवहारः॥

·२३० बुद्धिविलामिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां ममता-पिक्चव्य-
अथ कचव्यवहारे करणसून वृत्तम्-
पिण्डयोगदलमग्रंमूलयौर्दय॑संगणितम[लात्मकम् ।
दारुदारणपथैः समाहतं पट्स्तरेषु विहृतं करात्मकम् ॥
घु०वि० हरेऽहमहसां मूलं दारणानघ नौमि नम् ।
नन्दनन्दन भूभूभूर्नन्दसेइदखेदनम् ॥ १॥
विशलवन्धः श्लोकोऽयम् । अस्यार्थः । भो हरे, अंहसां पातकानां
भूलं तस्य दारण पातकोन्मूलन अनघ नन्दनन्दन नन्दपुत्र भूभूभूः भुवि
भवन्ति ते भूभुवः माणिनः । तेषां भूः प्रभवः । तत्संबुद्धिः, भूभूभूः ।
त्वामहं नौमि स्तौमि। कथंभूतं त्वाम् । नं सर्वज्ञम् । नः सर्वज्ञ इति निघण्टः ।
खेदं ददति ते खेददाः । नन्दवेदाः कंसादयस्तेषां खेदनमुन्मूलनम् ।
दारणेति व्याख्यास्यमानस्य व्यवहारस्यापि नाम सूचितम् ॥
सातचित्योः कर्मकारवेतननिश्रयार्थ वनफलमुक्त्वेदानी तत्साहचर्यण काह-
दारणवेतननियमार्थ कचव्यवहारः प्रारम्यते । तवाऽऽदौ दास्दैये दारणगणितं
रथोद्धतीनरार्धनाऽह-अन्यरथोद्धतापूर्वार्धेनाह-पिण्डयोगदलमिति । दारु-
दारणपथैरिति । दारदारणमिनीदमुत्तरत्र समसितपदं विभक्तिपरिणामेऽपि
योजनीयम् । दारुणः काष्ठस्यायमूलयोः पिण्डयोरड्गुलात्मकयोर्योगदलम-
इगुलात्मकेनदैर्येण संगुणितम् । पिण्डो जाइयम्।दारणादारु काष्ठम् । दृद्दारणे
उण् प्रत्ययः । अनेन दारणयोग्यमेव काष्ठं गृह्यते । तस्य दारणं पाटनं
दारुदारणम् । तस्य पन्थानो मार्गा दारुदारणपन्थाः । अक्पूरब्धः पथा-
' मानक्षे इत्यमत्ययः । तैः समाहतं पट्रपरेपुभिः ५७६ विहतं करात्मकं
स्यात् । किम् । दारणमार्गेषु गणितम् । इदमुदाहरणस्थं योजनीयम् ।
अत्रोपपतिः सुगमा । अग्रमूलपिण्डयोर्योगार्धं पिण्डस्य सममितिः स्यात् ।
सागुलामकोदारणस्य विस्तारः । अयमगुलात्मकदैर्येण गुणित एकस्य
दारणमार्गस्यागुतात्मकं गणितं स्यात् । यदा एकमार्गस्येदं तदेष्टानां
किमिति । करात्मकाथै पट्स्वरेषु ५७६ वित्तं तत्क्थम् । पिण्डस्याधः
करात्मकार्थे चतुर्विंशतिहरः । एवं विस्तारस्यायश्चतुर्विंशतिः । तयोर्घातः
षट्स्परेषयः । तेन हरेण भक्तमगुलात्मकं गणितं करात्मकं स्यादिति॥२२३॥
ली वि०-अथ कचव्यपहारे करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह । पिण्डेति । अयम्सयोर्य,
पिण्डस्थौल्य तयोर्योगस्य दलं देयण गुणितं सदगुदात्मकं भवति । तदेव फलं
दारुदारणमार्गेण मुणितं षट्स्वरेषुभिभक्तं सत्करात्मकं भवति ॥ २२३ ॥

·२० १०० प्रकरणम् ] लीलावती। २३० उदाहरणम्--भूले नखागुलमितोऽथ नृपाङ्गुलोऽग्रे पिण्डः शताङ्गुलमितं किल यस्य दैर्घ्यम् । तदारुदारणपथेषु चतुर्पु किं स्यात् हस्तात्मकं वद सखे गणितं द्रुतं मे॥ पिण्डयोगदलं १८ देध्येण १०० संगुणितं १८०० । दारुदारणपथैः ४ 'गुणितं यास:। माकच्यंदारुविषमम् ७२०० । पटू- स्वरेषु ५७६ विहतं जातं करात्मकं गणितं २५) २ क्रकचान्तरे करणसूत्रं सार्धवृत्तम्- छियंत तु यदि तिर्यगुक्तपत्पिण्डविस्तृतिहतः फलं तदा। बु०वि०-अत्रोदाहरणं सिंहोडतयाऽऽह-मूले नखाइगुल इति । यस्य दारुणः पिण्डो जाइयं मूले नखाइगुलमितः । अंये पोडशाङ्गुलः । दैर्घ्य किल शताङ्गुलमितम् । तच्च तदारु च तदारु । तदारुणो दारणं तस्य पन्थानस्त- दारुदारणपथाः । तेषु चतुर्यु मार्गेषु हस्तात्मकं गणितं स्यात्तन्मे बद । भोः सखे । अत्र दारुणो दैव्र्येण दारणे सति विस्तृतेः प्रयोजनाभावाद- कथनम् ।। २२४ ॥ अथ तिर्यग्दारणस्य गणितं रथोद्धतीत्तरार्धनाऽऽह । छिद्यते तु यदि तिर्य- गिति-नुर्विशेषे । यदि तु काष्ठं निर्यक्छिद्यते दीर्यते तदा पिण्डपिस्तृत्यौहते ली०वि०-उदाहरणम्-अथ न्यासः । पिण्डयोः २०१६ योगः ३६ तद्दल १८ देर्येण १०० गुणितं १८०० अगुतात्मक कार्यम् । दारुदारणमार्गण ४ समाहत ७२०० पटवरेपुभिः ५७६ भन टन्ध १२ मिष्टं २८८ अष्टाशी- ५७६ १२ गुतरमनदयनांभगारपर्ने बाधं लात्मकं पर 1॥ २२४ ॥ - अपक्छेिदकलशानाय पणन वृतेनाह-डियन इति । पदि ·२३२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समता-[कचव्य- इष्टकाचितिहपच्चितिसातकाकचव्यवहती खलु मूल्यम् । कर्मकारजनसंप्रतिपत्त्या तन्मृदुत्वकठिनत्ववशेन ॥ २२५ ॥ बु०वि०-सकाशादुक्तवकलं गणितं स्यात् । तथाहि-अग्रमूलयोः पिण्डयोग- दलं पिण्डस्य समामितिः स्यात् । साऽगुलात्मकाऽगुलामकावस्तृत्यगिणता दारणमार्गश्च गुणिता पट्स्वरेषु विहता दारणमार्गेषु करात्मकं गणितं स्यात् । सर्वमार्गेषु तुल्य एव विस्तार एतत् । विषमविस्तारे तु मार्गेषु पृथक् पृथक् फलान्यानीपैकीकृत्य दारणगणितं कथयेदिति स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः मागुतैव । अथेष्टकादौ मौल्यं स्वागतयाऽऽह-इष्टकाचितिद्वषञ्चितीति-दष्टकानां चितिरिष्टकाचितिः । दृपदां चितिः दृपचितिः । खातं गतम् । कचं दारणम् । तेषां व्यवहतिर्व्यवहारः । तत्र तत्कर्मकारजनस्य कुलालादेः संपतिपत्या समतेन मौल्यं स्यात् । केन तेपामिष्टकादीनां मृदुत्वं कठिनत्वं च नदशेन । इष्टकादृपदादीनां मृदुत्वं कठिनत्वं च पसिद्धम् । मृदुत्वे मौल्या- ल्पत्वं कठिणव आधिक्यं कर्मकारसंपतिपत्या स्यात् । इष्टकादीनां नियतमौल्यं कैश्चिदुक्तं तल्लोके न संभवतीति ज्ञापयितुमेतदुक्तम् । अन्यथा कर्मकारस्य वेतनं संपतिपच्या स्पादिति । कोऽयमनुवादः । दारणस्य नियतमौल्पमाहाऽऽयंभ:- विस्तृतिपिण्डागुलहविरभिमतभागैर्हता भक्का । पट्सप्तपञ्चभि ५७६ रिदं खादिरदारोविदारणफलम् । श्रीपर्णशालकादिषु कल्प्यो हारः शतत्रयं सार्धं । जम्बूवीजकदम्बाम्लीषु नखोनं शतचतुष्कं ३८० । सार्धं शतद्वयं स्याच्छेदः शालाप्रसरलेषु । शाल्मल्यादौ द्विशती २०० हारो हरपद्धनं देयम् । इति ॥२२५।। ली०वि०-काष्ठं तिर्यछिद्यते तदा पिण्डविस्तृतिहतेः पिण्डस्य विस्तृतेश्च परस्प- • रघाताकमकारेण दारुदारणपथैः समाहवमित्यादिना फलं स्यात् ।। २२५ ॥

·लीलावती। पसमा हस्ताः८॥ प्रकरणम् २३३ उदाहरणम् -यद्विस्तृतिर्दन्तमिताइगुलानि पिण्डस्तथा पोडश यत्र काठे। छोप तिर्यङ्नवसु प्रचक्ष किं स्यात्फलं तत्र करात्मकं मे ॥ २२६ ॥ विस्तारः ३२ । पिण्डः १६ । पिण्डविस्तृतिहतिः न्यासः ५१२ दारुदारणमार्ग९ मी ४६०८ । पदस्वरेपु ५७६ पिता जातं फलं इति ऋकचच्यवहारः॥ अय राशिव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम्- अनणुपु दशमांशोऽणुष्वयैकादशांशः। परिधिनवमभागः शूकिचान्येषु वेधः । बु०वि०-अथ तिर्यग्दारणोदाहरणमिन्द्रवजयाऽऽह-यविस्तृनिदन्तमिताडलानीति। यस्य काष्ठस्य विस्तृतिर्दन्तमिमाङ्गलानि ३२ । तथा पिण्डः पोडशाङ्ग- लानि १६ । तत्र काठे निर्यडू नवसु च्छेदेषु दारणमार्गेषु करात्मक गणितं किं स्यात् । तच्च मे पक्ष । तिर्यग्दारणे देस्य प्रयोजनाभा- वातलोतम् ॥ २२६ ॥ ज्योनिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपति निरगात्स जाकचारस्यः स्पुष्टः ।। इति कचव्यवहारः ॥ विनोदेति यागं सुरस्थानलन्धिविनोदे प्रवीणः स्मृतेर्यस्प नाम्नः । पिनोदेऽघराशेन यः श्रीगणेशं विनोदे परस्तं नमामि प्रणामि ॥ ली०वि० 10-उदाहरणम्-विस्तारोऽङ्गुलानि ३२ पिण्डः १६ तयोरुतिः ५१२ दारुदारणगगः ९ हता ४६०८ पट्स्परेपुभिः ५७६ भत्ता सम्धं करात्मकं फलं ८ । एतस्य कथन फिमर्थमित्यत आर-इटकाचिना मचिती साते कसंबन्धिनि व्यवहारे कारजनमंमत्या मार्दवकाठिन्यवशा- न्मूल्यं भरति । नेपां मूल्यदानाथै हत्तात्मकफलमयमोक्षिणमिति भावः ।।२२६॥ इति लीलावतीरिवरणे सरव्यवहारः ॥ अध राशिययहारे करणसून यत्तेनाद-अनामिति । अस्याः- १ है ·. 1 . ३३४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [राशिव्य.. भवति परिधिपठे वगिते वेधनिन्ने घनगणितकराः स्युमागधास्ताश्च सार्यः॥२२७॥ बु०वि०-खाते घनफलमुक्त्वा कर्मकारवेतनसाहचर्येणाऽऽदौ कचघनफल- मुक्त्वेदानी घनफटोपयोगित्वेन राशिव्यवहारो निरूप्यते। तत्राऽऽदौ समभुवि स्थितराशेः स्थूलधान्यादि परिमाणं माटिन्याऽऽह-अनणुपु दशमांग इति । समभुवि स्थितो राशिरित्युदाहरणस्थमत्रयोजनीयम् । परिधेरिति धान्य- मिति च उत्तरत्र स्थितं विभक्तिपरिणामेनार संधेयम् । तेनायमर्थः । सम- भुवि स्थितेष्वनणुषु स्थूलधान्येषु वल्लादिपु तदाशिपरिधेर्दशमांशस्तद्वाशेर्वेधो मयति । धान्यराश्यग्रामिपर्यन्तं लम्बवदृज्वन्तरं राशैवैधः । अथाणुषु धान्येषु तिलसर्पपादिषु परिधेरेकादशांशस्तद्राशेर्वधः स्यात् । शूकं येषां तानि शूकीनि । तानि च तानि धान्यानि च क्षारशालिजल- शाल्यादीनि । तेषु तदाशिपरिधेर्नरमभागो वेधः स्यात् । अन्यधान्यराशौ तु साधनवमांशः सार्धदशमांशश्च सुधीभिः कल्पनीयः । अथ परिघेः पठे पडशे वगिते यथोक्तेन स्ववेधेन गुणिते सति तदाशेर्धनगणितकराः स्युः । अत्र करग्रहणात्करात्मक एव परिधिर्योध्य इति ज्ञापितम् । ताश्च मागधाः खार्यो मागधदेशीयाः सारिकाः स्युः । मगधदेशः मागुतः । यत्र केन- चिनुपस्पाधारण निबद्ध वर्तुलादौ धान्यराशौ तत्र घनहस्तसंरल्या माग्यत्कर्तव्येति स्पष्टम् । अष्टभिर्यवोरैरङ्गलम् । तेषां चतुर्विशत्या हस्तः। अयं हस्तः शिल्पिनां कर्महस्ततुल्य एव । स च लोके 'गज । इत्युच्यते । तत्तुल्यविस्तृतिदैर्घ्यपिण्डघनहस्तसंज्ञे माने धान्यं देशपरिभापया पादोन- पविंशतिः ‘मणा ' भवन्ति । नरहस्ततुल्यविस्तृतिदैर्घ्यपिण्डे तु घनहस्तसंज्ञे माने, अष्टौ 'मणाः। वितस्तितुल्य एको मणः । एवं नरहस्तादिभिगणि- तेम धान्यराशिपरिधिना स्वस्वदेशीयकुडवादिमानपरिमाणेन वैराशिकक- ल्पनया तत्तद्देशीयसारिकादिक सुधीभिः कथनीयम् । तद्यथा-ऊर्ध्व- निबद्ध वर्तुलसमराशी सूत्रं मयोक्तम् । नरहस्तैर्मितपरिधेः कृतिरुच्छ्यताडिता नृपविभक्ता यल्लम्धं सा ज्ञेया नन्दिग्रामीणखारिकासंख्या । इति । 'ली वि०-थूनधान्येषु परिर्दशमांशो बेधः स्यात्।अणुधान्येषु परिधेरैकादशांशी वेधः । शुकधान्येषु गोधूमादिषु परिधेर्नवमांश: । घनफलमाह-परिधिषष्ठ इति ॥ २२७ ॥ .

·भकरणम्
लीलावती।
" उदाहरणम्-समभुवि किल राशियः स्थितः स्थूलधान्य-
परिधिपरिमितिः स्याद्धस्तपष्टिर्यदीया।
चु०वि०-देवगिरिदेशस्थमपि सूर्व मयोक्तम् ।
'परिधिकरण यो मितः कृतिरस्योच्छयताडिता खतः६० ।
विहता फलमत्र सारिका.गदिता देवगिरिप्रदेशजा' इति ।
एवमन्यदेशीयमपि सूर्व स्वस्वदेशीयमानेन कर्तव्यं सुधीभिः॥ अवोपपतिः-
यथा यथा धान्यराशिपरिधेराधिक्यं तथा तथा तवेधस्यापि प्रत्यक्षमा-
धिक्यम् । अतः परिधर्वधानयनमुक्तम् । तत्र स्थूलराशिपरिधेर्दशमांशो
वेधः । ततोऽणुधान्यराशिवेधो न्यूनः शकिराशिधान्यवेधोऽधिक इति पसि-
दम् । अतोऽणुधान्यराशिपरिधधो दशांशः । शकिधान्यराशिपरिधेस्तु
नवमांशो वेधः स्यात् । एतदुपलब्ध्याऽऽद्यैः कथितम् । अथ परिधिषष्ठे
वर्गित इति । परिधेस्तृतीयांशः स्थूलो व्यासः । व्यासार्धन परिध्य गुणितं
क्षेत्रफलं स्यात् । नवैधगुणं धनफलम् । तस्य तृतीयांशः सूचीवनफलम् ।
एवं परिधिपदंशस्य परिधिषडशो वेधश्च गुणको । परिधिषष्ठस्य परिधिपछे
गुणके प्राप्त परिधिषडशवर्गः। अतः परिधिषष्ठे वगिते वेधनिध्ने धन-
गणितं स्थूलं स्यात् । करात्मकपरिधिना करात्मकं स्यात् । अनपैव
युक्त्या सूक्ष्मव्यासात्सूक्ष्म फलं स्यात् । आचार्येण वेधस्यापि स्थूलत्वा-
स्थूलमेवोक्तम् ॥ २२७ ॥
अब स्थूलाणुशूकिधान्यराशीनामुदाहरणानि मारिन्याऽऽह-समभुवि
किल राशिरिति । भो गणक यः किट राशिः समभुवि स्थित आसीत् ।
कथं भूतः स्थूलधान्यः । स्थूलं धान्यं यस्मिन् स तथा । यस्पेयं
ली०वि०-उदाहरणम् । समभुवीति । वेधः ६ परिधिः ६० तत्पोऽश:
१० वर्गितः १०० वेध ६ निमः ६०० इदं धनहस्तफलम् ।
स्थूलधान्यराशा एतावत्य एवात्र धान्यस्य सापः । अणुधान्यराशी
परिधिः ६० तत्पष्ठोऽशः १० वर्णितः १०० वेधेन ६० निमः ६०००
११
जातं घनहस्तफलम् । राधान्यराशी परिधिः ६० । सत्यठोऽशः १०।
चर्गितः १०० ! वेधेन ६० हतः ६००० विभिरसवतः २००० जातं
44
.
घनफलम् ॥ २२८ ॥

·२७६ पुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां ममेता- [राशिव्य:- प्रयद गणक सार्यः किमिताः मन्ति तस्मिन अथ पृथगणुधान्यः शुकधान्यश्च शीघ्रम् ॥ ०२८॥ अथ स्थलधान्यगशिमानावयोधनाय ५० न्यामः। अपणुपान्यराशिः बेप परिधिः १० । वेधः ।। परिधेः पष्ठांशः १० । वर्गितः 1001 वेध : निमः। लब्धाः सार्यः ६००1 अथाणुधान्यराशिमानानयनाय ६० न्यासः। अशुधन्यराशि वैध ६. परिधिः ६० 1 वेधः ६० ११ ५४५ जातं फलं ५ । अथ शूकधान्यराशिमानानयनाय परिधिः ६० । वेधः००। ६० ३ न्यामः। २० सार्यः २ । - बु०वि०-यदीया । परिधर्मितिः, हस्तपष्टिः । तस्मिनराशी खार्यः किंमिताः सन्तीति शीपं वद । मितं मानम् । भावे तः। किं मितं यासां ताः किंमिनाः। किंसंस्था इत्यर्थः। अथ तस्मिनराशावणुधान्ये शकिधान्ये च प्रयद । अणु- धान्यं यस्मिन्सोऽणुधान्यः । अकि धान्यं यस्मिन्नसौ शकिधान्यः । तस्मिन्हलपष्टिपरिधावणुधान्यराशी शकिधान्यराशौ च पृथक् खारिकाः फिमिताः सन्नीति प्रवदेत्यर्थः ॥ २२८ ॥ है 4

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
अथ भित्त्यन्तर्बाह्यकोणसंलग्नराशिप्रमाणानयनकरणसूत्रं वृचम् ।
द्विवेदसत्रिभागैकनिधात्तु परिधेः फलम् ।
भित्त्यन्तर्यायकोणस्थराशेः स्वगुणभाजितम् ॥२२९॥
.
चु०वि०-अथ भित्तिलग्नराशौ भित्यारन्तःकोणस्थितराशौ च भित्योचहि:-
कोणस्थितराशौ च धान्यपरिमाणमनुष्टुमाऽऽह-द्विवेदसत्रिभागैकनिनादिति ।
तुर्विशेपे । अन्तश्च बाह्यश्चान्तर्बाह्यौ। तौ च तौ कोणी चान्त_सकोणौ।
भित्तिश्चान्तर्बाह्यकोणी च भित्यन्तासकोणास्तेषु तिष्ठतीति भित्यन्तर्वास-
कोणस्थः । स चासो राशिश्च । भित्तिसाहचर्याद्भित्योरेवान्तःकोणो बाय-
कोणश्च । एतदुदाहरणेऽपि स्पष्टीभविष्यतीति । तस्य राशेः परिधेः
क्रमेण द्विवेदसविभागकनिनात्सकाशाद्यदुक्तवद्घनफले स्यात् तत्स्वगुण-
भाजितं कार्यम् । एतदुक्तं भवति । भित्तिपालमस्य राशेः परिधिभिः ।
तस्मादुक्तवज्जातं फलं द्विभक्त कार्यम् । तथा मित्योरन्तःकोणस्थितराशेः परि
धिदैर्गुणितस्तत्फलं चतुर्भक्कं कार्यम्। तथा भिज्योहिःकोणस्थितराशेः परि-
पिः सत्रिभागैकेन गुणितस्तत्फलं सत्रिभागैकेन ४ भक्त कार्यम् । एवं तनद्रा-
३
शेषनफलं स्यात् । अत्रोपपत्तिः । मित्तिसंलग्नो राशिर्वर्तुल राश्यर्धमेव । अत-
स्तत्परिधिद्विगुणितस्तदुद्भवं फलं विभक्त तदाशै घनफलं स्यात् । एवं
भित्त्यारन्तःकोणस्थितराशिर्वर्तुल राशिचतुशि एव । अतस्तत्परिधेश्चतुर्ग-
गितात्कलं चतुर्भक्तं तद्राशौ घनफलं स्यात् । एवं भित्योर्यहिःकोणस्थितराशिः
पादोनवर्तुलराशिः । पादोनरूपेण ३ रूपे १ भक्ते सविभागेकः ४ । अतोऽनेन
४
३
पादोनपरिधी गुणिते वर्तुल राशिपरिधिः स्यात् । तस्मादुत्पन्न फलं सत्रिभाग-
केन १ भक्तं पादौनराशेः फलं स्यात् । अत उन द्विवेदेत्यादि ॥२२९॥
३
लीवि०-अथान्तःकोणपाटकोणस्थितस्य धान्यस्य फलज्ञानाय करणसूत्र वृत्ते-
नाऽऽह-द्विवेदेति । द्वाभ्यां चतुर्भिः सत्रिभागेनकेन चतुर्भिसिभागेरित्यर्थः ।
हतात्परिधेः फलं पूर्ववदानीय स्वगुणैर्यादिभिभक्तं सद्भित्यन्ताहसकोणस्थस्य
धान्यराशेः फलं स्यात् ॥ २९ ॥

·२३८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-राशि-य.. उदाहरणम्-परिधिभित्तिलमस्य राशेमिंशत्करः किल । अन्तःकोणस्थितस्यापि तिथितुल्यकरः सखे ॥२३०॥ पहिफोणस्थितस्यापि पश्चन्ननवसंमितः । तेपामाचक्ष्य में क्षिप्रं धनहस्तान पृथक् पृथक ॥२३१॥ अत्रापि स्थूलादिधान्यानां राशिमानावबोधनाय स्पष्टं क्षेत्रत्रयम । तत्रादावनणुधान्यराशिमानवोधकं क्षेत्रम् । अत्राऽऽद्यस्य परिधिः ३० महिकोणराशि द्विनिम्नः ६०॥ न्यामः। अनणुपान्यराशया प.. अन्यः१५च- ६ वेध तुर्मः ६० । भित्तिराशि अपरः ४५ सत्रिभागैक ४ निमः ६०। एपां वेधः ६ एभ्यः फलं तुल्यमेतावन्त्य एव सार्यः ६०० । एतत्स्वस्पगुणेन भक्तं जातं पृथक पृथक फलम् ३०० । १५० । ४५० । अथाणुधान्यराशिमानानयनाय पूर्ववत्क्षे- त्रत्रयाणां स्वगुणगु- न्यासः। अणुधा पराशयः णितपरि- धिः ६०॥ वेधः ६० मि.रा. प.४५ म.रा. देश मि.रा. २७२ १३६ ४०९ फलानि ८ ११ पु०वि०-अत्रोदाररणान्यनुष्टुन्वयेनाइह-परिघर्भिनितमस्येति । पहिःकोण- स्थितस्पापीति । भोः गते भिनिन्नास्प राशेः परियमितिसिंगत्करा भिस्योर- नयोगस्थितस्यापि राशेः परिधमिलिलिथितुपकरा १५ भित्योहियोण- ·प्रकरणम् ] लीलायती। अय शुकिधान्यराशिमानानयनाय बारा न्यांसः। गूकधापराशि अगापि पूर्ववत्क्षेत्र- त्रयाणां स्वगुणगु. णितः प- रिधिः बेधः २१ ३ :- : ३.५ फलानि १ । २ । ५०० ॥ ३ दनि गशिष्यवहारः ममामः ।। घु०वि०-स्थिनस्पापि रागः परिधः मंमितिः पशमनर पथपापारिदिपः। तेषां राशीना पनहस्तान् पृथकवह म आरम ॥ २३ ॥२१॥ ज्योतिरिकुनम एप निरमादापादपः परफुटः। अनि पतिपिलागिन्यां गणिपाहारः ॥ ली वि-उदाहरणम् । परिगित भिनिरवस्य पापगो: पगिधः ३० अन्न:- फोगस्थाय १५६हियोगमय १५ । अधिः ३० मिः ६. जन्यः १५ पदमः ६. अन्पः १५ माशान हाः६. लि. ३ in यतिन तहमादिभिः ३ मनापमान..!" 1४" या २३॥ जाननातिने |

·२४. बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां ममता-[छायाव्य-
अथ च्छायाव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम्-
छाययोः कर्णयोरन्नरे ये तयोर्वर्गविश्लेपभक्ता रसाद्रीपवः ।
सैकलन्धेः पदग्नं तु कर्णान्तरं भान्तरेणोनयुक्तं दले स्तः प्रथे॥२३२॥
वु०वि०-पयोदो यथा व्योम्नि सूर्याशवश्च तथा गोपिनाथाम्बराणि मवीर ।
प्रमाताम्बुजाक्ष भिया साटिनामे प्रभा ते प्रमाते ममाते प्रभाते ॥
क्षेत्रव्यवहारानन्तरं क्षेत्रासारत्वेन च्छायाव्यवहारो निरूप्यते । तत्राऽऽदी
द्वादशाङ्गुलशड्डा मायाद्दयस्यानरे तत्वर्णद्दयस्यान्तर उद्दिष्टे सति
तच्छायापरिज्ञान स्रग्विण्याऽऽह-छाययोः कर्णयोरन्नरे इति । छाययोः
कर्णयोश्च ये अन्तरे स्तः, तयोर्वर्गविश्लेपेण रसादीपवो भनाः सन्तो या
लब्धिस्तस्याः सैक्या लब्धेः पदेन गुणितं कर्णान्तरं द्विधा स्थाप्यम् । छाया-
न्तरेणोनयुक्तं तस्य ले मभे स्तः । अत्रोपपत्तिः-दादशाङ्गुल-
शइकुः कोटिः। तस्य च्छाया भुजः । छायाग्रशड़वयमध्ये वर्णः।
एतन्जात्यं व्यसम् । एवमन्यदपि । एते त्या पार्श्वयोः संयोन्य
जातं विभुजम् । तस्य दर्शनम् । अत्र द्वादशैव तम्बः । कौँ
भुजौ । छाये आगाचे । तद्योगो भूमिः । तत्रमाणं या १ । अत्र
क्यिावतरणाथै छायान्नरमुद्दिष्टं ११ कर्णान्तरं च ७ । आम्यां संक-
मणसूत्रेण जाते आवाधे या १ रु ११॥या १ रू ११वृहदावाधावर्गो
२
२
द्वादशवर्गयुतो जातो बृहद्भुजवर्गः याव १ या २२ रू ६९७। अप-
मेकः पक्षः । यदावाधावान्तरं तदेव भुजवर्गान्तरमिति विभुजे भुगयो-
योर्योग इत्या पाक् प्रतिपादितम् । वर्गान्तरं तु योगान्तरघातसमम् ।
आपाधयोर्योगः या १ अन्तरं ११ अनपोर्घातः, या ११ इदमेव भुजब-
गांन्तरम् । वर्गान्तरं राशिषियोगभक्तमिति जातो भुजयोगः, या ११ ।
लीवि 10-अथ च्छायाव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-छाययोरितिदयोश्छाययोः
कर्णयोश्च ये अन्तरे तयोयो वर्गों तयोविश्लेषणान्तरेण रसादीपवः पट्सप्तत्यु-
तरा पञ्चशती भक्ता कार्या । तत्र या लब्धिः फट तां सैकां कृत्वा तन्मूलेन
कर्णान्तरं हत्वा छापान्तरेण पृथक् पृथगूनयुकं कार्यम् । तयोईले अर्धे गड्-
कुष्छाये स्तः ॥ २३२ ॥

·श्करणम् ] लीलावती। २४१ उदाहरणम्-नन्दचन्द्रमित छाययोरन्तरं कर्णयोरन्तरं विश्वतुल्यं ययोः । बु०वि०-योगोऽन्तरेणानयुतोचित इति जातो बृहद्भुजाया ११ रू ४९ अस्य .. 4 वर्गः । याव १२१ या १०७८ रू २४०१ अयं द्वितीयः पक्षः । १९६ . एवमेतौ जातौ पक्षौ । याव १ या २२ रू ६९७ । ४ याप १२१या १०७८ रू २४०१ । १९६ एतो समच्छेदीसत्य छेदगमे रुते जाती पक्षौ ईमौ याव ४९ या १०७८ रू ३४१५३ । याव १२१ या १०७८ रु २४०१ । अर प्रथमपक्षेऽव्यफवर्गराशिः कर्णान्तरवर्गः । रूपराशिश्छायान्तरवर्ग- युक्तरसादीपवः कर्णान्तरवर्गगुणितः । द्वितीयपक्षे तु, अव्यक्तवर्गराशि- श्छायान्तरवर्गो रूपराशिः कर्णान्तरवर्गः कर्णान्तरवर्गेणैव गुणितः । अथ समापने क्रियमाणेऽव्यक्तवर्गशेष छाययोः कर्णयोरन्तरे ये तयोर्ववि- श्लेषः । अव्यक्तशेष शून्यमेव । पक्षद्वयरूपराश्योः कर्णान्तवरर्गेणापति- तयोः प्रथमपक्षे कर्णान्तरवर्गः। द्वितीयपक्षे रसादीपुयुक्तरछायान्तरवर्गः। तयोः समशोधने क्रियमाणे रूपशेष कर्णान्तरगच्छायान्तरवर्गपोरन्तरं रसादीपुयुतम् । अव्यक्तवर्गाङ्कशेपेणाव्यक्तवर्गशेपे भक्त रूपमेव । रूप- शेषेपारे छाययोः कर्णयोरन्तर ये तयोर्वगविश्लेषभक्ता रसादीपवः सैका - इत्यादि निपन्नम्। अस्य मूलं रूपराशेमूलम् । प्रारुपराशिः कर्णान्तरवर्गणा- पवर्तितः । अतः कर्णान्तरेण राशिमूलं गुणयेत् । अत उक्तं पदनं तु कर्णा- न्तरामिति । एतदेव पुनः समीकरणेन सन्धं यावत्तावन्मानं सैव भूमिः ।स एष छायायोगः । स छायान्तरेणोनयुक्तसहले छाये स इति संक्मणे- नोपपन्नम् ॥ २३२॥ अत्र स्वकौशलपौढी दर्शयनुदाहरणं सविण्याऽऽह-नन्दचन्दैमिनमिति। ली०वि०-उदाहरणम् । गन्दयन्द्ररिति । छायान्तरं १९ कर्णान्तरं १३. सयोर्गी १६१।१६९ सपोसिपः १९२ मेन रमादीपदः ५७६ मना ·२४२ धुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां ममता- [छायान्य- ते प्रभे वक्ति यो युक्तिमान वेत्त्यमो व्यक्तमव्यक्तयुक्तं हि मन्येऽनिलम् ॥ २३ ॥ छायान्तरं १९ 1.कर्णान्तरं । । अनयांर्व- गन्निरेण १९२भक्ता रमाद्रीपवः ५७६ लब्धं मैकम्यास्य भ्यासः। ४ मूलं २ । अनेन ₹ कर्णान्नरं३ गुणि- तं ०६ दिस्य २६॥ २६ भान्तरेण १९ ऊनयुते ७ । ४५। तदर्थे लब्धे छाये ७ । ४५ तत्सत्यार्योगपदामित्यादिना जातौ गई १२ छया५ . २ २ कर्णी २५। ५१ २ बु०वि०-ययोश्छाययोरन्तर नन्दचन्द्रमितं स्यानर्णयोश्चातरं विश्वतुल्यं स्यात् । ते मभे यो युनिमागणको वक्तिक्थपत्यमावखिटम यनं व्यनं गणिनं त्ति इत्यहं मन्ये । व्यकाव्यनगणितयोः सम्यग्ज्ञानमन्नणेदं ज्ञातुमराक्यमि- त्यर्थः । एतद्विपये मयैवेदं मूत्र मुगम निबद्धमिति कन्या व्यक्तान्यनगणितं सम्पगहमेव. जान इत्याचार्येण स्वानं दर्शितम् । अथ छाययोः कर्णयोश्च योगे जावे सूत्र मयोनम् । भयोः र्णयोर्ये युवी तजवर्गानरामाः पडदीपवो रूपशुद्धाः । ततो मूलनिमा अवमंयुतिस्तद्युतोनं प्रभैक्पं तदर्थे पभे तः । पत्र छापेक्य २५वर्णैक्यं ३५ । यथोनकरणेन जाने छापे ९।१६। आभ्यां जातौ कर्णौ २० । १५ । पचपन्यदपि सुपीमिश्चिन्यम् ॥२३३॥ ली वि-मयं ३ सेकं १ तत्पदं २तेन नरं १३ हनं २६ भानरेण १९ जनयुतं ७ । १५ तयोदले ७ । १५ ममे स्तः। एले म यो युक्तिमान्वेत्ति, २ सर्व वेतन्ये । णांनयनं अमौ व्यन पार्टीगणितमन्यनं यथा-ग • छाई १४६ ·प्रकरणम् ] लीलावती छायान्तरे करणसूत्र वृत्तार्धम्- शकुः प्रदीपतलशकुतलान्तरमः' छाया भवेद्विनरदीपशिसोच्च्यभक्तः ॥२३४ ॥ बु०वि०-अथ दीपौच्च्ये दीपतले शड्कुतले मध्यवर्तिभूमौ च दृष्टायां शकु- छायाज्ञान वसन्ततिलकापूर्वार्धनाऽऽह-शकुः पदीपतलशड्कृतटान्तरम इति । प्रदीपतलं च शड्कुतल च प्रदीपत लशकुतले। तयोरन्तरं मध्यहस्त- वितस्त्यादिकम् । तेन घ्नो गुणितः शकुर्विनरेण शइकुहीनेन दीपशिखौ- उच्येन भक्तः सन् फल छायाममाण भवेत् ।दीपतलादुद्दिष्टान्तरे न्यस्तशङ्को- स्तावती छाया भवतीत्यर्थः । अत्रोपपत्तौ कल्पितं क्षेत्रम् । व दीपोरच्य कोटिः। दीपमूलन्छाययोरन्तरे भूमिर्भुजः । छायादीपशिखौच्च्पमध्ये तिर्यकर्णः । एतदनुकारमेवैतदन्तर्वय॑न्यत्क्षेत्रम् । तत्र शङ्कुः कोरिः । छाया भुजः । छायायशवग्रयोरन्तर तिर्यकर्णः । तस्य दर्शनम् । दीप- तल एव न्यस्तस्य शड्कोश्छाया शून्यमेव । ततो यथा यथा शकुचाल्यते तथा तथा तच्छङ्कोरपि छाया वर्धते । अतः शइकुतलदीपवतान्तरेण छायार्थमनुपात. । यदि विशडकुदीपीच्च्यकोटया दीपतसशकुवलान्तरं भुजस्तदा शकुकोट्या क । फल छाया। एवमुत्तरत्रापि योजनीयम् ॥३४॥ ली वि०--समच्छेदौ ५७६ । ४९ योगः ६२"तन्मूल २५ वर्णः। द्वितीयो ४ यथा-शकुः १० कोटिश्छाया भुजः ४५ तद्वौ ११४ । २०२५ तपोयों- २ गार्थ समच्छेदौ ५७६ । २०२५१ योग.२६०१ तन्मूल ५१र्णः। ०३३॥ ४ ४ . ४ ४ अथ शकुच्छायार्थ करणसूत्र वृत्तानाऽऽद-शकुरिति । न्यासः । दीपाच्य ७ । शकु. १ प्रदीपतराइकुनटयोरन्तर भः ३ देन हतः ३ । नरः - २ शकु. १ तद्धीन विनर यद्दीपशिखाच्य तेन ३ भन. । छेद लव च १

·२५ पुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समंता-[छायान्य:-
उदाहरणम्-शकुप्रदीपान्तम्भूमिहस्ता
दीपोच्छितिः सार्धकग्त्रया चेत् ।
शन्कोस्तदाऽकाडगुलमंमितस्य
तस्य प्रभा स्यास्कियती वदाऽऽशु ॥२३५||
शकुः १ प्रदीपशकुतलान्तरं
.
३। अनयोर्यातः ३ । विनरदीप-
न्यासः।
दीपशिति
शिखौच्येग ३ भक्तो लब्धानि
छायाङगुलानि १२॥
अथ दीपोच्छित्यानयनाय करणमत्रं वृत्तार्धम्-
छायाहृते तु नरदीपतलान्तरने
शको भवेन्नरयुते सलु दीपफौच्यम् ।। २३६ ॥
पु०वि०-अत्रोदाहरणमुपजात्याऽऽह-शकुमदीपान्नाभूरिति । शकुः बाकु-
वतम् । प्रदीपः प्रदीपतलम् । तयोरन्तर मध्यम् । तत्र भूखिस्ता हस्तत्रय-
मिता । दीपोच्छितिः सार्धहस्तबयमिता चेद्भवति तदाकोडसमिनस्य शङ्कोः
प्रभा किपती किंपमाणा स्यादित्याशु शीघ वद । भो गणक ॥ २३५॥
अथ दीपशवन्तरे छायायां च दृष्टायां दीपौच्च्यपरिज्ञानं वसन्तति-
लकोनराधेनाऽऽह---छायोद्धृते तु नरदीपतला नरम इति । नरश्च दीपश्च-
नरदीपौ तपोस्तले मूले तयोरन्तरं मध्यम् । तेन गुणिने शड्कौ छाया-
हते शडकुयुक्ने सति दीपौच्च्य भवेत् । अत्रानुपातः । यदा च्छाया भुजः.
शड्कुः कोटिस्तदा दाड्कुदीपतलान्तरतुल्ये भुजे कः । फलं दीपतलस्थ-
शक्वमादुपरि दीपोच्च्यम्। अनस्तच्छड्कुयुक्त भूमेः सकाशाद्दीपौच्च्यं स्या-
दिति सष्टतरम् ॥ २३६ ॥
ली.वि.-परिवत्यति जात ३ । उभयोखिभिरपवर्तः ११ जातं शकुछायामानं
६
२
दादागुल १२ ॥ २३४ ॥ २३५॥
अब दीपोष्पज्ञानाप करणसूत्रं वृत्तांनाऽऽह-छायोद्धदेति अस्पार्थः। शड्की
नरदीपनलयोरन्तरेण हते छायया मने शकुयुते दिपोच्चता भवेत् ॥२३६॥

·छाया भकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्-प्रदीपशवन्तरभूविहस्ता छायाङ्गलैः पोडशभिः समा चेत् । दीपोच्छ्रितिः स्यात् कियती वदाऽऽशु प्रदीपशवन्तरमुच्यतां मे ॥ २३७ ॥ शङ्कुः १२॥ छायाङ्गुलानि १६ । शकुप्रदीपान्तरहस्ताः न्यासः। ३। लब्धं दीपकौच्च्यं हस्ताः ११॥ भू३ प्रदीपशन्वन्तरगूमानानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्धम्- विशङ्खदीपोच्छ्यसंगुणाभा शकूद्धृता दीपनरान्तरं स्यात्॥२३८॥ बु०वि०-अबोदाहरणमनन्तरसूत्रवक्ष्यमाणोदाहरणं विपरीवाख्यानिक्याऽऽह- प्रदीपशक्वन्तरभूरिति । प्रदीपः प्रदीपतलम् । शड्कुः शकुंतलम् । तयो- रन्तरं मन्यम् । तर भूमिस्त्रिहस्ता हस्तत्रयमिता छाया षोडशभिरनुलैः समा चे गवति तदा दीपोच्छ्रितिः कियती स्यात् । अथ वक्ष्यमाणसूत्रोदा- हरणं पदीपेति । एवं दीपौच्च्यं यज्ज्ञातं तस्मिन्दृष्टे सति छाया पोडश- : समा चेत्तदा प्रदीपशवन्तरं च म उच्यताम् । चकारादयमों लब्धः ॥ २३७॥ अथ च्छायादीपौच्च्ययोनि दीपशवन्तरभूमिज्ञानमुपजातिकापूर्वार्ध । नाऽऽह-विशड्कुदीपोच्छ्यसंगुणेति । शकुहीनेन दीपोच्छ्येण संगु- णिता छाया शकुभक्ता दीपतलशकुतलान्तरं भवेत् । अवानुपातः । ली०वि०-उदादरणम्-मदीपेति । यथा शकुः नरदीपतलान्तरं ३ नेन हतः ३ २ छायया २ भक्छेदं तवं च परिवर्त्य ९१ नरः १ । युत्यै समच्छेदी 1८1 ३ ८ योगः २२ द्वाभ्यामपवर्तः ११ लब्धं दीपशिखौच्च्यं ११ ॥ २३७ ॥ : भिरनुलैः ४ २ ४ प्रदीपशक्यन्तरमुन्यता म इति यदुनंः तत्सूत्र वृत्तेनाऽह-उदाहरणं पूर्वोक- मेव । विशपियति ।भा शकुच्छाया पिशकुट्टीपोट्यसंगुणा मकुमानरहितो ·२४६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां ममेता- छायान्य:- उदाहरणम-पूर्वोक्त एव दीपोच्छायः ११ । शहवन- ४ लानि १२ छाया १६ । लब्धाः शकुप्रदी- पान्तरहस्ताः ३॥ छायाप्रदीपान्तरदीपौच्च्यानयनाय करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । छायाग्रयोरन्तरसंगुणा भा छायाप्रमाणान्तरहद्भवेद्भः । बु०वि०-यदि शड्कुकोट्या छायाभुजस्तदा विशडूकुदीपोच्छयकोट्या कः । फलं दीपनरान्तराले भूमिः । अवोदाहरणमनन्तरोक्तम् ॥ २३०॥ अथ स्थानद्वये न्यस्तस्यैकस्यैय शडोरगयावये दृष्ट छायामयो- रन्तरे च दृष्टे शड्कुदीपान्तरभूमिहान दीपौच्च्यज्ञानं च, उपजात्युत्तरार्थे- नान्योपजातिकापूर्वार्धनाऽऽह-छायाग्रयोरन्तरसंगुणेति । भूशड्कुघात इति । समभुवि यथेष्ट स्थाने यथेष्टप्रमाणं शकुं न्यस्य प्रदीपवशेन जातां तच्छायां मित्वा तदये चिह्नयित्वा तच्छायायाभिमुखे यथेष्टदेशे तमेव शकुं पुनर्पस्य तामपि छायां गणयित्वा तदनमपि चिह्नयित्वा ततः सूत्रावतारोऽयम् । छायाग्रयोरन्तरेण मध्यवर्तिभूमा- नेन यथेष्टेका छाया सगुणा छायाप्रमाणयोरन्तरेण विवरण हता भूमिर्भवेत्तच्छायाग्रदपितलयोरन्तरे भूमिर्भवेदित्यर्थः । एवमन्य- च्छाययाऽपि तदग्रदीपतलयोरन्तरे भूमिः स्यात् । स्वभूमिशङ्कोतिः स्वप्रभया विभक्तः सन् दीपशिखौच्च्य जायते । तच्च च्छायाद्वयादपि प्रत्यक्षं ली०वि०--यो दीपोच्छ्यस्तेन गुणिता शड्कूद्धृता शकुमानेन भक्ता सती दीपशक्यन्तरभूः स्यात् । यथा भा २। शड्कुः १ दीपोच्छयः ११॥ अन्तरार्थे ३ समच्छेदौ ४। २२ तदन्तरं १८ । अय विशड्कुदीपोच्छ्रयः। तेन १८ भा २ ३ गुणिता ३६ शकुना १ भका छेदं लवंच परिवत्यति ७२ । हारेण भक्ता २४ लब्धं हस्ताः ३।। २३८ ॥ अथशड्कृदयेन दीपोच्च्यज्ञानार्थ करणसून सार्थवृत्तेनाऽऽह- ४ २ ·मकरणम् ] लीलावती। २४७ भूशयातः प्रभया विभक्तः प्रजायते दीपशिसौच्च्यमेवम् । पैराशिकेनैव यदेतदुक्तं व्याप्त स्वभेदैहरिणेव विश्वम ॥२३९॥ उदाहरणम-शड़कोर्भाऽमिताइगुलस्य सुमते दृष्टा किलाटाइगुला छायायाभिमुखे करद्वयमिते न्यस्तस्य देशे पुनः । बु०वि०-सममेवोत्सद्यते । छायाद्वयेऽप्येकस्थाने स्थितस्यैव दीपस्य संव- न्धित्वात् । एवमितिपदमग्रे सवध्यते । अथ मागुक्तसकलम्यापि गणितस्य त्रैराशिकव्यापित्यमुपजात्युत्तरार्धे- नाऽऽह-राशिकनैवेति । यथा व्यवहारे भूमिज्ञानादिक राशिकेन व्यातम् । एव यदेतत्मागुक्त सकन तत्त्रैराशिकेन व्याप्तम् । कैः पञ्च- राशिकादिभिः स्वभेदैः । किमिय । हरिणा विश्वमिव । न तु वक्ष्यमाणौ कुटकाङ्कपाशौ त्रैराशिकव्याप्तो । तत्र त्रैराशिकमूलाव नास्तीति । तत्रापि स्थिरकुट्टकादायकद्देशेऽपि राशिककल्पनमस्त्येव । यथाऽव छायाव्यवहारे प्रत्यक्षं राशिककल्पनं दृश्यते तद्वत्मागुक्त सकलस्यापि वैराशिकमेव मूलमित्यर्थः ॥ २३९ ॥ अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-~~-शङ्कोर्भाऽमितागुलस्येति । भोः सुमते द्वादशाङ्गुलभितस्य शङ्को छाया किलाष्टाङ्गुला दृष्टा । पुनस्त- स्यैव शङ्कोः स्वछायाग्राभिमुखे करद्वयमिते देशे न्यस्तस्य छाया यदि द्वादशाङ्गुला दृष्टा तदा शकमदीपान्तर दीपच्च्य च कियत्स्यानद्वद चेत्त्व लीवि०-छायाग्रयोरिति । शकुच्छायाद्वयस्याययोरन्तरेण गुणिता भा छाया छायाद्वयममाणान्तरेण हता सती भूभवेत् । भूशक्योर्घातः ।छायया भक्तःसन् दीपोचता भवेत् एव पैराशिकेन गणित व्याप्तम् । एतत्पूर्वोदित निजभेदैस्तत्र दृष्टान्ते हरिणा विश्वमिव ॥ २३९ ॥ शड्कोरिति । अर्कमिताइगुलस्य शड्को .हे सुमतेऽष्टाइगुला दृष्टा । प्रथमछायायमुखे हस्तद्वयमिते देशे न्यस्तस्य निखातस्य तस्यैव शड्को- श्छाया द्वादशाङ्गुला यदि तदा शड्कुद्वयदीपान्तर दीपोचता च वद । छाया- व्यवहारं चेदेसि जानासि । यथा छायाग्रयोरन्तरमगुलात्मक ५२ तेन प्रमे ८।१२ गुणिते ४१६ । ६२४ छायाममाणे ८ । १२ मदन्तरं ४ तेन हते ·राकु UTR . २४८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[छायाव्य. तस्यैवामिताङ्गुला यदि तदा छायाप्रदीपान्तरं । दीपौच्च्यं च कियद व्यवहति छायाभिधांवत्सि चेत् ॥ अत्र छायाग्रयोरन्तर- मडगुलात्मकम ५२ छाये च ८।१२। अनयोराया न्यासः। ८। इयमनेन ५२ गुणिता दीपोथिति ४१६ छायाप्रमाणान्तरण शकु ४ भक्ता लब्धं भूमानं ५३ १०४ । इदं प्रथमच्छा- बु०वि० छायासज्ञां व्यवर्ति छायाव्यवहार वेसि । यथेदं वैराशिकेन व्याप्तमेवमखिल प्रामुक्त राशिकेनं व्याप्तमित्युक्तमतोऽत्रास्य सूत्रस्योपए- तेसैराशिकानि स्वयमेव दर्शयति । प्रथमच्छायात इत्यादिना । दीपतल एव न्यस्तस्य शङ्कोश्छाया शून्य स्यात । ततो यथा यथा शड्कुचाल्यते तथा छा- याऽपि वर्धते । इति कृत्वाऽत्र च्छायाग्रान्तराच्छड्कुदीपान्तरभूमिः सिध्य- तीति । ततो भूमिज्ञाने जाते सति दीपौच्यार्थमनुपातं दर्शयति । यदि च्छाया भुज इति । पश्चराशिकादीनामपि वैराशिकं मूलमिनि कथयति । पञ्चराशिकादिकमिति । त्रैराशिकच्यापित्वे पठित श्लोकोत्तरार्धं स्वयमेव विवृणोति । यथा भगवतेति । यथा हरिणेदं प्रसिद्ध जगद्व्याप्नमेवमखिलं गणितजातं त्रैराशिकेन व्याप्तमित्यन्वयः। एतव्याजेनैव हरिं स्तौति । भगव- तेत्यादिना । कथं भूतेन हरिणा भगवता। भगवलक्षणमुक्तं वाक्यवृत्तौ- उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागति गतिम् । येति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ।। ली वि०-लब्धे १०४।१५६ । मधमशड्कुच्छायायान्तरम् । द्वितीयशकु- छायाग्रान्तरम् ।दीपोच्यमाहि-भूः१०४शड्कु:१२सयोर्यात: १२४८ तथाऽन्या भूः १५६ शड्कुः १२ तयोर्चातः१८७२। प्रथममभया ८ भक्तः१५६॥ द्विवी- यमभया १२ भक्तः १५६। उभयथा सममेव दीपशिखौच्च्यं १५६। चतुर्विंशत्या ६ भक्तं लब्धं ६ शिष्टं १२॥ उभयोबांदशरभिरपवनः १ हस्तात्मकम् । एवमिति । २ ·लीलावती। प्रकरणम् याप्रदीपतलयोरन्तरमित्ययः । एवं द्वितीयच्छायाप्रभूमानं भूशङ्कघातः प्रभया विभक्तः, इति जातमुभयतोऽपि दीपौच्च्यं सममेव हस्ताः १ । - W .. एवमित्यत्र च्छायाव्यवहारे त्रैराशिककल्पनयाऽऽनयनं व- तते तद्यथा-प्रयमच्छायातः८द्वितीयच्छाया १२ यावता:- धिका तावता छायावयवेन यदि च्छायायान्तरतुल्या मूर्ल- भ्यते तदा प्रथमच्छायया किमिति।एवं पृथक पृथक छाया- प्रीपतलान्तरप्रमाणं लभ्यते । बनो द्वितीयं त्रैराशिकम। यदि च्छायातुल्ये भुजे शब्कुः कोटिस्तदा भूतल्ये भुजे किमिति । लब्धं दीपकच्च्यमभयतोऽपि तुल्यमेव । एवं बु०वि०-पुनः कथभूतेन । भक्का ये जनास्तेपा मनासि तत्र शस्तमपह- रतीति तथा । श्रवणमनननिदिध्यासनादिभिभजता जनानां सविलासाविद्या- जनितमनोमलनिरासात्परमसुरवप्रदेनेत्यर्थः । पुनः कथभूतेन । निखिल च तज्जगच्च वस्य जननमुत्पादनम् । तस्थैकेन वीजेनोपादानकारणेन । यतो वा इमानि भूमानि जायन्ते इति श्रुतेः । कैः सरिदादिभिः स्वभेदैः सरितो गङ्गाजालन्यादयः । असुरा रावणादयः। सुरा प्रलादयः । नरा अस्मादा- दयः। नगा वृक्षाः पर्वतावा। नगर पत्तनम् । तस्थमचेतन पण्यादि लक्ष्यते । लीवि 10-Tथा छायाव्यवहारे त्रैराशिककल्पनयोक्तम । तद्यथा-प्रथमच्छायातो द्वितीया छाया यावताऽवयवेनाधिका तावताऽवयवेनच्छायान्तिरभूल म्यते तदा छायया विमिति । ५२॥ ८॥ एव पुनः ४१ ५२१ १२॥ एव पृथक् पृथक छायायदीपतलान्तरभूपमाणे १०४ । १५६ सम्पते । ततो द्वितीयं वैराशि- कम् । पदि छायाभुजे शकुस्तदा भूतुल्ये मुजे किमिति ८॥ १२ ॥ १०४१ एवं पुनश्च १२१ १२१ ५६ लब्ध दीपशिखौच्च्यमुभयतोऽपि तुल्यमेव १५६॥ एवं पञ्चराशिकादिकमसिल द्वित्र्यावैिराशिकल्पनया सिद्धम् । यथा भक्त- जनमनाके शापहारिणा हरिणा निखिलजगजननैकचीजेन सकलभुवनभवन- गिरिसरिसुरसुरनगरादिभिः वैदर्जगद्व्याप्टेमयमखिलमपि गणितं वैराशिकेन म्याप्तम् ॥२४॥ ।

·.- २५. बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[छाया-य. पञ्चराशिकादिकमखिलं त्रैराशिककल्पनयैव मिद्धम् । यथा भगवता श्रीनारायणेन जननमरणक्लेशापहारिणा निखिलजगज्जननैकबीजेन सकलभुवनभावनेन गिरिस- रित्सुरनरासुरादिभिः स्वभेदैरिदं जगद्व्याप्तं तथेदमखिलं गणितजातं त्रैराशिकेन व्याप्तम् ॥ ययेवं तद्बहुभिः किमित्याशक्याऽऽह- यत्किंचिद्गुणभागहारविधिना बीजेन वा गण्यते तत्रैराशिकमेव निर्मलधियामेवावगम्यं विदाम् । एतद्यबहुधाऽस्मदादिजडधीधीवृद्धिबुद्धया बुधैः सद्भेदान सुगमान विधाय रचितं प्राज्ञःप्रकीर्णादिकम ॥२४॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचितायां लीलावत्यां छायाधि- कारः समाप्तिमगात् । धु०वि०-इत्यादयो ये स्वस्यैव भेदास्तैरविद्यावच्छेदकत्वेन परमात्मैव चेतनात्मकं जगदिदमिति । तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः इति श्रुतेः। अतोऽखिलगणितजातस्य वैराशिकमेव मूलम् । अत एवोक्तमाचार्येणैव वर्ग वर्गपदं धनं घनपदमित्यादि ॥ २४ ॥ एवं चेत्तर्हि वैराशिकमेव वक्तव्यं किमनेन मन्थसंदर्भणेत्याशड्का शार्दूलविक्रीडितेन निरस्यति । यत्किंचिद्गुणभागहारविधिनेति । बीजे बीज- गणिते । अत्र पार्टीगणिते वा । गुणभागहारविधिना नतु वर्गपनादिना यत्किंचितगण्यते तत्सर्वं त्रैराशिकमेव । तत्कथं न ज्ञायत इत्याशङ्कायामाह। निर्मलधियामित्यादि ।विदां ज्ञातॄणां निर्मलधियामेवावगम्यं नत्वल्पबुद्धीनाम् । सत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी बुधैनिर्मत्सरादिगुणयुक्तैः। प्राज्ञैः प्रकृष्टबुद्धिभिः । ली०वि०-पद्येवं तर्हि बहुभिर्विद्वद्भिर्यहु किमुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-यत्किञ्चिदिति । अस्यार्थः । एवं त्रैराशिकेनापि विदाङ्कत शक्यम् । एतद्यत्मा स्तफ़ेदान् पैरा- शिकभेदान् सुगमान् कृत्वा प्रकीर्णादिकं रचितं तदस्मदादिजडधीनां बुद्धिवृद्धया हेतूनोक्तम् ।। २४१ ॥ इति श्रीमहीपरविरचिते टीलावतीवियरणे छायाव्यवहारः ।।

·मकरणम् लीलावती। बु.वि अथ कुट्टके करणसूत्रं वृत्तपञ्चकम् । भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्यः केनाप्यादौ संभवे कुटकार्थम् । येन च्छिन्नी भाज्यहारौ न तेन क्षेपश्चैतदुष्टमुद्दिष्टमेव ॥२४२॥ -तस्य त्रैराकियस्यैव भेदान्सुगमानलघुमफ्यिान् यहुधा नानामकारा विधायैतद्यत्मागुक्तं प्रकीर्णादिकं तद्रचितम्। कया हेतुभूतयाऽस्मादिजडधी धीवृद्धिबुध्या। क्यमादिपा तेऽस्मदादयः। तेच ते जडधियश्च तेषां धीवुद्धिः। तस्या वृद्धिस्तद्विपये बुद्धिस्तया । अस्मदादिजडधियां धीवृद्धि यादिति- बुभ्या त्रैराशिकस्य भेदान्सुगमान्वहुधा कृत्वा पाणीदक रचितमित्यर्थः । ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् । अस्यां युद्धिविलानीसमभिधौ लीलायतीव्याकृती तरकत्या व्यवहार एप निरगाद् छायाभिधः प्रस्फुटः ।। इति श्रीसकलागमाचार्ययर्यभीकेशवदेवज्ञसुतभीगणेशदेवज्ञविरचितायो लीलावती विवृत्तौ बुद्धिविलासिन्यां छायाव्यवहारः समाप्तः ॥ स्वीयपादयुगुलाब्जपरागःस्पृष्टमौलितनुवृत्तमसोऽयम् । कुट्टको विबुधगीनसुकीर्तिः श्रीगुरुजयति केशवशर्मा ॥ १ ॥ श्रीकेशवो विष्णुर्मद्गुरुश्च । शेष स्पष्टम् । अथ कुट्टकाध्यायो व्याख्यायते । कुटको नाप गुणकः । हिंसावाचक- शब्दगुणनाभ्युपगमात् । कश्रिदाशियन गुणित उद्दिष्टक्षेपयुतीन उद्दिष्टहर- भक्तः सनिःशेषो भवेत्स गुणकः । कुदृक इति पूर्वेयपदिश्यते । विशेषस- ज्ञेयम् । ननु स्वतन्त्रस्य कुट्टकाध्यायस्य कथं पाटीगणिते निवेशः । विविधखगामपाटी कुट्टकबीजादिदृष्टशास्त्रेण । इत्याचार्यभट्टादिक्पेषु कुट्टकस्य पृथगुपादानदर्शनात् । अपि च परिकर्मविंशति यः संकलिताद्यां पृथग्विजानाति । अष्टौ च व्यवहारान्छापान्तान् भवति गणकः सः॥ ली०वि०-अथ कुट्टकव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तपश्चकेनाऽऽह-भाज्य इति । आदी केनाप्यतेन सति संभवे कुट्टकार्थ भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवयः । येनाङ्केन भाज्यहारौ छिन्नावपपर्तितौ न चेत्क्षेपोऽपवर्तितुं शक्यं तदा तदुद्दिष्टं दुष्टमेव । केनाप्यपवर्त्य इत्युक्त वत्कथं ज्ञेपमित्यत आह । परस्परमिति । पयो- .

·२५२ बुद्धिविलासिनीलीलापनीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुटक- ०वि०-इति ब्रह्मगुप्तादिपाटीगणिनारम्भे प्रश्नरूपेण पाटीगणितस्वरूपकथनाच्च । संकरितादीनि परिकाण्यष्टौ । भागजात्यादि जातिचतुष्टयम् । विटोम-- विधिममुखाणि प्रकीर्णान्यष्टौ । एवं परिकर्मणां विंशतिः । मिनाद्या छा- यान्ता अष्टौ व्यवहाराः । एतावदवे पाटीगणितम् । तत्तु समपञ्चं निरूपि- तम् । अतोत्र कुट्टकस्याङ्कपाशस्यापि निरूपणमनुचितम् । उच्यते । विविधं गणितमुक्तम् । व्यक्तमव्यक्तसंज्ञमित्यादि गणितस्य वैविध्यमेवोक्तम् । वत्र बीजगणित एव कुट्टकादेरन्तभावः । तदुपयोगित्वावर्गमकन्यादिवत् । उक्तं च बीजे। उक्तं चीजोपयोगीदं संक्षिप्तं गणितं किल । अतो वीज प्रवक्ष्यामि गणकानन्दकारकम् । इति ॥ पनु, आर्यभट्टाद्युक्तवाक्पेषु पाट्या च बीजेन च कुट्टकेन । वर्गप्रकृत्या च यथोत्तराणीत्यादिभास्करादिवाक्येषु च कुट्टकादेः पृथगुपादानं तज्ज्ञानम- कारातिशयद्योतनार्थम् । नतु पृथग्रन्थोपादानपरम् । एवमङ्कपाशभद्रगणि- तादेगणितजातस्य संकलितादिच्छायाव्यवहारान्तं पाटीगणितयाह्यस्य बीज- गणित एवान्तावः । तस्य सूत्रोपदेशेनैव बुध्येक्गम्यत्वात् । उक्तं च गोटाध्याये- अस्ति वैराशिकं पाटीबीजं च विमला मतिरिति । अतो गणितवैविध्यमेवेति सिद्धम् । यथा नारायणादिभिर्भगीणता- दिकमव्यक्तकल्पनानपेक्षं पाटीगणिते सुखार्थमुक्तम् । एवं कुट्टकाडू-पाशयो- बीजगणिताध्यायभूतत्वेऽप्यन्यनमार्गानपेक्षत्वाव्यक्तगणितानभिज्ञानां सु- सार्थमत्रापि ती निरूप्पेते । इति सर्वमनवद्यम् । अवाऽऽदौ कुट्टकज्ञानार्थं प्रथमकर्तव्यतां कुदृकोद्देशस्याघटमानत्वं ज्ञानं च शालिन्याऽऽह-भाज्यो हारः क्षेपकश्चेति । कश्चिद्राशिर्येन गुणित उद्दि- एक्षेपेण युतोन उद्दिष्टहरेण भक्तः सन्निःोपो भवति तस्य गुणकस्य कुदृक इति संज्ञेत्युक्तं प्राक् । अत्राऽऽगता लब्धिलब्धिसंज्ञैव । हरो हर- संज्ञ एव । क्षेपोऽपि क्षेपसंज्ञ एव । अन्वर्थसंज्ञाश्चैताः । यो राशिर्गुण्यते तस्य भाज्य इति संज्ञा । भजनयोग्यत्वात् । अस्य कुट्टकस्य ज्ञानार्थमादौ स माज्यो हरः क्षेपकश्च केनापि समेनाङ्गेनापवर्त्य भाज्यहारक्षेपा एके- नवापवा इत्यर्थः । कस्सिन्सति । अपवर्तनस्य संभवे सति । अपवर्तन ·पकरणम् । लीलावती। परस्परं भाजितयोर्ययोर्यः शेषस्तयोः स्यादपेवर्तनं सः । तेनापवर्तन विभाजितौ यौ तौ भाज्यहारौ दृढसंज्ञिती स्तः॥२४॥ मिथो भजेती दृढभाज्यहारी यावद्विभाज्ये भवतीह रूपम् । फलान्यधोऽधस्तदृधो निवेश्यः क्षेपस्ततः शून्यमुपान्तिमेन ॥२४४॥ बु०वि०-नाम निःशेषभजनम् । इयं पूर्वेषां संज्ञा भाज्यहारक्षेपाणामपवर्तनसंभने सत्यवश्यमपवा एव । अन्यथा कुट्टको न संभवतीत्यर्थात् सिद्धम् । उद्देशस्य खिलत्वज्ञापनार्थमाह-येनेति । येनाङ्केन भाज्यहारौ च्छिन्ना अपवर्तिती तेनैवाईन क्षेपश्चन च्छिन्नोऽपवर्तितो न स्यात्तदैतदुद्दिष्टं पृच्छ- केन पृष्टं दुष्टमेव । अत्र भाज्यो येन केनापि गुणितस्तेन क्षेपेण युक्तो- नस्तेन हरेण भक्तः स न कदाचिदपि निःशेपो न भवतीत्यर्थः ॥२४२॥ परस्परं भाजितयोरिति । ययो राश्योः परस्परं भाजितयोः सतोर्यः शेषोऽङ्कः स तयोरपवर्तनं स्यात् । तेन तौ निःशेषौ भज्येते एव । एतदुक्तं भवति। हरेण भाज्ये भक्ते यच्छेषं तेनापि स हरो भाजनीयः । तच्छेपे- णापि भाज्यशेषं तेनापि हरशेपमिति पुनः पुनः परस्परमजने क्रियमाणे यदान्ते रूपं शेषं स्यात्तदा तो नापवर्तते एव । यावद्विभाज्ये भव- तीह रूपम् । इति नियमत्वात् । यदा तु शन्यं शेषं स्यात्तदा हरीभूतं यत्माक्शेपमधःस्थापितं तदेव भाज्यहरयोरपवर्तनं स्यात् । एवं ज्ञातेनाप- वर्तनाडेन यौ भाज्यहारी विभाजितौ नौ दृढसंज्ञको स्तः । तेनैव क्षेपोऽ- प्यपवर्तनीयः । 'भाज्यो हारः क्षेपकापवर्त्यः । इत्युक्तत्वात्सोऽपि दृढ- संज्ञः स्यात् । दृढेत्यन्वर्थसंज्ञा । पुनर्न क्षीयन्ते नापवर्तन्त इत्यर्थः । दृदा- विति संज्ञा वदता कृतेऽप्यपवर्ते यावदन्यदरवर्तन संभवति तावदपवर्तनी- याविति ज्ञापितम् । एवं ते माज्यहारक्षेपाः दृढाः स्युः ११ २४३ ॥ अथानन्तरकर्तव्यमाख्यानिकीदयेनाऽऽह-पिथो भजेची दृढभाज्यहारा- विति । स्योहतेऽन्येनोति । तो दृटभाज्यहारावुक्तवन्मिथः परसरं तावद्ध- जेत् । तावत्कथम् यावद्विभाज्ये भाज्यस्थाने रूपं भवति । इषु परस्परम- जनेप्वागतानि फलान्यधोधो निवेश्यानि स्थाप्यानि । फलं च फलेन . 1 लीव०-ईयोरङ्कयोः परस्परं भाजितयोः सतोर्यः शेषः स्यात्स एयाङ्कस्तयोरप- पर्तनं स्यात् । एवं स्वेन नेनापमानन विभाजिती यो दृढभाज्यहारी तो दृवमंज्ञिती ·२५४ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां ममेता- [कुट्टक- स्वावं हतेऽन्त्येन युते तदन्त्यं त्यजेन्मुहुः स्यादिति राशियुग्मम् । ऊों विभाज्येन दृढेन तप्टः फलं गुणः स्यादधगे हरेण ॥२४॥ एवं तदेवात्र यदा ममास्ताः स्युलब्धयश्चेद्विपमास्तदानीम् । यथागतौ लब्धिगुणी विशोध्यो स्वतक्षणाच्छेपमिती तु तो स्तः बु०वि०-फलानि च फलानि द्वंद्वकशेषः। एकमेव फलं लब्ध्वा रूपं शेष स्यानदा तदेकमेव फलं स्थाप्यम् । द्वे चेतहि द्वे स्थाप्ये। यहूनि चेत्नाहिं यहूनि स्थाप्या- नीत्यर्थः । तेषां फलानां वल्लीवदधःस्थापितानामधः क्षेपो निवेश्यः । दृढ इति पूर्वानुवृत्तिः । तथा तेषामप्यधोऽन्ते खं निवेश्यम् । एवं वल्ली जायते । तत उपान्तिमेनाङ्केन स्वोय स्वोर्थे स्थितेऽङ्क हतेऽन्त्येनाङ्केन युते सति तदन्त्यं त्यजेत् । अन्ते भवोऽन्तिमः । अन्ताच्चेतीमन् [ च ] । उपग- तोऽन्तिममुपान्तिमः । अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीययेति तत्पुरुषः । अन्ते भवोऽन्त्यः । दिगादित्वाद्यत् । इति मुहुरूपान्तिमेन स्वोर्चहतेऽन्त्येन युते तदन्त्य त्यजेदिति पुनः पुनः रुते सति राशियुग्मं स्यात् । तत्रोलराशि- दृढेन विभाज्येन तष्टः सन्फलं भवेत् । फल नाम सब्धिः । अपरोऽधो- राशिढेन हरेण तष्टः सन्गुणः स्यात् । तदं त्वष ननकरणे । कणि क्तः । तष्टस्तनूकृतः रुशीरतोऽवशेषित इति यावत् । भक्त्वाऽवशेषितरा- शियिो न तु लब्धमित्यर्थः । तेन गुणेन भाज्यसंज्ञ उद्दिष्टराशौ गुणित उद्दिष्टक्षेपयुतोन उद्दिष्टहरेण भक्ते निःशेष लब्धं स्यादिति दृढेरपि भाज्य- हारक्षेपेस्त एव गुणलब्धी स्त इत्यर्थसिद्धम् ॥ २४४ ॥ २४५ ॥ अथ विपमेष्वागतेषु फलेषु सत्सु विशेषमुपजात्याऽऽह-एवं तदेवावेति । एवं तदेव स्यात् । तदा कदा । यदान परस्परभाजनेनाऽऽगता लब्धयः समाः स्युः । द्वे चतस्रः पड्वेत्यादयः । चेत्ना लब्धयो विषमाः स्युः एका तिस्रः पञ्च वेत्यादयस्तदेदानीमुक्तमकारेण यथाऽऽगतौ यौ लब्धि- गुणौ तौ स्वतक्षणाच्छोध्यो शेषतुल्यौ नौ लब्धिगुणौ स्तः । तक्ष्यते तक्रियतेऽनेनेति तक्षणः । तक्ष्णोतीति तक्षण इति वा । स्वश्चासौ तक्षणश्च स्वतक्षणः । तस्माद्गुणो दृढहराच्छोध्यो लब्धिदृढभाज्याच्छोध्ये- त्यर्थः ।। २४६॥ लीवि०-स्तः। वल्लीमाह । मिथ इति। ती भाज्यहारी मिथोऽन्योन्यं भजेत् । याव- ·भकरण] लीलावती। उदाहरणम्-एकविंशतियुतं शतद्वयं यद्गुणं गणक पश्चपष्टियुक् । पश्चवर्जितशतद्वयोद्धृतं शुद्धिमेति गुणकं वदाऽऽशु तम् ॥२४॥ न्यासः । भाग्यः २२१ । हारः १९५१ क्षेपः ६५ । अत्र परस्परभाजितयोज्यि २२१ भाजकयोः१९५शेष अनेन भाज्यहारक्षेपा अपवर्तिता जातो भाज्यः १७ । हारः १५ । क्षेपः ५। अनयोदृढभाज्यहारयोः परस्परभक्तयोर्लधान्यधोऽधस्तदधः बु०वि०-अबोदाहरणं रथोड़तयाऽऽह-एकविंशतियुतं शतद्यमिति स्पष्टार्थम् । अवापवानाङ्कज्ञानार्थं भाज्ये हरेण भक्त शेष २६ । अनेनापि हरे भक्ते शेपं १३ । अनेनापि भाज्यशेपेऽस्मिन् २६ मक्ते शून्यं शिष्यते । अतं इदमेव १३तयोरपवर्तनम् । अनेन तौ निःशेपं भज्येते एव । अन्यदाचार्य- गैव विवृतम् । अत्र जाते गुणाप्ती ५। ६ । ' इष्टाहतस्वस्वहरेण युक्त ते वा भवेतां बहुधा गुणाप्ती ' इति । वक्ष्यमाणोक्त्यैकेनेप्टेन गुणिताभ्यां हरभाज्याभ्यां युक्ते जाते वा गुणाप्ती २० } २३ । एवं द्विकेनेप्टेन वा जाते ३५। ४० इत्यादि । अवोपपत्ति:-भाज्यो हार इति । भाग्यहार- ली०वि०-भाज्ये रूपमेकोङ्को भवति । भजने लब्धानि फलान्यधोधो वल्लीवत्स्था- पितानि । तदधः फलानामधस्तात्लेपः स्थाप्यः । अन्ते क्षेपान्ते खं स्थाप्यम् । उपान्तिपनान्त्योपरिस्थेनाडून स्वोर्चे हतेऽन्येन युते सति तदन्यं त्यजेत् । इति मुहुः कृते सति सर्वोपरिस्थ उपान्तिमेन हतेऽन्त्येन युतेऽन्यत्याग उपान्तिमाभावादाशियुग्मं शिष्टम् । तत्रोवोऽङ्को दृढो विभाज्येन तष्टो भक्तः शिष्टः फलं स्यात् । अपरोऽधःस्थो हरेण दृढेन नष्टः सन्गुणः स्यात् । एवं नदैव यदान सम्धयो वल्लीरूपाः समा ड्यादिकाः स्युः । यदि विषमा सन्धयः स्युस्त्यादिकास्तदा यथागती, उतविधिना कृती सन्धिगुणौ स्वत- क्षणाद्भाज्यहाररूपाच्छोध्यौ शेषतुल्यौ सन्धिगुणौ भवतः ॥२४२॥ ॥२४३॥ ॥२४४ ॥२४५ ॥ २४६ ॥ उदाहरणम् । एकेति-~अस्पार्थः । हे गणक सैकविंशतियुतं शतदयं यगुणं येन गुणितं पश्चषष्ठियुतं पश्चोनशतद्येन भक सनिशेष स्पातं गुणमाश पद न्यास: भाग्यः २२१ क्षेपः ६५। अर परसरं भाजितयोहारयोः पर- ·७ २५६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुटक- क्षेपस्तदधः शून्यं निवेश्यमिति न्यस्ते जाता यल्ली उपान्तिमेन स्वोर्चे हते इत्यादिकरणेन जातं राशिद्वयं ४० । एतौ दृढभाज्यहाराभ्यां १७ । तष्टौ लब्धिगुणी १५ जाती ६।५। 'इष्टाहतस्वस्वहरेण युक्ते' इति वक्ष्यमाणवि- धिनताविष्टगुणितस्वतक्षणयुक्ती वा लब्धिगुण २३ । २० । द्विकेनेप्टेन वा ४० । ३५। इत्यादि । बु०वि०-क्षेपाणां कृतेऽप्यपवर्तने गुणलब्ध्योरविशेषः। तथाहि-अनपवर्तिताना भाज्यादीनां ये गुणलब्धी ते एवापवर्तितानां भवतः । यथा भाज्यश्छिन्न- स्तथा हरक्षेपावपि छित्वा पूर्वीपेक्षया गुणलब्ध्योरपिशेपः स्यात्। त्रयाणामपि तुल्यापवर्तनात् । उक्तं च माक।समेन केनाप्यपवर्त्य हारभाज्यौ भनेवा सति संभवे विति । एवं चेत्संभवे सत्यपवर्त्या एवेति कथमुक्तम् । उच्यते । हर- भाज्ययोः सत्यपवर्तनसंभवे कृतं नापवर्तनं चेत्तहि परस्परभजने कृते सत्य- न्ते रूपं रोपं न स्यात् । अपवर्तनसंभवात् । रूपशेपाभावे गुणनाद्भागा- दाप्तं भागादिविपर्यये गुणो भवतीति वक्ष्यमाणोपपत्तौ व्यस्तविधिन सिध्य- ति । अतोऽपवर्तनसंभवे सत्यपवर्तनं कार्यमेवेति सिद्धम् । अत एष च हर- भाज्योपदपर्वतन तेनैव क्षेपस्यापि भवितव्यमविरोधात् । अन्यथा तदुदा- हा खिलमेवेति सष्टम् । परस्परमिति । परस्परभजने मुहुः क्रियमाणे सति भक्तो निःशेषः स तस्यापवर्तनं मिल जातः । स एव तन्मूल- राशेरप्यपवर्तन स्यात् । तदुत्पन्नत्वाच्छेपस्य स एव । स्वमूलराशेरप्यपवर्तनं. ली०वि०-स्परभक्तयोटब्धिवद्गुणलब्धी भवतः । परंतु सब्धिः क्षेपस्य यत्तक्षणं हरणं तत्र यो साभस्तेनाढया युक्ता कार्या । विशुद्धौ तु क्षेपतक्षणलाभेन वर्जिता कार्या । उदाहरणम् । येन संगुणिताः पञ्च तयोर्भाग्यभाजकयोः शेषः १३ । अनेन भाज्यभाजकाक्षेपा अपवर्तिता जाता दृढा भाज्यहारक्षेपाः । अनयोई- ढभाज्यहारयोः भा१७ परस्परभक्तयोलब्धिरधोधः तदध क्षेपः नद्धः सं निवेश्य हा१५ जाता वल्ली उपान्तिमेन स्वोर्चे हत इत्यादिना करणेन जातं राशिट्यं ४० ५ एतौ दृढभाग्यहाराभ्यामाभ्यां १७ तष्टौ जातौ लन्धिगुणौ ६।५ यदा यो ७ ·प्रकरणम् ] लीलावती। २५७ कुट्टकान्तरे करणसूत्रं वृत्तम् । भवति कुटविधेर्युतिभाज्ययोः समपवर्तितयोरपि वा गुणः। भवति यो युतिभाजकयोः पुनः स च भवेदपवर्तनसंगुणः ॥२४॥ बु०वि०-भवत्येव । यतः परस्परभजनेनान्यस्माद्यदाधिकं तदेवावशिष्टम्। तेनान्य- स्मिान्नःशेषभक्ते सति स्वमूलराशिरपि निःशेषो भविष्यतीति । अन्ततश्च पर- स्परभजनेन रूपशेषे सति निःशेषाभावत्वानौ नापवर्तेते एवेतिस्पष्टम् । तद्यथा भाज्यः १०० हरः ८० अनेनान्यस्मिन्भक्ते सति शेषं २० । अनेनाप्य- न्यस्मिन्मक्ते निःशेषम् । अतोऽयं २० अस्य ८० अपवर्तनम् । अस्माद- धिक किलोवरितमिदं २० । अनेनान्यस्मिन्निःशेपे ८० भक्ते सति स्वमूलराशिरयं १०० अपि निःशेषभक्तः स्यात् इति । मिथो भजेत्तावित्य- स्योपपत्तिः पाठानिवद्धा। गुणनाभागावाप्तं भाज्यादिविपर्ययेण गुणो भवति । तद्वयत्यासे गुणनाल्लब्धः स्यात्पूर्वभाज्य इति । भवति कुविधेरिति । युतिः क्षेपः । युतिभाज्ययोः समपवर्तिनयोः सतोरपि मिथो भजेत्ती दृढभाज्यहारा- विति यथोक्तात्कुदृविधेर्वा गुणः स्यात् । अपिः समुच्चये । वा प्रकारान्तरे। क्षेपभाज्ययोरपवर्तनसंभवे सत्यपवर्तनमहत्त्वाऽपि गुणः सिध्यति। यदा तयो- रपवर्तितयोः सतोरपि यथोक्तकुट्टकविधिना स एव गुणः स्यादित्यर्थः । तेन गुणेन भाज्यं संगुण्य क्षेपेण संयोज्य हरेण विभज्य लब्धिर्भवतीति । यद्वाऽपवननसंगुण इति वक्ष्यमाणमत्र योजनीयम् । तद्यथा। याऽऽगता लब्धिः सपिवर्तनांडून गुणिता सती सैव लब्धिः स्यात् । भवति य इति । पुनर्वि- शेषे । युविभाजकयोस्त्वपवर्तनसंभवे सत्यपवनितयोः सतोर्यथोक्तविधिना लीवि०-तथाहि । २२१ पञ्चगुणिता १९०५ पञ्चषष्टि ६५ युता ११७० हार १९५ हता लब्धिः ६ । एवं स्वतक्षणमिष्टगुणं क्षेप इति यक्ष्यमाणादेकगुणे तक्षणे सन्धिगुणयोः ६ । ५ क्षि जादौ लब्धिगुणौ २३१ २० भाग्यः २२१ गुणेन२० हतः ४४२० पञ्चषष्टि ६५ युतः ४४८५ हार १९५ हतो सन्धिः २३॥ एवं द्वयादिगुणिततक्षणे लब्धि गुणक्षिप्ते योध्यम् । हाम्यां सब्धिगुणौ ४० । ३५। ॥ २४७ ॥ अथ परणसूत्र वृत्तेनाऽऽह । भवतीति । अपि वा यहा प्रतिभाग्य पोरपयनितयोरपि पूर्वोक्रविधिना कुट्टकविधगुणो भयनि सन्धिरपि, अपवर्तन .

·३ . २० पुद्धिविलामिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [ कुटक- अथवा हारक्षेपौ ६३ । ९० । नवभिरपवर्तिती जाती हारक्षेपौ ७ । १० । अत्र लब्धिक्षेपाणां वल्ली १४ लन्धो गुणः २ । क्षेपहारापवर्तन ९ गुणितो जातः स एव गुणः १८। भाज्य १०० भाजक ६३ क्षेपेभ्यः ९० लब्धिश्च ३० । अथवा माज्यक्षेपौ पुनर्हारक्षेपौ चापवर्तितौ जातौ भाज्य- हारी १०। ७ । क्षेपः१ । अत्र पूर्ववजाता वल्ली १ गुणश्च २। हारक्षेपापवर्तनेनं गुणितो जातः म एव गुणः १८ । पूर्ववल्लब्धिश्च ३० । इटाहतस्वस्व- हरेण युक्ते' इत्यादिनाथवा गुणलब्धी ८१ १३० । इत्यादि। कुट्टकान्तरे करणसूत्रं वृत्तार्धम् । योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाती स्तो वियोगजे ॥ २५ ॥ पु०वि०-क्षेपापवर्तनानेन १० सन्धि संगुण्य हरक्षेपापपर्तनेनानेन९ गुणं र संगुष्प जाने गुणामी त एव १८ ॥ ३० ॥ २४९ ॥ अथ ऋणक्षेपे सति सूत्रमनुष्टुप्पूर्वार्धनाऽऽह-पोगजे तक्षणान्छुढे इति । योगजे गुणाप्ती ये ते निजात्तक्षणाच्छुद्धे वियोगजे ऋणक्षेपजे भवतः । प . . ली वि.-वल्ली ० १४ पूर्ववदाशियुग्मं ४३० 'भाज्यहाराभ्यां १०० । ३ ७ तष्टी जाती सन्धिगुणी ३०१२। मुणो २ अप- | वर्तनेन ५ गुणितो जानः स एव १८ । अथवा भाज्यक्षेपो पुनरिक्षेपौ च दशभिरपवर्तितो भा १० क्षेपः १ । अतः हा पूर्वबदल्ली १ जातो गुणः २ सन्धिः ३ । अपवर्तनेन गुणितो जातः स एव १८ गुणः । सन्धिश्च ३० । गुणटबध्योः स्वस्वहारक्षेपावित्यथवागुणसम्धी ८१ । १३० । अथवा १४४ । २३० इत्यादि । एवमन्यत् ॥ २४९ ॥ अथ करणसूत्र वृत्तामाऽऽह-क्षेपन इति । क्षेपजे क्षेपोत्थे गुणामी गुणटन्धी स्वतक्षणाच्छोधिने सुत्यौ पियोजने भवतः । अब पूर्वो- १ .

·प्रकरणम् ] लीलावती। अत्र पूर्वोदाहरणे नवतिक्षेपे यौ लब्धिगुणौ जाती ३०। १८। एतौ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां १००। ६३ शोधितौ ये शेपके तन्मितौ लब्धिगुणौ नवतिशोधिते ज्ञातव्यौ ७० । ४५ । एतयोरपि इष्टाहतस्वस्वतक्षणं क्षेप इति लब्धिगुणौ १७० । १०८ । अथवा २७० । १७१ इत्यादि। द्वितीयोदाहरणम्-यद्गुणा गणक पटिरन्विता वर्जिता च दशभिः पडुत्तरः स्यात्रयोदशहता निरग्रका तद्गुणं कथय मे पृथक् पृथक् ॥२५॥ न्यासः। भाज्यः ६० हारः १३ क्षेपः १६। प्राग्वजाता वल्ली ४ तथा जाते गुणाप्ती २ । ८। अनापि १ लब्धयो विपमाः। अतो गुणाप्ती स्वतक्ष- णाभ्यां १३ । ६० शोधिते जाते ११ । ५२ । एवं पोडशक्षेपे एता एव १ लब्धिगुणौ ५२ । ११ । स्वस्वहराभ्यां १६ शोधितौ जातौ पोडशविशुद्धौ २।८। १ १ . पु०वि०-गुणो हराच्छोध्यो लब्धिर्भाज्याच्छोध्येत्यर्थः। अवोद्देशलोऽनन्तरोक्त एव । तत्र यथोक्त्या योगजे गुणाप्ती १८ । ३०। एते स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां ६३ । १०० शुद्धे जाते नवतौ ९० ऋणक्षेपे ४५ । ७० । एते स्वतक्ष- णाभ्यां युक्त वा जाते १०८॥ १७० द्विकेन वा १७१। २७० इत्यादि ॥ २५० २५१ ॥ ली वि०-दाहरणे नवतिक्षेषे यो लब्धिगुणौ जातौ३०। १८नौ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां १००। ६३ शोधितौ रोपमितो लब्धिगुणौ ७० । १५ नवतिणे ज्ञातव्यो। तथाहि शतं १०० पश्चचत्वारिंगता ४५ गुणितं ४५०० नपत्या ९० विवजित ४४१० विषष्टया ६३ भक्तं लब्धं ७० । अनयोरपि ७० । ४५ स्वस्वतक्षणक्षेपौ इति । अथवा गुणलब्धी १०८ । १७० अथवा १७१। २७० ॥ २५० ॥ उदाहरणम् । यद्गुणा इति । हे गणक पटिर्यद्गुणा येन गुणिता पोडशमिता हीना वा त्रयोदशहता सती निःशेषा भवति तं गुणं वद । न्यासः मा ६० क्षे १६ हा १३ ·. 1 २६२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणर्टीकाभ्यां समेता- [ कुटक- कुट्टकान्तरे करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । गुणलब्ध्योः समं ग्राह्य धीमता तक्षणे फलम् । हरतप्टे धनक्षेपे गुणलब्धी तु पूर्ववत् । क्षेपतक्षणलाभाट्या लब्धिः शुद्धौ तु वर्जिता ॥ २५२ ॥ भवि 10-अथ भाज्यहाराभ्यां सकाशादभ्यधिके क्षेपे सति सविशेषमनुष्टुवत्तरा- धेनाऽह-गुणलब्ध्योः समं ग्रासमिति । ऊों विभाज्येन दृढेन तष्टः फलं गुणः स्यादपरो हरेणेत्यत्र गुणसब्धिसंबन्धिनि लक्षणे क्रियमाणे सत्युभ- यत्र तक्षणस्य फलं सममेव ग्राह्यम् ।केन। धीमता बुद्धिमता । हेतुगर्भमिदम् । तथाहि -उभयत्र तक्षणे क्रियमाणे यवाल्पं तक्षणफलं लभ्यते तत्सममेवान्य- त्रापि फलं ग्राह्यम् । न त्वधिकं लब्धमपि । अत्रोपपत्तिः-हरेणाधिके गुणे रुते सति तेन गुणितो भाज्यो हरगुणित एवाधिकः । सस्मिन्हरभक्ते या लब्धिः सा भाज्यतुल्याऽधिका स्यात् । अतो यदुणितो हरो गुणके क्षिप्यते तद्गुणितो भाज्योऽपि रब्धौ क्षेप्यः । एवं ते गुणाप्ती अनेकधा भवतः । अतो गुणलब्ध्योः स्वस्वहारेण तक्षण उभयत्र फलं सममेव ग्रासमिति स्पष्टम् । अथात्र प्रकारान्तरमनुष्टुभाऽऽह । हरतष्ट इति । धनक्षेपे हरेण तष्टे कते सति पूर्ववगुणलब्धी साध्ये । तत्र सब्धिः क्षेपतक्षणलाभाढया कार्या । क्षेपस्य तक्षणमवशेषणम् । तत्र यो लाभः फलं तेनाऽऽढ्या युक्ता। अथ ऋणक्षेपे सत्याह-शुद्धौ विति । शुद्धौ ऋणक्षेपे तु हरतष्टे कृते सति पूर्ववद्योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगज इत्युक्तप्रकारेण ये गुणाप्ती स्तस्तत्र लब्धिः क्षेपतक्षणलाभेन वजिता कार्या । अत्रोपपत्तिः। अधिके क्षेपे सति अनन्तरोक्त्या सब्धिगुणौ साध्येते । अथ प्रकाराअत्र लीवि०-वल्ली ४ अतो जातं राशिद्वयं ३६८१८० भाज्यहाराभ्यां ६० १३ नष्टौ ८१ २ अब लब्धानां विषमत्वादेतौ लब्धिगुणौ १ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां ६० १३ विशोधितो जातौ सन्धि- १ | गुणौ ५२ । ११ क्षेपजौ। एवं तौं स्वतक्षणामाम्पां १६० । १३ विशोधिती जाती पोडशविशुद्धौ लब्धिगुणौ १६८।२॥ २५१ ॥ १ . अथ करणसूत्र सार्धवृत्तेनाऽऽह । गुणलब्भ्योरिति । धीमता तक्षणे ·लीलावती। रणम्]] .. २३ १ उदाहरणम्-येन संगुणिताः पञ्च त्रयोविंशतिसंयुताः । वर्जिता वा त्रिमिता निरमाः स्युः स को गुणः॥२५३॥ न्यासः । भाज्यः ५। हारः ३ । क्षेपः २३ । अत्र वल्ली १ १ पूर्ववज्जातं राशिद्वयं ४६। एतौ भाज्य- २३ हाराभ्यां तष्टौ।अत्राधोराशौ २३ त्रिभि- स्तष्टे सप्त लभ्यन्ते। उर्वराशौ ४६ पञ्च- भिस्तष्टे नव लभ्यन्ते । तत्र नव न ग्राह्याः। 'गुणलब्ध्योः समं ग्राह्य धीमता तक्षणे फलम् । इति । अतः सप्तैव ग्राह्याः । एवं जाते गुणाप्ती २ । ११ । क्षेपजे तक्षणा- च्छुद्ध इति त्रयोविछतिशुद्धो जाता विपरीतशोधनादव- . बु०वि० 10-न्तरम । तस्मिन्क्षेपे हरेण तष्टे सति गुणः पूर्व एवोत्पद्यते । उभयत्रापि हरभाज्ययोस्तुल्यत्वे सति गुणेऽन्यथात्वं कथं स्यात् । किं तु लब्ध एवान्यथा- त्वम् । तथा हि-उभयत्रापि हरभाज्ययोस्तुल्यत्वे सति धनक्षेपस्य हरत- एस्य तक्षणफलेन लब्धिरधिका स्यात् । ऋणस्य तूना स्यात् । अत उक्तं क्षेपतक्षणलाभादयेत्यादि ॥ २५२ ॥ अत्र धनक्षेपे कणक्षेपे चोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह--येन संगुणिता इति । स्पष्टार्थम् । अत्र जातं पूर्ववदाशिद्वयं ४६ । २३ । अत्राधोराशौ स्वत- क्षणेन सप्तकेन तक्ष्यमाणे नव नभ्यन्ते । ते न ग्रासाः। किंत्वल्पफलतुल्याः सप्तैव ग्राह्याः। अतो जाते गुणाप्ती त्रयोविंशतिक्षेपे २। ११ स्वतःण- ली०वि०-फलं गुणलब्ध्योः समं तुल्यं ग्राह्यम् । धनक्षेपे हरेण तप्टे सति पूर्ववद्गुण लब्धी भवतः। परं लब्धिक्षेपस्य यत्तक्षणं हरणं तत्र यो लाभस्तेनाढ्या कार्या । विशुद्धौ तु क्षेपतक्षणलाभेन वर्जिता कार्या ॥ २५२ ॥ उदाहरणम् । येनेति । न्यासः भा ५ क्षे २३ । वल्ली ३ पूर्ववदाशियुग्मं ४६ । २३ उभौ तु स्वहाराभ्यां नष्टौ तयोः सप्लव मायाः । अत्राधोराशौ विभिस्तष्टे सप्त सम्धा ऊर्धराशी पञ्चमिस्तष्टे नव उभ्यन्ते । ते तत्र न ग्राह्याः । गुणलथ्योः समं यासं धीमता युक्ता १ २३ ..

·. २६४ युद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक- शिष्टा लब्धिः ६ । शुद्धौ जाते 1 1 6 1 इटाहतस्वस्व- हरेण युक्ते । इति वक्ष्यमाणाविधिना 'धनर्णयोरन्तरमेव- योगः' इति चीजोक्त्या च । इष्टगुणितस्वहारक्षेपणेन यथा धनलब्धिः स्यादिति तथा कृते जाते गुणामी ७।४। एवं सर्वत्र ।। अथवा हरतष्टे धनक्षेप इति । न्यामः । भाग्यः ५। हारः ३ । क्षेपः २ । पूर्ववन्नाते गुणाप्ती २ । ४ एते स्वस्वहाराभ्यां शोधिते विशुद्धिजे जाते १ । १ । क्षेपत- क्षणलाभाढ्या लब्धिरिति जातौ क्षेपजौ लब्धिगुणौ ११ । २ । शुद्धौ तु वर्जितेति शुद्धिजौ भवतः । किन्त्वत्र शुद्धा न भवति तस्माद्विपरीतशोधनेन ऋणलब्धिः ६। गुणः १ । धनलब्ध्यर्थं द्विगुणे स्वहारे क्षिने सति जाते ७।४। प०वि०-क्षेप इत्यथवा जाते ५। १६ इत्यादि । अथ क्षेपजे गुणाप्ती ये जाते २।११ते स्वतक्षणभ्यामाभ्यां ३। ५विशोधिते त्रयोविंशतिषणक्षेपे इदं ६। अथ व्यस्तशोधनोत्पन्नत्वेन लब्धिणगता । नहि व्यस्ते' भणगतस्य मतीतिरस्ति । अतो धनसम्भ्यर्थ द्विगुणे स्वतक्षणे क्षिप्तधनवर्णयोरन्तरमेव योग इत्युक्त्या जाने त्रयोविंशतिकणक्षेपे गुणामी ७ । ४ त्रिगुणे शिले वा १० । ९ । यदा धनक्षेपोऽयं २३ हरेणानेन ३ तष्टः २ । अतो जाते गुणाप्नी २ । ११ । अत्र सन्धिः क्षेपतक्षणलाभेनानेन ७ वर्जिता कार्या। एवं जावे त्रयोविंशतिमणक्षेपे गुणाप्ती ११६ पूर्ववद्- द्विगुणे स्वतक्षणे क्षिप्ते जाते ते एव गुणाप्ती ७। ४ । विगुणे वा १० । ९॥ २५३ ॥ ली वि-नक्षणे फलामिति वचनात् । अतः मौव मायाः। अतस्त्रयोविंशतिविभि- स्तष्टा सप्त कलंदे शिष्टे । फलस्य साम्यापच्चत्वारिंशदपि पञ्चभिस्तथा सन फलपर्यन्नमेव तक्षणीया । ततः पञ्चत्रिंशत्पर्यन्तं तष्ट एकादश शिष्टाः। एवं जाते गुणाप्ती २ । ११ । क्षेपने नक्षणाच्छुद्ध इति । क्षेपजाते गुणाप्ती तक्षणात् माज्यहाररूपाच्छोधनीये । यथा हो त्रयाछोधिनी एका शिष्टः । पञ्चम्प ·पारगम् ] लीलावती। २६५ कुट्टकान्तरे करणसूत्रं वृत्तम्- क्षेपाभावोऽयवा यत्र क्षेपः शुद्धा हरोद्धृतः। ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहृतः फलम् ॥ २५४ ॥ उदाहरणम्-येन पञ्चगुणिताः ससंयुताः पञ्चपष्टिसहिताश्च तेऽथवा । बुन वि.- -अथ क्षेपाभाये सति हरतण्टे क्षेपे निःशेषे वा सति प्रकारान्तरमाह- क्षेपाभावोऽथवेति । यत्र क्षेपाभावः स्यात् । अथवा यत्र हरोद्धृतः क्षेपो निःशेपो भवति तत्र गुणः शून्यं ज्ञेयः हरस्तः क्षेपः फलं लब्धिः स्यात् । अत्रोपपत्तिः स्पष्टा ॥ २५४ ॥ अब क्रमेणोदाहरणं रथोद्धतेनाऽऽह-~पेन पञ्चगुणिता इति । येना- ली०वि०-एकादश शोधितुं न शक्याः। इति विवरीतं शोधनम् । एकादशभ्यः पश्च शोधिताः शिष्टाः पट् कणगता जाते विशुद्धौ गुणाप्नी ११६। एवं सति पञ्चगुणैका गाताः पञ्चैव । पञ्चैव ऋणत्वात्त्रयोविंशत्याः सकाशात्पश्चैव त्यताः। शिष्टा अष्टादश गिभिर्भताः प्राप्ताः पट् ।। अन्यन्मूले एव स्पष्टमुदाहरणम् । इटाहतेनि वचनाद्विगुणितौ स्वस्वहारी क्षेप्या । चनर्णयोरन्तरमेव योग इति । यथा तद्गुणलब्धी स्यातामिति जाते. गुणाप्ती १४१ एव सर्वत्र अथवा हरतष्टे धनक्षेप इति । न्यासः भा ५ क्षे २ हा ३ पत्र बल्ली १ पूर्ववज्जाते गुणाप्ती २ । ४ । एते स्वस्वहा राभ्यां ३ । ५ शोधिते जाते विशुद्धि गुणाप्ती ११११क्षेपतक्षणलाभाढ्या लगि रिति जाते क्षेप, गुणाप्ती २ । ११ शुद्धौ तु चनेति पनसम्ध्या जाते गुणाप्ती १ ॥ ६॥धनलभ्यर्थं दिम स्वस्वहारे ये सी पिशुद्धी जाते गुणाप्ती ७ ४ ॥ २५३ ॥ अथ : गसूत्र वृत्तम्-क्षेपाभाव इति । यत्र क्षेपस्याभावो यद्दा हारह क्षेपो निःशेषः स्यानन शून्यं गुणके हारहतः क्षेपो त फलम् ॥ २५४ १ ४ ·२६६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविचरणटीकाभ्यां समेता-.[कुट्टक- स्युस्त्रयोदशहता निरयकास्तं गुणं गणक कीर्तयाऽऽशु मे ॥२५५॥ न्यासः । भाज्यः ५। हारः १३ । क्षेपः । ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहृतः फलम् । इति । क्षेपाभावे गुणामी ०० इटाहतेति । अथवा १३ । ५ वा २६ । १० । न्यासः। भाज्यः ५। हारः १३ । क्षेपः ६५ । क्षेपः शुद्धो हरोधृतः । ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहृतः फलम् ' इति जाते गुणाप्ती ० । ५ । वा १३ । १० । अथवा २६ । १५ । इत्यादि। पु०वि०-ड्रेन पञ्च गुणिताः खसंयुतास्त्रयोदशभिर्हतां निरयकाः स्पुस्तं गुणमाशु कीर्तय । भो गणक । अब प्रथमोदाहरणे 'मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारौ इत्यादिना भाग्वजाते गुणाप्ती । । अनेनापि प्रकारेण क्षेपाभावे सति गुणः शून्यम् । 'क्षेपो हारहतः फलम् । ' इति फलमपि शून्यमेव । एकगुणे स्वतक्षणे क्षिप्ते जाते गुणाप्ती १३ । ५। द्विगुणेन वा २६ । १० इत्यादि । अथ द्वितीयोदाहरणे 'मियो भजेता दृढभाज्यहारौ' इत्या- दिना गुणलब्ध्योः समं माद्यमित्युक्त्या जाते गुणाप्ती • । ५ । अनेनापि मकारेण होते क्षेपे निःशेषे सति गुणः शून्यं हरोद्धृतः क्षेपः फल- मिति जाता लब्धिः ५ । अनयोरेकगुणे स्वतक्षणे क्षिप्ते जाते गुणाप्ती १३ । १० । द्विगुणे वा २६ । १५ इत्यादि ॥ २५५ ॥ . ली०वि०-उदाहरणम्-पेनेति । न्यास:- मा ५ क्षे० अत्र वही . हा १३ क्षेपाभाये गुणाप्ती अथवा १३ । ५ अथवा २६ । १० ॥ न्यासः भा ५ । क्षे ६५ । क्षेपः शुद्धो हा १३ हरोद्धतः । ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहतः फलम् । जाते गुणाप्ती । ५ अथवा १३ ॥ १० ॥ २५५ ॥ . .

·नकरणम् ] अथ मर्वत्र कुट्टफे गुणलब्ध्योरनेकधादर्शनार्थ करण- सूत्रं वृत्तार्धम् । ईटाहतस्वस्वहरेण युक्ते ते वा भवेतां बहुधा गुणाती ॥२५॥ अस्योदाहरणानि दर्शितानि पूर्वमिति । अथ स्थिरकुट्टके करणसूत्रं वृत्तम् । क्षेपे तु रूपे यदि वा विशुद्ध स्यातां क्रमाये गुणकारलब्धी । . अभीप्सितक्षेपविशुद्धिनिने स्वहारतप्टे भवतस्तयोस्ते ॥ २५७ ।। . बु०वि०-अथ गुणलब्ध्योरनेकत्वामिन्द्रवजापूर्वार्धनाऽऽह-इष्टाहतस्वस्वहरे- णेति । स्वस्य स्वस्य हरः स्वस्वहरः । इष्टेनाऽऽहतश्चासौ स्वस्वहरश्चेष्टाहत- स्वस्वहरः । तेन युक्त गुणाप्ती ते बहुधा भवेताम् । इष्टेन गुणित हरं गुणे प्रक्षिपेत् । तेनैवेप्टेन गुणितं भाज्यं लब्धौ च पक्षिपेत् । एवमेते गुण- लब्धी भवतः । इष्टव शादित्यर्थः । अस्य व्याप्तिः मागेव समपश्चं दर्शिता । उपपत्तिश्च 'गुणलब्ध्योः सम ग्राह्यम् । इत्यस्योपपत्नौ दर्शिता ॥२५६॥ अथ स्थिरकुटकः । स्थिरश्चासौ कुट्टकश्च स्थिरकुट्टकः । अन्वर्थसं- ज्ञेयम् । तथाहि-ग्रहगणितादौ विकलादिशेषप्रश्नादिषु कुट्टकसंभवे सति हारभाज्ययोनियतत्वे क्षेपस्यानियतत्वानियतक्रियानिबन्धनं न शक्यते । ली०वि०-अथ सर्वत्र कुट्टके गुणसम्भ्योरनेकत्वाथै करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह- इष्टति । इष्टाहतो यः स्वस्वहारस्तेन युक्ते गुणाप्ती बहुधा भवेताम् । अस्य व्याप्तिः पूर्वमेवदर्शिता ॥ २५६ ॥ अथ स्थिरकुटके करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-क्षेपेति । रूप एकाइके क्षेपे वि- शुद्धौ च वर्जनीये वा सति ये माद्गुणकारलब्धी स्याता ते इष्टक्षेपविशुद्धि- हते सत्यौ तथा स्वस्वहारतष्टे सत्यौ तयोर्भाज्यभाजकयोस्ते गुणलब्धी भवतः । मथमोदाहरणे दृढभाज्यहारयो रूपक्षेपयोन्यासः मा १७ । क्षे १ वल्ली १ हा १५ अब गुणाप्ती ७॥ ८ एते इष्टक्षेपेण पत्रकेन गुणिते स्वस्वहाराभ्यां वष्टे १ च जाते ५६॥ अथ रूपशुद्धी गुणाप्ती ८१ ९ ते पञ्चगुणिते स्वस्व- हारतष्टे व जाने गुणाप्नी १० १११ । एवं मर्वत्र !! २५७ ।। ७ ·२६८ बुद्धिविलासिनीलीलायतीविवरणटीकाभ्या ममता- [कुट्टक- प्रथमोदाहरणे दृढभाज्यहारयोः रूपक्षेपयोन्यामः । भाग्यः १७ हारः१५क्षेपः ।। अत्र गुणानी ७/८ एते त्विष्टक्षेपेण पञ्चकेन गुणिते स्वहारतप्टे च जाते ५१६॥ अथरूपशुद्धी गुणामी ७१८ तक्षणाच्छुद्धौ जाती लब्धि- गुणी ९।८। एते पञ्चगुणे स्वहारतष्टं च जाते १० । ११ एवं सर्वत्र॥ अस्य ग्रहगणित उपयोगस्तदर्थ किंचिदुच्यते । कल्प्याऽथ शुद्धिर्विकलावशेषः पष्टिश्च भाज्यः कुदिनानि हारः। चु०वि०-अतो नियतक्रियानिवन्धनार्थं स्थिरकुट्टकमिन्द्रवजोतरार्धेनोपजातिका- पूर्वार्धनाऽऽह-क्षेपे तु रूपे यदि वेति । क्षेपे धनक्षेपे रूपे कल्पिते सति यदि पा विशुद्धौ णक्षेपे कल्पिते सति ये गुणकारलब्धी स्यातां तेक्मादीपिरा- ताभ्यां क्षेपविशुद्धिभ्यां निघ्ने स्वहराभ्यां तष्टे तयोरभीप्सितक्षेपविशुध्योस्ते गुणकारलब्धी भवतः । एतदुक्त भवति । ' मिथो भजेतौ दृढभाज्यहारी इत्यादिना फलान्यधोऽयो निवेश्य तदधः क्षेपस्थाने रूप निवेश्यान्ते खं च निवेश्योपान्तिमेन स्वोर्ध्वं हत इत्यादिनाऽभीप्सिते धनक्षेपे सति धनक्षे- पजे ऋणक्षेपे सति ऋणक्षेपजे गुणलब्धी स्थिरे साध्ये । ततस्तेनाभीप्सि. तेन क्षेपे गुणिते स्वतक्षणेन नष्टेऽभीष्टक्षेपजे गुणाप्ती स्तः । अत्रोपपत्तिः । कुट्टकविधौ किल परस्परभजनालन्धयोऽधोग्धस्तधः क्षेपोऽन्ते खं निवे- श्यते । तत्रोपान्तिमेन स्योर्चे हतेऽन्त्ययुत इत्यादौ प्रियमाण उपा- न्तिमस्थाने स्थितः क्षेपस्ता स्थितस्य गुणः स्यात् । सोऽपि तदूर्ध्वस्थि- तस्य सोऽपि तदूर्ध्वस्थितस्येत्यादि । एवं सति क्षेपस्थाने चेद्रूप निवेश्यते तदा तदुत्पन्ने ये गुणाप्ती ते इष्टक्षेपेण गुणिते इष्टक्षेपजे भयत इत्युपपन्नम् । अबोदाहतं प्रागुक्तमेव मन्दविश्वासार्थं दर्शयति-अवेत्यादिना । सविस्तर तु गोलाध्याये लिपायं गशिनः सखाभगगनपाणर्नुभूमिहतमित्यादिना निबद्धः स्थिरकुटको दाशतः ॥ २५७ ॥ एवमस्य कुट्टकस्य ग्रहगणिते महानुपयोगः । तदर्थं किंचिदुपदेशमा- अमुपजातिकोत्तरार्धेनोपजातिकयाचाऽऽह-कल्प्याऽथ गुदिरिति । तज फलं लीवि ० अथास्य ग्रहगणिते महानुपयोगस्तदर्थ किंचिदुच्यते । कल्प्पेति । विकलावशेषं शुदिः कल्प्या । भाग्यः पष्टिः । कुदिनानि कल्पाहर्गणे हारः ।

·भकरणम् । लीलावती। नजं फलं स्युर्विकला गुणस्तु लिप्ताग्रमस्माच्च कला लवायम् । एवं तदूर्वं च तथाधिमासावमायकाभ्यां दिवसा रवीन्द्रोः ॥२५८॥ अहस्य विफलावशेषात् ग्रहाहर्गणयोरानयनं तद्यथा । तत्र पप्टिभाज्यः। कुदिनानि हारो विकलापशेष शुद्धि- रिति प्रकल्प्य साध्ये गुणातीतत्र लब्धिर्विकलाः स्युः। गुणस्तु कलावशेषम् । बु०वि०-स्युरिति । धुचरचमहतो दिनसंचयः कहहतो भगणादि फलं प्रह इत्युक्तप्रकारेण चक्रादिविकलान्तमानीतमात्रे ग्रहे वायुवेगादिना प्रष्टे साति विकलावशेषमात्रस्य दर्शनादेव ग्रहाहर्गणयोरानयनार्थ स्वावतारोऽयम्। विकलावशेष शुद्धिः । ऋणक्षेपः कल्प्यः । पष्टिर्भाग्यः । कुदिनानि हारः कल्पसूर्यसावनदिनानि भूदिनानि शरवेदभूपगोसप्तसप्ततिथयो युता हता इत्युदितानि हारः कल्प्यः । तेभ्यो जात तज्जम् । तेभ्यो हारभाज्यक्षेपेभ्यो "मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारौ । इत्यादिना योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगज इत्युक्त्या जातमृणक्षेपज फल विकलाः स्युः । अत्राऽऽ- गतो गुणस्तु लिप्तानं कलाशेष स्यात् । अस्माकलापशेपादुक्तवरकुट्टक- विधिना लब्ध कलाः स्युः । गुणस्तु लवाय भवेत् । एव तदुर्घ्यं स्यात् । तत्र पटिश्च भाग्य इत्युक्तं तत्स्वगुणस्योपलक्षणार्थ तेन भागाथै विंश- झाज्यः कल्प्यः । राश्यर्थे द्वादवाचकाथै कल्पवाणीति । एवं रुते लवामालब्धिमिता लवाः स्युः । गुणो राशिशेषम् । तस्मादपि सब्धिमिता राशयः । गुणश्चक्रशेषम् । तस्मादपि लब्धिमितानि चाणि १ गुणो हर्गणः स्पादिति । अत्र मन्दप्रतीत्यर्थमिष्टानि कल्पितानि । कल्पकुदिनानि । एकोनविंशतिः १९ ग्रहचत्राणि च १० अहर्गणो द्वादश । यदि कल्प- लीवि०-गज फलं विकला लिताय गुणः । तस्मात्कलाः साध्याः लया शुद्धिरित्यााय वहीभिग्रहः साध्यः। तथाधिमासावमशेषकाम्यां रवीन्द्वोदिवसाः साध्याः । अधिमासशेषात्सौरा दिवसाः । ग्रहत्य रिक्सावशेषाग्रहाहणयो. रानयनम् । तद्यथा । तत्र पष्टिान्यः कुदिनानि हारो विकलावोपं शुद्धिरिति ·२७० अद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुटक- एवं कलावशेपं शुद्धिस्तत्र पष्टिभांश्यः कुदिनानि हारो लब्धिः कला गुणो भागशेपम् । भागशेपं शुद्धिः। त्रिंशद्भाज्यः कुदिनानिहारः फलं भागा। मुणो राशिशेषम् । एवं राशिशेपं शुद्धिादश भाज्यः कुदिनानि हारः फलं गतराशयो गुणो भगणशेपम् । कल्पभगणो भाज्यः कुदिनानि हारो भगणशेषं शुद्धिः फलं गतभगणो गुणोऽहर्गणः स्यादिति । घु०वि०-कुदिनैः कल्पग्रहचत्राणि तदेष्टैः किमिति १९।१०।१२। वैरा- शिकेनाऽऽनीतश्चक्रायो ग्रहोऽयं ६।३ । २३ । ४१ । ३ विकला- स्वानीतासु विकलावशेषमिदं ३ । अस्मादेव विलोमगत्या ग्रह आनी. यते । तत्र विकलाशेषं शुद्धिः ३ भाज्यः ६० हरः १९ । अतो यथो- पत्या ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १ ३। तत्र लब्धिमिता विकलाः ३। गुणकः कलावशेष १ । इदमृणक्षेपः १ भाज्यः ६० हारः १९ अतो यथोक्त्या ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १३ । ४१तत्र सब्धिमिताः कलाः ४१ । गुणो भागशेषं १३ । इदमृणक्षेपः १३ भाज्यः ३०। हरः १९ । अतो यथोक्त्या मणक्षेप गुणाप्ती १५। २३ एवं लब्धिर्भागाः२३गुणो राशिशेष १५ इदं ऋणक्षेपः १५ भाज्यः १२ हरः१९ अत ऋणक्षपज गुणाप्ती ६। ३ । तत्र तब्धी राशयः ३ । गुणो राशिंशेष ६ इदमृणक्षेपः ६ भाज्यः कल्पचकाणि १० हरः १९ । अत ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १२१६ लधि- श्वक्राणि ६ । गुणोऽहर्गणः स्यादिति १२ । अत्रोपपत्तिः-कलाशेषे किल पष्टया गुणिते कुदिनभक्ते सति लब्धिर्विकलाः शेपं विकलाशेषम् । अत्र व्यस्तविधिः । यदि पष्टिगुणितं कलाशेष विकलाशेषणोनीकृतं तदा फुदिननिःशेष भज्यत एव । तत्र लब्धिर्विकलाः । अब पष्टेः कलाशेष लीवि-प्रकल्प्या साध्ये गुणाप्ती। तत्र सन्धिममिता विकलाः स्युः। गुणमितिः कलापम् । एवं विकलाशेष शुद्धिः। ततो लब्धिमिताः कलाः । गुणो

·प्रेकरम्
लीलावती।
अस्पोदाहरणान-त्रिप्रश्नाध्याये।
एवं कल्पाधिमासा भाज्यो रविदिनानि हारोऽधिमास-
शेपं शुद्धिः। फलं गताधिमासा गुणो गतरविदिवसाः।
एवं कल्पावमानि भाज्यः, चन्द्रदिवसा हारः । अव-
मशेष शुद्धिः। फलं गतावमानि गुणो गतचान्द्रदिवसा इति ।
बु०वि०-गुणः । गुण्यगुणकयोरभेदात् । विकलावशेषमृणक्षेपः कुदिनानि
हारः। अतस्तेभ्यः कुटकविधिना या लब्धिस्ता विकला. । गुणः कलावशेष
स्पादिति । एय विशतो भागशेष गुणः । कलावशेषमृणक्षेपः । कुदिनानि
हरः । तेभ्यः कुट्टकविधिना या लीब्धस्ताः कलाः गुणो भागशेपमिति ।
एव द्वादशभाज्ये कल्पिते फल राशयो गुणश्चक्रशेपम् । ग्रहचक्राण्यहर्ग-
णगुणितानि चक्रोपोनितानि कुदिनमक्तानि । धिकाणि स्युः । अतो
ग्रहचाणि भाज्यः। चशेष शुद्धिः । कुदिनानि हरः । तेभ्यः कुट्टकवि-
धिना या लब्धिस्तानि श्वाणि । गुणोऽहर्गणःस्यादिति । एवं कल्पाधिमासा ।
गतसौरदिनैर्गुणिताः कल्पसौरदिनभक्ताः फलं गताधिमासाः शेष किलाधिमास-
शेषम् । अतो गतसौरदिवसाः कल्पाधिमाशैर्गुणिनाः । अधिमासशेषेणोनाः
कल्पसौरभक्ता निःशेषा भवन्त्येव । तब लब्धिर्गताधिमासाः। अत
एभ्यः कुदकविधिना लन्धिताधिमासाः । गुणो गतरविदिवसाः
स्युरिति । एवमवमशेषाद्तावमगतचान्द्रदिवसाः स्युरित्युपपन्नम् । अब
लीवि-भागशेपम् । तद्भागशेष शुद्धिः। विशद्भाग्यः। कुदिनानि हारः। भग-
पशेष शुदिः फलं गतभगणाः। गुणोऽर्गणः स्पादिति । अस्पोदाहरणानि पभा-
ध्याये वक्ष्यति। एव कल्पाधिमासा भाज्यः। रविदिनानि हारः। सञ्चिभागाः।
गुणो राशिशेष द्वादश भाज्यः । कुदिनानि हारः । राशिशेष शुद्धिः । फलं
गतराशयः । गुणो भगणशेष कल्पभगणः भान्यः । शेषं शुदिः। सचिता-
धिमामाः । गुणो गतराविदिक्साः । एवं कल्यावसानि भाज्य: । चन्द्रदिनानि
हारः । अयमशेष शुद्धिः ! फल गतावमानि गुणो गतचन्द्रदिवसा इत्यादि.
॥ २५८॥

·२७२ बुद्धिक्लिासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक-
संश्लिष्टकुट्टके करणसूत्रं वृत्तम्-
एको हरश्चेद्गुणको विभिन्नौ तदा गुणैक्यं परिकल्प्य भाज्यम् ।
अप्रैक्यमयं कृत उक्तवद्यः संश्लिष्टसंज्ञः स्फुटकुट्टकोऽसौ॥२५९॥
बु०वि०-उक्तं तथाधिमासावमेत्यादि । तथा तेनैव प्रकारेणाधिमासावमाय-
काभ्यां रवीन्दोदिवसाःम्युः। अधिमासायाविदिवसाः। अवमायाच्चान्ददि-
वसाः स्युरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अहर्गणार्थमधिमासानयने गतसौर-
दिनानां कल्पाधिमासा गुणः । कल्पसौरदिनानि हरः। अतः कल्पाधि-
मासा भाज्यः कल्प्यः। कल्पसौरदिनानि हरः । अधिमासशेष शुद्धिः ।
एभ्यः कुटकविधिना लब्धिताधिमासाः । गुणो गतरविदिवसाः स्युः ।
एवमवमानयने गतचान्द्रदिनानां कल्पावमानि गुणः । कल्पचान्द्रदिनानि
हरः । अवमशेषं शुद्धिः । एभ्यः कुद्दकविधिना लब्धिर्गतावमानि । गुणो
गतचान्द्रदिवसाः स्युरिति । एवं मन्दमतीत्यर्थं प्राग्वादिष्टानि कल्पसौरदि-
नादीनि प्रकल्प्याधिमासाग्राद्गताधिमासां गतरविदिवसा दर्शनीयाः ।
अवमायाद्गतावमचान्द्रदिवसाश्च ।। २५८ ॥
एवमेकस्मिन्नेव गुणके सति कुटकविधिना राशिज्ञानमभिधायाधुना
यादिषु गुणेषु सत्सु राशिपरिज्ञानमुपजात्याऽऽह, एको हरश्चदिति-
चेदेको हरः स्यात् । गुणकौ तु विभिन्नौ स्तः । गुणकावित्युपलक्षणम् ।
तेन त्र्याइयो गुणका वा स्युः एकस्यैव राशेः पृथक्पृथग्द्वौ गुणको
अयश्चतुरादयो वा गुणकाः स्युः । सर्वक एव हरः स्यात् । तदा तेषां
यादीनां गुणानामैक्यं भाज्यं परिकल्प्योद्दिष्टं यक्यं तदग्रमृणक्षेप
प्रकल्प्य । अर्थाद्धरं हरमेय प्रकल्प्य, उक्तयद्यः रुतः स्फुटः कुटकः।
असौ संश्लिष्टसंज्ञः स्यात्
। संश्लिष्टः
स्फुटकुक इत्यर्थः
अन्वर्थसंज्ञेयम् । तथा हि कुद्दको गुणकः संश्लिष्टानामेकीभू-
तानामग्राणां संवन्धी स्फुटो विभक्तः कुट्टकः संश्लिष्टकुट्टकः । स एव
राशिः स्यादित्यर्थासिद्धम् । अत्र सब्धिर्न ग्रासा। तस्या अन्यथोपपत्तेः।
तथाहि-यथोद्दिष्टैर्गुणकैः पृथग्गुणिवे राशौ हरतष्टे सति या आगता सन्ध-
लीवि०-अथ संलिप्टकुटके करण सूत्र वृत्तेनाऽऽह-को हरष्वेदिति । यद्येको हारो
गुणकौ च विभिन्नौ तदा गुणैक्यं भाज्यं कृत्वा शेपेक्यममं शुद्धि च कृत्योक्त-
उत्कृते सनि संशिष्टनामा कुद्दको भवेत् ॥ २५९ ॥

·प्रकरणम् लीलावती। उदाहरणम्-कः पञ्चनिनो विहृतस्पिष्टया सप्तावशेषोऽथ स एष राशिः। दशाहतः स्यादिहतस्विपष्टचा चतुर्दशागो चद राशिमेनम् ॥ २६ ॥ . बु०वि०-यस्तदग्राणां चैक्ये हरतप्टे याऽऽगता सब्धिस्तासामैक्यं तदन लब्धिरू- पमुत्पद्यते । अतस्तत्पयोजनाभावान्न ग्राह्यम् । अनोपपत्तिः पाग्वत् । सा यथा। केनचिद्गुणितो राशिहरभक्तो यन्छेपं तेनोनितः स एव हरभक्तः शुध्य- त्येव । नचादिभिर्गुगकैरपि पृथग्गुणितो राशिहरेण भको यानि शेषाणि देपासपनोनिनस्तद्गुणिनत्यगुणितराशिस्तेन हरेण भक्तः शुभ्यत्येव । अत्र लब्धिस्तलम्धैक्यं स्यात् । तद्यथा द्वाभ्यां गुणिता दश, एकोनविंशत्या भक्ताः शेषं १ सब्धिः । विभिश्च गुणिताः शेष ११॥ लब्धिः।। चतुर्भिव गुणिताः शेषं २ लब्धिः २ । यदा गुणैश्येनानेन ९ गुणिता दश ९० शेपैक्येनानेन १४ ऊनिता: ७६ । एकोनविंशत्या भक्ता । लब्धिः ४ शेपं० • } अन लब्धिलक्यम् । अतो गुणैक्यं भाज्यः । अप्रैक्यं शुदिः । हर एव हरः। तेभ्यो लब्धिलमध्यस्यम् । गुणो राशिः स्यादिति ॥ २५९ ॥ अगोदाहरणमुपजात्याह-क. पञ्चनिन इति । स्पष्टार्थम् । अस्यायोड- प्युदेशको गोलाध्याये ये पावाधिकमामहीनदिवसा इति । बहुगुणकोदाह- रण तु लवेध । चायाणि गृहायकाणीति श्लोकद्दयेन । एवं व्यकमार्ग- गम्यं कुटकदेग तुसार्थमाचार्योऽव पक्षिनवान् । एतदन्यदपि वर्गकुट्टकघन- फुटकादिकमव्यक्तमार्गकगम्य पीजगणिते प्रतिपादयिष्यति ॥ २६ ॥ की०वि०-उदाहरणम्-कः पञ्चनिघ्न इति । अत्र गुणैक्यं भाग्यः। अग्रेक्यं शुद्धिः को राशि: पञ्चमो दशात इति गुणौ ५।३०तदेक्यं १५ सप्तावशेष, चतुर्दशाम त्युक्तौ । अग्रे ७ । १४ सदस्य २१ न्यामः मा १५ । क्षे २१ । प्रयाणां निभिरस्वतः भा ५। क्षे ७ अब वही . जाती गती ७१ २८ भाज्यहाराभ्यां नष्टी जाती सन्धिमुणौ २१७ पक्षणाभ्या ५ । २१ । गुधी जातो पियोगगौ तौ ३।४।

·: " २७४ धुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समता- [अङ्क-पाश- अत्र गुणैक्यं भाज्यः । अग्रैक्यं शुद्धिरिति । न्यासः। भाज्यः १५ हारः ६३ शुद्धिः २३ । पूर्वव- जातः शुद्धो गुणः १४॥ इति लीलावत्यां कुट्टकाध्यायः॥ अथाङ्कपाशः। अथ गणितपाशे निर्दिष्टाकैः संख्याया विभेदे कर- णसूत्रं वृत्तम्- यु०वि०-ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीके शवोऽजीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलासिनीसममिवौ लीलावतीव्याकृती तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगात्सद्वासनः कुट्टकः । इति श्रीगणेशदैवज्ञविरचितायां लीलावतीटीकायां बुद्धिविलासिन्यां कुट्टकाधिकारः। गूढोपपत्त्यनवयोधमहाध्वखिन्नः श्रीकेशवाङ्गजनिसद्वचनाञ्जनेन । संस्कारनिर्मलितबोधविलोचनः सन् नैवं क्वचित्स निपतेगुणिताङ्कपाशे ॥ १ ॥ केशवो विष्णुर्मद्गुरुर्वा तस्याङ्गजनिर्बला अस्मदादि । शेपं स्पष्टम् । अडूपाशेत्यध्यायनामापि सूचितम् । अथाङ्कपाशाध्यायो व्याख्यायते । व्यक्तगणिते तदारम्भप्रयोगः मागे- योक्तः । अङ्कानां पाश इव पादशोऽङ्कपाशः । अवधसंशेयमध्यापस्य । लीवि०-राशिः १४ पञ्चाहतः ७० विषष्ट्या ६३ भक्तः शेषं ७। अथवाऽयं १४ दशाहतः १४० । विपष्टया भक्तः शेष १४ ॥ इति श्रीलीलावती विवरणे कुट्टकव्यवहारः ॥ २६ ॥ अथाङ्कपाशे निर्दिष्टाङ्कः संख्यायां करणसूत्र वृत्तनाऽऽह-स्थानान्तमिति । स्थानान्तं स्थानपर्यन्तमकादिचयेनेकद्विव्यादिवृद्ध्या ११२ । ३ । १ येऽङ्का- स्तेषां घातो नियतरदैः संरख्याभेदाः स्युः। एकादिचयाङ्कन्धातः । अड्क- समासनिमः । अङ्कगनां यावरस्थानस्थितानां यः समास ऐक्यं तेन हतः । .

·मकरणम् लीलावती। स्थानान्तमेकादिचयाकघातः संख्याविभेदा नियतैः स्थरकैः। भक्तोऽङ्कमित्याकसमासनिम्नः स्थानेषु युक्तो मितिसंयुतिः स्यात् ।। अत्रोद्देशक:-द्विकाष्टकाभ्यां त्रिनवाष्टकै निरन्तरं यादिनवायसानैः। संख्याविभेदाः कति संभवन्ति तत्संख्यकैक्यानि पृथग्वदाऽऽशु ॥२६२॥ बु०वि०-यतोऽङ्कानापित्तरेतरस्थाननिवेशनेनात्रोत्पन्नभेदा रज्जुपाशा इव दृश्यन्ते । तत्राऽऽदी नियताङ्कानामितरेतरस्थाननिवेशनेन ये जाता भेदास्तेषां परिमिति संयुतिं चेन्द्रवजयाह-स्थानान्तमेकादिचयाङ्कन्धात इति । आदिश्च 'चयश्चाऽऽदिचयो । एक आदिचयो येषां त एकादिचयाः। ते च तेऽङ्का- कादिचयाताः । स्थानमन्तोऽवसानं यथा स्यात्तथा स्थानान्तम् । निर्दिष्ठा- कानां यावन्ति स्थानानि तत्सरिमिता येऽङ्का एकादय एकोत्तरा भङ्कास्तेपा पातः संख्याविभेदाः स्युरिति। कैनियताझै निश्चितैरङ्कः। अथ मस्तारे निहि- तानां भेदानां योगमाई-भक्त इति । स एकादिचयाङ्कघातः! अङ्कमित्या:- ङ्कस्थानानां मित्या भक्त आदावङ्कानां समासेन योगेन निमः स्थानेषु युक्ती यावन्ति निर्दिष्टाडूस्थानानि तावत्सु स्थानेषु स्थानान्तरत्वेन युक्तो भेदानां मितिसंयुतिः स्यात् । इतरत्र स्थाननिवेशनेन ये निहिताः सर्वे पस्ताग- ङ्कन्भेदास्तेषां संयुतिः स्यादित्यर्थः ॥ २६१ ॥ अत्रोदाहरणषयमुपजात्याऽऽह-द्विकाष्ठकाभ्यामिति । द्विकाष्टकाभ्यामङ्का- भ्यां कति संख्याविभेदाः संभवन्ति । द्वादेव द्विकः। अष्टावेवाष्टकः । ताभ्यां विकाष्टकाभ्याम् । अब भेदी द्वावेष संभवतः । कथं बहुत्वेन मनः । उच्यते । भेदानामज्ञातत्वात् । यथा कश्चन पृच्छति श्रीमा ली०वि०-अङ्कमित्या संख्याभेदेन भकः। पृथक्पृथस्थानेषु युक्तः सन् मिति- संयुतिमानसंयोगमख्या स्यात् ॥ २६१ ॥ उदाहरणम् । विकाप्टेति न्यासः.२ । ८ । अत्र स्थाने २ स्थानान्नमेका- दिचपाडी ।। २ घातः २ । एवं जातौ संस्न्याभेदौ २ । अथ म एव घातः २) अङ्कसमारा: १० घातः२ अनेन २ निम्नः२० अङ्कमित्या २ मनः . स्थानद्वये १० ११० युको जानं मस्यैक्यं ११0 1 अथ दिनीपोदाहरणे न्यासः ३ । ९ ८ अर्थकादिचपाङ्क: ३१२१३ पातः ६ एतावन्तः संख्याभेदाः । पातः ६ भड्कममासेन २० हतः २० अङ्कमित्या ३ मक्तः १० स्थानत्रये ४.४० | १० गुंनो जानं मुख्यैक्यं १४४० ! अध ·०७२ बुद्धिविलामिनीलीलापनीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अङ्कपाग- न्यासः २।८। अत्र स्थाने २ स्थानान्तमेकादिच- थाङ्कयोः ।।२ घातः । एवं जातौ संख्याभेदी अथ स एव घातोऽङ्कममास १० निम्नः २० अकमित्याऽनया २ भक्तः १० स्थानद्वये युक्तो जातं मस्यैक्यं ११० । द्वितीयोदाहरणे न्यासः।।९।८। अत्रैकादिच- थाङ्कानां १ १ २।३ घातः ६ एतावन्तः संख्याभेदाः। अथ स एव धातः ६ । असमास २० आहतः १२० अङ्कमित्या ३ भक्तः ४० । स्थानत्रये युक्तो जातं संख्यैक्यं ४४४०। मु०वि०-कति पुत्रा इति । दावेव मम पुत्राविति प्रतिवचः । अनयोर्वचः प्रतिवचसोपंथा संगतिस्तद्वदवापि। विनवाष्टकैर्वति । विनवाष्टकैवांङ्कः कति संख्याविभेदाः सभवन्ति । द्वावादिर्येषां ते व्यांदयः। नय, अवसानं येषां ते नवावसानाः । निर्गतमन्तर यथास्यात्तथानिरन्तरम् । यादयो नवावसाना येऽङ्कनस्तैः संख्याविभेदाः कति सभवन्ति । तत्संस्यकैक्येति तेपामुद्राहरणत्रये पृथगुत्पन्नानां भेदानां मस्तारे याः संरस्यका अड्डानामियत्तास्तासां वीण्य- भयानि च पृथगाशु वद ॥ अथ प्रथमोदाहरणे भेदयोः प्रस्तारः २८ । ८२ अनयोरैक्यं ११० । भय द्वितीयोदाहरणे भेदानां प्रस्तारः ३९८ । ३८९ । ९८३ । ९३८। ८९३ । ८३९ एषामैक्यं ४ ४ ४ ० । एवं तृतीयोदाहरणेऽप्यूहनीयाः । अत्र लोष्टाद्वैर्भेदमस्तारो नारायणादिभिरुको ज्ञेयः । विस्तारभयादव नोक्तः । अत्रोपपत्तिः । एकश्चेदस्तदाऽस्यैक एव भेटः । द्वौ चेत्तदेतरेतरस्थान- निवेशनेन द्वावेव भेदौ संभवतः । वयश्चेत्तरन्योन्यस्थाननिवेशनेन भेदप- स्तारे क्रियमाणे स्थानयोत्पन्नभेदी. त्रिगुणायेय' स्थानत्रयाङ्कन्भेदा लीवि-तृतीयोदाहरणे न्यासः।२।३ ।। ५। ६ । ७।८।९। एवमत्र प्रस्तारभेदाश्चत्वारिंशत्सहस्राणि शतत्रयं विशतिश्च ४०३२० । एते संख्या- भेदाः ४०३२० अङ्कमित्या ८ भक्ताः ५०४० अङ्क-समासेन ४४ निघ्नाः २२१७६०स्थानाष्टके युक्ता जानं सरस्पेक्पं चतुर्विंशतिखर्वाणि त्रिषष्टिपद्मानि नवववतिकोटयो नवनवतिलक्षाणि पश्चसप्ततिसहस्राणि शतनयं पष्टिश्च २४६३९९९९७५३६० ॥ २६२ ।।

·.. करणम् ] लीलावती तृतीयोदाहरणे न्यासः। २।३।४।५।६।७। ९। एवमत्र संख्याभेदाश्चत्वारिंशत्सहस्राणि शतत्रयं विंशतिश्च ४०३२० । संख्यैक्यं च चतुर्विशतिनिखर्वाणि त्रिपष्टिपद्मानि नवनवतिकोटयः नवनवतिलक्षाणि पश्च- समतिसहस्राणि शतत्रयं पष्टिश्च २४६३९९९९७५३६० । उदाहरणम्-पाशाङ्कुशाहिडमरुककपालशूलैः खवाङ्गशक्तिशरचापयुतैभवन्ति । अन्योऽन्यहस्तकलितैः कति मूर्तिभेदाः शंभोईरेरिव गदारिसरोजशङः ॥ २३ ॥ बु०वि०-भाव्याः। स्थानत्रय एकैकाङ्कस्यैव वर्तमानत्वात् । एवं चत्वारश्चेदवा- स्वदा स्थानत्रयोत्पन्नभेदाश्चतुर्गुणिताः स्थानचतुष्टयाङ्क भेदा भाव्याः । एवं पञ्चादयः । अतः स्थानतुल्यकादिचयाङ्कभेदौ स्तः। तावपि विगुणौ स्थान- त्रयभेदाः स्युः। तेऽपि चतुरादिगुणिताश्चतुरादिस्थानाभेदाः स्युरिति । तत्र सर्वभेदमस्तारे प्रतिस्थान योगे क्रियमाणे सर्वेऽप्यङ्का निरेकस्थानोत्पन्न- भेदतुल्या एयाऽऽवर्तन्ते । तद्यथा---स्थानद्वयाङ्कपस्तार एकैकस्याङ्कस्यै- कधाऽऽवर्तनं स्थानत्रयस्य द्विधा स्थानचतुष्टयस्य पोटेत्यादि । यत एकादि- चयाङ्कघातः सख्याभेदाः । अतः सा अङ्कस्थानसख्यया भक्ता प्रतिस्था- नमङ्कावर्तनसंरन्या भवति । अतश्च साऽङ्कयोगेन गुणिता एक्स्थानेऽयोगो भवेत् । स च प्रतिस्थानं सम एव । सर्वपामप्यङ्कानामन्योन्यस्थाननिवेश- नेन भेदोत्पत्तेः । अतः स एवाड्योगो यावन्त्यड्कस्थानानि तावत्सु स्था- नेषु संयुतः सर्वभेदक्यं भवतीत्युपपन्नम् । अन द्वितीयोदाहरणेऽङ्काः ३।९।८। एषां सर्वभेदमस्तारः । ३।९।८॥ ३॥ ८ ॥ ९॥९।८।३॥ ९ । ३।८॥८।३ । ९॥८।९। ३ ॥ अर स्थानानि वाणि। स्थानद्वयोत्पत्ती भेदी द्वौ। अतः पभेदेप्पयोगे क्रियमाणे प्रतिस्थानमेकै- कोऽको द्विरावर्तते । नर्वस्थानेष्यप्यङ्कयोगोऽयं सम एव १० । अयं स्थानत्रये संयुतो जातः सर्वभेदयोगः ४४४० ॥ २६२ ॥ अथाङ्कातिदेशेनान्यत्रापि सूत्रव्याप्ति दयितुमुद्दाहरणान्तरद्वयं सिंहो- दतयाऽऽह-पाशाङ्कुशाहीति । पाशाङ्कुशौ पनिदौ । अहिः सर्पः । ली वि०-उदाहरणम्-पागाइकुडोनि । परस्सरकरे धृनः पागादिदगायुधैः। गंमाः

·२७८ बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणसभ्यो समेता- [अङ्कपाग-
न्यासः । स्थानानि १० जाता मूर्तिभेदा. ३६२८८२०॥
एवं हरेख २४॥
विशेषकरणसूत्रं वृत्तम्-
यावस्थानेषु तुल्याङ्कास्त टैस्तु पृथकतैः ।
प्राग्भेटा विहता भेदास्त संरयैक्यं च पूर्ववत् ॥२६४ ॥
बु०वि०
10-दुमका दमस् । पार नरकपारम् । शूर स्त्रिशूर । सम्वाङ्ग
शय्यामाबम । शक्ति छरिका । गरचाप प्रमिद्धे । पाशादिभिर्दशभिरायुधैर्दशसु
हस्तेषु स्थिते शभो कति मूर्तिभेदा भवति । मि प्रश्ने । मूर्तिभदेषु कार-
णमाह-अ यो यति । अन्यो य परस्पर हस्तेषु करितानि लक्षितानि
तैर यहस्तेऽ य यस्त तद्धस्तऽ यदिति कृत्वा मातभदै । के कस्येव ।
गदारिसराजशड सैहररिव । गदा प्रसिद्धा । अरिश्वतम् । सरोज पद्मम् ।
शड्स प्रसिद्ध । यथा गदादिभिरायुधैर या य चतुर्यु हस्तेषु कल्तैि हरे
केशवादयो मूतिभदा दृश्यन्त तद पाशादिर्दनभिरायुधैर्दशहरतेष्व योय
करित शभा कति भदा भवता यर्थ । यथा हरमूर्तिभदा लोक मासि-
द्धास्तथा शभानति कृत्या हनिदर्शनम । शभाहररपिमूतिभेदा कथति
तात्पर्यार्थ । यथाऽङ्कानामन्यो यस्थाननिवेशनेनात्पन्ना भेदास्तद्वदायुधा-
नामध्य यो यहस्तधारणेन मूर्तिभदा । अतस्तत्सूत्रेणैवैपा पसिद्धि-
रिति ॥ २६३ ॥
अथात्र विशेषमनुष्टुभाऽऽह-यावरस्थानपु तुल्याङ्का इति । यावत्स्थानेषु
तुल्या समाना शङ्का स्युस्ते स्थाना तमेकादिचपाङ्कघात इत्यनेन पृथ-
तर्भदै पाक्साधितभेदा भक्ता रयु । नतु केवल पाक्साधिता । तेषा
ली वि.कति भेदश । हरेश्च गदापद्मचक्रशडखैरन्यो यकरते कति भेदा ।
यासस्थानानि ११२।३।४।५।६।७।८।९।१० ण्यमत्र जाता मूर्तिभदा. शमो
३६२८८०० । अयमसमासेन ५५ निघ्न १९९५८४ ००० अङ्कमित्या
१०भक्त १९९५८४००स्थानदशके युक्त २२१७५९९९९९७७८२४००
जात सरयैक्यम् । एव हरमूतिभेदा २४ । सख्पैक्य च ६६६६० ॥२६३॥
अथ विशेषार्थ करणसून वत्तेनाऽऽह-यायदिति । यावत्स्थानेषु तुल्याङ्काः
पृथक्पृथग्युतैस्तद्भदेविहता भना माग्वद्भदा. भागुताश्चतुार्वेशत्यादयो भेदा
भवन्ति सत्सख्यैक्य च पूर्ववत् ॥ ०६४ ॥

·रणम् ] लीलावती। अत्रोद्देशकः-द्विद्व्येकभूपरिमितैः कति संख्यकाः स्यु- स्तासां युतिश्च गणकाऽऽशु मम प्रचक्ष्व । अम्भोधिकम्भिशरभूतशरस्तथाङ्कः चेदङ्कपाशमितियुक्तिविशारदोऽसि ॥ २६५॥ न्यासः।२।२।1।। अत्र प्राग्वद्भेदाः २४ । यावत्स्थानेषु तुल्याङ्का इत्यत्र प्रथमं तावत्स्थानद्वये तुल्यौ । प्राग्वत्स्थानद्वयाज्जाती भेदौ २ । पुनर- त्रापि स्थानद्वये तुल्यौ । तत्राप्यवं भेदौ २ । भेदाभ्यां प्राग्भेदाः २४ भक्ता जाता भेदाः ६ । तद्यथा २२११ । २१२१ । २११२ । १२१२ । १२२१ । ११२२ । पूर्ववत्संख्यैक्यं च ॥ द्वितीयोदाहरणे बु०वि०-भेदानां संख्यैक्यं च पूर्ववत्स्यात् । तद्यथा-एवं विधा ये जाता भेदास्तेऽङ्कसमासनिमा अङ्कमित्या भकाः स्थानेषु युक्ता मिविसंयुतिः स्यादिति ॥ २६४ ॥ अत्रोदाहरणद्वयं सिंहोद्धतयाऽऽह-द्विद्व्यकभूपरिमितैरिति । स्पष्टार्थम् । अत्र प्रथमोदाहरणे प्रथमस्थानद्वये तुल्याङ्की । अतः स्थानद्वयोत्पन्नभेदो २। शेषस्थानद्वयेऽपि तुल्याङ्की । अतस्तदुत्पन्नौ भेदौ २ । आभ्यां विहताः स्थानचतुष्टयोत्पन्नाः प्राक्भेदाः २४ जाता भेदाः ६ । एतेऽ- समासेनानेन ६ निनाः ३६ अङ्कमित्यानया ४ भनाः ९ स्थानच- तुष्टययुक्ता जातं संस्पैक्यं ९९९९ । अब भेदानां प्रस्तारः २२११ । २११२ । २१२१ । १२२१ । १२१२ । ११२२ ॥ ली०वि०-अङ्कन्समासनिम्न इत्युक्तविधिना उदाहरणम् । न्यासोऽयम् २२११ अन प्राग्वझेदाः २४ायावस्थानेषु तुल्याइका इत्यन नापत्यथम स्थानद्वये तुल्ये वर्तते । मामत्स्थानद्वयाजातौ भेदौ । पुनरन्यत्रापि स्थानद्वये तुल्ये वर्तते । तत्रा- प्येतो भेदौ २। भेदाभ्यां पारभेदाः २४ भक्ता जाताः संन्याभेदाः ६ नद्यथा २२११ । २११२ । १२२१ । १२१२ । २१२१ । ११२२ । पूर्ववत्सं- स्पैक्यं जातं ९९९९॥ न्यारा:४।८।१५।५ आ जाताः पूरदाः१२० स्थानत्रपे मुल्याङ्कोत्सन्नरः६ भना मानाः सस्याभेदाः२ । तद्यथा ५५५४८ ·२८० बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अङ्कपाश- न्यासः । ४१ ८1५। ५। ५। अत्रापि पूर्ववदाः १२० ! म्यानत्रयोत्यभेदैः । भक्ता जाताः २० । तद्यथा ४८५५५ । ८४५५५ । ५४८५५ । ५८४५५ ५५४८५ । ५५८४५ । ५५५४८ । ५५५८४ ४५८५५ । ४५५८५ । ४५५५८ । ८५४५५ ८५५४५ । ८५५५४ । ५४५८५ । ५८५४५ ५५४५८ । ५५८५४ । ५४५५८ । ५८५५४ एवं विंशतिः । अथ संन्यैक्यं च ११९९९८८ । अनियताईरतुल्यैश्च विभेदे करणमूत्रं वृत्ताधम । स्थानान्तमेकापचितान्तिमड़कघातोऽसमावेश मितिप्रभेदाः॥२६६।। बु०वि०-अथ द्वितीयोदाहरणे स्थानत्रये तुल्याङ्काः । अतः स्थानत्रयोत्प- नभेदैभिः ६ स्थानपञ्चकोत्पन्नाः पाभेदा इमे १२० विहता जाता भेदाः २० । एतेऽङ्क समासेनानेन २७ निमाः ५४० अङ्कमित्याऽनया ५ भनाः १०८ ॥ पञ्चसु स्थानेषु युक्ता जात संर-पैक्यं ११९९९८८ । भेदानां प्रस्तारोऽयं ४८५५५ । ५१८५५ । ५५४८५ । ५५४५८ । ४५८५५ । ४५५८५।८५४५५।८४५५५ । ५४५८५ । ५५८५४ । ५५५८४ । ५५५४८ । ५८५४५ । ५८५५४ । ५८४५५ । ५५८४५ । ५४५५८ । ४५५५८ । ८५५४५ । ८५५५४ । एवं विंशतिभेदाः । अत्रोपपतिः-तुल्याङ्कानामन्योन्यस्थाननिवेशनेऽपि भेदाः संभवन्ति । अतस्तुल्याङ्कस्थानोत्पन्नभेदाः न सम्यक् । अनश्च ते भेदास्तुल्याङ्कस्थानोत्पन्नभेदभक्ताः सम्यक् स्युरिति ॥ २६५ ॥ एवं नियनस्थानेषु नियताकमैदानभिवायाधुनाऽनियतस्थाने बनियता- भैदानुपजानिपूर्वार्धनाऽह--स्थानान्तमेकापचितान्तिमाहूघालोऽसमाङ्कश्च ली०वि०-५५८४५। १८५५५ एवं विंशतिभंदा ज्ञेपाः। अथ सरन्यैश्यम् । संस्याभेदाः २० अङ्कसमास २७ निघ्नाः ५४० अङ्कमित्या ५ भक्ताः १०८ स्थानमित्या युक्ता जातं १९९९८८ ॥ २६५॥ अथानियताकैरतुल्यैच करणसूत्र वृत्ताधं-स्थानान्तामिति । स्थानान्तं ·स्युस्तदद। अवान्निमाको नव । स्थानानि पद । अतो यावन्स्थानं नवेकैकापचिताः २८१ लीलावती। करणम् ] उदाहरणम्-स्थानपट्कस्थितैरङ्गैरन्योन्यं खेन वर्जितैः। कति संख्याविभेदाः स्युर्यदि वेत्सि निगयताम् ॥२६॥ अत्रान्तिमाङ्को नव ९ । पटस्थाने एकापचिता न्यस्ताः। न्यासः ९।८।७।६।५।४ । एपांघाते जाताः संख्याभेदाः ६०४८०। बु०वि०-मितिप्रभेदाः ॥ स्थानमन्तो यथा स्यात्तथा स्थानान्तम् । एकेनापचिन ऊनितश्चासावन्तिमाड्कश्चैकापचितान्तिमाङ्कः । तस्य धातः । अन्ते' भवोऽन्तिमः। अन्तिमश्चासावतश्चान्तिमाङ्कः। नवेत्यर्थः। यावन्ति निर्दिष्टानि स्थानानि तावत्सु स्थानेष्वेकैकेनापचितं नवकं विधाय तेषां घातः मितेः संख्याया अंङ्कानामित्यर्थः। तेषां प्रभेदाः स्युः । कैरसमाङ्कर तुल्याङ्क: खेन वजितरित्युदाहरणस्थमत्र योजनीयम् ॥ २६६ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह----स्थानषट्कस्थितैरबैरिति । स्थानषट्के स्थिरैयरेड्कैः सेन दान्येन वर्जितः संख्याविभेदाः कति स्युः। असम- रिति सूत्रस्थमत्रानुसंधेयम् । षट्सु स्थानेषु ये केचन शून्यवर्जिता असमाः पडेव अङ्का निवेश्या इति कृत्वा येऽङ्कभेदा उत्पद्यन्ते ते निगद्यताम् । यदि त्वं वेत्ति । तद्यथा-स्थानद्वय एकापचितान्तिमाङ्कः ९।८ अस्य पातः ७२ जाताः स्थानदयभेदाः । १२ । १३ । १४ । १५ १६. १७।१८।१९ । २१ । २३ । २४ । २५ । २६ । २७॥२८॥ इत्यादयो द्विसप्ततिः ७२ । एवं स्थानत्रये यथा-१२३ । १२४ । १२५ । १२६ । १२७ । १२८ । १२९ । १३६ । १३७ । १३८ । १३२ । १३४ । १३५ । इत्यादयः ५०४ । एवं स्थान- परियनरम्यहनीयम् । अत्रोपपत्तिः-दशाऽऽरभ्य “नवनवतिपर्यन्तं ली वि-पावदेकापचितान्तिमायात एकापचित एकैकन्यनोऽन्तिमश्चरमो नवक- सक्षणो येषां तेऽड्काच, एकापचितान्तिमाङ्कालेषां घातोऽन्योन्यगुणनपिति पदा मानभेदा भवन्ति । परंवसमाङ्गैरतुल्याद्वैयदि मध्ये कश्चिदङ्कः सदृशः पुनरुको न स्पादित्यर्थः ॥ २६६ ॥ स्थानोति । परसरखेन गन्येन यषितः पथानस्थैरङ्गैः कति भेदाः सामः! ९८६५५४ एप पाते जाताः संन्याभेदाः ६०१८० ॥२६॥ .

·२८३ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अपारी- अन्यत्करणसूत्र वृत्तद्वयम्- निरेकमइन्क्यमिदं निरेकस्थानान्तमेकापचितं विभक्तम् । रूपादिभिस्तानिहतैः समाः स्युः संख्याविभेदा नियतेडूयोगे ॥ मवान्वितस्थानकसंख्यकाया ऊनेऽङ्कयोगे कथितं तु वेद्यम् । संक्षिप्तमुक्तं पृथुताभयेन नान्तोऽस्ति यस्माद्गणितार्णवस्य ॥२६९॥ ०वि०-स्थानद्दयावानां नवदशकाः। तेषु दशविंशत्यादयो नवादाः शून्य- समेताः । एकादशद्वाविंशत्यायो नवतुल्याङ्काः । एवं यूनदशकेन ८ गुणिता नव स्थानदयाङ्कभेदाः ७२ स्युः । एवं शतमारभ्यैकोनसहसपर्यन्तं स्थानत्रयाड्काः । तेष्वपि शत १०० दशोत्तरशतादयः ११० शन्य- समेताः । एकादशोत्तरशत १११दाविंशत्युत्तरशतादिष्वपि १२२ । को समाङ्को स्तः । अतस्त्र्यूनदशकेन ७ गुणिताः स्थानदयभेदाः ७२ स्थानत्रयाङ्कभेदाः ५०४ स्युः । अत उक्तं स्थानान्तमेकाप- चितेत्यादि ॥ २६७ ॥ अथ नियतस्थानेषु निपतयोगेरनियता भेदानुपजात्युत्तरार्धेनोपजात्या चाऽह-निरेकमडूक्यमिति । रूपादिभिस्तनिहतीति । उद्दिष्टमट्टैक्यं निरकं कार्यम् । इदं निरेकस्थानान्तमेकापचितं कार्यम् । निरेकानि च नानि स्थानानि च निरेकस्थानानि । तानि । अतो यथा स्यात्तथा अकैक्यं निरेकं कृत्वा यावन्ति स्थानान्युद्दिष्टानि तावत्सु स्थानेष्वेकैकेनापचितम- कैक्यं कार्यमित्यर्थः । तत्कमेण रूपादिभिरेकदित्यादिभिर्भजेत् । तेषां निहतेस्तुल्याः संख्याविभेदाः स्युः । कस्मिन् सति । अड्कयोगे नियत उद्दिष्टे सति । अनियते तु पागुक्तम् । नवभिरन्वितायाः स्थानसंख्यायाः - सकाशादङ्योग उन उद्दिष्टे सति कथितं यदिदं तत्तु वेद्यम् । अधिक स्वनेन विधिना न सिध्यतीति । तदक्ष्यमाणमकारान्तरनोऽवगन्तव्यम् । अत्रोपटन्धिरेय वासना ॥ २६८ ॥ २६९ ॥ ली०वि०-अथ करणसूत्र वृत्तद्वयम्-निरेकमिति । अद्वैक्यं पृष्टोऽपयोगः। निरेकमेकहीनं सत् निरेकस्थानान्तमुद्दाहरणे यावन्ति स्थानान्युक्तानि तवैकही- जस्थानपर्यन्तं, एकापचितमेकाडून्हीनं यथा तथा स्थाप्यम् । इदं रूपादिभि- मादिभिः ।।१।३ विभकं कार्यम् । स्पाइयोऽयोहाराः स्थाप्या ·२ ४ करणम् । लीलावती। उदाहरणम्-पञ्चस्थानस्थितैरकर्यययोगत्रयोदश । कति भेदा भवेत्संख्या यदि पेरिस निगयताम् ॥२७॥ दु०वि०-अबोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह:--पश्चस्थानास्थितैरड्कौरत-स्तैः पञ्चतु स्थानेषु स्थितैरकैः संख्याविभेदाः कति स्युः । तैः कैः । येषां येषाम- कानां योगो ' यद्यद्योगस्त्रयोदवा भवेत् । इति यदि वेत्ति सार्ह निगप- ताम् । अत्रोद्दिष्टमकैक्यं १३ । इदमस्याः ५ स्थानसंख्पाया नवा- न्वितायाः सकाशादूनम् । अतोऽनेन सूत्रेणैवंविधा भेदाः सिध्यन्ति । तद्यथा रहिष्टमबैक्यं १३ । निरेकं १२ । उद्दिष्टस्थानेषु पनस ५ निरकेषु ४ चतुएं जातेष्वेकापचितं स्थापितं १२01.1९ रूपादिभिहत १२ । 111.९। एषां पातो नाता भेदाः २ ४९५ । अत्र मन्दमतीत्यर्थमेते भेदाः प्रकारान्तरेणोत्सायन्ते । पेमाम- कानां योगखयोदश भंवत्तेषामितरेतरस्थाननिषेशनेन ये नाता मेदारी प्रत्येकं योगस्त्रयोदशैव भवेत्। तथा हि-एतेऽङ्कः 1191९एका माग्वज्जाताः संख्याभेदाः५ ते पथा ११९१९११। १९१११।९११११। एतेषां प्रत्येकं मोगलपांदश भवत्पेर । एष- मन्येऽङ्काः १११२८ । एपामते मेदाः २०१ नपाऽन्येऽडा ११ एषां जाताः भेदाः २० । तथान्ये १११४६ एपो मेदाः २. । मन्ये १११५५ । पर्षा भेदाः १० । अन्ये ११२३६ । एा भेदाः । अन्ये ११२४५ । एषां भेदाः ६० । अन्ये ११३४४ । एमां भेदाः. लीवि०-इत्यर्थः। तत्र हने संख्याभेदाः स्युः परमयोगेन निपवे सति निरके- स्थानान्तस्थापिता अङ्का अन्योन्यं हताः सन्तोऽन्योन्यं हत रूपादिभिमांच्या उन्धाः संख्याभेदा इत्यर्थः । अयोगस्य नियतत्वमाह-नवेति । नवान्विता या स्थानकसंख्या तस्याः सकाशाद्नेऽडयोगे कथितमिदं वेपम् । भस्था- नेप्नयुक्तेषु सत्सु या संख्या तदूनोऽन्योगश्वेत्तदोकं वेधम् । इदं विस्तरमपेन संक्षिप्तमुक्तम् । हि यस्माद्दणितार्णवस्यान्तो नास्ति २६८॥ २६९ ॥ उदाहरणम्--पश्चेति । त्रयोदशाख्ये योगे पञ्चस्थानस्थैरई कतिभेदा संख्या स्यात् । अत्रान्तियाङ्क: १३ निरेकः १२ । एतनिरेफरपानान्द १ ·- १ २८४ पृद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अपांग- अनाक्य १२ निरेक १२ एतन्निरकस्थानान्तमे- फोपचित्तमेकादिभिश्च भक्तं जातं १२।११।१०।९। २ एपा घातः समा जाताः संख्याभेटाः ४९५ । न गुणो न हगे न कतिर्न धनः पृष्टस्तथाऽपि दुष्टानाम् । मर्षितगणकवटूनां स्यात्पातोऽवश्यमपाशेऽस्मिन् ॥२७॥ इति लीलावत्यामडकपाशः। ०वि०--अन्ये ११३३५ एषां भेदाः३०अन्ये १२३४३। एपा भेदशः ६॥ अन्ये २२२२५ एषा भेदाः ५। अन्ये १२२२६ । एषा भेदाः २० । अन्ये ३३३३१ । एषा भेदाः ५ । अन्ये ४४२२१ । एषां भेदाः ३०॥ अन्ये १२२३५ एपा भेदाः ६० । अन्ये ३३३०२ । एषा भेदाः ० अन्ये २२२३४ । एषां भेदाः २० । अन्ये ७२२११ एषां भेदा. ३० एषां सर्वेषां भेदानामैक्य जाताः पाक्साधितसमा. । एवं सर्वे भेदाः ४९५१ यत्र तु नवान्वितस्थानसख्याया अधिकोऽयोग उद्दिष्टस्तत्रानयैव युक्रया मेदाः साध्या इत्यादिक कथ नोक्तमिति वृत्तार्धन परिहरति-- साक्षिप्तमुक्तमिति । सकरितमारभ्यतत्पर्यन्त मया सक्षिप्तमिदमुक्तम् । केन हेतुना । पृथुताभयेन ग्रन्थगौरवमयात् । यतो गणितसागरस्यान्तो नास्ति । प्रतिपुरुष बुद्धिवैचित्र्येण पश्नानां वैचि यात् । यता ग्रन्थगौरवादिभयेन त्यतामिति दूषणाय कल्पते । यत उक्तमाचार्येणैव सिद्धान्ते । स्वल्पान्तरत्यादयरूपयोगात्मसिद्ध्यभावाच्च पहुभयासात् । ग्रन्थस्य तज्ज्ञैः पृथुताभयेन यरत्यज्यतेऽर्थो न स दूषणाय' इति ।।२७० ॥ अधाध्यायस्प प्रशसाद्वारेण दुर्जनगणकान्मन्दायितुमार्ययाऽऽह-न गुणो लीवि०-मेकापचित रूपादिभिश्च भक्त न्यस्त १२।११।१०। ९ । एषां २ पतिः शाहतिरछेदवधेन मक्तेति । एषामंशानां घातः ११८८० छेदा रूपा- देपः ।। २। ३ । ४ एषां पातः २४ । अनेन पूर्वदव्या भका जाताः संख्याभेदाः ४९५ ॥ २७० ॥ नगुणो न हर इति । यद्यपि गुणहारायो न पृष्टास्तथाऽपि दुष्टानां गर्वि- तगणकवटूनामवश्पमस्मिनङ्कपाशे पानः स्पात् ॥ २७१ ॥ १ ३ ४ ·भकरणम् । लीलावती। २२५ येपां सुजातिगुणवर्गविभूषिताङ्गी शुद्धाऽखिलव्यवहतिः खलु कण्ठसक्ता। पु०वि०-न हर इति । यद्यपि गुणो न पृष्टः । नापि हरः । नापि वर्गः । नापि पनः, तथाऽपि दुष्टानां गर्वितानां गणकपटूनामस्पिनङ्कपाशेऽवश्य पातो भवेत् । किमुत गुणकहरादिमतामङ्कगनां प्रश्ने । अङ्कपाशमनस्य पैराशिकायसंभवे व्यक्तक्रिययाऽन्यतक्रिययाऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतोऽ झापाशमश्नो बुध्यैव यथाकथंचिज्ज्ञातव्य इति कृत्वाऽल्पबुद्धथैव गर्विताना गणकानामधाङ्कपाशे पातो भवेदिति छलं यथा कश्चन दुष्टः पाशे पान- यित्वा नियंदस्तूष्णीमेव तिष्ठतीति ॥ २७१ ।। अथाङ्गनाश्लेषेण स्वरुतपाटीस्तवनरूपं ग्रन्थसमात्यलङ्कार सिंहोडत- पयाह-पेषां सुजातिगुणवर्गविभूपिताङ्गीति--येषां नराणां सीलावती नामेयं पाटी सदैव कण्ठसका भवति । तेषां सुखसंपवृद्धिमुपैति । पाठमात्रे- णापि अधिकसुखकरीत्यर्थः । अथ च लीलावती काचनाङ्गाना । लीला भावविशेषः सा विद्यते यस्याः सा तथा । कण्ठसक्ताऽऽसिंष्टाजलेङ्गिता भवति । तेषां सदैव सुखसंपन् । दैवेन सह वर्तमाना सदैव । सा चासो सुखसंपच्च भाग्येन प्राप्ता सुखसमृद्धिः । सा वृद्धिमुपैति । कथं भता पाटी । सुजातिगुणवर्गविभूपिताङ्गी । सुष्ठु च ता जातयश्च सुजातयो मागजात्यादयः । गुणा गुणाकाराः। वर्गाः प्रसिद्धाः। तैविभूषितान्यध्याया- मकान्यङ्गानि यस्याः सा । तथास्त्रमाणिस्थत्वेऽप्यङ्गनाश्लेषत्वेन विवक्षिता- रस्वाङ्गान्ङ्गी । अङ्गाना च किशी।जातिः पद्मिन्यादिः। गुणा गाम्भीर्यादयः। तेषां वर्गाः समूहाः । सुष्टु च ते जातिगुणवर्गाश्च सुजातिगुणवर्गाः । तैर्वि- भूषितान्यङ्गानि यस्याः सा । तथा पुनः कीदृशी । शुदाखिलव्यव- हतिः । व्यवहतयो व्यवहारा मिश्रादयः । शुद्धा निर्दोषाः । अखिला व्यवहतयो यस्याः सा तथा । अङ्गना पक्षे शुद्धा निर्दोषाखिला व्यव- हतिलोकव्यवहारो यस्याः सा तथा । पुनः कीदृशी ! पाटी । सरसोक्ति सरसवाक्यमुद्दाहरन्ती । उदाहरणं कथयन्ती । अङ्गनापक्षे सरसोक्ति ली०वि०-येपामिति । येपामिह लोके लीलावतीग्रन्यो नारी च कण्ठसक्तो तेषां नित्यं सुखसंपवृद्धि मामोति । कीदृशी । शोभना जावि गजात्यादिवाल- ·२८६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-भिङ्कपाश- लीलावतीह सरसोक्तिमुद्दाहरन्ती तेपां सदैव सुखसंपदुपैति वृद्धिम् ॥ २७२ ॥ बुगवि०-सरसं मजुवचनमुदाहरन्ती लपन्ती । एवं विशेषणत्रयेणोभयत्रापि सुखवृद्धौ हेतुरुक्तः ॥ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्णेशाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलासिनीसममिधौ लीलावतीव्यालतो तत्कृत्यां व्यवहार एप निरगाच्छास्तोऽङ्कपाशायः ॥ इति श्रीसकलागमाचार्यवर्य श्रीमत्केशव सांवत्सरात्मज गणेश दैवज्ञ विरचितायां लीलावतीटीकायां बुद्धिविला- सिन्यामङ्कपाशाधिकारः समाप्तिमगमत् । अथ ग्रन्थसमाप्तावाशीलक्षणमङ्गटमाचरता हारवन्धश्लोकेन विष्ण- रुश्च मया स्तूयते । भवनवदवरिष्ठो वित्तविद्या विलासः । स्मरहरपरनिष्ठः शिष्टशिष्याशिवन्धः । क्षितिपतिततिपूज्यो लन्धलक्ष्म्यालयोऽयम् । गुरुरुरुपुरुषो वो शर्मशत्केशवोऽस्तु ॥1॥ अयं श्रुतिस्मृतिपुराणादौ प्रसिद्धः । केशवो विष्णुः । वो युष्माकम- शर्मशदस्तु । अशर्मामङ्गलं तच्छीर्यतेऽसौ अशर्मशत् । शद्ल शावने । कथं भूतः केशवः । गुरुः । गुणात्युपदिशत्युद्धवार्जुनादीनिति गुरुः । वदन्ति वेदान् विबुधाः । भुवनेषु वदा । ते वरिष्ठाः। येन स तथा । तदंशत्वापा वरिष्टत्वम् । वित्तस्य विद्यायाश्च विलासो येन स तथा । स्मरस्य हरः लीवि०-णत्वादिश्च गुणो गुणनं वर्गः रुतिः पक्षे गुणवर्गो विनयादिसम्हः । विभूपितमङ्गं यस्पाः सा । शुद्धा खिला सममा व्यवहविर्मिश्रकादिव्यवहारः संस्कारव्यवहारश्च यस्याः सा | सरसां शृङ्गारादियुताम् । मीनियुक्तामुक्ति शन्दं वचनमुद्राहरन्ती वदन्ती ॥ २७२ ।। इति श्रीमहीधरविरचिते टीलावतीविवरणेऽङ्कपाशः॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥

·पकरेंगे। लीलावती। इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणौ लीलावतीसंज्ञः पाट्यध्यायः संपूर्णः । बु.वि. शिवः । तत्र परा निधा यस्य स तथा । शिव विष्णोरुत्कदभजन काशीखण्डादौ प्रसिद्धम् । यद्दा स्मरहरस्य परा निठा पस्मिन् स तथा । शिवस्य हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये शिवः । इति स्मृतेः । शिष्टाश्च ते शिष्याश्योवार्जुनादयः । तेषामशिवमज्ञानं वदन्तीति । तथा क्षिति- पतिर्यदुस्तस्य ततिः संततिर्यादवाः। तैः पूज्यः । लब्धं लक्ष्म्याऽऽलयं पस्मिन् स तथा । पुनः कथं भूतः । उरुपूरुषः । पुरुषोत्तमः । अथ श्रीगुरुपक्षे । अयं क्षिती प्रसिद्धः । केशवो गुरुवाऽशर्मशदज्ञानशा- तनोऽस्तु । कथंभूते भुक्ने । यदा वक्तारस्तेषु वरिष्ठः । न केवलं वक्ता किंतु वितं च विद्याश्च सतां विलासो पस्मिन् सः । तथा शिष्टाः साधवः । ने च शिष्याश्च यहा शिष्टाः शिष्टधर्मरता ये शिष्यास्तेषामशिवमज्ञा- नादि तत्खन्तीति । तथा क्षितिपतीनां ततिः परम्परा तस्याः पूज्यः। तन्धो लक्ष्म्या रमया तन्नामधारकया ममाम्बया आलयो यस्मिन् स तथा । अत एवोरुपुरुषो महापुरुषः । गुरुः केशवोऽशर्मशदस्तु । इत्याशीः ।। मया सदुपपत्तयः कतिचिदन्यदप्यत्र यत् । स्वधीलविकासितं यदि सदोषमवास्ति यत् । तदीपपरिशोधनं सुजन सुज्ञक्योंचि ॥ यतो दिनकरोदये व तमसो जनेऽवस्थितिः ॥ २॥ दृष्ट्वा केचिदिहोपपत्तिममलां तुष्यन्तु ये सजना ये केचित्कविताविशेपरचना व्याख्यादिकं केचनं फेचिद्धि ब्रुवतेऽय किंचिदपि नापूर्व वयोऽस्तीनि ये पुष्यन्तु स्वगिरैव तेऽपि निखिलं पश्यन्ति सन्नः समम् ।

·1614 २८८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[अङ्क पाश- ०वि०- श्रीमत्सजनधामवृन्दरुचिरे क्षीराम्बुधैः प्राक्वटे । नन्दिग्राम इहावसन् द्विजवरः श्रीकेशवोऽस्याऽऽत्मजः। तत्पादाब्जयुगाप्तशास्त्रविभवः श्रीमद्गणेशः रुती ॥ नानायुक्तिमतीमिमां हि कृतवान् लीलावतीव्यारुतिम् ॥ ४ ॥ श्रीशालिवाहन शकेऽदिरसेन्द्रतुल्ये १४६७ विधावसौ शरदि मासि मधौ सिताजे (ये)। लीलावतीसुविा कृतवान् गणेशः श्रीकैशविर्गणकवर्यकुलावतंसः ।। २७२ ॥ इति श्रीसकटागमाचार्यवर्यश्रीकेशवदैवज्ञसुतश्रीगणेशदैवज्ञविरचिता" टीलावतीटीका बुद्धिविलासिनी समाप्ता ।

·लीलावतीस्थश्लोकातीकानामकारादिवर्णानुक्रमण सूचिः । पृष्ठाइकाः। : ... ... ... २६७ १२६ १३४ १३३ ... ... ... ... १५ २२७ पृछाड्काः। ३३ / इष्टवर्गेण सकेन १६२ इष्टस्य वर्गवों घनश्च १७६ इष्टा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुज ८७ इटाहतस्ससहरेण युक्ते ४३ / इप्टेन निनाद् दिगुणाच २३३ इष्टो बाहुर्यः स्यात् १४९ इष्टो भुजस्तर तिरिष्ट २८ इटो भुजोऽस्माद् द्विगुणेष्ट १८२ इष्टोन कर्णः प्रथम ४७ इष्टोनयुक्तेन गुणेननिघ्नो १३ उच्छयेण गुणित चितेः ३४ उद्देशकालावपदिध ६८ एकदशशतसहस्रायुत ३६ एकदिव्यादिभेदा. स्युः २२८ एकछियादिमूपावह २१४ एकविंशतियुग शतद्वय १४२ एकादीनां नवान्तानां १२३ एकाघेकोत्तरा अङ्काः ११५ एको हरशेद्गुणको २७ एवं तदैवान यदा ११५) कर्णस्य वर्गाद्विगुणा १७५ कर्णाशिवभुजघातक्य १७० कर्णानितस्वल्पभुजैक्य ७४ कपूरस्थ वरस्य निष्क ५६ करप्याऽथ शुद्धिविकला १३८ कः पञ्चनिनो विहतः अडधिः स्वयंशयुक्तः अतुल्यकाभिहति अतुल्यलम्बकं क्षेत्र अथ पमाणैर्गुणिताः अथ स्वांशाविकोने तु অন্বযুৎ अन्योन्पमूलामगसूत्र अन्योन्यहाराभिहती अभीष्टजात्यद्वयवाहु अमलकमलराशे अये शालेलीलारति अर्ध स्वाष्टाशहीन नव अलिकुलदलमूल अंशहनिश्छेदाधन अष्टादशाङ्गुल देय अष्टादशांशेन वृतेः अस्ति स्तम्भतले बिल आदिदिक तसे वृद्धिः आदिः सप्तचयः पञ्च आय घनस्थानमथापने आये दिने भ्मचतुष्टय आवाधयोना चतुरस्त्र आवाधयोरेक कुप्रस्थ इच्छावृद्धी पले हामो इष्टरुतिरष्टगुणिता इष्टयोराहनिर्दिनी ... १०६ ... २५५ ११२ ... ... ... २७२ २५४ ... ... . ... १७२ ... .. .. २५३ ·लीलावतीस्थश्लोकप्रतीकानाम- पृष्ठाइकाः। २३३ ... ... ... ४२ ... ... ... १२ ७४ ... .. ... २०५ १२७ १९० ८३ ... पृष्ठाइकाः। कार्यः मादत्तमतो १२ छिद्यते तु यदि तिर्य कुङ्कुमस्य मदलं परद्वयं ७२ छेदघ्नरूपेषु लवा कोटिश्चतुष्टयं यत्र १२८ छेदं गुणं गुणं छेदं क्षेत्रस्य पञ्चतितुल्य १६४ छेदं लपं च परिवर्त्य क्षेत्रस्य यस्प घदनं मदनारि १६५ जलधिश्चान्त्यं मध्यं क्षेत्रे मही मनुमिता १५४ जीवानां वयसो मौल्ये क्षेत्र यत्र शप्तवयं १८५ ज्ञातेऽवलम्बे श्रवणः क्षेपाभावोऽथवा यत्र २६५ ज्याव्यासयोगान्तरघान क्षेपे तु रूपे यदि वा २६७ तत्कृत्योर्योगपद का - खखसाभार्कसंमक्ते २०८ तरखण्डे कथयाधरे - खण्डव्यस्याभिहतिः वथैव भाण्डपतिभाण्ड । खण्डाभ्यां घाऽऽहतो २४ तुल्या यवाभ्यां कथिता वं पञ्चयुग्भवति किं ४. ते शोधने यदि च खातेऽथ तिग्मकरतुल्य २२५ तेषामेव च वर्गक्य गच्छ हतं धनमादि ११७ त्यक्त्वाऽन्त्याविषमाति मच्छहते गणिते वदनं ११६ विद्वयङ्कामिनभश्चन्दैः गर्णयित्वा विस्तारं यहुषु २२. विभुजे भुजयोर्योगः ' गुणधमूलोनयुतस्प ६२ व्यसे तु कर्णेभियतः गुणलब्ध्योः सम ग्रास २६२ दशवर्ण सुवर्ण चेद गुण्यान्यमई गुणकेन १४ दशविस्तृतिवृत्तान्तः फ्कोचाकुलित १४४ इन सप्तदशामा चतुरसे विपड्ब्यर्का १५२ दश सप्ताधिकः वर्ण चतुर्भुजस्यानियती १५९ दशार्धगुञ्ज प्रवदन्ति चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजे १६८ दशेन्द्रवर्णा गुणचन्द्र चापोननिघ्नपरिधिः २१२ दशेशव वसुनेत्र छाययोः कर्णयोरन्तरे २४. दोःकोटयोरन्तरं गेलाः छायामयोरन्तरसंगुणा २४६ दम्मवयं यः प्रथम छापाहते तु नरदीप २४४ इम्मदयन सारांश ... ११३ ... ... १५३ १७३ ... ... ... । २०६ १५५ १४८ ... ... ... : १०३ १०२ १४९ ११९ ७३ .

·शकागदिवर्णानुक्रमेण सचिः। दम्मेण लभ्यत इहा ... ... ... पृधाहकाः। पृष्ठाहकाः। ट्रम्मापत्रिलबसस्प ३३ पञ्चाशोऽतिकुलात्कदम्ब- ८४ पहा पे प्रथमोदित होणस्तु स्वाः खल १. पण्यैः स्वमूल्यानि भजेट ९२ दिकाष्टकाभ्यां विनवाट- २७५ परस्परं भाजितयोः २५३. . द्विधपदं कुयुतं त्रिविभक्त ११३ परिधिमितिलमस्म ....२३८ - द्विव्यकभूपरिमितः २७९ , पाटीसूत्रोपमे वीज द्विनिप्रदातोच्छितिसं १४६ पादाक्षरमितगच्छे १९-३- विपश्चागन्मितव्येक १७५, पादोनगद्याणकतुल्य द्विवेदसप्रिभागैक २३७ पार्थः कर्णवधाय मार्ग धृष्टोद्दिष्टमजुभुज १५. पागाइनुशाहिम २७७... न गुणो न हो न कृतिः २८४- पिण्डयोगदलमम २३. नन्दचन्द्रमित छाययोः २४१ • पिण्डे-येर्कमितागुलाः- नरमदानोनितरान ९७ . पूर्व वराटकयुगं नवधन विधनस्य २५ प्रकृष्टकर्पूरपट ७२.. नवान्वितस्थानक २८२ प्रक्षेपका मिश्रहता ९० नास्ति गूढममूढानां ६२ प्रथममगमदहा निरेकमद्देक्यमिदं २८२ प्रदीपशवन्तरभः २४५ पङ्क्त्यां न्यसेतरकृति २८ प्रमाणकालेन हतं पञ्चकेन शतेनादे ८६ । प्रमाणमिन्छा च समान पञ्चमः स्वविभागोनी ४५. पस्तारे मित्र गायथाः १०७ पञ्चदशदशकरोच्छाय '... १५०मामोति चेपोडश पञ्चसप्तनवराशिका ७६ प्रीति भक्तजनस्य यो पश्चस्थानस्थितैरकैः २८३ बाणेषुनखाणेच पञ्चाधिकं शतं श्रेढी ११६ पाले चालकुरगलोला १६ पञ्चागदेकसाहिता गणका ९० वाले मरालकुलमूल पञ्चागदेकसहिता वदनं १६७ माहोधः कोटिवधेन पञ्चांशपादविलवार्ध ३५ भक्तो गुणः शुभ्याति पेम पञ्चाशीनिमिते कर्ण १३७ भजेच्छिद्रों औरथ तै- ... ... ... ... ... ... ... ९ ·लीलावतीस्थश्लोकप्रतीकानाम- पृष्ठाड्काः। २६५ ९१ १३९ २६० ... १३० पृष्ठाड्काः। भवति कुदृविधेयुति २५७ / येन पञ्चगुणिताः ख भाज्याधरः शुभ्यति यद्गुणः.. १८ येन संगुणिताः पञ्च भाज्यो हारः क्षेपकश्चाप २५१ ये निरा दिनदिना भुजागितात्कोटि १४३ ययग्यसं भवेज्जात्यं भुजे द्वादशके यो यो १३५ येषां सुजातिगुणवगे भूमिश्चतुर्दशमिता १५८ योगजे तक्षणाच्छुद्धे माणिक्याष्टकमिन्द्रनील ९७ योगे खं क्षेपसमं वांदी मासे शतस्य यदि पञ्च ७७ योगोऽन्तरं तुल्यहरां मिथो भजेत्ती दृढमा २५३ योगोऽन्तरेणोनयुतो मुखजतरजतद्युति २२२ यो रागिरष्टादशभिः मुखे दशद्वादशहस्त २२४ राश्योरन्नरवर्गण मूलं चतुणां च तथा २३ राश्याययोः रूतिवियोग मूलं मुखोनं चयखण्ड ११८ राश्योर्यपावियोगोऽटी मूळे नखाडुदामितोऽथ २३१ रूपत्रय पञ्चलव भूषावहनभेदादी १०७ । रूपं द्विगुणेष्टहत सेप्ट यदा लवैश्वीनयुतः ६३ लम्बतदाश्रितबाह्वोः यत्किचिद्गुणभाग २५० 'लम्बयोः कर्णयोर्वक यत्पञ्चकत्रिकचतुष्क ८८ लम्बहतो निजसंधिः यदि समभुवि वणुः १४१ लम्यौ भनौ निजनिज पद्विस्तृतिः पञ्चकरा २२८ वा लवघ्नाथ हरा पद्विस्तृतिदन्तमिता २३३ लीटागदलुलल्लाट यद्व्यासस्तुरगर्मितः २०२ वराटकानां दशकद्वयं पयोयोगः शतं सैक ५४ वर्मान्तर राशिवियोग यसम्बलम्बाश्रितवाहु १६९ वर्ग रुती घनविधी पदोंदरैरङ्गसमष्ट ९ वर्गण महतेष्टेन यस्त्रिमसिभिन्वितः ४३ | वंशागमूलान्तरभूमि यातं हंसकुटस्प मूल' ६५ बिदिता इह ये गुणा यावस्थानेषु तुल्याङ्का ... २७८ विशदीपोच्छ्य ३० ... ... १६० १९३ १९२ ... ... ११ ... ... १४० २१७ ·अकारादियानकर्मण मृचिः। विपसे गच्छे व्यके गुण ... ... ... टाइकाः। पृष्ठाइकाः। ११९ समानामतुल्पानां १२५ विष्कम्भमानं किल सप्त ... १९९ सर्पदोनिदलं चतुः १५६ विचारुवर्ण १०० सहलादिनयन्यारा २०९ विस्तारे प्रिफराः करा ७९ साइनित्रयमितो पाहुः पक्षादस्तगतोच्छपा १४७ साइमिदयं यं व्यामि वृत्तक्षेत्र परिधिगुणिन २०० माध्येनोनोऽनल्पवण १०४ व्यासस्य यंग मानवामि २०३ सापोऽवलाम्बोध १७२ व्यासान्धिपातयुत २१६ साई नण्डुलमानक व्यासे भनन्दाग्रिहते १९७ सात्रपाणां कथपाश स्पेकपदप्नचयो मुख ११४ सुवर्णपणांहतियोग शकुमदीपदाइक २४३ सूचीसम्यमभुजी निज शङ्कामाकमिना २४७ मकपदघ्नपदार्थ ....११२ , शङ्कुमदीपान्तर २४४ सम्भस्य वर्गाऽहिरिला १४१ शतं हतं येन युतं २५८ स्थानषट्कस्थितर २८१ शून्य गुणके जाते सं ३९ स्थानान्नमेकादिचया २७५. सखे नवानां च चतु २० स्थानान्तमेकापचिता २८० सखे पद्मतन्मन्जन १४४ स्थानान्तरलेन युता २४ सत्यंशमासेन शतस्य ७८ स्याद्योजनं कोशचतुष्टयेन ... ९ सत्यंगरूपद्वितयेन निघ्न ३६ स्वपदैनयभियुक्तः सपंगरूपद्वितयेन १०२ संधिद्दिष्टः पररम्य १९१ स्वर्णक्पनिनो युति समाढकेन मानेन १०३ समत्रिधातश्च धनः स्वाबाधाभुजकृत्योरन्तर २३ १५३ समद्विघातः कृतिरुच्यते १९ स्वार्धं पादात्मयोगे नव समपरसंधी भभी १९४ स्वार्ध हतेऽन्येन युते २५४ समभुवि किल राशिः ..: २३५ हस्तोन्मिवैविस्तृति ... समानलम्बस्य चतुर्भुजस्य १७१ हाटकगुरिके पोड़श ... ... ३७ स्वर्णक्पनिमाद्युति ... . ..

·गणेशदेषनरुतश्लोकप्रतीकानामफागदिवर्णानुक्रमेण भूचिः। पृष्ठाइकाः। २४२ १२६ २१३- २१३ २८६ ... ... ... ... ... २३३ पृष्ठाइकाः। अत्रोच्चावचंदैवज्ञा 1'भयोः कर्णयोय युती अयान्कान्ता कान्तं निज २२७, भव क्षेत्रन मां देव इष्टरुतिर्यमयुक्ता ६० भुजान्यभागवर्गाना ऊधमा किलोन्मानं 1. भुजांगवर्गः पञ्चग्नो को राशिः स्वचुाशहीनो ७. भुवनवद्वरिष्ठो को राशिस्त्रिगुणः स्वस्य ७० मया मदुपपत्नयः क्वचिदादेः क्वचिन्मध्यात् २१६ विनोदेवियागं सुर खातपूतन पापाग २०० व्यन वाऽव्यक्तमंजे गुढोपपत्यनयोध २७४ गरजावहरावीग चिन्तये तब तत्वाय ४२ गशभत्काय पुण्याय दृष्ट्वा केचिदिहोपपान २८७ अन्याभ्यासवान् नरहस्तमितपरिधः २३४ श्रीमन्सजनधामवृन्द नानागमार्थनिपुणः १ श्रीविद्याधरसेवितो निजगुणात्किट कोटि १४९ शालिवाहनशके पयोदो यथा व्योम्नि ०४० स्वलम्बाभ्यां हतो परिधिकरण यो मितः ... २३५ स्वीयपादयुगुलाज मोज्झ्यान्परिकर्माणि १२ हरेऽहमंहसां मुलं ८५ ૨૮૮ ... १ ૨૮૮ १९६ २५१ ... लीलावतीस्थपयवृत्तानां मूचिः। श्लोकाइकाः। श्लोकाड्काः। अनुष्टुप् ९, २६. ३५, ४८, ४९, १८७, २०५-२०९. २१५, ५२.५७,५९,६४,६८,५६ २१६, २२९-२३१. २५०. ७८,८०.८१,९१, ११२- २५२-२५४. २६४, २६७, ११५, ११८, १२०, १२३, १२५, १३२, १३४, १३७- आस्यानिकी १२८, २४४, २५ ११०, १४३, १४५-1४८, आर्या १०. ११, ४५, ४६, ६०, १५५, १६०, १६४, १८६, ६१, ६३,१११, १३०, १३, २७० ·लीलावतीस्थपद्यवृत्नानां मृचिः। . लोकाड्काः। श्लोकाड्काः। १३३, १३५, १३६, १६३, दोधकम् ११७,११५, १२१, १२४, १६५, १६६, १८८, १९३- १२६ १९८, २१४,२१७, २७१ भुजंगप्रयातम् १५३, १५४ इन्द्रवजा १२, १४, ३७-३९, मन्दाकान्ता १५०, ४२, ५१, ५६, ५८, ७२, ९८, मालिनी ५३, ७१, १२, १५०, १२२, १४, १४२, १४४, २२७, २२८ १४९, १५८, १६१, १७२, रथोड़ता ७४, ८२, १६९, २२० १८१, १८९, १९०, २००, २२३, २२५, २४७, २५५ २०३, २०४, २२०, २२०, वसन्ततिलका ४१, ४३, ४७, ६७, २२६, २४८, २५६, २५७, ९३, १०४, १०५, १६७, १७५, १७६, २१०, २१२, उपजातिका २-८, १५, १६, १८- २३४, २३६, २१,२३---२५, विपरीताख्यानिकी २३७ वैतालीयम् १६८, २१३ ३४, ४०, ४४, ६५, ६६, शार्दूलविक्रीडितम् १, १७, २२, ३३, ७३, ७५, ७९,८४,९०, ९४, ५०, ५५, ६९, १०१, १०३, १०६-१००, ८७, ९९, १००, १०२ १५२, १२९, १५१, १५६, १७१, १५७, १९१, १९२, २०२, १७३, १७७-१८०, १८२- २४०, २४१ १८५, २११, २१८, २३५, शालिनी ११०, २४२ २३८, २३९, २४३, २४६, शिखरिणी २४९, २५१, २५८-२६०, सिंहोद्धता ६२, ८३, ८९, ९५ २६२, २६६, २६९ ९७, १७०, १७४, २१९ उपेन्द्रवजा ८८, ९०, ९२, ९६, २२४, २६३, २६५, २७ १९९, २०३, २०४ स्रग्धरा ३६, ५४,११६, २८-३२, गीतिः १६२ स्रग्विणी २३२, २३३, स्वागता २२५, द्रुतविलम्बितम् २७ ·शुद्धिपत्रम्। पंक्तिः पृ. १२७ १२८ ३ ४ १४० १ १४१ १६ २ अशुद्धम् एवं व्यस्ले कोटिश्रतिभ्यां देवा करणी वंशोद्धृतस्तेन चतुर्भुजकर्णयोः उडडीनमानं इटा श्रति निर्द वृक्ष्यमाण १४६ १६० शुद्धम् एवं व्यस्ले कोटिश्रुतिभ्यां देवाकरणी बंगोतस्तेन भुजकर्णयोः उडडीनमानं इटा श्रुति निर्दे वक्ष्यमाण २१९ विविधखगागम दर्शितः निरगाच्छस्तो ३ २२३ २२५ २५१ २६८ २८६ २२ . विविधखगाम दाशतः निरगाच्छास्तो ८